دانشنامه عقاید اسلامی جلد 2

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادي : موسوعه‌العقائد الاسلاميه . فارسي

عنوان و نام پديدآور : دانش‌نامه عقايد اسلامي/ محمدي‌ري‌شهري، همكار رضا برنجكار ؛ مترجم مهدي مهريزي ؛ براي موسسه علمي و فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهري : ج.

فروست : مركز تحقيقات دارالحديث؛ ۱۰۲.

شابك : ۲۴۵۰۰۰ريال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ريال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ريال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال (ج.۹، چاپ دوم)

يادداشت : فارسي- عربي.

يادداشت : هر يك از جلد هاي اين كتاب با همكاري و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

يادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت‌شناسي.- ج.۴-۷. خداشناسي.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقايد -- احاديث

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجكار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهريزي، مهدي، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحديث. مركز تحقيقات

شناسه افزوده : دار الحديث. مركز چاپ و نشر

رده بندي كنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره كتابشناسي ملي : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

بخش سوم : نادانى

اشاره

بخش سوم : نادانىفصل يكم : پرهيز دادن از نادانىفصل دوم : انواع نادانانفصل سوم : نشانه‌هاى نادانىفصل چهارم : وظايف نادانفصل پنجم : جاهليّت نخستفصل ششم : جاهليّت ديگرفصل هفتم : پايان جاهليّت

.

. .

پژوهشى درباره معناى «جهل»

اشاره

پژوهشى درباره معناى «جهل»ملاحظه آنچه اسلام در ابواب مختلف معرفت شناختى آورده، نشان مى دهد كه اين آيين الهى، براى ساختن جامعه ارزشىِ مورد نظر خود، پيش و بيش از هر چيز ديگر ، به انديشه و شناخت و آگاهى ، اهمّيت داده و انسان ها را از خطر «جهل» و به كار نينداختن انديشه، بر حذر داشته است . از منظر اسلام ، جهل، آفت شكوفايى انسانيت و ريشه همه مفاسد فردى و اجتماعى است ⁽¹⁾⁽²⁾و تا اين آفت، ريشه كن نشود، ارزش ها شكوفا نمى گردند و جامعه انسانى تحقّق نمى يابد. از ديدگاه اسلام ، جهل، ريشه همه بدى ها ، ⁽³⁾بزرگ ترين مصيبت ، ⁽⁴⁾زيانبارترين بيمارى ⁽⁵⁾و خطرناك ترين دشمن ⁽⁶⁾است و شخص جاهل، بدترينِ جنبنده ها، بلكه مرده اى در ميان زندگان است . ۷

.

معانى واژه «جهل»

۱ . مطلق نادانى

براى فهم درست آيات و احاديثى كه درباره مذمّت جهل و جاهل و علائم و احكام آن ، و در يك جمله، ضرورتِ «جهل زدايى» وارد شده، نخستين مسئله اين است كه: جهل چيست؟ و آيا از منظر اسلام، مطلق جهل ، مذموم و خطرناك است ، يا معناى خاصّى از آن ؟ و در صورت دوم، آن معناى خاص كدام است ؟ به عبارت ديگر ، بايد فهميد كه: كدام جهل، ريشه همه شرور است ؟ كدام جهل، بزرگ ترين مصيبت است ؟ كدام جهل، بدترين و زيانبارترينِ دردها است ؟ كدام جهل، شديدترين فقر است ؟ كدام جهل، خطرناك ترين دشمن است ؟ وكدام جاهل به فرموده قرآن كريم، «شرّ الدّواب (بدترين جنبنده)» است و به گفته امام على عليه السلام : مرده اى در ميان زندگان است.

معانى واژه «جهل»به طور كلّى، براى جهلِ مذموم، چهار معنا متصوّر است: اوّل، مطلق نادانى ، دوم، نادانى نسبت به علوم و معارف مفيد و سازنده، سوم، نادانى نسبت به ضرورى ترين معارف مورد نياز انسان ، چهارم ، نيرويى در مقابل خِرد . و اينك ، توضيح اين معانى :

۱ . مطلق نادانىهر چند در نگاه ابتدايى ، به نظر مى رسد كه مطلق نادانى، زيانبار و مذموم است،

.

۲ . نادانى نسبت به معارف مفيد

ولى با تأمّل ، معلوم مى شود كه حقيقت ، اين است كه هر ندانستنى، نكوهيده و هر دانستنى، پسنديده نيست؛ بلكه بر عكس، برخى از دانستن ها زيانبار ، و برخى از ندانستن ها مفيد و سازنده اند و درست به همين دليل، در اسلام، تلاش براى تحقيق و كشف برخى از امور و اسرار، ممنوع شده است. توضيح بيشتر اين موضوع، در متن احاديث باب «وظايف نادان» از اين بخش ⁽¹⁾، و نيز در بند «آنچه آموختنش ، حرام است» از احكام تعلّم، ⁽²⁾و همچنين در بند «پرسيدن از چيزهايى كه پاسخش زيانبار است» از آداب پرسش، ⁽³⁾آمده است .

۲ . نادانى نسبت به معارف مفيدبى ترديد، اسلام براى همه علوم و معارفى كه در خدمت انسان اند، ارزش قائل است وتحصيل آنها را ، در صورتى كه جامعه نيازمند به آنها باشد و افرادِ آگاه به آنها به اندازه كافى وجود نداشته باشند، واجب مى داند؛ ⁽⁴⁾ليكن اين ، بدان معنا نيست كه نادانى نسبت به همه اين علوم، براى همه مردم، مذموم يا خطرناك است . به بيان ديگر، ادبيات، صرف و نحو، منطق، كلام، فلسفه، رياضى، فيزيك، شيمى و ساير رشته هاى علوم و فنون ، در خدمت انسان ، و از منظر اسلام، ارزشمندند؛ ولى نمى توان پذيرفت كه ندانستن اين علوم، ريشه همه شرور، بزرگ ترين مصيبت، زيانبارترينِ دردها، خطرناك ترين دشمن و شديدترين فقر است و چنانچه كسى برخى از اين علوم و يا همه آنها را نداند، بدترينِ جنبندگان

.

۳ . نادانى نسبت به ضرورى ترين معارفِ مورد نياز انسان

۴ . نيرويى در مقابل خرد

بر روى زمين و همانند مرده اى در ميان زنده هاست .

۳ . نادانى نسبت به ضرورى ترين معارفِ مورد نياز انسانعلوم و معارفى كه انسان را با مبدأ و مقصد خود آشنا مى كنند و راه رسيدن به فلسفه آفرينش خود را به او نشان مى دهند ، ضرورى ترين معارفِ مورد نياز اويند . انسان بايد بداند كه چگونه پديد آمده و هدف از آفرينش او چه بوده است ؟ چه بايد بكند تا به فلسفه آفرينش خود برسد ؟ به كجا مى رود ؟ و چه خطرهايى، او را تهديد مى كنند ؟ معارفى كه به اين مسائل پاسخ مى دهند، ميراث پيامبران الهى اند. اين معارف، مبدأ همه خيرها و مقدّمه شكوفايى عقل عملى و جوهر علم اند و جهل به اين معارف، جامعه انسانى را در معرض دشوارترين مصيبت ها و شرور ، قرار مى دهد . البتّه تنها ، شناخت اين معارف، كارساز نيست؛ بلكه اين معارف ، در صورتى كارآيى دارند كه «جهلِ» به مفهوم چهارم، به وسيله خرد ، مهار شود .

۴ . نيرويى در مقابل خرددر متون اسلامى، جهل ، مفهومى دارد كه بر خلاف معانى گذشته، امرى وجودى است نه عدمى ، و آن، شعور مرموزى در مقابل خرد است كه همانند خرد ، آفريده خداوند متعال است ⁽¹⁾و آثار و پيامدهايى دارد كه از آنها به «سپاهيان نادانى» (در برابر «سپاهيان خرد») تعبير شده است . ⁽²⁾

.

وجه تسميه اين نيرو به «جهل» ، دقيقا همان وجه تسميه ناميدن نيروى مقابل آن به «عقل» است . اين نيرو، نام هاى ديگرى نيز دارد كه شرح آن در مبحث آفرينش نادانى آمد . چنان كه در باب اوّل از «نشانه هاى خرد» آمد، همه زيبايى هاى اعتقادى ، اخلاقى و عملى (مانند : خير ، علم ، معرفت ، حكمت ، ايمان ، عدالت ، انصاف ، اُلفت ، رحمت ، مودّت ، رأفت ، بركت ، قناعت ، سخاوت ، امانت ، شهامت ، حيا ، پاكيزكى ، اميد ، پيمان دارى ، صدق ، بردبارى ، صبر ، فروتنى ، غنا و نشاط) از سپاهيان خرد ، شمرده شده اند. در مقابل آنها نيز همه زشتى هاى اعتقادى ، اخلاقى و عملى (مانند : شر ، جهل، ⁽¹⁾حماقت ، كفر ، ستم ، جدايى، قساوت ، قطع رحم ، عداوت ، بغض ، غضب ، مَحق ، حرص ، بخل ، خيانت ، كودنى ، جَلع ، پرده درى ، پليدى ، نااميدى ، خيانت ، دروغگويى ، ناشكيبايى ، بى تابى ، تكبّر ، فقر و كسالت) از سپاهيان نادانى ، شمرده شده اند . انسان در انتخاب و پرورش هر يك از اين دو نيرو و پيروى از آن ، آزاد است . او مى تواند از نيروى خرد خود پيروى كند و با احياى آن، نيروى نادانى و يا نفْس امّاره و شهوت را بميراند ⁽²⁾و با پرورش سپاهيان خرد ، به مقصد اعلاى انسانيت برسد و خليفه خداوند متعال شود ، و نيز مى تواند با پيروى از نيروى نادانى و پرورش سپاهيان آن ، به اسفل السافلين، سقوط كند . ⁽³⁾

.

دو نكته قبل توجّه

۱ . خطرناك ترين جهل

دو نكته قابل توجّهبا عنايت به اين شرح، دو نكته مهم و قابل توجّه روشن مى گردد :

۱ . خطرناك ترين جهلهر چند اسلام با جهلِ مذموم، بويژه با مفهوم سوم آن، به شدّت مبارزه مى كند ، ليكن خطرناك ترين جهل از منظر اين مكتب، جهل به مفهوم چهارم است ؛ يعنى انتخاب راهى كه نيروى نادانى ، انسان را بدان دعوت مى كند و پيروى از آن؛ زيرا اگر انسان، راهى را كه خرد براى او ترسيم كرده، انتخاب كند ، بى ترديد، علم و حكمت و ساير سپاهيان خرد، او را به مبدأ و مقصد انسانيت و راه وصول به آن و نيز همه معارف مفيد و سازنده، هدايت خواهند كرد و او به ميزان استعداد و تلاش خود، به فلسفه آفرينش خويش خواهد رسيد . امّا اگر انسان ، از روى نادانى ، راهى را انتخاب كرد سپاهيان نادانى، راه شناخت معارف سازنده و حقايق والاى انسانى و رسيدن به مقصد اعلاى انسانيت را بر او مسدود مى نمايند و در اين حال، اگر كسى بزرگ ترين دانشمند روى زمين هم بشود ، دانش او براى هدايتش سودى نمى بخشد و بيمارى نادانى ، او را از پاى در خواهد آورد: «وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ . ⁽¹⁾و خداوند ، او را دانسته، گم راه گردانيده است» . بر اين اساس، محور اصلى سخن در نصوص اسلامى ، هنگامى كه «جهل» مورد بررسى قرار مى گيرد ، معناى چهارم آن است و ساير معانى جهل ، به ترتيب اهمّيت ، مورد توجّه اند .

.

۲ . رويارويى عقل و جهل

۲ . رويارويى عقل و جهلنكته دوم ، روشن شدن سرّ تقابل «عقل» و «جهل» در متون اسلامى است . سؤال ، اين است كه: چرا بر خلاف متعارف كه «جهل» در مقابل «علم» مطرح مى شود، در متون اسلامى و به تبع آن در كتب حديث ، «جهل» در برابر «عقل» قرار گرفته است؟ وقتى به كتب حديثى مراجعه كنيد، عنوان «علم و جهل» را نخواهيد يافت، بر خلاف عنوان «عقل و جهل» كه در اغلب مجموعه هاى حديثى وجود دارد . راز اين مسئله، آن است كه اسلام ، «جهل» به مفهوم چهارم را ـ كه امرى وجودى و در برابر «عقل» است ـ خطرناك تر از «جهلِ» به مفهوم دوم و سوم ـ كه امرى عدمى و در برابر «علم» است ـ مى داند . به تعبير ديگر، تقابل ميان «عقل» و «جهل» در متون اسلامى، نشانه آن است كه اسلام، جهلِ در مقابل عقل را خطرناك تر از جهلِ در مقابل علم مى داند و تا اين جهل ، ريشه كن نشود ، ريشه كن شدنِ جهلِ در مقابل علم ، براى جامعه سودى اساسى در بر نخواهد داشت و اين، نكته اى است بسيار ظريف و مهم .

.

الفصل الأوّل : التحذير من الجهل۱ / ۱ذَمُّ الجَهلِالكتاب«إنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أن يَحْمِلْنَهَا وَ أشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الاْءِنسَـنُ إنَّهُ كَانَ ظَـلُومًا جَهُولاً» . ⁽¹⁾

أ ـ أعظَمُ المَصائِبِالحديث۴۰۸۷.الكافى ( ـ به نقل از سَماعة بن مهران ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :أعظَمُ المَصائِبِ الجَهلُ. ⁽²⁾۴۰۸۸.الكافى ( ـ به نقل از مَسعَدة بن صَدَقه ـ ) عنه عليه السلام :مِن أشَدِّ المَصائِبِ غَلَبَةُ الجَهلِ. ⁽³⁾۴۰۸۹.دعائم الإسلام عن الإمام الصادق عليه السلام ( ـ لِسائلٍ ، في قَولِهِ تَعالى : {Q} «كُنتُمْ خَيْ ) عنه عليه السلام :شَرُّ المَصائِبِ الجَهلُ. ⁽⁴⁾.

فصل يكم : پرهيز دادن از نادانى

۱ / ۱ سرزنش نادانى

الف ـ بزرگ ترين مصيبت

فصل يكم : پرهيز دادن از نادانى۱ / ۱سرزنش نادانىقرآن«ما امانت [الهى و بار تكليف] را بر آسمان ها و زمين و كوه ها عرضه كرديم . پس ، از برداشتن آن ، سر باز زدند و از آن ، هراسناك شدند ؛ و[لى] انسان ، آن را برداشت . به راستى كه او ستمگرى نادان بود» .

الف ـ بزرگ ترين مصيبتحديث۴۰۹۴.الأمالي للمفيد عن ابن عبّاس :امام على عليه السلام :بزرگ ترين مصيبت ، نادانى است .۴۰۹۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :از بزرگ ترين مصيبت ها ، چيرگىِ نادانى است .۴۰۹۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :بدترينِ مصيبت ها ، نادانى است .

.

۴۰۹۴.الأمالى ، مفيد ( ـ به نقل از ابن عبّاس ـ ) الإمام الصادق عليه السلام :لا مُصيبَةَ أعظَمُ مِنَ الجَهلِ. ⁽¹⁾ب ـ أسوَأُ السُّقمِ۴۰۹۵.كمال الدين ( ـ به نقل از عبد الرحمان بن عبد اللّه [بن] حُصَين ) الإمام عليّ عليه السلام :أسوَأُ السُّقمِ الجَهلُ. ⁽²⁾۴۰۹۶.كمال الدين عن محمّد بن إسحاق بن يسار المدني :عنه عليه السلام :الجَهلُ أدوَأُ الدّاءِ. ⁽³⁾۴۰۹۶.كمال الدين ( ـ به نقل از محمّد بن اسحاق بن يسار مدنى ـ ) عنه عليه السلام :لا داءَ أعيى مِنَ الجَهلِ. ⁽⁴⁾۴۰۹۷.اُسد الغابة ( ـ في تَرجَمَةِ زيدِ بنِ عَمرِو بنِ نُفَيلٍ ـ ) عنه عليه السلام :الجَهلُ داءٌ وعَياءٌ. ⁽⁵⁾۴۰۹۸.السيرة النبويّة لابن هشام عن أسماء بنت أبي بكر :عنه عليه السلام :الجَهلُ فِي الإِنسانِ أضَرُّ مِنَ الآكِلَةِ فِي البَدَنِ. ⁽⁶⁾ج ـ أشَدُّ الفَقرِ۴۰۹۸.السيرة النبوية ، ابن هشام ( ـ به نقل از اسماء دختر ابو بكر ـ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :يا عَلِيُّ ، لا فَقرَ أشَدُّ مِنَ الجَهلِ ، ولا مالَ أعوَدُ مِنَ العَقلِ. ⁽⁷⁾۴۰۹۹.صحيح البخاري عن أسماء بنت أبي بكر :الإمام عليّ عليه السلام :لا غِنى كَالعَقلِ ، ولا فَقرَ كَالجَهلِ. ⁽⁸⁾.

ب ـ ناگوارترين بيمارى

ج ـ بدترين تنگ دستى

۴۱۰۰.اُسد الغابة عن زيد بن حارثة :امام صادق عليه السلام :هيچ بدبختى اى ، بزرگ تر از نادانى نيست .ب ـ ناگوارترين بيمارى۴۱۰۰.اُسْدُ الغابَة ( ـ به نقل از زيد بن حارثه ـ ) امام على عليه السلام :ناگوارترين بيمارى ، نادانى است .۴۱۰۱.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :نادانى ، بدترين بيمارى است .۴۱۰۲.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :هيچ بيمارى اى ، ناتوان كننده تر از نادانى نيست .۴۱۰۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادانى ، بيمارى و درماندگى است .۴۱۰۱.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :نادانى در انسان ، از خوره براى بدن ، زيانبارتر است .ج ـ بدترين تنگ دستى۴۱۰۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى على ! هيچ تنگ دستى اى ، بدتر از نادانى نيست و هيچ سرمايه اى سودمندتر از خردمندى نيست .۴۱۰۴.الأمالي للطوسي عن حمّاد السمدري :امام على عليه السلام :هيچ سرمايه اى به سانِ خردمندى ، و هيچ تنگ دستى اى مانند نادانى نيست .

.

۴۱۰۴.الأمالى ، طوسى ( ـ به نقل از حمّاد سمدرى ـ ) عنه عليه السلام :لا غِنى لِجاهِلٍ. ⁽¹⁾د ـ أضَرُّ الأَعداءِ۴۱۰۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :صَديقُ كُلِّ امرِىً عَقلُهُ ، وعَدُوُّهُ جَهلُهُ. ⁽²⁾۴۱۰۶.عنه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :مَن لَم يَنفَعهُ فِقهُهُ ضَرَّهُ جَهلُهُ. ⁽³⁾۴۱۰۷.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :لا عَدُوَّ أضَرُّ مِنَ الجَهلِ. ⁽⁴⁾۴۱۰۸.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :الجَهلُ أنكى عَدُوٍّ. ⁽⁵⁾۴۱۰۹.الإمام الباقر عليه السلام :الإمام العسكريّ عليه السلام :الجَهلُ خَصمٌ ، وَالحِلمُ حُكمٌ. ⁽⁶⁾ه ـ أشيَنُ سَوءَةٍ۴۱۰۷.امام على عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :لا سَوءَةَ أشيَنُ مِنَ الجَهلِ. ⁽⁷⁾۴۱۰۸.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :كَفى بِالجَهلِ ذَمًّا أن يَبرَأ مِنهُ مَن هُوَ فيهِ ! ⁽⁸⁾.

د ـ زيانبارترين دشمن

ه ـ رسواترين كار زشت

۴۱۰۹.امام باقر عليه السلام :امام على عليه السلام :نادان ، توانگرى ندارد .د ـ زيانبارترين دشمن۴۱۱۱.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ في وَصاياهُ لِكُمَيلِ بنِ زِيادٍ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دوست هر انسانى ، خِرد اوست و دشمن او نادانى اش .۴۱۱۲.الإمام الصادق عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه فهمش به او سود نرساند ، نادانى اش به او آسيب مى رساند .۴۱۱۰.امام باقر عليه السلام :امام على عليه السلام :هيچ دشمنى ، زيانبارتر از نادانى نيست .۴۱۱۱.امام على عليه السلام ( ـ در سفارش هايش به كميل بن زياد ـ ) امام على عليه السلام :نادانى ، كشنده ترين دشمن است .۴۱۱۲.امام صادق عليه السلام :امام عسكرى عليه السلام :نادانى ، دشمن است و بردبارى ، حكمت .ه ـ رسواترين كار زشت۴۱۱۴.تهذيب الأحكام عن ابن أخ الفضيل بن يسار :امام على عليه السلام :هيچ كار زشتى ، رسوايى اش بيش از نادانى نيست .۴۱۱۵.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :در زشتى نادانى ، همان بس كه نادان ، از آن بيزارى مى جويد .

.

۴۱۱۶.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: ما أقبَحَ بِالصَّبيحِ الوَجهِ أن يَكونَ جاهِلاً ! كَدارٍ حَسَنَةِ البِناءِ وساكِنُها شَرٌّ ، وكَجَنَّةٍ يَعمُرُها بومٌ ، أو صِرمَةٍ يَحرُسُها ذِئبٌ. ⁽¹⁾۱ / ۲ذَمُّ الجاهِلِالكتاب«إنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ» . ⁽²⁾

الحديث۴۱۱۷.امام صادق عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَا استَرذَلَ اللّهُ تَعالى عَبدًا إلاّ حَظَرَ عَلَيهِ العِلمَ وَالأَدَبَ. ⁽³⁾۴۱۱۸.تفسير الطبري عن سعيد بن جبير :الإمام عليّ عليه السلام :إذا أرذَلَ اللّهُ عَبدًا حَظَرَ عَلَيهِ العِلمَ. ⁽⁴⁾۴۱۱۹.الإمام الباقر عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :قَلبٌ لَيسَ فيهِ شَيءٌ مِنَ الحِكمَةِ كَبَيتٍ خَرِبٍ ، فَتَعَلَّموا وعَلِّموا ، وتَفَقَّهوا ولا تَموتوا جُهّالاً ، فَإِنَّ اللّهَ لا يَعذِرُ عَلَى الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۱۲۰.الإمام الصادق عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :الزّاهِدُ الجاهِلُ مَسخَرَةُ الشَّيطانِ. ⁽⁶⁾۴۱۲۱.الأمالي عن يحيى بن العلاء وإسحاق بن عمّار جميعا عالإمام عليّ عليه السلام :عِظَمُ الجَسَدِ وطُولُهُ لا يَنفَعُ إذا كانَ القَلبُ خاوِيًا. ⁽⁷⁾۴۱۲۲.الإمام العسكريّ عليه السلام ( ـ لِشيعَتِهِ ـ ) عنه عليه السلام :أبغَضُ الخَلائِقِ إلَى اللّهِ تَعالى الجاهِلُ ؛ لِأَنَّهُ حَرَمَهُ ما مَنَّ بِهِ عَلى خَلقِهِ وهُوَ العَقلُ. ⁽⁸⁾.

۱ / ۲ نكوهش نادان

۴۱۱۸.تفسير الطبرى ( ـ به نقل از سعيد بن جُبَير ـ ) امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: چه قدر زشت است براى انسانِ خوش چهره كه نادان باشد ، مانند خانه زيبايى كه انسان شرور در آن سكونت گزيند، يا باغى كه جغد ، آن را آباد كند و يا گله شترانى كه گرگى از آن پاسدارى نمايد!۱ / ۲نكوهش نادانقرآن«قطعا بدترين جنبندگان در نزد خدا ، كَران و لالانى هستند كه نمى انديشند» .

حديث۴۱۲۴.تهذيب الأحكام عن محمّد بن عليّ الحلبيّ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند متعال، بنده اى را فرومايه نكرد، مگر آن كه او را از دانش و ادب ، محروم ساخت .۴۱۲۵.الكافي عن محمّد بن القاسم :امام على عليه السلام :هنگامى كه خداوند بنده اى را فرومايه كند ، دانش را از او باز مى دارد .۴۱۲۳.امام صادق عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دلى كه در آن حكمت نيست ، مانند خانه اى ويران است . پس بياموزيد و آموزش دهيد ، و بفهميد و نادان نميريد . به راستى كه خداوند، بهانه نادانى (ناآگاهى) را نمى پذيرد .۴۱۲۴.تهذيب الأحكام ( ـ به نقل از محمّد بن على حلبى ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پارساى نادان ، [ مايه] ريشخند شيطان است .۴۱۲۵.الكافى ( ـ به نقل از محمّد بن قاسم ـ ) امام على عليه السلام :بزرگى و بلندى جسم، سودى ندارد، هنگامى كه دل ، ويران است .۴۱۲۶.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :مبغوض ترينِ بندگان در نزد خداوند متعال ، نادان است ؛ چرا كه خداوند، او را از نعمت خردكه بر همه بندگانش ارزانى داشته، محروم كرده است .

.

۴۱۲۷.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :عَمَلُ الجاهِلِ وَبالٌ ، وعِلمُهُ ضَلالٌ. ⁽¹⁾۴۱۲۸.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :أشقَى النّاسِ الجاهِلُ. ⁽²⁾۴۱۲۹.عنه عليه السلام ( ـ في وَصِيَّةٍ لَهُ ـ ) عنه عليه السلام :الجاهِلُ مَيِّتٌ بَينَ الأَحياءِ. ⁽³⁾۴۱۲۶.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :الجاهِلُ صَغيرٌ وإن كانَ شَيخًا ، وَالعالِمُ كَبيرٌ وإن كانَ حَدَثًا. ⁽⁴⁾۴۱۲۷.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :الجاهِلُ صَخرَةٌ لا يَنفَجِرُ ماؤُها ، وشَجَرَةٌ لا يَخضَرُّ عودُها ، وأرضٌ لا يَظهَرُ عُشبُها. ⁽⁵⁾۴۱۲۸.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :لِلجاهِلِ في كُلِّ حالَةٍ خُسرانٌ. ⁽⁶⁾۴۱۲۹.امام صادق عليه السلام ( ـ در يكى از سفارش هايش ـ ) عنه عليه السلام :كُلُّ جاهِلٍ مَفتونٌ. ⁽⁷⁾۴۱۳۰.مشكاة الأنوار عن عبد اللّه بن سنان :عنه عليه السلام :الجاهِلُ حَيرانُ. ⁽⁸⁾۴۱۳۱.الإمام زين العابدين عليه السلام ( ـ يوصي شيعَتَهُ ـ ) عنه عليه السلام :سُلطانُ الجاهِلِ يُبدي مَعايِبَهُ. ⁽⁹⁾۴۱۳۲.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :نِعمَةُ الجاهِلِ كَرَوضَةٍ عَلى مَزبَلَةٍ. ⁽¹⁰⁾۴۱۳۳.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :كُلَّما حَسُنَت نِعمَةُ الجاهِلِ ازدادَ قُبحًا فيها. ⁽¹¹⁾.

۴۱۳۴.الكافي عن إسماعيل بن عبد اللّه القرشيّ :امام على عليه السلام :كار نادان ، همراه با دشوارى ، و دانش او ، گم راهى است .۴۱۳۰.مشكاة الأنوار ( ـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ ) امام على عليه السلام :بدبخت ترينِ مردمان ، نادان است .۴۱۳۱.امام زين العابدين عليه السلام ( ـ در حالى كه به شيعيانش سفارش مى فرمود ـ ) امام على عليه السلام :نادان ، مرده اى در ميان زندگان است .۴۱۳۲.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :نادان، كوچك است ، گرچه پير باشد، و دانشمند، بزرگ است، گرچه خردسال باشد .۴۱۳۳.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :نادانى، سنگى است كه از آن ، آب نمى جوشد ، و درختى است كه چوبش سبز نمى گردد و زمينى است كه در آن ، سبزه نمى رويد .۴۱۳۴.الكافى ( ـ به نقل از اسماعيل بن عبد اللّه قُرَشى ـ ) امام على عليه السلام :نادان، در هر حالتى ، در زيان است .۴۱۳۵.الكافي عن الحسين الشّيباني عن الإمام الصادق عليهامام على عليه السلام :هر نادانى، فتنه زده است .۴۱۳۵.الكافى ( ـ به نقل از حسين شيبانى ـ ) امام على عليه السلام :نادان، سرگردان است .۴۱۳۶.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :سيطره يافتن نادان ، عيب هايش را آشكار مى كند .۴۱۳۷.دلائل النبوّة عن موسى بن عقبة :امام على عليه السلام :نعمت در دست نادان ، مانند گلزارى در زباله دان است .۴۱۳۶.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :هر چه نعمت ها در دست نادانْ نيكوتر باشند، بر زشتى او [ بيشتر ]مى افزايند . .

۴۱۳۷.دلائل النبوة ( ـ به نقل از موسى بن عقبه ـ ) عنه عليه السلام :دولَةُ الجاهِلِ كَالغَريبِ المُتَحَرِّكِ إلَى النُّقلَةِ. ⁽¹⁾۴۱۳۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :مَن لا عَقلَ لَهُ لا تَرتَجيهِ. ⁽²⁾۴۱۳۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :لِسانُ البَرِّ يَأبى سَفَهَ الجُهّالِ. ⁽³⁾۴۱۳۹.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :لا يَردَعُ الجَهولَ إلاّ حَدُّ الحُسامِ. ⁽⁴⁾۴۱۴۰.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلامـ في ذَمِّ أهلِ البَصرَةِ بَعدَ وَقعَةِ الجَمَلِ ـ: أرضُكُم قَريبَةٌ مِنَ الماءِ ، بَعيدَةٌ مِنَ السَّماءِ ، خَفَّت عُقولُكُم ، وسَفِهَت حُلومُكُم ، فَأَنتُم غَرَضٌ لِنابِلٍ ، واُكلَةٌ لاِكِلٍ ، وفَريسَةٌ لِصائِلٍ. ⁽⁵⁾۴۱۴۱.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام : لا تَصحَب أخَا الجَهلِ

وإيّاكَ وإيّاهُ فَكَم مِن جاهِلٍ أردى

حَليمًا حينَ آخاهُ ⁽⁶⁾۴۱۴۲.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام الباقر عليه السلام :إنَّ قَلبًا لَيسَ فيهِ شَيءٌ مِنَ العِلمِ كَالبَيتِ الخَرابِ الَّذي لا عامِرَ لَهُ. ⁽⁷⁾۴۱۴۳.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام العسكريّ عليه السلام :رِياضَةُ الجاهِلِ ورَدُّ المُعتادِ عَن عادَتِهِ كَالمُعجِزِ. ⁽⁸⁾.

۴۱۴۴.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نعمت نادان، مانند غريبه اى است كه براى نقل مكان ، در حركت است .۴۱۳۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :به آن كه از خِرد ، بى بهره است، اميدوار مباش .۴۱۴۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :زبان نيكوكار ، از سفاهت نادان، جلوگيرى مى كند . ⁽¹⁾۴۱۴۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :جز تيزى شمشير، نادان را باز نمى دارد .۴۱۴۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در توبيخ مردمان بصره پس از واقعه جَمَل ـ: زمين شهر شما به آب، نزديك ، و از آسمان، دور است و خردهاى شما سبُك ، و انديشه هايتان فرومايه است . پس براى تيرانداز ، نشانه و براى خورنده ، لقمه، و براى درنده ، شكاريد .۴۱۴۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :با دوست نادان ، همنشينى /

مكن و از او بپرهيز .چه بسيار نادانى كه هنگام دوستى /

انسان هاى بردبار را به نابودى كشاند !۴۱۴۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام باقر عليه السلام :به راستى ، دلى كه در آن دانش نيست، مانند سراى ويرانى است كه آباد كننده اى ندارد .۴۱۴۵.عنه صلى الله عليه و آله :امام عسكرى عليه السلام :تربيت نادان و باز گرداندن عادت كرده [ به چيزى] از عادتش ، مانند معجزه است . .

۴۱۴۶.عنه صلى الله عليه و آله :لقمان عليه السلام :لَأَن يَضرِبَكَ الحَكيمُ فَيُؤذِيَكَ خَيرٌ مِن أن يُدهِنَكَ الجاهِلُ بِدُهنٍ طَيِّبٍ. ⁽¹⁾راجع: ج ۱ ص ۲۸۲ (التحذير من ترك التعقّل) .

۱ / ۳النَّوادِر۴۱۴۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما أعَزَّ اللّهُ بِجَهلٍ قَطُّ ، ولا أذَلَّ بِحِلمٍ قَطُّ. ⁽²⁾۴۱۴۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :الجَهلُ بِالفَضائِلِ مِن أقبَحِ الرَّذائِلِ. ⁽³⁾۴۱۴۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجَهلُ وَالبُخلُ مَساءَةٌ ومَضَرَّةٌ. ⁽⁴⁾۴۱۴۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :لا قَرينَ شَرٌّ مِنَ الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۱۴۹.صحيح البخارى ( ـ به نقل از عبد اللّه بن عبّاس ـ ) عنه عليه السلام :الجَهلُ وَبالٌ. ⁽⁶⁾۴۱۵۰.الإمام عليّ عليه السلام :عنه عليه السلام :لا يَزكو مَعَ الجَهلِ مَذهَبٌ. ⁽⁷⁾۴۱۵۱.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :إنَّكُم لَن تُحَصِّلوا بِالجَهلِ أرَبًا ، ولَن تَبلُغوا بِهِ مِنَ الخَيرِ سَبَبًا ، ولَن تُدرِكوا بِهِ مِنَ الآخِرَةِ مَطلَبًا. ⁽⁸⁾۴۱۵۲.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :إنَّ الزُّهدَ فِي الجَهلِ بِقَدرِ الرَّغبَةِ فِي العَقلِ. ⁽⁹⁾.

۱ / ۳ گوناگون

۴۱۵۳.عنه عليه السلام ( ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ ) لقمان عليه السلام :اگر حكيمى تو را كتك بزند و بيازارد ، بهتر از آن است كه شخصى نادان ، تن تو را با روغنى خوش بو روغن مالى كند .ر . ك : ج ۱ ص ۲۸۳ (زنهار از كنار نهادن خردورزى) .

۱ / ۳گوناگون۴۱۵۱.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، هيچ كس را به سبب نادانى ، عزيز نكرد و هيچ كس را به سبب بردبارى، خوار ننمود .۴۱۵۲.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :ناآگاهى به فضيلت ها ، از زشت ترينْ رذيلت هاست .۴۱۵۳.امام على عليه السلام ( ـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ ) امام على عليه السلام :نادانى و بُخل ، بدى و زيان است .۴۱۵۴.امام صادق عليه السلام : ( در اندرز به يكى از يارانش ـ ) امام على عليه السلام :هيچ همراهى ، بدتر از نادانى نيست .۴۱۵۵.الأمالى ، صدوق ( ـ به نقل از حسين بن ابى العلاء ـ ) امام على عليه السلام :نادانى ، وبال [ و زمينه گرفتارى و بدفرجامى] است .۴۱۵۶.الإمام الكاظم عليه السلام :امام على عليه السلام :هيچ روشى، با نادانى ، پاكيزه (سالم) نيست .۴۱۵۷.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :به راستى كه شما با نادانى ، به هيچ خواسته اى نمى رسيد و با آن ، به هيچ سببى از اسباب خوبى دست نمى يابيد و به هيچ مقصد آخرتى هم نائل نمى گرديد .۴۱۵۸.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :به راستى كه بى رغبتى به نادانى ، به اندازه رغبت به خردمندى است .

.

الفصل الثّاني : أصناف الجهّال۴۱۵۶.امام كاظم عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :الرِّجالُ أربَعَةٌ : رَجُلٌ يَدري ويَدري أنَّهُ يَدري فَذاكَ عالِمٌ فَاسأَلوهُ ، ورَجُلٌ لا يَدري ويَدري أنَّهُ لا يَدري فَذاكَ مُستَرشِدٌ فَأَرشِدوهُ ، ورَجُلٌ لا يَدري ولا يَدري أنَّهُ لا يَدري فَذاكَ جاهِلٌ فَارفُضوهُ ، ورَجُلٌ يَدري ولا يَدري أنَّهُ يَدري فَذاكَ نائِمٌ فَأَنبِهوهُ. ⁽¹⁾۴۱۵۷.امام على عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :الرِّجالُ أربَعَةٌ : رَجُلٌ يَعلَمُ ويَعلَمُ أنَّهُ يَعلَمُ فَذاكَ عالِمٌ فَتَعَلَّموا مِنهُ ، ورَجُلٌ يَعلَمُ ولا يَعلَمُ أنَّهُ يَعلَمُ فَذاكَ نائِمٌ فَأَنبِهوهُ ، ورَجُلٌ لا يَعلَمُ ويَعلَمُ أنَّهُ لا يَعلَمُ فَذاكَ جاهِلٌ فَعَلِّموهُ ، ورَجُلٌ لا يَعلَمُ ولا يَعلَمُ أنَّهُ لا يَعلَمُ فَذاكَ أحمَقٌ فَاجتَنِبوهُ. ⁽²⁾.

فصل دوم : انواع نادانان

اشاره

فصل دوم : انواع نادانان۴۱۵۹.امام على عليه السلام ( ـ از خطبه ايشان پس از آن كه بسر بن ارطات، يمن را ) امام على عليه السلام :انسان ها چهار دسته اند: شخصى كه مى داند و به آگاهى اش علم دارد . چنين شخصى حقيقتا دانشمند است . از او بپرسيد ؛ شخصى كه نمى داند و مى داند كه نمى داند . او جوينده است. پس راهنمايى اش كنيد ؛ شخصى كه نمى داند و نمى داند كه نمى داند . او نادان است. كنارش بگذاريد ؛ شخصى كه مى داند و نمى داند كه مى داند . او خواب است . بيدارش كنيد .۴۱۶۰.تهذيب الأحكام عن إسحاق :امام صادق عليه السلام :انسان ها چهار دسته اند : شخصى كه مى داند و مى داند كه مى داند . او عالِم است . از او بياموزيد ؛ شخصى كه مى داند و نمى داند كه مى داند . اين شخص ، خواب است . بيدارش كنيد ؛ شخصى كه نمى داند و مى داند كه نمى داند . او نادان است . تعليمش دهيد ؛ شخصى كه نمى داند و نمى داند كه نمى داند . او احمق است . از او دورى كنيد .

.

. .

پژوهشى درباره انواع نادانى

۱ . علم

۲ . غفلت

پژوهش درباره انواع نادانىهمان طور كه در اين احاديث اشاره شده است، انسان در معرفت حقايق، چهار حالت دارد كه هر يك از اين حالات، احكام و تكاليف ويژه اى براى فرد يا جامعه ايجاب مى نمايد . اين حالات ، عبارت اند از:

۱ . علمحالت اوّل، علم و آگاهى است. كسى كه مى داند و مى داند كه مى داند ، «عالِم» گفته مى شود. چنين فردى ، شايستگى دارد كه معلّم ديگران باشد و از منظر اسلام ، وظيفه او تعليم ، و وظيفه مردم، تعلّم و پرسش از اوست: «فَسْـئلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ. ⁽¹⁾از اهل ذكر (اهل دانش) بپرسيد، اگر نمى دانيد» .

۲ . غفلتحالت دوم، غفلت است. غافل، كسى است كه مى داند و نمى داند كه مى داند.

.

۳ . جهل بسيط

۴ . جهل مركّب

در اين جا وظيفه كسانى كه هشيار هستند، اين است كه او را از خواب غفلت، بيدار كنند: «وَ ذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنفَعُ الْمُؤْمِنِينَ . ⁽¹⁾يادآورى كن؛ زيرا يادآورى ،مؤمنان را سود مى بخشد» .

۳ . جهل بسيطحالت سوم، جهل بسيط است. جاهل بسيط، كسى است كه چيزى رانمى داند، اعم از اين كه بداند كه نمى داند و يا نداند كه نمى داند. وظيفه عالِم نسبت به چنين شخصى ، تعليم ، و تكليف او تعلّم است و مشمول آيه شريف: «فَسْـئلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ؛ از اهل ذكر (آگاهان) بپرسيد ، اگر نمى دانيد» است .

۴ . جهل مركّبحالت چهارم، جهل مركّب است. اين جهل، تركيبى از دو جهل است : ندانستن و تصوّر دانستن. جاهل مركّب ، كسى است كه نمى داند و تصوّر مى كند كه مى داند. ظاهرا همين معنا مقصود احاديث ذكر شده است كه در يكى آمده: «لا يَعلَمُ و لا يَعلَمُ أنَّهُ لا يَعلَمُ» و در ديگرى آمده : «لا يَدري ولا يَدري أنَّهُ لا يَدري» ۲ . از اين رو ، امام على عليه السلام تكليف مردم را در مورد برخورد با چنين نادانى، «كنار نهادن» دانسته است :

.

درد بى درمان !

فَذاكَ جاهِلٌ فَارفُضوهُ . او نادان است . كنارش بگذاريد . امام صادق عليه السلام نيز وظيفه مردم را اجتناب از چنين كسى مى داند: فَذاكَ أحمَقُ فَاجتَنِبوهُ. او نادان است . از او دورى كنيد .

درد بى درمان !سؤال اصلى در زمينه رهنمودى كه در احاديث اين باب ، در مورد برخورد با انواع نادانان ، ارائه شده، اين است كه: چرا آگاهان جامعه موظّف اند كه غافل و جاهل بسيط را آگاه كنند؛ ولى در مورد جاهل مركّب، نه تنها وظيفه اى ندارند، بلكه وظيفه آنها اجتناب از اوست ؟ جواب ، اين است كه جهل مركّب، خطرناك ترين انواع نادانى است و در حقيقت، دردى است بى درمان . از اين رو ، كسى كه نمى داند و تصوّر مى كند كه مى داند ، مبتلا به بيمارى خطرناك خود دانابينى است و اين بيمارى، بخصوص در صورتى كه مزمن شده باشد، قابل علاج نيست . ۱ امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد: مَن اُعجِبَ بِنَفسِهِ هَلَكَ ، وَمَن اُعجِبَ بِرَأيِهِ هَلَكَ ، وإنَّ عيسَى بنَ مَريَمَ عليه السلام قالَ : داوَيتُ المَرضى فَشَفَيتُهُم بِإذنِ اللّهِ ، وأبرَأتُ الأَكمَهَ وَالأَبرَصَ بِإِذنِ اللّهِ ، وعالَجتُ المَوتى فَأَحيَيتُهُم بِإِذنِ اللّهِ ، وعالَجتُ الأَحمَقَ فَلَم أقدِر عَلى إصلاحِهِ ! فَقيلَ : ياروحَ اللّه وما الأحمَقُ؟ قالَ : المُعجَبُ بِرَأيِهِ ونَفسِهِ ، الَّذي يَرَى الفَضلَ كُلَّهُ لَهُ لا عَلَيهِ ،

.

ويوجِبُ الحَقَّ كُلَّهُ لِنَفسِهِ ولا يوجِبُ عَلَيها حَقّا ، فَذاكَ الأَحمَقُ الَّذي لا حيلَةَ في مُداواتِهِ. ⁽¹⁾آن كه از خود راضى باشد، تباه مى گردد و آن كه از رأى خود، راضى باشد، هلاك مى شود و به درستى كه عيسى ، فرزند مريم ، فرمود: «بيماران را با اجازه خداوند، مداوا كردم و نابينا و پيس را به اذن خداوند ، بهبود بخشيدم و مردگان را با اذن الهى زنده كردم . به مداواى احمق [ نيز ]پرداختم؛ ولى نتوانستم او را اصلاح كنم . گفته شد : اى روح خدا! احمق كيست؟ فرمود: آن كه از خود و رأى خود، راضى باشد ، آن كه فضيلت ها را از آنِ خود مى داند [و كاستى اى بر خود نمى پذيرد] و حق را به خود مى دهد و تكليف و حقّى را بر خويش باور ندارد . اين ، احمقى است كه چاره اى براى درمانش نيست . بنا بر اين تفسير ، احمقِ حقيقى ، كسى نيست كه دچار آفت مغزى است و به دليل بيمارى جسمى، قادر به فهم مسائل نيست، كه بيمارِ اين گونه، اگر از طُرُق طبيعى ، قابل درمان نباشد، معالجه اش از طريق اعجاز، امكان پذير است . احمق حقيقى، كسى است كه مغز او سالم است؛ ولى بيمارى روانىِ عُجب و خوددانابينى، خرد و انديشه او را فاسد كرده و در نتيجه پاسخ مثبت ندادن به دعوت عقلِ عملى ، مرگ عقلى او فرا رسيده است . علاج چنين بيمارى ، ممكن نيست و عيسى عليه السلام هم نمى تواند چنين مرده اى را زنده كند . عيسى عليه السلام به اذن خداى متعال، انواع بيمارى هاى جسمى را بدون استفاده از ابزار پزشكى ، علاج مى كرد و حتّى مردگان را زنده مى ساخت ؛ ليكن قادر به زنده كردن انديشه مرده نبود . هيچ پيامبرى ، چنين قدرتى ندارد . قرآن كريم خطاب به خاتم انبيا صلى الله عليه و آله مى فرمايد :

.

«إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَ لاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ. ⁽¹⁾در حقيقت، تو مردگان را شنوا نمى گردانى و اين دعوت را به كَران نمى توانى بشنوانى» . اين گونه انسان ها ، تنها ظاهر دنيا را مى بيند ؛ ولى از باطن آن ـ كه آخرت است ـ غافل اند : «يَعْلَمُونَ ظَـهِرًا مِّنَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ الْأَخِرَةِ هُمْ غَـفِلُونَ. ⁽²⁾از زندگى دنيا، ظاهرى را مى شناسند و حال آن كه از آخرت ، غافل اند» . اين جاست كه تعليم مرده، سودى ندارد . كسى كه به مرگِ انديشه گرفتار شد، تبديل به خطرناك ترين جنبندگان مى گردد و به گفته قرآن كريم: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَآبِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ . ⁽³⁾قطعا بدترين جنبندگان در نزد خدا ، كران و لالانى هستند كه نمى انديشند» . از سوى ديگر، حتّى نزديك شدن به چنين كسى ، خطرناك است؛ زيرا بيمارى انديشه، واگير دارد و ممكن است به ديگران نيز سرايت كند. از اين رو ، وظيفه مردم در برخورد با بيمارانى اينچنين ، اجتناب و روى برتابيدن است، همان طور كه خداوند سبحان مى فرمايد : «فَأَعْرِضْ عَن مَّن تَوَلَّى عَن ذِكْرِنَا وَ لَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا . ⁽⁴⁾پس ، از هر كس كه از ياد ما روى برتافته و جز زندگى دنيا را خواستار نيست، روى برتاب» .

.

الفصل الثّالث : علامات الجهل۳ / ۱آثارُ الجَهلِأ ـ الكُفرالكتاب« وَ إذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُواْ مَا أنزَلَ اللَّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا ألْفَيْنَا عَلَيْهِ ءَابَاءَنَا أوَ لَوْ كَانَ ءَابَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْـئا وَلاَ يَهْتَدُونَ » . ⁽¹⁾

« وَ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُواْ كَمَثَلِ الَّذِى يَنْعِقُ بِمَا لاَ يَسْمَعُ إلاَّ دُعَاءً وَ نِدَاءً صُمُّم بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

« وَإذَا نَادَيْتُمْ إلَى الصَّلَوةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَ لِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ » . ⁽³⁾

الحديث۴۱۷۳.عنه عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّما يُدرَكُ الخَيرُ كُلُّهُ بِالعَقلِ ، ولا دينَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ. ⁽⁴⁾.

فصل سوم : نشانه هاى نادانى

۳ / ۱ آثار نادانى

الف ـ كفر

فصل سوم : نشانه هاى نادانى۳ / ۱آثار نادانىالف ـ كفرقرآن«و چون به آنان گفته شود: از آنچه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد ، مى گويند : «نه ، بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته ايم ، پيروى مى كنيم» . آيا هر چند پدرانشان چيزى را درك نمى كرده و به راه صواب نمى رفته اند [، باز هم در خور پيروى هستند]؟» .

«و مَثَل [دعوت كننده] كافران، چون مَثَل كسى است كه حيوانى را كه جز صدا و ندايى [مبهم ، چيزى] نمى شنود، بانگ مى زند . [آرى،] كرند ، لال اند ، كورند [و ]در نمى يابند» .

«و هنگامى كه [با اذان ، مردم را] به نماز مى خوانيد ، آن را به مسخره و بازى مى گيرند ؛ زيرا آنان مردمى هستند كه نمى انديشند» .

حديث۴۱۷۷.عنه عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :تمام خوبى ها ، با خرد به دست مى آيد و كسى كه خردمند نيست ، دين ندارد .

.

۴۱۷۸.عنه عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :قِوامُ المَرءِ عَقلُهُ ، ولا دينَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ. ⁽¹⁾۴۱۷۹.عنه عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :دينُ المَرءِ عَقلُهُ ، ومَن لا عَقلَ لَهُ لا دينَ لَهُ. ⁽²⁾۴۱۸۰.عنه عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :ما كَفَرَ الكافِرُ حَتّى جَهِلَ. ⁽³⁾۴۱۸۱.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :الكافِرُ خَبٌّ ⁽⁴⁾، لَئيمٌ ، خَؤونٌ ، مَغرورٌ ، بِجَهلِهِ مَغبونٌ. ⁽⁵⁾۴۱۸۲.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :الكافِرُ فاجِرٌ جاهِلٌ. ⁽⁶⁾۴۱۸۳.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :الجاهِلُ إذا جَمَدَ وَجَدَ ، وإذا وَجَدَ ألحَدَ. ⁽⁷⁾۴۱۷۵.امام على عليه السلام :الكافي عن عليّ بن أسباط عنهم عليهم السلام: فيما وَعَظَ اللّهُ عز و جل بِهِ عيسى عليه السلام : ... يا عيسى ، لا تُشرِك بي شَيئاً . . . وكُن مَعَ الحَقِّ حَيثُما كانَ وإن قُطِّعتَ واُحرِقتَ بِالنّارِ ، فَلا تَكفُر بي بَعدَ المَعرِفَةِ ، فَلا تَكونَنَّ مِنَ الجاهِلينَ. ⁽⁸⁾راجع : ص ۹۴ (الوقوف عند الشبهة) ، ج ۱ ص ۳۴۸ (معرفة اللّه ) و ۳۵۲ (الدين) .

.

۴۱۷۷.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اصل آدمى ، خرد است و آن كه خردمند نيست ، ديندار نيست .۴۱۷۸.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ديندارىِ آدمى ، به خرد اوست و آن كه خردمند نيست ، دين ندارد .۴۱۷۹.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :هيچ كس كافر نگشت ، مگر آن كه نادان بود .۴۱۸۰.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :كافر ، حيله گرى پَست و خيانت پيشه اى خودبين است كه فريفته نادانى اش شده است .۴۱۸۱.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :كافر ، تبهكارى نادان است .۴۱۸۲.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :نادان ، هر گاه بخل بورزد ، صاحب مال مى شود و هر گاه صاحب ثروت شود، سر از الحاد در مى آورد .۴۱۸۳.امام على عليه السلام :الكافىـ به نقل از على بن اسباط ، از يكى از معصومان عليهم السلام ـ: در پندهاى خداوند به عيسى عليه السلام چنين آمده است : «اى عيسى ! چيزى را شريك من مساز . . . هميشه با حق باش ، هر جا كه باشد ، گرچه پاره پاره شوى و به آتش ، سوزانده شوى . پس از شناخت، به من كفر مورز تا در زمره نادانان نباشى» .ر . ك : ص ۹۵ (درنگ كردن به هنگام شبهه) ، ج ۱ ص ۳۴۹ (شناخت خدا) و ۳۵۳ (دين) .

.

ب ـ الشُّرور۴۱۸۶.عنه عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الجَهلُ رَأسُ الشَّرِّ كُلِّهِ. ⁽¹⁾۴۱۸۷.عنه عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :الجَهلُ أصلُ كُلِّ شَرٍّ. ⁽²⁾۴۱۸۸.الإمام الرضا عليه السلام :عنه عليه السلام :الجَهلُ فَسادُ كُلِّ أمرٍ. ⁽³⁾۴۱۸۹.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :بِالجَهلِ يُستَثارُ ، كُلُّ شَرٍّ. ⁽⁴⁾۴۱۸۴.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :الجَهلُ مَعدِنُ الشَّرِّ. ⁽⁵⁾ج ـ عَداوَةُ العِلمِ وَالعالِمِ۴۱۸۶.امام على عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :النّاسُ أعداءُ ما جَهِلوا. ⁽⁶⁾۴۱۸۷.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :مَن جَهِلَ شَيئاً عاداهُ. ⁽⁷⁾۴۱۸۸.امام رضا عليه السلام :عنه عليه السلام :مَن جَهِلَ شَيئاً عابَهُ. ⁽⁸⁾.

ب ـ بدى ها

ج ـ دشمنى با دانش و دانشمند

ب ـ بدى ها۴۱۹۰.عنه عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نادانى ، رأس همه بدى هاست .۴۱۹۱.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :نادانى، ريشه هر بدى است .۴۱۹۲.الاختصاص عن صفوان بن مهران الجمّال عن الإمام الصاامام على عليه السلام :نادانى ، تباه كننده هر كارى است .۴۱۹۳.الإمام الباقر عليه السلام :امام على عليه السلام :با نادانى، هر بدى اى برانگيخته مى شود .۴۱۹۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادانى ، سرچشمه بدى است .ج ـ دشمنى با دانش و دانشمند۴۱۹۰.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :مردم، دشمن چيزى هستند كه نمى دانند .۴۱۹۱.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :آن كه چيزى را نداند ، با آن دشمنى مى ورزد .۴۱۹۲.الاختصاص ( ـ به نقل از صفوان بن مهران جمّال ـ ) امام على عليه السلام :آن كه چيزى را نداند ، از آن عيبجويى مى كند .

.

۴۱۹۳.امام باقر عليه السلام :عنه عليه السلام :مَن قَصُرَ عَن مَعرِفَةِ شَيءٍ عابَهُ. ⁽¹⁾۴۱۹۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :ما ضادَّ العُلَماءَ كَالجُهّالِ. ⁽²⁾۴۱۹۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :لا تُعادوا ما تَجهَلونَ ، فَإِنَّ أكثَرَ العِلمِ فيما لا تَعرِفونَ. ⁽³⁾راجع : ص ۱۰۶ (إنكار ما يجهل) ، ج ۱ ص ۳۴۲ (العلم والحكمة) .

د ـ مَوتُ النَّفسِ۴۱۹۶.امام باقر عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :الجَهلُ مُميتُ الأَحياءِ ومُخَلِّدُ الشَّقاءِ. ⁽⁴⁾۴۱۹۷.دعائم الإسلام :عنه عليه السلام :الجَهلُ مَوتٌ ، التَّواني فَوتٌ. ⁽⁵⁾۴۱۹۸.صفات الشيعة عن عبد اللّه بن زياد :عنه عليه السلام :الجاهِلُ مَيِّتٌ وإن كانَ حَيًّا. ⁽⁶⁾۴۱۹۹.الكافي عن زيد الشحّام :عنه عليه السلام :العالِمُ حَيٌّ بَينَ المَوتى ، الجاهِلُ مَيِّتٌ بَينَ الأَحياءِ. ⁽⁷⁾۴۱۹۸.صفات الشيعة ( ـ به نقل از عبد اللّه بن زياد ـ ) عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: الجَهلُ بِالفَضائِلِ عِدلُ المَوتِ. ⁽⁸⁾۴۱۹۹.الكافى ( ـ به نقل از زيد شحّام ـ ) عنه عليه السلام :مَنِ استَحكَمَت لي فيهِ خَصلَةٌ مِن خِصالِ الخَيرِ احتَمَلتُهُ عَلَيها وَاغتَفَرتُ فَقدَ ما سِواها ، ولا أغتَفِرُ فَقدَ عَقلٍ ولا دينٍ ؛ لِأَنَّ مُفارَقَةَ الدّينِ مُفارَقَةُ الأَمنِ ، فَلا يُتَهَنَّأُ بِحَياةٍ مَعَ مَخافَةٍ ، وفَقدَ العَقلِ فَقْدُ الحَياةِ ، ولا يُقاسُ إلاّ بِالأَمواتِ. ⁽⁹⁾.

د ـ مرگ جان

۴۲۰۰.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :آن كه از درك چيزى ناتوان شود ، از آن ، عيبجويى مى كند .۴۲۰۱.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :هيچ كس مانند نادانان ، با دانشمندان ، مخالفت نكرد .۴۲۰۰.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :با آنچه نمى دانيد ، دشمنى مَوَرزيد ؛ چرا كه بيشترِ دانش ، در آن چيزهايى است كه شما نمى دانيد .ر . ك : ص ۱۰۷ (انكار آنچه نمى داند) ، ج ۱ ص ۳۴۳ (دانش و حكمت).

د ـ مرگ جان۴۲۰۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ في بَيانِ ما يَتَشَعَّبُ مِنَ العَقلِ ـ ) امام على عليه السلام :نادانى ، زنده ها را مى ميراند و بدبختى را جاودانه مى سازد.۴۲۰۴.عنه صلى الله عليه و آله ( ـ في صِفَةِ الجاهِلِ ـ ) امام على عليه السلام :نادانى، مرگ است و سستى ، از دست دادن .۴۲۰۵.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في بَيانِ جُنودِ العَقلِ ـ ) امام على عليه السلام :نادان، مرده است ، گرچه زنده باشد .۴۲۰۲.امام رضا عليه السلام ( ـ در بيان خصوصيات اهل بيت عليهم السلام ـ ) امام على عليه السلام :دانشمند، زنده اى در ميان مردگان است و نادان، مرده اى در ميان زندگان .۴۲۰۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ در بيان آنچه از خِرد شاخه شاخه مى شود ـ ) امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: ناآگاهى به فضيلت ها، برابر مرگ است .۴۲۰۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ در توصيف نادان ـ ) امام على عليه السلام :آن كه صفتى از صفات نيك در او پابرجا شود، او را بدان جهت ، تحمّل مى كنم و نبودِ ساير صفات [ نيك] را بر او مى بخشم ؛ امّا نبودِ خرد و دين را نمى بخشم ؛ چرا كه از دست دادن دين، از ميان رفتن امنيت است و زندگى با ترس [ حاصل از نبود امنيّت]، گوارا نيست ، و از دست دادن خِرد، از دست دادن زندگى است و [ بى خرد،] جز با مردگان ، سنجيده نمى شود.

