دانشنامه امام حسین علیه السلام بر پایه قرآن حدیث و تاریخ جلد 4

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پديدآور : دانشنامه امام حسين عليه‌السلام ، بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ/ محمدي ري شهري؛ با همكاري محمود طباطبايي‌نژاد ، روح ا...سيدطبائي ؛ مترجم عبدالهادي مسعودي، مهدي مهريزي.

مشخصات نشر : قم: دارالحديث، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهري : ۱۴ج.

فروست : پژوهشكده علوم و معارف حديث؛ ۲۰۴.

شابك : ۱۲۰۰۰۰۰ ريال: دوره‌978-964-493-461-2 : ؛ ج.۱، چاپ سوم و چهارم: 978-964-493-462-9 ؛ ج.۲،چاپ سوم و چهارم: 978-964-493-463-6 ؛ ج.۳،چاپ سوم و چهارم‌978-964-493-464-3 : ؛ ج.۴،چاپ سوم و چهارم‌978-964-493-465-0 : ؛ ج.۵،چاپ سوم وچهارم‌978-964-493-466-7 : ؛ ج. ۶، چاپ سوم و چهارم 978-964-493-467-4 : ؛ ج.۷، چاپ سوم و چهارم‌978-964-493-468-1 : ؛ ج.۸،چاپ سوم و چهارم‌978-964-493-469-8 : ؛ ج.۹، چاپ سوم و چهارم‌978-964-493-470-4 : ؛ ج. ۱۰، چاپ سوم و چهارم‌978-964-493-471-1 : ؛ ج.۱۱، چاپ سوم و چهارم‌978-964-493-472-8 : ؛ ج. ۱۲، چاپ سوم و چهارم 978-964-493-473-5 : ؛ ج.۱۳، چاپ سوم و چهارم: 978-964-493-474-2 ؛ ج. ۱۴، چاپ سوم 978-964-493-475-9 : ؛ ج.۱۵978-964-493-806-1 ؛ ج.۱۶978-964-493-805-4

يادداشت : در جلد ششم، دوازدهم، سيزدهم و چهاردهم كتاب حاضر مترجم عبدالهادي مسعودي و در جلد چهارم مترجم مهدي مهريزي است.

يادداشت : جلد ۱۵ با عنوان دانشنامه امام حسين عليه‌السلام ، بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ(مقتل‌ها) و جلد ۱۶دانشنامه امام حسين عليه‌السلام ، بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ(مقتل‌ها و فهرست‌ها) است.

يادداشت : ج. ۱ - ۱۴(چاپ سوم: ۱۳۸۸) مكرر.

يادداشت : ج.۱،ج.۴،ج.۷،ج.۸، ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

يادداشت : ج.۱۰ - ۱۴( چاپ اول: ۱۳۸۸).

يادداشت : ج۱-۱۳(چاپ چهارم:۱۳۸۹).

يادداشت : ج. ۵ (چاپ پنجم : ۱۳۹۰).

يادداشت : ج.۱۵-۱۶(چاپ اول: ۱۳۹۳)(فيپا).

موضوع : حسين‌بن علي (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق.

موضوع : واقعه كربلا، ۶۱ق.

شناسه افزوده : طباطبائي نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : سيدطبايي،سيدروح‌الله

شناسه افزوده : مسعودي، عبدالهادي، ۱۳۴۳ - ، مترجم

شناسه افزوده : مهريزي، مهدي، ۱۳۴۱ -، مترجم

رده بندي كنگره : BP۴۱/۴/م۳۴۳۵د۲ ۱۳۸۸

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۹۵۳۴

شماره كتابشناسي ملي : ۲۰۳۷۹۴۵

اشاره

[ادامه بخش هفتم]

اشاره

الفصل الثالث: نَشاطاتُ الإِمامِ عليه السلام في مَكَّةَ

3/ 1 سُرورُ أهلِ مَكَّةَ وَاجتِماعُهُم حَولَ الإِمامِ عليه السلام

ودَخَلَ الحُسَينُ إلى مَكَّةَ، فَفَرِحَ بِهِ أهلُها فَرَحا شَديدا. قالَ: وجَعَلوا يَختَلِفونَ إلَيهِ بُكرَةً وعَشِيَّةً، وَاشتَدَّ ذلِكَ عَلى عَبدِ اللّهِ بنِ الزُّبَيرِ لأِنَّهُ قَد كانَ طَمِعَ أن يُبايِعَهُ أهلُ مَكَّةَ، فَلَمّا قَدِمَ الحُسَينُ عليه السلام شَقَّ ذلِكَ عَلَيهِ، غَيرَ أنَّه لا يُبدي ما في قَلبِهِ إلَى الحُسَينِ عليه السلام، لكِنَّهُ يَختَلِفُ إلَيهِ وَيُصَلّي بِصَلاتِهِ ويَقعُدُ عِندَهُ ويَسمَعُ مِن حَديثِهِ، وهُوَ مَعَ ذلِكَ يَعلَمُ أنَّهُ لا يُبايِعُهُ أحَدٌ مِن أهلِ مَكَّةَ وَالحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ عليه السلام بِها؛ لأِنَ

الحُسَينَ عليه السلام عِندَهُم أعظَمُ في أنفُسِهِم مِنِ ابنِ الزُّبَيرِ. ⁽³⁾

فصل سوم: فعاليت‌هاى امام حسين عليه السلام در مكّه‌

3/ 1 شادمانى مردم مكّه و اجتماع آنان بر گرد امام‌

حسين عليه السلام در نزد مردمان مكّه، بسى بالاتر از جايگاه پسر زبير بود.

النّاسَ عَلى بَني امَيَّةَ. ⁽⁵⁾

پسر زبير نيز در مكّه، ملازم كعبه بود و تمام روز را در مسجد الحرام نماز مى‌گزارد و طواف مى‌كرد و به همراه بازديد كنندگان، نزد حسين عليه السلام مى‌آمد. گاه هر روز و گاه يك روز در ميان، نزد ايشان مى‌آمد و هميشه براى نظر دادن، [مردم را] به حسين عليه السلام احاله مى‌داد.

حسين عليه السلام براى پسر زبير، سنگين‌ترينِ خلق خدا بود؛ زيرا مى‌دانست مردم مكّه تا وقتى كه ايشان در آن شهر است، با او بيعت نمى‌كنند و از او پيروى نخواهند كرد؛ چرا كه حسين عليه السلام در نزد مردم مكّه، عزيزتر و گرامى‌تر از پسر زبير بود و فرمانش مُطاع‌تر از او بود.

اين اتّفاق، پسر زبير را ناراحت كرد و دانست كه تا حسين عليه السلام در آن شهر است، مردم گِرد او نخواهند آمد. از اين رو، صبح و شام، نزد حسين عليه السلام مى‌آمد.

وعَظُمَ شَأنُ ابنِ الزُّبَيرِ عِندَ ذلِكَ بِبِلادِ الحِجازِ، وَاشتَهَرَ أمرُهُ وبَعُدَ صيتُهُ، ومَعَ هذا كُلِّهِ لَيسَ هُوَ مُعَظَّما عِندَ النّاسِ مِثلَ الحُسَينِ عليه السلام، بَلِ النّاسُ إنَّما مَيلُهُم إلَى الحُسَينِ عليه السلام لأِنَّهُ السَّيِّدُ الكَبيرُ، وَابنُ بِنتِ رسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَلَيسَ عَلى وَجهِ الأَرضِ يَومَئِذٍ أحَدٌ يُساميهِ ولا يُساويهِ، وَلكِنَّ الدَّولَةَ اليَزيدِيَّةَ كانَت كُلُّها تُناوِئُهُ. ⁽⁵⁾

سپس حسين عليه السلام به خانه عبّاس رفت و عبد اللّه بن عبّاس، ايشان را بدان جا برد. در آن هنگام، فرماندار مكّه از جانب يزيد، عمر بن سعد بن ابى وقّاص بود. حسين عليه السلام مؤذّنى را به پا داشت تا با صداى بلند، اذان بگويد و مردم را به نماز فرا خواند.

ابن سعد ترسيد كه حاجيان به سمت حسين عليه السلام كشيده شوند؛ چون رفت و آمد فراوانِ مردم را از تمام نقاط جهان با ايشان ديد. بدين جهت به سمت مدينه حركت كرد و جريان را براى يزيد نوشت.

مأموران مخفى، با سرافكندگى، از مكّه باز گشتند و عبد اللّه بن زبير بر يزيديانى كه قصد نابودى او را داشتند، پيروز شد. برادرش عَمرو را كتك زد و او را به زندان افكنْد و قصاص كرد و به او اهانت نمود.

در اين هنگام، موقعيت پسر زبير در شهرهاى حجاز، بالا رفت و آوازه‌اش بلند شد؛ ولى با اين همه موقعيتى مانند حسين عليه السلام نزد مردم نداشت؛ بلكه تمايل مردم، به جانب حسين عليه السلام بود؛ چرا كه او آقا و بزرگ و پسر دختر پيامبر خدا بود و بر روى زمين، كسى هم‌شأن و هم‌تراز او نبود. البتّه دولت يزيدى يكسر با او دشمنى مى‌كرد.

3/ 2 قُدومُ ابنِ الحَنَفِيَّةِ وعِدَّةٍ مِن بَني عَبدِ المُطَّلِبِ إلى مَكَّةَ

راجع: ج 5 ص 32(الفصل السادس: من أشار على الإمام عليه السلام بعدم التوجّه نحو العراق/ محمّد ابن الحنفيّة).

3/ 3 كُتُبُ أهلِ الكوفَةِ إلَى الإِمامِ عليه السلام يَدعونَهُ إلَى القِيامِ

قَد هَلَكَ، وإنَّ حُسَينا عليه السلام قَد تَقَبَّضَ عَلَى القَومِ بِبَيعَتِهِ، وقَد خَرَجَ إلى مَكَّةَ و أنتُم شيعَتُهُ وشيعَةُ أبيهِ، فَإِن كُنتُم تَعلَمونَ أنَّكُم ناصِروهُ ومُجاهِدو عَدُوِّهِ فَاكتُبوا إلَيهِ، وإن خِفتُمُ الوَهَلَ ⁽³⁾وَالفَشَلَ فَلا تَغُرُّوا الرَّجُلَ مِن نَفسِهِ. قالوا: لا، بَل نُقاتِلُ عَدُوَّهُ، ونَقتُلُ أنفُسَنا دونَهُ. قالَ: فَاكتُبوا إلَيهِ. فَكَتَبوا إلَيهِ:

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

لِحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ مِن: سُلَيمانَ بنِ صُرَدٍ ⁽⁴⁾، وَالمُسَيَّبِ بنِ نَجَبَةَ ⁽⁵⁾، ورِفاعَةَ بنِ شَدّادٍ ⁽⁶⁾، وحَبيبِ بنِ مُظاهِرٍ ⁽⁷⁾، وشيعَتِهِ مِنَ المُؤمِنينَ وَالمُسلِمينَ مِن أهلِ الكوفَةِ.

سَلامٌ عَلَيكَ، فَإِنّا نَحمَدُ إلَيكَ اللّهَ الَّذي لا إلهَ إلّا هُوَ. أمّا بَعدُ، فَالحَمدُ للّهِ الَّذي قَصَمَ عَدُوَّكَ الجَبّارَ العَنيدَ، الَّذِي انتَزى عَلى هذِهِ الامَّةِ، فَابتَزَّها أمرَها وغَصَبَها فَيئَها وتَأَمَّرَ عَلَيها بِغَيرِ رِضىً مِنها، ثُمَّ قَتَلَ خِيارَها وَاستَبقى شِرارَها، وجَعَلَ مالَ اللّهِ دُولَةً بَينَ جَبابِرَتِها و أغنِيائِها، فَبُعدا لَهُ كَما بَعُدَت ثَمودُ. إنَّهُ لَيسَ عَلَينا إمامٌ، فَأَقبِل لَعَلَّ اللّهَ أن يَجمَعَنا بِكَ عَلَى الحَقِّ، وَالنُّعمانُ بنُ بَشيرٍ في قَصرِ الإِمارَةِ لَسنا نَجتَمِعُ مَعَهُ في جُمُعَةٍ ولا نَخرُجُ مَعَهُ إلى عيدٍ، ولَو قَد بَلَغَنا أنَّكَ قَد أقبَلتَ إلَينا أخرَجناهُ حَتّى نُلحِقَهُ بِالشّامِ إن شاءَ اللّهُ، وَالسَّلامُ ورَحمَةُ اللّهِ عَلَيكَ.

قالَ: ثُمَّ سَرَّحنا بِالكِتابِ مَعَ عَبدِ اللّهِ بنِ سَبعٍ الهَمْدانِيِّ وعَبدِ اللّهِ بنِ والٍ و أمَرناهُما بِالنَّجاءِ ⁽⁸⁾، فَخَرَجَ الرَّجُلانِ مُسرِعَينِ حَتّى قَدِما عَلى حُسَينٍ لِعَشرٍ مَضَينَ مِن شَهرِ رَمَضانَ بِمَكَّةَ.

ثُمَّ لَبِثنا يَومَينِ، ثُمَّ سَرَّحنا إلَيهِ قَيسَ بنَ مُسهِرٍ الصَّيداوِيَّ، وعَبدَ الرَّحمنِ بنَ عَبدِ اللّهِ بنِ الكَدِنِ الأَرحَبِيَّ، وعُمارَةَ بنَ عُبَيدٍ السَّلولِيَّ ⁽⁹⁾، فَحَمَلوا مَعَهُم نَحوا مِن ثَلاثٍ وخَمسينَ صَحيفَةً مِنَ الرَّجُلِ والاثنَينِ وَالأَربَعَةِ.

قالَ: ثُمَّ لَبِثنا يَومَينِ آخَرَينِ، ثُمَّ سَرَّحنا إلَيهِ هانِئَ بنَ هانِئٍ السَّبيعِيَّ وسَعيدَ بنَ عَبدِ اللّهِ الحَنَفِيَّ، وكَتَبنا مَعَهُما:

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

لِحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ مِن شيعَتِهِ مِنَ المُؤمِنينَ وَالمُسلِمينَ، أمّا بَعدُ، فَحَيَّهَلا ⁽¹⁰⁾فَإِنَّ النّاسَ

يَنتَظِرونَكَ، ولا رَأيَ لَهُم في غَيرِكَ، فَالعَجَلَ العَجَلَ، وَالسَّلامُ عَلَيكَ.

وكَتَبَ شَبَثُ بنُ رِبعِيٍّ، وحَجّارُ بنُ أبجَرَ، ويَزيدُ بنُ الحارِثِ بنِ يَزيدَ بنِ رُوَيمٍ، وعَزرَةُ بنُ قَيسٍ، وعَمرُو بنُ الحَجّاجِ الزُّبَيدِيُّ، وَمُحَمَّدُ بنُ عُمَيرٍ التَّميمِيُّ:

أمّا بَعدُ، فَقَدِ اخضَرَّ الجَنابُ ⁽¹¹⁾و أينَعَتِ الثِّمارُ وطَمَّتِ ⁽¹²⁾الجِمامُ ⁽¹³⁾، فَإِذا شِئتَ فَاقدَم عَلى جُندٍ لَكَ مُجَنَّدٍ، وَالسَّلامُ عَلَيكَ.

وتَلاقَتِ الرُّسُلُ كُلُّها عِندَهُ، فَقَرَأَ الكُتُبَ وسَأَلَ الرُّسُلَ عَن أمرِ النّاسِ. ⁽¹⁴⁾

3/ 2 ورود محمّد بن حنفيّه و گروهى از بنى عبد المطّلب به مكّه‌

محمّد گفت: دوست نمى‌دارم به شما و آنها آسيبى برسد، گرچه مصيبت شما براى ما از همه عظيم‌تر است.

ر. ك: ج 5 ص 33(فصل ششم/ مخالفان رفتن امام عليه السلام به سمت عراق/ محمّد بن حنفيّه).

3/ 3 نامه كوفيان به امام و دعوت او به قيام‌

با آنان خوددارى كرده است و به سمت مكّه ره‌سپار شده است. شما، شيعيان او و شيعيان پدر او هستيد. اگر در خود مى‌بينيد كه او را يارى دهيد و با دشمنانش نبرد كنيد، برايش نامه بنويسيد و اگر بيم داريد كه سست و پراكنده شويد، او را نسبت به خود، اميدوار مسازيد.

گفتند: هرگز؛ بلكه با دشمنانش نبرد مى‌كنيم و جان خود را در راهش فدا مى‌كنيم.

گفت: پس برايش نامه بنويسيد.

آن گاه اين‌چنين نامه نوشتند:

«به نام خداوند بخشنده مهربان. به حسين بن على، از: سليمان بن صُرَد، مُسَيَّب بن نَجَبه، ⁽¹⁾رِفاعة بن شدّاد، ⁽²⁾حبيب بن مظاهر، ⁽³⁾و شيعيان او از مؤمنان و مسلمانان كوفه.

درود بر شما! به راستى كه ما خداوند يگانه را حمد مى‌گوييم. امّا بعد، ستايش، خدايى را كه دشمن جبّار و سركش تو را در هم شكست؛ دشمنى كه در بدى كردن

بر اين امّت، شتاب كرد و زمام امور را به زور، به دست گرفت، ثروت‌هاى عمومى را غصب كرد و بدون رضايت امّت، بر آنان حكومت نمود. آن گاه بهترين‌هاى امّت را به شهادت رسانيد و اشرار را رها كرد و ثروت الهى را ميان ثروتمندان و زورمداران، قسمت كرد. از رحمت خدا دور باد، چنان كه ثمود، دور شدند!

اينك ما، پيشوايى نداريم. به سوى ما روى آور. اميد است كه خداوند، ما را به واسطه شما بر محور حقيقت، گرد آورد. نعمان بن بشير، در قصرِ حكومتى است؛ ولى ما در نماز جمعه و مراسم عيد او، حاضر نمى‌شويم. اگر به ما خبر رسد كه شما به سمت ما مى‌آييد، او را از قصر، بيرون مى‌كنيم تا به خواست خدا، به شام برود. درود و سلام خدا بر شما باد!».

آن گاه نامه را با عبد اللّه بن سَبعِ هَمْدانى و عبد اللّه بن وال، روانه كرديم و به آنان دستور داديم با سرعت، حركت كنند. آن دو از كوفه حركت كردند و با شتاب، راه پيمودند تا خود را دهم ماه رمضان در مكّه به حسين عليه السلام رساندند. پس از آن، دو روز صبر كرديم. سپس قيس بن مُسهِر صيداوى، عبد الرحمن بن عبد اللّه بن كَدِنِ ارحَبى و عُمارَة بن عُبَيد سَلولى ⁽⁴⁾را به سوى وى روانه ساختيم و آنان با خود، پنجاه و سه نامه از جانب يك نفر، يا دو نفر يا چهار نفر بُردند. دو روز ديگر، صبر كرديم. آن گاه هانى بن هانىِ سَبيعى و سعيد بن عبد اللّه حَنَفى را فرستاديم و اين نامه را همراهشان كرديم: «به نام خداوند بخشنده مهربان. به حسين بن على، از طرف شيعيانش از مؤمنان و مسلمانان. امّا بعد، به سوى ما بشتاب. به راستى كه مردم،

انتظار شما را مى‌كشند و نظرى به غير شما ندارند. پس بشتاب، بشتاب. درود بر شما!».

همچنين شَبَث بن رِبعى، حَجّار بن ابجَر، يزيد بن حارث بن يزيد بن رُوَيم، عَزْرَة بن قيس، عمرو بن حَجّاج زُبَيدى و محمّد بن عُمَير تميمى، اين نامه را نوشتند: «امّا بعد، آستانه شهر، سرسبز است و ميوه‌ها رسيده و آب‌ها فراوان اند. ⁽⁵⁾پس هر گاه اراده كردى، بر لشكرى آماده، فرود آى. درود بر شما!».

نامه‌هاى بسيارى نزد ايشان جمع شد. پس نامه‌ها را خواند و از پيك‌ها در باره مردم، پرسش كرد.

يا مَعشَرَ الشّيعَةِ! إنَّكُم قَد عَلِمتُم بِأَنَّ مُعاوِيَةَ قَد صارَ إلى رَبِّهِ، وقَدِمَ عَلى عَمَلِهِ، وسَيَجزيهِ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى بِما قَدَّمَ مِن خَيرٍ أو شَرٍّ، وقَد قَعَدَ في مَوضِعِهِ ابنُهُ يَزيدُ زادَهُ اللّهُ خِزيا وهذَا الحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ عليه السلام قَد خالَفَهُ وصارَ إلى مَكَّةَ خائِفا مِن طَواغيتِ آلِ أبي سُفيانَ، و أنتُم شيعَتُهُ وشيعَةُ أبيهِ مِن قَبلِهِ، وقَدِ احتاجَ إلى نُصرَتِكُمُ اليَومَ، فَإِن كُنتُم تَعلَمونَ أنَّكُم ناصِروهُ ومُجاهِدو عَدُوِّهِ فَاكتُبوا إلَيهِ، وإن خِفتُمُ

الوَهنَ وَالفَشَلَ فَلا تَغُرُّوا الرَّجُلَ مِن نَفسِهِ.

فَقالَ القَومُ: بَل نَنصُرُهُ ونُقاتِلُ عَدُوَّهُ، ونَقتُلُ أنفُسَنا دونَهُ حَتّى يَنالَ حاجَتَهُ. فَأَخَذَ عَلَيهِم سُلَيمانُ بنُ صُرَدٍ بِذلِكَ ميثاقا وعَهدا أنَّهُم لا يَغدِرونَ ولا يَنكِثونَ.

ثُمَّ قالَ: اكتُبوا إلَيهِ الآنَ كِتابا مِن جَماعَتِكُم أنَّكُم لَهُ كَما ذَكَرتُم، وسَلوهُ القُدومَ عَلَيكُم. قالوا: أفَلا تَكفينا أنتَ الكِتابَ إلَيهِ؟ قالَ: لا، بَل يَكتُبُ جَماعَتُكُم. قالَ: فَكَتَبَ القَومُ إلَى الحُسَينِ بنِ عَلِيِّ عليه السلام.

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

إلَى الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ عليه السلام، مِن سُلَيمانَ بنِ صُرَدٍ، وَالمُسَيَّبِ بنِ نَجَبَةَ، وحَبيبِ بنِ مُظاهِرٍ، ورِفاعَةَ بنِ شَدّادٍ، وعَبدِ اللّهِ بنِ والٍ، وجَماعَةِ شيعَتِهِ مِنَ المُؤمِنينَ. أمّا بَعدُ، فَالحَمدُ للّهِ الَّذي قَصَمَ عَدُوَّكَ وَعَدُوَّ أبيكَ مِن قَبلِكَ، الجَبّارَ العَنيدَ الغَشومَ الظَّلومَ، الَّذي أبتَرَ هذِهِ الامَّةَ وعَضاها ⁽¹⁾، وتَأَمَّرَ عَلَيها بِغَيرِ رِضاها، ثُمَّ قَتَلَ خِيارَها وَاستَبقى أشرارَها، فَبُعدا لَهُ كَما بَعُدَت ثَمودُ. ثُمَّ إنَّهُ قَد بَلَغَنا أنَّ وَلَدَهُ اللَّعينَ قَد تَأَمَّرَ عَلى هذِهِ الامَّةِ بِلا مَشوَرَةٍ ولا إجماعٍ ولا عِلمٍ مِنَ الأَخبارِ، ونَحنُ مُقاتِلونَ مَعَكَ وباذِلونَ أنفُسَنا مِن دونِكَ، فَأَقبِل إلَينا ⁽²⁾فَرِحا مَسرورا، مَأمونا مُبارَكا، سَديدا وسَيِّدا، أميرا مُطاعا، إماما خَليفَةً عَلَينا مَهدِيّا، فَإِنَّهُ لَيسَ عَلَينا ⁽³⁾إمامٌ ولا أميرٌ إلَا النُّعمانُ بنُ بَشيرٍ، وهُوَ في قَصرِ الإِمارَةِ وَحيدٌ طَريدٌ، لَيسَ يُجتَمَعُ مَعَهُ في جُمُعَةٍ، ولا يُخرَجُ مَعَهُ إلى عيدٍ، ولا يُؤَدّى إلَيهِ الخَراجُ، يَدعو فَلا يُجابُ، ويَأمُرُ فَلا يُطاعُ. ولَو بَلَغَنا أنَّكَ قَد أقبَلتَ إلَينِا أخرَجناهُ عَنّا حَتّى يَلحَقَ بِالشّامِ، فَاقدَم إلَينا فَلَعَلَّ اللّهُ عَزَّ وجَلَ

أن يَجمَعَنا بِكَ عَلَى الحَقِّ، وَالسَّلامُ عَلَيكَ ورَحمَةُ اللّهِ وَبرَكاتُهُ يَابنَ رَسولِ اللّهِ، ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِيِّ العَظيمِ.

ثُمَّ طَوَى الكِتابَ وخَتَمَهُ ودَفَعَهُ إلى عَبدِ اللّهِ بنِ سَبعٍ الهَمدانِيِّ وعَبدِ اللّهِ بنِ مِسمَعٍ البَكرِيِّ، ووَجَّهوا بِهِما إلَى الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ عليه السلام. فَقَرَأَ الحُسَينُ عليه السلام كِتابَ أهلِ الكوفَةِ فَسَكَتَ ولَم يُجِبهُم بِشَي‌ءٍ.

ثُمَّ قَدِمَ عَلَيهِ بَعدَ ذلِكَ قَيسُ بنُ مُسهِرٍ الصَّيداوِيُّ وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَبدِ اللّهِ الأَرحَبِيُّ وعُمارَةُ بنُ عُبَيدٍ السَّلولِيُّ وعَبدُ اللّهِ بنُ والٍ التَّميمِيُّ، ومَعَهُم جَماعَةٌ نَحوَ خَمسينَ ومِئَةٍ، كُلُّ كِتابٍ مِن رَجُلَينِ وثَلاثَةٍ و أربَعَةٍ ويَسأَلونَهُ القُدومَ عَلَيهِم، وَالحُسَينُ عليه السلام يَتَأَنّى في أمرِهِ فَلا يُجيبُهُم بِشَي‌ءٍ.

ثُمَّ قَدِمَ عَلَيهِ بَعدَ ذلِكَ هانِئُ بنُ هانِئٍ السَّبيعِيُّ وسَعيدُ بنُ عَبدِ اللّهِ الحَنَفِيُّ بِهذَا الكِتابِ وهُوَ آخِرُ ما وَرَدَ عَلَى الحُسَينِ عليه السلام مِن أهلِ الكوفَةِ:

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

لِلحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ أميرِ المُؤمِنينَ مِن شيعَتِهِ وشيعَةِ أبيهِ. أمّا بَعدُ، فَحَيَّهَلا فَإِنَّ النّاسَ مُنتَظِرونَ لا رَأيَ لَهُم في غَيرِكَ، فَالعَجَلَ العَجَلَ يَابنَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله! قَدِ اخضَرَّتِ الجَنّاتُ، وَأينَعَتِ الثِّمارُ، و أعشَبَتِ الأَرضُ، و أورَقَتِ الأَشجارُ، فَاقدَم إذا شِئتَ فَإِنَّما تَقدَمُ إلى جُندٍ لَكَ مُجَنَّدٍ، وَالسَّلامُ عَلَيكَ وَرحمَةُ اللّهِ وبَرَكاتُهُ وعَلى أبيكَ مِن قَبلِكَ.

فَقالَ الحُسَينُ عليه السلام لِهانِئٍ وَسعيدِ بنِ عَبدِ اللّهِ الحَنَفِيِّ: خَبِّراني مَنِ اجتَمَعَ عَلى هذَا الكِتابِ الَّذي كُتِبَ مَعَكُما إلَيَّ؟ فَقالا: يا أميرَ المُؤمِنينَ، اجتَمَعَ عَلَيهِ شَبَثُ بنُ رِبعِيٍّ،

وحَجّارُ بنُ أبجَرَ، ويَزيدُ بنُ الحارِثِ، ويَزيدُ بنُ رُوَيمٍ، وعُروَةُ بنُ قَيسٍ، وعَمرُو بنُ الحَجّاجِ، ومُحَمَّدُ بنُ عُمَيرِ بنِ عُطارِدٍ.

قالَ: فَعِندَها قامَ الحُسَينُ، فَتَطَهَّرَ وصَلّى رَكعَتَينِ بَينَ الرُّكنِ وَالمَقامِ، ثُمَّ انفَتَلَ مِن صَلاتِهِ وسَأَلَ رَبَّهُ الخَيرَ فيما كَتَبَ إلَيهِ أهلُ الكوفَةِ، ثُمَّ جَمَعَ الرُّسُلَ فَقالَ لَهُم: إنّي رَأَيتُ جَدّي رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله في مَنامي، وقَد أمَرَني بِأَمرٍ و أنَا ماضٍ لأِمرِهِ، فَعَزَمَ اللّهُ لي بِالخَيرِ، إنَّهُ وَلِيُّ ذلِكَ وَالقادِرُ عَلَيهِ إن شاءَ اللّهُ تَعالى. ⁽⁴⁾

جمعيت گفتند: حتما او را يارى مى‌كنيم و با دشمنانش مى‌جنگيم. جانمان را در راهش فدا مى‌كنيم تا به خواسته‌اش برسد.

آن گاه سليمان بن صُرَد، از آنان عهد و پيمان گرفت كه نيرنگ نمى‌زنند و عهد خود را نخواهند شكست. سپس گفت: هم‌اينك برايش نامه‌اى از طرف اين جمعيت بنويسيد و آنچه را گفتيد، در آن، قيد كنيد و از او درخواست كنيد كه به سمت شما بيايد.

گفتند: آيا كافى نيست تو نامه‌اى بنويسى؟

گفت: نه؛ بلكه بايد همه شما بنويسيد.

[راوى] مى‌گويد: آن گروه براى حسين بن على عليه السلام، چنين نوشتند: «به نام خداوند بخشنده مهربان. به حسين بن على، از طرف سليمان بن صُرَد، مُسَيَّب بن نَجَبه، حبيب بن مظاهر، رِفاعة بن شَدّاد، عبد اللّه بن وال و گروهى از شيعيان مؤمن او.

امّا بعد، ستايش، خداوندى را كه دشمن تو و دشمن پدرت را در هم شكست؛ آن جبّارِ سركشِ غاصبِ ستمگر را كه اين امّت را نابود و پراكنده ساخت و بدون رضايت آنان، بر آنان حكومت كرد. نيكان آنها را كشت و اشرار آنها را باقى گذارد. از رحمت خدا دور باد، چنان كه ثمود از رحمت خدا دور است!

به ما خبر رسيده كه فرزندِ ملعون او، بدون مشورت و اجماع امّت و با ناآگاهى از حديث‌ها [ى پيامبر صلى الله عليه و آله]، به حكومت نشسته است. ما به همراه شما نبرد مى‌كنيم و جانمان را در راه شما فدا مى‌سازيم. به سمت ما بيا، با سُرور و شادمانى، در امنيت و بركت، استوار و آقا، فرمانده فرمان‌بردار، امام و پيشواى هدايت‌پيشه؛ چرا كه ما را امام و اميرى جز نعمان بن بشير نيست و او در قصرِ حكومتى، تنها و منزوى است. كسى در نماز جمعه‌اش شركت نمى‌كند و كسى به همراه او به نماز عيد نمى‌رود و كسى به وى ماليات نمى‌پردازد. او فرا مى‌خواند؛ ولى كسى جوابش را نمى‌دهد. فرمان مى‌دهد؛ ولى كسى اطاعتش نمى‌كند. اگر به ما خبر رسد كه شما به سوى ما مى‌آيى، او را بيرون مى‌كنيم كه روانه شام شود. پس به سوى ما بشتاب. اميد است

خداوند ما را به واسطه شما بر محور حقيقت، مجتمع گرداند. سلام و رحمت و بركت خدا بر تو اى پسر پيامبر خدا و نيرويى جز از جانب خداى برتر و بزرگ نيست».

آن گاه نامه را بست و مهر نمود و آن را به عبد اللّه بن سَبعِ هَمْدانى و عبد اللّه بن مِسمَع بَكرى سپرد و آنها را به سوى حسين بن على عليه السلام روانه كردند.

حسين عليه السلام نامه كوفيان را خواند و سكوت كرد و پاسخ آنها را نداد. پس از آن، قيس بن مُسهِر صيداوى، عبد الرحمن بن عبد اللّه ارحَبى و عُمارة بن عُبَيدِ سَلولى و عبد اللّه بن وال تميمى، با حدود يكصد و پنجاه نامه بر ايشان وارد شدند و هر نامه از جانب دو نفر، يا سه نفر و يا چهار نفر بود كه از او براى آمدن، دعوت كرده بودند. حسين عليه السلام در كار، درنگ مى‌كرد و به آنان پاسخ نمى‌گفت.

پس از آن، هانى بن هانىِ سبيعى و سعيد بن عبد اللّه حَنَفى، با اين نامه كه آخرين نامه كوفيان است، بر او وارد شدند: «به نام خداوند بخشنده مهربان. به حسين بن على امير مؤمنان، از جانب شيعيانش و شيعيان پدرش. امّا بعد، پس به سوى ما بشتاب. مردم، انتظار مى‌كشند و نظرى به غير شما ندارند. بشتاب، بشتاب، اى پسر دختر پيامبر خدا! باغ‌ها سرسبزند، ميوه‌ها رسيده‌اند، زمين، بارور شده و درختان به بار نشسته‌اند. هر گاه اراده كردى، بر ما فرود آى، كه بر لشكرى آماده، فرود مى‌آيى. سلام و رحمت و بركات خدا بر تو و بر پدرت باد!».

حسين عليه السلام به هانى و سعيد بن عبد اللّه حَنَفى فرمود: «بگوييد چه كسانى بر اين نامه توافق كرده‌اند؟».

گفتند: اى امير مؤمنان! شَبَث بن رِبعى، حَجّار بن ابجَر، يزيد بن حارث، يزيد بن رُوَيم، عروة بن قيس، عمرو بن حَجّاج و محمّد بن عُمَير بن عُطارِد، بر اين نامه

توافق كرده‌اند.

[راوى] مى‌گويد: در اين هنگام، حسين عليه السلام برخاست، وضو گرفت و دو ركعت نماز در ميان ركن و مقام به جا آورد و چون از نمازْ فارغ شد، از خداوند، در باره آنچه كوفيان نوشته‌اند، طلب خير كرد و نمايندگان آنها را جمع كرد و به آنان فرمود: «جدّم پيامبر خدا را در خواب ديدم كه مرا به كارى فرمان داد. من، آن را انجام مى‌دهم. خداوند، تصميم مرا خير گرداند، كه او ولىّ اين كارها و توانا بر آنهاست، إن شاء اللّه تعالى».

ثُمَّ لَم يُمسِ الحُسَينُ عليه السلام يَومَهُ ذلِكَ حَتّى وَرَدَ عَلَيهِ بِشرُ بنُ مُسهِرٍ الصَّيداوِيُّ وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ عُبَيدٍ الأَرحَبِيُّ، ومَعَهُما خَمسونَ كِتابا مِن أشرافِ أهلِ الكوفَةِ ورُؤَسائِها، كُلُّ كِتابٍ مِنها مِنَ الرَّجُلَينِ وَالثَّلاثَةِ وَالأَربَعَةِ بِمِثلِ ذلِكَ.

فَلَمّا أصبَحَ وافاهُ هانِئُ بن هانِئٍ السَّبيعِيُّ وسَعيدُ بنُ عَبدِ اللّهِ الخَثعَمِيُّ، ومَعَهُما أيضا نَحوٌ مِن خَمسينَ كِتابا.

فَلَمّا أمسى أيضا ذلِكَ اليَومَ وَرَدَ عَلَيهِ سَعيدُ بنُ عَبدِ اللّهِ الثَّقَفِيُّ، وَمَعَهُ كِتابٌ واحِدٌ مِن شَبَثِ بنِ رِبِعيٍّ، وحَجّارِ بنِ أبجَرَ، ويَزيدَ بنِ الحارِثِ، وعَزرَةَ بنِ قَيسٍ، وعَمرِو بنِ الحَجّاجِ، ومُحَمَّدِ بنِ عُمَيرِ بنِ عُطارِدٍ، وكانَ هؤُلاءِ الرُّؤَساءَ مِن أهلِ الكوفَةِ، فَتَتابَعَت عَلَيهِ في أيّامٍ رُسُلُ أهلِ الكوفَةِ، ومِنَ الكُتُبِ ما مَلأ مِنهُ خُرجَينِ. ⁽¹⁾

حسين عليه السلام هنوز آن روز را به پايان نرسانده بود كه بِشر بن مُسهِر صيداوى و عبد الرحمن بن عُبَيد ارحَبى بر ايشان وارد شدند و به همراه آنان، پنجاه نامه از بزرگان كوفه و رؤساى قبايل بود و هر نامه از سوى دو، سه و يا چهار نفر و بيشتر بود.

چون روز ديگر شد، هانى بن هانىِ سبيعى و سعيد بن عبد اللّه خَثعَمى رسيدند كه به همراه آنان نيز پنجاه نامه بود.

چون شب شد، سعيد بن عبد اللّه ثقفى وارد شد و به همراه او يك نامه از سوى شَبَث بن رِبِعى، حَجّار بن ابجَر، يزيد بن حارث، عَزرَة بن قيس، عمرو بن حَجّاج و

محمّد بن عُمَير بن عُطارِد بود. اينان، رؤساى كوفيان بودند.

در اين روزها نامه‌هاى كوفيان، پى در پى مى‌رسيد و نامه‌ها به اندازه دو خورجين شد.

فَراسَلُوا الحُسَينَ عليه السلام وكَتَبوا إلَيهِ الكُتُبَ يَدعونَهُ إلى قُدومِ الكوفَةِ، ويَبذُلونَ لَهُ النُّصرَةَ عَلى بني امَيَّةَ، وَاجتَمَعوا وتَحالَفوا عَلى ذلِكَ، وتابَعُوا الكُتُبَ إلَيهِ في هذَا المَعنى. ⁽¹⁾

از اين رو، باب نامه‌نگارى را با حسين عليه السلام گشودند و نامه‌هاى بسيار برايش نوشتند و از ايشان براى آمدن به كوفه دعوت كردند و نوشتند كه ايشان را بر ضدّ بنى اميّه يارى خواهند داد و بر اين كار، هم‌قسم شده‌اند. آنان، نامه‌هاى بسيار و پى در پى با اين مضمون، ارسال داشتند.

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

لِلحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ مِن شيعَتِهِ المُؤمِنينَ وَالمُسلِمينَ، أمّا بَعدُ فَحَيَّهَلا؛ فَإِنَّ النّاسَ يَنتَظِرونَكَ، لا إمامَ لَهُم غَيرُكَ، فَالعَجَلَ ثُمَّ العَجَلَ، وَالسَّلامُ. ⁽¹⁾

3/ 4 إشخاصُ الإِمامِ عليه السلام مَندوبَهُ الخاصَّ إلَى الكَوفةِ وكِتابُهُ إلى أهلِها

فَسَرَّحَهُ مَعَ قَيسِ بنِ مُسهِرٍ الصَّيداوِيِّ وعُمارَةَ بنِ عُبَيدٍ السَّلولِيِّ وعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَبدِ اللّهِ بنِ الكَدِنِ الأَرحَبِيِّ، فَأَمَرَهُ بِتَقوَى اللّهِ وكِتمانِ أمرِهِ وَاللُّطفِ، فَإِن رَأَى النّاسَ مُجتَمِعينَ مُستَوسِقينَ ⁽⁴⁾عَجَّلَ إلَيهِ بِذلِكَ. ⁽⁵⁾

3/ 4 فرستاده شدن نماينده ويژه امام به همراه نامه به كوفه‌

و او را به همراه قيس بن مُسهِر صيداوى، عُمارة بن عُبَيد سَلولى و عبد الرحمن بن عبد اللّه بن كَدِن ارحَبى به سمت كوفه روانه كرد. وى را به پروا كردن از خدا، مخفى نگه داشتن مسئله و مهربانى با مردم، سفارش كرد [و فرمود] كه اگر ديد مردم، اتّحاد و يك‌پارچگى دارند، به سرعت به وى خبر دهد.