.

ه ـ مَساوِئُ الأَخلاقِ۴۲۰۶.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ في عَهدِهِ إلى مالِكٍ الأَشتَرِ ـ ) الدرّ المنثور عن صالح بن مسمار :بَلَغَني أنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله تَلا هذِهِ الآيَةَ «يَـأَيُّهَا الاْءِنسَـنُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ» ⁽¹⁾ثُمَّ قالَ : جَهلُهُ. ⁽²⁾۴۲۰۷.عنه عليه السلام ( ـ فيما أوصى بِهِ رَجُلاً بَعَثَهُ مِنَ الكوفَةِ إ ) الإمام عليّ عليه السلام :الحِرصُ وَالشَّرَهُ وَالبُخلُ نَتيجَةُ الجَهلِ. ⁽³⁾۴۲۰۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ مِمّا كانَ يَدعو بِهِ كَثيرا ـ ) عنه عليه السلام :رَأسُ الجَهلِ الخُرقُ. ⁽⁴⁾۴۲۰۶.امام على عليه السلام ( ـ در فرمانش به مالك اشتر ـ ) عنه عليه السلامـ في دُعائِهِ ـ: أنتَ العالِمُ وأنَا الجاهِلُ ، عَصَيتُكَ بِجَهلي ، وَارتَكَبتُ الذُّنوبَ بِجَهلي ، وألهَتنِي الدُّنيا بِجَهلي ، وسَهَوتُ عَن ذِكرِكَ بِجَهلي ، ورَكَنتُ إلَى الدُّنيا بِجَهلي. ⁽⁵⁾۴۲۰۷.امام على عليه السلام ( ـ در سفارش به مردى كه او را براى جمع آورى زكات از ) الإمام الصادق عليه السلام :الجَهلُ في ثَلاثٍ : الكِبرِ ، وشِدَّةِ المِراءِ ، وَالجَهلِ بِاللّهِ ، فَاُولئِكَ هُمُ الخاسِرونَ. ⁽⁶⁾۴۲۰۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ در دعايى كه بسيار آن را مى خواند ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :ما عَقَلَ مَن بَخِلَ بِإِحسانِهِ. ⁽⁷⁾راجع: ج ۱ ص ۳۵۶ (مكارم الأخلاق) .

و ـ الفُرقَةالكتاب« لاَ يُقَـتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إلاَّ فِى قُرًى مُّحَصَّنَةٍ أوْ مِن وَرَاءِ جُدُرِم بَأْسُهُم بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّىذَ لِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ » . ⁽⁸⁾

.

ه ـ اخلاق زشت

و ـ اختلاف و جدايى

ه ـ اخلاق زشت۴۲۱۰.امام صادق عليه السلام :الدرّ المنثورـ به نقل از صالح بن مِسمار ـ: به من خبر رسيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله اين آيه را تلاوت كرد : «اى انسان ! چه چيزى تو را درباره پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته است ؟» . آن گاه فرمود : «نادانى اش» .۴۲۱۱.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :آز و شهوت و بخل، نتيجه نادانى است .۴۲۱۲.الكافى ( ـ به نقل از زيد بن صائغ ـ ) امام على عليه السلام :بنياد نادانى ، حماقت است .۴۲۱۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در دعايش ـ: تو دانايى و من نادانم . با نادانى ام ، تو را نافرمانى كردم ، و با نادانى ام، گناهانى را مرتكب شدم، و دنيا با نادانى ام، مرا سرگرم كرد، و از ياد تو ، به جهت نادانى ، غفلت ورزيدم ، و بر اثر نادانى ، به دنيا روى آوردم .۴۲۱۴.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في وَصِيَّتِهِ لِعَبدِ اللّه ِ بنِ أبي يَعفورٍ ) امام صادق عليه السلام :نادانى ، در سه چيز است : خودخواهى ، جَدَل بسيار و نشناختن خداوند . و اينان اند زيانكاران .۴۲۱۵.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :آن كه از نيكى كردنْ بخل بورزد ، خردمند نيست .ر . ك : ج ۱ ص ۳۵۷ (مكارم اخلاق).

و ـ اختلاف و جدايىقرآن«[آنان ، به صورت] دسته جمعى ، جز در قريه هايى كه داراى استحكامات اند ، يا از پشت ديوارها ، با شما نخواهند جنگيد . جنگشان ميان خودشان ، سخت است . آنان را متحد مى پندارى، و[لى ]دل هايشان پراكنده است ؛ زيرا آنان مردمانى هستند كه نمى انديشند» .

.

الحديث۴۲۱۶.امام على عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :لَو سَكَتَ الجاهِلُ مَا اختَلَفَ النّاسُ. ⁽¹⁾۴۲۱۷.الكافى ( ـ به نقل از عبد الرحمان بن سيابه ـ ) عنه عليه السلامـ مِن كَلامِهِ لِأَهلِ الكوفَةِ ـ: أيُّهَا القَومُ ، الشّاهِدَةُ أبدانُهُمُ ، الغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُمُ ، المُختَلِفَةُ أهواؤُهُمُ ، المُبتَلى بِهِم اُمَراؤُهُم ، صاحِبُكُم يُطيعُ اللّهَ وأنتُم تَعصونَهُ ! وصاحِبُ أهلِ الشّامِ يَعصِي اللّهَ وهُم يُطيعونَهُ ! ⁽²⁾۴۲۱۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :أيَّتُهَا النُّفوسُ المُختَلِفَةُ ، وَالقُلوبُ المُتَشَتِّتَةُ ، الشّاهِدَةُ أبدانُهُم ، وَالغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُم ، أظأَرُكُم عَلَى الحَقِّ وأنتُم تَنفِرونَ عَنهُ نُفورَ المِعزى مِن وَعوَعَةِ الأَسَدِ ! ⁽³⁾ز ـ الزَّلَّة۴۲۱۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :مَن جَهِلَ مَوضِعَ قَدَمِهِ زَلَّ. ⁽⁴⁾۴۲۱۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجَهلُ يُزِلُّ القَدَمَ ويورِثُ النَّدَمَ. ⁽⁵⁾۴۲۲۰.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجَهلُ مَطِيَّةٌ شَموسٌ ⁽⁶⁾، مَن رَكِبَها زَلَّ ومَن صَحِبَها ضَلَّ. ⁽⁷⁾۴۲۲۱.الإمام عليّ عليه السلام :عنه عليه السلام :الجاهِلُ كَزَلَّةِ العالِمِ صَوابُهُ. ⁽⁸⁾.

ز ـ لغزش

حديث۴۲۲۳.الأمالي عن يحيى بن العلاء وإسحاق بن عمّار عن الإمامام على عليه السلام :اگر نادانْ سكوت اختيار كند ، مردم با يكديگر اختلاف نمى كنند .۴۲۲۴.الإمام الكاظم عليه السلام :امام على عليه السلامـ در سخنى خطاب به اهل كوفه ـ: اى گروهى كه تن هايشان حاضر، و خردهايشان غايب و خواست هايشان گوناگون است و فرمان روايانشان بِديشان گرفتار! فرمانده شما ، خدا را اطاعت مى كند؛ ولى شما او را نافرمانى مى كنيد و فرمانده شام، خدا را نافرمانى مى كند؛ ولى اهل شام ، مطيع او هستند .۴۲۲۵.الكافي عن حفص بن قرط :امام على عليه السلام :اى جان هاى گوناگون و اى دل هاى پراكنده كه بدن هايشان حاضر و خردهايشان از آنها غايب است ! با مهربانىِ تمام، شما را به طرف حق سوق مى دهم ، و[ لى] شما از آن گريزانيد ، مانند رميدن بُز از غرّش شير .ز ـ لغزش۴۲۲۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :آن كه جاى پايش را نبيند، خواهد لغزيد .۴۲۲۱.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :نادانى، پا را مى لغزاند و پشيمانى به جاى مى گذارد .۴۲۲۲.امام على عليه السلام ( ـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ ) امام على عليه السلام :نادانى ، مَركبى چموش است ؛ آن كه بر آن سوار شود، مى لغزد و آن كه با آن همراه شود، گم راه مى گردد .۴۲۲۳.الأمالى ، طوسى ( ـ به نقل از يحيى بن علاء و اسحاق بن عمّار ـ ) امام على عليه السلام :به حقيقت رسيدن نادان، به اندازه لغزش هاى دانشمند [، اندك ]است .

.

۴۲۲۴.امام كاظم عليه السلام :عنه عليه السلام :صَوابُ الجاهِلِ كَالزَّلَّةِ مِنَ العاقِلِ. ⁽¹⁾۴۲۲۵.الكافى ( ـ به نقل از حفص بن قرط ـ ) عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: مَوقِعُ الصَّوابِ مِنَ الجُهّالِ مِثلُ مَوقِعِ الخَطَاَءمِنَ العُلَماءِ . ⁽²⁾ح ـ الذِّلَّة۴۲۲۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :مَن فاتَهُ العَقلُ لَم يَعدُهُ الذُّلُّ. ⁽³⁾۴۲۲۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :كَم مِن عَزيزٍ أذَلَّهُ جَهلُهُ ! ⁽⁴⁾۴۲۲۹.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :ذِلَّةُ الجَهلِ أعظَمُ ذِلَّةٍ. ⁽⁵⁾۴۲۲۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :كَفى بِالجَهلِ ضَعَةً ! ⁽⁶⁾۴۲۲۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجاهِلُ يَرفَعُ نَفسَهُ فَيَتَّضِعُ. ⁽⁷⁾۴۲۲۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :جَهلُ الغَنِيِّ يَضَعُهُ ، وعِلمُ الفَقيرِ يَرفَعُهُ. ⁽⁸⁾۴۲۳۰.سنن أبي داوود عن أبي الدرداء :الإمام الصادق عليه السلام :الجَهلُ ذُلٌّ. ⁽⁹⁾ط ـ الإِفراطُ وَالتَّفريطُ۴۲۳۲.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :لا يُرَى الجاهِلُ إلاّ مُفَرِّطاً. ⁽¹⁰⁾.

ح ـ خوارى

ط ـ افراط و تفريط

۴۲۳۳.المعجم الأوسط عن أبي هريرة عن رسول اللّه صلى الله ( ـ أنَّهُ قالَ لِمَن حَولَهُ مِن اُمَّتِهِ ـ ) امام على عليه السلام :[ سر زدنِ] درستى از نادان ، به اندازه [ سر زدنِ] لغزش از خردمند [، اندك ]است .۴۲۳۰.سنن أبى داوود ( ـ به نقل از ابو درداء ـ ) امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: ميزان درستى نادانان ، به اندازه اشتباه دانشمندان است .ح ـ خوارى۴۲۳۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :آن كه خرد را از دست دهد ، خوارى از او نمى گذرد .۴۲۳۳.المعجم الأوسط ( ـ به نقل از ابو هريره ـ ) امام على عليه السلام :چه بسيار عزيزى كه نادانى ، خوارش ساخت !۴۲۳۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :خوارى نادانى ، بزرگ ترين خوارى است .۴۲۳۵.صحيح البخاري عن أبي موسى عن رسول اللّه صلى الله عامام على عليه السلام :نادانى ، براى پستى ، بس است .۴۲۳۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادان، خود را بلند مى گرداند ؛ امّا پست مى شود .۴۲۳۷.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادانىِ ثروتمند، او را پست مى گرداند و دانايىِ فقير، او را رفعت مى بخشد .۴۲۳۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام صادق عليه السلام :نادانى ، خوارى است .ط ـ افراط و تفريط۴۲۳۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادان، جز در حال كوتاهى كردن ، ديده نمى شود .

.

۴۲۳۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :لا تَرَى الجاهِلَ إلاّ مُفرِطاً أو مُفَرِّطاً. ⁽¹⁾راجع : موسوعة الإمام عليّ بن أبي طالب عليه السلام : الحرب الثالثة : وقعة النهروان / المدخل : دراسة حول المارقين وجذور انحرافهم .

ي ـ شَرُّ الدُّنيا وَالآخِرَةِ۴۲۴۰.عنه صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :شَرُّ الدُّنيا وَالآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ. ⁽²⁾۴۲۳۸.لقمان عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :الجَهلُ يُفسِدُ المَعادَ. ⁽³⁾ك ـ النَّوادِر۴۲۴۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن قالَ : «أنَا عالِمٌ» فَهُوَ جاهِلٌ. ⁽⁴⁾۴۲۴۱.الإمام عليّ عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :الجَهلُ ضَلالَةٌ. ⁽⁵⁾۴۲۴۲.عنه عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :الحُمقُ مِن ثِمارِ الجَهلِ. ⁽⁶⁾۴۲۴۳.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :سِلاحُ الجَهلِ السَّفَهُ. ⁽⁷⁾۴۲۴۴.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :مَن كَثُرَ نِزاعُهُ بِالجَهلِ دامَ عَماهُ عَنِ الحَقِّ. ⁽⁸⁾۴۲۴۵.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :مَن جَهِلَ اُهمِلَ. ⁽⁹⁾.

ى ـ بدى دنيا و آخرت

ك ـ گوناگون

۴۲۴۶.ربيع الأبرار :امام على عليه السلام :نادان را جز در حال زياده روى يا كوتاهى كردن نمى بينى .ر . ك : دانش نامه امير المؤمنين بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ : نبرد سوم : جنگ نهروان / درآمد : پژوهشى درباره مارقين و ريشه هاى انحراف آن .

ى ـ بدى دنيا و آخرت۴۲۴۳.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بدى دنيا و آخرت ، با نادانى است .۴۲۴۴.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :نادانى ، آخرت را تباه مى سازد .ك ـ گوناگون۴۲۴۶.ربيع الأبرار :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركه بگويد : من دانايم ، او نادان است .۴۲۴۷.الإمام الباقر عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نادانى، گم راهى است .۴۲۴۸.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :حماقت ، از ميوه هاى نادانى است .۴۲۴۷.امام باقر صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :سلاح نادانى ، ناشكيبايى است .۴۲۴۸.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :آن كه از روى نادانى، درگيرى اش زياد شود ، كورى اش نسبت به حقيقت، طولانى مى گردد .۴۲۴۹.الإمام الهادي عليه السلام ( ـ فِي زِيارَةِ الجامِعَةِ الكَبيرَةِ ـ ) امام على عليه السلام :هر كه نادان شود ، بدو اعتنا نمى شود .

.

۴۲۵۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجَهلُ يَجلِبُ الغَرَرَ. ⁽¹⁾۴۲۵۱.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ ) عنه عليه السلام :مَن ضَيَّعَ عاقِلاً دَلَّ عَلى ضَعفِ عَقلِهِ. ⁽²⁾۴۲۵۲.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :مَن قَلَّ عَقلُهُ ساءَ خِطابُهُ. ⁽³⁾۴۲۵۳.الإمام الحسين عليه السلام ( ـ فِي الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهيِ عَنِ المُنكَ ) عنه عليه السلام :مَن قَلَّ عَقلُهُ كَثُرَ هَزلُهُ. ⁽⁴⁾۴۲۴۹.امام هادى عليه السلام ( ـ در زيارت «جامعه كبيره» ـ ) عنه عليه السلام :الطُّمَأنينَةُ إلى كُلِّ أحَدٍ قَبلَ الاِختِبارِ مِن قُصورِ العَقلِ. ⁽⁵⁾۴۲۵۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :مَن وادَّ السَّخيفَ أعرَبَ عَن سُخفِهِ. ⁽⁶⁾۴۲۵۱.امام على عليه السلام ( ـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ ) عنه عليه السلام :طالِبُ الخَيرِ بِعَمَلِ الشَّرِّ فاسِدُ العَقلِ وَالحِسِّ. ⁽⁷⁾۴۲۵۲.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :العَقلُ يَهدي ويُنجي ، وَالجَهلُ يُغوي ويُردي. ⁽⁸⁾۴۲۵۳.امام حسين عليه السلام ( ـ درباره امر به معروف و نهى از منكر ـ ) الإمام زين العابدين عليه السلام :رَأيتُ أنَّ طَلَبَ المُحتاجِ إلَى المُحتاجِ سَفَهٌ مِن رَأيِهِ وضَلَّةٌ مِن عَقلِهِ. ⁽⁹⁾۴۲۵۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام الباقر عليه السلام :المُرُوَّةُ أن لا تَطمَعَ فَتَذِلَّ ، وتَسأَلَ فَتُقِلَّ ، ولا تَبخَلَ فَتُشتَمَ ، ولا تَجهَلَ فَتُخصَمَ. ⁽¹⁰⁾۴۲۵۵.الإمام عليّ عليه السلام :الكافي عن محمّد بن خالد عن بعض أصحابنا عن الإمام الصّادق عليه السلام :لَيسَ بَينَ

الإِيمانِ وَالكُفرِ إلاّ قِلَّةُ العَقلِ ، قيلَ : وكَيفَ ذاكَ يَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ؟ قالَ : إنَّ العَبدَ يَرفَعُ رَغبَتَهُ إلى مَخلوقٍ، فَلَو أخلَصَ نِيَّتَهُ للّهِِ لَأَتاهُ الَّذي يُريدُ فيأسرَعَ مِن ذلِكَ. ⁽¹¹⁾.

۴۲۵۶.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :نادانى ، فريب را جلب مى كند .۴۲۵۷.تفسير العيّاشي عن أبان بن تغلب :امام على عليه السلام :هركه خردمندى را خوار سازد ، بر كم خردىِ خود ، دليل آورده است.۴۲۵۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :هر كه كم خرد باشد ، بد سخن مى گويد .۴۲۵۵.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :هر كه خردش كم شود ، شوخى اش بسيار مى گردد .۴۲۵۶.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :اعتماد به هر كسى پيش از آزمودن ، نشانه كم خردى است .۴۲۵۷.تفسير العيّاشى ( ـ به نقل از ابان بن تَغلِب ـ ) امام على عليه السلام :هر كه با سبُك سر ، دوستى كند ، سبُك سرى خويش را نشان داده است .۴۲۵۸.مصباح المتهجّد ( ـ في دُعاءِ يَومِ الإِثنَينِ ـ ) امام على عليه السلام :آن كه با رفتار بد، در جستجوى خوبى باشد ، خرد واحساسش فاسد است .۴۲۵۹.الخصال عن الأصبغ بن نباتة :امام على عليه السلام :خرد، راهنمايى مى كند و نجات مى دهد، و نادانى ، گم راه مى سازد و نابود مى گرداند .۴۲۵۸.مصباح المتهجّد ( ـ در دعاى روز دوشنبه ـ ) امام سجاد عليه السلام :بر اين عقيده ام كه به راستى ، درخواست نيازمند از نيازمند، نشانه كوته فكرى و گم گشتگىِ خرد اوست .۴۲۵۹.الخصال ( ـ به نقل از اصبغ بن نُباته ـ ) امام باقر عليه السلام :جوان مردى ، آن است كه طمع نَوَرزى تا خوار نشوى، و درخواست نكنى تا سبُك نشوى، و بُخل نورزى تا ناسزايت نگويند، و نادانى نكنى كه دشمنت نشوند .۴۲۶۰.الإمام عليّ عليه السلام :الكافىـ به نقل از محمّد بن خالد ، از يكى از شيعيان ـ: امام صادق عليه السلام فرمود: «بين ايمان و كفر، جز كم خردى ، فاصله نيست» .

گفته شد : چگونه است ، اى فرزند پيامبر؟

فرمود : «به راستى ، بنده، خواسته اش را نزد بنده ديگر مى برد ، با آن كه اگر خداوند را با نيّتى خالص مى خوانْد ، خواسته اش را در زمانى كوتاه تر برآورده مى ساخت» . .

۴۲۶۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام الصادق عليه السلام :لا يُفلِحُ مَن لا يَعقِلُ ، ولا يَعقِلُ مَن لا يَعلَمُ. ⁽¹⁾۴۲۶۲.قصص الأنبياء عن أحمد بن محمّد بن أبي نصر :الإمام الجواد عليه السلام :مَن لَم يَعرِفِ المَوارِدَ أعيَتهُ المَصادِرُ. ⁽²⁾۳ / ۲صِفاتُ الجُهّالِالكتاب«وَ إذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أن تَذْبَحُواْ بَقَرَةً قَالُواْ أتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أعُوذُ بِاللَّهِ أنْ أكُونَ مِنَ الْجَـهِلِينَ» . ⁽³⁾

«قَالَ يَـنُوحُ إنَّهُ لَيْسَ مِنْ أهْلِكَ إنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَــلِحٍ فَلاَ تَسْـئلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إنِّى أعِظُكَ أن تَكُونَ مِنَ الْجَـهِلِينَ» . ⁽⁴⁾

«قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أحَبُّ إلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنِى إلَيْهِ وَ إلاَّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أصْبُ إلَيْهِنَّ وَ أكُن مِّنَ الْجَـهِلِينَ» . ⁽⁵⁾

راجع : البقرة : ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، المائدة : ۵۸ ، الحشر : ۱۴ .

.

۳ / ۲ ويژگى هاى نادانان

۴۲۶۵.ربيع الأبرار :امام صادق عليه السلام :آن كه خرد نورزد، رستگار نمى گردد ، و آن كه چيزى نمى داند ، خرد نمى ورزد.۴۲۶۶.الإمام عليّ عليه السلام :امام جواد عليه السلام :آن كه جايگاه ورود را نشناسد ، خارج شدن ، او را خسته مى كند .۳ / ۲ويژگى هاى نادانانقرآن«و هنگامى كه موسى به قوم خود گفت : «خدا به شما فرمان مى دهد كه ماده گاوى را سر ببريد» ، گفتند : «آيا ما را به ريشخند مى گيرى ؟». گفت : «پناه مى برم به خدا كه [مبادا] از نادانان باشم»» .

«فرمود : «اى نوح! او در حقيقت ، از كسان تو نيست؛ او [داراى] كردارى ناشايسته است. پس ، چيزى را كه بدان علم ندارى، از من مخواه . من به تو اندرز مى دهم كه مبادا از نادانان باشى»» .

«[يوسف] گفت : پروردگارا ! زندان براى من ، دوست داشتنى تر است از آنچه مرا به آن مى خوانند ، و اگر نيرنگ آنان را از من باز نگردانى ، به سوى آنان خواهم گراييد و از [جمله ]نادانان خواهم شد» .

ر . ك : بقره : آيه ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، مائده : آيه ۵۸ ، حشر : آيه ۱۴ .

.

الحديث۴۲۶۸.امام على عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أطِع رَبَّكَ تُسَمّى عاقِلاً ، ولا تَعصِهِ تُسَمّى جاهِلاً. ⁽¹⁾۴۲۶۹.امام حسين عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ الجاهِلَ مَن عَصَى اللّهَ وإن كانَ جَميلَ المَنظَرِ عَظيمَ الخَطَرِ. ⁽²⁾۴۲۷۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آلهـ لِمَن سَأَلَهُ عَن أعلامِ الجاهِلِ ـ: إن صَحِبتَهُ عَنّاكَ ⁽³⁾وإنِ اعتَزَلتَهُ شَتَمَكَ ، وإن أعطاكَ مَنَّ عَلَيكَ ، وإن أعطَيتَهُ كَفَرَكَ ، وإن أسرَرتَ إلَيهِ خانَكَ ، وإن أسَرَّ إلَيكَ اتَّهَمَكَ ، وإنِ استَغنى بَطِرَ وكانَ فَظًّا غَليظاً ، وإنِ افتَقَرَ جَحَدَ نِعمَةَ اللّهِ ولَم يَتَحَرَّج ، وإن فَرِحَ أسرَفَ وطَغى ، وإن حَزِنَ أيِسَ ، وإن ضَحِكَ فَهَقَ ⁽⁴⁾، وإن بَكى خارَ ⁽⁵⁾، يَقَعُ فِي الأَبرارِ ، ولا يُحِبُّ اللّهَ ولا يُراقِبُهُ ، ولا يَستَحيي مِنَ اللّهِ ولا يَذكُرُهُ ، وإن أرضَيتَهُ مَدَحَكَ وقالَ فيكَ مِنَ الحَسَنَةِ ما لَيسَ فيكَ ، وإن سَخِطَ عَلَيكَ ذَهَبَت مِدحَتُهُ ووَقَعَ مِنَ السّوءِ ما لَيسَ فيكَ ، فَهذا مَجرَى الجاهِلِ. ⁽⁶⁾۴۲۷۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :الدُّنيا دارُ مَن لا دارَ لَهُ ، ومالُ مَن لا مالَ لَهُ ، ولَها يَجمَعُ مَن لا عَقلَ لَهُ ، وشَهَواتِها يَطلُبُ مَن لا فَهمَ لَهُ ، وعَلَيها يُعادي مَن لا عِلمَ لَهُ ، وعَلَيها يَحسُدُ مَن لا فِقهَ لَهُ ، ولَها يَسعى مَن لا يَقينَ لَهُ. ⁽⁷⁾۴۲۷۲.عنه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :صِفَةُ الجاهِلِ : أن يَظلِمَ مَن خالَطَهُ ، ويَتَعَدّى عَلى مَن هُوَ دونَهُ ، ويَتَطاوَلَ

عَلى مَن هُوَ فَوقَهُ ، كَلامُهُ بِغَيرِ تَدَبُّرٍ ، إن تَكَلَّمَ أثِمَ ، وإن سَكَتَ سَها، وإن عَرَضَت لَهُ فِتنَةٌ سارَعَ إلَيها فَأَردَتهُ ، وإن رَأى فَضيلَةً أعرَضَ وأبطَأَ عَنها ، لا يَخافُ ذُنوبَهُ القَديمَةَ ولا يَرتَدِعُ فيما بَقِيَ مِن عُمُرِهِ مِنَ الذُّنوبِ ، يَتَوانى عَنِ البِرِّ ويُبطِئُ عَنهُ ، غَيرُ مُكتَرِثٍ لِما فاتَهُ مِن ذلِكَ أو ضَيَّعَهُ . فَتِلكَ عَشرُ خِصالٍ مِن صِفَةِ الجاهِلِ الَّذي حُرِمَ العَقلَ. ⁽⁸⁾.

حديث۴۲۷۴.عنه صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پروردگارت را اطاعت كن تا خردمند ناميده شوى ، و او را نافرمانى مكن كه نادان ناميده مى شوى .۴۲۷۵.الإمام زين العابدين عليه السلام ( ـ في صِفَةِ المُؤمِنِ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نادان ، كسى است كه از خدا نافرمانى كند ، گرچه زيباچهره و [ داراى ]موقعيتى بزرگ باشد .۴۲۷۶.رجال الكشّي عن أسلم مولى محمّد بن الحنفيّة :پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در پاسخ كسى كه از نشانه هاى نادان پرسيد ـ: اگر با او همنشين شوى، تو را خسته مى كند و اگر از او كناره گيرى كنى، تو را دشنام مى دهد؛ اگر چيزى را به تو ببخشد ، منّت مى گذارد و اگر چيزى را به او ببخشى ، ناسپاسى مى كند ؛ اگر رازى را در اختيارش بگذارى ، خيانت مى كند و اگر رازى را در اختيار تو نهد ، تو را [به افشاى آن،] متّهم مى سازد ؛ اگر بى نياز شود ، ناسپاسى مى كند و سرسخت و خشن مى گردد و اگر تنگ دست شود ، بى پروا نعمت هاى خدا را انكار مى كند ؛ اگر شاد باشد ، زياده روى مى كند و طغيان مى ورزد ، و اگر غمين باشد، نااميد مى گردد؛ اگر بخندد، قهقهه مى زند و اگر گريه كند، در هم شكسته مى شود. از نيكانْ بدگويى مى كند، خدا را دوست نمى دارد و در رفتارش مراقب او نيست، از خداوند حيا نمى كند و به ياد او نيست. اگر او را خشنود كنى، تو را مى ستايد و آنچه از خوبى ها در تو نيست ، به تو نسبت مى دهد ، و اگر ناراضى گردد ، ستايش او مى رود و آنچه از بدى در تو نيست ، به تو نسبت مى دهد . اين ، روش نادان است .۴۲۷۷.ثواب الأعمال عن أبي هريرة وابن عبّاس :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دنيا ، سراى كسى است كه سرا ندارد و ثروتِ كسى است كه ثروت ندارد . آن كه خردمند نيست ، براى دنيا گردآورى مى كند ، و آن كه فهم ندارد ، در پى شهوت هاى دنيايى مى رود، و آن كه عالِم نيست ، براى دنيا دشمنى مى كند ، و آن كه ژرف انديش نيست ، براى دنيا حسادت مى ورزد، و آن كه اهل يقين نيست ، براى دنيا تلاش مى كند .۴۲۷۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ويژگى نادان ، آن است كه بر كسى كه با او رفت و آمد دارد ،

ستم مى كند ؛ بر زيردستان، تجاوز روا مى دارد ؛ در برابر بالادستان ، گردنكشى مى كند ؛ سخن او بدون انديشه است ؛ اگر سخن بگويد، گناه مى كند و اگر خاموش باشد، غفلت مى ورزد ؛ اگر فتنه اى (بحرانى) برايش پيش آيد ، به سويش مى شتابد و به وسيله آن هلاك مى شود؛ و اگر فضيلتى را ببيند، از آن ، رو مى گرداند و به آن ، كاهلى مى كند ؛ از گناهان گذشته اش هراس ندارد و در باقى مانده عمر، از گناهان ، دست نمى كشد ؛ در كار نيك سُستى مى كند و كاهلى مى نمايد و باكى ندارد كه آن را انجام ندهد و يا آن را تباه گرداند . اينها ده خصلت از خصلت هاى نادان است ، همو كه از نعمت خرد، محروم است . .

۴۲۷۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :سِتُّ خِصالٍ يُعرَفُ فِي الجاهِلِ : الغَضَبُ مِن غَيرِ شَرٍّ ، وَالكَلامُ مِن غَيرِ نَفعٍ ، وَالعَطِيَّةُ في غَيرِ مَوضِعِها ، وإفشاءُ السِّرِّ ، وَالثِّقَةُ بِكُلِّ أحَدٍ ، لا يَعرِفُ صَديقَهُ مِن عَدُوِّهِ. ⁽¹⁾۴۲۷۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ الجاهِلَ لا يَكشِفُ إلاّ عَن سَوءَةٍ وإن كانَ حَصيفاً ⁽²⁾ظَريفاً عِندَ النّاسِ. ⁽³⁾۴۲۷۵.امام زين العابدين عليه السلام ( ـ در توصيف مؤمن ـ ) عيسى عليه السلامـ لِلحَوارِيّينَ ـ: اِعلَموا أنَّ فيكُم خَصلَتَينِ مِنَ الجَهلِ : الضِّحكَ مِن غَيرِ عَجَبٍ ، وَالصُّبحَةَ ⁽⁴⁾مِن غَيرِ سَهَرٍ. ⁽⁵⁾۴۲۷۶.رجال الكشّى ( ـ به نقل از اسلم ، وابسته محمّد بن حنفيه ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :لا يَجتَرِئُ عَلَى اللّهِ إلاّ جاهِلٌ شَقِيٌّ. ⁽⁶⁾.

۴۲۷۷.ثواب الأعمال ( ـ به نقل از ابو هريره و ابن عبّاس ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :شش خصلت است كه در نادان يافت مى شود : خشم بدون [زمينه ]بدى ، سخن بيهوده ، بخشش در غير جايگاهش ، آشكار ساختن رازها ، اعتماد به هر كس ، و [ اين كه ]دوستش را از دشمنش باز نمى شناسد .۴۲۷۸.الكافي عن سعد بن طريف عن الإمام الباقر عليه السلاپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نادان ، تنها بدى ها را آشكار مى كند، گرچه در ميان مردمان ، دورانديش [ در برخى نسخه ها: ريش سفيد و جا افتاده] و خوش محضر باشد .۴۲۷۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عيسى عليه السلامـ خطاب به حواريان ـ: بدانيد كه در ميان شما ، دو نشانه نادانى وجود دارد : خنديدن بدون شگفت زدگى، و خوابيدن در صبح بدون شب زنده دارى .۴۲۸۰.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :بر خداوند ، جز نادان بدبخت ، جرئت نمى كند . .

۴۲۸۱.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجاهِلُ مَن أطاعَ هَواهُ في مَعصِيَةِ رَبِّهِ. ⁽¹⁾۴۲۷۸.الكافى ( ـ به نقل از سعد بن طريف ـ ) عنه عليه السلام :الجاهِلُ لا يَرعَوي. ⁽²⁾۴۲۷۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجاهِلُ مَنِ انخَدَعَ لِهَواهُ وغُرورِهِ. ⁽³⁾۴۲۸۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجاهِلُ مَن خَدَعَتهُ المَطالِبُ. ⁽⁴⁾۴۲۸۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :إنَّمَا الجاهِلُ مَنِ استَعبَدَتهُ المَطالِبُ. ⁽⁵⁾۴۲۸۲.عنه صلى الله عليه و آله ( ـ لِعَلِيٍّ عليه السلام ـ ) عنه عليه السلام :غُرورُ الجاهِلِ بِمُحالاتِ الباطِلِ. ⁽⁶⁾۴۲۸۳.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :العاقِلُ يَعتَمِدُ عَلى عَمَلِهِ ، الجاهِلُ يَعتَمِدُ عَلى أمَلِهِ. ⁽⁷⁾۴۲۸۴.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجاهِلُ يَعتَمِدُ عَلى أمَلِهِ ، ويُقَصِّرُ في عَمَلِهِ. ⁽⁸⁾۴۲۸۵.تهذيب الأحكام عن الحسين بن المختار :عنه عليه السلام :الجاهِلُ يَميلُ إلى شِكلِهِ. ⁽⁹⁾۴۲۸۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ به على عليه السلام ـ ) عنه عليه السلام :العاقِلُ يَطلُبُ الكَمالَ ، الجاهِلُ يَطلُبُ المالَ. ⁽¹⁰⁾۴۲۸۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجاهِلُ يَستَوحِشُ مِمّا يَأنَسُ بِهِ الحَكيمُ. ⁽¹¹⁾.

۴۲۸۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادان، كسى است كه در نافرمانى از پروردگارش ، از هوس خود فرمان برد.۴۲۸۵.تهذيب الأحكام ( ـ به نقل از حسين بن مختار ـ ) امام على عليه السلام :نادان ، پشيمان نمى شود و از كار زشت، دست نمى كشد .۴۲۸۶.الإمام الباقر عليه السلام ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ) امام على عليه السلام :نادان، كسى است كه فريفته هوس و فريبندگى آن گردد .۴۲۸۷.الفصول المختارة عن أبي رافع :امام على عليه السلام :نادان، كسى است كه خواسته ها او را فريب دهند .۴۲۸۶.امام باقر عليه السلام ( ـ درباره اين سخن خداوند متعال : {Q} «اى كسانى كه ) امام على عليه السلام :همانا نادان، كسى است كه خواسته ها او را به بردگى گيرند .۴۲۸۷.الفصول المختارة ( ـ به نقل از ابو رافع ـ ) امام على عليه السلام :نادان ، فريفته كارهاى به دست نيامدنى و بيهوده مى گردد .۴۲۸۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :خردمند، بر كار خود تكيه مى كند و نادان ، بر آرزوهايش .۴۲۸۹.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادان، بر آرزو تكيه مى كند و در كارش كوتاهى مى كند .۴۲۹۰.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادان به همانند خود ، گرايش دارد .۴۲۹۱.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :خردمند، در جستجوى كمال است و نادان ، در پى ثروت .۴۲۹۲.عوالي اللآلي :امام على عليه السلام :نادان از آنچه حكيم و خردمند با آن مأنوس اند ، وحشت دارد . .

۴۲۸۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :اللِّسانُ مِعيارٌ أطاشَهُ ⁽¹⁾الجَهلُ وأرجَحَهُ العَقلُ. ⁽²⁾۴۲۸۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :الجاهِلُ مَنِ استَغَشَّ النَّصيحَ. ⁽³⁾۴۲۹۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :قَد جَهِلَ مَنِ استَنصَحَ أعداءَهُ. ⁽⁴⁾۴۲۹۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :طاعَةُ الجَهولِ تَدُلُّ عَلَى الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۲۹۲.عوالى اللآلى :عنه عليه السلام :طاعَةُ الجَهولِ وكَثرَةُ الفُضولِ تَدُلاّنِ عَلَى الجَهلِ. ⁽⁶⁾۴۲۹۳.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: إثباتُ الحُجَّةِ عَلَى الجاهِلِ سَهلٌ ، ولكِنَّ إقرارَهُ بِها صَعبٌ. ⁽⁷⁾۴۲۹۳.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلامـ أيضاً ـ: يَمنَعُ الجاهِلَ أن يَجِدَ ألَمَ الحُمقِ المُستَقِرِّ في قَلبِهِ ما يَمنَعُ السَّكرانَ أن يَجِدَ مَسَّ الشَّوكَةِ في يَدِهِ. ⁽⁸⁾۴۲۹۴.مجمع البيان عن ابن عبّاس والضحّاك والجبائي ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «الْمُهَيْمِنُ» {/Q} ـ ) عنه عليه السلام :مُعاداةُ الرِّجالِ مِن شِيَمِ الجُهّالِ. ⁽⁹⁾۴۲۹۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ في دُعاءِ الجَوشَنِ الكَبيرِ ـ ) عنه عليه السلام :الجاهِلُ لا يَعرِفُ تَقصيرَهُ ، ولا يَقبَلُ مِنَ النَّصيحِ لَهُ. ⁽¹⁰⁾.

۴۲۹۶.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :زبان، ترازويى است كه نادانى ، آن را سبُك مى كند و خردمندى ، آن را سنگين مى گرداند .۴۲۹۴.مجمع البيان ( ـ به نقل از ابن عبّاس و ضحّاك و جبايى درباره اين ) امام على عليه السلام :نادان، كسى است كه به خيرخواه ، نيرنگ زند .۴۲۹۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ در دعاى «جوشن كبير» ـ ) امام على عليه السلام :آن كه از دشمنانش طلب خيرخواهى كند ، نادان است .۴۲۹۶.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :پيروى از نادان ، نشانه نادانى است .۴۲۹۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :پيروى از نادان و بسيارىِ كارهاى بيهوده، بر نادانى ، دلالت دارد .۴۲۹۸.عنه صلى الله عليه و آله ( ـ في دُعاءِ السَّفَرِ ـ ) امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: دليل اقامه كردن بر نادان، آسان است ؛ امّا اعتراف نادان بدان ، سخت است .۴۲۹۹.الإمام الباقر عليه السلام :امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: همان چيزى كه مست را از حس كردن خار فرو رفته در دستش باز مى دارد ، نادان را از اين كه درد حماقت را در جان خود احساس كند ، باز مى دارد .۴۳۰۰.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في بَيانِ بَعضِ مَناسِكِ الحَجِّ ـ ) امام على عليه السلام :دشمنى با مردمان ، خصلت نادانان است .۴۳۰۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادان، كوتاهى خود را در نمى يابد و سخن خيرخواهش را نمى پذيرد . .

۴۲۹۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :ما أعجَبَ بِرَأيِهِ إلاّ جاهِلٌ ⁽¹⁾۴۲۹۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ در دعاى سفر ـ ) عنه عليه السلام :الجاهِلُ لا يَعرِفُ العالِمَ ؛ لِأَنَّهُ لَم يَكُن قَبلُ عالِماً. ⁽²⁾۴۲۹۹.امام باقر عليه السلام :عنه عليه السلام :الجاهِلُ لا يَرتَدِعُ ، وبِالمَواعِظِ لا يَنتَفِعُ. ⁽³⁾۴۳۰۰.امام صادق عليه السلام ( ـ در بيان برخى آيين هاى حج ـ ) عنه عليه السلام :فِكرُ الجاهِلِ غَوايَةٌ. ⁽⁴⁾۴۳۰۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :العالِمُ يَنظُرُ بِقَلبِهِ وخاطِرِهِ ، الجاهِلُ يَنظُرُ بِعَينِهِ وناظِرِهِ. ⁽⁵⁾۴۳۰۲.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :غَضَبُ الجاهِلِ في قَولِهِ ، وغَضَبُ العاقِلِ في فِعلِهِ ⁽⁶⁾.۴۳۰۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ لِجَبرَئيلَ عليه السلام ـ ) عنه عليه السلام :رَأيُ الجاهِلِ يُردي. ⁽⁷⁾۴۳۰۴.الإمام عليّ عليه السلام :عنه عليه السلام :ضالَّةُ الجاهِلِ غَيرُ مَوجودَةٍ. ⁽⁸⁾۴۳۰۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :زُهدُكَ في راغِبٍ فيكَ نُقصانُ عَقلٍ ، ورَغبَتُكَ في زاهِدٍ فيكَ ذُلُّ نَفسٍ. ⁽⁹⁾۴۳۰۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ به جبرئيل عليه السلام ـ ) عنه عليه السلام :مِن عَدَمِ العَقلِ مُصاحَبَةُ ذَوِي الجَهلِ. ⁽¹⁰⁾۴۳۰۴.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :كَثرَةُ الأَماني مِن فَسادِ العَقلِ. ⁽¹¹⁾.

۴۳۰۵.عنه عليه السلام ( ـ في صِفَةِ المَلائِكَةِ ـ ) امام على عليه السلام :تنها نادان ، به رأى خود، خوشبين است .۴۳۰۶.الإمام زين العابدين عليه السلام ( ـ فِي الصَّلاة عَلى حَمَلَةِ العَرشِ وَالمَلائِكَ ) امام على عليه السلام :نادان ، دانشمند را نمى شناسد ؛ زيرا پيش از آن ، دانشمند نبوده است .۴۳۰۵.امام على عليه السلام ( ـ در توصيف فرشتگان ـ ) امام على عليه السلام :نادان ، [ از انجام دادن كار زشت،] باز نمى ايستد و از پندها بهره نمى گيرد .۴۳۰۶.امام زين العابدين عليه السلام ( ـ در درود فرستادن بر حاملان عرش و فرشتگان مقرّب ـ ) امام على عليه السلام :انديشه نادان ، گم راهى است .۴۳۰۷.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ في صِفَةِ الأَرضِ ـ ) امام على عليه السلام :دانشمند، با دل و حافظه اش مى نگرد و نادان، با چشم و ديده اش .۴۳۰۷.امام على عليه السلام ( ـ در توصيف زمين ـ ) امام على عليه السلام :خشم نادان ، در سخن اوست و خشمِ خردمند، در رفتارش .۴۳۰۸.تفسير القميّ عن أبي بصير عن الإمام الصادق عليه ال ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «ذِى قُوَّةٍ عِندَ ذِى ) امام على عليه السلام :رأى نادان، پست مى كند .۴۳۰۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :گم شده نادان ، وجود ندارد .۴۳۱۰.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ في خُطبَةٍ لَهُ يُبَيِّنُ فيها فَضلَ الرَّسولِ ) امام على عليه السلام :كناره گيرى ات از كسى كه به تو ميل دارد ، كم خردى است و ميل تو به كسى كه از تو كناره مى گيرد ، خوارىِ نفْس است .۴۳۱۱.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :همنشينى با نادانان، نشانه بى خردى است .۴۳۱۲.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :آرزوهاى بسيار، از تباهى خرد است . .

۴۳۰۸.تفسير القمى ( ـ به نقل از ابو بصير ـ ) عنه عليه السلام :غِنَى العاقِلِ بِعِلمِهِ ، غِنَى الجاهِلِ بِمالِهِ. ⁽¹⁾۴۳۰۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :ثَروَةُ الجاهِلِ في مالِهِ وأمَلِهِ. ⁽²⁾۴۳۱۰.امام على عليه السلام ( ـ در سخنرانى اى كه طىّ آن ، برترى پيامبر گرامى را ) عنه عليه السلام :إنَّ الجاهِلَ مِن جَهلِهِ في إغواءٍ ، ومِن هَواهُ في إغراءٍ ، فَقَولُهُ سَقيمٌ وفِعلُهُ ذَميمٌ. ⁽³⁾۴۳۱۱.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :إنَّ قُلوبَ الجُهّالِ تَستَفِزُّهَا الأَطماعُ ، وتَرتَهِنُهَا المُنى ، وتَستَعلِقُهَا الخَدائِعُ. ⁽⁴⁾۴۳۱۲.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :أيُّهَا النّاسُ ! اِعلَموا أنَّهُ لَيسَ بِعاقِلٍ مَنِ انزَعَجَ مِن قَولِ الزّورِ فيهِ ، ولا بِحَكيمٍ مَن رَضِيَ بِثَناءِ الجاهِلِ عَلَيهِ ، النّاسُ أبناءُ ما يُحسِنونَ ، وقَدرُ كُلِّ امرِىًءما يُحسِنُ ، فَتَكَلَّموا فِي العِلمِ تَبَيَّن أقدارُكُم. ⁽⁵⁾۴۳۱۳.عنه عليه السلام ( ـ في خُطبَةٍ لَهُ في صِفَةِ رَسولِ اللّه ِ صلى ال ) عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: الجاهِلُ يَذُمُّ الدُّنيا ولا يَسخو بِإِخراجِ أقَلِّها ، يَمدَحُ الجودَ ويَبخَلُ بِالبَذلِ ، يَتَمَنَّى التَّوبَةَ بِطولِ الأَمَلِ ولا يُعَجِّلُها لِخَوفِ حُلولِ الأَجَلِ ، يَرجو ثَوابَ عَمَلٍ لَم يَعمَل بِهِ ، ويَفِرُّ مِنَ النّاسِ لِيُطلَبَ ، ويُخفي شَخصَهُ لِيَشتَهِرَ ، ويَذُمُّ نَفسَهُ لِيُمدَحَ ، ويَنهى عَن مَدحِهِ وهُوَ يُحِبُّ أن لا يُنتَهى مِنَ الثَّناءِ عَلَيهِ. ⁽⁶⁾۴۳۱۴.عنه عليه السلام ( ـ مِن خُطبَةٍ لَهُ عليه السلام يَذكُرُ فيها بَعضَ ) عنه عليه السلام :رَغبَتُكَ فِي المُستَحيلِ جَهلٌ. ⁽⁷⁾۴۳۱۵.عنه عليه السلام ( ـ في صِفَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ـ ) عنه عليه السلام :الرُّكونُ إلَى الدُّنيا مَعَ ما تُعايِنُ مِنها جَهلٌ. ⁽⁸⁾.

۴۳۱۶.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :سرمايه خردمند، دانش اوست و سرمايه نادان، ثروت او .۴۳۱۷.السيرة النبوية لابن هشام:امام على عليه السلام :سرمايه نادان ، در ثروت و آرزوهاى اوست .۴۳۱۸.كشف الغمّة :امام على عليه السلام :نادان ، به دليل نادانى اش ، در جهت گم راه كردن است و به دليل هوسش ، در مسير فريب دادن. از اين رو، گفتار او نادرست و رفتارش نكوهيده است .۴۳۱۳.امام على عليه السلام ( ـ در سخنرانى اى در معرّفى پيامبر خدا صلى الله علي ) امام على عليه السلام :آزمندى ها دل هاى نادانان را بر مى انگيزند و آرزوها آنها را در گرو مى گيرند، و نيرنگ ها آنها را بسته به خود مى سازند .۴۳۱۴.امام على عليه السلام ( ـ از سخنرانى اى كه در آن ، پاره اى ويژگى هاى پيام ) امام على عليه السلام :اى مردم ! بدانيد كه آن كه از سخنى ناروا درباره خويش ناراحت گردد، خردمند نيست و آن كه از ستايش نادان ، خشنود گردد ، حكيم نيست . مردم، فرزند چيزى هستند كه به نيكى از عهده انجام دادن آن بر مى آيند و منزلت هر شخص ، به اندازه كارى است كه به نيكى از عهده آن بر مى آيد . پس در حوزه دانش ، سخن بگوييد تا منزلَتتان آشكار گردد .۴۳۱۵.امام على عليه السلام ( ـ در توصيف پيامبر صلى الله عليه و آله ـ ) امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: نادان، دنيا را مذمّت مى كند و به بخشيدن كمترين مقدار از آن ، تن نمى دهد ؛ جود را مى ستايد و در بخشيدن، بخل مى ورزد ؛ با آرزوهاى طولانى ، توبه را آرزو مى كند و توبه را از ترس آمدن مرگ، جلو نمى اندازد ؛ به اميد پاداش كارى است كه انجام نداده است ؛ از مردم فرار مى كند تا مردم به دنبال او بيايند ؛ خود را پنهان مى دارد تا مشهور گردد ؛ خود را سرزنش مى كند تا مدحش گويند ؛ و ديگران را از ثناگويى نهى مى كند، با آن كه دوست دارد كه ستايش كردن از او ، ادامه پيدا كند .۴۳۱۶.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :ميل تو به كارهاى محال، نادانى است.۴۳۱۷.السيرة النبوية ، ابن هشام :امام على عليه السلام :اعتماد به دنيا، با آنچه از آن مى بينى، نادانى است. .

۴۳۱۸.كشف الغُمّة :عنه عليه السلام :طَلَبُ المَراتِبِ وَالدَّرَجاتِ بِغَيرِ عَمَلٍ جَهلٌ. ⁽¹⁾۴۳۱۹.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ وقَد سَأَلَهُ بَعضُ الزَّنادِقَةِ عَن قَولِ الل ) عنه عليه السلام :إنَّ مِنَ الجَهلِ النَّومَ مِن غَيرِ سَهَرٍ. ⁽²⁾۴۳۲۰.الإمام الباقر عليه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّه ِ عَزَّ وجَلَّ : { ) الإمام الحسن عليه السلامـ في جَوابِ أبيهِ لَمّا سَأَلَهُ عَن تَفسيرِ الجَهلِ ـ: سُرعَةُ الوُثوبِ عَلَى الفُرصَةِ قَبلَ الاِستِمكانِ مِنها ، وَالاِمتِناعُ عَنِ الجَوابِ. ⁽³⁾۴۳۱۹.امام على عليه السلام ( ـ در پاسخ به زنديقى كه از اين سخن خداى عز و جل : ) الإمام الصادق عليه السلام :مِن أخلاقِ الجاهِلِ الإِجابَةُ قَبلَ أن يَسمَعَ ، وَالمُعارَضَةُ قَبلَ أن يَفهَمَ ، وَالحُكمُ بِما لا يَعلَمُ. ⁽⁴⁾۴۳۲۰.امام باقر عليه السلام ( ـ در پاسخ به سؤال درباره اين سخن خداى عز و جل : { ) عنه عليه السلام :العاقِلُ غَفورٌ ، وَالجاهِلُ خَتورٌ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾۴۳۲۱.الكافي عن بريد العجلي :مصباح الشريعةـ فيما نَسَبَهُ إلَى الإِمامِ الصّادِقِ عليه السلام ـ: أدنى صِفَةِ الجاهِلِ دَعواهُ بِالعِلمِ بِلاَ استِحقاقٍ ، وأوسَطُهُ الجَهلُ بِالجَهلِ ، وأقصاهُ جُحودُهُ. ⁽⁷⁾۴۳۲۲.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في قَولِ اللّه ِ عَزَّ وجَلَّ : {Q} «إِنَّ اللّ ) الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ مِنَ الجَهلِ الضِّحكَ مِن غَيرِ عَجَبٍ. ⁽⁸⁾۴۳۲۳.عنه عليه السلام ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ ) عنه عليه السلام :الجَهلُ في ثَلاثٍ : في تَبَدُّلِ الإِخوانِ ، وَالمُنابَذَةِ بِغَيرِ بَيانٍ ، وَالتَّجَسُّسِ عَمّا لا يَعني. ⁽⁹⁾.

۴۳۲۱.الكافى ( ـ به نقل از بريد عِجلى ـ ) امام على عليه السلام :آرزوى رتبه و درجه، بدون كار و تلاش ، نادانى است.۴۳۲۲.امام صادق عليه السلام ( ـ درباره اين سخن خداوند عز و جل : {Q} «خدا به شما ) امام على عليه السلام :از نشانه هاى نادانى است خوابيدن [ در صبحگاهان] بدون شب زنده دارى.۴۳۲۳.امام صادق عليه السلام ( ـ درباره اين سخن خداوند متعال : {Q} «خدا به شما ف ) امام حسن عليه السلامـ در پاسخ پدرش ، آن گاه كه از وى از تفسير نادانى پرسيد ـ: شتاب در چنگ انداختن بر فرصت ها، پيش از اطمينان از امكان بهره گيرى از آنها و خوددارى از پاسخگويى.۴۳۲۴.الإمام الكاظم عليه السلام ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ ) امام صادق عليه السلام :از خلق و خوى نادان است: پاسخ گفتن پيش از شنيدن [سؤال] ؛ و به نزاع برخاستن ، پيش از آن كه بفهمد؛ و داورى كردن در آنچه نمى داند .۴۳۲۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام صادق عليه السلام :خردمند، گذشت مى كند و نادان، نيرنگ مى زند .۴۳۲۶.عنه صلى الله عليه و آله :مصباح الشريعةـ در سخنى منسوب به امام صادق عليه السلام ـ: كمترين ويژگى نادان، ادّعاى دانايى است، بدون آن كه مستحقّ آن باشد، و بالاتر از آن ، ناآگاهى از نادانى خويش است ، و بالاترين ويژگى اش ، انكار كردن اوست .۴۳۲۷.الإمام عليّ عليه السلام :امام صادق عليه السلام :از نشانه هاى نادانى، خنديدن بدون شگفت زدگى است.۴۳۲۸.الإمام الباقر عليه السلام ( ـ في وَصفِ الأَئِمَّةِ عليهم السلام ـ ) امام صادق عليه السلام :نادانى ، در سه چيز است: تغيير دادن برادران، دشمنى (كينه ورزى) بدون توضيح ، و تجسس در آنچه سودمند نيست . .

۴۳۲۹.الإمام الصادق عليه السلام :مصباح الشريعةـ فيما نَسَبَهُ إلَى الإِمامِ الصّادِقِ عليه السلام ـ: الجَهلُ صورَةٌ رُكِّبَت في بَني آدَمَ ، إقبالُها ظُلمَةٌ وإدبارُها نورٌ ، وَالعَبدُ مُتَقَلِّبٌ مَعَها كَتَقَلُّبِ الظِّلِّ مَعَ الشَّمسِ ، ألا تَرى إلَى الإِنسانِ تارَةً تَجِدُهُ جاهِلاً بِخِصالِ نَفسِهِ حامِداً لَها ، عارِفاً بِعَيبِها في غَيرِهِ ساخِطاً لَها ! وتارَةً تَجِدُهُ عالِماً بِطِباعِهِ ساخِطاً لَها ، حامِداً لَها في غَيرِهِ ! فَهُوَ مِنهُ مُتَقَلِّبٌ ⁽¹⁾بَينَ العِصمَةِ وَالخِذلانِ ، فَإِن قابَلَتهُ العِصمَةُ أصابَ ، وإن قابَلَهُ الخِذلانُ أخطَأَ .

ومِفتاحُ الجَهلِ الرِّضا وَالاِعتِقادُ بِهِ ، ومِفتاحُ العِلمِ الاِستِبدالُ مَعَ إصابَةِ مُوافَقَةِ التَّوفيقِ . وأدنى صِفَةِ الجاهِلِ دَعواهُ بِالعِلمِ بِلاَ استِحقاقٍ ، وأوسَطُهُ الجَهلُ بِالجَهلِ ، وأقصاهُ جُحودُهُ . ولَيسَ شَيءٌ إثباتُهُ حَقيقَةً نَفيُهُ إلاَّ الجَهلُ وَالدُّنيا وَالحِرصُ ، فَالكُلُّ مِنهُم كَواحِدٍ ، وَالواحِدُ مِنهُم كَالكُلِّ ⁽²⁾. ۳۴۳۲۴.امام كاظم عليه السلام ( ـ درباره سخن خداوند متعال كه : {Q} «خدا به شما فر ) الإمام الكاظم عليه السلام :تَعَجُّبُ الجاهِلِ مِنَ العاقِلِ أكثَرُ مِن تَعَجُّبِ العاقِلِ مِنَ الجاهِلِ. ⁽³⁾.

۴۳۲۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مصباح الشريعةـ در سخنان منسوب به امام صادق عليه السلام ـ: نادانى ، صورتى است كه در فرزندان آدم تركيب شده است . رو آوردنش ، سبب تاريكى و دور شدنش ، مايه روشنايى است و آدمى با آن ، همچون سايه با خورشيد است . مگر نمى بينى كه انسان ، گاهى به خصلت هاى خويش ناآگاه است ؛ ولى خود را ستايش مى كند ، و همان عيب را در ديگران مى بيند و نسبت بدان خشمگين است؟ و گاه به عيب خويش آگاه است و نسبت بدان خشمگين است؛ ولى ديگران را با داشتن همان عيب ، ستايش مى كند؟

آدمى ، ميان عصمت (مصونيت الهى) و خذلان (بى توفيقى) در چرخش است. اگر عصمت [ و دانايى] به وى روى آورد، به حقيقت مى رسد و اگر بى توفيقى به او روى آورد ، به خطا مى رود.

كليد نادانى ، از خود راضى بودن و بدان باور داشتن است، و كليد دانايى، انعطاف داشتن [ و تغيير رأى دادن] است ، اگر توفيق رسيدن به حقيقت ، دست دهد.

پايين ترين مرتبه نادانى ، ادّعاى علم كردن است بدون آن كه شايسته آن باشد، و مرتبه وسط آن، ناآگاهى به نادانى است، و بالاترين مرتبه آن ، انكار كردن است. و چيزى نيست كه اثبات آن ، در حقيقت ، عين نفى باشد، مگر نادانى و دنيا و حرص. پس همه اينها به منزله يكى هستند و يكى از اينها به منزله تمام آنهاست.۴۳۲۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام كاظم عليه السلام :شگفتى نادان از خردمند، بيشتر از شگفتى خردمند از نادان است . .