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

مِنَ الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ إلى مَن بَلَغَهُ كِتابي هذا مِن أولِيائِهِ وشيعَتِهِ بِالكوفَةِ، سَلامٌ عَلَيكُم. أمّا بَعدُ، فَقَد أتَتني كُتُبُكُم، وفَهِمتُ ما ذَكَرتُم مِن مَحَبَّتِكُم لِقُدومي عَلَيكُم، وإنّي باعِثٌ إلَيكُم بِأَخي وَابنِ عَمّي وثِقَتي مِن أهلي مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ لِيَعلَمَ لي كُنهَ أمرِكُم، ويَكتُبَ إلَيَّ بِما يَتَبَيَّنُ لَهُ مِنِ اجتِماعِكُم، فَإِن كانَ أمرُكُم عَلى ما أتَتني بِهِ كُتُبُكُم و أخبَرَتني بِهِ رُسُلُكُم أسرَعتُ القُدومَ عَلَيكُم إن شاءَ اللّهُ، وَالسَّلامُ.

وقَد كانَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ خَرَجَ مَعَهُ مِنَ المَدينَةِ إلى مَكَّةَ، فَقالَ لَهُ الحُسَينُ عليه السلام: يَابنَ عَمِّ، قَد رَأَيتُ أن تَسيرَ إلَى الكوفَةِ، فَتَنظُرَ مَا اجتَمَعَ عَلَيهِ رَأيُ أهلِها، فَإِن كانوا عَلى ما أتَتني بِهِ كُتُبُهُم فَعَجِّل عَلَيَّ بِكِتابِكَ لُاسرِعَ القُدومَ عَلَيكَ، وإن تَكُنِ الاخرى

فَعَجِّلِ الِانصِرافَ. ⁽¹⁾

مسلم بن عقيل به همراه حسين عليه السلام از مدينه به مكّه آمده بود. حسين عليه السلام به وى فرمود: «پسر عمو! در نظر دارم به كوفه ره بسپارى و در آنچه مردمِ آن جا بر آن اجتماع كرده‌اند، بنگرى. اگر واقعيت، چنان بود كه نامه‌هايشان خبر مى‌دهد، به سرعت برايم نامه بنويس تا در اسرع وقت، خودم را به تو برسانم؛ و اگر جز آن بود، به سرعت، باز گرد».

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

مِن حُسَينِ بنِ عَلِيٍّ إلَى المَلَأِ مِنَ المُؤمِنينَ وَالمُسلِمينَ. أمّا بَعدُ، فَإِنَّ هانِئا وسَعيدا قَدِما عَلَيَّ بِكُتُبِكُم، وكانا آخِرَ مَن قَدِمَ عَلَيَّ مِن رُسُلِكُم، وقَد فَهِمتُ كُلَّ الَّذِي اقتَصَصتُم وذَكَرتُم، ومَقالَةُ جُلِّكُم: أنَّهُ لَيسَ عَلَينا إمامٌ، فَأَقبِل لَعَلَّ اللّهَ أن يَجمَعَنا بِكَ عَلَى الهُدى وَالحَقِّ. وقَد بَعَثتُ إلَيكُم أخي وَابنَ عَمّي وثِقَتي مِن أهلِ بَيتي، و أمَرتُهُ أن يَكتُبَ إلَيَّ بِحالِكُم و أمرِكُم ورَأيِكُم، فَإِن كَتَبَ إلَيَّ أنَّهُ قَد أجمَعَ رَأيُ مَلَئِكُم وذَوِي الفَضلِ وَالحِجا مِنكُم عَلى مِثلِ ما قَدِمَت عَلَيَّ بِهِ رُسُلُكُم وقَرَأتُ في كُتُبِكُم أقدَمُ عَلَيكُم وَشيكا إن شاءَ اللّهُ.

فَلَعَمري مَا الإِمامُ إلَا العامِلُ بِالكِتابِ، وَالآخِذُ بِالقِسطِ، وَالدّائِنُ بِالحَقِّ، وَالحابِسُ نَفسَهُ عَلى ذاتِ اللّهِ، وَالسَّلامُ. ⁽¹⁾

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

مِنَ الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ إلَى المَلأَ مِنَ المُؤمِنينَ، سَلامٌ عَلَيكُم! أمّا بَعدُ، فَإِنَّ هانِئَ بنَ هانِئٍ وسَعيدَ بنَ عَبدِ اللّهِ قَدِما عَلَيَّ بِكُتُبِكُم فَكانا آخِرَ مَن قَدِمَ عَلَىَّ مِن عِندِكُم، وقَد فَهِمتُ الَّذي قَد قَصَصتُم وذَكَرتُم ولَستُ اقَصِّرُ عَمّا أحبَبتُم، وقَد بَعَثتُ إلَيكُم أخي وَابنَ عَمّي وثِقَتي مِن أهلِ بَيتي مُسلِمَ بنَ عَقيلِ بنِ أبي طالِبٍ، وقَد أمَرتُهُ أن يَكتُبَ إلَيَّ بِحالِكُم ورَأيِكُم ورَأيِ ذَوِي الحِجا وَالفَضلِ مِنكُم، وهُوَ مُتَوَجِّهٌ إلى ما قِبَلَكُم إن شاءَ اللّهُ تَعالى وَالسَّلامُ، ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ، فَإِن كُنتُم عَلى ما قَدِمَت بِهِ رُسُلُكُم وقَرَأتُ في كُتُبِكُم فَقوموا مَعَ ابنِ عَمّي وبايِعوهُ وَانصُروهُ ولا تَخذُلوهُ. فَلَعَمري لَيسَ الإِمامُ العادِلُ بِالكِتابِ وَالعادِلُ بِالقِسطِ كَالَّذي يَحكُمُ بِغَيرِ الحَقِّ ولا يَهدي ولا يَهتَدي، جَمَعَنَا اللّهُ وإيّاكُم عَلَى الهُدى، و ألزَمَنا وإيّاكُم كَلِمَةَ التَّقوى، إنَّهُ لَطيفٌ لِما يَشاءُ، وَالسَّلامُ عَلَيكُم ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَكاتُهُ.

ثُمَّ طَوَى الكِتابَ وخَتَمَهُ، ودَعا بِمُسلمِ بنِ عَقيلٍ فَدَفَعَ إلَيهِ الكِتابَ، وقالَ لَهُ: إنّي مُوَجِّهُكَ إلى أهلِ الكوفَةِ وهذِهِ كُتُبُهُم إلَيَّ، وسَيَقضِي اللّهُ مِن أمرِكَ ما يُحِبُّ ويَرضى، و أنَا أرجو أن أكونَ أنَا و أنتَ في دَرَجَةِ الشُّهَداءِ، فَامضِ عَلى بَرَكَةِ اللّهِ حَتّى تَدخُلَ الكوفَةَ، فَإِذا دَخَلتَها فَانزِل عِندَ أوثَقِ أهلِها، وَادعُ النّاسَ إلى طاعَتي وَاخذُلهُم عَن آلِ أبي سُفيانَ، فَإِن رَأَيتَ النّاسَ مُجتَمِعينَ عَلى بَيعَتي فَعَجِّل لي بِالخَبَرِ حَتّى أعمَلَ عَلى حَسَبِ ذلِكَ إن شاءَ اللّهُ تَعالى. ثُمَّ عانَقَهُ الحُسَينُ عليه السلام ووَدَّعَهُ وبَكَيا جَميعا. ⁽²⁾

به راستى كه برادر و پسر عمو و فرد مورد اعتمادم را از خاندانم، به سوى شما فرستادم و به وى دستور دادم تا شرح احوال و آرا و مسائلتان را برايم بنويسد. اگر برايم نوشت كه رأى اكثريت و نخبگان و خردمندانِ شما، آن گونه است كه فرستادگانِ شما بازگو كردند و در نامه‌هايتان خواندم، به زودى به سوى شما مى‌آيم، اگر خدا بخواهد.

به جانم سوگند كه پيشوا نيست، مگر كسى كه عامل به كتاب خدا، پايبند به انصاف، ملتزم به حقيقت و سرسپرده ذات خداوند باشد. والسلام!».

بخشنده مهربان. از حسين بن على، به جماعت مؤمنان. سلام بر شما! امّا بعد، هانى بن هانى و سعيد بن عبد اللّه، نامه‌هاى شما را برايم آوردند و آن دو، آخرين فرستادگان شما به سوى من بودند. آنچه را كه گفتيد و نوشتيد، دانستم و در آنچه مى‌پسنديد، كوتاهى نخواهم كرد. اينك برادر، پسر عمو و فرد مورد اعتمادم از خاندانم، [يعنى] مسلم بن عقيل بن ابى طالب را به سوى شما فرستادم و به وى دستور دادم كه شرح احوال و آراى شما و رأى خردمندان و نخبگان شما را برايم بنويسد و او ره‌سپار به سوى شماست، إن شاء اللّه. والسلام! و نيرويى جز از جانب خداوند نيست.

اگر شما آن گونه بوديد كه فرستادگانِ شما خبر داده‌اند و در نامه‌هايتان خواندم، پس به همراه پسر عمويم به پا خيزيد و با او بيعت كنيد، او را يارى دهيد و تنهايش مگذاريد.

به جانم سوگند، پيشوايى كه با كتاب خدا به عدالت رفتار كند و انصاف ورزد، مانند كسى نيست كه به غير حق، حكمرانى مى‌كند و خودش، راه را نيافته و نمى‌تواند ديگران را هدايت كند. خداوند، ما و شما را بر محور هدايت، گرد آورَد و همه ما را با تقوا همراه سازد! به راستى كه او به هر چه بخواهد، لطف مى‌كند. سلام خدا و رحمت و بركات او بر شما باد!».

آن گاه نامه را پيچيد و مُهر كرد و مسلم بن عقيل را فرا خواند و نامه را به وى داد و به وى فرمود: «من، تو را به سوى كوفه مى‌فرستم و اينها نامه‌هاى آنان براى من است. خداوند، كار تو را آن گونه كه دوست دارد و مى‌پسندد، تقدير خواهد كرد. اميدوارم من و تو در رتبه شهدا قرار بگيريم.

به بركت [ياد] خدا، حركت كن تا وارد كوفه شوى. وقتى به كوفه رسيدى، در خانه مطمئن‌ترينِ مردمان، فرود آى و مردم را به پيروى از من و دورى از خاندان ابو سفيان فرا بخوان. اگر ديدى مردم بر بيعت با من توافق دارند، سريع به من خبر بده تا بر اساس آن، عمل كنم، به خواست خداوند متعال».

آن گاه حسين عليه السلام او را در آغوش گرفت و خداحافظى نمود و هر دو گريستند.

قالَ: فَعِندَها قامَ الحُسَينُ عليه السلام فَصَلّى رَكعَتَينِ بَينَ الرُّكنِ وَالمَقامِ وَسأَلَ اللّهَ الخِيَرَةَ في ذلِكَ. ثُمَّ دَعا بِمُسلِمِ بنِ عَقيلٍ و أطلَعَهُ عَلَى الحالِ، وكَتَبَ مَعَهُ جَوابَ كُتُبِهِم يَعِدُهُم بِالوُصولِ إلَيهِم ويَقولُ لَهُم ما مَعناهُ: قَد نَفَذتُ إلَيكُمُ ابنَ عَمّي مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ لِيُعَرِّفَني ما أنتُم عَلَيهِ مِنَ الرَّأيِ. ⁽²⁾

قَد بَعَثتُ إِلَيكُم أخي وَابنَ عَمّي وثِقَتي مِن أهلِ بَيتي، و أمَرتُهُ أن يَكتُبَ إلَيَّ بِحالِكُم، فَإِن كَتَبَ إلَيَّ أنَّهُ قَدِ اجتَمَعَ رَأيُ مَلَئِكُم وذِي الحِجا مِنكُم عَلى مِثلِ

ما قَدِمَت بِهِ رُسُلُكُم قَدِمتُ عَلَيكُم، وإلّا لَم أقدَم، وَالسَّلامُ.

ثُمَّ دَعا مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ فَبَعَثَهُ مَعَ قَيسِ بنِ مُسهِرٍ الصَّيداوِيِّ وعُمارَةَ بنِ عَبدِ اللّهِ السَّلولِيِّ وعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَبدِ اللّهِ الأَرحَبِيِّ، و أمَرَهُ بِكِتمانِ الأَمرِ. ⁽³⁾

گفتند: اى پسر پيامبر خدا! شَبَث بن رِبْعى، حَجّار بن ابجَر، يزيد بن حارث، يزيد بن رُوَيم، عُروة بن قيس، عمرو بن حَجّاج و محمّد بن عُمَير بن عُطارِد.

[راوى] مى‌گويد: در اين هنگام، حسين عليه السلام برخاست و ميان ركن و مقام، دو ركعت نماز به جا آورد و از خداوند در اين كار، طلب خير كرد. سپس مسلم را فرا خواند و او را از اوضاع و احوال، باخبر ساخت و به همراه مسلم، جواب نامه‌هاى كوفيان را نوشت و به آنان وعده رفتن به كوفه داد و مطلبى به اين مضمون نگاشت: «پسر عمويم مسلم بن عقيل را به جانب شما روانه كردم تا احوال و آراى شما را برايم گزارش كند».

از خاندانم را به سوى شما فرستادم و به وى دستور دادم كه احوال شما را برايم بنويسد. پس اگر برايم بنويسد كه رأى اكثريت شما و خردمندانِ شما، آن گونه است كه فرستادگان شما خبر آوردند، به سمت شما مى‌آيم، و گرنه نخواهم آمد. والسلام!».

آن گاه مسلم بن عقيل را خواست و او را به همراه قيس بن مُسهِر صيداوى و عُمارة بن عبد اللّه سَلولى و عبد الرحمن بن عبد اللّه ارحَبى، [به كوفه] روانه كرد و به وى دستور داد جريان را مخفى بدارد.

ودَعا مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ، فَقالَ: اشخَص إلَى الكوفَةِ، فَإِن رَأَيتَ مِنهُمُ اجتِماعا عَلى ما كَتَبوا ورَأَيتَهُ أمرا تَرَى الخُروجَ مَعَهُ فَاكتُب إلَيَّ بِرَأيِكَ. فَقَدِمَ مُسلِمٌ الكوفَةَ و أتَتهُ الشّيعَةُ، فَأَخَذَ بَيعَتَهُم لِلحُسَينِ عليه السلام. ⁽²⁾

ايشان در جواب آنان فرمود: «برادر و پسر عمويم را به همراه شما مى‌فرستم. اگر برايم بيعت گرفت و از مردم، آن‌چنان گزارش داد كه در نامه‌ها نوشته‌اند، نزد آنان خواهم رفت».

آن گاه مسلم بن عقيل را فرا خواند و فرمود: «به جانب كوفه حركت كن. اگر ديدى بر آنچه نوشته‌اند، اتّفاق دارند و امور را براى قيام، مهيّا ديدى، نظر خود را برايم بنويس».

مسلم، وارد كوفه شد و شيعيان به نزد او آمدند و از آنان براى حسين عليه السلام بيعت گرفت

3/ 5 طَلَبُ الإِمامِ عليه السلام النُّصرَةَ مِنَ البَصرَةِ

3/ 5 1 كِتابُهُ إلى وُجوهِ أهلِ البَصرَة

عَمرٍو، وإلى قَيسِ بنِ الهَيثَمِ، وإلى عَمرِو بنِ عُبَيدِ اللّهِ بنِ مَعمَرٍ، فَجاءَت مِنهُ نُسخَةٌ واحِدَةٌ إلى جَميعِ أشرافِها:

أمّا بَعدُ، فَإِنَّ اللّهَ اصطَفى مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله عَلى خَلقِهِ و أكرَمَهُ بِنُبُوَّتِهِ وَاختارَهُ لِرِسالَتِهِ، ثُمَّ قَبَضَهُ اللّهُ إلَيهِ، وقَد نَصَحَ لِعِبادِهِ وبَلَّغَ ما ارسِلَ بِهِ صلى الله عليه و آله، وكُنّا أهلَهُ و أولِياءَهُ و أوصِياءَهُ ووَرَثَتَهُ و أحَقَّ النّاسِ بِمَقامِهِ في النّاسِ، فَاستَأثَرَ عَلَينا قَومُنا بِذلِكَ فَرَضينا، وكَرِهنَا الفُرقَةَ، و أحبَبنَا العافِيَةَ، ونَحنُ نَعلَمُ أنّا أحَقُّ بِذلِكَ الحَقِّ المُستَحَقِّ عَلَينا مِمَّن تَوَلّاهُ، وقَد أحسَنوا و أصلَحوا وتَحَرَّوُا الحَقَّ فَرَحِمَهُمُ اللّهُ وغَفَرَ لَنا ولَهُم، وقَد بَعَثتُ رَسولي إلَيكُم بِهذَا الكِتابِ، و أنَا أدعوكُم إلى كِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله، فَإِنَّ السُّنَّةَ قد اميتَت، وإنَّ البِدعَةَ قَد احيِيَت، وإن تَسمَعوا قَولي وتُطيعوا أمري أهدِكُم سَبيلَ الرَّشادِ، وَالسَّلامُ عَلَيكُم ورَحمَةُ اللّهِ.

فَكُلُّ مَن قَرَأَ ذلِكَ الكِتابَ مِن أشرافِ النّاسِ كَتَمَهُ، غَيرَ المُنذِرِ بنِ الجارودِ فَإِنَّهُ خَشِيَ بِزَعمِهِ أن يَكونَ دَسيسا مِن قِبَلِ عُبَيدِ اللّهِ، فَجاءَهُ بِالرَّسولِ مِنَ العَشِيَّةِ الَّتي يُريدُ صَبيحَتَها أن يَسبِقَ إلَى الكوفَةِ و أقرَأَهُ كِتابَهُ، فَقَدَّمَ الرَّسولَ فَضَرَبَ عُنُقَهُ، وصَعِدَ عُبَيدُ اللّهِ مِنبَرَ البَصرَةِ، فَحَمِدَ اللّهَ و أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ:

أمّا بَعدُ، فَوَاللّهِ ما تُقرَنُ بِيَ الصَّعبَةُ ولا يُقَعقَعُ لي بِالشِّنانِ ⁽⁴⁾، وإنّي لَنِكلٌ لِمَن عاداني، وسَمٌّ لِمَن حارَبَني، أنصَفَ القارَةَ مَن راماها. ⁽⁵⁾

يا أهلَ البَصرَةِ! إنَّ أميرَ المُؤمِنينَ وَلّانِيَ الكوفَةَ و أنَا غادٍ إلَيهَا الغَداةَ، وقَدِ استَخلَفتُ عَلَيكُم عُثمانَ بنَ زيِادِ بنِ أبي سُفيانَ، وإيّاكُم وَالخِلافَ وَالإِرجافَ ⁽⁶⁾، فَوَالَّذي لا إلهَ غَيرُهُ لَئِن بَلَغَني عَن رَجُلٍ مِنكُم خِلافٌ لأقتُلَنَّهُ وَعريفَهُ ووَلِيَّهُ، ولآَخُذَنَّ الأَدنى بِالأَقصى، حَتّى تَستَمِعوا لي، ولا يَكونَ فيكمُ مُخالِفٌ ولا مُشاقٌّ، أنَا ابنُ زِيادٍ أشبَهتُهُ مِن بَينِ مَن وَطِئَ الحَصى، ولَم يَنتَزِعني شَبَهُ خالٍ ولَا ابنُ عَمٍّ.

ثُمَّ خَرَجَ مِنَ البَصرَةِ وَاستَخلَفَ أخاهُ عُثمانَ بنَ زِيادٍ، و أقبَلَ إلَى الكوفَةِ ومَعَهُ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو الباهِلِيُّ وشَريكُ بنُ الأَعوَرِ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

3/ 5 يارى خواستن امام عليه السلام از اهل بصره‌

3/ 5 1 نامه امام عليه السلام به سرشناسان بصره‌

كرامت بخشيد و براى رسالت، انتخاب كرد. سپس او را به سوى خود بُرد. او براى بندگان، خيرخواهى كرد و آنچه را بِدان مأمور بود، رساند. ما، خاندان او، نزديكان او، جانشينان او و وارثانش بوديم و سزاوارترينِ مردم به جانشينى او در ميان مردم هستيم. ديگران، اين مقام را براى خود گرفتند و ما بِدان، تن داديم و از اختلاف، پرهيز كرديم و آرامش را دوست داشتيم. ما مى‌دانيم كه در اين مقام، از ديگرانى كه آن را به دست گرفتند، سزاوارتريم. [گذشتگان،] رفتارى نيك داشتند و به اصلاح پرداختند و در طلب حقيقت بودند. خداوند، آنان را بيامرزد و ما و آنان را مشمول غفران خود سازد!

اينك، فرستاده‌ام را به همراه اين نامه به سوى شما مى‌فرستم و شما را به كتاب خدا و سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله فرا مى‌خوانم. به راستى كه سنّت، از ميان رفته است و بدعت‌ها زنده شده‌اند. اگر سخنم را بشنويد و از فرمانم پيروى كنيد، شما را به راه درست، هدايت مى‌كنم. سلام و رحمت خدا بر شما باد!».

هر يك از بزرگان بصره كه اين نامه را خواند، آن را پنهان كرد، بجز مُنذِر بن جارود كه گمان بُرد اين از نيرنگ‌هاى عبيد اللّه است. از اين رو، فرستاده امام عليه السلام را به همراه نامه در شبانگاهى كه صبحش عبيد اللّه مى‌خواست به كوفه برود، نزد وى آورد و نامه را براى عبيد اللّه خواند.

عبيد اللّه، گردن فرستاده حسين عليه السلام را زد و بر منبر رفت و حمد و ثناى خدا را به جا آورد و سپس گفت: امّا بعد، به خدا سوگند، مرا از سختى، باكى نيست و بيدى نيستم كه از باد بلرزم. دشمن را مى‌كوبم و هماوردم را نابود مى‌كنم. هر كس مى‌خواهد، امتحان كند!

اى مردم بصره! به راستى كه امير مؤمنان، مرا والى كوفه ساخته و من سپيده‌دم به سمت كوفه مى‌روم و عثمان بن زياد بن ابى سفيان را به جاى خود گمارده‌ام. مبادا [با او] مخالفت كنيد، يا [بر ضدّ او] جوسازى نماييد. به خداى يگانه سوگند كه اگر بفهمم كسى [با او] مخالفت كرده، خودش را و رئيسش را و همراهش را خواهم كشت و نزديك را به گناه دور، كيفر خواهم كرد تا همه مطيع من شويد و در ميان شما، مخالف و اختلاف‌افكن نباشد. من پسر زيادم، از همه به او شبيه‌ترم و شباهت به دايى و پسر عمو، مرا از اين روحيّه، جدا نساخته است. ⁽³⁾

آن گاه از بصره بيرون رفت و برادرش عثمان بن زياد را به جاى خود نشاند و به سمت كوفه آمد و مسلم بن عمرو باهلى و شَريك بن اعوَر، ⁽⁴⁾همراه او بودند.

قالَ: فَغَضِبَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ وقالَ: مَن رَسولُ الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ إلَى البَصرَةِ؟ فَقالَ المُنذِرُ بنُ الجارودِ: أيُّهَا الأَميرُ! رَسولُهُ إلَيهِم مَولىً يُقالُ لَهُ سُلَيمانُ، فَقالَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ: عَلَيَّ بِهِ، فَاتِيَ بِسُلَيمانَ مَولَى الحُسَينِ عليه السلام وقَد كانَ مُتَخَفِّيا عِندَ بَعضِ الشّيعَةِ بِالبَصرَةِ، فَلَمّا رَآهُ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ لَم يُكَلِّمهُ دونَ أن أقدَمَهُ فَضَرَبَ عُنُقَهُ صَبرا رَحِمَهُ اللّهُ! ثُمَّ أمَرَ بِصَلبِهِ. ⁽¹⁾

هر كس نامه را خواند، كتمان كرد و به كسى خبر نداد، جز مُنذِر بن جارود كه ترسيد اين، دسيسه‌اى از جانب عبيد اللّه باشد و حومه دختر مُنذر بن جارود، همسر عبيد اللّه بن زياد بود. از اين رو، مُنذر نزد عبيد اللّه بن زياد آمد و گزارش نامه را به وى داد.

عبيد اللّه بن زياد، خشمگين شد و گفت: فرستاده حسين به بصره كيست؟

منذر بن جارود گفت: اى امير! فرستاده حسين، غلامِ آزادشده‌اى است به نام سليمان.

عبيد اللّه بن زياد گفت: او را نزد من بياوريد.

سليمان را نزد او آوردند، در حالى كه او خود را نزد برخى از شيعيان بصره، پنهان كرده بود. وقتى عبيد اللّه بن زيادْ او را ديد، بدون آن كه با او صحبت كند، او را جلو آورد و دست و پا بسته، گردن زد خداى، او را رحمت كند و سپس دستور داد او را به دار آويزند.

فَلَمّا وَصَلَ الكِتابُ كَتَموا عَلَى الرَّسولِ إِلَا المُنذِرَ بنَ الجارودِ، فَإِنَّهُ أتى عُبَيدَ اللّهِ بِالكِتابِ ورَسولِ الحُسَينِ عليه السلام؛ لأِنَّهُ خافَ أن يَكونَ الكِتابُ قَد دَسَّهُ عُبَيدُ اللّهِ إلَيهِم لِيَختَبِرَ حالَهُم مَعَ الحُسَينِ عليه السلام، لِأَنَّ بَحرِيَّةَ بِنتَ المُنذِرِ زَوجَةُ عُبَيدِ اللّهِ، فَلَمّا قَرَأَ الكِتابَ ضَرَبَ عُنُقَ الرَّسولِ. ⁽¹⁾

وكَتَموا كِتابَهُ إلَا المُنذِرَ بنَ الجارودِ العَبدِيَّ، فَإِنَّهُ خافَ أن يَكونَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ دَسَّهُ إلَيهِ، فَأَخبَرَهُ بِهِ و أقرَأَهُ إيّاهُ. ⁽²⁾

در آن نامه، چنين آمده بود: «شما را به خدا و پيامبرش فرا مى‌خوانم؛ چرا كه سنّت، از ميان رفته است. اگر به دعوتم پاسخ دهيد و از فرمانم پيروى نماييد، شما را به راه درست، هدايت مى‌كنم».

چون نامه رسيد، همه جريان را مخفى كردند، جز منذر بن جارود كه نامه و فرستاده را نزد عبيد اللّه آورد؛ زيرا ترسيد اين نامه از نيرنگ‌هاى عبيد اللّه باشد كه مى‌خواهد آنان را نسبت به حسين عليه السلام بيازمايد؛ چرا كه دختر منذر(بحريّه)، همسر عبيد اللّه بود.

عبيد اللّه چون نامه را خواند، گردن فرستاده را از تَن جدا كرد.

همه جز مُنذر بن جارود عبدى، نامه را پنهان كردند. مُنذر ترسيد كه عبيد اللّه اين كار را از روى نيرنگ انجام داده باشد. از اين رو، جريان را به عبيد اللّه گفت و نامه را برايش خواند.

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيم

مِنَ الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ إلى مالِكِ بنِ مِسمَعٍ، وَالأَحنَفِ بنِ قَيسٍ، وَالمُنذِرِ بنِ الجارودِ، ومَسعودِ بنِ عَمرٍو، وقَيسِ بنِ الهَيثَمِ، سَلامٌ عَلَيكُم. أمّا بَعدُ، فَإِنّي أدعوكُم إلى إحياءِ مَعالِمِ الحَقِّ وإماتَةِ البِدَعِ، فَإِن تُجيبوا تَهتَدوا سُبُلَ الرَّشادِ، وَالسَّلامُ.

فَلَمّا أتاهمُ هذَا الكِتابُ كَتَموهُ جَميعا إلَا المُنذِرَ بنَ الجارودِ، فَإِنَّهُ أفشاهُ، لِتَزويجِهِ ابنَتَهُ هِندا مِن عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ، فَأَقبَلَ حَتّى دَخَلَ عَلَيهِ فَأَخبَرَهُ بِالكِتابِ، وحَكى لَهُ ما فيهِ، فَأَمَرَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ بِطَلَبِ الرَّسولِ، فَطَلَبوهُ فَأَتَوهُ بِهِ، فَضُرِبَت عُنُقُهُ. ⁽²⁾

وقتى نامه به آنان رسيد، همه بجز منذر بن جارود، آن را پنهان كردند. منذر، آن را افشا نمود؛ چون دخترش هند، همسر عبيد اللّه بن زياد بود. منذر، نزد عبيد اللّه آمد و داستان نامه و محتوايش را براى عبيد اللّه باز گفت. عبيد اللّه دستور داد فرستاده را پيدا كنند. او را پيدا كردند و آوردند و سرش از تن، جدا شد.

3/ 5 2 جَوابُ يَزيدَ بنِ مَسعودٍ ⁽¹⁾لِكِتابِ الإِمامِ عليه السلام

وكانَ الحُسَينُ عليه السلام قَد كَتَبَ إلى جَماعَةٍ مِن أشرافِ البَصرَةِ كِتابا مَعَ مَولىً لَهُ اسمُهُ سُلَيمانُ ويُكَنّى أبا رَزينٍ، يَدعوهُم فيهِ إلى نُصرَتِهِ ولُزومِ طاعَتِهِ، مِنهُم: يَزيدُ بنُ مَسعودٍ النَهشَلِيُّ، وَالمُنذِرُ بنُ الجارودِ العَبدِيُّ. فَجَمَعَ يَزيدُ بنُ مَسعودٍ بَني تَميمٍ وبَني حَنظَلَةَ وبَني سَعدٍ، فَلَمّا حَضَروا قالَ: يا بَني تَميمٍ! كَيفَ تَرَونَ مَوضِعي مِنكُم وحَسَبي فيكُم؟ فَقالوا: بَخٍّ بَخٍّ، أنتَ واللّهِ فِقرَةُ الظَّهرِ ورَأسُ الفَخرِ، حَلَلتَ فِي الشَّرَفِ وَسَطا وتَقَدَّمتَ فيهِ فَرَطا.

قالَ: فَإِنّي قَد جَمَعتُكُم لأِمرٍ اريدُ أن اشاوِرَكُم فيهِ و أستَعينُ بِكُم عَلَيهِ. فَقالوا: وَاللّهِ إنّا نَمنَحُكَ النَّصيحَةَ ونَجهَدُ لَكَ الرَّأيَ، فَقُل نَسمَع.

فَقالَ: إنَّ مُعاوِيَةَ قَد ماتَ فَأَهوِن بِهِ وَاللّهِ هالِكا ومَفقودا، ألا وإنَّهُ قَدِ انكَسَرَ بابُ الجَورِ وَالإِثمِ، وتَضَعضَعَت أركانُ الظُّلمِ، وقَد كانَ أحدَثَ بَيعَةً عَقَدَ بِها أمرا وظَنَّ أنَّهُ قَد أحكَمَهُ، وهَيهاتَ وَالَّذي أرادَ، اجتَهَدَ وَاللّهِ فَفَشِلَ، وشاوَرَ فَخُذِلَ، وقَد قامَ ابنُهُ يَزيدُ شارِبُ الخُمورِ ورَأسُ الفُجورِ، يَدَّعِي الخِلافَةَ عَلَى المُسلِمينَ، ويَتَأَمَّرُ عَلَيهِم

بِغَيرِ رِضىً مِنهُم، مَعَ قَصرِ حِلمٍ وقِلَّةِ عِلمٍ، لا يَعرِفُ مِنَ الحَقِّ مَوطِئَ قَدَمِهِ، فَاقسِمُ بِاللّهِ قَسَما مَبرورا، لَجِهادُهُ عَلَى الدّينِ أفضَلُ مِن جِهادِ المُشرِكينَ.

وهذَا الحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ ابنُ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ذُو الشَّرَفِ الأَصيلِ وَالرَّأيِ الأَثيلِ لَهُ فَضلٌ لا يوصَفُ، وعِلمٌ لا يُنزَفُ، وهُوَ أولى بِهذَا الأَمرِ لِسابِقَتِهِ وسِنِّهِ وقَدمِهِ وقَرابَتِهِ، يَعطِفُ عَلَى الصَّغيرِ، وَيحنو عَلَى الكَبيرِ، فَأَكرِم بِهِ راعي رَعِيَّةٍ وإمامِ قَومٍ، وَجَبَت للِّهِ بِهِ الحُجَّةُ، وَبَلَغَت بِهِ المَوعِظَةُ. فَلا تَعشوا عَن نورِ الحَقِّ، ولا تَسكَعوا ⁽²⁾في وَهدَةِ الباطِلِ، فَقَد كانَ صَخرُ بنُ قَيسٍ قَدِ انخَذَلَ بِكُم يَومَ الجَمَلِ فَاغسِلوها بِخُروجِكُم إلَى ابنِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ونُصرَتِهِ، وَاللّهِ لا يَقصُرُ أحَدٌ عَن نُصرَتِهِ إلّا أورَثَهُ اللّهُ الذُّلَّ في وَلَدِهِ، وَالقِلَّةَ في عَشيرَتِهِ، وها أنَا قد لَبِستُ لِلحَربِ لَأمَتَها، وَادَّرَعتُ لها بِدِرعِها، مَن لَم يُقتَل يَمُت، ومَن يَهرُب لَم يَفُت، فَأَحسِنوا رَحِمَكُمُ اللّهُ رَدَّ الجَوابِ.

فَتَكَلَّمَت بَنو حَنظَلَةَ، فَقالوا: يا أبا خالِدٍ! نَحنُ نَبلُ كِنانَتِكَ وفارِسُ عَشيرَتِكَ، إن رَمَيتَ بِنا أصَبتَ، وإن غَزَوتَ بنا فَتَحتَ، لا تَخوضُ وَاللّهِ غَمرَةً إلّا خُضناها، ولا تَلقى وَاللّهِ شِدَّةً إلّا لَقيناها، نَنصُرُكَ بِأَسيافِنا، ونَقيكَ بِأَبدانِنا، فَانهَض لِما شِئتَ.

وتَكَلَّمَت بَنو سَعدِ بنِ يَزيدَ، فَقالوا: يا أبا خالِدٍ! إنَّ أبغَضَ الأَشياءِ إلَينا خِلافُكَ وَالخُروجُ مِن رَأيِكَ، وقَد كانَ صَخرُ بنُ قَيسٍ أمَرَنا بِتَركِ القِتالِ، فَحَمِدنا أمرَنا وبَقِيَ عِزُّنا فينا، فَأَمهِلنا نُراجِعِ المَشوَرَةَ ونَأتِكَ بِرَأيِنا.

وَتَكَلَّمَت بَنو عامِرِ بنِ تَميمٍ، فَقالوا: يا أبا خالِدٍ! نَحنُ بنو أبيكَ وحُلَفاؤُكَ،

لا نَرضى إن غَضِبتَ، ولا نَقطُنُ إن ظَعَنتَ، وَالأَمرُ إلَيكَ، فَادعُنا نُجِبكَ، ومُرنا نُطِعكَ، وَالأَمرُ إلَيكَ إذا شِئتَ.

فَقالَ: وَاللّهِ يا بَني سَعدٍ، لَئِن فَعَلتُموها لا يَرفَعُ اللّهُ عَنكُمُ السَّيفَ أبَدا، ولا يَزالُ سَيفُكُم فيكُم.

ثُمّ كَتَبَ إلَى الحُسَينِ عليه السلام: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، أمّا بَعدُ، فَقَد وَصَلَ إلَيَّ كِتابُكَ، وفَهِمتُ ما نَدَبتَني إلَيهِ ودَعَوتَني لَهُ مِنَ الأَخذِ بِحَظّي مِن طاعَتِكَ وَالفَوزِ بِنَصيبي مِن نُصرَتِكَ، و أنَّ اللّهَ لَم يُخلِ الأَرضِ مِن عامِلٍ عَلَيها بِخَيرٍ ودَليلٍ عَلى سَبيلِ النَّجاةِ، و أنتُم حُجَّةُ اللّهِ عَلَى خَلقِهِ ووَديعَتُهُ في أرضِهِ، تَفَرَّعتُم مِن زَيتونَةٍ أحمَدِيَّةٍ هُوَ أصلُها و أنتُم فَرعُها، فَأَقدِم سَعِدتَ بِأَسعَدِ طائِرٍ، فَقَد ذَلَّلتُ لَكَ أعناقَ بَني تَميمٍ وتَرَكتُهُم أشَدَّ تَتابُعا لَكَ مِنَ الإِبِلِ الظِّماءِ يَومَ خِمسِها لِوُرودِ الماءِ، وقَد ذَلَّلتُ لَكَ رِقابَ بَني سَعدٍ وغَسَلتُ لَكَ دَرَنَ صُدورِها بِماءِ سَحابَةِ مُزنٍ حَتَّى استَهَلَّ بَرقُها فَلَمَعَ.

فَلَمّا قَرَأَ الحُسَينُ عليه السلام الكِتابَ قالَ: آمَنَكَ اللّهُ يَومَ الخَوفِ، و أعَزَّكَ و أرواكَ يَومَ العَطَشِ الأَكبَرِ. فَلَمّا تَجَهَّزَ المُشارُ إلَيهِ لِلخُروجِ إلَى الحُسَينِ عليه السلام بَلَغَهُ قَتلُهُ قَبلَ أن يَسيرَ، فَجَزِعَ مِنِ انقِطاعِهِ عَنهُ.

و أمَّا المُنذِرُ بنُ الجارودِ فَإِنَّهُ جاءَ بِالكِتابِ وَالرَّسولِ إلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ؛ لأِنَّ المُنذِرَ خافَ أن يَكونَ الكِتابُ دَسيسا مِن عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ، وكانَت بَحرِيَّةُ بِنتُ المُنذِرِ زَوجَةً لِعُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ، فَأَخَذَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ الرَّسولَ فَصَلَبَهُ، ثُمَّ صَعِدَ

المِنبَرَ فَخَطَبَ وتَوَعَّدَ أهلَ البَصرَةِ عَلَى الخِلافِ وإثارَةِ الإِرجافِ، ثُمَّ باتَ تِلكَ اللَّيلَةَ، فَلمَّا أصبَحَ استَنابَ عَلَيهِم أخاهُ عُثمانَ بنَ زِيادٍ، و أسرَعَ هُوَ إلى قَصدِ الكوفَةِ. ⁽³⁾

3/ 5 2 پاسخ يزيد بن مسعود به نامه امام عليه السلام‌

3/ 5 2 پاسخ يزيد بن مسعود ⁽¹⁾به نامه امام عليه السلام

حسين عليه السلام نيز براى گروهى از بزرگان بصره، نامه‌اى به همراه يكى از دوستدارانش به نام سليمان كه كنيه‌اش ابو رزين بود فرستاد و در آن، آنان را به يارى خود و پيروى از خويش، فرا خواند. و از كسانى كه برايشان نامه فرستاد، يزيد بن مسعود نَهشَلى و منذر بن جارود عبدى بودند.

يزيد بن مسعود، بنى تميم و بنى حنظله و بنى سعد را نزد خود فرا خواند و وقتى حضور يافتند، چنين گفت: اى بنى تميم! ديدگاه مرا نسبت به خود و جايگاه مرا چگونه مى‌دانيد؟

گفتند: به به! به خدا سوگند كه تو بهترين پشتوانه و در قُلّه افتخارى. تو در بزرگى، نقطه وسط دايره و پيشتاز ديگرانى.

گفت: به راستى كه شما را براى كارى گرد آورده‌ام و مى‌خواهم با شما مشورت كنم و از شما كمك بگيرم.

گفتند: به خدا سوگند، برايت خيرخواهى مى‌كنيم و تلاش مى‌كنيم رأيى درست، بيان كنيم. پس بگو تا بشنويم.

آن گاه او چنين گفت: معاويه از دنيا رفت و به خدا سوگند با مردن و هلاكت، خوار [و بى‌مقدار] شد و با مرگ او، درِ خانه ستم و گناه شكست و پايه‌هاى جور، سُست گرديد. [از جنايات اوست كه] بيعتى از مردم گرفت و گمان كرد كه آن را استوار كرده است؛ ولى هيهات كه بِدان برسد! به خدا سوگند، او تلاش كرد؛ ولى نتيجه نداد و مشورت كرد؛

ولى تنها ماند. اينك فرزندش، يزيدِ مى‌گسار و تبهكار، به جايش نشسته و ادّعاى خلافت بر مسلمانان دارد و بدون رضايت بر آنان امارت مى‌كند، با اين كه اهل دانش و حلم نيست و از حقيقت، هيچ نمى‌شناسد. به خدا سوگند، سوگندى راست ياد مى‌كنم كه نبرد با او، از نبرد با مشركان، برتر است.