۴۳۲۷.امام على عليه السلام :الإمام الهادي عليه السلام :الجاهِلُ أسيرُ لِسانِهِ. ⁽¹⁾۴۳۲۸.امام باقر عليه السلام ( ـ در توصيف امامان عليهم السلام ـ ) عنه عليه السلام :الهُزءُ فُكاهَةُ السُّفَهاءِ ، وصِناعَةُ الجُهّالِ. ⁽²⁾۴۳۲۹.امام صادق عليه السلام :عيسى عليه السلام :بِحَقٍّ أقولُ لَكُم ، إنَّ الحَكيمَ يَعتَبِرُ بِالجاهِلِ ، وَالجاهِلُ يَعتَبِرُ بِهَواهُ. ⁽³⁾۳ / ۳كَفى بِذلِكَ جَهلاًأ ـ الإِعجابُ بِالرَّأيِ۴۳۳۳.الإمام الرضا عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :كَفى بِالمَرءِ فِقهاً إذا عَبَدَ اللّهَ ، وكَفى بِالمَرءِ جَهلاً إذا اُعجِبَ بِرَأيِهِ. ⁽⁴⁾۴۳۳۴.الإمام العسكريّ عليه السلام ( ـ فِي الصَّلاةِ عَلَى الحَسَنِ وَالحُسَينِ عليهما ) الإمام عليّ عليه السلام :حَسبُكَ مِنَ العِلمِ أن تَخشَى اللّهَ ، وحَسبُكَ مِنَ الجَهلِ أن تُعجَبَ بِعِلمِكَ. ⁽⁵⁾ب ـ الرِّضا عَنِ النَّفسِ۴۳۳۱.امام صادق عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :كَفى بِالمَرءِ عِلماً أن يَخشَى اللّهَ ، وكَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يُعجَبَ بِنَفسِهِ. ⁽⁶⁾۴۳۳۲.امام صادق عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يَرضى عَن نَفسِهِ. ⁽⁷⁾.

۳ / ۳ براى نادانى همين بس!

الف ـ شيفته رأى خود بودن

ب ـ از خود راضى بودن

۴۳۳۳.امام رضا عليه السلام :امام هادى عليه السلام :نادان، اسير زبان خويش است .۴۳۳۴.امام عسكرى عليه السلام ( ـ در درود فرستادن بر حسن و حسين عليهماالسلام ـ ) امام هادى عليه السلام :مسخره كردن ، شوخى ابلهان و كار نادان هاست .۴۳۳۵.الإمام المهدي عليه السلام ( ـ فِي الزِّيارَةِ المَعروفَةِ بِزِيارَةِ النّاحِي ) عيسى عليه السلام :به درستى ، برايتان مى گويم كه : حكيم ، از نادان ، پند مى گيرد و نادان ، از هوس خود .۳ / ۳براى نادانى همين بس!الف ـ شيفته رأى خود بودن۴۳۳۷.عنه صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :براى فهم آدمى، همين بس كه بندگىِ خدا كند ، و براى نادانى او ، همين بس كه شيفته رأى خود (خودْرأى) باشد .۴۳۳۸.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :براى آگاهى تو، همين بس كه از خدا بترسى ، و براى نادانى ات ، همين بس كه شيفته دانش خود باشى .ب ـ از خود راضى بودن۴۳۴۰.عنه عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :براى آگاهى آدمى، همين بس كه از خدا بترسد ، و براى نادانى او، همين بس كه از خود ، راضى باشد .۴۳۴۱.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :براى نادانى آدمى، همين بس كه از خود ، راضى باشد .

.

ج ـ الجَهلُ بِعُيوبِ النَّفسِ۴۳۳۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ عُيوبَ نَفسِهِ ، ويَطعَنَ عَلَى النّاسِ بِما لا يَستَطيعُ التَّحَوُّلَ عَنهُ. ⁽¹⁾۴۳۳۹.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ عَيبَهُ. ⁽²⁾د ـ الجَهلُ بِقَدرِ النَّفسِ۴۳۴۱.امام على عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :العالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ ، وكَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن لا يَعرِفَ قَدرَهُ. ⁽³⁾۴۳۴۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :العالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ ، الجاهِلُ مَن جَهِلَ أمرَهُ. ⁽⁴⁾۴۳۴۳.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :العاقِلُ مَن أحرَزَ أمرَهُ ، الجاهِلُ مَن جَهِلَ قَدرَهُ. ⁽⁵⁾۴۳۴۴.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ قَدرَهُ. ⁽⁶⁾۴۳۴۵.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلامـ في بَيانِ الصِّفاتِ اللاّزِمَةِ لِكاتِبِ الوالي ـ: لا يَجهَلُ مَبلَغَ قَدرِ نَفسِهِ فِي الاُمورِ ، فَإِنَّ الجاهِلَ بِقَدرِ نَفسِهِ يَكونُ بِقَدرِ غَيرِهِ أجهَلَ. ⁽⁷⁾۴۳۴۶.جامع بيان العلم وفضله عن أنس :عنه عليه السلام :مَن جَهِلَ قَدرَهُ عَدا طَورَهُ. ⁽⁸⁾راجع: ص ۸۲ (أجهل الناس) .

.

ج ـ بى خبرى از عيب هاى خويش

د ـ نشناختن حدّ خويش

ج ـ بى خبرى از عيب هاى خويش۴۳۴۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :براى نادانى آدمى، همين بس كه از عيب هاى خويش بى خبر باشد و در آنچه نمى تواند خود را از آن جدا سازد ، بر مردم طعنه زند .۴۳۴۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :براى نادانى آدمى، همين بس كه از عيب هاى خود ، بى خبر باشد .د ـ نشناختن حدّ خويش۴۳۴۶.جامع بيان العلم وفضله ( ـ به نقل از اَ نَس ـ ) امام على عليه السلام :آگاه، كسى است كه حدّ خود را بشناسد و براى نادانى، همين بس كه آدمى ، حدّ خود را نشناسد .۴۳۴۷.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :آگاه، كسى است كه حدّ خود را بشناسد و نادان، كسى است كه از خويش بى خبر باشد .۴۳۴۸.مصباح الشريعة ( ـ فيما نَسَبَهُ إلَى الإِمامِ الصّادِقِ عليه السل ) امام على عليه السلام :خردمند، كسى است كه جايگاه خود را بشناسد و نادان، كسى است كه حدّ خويش را نشناسد .۴۳۴۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :براى نادانى، همين بس كه آدمى ، حدّ خود را نشناسد .۴۳۵۰.صحيح مسلم عن أبي ذرّ :امام على عليه السلامـ در بيان ويژگى هاى مُنشى حاكم ـ: از جايگاه خويش در كارها بى خبر نباشد ؛ زيرا كسى كه حدّ خود را نمى شناسد، از منزلت ديگران بى خبرتر است .۴۳۵۱.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ مِن كِتابٍ لَهُ إلَى الأَشعَثِ بنِ قَيسٍ ـ ) امام على عليه السلام :آن كه حدّ خود را نشناسد ، از مرز خود مى گذرد .ر . ك : ص ۸۳ (نادان ترين مردم ).

.

ه ـ تنافي العِلمِ وَالعَمَلِ۴۳۵۰.صحيح مسلم ( ـ به نقل از ابو ذر ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :كَفى بِالعالِمِ جَهلاً أن يُنافِيَ عِلمُهُ عَمَلَهُ. ⁽¹⁾و ـ إنكارُ ما يَأتي مِثلَهُ۴۳۵۲.عنه عليه السلام ( ـ مِن كِتابٍ لَهُ إلى بَعضِ عُمّالِهِ ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يُنكِرَ عَلَى النّاسِ ما يَأتي مِثلَهُ. ⁽²⁾۴۳۵۲.امام على عليه السلام ( ـ از نامه ايشان به يكى از كارگزارانش ـ ) لقمان عليه السلام :كَفى بِكَ جَهلاً أن تَنهى عَمّا تَركَبُ ، وكَفى بِكَ عَقلاً أن يَسلَمَ النّاسُ مِن شَرِّكَ. ⁽³⁾ز ـ رُكوبُ المَناهي ⁽⁴⁾۴۳۵۴.عنه عليه السلام ( ـ مِمّا كَتَبَ إلى رِفاعَةَ ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يَرتَكِبَ ما نُهِيَ عَنهُ. ⁽⁵⁾۴۳۵۵.عنه عليه السلام ( ـ مِن كِتابٍ لَهُ إلى بَعضِ عُمّالِهِ ـ ) الإمام الكاظم عليه السلام :كَفى بِكَ جَهلاً أن تَركَبَ ما نُهيتَ عَنهُ. ⁽⁶⁾ح ـ إظهارُ كُلِّ ما يَعلَمُ۴۳۵۷.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ مِن عَهدٍ لَهُ إلى بَعضِ عُمّالِهِ ، وقَد بَعَث ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :حَسبُكَ مِنَ الكَذِبِ أن تُحَدِّثَ بِكُلِّ ما سَمِعتَ ، [ و ] ⁽⁷⁾مِنَ الجَهلِ أن تُظهِرَ كُلَّ ما عَلِمتَ. ⁽⁸⁾۴۳۵۳.امام على عليه السلام ( ـ از نامه ايشان به رفاعه ، قاضى اش در اهواز ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :لا تَتَكَلَّم بِكُلِّ ما تَعلَمُ ، فَكَفى بِذلِكَ جَهلاً. ⁽⁹⁾.

ه ـ منافات داشتنِ دانش و عمل

و ـ زشت دانستن آنچه خود، مانندش را انجام مى دهد

ز ـ مُرتكب شدن گناهان

ح ـ اظهار كردن هر آنچه مى داند

ه ـ منافات داشتنِ دانش و عمل۴۳۵۵.امام على عليه السلام ( ـ از نامه ايشان به يكى از كارگزارانش ـ ) امام على عليه السلام :براى ناآگاهى عالِم، همين بس كه دانش او با عملش مُنافات داشته باشد .و ـ زشت دانستن آنچه خود، مانندش را انجام مى دهد۴۳۵۷.امام على عليه السلام ( ـ از فرمان ايشان به يكى از كارگزارانش كه براى جمع ) امام على عليه السلام :براى نادانى آدمى، همين بس كه در آنچه خود انجام مى دهد ، بر ديگران خُرده بگيرد.۴۳۵۸.الإمام عليّ عليه السلام :لقمان عليه السلام :براى ناآگاهى ات، همين بس كه ديگران را از آنچه خود انجام مى دهى، نهى كنى، و براى خردمندى ات، همين بس كه مردم از بدى تو ، در امان باشند.ز ـ مُرتكب شدن گناهان۴۳۶۰.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :براى نادانى آدمى، همين بس كه آنچه را از آن نهى مى كند ، خود انجام دهد .۴۳۶۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام كاظم عليه السلام :براى نادانى ات ، همين بس كه آنچه را از آن نهى شده اى ، انجام دهى .ح ـ اظهار كردن هر آنچه مى داند۴۳۵۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :براى دروغگويى، همين بس كه هر آنچه را مى شنوى ، بر زبان آورى، و از نادانى است كه هر آنچه را مى دانى، اظهار كنى .۴۳۶۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :هر آنچه را مى دانى، مگو ؛ زيرا براى نادانى، همين كفايت مى كند .

.

ط ـ رَدُّ كُلِّ ما يَسمَعُ۴۳۶۲.الإمام الصادق عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :لا تَرُدَّ عَلَى النّاسِ كُلَّ ما حَدَّثوكَ بِهِ ، فَكَفى بِذلِكَ جَهلاً. ⁽¹⁾ي ـ الاِغتِرارُ بِاللّهِ۴۳۶۴.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ قالَ لُقمانُ لِابنِهِ ـ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :كَفى بِالاِغتِرارِ بِاللّهِ جَهلاً. ⁽²⁾ك ـ الضِّحكُ مِن غَيرِ عَجَبٍ۴۳۶۲.امام صادق عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يَضحَكَ مِن غَيرِ عَجَبٍ. ⁽³⁾راجع : ص ۷۲ ح ۱۰۲۵ .

۳ / ۴أجهَلُ النّاسِ۴۳۶۶.عنه صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أنقَصُ النّاسِ عَقلاً أخوَفُهُم لِلسُّلطانِ وأطوَعُهُم لَهُ. ⁽⁴⁾۴۳۶۷.عنه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :أنقَصُ النّاسِ عَقلاً أطوَعُهُم لِلشَّيطانِ وأعمَلُهُم بِطاعَتِهِ. ⁽⁵⁾۴۳۶۸.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :أنقَصُ النّاسِ عَقلاً مَن ظَلَمَ دونَهُ ولَم يَصفَح عَمَّنِ اعتَذَرَ إلَيهِ. ⁽⁶⁾.

ط ـ انكار كردن هر آنچه مى شنود

ى ـ فريفتگى به مُهلت خداوند

ك ـ خنده بدون شگفتى

۳ / ۴ نادان ترينِ مردم

ط ـ انكار كردن هر آنچه مى شنود۴۳۷۰.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :هر آنچه را مردم به تو گفتند ، انكار منما كه براى نادانى، همين بس است.ى ـ فريفتگى به مُهلت خداوند۴۳۷۲.الكافي عن سماعة :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :براى نادانى، همين بس كه [ آدمى ]به [ مهلتى كه] خداوند [ داده و در كيفر گناهان عجله نكرده،] فريفته شود .ك ـ خنده بدون شگفتى۴۳۶۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :براى نادانى آدمى، همين بس كه بدون شگفتى بخندد .ر . ك : ص ۷۳ ح ۱۰۲۵ .

۳ / ۴نادان ترينِ مردم۴۳۷۱.الكافى ( ـ به نقل از سليمان بن خالد ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كم خردترينِ مردم ، كسى است كه از پادشاهان ، بيشتر بترسد و از آنان، بيشتر پيروى كند .۴۳۷۲.الكافى ( ـ به نقل از سماعة ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كم خردترينِ مردمان ، رام ترينِ آنان در برابر شيطان و عامل ترينِ آنان به دستورات وى است .۴۳۷۳.الإمام عليّ عليه السلام :امام صادق عليه السلام :كم خردترينِ مردم ، كسى است كه به زيردستان، ستم روا دارد و از كسى كه عذر آورده، نگذرد .

.

۴۳۷۴.تفسير العيّاشي عن أبي بصير :الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ أجهَلَ النّاسِ مَن لَم يَعرِف قَدرَهُ ، وكَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن لا يَعرِفَ قَدرَهُ. ⁽¹⁾۴۳۷۵.دعائم الإسلام عن الإمام الباقر عليه السلام :عنه عليه السلام :أعظَمُ الجَهلِ جَهلُ الإِنسانِ أمرَ نَفسِهِ. ⁽²⁾۴۳۷۳.امام على عليه السلام :عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: أجهَلُ الجُهّالِ مَن عَثَرَ بِحَجَرٍ مَرَّتَينِ. ⁽³⁾۴۳۷۴.تفسير العيّاشى ( ـ به نقل از ابو بصير ـ ) عنه عليه السلام :أجهَلُ النّاسِ مُسيءٌ مُستَأنِفٌ. ⁽⁴⁾۴۳۷۵.دعائم الإسلام :عنه عليه السلام :أجهَلُ النّاسِ المُغتَرُّ بِقَولِ مادِحٍ مُتَمَلِّقٍ ، يُحَسِّنُ لَهُ القَبيحَ ويُبَغِّضُ إلَيهِ النَّصيحَ. ⁽⁵⁾۴۳۷۶.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :غايَةُ الجَهلِ تَبَجُّحُ ⁽⁶⁾المَرءِ بِجَهلِهِ. ⁽⁷⁾۴۳۷۷.عنه عليه السلام ( ـ في حَقيقَةِ الحَجَرِ الأَسوَدِ ـ ) عنه عليه السلام :أعظَمُ الجَهلِ مُعاداةُ القادِرِ ، ومُصادَقَةُ الفاجِرِ ، وَالثِّقَةُ بِالغادِرِ. ⁽⁸⁾۴۳۷۶.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :رَأسُ الجَهلِ مُعاداةُ النّاسِ. ⁽⁹⁾۴۳۷۷.امام صادق عليه السلام ( ـ درباره حقيقت حجر الأسود ـ ) عنه عليه السلام :تَكَثُّرُكَ بِما لا يَبقى لَكَ ولا تَبقى لَهُ مِن أعظَمِ الجَهلِ. ⁽¹⁰⁾.

۴۳۷۸.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ مِن وَصِيَّةٍ لَهُ عليه السلام كانَ يَكتُبُها ل ) امام على عليه السلام :نادان ترينِ مردم، كسى است كه اندازه خود را نداند ، و براى نادانى آدمى ، همين بس كه اندازه خويش را نداند .۴۳۷۹.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :بزرگ ترين نادانى ، نادانى انسان به حال خويش است .۴۳۸۰.عنه عليه السلام :امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: نادان ترينِ نادانان ، كسى است كه بر يك سنگ، دو بار بلغزد .۴۳۷۸.امام على عليه السلام ( ـ از سفارش هاى ايشان كه به متصدّيان جمع آورى زكات ) امام على عليه السلام :نادان ترينِ مردم ، بدكارِ تكرار كننده است .۴۳۷۹.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :نادان ترينِ مردم ، كسى است كه فريب سخن ستايشگران چاپلوس را بخورد ؛ آن كه زشت را برايش زيبا و خيرخواه را برايش دشمن جلوه مى دهد .۴۳۸۰.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :نهايتِ نادانى، آن است كه آدمى به نادانى اش فخر كند .۴۳۸۱.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :بزرگ ترين نادانى ها، دشمنى با توانمند ، دوستى با تبهكار و اعتماد به نيرنگباز است .۴۳۸۲.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :اوج نادانى، دشمنى با مردم است .۴۳۸۱.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :بسيار جستنِ آنچه برايت نمى ماند و تو براى آن نمى مانى ، بزرگ ترين نادانى است . .

۴۳۸۲.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :مَنِ ادَّعى مِنَ العِلمِ غايَتَهُ فَقَد أظهَرَ مِن جَهلِهِ نِهايَتَهُ. ⁽¹⁾۴۳۸۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :مَنِ اصطَنَعَ ⁽²⁾جاهِلاً بَرهَنَ عَن وُفورِ جَهلِهِ. ⁽³⁾۴۳۸۴.الإمام الصادق عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن لَم يَرَ أنَّ للّهِِ عِندَهُ نِعمَةً إلاّ في مَطعَمٍ ومَشرَبٍ ، قَلَّ عِلمُهُ وكَثُرَ جَهلُهُ. ⁽⁴⁾۴۳۸۵.الإمام الباقر عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :كَثرَةُ الخَطَاَءتُنذِرُ بِوُفورِ الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۳۸۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :رَأسُ الجَهلِ الجَورُ. ⁽⁶⁾۴۳۸۷.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :رَأسُ السُّخفِ العُنفُ. ⁽⁷⁾راجع : ص ۷۶ (كفى بذلك جهلا) ، ج ۱ ص ۴۴۲ (أعقل الناس) .

.

۴۳۸۹.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :آن كه [ كسب] بالاترين درجه دانش را ادّعا كند ، نهايت نادانىِ خويش را آشكار كرده است .۴۳۸۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :آن كه نادان را [ به دوستى] برگزيند ، بر زيادى نادانى اش دليل آورده است .۴۳۸۴.امام صادق عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه نعمت خداوند را جز در خوراكى و نوشيدنى نمى بيند ، دانشش اندك و نادانى اش بسيار است .۴۳۸۵.امام باقر عليه السلام :امام على عليه السلام :خطاى بسيار ، از فراوانى نادانى ، خبر مى دهد .۴۳۸۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :اوج نادانى ، ستمگرى است .۴۳۸۷.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :اوج سبُك مغزى ، خشونت است .ر . ك : ص ۷۷ (براى نادانى همين بس)، ج ۱ ص ۴۴۳ (خردمندترين انسان) .

.

الفصل الرابع : أحكام الجاهل۴ / ۱ما يَجِبُ عَلَى الجاهِلِأ ـ التَّعَـلُّم۴۳۹۳.عنه صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن لَم يَصبِر عَلى ذُلِّ التَّعَلُّمِ ساعَةً ، بَقِيَ في ذُلِّ الجَهلِ أبَداً. ⁽¹⁾۴۳۹۴.مصباح الشريعة ( ـ فيما نَسَبَهُ إلَى الإِمامِ الصّادِقِ عليه السل ) عنه صلى الله عليه و آله :لا يَنبَغي لِلعالِمِ أن يَسكُتَ عَلى عِلمِهِ ، ولا يَنبَغي لِلجاهِلِ أن يَسكُتَ عَلى جَهلِهِ ، قالَ اللّهُ جَلَّ ذِكرُهُ : «فَسْـئلُواْ أهْلَ الذِّكْرِ إن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾۴۳۹۵.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :قالَ رَجُلٌ : يا رَسولَ اللّهِ ، ما يَنفي عَنّي حُجَّةَ الجَهلِ ؟ قالَ : العِلمُ .

قالَ : فَما يَنفي عَنّي حُجَّةَ العِلمِ؟

قالَ : العَمَلُ. ⁽⁴⁾۴۳۹۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :اِعلَموا أيُّهَا النّاسُ ! أنَّهُ مَن لَم يَملِك لِسانَهُ يَندَم ، ومَن لا يَتَعَلَّم يَجهَل ، ومَن

لا يَتَحَلَّم لا يَحلُم. ⁽⁵⁾.

فصل چهارم : وظايف نادان

۴ / ۱ آنچه بر نادان واجب است

الف ـ آموختن

فصل چهارم : وظايف نادان۴ / ۱آنچه بر نادان واجب استالف ـ آموختن۴۳۹۵.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه ساعتى، خوارىِ آموختن را تحمّل نكند ، هميشه در خوارىِ نادانى خواهد ماند .۴۳۹۶.الإمام عليّ عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سزاوار نيست كه عالم بر دانش خويش، و نادان بر نادانى خويش ، سكوت كند. خداوندِبزرگ ياد، مى فرمايد: «پس، از دانايان بپرسيد، اگرنمى دانيد» .۴۳۹۷.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :مردى گفت : اى پيامبر خدا! چه چيزى حجّت نادانى را از من دور مى كند ؟

فرمود : «دانش» .

گفت: چه چيزى حجّت دانش را از من دور مى سازد؟

فرمود: «عمل كردن».۴۳۹۸.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :اى مردم! بدانيد كه هر كس زبانش را كنترل نكند ، پشيمان مى گردد

و هر كس نياموزد ، نادان مى شود ، و هر كس خود را به بردبارى وا ندارد ، بردبار نمى گردد .

.

۴۳۹۹.عيون أخبار الرضا عليه السلام عن أبي هاشم الجعفريعنه عليه السلام :مَن لَم يَتَعَلَّم لَم يَعلَم. ⁽¹⁾۴۳۹۶.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :لا يَستَحيِ الجاهِلُ إذا لَم يَعلَم أن يَتَعَلَّمَ. ⁽²⁾۴۳۹۷.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :لا يَستَنكِفَنَّ مَن لَم يَكُن يَعلَمُ أن يَتَعَلَّمَ. ⁽³⁾۴۳۹۸.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :عِلَّةُ الجَهلِ تُعرَضُ عَلَى العالِمِ. ⁽⁴⁾۴۳۹۹.عيون أخبار الرضا عليه السلام ( ـ به نقل از ابو هاشم جعفرى ـ ) عنه عليه السلام :لَولا خَمسُ خِصالٍ لَصارَ النّاسُ كُلُّهُم صالِحينَ : أوَّلُهَا القَناعَةُ بِالجَهلِ ، وَالحِرصُ عَلَى الدُّنيا ، وَالشُّحُّ بِالفَضلِ ، وَالرِّياءُ فِي العَمَلِ ، وَالإِعجابُ بِالرَّأيِ. ⁽⁵⁾۴۴۰۰.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ مِن كِتابٍ لَهُ إلَى المُنذِرِ بنِ الجارودِ الع ) الجمل عن ابن جريج :كانَ مُحَمَّدُ بنُ الحَنَفِيَّةِ رضى الله عنه يَحمِلُ رايَةَ أبيهِ عليه السلام يَومَ الجَمَلِ ، ورَأى مِنهُ بَعضَ النُّكوصِ ⁽⁶⁾فَأَخَذَ الرّايَةَ مِنهُ ، قالَ مُحَمَّدٌ : فَأَدرَكتُهُ وعالَجتُهُ عَلى أن يَرُدَّها فَأَبى عَلَيَّ طَويلاً ، ثُمَّ رَدَّها وقالَ : خُذها وأحسِن حَملَها وتَوَسَّط أصحابَكَ ولا تَخفِض عالِيَها ، وَاجعَلها مُستَشرِفَةً يَراها أصحابُكَ . فَفَعَلتُ ما قالَ لي ، فَقالَ عَمّارُ ابنُ ياسِرٍ : يا أبَا القاسِمِ ، ما أحسَنَ ما حَمَلتَ الرّايَةَ اليَومَ ! فَقالَ لَهُ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام :

«بَعدَ ماذا !!» . فَقالَ عَمّارٌ : مَا العِلمُ إلاّ بِالتَّعَلُّمِ. ⁽⁷⁾.

۴۴۰۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :آن كه نياموزد ، نمى داند .۴۴۰۲.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :نادان ، وقتى [ چيزى را] نمى داند ، نبايد از آموختن ، شرم كند .۴۴۰۰.امام على عليه السلام ( ـ از نامه ايشان به مُنذر بن جارود عبدى كه در حكوم ) امام على عليه السلام :آن كه نمى داند، نبايد از آموختن ، ننگ داشته باشد .۴۴۰۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :بيمارىِ نادانى، بر دانا [ نيز] عارض مى شود .۴۴۰۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :اگر پنج خصلت نبود، همه مردم ، جزوِ صالحان مى شدند : قانع بودن به نادانى ، آزمندى به دنيا ، بخل ورزى در زيادى (افزون بر نياز) ، رياكارى در عمل، و خودپسندى (خودْرأيى) در انديشه .۴۴۰۳.الإمام الصادق عليه السلام :الجملـ به نقل از ابن جريج ـ: محمّد بن حنفيه در جنگ جمل، پرچم پدر (امام على عليه السلام ) را بر دوش داشت. پدر، چون كمى سستى از او ديد ، پرچم را گرفت .

محمّد مى گويد : خود را به پدر رساندم و تقاضا كردم كه آن را به من باز گرداند . زمانى طولانى از باز گرداندن ، خوددارى كرد . پس باز گرداند و فرمود : «آن را بگير و خوبْ پرچمدارى كن و در ميان يارانت قرار بگير و بالاى پرچم را پايين مياور و آن را به گونه اى بر افراز كه همراهانت آن را ببينند» .

[محمّد مى گويد:] آنچه را گفت ، انجام دادم . عمّار ياسر [ به من ]گفت : «اى محمّد ! امروز، چه نيكو پرچمدارى كردى!

امير مؤمنان فرمود : «پس از چه ؟».

عمّار گفت : دانش، جز با آموختن ، به دست نمى آيد . .

۴۴۰۴.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام زين العابدين عليه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى أوحى إلى دانِيالَ . . . إنَّ أحَبَّ عَبيدي إلَيَّ التَّقِيُّ الطّالِبُ لِلثَّوابِ الجَزيلِ ، اللاّزِمُ لِلعُلَماءِ ، التّابِعُ لِلحُلَماءِ ، القابِلُ عَنِ الحُكَماءِ. ⁽¹⁾۴۴۰۵.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الباقر عليه السلامـ في خُطبَةِ أبي ذَرٍّ ـ: يا جاهِلُ تَعَلَّم ، فَإِنَّ قَلباً لَيسَ فيهِ شَيءٌ مِنَ العِلمِ كَالبَيتِ الخَرابِ الَّذي لا عامِرَ لَهُ. ⁽²⁾۴۴۰۳.امام صادق عليه السلام :منية المريد :فِي الإِنجيلِ قالَ اللّهُ تَعالى فِي السّورَةِ السّابِعَةَ عَشرَةَ مِنهُ : وَيلٌ لِمَن سَمِعَ بِالعِلمِ ولَم يَطلُبهُ كَيفَ يُحشَرُ مَعَ الجُهّالِ إلَى النّارِ ؟! اُطلُبُوا العِلمَ وتَعَلَّموهُ ، فَإِنَّ العِلمَ إن لَم يُسعِدكُم لَم يُشقِكُم ، وإن لَم يَرفَعكُم لَم يَضَعكُم ، وإن لَم يُغنِكُم لَم يُفقِركُم ، وإن لَم يَنفَعكُم لَم يَضُرَّكُم. ⁽³⁾راجع: ج ۳ ص ۸ (وجوب التعلّم) .

ب ـ التَّوبَة۴۴۰۶.الإمام الباقر عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :مَن لَم يَرتَدِع يَجهَل . ⁽⁴⁾۴۴۰۶.امام باقر عليه السلام :الإمام زين العابدين عليه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَاجعَلنا مِنَ الَّذينَ اشتَغَلوا بِالذِّكرِ عَنِ الشَّهَواتِ ، وخالَفوا دَواعِيَ العِزَّةِ بِواضِحاتِ المَعرِفَةِ ، وقَطَعوا أستارَ نارِ الشَّهَواتِ بِنَضحِ ماءِ التَّوبَةِ ، وغَسَلوا أوعِيَةَ الجَهلِ بِصَفوِ ماءِ الحَياةِ. ⁽⁵⁾.

ب ـ توبه

۴۴۰۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «ثُمَّ لَتُسْـئلُنَّ يَ ) امام زين العابدين عليه السلام :خداوند متعال ، به دانيال وحى فرستاد كه : « . . . به راستى كه دوست داشتنى ترينِ بندگان در نزد من ، پارساى جوينده ثوابِ بيشتر است ؛ آن كه هميشه همراه عالمان است و از خردمندان پيروى كند و از آنان مى پذيرد».۴۴۰۸.تفسير القمّي ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَن ) امام باقر عليه السلامـ در خطبه ابو ذر ـ: اى نادان! بياموز . به راستى ، جانى كه در آن دانش نيست، مانند سراى خرابى است كه آباد كننده ندارد .۴۴۰۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ درباره اين سخن خداوند متعال : {Q} «سپس ، در آن ) مُنيَةُ المُريد :در انجيل آمده كه خداوند متعال در هفدهمين سوره آن فرمود : «واى بر كسى كه دانش به گوشش برسد و آن را نجويد! چگونه همراه نادانان ، به سوى آتش ، محشور مى گردد ! دانش بجوييد و آن را بياموزيد ؛ زيرا دانش، اگر شما را خوش بخت نكند ، بدبخت نخواهد كرد ؛ اگر شما را بلند نگرداند ، پست نخواهد نمود ؛ اگر شما را بى نياز نكند ، تنگ دست نخواهد ساخت ؛ و اگر به شما سود نرساند ، زيان نخواهد رساند» .ر . ك : ج ۳ ص ۹ (وجوب آموختن) .

ب ـ توبه۴۴۱۰.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :هر كه [از گناهان،] باز نايستد، نادان خواهد بود .۴۴۱۱.الإمام عليّ عليه السلام :امام زين العابدين عليه السلامـ در دعايش ـ: بار خدايا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و ما را از كسانى قرار ده كه با ياد تو ، از هوس ها روى گرداندند و با معرفت روشن، به مخالفت با ريشه هاى كبر برخاستند و پرده هاى آتش شهوت را با پاشيدن آب توبه ، [ از دل،] جدا كردند و ظرف هاى نادانى را با آب خالص زندگى، شستشو دادند .

.

ج ـ التَّقوى۴۴۱۳.عنه عليه السلام :الإمام الباقر عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل يَقي بِالتَّقوى عَنِ العَبدِ ما عَزَبَ عَنهُ عَقلُهُ ، ويَجلي بِالتَّقوى عَنهُ عَماهُ وجَهلَهُ. ⁽¹⁾د ـ الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ۴۴۱۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ لِعَلِيٍّ عليه السلام ـ: يا عَلِيُّ ، مِن صِفاتِ المُؤمِنِ أن يَكونَ . . . بَرِيًّا مِنَ المُحَرَّماتِ ، واقِفاً عِندَ الشُّبُهاتِ. ⁽²⁾۴۴۱۱.امام على عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :أصلُ الحَزمِ الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽³⁾۴۴۱۲.امام على عليه السلام :عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: أفضَلُ العِبادَةِ الإِمساكُ عَنِ المَعصِيَةِ وَالوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽⁴⁾۴۴۱۳.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :لا وَرَعَ كَالوُقوفِ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽⁵⁾۴۴۱۴.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :أفضَلُ الحَقِّ وُقوفُ الرَّجُلِ عِندَ عِلمِهِ. ⁽⁶⁾۴۴۱۵.عنه عليه السلام :عنه عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ عليه السلام عِندَ الوَفاةِ ـ: اُوصيكَ يا بُنَيَّ بِالصَّلاةِ عِندَ وَقتِها ، وَالزَّكاةِ في أهلِها عِندَ مَحَلِّها ، وَالصَّمتِ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽⁷⁾۴۴۱۶.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :لَو أنَّ العِبادَ حينَ جَهِلوا وَقَفوا لَم يَكفُروا ولَم يَضِلّوا. ⁽⁸⁾.

ج ـ تقوا

د ـ درنگ كردن به هنگام شبهه

ج ـ تقوا۴۴۱۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام باقر عليه السلام :خداوند عز و جل به سبب تقوا ، بنده [ خود ]را از خطرهايى كه از ديده خِردش پنهان مانده ، نگه مى دارد و با تقوا ، كورى و نادانى را از او دور مى گرداند .د ـ درنگ كردن به هنگام شبهه۴۴۲۰.عنه عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ خطاب به على عليه السلام ـ: اى على ! از ويژگى هاى مؤمن، آن است كه . . . از مُحرّمات به دور باشد و در امور شُبهه ناك (ترديدآميز)، درنگ كند .۴۴۱۴.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :اساس دورانديشى ، درنگ كردن در برابر امور شبهه ناك است .۴۴۱۵.امام على عليه السلام :امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: برترين عبادت ، خود نگه دارى از گناه و درنگ كردن به هنگام برخورد با امور شبهه ناك است .۴۴۱۶.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :هيچ تقوايى، مانند درنگ در امور شبهه ناك نيست .۴۴۱۷.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :باارزش ترينْ حق ، ايستادن آدمى در جايى است كه بدان علم دارد.۴۴۱۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن عليه السلام در هنگام مرگ ـ: پسرم ! تو را به گزاردن نماز در وقتش ، دادن زكات به اهلش و در جايش، و به سكوت در امور شبهه ناك، سفارش مى كنم .۴۴۱۹.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :اگر بندگان به هنگام ندانستن ، درنگ مى كردند ، نه كافر مى شدند و نه گم راه .

.

۴۴۲۰.امام على عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :لَو أنَّ العِبادَ إذا جَهِلوا وَقَفوا ولَم يَجحَدوا لَم يَكفُروا. ⁽¹⁾۴۴۲۱.عنه عليه السلام :الإمام زين العابدين عليه السلام :إن وَضَحَ لَكَ أمرٌ فَاقبَلهُ ، وإلاّ فَاسكُت تَسلَم ، ورُدَّ عِلمَهُ إلَى اللّهِ ، فَإِنَّكَ في أوسَعَ مِمّا بَينَ السَّماءِ وَالأَرضِ. ⁽²⁾۴۴۲۲.الخصال عن أبي خالد السجستاني عن الإمام الصادق عليالإمام الباقر عليه السلام :الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ خَيرٌ مِنَ الاِقتِحامِ فِي الهَلَكَةِ ، وتَركُكَ حَديثاً لَم تَروِهِ خَيرٌ مِن رِوايَتِكَ حَديثاً لَم تُحصِهِ. ⁽³⁾۴۴۲۳.مسند ابن حنبل عن عمرو بن عبسة السلمي :عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل أحَلَّ حَلالاً ، وحَرَّمَ حَراماً ، وفَرَضَ فَرائِضَ ، وضَرَبَ أمثالاً ، وسَنَّ سُنَناً . . . فَإِن كُنتَ عَلى بَيِّنَةٍ مِن رَبِّكَ ويَقينٍ مِن أمرِكَ وتِبيانٍ مِن شَأنِكَ ، فَشَأنُكَ ، وإلاّ فَلا تَرومَنَّ ⁽⁴⁾أمراً أنتَ مِنهُ في شَكٍّ وشُبهَةٍ. ⁽⁵⁾۴۴۲۱.امام على عليه السلام :الكافي عن زرارة بن أعين :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ عليه السلام : ما حَقُّ اللّهِ عَلَى العِبادِ؟

قالَ : أن يَقولوا ما يَعلَمونَ ، ويَقِفوا عِندَ ما لا يَعلَمونَ. ⁽⁶⁾۴۴۲۲.الخصال ( ـ به نقل از ابو خالد سجستانى ـ ) الكافي عن هاشم بن سالم :قُلتُ لِأَبي عَبدِاللّهِ عليه السلام : ما حَقُّ اللّهِ عَلى خَلقِهِ؟

فَقالَ : أن يَقولوا ما يَعلَمونَ ، ويَكُفّوا عَمّا لا يَعلَمونَ ، فَإِذا فَعَلوا ذلِكَ فَقَد أدَّوا إلَى اللّهِ حَقَّهُ. ⁽⁷⁾.

۴۴۲۳.مسند ابن حنبل ( ـ به نقل از عمرو بن عبسه سلمى ـ ) امام صادق عليه السلام :اگر بندگان به هنگام ندانستن ، درنگ مى كردند و انكار نمى كردند ، كافر نمى شدند .۴۴۲۴.الإمام عليّ عليه السلام :امام زين العابدين عليه السلام :اگر امرى برايت آشكار شد ، آن را بپذير، و گرنه سكوت كن تا سالم بمانى و دانش آن را به خداوند بسپار ، كه در اين باره فراخ تر از فاصله ميان آسمان و زمين ، ميدان براى تو باز است .۴۴۲۵.عنه عليه السلام :امام باقر عليه السلام :درنگ كردن به هنگام شُبهه (ترديد)، از فرو غلتيدن در هلاكت ، بهتر است و رها كردن حديثى كه خودْ آن را روايت نمى كنى، بهتر از روايت كردن حديثى است كه آن را ضبط نكرده اى .۴۴۲۶.المَزار ( ـ مِن زِيارَةٍ يُزارُ بِها أميرُ المُؤمِنينَ عليه ) امام باقر عليه السلام :به راستى كه خداوند عز و جل ، امورى را حلال و امورى ديگر را حرام كرد ؛ كارهايى را واجب ساخت و مثال هايى را بيان نمود و سنّت هايى را پايه گذارى كرد ... . اگر بيّنه اى از سوى خداوند دارى و به كارَت يقين دارى و كارهايت روشن است، [دنبال كن،]، و گرنه دنبال كار شُبهه ناك مرو .۴۴۲۷.الإمام زين العابدين عليه السلام ( ـ مِن دُعائِهِ لِأَهلِ الثُّغورِ ـ ) الكافىـ به نقل از زرارة بن اعيَن ـ: از امام باقر عليه السلام پرسيدم : حقّ خداوند بر بندگان چيست ؟

فرمود : «اين كه آنچه را مى دانند ، بر زبان آورند و آن جا كه نمى دانند، درنگ كنند» .۴۴۲۸.الإمام الرضا عليه السلام :الكافىـ به نقل از هشام بن سالم ـ: به امام صادق عليه السلام گفتم : حقّ خداوند بر بندگان چيست ؟

فرمود : «اين كه آنچه را مى دانند، بر زبان آورند و از آنچه نمى دانند ، بازايستند . اگر چنين كنند ، حقّ خداوند را ادا كرده اند» . .

۴۴۲۴.امام على عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :الصَّمتُ كَنزٌ وافِرٌ ، وزَينُ الحَليمِ ، وسِترُ الجاهِلِ. ⁽¹⁾ه ـ الاِعتِرافُ بِالجَهلِ۴۴۲۶.المزار ( ـ از زيارتى كه با آن امير مؤمنان در شب بيست و هفت ) الإمام عليّ عليه السلام :غايَةُ العَقلِ الاِعتِرافُ بِالجَهلِ. ⁽²⁾۴۴۲۷.امام زين العابدين عليه السلام ( ـ از دعاى ايشان براى مرزداران ـ ) عنه عليه السلام :إنَّ الدُّنيا لَم تَكُن لِتَستَقِرَّ إلاّ عَلى ما جَعَلَهَا اللّهُ عَلَيهِ مِنَ النَّعماءِ وَالاِبتِلاءِ وَالجَزاءِ فِي المَعادِ أو ما شاءَ مِمّا لا تَعلَمُ ، فَإِن أشكَلَ عَلَيكَ شَيءٌ مِن ذلِكَ فَاحمِلهُ عَلى جَهالَتِكَ ، فَإِنَّكَ أوَّلُ ما خُلِقتَ بِهِ ⁽³⁾جاهِلاً ثُمَّ عُلِّمتَ . وما أكثَرَ ما تَجهَلُ مِنَ الأَمرِ ( الأُمورِ ) ويَتَحَيَّرُ فيهِ رَأيُكَ ويَضِلُّ فيهِ بَصَرُكَ ، ثُمَّ تُبصِرُهُ بَعدَ ذلِكَ ! ⁽⁴⁾۴۴۲۸.امام رضا عليه السلام :عنه عليه السلام :اِعلَم أنَّ الرَّاسِخينَ فِي العِلمِ هُمُ الَّذينَ أغناهُم عَنِ اقتِحامِ السُّدَدِ المَضروبَةِ دونَ الغُيوبِ الإِقرارُ بِجُملَةِ ما جَهِلوا تَفسيرَهُ مِنَ الغَيبِ المَحجُوبِ ، فَمَدَحَ اللّهُ تَعالَى اعتِرافَهُم بِالعَجزِ عَن تَناوُلِ ما لَم يُحيطوا بِهِ عِلماً ، وسَمّى تَركَهُمُ التَّعَمُّقَ فيما لَم يُكَلِّفهُمُ البَحثَ عَن كُنهِهِ رُسوخاً. ⁽⁵⁾.

ه ـ اعتراف به نادانى

۴۴۲۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ مِن دُعائِهِ عَقيبَ صَلاةِ الظُّهرِ ـ ) امام صادق عليه السلام :سكوت ، گنجى فراوان و [ مايه ]آراستگىِ بردبار و پوشيدگىِ نادان است .ه ـ اعتراف به نادانى۴۴۳۰.سنن الدارمي عن ابن عمر :امام على عليه السلام :نهايت خردمندى ، اعتراف به نادانى است .۴۴۳۱.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :دنيا پابرجا نمى ماند، مگر بر آنچه خدا (از نعمت ها و آزمايش و پاداش در روز رستاخيز) در آن مقرّر داشته است ، يا بر آنچه او خواسته و تو نمى دانى . پس اگر فهم چيزى از اين امور بر تو مشكل شد ، آن را به حساب نادانى خود بگذار ؛ زيرا تو نخستين بار كه آفريده شدى ، نادان بودى و سپس دانا شدى؛ و چه بسيار چيزهايى كه تو بدانها نادانى و انديشه ات و بينايى ات در آنها سرگردان است و سپس در آنها بينا مى شوى .۴۴۳۲.عنه عليه السلام ( ـ مِن دُعائِهِ فِي اليَومِ السّادِسِ مِنَ الشَّهر ) امام على عليه السلام :بدان كه استواران در دانش، كسانى هستند كه اقرار به نادانى در تفسير آنچه پوشيده و در پرده است، آنان را از داخل شدن به درهايى كه جلوى پوشيده ها نصب شده ، بى نياز كرده است . پس خداوند متعال، اعتراف آنان را به ناتوانى از رسيدن به آنچه احاطه به دانش آن ندارند ، ستوده است و انديشه نكردن آنان را در چيزى كه جستجو از كُنه آن ، تكليفشان نيست ، استوارى ناميده است .

.

۴۴۳۳.عنه عليه السلام ( ـ أيضا ـ ) الإمام الباقر عليه السلام :ما عَلِمتُم فَقولوا ، وما لَم تَعلَموا ، فَقولوا : اللّهُ أعلَمُ. ⁽¹⁾و ـ الاِعتِذارُ مِنَ الجَهلِ۴۴۳۵.عنه عليه السلام ( ـ في دُعائِهِ ـ ) الإمام زين العابدين عليه السلام :اللّهُمَّ إنّي أعتَذِرُ إلَيكَ مِن جَهلي ، وأستَوهِبُكَ سوءَ فِعلي. ⁽²⁾ز ـ الاِستِعاذَةُ مِنَ الجَهلِ۴۴۳۰.سنن الدارمى ( ـ به نقل از ابن عمر ـ ) سنن النسائي عن أمّ سلمة :إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله كانَ إذا خَرَجَ مِن بَيتِهِ قالَ : باسمِ اللّهِ ، رَبِّ أعوذُ بِكَ مِن أن أزِلَّ ، أو أضِلَّ ، أو أظلِمَ أو اُظلَمَ ، أو أجهَلَ أو يُجهَلَ عَلَيَّ. ⁽³⁾۴۴۳۱.امام على عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :اللّهُمَّ إنّي . . . أعوذُ بِكَ مِنَ الجَهلِ وَالهَزلِ ، ومِن شَرِّ القَولِ وَالفِعلِ. ⁽⁴⁾۴۴۳۲.امام على عليه السلام ( ـ از دعاى ايشان در روز ششم ماه ـ ) عنه عليه السلام :إلهي . . . أعوذُ بِكَ مِن قُوَّتي ، وألوذُ بِكَ مِن جُرأتي ، وأستَجيرُ بِكَ مِن جَهلي ، وأتَعَلَّقُ بِعُرى أسبابِكَ مِن ذَنبي. ⁽⁵⁾۴۴۳۳.امام على عليه السلام ( ـ از دعاى ايشان در روز ششم ماه ـ ) عنه عليه السلام :أعوذُ بِكَ رَبّي أن أشتَرِيَ الجَهلَ بِالعِلمِ كَمَا اشتَرى غَيري ، أو السَّفَهَ بِالحِلمِ. ⁽⁶⁾۴۴۳۴.امام زين العابدين عليه السلام ( ـ از دعاى ايشان براى عافيت ـ ) الإمام الصادق عليه السلام :اللّهُمَّ بِكَ نُمسي وبِكَ نُصبِحُ ، وبِكَ نَحيا ، وبِكَ نَموتُ ، وإلَيكَ نَصيرُ ، وأعوذُ بِكَ مِن أن أذِلَّ أو اُذَلَّ ، أو أضِلَّ أو اُضَلَّ ، أو أظلِمَ أو اُظلَمَ ، أو أجهَلَ أو يُجهَلَ عَلَيَّ. ⁽⁷⁾.

و ـ عذرخواهى از نادانى

ز ـ به خدا پناه بردن از نادانى

۴۴۳۵.امام زين العابدين عليه السلام ( ـ در دعاى ايشان ـ ) امام باقر عليه السلام :آنچه مى دانيد، بگوييد و آنچه را نمى دانيد ، [ درباره اش ]بگوييد : خداوند، داناتر است .و ـ عذرخواهى از نادانى۴۴۳۷.عنه عليه السلام :امام زين العابدين عليه السلام :بار خدايا! از تو به سبب نادانى ام ، عذر مى خواهم و به خاطر كارهاى زشتم، طلب بخشش دارم .ز ـ به خدا پناه بردن از نادانى۴۴۳۹.الإمام الهادي عليه السلام ( ـ في قُنوتِهِ ـ ) سنن النسائىـ به نقل از اُمّ سلمه ـ: پيامبر خدا ، هر گاه از خانه بيرون مى رفت ، مى گفت : «به نام خدا . پروردگارا! به تو پناه مى برم از اين كه بلغزم يا گم راه شوم ، ستم كنم يا مورد ستم واقع شوم ، و يا ندانم يا مورد آزار نادان قرار گيرم».۴۴۴۰.الإمام المهدي عليه السلام ( ـ فِي الدُّعاءِ ـ ) امام على عليه السلام :بار خدايا! . . . به تو پناه مى برم از نادانى و بيهودگى، و از سخن و رفتار زشت .۴۴۳۷.امام زين العابدين عليه السلام :امام على عليه السلام :خدايا! . . . از توانايى ام ، به تو پناه مى برم و از جسارتم ، به تو پناهنده مى شوم و به سبب نادانى ام ، از تو پناه مى جويم و از [ عواقب ]گناهانم ، به دستگيره هاى آمرزشت چنگ مى زنم .۴۴۳۸.امام رضا عليه السلام ( ـ در دعا ـ ) امام على عليه السلام :پروردگارا! از اين كه نادانى را با دانش معامله كنم ـ چنان كه ديگران چنين كردند ـ يا اين كه ابلهى را به بردبارى بخرم ، به تو پناه مى برم .۴۴۳۹.امام هادى عليه السلام ( ـ در قنوتش ـ ) امام صادق عليه السلام :بار خدايا! با كمك تو ، صبح و شام مى كنيم و با كمك تو ، زنده مى شويم و مى ميريم ، و به سوى تو باز مى گرديم . به تو پناه مى برم از اين كه خوار كنم يا خوار شوم ، گم راه كنم يا گم راه شوم ، ستم كنم يا مورد ستم واقع شوم، ندانم يا مورد آزار نادان قرار گيرم .

.

۴۴۴۰.امام مهدى عليه السلام ( ـ در دعا ـ ) الكافي عن عبدالرّحمن بن سيابة :أعطاني أبو عَبدِاللّهِ عليه السلام هذَا الدُّعاءَ :

الحَمدُ للّهِِ وَلِيِّ الحَمدِ وأهلِهِ ومُنتَهاهُ ومَحَلِّهِ . . . وأعوذُ بِكَ مِن أن أشتَرِيَ الجَهلَ بِالعِلمِ ، وَالجَفاءَ بِالحِلمِ ، وَالجَورَ بِالعَدلِ ، وَالقَطيعَةَ بِالبِرِّ ، وَالجَزَعَ بِالصَّبرِ. ⁽¹⁾ح ـ الاِستِغفارُ مِنَ الجَهلِ۴۴۴۲.عنه صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ أنَّهُ كانَ يَدعو ـ: اللّهُمَّ اغفِر لي خَطيئَتي وجَهلي ، وإسرافي في أمري ، وما أنتَ أعلَمُ بِهِ مِنّي ، اللّهُمَّ اغفِر لي هَزلي وجِدّي وخَطايايَ وعَمدي ، وكُلُّ ذلِكَ عِندي. ⁽²⁾۴ / ۲ما يَحرُمُ عَلَى الجاهِلِأ ـ القَولُ بِغَيرِ عِلمٍالكتاب«وَ تَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُم مَّا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ» . ⁽³⁾

الحديث۴۴۴۷.عنه عليه السلام ( ـ عِندَما سُئِل عَن ظَبيٍ دَخَلَ الحَرَمَ ـ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ كانَ ما يُفسِدُهُ مِنَ الدّينِ أكثَرَ مِمّا يُصلِحُهُ. ⁽⁴⁾.

ح ـ طلب آمرزش به خاطر نادانى

۴ / ۲ آنچه بر نادان حرام است

الف ـ ندانسته سخن گفتن

۴۴۴۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الكافىـ به نقل از عبد الرحمان بن سيابه ـ: امام صادق عليه السلام اين دعا را به من [تعليم ]داد : «ستايش، سزاوار خدايى است كه صاحبِ ستايش و اهل آن و نهايت و جايگاه آن است ... . [ خدايا ]از اين كه نادانى را با دانش ، خشونت را با بردبارى ، ستم را با عدل ، قطع دوستى را با نيكى [ به دوستان] و ناشكيبايى را با شكيبايى معامله كنم ، به تو پناه مى برم» .ح ـ طلب آمرزش به خاطر نادانى۴۴۴۵.الكافى ( ـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ چنين دعا مى نمود ـ: بار خدايا! خطا و نادانى و زياده روى ام را در كارهايم و آنچه را تو بدان از من داناترى، بر من ببخشاى. بار خدايا! بر من ببخشاى شوخى و جِدّى و خطا و عمدم را ، كه تمام آنها را مرتكب شده ام .۴ / ۲آنچه بر نادان حرام استالف ـ ندانسته سخن گفتنقرآن«با زبان هايتان ، چيزى را مى گوييد كه بدان علم نداريد» .

حديث۴۴۴۹.امام صادق عليه السلام ( ـ درباره اين سخن خداوند عز و جل : {Q} «خدا به كسا ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه ندانسته براى مردم فتوا دهد ، آنچه را از دين تباه مى كند، بيش از آن است كه اصلاح مى كند .

.

۴۴۵۰.بحار الأنوار :عنه صلى الله عليه و آله :مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ وهُوَ لا يَعلَمُ النّاسِخَ مِنَ المَنسوخِ ، وَالمُحكَمَ مِنَ المُتَشابِهِ فَقَد هَلَكَ وأهلَكَ. ⁽¹⁾۴۴۵۱.الإمام الصادق عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ لَعَنَتهُ مَلائِكَةُ السَّماواتِ وَالأَرضِ. ⁽²⁾۴۴۵۲.صحيح البخاري عن خبّاب بن الأرت :عنه صلى الله عليه و آله :مَن اُفتِي بِفُتيا غَيرَ ثَبتٍ فَإِنَّما إثمُهُ عَلى مَن أفتاهُ. ⁽³⁾۴۴۵۱.امام صادق عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :لا تُخبِر بِما لَم تُحِط بِهِ عِلماً. ⁽⁴⁾۴۴۵۲.صحيح البخارى ( ـ به نقل از خبّاب بن اَرَت ـ ) عنه عليه السلام :لا تَقولوا بِما لا تَعرِفونَ ، فَإِنَّ أكثَرَ الحَقِّ فيما تُنكِرونَ. ⁽⁵⁾۴۴۵۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام زين العابدين عليه السلام :اللّهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِن... أن نَعضُدَ ظالِماً... أو نَقولَ فِي العِلمِ بِغَيرِ عِلمٍ. ⁽⁶⁾۴۴۵۴.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الباقر عليه السلام :مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ ولا هُدًى مِنَ اللّهِ لَعَنَتهُ مَلائِكَةُ الرَّحمَةِ ومَلائِكَةُ العَذابِ ، ولَحِقَهُ وِزرُ مَن عَمِلَ بِفُتياهُ. ⁽⁷⁾.

۴۴۵۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه ندانسته براى مردم فتوا دهد ، در حالى كه ناسخ و منسوخ ، و محكم و متشابه را نمى داند ، هلاك مى شود و هلاك مى گرداند .۴۴۵۴.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه ندانسته براى مردم فتوا دهد، فرشتگان آسمان ها و زمين ، او را نفرين مى كنند .۴۴۵۵.الإمام عليّ عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه فتوايى تحقيق نشده به وى داده شود ، همانا گناهش به گردن كسى است كه فتوا داده است .۴۴۵۵.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :از آنچه بر آن آگاه نيستى ، خبر مده .۴۴۵۶.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :درباره آنچه نمى شناسيد ، چيزى بر زبان مرانيد ؛ زيرا بيشترين حقيقت، در چيزهايى است كه انكار مى كنيد .۴۴۵۷.عنه عليه السلام :امام زين العابدين عليه السلام :بار خدايا! به تو پناه مى برم از اين كه ... به ستمگرى يارى رسانيم ... يا در مسائل علمى ، سخنى ندانسته بر زبان آوريم .۴۴۵۶.امام على عليه السلام :امام باقر عليه السلام :آن كه براى مردم از روى ناآگاهى و بدون هدايتى الهى ، فتوا دهد ، فرشتگانِ رحمت و فرشتگانِ عذاب، او را نفرين مى كنند ، و عقوبت كسانى كه بدان فتوا عمل كنند، به او مى رسد . .

ب ـ إنكارُ ما يَجهَلُالكتاب«بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ» . ⁽¹⁾

الحديث۴۴۶۰.الكافي عن سدير :الإمام عليّ عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ عليه السلام ـ: إنَّ الجاهِلَ مَن عَدَّ نَفسَهُ بِما جَهِلَ مِن مَعرِفَةِ العِلمِ عالِماً وبِرَأيِهِ مُكتَفِياً ، فَما يَزالُ لِلعُلَماءِ مُباعِدا وعَلَيهِم زارِياً ، ولِمَن خالَفَهُ مُخَطِّئاً ، ولِما لَم يَعرِف مِنَ الأُمورِ مُضَلِّلاً ، فَإِذا وَرَدَ عَلَيهِ مِنَ الاُمورِ ما لَم يَعرِفهُ أنكَرَهُ وكَذَّبَ بِهِ وقالَ بِجَهالَتِهِ : ما أعرِفُ هذا ، وما أراهُ كانَ ، وما أظُنُّ أن يَكونَ ، وأنّى كانَ ؟ وذلِكَ لِثِقَتِهِ بِرَأيِهِ وقِلَّةِ مَعرِفَتِهِ بِجَهالَتِهِ .

فَما يَنفَكُّ بِما يَرى مِمّا يَلتَبِسُ عَلَيهِ رَأيُهُ مِمّا لا يَعرِفُ لِلجَهلِ مُستَفيداً ، ولِلحَقِّ مُنكِراً ، وفِي الجَهالَةِ مُتَحَيِّراً ، وعَن طَلَبِ العِلمِ مُستَكبِراً. ⁽²⁾۴۴۵۹.دعائم الإسلام :عنه عليه السلام :مَن جَهِلَ شَيئاً عاداهُ. ⁽³⁾۴۴۶۰.الكافى ( ـ به نقل از سدير ـ ) عنه عليه السلام :قُلتُ أربَعاً أنزَلَ اللّهُ تَعالى تَصديقي بِها في كِتابِهِ:

قُلتُ: المَرءُ مَخبوءٌ تَحتَ لِسانِهِ فَإِذا تَكَلَّمَ ظَهَرَ ، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى: «وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ الْقَوْلِ». ⁽⁴⁾

قُلتُ : مَن جَهِلَ شَيئاً عاداهُ ، فَأَنزَلَ اللّهُ : «بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ» . قُلتُ : قَدرُ ـ أو قالَ: ـ قيمَةُ كُلِّ امرِىًءما يُحسِنُ ، فَأَنزَلَ اللّهُ في قِصَّةِ طالوتَ: «إنَّ اللَّهَ اصْطَفَـلـهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِى الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ». ⁽⁵⁾

قُلتُ : القَتلُ يُقِلُّ القَتلَ، فَأَنزَلَ اللّهُ: «وَ لَكُمْ فِى الْقِصَاصِ حَيَوةٌ يَـأُوْلِى الْأَلْبَـبِ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾.

ب ـ انكار كردن آنچه نمى داند

ب ـ انكار كردن آنچه نمى داندقرآن«بلكه چيزى را دروغ شمردند كه به دانش آن ، احاطه نداشتند» .

حديث۴۴۶۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن عليه السلام ـ: به راستى كه نادان، كسى است كه خود را در آنچه نمى داند ، دانا شمرد و به انديشه و رأى خويش، اكتفا ورزد ، و هميشه از عالمان ، دورى گزيند و آنان را نكوهش كند ، و آن كه را با او مخالفت ورزد ، خطاكار قلمداد كند ، و هر چيزى را نمى شناسد ، گم راه كننده معرفى نمايد ؛ پس هر زمان كه بر او چيزى عرضه شود كه آن را نمى شناسد، انكار كند و دروغ شمرَد و از روى نادانى بگويد : اين را نمى شناسم و گمان نكنم در گذشته وجود داشته يا اين كه در آينده محقّق گردد . اين همه ، بر پايه اعتماد به انديشه خويش و شناخت اندك از نادانى خويش است.

در نتيجه ، به دليل خوددانابينى خيالى، ⁽¹⁾پيوسته از نادانى ، بهره مى برد و منكِر حقيقت مى گردد و در نادانىِ خويش سرگردان مى شود و از طلب دانش، سر باز مى زند .۴۴۶۳.الاحتجاج :امام على عليه السلام :آن كه چيزى را نداند، با آن دشمنى مى ورزد .۴۴۶۴.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :چهار چيز گفتم كه خداوند در كتابش مرا تصديق كرد :

گفتم : «آدمى ، به زير زبانش پنهان است و هر گاه سخن بگويد، آشكار مى شود». پس خداوند فرمود : «آنان را از چگونگى سخن گفتن مى شناسى» .

گفتم : «آن كه چيزى را نداند ، با آن دشمنى مى كند» . خداوند فرمود : «بلكه

آنچه را كه به دانش آن احاطه پيدا نكردند و هنوز تأويلش به آنان نرسيده است، دروغ شمردند» .

گفتم : «ارزش هر كسى ، به كارى است كه به نيكى از عهده اش بر آيد» . خداوند در داستان طالوت فرمود : «خداوند ، او را برگزيد و او را زيادتى در دانش و جسم بخشيد» .

گفتم : «كُشتن ، كُشتن را كَم مى كند» . خداوند فرمود : «براى شما در قصاص كردن، زندگى است ، اى خردمندان!» .

.

۴۴۶۵.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في ذِكرِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ ـ ) عنه عليه السلام :لَو حَدَّثتُكُم ما سَمِعتُ مِن فَمِ أبِي القاسِمِ صلى الله عليه و آله لَخَرَجتُم مِن عِندي وأنتُم تَقولونَ : إنَّ عَلِيًّا مِن أكذَبِ الكَذّابينَ وأفسَقِ الفاسِقينَ ، قالَ تَعالى : «بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ». ⁽¹⁾۴۴۶۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ خَصَّ عِبادَهُ بِآيَتَينِ مِن كِتابِهِ : ألاّ يَقولوا حَتّى يَعلَموا ، ولا يَرُدّوا ما لَم يَعلَموا ، وقالَ عز و جل : «ألَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مِّيثَـقُ الْكِتَـبِ أن لاَّ يَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ إلاَّ الْحَقَّ» ⁽²⁾وقالَ : «بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ» . ⁽³⁾راجع: ص ۱۲ (عداوة العلم والعالم) .

۴ / ۳ما مُدِحَ مِنَ الجَهلِ۴۴۶۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :رُبَّ جاهِلٍ نَجاتُهُ جَهلُهُ. ⁽⁴⁾.

۴ / ۳ نادانىِ پسنديده

۴۴۶۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :اگر آنچه را از زبان پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم ، برايتان بگويم ، از نزد من خارج مى شويد، در حالى كه مى گوييد : به راستى كه على، دروغگوترين دروغگويان و بدكارترينِ بدكاران است . خداوند متعال فرمود : «بلكه چيزى را دروغ شمرند كه به دانش آن ، احاطه نداشتند» .۴۴۶۸.عنه صلى الله عليه و آله :امام صادق عليه السلام :خداوند، بندگانش را به دو آيه از كتابش اختصاص داده است كه بر زبان نياورند، تا [ آن گاه كه] بدانند ، و انكار نكنند، آنچه را نمى دانند . خداوند عز و جلفرمود : «آيا از آنان، پيمان كتاب [آسمانى] گرفته نشده كه جز به حق، درباره خدا سخن نگويند» و فرمود : «بلكه آنچه را كه به دانش آن ، احاطه پيدا نكردند و هنوز تأويلش به آنان نرسيده است ، دروغ شمردند» .ر . ك : ص ۱۳ (دشمنى با دانش و دانشمند ).

۴ / ۳نادانىِ پسنديده۴۴۷۲.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :چه بسا نادانى كه نجاتش در نادانى اوست !

.

۴۴۶۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :رُبَّ جَهلٍ أنفَعُ مِن علم. ⁽¹⁾۴۴۶۹.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :شَرُّ العِلمِ ما أفسَدتَ بِهِ رَشادَكَ. ⁽²⁾۴۴۷۰.معانى الأخبار ( ـ به نقل از اباصلت هروى ـ ) تاريخ دمشق عن إبراهيم بن محمّد بن عرفة :أنشَدَني أحمَدُ بنُ يَحيى ثَعلَبُ ، وذَكَرَ أنَّهُ لِعَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام :

لَئِن كُنتُ مُحتاجًا إلَى الحِلمِ ⁽³⁾إنَّني

إلَى الجَهلِ فيبَعضِ الأَحايينِ أحوَجُ وما كُنتُ أرضَى الجَهلَ خِدنًا وصاحِبًا

ولكِنَّني أرضى بِهِ حينَ أحوَجُ ولي فَرَسٌ لِلحِلمِ بِالحِلمِ مُلجَمٌ

ولي فَرَسٌ لِلجَهلِ بِالجَهلِ مُسرَجُ فَمَن شاءَ تَقويمي فَإِنّي مُقَوَّمٌ

ومَن شاءَ تَعويجي فَإِنّي مُعَوَّجُ ⁽⁴⁾۴۴۷۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: اِثنانِ يَهونُ عَلَيهِما كُلُّ شَيءٍ : عالِمٌ عَرَفَ العَواقِبَ ، وجاهِلٌ يَجهَلُ ما هُوَ فيهِ. ⁽⁵⁾۴۴۷۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلامـ أيضاً ـ: إذا كانَ العَقلُ تِسعَةَ أجزاءٍ اِحتاجَ إلى جُزءٍ مِن جَهلٍ لِيُقدِمَ بِهِ صاحِبُهُ عَلَى الاُمورِ ، فَإِنَّ العاقِلَ أبَداً مُتَوانٍ ⁽⁶⁾مُتَرَقِّبٌ مُتَخَوِّفٌ. ⁽⁷⁾۴۴۷۳.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام الحسين عليه السلام :لَو عَقَلَ النّاسُ وتَصَوَّرُوا المَوتَ بِصورَتِهِ لَخَرِبَتِ الدُّنيا. ⁽⁸⁾۴۴۷۴.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام العسكريّ عليه السلام :لَو عَقَلَ أهلُ الدُّنيا خَرِبَت. ⁽⁹⁾.

۴۴۷۵.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :چه بسا نادانى اى كه از دانايى ، سودمندتر است .۴۴۷۶.صحيح البخاري عن أبي جمرَةَ [نصر بن عمران الضبعي]امام على عليه السلام :بدترين دانايى ، آن است كه هدايت خود را بدان تباه سازى.۴۴۷۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :تاريخ دمشقـ به نقل از ابراهيم بن محمّد بن عرفه ـ: احمد بن يحيى ثعلب ، اين شعر را برايم خواند و يادآور شد كه از على بن ابى طالب عليه السلام است :

اگر به بردبارى نياز داشته باشم

به درستى كه در پاره اى وقت ها به نادانى نيازمندترم .من «نادانى» را به عنوان دوست و همنشين نمى پسندم

ليكن براى هنگام نيازمندى ، آن را مى پسندم .مرا مَركبى است براى بردبارى كه با بردبارى، افسار شده

و مَركبى است براى نادانى كه با نادانى، زين شده است .هر كس استوارى مرا مى خواهد، من استوارم

و هر كس كجى مرا مى خواهد ، من كجم .۴۴۷۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: دو كس، هر چيزى برايشان آسان است : دانايى كه پايان كارها را مى داند و نادانى كه آنچه را در آن است ، نمى داند .۴۴۷۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: اگر خرد، نُه قسمت باشد ، به يك قسمت نادانى [ نيز] نياز دارد تا خردمند به كارها اقدام كند ؛ زيرا خردمند، هميشه سهل انگار و مراقب و ترسان است .۴۴۷۶.صحيح البخارى ( ـ به نقل از ابو جمره نصر بن عمران ضبعى ـ ) امام حسين عليه السلام :اگر مردم تعقّل مى كردند و مرگ را به صورت واقعى ، تصوّر مى نمودند ، دنيا ويرانه مى شد.۴۴۷۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام عسكرى عليه السلام :اگر همه اهل دنيا خردمند مى شدند ، دنيا ويران مى گشت . .

۴۴۷۸.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام الصادق عليه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: ولَو كانَ المَولودُ يولَدُ فَهِماً عاقِلاً لأَنكَرَ العالَمَ عِندَ وِلادَتِهِ ، ولَبَقِيَ حَيرانَ تائِهَ العَقلِ إذا رَأى ما لَم يَعرِف ، ووَرَدَ عَلَيهِ ما لَم يَرَ مِثلَهُ مِنِ اختِلافِ صُوَرِ العالَمِ مِنَ البَهائِمِ وَالطَّيرِ إلى غَيرِ ذلِكَ ، مِمّا يُشاهِدُهُ ساعَةً بَعدَ ساعَةٍ ويَوماً بَعدَ يَومٍ ، وَ اعتَبِر ذلِكَ بِأَنَّ مَن سُبِيَ مِن بَلَدٍ إلى بَلَدٍ ، وهُوَ عاقِلٌ يَكونُ كَالوالِهِ الحَيرانِ ، فَلا يُسرِعُ في تَعَلُّمِ الكَلامِ وقَبولِ الأَدَبِ ، كَما يُسرِعُ الَّذي يُسبى صَغيراً غَيرَ عاقِلٍ ، ثُمَّ لَو وُلِدَ عاقِلاً كانَ يَجِدُ غَضاضَةً إذا رَأى نَفسَهُ مَحمولاً مُرضَعاً مُعَصَّباً بِالخِرَقِ مُسَجّىً فِي المَهدِ؛ لِأَنَّهُ لا يَستَغني عَن هذا كُلِّهِ لِرِقَّةِ بَدَنِهِ ورُطوبَتِهِ حينَ يولَدُ ، ثُمَّ كانَ لا يوجَدُ لَهُ مِنَ الحَلاوَةِ وَالوَقعِ مِنَ القُلوبِ ما يوجَدُ لِلطِّفلِ ، فَصارَ يَخرُجُ إلَى الدُّنيا غَبِيّاً غافِلاً عَمّا فيهِ أهلُهُ فَيَلقَى الأَشياءَ بِذِهنٍ ضَعيفٍ ومَعرِفَةٍ ، ناقِصَةٍ ثُمَّ لا يَزالُ يَتَزايَدُ فِي المَعرِفَةِ قَليلاً قَليلاً وشَيئاً بَعدَ شَيءٍ وحالاً بَعدَ حالٍ ، حَتّى يَألَفَ الأَشياءَ ويَتَمَرَّنَ ويَستَمِرَّ عَلَيها ، فَيَخرُجُ مِن حَدِّ التَّأَمُّلِ لَها وَالحَيرَةِ فيها إلَى التَّصَرُّفِ وَالاِضطِرابِ إلَى المَعاشِ بِعَقلِهِ وحيلَتِهِ ، وإلَى الاِعتِبارِ وَالطّاعَةِ وَالسَّهوِ وَالغَفلَةِ وَالمَعصِيَةِ .

وفي هذا أيضاً وُجوهٌ اُخَرُ ؛ فَإِنَّهُ لَو كانَ يولَدُ تامَّ العَقلِ مُستَقِلاًّ بِنَفسِهِ ، لَذَهَبَ مَوضِعُ حَلاوَةِ تَربِيَةِ الأَولادِ وما قُدِّرَ أن يَكونَ لِلوالِدَينِ فِي الاِشتِغالِ بِالوَلَدِ مِنَ المَصلَحَةِ ، وما يوجِبُ تَربِيَةً لِلآباءِ عَلَى الأَبناءِ مِنَ المُكَلَّفاتِ بِالبِرِّ وَالعَطفِ عَلَيهِم عِندَ حاجَتِهِم إلى ذلِكَ مِنهُم ، ثُمَّ كانَ الأَولادُ لا يَألَفُونَ آباءَهُم ولا يَألَفُ الآباءُ أبنَاءَهُم ؛ لِأَنَّ الأَولادَ كانوا يَستَغنونَ عَن تَربِيَةِ الآباءِ وحِياطَتِهِم فَيَتَفَرَّقونَ عَنهُم حينَ يولَدونَ ، فَلا يَعرِفُ الرَّجُلُ أباهُ واُمَّهُ ، ولا يَمتَنِعُ مِن نِكاحِ اُمِّهِ واُختِهِ وذَواتِ المَحارِمِ مِنهُ إذا كانَ لا يَعرِفُهُنَّ ، وأقَلُّ ما في ذلِكَ مِنَ القَباحَةِ ، بَل هُوَ أشنَعُ وأعظَمُ وأفظَعُ

وأقبَحُ وأبشَعُ لَو خَرَجَ المَولودُ مِن بَطنِ اُمِّهِ ، وهُوَ يَعقِلُ أن يَرى مِنها ما لا يَحِلُّ لَهُ ولا يُحسِنُ بِهِ أن يَراهُ ، أفَلا تَرى كَيفَ اُقيمَ كُلُّ شَيءٍ مِنَ الخِلقَةِ عَلى غايَةِ الصَّوابِ وخَلا مِنَ الخَطَاَءدَقيقُهُ وجَليلُهُ؟!

تَأَمَّلِ الآنَ ـ يا مُفَضَّلُ ـ ما سُتِرَ عَنِ الإِنسانِ عِلمُهُ مِن مُدَّةِ حَياتِهِ ؛ فَإِنَّهُ لَو عَرَفَ مِقدارَ عُمُرِهِ وكانَ قَصيرَ العُمُرِ لَم يَتَهَنَّأ بِالعَيشِ مَعَ تَرَقُّبِ المَوتِ وتَوَقُّعِهِ لِوَقتٍ قَد عَرَفَهُ ، بَل كانَ يَكونُ بِمَنزِلَةِ مَن قَد فَني مالُهُ أو قارَبَ الفَناءَ فَقَدِ استَشعَرَ الفَقرَ وَالوَجَلَ مِن فَناءِ مالِهِ وخَوفِ الفَقرِ ، عَلى أنَّ الَّذي يَدخُلُ عَلَى الإِنسانِ مِن فَناءِ العُمُرِ أعظَمُ مِمّا يَدخُلُ عَلَيهِ مِن فَناءِ المالِ ؛ لِأَنَّ مَن يَقِلُّ مالُهُ يَأمُلُ أن يُستَخلَفَ مِنهُ فَيَسكُنَ إلى ذلِكَ ، ومَن أيقَنَ بِفَناءِ العُمُرِ استَحكَمَ عَلَيهِ اليَأسُ وإن كانَ طَويلَ العُمُرِ ، ثُمَّ عَرَفَ ذلِكَ وَثِقَ بِالبَقاءِ وَانهَمَكَ فِي اللَّذّاتِ وَالمَعاصي ، وعَمِلَ عَلى أنَّهُ يَبلُغُ مِن ذلِكَ شَهوَتَهُ ، ثُمَّ يَتوبُ في آخِرِ عُمُرِهِ ، وهذا مَذهَبٌ لا يَرضاهُ اللّهُ مِن عِبادِهِ ولا يَقبَلُهُ . . .

فَإِن قُلتَ : أوَلَيسَ قَد يُقيمُ الإِنسانُ عَلَى المَعصِيَةِ حيناً ، ثُمَّ يَتوبُ فَتُقبَلُ تَوبَتُهُ ؟!

قُلنا : إنَّ ذلِكَ شَيءٌ يَكونُ مِنَ الإِنسانِ لِغَلَبَةِ الشَّهَواتِ وتَركِهِ مُخالَفَتَها مِن غَيرِ أن يُقَدِّرَها في نَفسِهِ ويَبنِيَ عَلَيهِ أمرَهُ فَيَصفَحُ اللّهُ عَنهُ ويَتَفَضَّلُ عَلَيهِ بِالمَغفِرَةِ ، فَأَمّا مَن قَدَّرَ أمرَهُ عَلى أن يَعصِيَ ما بَدا لَهُ ، ثُمَّ يَتوبَ آخِرَ ذلِكَ فَإِنَّما يُحاوِلُ خَديعَةَ مَن لا يُخادَعُ بِأَن يَتَسَلَّفَ التَّلَذُّذَ فِي العاجِلِ ويَعِدَ ويُمَنِّيَ نَفسَهُ التَّوبَةَ فِي الآجِلِ ، ولِأَنَّهُ لا يَفي بِما يَعِدُ مِن ذلِكَ فَإِنَّ النُّزوعَ مِنَ التَّرَفُّهِ وَالتَّلَذُّذِ ومُعاناةِ التَّوبَةِ ـ ولا سِيَّما عِندَ الكِبَرِ وضَعفِ البَدَنِ ـ أمرٌ صَعبٌ ، ولا يُوئنُ عَلَى الإِنسانِ مَعَ مُدافَعَتِهِ بِالتَّوبَةِ أن يُرهِقَهُ المَوتُ فَيَخرُجَ مِنَ الدُّنيا غَيرَ تائِبٍ ، كَما قَد يَكونُ عَلَى الواحِدِ دَينٌ إلى أجَلٍ

وقَد يَقدِرُ عَلى قَضائِهِ ، فَلا يَزالُ يُدافِعُ بِذلِكَ حَتّى يَحِلَّ الأَجَلُ وقَد نَفِدَ المالُ فَيَبقَى الدَّينُ قائِماً عَلَيهِ . فَكانَ خَيرُ الأَشياءِ لِلإِنسانِ أن يُستَرَ عَنهُ مَبلَغُ عُمُرِهِ ، فَيَكونَ طولَ عُمُرِهِ يَتَرَقَّبُ المَوتَ ، فَيَترُكَ المَعاصِيَ ويُوئرَ العَمَلَ الصّالِحَ .

فَإِن قُلتَ : وها هُوَ الآنَ قَد سُتِرَ عَنهُ مِقدارُ حَياتِهِ ، وصارَ يَتَرَقَّبُ المَوتَ في كُلِّ ساعَةٍ ، يُقارِفُ الفَواحِشَ ويَنتَهِكُ المَحارِمَ !

قُلنا : إنَّ وَجهَ التَّدبيرِ في هذَا البابِ هُوَ الَّذي جَرى عَلَيهِ الأَمرُ فيهِ ، فَإِن كانَ الإِنسانُ مَعَ ذلِكَ لا يَرعَوي ولا يَنصَرِفُ عَنِ المَساوىَ فَإِنَّما ذلِكَ مِن مَرَحِهِ ومِن قَساوَةِ قَلبِهِ لا مِن خَطَاًءفِي التَّدبيرِ ؛ كَما أنَّ الطَّبيبَ قَد يَصِفُ لِلمَريضِ ما يَنتَفِعُ بِهِ ، فَإِن كانَ المَريضُ مُخالِفاً لِقَولِ الطَّبيبِ لا يَعمَلُ بِما يَأمُرُهُ ولا يَنتَهي عَمّا يَنهاهُ عَنهُ لَم يَنتَفِع بِصِفَتِهِ ، ولَم يَكُنِ الإِساءَةُ في ذلِكَ لِلطَّبيبِ ، بَل لِلمَريضِ حَيثُ لَم يَقبَل مِنهُ . ولَئِن كانَ الإِنسانُ مَعَ تَرَقُّبِهِ لِلمَوتِ كُلَّ ساعَةٍ لا يَمتَنِعُ عَنِ المَعاصي فَإِنَّهُ لَو وَثِقَ بِطولِ البَقاءِ كانَ أحرى بِأَن يَخرُجَ إلَى الكَبائِرِ الفَظيعَةِ ، فَتَرَقُّبُ المَوتِ عَلى كُلِّ حالٍ خَيرٌ لَهُ مِنَ الثِّقَةِ بِالبَقاءِ ، ثُمَّ إنَّ تَرَقُّبَ المَوتِ وإن كانَ صِنفٌ مِنَ النّاسِ يَلهَونَ عَنهُ ولا يَتَّعِظونَ بِهِ ، فَقَد يَتَّعِظُ بِهِ صِنفٌ آخَرُ مِنهُم ويَنزَعونَ عَنِ المَعاصي ، ويُوئرونَ العَمَلَ الصّالِحَ ، ويَجودونَ بِالأَموالِ وَالعَقائِلِ النَّفيسَةِ فِي الصَّدَقَةِ عَلَى الفُقَراءِ وَالمَساكينِ ، فَلَم يَكُن مِنَ العَدلِ أن يُحرَمَ هؤلاءِ الاِنتِفاعَ بِهذِهِ الخَصلَةِ لِتَضييعِ اُولئِكَ حَظَّهُم مِنها. ⁽¹⁾.

۴۴۷۹.الإمام عليّ عليه السلام :امام صادق عليه السلامـ خطاب به مفضّل بن عمر ـ: اگر كودك ، دانا و خردمند زاده مى شد ، به هنگام ولادت ، جهان را انكار مى كرد و سرگردان مى ماند ؛ چرا كه چيزهايى را مى ديد كه نمى شناخت و از شگفتى هاى جهان (از قبيل : حيوانات و پرندگان) امورى بر او عرضه مى گشت كه پيش از آن ، نديده بود كه لحظه به لحظه و روز به روز مى ديد. براى مثال، اگر آدمى خردمند را از شهرى به اسيرى بگيرند و به شهر ديگر ببرند ، او سرگردان مى ماند و نمى تواند به سرعت ، زبان آنان را بياموزد و فرهنگ و آداب و رسوم آنان را بپذيرد ، بر خلاف كودك نادانى كه به اسارت برده مى شود ، كه به سرعت ، امور تازه را مى آموزد .

از سوى ديگر، اگر كودك ، خردمند زاده مى شد، احساس شرم و خوارى مى كرد ؛ زيرا مى ديد كه او را بغل مى كنند ، شير مى دهند ، او را قنداق مى كنند و در گهواره مى گذارند ، با اين كه كودك به آنها نيازمند است ؛ چرا كه به هنگام ولادت جسمى ناتوان دارد. همچنين شيرينى كودكانه را براى اطرافيان نداشت.

از اين رو ، كودك ، غافل و نادان به دنيا مى آيد و با درك ضعيف و آگاهى اندك ، با امور برخورد مى كند و اندك اندك ، دانش او افزايش مى يابد تا با جهان بيرون انس مى گيرد و با تمرين و انس گرفتن از تأمل و حيرت به دخل و تصرّف در جهان مى پردازد و با عقل و تدبير ، وارد عرصه زندگى مى شود. و گرفتار اطاعت و عصيان ، غفلت و پند گرفتن مى شود.

از سوى ديگر ، اگر كودك خردمند زاده مى شد ، شيرينى تربيت فرزند ، از ميان مى رفت و در پرداختن پدر و مادر به فرزندان ، مصلحتى نبود ، چنان كه زحمت و مهربانى اى در ميان نبود. بنا بر اين ، فرزندان با پدران ، انس نمى گرفتند و پدران نيز با فرزندان؛ زيرا فرزندان ، نيازى به تربيت پدران و نگهدارى آنان نداشتند و بدين جهت ، به هنگام تولّد ، از پدران جدا مى شدند . در اين صورت ، كسى پدر و مادر خود را نمى شناخت و از ازدواج با محارم پروا نداشت؛ زيرا آنان را نمى شناخت. و از همه زشت تر و ناپسندتر ، اين كه: كودك خردمند ، از مادر

متولّد مى گردد ، در حالى كه همه چيز را مى بيند و مى فهمد . حال ، نمى فهمى چگونه همه چيزِ آفرينش ، در نهايت درستى است و بزرگ و كوچك عالم ، از خطا به دور است؟ اى مفضّل ! در آنچه آگاهى اش از آدمى پوشيده شده است (از قبيل: مدّت زندگانى) ، بينديش؛ زيرا اگر انسان از اندازه عمرش باخبر مى شد و زندگى كوتاهى داشت، با ترس از مرگ ـ كه زمانش را مى دانست ـ زندگى ، ناگوار بود؛ بلكه مانند كسى مى شد كه سرمايه اش از كف رفته يا رو به فناست ، كه چنين شخصى، تنگ دستى و ترس از كف دادن سرمايه و هراس از تنگ دستى را احساس مى كند ، با آن كه ناگوارى اى كه از پايان يافتن عمر به آدمى مى رسد، بيش از ناگوارى نابودى سرمايه است ؛ چرا كه انسانى كه ثروتش كم مى شود، اميد جايگزين شدن آن را دارد و با اين اميد، آرامش مى يابد ؛ امّا كسى كه به نابودىِ عمر[ ش] يقين دارد ، يأس بر او مستولى مى گردد .

امّا اگر عمرش طولانى مى بود و بدان آگاه مى شد ، به بقا اعتماد پيدا مى كرد و غرق در لذّت ها و گناهان مى شد و بر اين ديدگاه ، عمل مى كرد كه به لذّت هايش مى رسد، آن گاه در پايان عمر ، توبه مى كند . و اين ، روشى است كه خداوند، آن را براى بندگان نمى پسندد و نمى پذيرد .

اگر بگويى : «آيا چنين نيست كه گاهى انسان، مدّتى معصيت مى كند و سپس توبه مى نمايد و توبه اش پذيرفته مى شود ؟»، مى گوييم : اين، از آن روست كه شهوت بر انسان غالب شده است، بدون اين كه آن را با برنامه ريزى انجام دهد و كارش را بر آن بنا كند . از اين رو، خداوند ، گذشت مى كند و با آمرزش ، بر او تفضّل مى نمايد ؛ امّا كسى كه زندگى را بر اين بنا نهاده كه معصيت كند و در پايان عمر ، توبه كند ، در پى فريفتنِ كسى است كه فريفته نمى شود ، و تلاش مى كند از لذّت هاى نقد ، بهره ببرد و به خود وعده مى دهد كه در آينده، توبه خواهد كرد ، كه البته به وعده وفا نخواهد نمود ؛ زيرا رها شدن از رفاه و لذّت ، و انجام دادن توبه، بويژه در پيرى و ناتوانى بدن ، امرى بس دشوار است، و براى انسان، اين خطر هست كه با پس انداختن توبه ، مرگش فرا رسد و بدون توبه از دنيا خارج

شود . [اين شخص،] مانند كسى است كه بِدِهى مدّتدار، بر عهده اوست و توان بازپرداخت بدهى اش را دارد ؛ ولى هميشه آن را به تأخير مى اندازد تا زمان پرداخت فرا رسد ؛ امّا [ بى اختيار،] سرمايه، از دست مى رود و قرض ، بر گردنش باقى مى ماند .

پس براى انسان ، بهتر ، آن است كه اندازه عمر خود را نداند و در تمام مدت، از مرگ هراس داشته باشد تا از گناهان بپرهيزد و عمل صالح را برگزيند .

اگر بگويى : «اينك نيز كه از مقدار عمر ، باخبر نيست و از مرگ مى هراسد ، هر ساعت ، مرتكب فحشا مى شود و دست به گناه مى زند» ، مى گوييم : تدبير درست، همان است كه اكنون جريان دارد . اگر انسان با اين تدبير ، از گناهان و بدى ها سر باز نمى زند ، اين ، از خوش گذرانى و قساوت قلب اوست، نه از خطاى در تدبير ، همان گونه كه پزشك، گاهى دوايى را براى بيمار ، تجويز مى كند كه سودمند است . حال اگر بيمار بر خلاف دستور پزشك رفتار كند و به امر و نهى او اعتنايى نداشته باشد ، از تجويز پزشك، سود نخواهد برد و البته زيان آن به پزشك بر نمى گردد ؛ بلكه متوجّه بيمار است كه سخن او را نپذيرفته است .

آدمى كه هر ساعت در انتظار مرگ به سر مى برد ، [ ولى] از گناهانْ دست بر نمى دارد ، در صورتى كه به طولانى بودن زندگانى اطمينان داشته باشد ، سزاوارتر است كه مرتكب گناهان بزرگ شود . از اين رو ، در انتظار مرگ بودن، برايش بهتر است از اطمينان به بقا در دنيا.

از اين گذشته، اگر انتظار مرگ براى دسته اى از مردم، سودمند نيست و به لهو و لعب مشغول مى شوند و از آن پند نمى گيرند ، گروهى ديگر پند مى گيرند و از گناهان، كناره گيرى مى كنند و رفتار شايسته را ترجيح مى دهند و اموال و اجناس گران بهاى خود را در انفاق بر فقرا و مساكين ، مصرف كنند . پس ، عادلانه نيست كه اين گروه ، از اين فضيلت ، بهره مند نشوند ، به اين دليل كه گروهى ديگر ، از آن ، بهره مند نمى شوند . .

. .

. .

راجع: ج ۳ ص ۱۵۰ (السؤال عمّا قد يضرّ جوابه) .

.

ر . ك : ج ۳ ص ۱۵۱ (پرسيدن از چيزهايى كه پاسخش زيانبار است) .

.

۴ / ۴ما يَنبَغي في مُعاشَرَةِ الجاهِلِأ ـ السَّلامُ عِندَ المُخاطَبَةِالكتاب«وَ عِبَادُ الرَّحْمَـنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الْجَـهِلُونَ قَالُواْ سَلَـمًا» . ⁽¹⁾

«وَ إذَا سَمِعُواْ اللَّغْوَ أعْرَضُواْ عَنْهُ وَ قَالُواْ لَنَا أعْمَــلُنَا وَ لَكُمْ أعْمَــلُكُمْ سَلَـمٌ عَلَيْكُمْ لاَ نَبْتَغِى الْجَـهِلِينَ» . ⁽²⁾

الحديث۴۴۸۲.الكافى ( ـ به نقل از جميل بن درّاج ـ ) مسند ابن حنبل عن النّعمان بن مُقرّن :سَبَّ رَجُلٌ رَجُلاً عِندَهُ [ صلى الله عليه و آله ] فَجَعَلَ الرَّجُلُ المَسبوبُ ، يَقولُ : عَلَيكَ السَّلامُ .

قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أما إنَّ مَلَكاً بَينَكُما يَذُبُّ عَنكَ كُلَّما يَشتِمُكَ هذا .

قالَ لَهُ : بَل أنتَ ، وأنتَ أحَقُّ بِهِ ، وإذا قالَ لَهُ : عَلَيكَ السَّلامُ قالَ : لا ، بَل لَكَ ، أنتَ أحَقُّ بِهِ. ⁽³⁾۴۴۸۳.امام صادق عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلامـ في وَصفِ أصحابِهِ ـ: لَو رَأيتَهُم في نَهارِهِم إذاً لَرَأيتَ قَوماً «يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا » ويَقولونَ لِلنّاسِ حُسناً ، «وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الْجَـهِلُونَ قَالُواْ سَلَـمًا » ، «وَ إذَا مَرُّواْ بِاللَّغْوِ مَرُّواْ كِرَامًا » . ⁽⁴⁾۴۴۸۴.تفسير ابن كثير عن الحسن :الإمام الصادق عليه السلامـ في وَصفِ الشِّيعَةِ ـ: إن خاطَبَهُم جاهِلٌ سَلَّمُوا ، وإن لَجَأَ إلَيهِم ذُو الحاجَةِ مِنهُم رَحِمُوا ، وعِندَ المَوتِ هُم لا يَحزَنونَ. ⁽⁵⁾.

۴ / ۴ رفتار شايسته با نادان

الف ـ سلام گفتن به هنگام گفتگو

۴ / ۴رفتار شايسته با نادانالف ـ سلام گفتن به هنگام گفتگوقرآن«و بندگانِ خداى رحمان ، كسانى هستند كه بر روى زمين با فروتنى گام بر مى دارند ، و چون نادانانْ آنان را طرف خطاب قرار دهند، به ملايمت ، پاسخ مى گويند» .

«و چون [ سخن] بيهوده اى بشنوند، از آن ، روى بر مى تابند و مى گويند : كردارهاى ما از آنِ ما و كردارهاى شما از آنِ شماست. سلام بر شما ! جوياى [مصاحبت با ]نادانان نيستيم» .

حديث۴۴۸۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مسند ابن حنبلـ به نقل از نعمان بن مقرّن ـ: مردى ، شخصى را در نزد پيامبر صلى الله عليه و آله دشنام مى داد و او در جواب مى گفت: بر تو سلام!

پيامبر صلى الله عليه و آله [ خطاب به فردى كه با سلام ، به دشنام دهنده جواب مى داد، ]فرمود : «آگاه باش! فرشته اى در ميان شما دو نفر است كه از تو دفاع مى كند. هر گاه او تو را دشنام مى دهد و مى گويد : تو چنينى، فرشته مى گويد : تو چنينى؛ بلكه تو سزاوارترى ، و وقتى تو در پاسخ مى گويى : بر تو سلام، [آن فرشته ]مى گويد: نه؛ بلكه تو سزاوار [ سلام] هستى ».۴۴۸۷.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلامـ در توصيف يارانش ـ: اگر آنان را در روز ببينى، آنها را گروهى خواهى يافت كه «بر روى زمين ، با فروتنى گام بر مى دارند» و به نيكى با مردم سخن مى گويند «و اگر نادانان ، آنان را طرف خطاب قرار دهند ، به ملايمت ، پاسخ مى گويند» ، «و اگر به كارى بيهوده برخورد كنند ، با بزرگوارى از آن مى گذرند» .۴۴۸۸.امام صادق عليه السلام :امام صادق عليه السلامـ در توصيف شيعيان ـ: اگر فرد نادانى، آنان را طرف خطاب قرار دهد، سلام مى كنند ، و اگر نيازمندى به آنان پناه برد، بر او ترحّم مى نمايند . آنان در هنگام مرگ، غمگين نيستند .

.

۴۴۸۹.امام صادق عليه السلام :الأغاني :كانَ إبراهيمُ ⁽¹⁾شَديدَ الاِنحِرافِ عَن عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام ، فَحَدَّثَ المَأمونَ يَوماً أنَّهُ رَأى عَلِيًّا فِي النَّومِ ، فَقالَ لَهُ : مَن أنتَ ؟ فَأَخبَرَهُ أنَّهُ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ ، فَمَشَينا حَتّى جِئنا قَنطَرَةً ، فَذَهَبَ يَتَقَدَّمُني لِعُبورِها فَأَمسَكتُهُ ، وقُلتُ لَهُ : إنَّما أنتَ رَجُلٌ تَدَّعي هذَا الأَمرَ بِإِمرَةٍ ونَحنُ أحَقُّ بِهِ مِنكَ ! فَما رَأيتُ لَهُ فِي الجَوابِ بَلاغَةً كَما يوصَفُ عَنهُ .

فَقالَ : وأيُّ شَيءٍ قالَ لَكَ ؟

فَقالَ : ما زادَني عَلى أن قالَ : سَلاماً سَلاماً !

فَقالَ لَهُ المَأمونُ : قَد وَاللّهِ أجابَكَ أبلَغَ جَوابٍ .

قالَ : وكَيفَ ؟!

قالَ : عَرَّفَكَ أنَّكَ جاهِلٌ لا يُجاوَبُ مِثلُكَ ، قالَ اللّهُ عز و جل : «وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الْجَـهِلُونَ قَالُواْ سَلَـمًا» .

فَخَجِلَ إبراهيمُ ، وقالَ : لَيتَني لَم اُحَدِّثكَ بِهذَا الحَديثِ. ⁽²⁾راجع: ج ۱ ص ۴۰۴ ح ۵۲۸ و ۴۱۶ ح ۵۸۲ .

ب ـ السُّكوتُ عِندَ المُنازَعَةِ۴۴۹۲.الإمام الباقر عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ موسى عليه السلام لَقِيَ الخِضرَ عليه السلام فَقالَ : أوصِني .

فَقالَ الخِضرُ : . . . يا موسى ، تَفَرَّغ لِلعِلمِ إن كُنتَ تُريدُهُ، فَإِنَّمَا العِلمُ لِمَن تَفَرَّغَ

لَهُ . . . وأعرِض عَنِ الجُهّالِ ، وَاحلُم عَنِ السُّفَهاءِ ، فَإِنَّ ذلِكَ فَضلُ الحُلَماءِ وزَينُ العُلَماءِ ، إذا شَتَمَكَ الجاهِلُ فَاسكُت عَنهُ سَلَماً وجانِبهُ حَزماً ، فَإِنَّ ما بَقِيَ مِن جَهلِهِ عَلَيكَ وشَتمِهِ إيّاكَ أكثَرُ. ⁽³⁾.

ب ـ سكوت به هنگام نزاع

۴۴۹۳.الإمام الصادق عليه السلام :الأغانى :ابراهيم، فرزند خليفه عبّاسى، با امير مؤمنان ، بسيار دشمن بود . روزى به مأمون گفت كه على[ عليه السلام ] را در خواب ديده و از او پرسيده است كه: «كيستى ؟» و وى جواب داده كه على بن ابى طالب است .

[ابراهيم گفت:] مقدارى [ به همراه على عليه السلام ]راه رفتيم تا به پلى رسيديم . خواست زودتر از من عبور كند . او را گرفتم و گفتم : تو ادّعاى فرمان روايى دارى، با آن كه ما شايسته تريم . او در جواب، پاسخى بليغانه ، آن گونه كه او را توصيف مى كنند ، نداد .

مأمون گفت : مگر چه پاسخ داد ؟

ابراهيم گفت : چيزى جز «سلاما سلاما» نگفت .

مأمون گفت: به خدا سوگند، بليغ ترين پاسخ را داده است.

ابراهيم گفت: چه طور ؟!

مأمون گفت : به تو فهمانده كه نادانى و در خور گفتگو نيستى . خداوند عز و جلفرموده است : «چون نادانان آنان را طرف خطاب قرار دهند، مى گويند : سلام!» .

ابراهيم، شرمنده گشت و گفت : كاش اين قصّه را برايت نمى گفتم .ر . ك : ج ۱ ص ۴۰۵ ح ۵۲۸ و ۴۱۷ ح ۵۸۲ .

ب ـ سكوت به هنگام نزاع۴۴۹۶.التوحيد عن عمرو بن شمر عن جابر بن يزيد الجعفي عن ( ـ في حَديثٍ يَقولُ فيهِ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :موسى عليه السلام ، خضر عليه السلام را ملاقات كرد و گفت : مرا پند ده . خضر گفت : «اى موسى ! اگر دانش مى خواهى ، خودت را وقف آن ساز ؛ زيرا دانش، از آنِ كسى است كه خود را وقف آن سازد ... ، و از نادانان ، كناره گيرى

كن و در برابر ابلهان، بردبار باش؛ زيرا اين براى بردباران، فضيلت و براى آگاهان، زينت است . اگر نادانى ، تو را دشنام داد، به ملايمت ، سكوت كن و با دورانديشى ، از او دورى كن ؛ زيرا ثوابى كه از نادانى و دشنام او به تو برايت باقى مانده، بيشتر است .

.

۴۴۹۰.الكافى ( ـ به نقل از سلام جُعفى ـ ) الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: لا تُنازِع جاهِلاً. ⁽¹⁾۴۴۹۱.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :لا تُنازِعِ السُّفَهاءَ ولا تَستَهتِر بِالنِّساءِ ؛ فَإِنَّ ذلِكَ يُزري بِالعُقَلاءِ. ⁽²⁾۴۴۹۲.امام باقر عليه السلام :الإمام الباقر عليه السلام :النّاسُ رَجُلانِ : مُؤمِنٌ وجاهِلٌ ، فَلا تُؤذِ المُؤمِنَ ، ولا تُجَهِّلِ الجاهِلَ فَتَكونَ مِثلَهُ. ⁽³⁾ج ـ الحِلم۴۴۹۴.امام صادق عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مَن لَم يَكُنَّ فيهِ لَم يَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ : وَرَعٌ يَحجِزُهُ عَن مَعاصِي اللّهِ ، وخُلُقٌ يُداري بِهِ النّاسَ ، وحِلمٌ يَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ. ⁽⁴⁾۴۴۹۵.كمال الدين ( ـ به نقل از ابان بن تغلب ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :لا تَفضَحوا أنفُسَكُم لِتَشفوا غَيظَكُم ، و إن جَهِلَ عَلَيكُم جاهِلٌ فَليَسَعهُ حِلمُكُم. ⁽⁵⁾.

ج ـ بردبارى

۴۴۹۶.التوحيد ( ـ به نقل از عمرو بن شمر ، از جابر بن يزيد جعفى در ) امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: با نادان، نزاع مكن .۴۴۹۷.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :با ابلهان، نزاع مكن و دل باخته زنان مشو ؛ زيرا اين خصلت ها ، خردمندان را خوار مى گرداند .۴۴۹۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام باقر عليه السلام :مردمان ، دو گروه اند : مؤمن و نادان؛ به مؤمن، آزار مرسان و به نادان ، نسبت نادانى مده، كه مانند او مى شوى .ج ـ بردبارى۴۴۹۷.امام صادق عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه خصلت است كه اگر در كسى نباشد ، كارى [درست] از او به انجام نمى رسد : تقوايى كه او را از نافرمانى از خداوند ، باز دارد ؛ خُلق و خويى كه با آن با مردم، مدارا كند ؛ و بردبارى اى كه با آن، نادانىِ نادان را پاسخ دهد .۴۴۹۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :خود را رسوا مسازيد، تا خشمتان را فرو نشانيد . اگر نادانى با شما نادانى كرد، بردبارىِ شما بايد آن را فرا بگيرد .

.

۴۴۹۹.التوحيد ( ـ به نقل از اسحاق بن راهويه ـ ) عنه عليه السلامـ مِن وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَن عليه السلام ـ: اُوصيكَ بِمَغفِرَةِ الذَّنبِ ، وكَظمِ الغَيظِ ، وصِلَةِ الرَّحِمِ ، وَالحِلمِ عِندَ الجاهِلِ. ⁽¹⁾۴۵۰۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :اِحتِمالُ الجاهِلِ صَدَقَةٌ. ⁽²⁾۴۵۰۱.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :المُؤمِنُ حَليمٌ لا يَجهَلُ ، وإن جُهِلَ عَلَيهِ يَحلُمُ. ⁽³⁾۴۵۰۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عيون أخبار الرضا عن موسى بن محمّد المحاربي عن رجل :إنَّ المَأمونَ قالَ لَهُ [أيِ الإِمامِ الرِّضا عليه السلام ] : هَل رُوِّيتَ مِنَ الشِّعرِ شَيئاً ؟

فَقالَ : قَد رُوِّيتُ مِنهُ الكَثيرَ .

فَقالَ : أنشِدني أحسَنَ ما رُوِّيتَهُ فِي الحِلمِ .

فَقالَ عليه السلام :

إذا كانَ دوني مَن بُليتُ بِجَهلِهِ

أبَيتُ لِنَفسي أن تُقابِلَ بِالجَهلِ وإن كانَ مِثلي في مَحَلّي مِنَ النُّهى

أخَذتُ بِحِلمي كَي أجِلَّ عَنِ المِثلِ وإن كُنتُ أدنى مِنهُ فِي الفَضلِ وَالحِجى

عَرَفتُ لَهُ حَقَّ التَّقَدُّمِ وَالفَضلِ

فَقالَ لَهُ المَأمونُ : ما أحسَنَ هذا ، مَن قالَهُ ؟!

فَقالَ : بَعضُ فِتيانِنا. ⁽⁴⁾راجع: ج ۳ ص ۳۶۸ (الحلم) .

.

۴۵۰۴.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن عليه السلام ـ: سفارش مى كنم تو را به بخشيدن گناه[ ديگران]، فرو خوردن خشم ، ارتباط با خويشاوندان، و بردبارى به هنگام برخورد با نادان .۴۵۰۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :تحمّل نادان ، صدقه است .۴۵۰۱.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :مؤمن، بردبار است و نادانى نمى كند ، و اگر به نادانى با او رفتار شود، بردبارى به خرج مى دهد .۴۵۰۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عيون أخبار الرضا عليه السلامـ به نقل از موسى بن محمّد محاربى ، از مردى ـ: مأمون به امام رضا عليه السلام گفت : آيا شعر ، نقل مى كنى؟

فرمود : «بسيار در خاطر دارم» .

گفت : بهترين شعرى كه درباره بردبارى، در خاطر دارى، بيان كن .

امام رضا عليه السلام فرمود :

«اگر به نادانى پايين تر از خود، گرفتار گردم

مانع از آن مى شوم كه نفْسم با نادانى پاسخ دهدو اگر با همتاى خود در خردمندى ، برخورد كنم

بردبارى پيشه مى سازم تا از همانندم ، برتر باشمو اگر با بالاتر از خويش در دانش و خرد، مواجه گردم

براى او حقّ پيشتازى و فضيلت قائل ام» .

مأمون گفت : چه زيباست اين شعر ! چه كسى آن را سروده است ؟

امام عليه السلام فرمود : «برخى جوانان ما» .ر . ك : ج ۳ ص ۳۶۹ (بردبارى) .

.

د ـ التَّعليم۴۵۰۵.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الكاظم عليه السلامـ لِهِشامِ بنِ الحَكَمِ ـ: يا هِشامُ ، تَعَلَّم مِنَ العِلمِ ما جَهِلتَ ، وعَلِّمِ الجاهِلَ مِمّا عُلِّمتَ . عَظِّمِ العالِمَ لِعِلمِهِ ودَع مُنازَعَتَهُ ، وصَغِّرِ الجاهِلَ لِجَهلِهِ ولا تَطرُدهُ ولكِن قَرِّبهُ وعَلِّمهُ. ⁽¹⁾۴۵۰۶.مختصر بصائر الدرجات عن الهيثم بن عروة التميمي :الإمام الصادق عليه السلام :قَرَأتُ في كِتابِ عَلِيٍّ عليه السلام : إنَّ اللّهَ لَم يَأخُذ عَلَى الجُهّالِ عَهداً بِطَلَبِ العِلمِ حَتّى أخَذَ عَلَى العُلَماءِ عَهداً بِبَذلِ العِلمِ لِلجُهّالِ ؛ لِأَنَّ العِلمَ كانَ قَبلَ الجَهلِ. ⁽²⁾راجع : ج ۳ ص ۲۱۸ (وجوب التعليم) و ۲۳۰ (فضل التعليم) .

ه ـ عَدَمُ الوُثوقِ۴۵۰۶.امام صادق عليه السلام ( ـ خطاب به هيثم بن عروه تميمى ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :كُن بِعَدُوِّكَ العاقِلِ أوثَقَ مِنكَ بِصَديقِكَ الجاهِلِ. ⁽³⁾۴۵۰۷.الكافى ( ـ به نقل از ابو بصير ـ ) عنه عليه السلام :لا يوثَقُ بِعَهدِ مَن لا عَقلَ لَهُ. ⁽⁴⁾و ـ العِصيان۴۵۰۹.الإمام الصادق عليه السلام :الإمام عليّ عليه السلام :اِعصِ الجاهِلَ تَسلَم. ⁽⁵⁾.

د ـ تعليم

ه ـ عدم اطمينان

و ـ نافرمانى

د ـ تعليم۴۵۱۱.الإمام عليّ عليه السلام :امام كاظم عليه السلامـ خطاب به هشام بن حكم ـ: اى هشام ! آنچه را نمى دانى، بياموز ؛ از آنچه آموختى، به نادان بياموز . عالم را براى علمش بزرگ بشمار و با او درگير مشو، و نادان را براى نادانى اش كوچك بشمار و او را طرد مكن ؛ بلكه او را به خود، نزديك ساز و به او بياموز .۴۵۱۲.عنه عليه السلام :امام صادق عليه السلام :در كتاب على عليه السلام خواندم كه خداوند، از نادانان ، پيمان نگرفته كه دانش بياموزند، آنچنان كه از عالمان ، پيمان گرفته كه به نادانان بياموزند ؛ زيرا دانش، پيش از نادانى است .ر . ك : ج ۳ ص ۲۱۹ (ضرورت آموزش) و ۲۳۱ (فضيلت آموزش) .

ه ـ عدم اطمينان۴۵۱۰.الكافى ( ـ به نقل از ابو صباح كنانى ـ ) امام على عليه السلام :به دشمنِ خردمند، بيش از دوست نادان ، اعتماد كن .۴۵۱۱.امام على عليه السلام :امام على عليه السلام :به پيمان كسى كه خردمند نيست ، اعتماد نمى شود .و ـ نافرمانى۴۵۱۳.مروج الذهب عن أبي دعامة :امام على عليه السلام :از نادان ، نافرمانى كن تا سالم بمانى .

.

ز ـ الإِعراضالكتاب«خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأعْرِضْ عَنِ الْجَـهِلِينَ» . ⁽¹⁾

الحديث۴۵۱۶.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ : مَا الإِسلامُ ؟ ـ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أحكَمُ النّاسِ مَن فَرَّ مِن جُهّالِ النّاسِ. ⁽²⁾۴۵۱۷.الخصال عن أبي بصير :عنه صلى الله عليه و آله :إنَّمَا النّاسُ رَجُلانِ : مُؤمِنٌ وجاهِلٌ ، فَلا تُؤذِ المُؤمِنَ ، ولا تُجاوِرِ الجاهِلَ. ⁽³⁾۴۵۱۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :كُفرُ النِّعمَةِ لُؤمٌ ، وصُحبَةُ الجاهِلِ شُؤمٌ. ⁽⁴⁾۴۵۱۶.امام صادق عليه السلام ( ـ در پاسخ به اين پرسش كه : اسلام چيست؟ ـ ) عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: لا يُؤمِنَنَّكَ مِن شَرِّ جاهِلٍ قَرابَةٌ ولا جِوارٌ ، فَإِنَّ أخوَفَ ما تَكونُ لِحَريقِ النّارِ أقرَبُ ما تَكونُ إلَيها. ⁽⁵⁾۴۵۱۷.الخصال ( ـ به نقل از ابو بصير ـ ) عنه عليه السلام :لا تَصحَب مَن فاتَهُ العَقلُ ، ولا تَصطَنِع مَن خانَهُ الأَصلُ ، فَإِنَّ مَن لا عَقلَ لَهُ يَضُرُّكَ مِن حَيثُ يَرى أنَّهُ يَنفَعُكَ ، ومَن لا أصلَ لَهُ يُسيءُ إلى مَن يُحسِنُ إلَيهِ. ⁽⁶⁾۴۵۱۸.الأمالي للطوسي عن أبي بصير :عنه عليه السلام :لا تَنتَصِح بِمَن فاتَهُ العَقلُ ، ولا تَثِق بِمَن خانَهُ الأَصلُ ، فَإِنَّ مَن فاتَهُ العَقلُ

يَغُشُّ مِن حَيثُ يَنصَحُ ، ومَن خانَهُ الأَصلُ يُفسِدُ مِن حَيثُ يُصلِحُ. ⁽⁷⁾.

ز ـ روگردانى

ز ـ روگردانىقرآن«گذشت ، پيشه كن و به [ كار] پسنديده فرمان بده و از نادان، رُخ برتاب» .

حديث۴۵۲۰.امام رضا عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حكيم ترين انسان ، كسى است كه از مردمِ نادان بگريزد .۴۵۲۱.الإمام الصادق عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مردمان ، دو گروه اند : مؤمن و نادان . مؤمن را ميازار و با نادان، همنشينى مكن .۴۵۲۲.عنه عليه السلام ( ـ في صِفَةِ الإِسلامِ ـ ) امام على عليه السلام :ناسپاسى كردن نعمت، پستى است و همنشينى با نادان، ناخجستگى .۴۵۲۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: نزديكى به نادان و همسايگى با او، تو را از شرّش ايمن نمى دارد ؛ زيرا هر چه به آتشْ نزديك تر باشى ، خطر سوختن برايت بيشتر است .۴۵۲۴.مسند ابن حنبل عن أنس :امام على عليه السلام :با كسى كه از خرد ، بى بهره است ، مصاحبت مكن و كسى را كه بى ريشه است، يار خود مگير؛ زيرا آن كه خردمند نيست، از جايى كه گمان مى كند به تو سود مى رساند، به تو زيان خواهد زد و آن كه بى ريشه است، به هر كه به او خوبى كند، بدى روا مى دارد .۴۵۲۱.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :درباره كسى كه از خرد ، بى بهره است، خيرخواهى مكن و به كسى

كه بى ريشه است، اعتماد منما ؛ زيرا آن كه خرد ندارد، از جايى كه گمان مى كند خيرخواهى مى كند ، ضرر مى زند ، و كسى كه بى ريشه است، به جاى درست كردن ، ويران مى سازد .

.

۴۵۲۲.امام صادق عليه السلام ( ـ در وصف اسلام ـ ) عنه عليه السلام :شَرُّ مَن صاحَبتَ الجاهِلُ. ⁽¹⁾۴۵۲۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :شَرُّ الأَصحابِ الجاهِلُ. ⁽²⁾۴۵۲۴.مسند ابن حنبل ( ـ به نقل از اَنس ـ ) عنه عليه السلام :قَطيعَةُ الجاهِلِ تَعدِلُ صِلَةَ العاقِلِ. ⁽³⁾۴۵۲۵.الإمام عليّ عليه السلام :عنه عليه السلام :اِحذَرِ العاقِلَ إذا أغضَبتَهُ ، وَالكَريمَ إذا أهَنتَهُ ، وَالنَّذلَ إذا أكرَمتَهُ ، وَالجاهِلَ إذا صاحَبتَهُ. ⁽⁴⁾۴۵۲۶.الإمام الصادق عليه السلام :عنه عليه السلام :صَديقُ الجاهِلِ مَعرِضٌ لِلعَطَبِ. ⁽⁵⁾۴۵۲۷.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :صَديقُ الجاهِلِ مَتعوبٌ مَنكوبٌ. ⁽⁶⁾۴۵۲۸.تحف العقول عن الإمام الصادق عليه السلام ( ـ أنَّهُ دَخَلَ عَلَيهِ رَجُلٌ فَقالَ عليه السلام ) الإمام العسكريّ عليه السلام :صَديقُ الجاهِلِ تَعِبٌ. ⁽⁷⁾۴۵۲۵.امام على عليه السلام :الإمام الكاظم عليه السلام :مُحادَثَةُ العالِمِ عَلَى المَزابِلِ خَيرٌ مِن مُحادَثَةِ الجاهِلِ عَلَى الزَّرابِيِّ. ⁽⁸⁾.

۴۵۲۶.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :بدترين كسى كه با او همنشين مى شوى ، نادان است .۴۵۲۷.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :بدترينِ ياران ، نادان است .۴۵۲۸.تحف العقول :امام على عليه السلام :بريدن از نادان ، برابر با پيوستن به خردمند است .قالَ عليه السلام :امام على عليه السلام :برحذر باش از خردمند، هنگامى كه او را به خشم آوردى ، و از فرد بزرگوار، هنگامى كه به او اهانت كردى، و از فرومايه، هنگامى كه او را گرامى داشتى، و از نادان، هنگامى كه با او همنشين شدى .امام صادق عليه السلام فرمود :امام على عليه السلام :دوستِ [ آدم] نادان ، در معرض نابودى است .۴۵۲۹.مشكاة الأنوار :امام على عليه السلام :دوستِ [ آدم] نادان ، در معرض رنج و سركوب است .۴۵۲۹.مشكاة الأنوار :امام عسكرى عليه السلام :دوستِ[ آدم] نادان ، رنجه است .۴۵۳۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام كاظم عليه السلام :گفتگو با عالم در مَزبَله ها، بهتر از گفتگو با نادان بر فرش هاى گران بهاست . .

۴۵۳۱.الإمام الباقر عليه السلام :الإمام الرضا عليه السلامـ في كِتابِهِ إلى مُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ ـ: حَرَّمَ اللّهُ عز و جل التَّعَرُّبَ بَعدَ الهِجرَةِ لِلرُّجوعِ عَنِ الدّينِ وتَركِ المُؤازَرَةِ لِلأَنبِياءِ وَالحُجَجِ عليهم السلام ، وما في ذلِكَ مِنَ الفَسادِ وإبطالِ حَقِّ كُلِّ ذي حَقٍّ ، لا لِعِلَّةِ سُكنَى البَدوِ ، ولِذلِكَ لَو عَرَفَ الرَّجُلُ الدّينَ كامِلاً لَم يَجُز لَهُ مُساكَنَةُ أهلِ الجَهلِ ، وَالخَوفُ عَلَيهِ لِأَنَّهُ لا يُؤمَنُ أن يَقَعَ مِنهُ تَركُ العِلمِ وَالدُّخولُ مَعَ أهلِ الجَهلِ وَالتَّمادي في ذلِكَ. ⁽¹⁾راجع: ص ۱۲۰ ح ۱۱۴۰ .

.

۴۵۳۳.عنه صلى الله عليه و آله :امام رضا عليه السلامـ در نامه اى به محمّد بن سنان ـ: خداوند متعال، تعرّب پس از هجرت ⁽¹⁾را حرام كرد تا كسى از دين بر نگردد و كمك كردن به پيامبران و پيشوايان، رها نشود و [ نيز] براى آن كه اين، سبب تباهى و از ميان رفتن حقوق صاحبان حق است ، نه از آن رو كه باديه نشينى ، نارواست .

بدين جهت، اگر مردى دين را به كمال بشناسد، روا نيست كه در ميان نادانان، سُكنا گزيند؛ زيرا بيم آن است كه دانش را رها كند و در جرگه نادانان قرار گيرد و در اين راه، پيش رود .ر . ك : ص ۱۲۰ ح ۱۱۴۰ .