و اين، حسين بن على، پسر دختر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله است؛ آن كه داراى شرف اصيل و رأيى استوار است؛ همو كه داراى فضيلت‌هاى بى‌شمار و دانش سرشار است. او براى حكومت، به جهت سابقه‌اش در دين و سن و پيشينه‌اش و نزديكى‌اش [به پيامبر خدا]، سزاوارترين است. او كسى است كه با كوچك، مهربان و با بزرگ، متواضع است. چه سرپرستى براى رعيّت و پيشواى باكرامتى است!

خداوند، حجّت را با او تمام كرده و موعظه را رسانده است. از پرتو حقيقت، دور نمانيد و در جرگه باطل، سرگردان مشويد. در جنگ جَمَل، صَخر بن قيس، شما را [از يارى دادن به على عليه السلام] كنار كشاند. حالا آن بدنامى را با قيام به همراه پسر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و يارى او، از خود بشوييد [و پاك كنيد]. به خدا سوگند، كسى در يارى حسين، كوتاهى نمى‌ورزد، مگر آن كه خداوند، خوارى را در فرزندانش و كمبود را در عشيره‌اش به ارث مى‌گذارد.

من اينك، لباس نبرد پوشيده‌ام و زره بر تن كرده‌ام. هر كه كشته نشود، خواهد مُرد و هر كه بگريزد، از چنگال مرگ، خلاصى نخواهد يافت. پس بهترين پاسخ را بدهيد. خدا، شما را رحمت كند!

بنو حنظله به سخن آمدند و گفتند: اى ابو خالد! ما تيرهاى كمان و جنگجويان قبيله تو هستيم. اگر با ما تير بيندازى، به هدف مى‌زنى و اگر با ما بجنگى، پيروز مى‌شوى. به خدا سوگند، در هيچ باتلاقى نمى‌روى، جز اين كه ما هم همراه تو هستيم و با هيچ سختى‌اى رو به رو نمى‌شوى، مگر آن كه ما هم با آن، رو به رو خواهيم شد. تو را با شمشيرهايمان يارى مى‌دهيم و با بدن‌هايمان از تو محافظت مى‌كنيم. پس براى آنچه مى‌خواهى، به پا خيز.

بنو سعد بن يزيد هم به سخن آمدند و گفتند: اى ابو خالد! بدترين كار براى ما، مخالفت با تو و كناره‌گيرى از عقيده توست. آن روز، صَخر بن قيس، ما را به كناره‌گيرى از جنگ، دستور داد. ما از كار آن روز خود، خشنوديم و عزّت ما برايمان باقى مانْد. به ما مهلت بده تا مشورت كنيم و نظر خود را به تو اعلام داريم.

[سپس] بنو عامر بن تميم به سخن آمدند و گفتند: اى ابو خالد! ما برادران تو و

هم‌قسمان تو هستيم. اگر تو به خشم آيى، ما خشنود نخواهيم بود و اگر تو به پا خيزى، ما نخواهيم نشست. كار، در دست توست. ما را فرا بخوان، كه اجابتت مى‌كنيم، و دستورمان بده، كه پيروى‌ات مى‌كنيم. فرمان، از آنِ توست، هر گاه كه بخواهى.

آن گاه يزيد بن مسعود گفت: به خدا سوگند اى بنى سعد، اگر كناره‌گيرى كنيد، خدا شمشير را هيچ گاه از ميان شما بر نخواهد داشت و هميشه شمشيرهايتان به روى خودتان خواهد بود.

سپس براى حسين عليه السلام، نامه‌اى اين‌چنين نوشت: «به نام خداوند بخشنده مهربان. امّا بعد، نامه‌ات به من رسيد و آنچه را كه مرا بِدان فرا خواندى، دانستم. مرا دعوت كردى تا از پيروى‌ات بهره ببَرم و با يارى كردنت به رستگارى برسم. به راستى كه خداوند، زمين را از كسى كه راه‌نماى خير و راهبر نجات باشد، خالى نمى‌گذارد و شما حجّت‌هاى خداوند بر خَلق و يادگاران او در زمين هستيد. شما از زيتون احمدى، شاخه شاخه شديد. او اصل است و شما شاخه‌ايد.

به كارى كه خواستى، اقدام كن و پيروز خواهى شد. به راستى كه گردن بنى تميم را برايت رام كردم و آنان را رام‌تر از شتر تشنه به هنگام رسيدن به آب نمودم. گردن بنى سعد را برايت نرم كردم و زنگارهاى دلشان را با آب زلال، شستشو دادم و از آن، برق مى‌جهد».

چون حسين عليه السلام نامه را خواند، فرمود: «خداوند، تو را در روز ترس، ايمن بدارد و تو را در روز تشنگى بزرگ، سيراب و عزيز گرداند!».

وقتى يزيد [بن مسعود] آماده شد كه به سوى حسين عليه السلام حركت كند، خبر شهادت امام عليه السلام به او رسيد و از اين خبر، بسيار ناراحت شد.

و امّا مُنذر بن جارود، نامه و فرستاده [ى امام عليه السلام] را نزد عبيد اللّه بن زياد آورد؛ زيرا ترسيد كه نامه، نيرنگى از سوى عبيد اللّه بن زياد باشد؛ چون دخترش(بحريّه)،

همسر عبيد اللّه بن زياد بود.

عبيد اللّه، فرستاده را گرفت و به دار آويخت. آن گاه به منبر رفت و خطبه خواند و مردم بصره را از مخالفت و شايعه‌پراكنى ترساند. [عبيد اللّه] آن شب را در بصره خوابيد و چون صبح شد، برادرش عثمان بن زياد را جانشين خود كرد و به سرعت به سمت كوفه حركت نمود

3/ 5 3 لُحوقُ يَزيدَ بنِ نُبَيطٍ وَابنَيهِ بِالإِمامِ عليه السلام

قالَ: فَأَجمَعَ يَزيدُ بنُ نُبَيطٍ الخُروجَ وهُوَ مِن عَبدِ القَيسِ إلَى الحُسَينِ عليه السلام، وكانَ لَهُ بَنونَ عَشَرَةٌ، فَقالَ: أيُّكُم يَخرُجُ مَعي؟ فَانتَدَبَ مَعَهُ ابنانِ لَهُ: عَبدُ اللّهِ وعُبَيدُ اللّهِ، فَقالَ لأِصحابِهِ في بَيتِ تِلكَ المَرأَةِ: إنّي قَد أزمَعتُ عَلَى الخُروجِ، و أنَا خارِجٌ، فَقالوا لَهُ: إنّا نَخافُ عَلَيكَ أصحابَ ابنِ زِيادٍ، فَقالَ: إنّي وَاللّهِ لَو قَدِ استَوَت أخفافُهُما بِالجَدَدِ ⁽¹⁾لَهانَ عَلَيَّ طَلَبُ مَن طَلَبَني.

قالَ: ثُمَّ خَرَجَ فَتَقَدّى ⁽²⁾فِي الطَّريقِ حَتَّى انتَهى إلى حُسَينٍ عليه السلام، فَدَخَلَ في رَحلِهِ بِالأَبطَحِ، وبَلَغَ الحُسَينَ عليه السلام مَجيؤُهُ، فَجَعَلَ يَطلُبُهُ، وجاءَ الرَّجُلُ إلى رَحلِ

الحُسَينِ عليه السلام، فَقيلَ لَهُ: قَد خَرَجَ إلى مَنزِلِكَ. فَأَقبَلَ في أثَرِهِ، ولَمّا لَم يَجِدهُ الحُسَينُ عليه السلام جَلَسَ في رَحلِهِ يَنتَظِرُهُ، وجاءَ البَصرِيُّ فَوَجَدَهُ في رَحلِهِ جالِسا، فَقالَ: «بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا» ⁽³⁾. قالَ: فَسَلَّمَ عَلَيهِ، وجَلَسَ إلَيهِ، فَخَبَّرَهُ بِالَّذي جاءَ لَهُ، فَدَعا لَهُ بِخَيرٍ، ثُمَّ أقبَلَ مَعَهُ حَتّى أتى فَقاتَلَ مَعَهُ، فَقُتِلَ مَعَهُ هُوَ وَابناهُ. ⁽⁴⁾

3/ 5 3 پيوستن يزيد بن نُبَيط و دو پسرش به امام عليه السلام‌

يزيد بن نُبَيط كه از قبيله عبد القيس بود تصميم رفتن به نزد حسين عليه السلام گرفت. او ده پسر داشت. به آنان گفت: كدام يك با من مى‌آيد؟

دو نفر پاسخ مثبت دادند: عبد اللّه و عبيد اللّه. يزيد [بن نُبَيط] در خانه آن زن به يارانش گفت: من تصميم به رفتن گرفته‌ام و اكنون مى‌روم.

به وى گفتند: ما بر تو از اصحاب ابن زياد، بيمناكيم.

گفت: به خدا سوگند، اگر مركب من در دشت به راه افتد، هر آينه برايم رهيدن از دست جويندگان من، آسان است [و مى‌توانم از آنها بگذرم].

وى از بصره خارج شد و به سرعت، مسافت پيمود تا به حسين عليه السلام رسيد و در

منطقه ابَطح، به خيمه‌گاه ايشان رسيد. خبر آمدن او به حسين عليه السلام رسيد و ايشان به سراغ او رفت. او به خيمه حسين عليه السلام آمد. به وى گفته شد: ايشان به خيمه تو رفته است. او به دنبال ايشان آمد و حسين عليه السلام چون او را در خيمه‌اش نيافته بود، نشسته بود و انتظار او را مى‌كشيد. مرد بصرى وارد خيمه‌اش شد و حسين عليه السلام را آن جا نشسته ديد. پس گفت: «به لطف و رحمت خدا، كه به آن بايد شادمان شوند».

مرد بصرى بر حسين عليه السلام سلام كرد و نزد ايشان نشست و به ايشان خبر داد كه چرا آمده است و امام عليه السلام برايش دعاى خير كرد. اين مرد، همراه حسين عليه السلام آمد و به همراه ايشان جنگيد و خودش و دو فرزندش شهيد شدند

الفصل الرابع: خُروجُ مَندوبِ الإِمامِ عليه السلام مِن مَكَّةَ إلى شَهادَتِهِ فِي الكوفَةِ

4/ 1 تَقاريرُ حَولَ ما جَرى في طَريقِ الكوفَةِ

فَأَقبَلَ مُسلِمٌ حَتّى أتَى المَدينَةَ، فَصَلّى في مَسجدِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، ووَدَّعَ مَن أحَبَّ مِن أهلِهِ، ثُمَّ استَأجَرَ دَليلَينِ مِن قَيسٍ، فَأَقبَلا بِهِ، فَضَلّا الطَريقَ وجارا ⁽¹⁾، و أصابَهُم عَطَشٌ شَديدٌ.

وقالَ الدَّليلانِ: هذَا الطَّريقُ حَتّى تَنتَهِيَ إلَى الماءِ، وقَد كادوا أن يَموتوا عَطَشا، فَكَتَبَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ مَعَ قَيسِ بنِ مُسهِرٍ الصَّيداوِيِّ إلى حُسَينٍ عليه السلام وذلِكَ بِالمَضيقِ مِن بَطنِ الخُبَيتِ ⁽²⁾:

أمّا بَعدُ، فَإِنّي أقبَلتُ مِنَ المَدينَةِ مَعي دَليلانِ لي، فَجارا عَنِ الطَّريقِ وضَلّا، وَاشتَدَّ عَلَينَا العَطَشُ، فَلَم يَلبَثا أن ماتا، و أقبَلنا حَتَّى انتَهَينا إلَى الماءِ، فَلَم نَنجُ إلّا بِحُشاشَةِ أنفُسِنا ⁽³⁾، وذلِكَ الماءُ بِمَكانٍ يُدعَى المَضيقَ مِن بَطنِ الخُبَيتِ، وقَد تَطَيَّرتُ مِن وَجهي هذا، فَإِن رَأَيتَ أعفَيتَني مِنهُ وبَعَثتَ غَيري، وَالسَّلامُ.

فَكَتَبَ إلَيهِ حُسَينٌ عليه السلام:

أمّا بَعدُ، فَقَد خَشيتُ ألّا يَكونَ حَمَلَكَ عَلَى الكِتابِ إلَيَّ فِي الاستِعفاءِ مِنَ الوَجهِ الَّذي وَجَّهتُكَ لَهُ إلَا الجُبنُ، فَامضِ لِوَجهِكَ الَّذي وَجَّهتُكَ لَهُ، وَالسَّلامُ عَلَيكَ.

فَقالَ مُسلِمٌ لَمّا ⁽⁴⁾قَرَأَ الكِتابَ: هذا ما لَستُ أتَخَوَّفُهُ عَلى نَفسي. فَأَقبَلَ كَما هُوَ حَتّى مَرَّ بِماءٍ لِطَيِّئٍ، فَنَزَلَ بِهِم ثُمَّ ارتَحَلَ مِنهُ، فَإِذا رَجُلٌ يَرمِي الصَّيدَ، فَنَظَرَ إلَيهِ قَد رَمى ظَبيا حينَ أشرَفَ لَهُ فَصَرَعَهُ، فَقالَ مُسلِمٌ: يُقتَلُ عَدُوُّنا إن شاءَ اللّهُ. ⁽⁵⁾

فصل چهارم: بيرون آمدن نماينده امام حسين عليه السلام از مكّه تا شهادتش در كوفه‌

4/ 1 گزارش‌هايى در باره رخدادها در مسير كوفه‌

اشاره

مسلم، حركت كرد تا وارد شهر مدينه شد و در مسجد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، نماز خواند و با كسانى از بستگانش كه مى‌خواست، خداحافظى كرد. آن گاه دو راه‌نما از قبيله قيس، اجير كرد. وى با آن دو، حركت كرد؛ ولى راه را گم كردند. تشنگى شديدى به آنان دست داد. دو راه‌نما گفتند: اين راه به آب مى‌رسد. همگى از تشنگى، در حال مرگ بودند.

مسلم بن عقيل، نامه‌اى براى حسين عليه السلام توسّط قيس بن مُسْهِر صَيداوى از تنگه بطن خُبَيت ⁽¹⁾فرستاد: «امّا بعد، به راستى كه من از مدينه به همراه دو راه‌نما بيرون

آمدم؛ ولى آن دو، راه را گم كردند. تشنگى بر ما غالب شد و آن دو از تشنگى مُردند. ما آمديم تا به آب رسيديم و با كمترين رمق باقى‌مانده در بدن، زنده مانديم. اين آب، در سرزمينى است كه تنگه بطن خُبَيت ناميده مى‌شود. من، اين رخداد را نشانه بدشگونى اين سفر مى‌دانم. اگر مرا معذور بدارى و ديگرى را به جاى من به كوفه بفرستى [، بهتر است]. والسلام!».

حسين عليه السلام جواب او را چنين نوشت: «اميدوارم كه ترس، تو را وادار به نوشتن استعفانامه نكرده باشد. به آن سَمتى كه تو را روانه ساختم، حركت كن. درود بر تو باد!».

مسلم، چون نامه را خواند، گفت: اين [نامه نوشتن]، به خاطر ترس بر جانم نبود. پس به مسير ادامه داد تا به آبگاهى از قبيله طى رسيد. در آن جا فرود آمد و سپس از آن جا بار بست. او مردى را ديد كه شكار مى‌كرد. شكارچى به سوى آهويى تير انداخت و او را كشت. مسلم گفت: دشمن ما نيز كشته خواهد شد، به خواست خدا.

قالَ: ماتَ مُعاوِيَةُ وَالوَليدُ بنُ عُتبَةَ بنِ أبي سُفيانَ عَلَى المَدينَةِ، فَأَرسَلَ إلَى الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ عليه السلام لِيَأخُذَ بَيعَتَهُ، فَقالَ لَهُ: أخِّرني وَارفقُ، فَأَخَّرَهُ فَخَرَجَ إلى مَكَّةَ، فَأَتاهُ أهلُ الكوفَةِ ورُسُلُهُم: إنّا قَد حَبَسنا أنفُسَنا عَلَيكَ، ولَسنا نَحضُرُ الجُمُعَةَ مَعَ الوالي، فَاقدَم عَلَينا. وكانَ النُّعمانُ بنُ بَشيرٍ الأَنصارِيُّ عَلَى الكوفَةِ.

قالَ: فَبَعَثَ الحُسَينُ عليه السلام إلى مُسلِمِ بنِ عَقيلِ بنِ أبي طالِبٍ ابنِ عَمِّهِ، فَقالَ لَهُ: سِر

إلَى الكوفَةِ، فَانظُر ما كَتَبوا بِهِ إلَيَّ، فَإِن كانَ حَقّا خَرَجنا إلَيهِم.

فَخَرَجَ مُسلِمٌ حَتّى أتَى المَدينَةَ، فَأَخَذَ مِنها دَليلَينِ، فَمَرّا بِهِ فِي البَرِّيَّةِ، فَأَصابَهُم عَطَشٌ فَماتَ أحَدُ الدَّليلَينِ، وكَتَبَ مُسلِمٌ إلَى الحُسَينِ عليه السلام يَستَعفيهِ، فَكَتَبَ إلَيهِ الحُسَينُ عليه السلام: أنِ امضِ إلَى الكوفَةِ. ⁽¹⁾

فرمود: «معاويه از دنيا رفت، در حالى كه وليد بن عُقْبة بن ابى سفيان، والى مدينه بود. او به سوى حسين عليه السلام فرستاد تا از وى بيعت بگيرد. حسين عليه السلام به او فرمود: اين كار را تأخير بينداز و مدارا كن».

وليد نيز چنين كرد و امام عليه السلام از مدينه به سمت مكّه حركت كرد. پس مردم كوفه و نامه‌هايشان به دست حسين عليه السلام رسيد كه: ما خود را وقف شما كرده‌ايم و در نماز جمعه حاكم، شركت نمى‌كنيم. پس نزد ما بيا. در آن هنگام، نعمان بن بشير انصارى، والى كوفه بود.

حسين عليه السلام، در پى مسلم بن عقيل بن ابى طالب، پسر عمويش فرستاد و به وى فرمود: «به سمت كوفه حركت كن و در آنچه برايم نوشته‌اند، بنگر، تا اگر درست

است، به سمت آنان حركت كنيم».

مسلم، از مكّه بيرون آمد تا به مدينه رسيد. از مدينه دو راه‌نما با خود همراه كرد. آن دو، او را از بيابان بردند و تشنگى شديدى بر آنان هجوم آورد، تا آن جا كه يكى از دو راه‌نما مُرد.

مسلم براى حسين عليه السلام نامه نوشت و درخواست استعفا كرد؛ ولى حسين عليه السلام در پاسخ نوشت: «به سمت كوفه حركت كن».

قالَ: فَخَرَجَ بِهِ الدَّليلانِ مِنَ المَدينَةِ لَيلًا وسارا، فَغَلَطَا الطَّريقَ، وجارا عَنِ القَصدِ، وَاشتَدَّ بِهِمَا العَطَشُ، فَماتا جَميعا عَطَشا.

قالَ: وكَتَبَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ رَحِمَهُ اللّهُ إلَى الحُسَينِ عليه السلام:

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، لِلحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ مِن مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ، أمّا بَعدُ، فَإِنّي خَرَجتُ مِنَ المَدينَةِ مَعَ الدَّليلَينِ استَأجَرتُهُما، فَضَلّا عَنِ الطَّريقِ وماتا عَطَشا. ثُمَّ إنّا

صِرنا إلَى الماءِ بَعدَ ذلِكَ، وكِدنا أن نَهلِكَ، فَنَجَونا بِحُشاشَةِ أنفُسِنا، واخبِرُكَ يَابنَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله: أنّا أصَبنَا الماءَ بِمَوضِعٍ يُقالُ لَهُ المَضيقُ، وقَد تَطَيَّرتُ مِن وَجهي هذَا الَّذي وَجَّهتَني بِهِ، فَرَأيُكَ في إعفائي مِنهُ، وَالسَّلامُ.

قالَ: فَلَمّا قَرَأَ كِتابَ مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ رَحِمَهُ اللّهُ عَلِمَ أنَّهُ قَد تَشاءَمَ وتَطَيَّرَ مِن مَوتِ الدَّليلَينِ، و أنَّهُ جَزِعَ، فَكَتَبَ إلَيهِ:

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، مِنَ الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ إلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ: أمّا بَعدُ، فَإِنّي خَشيتُ ألّا يَكونَ حَمَلَكَ عَلَى الكِتابِ إلَيَّ، وَالاستِعفاءِ مِن وَجهِكَ هذَا الَّذي أنتَ فيهِ، إلَا الجُبنُ وَالفَشَلُ، فَامضِ لِما امِرتَ بِهِ، وَالسَّلامُ عَلَيكَ ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَكاتُهُ.

فَلَمّا وَرَدَ الكِتابُ عَلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ، كَأَنَّهُ وَجَدَ ⁽²⁾مِن ذلِكَ في نَفسِهِ، ثُمَّ قالَ: وَاللّهِ لَقَد نَسَبَني أبو عَبدِ اللّهِ الحُسَينُ عليه السلام إلَى الجُبنِ وَالفَشَلِ! وهذا شَي‌ءٌ لَم أعرِفهُ مِن نَفسي أبَدا.

ثُمَّ سارَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ مِن مَوضِعِهِ ذلِكَ يُريدُ الكوفَةَ، فَإِذا بِرَجُلٍ يَرمِي الصَّيدَ، فَنَظَرَ إلَيهِ مُسلِمٌ، فَرَآهُ وقَد رَمى ظَبيا فَصَرَعَهُ، فَقالَ مُسلِمٌ: نَقتُلُ أعداءَنا إن شاءَ اللّهُ تَعالى. ⁽³⁾

[راوى] مى‌گويد: دو راه‌نما او را شبانه از مدينه بيرون بردند؛ ولى راه را گم كردند و از مسير، دور افتادند. تشنگى بر آن دو، غلبه كرد و هر دو از تشنگى، جان دادند.

آن گاه مسلم بن عقيل كه خداى، رحمتش كند نامه‌اى براى حسين عليه السلام نوشت: «به نام خداوند بخشنده مهربان. به حسين بن على، از مسلم بن عقيل. امّا بعد، من به همراه دو راه‌نمايى كه اجير كردم، از مدينه بيرون آمدم؛ ولى آن دو، راه را گم كردند و از تشنگى، هلاك شدند. سپس ما به آب دست يافتيم، گرچه نزديك بود

ما نيز هلاك شويم؛ ولى با رمقى اندك، خود را نجات داديم.

اى پسر دختر پيامبر خدا! ما در منطقه‌اى به نام مَضيق، بر آب دست يافتيم. من از اين حادثه‌اى كه پيش آمده، چنان به نظرم مى‌رسد كه مرا از اين كار، معاف دارى. والسلام!».

[راوى] مى‌گويد: حسين عليه السلام چون نامه مسلم بن عقيل كه خداى، رحمتش كند را خواند، دانست كه مسلم، مرگ دو راه‌نما را به فال بد گرفته و از اين جهت، بى‌تاب است. از اين رو برايش نوشت: «به نام خداوند بخشنده مهربان. از حسين بن على، به مسلم بن عقيل. امّا بعد، من اميدوارم كه ترس و سستى، تو را بر نوشتن نامه و درخواست استعفا، وادار نكرده باشد. بِدانچه مأمورى، ادامه بده. درود و رحمت و بركات خداوند، بر تو باد!».

وقتى نامه به دست مسلم رسيد، ناراحت شد و گفت: ابا عبد اللّه الحسين، به من، ترس و سستى نسبت داده و اين، چيزى است كه من در خود، سراغ ندارم.

مسلم بن عقيل سپس از اين مكان به سمت كوفه حركت كرد و مردى شكارچى را ديد. مسلم به وى نگاهى انداخت و ديد كه به سوى آهويى، تيرى پرتاب كرد و او را كشت. مسلم گفت: به خواست خداوند متعال، ما هم دشمنانمان را مى‌كشيم.

تَنجُوَ.

فَتَرَكَهُما مُسلِمٌ ومَن مَعَهُ مِن خَدَمِهِ بِحُشاشَةِ الأَنفُسِ، حَتّى أفضَوا إلى طريقٍ فَلَزِموهُ، حَتّى وَرَدُوا الماءَ، فَأَقامَ مُسلِمٌ بِذلِكَ الماءِ. وكَتَبَ إلَى الحُسَينِ عليه السلام مَعَ رَسولٍ استَأجَرَهُ مِن أهلِ ذلِكَ الماءِ، يُخبِرُهُ خَبَرَهُ وخَبَرَ الدَّليلَينِ وما مِنَ ⁽²⁾الجَهدِ، ويُعلِمُهُ أنَّهُ قَد تَطَيَّرَ مِنَ الوَجهِ الَّذي تَوَجَّهَ لَهُ، ويَسأَلُهُ أن يُعفِيَهُ ويُوَجِّهَ غَيرَهُ، ويُخبِرَهُ أنَّهُ مُقيمٌ بِمَنزِلِهِ ذلِكَ مِن بَطنِ الحُربُثِ. ⁽³⁾

فَسارَ الرَّسولُ حَتّى وافى مَكَّةَ، و أوصَلَ الكِتابَ إلَى الحُسَينِ عليه السلام، فَقَرَأَهُ وكَتَبَ في جَوابِهِ:

أمّا بَعدُ، فَقَد ظَنَنتُ أنَّ الجُبنَ قَد قَصَّرَ بِكَ عَمّا وَجَّهتُكَ بِهِ، فَامضِ لِما أمَرتُكَ، فَإِنّي غَيرُ مُعفيكَ، وَالسَّلامُ. ⁽⁴⁾

مسلم و خدمتكارانش، آن دو را رها كردند و نيمه‌جان به راه، ادامه دادند تا به آب رسيدند. مسلم در آن جا اقامت كرد و نامه‌اى براى حسين عليه السلام نوشت و مردى را از آن منطقه اجير كرد تا نامه را به حسين عليه السلام برساند. او در نامه، داستان خودش و دو راه‌نما را نوشت و نيز مشقّت‌هايى را كه كشيده‌اند و نيز خبر داد كه اين رخداد را به فال بد گرفته و تقاضا دارد كه ايشان او را از اين سفر، معاف بدارد و كسى ديگر را به جايش به كوفه بفرستد و نوشت كه در منطقه بطن الحُربُث ⁽¹⁾اقامت مى‌كند.

فرستاده مسلم حركت كرد تا به مكّه رسيد و نامه را به حسين عليه السلام رساند. ايشان نامه را خواند و در جواب نوشت: «امّا بعد، گمان كردم كه ترس، تو را از رفتن، باز داشته است. به آنچه مأمورى، عمل كن و تو را از اين كار، معاف نمى‌دارم. والسلام!».

تأمّلى در گزارش‌هاى مربوط به استعفاى مسلم از نمايندگى امام حسين عليه السلام‌

بر پايه گزارش‌هايى كه گذشت، مسلم بن عقيل، پس از پذيرفتن نمايندگى امام حسين عليه السلام براى رفتن به كوفه، از مكّه به مدينه آمد و از آن جا با دو نفر راه‌نما، به سوى كوفه حركت كرد؛ امّا آن دو، راه‌نما، راه را گُم كردند و هر دو از شدّت تشنگى، هلاك شدند. مسلم و همراهانش با زحمت بسيار، خود را به آب رساندند و از هلاكت، نجات يافتند؛ ولى او اين حادثه را به فالِ بد گرفت و از اين رو، نامه‌اى به امام حسين عليه السلام نوشت و از به انجام رساندن اين مأموريت، عذرخواهى كرد. امام عليه السلام نيز در پاسخ وى، ضمن متّهم كردن او به ترس از انجام دادن مأموريتش، با استعفاى وى مخالفت كرد و دستور اكيد داد كه به راه خود، ادامه دهد.

اين گزارش‌ها، به دلايلى كه بدانها اشاره مى‌شود، فاقد اعتبارند:

خارج شدن از مدينه، قاصدى را به مكّه فرستاده تا از امام عليه السلام كسبِ تكليف كند، چنانچه فرصتى را كه براى پيدا كردن قاصد و اعزام او به مكّه براى گرفتن پاسخ از امام عليه السلام و بازگشت قاصد از مكّه لازم بوده، به مدّتى كه خودِ او در مدينه مانده و مدّتى كه براى استراحتْ نياز داشته، بيفزاييم، زمان سفرش، به طور قطع، بيش از يك ماه مى‌شود.

بر پايه اين دلايل و قرائن، مى‌توان گفت: در موضوع استعفاى مسلم از نمايندگى امام حسين عليه السلام و وقايع مربوط به آن، ترديد جدّى وجود دارد و چنين مى‌نمايد كه ساختن اين گونه داستان‌ها، توسّط هواداران بنى اميّه و با هدف تحريف تاريخ عاشورا صورت گرفته است و جاعلان، بسيارى از حقايق تاريخى را با داستان‌هاى جعلى در آميخته‌اند

4/ 2 قُدومُ مُسلِمٍ الكوفَةَ وبَيعَةُ أهلِها لَهُ

فَقامَ عابِسُ بنُ أبي شَبيبٍ الشّاكِرِيُّ، فَحَمِدَ اللّهَ و أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أمّا بَعدُ، فَإِنّي لا اخبِرُكَ عَنِ النّاسِ، ولا أعلَمُ ما في أنفُسِهِم، وما أغُرُّكَ مِنهُم، وَاللّهِ لَاحَدِّثَنَّكَ عَمّا أنَا مُوَطِّنٌ نَفسي عَلَيهِ، وَاللّهِ لَاجيبَنَّكُم إذا دَعَوتُم، ولَاقاتِلَنَّ مَعَكُم عَدُوَّكُم، ولَأَضرِبَنَّ بِسَيفي دونَكُم حَتّى ألقَى اللّهَ، لا اريدُ بِذلِكَ إلّا ما عِندَ اللّهِ.

فَقامَ حَبيبُ بنُ مُظاهِرٍ الفَقعَسِيُّ ⁽³⁾، فَقالَ: رَحِمَكَ اللّهُ! قَد قَضَيتَ ما في نَفسِكَ بِواجِزٍ مِن قَولِكَ، ثُمَّ قالَ: و أنَا وَاللّهِ الَّذي لا إلهَ إلّا هُوَ، عَلى مَثلِ ما هذا عَلَيهِ.

ثُمَّ قالَ الحَنَفِيُّ مِثلَ ذلِكَ، فَقالَ الحَجّاجُ بنُ عَلِيٍّ: فَقُلتُ لِمُحَمَّدِ بنِ بِشرٍ: فَهَل كانَ مِنكَ أنتَ قَولٌ؟ فَقالَ: إن كُنتُ لَاحِبُّ أن يُعِزَّ اللّهُ أصحابي بِالظَّفَرِ، وما كُنتُ لِاحِبَّ أن اقتَلَ، وكَرِهتُ أن أكذِبَ.

وَاختَلَفَتِ الشّيعَةُ إلَيهِ حَتّى عُلِمَ مَكانُهُ، فَبَلَغَ ذلِكَ النُّعمانَ بنَ بَشيرٍ. ⁽⁴⁾

4/ 2 وارد شدن مسلم به كوفه و بيعت كوفيان با او

اشاره

آن گاه عابس بن ابى شَبيبِ شاكرى برخاست و حمد خدا كرد و او را سپاس گزارد و گفت: امّا بعد، من از طرف مردم، سخن نمى‌گويم و نمى‌دانم در درون آنها چه مى‌گذرد و تو را در باره آنان نمى‌فريبم. به خدا سوگند، از آنچه خودم را بر آن آماده كرده‌ام، سخن مى‌گويم. به خدا سوگند، هر گاه مرا فرا بخوانيد، شما را اجابت مى‌كنم و به همراه شما با دشمنانتان مى‌جنگم و با شمشيرم از شما دفاع مى‌كنم تا خدا را ملاقات كنم و از اين كار، چيزى جز رضاى خدا نمى‌خواهم. سپس حبيب بن مُظاهر فَقعَسى ⁽²⁾برخاست و گفت: خدا، تو را رحمت كند! با جملاتى كوتاه، آنچه در دل داشتى، گفتى.

سپس گفت: سوگند به خدايى كه جز او خدايى نيست، من نيز مانند عابس هستم.

سپس حَنَفى، مانند همين سخنان را بر زبان راند.

حَجّاج بن على گفت: به محمّد بن بِشْر گفتم: تو هم سخنى دارى؟

گفت: دوست دارم خداوند، اصحابم را با پيروزى، عزيز گرداند؛ ولى دوست ندارم كشته شوم و خوش نمى‌دارم كه دروغ بگويم.

شيعيان به نزد مسلم، رفت و آمد داشتند، تا اين كه محلّ اقامت او، لو رفت و خبر به نُعمان بن بشير رسيد.

فَكَتَبَ مُسلِمٌ رَحِمَهُ اللّهُ إلَى الحُسَينِ عليه السلام، يُخبِرُهُ بِبَيعَةِ ثَمانِيَةَ عَشَرَ ألفا، ويَأمُرُهُ بِالقُدومِ، وجَعَلَتِ الشّيعَةُ تَختَلِفُ إلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ رَضِيَ اللّهُ عَنهُ حَتّى عُلِمَ مَكانُهُ، فَبَلَغَ النُّعمانَ بنَ بَشيرٍ ذلِكَ، وكانَ والِيا عَلَى الكوفَةِ مِن قِبَلِ مُعاوِيَةَ، فَأَقَرَّهُ يَزيدُ عَلَيها. ⁽²⁾

فَلَمَّا اجتَمَعَ إلَيهِ مِنهُم جَماعَةٌ، قَرَأَ عَلَيهِم كِتابَ الحُسَينِ عليه السلام وهُم يَبكونَ، حَتّى بايَعَهُ مِنهُم ثَمانِيَةَ عَشَرَ ألفا. ⁽³⁾

ثُمَّ تَقَدَّمَ إلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ رَجُلٌ مِن هَمدانَ، يُقالُ لَهُ عابِسُ بنُ أبي شَبيبٍ

الشّاكِرِيُّ، فَقالَ: أمّا بَعدُ، فَإِنّي لا اخبِرُكَ عَنِ النّاسِ بِشَي‌ءٍ، فَإِنّي [لا] ⁽⁴⁾أعلَمُ ما في أنفُسِهِم، ولكِنّي اخبِرُكَ عَمّا أنَا مُوَطِّنٌ عَلَيهِ نَفسي: وَاللّهِ اجيبُكُم إذا دَعَوتُم، واقاتِلُ مَعَكُم عَدُوَّكُم، و أضرِبُ بِسَيفي دونَكُم أبَدا حَتّى ألقَى اللّهَ، و أنَا لا اريدُ بِذلِكَ إلّا ما عِندَهُ.

ثُمَّ قامَ حَبيبُ بنُ مُظاهِرٍ الأَسَدِيُّ الفَقعَسِيُّ، قالَ: و أنَا وَاللّهِ الَّذي لا إلهَ إلّا هُوَ عَلى ما أنتَ عَلَيهِ. وتَبايَعَتِ الشّيعَةُ عَلى كَلامِ هذَينِ الرَّجُلَينِ، ثُمَّ بَذَلُوا الأَموالَ، فَلَم يَقبَل مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ مِنها شَيئا. ⁽⁵⁾

آن گاه مسلم كه خدا رحمتش كند براى حسين عليه السلام نامه نوشت و به ايشان خبر داد كه هجده هزار نفر، بيعت كرده‌اند و از او خواست به كوفه بيايد. رفت و آمد شيعيان به نزد مسلم، ادامه داشت تا اين كه محلّ اقامتش لو رفت و خبر به نعمان بن بشير رسيد. او والى كوفه از جانب معاويه بود و يزيد هم او را ابقا كرده بود.

آن گاه مردى از قبيله هَمْدان كه نامش عابِس بن ابى شَبيب شاكرى بود نزديك مسلم بن عقيل آمد. او گفت: امّا بعد، به راستى كه من چيزى از جانب مردم

نمى‌گويم؛ چرا كه نمى‌دانم در درون آنها چه مى‌گذرد؛ ولى از آنچه خودم را براى آن مهيّا ساخته‌ام، مى‌گويم. به خدا سوگند، اگر مرا فرا بخوانيد، شما را اجابت مى‌كنم، با دشمن شما مى‌جنگم و با شمشيرم از شما دفاع مى‌كنم تا خداوند را ملاقات كنم، و من در برابر اين كارها، چيزى جز آنچه نزد خداست، نمى‌خواهم.

آن گاه حبيب بن مُظاهر اسدى فَقعَسى برخاست و [خطاب به عابس] گفت: به خدايى كه جز او خدايى نيست، من نيز مانند تو ام.

شيعيان ديگر نيز مانند اين سخنان را بر زبان جارى ساختند. آن گاه اموالى را [براى اين كار] بخشيدند؛ ولى مسلم بن عقيل، چيزى از آن را نپذيرفت.

ثُمَّ تَحَوَّلَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ مِن دارِ المُختارِ إلى دارِ هانِئِ بنِ عُروَةَ، وجَعَلَ النّاسُ

يُبايِعونَهُ في دارِ هانِئٍ، حَتّى بايَعَ ثَمانِيَةَ عَشَرَ ألفَ رَجُلٍ مِنَ الشّيعَةِ. ⁽⁴⁾

سپس مسلم بن عقيل از خانه مختار به خانه هانى بن عُروه نقل مكان كرد و مردم در خانه هانى نيز با مسلم، بيعت مى‌كردند، تا آن كه هجده هزار مرد شيعى با او

بيعت نمودند.

فَتَسامَعَ أهلُ الكوفَةِ بِقُدومِهِ، فَجاؤوا إلَيهِ فَبايَعوهُ عَلى إمرَةِ الحُسَينِ عليه السلام، وحَلَفوا لَهُ لَيَنصُرُنَّهُ بِأَنفُسِهِم و أموالِهِم. ⁽⁴⁾

كوفيان، خبر آمدن مسلم را به گوش همديگر رساندند و نزد او آمدند و با وى بر حكمرانى حسين عليه السلام بيعت كردند و نزد او، سوگند ياد كردند كه با جان و مال، او را يارى خواهند كرد.

سخنى در باره محلّ اقامت مسلم در كوفه‌

طبق دستور العمل امام حسين عليه السلام كه پيش از اين گزارش شد، ⁽¹⁾مسلم مى‌بايست خانه هانى را به عنوان محلّ اقامت و مركز مديريت و فرماندهى نهضت، انتخاب مى‌كرد؛ امّا غالب گزارش‌هايى كه ملاحظه شد، حاكى از آن است كه مسلم، وارد خانه مختار ثقفى شد. ⁽²⁾نيز گفته شده كه در خانه مسلم بن عَوسَجه، اقامت گُزيد. ⁽³⁾گزارشى هم بر وارد شدن او به خانه شَريك بن اعوَر، دلالت دارد. ⁽⁴⁾

به نظر مى‌رسد حكمت ورود مسلم به خانه‌هايى غير از خانه‌اى كه امام عليه السلام معيّن كرده بود، اين باشد كه جايگاه اصلىِ اقامتش پنهان بمانَد و به اصطلاح، به دشمن، «ضدّ تعقيب» بزند و در نهايت، مركز فرماندهى خود را، جايى كه امام عليه السلام معيّن كرده بود(يعنى خانه هانى)، قرار دهد. همين اقدام، سبب شد كه پس از تسلّط نسبى ابن زياد بر كوفه، محلّ اختفاى مسلم، مشخّص نباشد. لذا ابن زياد، تنها از طريق نفوذ دادنِ شخصى به نام مَعقِل ⁽⁵⁾به تشكيلات مخفى مسلم، توانست محلّ اقامت وى را

كشف نمايد.

امّا ورود مسلم به خانه شريك بن اعوَر كه در گزارشى به آن اشاره شده است، بعيد به نظر مى‌رسد؛ زيرا بر پايه بسيارى از گزارش‌ها، او همراه ابن زياد، از بصره به كوفه آمد. ⁽¹⁾بنا بر اين، هنگام ورود مسلم به كوفه، وى در كوفه نبوده است. همچنين، بسيارى از منابع، ⁽²⁾گزارش كرده‌اند كه شريك، پس از بيمارى، در خانه هانى بسترى شد كه حاكى از آن است كه خانه وى در كوفه نبوده است.