.

الفصل الخامس : الجاهليّة الاُولى۵ / ۱مَعنَى الجاهِلِيَّةِالكتاب«وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَـهِلِيَّةِ الْأُولَى» . ⁽¹⁾

«وَ مَا ءَاتَيْنَـهُم مِّن كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَ مَا أرْسَلْنَا إلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِن نَّذِيرٍ» . ⁽²⁾

«وَ مَا كُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إذْ نَادَيْنَا وَ لَـكِن رَّحْمَةً مِّن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا أتَـلـهُم مِّن نَّذِيرٍ مِّن قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ» . ⁽³⁾

راجع: المائدة : ۱۹ ، السجدة : ۳ .

الحديث۴۵۳۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّما سُمِّيَتِ الجاهِلِيَّةُ لِضَعفِ أعمالِها ، وجَهالَةِ أهلِها ... ، إنَّ أهلَ الجاهِلِيَّةِ عَبَدوا غَيرَ اللّهِ ، ولَهُم أجَلٌ يَنتَهونَ إلى مُدَّتِهِ ويَصيرونَ إلى نِهايَتِهِ ، مُؤَخَّرٌ عَنهُمُ العِقابُ إلى يَومِ الحِسابِ ، أمهَلَهُمُ اللّهُ بِقُدرَتِهِ وجَلالِهِ وعِزَّتِهِ ، فَغَلَبَ الأَعَزُّ الأَذَلَّ ، وأكَلَ الكَبيرُ فيهَا الأَقَلَّ. ⁽⁴⁾.

فصل پنجم : جاهليّت نخست

۵ / ۱ معناى جاهليّت

اشاره

فصل پنجم : جاهليّت نخست۵ / ۱معناى جاهليّتقرآن«و مانند روزگار جاهليّت نخست ، زينت هاى خود را آشكار مكنيد» .

«و ما كتاب هايى به آنان نداده بوديم كه آن را بخوانند و پيش از تو، هشدار دهنده اى به سويشان نفرستاده بوديم» .

«و آن دم كه [موسى را] ندا در داديم ، تو در جانب طور نبودى ؛ ولى [اين اطّلاع تو،] رحمتى است از پروردگارت ، تا قومى را كه هيچ هشدار دهنده اى پيش از تو برايشان نيامده است، بيم دهى ؛ باشد كه آنان پند پذيرند» .

ر . ك : مائده : آيه ۱۹ ، سجده : آيه ۳ .

حديث۴۵۴۲.عنه صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :[ دوران قبل از اسلام،] به جهت سستى كارها و نادانى مردمان، جاهليّت ناميده شد ... . به درستى كه اهل جاهليّت، غير خدا را پرستش كردند و آنان دورانى دارند كه آن را سر كنند و به پايانش برسند.

كيفر آنان تا روز رستاخيز ، به تأخير افتاده است. خداوند، آنان را از روى توان ، بزرگى و عزّتش ، مهلت داد . پس نيرومندان ، بر ضعيفان پيروز شدند و بزرگان ، كوچك ها را در اين دوران خوردند .

.

۴۵۴۳.الإمام الصادق عليه السلام :مسند ابن حنبل عن جعفر بن أبي طالبـ فيما وَصَفَ بِهِ قَومَهُ لِلنَّجاشِيِّ مَلِكِ الحَبَشَةِ ـ: أيُّهَا المَلِكُ ، كُنّا قَوماً أهلَ جاهِلِيَّةٍ ؛ نَعبُدُ الأَصنامَ ، ونَأكُلُ المَيتَةَ ، ونَأتِي الفَواحِشَ ، ونَقطَعُ الأَرحامَ ، ونُسيءُ الجِوارَ ، يَأكُلُ القَوِيُّ مِنَّا الضَّعيفَ ، فَكُنّا عَلى ذلِكَ حَتّى بَعَثَ اللّهُ إلَينا رَسولاً مِنّا ، نَعرِفُ نَسَبَهُ وصِدقَهُ ، وأمانَتَهُ وعَفافَهُ ، فَدَعانا إلَى اللّهِ لِنُوَحِّدَهُ ونَعبُدَهُ ونَخلَعَ ما كُنّا (نَعبُدُ) ⁽¹⁾نَحنُ وآباؤُنا مِن دونِهِ مِنَ الحِجارَةِ وَالأَوثانِ ، وأمَرَنا بِصِدقِ الحَديثِ ، وأداءِ الأَمانَةِ ، وصِلَةِ الرَّحِمِ ، وحُسنِ الجِوارِ ، وَالكَفِّ عَنِ المَحارِمِ وَالدِّماءِ ، ونَهانا عَنِ الفَواحِشِ ، وقَولِ الزّورِ ، وأكلِ مالِ اليَتيمِ ، وقَذفِ المُحصَنَةِ ، وأمَرَنا أن نَعبُدَ اللّهَ وَحدَهُ لا نُشرِكُ بِهِ شَيئاً ، وأمَرَنا بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَالصِّيامِ ... فَصَدَّقناهُ ، وآمَنّا بِهِ ، وَاتَّبَعناهُ عَلى ما جاءَ بِهِ ، فَعَبَدنَا اللّهَ وَحدَهُ فَلَم نُشرِك بِهِ شَيئاً ، وحَرَّمنا ما حَرَّمَ عَلَينا ، وأحلَلنا ما أحَلَّ لَنا ، فَعَدا عَلَينا قَومُنا فَعَذَّبونا وفَتَنونا عَن دينِنا، لِيَرُدّونا إلى_'feعِبادَةِ الأَوثانِ مِن عِبادَةِ اللّهِ، وأن نَستَحِلَ ما كُنّا نَستَحِلُّ مِنَ الخَبائِثِ. ⁽²⁾۴۵۴۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله ولَيسَ أحَدٌ مِنَ العَرَبِ يَقرَاُ كِتاباً ، ولا يَدَّعي نُبُوَّةً ولا وَحياً. ۳ .

۴۵۴۵.عنه صلى الله عليه و آله :مسند ابن حنبلـ به نقل از جعفر بن ابى طالب ، هنگامى كه قومش را براى نجاشى، پادشاه حبشه، توصيف كرد ـ: اى پادشاه ! ما مردمانى نادان بوديم كه بُتان را پرستش مى كرديم ، مُردار مى خورديم ، مرتكب زشتى ها مى شديم ، از خويشاوندان مى بريديم و به همسايگان ، بدى روا مى داشتيم . زورمندان ما ، ضعيفان را مى خوردند .

ما اينچنين بوديم ، تا اين كه خداوند ، پيامبرى را از ميان ما به سوى ما برانگيخت كه نَسَب او ، راستگويى اش ، امانتدارى و پاك دامنى اش را مى شناختيم . ما را به سوى خدا فرا خواند تا او را يگانه بدانيم و تنها او را بپرستيم و سنگ ها و بُت هايى را كه ما و پدرانمان مى پرستيديم، كنار بگذاريم .

ما را به راستى در سخن ، اداى امانت ، ارتباط با خويشاوندان ، نيك همسايه دارى كردن ، خوددارى از گناه و خونريزى ، فرمان داد و ما را از زشتى ها، سخن باطل ، خوردن مال يتيم و اتّهام زدن به پاك دامنان نهى نمود و ما را فرمان داد تا خدا را به يگانگى بپرستيم و برايش شريك نسازيم و ما را به نماز و زكات و روزه . . . فرمان داد .

پس ، ما او را تصديق كرديم و به او ايمان آورديم و در آنچه آورده بود، پيروى اش نموديم و خدا را به يگانگى ، پرستش كرديم و چيزى را با او شريك نساختيم ، و آنچه را بر ما حرام كرد، حرام نموديم و آنچه را حلال كرد، حلال دانستيم . پس، قوم ما بر ما ستم نمودند و براى بازگرداندنمان از دين خود، شكنجه مان داده ، تطميع كردند تا از عبادت خدا به بت پرستى برگرديم و آنچه از بدى ها حلال مى دانستيم، [باز ]حلال بدانيم .۴۵۴۶.الإمام عليّ عليه السلام :امام على عليه السلام :پس [ از حمد و ستايش خداوند] ، به راستى كه خداوند سبحان، محمّد صلى الله عليه و آله را برانگيخت، در شرايطى كه كسى از عرب، كتاب نمى خواند و مدّعى وحى و پيامبرى نبود . .

۴۵۴۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :أرسَلَهُ عَلى حينِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وهَفوَةٍ عَنِ العَمَلِ ، وغَباوَةٍ مِنَ الاُمَمِ. ⁽¹⁾۴۵۴۳.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ ، أرسَلَهُ وأعلامُ الهُدى دارِسَةٌ ، ومَناهِجُ الدّينِ طامِسَةٌ ، فَصَدَعَ بِالحَقِّ ، ونَصَحَ لِلخَلقِ. ⁽²⁾۴۵۴۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :بَعَثَهُ حينَ لا عَلَمٌ قائِمٌ ، ولا مَنارٌ ساطِعٌ ، ولا مَنهَجٌ واضِحٌ. ⁽³⁾۴۵۴۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله بِالحَقِّ حينَ دَنا مِنَ الدُّنيا الاِنقِطاعُ ، وأقبَلَ مِنَ الآخِرَةِ الاِطِّلاعُ ، وأظلَمَت بَهجَتُها بَعدَ إشراقٍ ، وقامَت بِأَهلِها عَلى ساقٍ ، وخَشُنَ مِنها مِهادٌ ، وأزِفَ ⁽⁴⁾مِنها قِيادٌ ، فِي انقِطاعٍ مِن مُدَّتِها ، وَاقتِرابٍ مِن أشراطِها ، وتَصَرُّمٍ ⁽⁵⁾مِن أهلِها ، وَانفِصامٍ مِن حَلقَتِها ، وَانتِشارٍ مِن سَبَبِها ، وعَفاءٍ ⁽⁶⁾مِن أعلامِها ، وتَكَشُّفٍ مِن عَوراتِها ، وقِصَرٍ مِن طولِها. ⁽⁷⁾۴۵۴۶.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :بَعَثَهُ وَالنّاسُ ضُلاّلٌ في حَيرَةٍ ، وحاطِبونَ في فِتنَةٍ ، قَدِ استَهوَتهُمُ الأَهواءُ ، وَاستَزَلَّتهُمُ الكِبرِياءُ ، وَاستَخَفَّتهُمُ الجاهِلِيَّةُ الجَهلاءُ ، حَيارى في زَلزالٍ مِنَ الأَمرِ وبَلاءٍ مِنَ الجَهلِ ، فَبالَغَ صلى الله عليه و آله فِي النَّصيحَةِ ، ومَضى عَلَى الطَّريقَةِ ، ودَعا إلَى الحِكمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ. ⁽⁸⁾۴۵۴۷.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :أيُّهَا النّاسُ ! إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى أرسَلَ إلَيكُمُ الرَّسولَ صلى الله عليه و آله وأنزَلَ إلَيهِ الكِتابَ بِالحَقِّ وأنتُم اُمِّيّونَ عَنِ الكِتابِ ومَن أنزَلَهُ ، وعَنِ الرَّسولِ ومَن أرسَلَهُ ، عَلى حينِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وطولِ هَجعَةٍ ⁽⁹⁾مِنَ الاُمَمِ ، وَانبِساطٍ مِنَ الجَهلِ ، وَاعتِراضٍ مِنَ الفِتنَةِ ، وَانتِقاضٍ مِنَ المُبرَمِ ⁽¹⁰⁾، وعَمًى عَنِ الحَقِّ ، وَاعتِسافٍ ⁽¹¹⁾مِنَ الجَورِ ، وَامتِحاقٍ مِنَ الدّينِ ، وتَلَظٍّ (ي) مِنَ الحُروبِ ، عَلى حينِ اصفِرارٍ مِن رِياضِ جَنّاتِ الدُّنيا ، ويُبسٍ مِن أغصانِها ، وَانتِثارٍ مِن وَرَقِها ، ويَأسٍ مِن ثَمَرِها ، وَاغوِرارٍ مِن مائِها ، قَد دَرَسَت أعلامُ الهُدى ، فَظَهَرت أعلامُ الرَّدى .

فَالدُّنيا مُتَهَجِّمَةٌ في وُجوهِ أهلِها مُكفَهِرَّةٌ ⁽¹²⁾، مُدبِرَةٌ غَيرُ مُقبِلَةٍ ، ثَمَرَتُهَا الفِتنَةُ ، وطَعامُهَا الجيفَةُ ، وشِعارُهَا الخَوفُ ، ودِثارُهَا السَّيفُ ، مُزِّقتُم كُلَّ مُمَزَّقٍ وقَد أعمَت عُيونَ أهلِها ، وأظلَمَت عَلَيها أيّامُها ، قَد قَطَعوا أرحامَهُم ، وسَفَكوا دِماءَهُم ، ودَفَنوا فِي التُّرابِ المَوؤودَةَ بَينَهُم مِن أولادِهِم ، يَجتازُ دونَهُم طيبُ العَيشِ ورَفاهِيَةُ خُفوضِ الدُّنيا . لا يَرجونَ مِنَ اللّهِ ثَواباً ، ولا يَخافونَ وَاللّهِ مِنهُ عِقاباً . حَيُّهُم أعمى نَجِسٌ ، ومَيِّتُهُم فِي النّارِ مُبلِسٌ ⁽¹³⁾، فَجاءَهُم بِنُسخَةِ ما فِي الصُّحُفِ الاُولى ، وتَصديقِ الَّذي بَينَ يَدَيهِ ، وتَفصيلِ الحَلالِ مِن رَيبِ الحَرامِ. ⁽¹⁴⁾.

۴۵۴۸.الإمام الباقر عليه السلام :امام على عليه السلام :[ خداوند،] او را هنگامى به رسالت مبعوث كرد كه مدّت ها بود كه كسى به رسالت برانگيخته نشده بود و مردم در انجام دادن وظيفه ، از راه حق ، منحرف گشته بودند و امّت هاى پيامبران پيشين، در غفلت و نادانى ، سرگردان بودند .۴۵۴۹.الإمام الصادق عليه السلام :امام على عليه السلام :گواهى مى دهم كه محمّد صلى الله عليه و آله ، بنده و فرستاده اوست . او را هنگامى فرستاد كه نشانه هاى هدايت ، از ميان رفته بود و روش هاى ديندارى، محو گشته بود . او آشكارا به سوى حق فرا خواند و براى بندگان، خيرخواهى نمود .۴۵۵۰.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :[ خداوند،] هنگامى او را برانگيخت كه هيچ نشانه اى بر پا نبود و هيچ نورى نمى درخشيد و هيچ راهِ روشنى وجود نداشت .۴۵۵۱.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :خداوند سبحان، محمّد صلى الله عليه و آله را به راستى و درستى برانگيخت، هنگامى كه پايان دنيا ، نزديك ، و آخرت ، رو آورده بود و جهان ، پس از روشنى و زيبايى، تاريك شده بود و زندگى مردمش ، دشوار و حمل آرام آنان ، ناهموار گرديده و مهارشدنى به دست كِشنده اى سپرده شده بود و [ هنگامى كه] جهان به نيستى ، نزديك و نشانه هاى خرابى آن ، آشكار ، و پيوند مردم با زندگى ، بريده و حلقه هاى پيوند مردم با يكديگر ، از هم دريده و اسباب اين از هم گسيختگى، بر ملا و نشانه هاى رستگارى ، ناپايدار ، و زشتى هاى دنيا ، آشكار ، و رشته عمرش كوتاه گرديده بود.۴۵۵۲.عنه عليه السلام :امام على عليه السلام :خداوند، او را به پيامبرى برگزيد ، هنگامى كه مردم، گم راه شده، سرگردان بودند و در راه فساد، از روى نادانى ، قدم مى نهادند و هوس ها آنان را به سقوط كشانيده بود و كبر و نخوت، آنان را به لغزش وا داشته و نادانى ، آنها را سبُك سر و نفهم نموده بود ، در حالتى كه پريشان حال و در كار خويش، مضطرب و نگران و مبتلا به نادانى بودند . پس ، پيامبر صلى الله عليه و آله در خيرخواهى [ براى آنان ]كوشيد و بر راه راست ، حركت نمود و به سوى حكمت و دانش و پندِ نيكو، دعوت كرد .۴۵۵۳.عيسى عليه السلام :امام على عليه السلام :اى مردم ! خداوند متعال ، پيامبر صلى الله عليه و آله را به سوى شما فرستاده و به راستى و درستى، كتاب را بر او فرو فرستاده است ، در حالى كه شما از خواندن كتاب و فرو فرستنده آن ، و از رسول و فرستنده اش ، بيگانه و ناآگاه بوديد ، به هنگام توقّفِ آمدن رسولان ، و خواب طولانى و عميق ملّت ها، و فراگيرى نادانى و بروز آشوب ها ، و شكسته شدن پيمان هاى محكم ، و نابينايى نسبت به حقيقت ، و انحراف بر اثر ستم ، و زير پرده شدن ديندارى ، و شعله ور شدن آتش جنگ ، همزمان با پژمردگى و زردى گل هاى باغ هاى جهان و خشكيدن شاخه هاى درختان آنها، و خزان شدن و ريختن برگ هاى آنها، و نوميدى از ميوه دادن آنها ، و فرو كشيدن آب چشمه سارها ، در حالى كه پرچم هاى هدايت، سرنگون شده بودند و به جاى آنها، پرچم هاى هلاكت ، برافراشته بودند .

دنيا با چهره رو دَر هم كشيده، به آنان پشت كرده بود و روى خوش ، نشان نمى داد ؛ ميوه اش آشوب بود، و خوراكش مردارِ گنديده، و لباس زيرينش هراس، و لباسِ رويين او، همه تيغ .

شما مردم، قطعه قطعه شده بوديد . ديده هاى مردم جهان، همه نابينا و روزگار همه ، سياه بود ؛ از خويشاوندان ، بريده بودند و خون يكديگر را مى ريختند و نوزادان دختر را زنده به گور مى كردند . زندگى خوش ، و آسايش و آرامش ، از ميان آنان رخت بر بسته بود . نه از درگاه حق، اميد ثوابى داشتند و نه از قهر او مى ترسيدند. زنده آنان، كورى پليد بود و مرده شان در لا به لاى آتش غلطان .

پس ، پيامبر صلى الله عليه و آله نسخه اى از كتاب هاى پيشين را برايشان آورد و چيزهاى درستى را كه در دست داشتند، تأييد كرد و حلال و حرام را به خوبى از هم جدا نمود . .

۴۵۴۷.امام على عليه السلام :عنه عليه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ ، أرسَلَهُ بِالدّينِ المَشهورِ ... وَالنّاسُ في فِتَنٍ اِنجَذَمَ فيها حَبلُ الدّينِ ، وتَزَعزَعَت سَوارِي ⁽¹⁾اليَقينِ ، وَاختَلَفَ النَّجرُ ⁽²⁾، وتَشَتَّتَ الأَمرُ ، وضاقَ المَخرَجُ ، وعَمِيَ المَصدَرُ ، فَالهُدى خامِلٌ ، وَالعَمى شامِلٌ . عُصِيَ الرَّحمنُ ، ونُصِرَ الشَّيطانُ ، وخُذِلَ الإِيمانُ ، فَانهارَت دَعائِمُهُ ، وتَنَكَّرَت مَعالِمُهُ ، ودَرَسَت سُبُلُهُ ، وعَفَت شُرُكُهُ . أطاعُوا الشَّيطانَ فَسَلَكوا مَسالِكَهُ ، ووَرَدوا مَناهِلَهُ ، بِهِم سارَت أعلامُهُ ، وقامَ لِواؤُهُ ، في فِتَنٍ داسَتهُم بِأَخفافِها ، ووَطِئَتهُم بِأَظلافِها ، وقامَت عَلى سَنابِكِها. ⁽³⁾فَهُم فيها تائِهونَ حائِرونَ جاهِلونَ مَفتونونَ ، في خَيرِ دارٍ وشَرِّ جيرانٍ . نَومُهُم سُهودٌ وكُحلُهُم دُموعٌ ، بِأَرضٍ عالِمُها مُلجَمٌ وجاهِلُها مُكرَمٌ. ⁽⁴⁾.

۴۵۴۸.امام باقر عليه السلام :امام على عليه السلام :گواهى مى دهم كه محمّد صلى الله عليه و آله ، بنده و فرستاده خداست. او را با دينى كه شهرت عالمگير دارد، فرستاد . . . ، در حالى كه مردم به فتنه هاى بسيارى مبتلا بودند كه در آنها، ريسمان دين ، پاره ، ستون هاى يقين ، متزلزل ، آهنگ ها گوناگون ، امور ، پراكنده ، و راه خارج شدن، تنگ شده بود و وسيله اى براى هدايت نبود ؛ راهنمايى و هدايت ، از بين رفته بود و كورى و گم راهى ، شيوع داشت ؛ خداوند رحمان، نافرمانى مى شد و شيطان ، يارى مى گشت؛ ايمان ، خوار و ستون هاى آن، ويران گشته بود و نشانه هاى آن ، تغيير كرده و راه هاى آن ، خراب و نابود شده بود .

مردم، پيرو شيطان بودند و در راه هاى او قدم نهاده ، به سرچشمه هايش وارد مى شدند . به كمك آنان، حيله هاى شيطان به كار افتاد و بيرق كفر و ضلالتش افراشته گرديد ، در فتنه هايى كه مردم را پايمال كرد و همگى در آن ، سرگردان و حيران و نادان و گرفتار بودند ، در بهترين خانه دنيا و ميان بدترين همسايه ها . خواب آنان، بى خوابى و سرمه چشمانشان، گريه بود ، در سرزمينى كه دهان داناى آن ، بسته و نادانش ارجمند بود . .

۴۵۴۹.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :أشهَدُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهَ ، وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ ونَجيبُهُ وصَفوَتُهُ . لا يُؤازى فَضلُهُ ، ولا يُجبَرُ فَقدُهُ . أضاءَت بِهِ البِلادُ بَعدَ الضَّلالَةِ المُظلِمَةِ ، وَالجَهالَةِ الغالِبَةِ ، وَالجَفوَةِ الجافِيَةِ ، وَالنّاسُ يَستَحِلّونَ الحَريمَ ويَستَذِلّونَ الحَكيمَ ، يَحيَونَ عَلى فَترَةٍ ويَموتونَ عَلى كَفرَةٍ. ⁽¹⁾۴۵۵۰.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالى بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله وأنتُم مَعاشِرَ العَرَبِ عَلى شَرِّ حالٍ ، يَغذو أحَدُكُم كَلبَهُ ، ويَقتُلُ وَلَدَهُ ، ويُغيرُ عَلى غَيرِهِ فَيَرجِعُ وقَد اُغيرَ عَلَيهِ ، تَأكُلونَ العِلهِزَ ⁽²⁾وَالهَبيدَ ⁽³⁾وَالمَيتَةَ وَالدَّمَ ، تُنيخونَ عَلى أحجارٍ خُشنٍ وأوثانٍ مُضِلَّةٍ ، وتَأكُلونَ الطَّعامَ الجَشِبَ ، وتَشرَبونَ الماءَ الآجِنَ ، تَسافَكونَ دِماءَكُم ويَسبي بَعضُكُم بَعضاً. ⁽⁴⁾۴۵۵۱.امام صادق عليه السلام :عنه عليه السلامـ مِن رِسالَتِهِ إلى أصحابِهِ بَعدَ مَقتَلِ مُحَمَّدِ بنِ أبي بَكرٍ ـ: إنَّ اللّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله نَذيراً لِلعالَمينَ ، وأميناً عَلَى التَّنزيلِ ، وشَهيداً عَلى هذِهِ الاُمَّةِ ، وأنتُم يا مَعشَرَ العَرَبِ يَومَئِذٍ عَلى شَرِّ دينٍ وفي شَرِّ دارٍ ، مُنيخونَ عَلى حِجارَةٍ خُشنٍ وحَيّاتٍ صُمٍّ وشَوكٍ مَبثوثٍ فِي البِلادِ ، تَشرَبونَ الماءَ الخَبيثَ ، وتَأكُلونَ الطَّعامَ الجَشيبَ ، وتَسفِكونَ دِماءَكُم ، وتَقتُلونَ أولادَكُم ، وتَقطَعونَ أرحامَكُم ، وتَأكُلونَ أموالَكُم بَينَكُم بِالباطِلِ ، سُبُلُكُم خائِفَةٌ ، وَالأَصنامُ فيكُم مَنصوبَةٌ ، وَالآثامُ بِكُم مَعصوبَةٌ ، ولا يُؤمِنُ أكثَرُهُم بِاللّهِ إلاّ وهُم مُشرِكونَ. ⁽⁵⁾.

۴۵۵۲.امام صادق عليه السلام :امام على عليه السلام :گواهى مى دهم كه جز خداى يگانه، خدايى نيست و گواهى مى دهم كه محمّد صلى الله عليه و آله ، بنده و فرستاده و پسنديده و برگزيده اوست . چيزى به پايه فضلش نمى رسد و فقدانش جبران پذير نيست .

شهرها پس از گم راهى و تاريك و نادانى بسيار و بدخويى در معاشرت، به نور او روشن شد ، هنگامى كه مردم، حرام را حلال مى شمردند و خردمند را خوارمى داشتند [ و آن هنگام كه ]بدون پيامبر، زندگى مى كردند وبر كفر مى مردند.۴۵۵۳.عيسى عليه السلام :امام على عليه السلام :[خداوند متعال،] محمّد صلى الله عليه و آله را به پيامبرى برانگيخت، در حالى كه شما عربها در بدترين حالت ، زندگى مى كرديد : يكى از شما سگش را مى خورد و فرزندش را مى كشت و ديگران را غارت مى كرد و برمى گشت، در حالى كه ديگران وى را غارت كرده بودند . شما دانه حنظل و خون و كُرك شتران و مردار و خوك مى خورديد . پناهگاهتان ، سنگ هاى خشن و بت هاى گم راه كننده بود و غذاهاى زُمُخت مى خورديد و آب هاى متعفّن مى آشاميديد . خون يكديگر را مى ريختيد ويكديگر را به اسارت مى گرفتيد.۴۵۵۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ بخشى از نامه ايشان به يارانش ، پس از كشته شدن محمّد بن ابى بكر ـ: خداوند ، محمّد صلى الله عليه و آله را هشدار دهنده به جهانيان برانگيخت و امينِ بر كتاب و گواهِ بر اين امّت، قرار داد . شما ـ اى جماعت عرب! ـ در آن روز، بدترين آيين را داشتيد و در بدترين منزل بوديد. اقامتگاه شما ، سرزمين هاى سنگلاخ و در ميان مارهاى كَر و خارهاى مُغيلان بود . آب كثيف مى آشاميديد و غذاى خشن مى خورديد و خون يكديگر را مى ريختيد و فرزندانتان را مى كشتيد و از خويشاوندانتان مى بريديد و اموالتان را به ستم و غصب مى خورديد . راه هايتان ترسناك بود و بُتان در ميان شما بر پا بودند و از گناهان ، اجتناب نمى كرديد و ايمان بيشترتان به خدا، شرك آلود بود . .

۴۵۵۵.الإمام عليّ عليه السلام :عنه عليه السلامـ فِي الاِعتِبارِ بِالاُمَمِ السّابِقَةِ وتَحذيرِ العُصاةِ المُتَكَبِّرينَ ـ: اِعتَبِروا بِحالِ وُلدِ إسماعيلَ وبَني إسحاقَ وبَني إسرائيلَ عَلَيهِمُ السَّلامُ . فَما أشَدَّ اعتِدالَ الأَحوالِ ، وأقرَبَ اشتِباهَ الأَمثالِ ! تَأَمَّلوا أمرَهُم في حالِ تَشَتُّتِهِم وتَفَرُّقِهِم ، لَيالِيَ كانَتِ الأَكاسِرَةُ وَالقَياصِرَةُ أرباباً لَهُم ، يَحتازونَهُم ⁽¹⁾عَن ريفِ الآفاقِ ، وبَحرِ العِراقِ ، وخُضرَةِ الدُّنيا ، إلى مَنابِتِ الشّيحِ ⁽²⁾، ومَهافِي الرّيحِ ، ونَكَدِ ⁽³⁾المَعاشِ ، فَتَرَكوهُم عالَةً مَساكينَ إخوانَ دَبَرٍ ووَبَرٍ ⁽⁴⁾، أذَلَّ الاُمَمِ داراً ، وأجدَبَهُم قَراراً ، لا يَأوونَ إلى جَناحِ دَعوَةٍ يَعتَصِمونَ بِها ، ولا إلى ظِلِّ اُلفَةٍ يَعتَمِدونَ عَلى عِزِّها ، فَالأَحوالُ مُضطَرِبَةٌ ، وَالأَيدي مُختَلِفَةٌ ، وَالكَثرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ ، في بَلاءِ أزلٍ وأطباقِ جَهلٍ ! مِن بَناتٍ مَوؤودَةٍ ، وأصنامٍ مَعبودَةٍ ، وأرحامٍ مَقطوعَةٍ ، وغاراتٍ مَشنونَةٍ .

فَانظُروا إلى مَواقِعِ نِعَمِ اللّهِ عَلَيهِم حينَ بَعَثَ إلَيهِم رَسولاً ـ فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طاعَتَهُم ، وجَمَعَ عَلى دَعوَتِهِ اُلفَتَهُم ـ كَيفَ نَشَرَتِ النِّعمَةُ عَلَيهِم جَناحَ كَرامَتِها ، وأسالَت لَهُم

جَداوِلَ نَعيمِها ، وَالتَفَّتِ المِلَّةُ بِهِم في عَوائِدِ بَرَكَتِها ، فَأَصبَحوا في نِعمَتِها غَرِقينَ ، وفي خُضرَةِ عَيشِها فَكِهينَ .

قَد تَرَبَّعَتِ الاُمورُ بِهِم في ظِلِّ سُلطانٍ قاهِرٍ ، وآوَتهُمُ الحالُ إلى كَنَفِ عِزٍّ غالِبٍ ، وتَعَطَّفَتِ الاُمورُ عَلَيهِم في ذُرى ⁽⁵⁾مُلكٍ ثابِتٍ . فَهُم حُكّامٌ عَلَى العالَمينَ ، ومُلوكٌ في أطرافِ الأَرَضينَ . يَملِكونَ الاُمورَ عَلى مَن كانَ يَملِكُها عَلَيهِم ، ويُمضونَ الأَحكامَ فيمَن كانَ يُمضيها فيهِم ! لا تُغمَزُ ⁽⁶⁾لَهُم قَناةٌ ، ولا تُقرَعُ لَهُم صَفاةٌ ⁽⁷⁾ألا وإنَّكُم قَد نَفَضتُم أيدِيَكُم مِن حَبلِ الطّاعَةِ ، وثَلَمتُم حِصنَ اللّهِ المَضروبَ عَلَيكُم ، بِأَحكامِ الجاهِلِيَّةِ. ⁽⁸⁾.

۴۵۵۶.عنه عليه السلام :امام على عليه السلامـ در موضوع خصوص عبرت گرفتن از امّت هاى پيشين و هشدار به عصيانگران گردنكش ـ: پس ، از سرنوشت فرزندان اسماعيل و اسحاق و اولاد اسرائيل، عبرت بگيريد ، كه چه بسيار متناسب اند سرگذشت ها، و چه شبيه و نزديك اند داستان ها !

در سرگذشت آنان و چگونگى پراكندگى و جدايى شان از يكديگر، انديشه نماييد ، در شب هايى كه كسراها (پادشاهان عجم) و قيصرها (پادشاهان روم)، سَرور آنان بودند . آنها را از كشتزارها و درياى عراق و سبزه زار جهان ، به جاهايى راندند كه دَرْمَنه مى روييد و

بادهاى تُند مى وزيد و زندگانى ، سخت بود . پس ، آنان را درويش و مستمند و باديه نشين و چراننده شتران پشتْ ريش ، رها كردند ، در حالى كه خوارترينِ امّت ها از جهت جايگاه، و بدبخت ترينِ آنان از جهت آسايشگاه بودند .

[ آنان] به زير بار مِهترى گرد نمى آمدند كه به آن پناه برند، و به زير سايه اُلفتى نمى رفتند كه بر عزّت آن، تكيه كنند . پس با حالات نگران و دست هاى پراكنده مختلف و جمع پريشان ، در رنج و نادانى (از قبيل: زنده به گور كردن دختران و پرستيدن بت ها و دورى جستن از خويشان و حمله هاى غارتگرانه) به سر مى بردند.

پس به فرود آمدن نعمت هاى خداوند بر آنها ـ هنگامى كه بر آنان پيامبرى فرستاد و آنها را فرمانبر شريعت او گردانيد و آنان را بر دعوت او با هم مهربان ساخت ـ بنگريد كه چگونه نعمت [ و آسايش]، بال بزرگوارى خود را به روى

آنها گسترد و نهرهاى نعمت را براى آنان روان كرد و شريعت [او ]آنها را در سودهاى پُربركت خود، گرد آورد ؛ پس ، غرق نعمت او شدند و از خرّمى زندگانى، خشنود گرديدند .

زندگانى آنان ، در سايه دولتى نيرومند، برقرار شد و نيكويىِ حالشان آنان را به عزّت رسانيد و كارها برايشان در سايه دولتى استوار، آسان گرديد. پس آنان، فرمان دهنده جهانيان و حاكم اطراف زمين بودند . بر كسانى كه بر آنها تسلّط داشتند ، مسلّط شدند و بر كسانى كه فرمانده بودند ، فرمان مى راندند . نه نيزه شان مى شكست و نه سنگ سختشان خُرد مى شد (كسى نمى توانست به آنان آسيبى برساند).

آگاه باشيد! شما دست هايتان را از ريسمان طاعت رهانيديد و به وسيله حكم هاى جاهليّت ، در حصار خدا كه به اطراف شما كشيده شده بود ، رخنه كرديد . .

۴۵۵۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :فاطمة عليهاالسلامـ في خِطابِها لِلمُسلِمينَ بَعدَ أبيها ـ: كُنتُم عَلى شَفا حُفرَةٍ مِنَ النّارِ مَذقَةَ الشّارِبِ ، ونُهزَةَ ⁽¹⁾الطّامِعِ ، وقَبسَةَ العَجلانِ ، ومَوطِئَ الأَقدامِ ، تَشرَبونَ الطَّرقَ ⁽²⁾، وتَقتاتونَ القَدَّ ⁽³⁾، أذِلَّةً خاسِئينَ صاغِرينَ ، تَخافونَ أن يَتَخَطَّفَكُمُ النّاسُ مِن حَولِكُم ، فَأَنقَذَكُمُ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى بِأَبي مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله . ⁽⁴⁾۴۵۵۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام الهادي عليه السلامـ في خُطبَتِهِ ـ: الحَمدُ للّهِِ العالِمِ بِما هُوَ كائِنٌ مِن قَبلِ أن يَدينَ لَهُ مِن خَلقِهِ دائِنٌ . . . وأنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ المُصطَفى ووَلِيُّهُ المُرتَضى وبَعيثُهُ بِالهُدى ، أرسَلَهُ عَلى حينِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وَاختِلافٍ مِنَ المِلَلِ ، وَانقِطاعٍ مِنَ السُّبُلِ ، ودُروسٍ مِنَ الحِكمَةِ ، وطُموسٍ مِن أعلامِ الهُدى وَالبَيِّناتِ ، فَبَلَّغَ رِسالَةَ رَبِّهِ ، وصَدَعَ بِأَمرِهِ ، وأدَّى الحَقَّ الَّذي عَلَيهِ ، وتُوُفِّيَ فَقيداً مَحموداً صلى الله عليه و آله . ⁽⁵⁾.

۴۵۵۴.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :فاطمه عليهاالسلامـ در سخنرانى براى مسلمان ها پس از رحلت پدرش ـ: شما بر لب پرتگاه آتش بوديد و جرعه شيرِ به آب آميخته براى نوشندگان، و فرصتى براى فرصتجويان و شتاب زدگان، و لگدمال ديگران بوديد . آب هاى آميخته به سرگين و ادرار شتران مى آشاميديد و پوست برّه ، غذايتان بود . خوار و پست بوديد و هراس داشتيد كه شما را از اطراف بربايند . پس ، خداوند متعال، شما را به واسطه پدرم محمّد صلى الله عليه و آله ، نجات داد .۴۵۵۵.امام على عليه السلام :امام هادى عليه السلامـ در خطبه اش ـ: ستايش ، از آنِ خداوندى است كه به آنچه هست، آگاه است ، پيش از آن كه كسى به دينش گردن نهد؛ و به راستى كه محمد صلى الله عليه و آله بنده و فرستاده برگزيده او، و دوست پسنديده، و مبعوث شده به هدايت است . او را در زمان نيامدن پيامبران و اختلاف ملّت ها و بريدگى راه ها و كهنه شدن حكمت و محو شدن نشانه ها و شواهد هدايت فرستاد . او رسالت پروردگار را ابلاغ كرد و فرمانش را آشكار ساخت و وظيفه اى كه بر او بود، به انجام رسانيد و دنيا را ترك كرد، در حالى كه ستوده بود . .

راجع : الإسراء : ۳۱ ـ ۳۵ ، الأنعام : ۱۵۲ ، الممتحنة : ۱۲ .

.

ر . ك : اسراء : آيه ۳۱ ـ ۳۵ ، انعام : آيه ۱۵۲ ، ممتحنه : آيه ۱۲ .

.

. .

سخنى درباره جاهليّت

سخنى درباره جاهليّتقرآن، روزگار قبل از اسلامِ عرب را «دوره جاهليّت» ناميده است و اين، از آن جهت است كه در آن روزگار، به جاى علم، جهل و به جاى حق، يك سلسله آراى سفيهانه و باطل ، بر آنان حكومت مى كرده است. قرآن، خصوصيات آنان را چنين بيان مى كند: «يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَـهِلِيَّةِ . ⁽¹⁾درباره خدا، گمان هاى ناروا، همچون گمان هاى [دوران] جاهليّت مى برند» . «أَفَحُكْمَ الْجَـهِلِيَّةِ يَبْغُونَ . ⁽²⁾آيا خواستار حكم جاهليّت اند؟» . «إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ فِى قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَـهِلِيَّةِ . ⁽³⁾آن گاه كه كافران در دل هاى خود، تعصّب [، آن هم] از نوع تعصّب جاهليّت ورزيدند ...» .

.

«وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَـهِلِيَّةِ الْأُولَى . ⁽¹⁾و مانند روزگار جاهليّت نخست، زينت هاى خود را آشكار مكنيد» . جامعه عرب در آن روزگار ، از طرف جنوب، به حبشه ـ كه مردمش نصرانى بودند ـ و از طرف مغرب ، به امپراتورى روم ـ كه آنان نيز نصرانى بودند ـ و از طرف شمال به ايران ـ كه زردشتى بودند ـ محدود مى گشت و با سرزمين هاى هند و مصر ـ كه اكثر مردمشان بت پرست بودند ـ ارتباط داشت. در ميان خود عرب ها ، طوايفى از يهود زندگى مى كردند و خود عرب ها نيز داراى آيين بت پرستى بودند و اغلب ، زندگى قبيلگى داشتند. اين اوضاع و شرايط، براى آنان جامعه اى بى قانون و دور از تمدّن و باورهايى بى اساس ـ كه مخلوطى از آداب و رسوم يهود و نصارا و مجوس بود ـ ، به وجود آورده بود و مردم در نادانى و بى خبرى كامل به سر مى بردند ، كه خداوند [درباره آنها ]چنين فرموده است: «وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِى الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ . ⁽²⁾و اگر از بيشتر كسانى كه در [اين سر]زمين اند، پيروى كنى، تو را از راه خدا گم راه مى كنند. آنان جز از گمانِ [خود،] پيروى نمى كنند و جز به حدس زدن نمى پردازند» . اين قبايل بيابانگرد، زندگى پستى داشتند و پيوسته گرفتار جنگ و غارت و چپاول اموال و تجاوز به نواميس يكديگر بودند و هيچ گونه امنيت ، امانتدارى و

.

صلح و صفايى در بين آنان نبود . در آن شرايط ، كسى پيش مى افتاد كه چنگالى تيزتر مى داشت و رياست، از آنِ كسى بود كه مى توانست با زور ، ناحيه اى را تسخير كند. در بين مردان، فضيلت ، اين بود كه : خونريزى كنند ، تعصّب جاهلى داشته باشند ، متكبّر و مغرور باشند، از ستمكاران پيروى نمايند، حقوق ستم ديدگان را پايمال كنند، ظلم و تجاوز نمايند قمار ببازند، شراب بنوشند ، زنا كنند ، و مردار و خون و خُرماى پَست بخورند. زنان آنان هم از مزاياى انسانى ، محروم بودند و به هيچ وجه ، مالك اراده و اعمال خود نبودند و به آنها ارث نمى رسيد . مردان ، بى حساب ، زن مى گرفتند، همان طور كه يهود و بعضى از بت پرستان عادت داشتند. در عين حال، زنها خود را مى آراستند و هر كه را دوست مى داشتند ، به خود مى خواندند. زنا و بى ناموسى، در بين آنان رايج بود و حتّى زن هاى شوهردار هم آلوده بودند و بسا كه در مراسم حج هم با بدن برهنه شركت مى كردند. فرزندان آنها به پدران ، منتسب مى شدند؛ ولى به هنگام كودكى، از ارث محروم بودند و تنها فرزندان بزرگ، ميراث را تصرّف مى كردند و از جمله چيزهايى كه آنان به ارث مى بردند، زنِ شخص متوفّا بود . به طور كلّى، دختران، چه كوچك و چه بزرگ، و همچنين پسران كوچك، از ارث ، حقّى نداشتند . آرى، اگر كسى مى مرد و تنها فرزند نابالغى از خود باقى مى گذارد، او ارث مى بُرد؛ ليكن اشخاص زورمند ، سرپرستى اموال يتيم را به عهده گرفته، اموال وى را مى خوردند، و اگر اين فرزند يتيم، دختر مى بود، با او ازدواج كرده، اموالش را تصرّف مى كردند و سپس او را طلاق مى دادند و رهايش مى نمودند. در اين

.

موقع، آن دختر، نه ثروتى داشت كه گذران زندگى كند، و نه كسى به ازدواج با او رغبت مى كرد تا مخارجش را متحمّل شود. مسئله غصب حقوق ايتام، از بزرگ ترين كارهاى شايع در ميان آنان بود؛ چرا كه دائما دست به گريبان جنگ و غارت بودند و طبعا چون قتل و كشتارْ زياد بود ، ماجراى يتيمان بى سرپرست، تكرار مى شد. از بدبختى هاى فرزندانشان، يكى هم اين بود كه شهرهاى خراب و اراضى بى آب و علف آنها ، به سرعت ، گرفتار قحطى مى شد و كار به جايى مى رسيد كه مردم از ترس فقر، فرزندان خود را مى كشتند. آنان دختران را زنده به گور مى كردند و بزرگ ترين خبر ناگوار، اين بود كه به كسى خبر دهند كه زنش دختر زاييده است. امّا از نظر حكومت ، اگرچه در اطراف شبه جزيره عربستان، پادشاهانى حكومت مى كردند و اين مردمان، تحت الحمايه همسايگان زورمند و نزديك خود (مثل: ايران براى نواحى شمال ، روم براى نواحى مغرب ، و حبشه براى نواحى مشرق) بودند ، ليكن قسمت هاى مركزى (مانند: مكّه ، يثرب و طائف)، در وضعيتى به سر مى بردند كه شبيه جمهورى بود، هر چند جمهورى هم نبود و قبايل در بيابان ها و حتّى گاهى هم در شهرها ، به وسيله رؤسا و بزرگان قبيله اداره مى شدند و گاهى اين وضع، تبديل به حكومت پادشاهى مى شد. اين هرج و مرج عجيب ، در بين هر جمعى از آنان، به صورتى جلوه مى كرد و در هر ناحيه اى از سرزمين شبه جزيره عربستان، با آداب و رسوم عجيب و عقايد خرافى ، آشكار مى شده است، گذشته از اين، همه آنها گرفتار بلاى بزرگ بى سوادى بودند و آموزاندن و آموختن، حتّى در شهرهاى آنان وجود نداشت ، تا

.

چه رسد به عشاير و قبايل. تمام اين احوال و اعمال و عادات و رسومى كه براى آنان ذكر شد، به خوبى از آيات قرآن و خطاباتى كه متوجّه آنان شده، استفاده مى شود. از اين رو ، بايد در آيات و خطاباتى كه نخست در مكّه و سپس بعد از قدرت يافتن اسلام در مدينه نازل شده و اوصاف آنها را مورد بررسى قرار داده است، همچنين در آيات و خطاباتى كه سرزنش ها و نهى هاى شديد و ضعيفى را متوجّه آنان ساخته تدبّر نمود . تدبّر، بزرگ ترين سند صحّت مطالبى است كه به آنان نسبت داديم، گذشته از آن كه تاريخ نيز تمام اين مطالب را ذكر كرده است و آنچه را هم كه ما به موجب اجمال و اختصار آيات قرآن، بيان نكرديم، به طور مفصّل تذكّر مى دهد. مختصرترين كلمه اى كه به خوبى ، همه اين امور را مى رساند، «دوره جاهليّت» است كه قرآن براى اين دوره نام نهاده است و همين تعبير مختصر، تمام آن معانى دامنه دار را در بر دارد. اين بود وضع عرب در آن روزگار. ⁽¹⁾

.

۵ / ۲دينُ الجاهِلِيَّةِأ ـ عِبادَةُ غَيرِ اللّهِ«وَ اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً لاَّ يَخْلُقُونَ شَيْـئا وَ هُمْ يُخْلَقُونَ وَ لاَ يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لاَ نَفْعًا وَ لاَ يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَ لاَ حَيَوةً وَلاَ نُشُورًا» . ⁽¹⁾

راجع: الأعراف : ۱۹۱ ـ ۱۹۵ ، سبأ : ۲۲ .

ب ـ جَعلُ الوَلَدِ للّهِِالكتاب«وَ يُنذِرَ الَّذِينَ قَالُواْ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا * مَّا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لاَ لاِبَالـءِهِمْ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أفْوَ هِهِمْ إن يَقُولُونَ إلاَّ كَذِبًا» . ⁽²⁾

«وَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَـتِ سُبْحَـنَهُ وَ لَهُم مَّا يَشْتَهُونَ» . ⁽³⁾

«أفَأَصْفَـلـكُمْ رَبُّكُم بِالْبَنِينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلَـلـءِكَةِ إنَـثًا إنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيمًا» . ⁽⁴⁾

«أمْ لَهُ الْبَنَـتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۲ دين جاهليّت

الف ـ عبادت كردن غير خدا

ب ـ فرزند قرار دادن براى خداوند

۵ / ۲دين جاهليّتالف ـ عبادت كردن غير خدا«و به جاى او، خدايانى براى خود گرفته اند كه چيزى را خلق نمى كنند و خود، خلق شده اند و براى خود، نه زيانى در اختيار دارند و نه سودى را و نه مرگى در اختيار دارند و نه حياتى و نه رستاخيزى را» .

ر . ك : اعراف : آيه ۱۹۱ ـ ۱۹۵ ، سبأ : آيه ۲۲ .

ب ـ فرزند قرار دادن براى خداوندقرآن«... و تا كسانى را كه گفته اند : «خداوند ، فرزندى گرفته است» ، هشدار دهد . نه آنان و نه پدرانشان ، به اين [ادّعا]، دانشى ندارند . بزرگ سخنى است كه از دهانشان بر مى آيد ؛ [آنان ]جز دروغ نمى گويند» . ⁽¹⁾

«و براى خدا دخترانى قرار مى دهند ـ منزّه است او ـ و [ نيز] براى خودشان ، آنچه را ميل دارند» .

«آيا [پنداشتيد كه] پروردگارتان ، [داشتن] پسران را مخصوص شما گردانيده و خود از فرشتگان، دخترانى بر گرفته است ؟ راستى كه شما سخنى بس بزرگ مى گوييد» .

«آيا خدا را دختران است و شما را پسران؟» .

.

«أفَرَءَيْتُمُ اللَّـتَ وَ الْعُزَّى * وَمَنَوةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى * ألَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنثَى * تِلْكَ إذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى» . ۱

راجع: الأنعام : ۱۰۰ ـ ۱۰۱ ، الصافّات : ۱۴۹ ـ ۱۵۴ ، الزخرف : ۱۶ .

الحديث۴۵۷۰.امام باقر و امام صادق عليهماالسلام ( ـ در زيارت جامعه ـ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ : كَذَّبَنِي ابنُ آدَمَ ولَم يَكُن لَهُ ذلِكَ ، وشَتَمَني ولَم يَكُن لَهُ ذلِكَ . فَأَمّا تَكذيبُهُ إيّايَ فَزَعَمَ أنّي لا أقدِرُ أن اُعيدَهُ كَما كانَ ، وأمّا شَتمُهُ إيّايَ فَقَولُهُ : لي وَلَدٌ ، فَسُبحاني أن أتَّخِذَ صاحِبَةً أو وَلَداً. ⁽¹⁾۴۵۷۱.امام هادى عليه السلام ( ـ در زيارت جامعه كبيره ـ ) صحيح البخاري عن مجاهد :قالَ كُفّارُ قُرَيشٍ : المَلائِكَةُ بَناتُ اللّهِ ، واُمَّهاتُهُم بَناتُ سَرَواتِ ⁽²⁾الجِنِّ. ⁽³⁾۴۵۷۲.امام مهدى عليه السلام ( ـ در زيارت ، خطاب به أئمّه عليهم السلام ـ ) تفسير الطبري عن ابن عبّاسـ في تَفسيرِ قَولِهِ تَعالى : «وَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَـتِ ...» الآية ـ: يَجعَلونَ للّهِِ البَناتِ ، تَرضَونَهُنَّ لي ولا تَرضَونَهُنَّ لِأَنفُسِكُم . وذلِكَ أنَّهُم كانوا فِي الجاهِلِيَّةِ إذا وُلِدَ لِلرَّجُلِ مِنهُم جارِيَةٌ أمسَكَها عَلى هونٍ أو دَسَّها فِي التُّرابِ وهِيَ حَيَّةٌ. ⁽⁴⁾.

«به من خبر دهيد از لات و عزّى ، و مَنات، آن سومين ديگر . آيا [به خيالتان ]براى شما پسران است و براى او دختر ؟ در اين صورت ، اين ، تقسيمى نادرست است» .

ر . ك : انعام : آيه ۱۰۰ ـ ۱۰۱ ، صافّات : آيه ۱۴۹ ـ ۱۵۴ ، زخرف : آيه ۱۶ .

حديث۴۵۷۶.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ بَعدَ انصِرافِهِ مِن صِفّينَ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند فرمود : «فرزند آدم، مرا تكذيب كرد ، با اين كه اين حق را نداشت ، و مرا دشنام داد، با آن كه چنين حقّى نداشت . و امّا تكذيبش درباره من ، اين بود كه گمان مى كرد كه نمى توانم او را آن گونه [ كه در دنيا بوده،] باز گردانم ، و امّا دشنامش به من ، اين بود كه براى من، فرزند قرار داد . منزّهم از اين كه همسر يا فرزندى داشته باشم» .۴۵۷۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :صحيح البخارىـ به نقل از مجاهد ـ: كافران قريش مى گفتند : فرشتگان، دختران خدايند و مادرانشان، دختران بزرگان پريان اند .۴۵۷۴.امام على عليه السلام :تفسير الطبرىـ به نقل از ابن عبّاس ، در تفسير آيه «و براى خدا دخترانى قرار مى دهند» ـ: [ يعنى ]آنان را براى من (خداوند) مى پسنديد و براى خود نمى پسنديد؛ زيرا در جاهليّت ، هنگامى كه دخترى براى كسى به دنيا مى آمد، او را با سبُكى (خوارى) ، نگاه مى داشتند و يا زنده به گورش مى كردند . .

ج ـ جَعلُ الجِنِّ شُرَكاءَ للّهِِ«وَجَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُواْ لَهُ بَنِينَ وَبَنَـتِ م بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَـنَهُ وَتَعَــلَى عَمَّا يَصِفُونَ» . ⁽¹⁾

«وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَـلـءِكَةِ أهَـؤُلاَءِ إيَّاكُمْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ * قَالُواْ سُبْحَـنَكَ أنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِم بَلْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أكْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ» . ⁽²⁾

د ـ جَعلُ النَّسَبِ بَينَ اللّهِ وَالجِنِّ«وَ جَعَلُواْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَ لَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ» . ⁽³⁾

ه ـ تَحريمُ بَعضِ الأَنعامِالكتاب«قُلْ أرَءَيْتُم مَّا أنزَلَ اللَّهُ لَكُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَامًا وَ حَلَـلاً قُلْ ءَاللَّهُ أذِنَ لَكُمْ أمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ» . ⁽⁴⁾

.

ج ـ جن را شريك خداوند قرار دادن

د ـ اعتقاد به خويشاوندى خداوند با جِن

ه ـ برخى چارپايان را حرام كردن

ج ـ جن را شريك خداوند قرار دادن«و براى خدا شريكانى از جِن قرار دادند ، با اين كه خدا آنها را خلق كرده است ، و براى او بى هيچ دانشى، پسران و دخترانى تراشيدند . او برتر است از آنچه توصيف مى كنند» .

«و [ياد كن] روزى را كه همه آنان را محشور مى كند . آن گاه به فرشتگان مى فرمايد : «آيا اينها بودند كه شما را مى پرستيدند ؟». مى گويند : «منزّهى تو . سرپرست ما ، تويى ، نه آنها؛ بلكه جنّيان را مى پرستيدند . بيشترشان به آنها اعتقاد داشتند»» .

د ـ اعتقاد به خويشاوندى خداوند با جِن«و ميان خدا و جِن ها پيوندى انگاشتند، حال آن كه جِنّيان ، نيك دانسته اند كه خودشان [براى حساب پس دادن،] احضار خواهند شد» .

ه ـ برخى چارپايان را حرام كردنقرآن«بگو : روزى اى را كه خدا براى شما فرود آورده است، [چرا ]بخشى از آن را حرام و [بخشى] را حلال گردانيده ايد؟ بگو : آيا خدا به شما اجازه داده است ، يا بر خدا دروغ مى بنديد؟» .

.

«فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَـلاً طَيِّبًا وَ اشْكُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ إن كُنتُمْ إيَّاهُ تَعْبُدُونَ * إنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِيرِ وَ مَا اُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَ لاَ عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ * وَ لاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ ألْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَـذَا حَلَـلٌ وَ هَـذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُواْ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ» . ⁽¹⁾

«وَقَالُواْ هَـذِهِ أنْعَـمٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لاَّ يَطْعَمُهَا إلاَّ مَن نَّشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأنْعَـمٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأنْعَـمٌ لاَّ يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُواْ يَفْتَرُونَ * وَقَالُواْ مَا فِى بُطُونِ هَـذِهِ الْأَنْعَـمِ خَالِصَةٌ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أزْوَ جِنَا وَإن يَكُن مَّيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ» . ⁽²⁾

«مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنم بَحِيرَةٍ وَلاَ سَالـءِبَةٍ وَلاَ وَصِيلَةٍ وَلاَ حَامٍ وَ لَـكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ» . ⁽³⁾

الحديث۴۵۸۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإمام الصادق عليه السلام :البَحيرَةُ إذا وَلَدَت ووَلَدَ وَلَدُها بُحِرَت. ⁽⁴⁾۴۵۸۸.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ تَعالى : «مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنم بَحِيرَةٍ وَلاَ سَالـءِبَةٍ وَلاَ وَصِيلَةٍ وَلاَ حَامٍ» ـ: إنَّ أهلَ الجاهِلِيَّةِ كانوا إذا وَلَدَتِ النّاقَةُ وَلَدَينِ في بَطنٍ واحِدٍ قالوا : وَصَلَت ، فَلا يَستَحِلّونَ ذَبحَها ولا أكلَها ، وإذا وَلَدَت عَشراً جَعَلوها سائِبَةً ، ولا يَستَحِلّونَ ظَهرَها ولا أكلَها ، وَالحامُ : فَحلُ الإِبِلِ لَم يَكونوا يَستَحِلّونَهُ ، فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل : أنَّهُ لَم يُحَرِّم شَيئاً مِن ذلِكَ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

«پس ، از آنچه خدا شما را روزى كرده است ، حلال [و] پاكيزه بخوريد و نعمت خدا را شكر بگزاريد، اگر تنها او را مى پرستيد . جز اين نيست كه [خدا،]، مردار و خون و گوشت خوك و آنچه را كه نام غير خدا بر آن برده شده، حرام گردانيده است . [البتّه] هر كس كه [به خوردن آنها] ناگزير شود و سركش و زياده خواه نباشد ، قطعا خدا آمرزنده مهربان است . و براى آنچه زبان شما به دروغ مى پردازد ، مگوييد : «اين حلال است و آن حرام» تا [ اين چنين ]بر خدا دروغ ببنديد ؛ زيرا كسانى كه بر خدا دروغ مى بندند، رستگار نمى شوند» .

«و به گمان خودشان گفتند: «اينها دام ها و كشتزار[هاى] ممنوع است كه جز كسى كه ما بخواهيم، نبايد از آن بخورد، و دام هايى است كه [سوار شدن بر] پشت آنها حرام شده است» و دام هايى [داشتند] كه [هنگام ذبح،] نام خدا را بر آنها نمى بردند، به صِرف افترا [بر خدا] . به زودى [خدا] آنان را به خاطر آنچه افترا مى بستند، جزا مى دهد. و گفتند: «آنچه در شكم اين دام هاست، اختصاص به مردان ما دارد و بر همسران ما حرام شده است، و اگر [آن جنين، ]مرده باشد، همه آنان [از زن و مرد] در آن شريك اند. به زودى [خدا ]توصيف آنان را سزا خواهد داد؛ زيرا او حكيم داناست» .

«خدا [چيزهايى از قبيل:] بَحيره (ماده شترى كه پنج بار زاييده است) و سائبه (ماده شترى كه دوازده بار زاييده است) و وَصيله (ماده گوسفندى كه هفت بار بچّه آورده است) و حام (حيوان نرى كه براى آبستن كردن حيوانات ماده از آن استفاده مى شود) را [ ممنوع] قرار نداده است؛ ولى كسانى كه كفر ورزيدند، بر خدا دروغ مى بندند و بيشترشان تعقّل نمى كنند» .

حديث۴۵۸۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام صادق عليه السلام :هنگامى كه شتر ماده بزايد و فرزند او هم بزايد، بَحيره ناميده مى شود.۴۵۸۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام صادق عليه السلامـ در تفسير سخن خداوند كه: «خدا [چيزهاى ممنوعى از قبيل: ]بحيره و سائبه و وصيله و حام را قرار نداده است» ـ: مردمان جاهلى، شتر ماده اى را كه دوقلو بزايد، «وصيله» مى دانستند . از اين رو، كُشتن و خوردن آن را جايز نمى شمردند؛ و اگر ده بچه مى زاييد، آن را «سائبه» مى ناميدند وسوارى گرفتن از آن و خوردن آن را حلال نمى دانستند. و «حام»، حيوان نرى بود [كه براى آبستن كردن حيوانات ماده از آن استفاده مى شد] كه آن را نيز حلال نمى دانستند. سپس خداوند [ اين آيه را] نازل كرد كه هيچ يك از اينها را حرام ننموده است. .

تعليق :كان الجهل المُطبِق الذي خيّم على العرب قبل الإسلام قد مهّد الأجواء لشيوخهم ورؤسائهم لاستغلال تلك الظروف ؛ فانتهزوا تلك الفترة من الرسل وسخّروا عواطف الناس الصادقة ومشاعرهم وسنّوا أحكاماً وعادات اجتماعيّة تعود عليهم بالمنفعة ، وابتدعوا الكثير من البدع ، وكان من جملة هؤلاء شخص اسمه عمر بن لحي ، وكان هذا الشخص قد استحوذ حينذاك على واحدة من أهمّ ثروات العرب ، ألا وهي الإبل ، وابتدع لها سنناً وأضفى عليها طابعاً قدسيًّا قيّد بموجبه سبل الاستفادة والانتفاع من أربعة أنواع من الإبل كانت تُسمّى : البحيرة ، والسائبة ، والوصيلة ، والحامي ، وكانت لها دلالات متباينة ولكنّها على نحو متقارب. ⁽¹⁾وتشترك جميعها في نقطة واحدة هي إضفاء نوع من الحرمة على هذه الإبل وتحريم لبنها ولحمها ووبرها وظهرها على الكثير من الناس ، فيما أباحها للبعض الآخر كسدنة بيوت الأصنام وخدّامها . لقد اقترنت هذه البدعة بنظرة الاستخفاف التي كان العرب يعاملون بها المرأة ، فنجم عن ذلك تشديد هذا الحكم على النساء ، فكان لا يحقّ لهنّ أكل لحم هذه الإبل إلاّ بعد موتها . وكان من نتيجة هذا التقليد أنّ السدنة وخدمة الأصنام اُبيحت لهم الاستفادة من المراعي والعيون والآبار على ندرتها في الجزيرة العربيّة ، ونجم عن ذلك أيضاً أنّهم صاروا ينذرون الإبل للأصنام وسدنتها من باب الشكر أو لقضاء حاجة معيّنة ، إلاّ أنّ القرآن انبرى لمحاربة هذه البدعة الجاهليّة بأربع آيات بيّنات ، واعتبر ـ في سياق مكافحته لعبادة الأصنام والسنن البالية المرتبطة بها ـ هذه الادّعاءات افتراءات محضة ، وفَضَحَ حقيقة سدنة الآلهة والأصنام وعبدتها ، وأعلن أنّ تحريم الإبل وتحليلها منوط بحكم اللّه سبحانه وتعالى الذي لم يحرّم هذه الأنواع الأربعة من الإبل ، وإنّما حرّم ـ وخلافاً لمعتقدات العرب في الجاهليّة ـ الميتة وما اُهلّ لغير اللّه به .

.

توضيحجهالت عميق اعراب پيش از اسلام، زمينه سودجويى سران و شيوخ آنان را فراهم آورده بود. طاغوت هاى جاهلى، در دوران فترت رسولان الهى، با نام سنّت هاى دينى و رسوم اجتماعى، از احساسات پاك مردم، سوء استفاده مى كردند و در جهت تأمين منافع خود، بدعتهايى را بنا نهادند. يكى از آنان كه تاريخ، او را به نام عمرو بن لحى مى شناسد، بر يكى از مهمترين دارايى هاى عرب، يعنى شتر دست نهاد و احكامى را براى آن وضع كرد و به صورت سنّتى مقدّس درآورد. در نتيجه اين بدعت، استفاده از چهار دسته شتر محدود گشت. اين چهار دسته كه به نام «بحيره»، «سائبه»، «وصيله» و «حام» خوانده مى شدند، به معانى متفاوت، ولى متقارب، تفسير شده اند؛ ⁽¹⁾امّا همه آنها در اين نكته مشترك اند كه براى اين شتران، حرمتى خودْ ساخته قائل شده و استفاده از شير و گوشت و پشم و قدرت حمل اين چهار دسته، براى بسيارى حرام و براى بعضى و از جمله متولّيان و خدمتگزار بتها حلال خوانده مى شد. پيوند اين بدعت با ديدگاه تحقيرآميز اعراب جاهلى به زن، موجب تشديد و غلظت اين حكم بر زنان شد و آنان، فقط در صورت مردار شدن شتر، حق خوردن گوشت آن را پيدا مى كردند. اين حرمت تخيّلى، دست متولّيان و خدمتگزاران بتها را در استفاده بى محابا از مرتعها و آب چشمه ها و چاه هاى كمياب عربستان باز مى گذاشت؛ همچنين موجب مى گشت كه شتران را براى شكرگزارى و يا برآورده شدن حاجات، نذر بت هاى سنگى و متولّيان آن كنند. قرآن مجيد با چهار آيه روشن به پيكار با اين بدعت جاهلى برخاست و در جهت مبارزه با بت و بت پرستى و انهدام سنّت هاى پوشالىِ گره خورده به آن، ادّعاى آنان را افترايى بيش ندانسته، چهره متولّيان و بت پرستان و بت سازان را افشا كرده و اعلان نموده است كه تحليل و تحريم چارپايان منحصرا در اختيار خداى سبحان است و او اين چهار دسته را ـ درست بر خلاف عقيده جاهلانه اعراب ـ حرام ندانسته و مردار و هر آنچه را براى بتها و غير خدا سر مى برند، حرام كرده است.

.

و ـ تَقسيمُ الحَرثِ وَالأَنعامِ بَينَ اللّهِ وَالأَصنامِ«وَجَعَلُواْ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَـمِ نَصِيبًا فَقَالُواْ هَـذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَـذَا لِشُرَكَالـءِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَالـءِهِمْ فَلاَ يَصِلُ إلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إلَى شُرَكَالـءِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ» . ⁽¹⁾

«وَقَالُواْ هَـذِهِ أنْعَـمٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لاَّ يَطْعَمُهَا إلاَّ مَن نَّشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأنْعَـمٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأنْعَـمٌ لاَّ يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُواْ يَفْتَرُونَ» . ⁽²⁾

.

و ـ كشتزارها و دام ها را بين خدا و بُتان تقسيم كردن

و ـ كشتزارها و دام ها را بين خدا و بُتان تقسيم كردنقرآن«و [مشركان] براى خدا از كِشت و دام هايى كه آفريده است، سهمى گذاشتند و به پندار خودشان گفتند : «اين، ويژه خداست و اين، ويژه بُتان ما» . پس آنچه خاصّ بتانشان بود ، به خدا نمى رسيد ، و[لى] آنچه خاصّ خدا بود، به بتانشان مى رسيد . چه بد داورى مى كنند!» .

«و به گمان خودشان گفتند : «اينها دام ها و كشتزار[هاى] ممنوع است كه جز كسى كه ما بخواهيم، نبايد از آن بخورد ، و دام هايى است كه [سوار شدن بر] پشت آنها حرام شده است» و دام هايى [داشتند] كه [هنگام ذبح،] نام خدا را بر آنها نمى بردند، به خاطر افترا بر خدا . به زودى [خدا ]آنان را به خاطر آنچه افترا مى بستند، جزا مى دهد» .

.

«وَ يَجْعَلُونَ لِمَا لاَ يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِّمَّا رَزَقْنَـهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْـئلُنَّ عَمَّا كُنتُمْ تَفْتَرُونَ» . ⁽¹⁾

تعليق :إنّ المعتقدات الجاهليّة التي كانت تسود أوساط المجتمع العربي الجاهلي دفعت العرب ـ باعتبارهم يؤمنون بوجود شركاء للّه (الأصنام) ـ إلى بناء بيوت للآلهة والأصنام وتوفير المعاش لسدنتها وإشراكهم في حياتهم وأرزاقهم وممتلكاتهم من الزرع والماشية وتعيين سهم لهم إلى جانب سهم اللّه ، وجعلوا سهم اللّه ، للنفقات العامّة كإطعام الضيف وابن السبيل ، في حين جعلوا سهم الأصنام تحت تصرّف السدنة . وكان السدنة الطمّاعون كلّما أصابت الزرع آفة أو أعطى محصولاً أقلّ أو اختلط سهمهم بسهم اللّه ، يتذرّعون بخدعة مفادها «إنّ اللّه غنيّ» ، فيستوفون سهمهم كاملاً غير منقوص ، ويعوّضون نقص أسهمهم من سهم اللّه ، ولا يعوّضون بأيّ حال من الأحوال سهم اللّه من سهم الأصنام . ربّما كانت الزيادة والنقصان في المحصول تقع أحياناً نتيجة لأساليب التحايل التي سبقت الإشارة إليها ، وهي أنّ الماء كان إذا انساب عند السقي من الأرض التي زرع فيها سهم اللّه إلى الأرض التي فيها سهم الأصنام لم يكونوا يحولون دونه ، وإذا حصل العكس كانوا يمنعونه . إنّ هذه السنّة البالية كانت سائدة أيضاً في المشاركة في الماشية وتقسيمها ، وهو ما اُشير إليه في الفصل السابق .

راجع : مجمع البيان : ج ۴ ص ۵۷۱ ، تفسير القمّيّ : ج ۱ ص ۲۱۷ ؛ تفسير الطبريّ : ج ۵ الجزء ۸ ص ۴۰ ، الدرّ المنثور : ج ۳ ص ۳۶۲ ، المفصّل في تاريخ العرب قبل الإسلام : ج ۶ ص ۱۹۳ .

.

«و از آنچه به آنان روزى داديم ، سهمى براى آن [خدايانى] كه نمى دانند [چيست]، مى نهند . به خدا سوگند كه از آنچه دروغ بر مى بافتيد ، حتما سؤال خواهيد شد» .

توضيحعقيده جاهلانه به وجود شريكان متعدّد براى خداوند ـ كه همان بت ها بودند ـ عرب ها را بر آن مى داشت تا به ساختن بتكده ها و تأمين معاش خدمت گزاران آنها روى آورده، آنها را شريك زندگى خود قرار دهند و دارايى عمده خود (دام و زراعت) را با آنها تقسيم و سهمى را براى آنها در كنار سهم خداوند، معيّن كنند . آنان سهم خداوند را به مصارف عمومى (همچون : اِطعام مهمانان و در راه ماندگان) مى رساندند و سهم بتان را در اختيار خدمت گزاران آنها مى گذاردند. افزون بر اين، خدمت گزارانِ پُر طمع بتكده ها، هر گاه آفتى به زراعت مربوط به بت ها مى رسيد و يا رشد آن كمتر مى شد و يا با سهم خداوند مخلوط مى گشت، با ترفند مكّارانه «خدا بى نياز است»، سهم خود را به تمام و كمال، استيفا مى كردند و كسرىِ آن را از سهم خداوند، جبران مى نمودند و هيچ گاه در جهت جبران سهم خداوند از سهم بت ها بر نمى آمدند. اين كاهش و افزونى در محصول، گاه نتيجه ترفندهاى پيشين بود ، بدين گونه كه هنگام آبيارى، اگر آب زمينى كه در آن ، سهم خداوند كِشت شده بود، به زمين بت ها مى رفت، جلوى آن را نمى گرفتند؛ امّا در حالت عكس آن، آب را مى بستند. سنّت پوشالى تقسيم، در «دام» نيز جريان داشت كه در بيان فصل پيشين به آن اشاره شد.

.

ز ـ الطَّوافُ عُريًا۴۶۰۱.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :كانَتِ العَرَبُ فِي الجاهِلِيَّةِ عَلى فِرقَتَينِ : الحِلِّ وَالحُمسِ ، فَكانَتِ الحُمسُ قُرَيش اً ، وكانَتِ الحِلُّ سائِرَ العَرَبِ ، فَلَم يَكُن أحَدٌ مِنَ الحِلِّ إلاّ ولَهُ حِرمِيٌّ مِنَ الحُمسِ ، ومَن لَم يَكُن لَهُ حِرمِيٌّ مِنَ الحُمسِ لَم يُترَك أن يَطوفَ بِالبَيتِ إلاّ عُرياناً .

وكانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حِرمِيًّا لِعِياضِ بنِ حِمارٍ المُجاشِعِيِّ ، وكانَ عِياضٌ رَجُلاً عَظيمَ الخَطَرِ ، وكانَ قاضِياً لِأَهلِ عُكاظٍ فِي الجاهِلِيَّةِ ، فَكانَ عِياضٌ إذا دَخَلَ مَكَّةَ ألقى عَنهُ ثِيابَ الذُّنوبِ وَالرَّجاسَةِ وأخَذَ ثِيابَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِطُهرِها فَلَبِسَها وطافَ بِالبَيتِ ، ثُمَّ يَرُدُّها عَلَيهِ إذا فَرَغَ مِن طَوافِهِ . فَلَمّا أن ظَهَرَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أتاهُ عِياضٌ بِهَدِيَّةٍ فَأَبى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن يَقبَلَها وقالَ : يا عِياضُ ، لَو أسلَمتَ لَقَبِلتُ هَدِيَّتَكَ ، إنَّ اللّهَ عز و جلأبى لي زَبدَ ⁽¹⁾المُشرِكينَ . ثُمَّ إنَّ عِياضاً بَعدَ ذلِكَ أسلَمَ وحَسُنَ إسلامُهُ فَأَهدى إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله هَدِيَّةً فَقَبِلَها مِنهُ. ⁽²⁾۴۶۰۲.عنه عليه السلام :عنه عليه السلام :كانَ سُنَّةً فِي العَرَبِ فِي الحَجِّ أنَّهُ مَن دَخَلَ مَكَّةَ وطافَ بِالبَيتِ في ثِيابِهِ لَم يَحِلَّ لَهُ إمساكُها ، وكانوا يَتَصَدَّقونَ بِها ولا يَلبَسونَها بَعدَ الطَّوافِ ، وكانَ مَن وافى مَكَّةَ يَستَعيرُ ثَوباً ويَطوفُ فيهِ ثُمَّ يَرُدُّهُ ، ومَن لَم يَجِد عارِيَةً اِكتَرى ثِياباً ، ومَن لَم يَجِد عارِيَةً ولا كِراءً ولَم يَكُن لَهُ إلاّ ثَوبٌ واحِدٌ طافَ بِالبَيتِ عُرياناً . فَجاءَتِ امرَأةٌ مِنَ العَرَبِ وَسيمَةٌ جَميلَةٌ فَطَلَبَت ثَوباً عارِيَةً أو كِراءً فَلَم تَجِدهُ ، فَقالوا لَها: إن طُفتِ في ثِيابِكِ احتَجتِ أن تَتَصَدَّقي بِها .

فَقالَت : وكَيفَ أتَصَدَّقُ بِها ولَيسَ لي غَيرُها ؟! فَطافَت بِالبَيتِ عُريانَةً ، وأشرَفَ عَلَيهَا النّاسُ فَوَضَعَت إحدى يَدَيها عَلى قُبُلِها وَالاُخرى عَلى دُبُرِها ، فَقالَت مُرتَجِزَةً :

اليَومَ يَبدو بَعضُهُ أو كُلُّهُ

فَما بَدا مِنهُ فَلا اُحِلُّهُ

فَلَمّا فَرَغَت مِنَ الطَّوافِ خَطَبَها جَماعَةٌ فَقالَت: إنَّ لي زَوجاً. ⁽³⁾.

ز ـ برهنه طواف كردن

ز ـ برهنه طواف كردن۴۶۰۴.الإمام الصادق عليه السلام :امام صادق عليه السلام :مردم در جاهليّت ، دو گروه بودند : حِل و حُمْس . حُمْس، همان قريش بودند و حِل، ساير طوايف عرب . هر يك از [ افراد ]حِل، بايد پناه دهنده اى از حُمْسيان مى داشت [تا لباسش را به عاريت بگيرد]، و گرنه مى بايست برهنه بر گِرد خانه طواف كند .

پيامبر صلى الله عليه و آله پناه دهنده عياض بن حمارِ مجاشعى بود . عياض، مردى داراى منزلت زياد بود و در جاهليّت، قاضى اهل عُكاظ بود. او هر گاه وارد مكّه مى شد، لباس هاى گناه آلود خود را كنار مى گذاشت و لباس پيامبر صلى الله عليه و آله را ـ چون پاك بود ـ مى گرفت و مى پوشيد و طواف مى كرد و پس از طواف، آن را بر مى گرداند .

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله به رسالت مبعوث شد، عياض ، هديه اى براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد؛ ولى ايشان نپذيرفت و فرمود : «اى عياض! اگر مسلمان شوى، هديه ات را قبول مى كنم . به راستى كه خداوند، [ پذيرفتن] بخشش مشركان را براى من نمى پسندد» .

پس از آن، عياض ، اسلام آورد و مسلمانى اش نيكو شد و هديه اى براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد و ايشان نيز پذيرفت .۴۶۰۵.عنه عليه السلام :امام صادق عليه السلام :در ميان عرب، سنّتى بود كه هر كس وارد مكّه مى شد و با لباسش طواف مى كرد، جايز نبود آن لباس ها را نگه بدارد؛ بلكه آن را ديگر نمى پوشيد و صدقه مى داد. كسانى كه وارد مكّه مى شدند ، لباسى را عاريه مى گرفتند و پس از طواف ، باز مى گرداندند و اگر لباسِ عاريه اى پيدا نمى شد، اجاره مى كردند و اگر اين هم ميسّر نمى شد و جز يك لباس نداشتند ، برهنه طواف مى كردند .

زنى عرب كه زيبا و خوب رو بود، وارد مكّه شد و لباس عاريه اى و اجاره پيدا نكرد . بدو گفتند: «اگر در لباست طواف كنى، بايد آن را صدقه دهى» . زن گفت : «چگونه صدقه دهم ، با اين كه لباس ديگرى ندارم ؟». پس ، برهنه طواف كرد و مردم به تماشا پرداختند . پس ، او با يك دست ، جلو و با دستى ، پشت خود را پوشاند و چنين رجز خواند :

امروز قسمتى از عورت يا تمامش آشكار مى شود /

و آنچه آشكار شد، آن را حلال نمى دانم .

پس از آن كه زن ، طواف را تمام كرد، گروهى از او خواستگارى كردند؛ ولى وى گفت: «همسر دارم» .

.

ح ـ إنكارُ المَعادِ«وَ أمَّا الَّذِينَ كَفَرُواْ أفَلَمْ تَكُنْ ءَايَـتِى تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَ كُنتُمْ قَوْمًا مُّجْرِمِينَ * وَ إذَا قِيلَ إنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لاَ رَيْبَ فِيهَا قُلْتُم مَّا نَدْرِى مَا السَّاعَةُ إن نَّظُنُّ إلاَّ ظَنًّا وَ مَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ * وَ بَدَا لَهُمْ سَيِّـئاتُ مَا عَمِلُواْ وَ حَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ * وَ قِيلَ الْيَوْمَ نَنسَـلـكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَـذَا وَ مَأْوَلـكُمُ النَّارُ وَ مَا لَكُم مِّن نَّـصِرِينَ * ذَ لِكُم بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ ءَايَـتِ اللَّهِ هُزُوًا وَ غَرَّتْكُمُ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ لاَيُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ» . ⁽¹⁾

.

ح ـ انكار رستاخيز

ح ـ انكار رستاخيز«و امّا كسانى كه كافر شدند، [در قيامت بدانها مى گويند:] «پس مگر آيات من بر شما خوانده نمى شد؟ و[لى] تكبّر نموديد و مردمى بدكار بوديد». و چون گفته شد : «وعده خدا راست است و شكّى در رستاخيز نيست» ، گفتيد : «ما نمى دانيم كه رستاخيز چيست . جز گمان نمى ورزيم و ما يقين نداريم» و [حقيقتِ] بدى هايى كه كرده اند ، بر آنان پديدار مى شود و آنچه بدان ريشخند مى زدند ، آنان را فرو مى گيرد و گفته مى شود : «همان گونه كه ديدار امروزتان را فراموش كرديد ، امروز ، شما را فراموش خواهيم كرد و جايگاهتان در آتش است و براى شما ياورانى نخواهد بود»» .

.

. .

پژوهشى در عقايد جاهليّت

پژوهشى در عقايد جاهليّتاعراب زمان جاهليّت، در زمانى كه آمدن پيامبر و وحى به تأخير افتاده بود ، به وادى ضلالت فرو رفته ، سرگردان و دچار تشتّتِ مذهبى و فكرى بودند . اينك به صورت اشاره ، اين دسته ها و مذاهب را معرّفى مى كنيم : دسته اوّل ، به خدا و معاد معتقد نبودند و هستى را محدود به همين دنيا مى پنداشتند و مى گفتند: «وَ مَا هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَ نَحْيَا وَ مَا يُهْلِكُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ . ⁽¹⁾غير از زندگانى دنياى ما [ چيز ديگرى] نيست. مى ميريم و زنده مى شويم و ما را جز طبيعت، هلاك نمى كند» . دسته دوم ، معاد را باور نداشتند، چنان كه از اين آيه استفاده مى شود: «وَ إِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لاَ رَيْبَ فِيهَا قُلْتُم مَّا نَدْرِى مَا السَّاعَةُ. ⁽²⁾و چون گفته شد: «وعده خدا راست است و شكّى در رستاخيز نيست»، گفتيد: ما نمى دانيم كه رستاخيز چيست» . همچنين از آيه زير ، مى توان استفاده كرد كه اين دسته ، به آفرينش نخستينِ

.

عالم معتقد بوده و به تعبير حديث، ⁽¹⁾خدا را پذيرفته بودند؛ ولى به پاداش خداوند ، اميد نداشتند و از كيفر او نمى هراسيدند : «وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحْىِ الْعِظَـمَ وَ هِىَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ. ⁽²⁾و براى ما مَثَلى آورد و آفرينش خود را فراموش كرد. گفت: چه كسى اين استخوان ها را كه چنين پوسيده است ، زندگى مى بخشد؟ بگو: همان كسى كه نخستين بار آن را پديد آورد، و اوست كه به هر [گونه ]آفرينشى داناست» . دسته سوم ، خداوند را همراه با شريكانى براى او مى پذيرفتند؛ شريكانى كه گاه از ملائكه و جِنّيان بودند و گاه از بت ها و شياطين. آنان شريك را گاه در اصل آفرينش ، دخالت مى دادند و گاه در تدبير امور ، يا او را به موجودات مادّى تشبيه مى كردند و يا يكى از همان موجودات مادّى (همچون: كرات آسمانى، حيوانات و درختان) را به عنوان خداى جهان مى پرستيدند . صاحبان اين عقيده كه با دسته قبل اشتراك هم داشته اند، بيشترين تعداد را در عربستان جاهليّت داشته اند: ⁽³⁾«وَ مَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُم مُّشْرِكُونَ . ⁽⁴⁾بيشتر آنان ، ايمانشان به شرك ، آلوده بود» . دسته چهارم ، اهل كتاب يعنى يهوديان و مسيحيان بودند كه در بعضى از مناطق جزيرة العرب وجود داشتند . از جمله دلايل تاريخىِ وجود اهل كتاب در جزيرة العرب، يكى: آيه مباهله ⁽⁵⁾است كه بر وجود علما و مردمان مسيحى ـ كه

.

در نجران (در جنوب مدينه) مى زيسته اند ـ دلالت مى كند ، و ديگرى: جنگ هاى بزرگ صدر اسلام است كه در آنها يهوديان ، نقش اساسى داشتند، مثل: غزوه احزاب (خندق) و كشمكش هاى پس از آن (بنى قينقاع و بنى قريظه) تا خيبر . دسته پنجم ، افراد مجوسى و صابئى بودند كه البتّه قابل توجّه نبوده اند . دسته ششم ، كسانى بودند كه به دين حنيف ابراهيم اعتقاد داشتند و تعدادشان اندك بوده است . در اين جا اسامى آنان را مى آوريم : ۱ . ابو طالب (عموى حضرت محمّد صلى الله عليه و آله ) ۱۲ . عامر بن ضرب عدوانى ۲ . ابو قيس ، صرمة بن ابى اَنَس ۱۳ . عبد الطانجة بن ثعلب بن وبرة بن قضاعه ۳ . ارباب بن رئاب ۱۴ . عبد اللّه قضاعى ۴ . اسعد ، ابو كرب حميرى ۱۵ . عبد اللّه (پدر حضرت محمّد صلى الله عليه و آله ) ۵ . اُميّة بن ابى صلت ۱۶ . عبد المطّلب (جدّ حضرت محمّد صلى الله عليه و آله ) ۶ . بحيراى راهب ۱۷ . عبيد بن ابرص اسدى ۷ . خالد بن سِنان عبسى ۱۸ . علاف بن شهاب تميمى ۸ . زهير بن ابى سلمى ۱۹ . عمير بن جندب جهنى ۹ . زيد بن عمرو بن نفيل بن عبد العُزّى ۲۰ . كعب بن لُؤَى بن غالب ۱۰ . سويد بن عامر مصطلقى ۲۱ . ملتمس بن اُميّه كِنانى ۱۱ . سيف بن ذى يزن ۲۲ . وكيع بن زهير ايادى .

.

۵ / ۳أخلاقُ الجاهِلِيَّةِالكتاب«إذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ فِى قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَـهِلِيَّةِ» . ⁽¹⁾

«أرَءَيْتَ الَّذِى يُكَذِّبُ بِالدِّينِ * فَذَ لِكَ الَّذِى يَدُعُ الْيَتِيمَ * وَ لاَ يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ» . ⁽²⁾

الحديث۴۶۰۶.امام باقر و امام صادق عليهماالسلام ( ـ درباره اين فرموده خداوند : {Q} «دستگيره محكم» { ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن كانَ في قَلبِهِ حَبَّةٌ مِن خَردَلٍ مِن عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ مَعَ أعرابِ الجاهِلِيَّةِ . ⁽³⁾۴۶۰۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :مَن قاتَلَ تَحتَ رايَةٍ عُمِّيَّةٍ ⁽⁴⁾يَغضَبُ لِعَصَبَةٍ ، أو يَدعو إلى عَصَبَةٍ ، أو يَنصُرُ عَصَبَةً ، فَقُتِلَ ، فَقِتلَةٌ جاهِلِيَّةٌ. ⁽⁵⁾۴۶۰۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ أذهَبَ فَخرَ الجاهِلِيَّةِ وتَكَبُّرَها بِآبائِها ، كُلُّكُم لاِدَمَ وحَوّاءَ كَطَفِّ الصّاعِ ⁽⁶⁾

بِالصّاعِ ، وإنَّ أكرَمَكُم عِندَ اللّهِ أتقاكُم ، فَمَن أتاكُم تَرضَونَ دينَهُ وأمانَتَهُ فَزَوِّجوهُ. ⁽⁷⁾.

۵ / ۳ اخلاق جاهليّت

۵ / ۳اخلاق جاهليّتقرآن«آن گاه كه كافران در دل هاى خود ، تعصّب [، آن هم] از نوع تعصّب جاهليّت ورزيدند ...» .

«آيا كسى را كه [روزِ] جزا را دروغ مى خواند ، ديدى ؟ اين ، همان كسى است كه يتيم را به سختى مى رانَد و به خوراك [ دادن به] بينوا ترغيب نمى كند» .

حديث۴۶۱۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه در دل او به اندازه دانه خَردَلى تعصّب باشد ، خداوند ، او را در روز رستاخيز ، با عرب هاى [ عصر] جاهليّت محشور مى گرداند .۴۶۱۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه زير پرچم گم راهى پيكار كند و براى تعصّبى ، خشمگين شود ، يا به تعصّبى فرا بخواند و يا تعصّبى را يارى كند و كشته شود ، به مرگ جاهليّت از دنيا رفته است .۴۶۱۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به درستى كه خداوند، غرور جاهليّت و تكبّرورزى به پدران را از

ميان بُرد . همه شما فرزندان آدم و حوّا ، و نزديك به يكديگر هستيد . به راستى كه بهترينِ شما در نزد خداوند، پارساترينِ شماست . پس اگر كسى [ براى خواستگارى] آمد كه ديندارى و امانتدارى اش را مى پسنديد ، به او زن بدهيد .

.

۴۶۱۴.امام رضا عليه السلام :الإمام الباقر عليه السلام :صَعِدَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله المِنبَرَ يَومَ فَتحِ مَكَّةَ فَقالَ : أيُّهَا النّاسُ ! إنَّ اللّهَ قَد أذهَبَ عَنكُم نَخوَةَ الجاهِلِيَّةِ وتَفاخُرَها بِآبائِها . ألا إنَّكُم مِن آدَمَ عليه السلام وآدَمُ مِن طينٍ ، ألا إنَّ خَيرَ عِبادِ اللّهِ عَبدٌ اِتَّقاهُ ، إنَّ العَرَبِيَّةَ لَيسَت بِأَبٍ والِدٍ ولكِنَّها لِسانٌ ناطِقٌ ، فَمَن قَصُرَ بِهِ عَمَلُهُ لَم يُبلِغهُ حَسَبُهُ. ⁽¹⁾۴۶۱۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ في جَوابِ مَن سَأَلَهُ عَن عَلامَةِ الإِيمانِ ـ ) الإمام عليّ عليه السلام :أطفِئوا ما كَمَنَ في قُلوبِكُم مِن نيرانِ العَصَبِيَّةِ وأحقادِ الجاهِلِيَّةِ ، فَإِنَّما تِلكَ الحَمِيَّةُ تَكونُ فِي المُسلِمِ مِن خَطَراتِ الشَّيطانِ ونَخَواتِهِ ونَزَغاتِهِ ونَفَثاتِهِ ⁽²⁾. ⁽³⁾۴۶۱۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ در پاسخ شخصى كه از وى درباره نشانه ايمان پرسيد ) عنه عليه السلام :إيّاكُم وَالتَّحاسُدَ وَالأَحقادَ ، فَإِنَّهُما مِن فِعلِ الجاهِلِيَّةِ «وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إنَّ اللَّهَ خَبِيرُم بِمَا تَعْمَلُونَ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۴۶۱۶.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :اللّهَ اللّهَ في كِبرِ الحَمِيَّةِ وفَخرِ الجاهِلِيَّةِ ! فَإِنَّهُ مَلاقِحُ الشَّنَآنِ ومَنافِخُ الشَّيطانِ الَّتي خَدَعَ بِهَا الاُمَمَ الماضِيَةَ وَالقُرونَ الخالِيَةَ ، حَتّى أعنَقوا في حَنادِسِ ⁽⁶⁾جَهالَتِهِ ومَهاوي ضَلالَتِهِ ، ذُلُلاً عَن سِياقِهِ ، سُلُساً في قِيادِهِ . أمراً تَشابَهَتِ القُلوبُ فيهِ ، وتَتابَعَتِ القُرونُ عَلَيهِ ، وكِبراً تَضايَقَتِ الصُّدورُ بِهِ .

ألا فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن طاعَةِ ساداتِكُم وكُبَرائِكُمُ الَّذينَ تَكَبَّروا عَن حَسَبِهِم ، وتَرَفَّعوا فَوقَ نَسَبِهِم ، وألقَوُا الهَجينَةَ ⁽⁷⁾عَلى رَبِّهِم ، وجاحَدُوا اللّهَ عَلى ما صَنَعَ بِهِم ، مُكابَرَةً لِقَضائِهِ ، ومُغالَبَةً لاِلائِهِ ! فَإِنَّهُم قَواعِدُ أساسِ العَصَبِيَّةِ ، ودَعائِمُ أركانِ الفِتنَةِ ، وسُيوفُ اعتِزاءِ ⁽⁸⁾الجاهِلِيَّةِ. ⁽⁹⁾.

۴۶۱۷.عنه صلى الله عليه و آله :امام باقر عليه السلام :پيامبر صلى الله عليه و آله در روز فتح مكّه ، بر منبر رفت و فرمود : «اى مردم! خداوند، غرور جاهليّت و فخرفروشى به پدران را از ميان بُرد . بدانيد كه همه شما از آدم هستيد و آدم ، از گِل است . بدانيد كه بهترين بنده خدا ، بنده اى است كه از خداوند پروا داشته باشد . عربيّت ، پدر [و تبار] نيست ؛ بلكه زبانى است گويا . آن كه در كارش كاستى باشد، تبارش آن را جبران نمى كند» .۴۶۱۸.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :آنچه در دل هايتان از شعله هاى تعصّب و كينه هاى جاهليّتْ پنهان شده، خاموش كنيد . چنين تعصّبى در مسلمان ، [ ناشى] از وسوسه ، تكبّر ، عيبجويى و القاى شيطان است .۴۶۱۹.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :بپرهيزيد از حسادت و كينه ؛ زيرا اين دو ، از خصلت هاى جاهليّتْ اند . [خداوند فرمود :] «و هر كسى بايد بنگرد كه براى فردا[ى خود] از پيش ، چه فرستاده است . از خدا بترسيد . در حقيقت ، خدا به آنچه مى كنيد، آگاه است» .۴۶۲۰.عنه صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :خدا را ، خدا را [در نظر بگيريد] در گردنكشىِ ناشى از تعصّب و خودپسندى جاهليّت؛ زيرا آبستنگاه دشمنى و جايگاه دميدن شيطان است ، كه او امّت هاى پيشين و گذشتگان را بدان فريب داد، چنان كه در تاريكى هاى شَديدِ نادانى و دام هاى گم راهى او ، پنهان، و در برابر راندن او رام ، و در برابر رهبرى اش تسليم شدند . او كارى را در پيش گرفت كه دل ها در آن يكسان ، و قرن ها در پىِ آن ، روان بودند ، با تكبّرى كه بر دل ها سنگينى مى كرد .

هان ! حذر كنيد ، حذر كنيد از فرمانبرى از مِهتران و بزرگانتان كه به تبار خود نازيدند و نژاد خويش را برتر ديدند و چيزى را كه ناپسند بود، به پروردگار نسبت دادند و آنچه را خداوند با آنان انجام داد ، از روى ستيز با قضا و قدر و پيروزيجويى بر نعمت هايش انكار كردند . به راستى كه اينان ، پايه هاى اساسى تعصّب و ستون هاى اساسى آشوب و شمشيرهاى غرور و تفاخر جاهليّت اند . .

۴۶۱۶.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :لِيَتَأَسَّ صَغيرُكُم بِكَبيرِكُم ، وَليَرأف كَبيرُكُم بِصَغيرِكُم ، ولا تَكونوا كَجُفاةِ الجاهِلِيَّةِ : لا فِي الدّينِ يَتَفَقَّهونَ ، ولا عَنِ اللّهِ يَعقِلونَ ، كَقَيضِ ⁽¹⁾بَيضٍ في أداحٍ ⁽²⁾يَكونُ كَسرُها وِزراً ، ويُخرِجُ حِضانُها شَرًّا. ⁽³⁾۴۶۱۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :تفسير العيّاشي عن محمّد القصريّ عن الإمام الصّادق عليه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَنِ الصَّدَقَةِ .

فَقالَ : اِقسِمها فيمَن قالَ اللّهُ ، ولا يُعطى مِن سَهمِ الغارِمينَ الَّذينَ يَغرَمونَ في مُهورِ النِّساءِ ، ولاَ الَّذينَ يُنادونَ بِنِداءِ الجاهِلِيَّةِ .

قُلتُ : وما نِداءُ الجاهِلِيَّةِ ؟

قالَ : الرَّجُلُ يَقولُ : يا آلَ بَني فُلانٍ ، فَيَقَعُ بَينَهُمُ القَتلُ ! ولا يُؤَدّى ذلِكَ مِن سَهمِ الغارِمينَ ، وَالَّذينَ لا يُبالونَ ما صَنَعوا بِأَموالِ النّاسِ. ⁽⁴⁾۴۶۱۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :صحيح مسلم عن جابر :اِقتَتَلَ غُلامانِ ؛ غُلامٌ مِنَ المُهاجِرينَ وغُلامٌ مِنَ الأَنصارِ ، فَنادَى المُهاجِرُ أوِ المُهاجِرونَ : يالَلمُهاجِرينَ ! ونادَى الأَنصارِيُّ : يالَلأَنصارِ ! فَخَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالَ : ما هذا دَعوى أهلِ الجاهِلِيَّةِ ؟

قالوا : لا يا رَسولَ اللّهِ ، إلاّ أنَّ غُلامَينِ اقتَتَلا فَكَسَعَ أحَدُهُمَا الآخَرَ .

قالَ : فَلا بَأسَ ، وَليَنصُرِ الرَّجُلُ أخاهُ ظالِماً أو مَظلوماً ، إن كانَ ظالِماً فَليَنهَهُ ، فَإِنَّهُ لَهُ نَصرٌ ، وإن كانَ مَظلوماً فَليَنصُرهُ. ⁽⁵⁾.

۴۶۱۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :كوچكِ شما بايد به بزرگتان تأسّى كند و بزرگتان، بايد با كوچكتان مهربان باشد ، و مانند ستمكاران زمان جاهليّت نباشيد ؛ آنان كه نه در دين ، فهمى داشتند و نه از خداوند ، دركى ، همانند پوست تخمى كه در لانه مرغان پيدا مى شود: شكستن آن ، وزر و وبال است و نگه داشتن آن ، شَرّ .۴۶۲۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :تفسير العيّاشىـ به نقل از محمّد قصرى ، در گفتگو با امام صادق عليه السلام ـ: درباره زكات سؤال كردم . فرمود : «آن را در ميان كسانى كه خداوند دستور داده است ، قسمت كن ؛ ليكن از سهم بدهكاران ، به كسانى كه به سبب مهريه زنان ، بدهكار شده اند و آنان كه به فرياد جاهليّت ، فرياد مى كنند ، داده نمى شود» .

گفتم : فرياد جاهليّت چيست ؟

فرمود : «كسى كه مى گويد : اى فرزندان فلان قبيله ! و كشتار ميانشان در مى گيرد، به چنين كسى نبايد از سهم بدهكاران پرداخت . همچنين نبايد از اين سهم ، به كسانى كه در اموال مردم ، بى مبالات اند ، پرداخت شود» .۴۶۲۱.الإمام الصادق عليه السلام :صحيح مسلمـ به نقل از جابر ـ: دو جوان از طايفه مهاجران و انصار ، با يكديگر پيكار مى كردند. جوان مهاجر ، فرياد بر آورد : «اى مهاجران! [كمك]» و جوان انصارى فرياد زد: «اى انصار! [كمك]».

پيامبر خدا بيرون آمد و فرمود: «اين فرياد جاهليّت چيست؟».

گفتند: نه ، [فرياد جاهليّت نيست]، جز اين كه دو جوان، پيكار مى كردند و يكى از آنان، ديگرى را بر زمين زد.

پيامبر خدا فرمود: «باكى نيست . هر مردى بايد برادرش را يارى كند ، چه ستمگر باشد و چه ستم ديده. اگر ستمگر است، او را از ستم ، باز دارد و اين ، براى وى كمك است ، و اگر ستم ديده است، يارى اش رساند». .

۴۶۲۲.عنه عليه السلام :تفسير القمّي :كانَ أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَأتونَ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَيَسأَلونَهُ أن يَسأَلَ اللّهَ لَهُم ، وكانوا يَسأَلونَ ما لا يَحِلُّ لَهُم ، فَأَنزَلَ اللّهُ «وَ يَتَنَـجَوْنَ بِالاْءِثْمِ وَالْعُدْوَ نِ وَ مَعْصِيَتِ الرَّسُولِ» وقَولُهُم لَهُ إذا أتَوهُ : أنعِم صَباحاً ، وأنعِم مَساءً ، وهِيَ تَحِيَّةُ أهلِ الجاهِلِيَّةِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ «وَ إذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ» فَقالَ لَهُم رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : وقَد أبدَلَنَا اللّهُ بِخَيرٍ مِن ذلِكَ تَحِيَّةِ أهلِ الجَنَّةِ «السَّلامُ عَلَيكُم». ⁽¹⁾۵ / ۴أعمالُ الجاهِلِيَّةِأ ـ وَأدُ البَناتِالكتاب«وَإذَا بُشِّرَ أحَدُهُم بِالْأُنثَى ظَـلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِيمٌ * يَتَوَ رَى مِنَ الْقَوْمِ مِن سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أمْ يَدُسُّهُ فِى التُّرَابِ ألاَ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ» . ⁽²⁾

«وَ إذَا الْمَوْءُودَةُ سُـلـءِلَتْ * بِأَىِّ ذَمنبٍ قُتِلَتْ» . ⁽³⁾

.

۵ / ۴ كارهاى جاهليّت

الف ـ زنده به گور كردن دختران

۴۶۲۴.الكافى ( ـ به نقل از اسماعيل جُعفى ـ ) تفسير القمّى :ياران پيامبر صلى الله عليه و آله مى آمدند و از ايشان مى خواستند كه از خدا بخواهد كه خواسته شان را بر آورد . آنان تقاضاى آنچه برايشان روا نبود، مى داشتند . از اين رو ، خداوند اين آيه را نازل كرد : «با يكديگر نجوا مى كنند، درباره گناهان ، سركشى و نافرمانى از پيامبر» .

نيز اين سخن آنان كه : «أنعم صباحا و أنعم مساءً؛ صبح خوبى داشته باشى و شب خوبى داشته باشى» در هنگامى كه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله مى آمدند ، در حالى كه اين، تحيّت جاهليّت بود. از اين رو ، خداوند چنين نازل كرد : «و آن گاه كه نزد تومى آيند، تحيّتى غير از تحيّتِ خداوند بر زبان مى آورند» . پس ، پيامبر خدا فرمود: «خدا جايگزين بهترى برايمان قرار داد و آن، تحيّت بهشتيان است: سلامٌ عليكم».۵ / ۴كارهاى جاهليّتالف ـ زنده به گور كردن دخترانقرآن«و هر گاه يكى از آنان را به دخترْ مژده آورند ، از تلخىِ مژده اى كه به او داده اند، چهره اش سياه مى گردد . او خشم [و اندوه] خود را فرو مى خورد [و با خود مى انديشد كه: ]آيا او را با خوارى نگه دارد ، يا آن كه در خاك ، پنهانش كند ؟ هان ! بد ، داورى مى كنند» .

«و چون از آن دختركِ زنده به گور شده بپرسند كه : به كدامين گناه، كشته شده است» . ۱

.

الحديث۴۶۲۹.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «صِبْغَةَ اللَّه ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ حَرَّمَ عَلَيكُم : عُقوقَ الاُمَّهاتِ ، ووَأدَ البَناتِ ، ومَنعَ وَهاتِ ⁽¹⁾، وكَرِهَ لَكُم قيلَ وقالَ ، وكَثرَةَ السُّؤالِ ، وإضاعَةَ المالِ. ⁽²⁾۴۶۳۰.الكافي عن زرارة عن الإمام الباقر عليه السلام ، قاالإمام الصادق عليه السلام :جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَقالَ : إنّي قَد وَلَدتُ بِنتاً ورَبَّيتُها حَتّى إذا بَلَغَت فَأَلبَستُها وحَلَّيتُها ، ثُمَّ جِئتُ بِها إلى قَليبٍ ⁽³⁾فَدَفَعتُها في جَوفِهِ ، وكانَ آخِرُ ما سَمِعتُ مِنها وهِيَ تَقولُ : يا أبَتاه ، فَما كَفّارَةُ ذلِكَ ؟

قالَ : ألَكَ اُمٌّ حَيَّةٌ ؟

قالَ : لا .

قالَ : فَلَكَ خالَةٌ حَيَّةٌ ؟

قالَ : نَعَم .

قالَ : فَابرَرها فَإِنَّها بِمَنزِلَةِ الاُمِّ يُكَفَّرُ عَنكَ ما صَنَعتَ .

قالَ أبو خَديجَةَ : فَقُلتُ لِأَبي عَبدِاللّهِ عليه السلام : مَتى كانَ هذا ؟

فَقالَ : كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ ، وكانوا يَقتُلونَ البَناتِ مَخافَةَ أن يُسبَينَ فَيَلِدنَ في قَومٍ آخَرينَ. ⁽⁴⁾راجع: ص ۱۳۸ ح ۱۱۷۸ و ۱۴۲ ح ۱۱۸۱ ـ ۱۱۸۲ .

.

حديث۴۶۳۰.الكافى ( ـ به نقل از زراره ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، نافرمانى از مادران [ عاق مادران] ، زنده به گور كردن دختران ، و ادا نكردن حقوق واجب ⁽¹⁾را بر شما حرام ساخت و قيل و قال نمودن ، زياد درخواست كردن ، و ضايع ساختن مال را براى شما نمى پسندد .۴۶۳۱.امام باقر عليه السلام ( ـ در تفسير اين فرموده خداوند عز و جل : {Q} «با هم ) امام صادق عليه السلام :مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت : دخترى برايم زاده شد و او را تا سنّ بلوغ ، تربيت كردم. پس بر او لباس پوشاندم و زينتش كردم . سپس او را به نزد چاهى بردم و وى را در آن انداختم. آخرين سخنى كه از او شنيدم، اين بود : «پدر !» كفّاره اين رفتار چيست ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «آيا مادرت زنده است ؟».

گفت : نه .

فرمود : «آيا خاله ات زنده است ؟».

گفت : آرى .

فرمود : «به وى نيكى كن كه خاله به سانِ مادر است و كفّاره گناهت خواهد بود» .

ابو خديجه مى گويد كه از امام صادق عليه السلام پرسيدم : اين در چه زمانى رُخ داد ؟

فرمود : «در جاهليّت . آنان دختران را مى كُشتند ، از ترس اين كه به اسارت گرفته شوند و در طوايف ديگر ، فرزند بياورند» .ر . ك : ص ۱۳۹ ح ۱۱۷۸ و ۱۴۳ ح ۱۱۸۱ ـ ۱۱۸۲ .

.

ب ـ قَتلُ الأَولادِ«وَكَذَ لِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِّنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أوْلَـدِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُواْ عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ» . ⁽¹⁾

«قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُواْ أوْلَـدَهُمْ سَفَهَام بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّواْ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ» . ⁽²⁾

«يَـأَيُّهَا النَّبِىُّ إذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَـتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أن لاَّ يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْـئا وَ لاَ يَسْرِقْنَ وَ لاَ يَزْنِينَ وَ لاَ يَقْتُلْنَ أوْلَـدَهُنَّ وَ لاَ يَأْتِينَ بِبُهْتَـنٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أيْدِيهِنَّ وَ أرْجُلِهِنَّ وَلاَ يَعْصِينَكَ فِى مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ» . ⁽³⁾

«وَ لاَ تَقْتُلُواْ أوْلَـدَكُمْ خَشْيَةَ إمْلَـقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إيَّاكُمْ إنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْـئا كَبِيرًا» . ⁽⁴⁾

ج ـ الزِّناالكتاب«قُلْ إنَّمَا حَرَّمَ رَبِّىَ الْفَوَ حِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِْثْمَ وَ الْبَغْىَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأن تُشْرِكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَـنًا وَأن تَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ» . ⁽⁵⁾

الحديث۴۶۳۶.الكافى ( ـ به نقل از حسن بن عمّار ـ ) الإمام زين العابدين عليه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ «الْفَوَ حِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ» ـ: «مَا

ظَهَرَ» : نِكاحُ امرَأةِ الأَبِ ، و «مَا بَطَنَ» : الزِّنا. ⁽⁶⁾.

ب ـ فرزند كُشى

ج ـ زنا

ب ـ فرزند كُشى«و اين گونه ، بُتانِ مشركان ، براى بسيارى از آنان ، كشتن فرزندان را آراستند ، تا هلاكشان كنند و دينشان را بر آنان مشتبه سازند ؛ و اگر خدا مى خواست، چنين نمى كردند . پس ، آنان را با آنچه به دروغ مى سازند، رها كن» .

«كسانى كه از روى بى خردى و نادانى ، فرزندان خود را كشتند و آنچه را خدا روزى شان كرده بود ، از راه افترا به خدا ، حرام شمردند ، سخت زيان كرده اند . آنان به راستى ، گم راه شده اند و هدايت نيافته اند» .

«اى پيامبر ! چون زنانِ باايمان ، نزد تو آمدند كه [با اين شرط] با تو بيعت كنند كه چيزى را با خدا شريك نسازند و دزدى ننمايند و زنا نكنند و فرزندان خود را نكشند و بچه هاى حرام زاده در پيش دست و پاى خود را با بُهتان [و حيله] به شوهر نبندند و در [كار] نيك ، از تو نافرمانى نكنند ، با آنان بيعت كن و از خدا براى آنان آمرزش بخواه ؛ زيرا خداوند، آمرزنده مهربان است» .

«و از بيم تنگ دستى، فرزندان خود را مكشيد ؛ ماييم كه به آنها و شما روزى مى بخشيم . آرى ! كشتن آنان، همواره خطايى بزرگ است» .

ج ـ زناقرآن«بگو : پروردگار من ، فقط زشتكارى ها را ـ چه آشكارش [باشد] و چه پنهان ـ و گناه و ستم ناحق را حرام گردانيده است ، و [نيز] اين كه چيزى را شريك خدا سازيد كه دليلى بر [حقّانيت] آن نازل نكرده است ، و [ نيز] اين كه چيزى را كه نمى دانيد، به خدا نسبت دهيد» .

حديث۴۶۴۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :امام زين العابدين عليه السلامـ چون درباره «زشتى هاى آشكار و پنهان» از او سؤال شد ـ:

«زشتى آشكار» : ازدواج با زن پدر و «زشتى پنهان» : زناست .

.

۴۶۴۳.عنه صلى الله عليه و آله ( ـ في حَديثٍ طَويلٍ ـ ) الإمام الكاظم عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : «قُلْ إنَّمَا حَرَّمَ رَبِّىَ الْفَوَ حِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِْثْمَ وَ الْبَغْىَ بِغَيْرِ الْحَقِّ» ـ: فَأَمّا قَولُهُ «ما ظَهَرَ مِنْها» يَعنِي الزِّنَا المُعلَنَ ، ونَصبَ الرّاياتِ الَّتي كانَت تَرفَعُهَا الفَواجِرُ لِلفَواحِشِ فِي الجاهِلِيَّةِ . وأمّا قَولُهُ عز و جل : «وَمَا بَطَنَ» يَعني ما نُكِحَ مِنَ الآباءِ ؛ لِأَنَّ النّاسَ كانوا قَبلَ أن يُبعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله إذا كانَ لِلرَّجُلِ زَوجَةٌ وماتَ عَنها تَزَوَّجَهَا ابنُهُ مِن بَعدِهِ إذا لَم تَكُن اُمَّهُ ، فَحَرَّمَ اللّهُ عز و جلذلِكَ. ⁽¹⁾راجع: ص ۱۳۶ ح ۱۱۷۱ .

د ـ إكراهُ الفَتَياتِ عَلَى البِغاءِالكتاب«وَ لاَ تُكْرِهُواْ فَتَيَـتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إنْ أرَدْنَ تَحَصُّنًا لِّتَبْتَغُواْ عَرَضَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ مَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنم بَعْدِ إكْرَ هِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ» . ⁽²⁾

الحديث۴۶۴۴.امام على عليه السلام :الإمام الباقر عليه السلام :كانَتِ العَرَبُ وقُرَيشٌ يَشتَرونَ الإِماءَ ، ويَجعَلونَ عَلَيهِنَّ الضَّريبَةَ الثَّقيلَةَ ، ويَقولونَ : اِذهَبنَ وَازنينَ وَاكتَسِبنَ ، فَنَهاهُمُ اللّهُ عز و جلعَن ذلِكَ. ⁽³⁾.

د ـ وا داشتن كنيزان به فاحشگى

۴۶۴۵.امام على عليه السلام :امام كاظم عليه السلامـ در تفسير اين سخن خداوند عز و جل : «بگو : پروردگار من ، فقط زشتكارى ها را ـ چه آشكارش [ باشد] و چه پنهان ـ و گناه و ستم ناحق را حرام گردانيده است» ـ: «چه آشكارش» ، يعنى زناى آشكار و نصب كردن پرچم كه بدكاران در جاهليّت براى روسپيان بر مى افراشتند ، و امّا فرموده خدا : «چه پنهانش» ، يعنى ازدواج با زن پدر ؛ چرا كه پيش از بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله ، اگر مردِ همسردارى از دنيا مى رفت، پسرش با او ازدواج مى كرد، [البتّه] اگر مادرش نبود . پس خداوند، اين كار را حرام كرد .ر . ك : ص ۱۳۷ ح ۱۱۷۱ .

د ـ وا داشتن كنيزان به فاحشگىقرآن«و كنيزان خود را ـ در صورتى كه تمايل به پاك دامنى دارند ـ براى اين كه متاع زندگى دنيا را بجوييد ، به زنا وادار مكنيد ، و هر كس آنان را به زور وادار كند ، در حقيقت ، خدا پس از اجبار شدن آنان ، [نسبت به آنان] آمرزنده مهربان است» .

حديث۴۶۴۷.امام على عليه السلام :امام باقر عليه السلام :عرب و قريش ، كنيزان را خريدارى مى كردند و براى آنان ماليات هاى سنگين قرار مى دادند . آن گاه به آنان مى گفتند : «برويد فاحشه گرى كنيد و درآمد كسب نماييد» . پس خداوند، آنان را از اين كار ، باز داشت .

.

ه ـ الخَمرُ وَالمَيسِرُ وَالأَنصابُ وَالأَزلامُالكتاب«يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَـمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَـنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » . ⁽¹⁾

الحديث۴۶۵۲.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ مِن خُطبَتِهِ في وَصفِ القُرآنِ ـ ) الإمام الباقر عليه السلام :لَمّا أنزَلَ اللّهُ عز و جل عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله : «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَـمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَـنِ فَاجْتَنِبُوهُ» قيلَ : يا رَسولَ اللّهِ ، مَا المَيسِرُ ؟

فَقالَ : كُلُّ ما تُقومِرَ بِهِ حَتَّى الكِعابُ وَالجَوزُ .

قيلَ : فَمَا الأَنصابُ ؟

قالَ : ما ذَبَحوهُ لاِلِهَتِهِم .

قيلَ : فَمَا الأَزلامُ ؟

قالَ : قِداحُهُمُ الَّتي يَستَقسِمونَ بِها. ⁽²⁾۴۶۵۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَـمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَـنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» ـ: ... أمَّا الأَنصابُ فَالأَوثانُ الَّتي كانوا يَعبُدونَها المُشرِكونَ ، وأمَّا الأَزلامُ فَالأَقداحُ الَّتي كانَت تَستَقسِمُ بِها مُشرِكُو العَرَبِ فِي الجاهِلِيَّةِ. ⁽³⁾.

ه ـ شراب و قمار و قربانى بت ها و تيرهاى قرعه

ه ـ شراب و قمار و قربانى بت ها و تيرهاى قرعهقرآن«اى كسانى كه ايمان آورده ايد ، شراب و قمار و بت ها و تيرهاى قرعه پليدند [و ]از عمل شيطان اند . پس ، از آنها دورى گزينيد ؛ باشد كه رستگار شويد» .

حديث۴۶۵۴.امام زين العابدين عليه السلام ( ـ در مناجات انجيليه ـ ) امام باقر عليه السلام :آن زمان كه خداوند ، اين آيه را : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد ، شراب و مَيْسِر و انصاب و اَزلام ، پليدند [و] از عمل شيطان اند . پس ، از آنها دورى گزينيد» بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرد ، گفته شد : اى پيامبر خدا ! مَيسر چيست ؟

فرمود : «هر چيزى كه با آن قمار كنند، حتّى قاپ و گردو» .

گفته شد : انصاب چيست ؟

فرمود : «آنچه براى بُتان قربانى مى كردند» .

گفته شد : ازلام چيست ؟

فرمود : «تيرهايى كه با آنها قسمت مى كنند» .۴۶۵۵.الإمام عليّ عليه السلام :امام باقر عليه السلامـ در تفسير آيه : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد ، شراب و قمار و انصاب و ازلام پليدند [و] از عمل شيطان اند . پس ، از آنها دورى گزينيد ؛ باشد كه رستگار شويد» ـ: انصاب ، بُتانى بودند كه مشركان مى پرستيدند و ازلام، تيرهايى بودند كه مشركان عرب در جاهليّت با آنها قرعه مى زدند .

.

و ـ لَطخُ المَولودِ بِالدَّمِ۴۶۵۶.تفسير العيّاشي عن سعيد بن أبي الأصبغ :عيون أخبار الرضا عن أسماء بنت عميسـ في بَيانِ وِلادَةِ الإِمامِ الحَسَنِ عليه السلام ـ: لَمّا كانَ يَومُ سابِعِهِ عَقَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله عَنهُ بِكَبشَينِ أملَحَينِ ، وأعطَى القابِلَةَ فَخِذاً وديناراً ، ثُمَّ حَلَقَ رَأسَهُ وتَصَدَّقَ بِوَزنِ الشَّعرِ وَرِقاً ، وطَلى رَأسَهُ بِالخَلوقِ ثُمَّ قالَ : يا أسماءُ ، الدَّمُ فِعلُ الجاهِلِيَّةِ. ⁽¹⁾۴۶۵۷.الإمام الكاظم عليه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالى : {Q} «فَمُسْتَ ) الكافي عن عاصم الكوزيّ :سَمِعتُ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام يَذكُرُ عَن أبيهِ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَقَّ عَنِ الحَسَنِ عليه السلام بِكَبشٍ وعَنِ الحُسَينِ عليه السلام بِكَبشٍ ، وأعطَى القابِلَةَ شَيئاً ، وحَلَقَ رُؤوسَهُما يَومَ سابِعِهِما ، ووَزَنَ شَعرَهُما فَتَصَدَّقَ بِوَزنِهِ فِضَّةً .