سخنى در باره تعداد بيعت كنندگان با مسلم‌

در اسناد تاريخى، تعداد بيعت كنندگان با مسلم، متفاوتْ گزارش شده است: دوازده هزار، هجده هزار، بيست و چند هزار، بيست و پنج هزار، و بيش از سى هزار نفر. ⁽¹⁾

گفتنى است كه بيشتر گزارش‌ها، تعداد هجده هزار نفر را تأييد مى‌كنند. اين تعداد در بيش از ده منبع كهن، گزارش شده و كتاب‌هايى چون: الأخبار الطوال، الإرشاد، تاريخ الطبرى، الثقات ابن حبّان ⁽²⁾و الطبقات الكبرى، اين رقم را آورده‌اند. براى نمونه، طبرى از جعفر بن حُذَيفه طايى نقل مى‌كند:

وقتى مسلم بن عقيل به خانه هانى بن عُروه رفت و هجده هزار نفر با او بيعت كردند، نامه‌اى چنين، به حسين عليه السلام نوشت و با عابِس بن ابى شبيب شاكرى فرستاد كه:

امّا بعد، فرستاده [ى قبيله]، به بستگانش، دروغ نمى‌گويد. هجده هزار نفر از مردم كوفه، با من بيعت كرده‌اند. با رسيدن نامه من، زودتر حركت كن كه همه مردم، با تو هستند. آنها به خاندان معاويه، نظر و تمايلى ندارند. والسلام! ⁽³⁾

به نظر مى‌رسد نقل‌هايى كه از دوازده هزار نفر ياد كرده‌اند، مربوط به ابتداى بيعت باشند كه با گذشت زمان، تعداد، افزايش يافته است.

ابن كثير مى‌نويسد:

دوازده هزار نفر، براى بيعت با او(مسلم) گِرد آمدند، و بيشتر و بيشتر شدند تا به هجده هزار نفر رسيدند. ⁽¹⁾

نقل‌هايى هم كه عددهاى ديگر را ثبت كرده‌اند، با توجّه به اين كه منابع آنها اندك است، احتمالًا گزارش تقريبى و تخمينى هستند.

گفتنى است كه در شمارى از منابع، آمده است كه اهل كوفه، ضمن نگارش نامه‌اى جهت دعوت امام حسين عليه السلام براى آمدن به كوفه، اظهار داشتند كه در كوفه، يكصد هزار جنگجو با ايشان، همراهى خواهند داشت. شيخ مفيد، اين مطلب را چنين آورده است:

مردم كوفه به امام عليه السلام نوشتند: «اين جا برايت يكصد هزار شمشير [براى نبرد در ركابت] آماده است. معطّل نكن». ⁽²⁾

بديهى است كه اين سخن، بر اين كه پس از ورود مسلم به كوفه، يكصد هزار نفر با وى بيعت كردند، دلالت ندارد؛ بلكه ممكن است به جنگجويان حاضر در كوفه، اشاره داشته باشد و يا به جهت تشويق امام عليه السلام بر آمدن به كوفه، در بيان تعداد علاقه‌مندان به ايشان، مبالغه شده باشد

4/ 3 خُطبَةُ النُّعمانِ بنِ بَشيرٍ ⁽¹⁾وتَحذيرُهُ النّاسَ

قالَ: فَقامَ إلَيهِ عَبدُ اللّهِ بنُ مُسلِمِ بنِ سَعيدٍ الحَضرَمِيُّ حَليفُ بَني امَيَّةَ، فَقالَ: إنَّهُ

لا يُصلِحُ ما تَرى إلَا الغَشمُ ⁽⁵⁾، إنَّ هذَا الَّذي أنتَ عَلَيهِ فيما بَينَكَ وبَينَ عَدُوِّكَ رَأيُ المُستَضعَفينَ.

فَقالَ: أن أكونَ مِنَ المُستَضعَفينَ في طاعَةِ اللّهِ، أحَبُّ إلَيَّ مِن أن أكونَ مِنَ الأَعَزّينَ في مَعصِيَةِ اللّهِ. ثُمَّ نَزَلَ. ⁽⁶⁾

4/ 3 سخنرانى نعمان بن بشير و ترساندن مردم

4/ 3 سخنرانى نعمان بن بشير و ترساندن مردم ⁽¹⁾

آن گاه گفت: من با كسى كه با من نجنگد، نمى‌جنگم و بر كسى كه به من هجوم نياورده، هجوم نمى‌برم و به شما دشنام نمى‌دهم، متعرّض كسى نمى‌شوم، و به صِرف اتّهام و گمان، كسى را نمى‌گيرم؛ ليكن اگر شما از نيّات خود، پرده برداشتيد و بيعت خود را شكستيد و با پيشواى خود به مخالفت برخاستيد، سوگند به خدايى كه جز او خدايى نيست، با همين شمشير، تا در دست من است، با شما خواهم جنگيد، گرچه از ميان شما، كسى يارى‌ام نكند؛ ليكن اميدوارم در ميان شما، آن كه حقيقت را مى‌شناسد، بيشتر باشد از كسى كه باطل، او را گم‌راه كرده است.

آن گاه عبد اللّه بن مسلم، پسر سعيد حضرمى و هم‌پيمان بنى اميّه، برخاست و گفت: اين وضعيت را جز ستمگرى، اصلاح نمى‌كند. اين رويّه‌اى كه تو با دشمنت در پيش گرفته‌اى، شيوه ناتوان‌هاست!

نعمان گفت: اگر من جزو ناتوان‌ها، ولى در مسير اطاعت خدا باشم، برايم دوست‌داشتنى‌تر است از اين كه جزو عزيزها، ولى در مسير نافرمانى خدا باشم.

آن گاه از منبر، فرود آمد.

فَقالَ لَهُ النُّعمانُ: أن أكونَ ضَعيفا و أنا في طاعَةِ اللّهِ، أحَبُّ إلَيَّ مِن أن أكونَ قَوِيّا في مَعصِيَةِ اللّهِ، وما كُنتُ لِأَهتِكَ سِترا سَتَرَهُ اللّهُ. فَكَتَبَ بِقَولِ النُّعمانِ إلى يَزيدَ. ⁽¹⁾

أمّا بَعدُ يا أهلَ الكوفَةِ، فَاتَّقُوا اللّهَ رَبَّكُم، ولا تُسارِعوا إلَى الفِتنَةِ وَالفُرقَةِ؛ فَإِنَّ فيها سَفكَ الدِّماءِ، وذَهابَ الرِّجالِ وَالأَموالِ، وَاعلَموا أنّي لَستُ اقاتِلُ إلّا مَن قاتَلَني، ولا أثِبُ إلّا عَلى مَن وَثَبَ عَلَيَّ، غَيرَ أنَّكُم قَد أبدَيتُم صَفحَتَكُم، ونَقَضتُم

بَيعَتَكُم، وخالَفتُم إمامَكُم، فَإِن رَأَيتُم أنَّكُم رَجَعتُم عَن ذلِكَ، وإلّا فَوَاللّهِ الَّذي لا إلهَ إلّا هُوَ، لَأَضرِبَنَّكُم بِسَيفي ما ثَبَتَ قائِمُهُ في يَدي، ولَو لَم يَكُن لي مِنكُم ناصِرٌ، مَعَ أنّي أرجو أنَّ مَن يَعرِفُ الحَقَّ مِنكُم أكثَرُ مِمَّن يُريدُ الباطِلَ.

فَقامَ إلَيهِ عَبدُ اللّهِ بنُ مُسلِمِ بنِ سَعيدٍ الحَضرَمِيُّ، فَقالَ: أيُّهَا الأَميرُ، أصلَحَكَ اللّهُ! إنَّ هذَا الَّذي أنتَ عَلَيهِ مِن رَأيِكَ، إنَّما هُوَ رَأيُ المُستَضعَفينَ.

فَقالَ لَهُ النُّعمانُ بنُ بَشيرٍ: يا هذا، وَاللّهِ لَأَن أكونَ مِنَ المُستَضعَفينَ في طاعَةِ اللّهِ، أحَبُّ إلَيَّ مِن أن أكونَ مِنَ المَغلوبينَ في مَعصِيَةِ اللّهِ. قالَ: ثُمَّ نَزَلَ عَنِ المِنبَرِ، ودَخَلَ قَصرَ الإِمارَةِ. ⁽²⁾

نعمان به وى گفت: اگر ناتوان و در مسير اطاعت خدا باشم، برايم دوست‌داشتنى‌تر است از اين كه نيرومند باشم و در مسير نافرمانى خدا. من هرگز حرمتى را كه خداوند، نگه داشته، هتك نمى‌كنم.

آن مرد، سخن نعمان را براى يزيد نوشت.

ولى من اميدوارم در ميان شما، كسانى كه حقيقت را مى‌شناسند، بيشتر از كسانى باشند كه به دنبال باطل‌اند.

آن گاه عبد اللّه بن مسلم بن سعيد حَضرَمى برخاست و گفت: اى امير! خدا، كارهايت را سامان دهد! اين شيوه‌اى كه تو در پيش گرفته‌اى، شيوه ناتوان‌هاست.

نعمان بن بشير به وى گفت: اى مرد! به خدا سوگند، از ناتوان‌ها باشم و در مسير اطاعت خداوند باشم، برايم بهتر است از اين كه در نافرمانى خداوند، شكست خورده باشم.

آن گاه از منبر، فرود آمد و داخل قصر حكومتى شد.

وقالَ: إنّي لا اقاتِلُ مَن لا يُقاتِلُني، ولا أثِبُ عَلى مَن لا يَثِبُ عَلَيَّ، ولا آخُذُكُم بِالظِّنَّةِ، ولكِن وَاللّهِ الَّذي لا إلهَ إلّا هُوَ، لَئِن فارَقتُم إمامَكُم، ونَكَثتُم بَيعَتَهُ، لَاقاتِلَنَّكُم ما دامَ في يَدي مِن سَيفي قائِمَتُهُ. ⁽¹⁾

4/ 4 إعلامُ يَزيدَ بِمُبايَعَةِ النّاسِ لِمُسلِمٍ وضَعفِ النُّعمانِ بنِ بَشيرٍ

أمّا بَعدُ، فَإِنَّ مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ قَد قَدِمَ الكوفَةَ، فَبايَعَتهُ الشّيعَةُ لِلحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ،

فَإِن كانَ لَكَ بِالكوفَةِ حاجَةٌ، فَابعَث إلَيها رَجُلًا قَوِيّا يُنَفِّذُ أمرَكَ، ويَعمَلُ مِثلَ عَمَلِكَ في عَدُوِّكَ؛ فَإِنَّ النُّعمانَ بنَ بَشيرٍ رَجُلٌ ضَعيفٌ، أو هُوَ يَتَضَعَّفُ.

فَكانَ أوَّلَ مَن كَتَبَ إلَيهِ. ثُمَّ كَتَبَ إلَيهِ عُمارَةُ بنُ عُقبَةَ بِنَحوٍ مِن كِتابِهِ، ثُمَّ كَتَبَ إلَيهِ عُمَرُ بنُ سَعدِ بنِ أبي وَقّاصٍ بِمِثلِ ذلِكَ. ⁽²⁾

4/ 4 رسيدن خبر بيعت مردم با مسلم و ناتوانى نعمان بن بشير، به يزيد

كوفه شده است و پيروان حسين بن على، با او بيعت كرده‌اند. اگر كوفه را مى‌خواهى، مردى نيرومند به كوفه بفرست كه بتواند دستورات تو را اجرا كند و با دشمنت، مانند تو رفتار كند. به راستى كه نعمان بن بشير، مردى ناتوان است و يا خود را به ناتوانى مى‌زند».

او نخستين كسى بود كه براى يزيد، نامه نوشت. سپس عُمارة بن عُقبه مانند اين را نوشت و پس از آنها عمر بن سعد بن ابى وقّاص، چنين نامه‌اى نوشت.

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، لِعَبدِ اللّهِ يَزيدَ بنِ مُعاوِيَةَ أميرِ المُؤمِنينَ، مِن شيعَتِهِ مِن أهلِ الكوفَةِ، أمّا بَعدُ، فَإِنَّ مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ قَد قَدِمَ الكوفَةَ، وقَد بايَعَهُ الشّيعَةُ لِلحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ، وهُم خَلقٌ كَثيرٌ، فَإِن كانَ لَكَ فِي الكوفَةِ حاجَةٌ، فَابعَث إلَيها رَجُلًا قَوِيّا يُنَفِّذُ فيها أمرَكَ، ويَعمَلُ فيها بِعَمَلِكَ مِن عَدُوِّكَ ⁽¹⁾، فَإِنَّ النُّعمانَ بنَ بَشيرٍ رَجُلٌ ضَعيفٌ، أو هُوَ مُضَعّفٌ ⁽²⁾، وَالسَّلامُ.

قالَ: ثُمَّ كَتَبَ أيضا عُمارَةُ بنُ عُقبَةَ بنِ أبي مُعَيطٍ بِنَحوٍ مِن ذلِكَ، فَكَتَبَ ⁽³⁾إلَيهِ عُمَرُ بنُ سَعدِ بنِ أبي وَقّاصٍ بِمِثلِ ذلِكَ. ⁽⁴⁾

وعَجزِهِ ووَهنِ أمرِهِ. ⁽⁵⁾

پس از وى عُمارة بن عُقبة بن ابى مُعَيط، مانند آن نامه را نوشت و پس از وى، عمر بن سعد بن ابى وقّاص، چنين نامه‌اى نوشت.

4/ 5 استِشارَةُ يَزيدَ فيَمن يَستَعمِلُ عَلَى الكوفَةِ

وقَولٌ سَيِّئٌ و أقرَأَهُ كُتُبَهُم، فَما تَرى؟ مَن أستَعمِلُ عَلَى الكوفَةِ؟ وكانَ يَزيدُ عاتِبا عَلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ.

فَقالَ سَرجونُ: أرَأَيتَ مُعاوِيَةَ لَو نُشِرَ ⁽⁴⁾لَكَ، أكُنتَ آخِذا بِرَأيِهِ؟ قالَ: نَعمَ. فَأَخرَجَ عَهدَ عُبَيدِ اللّهِ عَلَى الكوفَةِ، فَقالَ: هذا رَأيُ مُعاوِيَةَ، وماتَ وقَد أمَرَ بِهذَا الكِتابِ.

فَأَخَذَ بِرَأيِهِ، وضَمَّ المِصرَينِ إلى عُبَيدِ اللّهِ، وبَعَثَ إلَيهِ بِعَهدِهِ عَلَى الكوفَةِ. ⁽⁵⁾

4/ 5 رايزنى يزيد براى انتخاب حكمران كوفه‌

آن گاه نامه‌ها را برايش خواند [و گفت:] رأى تو چيست؟ و چه كسى را بر كوفه بگمارم؟

البتّه يزيد، هميشه عبيد اللّه بن زياد را سرزنش مى‌كرد.

سِرجون گفت: اگر معاويه اينك زنده شود، آيا به نظر او تَن مى‌دهى؟

يزيد گفت: آرى.

سرجون، نامه معاويه در باره حكومت عبيد اللّه بر كوفه را بيرون آورد و گفت: اين، نظر معاويه است. او از دنيا رفت و دستور داد اين نامه نوشته شود.

يزيد، اين رأى را پذيرفت و بصره و كوفه را به عبيد اللّه واگذار كرد و حكم زمامدارى كوفه را برايش فرستاد.

فَقالَ لَهُ: أكُنتَ قابِلًا مِن مُعاوِيَةَ لَو كانَ حَيّا؟ قالَ: نَعَم، قالَ: فَاقبَل مِنّي؛ فَإِنَّهُ لَيسَ لِلكوفَةِ إلّا عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ، فَوَلِّها إيّاهُ. وكانَ يَزيدُ عَلَيهِ ساخِطا، وكانَ هَمَّ بِعَزلِهِ عَنِ البَصرَةِ.

فَكَتَبَ إلَيهِ بِرِضائِهِ، و أنَّهُ قَد وَلّاهُ الكوفَةَ مَعَ البَصرَةِ، وكَتَبَ إلَيهِ أن يَطلُبَ مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ، فَيَقتُلَهُ إن وَجَدَهُ. ⁽¹⁾

عَقيلٍ، وقَد بايَعَهُ التُّرابِيَّةُ لِلحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ؟

فَقالَ لَهُ سَرجونُ: أتَقبَلُ مِنّي ما اشيرُ بِهِ عَلَيكَ؟ فَقالَ يَزيدُ: قُل حَتّى أسمَعَ، فَقالَ: اشيرُ عَلَيكَ أن تَكتُبَ إلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ؛ فَإِنَّهُ أميرُ البَصرَةِ، فَتَجعَلَ لَهُ الكوفَةَ زِيادَةً في عَمَلِهِ، حَتّى يَكونَ هُوَ الَّذي يَقدَمُ الكوفَةَ فَيَكفيكَ أمرَهُم. فَقالَ يَزيدُ: هذا لَعَمري هُوَ الرَّأيُ! ⁽²⁾

گفت: آرى.

گفت: پس، از من بپذير كه براى كوفه كسى سزاوارتر از عبيد اللّه نيست. او را بر كوفه بگمار.

يزيد از عبيد اللّه، خشمگين بود و مى‌خواست او را از حكومت بصره نيز عزل كند. آن گاه يزيد براى عبيد اللّه نامه نوشت كه از او راضى است و حكومت كوفه را نيز به همراه حكومت بصره به وى سپرده است و برايش نوشت كه دنبال مسلم بن عقيل بگردد و اگر او را يافت، بكشد.

سرجون به يزيد گفت: اگر نظر بدهم، مى‌پذيرى؟

يزيد گفت: بگو تا بشنوم.

سرجون گفت: به نظرم نامه‌اى براى عبيد اللّه بن زياد كه امير بصره است بنويس و كوفه را نيز در قلمرو حكومت او قرار ده تا او وارد كوفه شود و عهده‌دار حلّ مشكل گردد.

يزيد گفت: به جانم سوگند كه اين، درست است.

فَقالَ: اشيرُ عَلَيكَ بِما تَكرَهُ. قالَ: وإن كَرِهتُ! قالَ: استَعمِل عُبَيدَ اللّهِ بنَ زِيادٍ عَلَى الكوفَةِ، قالَ: إنَّهُ لا خَيرَ فيهِ وكانَ يُبغِضُهُ فَأَشِر بِغَيرِهِ. قالَ: لَو كانَ مُعاوِيَةُ حاضِرا، أكُنتَ تَقبَلُ قَولَهُ وتَعمَلُ بِقَولِهِ؟ قالَ: نَعَم.

قالَ: فَهذا عَهدُ عُبَيدِ اللّهِ عَلَى الكوفَةِ؛ أمَرَني مُعاوِيَةُ أن أكتُبَهُ فَكَتَبتُهُ، وخاتَمُهُ عَلَيهِ، فَماتَ وبَقِيَ العَهدُ عِندي. قالَ: وَيحَكَ! فَأَمضِهِ. ⁽¹⁾

فَبَلَغَ ذلِكَ يَزيدَ، فَأَرادَ أن يَعزِلَهُ، فَقالَ لِأَهلِ الشّامِ: أشيروا عَلَيَّ مَن أستَعمِلُ عَلَى الكوفَةِ؟ فَقالوا: أتَرضى بِرَأيِ مُعاوِيَةَ؟ قالَ: نَعَم.

قالوا: فَإِنَّ العَهدَ بِإِمارَةِ عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ عَلَى العِراقَينِ ⁽³⁾قَد كُتِبَ فِي الدّيوانِ، فَاستَعمِلهُ عَلَى الكوفَةِ، فَقَدِمَ الكوفَةَ قَبلَ أن يَقدَمَ الحُسَينُ عليه السلام. ⁽⁴⁾

يزيد گفت: بگو، گرچه مرا خوش نيايد.

سرحون گفت: عبيد اللّه بن زياد را حاكم كوفه قرار بده.

يزيد گفت: در او خيرى نيست و ديگرى را معرّفى كن. يزيد از عبيد اللّه، خشمگين بود.

گفت: اگر معاويه زنده بود، رأيش را مى‌پذيرفتى و بِدان عمل مى‌كردى؟

گفت: بله.

گفت: اين، حكم امارت عبيد اللّه بر كوفه است. معاويه دستور داد آن را بنويسم. من هم نوشتم و مهر وى بر آن است؛ ولى او از دنيا رفت و اين حكم در نزد من ماند.

يزيد گفت: واى بر تو! آن را اجرا كن.

اين خبر به گوش يزيد رسيد و تصميم گرفت او را بركنار كند. از شاميان در باره فرماندار [جديد] كوفه مشورت خواست. گفتند: آيا رأى معاويه را مى‌پذيرى؟

گفت: بله.

گفتند: اين، حكم امارت عبيد اللّه بر بصره و كوفه است كه [زمان معاويه نوشته شده و] در ديوان به ثبت رسيده است. پس او را به حكومت كوفه بگمار.

عبيد اللّه پيش از ورود حسين عليه السلام، وارد كوفه شد

4/ 6 نَصبُ ابنِ زِيادٍ أميرا عَلَى الكوفَةِ

أمّا بَعدُ، فَإِنَّهُ كَتَبَ إلَيَّ شيعَتي مِن أهلِ الكوفَةِ، يُخبِرونَني أنَّ ابنَ عَقيلٍ بِالكوفَةِ يَجمَعُ الجُموعَ لِشَقِّ عَصَا المُسلِمينَ، فَسِر حينَ تَقرَأُ كِتابي هذا، حَتّى تَأتِيَ أهلَ الكوفَةِ، فَتَطلُبَ ابنَ عَقيلٍ كَطَلَبِ الخَرَزَةِ حَتّى تَثقَفَهُ ⁽¹⁾، فَتوثِقَهُ أو تَقتُلَهُ أو تَنفِيَهُ، وَالسَّلامُ.

فَأَقبَلَ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو حَتّى قَدِمَ عَلى عُبَيدِ اللّهِ بِالبَصرَةِ، فَأَمَرَ عُبَيدَ اللّهِ بِالجَهازِ وَالتَّهَيُّؤِ وَالمَسيرِ إلىَ الكوفَةِ مِنَ الغَدِ. ⁽²⁾

فَأَمَرَهُ بِطَلَبِ مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ، وبِقَتلِهِ، أو نَفيِهِ. فَلَمّا وَصَلَ كِتابُهُ إلى عُبَيدِ اللّهِ، أمَرَ بِالتَّجَهُّزِ لِيَبرُزَ مِنَ الغَدِ. ⁽³⁾

4/ 6 انتصاب عبيد اللّه بن زياد به حكومت كوفه‌

مسلم بن عمرو حركت كرد تا بر عبيد اللّه در بصره وارد شد. عبيد اللّه دستور داد وسايل سفر به كوفه را براى فردا مهيّا سازند.

وقتى نامه به عبيد اللّه رسيد، دستور داد وسايل سفر را مهيّا كنند تا فردا حركت كند.

فَإِذا وَصَلَ إلَيكَ كِتابي هذا، فَسِر حينَ تَقرَؤُهُ، حَتّى تَقدَمَ الكوفَةَ فَتَكفِيَني أمرَها، فَقَد جَعَلتُها زِيادَةً في عَمَلِكَ، وضَمَمتُها إلَيكَ، فَانظُر أينَ تَطلُبُ مُسلِمَ بنَ عَقيلِ بنِ أبي طالِبٍ بِها، فَاطلُبهُ طَلَبَ الخَرَزَةِ، فَإِذا ظَفِرتَ بِهِ فَاقتُلهُ، ونَفِّذ إلَيَّ رَأسَهُ، وَاعلَم أنَّه لا عُذرَ لَكَ عِندي دونَ ما أمَرتُكَ بِهِ، فَالعَجَلَ العَجَلَ، وَالوَحا الوَحا ⁽⁴⁾! وَالسَّلامُ.

ثُمَّ دَفَعَ الكِتابَ إلى مُسلِمِ بنِ عَمرٍو الباهِلِيِّ، ثُمَّ أمَرَهُ أن يَجِدَّ السَّيرَ إلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ. قالَ: فَلَمّا وَرَدَ الكِتابُ عَلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ وقَرَأَهُ، أمَرَ بِالجَهازِ إلَى الكوفَةِ. ⁽⁵⁾

عبيد اللّه بن زياد، وارد كوفه شد تا به قصر رسيد و اصحاب او نزد او گرد آمدند.

باش و وقتى بر او دست يافتى، او را بكش و سرش را برايم بفرست. بدان كه در اجراى آنچه به تو فرمان دادم، هيچ عذرى مقبول نيست. شتاب، شتاب! سرعت، سرعت! والسلام!».

آن گاه يزيد، نامه را به مسلم بن عمرو باهِلى سپرد و دستور داد به سرعت، آن را به عبيد اللّه بن زياد برساند.

چون نامه به عبيد اللّه بن زياد رسيد و آن را خواند، دستور داد وسايل سفر به كوفه فراهم گردد.

رُفِعتَ فَما زِلتَ السَّحابَ تَفوقُهُ فَما لَكَ إلّا مَقعَدَ الشَّمسِ مَقعَدُ

وقَدِ ابتُلِيَ بِالحُسَينِ زَمانُكَ مِن بَينِ الأَزمانِ، وَابتُلِيَ بِهِ بَلَدُكَ مِن بَينِ البُلدانِ، وَابتُليتَ بِهِ بَينَ العُمّالِ، وفي هذِهِ تُعتَقُ أو تَكونُ عَبدا، تَعبُدُ كَما تَعبُدُ العَبيدُ.

وقَد أخَبَرَتني شيعَتي مِن أهلِ الكوفَةِ، أنّ مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ بِالكوفَةِ يَجمَعُ الجُموعَ، ويَشُقُّ عَصَا المُسلِمينَ، وقَدِ اجتَمَعَ إلَيهِ خَلقٌ كَثيرٌ مِن شيعَةِ أبي تُرابٍ، فَإِذا أتاكَ كِتابي هذا فَسِر حينَ تَقرَؤُهُ، حَتّى تَقدَمَ الكوفَةَ فَتَكفِيَني أمرَها فَقَد ضَمَمتُها إلَيكَ، وجَعَلتُها زِيادَةً في عَمَلِكَ وكانَ عُبَيدُ اللّهِ أميرَ البَصرَةِ، وَانظُر أن تَطلُبَ

مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ كَطَلَبِ الحَرِدِ ⁽¹⁾، فَإِذا ظَفِرتَ بِهِ فَخُذ بَيعَتَهُ، أوِ اقتُلهُ إن لَم يُبايِع، وَاعلَم أنَّهُ لا عُذرَ لَكَ عِندي وما أمَرتُكَ بِهِ، فَالعَجَلَ العَجَلَ، وَالوَحاءَ الوَحاءَ، وَالسَّلامُ.

ثُمَّ دَفَعَ يَزيدُ كِتابَهُ إلى مُسلِمِ بنِ عَمرٍو الباهِلِيِّ، و أمَرَهُ أن يُسرِعَ السَّيرَ إلى عُبَيدِ اللّهِ. فَلَمّا وَرَدَ الكِتابُ إلى عُبَيدِ اللّهِ وقَرَأَهُ، أمَرَ بِالجَهازِ، وتَهَيَّأَ لِلمَسيرِ إلَى الكوفَةِ. ⁽²⁾

بالا رفتى تا از ابرها بالاتر شدى.

اكنون جايى جز نشيمنگاه خورشيد ندارى.

از ميان همه زمان‌ها اين زمان، و از ميان همه شهرها شهر تو، به حسين، دچار شده و از ميان همه كارگزاران، تو به او دچار گشته‌اى و در اين آزمون، يا آزاده خواهى بود و يا بنده‌اى كه مانند بردگان، بندگى مى‌كند.

طرفدارانم از كوفيان، به من خبر داده‌اند كه مسلم بن عقيل در كوفه نيرو جمع مى‌كند و مى‌خواهد ميان مسلمانان، اختلاف بيفكند و جمع بسيارى از شيعيان ابو تراب(على)، دور او گرد آمده‌اند. هر وقت نامه‌ام به دستت رسيد و آن را خواندى، حركت كن تا به كوفه وارد شوى و خاطرم را از آن ناحيه جمع كنى؛ چرا

كه آن جا را به تو سپرده و ضميمه حكمرانى‌ات كرده‌ام. ⁽¹⁾آن گاه مانند مردى خشمگين كه به دنبال كسى مى‌گردد كه او را به خشم آورده است، در جستجوى مسلم بن عقيل باش و وقتى بر او دست يافتى، از او بيعت بگير و اگر بيعت نكرد، او را بكُش و بدان كه در اجراى آنچه به تو فرمان دادم، هيچ عذرى پذيرفته نيست. شتاب، شتاب! سرعت، سرعت! والسلام!».

آن گاه نامه را به مسلم بن عمرو باهِلى سپرد و دستور داد كه به سرعت، آن را به عبيد اللّه برساند. چون نامه به عبيد اللّه رسيد و آن را خواند، دستور داد وسايل سفر براى رفتن به كوفه فراهم شود و خود نيز آماده حركت شد.

فَأَقبَلَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ عَلَى الظَّهرِ سَريعا، حَتّى قَدِمَ الكوفَةَ. ⁽²⁾

عبيد اللّه به سرعت به سمت كوفه حركت كرد و وارد كوفه شد

4/ 7 استِخلافُ ابنِ زِيادٍ أخاهُ عَلَى البَصرَةِ

يا أهلَ البَصرَةِ! إنَّ أميرَ المُؤمِنينَ وَلّانِيَ الكوفَةَ، و أنَا غادٍ إلَيها الغَداةَ، وقَدِ استَخلَفتُ عَلَيكُم عُثمانَ بنَ زِيادِ بنِ أبي سُفيانَ، وإيّاكُم وَالخِلافَ وَالإِرجافَ ⁽⁴⁾، فَوَالَّذي لا إلهَ غَيرُهُ، لَئِن بَلَغَني عَن رَجُلٍ مِنكُم خِلافٌ لَأَقتُلَنَّهُ وعريفَهُ ووَلِيَّهُ، ولَاخُذَنَّ الأَدنى بِالأَقصى حَتّى تَستَمِعوا لي، ولا يَكونَ فيكُم مُخالِفٌ ولا مُشاقٌّ، أنَا ابنُ زِيادٍ، أشبَهتُهُ مِن بَينِ مَن وَطِئَ الحَصى، ولَم يَنتَزِعني شِبهُ خالٍ ولَا ابنِ عَمٍّ. ثُمَّ خَرَجَ مِنَ البَصرَةِ، وَاستَخلَفَ أخاهُ عُثمانَ بنَ زِيادٍ. ⁽⁵⁾

4/ 7 جانشينى برادر عبيد اللّه، از طرف وى، بر حكومت بصره‌

اى مردم بصره! امير مؤمنان، مرا بر حكومت كوفه گمارده است. من فردا بدان جا عازم هستم و برادرم عثمان بن زياد بن ابى سفيان را جانشين خود [در بصره] كرده‌ام. بترسيد از مخالفت با او و شايعه‌پراكنى و هياهو كردن! سوگند به خداى يگانه، اگر به من خبر رسد كه كسى با وى مخالفت كرده، او را، و وردستش را و دوستانش را خواهم كشت و با كمترين ارتباطى، كيفر خواهم كرد تا به من گوش سپاريد و مخالف و اختلاف‌افكنى در ميانتان نباشد. من پسر زيادم، شبيه‌ترين كسان به اويم و شباهتم به دايى و پسر عمو، مرا [از شباهت به پدرم] باز نداشته است.

آن گاه از بصره بيرون رفت و برادرش عثمان بن زياد را جانشين خود كرد.

4/ 8 قُدومُ ابنِ زِيادٍ إلَى الكوفَةِ ⁽⁴⁾

سَوداءُ وهُوَ مُتَلَثِّمٌ، وَالنّاسُ قَد بَلَغَهُم إقبالُ حُسَينٍ عليه السلام إلَيهِم، فَهُم يَنتَظِرونَ قُدومَهُ، فَظَنّوا حينَ قَدِمَ عُبَيدُ اللّهِ أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، فَأَخَذَ لا يَمُرُّ عَلى جَماعَةٍ مِنَ النّاسِ إلّا سَلَّموا عَلَيهِ، وقالوا: مَرحَبا بِكَ يَا بنَ رَسولِ اللّهِ، قَدِمتَ خَيرَ مَقدَمٍ، فَرَأى مِن تَباشيرِهِم بِالحُسَينِ عليه السلام ما ساءَهُ.

فَقالَ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو لَمّا أكثَروا: تَأَخَّروا، هذَا الأَميرُ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ. فَأَخَذَ حينَ أقبَلَ عَلَى الظَّهرِ، وإنَّما مَعَهُ بِضعَةَ عَشَرَ رَجُلًا.

فَلَمّا دَخَلَ القَصرَ، وعَلِمَ النّاسُ أنَّهُ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ، دَخَلَهُم مِن ذلِكَ كَآبَةٌ وحُزنٌ شَديدٌ، وغاظَ عُبيدَ اللّهِ ما سَمِعَ مِنهُم، وقالَ: ألا أرى هؤُلاءِ كَما أرى. ⁽⁵⁾

آن گاه از منبر پايين آمد و [به سمت كوفه] حركت كرد.

او به آنها گفت كه به سمت كوفه مى‌رود و برادرش عثمان بن زياد را جانشين خود در بصره قرار داده است. بِدانان دستور داد از عثمان اطاعت كنند و سخن او را بشنوند و آنها را از مخالفت با او و اختلاف‌افكنى، بر حذر داشت‌

4/ 8 آمدن ابن زياد به كوفه

اشاره

4/ 8 آمدن ابن زياد به كوفه ⁽¹⁾

به مردم، خبر رسيده بود كه حسين عليه السلام به سمت آنان در حركت است. از اين رو،

انتظارِ آمدن او را داشتند. وقتى عبيد اللّه وارد شد، گمان بردند كه حسين عليه السلام است. از اين رو از كنار هيچ كس نگذشت، مگر اين كه بر او سلام دادند و مى‌گفتند: خوش آمدى، اى پسر پيامبر خدا! خوش آمدى!

عبيد اللّه از اين همه خوش‌حالى و بشارت دادن به حسين عليه السلام، ناراحت شد.

مسلم بن عمرو وقتى ديد اين سخنان(خوشامدگويى‌ها) زياد شد، گفت: كنار برويد. اين، امير عبيد اللّه بن زياد است. پس از آن، وقتى به پشت سرش نگاه كرد، جز چند مرد نديد.

وقتى او وارد قصر شد و مردم دانستند كه وى عبيد اللّه بن زياد است، غم و اندوه فراوان بر دل‌هايشان نشست. عبيد اللّه نيز از آنچه شنيده بود، به غيظ آمده بود و گفت: هان! آنان را همان گونه كه فكر مى‌كردم، مى‌بينم.

فَقالَ: أيا مِهرانُ! عَلى هذِهِ الحالِ، إن أمسَكتُ عَنكَ حَتّى تَنظُرَ إلَى القَصرِ فَلَكَ مِئَةُ ألفٍ. قالَ: لا وَاللّهِ ما أستَطيعُ!

فَنَزَلَ عُبَيدُ اللّهِ، فَأَخرَجَ ثِيابا مُقَطَّعَةً مِن مُقَطَّعاتِ ⁽⁴⁾اليَمَنِ، ثُمَّ اعتَجَرَ ⁽⁵⁾بِمِعجَرَةٍ يَمانِيَّةٍ، فَرَكِبَ بَغلَتَهُ ثُمَّ انحَدَرَ راجِلًا وَحدَهُ، فَجَعَلَ يَمُرُّ بِالمَحارِسِ، فَكُلَّما نَظَروا إلَيهِ لَم يَشُكّوا أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، فَيَقولونَ: مَرحَبا بِكَ يَا بنَ رَسولِ اللّهِ، وجَعَلَ لا يُكَلِّمُهُم؛ وخَرَجَ إلَيهِ النّاسُ مِن دورِهِم وبُيوتِهِم.

وسَمِعَ بِهِمُ النّعمانُ بنُ بَشيرٍ، فَغَلَّقَ عَلَيهِ وعَلى خاصَّتِهِ، وَانتَهى إلَيهِ عُبَيدُ اللّهِ وهُوَ لا يَشُكُّ أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، ومَعَهُ الخَلقُ يَضُجّونَ، فَكَلَّمَهُ النُّعمانُ، فَقالَ: أنشُدُكَ اللّهَ إلّا تَنَحَّيتَ عَنّي، ما أنَا بِمُسَلِّمٍ إلَيكَ أمانَتي، وما لي في قَتلِكَ مِن إربٍ ⁽⁶⁾، فَجَعَلَ لا يُكَلِّمُهُ، ثُمَّ إنَّهُ دَنا، وتَدَلَّى الآخَرُ بَينَ شُرفَتَينِ، فَجَعَلَ يُكَلِّمُهُ، فَقالَ: افتَح لا فَتَحتَ! فَقدَ طالَ لَيلُكَ.

فَسَمِعَها إنسانٌ خَلفَهُ، فَتَكَفّى إلَى القَومِ، فَقالَ: أي قَومُ، ابنُ مَرجانَةَ وَالَّذي لا إلهَ غَيرُهُ! فَقالوا: وَيحَكَ! إنَّما هُوَ الحُسَينُ عليه السلام. فَفَتَحَ لَهُ النُّعمانُ فَدَخَلَ، وضَرَبُوا البابَ في وُجوهِ النّاسِ فَانفَضّوا، و أصبَحَ فَجَلَسَ عَلَى المِنبَرِ.

فَقالَ: أيُّهَا النّاسُ! إنّي لَأَعلَمُ أنَّهُ قَد سارَ مَعي و أظهَرَ الطّاعَةَ لي مَن هُوَ عَدُوٌّ لِلحُسَينِ حينَ ظَنَّ أنَّ الحُسَينَ قَد دَخَلَ البَلَدَ وغَلَبَ عَلَيهِ، وَاللّهِ ما عَرَفتُ مِنكُم أحَدا، ثُمَّ نَزَلَ. ⁽⁷⁾

عبيد اللّه گفت: اى مهران! در اين اوضاع و احوال، از حركت ماندى؟ اگر تو را رها كنم تا به قصر برسى، صد هزار [سكّه] جايزه دارى.

گفت: نه به خدا، نمى‌توانم!

آن گاه عبيد اللّه پياده شد. تكّه پارچه‌هاى يمنى را بيرون آورد و عمامه‌اى يمنى بر سر گذارد. آن گاه بر استرش سوار شد و خودش به تنهايى به راه افتاد. او از كنار نگهبانان مى‌گذشت و هر كس به وى مى‌نگريست، شك نمى‌كرد كه حسين عليه السلام است. پس به او مى‌گفتند: «خوش آمدى، اى پسر پيامبر خدا!»؛ ولى او با آنان سخن نمى‌گفت. مردم براى ديدن او از خانه‌ها و منازل، بيرون آمده بودند.

نعمان بن بشير، صداى آنان را شنيد. در را به روى او و نزديكانش بست، تا اين كه عبيد اللّه به نزديك نعمان رسيد و او نيز ترديدى نداشت كه او حسين عليه السلام است و مردم براى او ضجّه مى‌زدند. نعمان به سخن در آمد و گفت: تو را به خدا، از اين جا دور شو. من امانتى را كه در اختيار دارم، به تو تسليم نمى‌كنم و نيازى هم به كشتن تو ندارم.

عبيد اللّه سخن نمى‌گفت، تا اين كه نزديك و نزديك‌تر شد تا ميان كنگره‌هاى ديوار قصر قرار گرفت و شروع به صحبت كردن با نعمان كرد و گفت: [در را] باز كن، پيروز نگردى! شبت طولانى شد(حكومتت به سر رسيد)!

اين سخن را كسى كه پشت سر عبيد اللّه بود، شنيد. به طرف جمعيت برگشت و گفت: اى مردم! سوگند به خداى يگانه كه او پسر مَرجانه است!

مردم گفتند: واى بر تو! او حسين است.

نعمان، درِ قصر را باز كرد و عبيد اللّه داخل شد و در را به روى مردم بستند و مردم، پراكنده شدند.