قالَ : فَقُلتُ لَهُ : يُؤخَذُ الدَّمُ فَيُلَطَّخُ بِهِ رَأسُ الصَّبِيِّ ؟

فَقالَ : ذاكَ شِركٌ .

فَقُلتُ : سُبحانَ اللّهِ ! شِركٌ ؟

فَقالَ : لَو لَم يَكُن ذاكَ شِركاً فَإِنَّهُ كانَ يُعمَلُ فِي الجاهِلِيَّةِ ونُهِيَ عَنهُ فِي الإِسلامِ . ⁽²⁾ز ـ الطِّيَرَة۴۶۵۹.الكافي عن عيسى شلقان :مسند ابن حنبل عن أبي حسّان :إنَّ رَجُلاً قالَ لِعائِشةَ : إنَّ أبا هُرَيرَةَ يُحَدِّثُ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ : إنَّ الطِّيَرَةَ فِي المَرأةِ وَالدّارِ وَالدّابَّةِ ، فَغَضِبَت غَضَباً شَديداً فَطارَت شِقَّةٌ مِنها فِيالسَّماءِ وشِقَّةٌ فِيالأَرضِ.

فَقالَت: إنَّما كانَ أهلُ الجاهِلِيَّةِ يَتَطَيَّرونَ مِن ذلِكَ. ⁽³⁾.

و ـ خون آلود كردن كودك

ز ـ فال بد زدن

و ـ خون آلود كردن كودك۴۶۵۷.امام كاظم عليه السلام ( ـ در پاسخ به پرسش از اين سخن خداوند متعال : {Q} « ) عيون أخبار الرضا عليه السلامـ به نقل از اسماء ، دختر عُمَيس ، در چگونگى ولادت امام حسن عليه السلام ـ: وقتى روز هفتمش شد ، پيامبر صلى الله عليه و آله براى او دو قوچ سياه عقيقه كرد و يك ران و يك دينار به قابله داد. آن گاه سرِ او را تراشيد و به اندازه وزنش ، سكه صدقه داد و سرش را با خَلُوق (گياهى خوش بو كننده) شستشو داد و فرمود: «اى اسماء ! خون آلود كردن، كار [ روزگار] جاهليّت است» .۴۶۵۸.امام كاظم عليه السلام ( ـ در باره آيه : {Q} «او كسى است كه شما را از يك ت ) الكافىـ به نقل از عاصم كوزى ـ: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه از پدرش نقل مى نمود كه پيامبر خدا براى امام حسن و امام حسين عليهماالسلام دو قوچ عقيقه كرد و به قابله هديه اى داد و روز هفتم تولدشان، سرِ آن دو را تراشيد و به اندازه وزن موهايشان نقره صدقه داد .

به امام صادق عليه السلام گفتم : [ برخى] خون مى گيرند و سر كودك را بدان آغشته مى كنند .

امام عليه السلام فرمود : «اين ، شرك است» .

گفتم : سبحان اللّه ! شرك است ؟

فرمود : «اگر شرك هم نباشد ، به درستى كه رفتارى بوده كه در جاهليّت انجام مى شده و در اسلام از آن نهى شده است» .ز ـ فال بد زدن۴۶۶۰.تفسير العيّاشي عن أحمد بن محمّد :مسند ابن حنبلـ به نقل از ابوحسّان ـ: مردى به عايشه گفت كه ابو هريره از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده كه فرمود : ناخجستگى ، در زن است و خانه و مَركب .

عايشه به شدّت خشمگين شد، گويى كه نيمه اش به آسمان رفت و نيمه ديگرش در زمين ماند. سپس گفت : به درستى كه مردمان جاهليّت ، به اين امور، فال بد مى زدند .

.

۴۶۶۰.تفسير العياشى ( ـ به نقل از احمد بن محمّد ـ ) المستدرك على الصحيحين عن عائشة :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : كانَ أهلُ الجاهِلِيَّةِ يَقولونَ : إنَّمَا الطِّيَرَةُ فِي المَرأةِ وَالدّابَّةِ وَالدّارِ ، ثُمَّ قَرَأت : «مَا أصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِى الْأَرْضِ وَ لاَ فِى أنفُسِكُمْ إلاَّ فِى كِتَـبٍ مِّن قَبْلِ أن نَّبْرَأهَا إنَّ ذَ لِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾ح ـ الاِستِعاذَةُ بِالجِنِّالكتاب«وَ أنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الاْءِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا» . ⁽³⁾

الحديث۴۶۶۳.الإمام عليّ عليه السلام :تفسير القمّي عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ عليه السلام عَن قَولِ اللّهِ: «أنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الاْءِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا» قالَ : الرَّجُلُ يَنطَلِقُ إلَى الكاهِنِ الَّذي كانَ يوحي إلَيهِ الشَّيطانُ فَيَقولُ : قُل لِشَيطانِكَ : إنَّ فُلاناً قَد ⁽⁴⁾عاذَ بِكَ. ⁽⁵⁾ط ـ الذَّبحُ لِلجِنِّ۴۶۶۵.الكافي عن سعدان عن الإمام الصادق عليه السلام قال:الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ نَهى عَن ذَبائِحِ الجِنِّ ، قيلَ : يا رَسولَ اللّهِ ، وما ذَبائِحُ الجِنِّ ؟

قالَ صلى الله عليه و آله : يَتَخَوَّفُ القَومُ مِن سُكّانِ الدّارِ فَيَذبَحونَ لَهُمُ الذَّبيحَةَ. ⁽⁶⁾.

ح ـ به جن پناه بردن

ط ـ قربانى كردن براى جن

۴۶۶۳.امام على عليه السلام :المستدرك على الصحيحين :عايشه گفت : پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمود : «مردمان جاهليّت مى گفتند كه شومى ، در سه چيز است : زن ، مَركب و خانه». سپس اين آيه را خواند : «هيچ مصيبتى نه در زمين و نه در نفْس هاى شما [ به شما ]نمى رسد ، مگر آن كه پيش از اين كه آن را پديد آوريم، در كتابى هست. اين [كار ]براى خدا آسان است» .ح ـ به جن پناه بردنقرآن«و مردانى از آدميان ، به مردانى از جِنّيان پناه مى بردند و بر سركشى آنها مى افزودند» .

حديث۴۶۶۸.الإمام الصادق عليه السلام :تفسير القمّىـ به نقل از زراره ـ: از امام باقر عليه السلام در تفسير اين آيه پرسيدم : «و مردانى از آدميان ، به مردانى از جِنّيان پناه مى بردند و بر سركشى آنها مى افزودند» .

فرمود : «مردى نزد فالگيران و طالع بينان كه شيطان با آنها نجوا مى كرد ، مى رفت و مى گفت : به شيطانت بگو: فلانى به تو پناه آورده است» .ط ـ قربانى كردن براى جن۴۶۶۶.امام على عليه السلام ( ـ به كميل بن زياد ـ ) امام على عليه السلام :به راستى كه پيامبر خدا از قربانى كردن براى جن ، نهى كرد .

گفته شد : اى پيامبر خدا! قربانى كردن براى جن چيست ؟

فرمود : «گروهى از مردم، از جِنّيانى كه در خانه ها سكنا مى گزينند، هراس داشتند . از اين رو، برايشان قربانى مى كردند» .

.

ي ـ التِّوَل۴۶۶۸.امام صادق عليه السلام :دعائم الإسلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله نَهى عَنِ التَّمائِمِ وَالتِّوَلِ. ۱ فَالتَّمائِمُ : ما يُعَلَّقُ مِنَ الكُتُبِ وَالخَرَزِ وغَيرِ ذلِكَ ، وَالتِّوَلُ : ما تَتَحَبَّبُ بِهِ النِّساءُ إلى أزواجِهِنَّ كَالكَهانَةِ وأشباهِها . ونَهى عَنِ السِّحرِ. ⁽¹⁾ك ـ النِّياحَة۴۶۷۰.الإمام الصادق عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :النِّياحَةُ مِن عَمَلِ الجاهِلِيَّةِ. ⁽²⁾۴۶۷۱.عنه عليه السلام ( ـ فِي الدُّعاءِ بَينَ الرَّكَعاتِ ـ ) عنه صلى الله عليه و آله :مِن أمرِ الجاهِلِيَّةِ النِّياحَةُ ، وتَبَرُّؤُ امرِىًء مِنِ ابنِهِ ، وفَخرُهُ عَلَى النّاسِ. ⁽³⁾۴۶۷۲.الإمام عليّ عليه السلام :سنن النسائي عن أنس :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله أخَذَ عَلَى النِّساءِ حينَ بايَعَهُنَّ أن لا يَنُحنَ ،

فَقُلنَ : يا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ نِساءً أسعَدنَنا فِي الجاهِلِيَّةِ أفَنُسعِدُهُنَّ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لا إسعادَ فِي الإِسلامِ . ⁽⁴⁾.

ى ـ مُهره بستن

ك ـ نوحه گرى

ى ـ مُهره بستن۴۶۷۰.امام صادق عليه السلام ( ـ در نيايش ـ ) دعائم الإسلام :پيامبر صلى الله عليه و آله از تَمائم و تِوَل منع كرد . «تَمائم»، مهره ها يا نوشته هايى است كه به خود ، آويزان مى كنند ، و «تِوَل»، كارى است كه زنان، براى محبوب بودن در نزد شوهرانشان انجام مى دهند (از قبيل: فالگيرى ، طالع بينى و مانند آن) . و پيامبر صلى الله عليه و آله از سِحر [نيز] منع فرمود .ك ـ نوحه گرى۴۶۷۲.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نوحه گرى [ بر مردگان،] از رفتارهاى جاهليّت است .۴۶۷۳.امام صادق عليه السلام ( ـ به يكى از مردم ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :از سنّت هاى جاهليّت است : نوحه گرى ، بيزارى جستن شخص از فرزندش، و فخرفروشى و تكبّرورزى بر مردم .۴۶۷۴.الاحتجاج :سنن النسائىـ به نقل از اَنَس ـ: پيامبر خدا هنگامى كه با زنان بيعت نمود، از آنان پيمان گرفت كه نوحه گرى نكنند .

زنان گفتند : اى پيامبر! در جاهليّت ، زمانى ما را در نوحه گرى يارى رسانده اند . آيا آنان را يارى رسانيم ؟

پيامبر خدا فرمود : «اين كار در اسلام روا نيست» .

.

۴۶۷۴.الاحتجاج :رسول اللّه صلى الله عليه و آله : «وَلاَ يَعْصِينَكَ فِى مَعْرُوفٍ» ⁽¹⁾قالَ : النَّوحُ. ⁽²⁾ل ـ الحَلفُ بِغَيرِ اللّهِ۴۶۷۶.تفسير الطبري عن أبي صالح :تفسير العيّاشي عن زرارة عن الإمام الباقر عليه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِهِ : «فَاذْكُرُواْ اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ ءَابَاءَكُمْ أوْ أشَدَّ ذِكْرًا» ⁽³⁾.

قالَ : إنَّ أهلَ الجاهِلِيَّةِ كانَ مِن قَولِهِم : كَلاّ وأبيكَ ، بَلى وأبيكَ ، فَاُمِروا أن يَقولوا : لا وَاللّهِ ، وبَلى وَاللّهِ. ⁽⁴⁾۴۶۷۵.امام صادق عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :لا أرى أن يَحلِفَ الرَّجُلُ إلاّ بِاللّهِ ، فَأَمّا قَولُ الرَّجُلِ : «لا بَل شانِئُكَ» فَإِنَّهُ مِن قَولِ أهلِ الجاهِلِيَّةِ ، ولَو حَلَفَ الرَّجُلُ بِهذا وأشباهِهِ لَتَرَكَ الحَلفَ بِاللّهِ. ⁽⁵⁾.

ل ـ سوگند به غير خدا

۴۶۷۶.تفسير الطبرى ( ـ به نقل از ابو صالح ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در تفسير آيه : «تو را در هيچ معروفى ، نافرمانى نكنند» ـ: مقصود، نوحه گرى است .ل ـ سوگند به غير خدا۴۶۷۸.الإمام عليّ عليه السلام :تفسير العياشىـ به نقل از زراره ـ: از امام باقر عليه السلام درباره تفسير آيه : «خدا را ياد كنيد، مانند ياد كردن پدرانتان يا بيشتر» پرسيدم .

فرمود : «مردمان جاهليّت، تكيه كلامشان اين بود : نه ؛ به پدرت سوگند ، آرى به پدرت سوگند . از آن پس ، دستور داده شد كه بگويند: نه، به خدا سوگند ، آرى ، به خدا سوگند ».۴۶۷۹.عنه عليه السلام :امام صادق عليه السلام :روا نمى بينم كه به غير خدا ، سوگند ياد شود . اين سخنِ برخى كه مى گويند: «نه ؛ بلكه بدخواهَت چنين شود» ، از گفته هاى جاهليّت است و سوگند خوردن با اين عبارت ها و مانند آن، كنار نهادن سوگند خوردن به خداوند است .

.

۵ / ۵مَحقُ الإِسلامِ لِعاداتِ الجاهِلِيَّةِ۴۶۷۹.امام على عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل بَعَثَني رَحمَةً لِلعالَمينَ ، ولِأَمحَقَ المَعازِفَ وَالمَزاميرَ ، واُمورَ الجاهِلِيَّةِ ، وَالأَوثانَ. ⁽¹⁾۴۶۸۰.الإمام الصادق عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :أبغَضُ النّاسِ إلَى اللّهِ ثَلاثَةٌ : مُلحِدٌ فِي الحَرَمِ ، ومُبتَغٍ فِي الإِسلامِ سُنَّةَ الجاهِلِيَّةِ ، ومُطَّلِبٌ دَمَ امرِىًءبِغَيرِ حَقٍّ لِيُهريقَ دَمَهُ. ⁽²⁾۴۶۸۱.صحيح البخاري عن عبد اللّه :عنه صلى الله عليه و آلهـ مِن خُطبَتِهِ في عَرَفَةَ ـ: ألا كُلُّ شَيءٍ مِن أمرِ الجاهِلِيَّةِ تَحتَ قَدَمَيَّ مَوضوعٌ ⁽³⁾، ودِماءُ الجاهِلِيَّةِ مَوضوعَةٌ ، وإنَّ أوَّلَ دَمٍ أضَعُ مِن دِمائِنا دَمُ ابنِ رَبيعَةَ بنِ الحارِثِ ـ كانَ مُستَرضِعاً في بَني سَعدٍ فَقَتَلَتهُ هُذَيلٌ ـ ورِبَا الجاهِلِيَّةِ مَوضوعٌ ، وأوَّلُ رِباً أضَعُ رِبانا رِبا عَبّاسِ بنِ عَبدِالمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوضوعٌ كُلُّهُ. ⁽⁴⁾۴۶۸۲.الإمام عليّ عليه السلام :الإصابة عن أبي عبيدة :كانَ مِن مَآثِرِ ⁽⁵⁾يَشكُرَ فِي الجاهِلِيَّةِ أنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله خَطَبَ يَومَ الفَتحِ

فَقالَ : ألا إنَّ كُلَّ مَكرُمَةٍ كانَت فِي الجاهِلِيَّةِ فَقَد جَعَلتُها تَحتَ قَدَمَيَّ إلاَّ السِّقايَةَ وَالسَّدانَةَ. ⁽⁶⁾

فَقامَ إلَيهِ الأَسوَدُ بنُ رَبيعَةَ بنِ أبِي الأَسوَدِ بنِ مالِكِ بنِ رَبيعَةَ بنِ جُمَيلِ بنِ ثَعلَبَةَ بنِ عَمرِو بنِ عُثمانَ بنِ حَبيبِ بنِ يَشكُرَ فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ أبي كانَ تَصَدَّقَ بِمالٍ مِن مالِهِ عَلَى ابنِ السَّبيلِ فِي الجاهِلِيَّةِ ، فَإِن تَكُن لي تَكرِمَةً تَرَكتُها ، وإن لا تَكُن لي مَكرُمَةً فَأَنَا أحَقُّ بِها . فَقالَ : بَل هِيَ لَكَ مَكرُمَةٌ فَتَقَبَّلها. ⁽⁷⁾.

۵ / ۵ اسلام، نابود كننده سنّت هاى جاهليّت

۵ / ۵اسلام، نابود كننده سنّت هاى جاهليّت۴۶۸۲.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به راستى كه خداوند عز و جل مرا رحمتى براى جهانيان مبعوث كرد ، و بدان جهت كه ساز و چنگ و نى و سنّت هاى جاهليّت و بُتان را نابود كنم .۴۶۸۳.الإمام الباقر عليه السلام ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مبغوض ترين انسان ها در نزد خداوند، سه كس اند: كسى كه در حَرَم، اِلحاد ⁽¹⁾ورزد ؛ كسى كه در اسلام به دنبال سنّت هاى جاهليّت باشد؛ و كسى كه تلاش كند خون كسى را به ناحق بريزد .۴۶۸۴.عنه عليه السلام ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُم ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سخنرانى در روز عرفه ـ: بدانيد كه هر سنّتى از سنّت هاى جاهليّت را زير پا گذاشتم ⁽²⁾و كنار نهادم . خونخواهى جاهليّت نيز كنار نهاده مى شود ، و اوّلْ خونى كه كنار مى نهم، خون ابن ربيعه، پسر حارث است ـ كه در قبيله بنى سعد، دوران شيرخوارگى را مى گذرانْد و قبيله هُذَيل ، او را كشتند ـ و رباى جاهليّت، مُلغى است و اوّلْ ربايى كه لغو مى كنم ، رباى عبّاس ، پسر عبد المطّلب است . به درستى كه همه اينها مُلغى هستند .۴۶۸۵.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في قَولِ اللّه ِ تَعالى : {Q} «وَ مَنْ أَضَلُّ ) الإصابةـ به نقل از ابو عبيد ـ: از كارهاى برجسته [ قبيله] يَشْكُر در جاهليّت ، اين است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز فتح مكّه، سخنرانى كرد و فرمود : «بدانيد كه همه كارهاى افتخارآميز جاهليّت را زير پا گذاردم، جز آب رسانى به حاجيان و پرده دارى كعبه را» .

آن گاه، اسود بن ربيعة بن ابو الأسود بن مالك بن ربيعة بن جميل بن ثعلبة بن عمرو بن عثمان بن حبيب بن يَشكُر به پا خاست و گفت : اى پيامبر خدا! به راستى كه پدرم در جاهليّت، اموالى را به در راه ماندگان ، بخشش مى كرد . اگر اين براى من بزرگى است، رهايش كنم و اگر شرافتى نيست، من سزاوارترم كه آن را ادامه دهم .

پيامبر خدا فرمود : «اين ، براى تو افتخارى است» . پس ، آن را پذيرفت .

.

۴۶۸۶.الكافي عن ابن أبي نصر عن أبي الحسن عليه السلام ( ـ في قَولِ اللّه ِ تَعالى : {Q} «وَ مَنْ أَضَلُّ ) تفسير القمّي :حَجَّ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَجَّةَ الوَداعِ لِتَمامِ عَشرِ حِجَجٍ مِن مَقدَمِهِ المَدينَةَ ، فَكانَ مِن قَولِهِ بِمِنى أن حَمِدَ اللّهَ وأثنى عَلَيهِ ثُمَّ قالَ : ... ألا وكُلُّ مَأثَرَةٍ أو بِدعَةٍ كانَت فِي الجاهِلِيَّةِ أو دَمٍ أو مالٍ فَهُوَ تَحتَ قَدَمَيَّ هاتَينِ ، لَيسَ أحَدٌ أكرَمَ مِن أحَدٍ إلاّ بِالتَّقوى ، ألا هَل بَلَّغتُ ؟

قالوا : نَعَم .

قالَ : اللّهُمَّ اشهَد . ثُمَّ قالَ : ألا وكُلُّ رِباً كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ فَهُوَ مَوضوعٌ ، وأوَّلُ مَوضوعٍ مِنهُ رِبَا العَبّاسِ بنِ عَبدِالمُطَّلِبِ ، ألا وكُلُّ دَمٍ كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ فَهُوَ مَوضوعٌ ، وأوَّلُ مَوضوعٍ دَمُ رَبيعَةَ ، ألا هَل بَلَّغتُ ؟

قالوا : نَعَم .

قالَ : اللّهُمَّ اشهَد. ⁽¹⁾۴۶۸۳.امام باقر عليه السلام ( ـ درباره اين فرموده خداوند متعال كه : {Q} «و آنان ) رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ مِن خُطبَتِهِ في حَجَّةِ الوَداعِ ـ: إنَّ رِبَا الجاهِلِيَّةِ مَوضوعٌ وإنَّ أوَّلَ رِباً أبدَأُ بِهِ رِبَا العَبّاسِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ، وإنَّ دِماءَ الجاهِلِيَّةِ مَوضوعَةٌ وإنَّ أوَّلَ دَمٍ أبدَأُ بِهِ دَمُ عامِرِ بنِ رَبيعَةَ بنِ الحارِثِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ، وإنَّ مَآثِرَ الجاهِلِيَّةِ مَوضوعَةٌ غَيرَ السَّدانَةِ وَالسِّقايَةِ ، وَالعَمدُ قَوَدٌ وشِبهُ العَمدِ ما قُتِلَ بِالعَصا وَالحَجَرِ وفيهِ مِئَةُ بَعيرٍ ، فَمَنِ ازدادَ فَهُوَ مِنَ الجاهِلِيَّةِ. ⁽²⁾.

۴۶۸۴.امام باقر عليه السلام ( ـ درباره اين فرموده خداوند متعال : {Q} «بگو : آيا ) تفسير القمّى :پيامبر خدا در دهمين سال ورود به مدينه، حجّة الوداع (حجّ خداحافظى) را به جاى آورد. بخشى از سخنان ايشان كه در سرزمين مِنا پس از حمد و سپاس الهى ايراد نمود، چنين است :

«بدانيد كه هر افتخار يا بدعت جاهليّت و هر خون و سنّت جاهليّت، در زير پاى من است . هيچ كس شرافتى بر ديگرى ندارد، جز به تقوا . آيا ابلاغ كردم ؟» .

گفتند : آرى .

فرمود : «خدايا! گواه باش» .

سپس فرمود : «بدانيد هر رباى جاهليّت، مُلغى است و اوّلين رباى لغو شده ، رباى عبّاس ، پسر عبد المطّلب است . آگاه باشيد كه هرگونه خونخواهىِ جاهليّت را ملغى كردم و اوّلين خونخواهىِ لغو شده، خون ربيعه است . آيا ابلاغ كردم ؟».

گفتند : آرى .

فرمود : «بار خدايا! گواه باش» .۴۶۸۵.امام صادق عليه السلام ( ـ درباره اين سخن خداى تعالى : {Q} «و كيست گم راه ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سخنرانى در حجّة الوداع ـ: به راستى كه رباى جاهليّت كنار نهاده شد و اوّلين ربايى كه از آن شروع مى كنم، رباى عبّاس ، پسر عبد المطّلب است ؛ و به راستى كه خون هاى جاهليّت، كنار نهاده شد و اوّلين خونى كه از آن شروع مى كنم ، خون عامر بن ربيعة بن حارث بن عبد المطّلب است؛ و به راستى كه افتخارات جاهليّت، كنار نهاده شد، جز پرده دارى و آب رسانى به حاجيان . قتل عمد، قصاص دارد و قتل شبه عمد ـ كه با كسى سنگ و عصا كشته شده باشد ـ ، صد شتر ديه دارد . هر كه بر اين بيفزايد ، از جاهليّت است . .

۴۶۸۶.الكافى ( ـ به نقل از ابن ابى نصر ، از امام رضا عليه السلام ) الإمام الباقر عليه السلام :صَعِدَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله المِنبَرَ يَومَ فَتحِ مَكَّةَ فَقالَ : أيُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ قَد أذهَبَ عَنكُم نَخوَةَ الجاهِلِيَّةِ وتَفاخُرَها بِآبائِها . ألا إنَّكُم مِن آدَمَ عليه السلام وآدَمُ مِن طينٍ . ألا إنَّ خَيرَ عِبادِ اللّهِ عَبدٌ اِتَّقاهُ ، إنَّ العَرَبِيَّةَ لَيسَت بِأَبٍ والِدٍ ولكِنَّها لِسانٌ ناطِقٌ ، فَمَن قَصُرَ بِهِ عَمَلُهُ لَم يُبلِغهُ حَسَبُهُ . ألا إنَّ كُلَّ دَمٍ كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ أو إحنَةٍ ـ وَالإِحنَةُ : الشَّحناءُ ـ فَهِيَ تَحتَ قَدَمي هذِهِ إلى يَومِ القِيامَةِ. ⁽¹⁾۴۶۸۷.بصائر الدرجات عن محمّد بن الفضيل عن أبي الحسن علي ( ـ في قَولِ اللّه ِ تَعالى : {Q} «وَ مَنْ أَضَلُّ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ قَد وَضَعَ بِالإِسلامِ مَن كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ شَريفاً ، وشَرَّفَ بِالإِسلامِ مَن كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ وَضيعاً ، وأعَزَّ بِالإِسلامِ مَن كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ ذَليلاً ، وأذهَبَ بِالإِسلامِ ما كانَ مِن نَخوَةِ الجاهِلِيَّةِ وتَفاخُرِها بِعَشائِرِها وباسِقِ أنسابِها . فَالنّاسُ اليَومَ كُلُّهُم ـ أبيَضُهُم وأسوَدُهُم ، وقُرَشِيُّهُم وعَرَبِيُّهُم وعَجَمِيُّهُم ـ مِن آدَمَ ، وإنَّ آدَمَ خَلَقَهُ اللّهُ مِن طينٍ ، وإنَّ أحَبَّ النّاسِ إلَى اللّهِ عز و جل يَومَ القِيامَةِ أطوَعُهُم لَهُ وأتقاهُم. ⁽²⁾۴۶۸۸.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :إنَّما أفاضَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله خِلافَ أهلِ الجاهِلِيَّةِ كانوا يُفيضونَ بِإِيجافِ ⁽³⁾الخَيلِ وإيضاعِ الإِبِلِ ، فَأَفاضَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله خِلافَ ذلِكَ بِالسَّكينَةِ وَالوَقارِ وَالدَّعَةِ ، فَأَفِض بِذِكرِ اللّهِ وَالاِستِغفارِ وحَرِّك بِهِ لِسانَكَ ، فَإِذا مَرَرتَ بِوادي مُحَسِّرٍ ـ وهُوَ وادٍ عَظيمٌ بَينَ جَمعٍ ومِنى وهُوَ إلى مِنى أقرَبُ ـ فَاسعَ فيهِ حَتّى تُجاوِزَهُ. ⁽⁴⁾.

۴۶۸۹.معاني الأخبار عن الحلبي :امام باقر عليه السلام :پيامبر خدا در روز فتح مكّه، بر منبر رفت و فرمود : «اى مردم ! خداوند، غرور جاهليّت و فخرفروشى را از ميان برداشت . آگاه باشيد كه همه شما از آدم و آدم از خاك آفريده شد . بدانيد كه بهترين بنده خدا، كسى است كه از خدا پروا كند . عربيّت، پدر [ و تبار] نيست؛ بلكه زبانى است گويا . آن كه در كردارش كوتاهى باشد ، تبار او جبران نمى كند . آگاه باشيد كه هر خون جاهليّت يا كينه جاهليّت ، زير پاى من است تا روز قيامت» .۴۶۹۰.معاني الأخبار عن بريد العجلي :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به راستى كه خداوند ، به سبب اسلام ، آن كه را در جاهليّتْ شريف بود ، پست كرد و به سبب اسلام، كسانى را كه در جاهليّتْ پست بودند، شرافت بخشيد و به واسطه اسلام، كسانى را كه در جاهليّتْ خوار بودند، عزيز ساخت و به واسطه اسلام، غرور جاهليّت و فخرفروشى به قبيله ها و تبارهاى برجسته را از بين برد .

امروز ، همه مردم ، سياه و سفيد ، قُريشى و عرب و غير عرب، از آدم و خداوند، آدم را از خاك آفريد . به درستى كه محبوب ترين كسان در نزد خداوند در روز رستاخيز، پارساترين و پيروترينِ آنها نسبت به خداوند است .۴۶۸۷.بصائر الدرجات ( ـ به نقل از محمّد بن فُضَيل از امام ابو الحسن علي ) امام صادق عليه السلام :پيامبر خدا بر خلاف رسم جاهليّت، حركت كرد . در جاهليّت، از مشعر ، اسبان و شتران را با سرعت به حركت در مى آوردند؛ ولى پيامبر خدا با آرامش و متانت و فروتنى، از مشعر به سوى مِنا حركت نمود .

پس ، در حال فرود آمدن ، در ياد خدا و استغفار باش و زبان را به ياد خدا حركت بده . هنگامى كه به وادى مُحَسَّر ـ كه منطقه اى بزرگ ميان «جَمع» و «مِنا»ست و به مِنا نزديك تر است ـ رسيدى، با سرعت حركت كن تا از آن بگذرى . .

۴۶۸۸.امام على عليه السلام :الإمام الباقر عليه السلام :قالَ [ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ] لِعَلِيٍّ عليه السلام : يا عَلِيُّ ائتِ بَني خُزَيمَةَ مِن بَنِي المُصطَلِقِ فَأَرضِهِم مِمّا صَنَعَ خالِدُ بنُ الوَليدِ . ثُمَّ رَفَعَ صلى الله عليه و آله قَدَمَيهِ فَقالَ : يا عَلِيُّ ، اِجعَل قَضاءَ أهلِ الجاهِلِيَّةِ تَحتَ قَدَمَيكَ .

فَأَتاهُم عَلِيٌّ عليه السلام ، فَلَمَّا انتَهى إلَيهِم حَكَمَ فيهِم بِحُكمِ اللّهِ عز و جل . فَلَمّا رَجَعَ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله قالَ : يا عَلِيُّ ، أخبِرني بِما صَنَعتَ . . .. ⁽¹⁾۴۶۸۹.معانى الأخبار ( ـ به نقل از حلبى ـ ) عنه عليه السلام :دَعا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَلِيَّ بنَ أبي طالِبٍ عليه السلام فَقالَ : يا عَلِيُّ ، اُخرُج إلى هؤُلاءِ القَومِ [ يَعني بَني جَذيمَةَ ] فَانظُر في أمرِهِم ، وَاجعَل أمرَ الجاهِلِيَّةِ تَحتَ قَدَمَيكَ .

فَخَرَجَ عَلِيٌّ حَتّى جاءَهُم ومَعَهُ مالٌ قَد بَعَثَ بِهِ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَوَدى لَهُمُ الدِّماءَ وما اُصيبَ لَهُم مِنَ الأَموالِ حَتّى إنَّهُ لَيَدي لَهُم ميلَغَةَ الكَلبِ. ⁽²⁾۴۶۹۰.معانى الأخبار ( ـ به نقل از بريد عجلى ـ ) الإمام زين العابدين عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل رَفَعَ بِالإِسلامِ الخَسيسَةَ ، وأتَمَّ بِهِ النّاقِصَةَ ، وأكرَمَ بِهِ اللُّؤمَ ، فَلا لُؤمَ عَلَى المُسلِمِ ، إنَّمَا اللُّؤمُ لُؤمُ الجاهِلِيَّةِ. ⁽³⁾۴۶۹۱.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :الأَكلُ عِندَ أهلِ المُصيبَةِ مِن عَمَلِ أهلِ الجاهِلِيَّةِ ، وَالسُّنَّةُ البَعثُ إلَيهِم بِالطَّعامِ كَما أمَرَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله في آلِ جَعفَرِ بنِ أبي طالِبٍ لَمّا جاءَ نَعيُهُ. ⁽⁴⁾.

۴۶۹۲.الإمام الصادق عليه السلام :امام باقر عليه السلام :پيامبر خدا به على عليه السلام فرمود : «نزد طايفه بنى خُزَيمه از بنى مُصطَلِق برو و آنان را درباره كارى كه خالد بن وليد انجام داد ، راضى كن» . آن گاه پايش را بلند كرد و فرمود : «داورىِ جاهليّت را زير پا بگذار» .

على عليه السلام نزد آنان آمد و با حكم خداوند، در ميانشان داورى كرد . هنگامى كه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله برگشت ، پيامبر خدا فرمود : «اى على! به من بگو چه كردى ؟» .۴۶۹۳.عيون أخبار الرضا عليه السلام عن إبراهيم بن أبي محامام باقر عليه السلام :پيامبر خدا ، على بن ابى طالب عليه السلام را فرا خواند و فرمود : «اى على! به سوى اين گروه (بنى خُزَيمه)، حركت كن و در كارهايشان بنگر و رسم هاى جاهليّت را زير پا بگذار» .

على عليه السلام خارج شد و نزد آنان آمد . با او اموالى بود كه پيامبر خدا فرستاده بود . پس خون بهاى خون هاى ريخته شده و خسارت اموالِ تلف شده، حتّى كاسه آبخورى سگ را پرداخت كرد .۴۶۹۱.امام على عليه السلام :امام زين العابدين عليه السلام :به راستى كه خداوند، به واسطه اسلام، پستى را از ميان برداشت و به واسطه آن ، كاستى را كامل كرد و به سبب آن، فرومايگى به بزرگوارى تبديل شد . پس ، هيچ فرومايگى اى بر مسلمان نيست . همانا فرومايگى ، فرومايگى جاهليّت است .۴۶۹۲.امام صادق عليه السلام :امام صادق عليه السلام :خوردن در نزد صاحبان عزا، رفتار مردمان جاهليّت است . سنّت اسلامى، فرستادن غذا براى صاحبان عزاست ، همان گونه كه پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه خبر مرگ جعفر بن ابى طالب را شنيد ، دستور داد براى خاندان او غذا ببرند . .

۵ / ۶ما اُبرِمَ مِن السُّنَنِ۴۶۹۴.المحاسن ( ـ به نقل از ابو ربيع شامى ـ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في وَصِيَّتِهِ لِمُعاذِ بنِ جَبَلٍ لَمّا بَعَثَهُ إلَى اليَمَنِ ـ: أمِت أمرَ الجاهِلِيَّةِ إلاّ ما سَنَّهُ الإِسلامُ ، وأظهِر أمرَ الإِسلامِ كُلَّهُ صَغيرَهُ وكَبيرَهُ. ⁽¹⁾۴۶۹۵.الإمام الباقر عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آلهـ أيضاً ـ: أمِت أمرَ الجاهِلِيَّةِ إلاّ ما حَسُنَ ⁽²⁾. ⁽³⁾۴۶۹۶.الإمام الصادق عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ عَبدَ المُطَّلِبِ عليه السلام سَنَّ فِي الجاهِلِيَّةِ خَمسَ سُنَنٍ أجراهَا اللّهُ عز و جل فِي الإِسلامِ : حَرَّمَ نِساءَ الآباءِ عَلَى الأَبناءِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل: «وَلاَ تَنكِحُواْ مَا نَـكَحَ ءَابَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاءِ» ⁽⁴⁾، ووَجَدَ كَنزاً فَأَخرَجَ مِنهُ الخُمسَ وتَصَدَّقَ بِهِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل : «وَاعْلَمُواْ أنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَىْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ ...» ⁽⁵⁾الآيَةَ ، ولَمّا حَفَرَ بِئرَ زَمزَمَ سَمّاها سِقايَةَ الحاجِّ ، فَأَنزَلَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى: «أجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ...» ⁽⁶⁾الآيَةَ ، وسَنَّ فِي القَتلِ مِئَةً مِنَ الإِبِلِ ، فَأَجرَى اللّهُ عز و جلذلِكَ فِي الإِسلام ، ولَم يَكُن لِلطَّوافِ عَدَدٌ عِندَ قُرَيشٍ فَسَنَّ لَهُم عَبدُ المُطَّلِبِ سَبعَةَ أشواطٍ ، فَأَجرَى اللّهُ عز و جلذلِكَ فِي الإِسلامِ . ⁽⁷⁾.

۵ / ۶ سنّت هايى كه مورد تأييد اسلام قرار گرفت

۵ / ۶سنّت هايى كه مورد تأييد اسلام قرار گرفت۴۶۹۶.امام صادق عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش به معاذ بن جبل ، هنگامى كه او را به يمن فرستاد ـ: رسم هاى جاهليّت را نابود كن ، جز آنچه را كه اسلام تأييد كرده است ؛ و شئون اسلامى را آشكار كن، بزرگ و كوچك آن را .۴۶۹۷.كنز العمّال ( ـ به نقل از عبداللّه بن جراد ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش به معاذ بن جبل ، هنگامى كه او را به يمن فرستاد ـ: عادات جاهليّت را بميران ؛ جز آنچه را كه نيكوست .۴۶۹۸.تفسير العيّاشي عن العبّاس بن هلال عن الإمام الرضا ( ـ أنَّهُ ذَكَرَ رَجُلاً كَذّاباً ثُمَّ قالَ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به راستى كه عبد المطّلب عليه السلام در جاهليّت ، پنج سنّت بنا نهاد كه خداوند عز و جل آنها را در اسلام نيز جارى ساخت :

زنِ پدران را بر فرزندان حرام كرد . پس خداوند عز و جل اين آيه را نازل كرد : «با زنانى كه پدرانتان به ازدواج در آورده اند ، ازدواج مكنيد» ؛

و گنجى را [ كه] يافت، يك پنجمِ آن را جدا كرد و صدقه داد . پس خداوند عز و جلاين آيه را نازل فرمود : «بدانيد كه اگر غنيمت (بهره اى) به دست مى آوريد، يك پنجم آن براى خدا و رسول است» ؛

و هنگامى كه چاه زمزم را حفر كرد، آن را «آب دادن حاجيان (سقاية الحاجّ)» ناميد . پس خداوند عز و جل اين آيه را فرود آورد : «آيا آب دادن به حاجيان و آبادانى مسجدالحرام را مانند ايمان به خدا و روز آخرت مى دانيد؟» ؛

و در كشتن ، صد شتر را به عنوان ديه سنّت نهاد . پس خداوند، همان را در اسلام جارى ساخت؛

و قريش، براى طواف ، عددى خاص نداشتند . پس عبد المطّلب ، هفت دور را سنّت كرد و خداوند عز و جل همان را در اسلام اجرا ساخت .

.

۴۶۹۹.الكافي عن بعض الأصحاب عن الإمام الكاظم عليه السلاعنه صلى الله عليه و آله :لا حِلفَ فِي الإِسلامِ ، وأيُّما حِلفٍ كانَ فِي الجاهِلِيَّةِ لَم يَزِدهُ الإِسلامُ إلاّ شِدَّةً. ⁽¹⁾۴۷۰۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الأدب المفرد عن عمرو بن شعيب عن أبيه عن جدّه :جَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله عامَ الفَتحِ عَلى دَرَجِ الكَعبَةِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنى عَلَيهِ ، ثُمَّ قالَ : مَن كانَ لَهُ حِلفٌ فِي الجاهِلِيَّةِ لَم يَزِدهُ الإِسلامُ إلاّ شِدَّةً. ⁽²⁾۴۷۰۱.تاريخ بغداد عن علقمة :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :كُلُّ قَسمٍ قُسِمَ فِي الجاهِلِيَّةِ فَهُوَ عَلى ما قُسِمَ لَهُ ، وكُلُّ قَسمٍ أدرَكَهُ الإِسلامُ فَهُوَ عَلى قَسمِ الإِسلامِ . ⁽³⁾۴۶۹۸.تفسير العيّاشى ( ـ به نقل از عبّاس بن هلال ـ ) عنه صلى الله عليه و آله :أيُّما دارٍ أو أرضٍ قُسِمَت فِي الجاهِلِيَّةِ فَهِيَ عَلى قَسمِ الجاهِلِيَّةِ ، وأيُّما دارٍ أو أرضٍ أدرَكَهَا الإِسلامُ ولَم تُقسَم فَهِيَ عَلى قَسمِ الإِسلامِ . ⁽⁴⁾۴۶۹۹.الكافى ( ـ به نقل از يكى از شيعيان ـ ) عنه صلى الله عليه و آله :ما كانَ مِن ميراثٍ قُسِمَ فِي الجاهِلِيَّةِ فَهُوَ عَلى قِسمَةِ الجاهِلِيَّةِ ، وما كانَ مِن ميراثٍ أدرَكَهُ الإِسلامُ ، فَهُوَ عَلى قِسمَةِ الإِسلامِ . ⁽⁵⁾۴۷۰۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :المعجم الكبير عن ابن عبّاس :كانَتِ القَسامَةُ فِي الجاهِلِيَّةِ حِجازاً بَينَ النّاسِ ، وكانَ مَن حَلَفَ عَلى يَمينِ صَبرٍ أثِمَ فيها اُرِيَ عُقوبَةً مِنَ اللّهِ يُنكَلُ بِها مِنَ الجُرأةِ عَلَى المَحارِمِ ، فَكانوا يَتَوَرَّعونَ عَن أيمانِ الصَّبرِ ويَخافونَها ، فَلَمّا بَعَثَ اللّهُ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله أقَرَّ القَسامَةَ. ⁽⁶⁾.

۴۷۰۱.تاريخ بغداد ( ـ به نقل از علقمه ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ پيمانى [ كه در جاهليّت براى همكارى در قتل و غارت بوده]، در اسلام [ معتبر ]نيست ، و هر پيمانى كه در جاهليّت [ در امر خير و يارى كردن حق] بود ، اسلام آن را محكم ساخت .۴۷۰۲.الكافي عن عبد اللّه بن سنان :الأدب المفردـ به نقل از عمرو بن شعيب ، از پدرش ، از جدّش ـ: پيامبر صلى الله عليه و آله در سال فتح مكّه، بر پلكان كعبه نشست . پس خدا را حمد كرد و او را ستايش نمود و فرمود : «هر كه در جاهليّت ، پيمانى [ بر امر خير] داشته، اسلامْ آن را شدّت بخشيده است» .۴۷۰۳.الإمام زين العابدين عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر سهمى كه در جاهليّت تقسيم شده ، به همان صورت ، باقى است ، و هر سهمى كه در دوران اسلام انجام مى شود ، بر طبق دستور اسلام خواهد بود.۴۷۰۴.الإمام الصادق عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر خانه و زمينى كه در جاهليّت تقسيم شده ، به همان تقسيم جاهليّت ، باقى است، و هر خانه و زمينى كه اسلام ، آن را درك كرد و [ هنوز ]تقسيم نشده ، به دستور اسلام ، تقسيم مى شود .۴۷۰۲.الكافى ( ـ به نقل از عبداللّه بن سنان ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر ميراثى كه در جاهليّت تقسيم شده ، به همان قسمت ، باقى است و هر ميراثى كه اسلامْ آن را [ قبل از تقسيم] درك كرد ، بر طبق دستور اسلام خواهد بود.۴۷۰۳.امام زين العابدين عليه السلام :المعجم الكبيرـ به نقل از ابن عبّاس ـ: قَسامه (سوگند گروهى)، مانعى براى مردم ، در جاهليّت بود . و هر كس سوگند صبر ⁽¹⁾ياد مى كرد ، به سبب گناهى كه مرتكب شده بود ، كيفرى از سوى خداوند به او نمايانده مى شد كه از جرئت يافتن بر انجام دادن امور حرام، سر باز زند . از اين رو، از سوگند صبر ، اجتناب كرده، مى ترسيدند . هنگامى كه خداوند ، محمّد صلى الله عليه و آله را مبعوث كرد ، قَسامه را امضا (تأييد) نمود . .

۴۷۰۴.امام صادق عليه السلام :علل الشرائع عن فضيل بن عياض :قُلتُ لِأَبي عَبدِاللّهِ عليه السلام : أفَيُعتَدُّ بِشَيءٍ مِن أمرِ الجاهِلِيَّةِ ؟

فَقالَ : إنَّ أهلَ الجاهِلِيَّةِ ضَيَّعوا كُلَّ شَيءٍ مِن دينِ ⁽¹⁾إبراهيمَ عليه السلام إلاَّ الخِتانَ وَالتَّزويجَ وَالحَجَّ ، فَإِنَّهُم تَمَسَّكوا بِها ولَم يُضَيِّعوها. ⁽²⁾۴۷۰۵.رسول اللّه عليه السلام :صحيح البخاري عن عبداللّه بن عمر :إنَّ عُمَرَ قالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، إنّي نَذَرتُ فِي الجاهِلِيَّةِ أن أعتَكِفَ لَيلَةً فِي المَسجِدِ الحَرامِ .

قالَ : فَأَوفِ بِنَذرِكَ. ⁽³⁾۴۷۰۶.الإمام الصادق عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ألا إنَّ رَجَباً شَهرُ اللّهِ الأَصَمُّ ، وهُوَ شَهرٌ عَظيمٌ ، وإنَّما سُمِّيَ الأَصَمَّ لِأَنَّهُ لا يُقارِنُهُ شَهرٌ مِنَ الشُّهورِ عِندَ اللّهِ عز و جلحُرمَةً وفَضلاً ، وكانَ أهلُ الجاهِلِيَّةِ يُعَظِّمونَهُ في جاهِلِيَّتِها ، فَلَمّا جاءَ الإِسلامُ لَم يَزدَد إلاّ تَعظيماً وفَضلاً. ⁽⁴⁾۴۷۰۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مسند ابن حنبل عن السائب بن عبداللّه :جيءَ بي إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله يَومَ فَتحِ مَكَّةَ ، جاءَ بي عُثمانُ بنُ عَفّانٍ وزُهَيرٌ ، فَجَعَلوا يُثنونَ عَلَيهِ ، فَقالَ لَهُم رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لا تُعلِموني بِهِ قَد كانَ صاحِبي فِي الجاهِلِيَّةِ .

قالَ : قالَ : نَعَم يا رَسولَ اللّهِ ، فَنِعمَ الصّاحِبُ كُنتَ .

قالَ : فَقالَ : يا سائِبُ ، اُنظُر أخلاقَكَ الَّتي كُنتَ تَصنَعُها فِي الجاهِلِيَّةِ فَاجعَلها فِي الإِسلامِ ؛ أقرِ الضَّيفَ ، وأكرِمِ اليَتيمَ ، وأحسِن إلى جارِكَ. ⁽⁵⁾.

۴۷۰۸.عنه صلى الله عليه و آله :علل الشرائعـ به نقل از فضيل بن عياض ـ: به امام صادق عليه السلام گفتم : آيا چيزى از سنّت هاى جاهليّت محترم است ؟

فرمود : «اهل جاهليّت، هر آنچه را از دين ابراهيم عليه السلام بود، تباه ساختند، جز ختنه كردن ، ازدواج و حج را . آنان به اين سه ، تمسّك جُستند و آنها را تباه نكردند» .۴۷۰۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :صحيح البخارىـ به نقل از عبداللّه بن عمر ـ: عمر به پيامبر خدا گفت : اى پيامبر خدا ! در جاهليّت ، نذر كردم كه يك شب در مسجد الحرام معتكف شوم .

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «به نذر خود، وفا كن» .۴۷۰۵.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بدانيد كه رجب، «شهر اللّه الأصمّ (ماه بزرگ خدا)» است و آن، ماهى بزرگ است و ماه رجب را «اَصمّ» ناميده اند؛ زيرا هيچ ماهى در احترام و فضيلت ، به پايه اش نمى رسد . مردمان جاهليّت، اين ماه را بزرگ مى شمردند . پس هنگامى كه اسلام آمد، بر بزرگى و فضيلت آن افزود .۴۷۰۶.امام صادق عليه السلام :مسند ابن حنبلـ به نقل از سائب بن عبد اللّه ـ: روز فتح مكّه، مرا نزد پيامبر خدا آوردند . عثمان بن عَفّان و زُهَير، مرا آوردند . آنها شروع به مدح من كردند.

آن گاه پيامبر صلى الله عليه و آله به آنان فرمود : «درباره او به من خبر مدهيد . او در جاهليّت، همنشين من بود» .

سائب گفت: «آرى، اى پيامبر خدا! خوب همنشينى بودى!» .

آن گاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «اى سائب! به خلق و خويى كه در جاهليّت داشتى، بنگر ؛ همه آنها را در اسلام ، حفظ كن ؛ به ميهمان ، غذا بخوران ؛ يتيمان را گرامى بدار و به همسايگان ، نيكى كن» . .

۴۷۰۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الزهد للحسين بن سعيد عن زرارة :قُلتُ لِأَبي جَعفَرٍ عليه السلام : النّاسُ يَروونَ عَن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله أنَّهُ قالَ : أشرَفُكُم فِي الجاهِلِيَّةِ أشرَفُكُم فِي الإِسلامِ .

فَقالَ عليه السلام : صَدَقوا ، ولَيسَ حَيثُ تَذهَبونَ ، كانَ أشرَفُهُم فِي الجاهِلِيَّةِ أسخاهُم نَفساً ، وأحسَنَهُم خُلقاً ، وأحسَنَهُم جِواراً ، وأكَفَّهُم أذًى ، فَذلِكَ الَّذي إذا أسلَمَ لَم يَزِدهُ إسلامُهُ إلاّ خَيراً. ⁽¹⁾۴۷۰۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اُسد الغابة عن سويد بن الحارث :وَفَدتُ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله سابِعَ سَبعَةٍ مِن قَومي ، فَأَعجَبَهُ ما رَأى مِن سَمتِنا وزِيِّنا ، فَقالَ : ما أنتُم ؟

قُلنا : مُؤمِنونَ .

فَتَبَسَّمَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وقالَ : إنَّ لِكُلِّ قَولٍ حَقيقَةً ، فَما حَقيقَةُ إيمانِكُم ؟

قالَ سُوَيدٌ : قُلنا : خَمسَ عَشرَةَ خَصلَةً ، خَمسٌ مِنها أمَرَتنا رُسُلُكَ أن نُؤمِنَ بِها ، وخَمسٌ أمَرَتنا رُسُلُكَ أن نَعمَلَ بِها ، وخَمسٌ مِنها تَخَلَّقنا بِها فِي الجاهِلِيَّةِ فَنَحنُ عَلَيها إلاّ أن تَكرَهَ مِنها شَيئاً .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَا الخَمسُ الَّتي أمَرَكُم رُسُلي أن تُؤمِنوا بِها ؟

قُلنا : أن نُؤمِنَ بِاللّهِ ، ومَلائِكَتِهِ ، وكُتُبِهِ ، ورُسُلِهِ ، وَالبَعثِ بَعدَ المَوتِ .

قالَ : ومَا الخَمسُ الَّتي أمَرَتكُم رُسُلي أن تَعمَلوا بِها ؟

قُلنا : نَقولُ : لا إلهَ إلاَّ اللّهُ ومُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ ، ونُقيمُ الصَّلاةَ ، ونُؤتِي الزَّكاةَ ، ونَحُجُّ البَيتَ ، ونَصومُ رَمَضانَ .

قالَ : ومَا الخَمسُ الَّتي تَخَلَّقتُم بِها فِي الجاهِلِيَّةِ ؟

قُلنا : الشُّكرُ عِندَ الرَّخاءِ ، وَالصَّبرُ عِندَ البَلاءِ ، وَالصَّبرُ في مَواطِنِ اللِّقاءِ ، وَالرِّضا بِمُرِّ القَضاءِ ، وَالصَّبرُ عِندَ شَماتَةِ الأَعداءِ .

فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : حُلَماءُ عُلَماءُ ، كادوا مِن صِدقِهِم أن يَكونوا أنبِياءَ . ⁽²⁾.

۴۷۰۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الزهد ، حسين بن سعيد ـ به نقل از زراره ـ:به امام باقر عليه السلام گفتم : مردم ، نقل مى كنند كه پيامبر خدا فرمود : «گرامى ترينِ شما در جاهليّت ، گرامى ترينِ شما در دوران اسلام است» .

امام باقر عليه السلام فرمود : «راست مى گويند ؛ ولى نه آن گونه كه شما گمان مى كنيد . شريف ترين مردمان در جاهليّت، كسانى بودند كه از همه بخشنده تر ، خوشْ اخلاق تر ، همسايه دارتر و بى آزارتر بودند . اينان اگر اسلام بياورند ، اسلام جز بر خوبى شان نمى افزايد» .۴۷۱۰.الإمام الصادق عليه السلام :اُسد الغابةـ به نقل از سويد بن حارث ـ: من هفتمين نفر قبيله ام بودم كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شدم . پيامبر خدا از راه و روش ما خوشش آمد و فرمود : «چگونه ايد ؟».

گفتيم : مؤمن هستيم .

پيامبر خدا تبسّم كرد و فرمود : «هر سخنى را حقيقتى است . حقيقت ايمان چيست؟» .

گفتيم: [حقيقت ايمان ما،] پانزده خصلت است : پنج خصلت را فرستادگانت فرمان دادند كه بدان ايمان بياوريم، و پنج خصلت را فرمان دادند كه بدان عمل كنيم ، و پنج خصلت را در جاهليّت بدان خو گرفتيم و اكنون هم بدان پايبنديم، مگر آن كه شما آن را ناپسند بشمريد .

پيامبر خدا فرمود : «پنج خصلتى كه فرستادگان من ، دستور دادند كه بدان ايمان بياوريد، چيست ؟».

گفتيم: اين كه به خدا ، فرشتگانش ، كتب آسمانى اش ، پيامبرانش ، و زنده شدن پس از مرگ ، ايمان آوريم» .

فرمود : «پنج خصلتى كه به عمل كردن بدانها مأمور شديد، چيست ؟».

گفتيم : اين كه بگوييم: «لا إله إلاّ اللّه و محمّد رسول اللّه » ، نماز بر پا داريم ، زكات بدهيم ، حجّ خانه [ ى خدا] به جا آوريم ، و ماه رمضان را روزه بداريم .

فرمود : «پنج خصلتى كه در جاهليّت ، بدان خو كرديد، چيست ؟».

گفتيم : «سپاس به هنگام ناز و نعمت ، شكيبايى در سختى ، شكيبايى به هنگام برخورد [ با دشمن]، خشنودى به تلخى قضا و قدر ، و شكيبايى به هنگام سرزنش كردن دشمنان .

آن گاه پيامبر خدا فرمود : «بردبارانى دانشمند ، كه نزديك است از صداقت ، به پيامبرى رسند» . .

. .

. .

الفصل السادس : الجاهليّة الاُخرى۶ / ۱الاِنقِلابُ عَلَى الأَعقابِالكتاب«وَمَا مُحَمَّدٌ إلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِيْن مَّاتَ أوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَى أعْقَـبِكُمْ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْـئا وَسَيَجْزِى اللَّهُ الشَّـكِرِينَ » . ⁽¹⁾

الحديث۴۷۱۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام الباقر عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَـهِلِيَّةِ الْأُولَى» ⁽²⁾ـ: أي سَيَكونُ جاهِلِيَّةٌ اُخرى. ⁽³⁾۴۷۱۴.عنه صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :بُعِثتُ بَينَ جاهِلِيَّتَينِ ، لاَُخراهُما شَرٌّ مِن اُولاهُما. ⁽⁴⁾.

فصل ششم : جاهليّت ديگر

۶ / ۱ بازگشت به عقب

فصل ششم : جاهليّت ديگر۶ / ۱بازگشت به عقبقرآن«و محمّد ، جز فرستاده اى كه پيش از او [هم] پيامبرانى [آمدند و] گذشتند ، نيست . آيا اگر او بميرد و يا كشته شود ، از عقيده خود بر مى گرديد ؟ و هر كس از عقيده خود باز گردد ، هرگز هيچ زيانى به خدا نمى رساند ، و به زودى ، خداوند، سپاس گزاران را پاداش مى دهد» .

حديث۴۷۱۷.المحاسن :امام باقر عليه السلامـ در تفسير آيه: «مانند دوران جاهليّت، خودآرايى و خودنمايى مكنيد» ـ: به زودى، جاهليّت ديگرى اتّفاق خواهد افتاد .۴۷۱۸.الإمام الباقر عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ميان دو جاهليّت ، برانگيخته شدم كه دومينِ آن، بدتر از اوّلى است .

.

۴۷۱۹.الكافي عن عليّ بن سويد :عنه صلى الله عليه و آله :لا تَقومُ السّاعَةُ حَتّى يُقبَضَ العِلمُ. ⁽¹⁾۴۷۲۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :مِن أشراطِ السّاعَةِ أن يَقِلَّ العِلمُ ، ويَظهَرَ الجَهلُ. ⁽²⁾۴۷۲۱.عنه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ مِن أشراطِ السّاعَةِ أن يُرفَعَ العِلمُ ، ويَثبُتَ الجَهلُ. ⁽³⁾۴۷۲۲.عنه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ بَينَ يَدَيِ السّاعَةِ لَأَيّاماً يَنزِلُ فيهَا الجَهلُ ، ويُرفَعُ فيهَا العِلمُ. ⁽⁴⁾۴۷۲۳.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :ألا وإنَّكُم قَد نَفَضتُم أيدِيَكُم مِن حَبلِ الطّاعَةِ ، وثَلَمتُم حِصنَ اللّهِ المَضروبَ عَلَيكُم بِأَحكامِ الجاهِلِيَّةِ ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ قَدِ امتَنَّ عَلى جَماعَةِ هذِهِ الاُمَّةِ فيما عَقَدَ بَينَهُم مِن حَبلِ هذِهِ الاُلفَةِ الَّتي يَنتَقِلونَ في ظِلِّها ، ويَأوونَ إلى كَنَفِها ، بِنِعمَةٍ لا يَعرِفُ أحَدٌ مِنَ المَخلوقينَ لَها قيمَةً ، لِأَ نَّها أرجَحُ مِن كُلِّ ثَمَنٍ ، وأجَلُّ مِن كُلِّ خَطَرٍ ، وَاعلَموا أ نَّكُم صِرتُم بَعدَ الهِجرَةِ أعراباً ، وبَعدَ المُوالاةِ أحزاباً ، ما تَتَعَلَّقونَ مِنَ الإِسلامِ إلاّ بِاسمِهِ ، ولا تَعرِفونَ مِنَ الإِيمانِ إلاّ رَسمَهُ. ⁽⁵⁾.

۴۷۱۸.امام باقر عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :رستاخيز ، بر پا نمى شود ، مگر آن كه دانش ، محدود گردد .۴۷۱۹.الكافى ( ـ به نقل از على بن سويد ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :از نشانه هاى رستاخيز، اندك شدن دانش و آشكار شدن نادانى است .۴۷۲۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :از نشانه هاى رستاخيز، آن است كه دانش، برچيده مى شود و نادانى، پا برجا مى گردد .۴۷۲۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به درستى كه پيش از رستاخيز ، روزگارى خواهد بود كه نادانى، فرود مى آيد و دانش ، برچيده مى شود .۴۷۲۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلام :آگاه باشيد كه شما دستانتان را از ريسمان طاعت برگرفتيد و حصارهاى كشيده شده از سوى خداوند را با دستورهاى جاهليّت شكستيد . به درستى كه خداوند سبحان، بر اين امّت ، منّت نهاد ، با ريسمانِ اُلفتى كه در ميان آنان برقرار ساخت ؛ اُلفتى كه به سايه اش وارد مى شوند و در پناه آن جاى مى گيرند ، و با نعمتى كه كسى از آفريدگان ، بهايش را نمى داند ؛ زيرا از هر بهايى باارزش تر و از هر بزرگى، بزرگ تر است . بدانيد كه پس از هجرت، نادان و گم راه شُديد ، و بعد از دوستى [ و اتّحاد]، گروه گروه [ و دشمنِ هم ]گرديديد . با اسلام، پيوندى جز به نامش ، نداريد و از ايمان ، جز نشانش را نمى شناسيد . .

۶ / ۲ما يوجِبُ الرَّجعَةَ إلَى الجاهِلِيَّةِأ ـ عَدَمُ مَعرِفَةِ الإِمامِ۴۷۲۶.الإمام الصادق عليه السلام :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن ماتَ بِغَيرِ إمامٍ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً. ⁽¹⁾۴۷۲۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :مَن ماتَ ولَيسَ عَلَيهِ إمامٌ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً. ⁽²⁾۴۷۲۸.عنه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :مَن ماتَ ولا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً. ⁽³⁾۴۷۲۹.الإمام عليّ عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :مَن ماتَ ولَيسَ في عُنُقِهِ بَيعَةٌ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً. ⁽⁴⁾۴۷۳۰.عنه عليه السلام :عنه صلى الله عليه و آله :مَن ماتَ ولَيسَ لَهُ إمامٌ مِن وُلدي ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً ، ويُؤخَذُ بِما عَمِلَ فِي الجاهِلِيَّةِ وَالإِسلامِ . ⁽⁵⁾.

۶ / ۲ اسباب بازگشت به جاهليّت

الف ـ نشناختن امام

۶ / ۲اسباب بازگشت به جاهليّتالف ـ نشناختن امام۴۷۲۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه بدون امام بميرد، به مرگ جاهليّت از دنيا رفته است .۴۷۲۸.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه بميرد و امامى نداشته باشد ، به مرگ جاهليّت از دنيا رفته است .۴۷۲۹.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه بميرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهليّت از دنيا رفته است .۴۷۳۰.امام على عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه بميرد و بر گردنش بيعت [ امامى] نباشد، با مرگ جاهليّت از دنيا رفته است.۴۷۳۱.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في صِفَةِ الخُروجِ مِنَ الإِيمانِ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه بميرد و امامى از فرزندان من نداشته باشد ، به مرگ جاهليّت مُرده است و به خاطر كارهايى كه در جاهليّت و اسلام انجام داده ، مؤاخذه خواهد شد .

.

۴۷۳۲.الأمالي للطوسي عن عمار بن موسى الساباطيّ :الإمام عليّ عليه السلام :لا يَخرُجُ المُسلِمُ فِي الجِهادِ مَعَ مَن لا يُؤمَنُ عَلَى الحُكمِ ولا يُنَفِّذُ فِي الفَيءِ أمرَ اللّهِ عز و جل ، فَإِن ماتَ في ذلِكَ كانَ مُعيناً لِعَدُوِّنا في حَبسِ حُقوقِنا وَالإِشاطَةِ بِدِمائِنا ، وميتَتُهُ ميتَةٌ جاهِلِيَّةٌ. ⁽¹⁾راجع: أهل البيت في الكتاب والسُّنّة: القسم الثاني / الفصل الثالث : التحذير من عدم معرفتهم .

ب ـ شُربُ المُسكِرِ۴۷۳۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} « فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما مِن أحَدٍ يَشرَبُها [أيِ الخَمرَ] فَيَقبَلَ اللّهُ لَهُ صَلاةَ أربَعينَ لَيلَةً ، ولا يَموتُ وفي مَثانَتِهِ مِنها شَيءٌ إلاّ حُرِّمَت عَلَيهِ بِهَا الجَنَّةُ ، فَإِن ماتَ في أربَعينَ لَيلَةً ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً. ⁽²⁾۴۷۳۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( ـ درباره اين فرموده خداوند : {Q} «و برخى از ايشان ) عنه صلى الله عليه و آله :الخَمرُ اُمُّ الفَواحِشِ وَالكَبائِرِ. ⁽³⁾۴۷۳۴.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ أيضاً ـ ) عنه صلى الله عليه و آله :الخَمرُ جِماعُ الإِثمِ ، واُمُّ الخَبائِثِ ، ومِفتاحُ الشَّرِّ. ⁽⁴⁾۴۷۳۵.الإمام الباقر عليه السلام ( ـ أيضاً ـ ) عنه صلى الله عليه و آله :مُدمِنُ الخَمرِ يَلقَى اللّهَ عز و جل كَعابِدِ وَثَنٍ. ⁽⁵⁾۴۷۳۶.الكافي عن سالم :عنه صلى الله عليه و آله :شارِبُ الخَمرِ كَعابِدِ وَثَنٍ ، وشارِبُ الخَمرِ كَعابِدِ اللاّتِ وَالعُزّى. ⁽⁶⁾.

ب ـ باده نوشى

۴۷۳۷.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «ث ) امام على عليه السلام :مسلمان براى جهاد ، به همراه كسى (حاكمى) كه در حكمرانى ، امين نيست و در مصرف فَى ء (اموال عمومى) ، دستور خداوند را در نظر ندارد، بيرون نخواهد رفت . پس اگر [ برود و ]در اين راه بميرد، در جلوگيرى از حقوقمان و ريختن خونمان، ياور دشمن ما خواهد بود و مرگ او، مرگ جاهليّت خواهد بود .ر . ك : اهل بيت در قرآن و حديث : بخش دوم / فصل سوم : پرهيزاندن از نشناختن اهل بيت .

ب ـ باده نوشى۴۷۳۶.الكافى ( ـ به نقل از سالم ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى نيست كه باده بنوشد و خداوند، نمازش را تا چهل شبانه روز بپذيرد . اگر بميرد و در مثانه او آثار شراب باشد ، بهشت بر او حرام خواهد شد، و اگر در اين چهل شبانه روز بميرد، به مرگ جاهليّت از دنيا رفته است .۴۷۳۷.امام صادق عليه السلام ( ـ در پاسخ به سؤال از اين آيه شريفه : {Q} «سپس كتا ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :شراب، سرچشمه پليدى ها و گناهان بزرگ است .۴۷۳۸.الإمام الرضا عليه السلام ( ـ في قَولِ اللّه ِ تَعالى : {Q} «هُمْ دَرَجَـتٌ ع ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :شراب، گردآورنده همه گناهان، و سرچشمه پليدى ها و كليد زشتى هاست .۴۷۳۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مى گسار ، خداوند عز و جل را مانند بت پرست ، ملاقات مى كند .۴۷۴۰.عنه صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مى گسار ، مانند بت پرست است و مى گسار، مانند پرستنده لات و عُزّى [از بُتان جاهليّت] است .

.

۴۷۴۱.عنه صلى الله عليه و آله :عنه صلى الله عليه و آله :مَن شَرِبَ الخَمرَ مَساءً أصبَحَ مُشرِكاً ، ومَن شَرِبَ صَباحاً أمسى مُشرِكاً. ⁽¹⁾۴۷۴۲.الإمام عليّ عليه السلام :أبوالحسن عليه السلام :شارِبُ الخَمرِ كافِرٌ. ⁽²⁾۴۷۳۸.امام رضا عليه السلام ( ـ درباره اين فرموده خداوند بزرگ : {Q} «ايشان نزد ) الإمام الصادق عليه السلام :مَن شَرِبَ مُسكِراً فَأَذهَبَ عَقلَهُ، خَرَجَ مِنهُ روحُ الإِيمانِ. ⁽³⁾.

۴۷۳۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در شامگاهانْ مى گسارى كند، در صبح ، مشرك خواهد شد و آن كه در صبحگاهانْ باده بنوشد ، در شامگاهان ، مشرك خواهد شد .۴۷۴۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ابوالحسن عليه السلام :مى گسار ، كافر است .۴۷۴۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام صادق عليه السلام :آن كه مى گسارى كند و خرد را از كف بدهد ، روح ايمان از او بيرون مى رود . .

. .

پژوهشى درباره عوامل بازگشت به جاهليّت

اشاره

پژوهشى درباره عوامل بازگشت به جاهليّتاز ديدگاه قرآن كريم و احاديث اسلامى، دوران رسالت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ، عصر حاكميّت خرد و دانش، و دوران پيش از بعثت آن حضرت ، عصر جاهليّت است . فلسفه اين نام گذارى، آن است كه پيش از بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله ، به دليل تحريف اديان آسمانى، مردم، راهى براى شناخت حقايق هستى و برنامه صحيح زندگى نداشتند و آنچه به نام دين بر جوامع مختلف بشرى تحميل مى شد ، همراه با موهومات و خرافات بود و اديان تحريف شده، ابزارى براى حكومت و سودجويى سلطه جويان مستكبر و مرفّهان بى دردى بودند كه رنج مردم را احساس نمى كردند . بعثت پيامبر خدا، آغاز عصر دانش بود و اساسى ترين مسئوليت ايشان، روشن كردن حقايق براى مردم و آشنا ساختن آنان با برنامه هاى صحيح زندگى و مبارزه با تحريف اديان گذشته و موهوماتى بود كه به نام دين به جامعه عرضه مى شد. پيامبر صلى الله عليه و آله خود را براى مردم، پدرى مهربان و معلّمى دلسوز مى دانست و مى فرمود: إنَّما أنَا لَكُم مِثلُ الوالِدِ، اُعَلِّمُكُم . ⁽¹⁾

.

هشدار قرآن

همانا من براى شما مانند پدرم؛ شما را آموزش مى دهم. نبوّت پيامبر اكرم و برنامه هايى كه ايشان براى روش صحيح زندگى آورد ، منطبق با موازين عقلى وعلمى بود كه اگر دانشمندان در صدد شناخت آن برآيند، به روشنى مى توانند صداقت او را درباره ارتباطش با مبدأ هستى ، درك كنند: «وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَ يَهْدِى إِلَى صِرَ طِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ . ⁽¹⁾و كسانى كه از دانش ، بهره يافته اند، مى دانند كه آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده، حق است وبه راهِ آن عزيزِستوده[صفات]،راهبرى مى كند» . بر اين اساس، پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را از پيروى از آنچه بدان علم ندارند، به شدّت بر حذر مى داشت و اين آيه را براى آنان تلاوت مى فرمود : «وَ لاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَـلـءِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـئولاً. ⁽²⁾و چيزى را كه بدان علم ندارى، دنبال مكن؛ زيرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش ، واقع خواهند شد» .

هشدار قرآنقرآن كريم، با تأكيد بر ضرورت تداوم نهضت علمى ـ فرهنگى اسلام، به مسلمانان هشدار داده كه مبادا پس از پيامبر اسلام، به عصر جاهليّتِ قبل از اسلام بازگردند : «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِيْن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَـبِكُمْ . ⁽³⁾

.

عوامل بازگشت جاهليّت

الف ـ عوامل فردى بازگشت

و محمّد، جز فرستاده اى كه پيش از او [ هم] پيامبرانى [آمدند و ]گذشتند، نيست. آيا اگر او بميرد و يا كشته شود، از عقيده خود بر مى گرديد؟» . اين آيه و نيز مفهوم آيه زير (طبق تفسير امام باقر عليه السلام ) ⁽¹⁾ناظر به تجديد حيات «نادانى» در تاريخ اسلام است : «وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَـهِلِيَّةِ الْأُولَى. ⁽²⁾و مانند روزگار جاهليّت قديم، زينت هاى خود را آشكار مكنيد» . پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايد : بُعِثتُ بَينَ جاهِلِيَّتَينِ، لاَُخراهُما شَرٌّ مِن اُولاهُما. ⁽³⁾ميان دو جاهليّت ، برانگيخته شدم كه دومينِ آن ، بدتر از اوّلى است.

عوامل بازگشت جاهليّتمسئله مهم، شناخت عوامل بازگشت به جاهليّت و به فرموده قرآن، «بازگشت به گذشته ها (انقلاب إلى الأعقاب)» است . در يك نگاه كلّى، عوامل بازگشت (ارتجاع) را به دو دسته مى توان تقسيم كرد : عوامل فردى و عوامل اجتماعى .

الف ـ عوامل فردى بازگشتهمه آنچه با عنوان «موانع علم و حكمت» و «آفت هاى خرد» ذكر شده، از عوامل فردى بازگشت به جاهليّتِ نخستين ، به شمار مى روند، كه پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام مبارزه با آنها، نشانه هايى برايش قرار داد . اين آفاتِ خردمندى ، به هر ميزان كه در كسى تحقّق يابد، او را به مرز

.

ب ـ عوامل اجتماعى بازگشت

جاهليّت سوق مى دهد؛ ليكن در ميان همه عوامل فردى ارتجاع، احاديث بسيارى ، ⁽¹⁾مى گسارى را مورد تأكيد قرار داده اند. دليل اين امر، در احاديث بعدى آمده است كه «شراب»، اُمّ الفواحش و كليد هر پليدى است. در واقع، اعتياد به مسكرات و موادّ تخدير كننده خرد، زمينه را براى انواع موانع معرفت ، آماده مى كند و موجبات ابتلاى انسان را به عقايد، اخلاق و اعمال جاهليّت، فراهم مى سازد.

ب ـ عوامل اجتماعى بازگشتعوامل اجتماعى بازگشت به جاهليّت، آفاتى هستند كه اساس نظام اسلامى را تهديد مى كنند كه از بارزترينِ آنها «اختلاف» است كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله درباره اش مى فرمايد: مَا اختَلَفَت اُمَّةٌ بَعدَ نَبيِّها إلاّ ظَهَرَ أهلُ باطِلِها عَلى أهلِ حَقِّها. ⁽²⁾هيچ امّتى پس از پيامبر خود، اختلاف نكرد، مگر آن كه پيروان باطل بر پيروان حق پيروز شدند . از عوامل اجتماعى بازگشت به جاهليّت و به فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله ، خطرناك ترينِ آنها ، رهبرى امامانِ گم راه كننده است : إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلى اُمَّتي الأَئِمَّةُ المُضِلّونَ. ⁽³⁾بيشترين چيزى كه بر امّت خويش مى ترسم، پيشوايان گم راه كننده اند. در روايت است كه عمر بن خطّاب از كعب پرسيد : از مسئله اى مى پرسم؛ آن را كتمان مكن. كعب گفت: به خدا سوگند كه، چيزى را كه مى دانم، كتمان نمى كنم. عمر گفت: از چه چيزى بيش از همه ، بر امّت پيامبر صلى الله عليه و آله مى ترسى؟ كعب

.

گفت: «پيشوايان گم راه كننده». عمر گفت: درست مى گويى. پيامبر خدا اين را پنهانى به من فرمود. ⁽¹⁾خطر پيشوايان گمراهى براى اسلام و نقش آنان در بازگشت جامعه اسلامى به دوران جاهليّت، به اندازه اى است كه پيامبر خدا در حديث معتبر و مورد اتّفاق مسلمانان ، تأكيد مى فرمايد كه : مَن ماتَ بِغَيرِ إمامٍ ، ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً. آن كه بدون امام بميرد، به مرگ جاهليّت مرده است. اين، بدان معناست كه امامتِ پيشوايانِ حق و عدل، پشتوانه و ضامن تداوم عصر دانش و يا عصر اسلام راستين است و بدون آن، جامعه اسلامى به جاهليّتِ پيش از اسلام، باز مى گردد. متأسّفانه اين واقعيت بسيار تلخ، در تاريخ اسلام ، تحقّق يافت و امروز، نه تنها جوامع اسلامى، بلكه جهان ، با وجود همه پيشرفت هاى شگفت انگيز علوم تجربى، ⁽²⁾در جاهليّت نوين به سر مى برد. پيامبر اسلام، به مردم جهان ، مژده داد كه اين دوران نيز پايانى دارد و با قيام فردى از خاندان او (مهدى آل محمّد)، جاهليّت در جهان ، پايان خواهد يافت و با هدايت و رهبرى او، نور دانش حقيقى ، جهان را فرا خواهد گرفت و فساد و تباهى از جهان ، رخت بر خواهد بست و عدالت، سراسر گيتى را فرا خواهد گرفت. فصل هفتم اين بخش، به اين بشارت ها اشاره دارد . اميدواريم كه تجديد حيات اسلام در ايران، مقدّمه تحقّق آن بشارت ها باشد.

.

الفصل السابع : ختام الجاهليّة۴۷۴۹.الكافي عن سليم بن قيس :رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في ذِكرِ الأَئِمَّةِ عليهم السلام ـ: تاسِعُهُمُ القائِمُ الَّذي يَملَأُ اللّهُ عز و جل بِهِ الأَرضَ نوراً بَعدَ ظُلمَتِها ، وعَدلاً بَعدَ جَورِها ، وعِلماً بَعدَ جَهلِها. ⁽¹⁾۴۷۴۷.تفسير العيّاشى ( ـ به نقل از عبد الرحمن بن كثير هاشمى ـ : امام صاد ) الإمام عليّ عليه السلامـ بَعدَ بَيانِ المَلاحِمِ وَالفِتَنِ ـ: فَكَذلِكَ حَتّى يَبعَثَ اللّهُ رَجُلاً في آخِرِ الزَّمانِ ، وكَلَبٍ ⁽²⁾مِنَ الدَّهرِ ، وجَهلٍ مِنَ النّاسِ ، يُؤَيِّدُهُ اللّهُ بِمَلائِكَتِهِ ، ويَعصِمُ أنصارَهُ ، ويَنصُرُهُ بِآياتِهِ ، ويُظهِرُهُ عَلى أهلِ الأَرضِ حَتّى يَدينوا طَوعاً وكَرهاً ، يَملَأُ الأَرضَ قِسطاً وعَدلاً ونوراً وبُرهاناً ، يَدينُ لَهُ عَرضُ البِلادِ وطولُها ، لا يَبقى كافِرٌ إلاّ آمَنَ بِهِ ولا طالِحٌ إلاّ صَلَحَ ، وتَصطَلِحُ في مُلكِهِ السِّباعُ ، وتُخرِجُ الأَرضُ نَبتَها ، وتُنزِلُ السَّماءُ بَرَكَتَها ، وتَظهَرُ لَهُ الكُنوزُ ، يَملِكُ ما بَينَ الخافِقَينِ أربَعينَ عاماً . فَطوبى لِمَن أدرَكَ أيّامَهُ وسَمِعَ كَلامَهُ. ⁽³⁾.

فصل هفتم : پايان جاهليّت

فصل هفتم : پايان جاهليّت۴۷۴۹.الكافى ( ـ به نقل از سليم بن قيس ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در يادكرد امامان عليهم السلام ـ: نهمينِ آنان ، قائم است كه خداوند به وسيله او ، زمين را پس از تاريكى، از فروغ ، و پس از ستم، از عدالت، و پس از نادانى، از دانش ، پُر خواهد ساخت .۴۷۵۰.معاني الأخبار عن حفص الكناسي :امام على عليه السلامـ پس از بيان فتنه ها و حوادث ـ: اينچنين خواهد بود تا آن كه خداوند ، در آخرْ زمان و به هنگام سختى روزگار و نادانى مردم ، مردى را بر مى انگيزد كه او را با فرشتگان، تأييد مى كند و يارانش را مصون مى دارد و با آيات خويش، او را يارى مى نمايد و او را بر مردم زمين ، پيروز مى گرداند تا همه، به رغبت يا اكراه ، ديندار شوند .

[ او] زمين را پُر از قسط و عدل و روشنى و برهان مى گرداند . گستره زمين، فرمانبر او مى شوند . كافرى باقى نمى ماند، مگر آن كه ايمان آورد، و بدكارى [ مى ماند]، مگر آن كه صالح گردد . در حكومت وى ، درندگان ، سازش مى كنند و زمين، روييدنى هايش را بيرون مى ريزد و آسمان، بركتش را فرو مى فرستد و گنج ها برايش آشكار مى گردند . [ او] چهل سال بر خاور و باختر ، حكم مى راند . خوشا به حال كسى كه آن روزگار را درك كند و سخن او را بشنود !

.

۴۷۵۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلامـ في خُطبَةٍ لَهُ يومِئُ فيها إلَى المَلاحِمِ ـ: وأخَذوا يَميناً وشِمالاً ظَعناً (طَعناً) في مَسالِكِ الغَيِّ وتَركاً لِمَذاهِبِ الرُّشدِ . فَلا تَستَعجِلوا ما هُوَ كائِنٌ مُرصَدٌ ، ولا تَستَبطِئوا ما يَجيءُ بِهِ الغَدُ . فَكَم مِن مُستَعجِلٍ بِما إن أدرَكَهُ وَدَّ أنَّهُ لَم يُدرِكهُ ! وما أقرَبَ اليَومَ مِن تَباشيرِ غَدٍ ! يا قَومِ ، هذا إبّانُ (إيّانُ) وُرودِ كُلِّ مَوعودٍ ، ودُنُوٍّ مِن طَلعَةِ ما لا تَعرِفونَ . ألا وإنَّ مَن أدرَكَها مِنّا يَسري فيها بِسِراجٍ مُنيرٍ ، ويَحذو فيها عَلى مِثالِ الصّالِحينَ ؛ لِيَحُلَّ فيها رِبقاً ، ويُعتِقَ فيها رِقًّا ، ويَصدَعَ شَعباً ⁽¹⁾ويَشعَبَ صَدعاً في سُترَةٍ عَنِ النّاسِ ، لا يُبصِرُ القائِفُ أثَرَهُ ولَو تابَعَ نَظَرَهُ . ثُمَّ لَيُشحَذَنَّ فيها قَومٌ شَحذَ القَينِ ⁽²⁾النَّصلَ ⁽³⁾، تُجلى بِالتَّنزيلِ أبصارُهُم ، ويُرمى بِالتَّفسيرِ في مَسامِعِهِم ، ويُغبَقونَ ⁽⁴⁾كَأسَ الحِكمَةِ بَعدَ الصَّبوحِ. ⁽⁵⁾۴۷۵۲.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام الباقر عليه السلام :إذا قامَ قائِمُنا وَضَعَ اللّهُ يَدَهُ عَلى رُؤسِ العِبادِ فَجَمَعَ بِها عُقولَهُم وكَمُلَت بِهِ أحلامُهُم. ⁽⁶⁾۴۷۵۰.معانى الأخبار ( ـ به نقل از حفص كُناسى ـ ) الغيبة للنعماني عن الفضيل بن يسار :سَمِعتُ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام يَقولُ : إنَّ قائِمَنا إذا قامَ استَقبَلَ مِن جَهلِ النّاسِ أشَدَّ مِمَّا استَقبَلَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِن جُهّالِ الجاهِلِيَّةِ .

قُلتُ : وكَيفَ ذاكَ ؟

قالَ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله أتَى النّاسَ وهُم يَعبُدونَ الحِجارَةَ وَالصُّخورَ وَالعيدانَ وَالخَشَبَ المَنحوتَةَ ، وإنَّ قائِمَنا إذا قامَ أتَى النّاسَ وكُلُّهُم يَتَأَوَّلُ عَلَيهِ كِتابَ اللّهِ يَحتَجُّ عَلَيهِ بِهِ . ثُمَّ قالَ : أما وَاللّهِ لَيُدخِلَنَّ عَلَيهِم عَدلَهُ جَوفَ بُيوتِهِم كَما يَدخُلُ الحَرُّ وَالقُرُّ ! ⁽⁷⁾.

۴۷۵۱.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام على عليه السلامـ در سخنرانى اى كه به حوادث روزگار ، اشاره مى كند ـ: راه راست و چپ را در پيش گرفتند تا در راه هاى فتنه فرو روند و راه هاى هدايت را كنار بگذارند . شتاب مكنيد نسبت بدانچه در كمين است ، و دير مشماريد آنچه را فردا خواهد آورد ، كه چه بسيار شتاب كننده به چيزى كه چون بدان رسد، دوست مى دارد كه بدان نمى رسيد ، و چه قدر امروز ، به مژده هاى فردا نزديك است !

اى قوم من ! اين ، زمان رسيدن وعده ها و هنگام نزديك شدن فتنه هايى است كه نمى شناسيد . آگاه باشيد! آن كه از ما آن فتنه ها را در يابد، با چراغى روشن آن را در مى نوردد و به شيوه نيكان ، رفتار مى كند تا بندى را بگشايد و اسيرى را آزاد كند و جمعيّتى را پراكنده سازد و پراكندگانى را گرد آورد و [اين همه] ناپيدا از چشم مردم است كه جوينده اثرش را نمى بيند ، هر چه در آن نظر افكند .

پس ، گروهى در آن فتنه ها ، آن گونه كه آهنگر ، پيكان تير را صيقل مى دهد ، صيقل داده مى شوند . چشمانشان با قرآن، جلا مى يابد و تفسير ، در گوش هايشان جاى مى گيرد و پس از جام هاى صبحگاهان ، در پايان روز، جام حكمت به آنان نوشانيده مى شود .۴۷۵۲.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امام باقر عليه السلام :هنگامى كه قائمِ ما قيام كند ، خداوند دست [ مِهر] او را بر سر بندگان مى گذارد . پس از آن، عقلهايشان فراهم مى گردد و خردهايشان به كمال مى رسد .۴۷۵۳.عنه صلى الله عليه و آله :الغيبة ، نعمانىـ به نقل از فضيل بن يسار ـ: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود : «هنگامى كه قائمِ ما به پا خيزد، با نادانىِ مردم مواجه مى شود، بيش از آنچه پيامبر با نادانانِ جاهليّت مواجه گشت» .

گفتم : چگونه ؟

فرمود : «به درستى كه پيامبر صلى الله عليه و آله نزد مردم آمد، در حالى كه آنان سنگ ها و صخره ها و چوب هاى تراشيده را مى پرستيدند ؛ امّا هنگامى كه قائم ما قيام كند و نزد آنان بيايد ، تمامى مردم، كتاب خدا را به تأويل مى برند و با آن بر او احتجاج مى ورزند» .

سپس فرمود : «سوگند به خدا ! بدانيد عدالتِ او تا درون خانه ها وارد مى شود، همان گونه كه سرما و گرما وارد مى شود». .

۴۷۵۴.الإمام عليّ عليه السلام :الإمام الصادق عليه السلام :العِلمُ سَبعَةٌ وعِشرونَ حَرفاً ، فَجَميعُ ما جاءَت بِهِ الرُّسُلُ حَرفانِ ، فَلَم يَعرِفِ النّاسُ حَتَّى اليَومِ غَيرَ الحَرفَينِ ، فَإِذا قامَ القائِمُ عليه السلام أخرَجَ الخَمسَةَ وَالعِشرينَ حَرفاً فَبَثَّها فِي النّاسِ ، وضَمَّ إلَيهَا الحَرفَينِ حَتّى يَبُثَّها سَبعَةً وعِشرينَ حَرفاً. ⁽¹⁾۴۷۵۵.عنه عليه السلام :عنه عليه السلامـ حينَما ذَكَرَ الكوفَةَ ـ: سَتَخلو كوفَةُ مِنَ المُؤمنينَ ويَأرِزُ عَنهَا العِلمُ كَما تَأرِزُ الحَيَّةُ في جُحرِها . ثُمَّ يَظهَرُ العِلمُ بِبَلدَةٍ يُقالُ لَها : قُمُّ ، وتَصيرُ مَعدِناً لِلعِلمِ وَالفَضلِ حَتّى لا يَبقى فِي الأَرضِ مُستَضعَفٌ فِي الدّينِ حَتَّى المُخَدَّراتُ فِي الحِجالِ ⁽²⁾، وذلِكَ عِندَ قُربِ ظُهورِ قائِمِنا ، فَيَجعَلُ اللّهُ قُمَّ وأهلَهُ قائِمينَ مَقامَ الحُجَّةِ ، ولَولا ذلِكَ لَساخَتِ الأَرضُ بِأَهلِها ولَم يَبقَ فِي الأَرضِ حُجَّةٌ ، فَيَفيضُ العِلمُ مِنهُ إلى سائِرِ البِلادِ فِي المَشرِقِ وَالمَغرِبِ ، فَيَتِمُّ حُجَّةُ اللّهِ عَلَى الخَلقِ حَتّى لا يَبقى أحَدٌ عَلَى الأَرضِ لَم يَبلُغ إلَيهِ الدّينُ وَالعِلمُ ، ثُمَّ يَظهَرُ القائِمُ عليه السلام ويَصيرُ ⁽³⁾سَبَباً لِنِقمَةِ اللّهِ وسَخَطِهِ عَلَى العِبادِ ، لِأَنَّ اللّهَ لا يَنتَقِمُ مِنَ العِبادِ إلاّ بَعدَ إنكارِهِم حُجَّةً. ⁽⁴⁾.

۴۷۵۶.الكافي عن أبي بصير :امام صادق عليه السلام :دانش، بيست و هفت حرف است و تمام آنچه پيامبران آوردند، دو حرف است و مردم تا امروز، جز آن دو حرف را نمى شناسند. پس هنگامى كه «قائم» به پا خيزد ، بيست و پنج حرف ديگر را بيرون مى آورد و در ميان مردم، منتشر مى سازد . آن دو حرف را نيز ضميمه مى كند تا بيست و هفت حرف [ِ دانش] را منتشر ساخته باشد .۴۷۵۷.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ لِجابِرٍ الجُعفِيِّ ـ ) امام صادق عليه السلامـ هنگامى كه از كوفه ياد كرد ـ: به زودى ، كوفه از مؤمنان تخليه مى گردد و دانش در آن فرو مى رود، همان گونه كه مار در سوراخش فرو مى رود. پس دانش ، در شهرى كه قُم ناميده مى شود، آشكار مى گردد و آن شهر، جايگاه دانش و فضيلت مى گردد ، چنان كه ناتوان در [ شناخت] دين ، بر روى زمين يافت نمى شود ، حتّى زنان پرده نشين ؛ و اين پيشگويى ، در نزديكى آشكار شدن قائم ما تحقّق مى يابد .

پس خداوند، قم و مردمانش را جانشينان حجّت مى گرداند . اگر چنين نباشد ، زمين ، اهلش را فرو مى بلعد ، در حالى كه حجّتى در زمين نيست .

[ از آن] پس، دانش از شهر قم به همه شهرها در شرق و غرب ، سرازير مى گردد تا حجّت خداوند بر مردم ، تمام شود و كسى نباشد كه دين و دانش ، به او نرسيده باشد . پس از آن، «قائم» آشكار مى شود و وسيله خشم و غضب الهى بر بندگان مى گردد ؛ چرا كه خداوند، از بندگانش انتقام نمى گيرد، مگر زمانى كه آنان، حجّت را منكِر شوند . .

۴۷۵۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بحار الأنوار عن السّيّد ابن طاووسـ في زِيارَةِ الإِمامِ المَهدِيِّ عَجَّلَ اللّهُ فَرَجَهُ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وأهلِ بَيتِهِ ، وأرِنا سَيِّدَنا وصاحِبَنا وإمامَنا ومَولانا صاحِبَ الزَّمانِ ، ومَلجَأَ أهلِ عَصرِنا ، ومَنجى أهلِ دَهرِنا ، ظاهِرَ المَقالَةِ ، واضِحَ الدَّلالَةِ ، هادِياً مِنَ الضَّلالَةِ ، مُنقِذاً مِنَ الجَهالَةِ. ⁽¹⁾.

۴۷۵۴.امام على عليه السلام :بحار الأنوارـ به نقل از سيّد ابن طاووس ، در زيارت امام مهدى (عج) ـ: بار خدايا! بر محمّد و دودمانش درود فرست و سَرور ، صاحب ، امام و مولاى ما ، صاحب زمان را به ما بنمايان ؛ او كه پناهگاه مردمِ زمان ما و نجات دهنده مردمِ روزگار ماست و گفتارش آشكار و راهنمايى اش روشن است و هدايت كننده از گم راهى، و نجات دهنده از نادانى است . .

. .

بخش چهارم : دانش

اشاره

بخش چهارم : دانشفصل يكم : حقيقت دانشفصل دوم : فضيلت دانشفصل سوم : آثار دانشفصل چهارم : انواع دانش

.

. .

پژوهشى درباره معناى «دانش»

اشاره

پژوهشى درباره معناى «دانش»«قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الَّذِينَ يعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ الْأَلْبَـبِ. ⁽¹⁾

بگو آيا دانايان و نادانان با هم برابرند ؟ تنها خردمندان متذكّر مى شوند» .

هيچ مكتبى مانند اسلام براى دانش و معرفت و آگاهى ارزش قائل نيست و هيچ دينى مانند اسلام ، مردم را از خطر جهل بر حذر نداشته است . از نظر اسلام ، علم (دانش) ، اساس همه ارزش ها و جهل (نادانى و ناآگاهى)، ريشه همه معايب و مفاسد فردى و اجتماعى است . ⁽²⁾همچنين از نظر اسلام ، انسان در هر حركتى نياز به شناخت و آگاهى دارد ⁽³⁾و عقايد ، اخلاق و اعمال انسان بايد مبناى علمى داشته باشد . ⁽⁴⁾آنچه در مقدّمه طرح ديدگاه هاى اسلام درباره دانش و معرفت بيش از هر چيز اهمّيت دارد ، اين است كه : اسلام براى كدام رشته از دانش ها، اهمّيت و ارزش قائل است؟

.

مفهوم «دانش» در متون اسلامى

كدام دانش ، معيار ارزش انسان و اساس همه ارزش هاست؟ ⁽¹⁾كدام دانش ، دل را زنده مى كند و انسان را راهنمايى مى نمايد؟ ⁽²⁾كدام دانش ، سودمندترين گنج ، ميراث انبياى الهى ، شرط عمل و موجب كمال ايمان است؟ ⁽³⁾كدام دانش ، موجب علاقه مند شدن خداوند منّان به انسان و احترام فرشتگان به او و استغفار همه موجودات براى او و آسان شدن راه بهشت براى عالِم است؟ ⁽⁴⁾خلاصه اين كه آن همه تأكيد اسلام نسبت به تعليم و تعلّم ، و آن همه فضائلى كه در متون اسلامى براى دانش و دانشمند ذكر شده است و در اين كتاب ملاحظه خواهيد كرد ، مربوط به كدام رشته از دانش هاست؟ آيا رشته خاصّى از دانش ها مورد نظر اسلام است يا اين كه مطلقِ دانش از نظر اسلام ارزشمند است و از اين همه فضيلت برخوردار است؟

مفهوم «دانش» در متون اسلامىبررسى دقيق موارد كاربرد واژه دانش و معرفت در متون اسلامى نشان مى دهد كه دانش در اسلام به طور كلّى در دو مفهوم به كار رفته است : يكى را حقيقت و اصل دانش مى ناميم ، و ديگرى را ظاهر و فرع آن . از نظر اسلام ، دانش ، حقيقت و جوهرى دارد و ظاهر و پوسته اى . انواع دانش هاى رسمى ، اعم از اسلامى

.

و غير اسلامى ، پوسته دانش محسوب مى شوند و حقيقت دانش و معرفت ، چيز ديگرى است . آن جا كه گفته مى شود : «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلَـلـءِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ. ⁽¹⁾خدا وفرشتگان ودانشمندان، گواهى مى دهند كه جز او هيچ معبودى نيست» . و يا «وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ. ⁽²⁾آنان كه دانش يافته اند ، مى دانند كه آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده ، حقّ است» . و يا «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَـؤُاْ . ⁽³⁾از ميان بندگان خدا ، تنها دانايان از او بيم دارند» . سخن از حقيقت و جوهر دانش است . وآن جا كه گفته مى شود : «وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ. ⁽⁴⁾خدا او را دانسته گم راه گردانيد» . و يا «وَ مَا تَفَرَّقُواْ إِلاَّ مِنم بَعْدِ مَا جَآءَهُمُ الْعِلْمُ . ⁽⁵⁾

.

حقيقت «دانش»

فقط پس از آن كه دانش برايشان حاصل آمد ، راه تفرقه پيمودند» . و يا « وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَـبَ إِلاَّ مِنم بَعْدِ مَا جَآءَهُمُ الْعِلْمُ . ⁽¹⁾كسانى كه كتابِ آسمانى به آنان داده شده ، با يكديگر به اختلاف نپرداختند ، مگر پس از آن كه دانش براى آنان حاصل آمد» . سخن از ظاهر و پوسته دانش است . در اين جا اين سؤال مطرح مى شود كه حقيقت دانش چيست؟ و چگونه مى توان حقيقت دانش را از ظاهر و پوسته آن تميز داد؟ و چگونه مى توان آن را به دست آورد؟

حقيقت «دانش»حقيقت دانش ، نورى است كه در پرتو آن ، انسان ، جهان را آن گونه كه هست ، مى بيند و جايگاه خود را در هستى مى يابد . نور دانش ، مراتبى دارد كه بالاترين آن ، نه تنها انسان را با راه تكامل خود آشنا مى كند ؛ بلكه او را در اين مسير حركت مى دهد و به مقصد اعلاى انسانيّت مى رساند . قرآن كريم ، با صراحت از اين نور سخن مى گويد : «أَوَ مَن كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَـهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِى بِهِ فِى النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِى الظُّـلُمَـتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا ⁽²⁾؟ ! آيا كسى كه مُرده دل بود و زنده اش كرديم و براى او نورى پديد آورديم ، تا در پرتو آن در ميان مردم برود ، چون كسى است كه گويى گرفتار در تاريكى هاست و از آن بيرون آمدنى نيست؟» .

.

و به عبارت ديگر «قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الَّذِينَ يعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ ⁽¹⁾؟ ! آيا كسانى كه مى دانند با كسانى كه نمى دانند يكسان اند » . امام على عليه السلام درباره اين نور و مهم ترين خواص آن ، كه رساندن انسان به مقصد اعلاى انسانيت است ، مى فرمايد كه صاحب چنين نورى : قَد أحيا بعَقلِهِ ، وأماتَ نَفسَهُ ، حَتّى دَقَّ جَليلُهُ ، ولَطُفَ غَليظُهُ ، وبَرَقَ لَهُ لامِعٌ كَثيرُ البَرقِ ، فَأبانَ لَهُ الطَّريقَ ، وسَلَكَ بِهِ السَّبيلَ ، وتَدافَعَتهُ الأبوابُ إلى بابِ السَّلامَةِ ، ودارِ الإقامَةِ ، وثَبَتَت رِجلاهُ بِطُمَأنينَةِ بَدَنِهِ في قَرارِ الأمنِ وَالرّاحَةِ ، بِمَا استَعمَلَ قَلبَهُ ، وأرضى رَبَّهُ ⁽²⁾. عقلش را زنده داشته و نفسش را كشته است ، تا آن جا كه درشتى هايش خُرد ، و خشونت هايش نرم شده ، و نورى پُرفروغ برايش درخشيدن گرفته است كه شاه راه توحيد را روشن مى سازد و در پرتوش راه پيموده مى شود . بدين سان ، درها يكى پس از ديگرى ، او را به آستانِ سلامت مطلق و براى اقامت جاويد ، مى راند و ثابت قدم و استوار در جايگاه امنيت و آسايش ثبات مى يابد؛ زيرا كه او قلب خود را به كار گرفت و پروردگارش را خشنود كرد . آيات و احاديثى كه نورانيت انسان را مقدّمه حركت صحيح او در جامعه و به سوى كمال مطلق مى دانند ، و يا دانش را به نور تفسير مى كنند ، و يا دانش را ملازم با ايمان به خدا و رسالت انبياى الهى ، و همراه با صفات پسنديده و اعمال شايسته مى دانند ، در واقع ، جوهر و حقيقت دانش را توضيح مى دهند . دليل اين كه اين نور را مغز دانش و همه دانش هاى رسمى را پوسته دانش مى شماريم ، آن

.

است كه ارزش دانش هاى رسمى وابسته به آن است . جوهر دانش است كه به دانش ، ارزش حقيقى مى بخشد؛ يعنى دانش را در خدمت انسان و در جهت تكامل و بِهْ روزى او قرار مى دهد و بدون آن ، نه تنها دانش ، فاقد خواص و آثار دانش مى شود ، بلكه تبديل به يك عنصر ضدّ ارزش و ضدّ انسانيت مى گردد . اين است معناى آنچه بدان اشارت رفت كه ارزش حقيقت دانش ، مطلق است و ارزش دانش هاى رسمى ، مشروط . شرط ارزشمند بودن دانش هاى رسمى اين است كه در خدمت انسان باشند و بدون جوهر دانش ، دانش هاى رسمى نمى توانند در خدمت انسان قرار گيرند و چه بسا بر ضدّ انسان به كار گرفته مى شوند . نكته مهم و قابل توجّه اين است كه وقتى دانش ، جوهر و خاصيت خود را از دست داد ، نه تنها با جهل مساوى مى شود ، بلكه از جهل زيانبارتر مى گردد؛ زيرا حركت انسان را به سوى انحطاط و سقوط ، تسريع مى بخشد . دانش ، وقتى جوهر و جهت حقيقى خود را از دست داد ، درست مانند راهنمايى است كه به جاى آن كه انسان را در مسير قرار دهد ، او را به سوى چاه سوق مى دهد . اين جاست كه دانش هر چه بيشتر پيشرفت كند ، براى جامعه انسانى خطرناك تر خواهد بود . خطر بزرگى كه امروز جامعه بشر را تهديد مى كند ، اين است كه دانش ، رشد كرده ، ولى جوهر و جهت و خاصيت خود را از دست داده و در مسير انحطاط و سقوط انسانى به كار گرفته شده است . با اندكى تأمّل ، به سادگى مى توان دريافت كه در جهان امروز ، دانش ، چه

.

آفاتى را بر جامعه بشرى تحميل كرده است و شمشير دانش در كف قدرت هاى بزرگ جهان ، چه به روز انسان آورده است . دزدهايى كه براى غارت مادّه و معناى انسان از چراغ دانش بهره مى گيرند ، چگونه با قساوت عمل مى كنند و به هيچ چيز و به هيچ كس ، رحم نمى كنند . سنايى غزنوى ، شاعر برجسته قرن ششم ، چه زيبا سروده است : چو علم آموختى از حرص، آن گه ترس ، كاندر شب چو دزدى با چراغ آيد ، گزيده تر بَرَد كالا. بِرِشت ، درباره دانش امروزى گفته است : انسان امروز از علم بيزار است؛ زيرا علم بود كه فاشيسم را به وجود آورد و به بشريّت تحميل كرد ، و علم بود كه براى نخستين بار ، مسئله گرسنگى را در سطحى به اين وسعت كه از هر سه تن ، دو تن در جهان گرسنه اند ، ايجاد كرد . ⁽¹⁾آيا فنون و ابزار دزدى ، گرسنگى ، قتل و فساد را مى توان دانش ناميد؟ آيا دانشى كه جامعه را به فساد و تباهى مى كشد ، دانش است و نور ، يا جهل است و ظلمت؟ اين جاست كه معناى سخن دقيق پيامبر خدا مشخّص مى گردد كه فرمود : إنَّ مِنَ العِلمِ جَهلاً . ⁽²⁾برخى از دانش ها ، نادانى است . اين سؤال به نظر مى رسد كه : چگونه دانش مى تواند موجب جهل گردد؟ آيا اين سخن ، تناقض گويى نيست ؟ با اندكى تأمّل ، روشن مى شود كه نه تنها اين سخن ، تناقض گويى نيست ، بلكه كلامى نغز و دقيق است . هنگامى كه دانش ،

.

جوهر و خاصيت نداشته باشد ، با جهل ، يكى است . از همين رو ، امام على عليه السلام مى فرمايد : لا تَجعَلوا عِلمَكُم جَهلاً . ⁽¹⁾دانش خود را به نادانى تبديل نكنيد . يعنى كارى نكنيد كه دانش ، بى خاصيت شود و ويژگى هاى دانش از آن سلب شود . دانش در دنياى امروز با از دست دادن جوهر و جهت راستين خود ، به اين سرنوشت شوم گرفتار شده كه همچون جهل ، كُشنده و فاسد كننده و خانمانسوز گرديده است ؛ بلكه از جهل نيز زيانبارتر شده است . امام على عليه السلام چه زيبا و دقيق فرموده است : رُبَّ عالِمٍ قد قَتَلَهُ جَهلُهُ ، وعِلمُهُ مَعَهُ لا يَنفَعُهُ . ⁽²⁾بسى دانشمند كه نادانى اش او را كشته و دانشى كه به همراه داشته ، او را سودى نبخشيده است . سرنوشت تأسّفبار و رقّت انگيز دانشمندى كه از جهل هلاك مى شود ، حقيقتا موجب شگفتى است . هنگامى كه سعد بن ابى وقّاص ، گزارش سفرى را براى پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كند ، جهل آنان را چنين به تصوير مى كشد : اى پيامبر خدا ! من از نزد قومى به سوى تو مى آيم كه آنان و چارپايانشان يكسان اند . پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود : يا سَعدُ ، ألا اُخبِرُكَ بِأعجَبَ مِن ذلِكَ ؟ قَومٌ عَلِموا ما جَهِلَ هؤُلاءِ ثُمَّ جَهِلوا كَجَهلِهِم . ⁽³⁾

.

ويژگى هاى جوهر «دانش»

۱ . ريشه داشتن نور دانش در فطرت انسان

اى سعد! آيا تو را به شگفت تر از اين ، آگاه كنم ؛ قومى كه آنچه را اينان نمى دانند ، مى دانند و سپس به مانند ايشان ، نادانى مى كنند ؟. اين سخن ، بيانگر سرنوشت دانش در جهان امروز است . جامعه متمدّن و داناى امروز ، حقيقتا از نادانى در سختى است و قربانى جهل خويش است . اين چنين است كه دانش ، بشر را به كره ماه مى رساند ، امّا نمى تواند كمترين نقشى در حركت انسان به سوى كمال مطلق و رشد و تكامل انسانيت او داشته باشد .

ويژگى هاى جوهر «دانش»ويژگى ها و آثار و علايم جوهر دانش ⁽¹⁾در قرآن و روايات اسلامى ، مشابه ويژگى ها و آثار و علايم حقيقت حكمت ⁽²⁾و جوهر عقل ⁽³⁾است . اين تشابه ، كمك فراوانى در راه شناخت حقيقت دانش و عقل از نظر اسلام مى كند . در اين جا تنها به فهرست مهم ترينِ اين ويژگى ها اشاره مى كنيم :

۱ . ريشه داشتن نور دانش در فطرت انساناحاديثى كه دانش را «سرشته در قلب» ⁽⁴⁾مى دانند و يا آن را به «فطرى» و «اكتسابى» ⁽⁵⁾تقسيم مى كنند و يا از آن به «نورى كه خداوند متعال به دل افاضه مى نمايد» تعبير مى نمايند ⁽⁶⁾و همچنين ، همه آيات و رواياتى كه خداشناسى را

.

۲ . يكى بودن جوهر دانش

۳ . تفكيك ناپذيرى حقيقت دانش از ايمان

۴ . همراهى دانش با خشيت از خدا

فطرى مى دانند ، ⁽¹⁾بدين ويژگى دانش ، اشاره دارند .

۲ . يكى بودن جوهر دانشبه عكس دانش هاى رسمى و يا به تعبير روايات ، دانش هاى سمعى كه رشته هاى مختلف دارد ، جوهر دانش ، يك حقيقت بيش نيست و شايد اين سخن كه «العِلمُ نُقطَةٌ كَثَّرَهَا الجاهِلونَ ؛ دانش ، نقطه اى بود . نادانان آن را زياد كردند» ⁽²⁾، اشاره به اين ويژگى باشد .

۳ . تفكيك ناپذيرى حقيقت دانش از ايماناين ويژگى در آيات و روايات فراوانى مورد توجّه قرار گرفته است و حاصل آن ، اين است كه انسان ، نمى تواند عالم به مفهوم حقيقى آن باشد و مؤمن نباشد . به گفته امام على عليه السلام : الإيمانُ وَالعِلمُ أخَوانِ تَوأمانِ ، ورَفيقانِ لا يَفتَرِقانِ . ⁽³⁾ايمان و دانش ، برادران هم زادند و دو رفيق اند كه از هم جدا نمى شوند .

۴ . همراهى دانش با خشيت از خدااز نظر قرآن كريم ، دانش همراه با خشيت از خداوند متعال است . اين كتاب آسمانى با صراحت و با قاطعيت اعلام كرده است كه : «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَـؤُاْ . از بندگان خدا تنها دانايان اند كه از خدا مى ترسند» .

.

۵ . اخلاق شايسته از بركات نور دانش

نكته قابل تأمّل اين است كه اثبات ملازم بودن دانش با خشيت خدا از سوى قرآن ، در ادامه سخن درباره چند رشته از دانش هاى ، طبيعى است . خداوند در قرآن چنين مى فرمايد : «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَ تٍ مُّخْتَلِفًا أَلْوَ نُهَا وَ مِنَ الْجِبَالِ جُدَدُم بِيضٌ وَ حُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَ نُهَا وَ غَرَابِيبُ سُودٌ * وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعَـمِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَ نُهُ كَذَ لِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَـؤُاْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ . ⁽¹⁾آيا نديده اى كه خدا از آسمان ، آبى فرود آورد و به وسيله آن ، ميوه هايى كه رنگ هاى آنها گوناگون است ، بيرون آورديم؟ و از برخى كوه ها ، راه ها و رگه هاى سپيد و گلگون به رنگ هاى مختلف و سياه پُررنگ آفريديم ، و از مردمان و جانوران و دام ها كه رنگ هايشان همان گونه مختلف است ، پديد آورديم . از ميان بندگان خدا ، تنها دانايان اند كه از او مى ترسند . آرى ! خدا ، پيروزِ آمرزنده است» . بنا بر اين دانش هاى طبيعى نيز مى توانند موجب خشيت در مقابل خدا شوند ، به شرط آن كه نور هدايتگر حقيقت دانش ، همراه آن گردد و دانشمند با نور دانش به طبيعت بنگرد و در پديده هاى اعجاب انگيزش تأمّل نمايد .

۵ . اخلاق شايسته از بركات نور دانشيكى از آثار و بركات حقيقت نورانى دانش ، خودسازى ، اخلاق نيكو و صفات پسنديده است . اين ويژگى مهم در روايات فراوانى مورد توجّه قرار گرفته است . به گفته امام على عليه السلام : كُلَّمَا ازدادَ عِلمُ الرَّجُلِ زادَت عِنايَتُهُ بِنَفسِهِ ، وبَذَلَ في رِياضَتِها وصَلاحِها جُهدَهُ . ⁽²⁾

.

۶ . جدا ناپذيرى جوهر دانش از عمل شايسته

راه كسب نور دانش

هر اندازه دانش انسان افزون گردد ، توجّه وى نسبت به نفس خود ، بيشتر گردد و در رياضت و اصلاح آن ، كوشش بيشترى مبذول كند .

۶ . جدا ناپذيرى جوهر دانش از عمل شايستهيكى از ويژگى هاى برجسته نور دانش كه در روايات فراوانى مورد تأكيد قرار گرفته ، عمل صالح است . ⁽¹⁾از نظر اين احاديث ، اعمال شايسته ، ثمره دانش است و بدون عمل ، چراغ دانش در وجود انسان ، خاموش مى شود .

راه كسب نور دانشدر اين كتاب ملاحظه خواهيد كرد كه مبدأ دانش هاى رسمى ، حسّ و عقل ⁽²⁾و راه به دست آوردن آنها تعليم وتعلّم است ⁽³⁾و مبدأ نور دانش ، قلب است . ⁽⁴⁾امّا اين دانش ، آموختنى نيست و راه تحصيل آن در گام نخست ، زايل كردن موانع و در گام دوم ، فراهم ساختن زمينه هاى پيدايش آن است . ⁽⁵⁾نور دانش ، ريشه در فطرت انسان دارد و تحصيل آن به معناى فراهم ساختن شرايط شكوفايى فطرت است كه در اين حالت ، دانش خود آشكار مى گردد . امام على عليه السلام مى فرمايد : العِلمُ مَجبولٌ في قُلوبِكُم ، تَأدَّبوا بِآدابِ الرَّوحانِيّينَ يَظهَرُ لَكُم . ⁽⁶⁾

.

دانش در دل هاى شما سرشته است . به آداب روحانيان متأدِّب شويد ، تا برايتان آشكار مى گردد . نقشِ محصِّل در تحصيل نور دانش ، تنها در فراهم ساختن زمينه پيدايش آن است ، وگرنه چراغ پر فروغ نور دانش ، هديه اى است الهى به انسان هاى شايسته كه از عالم غيب ، فيض مى گيرد و كانون جان را روشن مى سازد : العِلمُ نورٌ وضياءٌ يَقذِفُهُ اللّهُ في قُلوبِ أولِيائِهِ . ⁽¹⁾دانش ، پرتوى است كه خدا در دل هاى دوستانش مى اندازد . نكته مهم و قابل توجّه اين كه هر چند نور دانش ، قابل تعليم و تعلّم نيست ؛ امّا بى ترديد ، مقدّمات آن نياز به تعليم و تعلّم دارد و واجب ترين وظيفه انبياى الهى و اوصيا و وارثان آنان ، يعنى عالمان ربّانى به شمار مى آيد . ⁽²⁾آنچه در آداب تعليم و تعلّم و احكام آن در اين كتاب آمده است ، سخنانى در باب مقدّمات تحصيل نور دانش است كه مورد نياز استادان و دانشجويان علوم اسلامى است . اميد آن كه استادان و دانشجويان در همه رشته هاى علمى با در نظر گرفتن اين آداب و احكام ، بتوانند به نور دانش دست يابند . إن شاء اللّه !

.

الفصل الأوّل : حقيقة العلمالكتاب«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلَـلـءِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَالـءِمَام بِالْقِسْطِ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» . ⁽¹⁾

«وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَ يَهْدِى إِلَى صِرَ طِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ» . ⁽²⁾

«وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَيُؤْمِنُواْ بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِلَى صِرَ طٍ مُّسْتَقِيمٍ» . ⁽³⁾

«إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَـؤُاْ» . ⁽⁴⁾

الحديث۴۷۷۳.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :العِلمُ عِلمانِ : عِلمٌ فِي القَلبِ فَذاكَ العِلمُ النّافِعُ ، وعِلمٌ عَلَى اللِّسانِ فَتِلكَ حُجَّةُ اللّهِ عَلى عِبادِهِ. ⁽⁵⁾.

فصل يكم : حقيقت دانش

فصل يكم : حقيقت دانشقرآن«خدا ، كه همواره به عدل قيام دارد ، و فرشتگان و دانشمندانْ گواهى مى دهند كه جز او ، كه توانا و حكيم است ، هيچ معبودى نيست» .

«و آنان كه از دانش بهره يافته اند ، مى دانند كه آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده ، حقّ است و به راه خداى پيروز ستوده، راهبرى مى كند» .

«و تا آنان كه دانش يافته اند ، بدانند كه اين [قرآن] حقّ است [و ]از جانب پروردگار توست ، و بدان ايمان آورند و دل هايشان براى او خاشع گردد . و به راستى خداوند ، راهنماى مومنان به راه راست است» .

«از بندگان خدا ، تنها دانايان اند كه از او بيم دارند» .

حديث۴۷۷۷.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ( - به نقل از جبرئيل عليه السلام ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش ، دو گونه است : دانشِ در دل ، كه دانشى سودمند است ، و دانشِ بر زبان ، كه حجّت خدا بر بندگانش است .

.

۴۷۷۸.المعجم الكبير ( ـ به نقل از ابن عبّاس ـ ) عنه صلى الله عليه و آله :العِلمُ نورٌ وضياءٌ يَقذِفُهُ اللّهُ في قُلوبِ أولِيائِهِ، ونَطَقَ بِهِ عَلى لِسانِهِم. ⁽¹⁾۴۷۷۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :الإمام الصادق عليه السلام :لَيسَ العِلمُ بِكَثرَةِ التَّعَلُّمِ ، إنَّما هُوَ نورٌ يَقَعُ في قَلبِ مَن يُريدُ اللّهُ أن يَهدِيَهُ ، فَإِذا أرَدتَ العِلمَ فَاطلُب أوَّلاً في نَفسِكَ حَقيقَةَ العُبودِيَّةِ ، وَاطلُبِ العِلمَ بِاستِعمالِهِ ، وَاستَفهِمِ اللّهَ يُفهِمكَ. ⁽²⁾۴۷۸۰.عنه صلى الله عليه و آله :الإمام عليّ عليه السلام :العِلمُ عِلمانِ : مَطبوعٌ ومَسموعٌ ، ولا يَنفَعُ المَسموعُ إذا لَم يَكُنِ المَطبوعُ. ⁽³⁾۴۷۸۱.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :لَيسَ العِلمُ فِي السَّماءِ فَيُنزَلُ إلَيكُم ، ولا في تُخومِ الأَرضِ فَيُخرَجُ لَكُم ، ولكِنَّ العِلمَ مَجبولٌ في قُلوبِكُم ، تَأَدَّبوا بِآدابِ الرّوحانِيّينَ يَظهَر لَكُم. ⁽⁴⁾۴۷۸۲.عنه صلى الله عليه و آله :عنه عليه السلام :العِلمُ مِصباحُ العَقلِ. ⁽⁵⁾.