[عبيد اللّه] فردا صبح بر منبر رفت و گفت: اى مردم! به راستى مى‌دانم كسانى كه همراه من حركت كردند و [به خيال اين كه من حسينم،] به من اظهار اطاعت كردند، دشمن حسين اند؛ زيرا آنان فكر كردند كه حسين، وارد شهر شده و بر آن، دست يافته است! با اين حال، به خدا سوگند، من كسى را نشناختم.

آن گاه از منبر، فرود آمد.

وشَريكُ بنُ الأَعوَرِ الحارِثِيُّ، وحَشَمُهُ و أهلُ بَيتِهِ، وكانَ شَريكٌ شيعِيّا.

وقيلَ: كانَ مَعَهُ خَمسُمِئَةٍ فَتَساقَطوا عَنهُ، فَكانَ أَوّلَ مَن سَقَطَ شَريكٌ، ورَجَوا أن يَقِفَ عَلَيهِم ويَسبِقَهُ الحُسَينُ عليه السلام إلَى الكوفَةِ؛ فَلَم يَقِف عَلى أحَدٍ مِنهُم، حَتّى دَخَلَ الكوفَةَ وَحدَهُ.

فَجَعَل يَمُرُّ بِالمَجالِسِ فَلا يَشُكّونَ أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، فَيَقولونَ: مَرحَبا بِكَ يَا بنَ رَسولِ اللّهِ! وهُوَ لا يُكَلِّمُهُم، وخَرَجَ إلَيهِ النّاسُ مِن دورِهِم، فَساءَهُ ما رَأى مِنهُم، وسَمِعَ النُّعمانُ فَأَغلَقَ عَلَيهِ البابَ، وهُوَ لا يَشُكُّ أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، وَانتَهى إلَيهِ عُبَيدُ اللّهِ ومَعَهُ الخَلقُ يَصيحونَ، فَقالَ لَهُ النُّعمانُ: أنشُدُكَ اللّهَ إلّا تَنَحَّيتَ عَنّي! فَوَاللّهِ ما أنَا بِمُسَلِّمٍ إلَيكَ أمانَتي، وما لي في قِتالِكَ مِن حاجَةٍ.

فَدَنا مِنهُ عُبَيدُ اللّهِ، وقالَ لَهُ: افتَح لا فَتَحتَ. فَسَمِعَها إنسانٌ خَلفَهُ، فَرَجَعَ إلَى النّاسِ وقالَ لَهُم: إنَّهُ ابنُ مَرجانَةَ! فَفَتَحَ لَهُ النُّعمانُ، فَدَخَلَ و أغلَقُوا البابَ، وتَفَرَّقَ النّاسُ. ⁽¹⁾

شريك بن اعوَر حارثى و خدمتكاران و خاندانش همراه او بودند. شريك، شيعه بود.

گفته شده همراه او پانصد نفر بودند كه از راه، باز ماندند. نخستين كسى كه باز ماند، شَريك بود. آنان اميدوار بودند عبيد اللّه به خاطر آنان توقّف كند تا حسين عليه السلام زودتر به كوفه رسد؛ ولى عبيد اللّه به خاطر هيچ كدام از آنها از حركت باز نَايستاد، تا اين كه به تنهايى وارد كوفه شد. او از كنار مردمِ نشسته [در خيابان‌ها] مى‌گذشت و آنان ترديد نداشتند كه او حسين عليه السلام است و مى‌گفتند: «اى پسر پيامبر خدا! خوش آمدى!»؛ ولى او با آنان سخن نمى‌گفت.

مردم به خاطر او(حسين عليه السلام) از خانه‌ها بيرون آمده بودند و آنچه عبيد اللّه مى‌ديد، وى را ناراحت مى‌كرد. نعمان، صداها را شنيد و در را بر روى او بست. نعمان هم ترديد نداشت كه او حسين عليه السلام است، تا اين كه عبيد اللّه به نعمان رسيد و مردم به همراه او فرياد مى‌كشيدند. نعمان به وى گفت: تو را به خدا، از من دور شو! به خدا سوگند، امانتم را به تو تسليم نمى‌كنم و مرا به كشتن تو نيز حاجتى نيست.

عبيد اللّه به او نزديك شد و گفت: [در را] باز كن، پيروز نگردى!

كسى كه پشت سر او بود، شنيد و به طرف مردم برگشت و به آنان گفت: او، پسر مرجانه است.

نعمان، در را گشود. عبيد اللّه داخل شد و در را بستند و مردم، پراكنده شدند.

فَجَعَلوا يَقولونَ لِعُبَيدِ اللّهِ: يَا بنَ رَسولِ اللّهِ! الحَمدُ للّهِ الَّذي أراناكَ. وجَعَلوا يُقَبِّلونَ يَدَهُ ورِجلَهُ. فَقالَ عُبَيدُ اللّهِ: لَشَدَّ ما فَسَدَ هؤُلاءِ!

ثُمَّ مَضى حَتّى دَخَلَ المَسجِدَ، فَصَلّى رَكعَتَينِ، ثُمَّ صَعِدَ المِنبَرَ وَكَشَفَ عَن وَجهِهِ، فَلَمّا رَآهُ النّاسُ، مالَ بَعضُهُم عَلى بَعضٍ، و أقشَعوا ⁽³⁾عَنهُ. ⁽⁴⁾

پايين‌دست كه او را ديدند، شروع كردند در جلوى او دويدن و گمان مى‌كردند او حسين عليه السلام است؛ چرا كه انتظارش را مى‌كشيدند و به عبيد اللّه مى‌گفتند: «اى پسر پيامبر خدا! ستايش، خداى را كه تو را به ما نشان داد!» و دست و پايش را مى‌بوسيدند. عبيد اللّه گفت: چه قدر اينها فاسد شده‌اند!

او همان طور به راه خود، ادامه داد تا وارد مسجد شد. دو ركعت نماز خواند و بر منبر رفت و چهره گشود. مردم، چون او را ديدند، گروه گروه، [از مجلس او] كناره گرفتند و پراكنده شدند.

وكانَ النّاسُ بِالكوفَةِ يَتَوَقَّعونَ وُرودَ الحُسَينِ عليه السلام، فَجَعَلوا يَقولونَ: مَرحَبا يَا بنَ رَسولِ اللّهِ، قَدِمتَ خَيرَ مَقدَمٍ، وهُم يَظُنّونَ أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، فَساءَ ابنَ زيادٍ تَباشيرُ النّاسِ بِالحُسَينِ عليه السلام، وغَمَّهُ، وصارَ إلَى القَصرِ فَدَخَلَهُ. ⁽¹⁾

ثُمَّ أشرَفَ [أيِ النُّعمانُ بنُ بَشيرٍ] عَلَيهِ، فَقالَ: يَا بنَ رَسولِ اللّهِ، ما لي ولَكَ؟ وما

حَمَلَكَ عَلى قَصدِ بَلَدي مِن بَينِ البُلدانِ؟!

فَقالَ ابنُ زِيادٍ: لَقَد طالَ نَومُكَ يا نَعيمُ، وحَسَرَ اللِّثامَ عَن فيهِ فَعَرَفَهُ، فَفَتَحَ لَهُ، وتَنادَى النّاسُ: ابنُ مَرجانَةَ! وحَصَبوهُ ⁽²⁾بِالحَصباءِ، فَفاتَهُم ودَخَلَ القَصرَ. ⁽³⁾

مردم در كوفه، انتظار ورود حسين عليه السلام را مى‌كشيدند. از اين رو [وقتى او را ديدند،] گفتند: «خوش آمدى، اى پسر پيامبر خدا! خير مقدم!». آنان گمان كردند كه او حسين عليه السلام است. خوشامدگويى مردم، ابن زياد را ناراحت و غمگين كرد و به طرف قصر رفت و داخل قصر شد.

آن گاه نعمان بن بشير [از بالاى قصر] به او رو كرد و گفت: اى پسر پيامبر خدا! مرا با تو چه كار؟! چرا از ميان شهرها، شهر مرا انتخاب كردى؟

ابن زياد گفت: اى نَعيم! خوابت طولانى شده! آن گاه، پرده از چهره برداشت.

نعمان، او را شناخت و در را برايش گشود. مردم، فرياد زدند: «پسر مَرجانه!» و او را با سنگ زدند؛ ولى او از دستشان گريخت و وارد قصر شد.

فَدَخَلَ قَصرَ الإِمارَةِ، وباتَ لَيلَتَهُ إلَى الغَداةِ، ثُمَّ خَرَجَ وصَعِدَ المِنبَرَ وخَطَبَهُم، وتَوَعَّدَهُم عَلى مَعصِيَةِ السُّلطانِ، ووَعَدَهُم مَعَ الطّاعَةِ بِالإِحسانِ. ⁽¹⁾

فَقالَتِ امرَأَةٌ: اللّهُ أكبَرُ، ابنُ رَسولِ اللّهِ ورَبِّ الكَعبَةِ! فَتَصايَحَ النَّاسُ، قالوا: إنّا مَعَكَ أكثَرُ مِن أربَعينَ ألفا، وَازدَحَموا عَلَيهِ، حَتّى أخَذوا بِذَنَبِ دابَّتِهِ، وظَنُّهُم أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام.

فَحَسَرَ اللِّثامَ، وقالَ: أنَا عُبَيدُ اللّهِ، فَتَساقَطَ القَومُ، ووَطِئَ بَعضُهُم بَعضا، ودَخَلَ دارَ الإِمارَةِ وعَلَيهِ عِمامَةٌ سَوداءُ. ⁽³⁾

الكوفَةَ، ومَعَهُ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو الباهِلِيُّ، وَالمُنذِرُ بنُ الجارودِ العَبدِيُّ، وشَريكُ بنُ الأَعوَرِ الحارِثِيُّ، وحَشَمُهُ و أهلُ بَيتِهِ، فَلَم يَزَل يَسيرُ حَتّى بَلَغَ قَريبا مِنَ الكوفَةِ.

فَلَمّا تَقارَبَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ مِنَ الكوفَةِ نَزَلَ، فَلمّا أمسى وجاءَ اللَّيلُ، دَعا بِعِمامَةٍ غَبراءَ وَاعتَجَرَ بِها، ثُمَّ تَقَلَّدَ سَيفَهُ، وتَوَشَّحَ قَوسَهُ، وتَكَنَّنَ كِنانَتَهُ ⁽⁴⁾، و أخَذَ في يَدِهِ قَضيبا وَاستَوى عَلى بَغلَتِهِ الشَّهباءِ، ورَكِبَ مَعَهُ أصحابُهُ، و أقبَلَ حَتّى دَخَلَ الكوفَةَ مِن طَريقِ البادِيَةِ، وذلِكَ في لَيلَةٍ مُقمِرَةٍ، وَالنّاسُ مُتَوَقِّعونَ قُدومَ الحُسَينِ عليه السلام.

قالَ: فَجَعَلوا يَنظُرونَ إلَيهِ وإلى أصحابِهِ، وهُوَ في ذلِكَ يُسَلِّمُ عَلَيهِم فَيَرُدّونَ عَلَيهِ السَّلامَ، وهُم لايَشُكّونَ أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، وهُم يَمشونَ بَينَ يَدَيهِ، وهُم يَقولونَ: مَرحَبا بِكَ يَا بنَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ، قَدِمتَ خَيرَ مَقدَمٍ.

قالَ: فَرأى عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ مِن تَباشيرِ النّاسِ بِالحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ عليه السلام ما ساءَهُ ذلِكَ، وسَكَتَ ولَم يُكَلِّمهُم، ولا رَدَّ عَلَيهِم شَيئا. قالَ: فَتَكَلَّمَ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو الباهِلِيُّ، وقالَ: إلَيكُم عَنِ الأَميرِ يا تُرابِيَّةُ، فَلَيسَ هذا مَن تَظُنّونَ، هذَا الأَميرُ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ!

قالَ: فَتَفَرَّقَ النّاسُ عَنهُ، ودَخَلَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ قَصرَ الإِمارَةِ، وقَدِ امتَلَأَ غَيظا وغَضَبا. ⁽⁵⁾

عبيد اللّه وارد قصر حكومتى شد و شب را سپرى كرد. صبح از قصر بيرون آمد و بر منبر رفت و سخنرانى كرد و آنان را بر نافرمانى از سلطان، وعده كيفر داد و بر فرمان‌بردارى، وعده احسان.

آن گاه زنى گفت: اللّه أكبر! به پروردگار كعبه سوگند، [اين] پسر پيامبر خداست.

مردم، فرياد مى‌زدند و مى‌گفتند: ما با بيش از چهل هزار نفر همراه شماييم. آن گاه گرد او ازدحام كردند و دُم چارپايش را نيز گرفتند؛ چرا كه گمان داشتند او حسين عليه السلام است.

آن گاه [عبيد اللّه] نقاب از چهره برداشت و گفت: من، عبيد اللّه هستم.

مردم، چنان از گِرد او دور شدند كه برخى لگدمال شدند. عبيد اللّه با عمامه سياه، وارد قصر حكومتى شد.

كرد و از بصره به سمت كوفه خارج شد. همراه او مسلم بن عمرو باهِلى، مُنذر بن جارود عبدى، شَريك بن اعوَر حارثى و خدمتكاران و خانواده‌اش بودند. وى يكسر، راه پيمود تا به نزديكى كوفه رسيد.

عبيد اللّه بن زياد، چون به نزديك كوفه رسيد، فرود آمد و وقتى شب شد و هوا تاريك گشت، عمامه‌اى تيره خواست و آن را بر سر نهاد. شمشيرش را بر كمر بست. كمان برداشت و جعبه تيرها را به پشت بست و در دست، عصايى گرفت و بر استر نيرومند خود، سوار شد. همراهان او نيز سوار شدند. وى از طريق باديه، وارد كوفه شد و آن شب، مهتابى بود و مردم، انتظار آمدن حسين عليه السلام را داشتند.

مردم به او و يارانش مى‌نگريستند و او هم به مردم، سلام مى‌كرد و آنان جواب سلام او را مى‌دادند و هيچ شكّى نداشتند كه او حسين عليه السلام است. آنان پيش روى او حركت مى‌كردند و مى‌گفتند: خوش آمدى، اى پسر دختر پيامبر خدا! خوش آمدى!

عبيد اللّه بن زياد، آن قدر از سوى مردم، تبريك و تهنيت ديد كه ناراحت شد؛ امّا سكوت كرد و سخن نگفت و پاسخى به آنان نداد. مسلم بن عمرو باهِلى به سخن آمد و گفت: از امير، دور شويد، اى گروه شيعه! اين، كسى نيست كه گمان مى‌كنيد. اين، امير عبيد اللّه بن زياد است.

مردم از دور وى، پراكنده شدند و عبيد اللّه بن زياد، وارد قصر حكومتى شد، در حالى كه پر از غيظ و خشم بود.

و أوهَمَ أنَّهُ الحُسَينُ عليه السلام، ودَخَلَها مِن جِهَةِ البادِيَةِ في زِيِّ ⁽¹⁾أهلِ الحِجازِ، فَصارَ يَجتازُ بِجَماعَةٍ جَماعَةٍ يُسَلِّمُ عَلَيهِم ولا يَشُكّونَ في أنَّهُ هُوَ الحُسَينُ عليه السلام، فَيَمشونَ بَينَ يَدَيهِ ويَقولونَ: مَرحَبا يَا بنَ رَسولِ اللّهِ، قَدِمتَ خَيرَ مَقدَمٍ، فَرَأى عُبَيدُ اللّهِ مِن تَباشيرِهِم بِالحُسَينِ عليه السلام ما ساءَهُ، وكَشَفَ أحوالَهُم وهُوَ ساكِتٌ! ⁽²⁾

وارد كوفه شد. وى از كنار هر گروهى كه مى‌گذشت، بر آنان سلام مى‌كرد و آنان ترديد نداشتند كه او حسين عليه السلام است. مردم، پيشاپيش او حركت مى‌كردند و مى‌گفتند: خوش آمدى، اى پسر پيامبر! خير مقدم!

عبيد اللّه، آن قدر تبريك و تهنيت از مردم ديد كه ناراحت شد. او از اين طريق، مردم را شناخت؛ ولى ساكت بود.

آنان صداى عبيد اللّه كه خدا، او را لعنت كند را شناختند و گفتند: پسر مَرجانه! آن گاه فرود آمدند و درب را گشودند. عبيد اللّه، داخل قصر شد و شب را در آن جا ماند.

سخنى در باره گزارش ورود ابن زياد به كوفه پس از حركت امام حسين عليه السلام از مكّه‌

بر پايه گزارشى، پس از حركت كردن امام حسين عليه السلام از مكّه به طرف كوفه، يزيد، عبيد اللّه بن زياد را به سِمَت فرماندارى كوفه، منصوب كرد. متن گزارش، چنين است:

يزيد، دشمن‌ترينِ مردم نسبت به عبيد اللّه بن زياد بود؛ امّا به او نياز داشت. پس به او نوشت: «تو را علاوه بر حكومت بصره، به حكومت كوفه هم منصوب مى‌كنم. حسين، عازم كوفه شده است. از او بر حذر باش. مسلم بن عقيل نيز در كوفه است. او را بكُش». ⁽¹⁾

ليكن اين گزارش، درست نيست و با ديگر نقل‌ها سازگارى ندارد؛ زيرا امام حسين عليه السلام در آستانه شهادت مسلم به طرف كوفه حركت كرد و شهادت مسلم، مدّتى پس از انتصاب عبيد اللّه و حضور او در كوفه بوده است. بنا بر اين، حركت امام حسين عليه السلام به طرف كوفه، مدّتى پس از آمدن عبيد اللّه به كوفه، اتفاق افتاده است.

به نظر مى‌رسد آنچه سبب شكل‌گيرى اين گزارش شده، خَلط دو نامه يزيد به عبيد اللّه است: يكى، نامه انتصاب عبيد اللّه به سِمَتِ فرماندارى كوفه كه آن را پيش از حركت كردن امام حسين عليه السلام به سَمت كوفه نوشته؛ و ديگرى، نامه‌اى كه پس از حركت كردن امام حسين عليه السلام به طرف كوفه، براى وى نوشته است.

4/ 9 خُطبَةُ ابنِ زيادٍ في مَسجِدِ الكوفَةِ وتَحذيرُهُ للنّاسِ مِن مُخالَفَتِهِ

يا أهلَ الكوفَةِ، إنَّ أميرَ المُؤمِنينَ قَد وَلّاني مِصرَكُم، وقَسَّمَ فَيأَكُم فيكُم، و أمَرَني بِإِنصافِ مَظلومِكُم، وَالإِحسانِ إلى سامِعِكُم ومُطيعِكُم، وَالشِّدَّةِ عَلى عاصيكُم ومُريبِكُم، و أنَا مُنتَهٍ في ذلِكَ إلى أمرِهِ، و أنَا لِمُطيعِكُم كَالوالِدِ الشَّفيقِ، ولِمُخالِفِكُم

كَالسَّمِّ النَّقيعِ ⁽³⁾، فَلا يُبقِيَنَّ أحَدٌ مِنكُم إلّا عَلى نَفسِهِ.

ثُمَّ نَزَلَ، فَأَتى القَصرَ فَنَزَلَهُ، وَارتَحَلَ النُّعمانُ بنُ بَشيرٍ نَحوَ وَطَنِهِ بِالشّامِ. ⁽⁴⁾

4/ 9 سخنرانى ابن زياد در مسجد كوفه و ترساندن مردم از مخالفت با خويش‌

من، فرمان او را در ميان شما اجرا مى‌كنم و پيمانش را عملى مى‌سازم. براى نيكوكار و اهل اطاعت، پدرى مهربان هستم و تازيانه و شمشيرم، براى كسانى خواهد بود كه از دستورم سرپيچى و با پيمانم مخالفت ورزند. هر كسى بايد خود را حفظ كند. اين، نصيحت بود، نه تهديد.

آن گاه فرود آمد.

من، فرمان او را اجرا مى‌كنم و براى افراد مطيع، پدرى مهربان و براى مخالفان، زهرِ كشنده‌ام. هر يك از شما، مراقب خود باشد و خود را نگه دارد.

آن گاه از منبر، فرود آمد و به سمت قصر، راه افتاد و وارد قصر شد. نعمان هم به سوى وطن خود، شام، حركت كرد.

أمّا بَعدُ يا أهلَ الكوفَةِ، فَإِنَّ أميرَ المُؤمِنينَ يَزيدَ بنَ مُعاوِيَةَ، وَلّاني مِصرَكُم وثَغرَكُم، و أمَرَني أن اغيثَ مَظلومَكُم، و أن اعطِيَ مَحرومَكُم، و أن احسِنُ إلى سامِعِكُم ومُطيعِكُم، وبِالشِّدَّةِ عَلى مُريبِكُم، و أنَا مُتَّبِعٌ في ذلِكَ أمرَهُ، ومُنَفِّذٌ فيكُم عَهدَهُ، وَالسَّلامُ. ثُمَّ نَزَلَ ودَخَلَ القَصرَ.

فَلَمّا كانَ اليَومُ الثّاني، خَرَجَ إلَى النّاسِ ونادى بِالصَّلاةِ جامِعَةً، فَلَمَّا اجتَمَعَ النّاسُ، خَرَجَ إلَيهِم بِزِيّ خِلافَ ما خَرَجَ بِهِ أمسِ، فَصَعِدَ المِنبَرَ، فَحَمِدَ اللّهَ و أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ:

أمّا بَعدُ، فَإِنَّهُ لا يَصلُحُ هذَا الأَمرُ إلّا في شِدَّةٍ مِن غَيرِ عُنفٍ، ولينٍ في غَيرِ ضَعفٍ، و أن آخُذَ مِنكُمُ البَري‌ءَ بِالسَّقيمِ، وَالشّاهِدَ بِالغائِبِ، وَالولِيَّ بِالوَلِيِّ.

قالَ: فَقامَ إلَيهَ رَجُلٌ مِن أهلِ الكوفَةِ، يُقالُ لَهُ أسَدُ بنُ عَبدِ اللّهِ المُرِّيُّ، فَقالَ: أيُّهَا الأَميرُ! إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى يَقولُ: «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى» ⁽¹⁾، وإنَّمَا المَرءُ بِجَدِّهِ،

وَالسَّيفُ بِحَدِّهِ، وَالفَرَسُ بِشَدِّهِ، وعَلَيكَ أن تَقولَ، وعَلَينا أن نَسمَعَ، فَلا تُقَدِّم فَينَا السَّيِّئَةَ قَبلَ الحَسَنَةِ.

قالَ: فَسَكَتَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ، ونَزَلَ عَنِ المِنبَرِ، فَدَخَلَ قَصرَ الإِمارَةِ. ⁽²⁾

آن گاه فرود آمد و وارد قصر شد.

او روز دوم نيز از قصر، بيرون آمد و مردم را به مسجد فرا خواند. وقتى مردم اجتماع كردند، با شكل و شمايلى غير از روز گذشته نزد مردم آمد و بر منبر رفت و خدا را حمد كرد و او را سپاس گزارد. آن گاه گفت: امّا بعد، به راستى كه اين كارها جز با قاطعيتِ بدون خشونت و نرمىِ بدون سستى، سامان نمى‌گيرد. من، بى‌گناه را به خاطر گناهكار و حاضر را به خاطر غايب و دوست را به خاطر دوست، كيفر خواهم كرد.

آن گاه مردى كوفى به نام اسد بن عبد اللّه مُرّى برخاست و گفت: اى امير! خداوند تبارك و تعالى مى‌فرمايد: «گناه كسى راى كسى ديگر، بر گردن نمى‌گيرد». همانا آدمى را به تلاش، شمشير را به بُرندگى و اسب را به دوندگى مى‌شناسند. وظيفه تو، سخن

گفتن است و وظيفه ما شنيدن است. در حقّ ما، بدى را پيش از خوبى، عرضه مدار(تهديد را بر نرمى، مقدّم مكن).

عبيد اللّه بن زياد، سكوت كرد و از منبر، فرود آمد و داخل قصر حكومتى شد.

ثُمَّ قالَ: يا أهلَ الكوفَةِ! إنَّ أميرَ المُؤمِنينَ يَزيدُ وَلّاني بَلَدَكُم، وَاستَعمَلَني عَلى مِصرِكُم، و أمَرَني بِقِسمَةِ فَيئِكُم بَينَكُم، وإنصافِ مَظلومِكُم مِن ظالِمِكُم، و أخذِ الحَقِّ لِضَعيفِكُم مِن قَوِيِّكُم، وَالإِحسانِ إلَى السّامِعِ المُطيعِ، وَالتَّشديدِ عَلَى المُريبِ، فَأَبلِغوا هذَا الرَّجُلَ الهاشِمِيَّ مَقالَتي، لِيَتَّقِيَ غَضَبي. ونَزَلَ.

يَعني بِالهاشِمِيِّ: مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ ⁽³⁾.

4/ 10 سِياسَةُ ابنِ زِيادٍ لِلسَّيطَرَةِ عَلَى الكوفَةِ

اكتُبوا إلَيَّ الغُرَباءَ، ومَن فيكُم مِن طِلبَةِ أميرِ المُؤمِنينَ، ومَن فيكُم مِنَ الحَرورِيَّةِ و أهلِ الرَّيبِ، الَّذينَ رَأيُهُمُ الخِلافُ وَالشِّقاقُ، فَمَن كَتَبَهُم لَنا فَبَري‌ءٌ، ومَن لَم يَكتُب

لَنا أحَدا فَيَضمَنُ لَنا ما في عَرافَتِهِ ألّا يُخالِفَنا مِنهُم مُخالِفٌ، ولا يَبغي عَلَينا مِنهُم باغٍ، فَمَن لَم يَفعَل بَرِئَت مِنهُ الذِّمَّةُ، وحَلالٌ لَنا مالُهُ وسَفكُ دَمِهِ.

و أيُّما عَريفٍ ⁽⁴⁾وُجِدَ في عَرافَتِهِ مِن بُغيَةِ أميرِ المُؤمِنينَ أحَدٌ لَم يَرفَعهُ إلَينا، صُلِبَ عَلى بابِ دارِهِ، والقِيَت تِلكَ العَرافَةُ مِنَ العَطاءِ، وسُيِّرَ إلى مَوضِعٍ بِعُمانَ الزّارَةِ ⁽⁵⁾.

آن گاه گفت: اى كوفيان! به راستى كه امير مؤمنان، يزيد، مرا والى شهر شما قرار داده و به عنوان كارگزار حكومت بر اين شهر، انتخاب كرده است. او به من دستور داده ثروت‌هاى عمومى را ميان شما تقسيم كنم، انصاف [و عدالت] را براى ستم‌ديده در برابر ظالم رعايت نمايم، حقوق ناتوانان را از قدرتمندان بگيرم، به حرف‌شنو و مطيع، نيكى كنم و بر تفرقه‌افكن، سخت بگيرم. سخنم را به اين مرد هاشمى برسانيد تا از خشم من پروا كند.

آن گاه از منبر، پايين آمد. منظور او از هاشمى، مسلم بن عقيل بود

4/ 10 سياست ابن زياد براى تسلّط بر كوفه‌

حكومت، سركشى نخواهد داشت و اگر چنين نكند، حكومت، نسبت به او تعهّدى نخواهد داشت و مال و خونش براى ما حلال است. هر سردسته قبيله كه در محدوده او، يكى از كسانى يافت شود كه مورد پيگرد امير مؤمنان است و او را به ما معرّفى نكرده باشد، بر درِ خانه‌اش به چارميخْ كشيده مى‌شود و حقّ نقابت وى، مُلغا مى‌گردد و به جنگلى در عُمان، تبعيد مى‌شود.

إلَى القُطقُطانَةِ ⁽⁴⁾وإلى لَعلَعٍ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

وَراءَكُم. فَقالَ لَهُ مُجَمِّعُ بنُ عَبدِ اللّهِ العائِذِيُّ وهُوَ أحَدُ النَّفَرِ الأَربَعَةِ الَّذينَ جاؤوهُ [مِنَ الكوفَةِ]: أمّا أشرافُ النّاسِ فَقَد اعظِمَت رِشوَتُهُم، ومُلِئَت غَرائِرُهُم ⁽⁶⁾، يُستَمالُ وُدُّهُم، ويُستَخلَصُ بِهِ نَصيحَتُهُم، فَهُم إلبٌ ⁽⁷⁾واحِدٌ عَلَيكَ، و أمّا سائِرُ النّاسِ بَعدُ، فَإِنَّ أفئِدَتَهُم تَهوي إلَيكَ، وسُيوفَهُم غَدا مَشهورَةٌ عَلَيكَ. ⁽⁸⁾

حسين عليه السلام راه را به پيش، ادامه داد.

مُجَمّع بن عبد اللّه عائذى كه يكى از چهار نفرى بود كه از كوفه آمده بودند گفت: به اشراف مردم، رشوه‌هاى سنگين داده شده و انبان‌هايشان پُر [از سيم و زر]

گشته و مورد محبّت قرار گرفته‌اند و بدين وسيله خيرخواهىِ خالصانه‌شان خريدارى شده است. تمام آنان، بر ضدّ شمايند؛ امّا ديگر مردم، هنوز دل‌هايشان به شما ميل دارد؛ ولى شمشيرهايشان فردا، بر ضدّ شماست

4/ 11 تَحَوُّلُ مُسلِمٍ إلى بَيتِ هانِئِ بنِ عُروَةَ ⁽¹⁾

فَقالَ لَهُ مُسلِمٌ: أتَيتُكَ لِتُجيرَني وتُضَيِّفَني، فَقالَ: رَحِمَكَ اللّهُ، لَقَد كَلَّفتَني شَطَطا ⁽²⁾، ولَولا دُخولُكُ داري وثِقَتُكَ، لَأَحبَبتُ ولَسَأَلتُكَ أن تَخرُجَ عَنّي، غَيرَ أنَّهُ يَأخُذُني مِن ذلِكَ ذِمامٌ ⁽³⁾، ولَيسَ مَردودٌ مِثلي عَلى مِثلِكَ عَن جَهلٍ، ادخُل.

فَآواهُ، و أخَذَتِ الشّيعَةُ تَختَلِفُ إلَيهِ في دارِ هانِئِ بنِ عُروَةَ. ⁽⁴⁾

4/ 11 رفتن مسلم به خانه هانى بن عُروه

4/ 11 رفتن مسلم به خانه هانى بن عُروه ⁽¹⁾

مسلم به وى گفت: نزد تو آمده‌ام تا مرا پناه دهى و ميزبانى كنى.

هانى گفت: خدا، تو را رحمت كند! مرا به بيش از ظرفيت و طاقتم تكليف مى‌كنى. اگر نبود كه بر درِ خانه‌ام آمده‌اى و به من اعتماد كرده‌اى، دوست مى‌داشتم و از تو درخواست مى‌كردم از اين جا بروى؛ ليكن حرمتْ داشتن تو نمى‌گذارد و سزاوار نيست كسى مانند من، كسى مانند تو را برگرداند. داخل شو.

هانى، او را پناه داد و شيعيان در خانه هانى بن عروه با مسلم، رفت و آمد

داشتند.

فَقالَ لَهُ هانِئٌ: لَقَد كَلَّفتَني شَطَطا بِهذَا الأَمرِ، ولَولا دُخولُكَ مَنزِلي لَأَحبَبتُ أن تَنصَرِفَ عَنّي، غَيرَ أنَّهُ قَد لَزِمَني ذِمامٌ لِذلِكَ. فَأَدخَلَهُ دارَ نِسائِهِ، و أفرَدَ لَهُ ناحِيَةً مِنها. وجَعَلَتِ الشّيعَةُ تَختَلِفُ إلَيهِ في دارِ هانِئٍ. ⁽²⁾

الشّيعَةِ إلَيهِ، وكانَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ قَد وَضَعَ المَراصِدَ ⁽³⁾عَلَيهِ. ⁽⁴⁾

هانى گفت: با اين كار، مرا به بيش از طاقتم تكليف كردى. اگر نه اين بود كه وارد منزلم شده‌اى، دوست مى‌داشتم از نزد من بروى؛ ولى با اين كار، حقّى بر من پيدا كرده‌اى.

آن گاه او را به اندرونى بُرد و محلّى را به وى اختصاص داد. شيعيان در خانه هانى، با او رفت و آمد مى‌كردند.

او وى را پناه داد. رفت و آمدِ شيعيان نزد او بسيار شد و البتّه عبيد اللّه بن زياد، جاسوسان بسيارى براى او گماشته بود.

فَلَمّا رَآهُ هانِئٌ قامَ إلَيهِ، وقالَ: ما وَراءَكَ؟ جُعِلتُ فِداكَ! فَقالَ مُسلِمٌ: وَرائي ما عَلِمتَ، هذا عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ الفاسِقُ ابنُ الفاسِقِ قَد قَدِمَ الكوفَةَ، فَاتَّقَيتُهُ عَلى نَفسي، وقَد أقبَلتُ إلَيكَ لِتُجيرَني وتُؤوِيَني، حَتّى أنظُرَ إلى ما يَكونُ.

فَقالَ لَهُ هانِئُ بنُ عُروَةَ: جُعِلتُ فِداكَ! وَاللّهِ لَقَد كَلَّفتَني شَطَطا، ولَولا دُخولُكَ داري لَأَحبَبتُ أن تَنصَرِفَ، غَيرَ أنّي أرى ذلِكَ عارا عَلَيَّ، أن يَكونَ رَجُلٌ أتاني مُستَجيرا، فَانزِل عَلى بَرَكَةِ اللّهِ.

قالَ: فَنَزَلَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ في دارِ هانِئٍ المَذحِجِيِّ، وجَعَلَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ يَسأَلُ عَنهُ، فَلَم يَجِد مَن يُرشِدُهُ عَلَيهِ.

وجَعَلَتِ الشّيعَةُ تَختَلِفُ إلى مُسلِمٍ رَحِمَهُ اللّهُ في دارِ هانِئٍ، ويُبايِعونَ لِلحُسَينِ عليه السلام سِرّا، ومُسلِمُ بنُ عَقيلٍ يَكتُبُ أسماءَهُم، ويَأخُذُ عَلَيهِمُ العُهودَ وَالمَواثيقَ لا يَركَنونَ ولا يُعَذِّرونَ، حَتّى بايَعَ مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ نَيِّفٌ وعِشرونَ ألفا.

قالَ: وهَمَّ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ أن يَثِبَ إلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ، فَيَمنَعُهُ هانِئٌ مِن ذلِكَ

ويَقولُ: لا تَعجَل! فَإِنَّ العَجَلَةَ لا خَيرَ فيها. ⁽¹⁾

مسلم گفت: آنچه تو خود مى‌دانى. عبيد اللّه بن زيادِ فاسق پسر فاسق، وارد كوفه شد و از او بر جان خود ترسيدم. نزد تو آمده‌ام تا مرا پناه دهى و ميزبانم باشى تا ببينم چه اتّفاقى مى‌افتد.

هانى به وى گفت: جانم فدايت! مرا به كارى بيش از طاقتم، تكليف كردى. اگر نه اين بود كه به خانه‌ام وارد شده‌اى، دوست داشتم باز گردى؛ ولى اين كار را براى خود، ننگ مى‌دانم كه كسى را كه بر من پناه آورده، باز گردانم. وارد شو، به بركت خدا!

مسلم بن عقيل به خانه هانىِ مَذحِجى، داخل شد. عبيد اللّه بن زياد، يكسر در باره مسلم مى‌پرسيد؛ ولى كسى او را به محلّ مسلم، راه‌نمايى نمى‌كرد.

شيعيان در خانه هانى با مسلم كه خداوند، او را رحمت كند رفت و آمد داشتند و پنهانى با حسين عليه السلام بيعت مى‌كردند و مسلم بن عقيل، نام آنان را مى‌نوشت و از آنان عهد و پيمان مى‌گرفت كه [بعد از اين] به سمت عبيد اللّه نروند و بهانه

نياورند، تا اين كه حدود بيست و چند هزار نفر با مسلم بن عقيل بيعت كردند.

مسلم بن عقيل مى‌خواست بر عبيد اللّه بن زياد بشورد و حمله كند؛ ولى هانى، او را از اين كار، باز مى‌داشت و مى‌گفت: شتاب مكن! در عجله خيرى نيست.

قالَ: فَجَعَلَ النّاسُ يَرمونَهُ بِالآجُرِّ مِن فَوقِ البُيوتِ، فَلَمّا رَأى ذلِكَ دَخَلَ دارَ هانِئِ بنِ عُروَةَ المُرادِيِّ، وكانَ لَهُ شَرَفٌ ورَأيٌ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

مردم از بالاى خانه‌ها به طرف مسلم، آجر پرتاب مى‌كردند. وقتى مسلم وضعيت را اين‌چنين ديد، به خانه هانى بن عروه مرادى كه داراى موقعيت و جايگاهى بود وارد شد. ⁽¹⁾

4/ 12 كِتابُ مُسلِمٍ إلَى الإِمامِ عليه السلام يَدعوهُ بِالقُدومِ إلَى الكوفَةِ

أمّا بَعدُ، فَإِنَّ الرّائِدَ ⁽³⁾لا يَكذِبُ أهلَهُ، وقَد بايَعَني مِن أهلِ الكوفَةِ ثَمانِيَةَ عَشَرَ ألفا، فَعَجِّلِ الإِقبالَ حينَ يَأتيكَ كِتابي؛ فَإِنَّ النّاسَ كُلَّهُم مَعَكَ، لَيسَ لَهُم في آلِ مُعاوِيَةَ رَأيٌ ولا هَوىً، وَالسَّلامُ. ⁽⁴⁾

مَعَكَ، ولا رَأيَ لَهُم في آلِ أبي سُفيانَ. ⁽⁶⁾

4/ 12 نامه مسلم به امام عليه السلام براى آمدن به كوفه‌

كوفه] وارد شو؛ چرا كه تمام مردم، با شمايند و هيچ نظرى به خاندان ابو سفيان ندارند».

4/ 13 ما رُوِيَ فِي التَّخطيطِ لِاغتِيالِ ابنِ زِيادٍ

وجاءَ عُبَيدُ اللّهِ شَريكا يَعودُهُ في مَنزِلِ هانِئٍ، وقَد قالَ شَريكٌ لِمُسلِمٍ: إذا سَمِعتَني أقولُ: «اسقوني ماءً» فَاخرُج عَلَيه فَاضرِبهُ.

وجَلَسَ عُبَيدُ اللّهِ عَلى فِراشِ شَريكٍ، وقامَ عَلى رَأسِهِ مِهرانُ، فَقالَ: «اسقوني ماءً»، فَخَرَجَت جارِيَةٌ بِقَدَحٍ، فَرَأَت مُسلِما فَزالَت، فَقالَ شَريكٌ: «اسقوني ماءً»، ثُمَّ قالَ الثّالِثَةَ: وَيلَكُم، تَحمونِي الماءَ! اسقونيه ولَو كانَت فيهِ نَفسي، فَفَطِنَ مِهرانُ، فَغَمَزَ عُبَيدَ اللّهِ فَوَثَبَ.

فَقالَ شَريكٌ: أيُّهَا الأَميرُ، إنّي اريدُ أن اوصِيَ إلَيكَ؛ قالَ: أعودُ إلَيكَ.

فَجَعَلَ مِهرانُ يَطَّرِدُ بِهِ، وقالَ: أرادَ وَاللّهِ قَتلَكَ، قالَ: وكَيفَ؟ مَعَ إكرامي شَريكا وفي بَيتِ هانِئٍ، ويَدُ أبي عِندَهُ يَدٌ! فَرَجَعَ. ⁽⁵⁾

4/ 13 گزارش‌هاى مربوط به نقشه كشتن ابن زياد

اشاره

شريك به مسلم گفت: اگر عبيد اللّه را در دسترس تو قرار دهم، آيا او را با شمشير مى‌زنى؟

مسلم گفت: بله، به خدا!

عبيد اللّه براى ديدن شريك، به خانه هانى آمد. شريك به مسلم گفته بود كه هر گاه شنيدى كه گفتم: «برايم آب بياوريد»، بر او حمله كن و او را با شمشير بزن.

عبيد اللّه، نزديك شريك روى فرشى نشست و مهران، محافظ عبيد اللّه، بالاى سر او ايستاد. شريك گفت: «برايم آب بياوريد».

كنيزكى با قدح آب، بيرون آمد و چون مسلم را ديد، باز گشت. شريك دوباره گفت: «مرا آب دهيد» و براى بار سوم گفت: «واى بر شما! آب را از من دريغ مى‌كنيد. مرا آب دهيد، گرچه جان من به خطر افتد».

مهران متوجّه شد و با چشم به عبيد اللّه، اشاره كرد و او برخاست. شريك گفت: «اى امير! مى‌خواهم نزد تو وصيّت كنم».

عبيد اللّه گفت: باز مى‌گردم.

مهران، يكسر، او را دور مى‌كرد و مى‌گفت: به خدا سوگند، مى‌خواهد تو را بكشد.

عبيد اللّه گفت: چگونه؟ من كه به شريك، احترام مى‌گذاشتم، آن هم در خانه هانى كه پدرم احسان‌ها [ى فراوانى] به او كرده است! آن گاه باز گشت.

فَقالَ لَهُ عُمارةُ بنُ عُبَيدٍ السَّلولِيُّ: إنَّما جَماعَتُنا وكَيدُنا قَتلَ هذَا الطّاغِيَةِ، فَقَدَ أمكَنَكَ اللّهُ مِنهُ فَاقتُلهُ.

قالَ هانِئٌ: ما احِبُّ أن يُقتَلَ في داري. فَخَرَجَ فَما مَكَثَ إلّا جُمعَةً حَتّى مَرِضَ شَريكُ بنُ الأَعوَرِ، وكانَ كَريما عَلَى ابنِ زِيادٍ، وعَلى غَيرِهِ مِنَ الامَراءِ، وكانَ شَديدَ التَّشَيُّعِ، فَأَرسَلَ إلَيهِ عُبَيدُ اللّهِ: إنّي رائِحٌ إلَيكَ العَشِيَّةَ.

فَقالَ لِمُسلِمٍ: إنَّ هذَا الفاجِرَ عائِدِي العَشِيَّةَ، فَإِذا جَلَسَ فَاخرُج إلَيهِ فَاقتُلهُ، ثُمَّ اقعُد فِي القَصرِ لَيسَ أحَدٌ يَحولُ بَينَكَ وبَينَهُ، فَإِن بَرِئتُ مِن وَجَعي هذا أيّامي هذِهِ، سِرتُ إلَى البَصرَةِ وكَفَيتُكَ أمرَها.

فَلَمّا كانَ مِنَ العَشِيِّ أقبَلَ عُبَيدُ اللّهِ لِعِيادَةِ شَريكٍ، فَقامَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ لِيَدخُلَ، وقالَ لَهُ شَريكٌ: لا يَفوتَنَّكَ إذا جَلَسَ، فَقامَ هانِئُ بنُ عُروَةَ إلَيهِ فَقالَ: إنّي لا احِبُّ أن يُقتَلَ في داري. كَأَنَّهُ استَقبَحَ ذلِكَ.

فَجاءَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ، فَدَخَلَ فَجَلَسَ، فَسَأَلَ شَريكا عَن وَجَعِهِ، وقالَ: مَا الَّذي تَجِدُ، ومَتَى اشكيتَ؟ فَلَمّا طالَ سُؤالُهُ إيّاهُ، ورَأى أنَّ الآخَرَ لا يَخرُجُ، خَشِيَ أن يَفوتَهُ، فَأَخَذَ يَقولُ: «ما تَنظُرونَ بِسَلمى أن تُحَيّوها» ⁽¹⁾

مَا الانتظار بِسَلمى أن تُحيّوها

حَيّوا سُلَيمي وحَيّوا من يُحيّيها

كأس المَنيّةِ بالتعجيل فاسقوها

فَقالَ عُبَيدُ اللّهِ ولا يَفطُنُ: ما شَأنُهُ؟! أتَرَونَهُ يَهجُرُ ⁽²⁾؟ فَقالَ لَهُ هانِئٌ: نَعَم أصلَحَكَ اللّهُ! ما زالَ هذا دَيدَنُهُ قُبَيلَ عَمايَةِ الصُّبحِ حَتّى ساعَتِهِ هذِهِ. ثُمَّ إنَّهُ قامَ فَانصَرَفَ.

فَخَرَجَ مُسلِمٌ، فَقالَ لَهُ شَريكٌ: ما مَنَعَكَ مِن قَتلِهِ؟ فَقالَ: خَصلَتانِ: أمّا إحداهُما فَكَراهَةُ هانِئٍ أن يُقتَلَ في دارِهِ، و أمَّا الاخرى فَحَديثٌ حَدَّثَهُ النّاسُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله: إنَّ الإيمانَ قَيَّدَ الفَتكَ ⁽³⁾، ولا يَفتِكُ مُؤمِنٌ. ⁽⁴⁾

فَقالَ هانِئٌ: أمَا وَاللّهِ لَو قَتَلتَهُ لَقَتَلتَ فاسِقا فاجِرا كافِرا غادِرا، ولكن كَرِهتُ أن يُقتَلَ في داري، ولَبِثَ شَريكُ بنُ الأَعوَرِ بَعدَ ذلِكَ ثَلاثا ثُمَّ ماتَ.

فَخَرَجَ ابنُ زِيادٍ فَصَلّى عَلَيهِ، وبَلَغ عُبَيدَ اللّهِ بَعدَما قَتَلَ مُسلِما وهانِئا، أنَّ ذلِكَ الَّذي كُنتَ سَمِعتَ مِن شَريكٍ في مَرَضِهِ، إنَّما كانَ يُحَرِّضُ مُسلِما ويَأمُرُهُ بِالخُروجِ إلَيكَ لِيَقتُلَكَ، فَقالَ عُبَيدُ اللّهِ: وَاللّهِ لا اصَلّي عَلى جَنازَةِ رَجُلٍ مِن أهلِ العِراقِ أبَدا،

ووَاللّهِ لَولا أنَّ قَبرَ زِيادٍ فيهِم لَنَبَشتُ شَريكا. ⁽⁵⁾

هانى گفت: دوست ندارم در خانه من كشته شود.

عبيد اللّه از منزل هانى بيرون رفت. يك هفته نگذشته بود كه شريك بن اعوَر، بيمار شد و او نزد عبيد اللّه و ديگر فرمان‌روايان، احترام داشت. او شيعه‌اى متعصّب بود. عبيد اللّه برايش پيغام داد كه: امشب نزد تو مى‌آيم.

شريك به مسلم گفت: اين فاسق، امشب به عيادت من مى‌آيد. چون نشست، بيرون بيا و او را بكش. آن گاه در قصر بنشين، كه ديگر كسى مانع تو نخواهد شد و اگر من هم بهبود يافتم، به بصره مى‌روم و عهده‌دار امور آن جا مى‌شوم و خاطرت را از آن جا آسوده خواهم كرد. چون عصر شد، عبيد اللّه براى عيادت شريك آمد. مسلم بن عقيل خواست داخل شود زيرا شريك گفته بود: تا نشست، فرصت را از دست مده؛ ولى هانى بن عروه جلوى مسلم برخاست و گفت: دوست ندارم در خانه من، كشته شود. گويا اين كار را ناپسند مى‌دانست.

عبيد اللّه بن زياد آمد و نشست و از بيمارىِ شريك پرسيد و اين كه چرا و از كِى بيمار شده است. چون پرسش‌هاى عبيد اللّه طولانى شد و شريك ديد كه مسلم بيرون نيامد و ترسيد عبيد اللّه از دست برود، شروع به خواندن اين شعر كرد:

چرا به سلمى تهنيت نمى‌گوييد؟

مرا سيراب كنيد، گرچه جان من در خطر باشد.

او اين شعر را دو يا سه بار گفت. عبيد اللّه كه متوجّه نشده بود گفت: او را چه شده است؟ آيا هذيان مى‌گويد؟

هانى برخاست و گفت: آرى، خدا، كارهايت را سامان بخشد! از سپيده‌دم تا الآن، حالش چنين است. آن گاه عبيد اللّه برخاست و رفت.

مسلم، بيرون آمد. شريك به وى گفت: چه چيزى مانع كشتن عبيد اللّه شد؟

گفت: دو مطلب: يكى اين كه هانى خوش نداشت كه او در خانه‌اش كشته شود و ديگر، حديثى كه مردم ⁽¹⁾از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى‌كنند كه: «اسلام، غافلگيرانه كُشتن(ترور) را در بند كشيده است و مسلمان، [كسى را] غافلگيرانه نمى‌كُشد».

هانى گفت: به خدا سوگند، اگر او را كشته بودى، فاسق فاجر كافر حيله‌گرى را كشته بودى؛ ولى من خوش نداشتم در خانه من كشته شود.

شريك بن اعوَر، سه روز پس از اين، زنده بود و آن گاه از دنيا رفت. ابن زياد، بيرون آمد و بر شريك، نماز خواند. پس از كشتن مسلم و هانى، به عبيد اللّه خبر رسيد كه: سخنانى كه از شريك در بيمارى‌اش شنيدى، همانا براى وا داشتن مسلم به كشتن تو و هجوم بردن وى بر تو بوده است.

عبيد اللّه گفت: به خدا سوگند، ديگر هرگز بر جنازه هيچ مردِ عراقى‌اى نماز نمى‌خوانم. به خدا سوگند، اگر نه اين بود كه قبر [پدرم] زياد در اين جاست، شريك

را از خاك، بيرون مى‌آوردم و نبش قبر مى‌كردم.

ومَرِضَ شَريكُ بنُ الأَعوَرِ في مَنزِلِ هانِئِ بنِ عُروَةَ مَرَضا شَديدا، وبَلَغَ ذلِكَ عُبَيدَ اللّهِ بنَ زِيادٍ، فَأَرسَلَ إلَيهِ يُعلِمُهُ أنَّهُ يَأتيهِ عائِدا.

فَقالَ شَريكٌ لِمُسلِمِ بنِ عَقيلٍ: إنَّما غايَتُكَ وغايَةُ شيعَتِكَ هَلاكُ هذَا الطّاغِيَةِ، وقَد أمكَنَكَ اللّهُ مِنهُ، هُوَ صائِرٌ إلَيَّ لِيعودَني، فَقُم فَادخُلِ الخِزانَةَ حَتّى إذَا اطمَأَنَّ عِندي، فَاخرُج إلَيهِ فَقاتِلهُ ⁽²⁾، ثُمَّ صِر إلى قَصرِ الإِمارَةِ فَاجلِس فيهِ؛ فَإِنَّهُ لا يُنازِعُكَ فيه أحَدٌ مِنَ النّاسِ، وإن رَزَقنِيَ اللّهُ العافِيَةَ صِرتُ إلَى البَصرَةِ، فَكَفَيتُكَ أمرَها، وبايَعَ لَكَ أهلُها.

فَقالَ هانِئُ بنُ عُروَةَ: ما احِبُّ أن يُقتَلَ في دارِي ابنُ زِيادٍ.

فَقالَ لَهُ شَريكٌ: ولِمَ، فَوَاللّهِ إنَّ قَتلَهُ لَقُربانٌ إلَى اللّهِ؟! ثُمَّ قالَ شَريكٌ لِمُسلِمٍ: لا تُقَصِّر في ذلِكَ.

فَبَينَما هُم عَلى ذلِكَ إذ قيلَ لَهُم: الأَميرُ بِالبابِ. فَدَخَلَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ الخِزانَةَ،

ودَخَلَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ عَلى شَريكٍ، فَسَلَّمَ عَلَيهِ، وقالَ: مَا الَّذي تَجِدُ وتَشكو؟ فَلَمّا طالَ سُؤالُهُ إيّاهُ استَبطَأَ شَريكٌ خُروجَ مُسلِمٍ، وجَعَلَ يَقولُ، ويُسمِعُ مُسلِما:

ما تَنظُرونَ بِسَلمى عِندَ فُرصَتِها فَقَد وَفى وُدُّها واستَوسَقَ الصَّرَمُ

وجَعَلَ يُرَدِّدُ ذلِكَ. فَقالَ ابنُ زِيادٍ لِهانِئٍ: أيهَجُرُ؟ يَعني يَهذي. قالَ هانِئٌ: نَعَم، أصلَحَ اللّهُ الأَميرَ! لَم يَزَل هكَذا مُنذُ أصبَحَ. ثُمَّ قامَ عُبَيدُ اللّهِ وخَرَجَ، فَخَرَجَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ مِنَ الخِزانَةِ.

فَقالَ شَريكٌ: مَا الَّذي مَنَعَكَ مِنهُ إلَا الجُبنُ وَالفَشَلُ!

قالَ مُسلِمٌ: مَنَعَني مِنهُ خَلَّتانِ: إحداهُما كَراهِيَةُ هانِئٍ لِقَتلِهِ في مَنزِلِهِ، وَالاخرى قَولُ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله: إنَّ الإيمان قَيَّدَ الفَتكَ، لا يَفتِكُ مُؤمِنٌ.

فَقالَ شَريكٌ: أمَا وَاللّهِ لَو قَتَلتَهُ لَاستَقامَ لَكَ أمرُكَ، وَاستَوسَقَ ⁽³⁾لَكَ سُلطانُكَ. ولَم يَعِش شَريكٌ بَعدَ ذلِكَ إلّا أيّاما حَتّى تُوُفِّيَ، وشَيَّعَ ابنُ زِيادٍ جَنازَتَهُ، وتَقَدَّمَ فَصَلّى عَلَيهِ.

ولَم يَزَل مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ يَأخُذُ البَيعَةَ مِن أهلِ الكوفَةِ، حَتّى بايَعَهُ مِنهُم ثَمانِيَةَ عَشَرَ ألفَ رَجُلٍ في سِترٍ ورِفقٍ. ⁽⁴⁾

شريك بن اعوَر در منزل هانى بن عروه، سخت بيمار شد و خبر به عبيد اللّه بن زياد رسيد. او براى شريك، پيغام فرستاد كه براى عيادتش مى‌آيد. شريك به مسلم بن عقيل گفت: مقصود تو و شيعيان تو، نابودى اين ستمگر است و اينك خداوند، تو را بر او مسلّط كرده است. او براى عيادت من مى‌آيد. برخيز و در صندوقْ‌خانه پنهان شو و وقتى نزد من جاى گرفت، بيرون بيا و او را بكش. آن گاه به قصر حكومتى برو و در آن جا بنشين كه ديگر كسى از مردم بر ضدّ تو بر نمى‌خيزد و اگر خداوند، مرا شفا دهد، به بصره مى‌روم و خاطرت را از آن جا نيز آسوده مى‌كنم و مردم بصره با تو بيعت مى‌كنند.

هانى گفت: دوست ندارم ابن زياد در خانه من كشته شود.

شريك گفت: چرا؟! به خدا سوگند كه كشتن او، از اسباب تقرّب به خداوند است.

آن گاه شريك به مسلم گفت: در اين كار، كوتاهى نكن.

در اين هنگام كه آنان صحبت مى‌كردند، خبر رسيد كه امير بر درِ منزل است. مسلم به صندوق‌خانه رفت و عبيد اللّه بن زياد بر شريك وارد شد و سلام كرد و گفت: چه شده؟ از چه رنج مى‌برى؟

چون صحبت عبيد اللّه طولانى شد و شريك احساس كرد كه مسلم دير كرده، اين شعر را بلند خواند تا مسلم بشنود:

چرا به سَلمى مى‌نگريد، اينك كه فرصت، دست داده است؟

او دوستى‌اش را به اثبات رسانده و جدايى، به سر آمده است.

او اين شعر را بارها تكرار كرد. ابن زياد به هانى گفت: هذيان مى‌گويد؟

هانى گفت: آرى. خدا، كار امير را سامان بخشد! از صبح كه بيدار شده، يكسر چنين است.

آن گاه عبيد اللّه برخاست و بيرون رفت و مسلم بن عقيل از صندوق‌خانه بيرون آمد. شريك گفت: جز ترس و سستى، چه چيزى تو را از كشتن او باز داشت؟

مسلم گفت: دو چيز، مرا از اين كار، باز داشت: يكى اين كه هانى كشتن او را در منزلش خوش نمى‌داشت و ديگر، سخن پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كه: ايمان، غافلگيرانه كُشتن(ترور) را به بند كشيده است و مؤمن، چنين نمى‌كند.

شريك گفت: به خدا سوگند، اگر او را مى‌كشتى، كارهايت سامان مى‌يافت و حكومتت پايدار مى‌گشت.

شريك، پس از اين حادثه بيش از چند روز، زنده نماند تا اين كه از دنيا رفت. ابن زياد، جنازه او را تشييع كرد و بر او نماز خواند.

مسلم بن عقيل، همچنان از كوفيانْ بيعت مى‌گرفت، تا آن كه هجده هزار مرد، با رضايت و پنهانى، با وى بيعت كردند.

فَسَأَكفيكَ أمرَ النُّصرَةِ ⁽¹⁾إن شاءَ اللّهُ.

قالَ: فَلَمّا أصبَحَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ، رَكِبَ وسارَ يُريدُ دارَ هانِئٍ ⁽²⁾، لِيَعودَ شَريكَ بنَ عَبدِ اللّهِ، قالَ: فَجَلَسَ وجَعَلَ يَسأَلُ مِنهُ.

قالَ: وهَمَّ مُسلِمٌ أن يَخرُجَ إلَيهِ لِيَقتُلَهُ فَمَنَعَهُ مِن ذلِكَ صاحِبُ المَنزِلِ هانِئٌ، ثُمَّ قالَ: جُعِلتُ فِداكَ، في داري صِبيَةٌ وإماءٌ، و أنَا لا آمَنُ الحَدَثانَ ⁽³⁾. قالَ: فَرَمى مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ السَّيفَ مِن يَدِهِ وجَلَسَ ولَم يَخرُج، وجَعَلَ شَريكُ بنُ عَبدِ اللّهِ يَرمُقُ الدّاخِلَةَ، وهُوَ يَقولُ:

ما تَنظُرونَ بِسَلمى عِندَ فُرصَتِها فَقَد وَفى وُدُّها وَاستَوسَقَ الصَّرَمُ

فَقالَ لَهُ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ: ما يَقولُ الشَّيخُ؟ فَقيلَ لَهُ: إنَّهُ مُبرَسَمٌ ⁽⁴⁾أصلَحَ اللّهُ الأَميرَ! قالَ: فَوَقَعَ في قَلبِ عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ أمرٌ مِنَ الامورِ، فَرَكِبَ مِن ساعَتِهِ ورَجَعَ إلَى القَصرِ.

وخَرَجَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ إلى شَريكِ بنِ عَبدِ اللّهِ مِن داخِلِ الدّارِ، فَقالَ لَهُ شَريكٌ: يا مَولايَ! جُعِلتُ فِداكَ! مَا الَّذي مَنَعَكَ مِنَ الخُروجِ إلَى الفاسِقِ، وقَد كُنتُ أمَرتُكَ بِقَتلِهِ، وشَغَلتُهُ لَكَ بِالكَلامِ؟!

فَقالَ: مَنَعَني مِن ذلِكَ حَديثٌ سَمِعتُهُ مِن عَمّي عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام أنَّهُ قالَ: «الإيمانُ قَيَّدَ الفَتكَ»، فَلَم احِبَّ أن أقتُلَ عُبَيدَ اللّهِ بنَ زِيادٍ في مَنزِلِ هذَا الرَّجُلِ. فَقالَ لَهُ شَريكٌ: وَاللّهِ لَو قَتَلتَهُ، لَقَتَلتَ فاسِقا فاجِرا مُنافِقا.

قالَ: ثُمَّ لَم يَلبَث شَريكُ بنُ عَبدِ اللّهِ إلّا ثَلاثَةَ أيّامٍ حَتّى ماتَ رَحِمَهُ اللّهُ وكانَ مِن خِيارِ الشّيعَةِ، غَيرَ أنَّهُ يَكتُمُ ذلِكَ إلّا عَمَّن يَثِقُ بِهِ مِن إخوانِهِ.

قالَ: وخَرَجَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ فَصَلّى عَلَيهِ، ورَجَعَ إلى قَصرِهِ. ⁽⁵⁾

او را بكش. اگر من زنده ماندم، خيالت را از بصره نيز راحت مى‌كنم [و كار آن جا را سامان مى‌دهم].

چون صبح شد، عبيد اللّه سوار شد و به سمت خانه هانى حركت كرد تا از شريك بن عبد اللّه عيادت كند. عبيد اللّه نشست و شروع به پرسيدن از شريك كرد.

مسلم خواست بيرون بيايد تا عبيد اللّه را بكشد؛ ولى هانى، صاحب منزل، او را باز داشت. سپس گفت: جانم فدايت! در خانه، دختركان و كنيزكانى دارم و من از رخدادها، در امان نيستم.

مسلم، شمشير را انداخت و نشست و بيرون نرفت. شريك بن عبد اللّه هم نيم‌نگاهى به اندرون خانه داشت و مى‌گفت:

چرا به سلمى مى‌نگريد، اينك كه فرصت دست داده است؟

او دوستى‌اش را به اثبات رسانده و جدايى، به سر آمده است.

عبيد اللّه بن زياد به هانى گفت: پيرمرد، چه مى‌گويد؟

جواب داده شد: او به هذيان‌گويى، مبتلا شده است. خدا، كارهاى امير را سامان بخشد!

در دل عبيد اللّه، ترديد افتاد. همان لحظه سوار شد و به قصر باز گشت.

مسلم بن عقيل، از اندرون، بيرون آمد و نزد شريك بن عبد اللّه رفت. شريك به وى گفت: آقاى من! جانم فدايت! چه چيزى سبب شد كه بر اين مرد فاسق، هجوم نبرى؟ من كه به تو گفتم او را بكش و نيز او را با سخن، سرگرم كردم؟

مسلم بن عقيل در جواب گفت: آنچه مرا از اين كار باز داشت، حديثى بود كه از عمويم على بن ابى طالب عليه السلام شنيدم كه [پيامبر صلى الله عليه و آله] فرمود: «ايمان، غافلگيرانه كُشتن(ترور) را به بند كشيده است». از اين رو دوست نداشتم عبيد اللّه را در منزل اين مرد بكشم.

شريك به وى گفت: به خدا سوگند، اگر او را كشته بودى، مردى فاسق، فاجر و منافق را كشته بودى.

شريك بن عبد اللّه، بيش از سه روز زنده نمانْد، تا اين كه از دنيا رفت. خداوند،

او را رحمت كند! او از بهترين شيعيان بود؛ ليكن اين [عقيده‌اش] را جز از برادران مورد اطمينان، پنهان مى‌كرد.

عبيد اللّه بن زياد، بيرون آمد و بر شريك، نماز خواند و به قصر باز گشت.

فَقالَ شَريكٌ لِمُسلِمِ بنِ عَقيلٍ: يَابنَ عَمِّ رَسولِ اللّهِ، إنَّ ابنَ زِيادٍ يُريدُ عِيادَتي، فَادخُل بَعضَ الخَزائِنِ، فَإِذا جَلَسَ فَاخرُج وَاضرِب عُنُقَهُ، و أنَا أكفيكَ أمرَ مَن بِالكوفَةِ مَعَ العافِيَةِ.

وكانَ مُسلِمٌ رَحِمَهُ اللّهُ شُجاعا مِقداما جَسورا، فَفَعَلَ ما أشارَ بِهِ شَريكٌ، فَجاءَ عُبَيدُ اللّهِ، وسَأَلَ شَريكا عَن حالِهِ وسَبَبِ مَرَضِهِ، وشَريكٌ عَينُهُ إلَى الخِزانَةِ وامِقَةٌ، وطالَ ذلِكَ فَجَعَلَ يَقولُ: «مَا الانتِظارُ بِسَلمى لا تُحَيّيها» يُكرِّرُ ذلِكَ، فَأَنكَرَ عُبَيدُ اللّهِ القَولَ، وَالتَفَتَ إلى هانِي بنِ عُروَةَ، وقالَ: ابنُ عَمِّكَ يَخلِطُ في عِلَّتِهِ! وهاني قَد ارتَعَدَ وتَغَيَّرَ وَجهُهُ.

فَقالَ هاني: إنَّ شَريكا يَهجُرُ مُنذُ وَقَعَ فِي المَرَضِ، ويَتَكَلَّمُ بِما لا يَعلَمُ.

فَثارَ عُبَيدُ اللّهِ خارِجا نَحوَ قَصرِ الإِمارَةِ مَذعورا، فَخَرَجَ مُسلِمٌ وَالسَّيفُ في كَفِّهِ، وقالَ لَهُ شَريكٌ: يا هذا، ما مَنَعَكَ مِنَ الأَمرِ؟ قالَ مُسلِمٌ: لَمّا هَمَمتُ بِالخُروجِ تَعَلَّقَت بِيَ امرَأَةٌ، قالَت: ناشَدتُكَ اللّهَ إن قَتَلتَ ابنَ زِيادٍ في دارِنا، وبَكَت في وَجهي، فَرَمَيتُ

السَّيفَ وجَلَستُ.

قالَ هاني: يا وَيلَها، قَتَلَتني وقَتَلَت نَفسَها، وَالَّذي فَرَرتُ مِنهُ وَقَعتُ فيهِ. ⁽¹⁾

شريك به مسلم بن عقيل گفت: اى پسر پيامبر خدا! به راستى كه ابن زياد مى‌خواهد از من عيادت كند. در يكى از نهان‌خانه‌ها پنهان شو و وقتى نشست، بيرون بيا و گردنش را بزن و من، [اصلاح] كار كوفيان را با آرامش برايت تضمين مى‌كنم.

مسلم كه خداوند، رحمتش كند مردى شجاع، بى‌باك و اقدام كننده(اهل عمل) بود. او آنچه را كه شريك به وى مشورت داده بود، پذيرفت. عبيد اللّه آمد و از احوال شريك، پرس و جو كرد و سبب بيمارى‌اش را پرسيد، در حالى كه چشمان شريك بر نهان‌خانه بود. اين گفتگو به درازا كشيد و شريك شروع به خواندن اين شعر كرد:

تا كى در انتظار سلمى؟ چرا به او تحيّت نمى‌گويى؟

او اين شعر را تكرار كرد. عبيد اللّه، خواندن اين شعر برايش عجيب آمد. پس رو به هانى بن عروه كرد و گفت: پسر عمويت در بيمارى، هذيان مى‌گويد!

هانى در حالى كه دست و پايش مى‌لرزيد و رنگ چهره‌اش دگرگون شده بود، گفت: شريك از ابتداى بيمارى، هذيان مى‌گويد و سخنانى كه خود، معنايش را نمى‌داند، بر زبان مى‌راند.

عبيد اللّه آشفته به سمت قصر حكومتى به راه افتاد. مسلم، شمشير به دست، از نهان‌خانه بيرون آمد. شريك به وى گفت: اى مرد! چه چيزى، تو را از انجام كار، باز داشت؟

مسلم گفت: چون تصميم به بيرون آمدن گرفتم، زنى مرا گرفت و گفت: تو را به خدا سوگند، اگر ابن زياد را در خانه ما بكشى! و در برابر من گريه كرد. من هم

شمشير را انداختم و نشستم.

هانى گفت: واى بر آن زن! مرا و خودش را به كشتن داد. به همان چيزى گرفتار شدم كه از آن، فرار مى‌كردم.

فَلَمّا دَخَلَ ابنُ زِيادٍ، و أمكَنَهُ ما وافَقَهُ عَلَيهِ، بَدا لَهُ في ذلِكَ ولَم يَفعَل، وَاعتَذَرَ إلى شَريكٍ بَعدَ فَواتِ الأَمرِ بِأَنَّ ذلِكَ كانَ يَكونُ فَتكا، وقَد قالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: «إنَّ الإيمانَ قَيَّدَ الفَتكَ».

فَقالَ: أمَا وَاللّهِ لَو قَد قَتَلتَهُ، لَقَتَلتَ غادِرا فاجِرا كافِرا. ثُمَّ ماتَ شَريكٌ مِن تِلكَ العِلَّةِ، رَحِمَهُ اللّهُ. ⁽¹⁾

و أقبَلَ عُبَيدُ اللّهِ فَدَخَلَ عَلى شَريكٍ يَسأَلُ بِهِ. فَجَعَلَ شَريكٌ يَقولُ: «ما تَنظُرونَ بِسَلمى أن تُحَيّوها». اسقوني ولَو كانَت فيها نَفسي.

فَقالَ عُبَيدُ اللّهِ: ما يَقولُ؟ قالوا: يَهجُرُ، وتَحَشحَشَ ⁽²⁾القَومُ فِي البَيتِ، فَأَنكَرَ عُبَيدُ اللّهِ ما رَأى مِنهُم، فَوَثَبَ فَخَرَجَ، ودَعا مَولىً لِهانِئِ بنِ عُروَةَ كانَ فِي الشُّرطَةِ ⁽³⁾فَسَأَلَهُ، فَأَخبَرَهُ الخَبَرَ.

فَقالَ: أو لا ⁽⁴⁾. ثُمَّ مَضى حَتّى دَخَلَ القَصرَ. ⁽⁵⁾

چون ابن زياد وارد شد و فرصت براى مسلم مهيّا گشت، تصميمش عوض شد و آن كار را انجام نداد و پس از رفتن عبيد اللّه، براى شريك، چنين عذر آورد كه اين كار، نيرنگ بود و پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده كه: ايمان، غافلگيرانه كُشتن(ترور) را به بند كشيده است.

شَريك گفت: به خدا سوگند، اگر او را كشته بودى، يك حيله‌گر فاجر و كافر را كشته بودى.

شريك كه خدا رحمتش كند بر اثر همان بيمارى، از دنيا رفت.

چرا سلمى را در انتظار مى‌گذاريد كه او را تحيّت بگوييد؟

مرا سيراب كنيد، اگر چه جانم از دست برود.

عبيد اللّه گفت: چه مى‌گويد؟

گفتند: هذيان مى‌گويد.

مردان آماده حمله، به جنب و جوش افتادند. عبيد اللّه از اين وضعيت، تعجّب كرد و از جا جَست و بيرون رفت. سپس غلام هانى بن عروه را كه جزو شُرطه‌ها بود، فرا خواند. جريان را از او پرسيد. او هم داستان را به وى گزارش داد. عبيد اللّه گفت: عجب! آن گاه رفت و داخل قصر شد.

ونَزَلَ شَريكُ بنُ الأَعوَرِ الحارِثيُّ أيضا عَلى هانِئِ بنِ عُروَةَ، فَمَرِضَ عِندَهُ فَعادَهُ ابنُ زِيادٍ، وكانَ شَريكٌ شيعِيّا، شَهِدَ الجَمَلَ وصِفّينَ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام، فَقالَ لِمُسلِمٍ: إنَّ هذَا الرَّجُلَ يَأتيني عائِدا، فَاخرُج إلَيهِ فَاقتُلهُ. فَلَم يَفعَل [مُسلِمٌ] لِكَراهَةِ هانِئٍ ذلِكَ.

فَقالَ شَريكٌ: ما رَأَيتُ أحَدا أمكَنَتهُ فُرصَةٌ فَتَرَكَها إلّا أعقَبَتهُ نَدَما وحَسرَةً، و أنتَ أعلَمُ! وما عَلى هانِئٍ في هذا لَولا الحَصرُ! وماتَ شَريكُ بنُ الأَعوَرِ في دارِ هانِئٍ

مِن مَرَضِهِ ذلِكَ. واسمُ الأَعوَرِ الحارِثُ. ⁽²⁾

شريك بن اعوَر حارثى نيز مانند مسلم، به خانه هانى بن عروه فرود آمد و در آن جا بيمار شد. ابن زياد از او عيادت كرد. شريك، شيعه بود و در جنگ جَمَل و صفّين همراه على عليه السلام، حضور داشت. وى به مسلم گفت: اين مرد براى عيادت من مى‌آيد. بيرون بيا و او را بكش.

مسلم، اين كار را انجام نداد؛ چون هانى خوش نداشت.

شريك گفت: نديدم كسى را كه فرصت برايش فراهم گردد و آن را از دست بدهد، مگر اين كه براى او پشيمانى و حسرت به دنبال مى‌آورد و تو خود، اين را مى‌دانى و ايرادى بر هانى نيست، جز اين كه فرصت‌ها محدود است.

شريك بن اعور كه نام پدرش حارث بود بر اثر همان بيمارى، در خانه

هانى در گذشت.

قالَ: فَقيلَ لِابنِ زِيادٍ: إنَّ هانِئَ بنَ عُروَةَ شاكٍ يَقي‌ءُ الدَّمَ. قالَ: وشَرِبَ المَغرَةَ ⁽¹⁾فَجَعَلَ يَقيؤُها.

قالَ: فَجاءَ ابنُ زِيادٍ يَعودُهُ، وقالَ لَهُم هانِئٌ: إذا قُلتُ لَكُم «اسقوني» فَاخرُج إلَيهِ فَاضرِب عُنُقَهُ، فَقالَ: اسقوني، فَأَبطَؤوا عَلَيهِ، فَقالَ: وَيحَكُم! اسقوني ولَو كانَ فيهِ ذَهابُ نَفسي.

قالَ: فَخَرَجَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ ولَم يَصنَعِ الآخَرُ شَيئا، وكانَ مِن أشجَعِ النّاسِ، ولكِنَّهُ أخَذَتهُ كَبوَةٌ ⁽²⁾، فَقيلَ لِابنِ زِيادٍ: وَاللّهِ إنّ فِي البَيتِ رَجُلًا مُتَسَلِّحا. ⁽³⁾

فَلَمّا قَدِمَ ابنُ زِيادٍ الكوفَةَ اخبِرَ بِعِلَّةِ هانِئٍ، فَأَتاهُ لِيَعودَهُ، فَقالَ هانِئٌ لِمُسلِمِ بنِ عَقيلٍ و أصحابِهِ وهُم جَماعَةٌ: إذا جَلَسَ ابنُ زِيادٍ عِندي وتَمَكَّنَ، فَإِنّي سَأَقولُ: «اسقوني»، فَاخرُجوا فَاقتُلوهُ.

فَأدخَلَهُمُ البَيتَ وجَلَسَ فِي الرِّواقِ ⁽⁴⁾، و أتاهُ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ يَعودُهُ، فَلَمّا تَمَكَّنَ، قالَ هانِئُ بنُ عُروَةَ: اسقوني! فَلَم يَخرُجوا، فَقالَ: اسقوني، ما يُؤَخِّرُكُم؟ ثُمَّ قالَ: اسقوني، ولَو كانَت فيهِ نَفسي، فَفَهِمَ ابنُ زِيادٍ، فَقامَ فَخَرَجَ مِن عِندِهِ، ووَجَّهَ بالشُّرَطِ يَطلبُونَ مُسلِما، وخَرَجَ و أصحابُهُ وهُوَ لا يَشُكَّ في وَفاءِ القَومِ وصِحَّةِ نِيّاتِهِم، فَقاتَلَ [مُسلِمٌ] عُبَيدَ اللّهِ، فَأَخَذوهُ فَقَتَلَهُ عُبَيدُ اللّهِ، وجَرَّ بِرِجلِهِ فِي السّوقِ، وقَتَلَ هانِئَ بنَ عُروَةَ لِنُزولِ مُسلِمٍ مَنزِلَهُ، وإعانَتِهِ إيّاهُ. ⁽⁵⁾

به ابن زياد گفته شد: هانى بن عروه بيمار شده و خون، قى مى‌كند. هانى، خاك قرمز مى‌خورْد و آن را قى مى‌كرد.

ابن زياد براى عيادت آمد. هانى به آنان گفته بود: هر گاه گفتم: به من آب بدهيد، بيرون بيا و گردنش را بزن.

هانى گفت: به من آب بدهيد.

آنان، تأخير كردند.

هانى گفت: واى بر شما! به من آب بدهيد، گر چه جانم را از دست بدهم.

عبيد اللّه بن زياد، بيرون رفت و مسلم، كارى انجام نداد. او شجاع‌ترينِ مردم بود؛ ولى در اين كار، برايش ترديد حاصل شد.

به ابن زياد گفته شد: به خدا، مرد مسلّحى در اين خانه است.

وقتى ابن زياد وارد كوفه شد، خبر بيمارى هانى به وى داده شد. او براى عيادت هانى آمد. هانى به مسلم بن عقيل و يارانش كه گروهى بودند گفته بود: چون عبيد اللّه نزد من نشست و جاگير شد، من مى‌گويم: به من آب بدهيد. [آن گاه] شما بيرون بياييد و او را بكشيد.

[هانى،] آنان را داخل خانه كرد و خود در پيشخانِ خانه نشست. عبيد اللّه براى عيادت آمد و چون جاگير شد، هانى بن عروه گفت: به من آب بدهيد!

چون بيرون نيامدند، گفت: به من آب بدهيد! چرا تأخير مى‌كنيد؟

پس از آن گفت: به من آب دهيد، گر چه جانم را از دست بدهم!

ابن زياد، متوجّه شد. برخاست و از نزد هانى، بيرون رفت و شرطه‌ها را در پى مسلم فرستاد. مسلم و يارانش از خانه بيرون آمدند، در حالى كه مسلم در وفادارىِ مردم كوفه و نيّت صادق آنان، ترديد نداشت. مسلم با عبيد اللّه به نبرد پرداخت؛ ولى مسلم را گرفتند و عبيد اللّه او را كشت و او را با پا در بازار مى‌كشيد. همچنين هانى بن عروه را كشت؛ چون مسلم در خانه او منزل كرده بود و او را يارى داده بود.

فَلَمّا جاءَ عُبَيدُ اللّهِ جَلَسَ عَلى فِراشِ شَريكٍ، وعِندَهُ هانِئُ بنُ عُروَةَ، وقامَ مِن بَينِ يَدَيهِ غُلامٌ يُقالُ لَهُ مِهرانُ، فَتَحَدَّثَ عِندَهُ ساعَةً، ثُمَّ قالَ شَريكٌ: اسقوني، فَتَجَبَّنَ مُسلِمٌ عَن قَتلِهِ، وخَرَجَت جارِيَةٌ بِكوزٍ مِن ماءٍ فَوَجَدَت مُسلِما فِي الخِباءِ، فَاستَحيَت ورَجَعَت بِالماءِ ثَلاثا، ثُمَّ قالَ: اسقوني ولَو كانَ فيهِ ذَهابُ نَفسي، أتَحمونَني مِنَ الماءِ؟ فَفَهِمَ مِهرانُ الغَدرَ، فَغَمَزَ مَولاهُ، فَنَهَضَ سَريعا وخَرَجَ.

فَقالَ شَريكٌ: أيُّهَا الأَميرُ! إنّي اريدُ أن اوصِيَ إلَيكَ، فَقالَ: سَأَعودُ!

فَخَرَجَ بِهِ مَولاهُ فَأَركَبَهُ وطَرَّدَ بِهِ أي ساقَ بِهِ وجَعَلَ يَقولُ لَهُ مَولاهُ: إنَّ القَومَ أرادوا قَتلَكَ، فَقالَ: وَيحَكَ، إنّي بِهِم لَرَفيقٌ، فَما بالُهُم؟!

وقالَ شَريكٌ لِمُسلِمٍ: ما مَنَعَكَ أن تَخرُجَ فَتَقتُلَهُ؟ قالَ: حَديثٌ بَلَغَني عَن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله أنَّهُ قالَ: الإيمانُ ضِدُّ الفَتكِ، لا يَفتِكُ مُؤمِنٌ، وكَرِهتُ أن أقتُلَهُ في بَيتِكَ.

فَقالَ: أما لَو قَتَلتَهُ لَجَلَستَ فِي القَصرِ، لَم يَستَعِدَّ مِنهُ أحَدٌ، ولَيُكفَيَنَّكَ أمرُ البَصرَةِ، ولَو قَتَلتَهُ لَقَتَلتَ ظالِما فاجِرا. وماتَ شَريكٌ بَعدَ ثَلاثٍ. ⁽¹⁾

هانى، مسلم را فرستاد. شريك به وى گفت: تو در مخفيگاه باش و وقتى عبيد اللّه نشست، من درخواست آب مى‌كنم و اين، اشاره من به توست. آن گاه تو بيرون بيا و او را بكش.

وقتى عبيد اللّه آمد، بر بستر شريك نشست و هانى بن عروه هم آن جا بود. غلام عبيد اللّه به نام مهران، در جلوى او [به نگهبانى] ايستاد و برخاست. عبيد اللّه ساعتى با شريك سخن گفت. آن گاه شريك گفت: به من آب بدهيد.

مسلم از كشتن عبيد اللّه، وحشت كرده بود. در اين هنگام، كنيزى با كوزه آب، بيرون آمد و مسلم را در مخفيگاه ⁽¹⁾ديد. شرم كرد و برگشت و سه دفعه چنين شد. شريك بار ديگر گفت: به من آب بدهيد، گرچه جانم را از دست بدهم! آيا آب را از من دريغ مى‌كنيد؟

مهران، متوجّه نقشه [ى آنان] شد و عبيد اللّه را متوجّه كرد و عبيد اللّه به سرعت برخاست و بيرون رفت.

شريك گفت: اى امير! مى‌خواهم به تو وصيّت كنم.

عبيد اللّه گفت: به زودى بر مى‌گردم.

مهران، عبيد اللّه را بُرد و سوار كرد و در بين راه به وى مى‌گفت: آنان مى‌خواستند تو را بكشند.

عبيد اللّه گفت: واى بر تو! من كه با آنان مدارا مى‌كنم. آنان را چه شده است؟!

شريك از مسلم پرسيد: چه چيزى تو را از كشتن عبيد اللّه باز داشت؟

مسلم گفت: حديثى كه از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيده‌ام كه فرمود: ايمان، غافلگيرانه كشتن(ترور) را به بند كشيده است و مؤمن، چنين نمى‌كند. همچنين خوش نداشتم او را در خانه تو بكشم.

شريك گفت: اگر او را كشته بودى، اينك در قصر نشسته بودى و كسى از عبيد اللّه حمايت نمى‌كرد و كار بصره نيز تضمين شده بود. اگر او را كشته بودى، مردى ستمگر و فاجر را كشته بودى.

شريك پس از سه روز، از دنيا رفت.

وتَحَوَّلَ مُسلِمٌ إلى هانِئِ بنِ عُروَةَ المُرادِيِّ، وبَلَغَ عُبَيدَ اللّهِ الخَبَرُ، فَقالَ: وَاللّهِ لَولا أن تَكونَ سُبَّةً، لَسَبَبتُ شَريكا. ⁽²⁾

عبيد اللّه آمد و داخل شد و از شريك، احوالش را پرسيد و رفت؛ ولى مسلم، كارى انجام نداد. مسلم به خانه هانى بن عروه مرادى نقل مكان كرد.

خبر به عبيد اللّه رسيد. عبيد اللّه گفت: به خدا سوگند، اگر مايه ناسزاگويى مردمان [به خودم] نبود، به شريك، دشنام مى‌دادم.

تأمّلى در گزارش طرح ترور ابن زياد

يكى از مسائل قابل تأمّل در حوادث شهر كوفه قبل از شهادت مسلم، گزارشى در موضوع طرح ترور ابن زياد است. بر پايه اسنادى كه گذشت، اين طرح، توسّط شَريك بن اعوَر يا هانى بن عُروه يا عُمارة بن عبيد، به مسلم، پيشنهاد گرديد. او نيز آن را پذيرفت و قرار شد هنگامى كه ابن زياد به عيادت هانى يا شريك بن اعوَر آمد، مسلم، همراه با سى مرد مسلّح، طبق نقشه قبلى، ابن زياد را ترور نمايد.

ابن زياد، به عيادت شريك بن اعوَر و يا هانى آمد و زمينه براى اجراى نقشه ترور، آماده شد؛ امّا مسلم، در آخرين لحظات از اجراى آن، امتناع ورزيد.

در پاسخ به اين پرسش كه: «چرا طرح ترور ابن زياد اجرا، نشد؟»، گزارش‌هاى متفاوتى وجود دارد. شمارى از گزارش‌ها، حاكى از آن‌اند كه ابن زياد، از قرائن موجود، متوجّه طرح ترور خود شد و صحنه را فورا ترك كرد. ⁽¹⁾

برخى از گزارش‌ها، تصريح مى‌كنند كه زنى در خانه هانى، مانع اقدام مسلم گرديد. ⁽²⁾

در شمارى از گزارش‌ها نيز پاسخ خودِ مسلم، به اين كه چرا اقدام به ترور ابن زياد نكرد، آمده است كه دو چيز، مانع اقدام او شد: يكى اين كه هانى، مايل نبوده است كه اين اقدام، در خانه او انجام شود؛ و ديگر، به خاطرْ آوردنِ حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود:

إنَّ الإيمانَ قَيَّدَ الفَتْكَ، وَ لا يَفْتِكُ مُؤمِنٌ. ⁽¹⁾

اسلام، غافلگيرانه كشتن را در بند كشيده است و هيچ مسلمانى، غافلگيرانه نمى‌كُشد.

همچنين در برخى از گزارش‌ها، مسلم، علّت امتناع خود را فقط حديث مورد اشاره، ذكر كرده است. ⁽²⁾

در گزارشى ديگر، مسلم، علّت امتناع خود را تنها مايل نبودن هانى به انجام گرفتن اين كار در خانه او مى‌داند. ⁽³⁾

و در نقلى ديگر، مسلم براى توجيه كار خود، به دو عامل اشاره مى‌كند: يكى، حديث «فَتك(ترور)»؛ و ديگر، اين كه مايل نبوده است اين اقدام در خانه شَريك بن اعوَر انجام شود. ⁽⁴⁾

با تأمّل در اين گزارش‌هاى متناقض، نخستين نكته‌اى كه به ذهن مى‌رسد، ساختگى بودنِ همه آنهاست؛ زيرا:

اوّلًا، حضور يافتن ابن زياد در خانه علاقه‌مندان به مسلم، به معناى قرار دادن خود در كانون خطر است كه با در نظر گرفتن زيركى سياسى ابن زياد و اوضاع بحرانى

كوفه، انجام گرفتن اين اقدام ضدّ امنيتى به وسيله او، باور نكردنى است، بويژه اين كه از طريق مأمور نفوذى خود، اطّلاع يافته بود كه مسلم در خانه هانى، مخفى شده است.

ثانيا ضرورترين لازمه اجراى نقشه ترور، مخفيكارى است و اين، با در جريان كار قرار گرفتن سى نفر كه همراهى آنها براى ترور يك نفر، ضرورتى ندارد، منافات دارد.

ثالثا، اگر نقشه اعدام ابن زياد، واقعيت داشت، مقتضاى در نظر گرفتن تدابير سياسى و امنيتى براى اين عمليات، اين بود كه اجراى آن به فردى غير از مسلم كه رهبرى نهضت كوفه را به عهده داشت، واگذار مى‌شد.

بر اين اساس، مى‌توان گفت كه ماجراى ترور ابن زياد، احتمالًا ساخته و پرداخته خود او و دستيارانش و براى موجّه جلوه دادن اقدام خويش بر ضدّ مسلم و سران قبايل هوادار ايشان بوده است.

اگر اين تحليل، پذيرفته نشود و نقشه ياد شده را واقعى بدانيم، گزارش دوم كه حاكى از متوجّه شدن ابن زياد از طريق قرائن موجود است و يا گزارش سوم كه تصريح مى‌كند زنى در خانه هانى، مانع اجراى آن شد، به صحّت، نزديك‌ترند.

امّا درستى گزارش‌هاى ديگرى كه مى‌گويند مسلم، با يادآورى حديث نبوى «فتك»، از تصميم خود منصرف شد، بسيار بعيد مى‌نمايد؛ بلكه مى‌توان گفت كه اهانت به مسلم است. آيا مى‌توان پذيرفت كه نماينده امام عليه السلام، هنگام طرح نقشه ياد شده، حكم آن را نمى‌دانسته و موقع اجرا، با يادآورى آن، از تصميم خود، منصرف شده است؟!

ساير آنچه در گزارش‌هاى ياد شده، براى بيان علّت امتناع مسلم از اجراى طرح ترور آمده، آن قدر سست است كه ارزش نقد ندارد.

گفتنى است كه بَلاذُرى، گزارش ديگرى در مورد طرح ترور ابن زياد توسّط عمّار بن ابى سلامه دارد كه آن هم ناكام مانده است. در اين گزارش آمده است

عمّار بن ابى سلامه دالانى، تصميم گرفت كه عبيد اللّه بن زياد را در محلّ استقرار سپاهش در نُخَيله ⁽¹⁾غافلگيرانه بكُشد؛ امّا موفّق نشد. از اين رو، مخفيانه به سوى حسين عليه السلام آمد و همراه او كشته شد. ⁽²⁾

4/ 14 بَثُّ العُيونِ والأَموالِ لِمَعرِفَةِ مَكانِ مُسلِمٍ

فَفَعَلَ ذلِكَ، فَجاءَ حَتّى أتى إلى مُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ الأَسَدِيِّ مِن بَني سَعدِ بنِ ثَعلَبَةَ فِي المَسجِدِ الأَعظَمِ وهُوَ يُصَلّي، وسَمِعَ النّاسَ يَقولونَ: إنَّ هذا يُبايِعُ لِلحُسَينِ عليه السلام، فَجاءَ فَجَلَسَ حَتّى فَرَغَ مِن صَلاتِهِ.

ثُمَّ قالَ: يا عَبدَ اللّهِ، إنِّي امرُؤٌ مِن أهلِ الشّامِ، مَولى لِذِي الكِلاعِ، أنعَمَ اللّهُ عَلَيَّ بِحُبِّ أهلِ هذَا البَيتِ، وحُبِّ مَن أحَبَّهُم، فَهذِهِ ثَلاثَةُ آلافِ دِرهَمٍ، أرَدتُ بِها لِقاءَ رَجُلٍ مِنهُم بَلَغَني أنَّهُ قَدِمَ الكوفَةَ، يُبايِعُ لِابنِ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وكُنتُ اريدُ لِقاءَهُ فَلَم أجِد أحَدا يَدُلُّني عَلَيهِ، ولا يَعرِفُ مَكانَهُ، فَإِنّي لَجالِسٌ آنِفا فِي المَسجِدِ؛ إذ سَمِعتُ نَفَرا مِنَ المُسلِمينَ يَقولونَ: هذا رَجُلٌ لَهُ عِلمٌ بِأَهلِ هذَا البَيتِ، وإنّي أتَيتُكَ لِتَقبِضَ هذَا المالَ، وتُدخِلَني عَلى صاحِبِكَ فَابايِعَهُ، وإن شِئتَ أخَذتَ بَيعَتي لَهُ قَبلَ لِقائِهِ.

فَقالَ: احمَدِ اللّهَ عَلى لِقائِكَ إيّايَ، فَقَد سَرَّني ذلِكَ لِتَنالَ ما تُحِبُّ، ولِينصُرَ اللّهُ بِكَ أهلَ بَيتِ نَبِيِّهِ، ولَقَد ساءَني مَعرِفَتُكَ إيّايَ بِهذَا الأَمرِ مِن قَبلِ أن يَنمى ⁽¹⁾، مَخافَةَ هذَا

الطّاغِيَةِ وسَطوَتِهِ.

فَأَخَذَ بَيعَتَهُ قَبلَ أن يَبرَحَ، و أخَذَ عَلَيهِ المَواثيقَ المُغَلَّظَةَ، لَيُناصِحَنَّ ولَيَكتُمَنَّ، فَأَعطاهُ مِن ذلِكَ ما رَضِيَ بِهِ، ثُمَّ قالَ لَهُ: اختَلِف إلَيَّ أيّاما في مَنزِلي، فَأَنَا طالِبٌ لَكَ الإِذنَ عَلى صاحِبِكَ. فَأَخَذَ يَختَلِفُ مَعَ النّاسِ، فَطَلَبَ لَهُ الإِذنَ ....

ثُمَّ إنَّ مَعقِلًا مَولَى ابنِ زِيادٍ الَّذي دَسَّهُ بِالمالِ إلَى ابنِ عَقيلٍ و أصحابِهِ اختَلَفَ إلى مُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ أيّاما، لِيُدخِلَهُ عَلَى ابنِ عَقيلٍ، فَأَقبَلَ بِهِ حَتّى أدخَلَهُ عَلَيهِ بَعدَ مَوتِ شَريكِ بنِ الأَعوَرِ، فَأَخبَرَهُ خَبَرَهُ كُلَّهُ، فَأَخَذَ ابنُ عَقيلٍ بَيعَتَهُ، و أمَرَ أبا ثُمامَةَ الصائِدِيَّ فَقَبَضَ مالَهُ الَّذي جاءَ بِهِ.

وهُوَ [أي أبو ثُمامَةَ] الَّذي كانَ يَقبِضُ أموالَهُم، وما يُعينُ بِهِ بَعضُهُم بَعضا، يَشتَري لَهُمُ السِّلاحَ، وكانَ بِهِ بَصيرا، وكانَ مِن فُرسانِ العَرَبِ ووُجوهِ الشّيعَةِ.

و أقبَلَ ذلِكَ الرَّجُلُ يَختَلِفُ إلَيهِم، فَهُوَ أوَّلُ داخِلٍ وآخِرُ خارِجٍ، يَسمَعُ أخبارَهُم ويَعلَمُ أسرارَهُم، ثُمَّ يَنطَلِقُ بِها حَتّى يَقِرَّها في اذُنِ ابنِ زِيادٍ. ⁽²⁾

4/ 14 فرستادن مال و جاسوس براى شناسايى محلّ مسلم‌

مَعقِل، پول را گرفت و نزد مسلم بن عَوسَجه اسدى(از قبيله بنى سعد بن ثَعلَبه) در مسجد اعظم آمد، كه نماز مى‌خواند. از مردم شنيد كه مى‌گفتند: او براى حسين، بيعت مى‌گيرد. نزد او آمد و نشست تا از نماز، فارغ شد.

آن گاه گفت: اى بنده خدا! من مردى شامى هستم و هم‌پيمان قبيله ذو كِلاع. خداوند به من، محبّت اهل بيت و دوستانشان را عنايت فرموده است. اين، سه هزار درهم است و مى‌خواهم با مردى از اهل بيت كه شنيده‌ام به كوفه آمده و براى پسر دختر پيامبر خدا، بيعت مى‌گيرد، ديدار كنم. من به دنبال ديدار او هستم؛ ولى كسى را نيافتم كه مرا به سوى او راه‌نمايى كند و كسى محلّ او را نمى‌شناسد. اينك در مسجد نشسته بودم كه از مردم شنيدم كه مى‌گفتند: اين مرد با خاندان پيامبر، آشناست. به نزد تو آمدم تا اين پول را بگيرى و مرا نزد آقاى خود ببرى تا با او بيعت كنم. اگر خواستى، پيش از ديدار او، از من بيعت بگير.

مسلم بن عوسجه گفت: خداوند را سپاس‌گزار باش كه مرا ديدى. من هم خوش‌حالم كه تو به آنچه دوست دارى، مى‌رسى. اميد است خداوند به وسيله تو، خاندان پيامبر را يارى كند. البتّه از اين كه مرا پيش از استوارى كار، شناختى،

ناراحتم، از ترس اين طاغوت و قدرت او.

آن گاه پيش از رفتن، از او بيعت گرفت و از او پيمان‌هاى سخت گرفت كه خيرخواه و روراست باشد و امور را پنهان كند. معقل نيز ضمانت داد. آن گاه به وى گفت: روزها به منزل من، رفت و آمد كن تا براى تو اجازه ملاقات با مسلم را بگيرم. مَعقِل به همراه مردم، رفت و آمد مى‌كرد تا برايش اذن بگيرد ....

مَعقِل همان غلام ابن زياد بود كه ابن زياد، وى را با پول، به سوى مسلم و يارانش فرستاده بود، روزهايى را به خانه مسلم بن عوسجه، رفت و آمد كرد تا او را نزد مسلم بن عقيل ببرد، تا اين كه پس از مرگ شَريك بن اعوَر، او را نزد مسلم برد و تمام اخبار را به وى داد و مسلم از او بيعت گرفت و به ابو ثُمامه صاعدى دستور داد اموالى را كه آورده بود، بگيرد.

ابو ثمامه كسى بود كه اموال را تحويل مى‌گرفت و كمك‌ها را جمع‌آورى مى‌كرد. او سلاح مى‌خريد؛ چون خُبره اين كار بود و از جنگجويان عرب و سرشناسان شيعه بود.

اين مرد(مَعقِل)، يكسره نزد آنان رفت و آمد مى‌كرد. او نخستين كسى بود كه مى‌آمد و آخرين كسى بود كه مى‌رفت. اخبار را مى‌شنيد و از اسرار، باخبر مى‌شد و سپس مى‌رفت و همه را در گوش ابن زياد مى‌گفت.

فَقالَ لَهُ الشَّيخُ: لَقَد سَرَّني لِقاؤُكَ إيّايَ وقَد ساءَني، فَأَمّا ما سَرَّني مِن ذلِكَ، فَما

هَداكَ اللّهُ لَهُ، و أمّا ما ساءَني، فَإِنَّ أمرَنا لَم يَستَحكِم بَعدُ؛ فَأَدخَلَهُ إلَيهِ فَأَخذَ مِنهُ المالَ وبايَعَهُ، ورَجَعَ إلى عُبَيدِ اللّهِ فَأَخبَرَهُ. ⁽¹⁾

وى يكسر با ظرافت و مدارا دنبال اين كار بود تا اين كه او را به پيرمردى از كوفيان كه بيعت مى‌گرفت، راه‌نمايى كردند. او را ملاقات كرد و جريان را به وى گفت. پيرمرد به وى گفت: از ديدن تو، هم خوش‌حالم و هم ناراحت. خوش‌حالم؛ چون خداوند، تو را به اين كار، هدايت كرده است، و ناراحتم؛ چون هنوز كارها استوار نشده است.

آن پيرمرد، وى را نزد مسلم بُرد و مسلم، مال را از او گرفت و با وى بيعت كرد. آن غلام، نزد عبيد اللّه باز گشت و جريان را به وى گزارش داد.

فَأَقبَلَ مَعقِلٌ حَتّى دَخَلَ المَسجِدَ الأَعظَمَ، فَنَظَرَ إلى رَجُلٍ مِنَ الشّيعَةِ يُقالُ لَهُ مُسلِمُ بنُ عَوسَجَةَ الأَسَدِيُّ، فَجَلَسَ إلَيهِ ثُمَّ قالَ لَهُ: يا عَبدَ اللّهِ، إنّي رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ، غَيرَ أنّي احِبُّ أهلَ هذَا البَيتِ، واحِبُّ مَن يُحِبُّهُم، ومَعي ثَلاثَةُ آلافِ دِرهَمٍ، أحبَبتُ أن أدفَعَها إلى رَجُلٍ بَلَغَني أنَّهُ قَد قَدِمَ إلى بَلَدِكُم هذا يَأخُذُ البَيعَةَ لِابنِ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَإِن رَأَيتَ أن تَدُلَّني عَلَيهِ حَتّى أدفَعَ هذَا المالَ إلَيهِ وابايِعَهُ، وإن شِئتَ فَخُذ بَيعَتي لَهُ قَبلَ أن تَدُلَّني عَلَيهِ.

فَظَنَّ مُسلِمُ بنُ عَوسَجَةَ أنَّ القَولَ عَلى ما يَقولُهُ، فَأَخَذَ عَلَيهِ الأَيمانَ وَالعُهودَ أنَّهُ ناصِحٌ، و أنَّهُ يَكونُ مَعَ مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ عَلَى ابنِ زِيادٍ، فَأَعطاهُ مَعقِلٌ مِنَ العُهودِ ماوَثِقَ بِها مُسلِمُ بنُ عَوسَجَةَ؛ ثُمَّ قالَ لَهُ: انصَرِف عَنّي الآنَ يَومي هذا حَتّى أنظُرَ في ذلِكَ. فَانصَرَفَ عَنهُ ....

فَلَمّا كانَ مِنَ الغَدِ أقبَلَ مَعقِلٌ إلى مُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ، فَقالَ لَهُ: إنَّكَ قَد كُنتَ

وَعَدتَني أن تُدخِلَني عَلى هذَا الرَّجُلِ فَأَدفَعَ إلَيهِ هذَا المالَ، فَمَا الَّذي بَدا لَكَ مِن ذلِكَ؟ فَقالَ لَهُ: إنّا اشتَغَلنا بِمَوتِ هذَا الرَّجُلِ شَريكِ بنِ عَبدِ اللّهِ، وقَد كانَ مِن خِيارِ الشّيعَةِ، ويَتَوَلّى أهلَ هذَا البَيتِ. فَقالَ لَهُ مَعقِلٌ: ومُسلِمُ بنُ عَقيلٍ في مَنزِلِ هانِي بنِ عُروَةَ؟ فَقالَ لَهُ: نَعَم، هُوَ في مَنزِلِ هانِي بنِ عُروَةَ؛ فَقالَ مَعقِلٌ: قُم بِنا إلَيهِ حَتّى أدفَعَ لَهُ هذَا المالَ. فَأَخَذَ بِيَدِهِ و أدخَلَهُ عَلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ، فَرَحَّبَ بِهِ مُسلِمٌ و أدناهُ، و أخَذَ بَيعَتَهُ و أمَرَ أن يُقبَضَ ما مَعَهُ مِنَ المالِ.

و أقامَ مَعقِلٌ في مَنزِلِ هانِي بنِ عُروَةَ يَومَهُ، حَتّى إذا أمسَى انصَرَفَ إلى ابنِ زِيادٍ، فَأَخبَرَهُ بِأَمرِ مُسلِمٍ، فَبَقِيَ ابنُ زِيادٍ مُتَعَجِّبا، وقالَ لِمَعقِلٍ: انظُر أن تَختَلِفَ إلى مُسلِمٍ في كُلِّ يَومٍ ولا تَنقَطِع عَنهُ، فَإِنَّكَ إن قَطَعتَهُ استَرابَكَ، وتَنَحّى عَن مَنزِلِ هاني إلى مَنزِلٍ آخَرَ، فَأَلقى في طَلَبِهِ عَناءً. ⁽¹⁾

مَعقِل آمد تا وارد مسجد جامع شد. چشمش به مردى از شيعيان افتاد كه به وى مسلم بن عوسجه اسدى مى‌گفتند. نزد او نشست و گفت: اى بنده خدا! من مردى شامى هستم؛ امّا اهل اين خانه(خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله) و دوستان آنها را دوست مى‌دارم. سه هزار درهم، همراه من است و دوست دارم آن را به كسى بدهم كه شنيده‌ام به اين شهر آمده و براى پسر دختر پيامبر خدا، بيعت مى‌گيرد. اگر صلاح مى‌دانى، مرا نزد او راه‌نمايى كن تا اين اموال را به وى بدهم و با او بيعت كنم. اگر دوست دارى، پيش از راه‌نمايى كردن من به نزد او، از من بيعت بگير.

مسلم بن عوسجه گمان كرد كه او راست مى‌گويد و از او خواست كه تعهّد بدهد و سوگند بخورد كه خيرخواه و يك‌رنگ است و از دوستان مسلم بن عقيل بر ضدّ ابن زياد است. مَعقِل نيز برايش سوگند خورد و عهد بست، تا اين كه مسلم بن عوسجه اطمينان كرد. آن گاه به وى گفت: امروز از نزد من برو تا در اين باره بينديشم. آن گاه، مَعقِل رفت ....

فردا مَعقِل دوباره به سراغ مسلم بن عوسجه آمد و به وى گفت: تو به من وعده دادى كه مرا نزد آن مرد ببرى تا پول‌ها را به وى بدهم. چه شد كه تصميمت عوض شد؟

مسلم بن عوسجه گفت: گرفتار مرگ شريك بن عبد اللّه كه از نيكان شيعه و دوستداران اهل بيت بود، شديم.

مَعقِل گفت: آيا مسلم بن عقيل، در خانه هانى بن عروه سكونت دارد؟

گفت: بله، او در خانه هانى بن عروه است.

مَعقِل گفت: برخيز و مرا نزد او ببر تا مال را به وى بپردازم.

مسلم بن عوسجه، او را نزد مسلم بن عقيل برد. مسلم به او خوشامد گفت و او را نزد خود، جا داد و از او بيعت گرفت و دستور داد تا مال را از او بگيرند. مَعقِل، آن روز را در منزل هانى بن عروه گذراند و چون شب شد، نزد ابن زياد باز گشت و گزارش امور مسلم را به وى داد.

ابن زياد، شگفت‌زده شد و به مَعقِل گفت: هر روز و پيوسته با او رفت و آمد كن؛ چون اگر يك روز نروى، شك مى‌كند.

مسلم از خانه هانى به جايى ديگر رفت و مَعقِل با سختى، آن را جُست.

فَانطَلَقَ الرَّجُلُ حَتّى دَخَلَ المَسجِدَ الأَعظَمَ، وجَعَلَ لا يَدري كَيفَ يَتَأَتَّى الأَمرَ، ثُمَّ إنَّهُ نَظَرَ إلى رَجُلٍ يُكثِرُ الصَّلاةَ إلى سارِيَةٍ مِن سَوارِي المَسجِدِ، فَقالَ في نَفسِهِ: إنَّ هؤُلاءِ الشّيعَةَ يُكثِرونَ الصَّلاةَ، و أحسَبُ هذا مِنهُم. ⁽²⁾

فَجَلَسَ الرَّجُلُ، حَتّى إذَا انفَتَلَ مِن صلاتِهِ قامَ، فَدَنا مِنهُ وجَلَسَ، فَقالَ: جُعِلتُ فِداكَ، إنّي رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ، مَولىً لِذي الكِلاعِ، وقَد أنعَمَ اللّهُ عَلَيَّ بِحُبِّ أهلِ

بَيتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وحُبِّ مَن أحَبَّهُم، ومَعي هذِهِ الثَّلاثَةُ الآلافِ دِرهَمٍ، احِبُّ إيصالَها إلى رَجُلٍ مِنهُم، بَلَغَني أنَّهُ قَدِمَ هذَا المِصرَ داعِيةً لِلحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ عليه السلام، فَهَل تَدُلُّني عَلَيهِ لِاوصِلَ هذَا المالَ إلَيهِ، لِيَستَعينَ بِهِ عَلى بَعضِ امورِهِ، ويَضَعَهُ حَيثُ أحَبَّ مِن شيعَتِهِ؟

قالَ لَهُ الرَّجُلُ: وكَيفَ قَصَدتَني بِالسُّؤالِ عَن ذلِكَ دونَ غَيري مِمَّن هُوَ فِي المَسجِدِ؟

قالَ: لِأَنّي رَأَيتُ عَلَيكَ سيماءَ الخَيرِ، فَرَجَوتُ أن تَكونَ مِمَّن يَتَوَلّى أهلَ بَيتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله.

قالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَيحَكَ، قَد وَقَعتَ عَلَيَّ بِعَينِكَ، أنَا رَجُلٌ مِن إخوانِكَ وَاسمي مُسلِمُ بنُ عَوسَجَةَ، وقَد سُرِرتُ بِكَ، وساءَني ما كانَ مِن حِسّي قِبَلَكَ؛ فَإِنّي رَجُلٌ مِن شيعَةِ أهلِ هذَا البَيتِ، خَوفا مِن هذَا الطّاغِيَةِ ابنِ زِيادٍ، فَأَعطِني ذِمَّةَ اللّهِ وعَهدَهُ أن تَكتُمَ هذا عَن جَميعِ النّاسِ. فَأَعطاهُ مِن ذلِكَ ما أرادَ.

فَقالَ لَهُ مُسلِمُ بنُ عَوسَجَةَ: انصَرِف يَومَكَ هذا، فَإِن كانَ غَدٌ فَائتِني في مَنزِلي حَتّى أنطَلِقَ مَعَكَ إلى صاحِبِنا يَعني مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ فَاوصِلَكَ إلَيهِ.

فَمَضَى الشّامِيُّ، فَباتَ لَيلَتَهُ، فَلَمّا أصبَحَ غَدا إلى مُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ في مَنزِلِهِ، فَانطَلَقَ بِهِ حَتّى أدخَلَهُ إلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ، فَأَخبَرَهُ بِأَمرِهِ، ودَفَعَ إلَيهِ الشّامِيُّ ذلِكَ المالَ، وبايَعَهُ.

فَكانَ الشّامِيُّ يَغدو إلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ، فَلا يُحجَبُ عَنهُ، فَيَكونُ نَهارَهُ كُلَّهُ عِندَ [هُ]، فَيَتَعَرَّفُ جَميعَ أخبارِهِم، فَإِذا أمسى و أظلَمَ عَلَيهِ اللَّيلُ، دَخَلَ عَلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ فَأَخبَرَهُ بِجَميعِ قِصَصِهِم، وما قالوا وفَعَلوا في ذلِكَ، و أعلَمَهُ نُزولَ

مُسلِمٍ في دارِ هانِئِ بنِ عُروَةَ. ⁽³⁾

مرد به راه افتاد تا به مسجد جامع رسيد و نمى‌دانست چگونه مسئله را دنبال كند. چشمش به مردى افتاد كه در گوشه‌اى از مسجد، بسيار نماز مى‌خواند. پيش خود گفت: شيعيان، بسيار نماز مى‌خوانند و گمان مى‌كنم كه اين مرد، يكى از شيعيان باشد. ⁽¹⁾

آن مرد نشست تا وى از نماز فارغ شد. آن گاه نزد او آمد و نشست و گفت: جانم فدايت! من مردى شامى هستم؛ هم‌پيمان قبيله ذو كِلاع. خداوند، نعمت دوستى با خاندان پيامبر و دوستان آنها را به من عنايت كرده است. سه هزار درهم همراه من است و دوست دارم آن را به مردى از اين خانواده برسانم. باخبر شدم كه آن مرد،

وارد اين شهر شده و براى حسين بن على، تبليغ مى‌كند. آيا مرا نزد او راه‌نمايى مى‌كنى تا اين پول را به وى بدهم و او براى كارهايش از آن استفاده كند و آن را نزد هر يك از پيروانش كه مى‌خواهد، بگذارد؟

آن مرد گفت: چه طور در اين مسجد، فقط به سراغ من آمدى؟

گفت: چون در چهره‌ات، نشانه‌هاى خوبى ديدم و اميد داشتم تو از دوستان خاندان اهل بيتِ پيامبر باشى.

مرد گفت: واى بر تو! با چشم‌هايت مرا شناختى. من يكى از برادران تو ام. مسلم بن عَوسَجه نام دارم و از ديدن تو خوش‌حال شدم؛ امّا به خاطر احساسى كه نسبت به تو دارم، ناراحت شدم؛ چرا كه من از شيعيان اهل بيتم و از اين طاغوت يعنى ابن زياد هراس دارم. پس به من اطمينان بده و پيمان ببند كه اين مسئله را از تمام مردم، پنهان مى‌دارى.

او نيز به وى اطمينان داد و پيمان بست.

مسلم بن عوسجه به وى گفت: امروز باز گرد و فردا به منزل من بيا تا با تو نزد آقاى خود يعنى مسلم بن عقيل برويم و تو را به او برسانم.

مرد شامى رفت و شب را سپرى كرد. فردا صبح به منزل مسلم بن عوسجه آمد و او وى را نزد مسلم بن عقيل بُرد و جريان را برايش بازگو كرد. مرد شامى، اموال را به مسلم داد و با وى بيعت نمود.

مرد شامى هر روز، نزد مسلم مى‌رفت و هيچ غيبت نمى‌كرد. او تمام روز را نزد مسلم مى‌گذرانيد و از تمام اخبار، مطّلع مى‌شد و چون شب مى‌شد و تاريكى همه جا را فرا مى‌گرفت، نزد عبيد اللّه بن زياد مى‌رفت و تمام گزارش‌ها را برايش بازگو مى‌كرد و او را از آنچه گفته‌اند و انجام داده‌اند، باخبر مى‌ساخت و به وى خبر داد كه مسلم در خانه هانى بن عروه، منزل كرده است.

4/ 15 اعتِقالُ هانِئٍ وما جَرى فيهِ

قالَ أبو مِخنَفٍ: فَحَدَّثَنِي المُجالِدُ بنُ سَعيدٍ، قالَ: دَعا عُبَيدُ اللّهِ مُحَمَّدَ بنَ الأَشعَثِ و أسماءَ بنَ خارِجَةَ.

قالَ أبو مِخنَفٍ: حدَّثَنِي الحَسَنُ بنُ عُقبَةَ المُرادِيُّ: أنَّهُ بَعَثَ مَعَهُما عَمرَو بنَ الحَجّاجِ الزُّبيدِيَّ.

قالَ أبو مِخنَفٍ: وحَدَّثَني نُمَيرُ بنُ وَعلَةَ عَن أبِي الوَدّاكِ، قالَ: كانَت رَوعَةُ، اختُ عَمرِو بنِ الحَجّاجِ تَحتَ هانِئِ بنِ عُروَةَ، وهِيَ امُّ يَحيَى بنِ هانِئٍ، فَقالَ لَهُم [ابنُ زِيادٍ]: ما يَمنَعُ هانِئَ بنَ عُروَةَ مِن إتيانِنا؟ قالوا: ما نَدري أصلَحَكَ اللّهُ وإنَّهُ لَيَتَشَكّى، قالَ: قَد بَلَغَني أنَّهُ قَد بَرَأَ وهُوَ يَجلِسُ عَلى بابِ دارِهِ، فَالقَوهُ فَمُروهُ ألّا يَدَعَ ما عَلَيهِ في ذلِكَ مِنَ الحَقِّ؛ فَإِنّي لا احِبُّ أن يَفسُدَ عِندي مِثلُهُ مِن أشرافِ العَرَبِ.

فَأَتَوهُ حَتّى وَقَفوا عَلَيهِ عَشِيَّةً وهُوَ جالِسٌ عَلى بابِهِ فَقالوا: ما يَمنَعُكَ مِن

لِقاءِ الأَميرِ، فَإِنَّهُ قَد ذَكَرَكَ، وقَد قالَ: لَو أعلَمُ أنَّهُ شاكٍ لَعُدتُهُ؟ فَقالَ لَهُم: الشَّكوى تَمنَعُني، فَقالوا لَهُ: يَبلُغُهُ أنَّكَ تَجلِسُ كُلَّ عَشِيَّةٍ عَلى بابِ دارِكَ، وقَدِ استَبطَأَكَ، وَالإِبطاءُ وَالجَفاءُ لا يَحتَمِلُهُ السُّلطانُ، أقسَمنا عَلَيكَ لَمّا رَكِبتَ مَعَنا.

فَدَعا بِثِيابِهِ فَلَبِسَها، ثُمَّ دَعا بِبَغلَةٍ فَرَكِبَها، حَتّى إذا دَنا مِنَ القَصرِ؛ كَأَنَّ نَفسَهُ أحَسَّت بِبَعضِ الَّذي كانَ، فَقالَ لِحَسّانَ بنِ أسماءَ بنِ خارِجَةَ: يَابنَ أخي، إنّي وَاللّهِ لِهذَا الرَّجُلِ لَخائِفٌ، فَما تَرى؟ قالَ: أي عَمُّ، وَاللّهِ ما أتَخَوَّفُ عَلَيكَ شَيئا، ولِمَ تَجعَلُ عَلى نَفسِكَ سَبيلًا و أنتَ بَري‌ءٌ؟

وزَعَموا أنَّ أسماءَ لَم يَعلَم في أيِّ شَي‌ءٍ بَعَثَ إلَيهِ عُبَيدُ اللّهِ، فَأَمّا مُحَمَّدٌ فَقَد عَلِمَ بِهِ، فَدَخَلَ القَومُ عَلَى ابنِ زِيادٍ ودَخَلَ مَعَهُم، فَلَمّا طَلَعَ قالَ عُبَيدُ اللّهِ: أتَتكَ بِحائِنٍ ⁽¹⁾رِجلاهُ! وقَد عَرَّسَ عُبَيدُ اللّهِ إذ ذاكَ بِامِّ نافِعٍ ابنَةِ عَمارَةَ بنِ عُقبَةَ، فَلَمّا دَنا مِنِ ابنِ زِيادٍ وعِندَهُ شُرَيحٌ القاضي التَفَتَ نَحوَهُ فَقالَ:

اريدُ حَباءَهُ ويُريدُ قَتلي عُذَيرُكَ مِن خَليلِكَ مِن مُرادِ

وقَد كانَ لَهُ أوَّلَ ما قَدِمَ مُكرِما مُلطِفا، فَقالَ لَهُ هانِئٌ: وما ذاكَ أيُّهَا الأَميرُ؟

قالَ: إيهِ يا هانِئَ بنَ عُروَةَ، ما هذِهِ الامورُ الَّتي تَرَبَّصُ في دورِكَ لِأَميرِ المُؤمِنينَ، وعامَّةِ المُسلِمينَ؟ جِئتَ بِمُسلِمِ بنِ عَقيلٍ فَأَدخَلتَهُ دارَكَ، وجَمَعتَ لَهُ السِّلاحَ وَالرِّجالَ فِي الدّورِ حَولَكَ، وظَنَنتَ أنَّ ذلِكَ يَخفى عَلَيَّ لَكَ!

قالَ: ما فَعَلتُ، وما مُسلِمٌ عِندي، قالَ: بَلى قَد فَعَلتَ، قالَ: ما فَعَلتُ، قالَ: بَلى.

فَلَمّا كَثُرَ ذلِكَ بَينَهُما، و أبى هانِئٌ إلّا مُجاحَدَتَهُ ومُناكَرَتَهُ، دَعَا ابنُ زِيادٍ مَعقِلًا

ذلِكَ العَينَ، فَجاءَ حَتّى وَقَفَ بَينَ يَدَيهِ، فَقالَ: أتَعرِفُ هذا؟ قالَ: نَعَم.

وعَلِمَ هانِئٌ عِندَ ذلِكَ أنَّهُ كانَ عَينا عَلَيهِم، و أنَّهُ قَد أتاهُ بِأَخبارِهِم، فَسُقِطَ في خَلَدِهِ ⁽²⁾ساعَةً، ثُمَّ إنَّ نَفسَهُ راجَعَتهُ فَقالَ لَهُ:

اسمَع مِنّي وصَدِّق مَقالَتي، فَوَاللّهِ لا أكذِبُكَ، وَاللّهِ الَّذي لا إلهَ غَيرُهُ، ما دَعَوتُهُ إلى مَنزِلي، ولا عَلِمتُ بِشَي‌ءٍ مِن أمرِهِ، حَتّى رَأَيتُهُ جالِسا عَلى بابي، فَسَأَلَنِي النُّزولَ عَلَيَّ، فَاستَحيَيتُ مِن رَدِّهِ، ودَخَلَني مِن ذلِكَ ذِمامٌ ⁽³⁾، فَأَدخَلتُهُ داري وضِفتُهُ وآوَيتُهُ، وقَد كانَ مِن أمرِهِ الَّذي بَلَغَكَ، فَإِن شِئتَ أعطَيتُ الآنَ مَوثِقا مُغَلَّظا، وما تَطمَئِنُّ إلَيهِ ألّا أبغِيَكَ سوءا، وإن شِئتَ أعطَيتُكَ رَهينَةً تَكونُ في يَدِكَ حَتّى آتِيَكَ، و أنطَلِقُ إلَيهِ فَآمُرُهُ أن يَخرُجَ مِن داري إلى حَيثُ شاءَ مِنَ الأَرضِ، فَأَخرُجُ مِن ذِمامِهِ وجِوارِهِ.

فَقالَ: لا وَاللّهِ، لا تُفارِقُني أبَدا حَتّى تَأتِيَني بِهِ.

فَقالَ: لا وَاللّهِ لا أجيؤُكَ بِهِ أبَدا، أنَا أجيؤُكَ بِضَيفي تَقتُلُهُ؟! قالَ: وَاللّهِ لَتَأتِيَنّي بِهِ. قالَ: وَاللّهِ لا آتيك بِهِ.

فَلَمّا كَثُرَ الكَلامُ بَينَهُما، قامَ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو الباهِلِيُّ، ولَيسَ بِالكوفَةِ شامِيٌّ ولا بَصرِيٌّ غَيرُهُ، فَقالَ: أصلَحَ اللّهُ الأَميرَ! خَلِّني وإيّاهُ حَتّى اكَلِّمَهُ لَمّا رَأى لَجاجَتَهُ وتَأبّيهِ عَلَى ابنِ زِيادٍ أن يَدفَعَ إلَيهِ مُسلِما.

فَقالَ لِهانِئٍ: قُم إلى هاهُنا حَتّى اكَلِّمَكَ، فَقامَ، فَخَلا بِهِ ناحِيَةً مِنِ ابنِ زِيادٍ، وهُما مِنهُ عَلى ذلِكَ قَريبٌ حَيثُ يَراهُما، إذا رَفَعا أصواتَهُما سَمِعَ ما يَقولانِ، وإذا خَفَضا

خَفِيَ عَلَيهِ ما يَقولانِ.

فَقالَ لَهُ مُسلِمٌ: يا هانِئُ! إنّي أنشُدُكَ اللّهَ أن تَقتُلَ نَفسَكَ، وتُدخِلَ البَلاءَ عَلى قَومِكَ وعَشيرَتِكَ، فَوَاللّهِ إنّي لَأَنفَسُ بِكَ عَنِ القَتلِ وهُوَ يَرى أنَّ عَشيرَتَهُ سَتَحَرَّكُ في شَأنِهِ إنَّ هذَا الرَّجُلَ ابنُ عَمِّ القَومِ، ولَيسوا قاتِليهِ ولا ضائِريهِ، فَادفَعهُ إلَيهِ، فَإِنَّهُ لَيسَ عَلَيكَ بِذلِكَ مَخزاةٌ ولا مَنقَصَةٌ، إنَّما تَدفَعُهُ إلَى السُّلطانِ.

قالَ: بَلى وَاللّهِ، إنَّ عَلَيَّ في ذلِكَ لَلخِزيُ وَالعارُ، أنَا أدفَعُ جاري وضَيفي، و أنَا حَيٌّ صَحيحٌ أسمَعُ و أرى، شَديدُ السّاعِدِ كَثيرُ الأَعوانِ! وَاللّهِ لَو لَم أكُن إلّا واحِدا لَيسَ لي ناصِرٌ لَم أدفَعهُ حَتّى أموتَ دونَهُ. فَأَخَذَ يُناشِدُهُ وهُوَ يَقولُ: وَاللّهِ لا أدفَعُهُ إلَيهِ أبَدا، فَسَمِعَ ابنُ زِيادٍ ذلِكَ، فَقالَ: أدنوهُ مِنّي، فَأَدنَوهُ مِنهُ، فَقالَ: وَاللّهِ لَتَأتِيَنّي بِهِ أو لَأَضرِبَنَّ عُنُقَكَ. قالَ: إذا تَكثُرَ البارِقَةُ ⁽⁴⁾حَولَ دارِكَ. فَقالَ: والَهفا عَلَيكَ، أبِالبارِقَةِ تُخَوِّفُني؟ وهُوَ يَظُنَّ أنَّ عَشيرَتَهُ سَيَمنَعونَهُ.

فَقالَ ابنُ زِيادٍ: أدنوهُ مِنّي، فَادنِيَ، فَاستَعرَضَ وَجهَهُ بِالقَضيبِ، فَلَم يَزَل يَضرِبُ أنفَهُ وجَبينَهُ وخَدَّهُ، حَتّى كَسَرَ أنفَهُ وسَيَّلَ الدِّماءَ عَلى ثِيابِهِ، ونَثَرَ لَحمَ خَدَّيهِ وجَبينِهِ عَلى لِحيَتِهِ، حَتّى كُسِرَ القَضيبُ، وضَرَبَ هانِئٌ بِيَدِهِ إلى قائِمِ سَيفِ شُرطِيٍّ مِن تِلكَ الرِّجالِ، وجابَذَهُ ⁽⁵⁾الرَّجُلُ ومُنِعَ.

فَقالَ عُبَيدُ اللّهِ: أحَرورِيٌّ سائِرَ اليَومِ، أحلَلتَ بِنَفسِكَ! قَد حَلَّ لَنا قَتلُكَ، خُذوهُ فَأَلقوهُ في بَيتٍ مِن بُيوتِ الدّارِ، و أغلِقوا عَلَيهِ بابَهُ، وَاجعَلوا عَلَيهِ حَرَسا. فَفُعِلَ ذلِكَ بِهِ.

فَقامَ إلَيهِ أسماءُ بنُ خارِجَةَ، فَقالَ: أ رُسُلُ غَدرٍ سائِرَ اليَومِ؟ أمَرتَنا أن نَجيئَكَ بِالرَّجُلِ، حَتّى إذا جِئناكَ بِهِ، و أدخَلناهُ عَلَيكِ، هَشَمتَ وَجهَهُ، وسَيَّلتَ دَمَهُ عَلى لِحيَتِهِ، وزَعَمتَ أنَّكَ تَقتُلُهُ!

فَقالَ لَهُ عُبَيدُ اللّهِ: وإنَّكَ لَهاهُنا! فَأَمَرَ بِهِ فَلُهِزَ ⁽⁶⁾وتُعتِعَ ⁽⁷⁾بِهِ، ثُمَّ تُرِكَ فَحُبِسَ. و أمّا مُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ، فَقالَ: قَد رَضينا بِما رَأَى الأَميرُ، لَنا كانَ أم عَلَينا، إنَّمَا الأَميرُ مُؤَدِّبٌ!

وبَلَغَ عَمرَو بنَ الحَجّاجِ أنَّ هانِئا قَد قُتِلَ، فَأَقبَلَ في مَذحِجٍ حَتّى أحاطَ بِالقَصرِ، ومَعَهُ جَمعٌ عَظيمٌ، ثُمَّ نادى: أنَا عَمرُو بنُ الحَجّاجِ، هذِهِ فُرسانُ مَذحِجٍ ووُجوهُها، لَم تَخلَع طاعَةً ولَم تُفارِق جَماعَةً، وقَد بَلَغَهُم أنَّ صاحِبَهُم يُقتَلُ فَأَعظَموا ذلِكَ.

فَقيلَ لِعُبَيدِ اللّهِ: هذِه مَذحِجٌ بِالبابِ! فَقالَ لِشُرَيحٍ القاضي: ادخُل عَلى صاحِبِهِم فَانظُر إلَيهِ، ثُمَّ اخرُج فَأَعلِمهُم أنَّهُ حَيٌّ لَم يُقتَل، و أنَّكَ قَد رَأَيتَهُ، فَدَخَلَ إلَيهِ شُرَيحٌ فَنَظَرَ إلَيهِ.

قالَ أبو مِخنَفٍ: فَحَدَّثَنِي الصَّقعَبُ بنُ زُهَيرٍ عَن عَبدِ الرَّحمنِ بنِ شُرَيحٍ، قالَ: سَمِعتُهُ يُحَدِّثُ إسماعيلَ بنَ طَلحَةَ، قالَ: دَخَلتُ عَلى هانِئٍ، فَلَمّا رَآني قالَ: يا لَلّهِ، يا لَلمُسلِمينَ! أهَلَكَت عَشيرَتي؟ فَأَينَ أهلُ الدّينِ؟ و أينَ أهلُ المِصرِ؟ تَفاقَدوا! يُخَلّوني وعَدُوَّهُم وَابنَ عَدُوِّهِم! وَالدِّماءُ تَسيلُ عَلى لِحيَتِهِ، إذ سَمِعَ الرَّجَّةَ عَلى بابِ القَصرِ، وخَرَجتُ وَاتَّبَعَني، فَقالَ: يا شُرَيحُ، إنّي لَأَظُنُّها أصواتَ مَذحِجٍ، وشيعَتي مِنَ المُسلِمينَ، إن دَخَلَ عَلَيَّ عَشرَةُ نَفَرٍ أنقَذوني.

قالَ: فَخَرَجتُ إلَيهِم ومَعي حُمَيدُ بنُ بُكَيرٍ الأَحمَرِيُّ، أرسَلَهَ مَعيَ ابنُ زِيادٍ، وكانَ مِن شُرَطِهِ، مِمَّن يَقومُ عَلى رَأسِهِ، وَايمُ اللّهِ، لَولا مَكانُهُ مَعي، لَكُنتُ أبلَغتُ أصحابَهُ ما أمَرَني بِهِ.

فَلَمّا خَرَجتُ إلَيهِم قُلتُ: إنَّ الأَميرَ لَمّا بَلَغَهُ مَكانُكُم ومَقالَتُكُم في صاحِبِكُم، أمَرَني بِالدُّخولِ إلَيهِ، فَأَتَيتُهُ فَنَظَرتُ إلَيهِ، فَأَمَرني أن ألقاكُم و أن اعلِمَكُم أنَّهُ حَيٌّ، و أنَّ الَّذي بَلَغَكُم مِن قَتلِهِ كانَ باطِلًا، فَقالَ عَمرٌو و أصحابُهُ: فَأَمّا إذ لَم يُقتَل فَالحَمدُ للّهِ، ثُمَّ انصَرَفوا. ⁽⁸⁾

4/ 15 گرفتار شدن هانى و ماجراهاى او

گفتند: او بيمار است.

گفت: اگر از بيمارى‌اش مطّلع مى‌شدم، او را عيادت مى‌كردم.

مُجالِد بن سعيد برايم نقل كرد كه: عبيد اللّه، محمّد بن اشعث و اسماء بن خارجه را فرا خواند.

نيز حسن بن عُقبه مرادى برايم نقل كرد كه: عبيد اللّه، عمرو بن حَجّاج زُبيدى را به همراه آن دو فرستاد.

و نُمَيْر بن وَعْله، از ابو ودّاك برايم نقل كرد كه: رَوعه خواهر عمرو بن حَجّاج، همسر هانى بن عروه بود و كنيه‌اش امّ يحيى بن هانى بود.

ابن زياد به آنان گفت: چرا هانى بن عروه نزد ما نمى‌آيد؟

گفتند: خداوند، امورت را سامان دهد! نمى‌دانيم؛ ولى او بيمار است.

عبيد اللّه گفت: خبردار شده‌ام كه بهبود يافته و در جلوى خانه‌اش مى‌نشيند. او را ملاقات كنيد و دستور دهيد وظيفه‌اش را [در رفت و آمد با ما] ترك نكند. دوست ندارم بزرگى از عرب، مانند او، روابطش با من تيره گردد.

آنان هنگام عصر، نزد هانى آمدند و او بر درِ خانه نشسته بود. گفتند: چرا به ديدار امير نمى‌آيى؟ او تو را ياد مى‌كند و گفته است كه اگر هانى بيمار است، او را عيادت كنم.

به آنان گفت: بيمارى، مرا از آمدن، باز داشته است.

گفتند: به وى خبر رسيده كه عصرها بر درِ خانه‌ات جلوس دارى و از رفتن نزد امير، خوددارى مى‌كنى. امير، نرفتن به نزد او و كناره‌گيرى را تحمّل نمى‌كند. تو را سوگند مى‌دهيم كه الآن با ما همراه شوى [تا نزد امير برويم].

او لباس‌هايش را خواست و پوشيد و استرى خواست و سوار شد. چون نزديك قصر رسيد، دلش به برخى از حوادث، گواهى مى‌داد. هانى به حَسّان پسر اسماء بن خارجه گفت: اى برادرزاده! به خدا سوگند، من از اين مرد، هراس دارم. نظر تو چيست؟

گفت: اى عمو! به خدا سوگند، من اصلًا برايت احساس خطر نمى‌كنم. چرا به دلت بد راه مى‌دهى، در حالى كه تو بى‌گناهى؟

به زعم آنان، اسماء نمى‌دانست كه چرا عبيد اللّه، او را به سوى هانى فرستاده؛ ولى محمّد مى‌دانست. جمعيت بر عبيد اللّه وارد شدند و هانى به همراه آنان وارد شد. وقتى او وارد شد، عبيد اللّه گفت: نادان، با پاى خود آمده است!

عبيد اللّه در آن ايّام، با امّ نافع دختر عَمارَة بن عُقبه، عروسى كرده بود. وقتى هانى نزديك عبيد اللّه رسيد و شُرَيح قاضى نيز نزديك او بود، عبيد اللّه به هانى رو كرد و اين شعر را خواند:

من خير او را مى‌خواهم و او قصد جان من مى‌كند.

عذر تو نسبت به دوستت از قبيله مراد، مقبول است.

اين، در حالى بود كه عبيد اللّه در ابتداى ورود به كوفه، وى را مورد اكرام و لطف قرار مى‌داد.

هانى به وى گفت: اى امير! معناى اين سخن چيست؟

عبيد اللّه گفت: سخن بگو، هانى! اين، چه اتّفاقاتى است كه در خانه تو بر ضدّ امير مؤمنان و عموم مسلمانان، رُخ مى‌دهد؟ مسلم بن عقيل را آورده‌اى و در خانه‌ات منزل داده‌اى و برايش در خانه‌هاى اطرافت، آدم و سلاح جمع مى‌كنى. گمان كرده‌اى كه اين كارها، از من، پنهان مى‌ماند؟

هانى گفت: من چنين كارهايى نكرده‌ام و مسلم هم نزد من نيست.

عبيد اللّه گفت: اين كارها را كرده‌اى.

هانى گفت: نكرده‌ام.

عبيد اللّه گفت: كرده‌اى.

وقتى سخن ميان آنها بسيار رد و بدل شد و هانى جز انكار، سخنى نمى‌گفت، ابن زياد، مَعقِل(جاسوس خود) را فرا خواند و او آمد و جلوى عبيد اللّه ايستاد. عبيد اللّه گفت: او را مى‌شناسى؟

گفت: بله. و در اين هنگام بود كه هانى دانست او جاسوس بوده است و اخبار را براى وى مى‌آورده است.

نَفَس هانى، بند آمد. مدّتى گذشت تا به حال آمد و به عبيد اللّه گفت: سخنم را بشنو و مرا تصديق كن. به خدا سوگند، دروغ نمى‌گويم. به خداى يگانه، من او را به خانه‌ام دعوت نكردم و از كار او خبر نداشتم، تا اين كه او را نشسته بر درِ خانه‌ام ديدم. از من درخواست كرد به خانه‌ام بيايد و من از باز گرداندن او، شرم كردم. از اين درخواست، دَينى به گردنم آمد و او را به خانه آوردم و پناه دادم و از او ميزبانى كردم. و بقيّه اخبار، همان است كه به تو گزارش شده است. اگر بخواهى، به تو اطمينان مى‌دهم كه هيچ قصد بدى نسبت به تو نداشته‌ام، و اگر بخواهى، وديعه‌اى مى‌سپارم كه بر مى‌گردم و اينك مى‌روم و به وى دستور مى‌دهم از خانه‌ام به هر جا كه مى‌خواهد، بيرون برود و من از دَين او بيرون خواهم رفت.

عبيد اللّه گفت: نه، به خدا سوگند! تو از اين جا نمى‌روى، مگر اين كه او را برايم بياورى.

هانى گفت: نه، به خدا سوگند! او را هرگز نزد تو نمى‌آورم. ميهمانم را نزد تو بياورم تا او را بكشى؟

عبيد اللّه گفت: به خدا سوگند، او را مى‌آورى!

هانى گفت: به خدا سوگند نمى‌آورم.

چون سخن ميان آن دو بالا گرفت، مسلم بن عمرو باهِلى كه بجز او در كوفه كسى نبود كه هم اهل شام باشد و هم در بصره زندگى كرده باشد برخاست و گفت: خداوند، كارهاى امير را سامان بخشد! بگذار من با او سخن بگويم.

[او چنين كرد؛] چون لجاجت و امتناع هانى را در تحويل دادن مسلم به عبيد اللّه ديد.

او به هانى گفت: برخيز و به اين طرف بيا تا در اين جا با تو سخن بگويم.

هانى برخاست و او هانى را به گوشه‌اى بُرد. آن دو به ابن زياد، نزديك بودند،

چندان كه او آن دو را مى‌ديد و اگر بلند صحبت مى‌كردند، صداى آن دو را مى‌شنيد و فقط اگر آهسته سخن مى‌گفتند، عبيد اللّه گفته‌هايشان را نمى‌شنيد. مسلم بن عمرو به هانى گفت: اى هانى! تو را سوگند مى‌دهم كه مبادا خود را به كشتن دهى و بلا را بر بستگان و خويشانت وارد سازى. به خدا سوگند، من از كشته شدن تو دريغم مى‌آيد و او مى‌دانست كه قبيله هانى به خاطر وى، به جنبش در خواهند آمد. به درستى كه مسلم بن عقيل، پسر عموى اينهاست و اينها او را نخواهند كشت و به وى آسيب نخواهند رساند. او را به اينها باز گردان. اين كار براى تو خوارى و عيب نيست. پس او را به امير تحويل بده.

هانى گفت: نه! به خدا سوگند، براى من، ننگ و عار است كه ميهمان را و كسى را كه به من پناه آورده، تحويل دهم، در حالى كه زنده و سالم هستم و مى‌بينم و مى‌شنوم و ياران و همراهان بسيارى دارم. به خدا سوگند، اگر يك نفر هم بودم و هيچ ياورى نداشتم، او را تحويل نمى‌دادم تا برايش جان بسپارم.

مسلم [بن عمرو]، يكسر، او را نصيحت مى‌كرد و هانى مى‌گفت: به خدا سوگند، او را هرگز تحويل نمى‌دهم.

ابن زياد، اين را شنيد و گفت: او را نزديك من بياوريد.

او را نزديك ابن زياد آوردند. گفت: به خدا سوگند، يا او را برايم مى‌آورى، يا گردنت را مى‌زنم.

هانى گفت: در آن وقت، شمشيرها بر گرد خانه‌ات بسيار مى‌شوند.

عبيد اللّه گفت: واى بر تو! مرا از شمشيرها مى‌ترسانى؟ عبيد اللّه گمان مى‌كرد كه قبيله او، محافظ او خواهند بود.

ابن زياد گفت: او را نزديك من بياوريد.

هانى، نزديك شد. او با چوب به بينى و پيشانى و گونه‌هاى او زد، چندان كه بينى‌اش شكست و خون، جارى شد و بر لباسش ريخت و گوشت گونه‌ها و پيشانى‌اش بر محاسنش ريخت، [و آن قدر زد] تا چوب شكست. هانى با دستش به قبضه شمشير محافظ يكى از آن مردان زد؛ ولى آن مرد به شمشيرش چسبيد و مانع گرفتن شمشير شد.

آن گاه عبيد اللّه گفت: آيا در ادامه امروز، خارجى(خروج كننده بر حاكم) شدى؟ [با اين كار،] خونت را مُباح كردى. كشتن تو براى ما روا شد. او را بگيريد و در خانه‌اى از

خانه‌ها بيفكنيد و در را به رويش ببنديد و بر آن، نگهبان بگذاريد. اين كار را با او كردند.

اسماء بن خارجه در برابر عبيد اللّه برخاست و گفت: آيا در ادامه امروز نيز، قاصدانِ نيرنگ خواهيم بود؟ به ما دستور دادى او را بياوريم. وقتى او را آورديم، صورتش را شكستى و خونش را بر محاسنش جارى ساختى و گمان مى‌برى كه مى‌توانى او را بكُشى!

عبيد اللّه به اسماء گفت: تو اين جايى؟! و دستور داد او را كتك زدند و سپس حبس شد؛ ولى محمّد بن اشعث گفت: ما به آنچه امير صلاح بداند، راضى هستيم، بر ضرر ما باشد يا به سود ما. همانا امير، شخصى است كه بايد ادب كند.

به عمرو بن حَجّاج، خبر رسيد كه هانى كشته شده است. او به همراه قبيله مَذْحِج آمد و قصر را محاصره كردند و به همراه او، جمعيتى بسيار بود. آن گاه بانگ برآورد كه: من عمرو بن حَجّاجم و اينها دلاوران قبيله مَذْحِج و سرشناسانِ اين قبيله‌اند. اينها از فرمان‌بردارى، خارج نشده و از جماعت مسلمانان، جدا نگشته‌اند. به آنان خبر رسيده كه رئيس آنان كشته شده و اين، بر آنها گران است.

به عبيد اللّه گفته شد: قبيله مَذحِج، بر دَرِ قصرند.

عبيد اللّه به شُرَيح قاضى گفت: نزد رئيس آنان برو و او را ببين. آن گاه از قصر بيرون برو و به آنان خبر بده كه هانى زنده است و كشته نشده و تو خود، او را ديده‌اى. شُرَيح بر هانى وارد شد و او را ديد.

صَقْعَب بن زُهَير، از عبد الرحمن پسر شُرَيح، برايم نقل كرد كه: از پدرم كه براى اسماعيل بن طلحه نقل مى‌كرد شنيدم كه: بر هانى داخل شدم. وقتى مرا ديد، گفت: اى خدا، اى مسلمانان! آيا قبيله‌ام نابود شده‌اند؟ مردمان ديندار، كجايند؟ كوفيان كجايند؟ مفقود شده‌اند و مرا با دشمنشان و پسر دشمنشان تنها گذارده‌اند!

خون بر مَحاسنش جارى بود. در اين هنگام، سر و صداى بيرون قصر را شنيد. من از آن جا بيرون آمدم و او به دنبال من بود. به من گفت: اى شُرَيح! گمان مى‌كنم كه سر و صداى قبيله مَذحِج و پيروان من از مسلمانان است. اگر ده نفر وارد قصر شوند، مرا نجات خواهند داد.

شُرَيح گفت: به بيرون قصر رفتم و حُمَيد بن بُكَير احمرى، همراه من بود. ابن زياد، او را به همراهم فرستاد و از نگهبانان عبيد اللّه بود كه بالاى سرش مى‌ايستاد. به خدا سوگند، اگر او همراهم نبود، پيام هانى را به قبيله‌اش مى‌رساندم. وقتى نزد آنان رفتم، گفتم: امير، چون حضور شما و سخن شما را در باره رئيس قبيله‌تان شنيد، به من دستور داد كه نزد او بروم و من پيش او رفتم و او را ديدم و سپس به من دستور داد تا شما را ملاقات كنم و به اطّلاع شما برسانم كه او زنده است و خبرى كه به گوش شما رسيده كه هانى كشته شده، نادرست است.

عمرو و يارانش گفتند: ستايش، خدا را كه كشته نشده است! و باز گشتند.

فَلَمّا صَلّى عُبَيدُ اللّهِ، قالَ: يا هانِئُ! فَتَبِعَهُ ودَخَلَ فَسَلَّمَ، فَقالَ عُبَيدُ اللّهِ: يا هانِئُ، أما تَعلَمُ أنَّ أبي قَدِمَ هذَا البَلَدَ فَلَم يَترُك أحَدا مِن هذِهِ الشّيعَةِ إلّا قَتَلَهُ، غَيرَ أبيكَ وغَيرَ حُجرٍ، وكانَ مِن حُجرٍ ما قَد عَلِمتَ، ثُمَّ لَم يَزَل يُحسِنُ صُحبَتَكَ، ثُمَّ كَتَبَ إلى

أميرِ الكوفَةِ: إنَّ حاجَتي قِبَلَكَ هانِئٌ؟ قالَ: نَعَم، قالَ: فَكانَ جَزائي أن خَبَّأتَ في بَيتِكَ رَجُلًا لِيَقتُلَني؟! قالَ: ما فَعَلتُ، فَأَخرَجَ التَّميمِيَّ الَّذي كانَ عَينا عَلَيهِم، فَلَمّا رَآهُ هانِئٌ عَلِمَ أن قَد أخبَرَهُ الخَبَرَ، فَقالَ: أيُّهَا الأَميرُ! قَد كانَ الَّذي بَلَغَكَ ولَن اضَيِّعَ يَدَكَ عَنّي، فَأَنتَ آمِنٌ و أهلُكَ، فَسِر حَيثُ شِئتَ.

فَكَبا عُبَيدُ اللّهِ عِندَها، ومِهرانُ قائِمٌ عَلى رَأسِهِ في يَدِهِ مِعكَزَةٌ ⁽³⁾، فَقالَ: واذُلّاه! هذَا العَبدُ الحائِكُ يُؤَمِّنُكَ في سُلطانِكَ، فَقالَ: خُذهُ، فَطَرَحَ المِعكَزَةَ و أخَذَ بِضَفيرَتَي هانِئٍ، ثُمَّ أقنَعَ بِوَجهِهِ، ثُمَّ أخَذَ عُبَيدُ اللّهِ المِعكَزَةَ فَضَرَبَ بِها وَجهَ هانِئٍ، ونَدَرَ ⁽⁴⁾الزُّجُّ ⁽⁵⁾فَارتَزَّ ⁽⁶⁾فِي الجِدارِ، ثُمَّ ضَرَبَ وَجهَهُ حَتّى كَسَرَ أنفَهُ وجَبينَهُ.

وسَمِعَ النّاسُ الهَيعَةَ ⁽⁷⁾، وبَلَغَ الخَبَرُ مَذحِجَ فَأَقبَلوا فَأَطافوا بِالدّارِ، و أمَرَ عُبَيدُ اللّهِ بِهانِئٍ فَالقِيَ في بَيتٍ، وصَيَّحَ المَذحِجِيّونَ، و أمَرَ عُبَيدُ اللّهِ مِهرانَ أن يُدخِلَ عَلَيهِ شُرَيحا، فَخَرَجَ فَأَدخَلَهُ عَلَيهِ، ودَخَلَتِ الشُّرَطُ مَعَهُ، فَقالَ: يا شُرَيحُ، قَد تَرى ما يُصنَعُ بي، قالَ: أراكَ حَيّا، قالَ: وحَيٌّ أنَا مَعَ ما تَرى! أخبِر قَومي أنَّهُم إنِ انصَرَفوا قَتَلَني.

فَخَرَجَ إلى عُبَيدِ اللّهِ، فَقالَ: قَد رَأَيتُهُ حَيّا، ورَأَيتُ أثَرا سَيِّئا، قالَ: وتُنكِرُ ⁽⁸⁾أن يُعاقِبَ الوالي رَعِيَّتَهُ؟! اخرُج إلى هؤُلاءِ فَأَخبِرهُم. فَخَرَجَ، و أمَرَ عُبَيدُ اللّهِ الرَّجُلَ

فَخَرَجَ مَعَهُ، فَقالَ لَهُم شُرَيحٌ: ما هذِهِ الرِّعَةُ ⁽⁹⁾السَّيِّئَةُ؟! الرَّجُلُ حَيٌّ، وقَد عاتَبَهُ سُلطانُهُ بِضَربٍ لَم يَبلُغ نَفسَهُ، فَانصَرِفوا ولا تُحِلّوا بِأَنفُسِكُم ولا بِصاحِبِكُم. فَانصَرَفوا. ⁽¹⁰⁾

به وى گفتند: او نمى‌آيد، مگر آن كه به او امان دهى.

عبيد اللّه گفت: چرا امان؟ مگر او چه كرده است؟ نزد او برويد و اگر جز با امان نيامد، به وى امان دهيد.

آن دو، نزد هانى آمدند و او را [به آمدن نزد عبيد اللّه] دعوت كردند. هانى گفت: اگر بر من دست يابد، مرا خواهد كشت!

آن دو، آن قدر نزد وى ماندند و اصرار كردند تا او را نزد عبيد اللّه آوردند، در حالى كه عبيد اللّه در روز جمعه خطبه مى‌خواند. هانى در مسجد نشست و موهاى سرش را مرتّب مى‌كرد.

وقتى عبيد اللّه نمازش را خواند، هانى را صدا زد. هانى نزد او آمد و بر او سلام كرد. عبيد اللّه گفت: اى هانى! آيا نمى‌دانى كه وقتى پدرم وارد اين شهر شد، هيچ يك از شيعيان را زنده نگذاشت، مگر پدر تو و پدر حُجْر را؟ و سرنوشت حُجْر را كه مى‌دانى و يكسر به تو نيكى مى‌كرد و سپس براى امير كوفه

نوشت كه تنها درخواست من از تو، توجّه به هانى است؟

هانى گفت: چرا.

عبيد اللّه گفت: آيا جزاى من، آن است كه مردى را در خانه‌ات پنهان كنى تا مرا بكشد؟

هانى گفت: من، چنين كارى نكرده‌ام.

آن گاه عبيد اللّه، مرد تميمى را كه جاسوس بود احضار كرد. وقتى هانى او را ديد، دانست كه وى خبرها را به عبيد اللّه رسانده است. پس گفت: اى امير! آنچه به تو خبر رسيده، درست است و من هم نيكى‌هاى تو را فراموش نمى‌كنم. تو و خانواده‌ات در امانيد. هر جا مى‌خواهى، برو.

در اين هنگام، عبيد اللّه يكّه خورد. مِهران كه بالاى سرش با عصايى ايستاده بود گفت: عجب بدبختى! اين برده مغرور، به تو در حكومتت امان مى‌دهد!

آن گاه عبيد اللّه به مهران گفت: او را بگير.

مهران، عصا را رها كرد و دو طرف موهاى هانى را گرفت و او را به رو انداخت. سپس عبيد اللّه، عصا را برداشت و به صورت هانى مى‌زد. آهنِ ته عصا بيرون آمد و بر ديوار نشست. آن قدر عبيد اللّه بر صورت هانى زد كه بينى و پيشانى‌اش شكست.

مردم، صداى ناله‌اى را شنيدند و خبر به قبيله مَذْحِج رسيد. آنها آمدند و بر گرد قصر، حلقه زدند. عبيد اللّه دستور داد هانى را در خانه‌اى انداختند. مردمان قبيله مَذحِج، فرياد مى‌كشيدند. عبيد اللّه به مهران دستور داد كه شُرَيح را نزد هانى ببرد. شريح را نزد هانى برد و نگهبانان نيز به همراه شريح، وارد شدند. هانى گفت: اى شريح! مى‌بينى با من چه مى‌كنند؟

شُرَيح گفت: تو را زنده مى‌بينم.

هانى گفت: با اين وضع، زنده‌ام! به قبيله‌ام بگو اگر آنان از اين جا بروند، عبيد اللّه مرا خواهد كُشت.

شريح نزد عبيد اللّه آمد و گفت: او را زنده ديدم؛ ولى حال و روز خوشى نداشت.

عبيد اللّه گفت: آيا روا نمى‌دارى حاكم، رعيّتش را ادب كند؟ نزد اين مردم برو و به آنان خبر بده.

شريح، بيرون رفت و عبيد اللّه، مهران را همراه او فرستاد. شريح به مردم قبيله مَذحِج گفت: اين، چه رفتار ناشايستى است؟! آن مرد، زنده است. حاكم، مختصرى او را تنبيه كرده است! باز گرديد و خون خود و رئيستان را مُباح مسازيد. آنان، باز گشتند.

قالَ: فَخَرَجَ إلَيهِ مُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ في ناسٍ مِن قَومِهِ، وهُوَ عَلى بابِ دارِهِ، فَقالوا: إنَّ الأَميرَ قَد ذَكَرَكَ، وَاستَبطَأَكَ فَانطَلِق إلَيهِ! فَلَم يَزالوا بِهِ حَتّى رَكِبَ مَعَهُم، وسارَ حَتّى دَخَلَ عَلى عُبَيدِ اللّهِ، وعِندَهُ شُرَيحٌ القاضي.

فَلَمّا نَظَرَ إلَيهِ، قالَ لِشُرَيحٍ: «أتَتكَ بِحائِنٍ رِجلاهُ»، فَلَمّا سَلَّمَ عَلَيهِ قالَ: يا هانِئُ، أينَ مُسلِمٌ؟ قالَ: ما أدري. فَأَمَرَ عُبَيدُ اللّهِ مَولاهُ صاحِبَ الدَّراهِمِ فَخَرَجَ إلَيهِ، فَلَمّا رَآهُ قُطِعَ بِهِ، فَقالَ: أصلَحَ اللّهُ الأَميرَ! وَاللّهِ ما دَعَوتُهُ إلى مَنزِلي، ولكِنَّهُ جاءَ فَطَرَحَ نَفسَهُ عَلَيَّ، قالَ: إيتِني بِهِ، قالَ: وَاللّهِ لَو كان تَحتَ قَدَمَيَّ ما رَفَعتُهُما عَنهُ.

قالَ: أَدنوهُ إلَيَّ، فَادنِيَ فَضَرَبَهُ عَلى حاجِبِهِ فَشَجَّهُ، قالَ: و أهوى هانِئٌ إلى سَيفِ شُرطِيٍّ لِيَسُلَّهُ، فَدُفِعَ عَن ذلِكَ.

وقالَ: قَد أحَلَّ اللّهُ دَمَكَ، فَأَمَرَ بِهِ فَحُبِسَ في جانِبِ القَصرِ.

وقالَ غَيرُ أبي جَعفَرٍ: الَّذي جاءَ بِهانِئِ بنِ عُروَةَ إلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ، عَمرُو بنُ الحَجّاجِ الزُّبَيدِيُّ ....

قالَ عليه السلام: فَبَينا هُوَ كَذلِكَ، إذ خَرَجَ الخَبَرُ إلى مَذحِجٍ، فَإِذا عَلى بابِ القَصرِ جَلَبَةٌ سَمِعَها عُبَيدُ اللّهِ، فَقالَ: ما هذا؟ فَقالوا: مَذحِجٌ، فَقالَ لِشُرَيحٍ: اخرُج إلَيهِم فَأَعلِمهُم أنّي إنَّما حَبَستُهُ لِاسائِلَهُ، وبَعَثَ عَينا عَلَيهِ مِن مَواليهِ يَسمَعُ ما يَقولُ، فَمَرَّ بِهانِئِ بنِ عُروَةَ، فَقالَ لَهُ هانِئٌ: اتَّقِ اللّهَ يا شُرَيحُ فَإِنَّهُ قاتِلي، فَخَرَجَ شُرَيحٌ حَتّى قامَ عَلى بابِ القَصرِ، فَقالَ: لا بَأسَ عَلَيهِ، إنَّما حَبَسَهُ الأَميرُ لِيُسائِلَهُ. فَقالوا: صَدَقَ، لَيسَ عَلى صاحِبِكُم بَأسٌ، فَتَفَرَّقوا. ⁽¹⁾

محمّد بن اشعث به همراه جمعى، نزد هانى رفتند و او را بر آستانه خانه‌اش ديدند. گفتند: امير، تو را ياد كرد و گفت كه: چرا نزد ما نمى‌آيد. حركت كن و نزد او برو.

آن قدر اصرار كردند تا به همراه آنان سوار شد و نزد عبيد اللّه آمد، در حالى كه شُرَيح قاضى، آن جا بود.

عبيد اللّه چون به هانى نظر افكند، رو به شُرَيح كرد و گفت: مرد نادان، با پاهاى خود آمده است!

چون هانى به عبيد اللّه سلام كرد، عبيد اللّه گفت: اى هانى! مسلم كجاست؟

هانى گفت: نمى‌دانم.

عبيد اللّه دستور داد آن غلامى كه درهم‌ها را بُرده بود، بيايد. چون هانى آن مرد را ديد، [از سخن گفتن در ماند و پس از مدّتى] گفت: خداوند، كارهاى امير را سامان بخشد! به خدا سوگند، من او را به خانه‌ام دعوت نكرده‌ام. او خود آمد و خود را بر من تحميل كرد.

عبيد اللّه گفت: او(مسلم) را نزد من بياور.

هانى گفت: به خدا سوگند، اگر زير پاهايم باشد، پا از روى او بر نخواهم داشت.

عبيد اللّه گفت: او را نزد من بياوريد.

هانى را نزديك بردند. عبيد اللّه بر پيشانى او زد و او خون‌آلود شد. هانى به سمت يك نگهبان حمله بُرد تا شمشيرش را بگيرد؛ ولى او را گرفتند. عبيد اللّه گفت: خداوند، خونت را مباح كرد. و دستور داد [او را حبس كنند] و در گوشه‌اى از قصر، زندانى شد».

غير از ابو جعفر باقر عليه السلام، چنين روايت كرده‌اند: كسى كه هانى بن عروه را نزد عبيد اللّه بن زياد آورد، عمرو بن حَجّاج زُبيدى بود ....

امام باقر عليه السلام فرمود: «در اين اوضاع و احوال، خبر به قبيله مَذحِج رسيد و در اين هنگام، بيرون قصر، سر و صدايى بلند شد و عبيد اللّه آن را شنيد. پرسيد: اين سر و صداها چيست؟

گفتند: قبيله مَذحِج اند.

عبيد اللّه به شُرَيح گفت: نزد آنان برو و به آنان خبر بده كه هانى را زندانى كرده‌ام تا از او پرسش‌هايى بپرسم. و جاسوسى را در پى شُرَيح فرستاد تا ببيند چه مى‌گويد. شريح از كنار هانى بن عروه گذشت. هانى به وى گفت: اى شريح! از خدا بترس. او قاتل من است!

شريح از قصر بيرون رفت و بر آستانه قصر ايستاد و گفت: مشكلى نيست. امير، هانى را زندانى كرده تا از او مطالبى را بپرسد.

آنان [به همديگر] گفتند: راست مى‌گويد. خطرى متوجّه رئيس شما نيست. و متفرّق شدند.

فَقالَ: يَابنَ أخي، إنَّهُ جاءَ حَقٌّ، هُوَ أحَقُّ مِن حَقِّكَ، وحَقِّ أهلِ بَيتِكِ.

فَوَثَبَ عُبَيدُ اللّهِ وفي يَدِهِ عَنَزَةٌ ⁽¹⁾، فَضَرَبَ بِها رَأسَ هانِئٍ حَتّى خَرَجَ الزُّجُّ وَاغتَرَزَ فِي الحائِطِ، ونُثِرَ دِماغُ الشَّيخِ فَقَتَلَهُ مَكانَهُ. ⁽²⁾

تَشتيتِ أمرِهِم بِتَفريقِ كَلِمَتِهِم وَالفَتِهِم رَجُلًا قَدِمَ لِذلِكَ؟ فَاعتَذَرَ إلَيهِ مِن إيوائِهِ، وقالَ: أصلَحَ اللّهُ الأَميرَ! دَخَلَ داري عَن غَيرِ مُواطَأَةٍ مِنّي لَهُ، وسَأَلَني أن اجيرَهُ، فَأَخَذَتني لِذلِكَ ذِمامَةٌ.

قالَ: فَائتِني بِهِ لِتَتَلافَى الَّذي فَرَطَ مِن سوءِ رَأيِكَ، فَأَبى، فَقالَ: وَاللّهِ لَئِن لَم تَأتِني بِهِ لَأَضرِبَنَّ عُنُقَكَ.

قالَ: وَاللّهِ لَئِن ضَرَبتَ عُنُقي، لَتَكثُرَنَّ البارِقَةُ حَولَ دارِكَ. فَأَمَرَ بِهِ فَادنِيَ مِنهُ فَضَرَبَ وجهَهُ بِقَضيبٍ أو مِحجَنٍ ⁽³⁾كانَ مَعَهُ، فَكَسَرَ أنفَهُ وشَقَّ حاجِبَهُ، ثُمَّ أمَرَ بِهِ، فَحُبِسَ في بَعضِ بُيوتِ الدّارِ. ⁽⁴⁾

هانى گفت: برادرزاده! او به حق، اين جا آمده و از تو و خاندانت، به حكومت، سزاوارتر است.

عبيد اللّه برخاست و در دستش چوبى نيزه‌مانند بود. با آن بر سر هانى زد تا اين كه آهن آن چوب، كنده شد و بر ديوار فرو رفت و مغز پيرمرد، متلاشى شد و همان جا(در جا) وى را كشت.

براى تفرقه‌افكنى آمده، كمك مى‌كنى؟

هانى به خاطر پناه دادن به مسلم، عذرخواهى كرد و گفت: خداوند، كارهاى امير را سامان بخشد! او بدون اطّلاع و آمادگى من، وارد خانه‌ام شد و از من خواست كه به او پناه دهم. از اين جهت، دَيْنى بر گردنم احساس كردم.

عبيد اللّه گفت: پس او را نزد من بياور تا تلافى اشتباهاتت گردد.

هانى، امتناع ورزيد. عبيد اللّه گفت: به خدا سوگند، اگر او را نياورى، گردنت را خواهم زد.

هانى گفت: به خدا سوگند، اگر گردنم را بزنى، شمشيرها بر گِرد خانه‌ات بسيار مى‌شوند.

عبيد اللّه دستور داد او را نزديك آوردند و او را با چوبى يا عصايى كج كه همراه داشت، چنان زد كه بينى‌اش شكست و پيشانى‌اش شكاف برداشت. آن گاه دستور داد او را در يكى از اتاق‌هاى قصر، زندانى كنند

4/ 16 خُطبَةُ ابنِ زِيادٍ بَعدَ اعتِقالِ هانِئٍ

قالَ: ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنزِلَ، فَما نَزَلَ عَنِ المِنبَرِ حَتّى دَخَلَتِ النَّظّارَةُ المَسجِدَ مِن قِبَلِ التَّمّارينَ يَشتَدّونَ ويَقولونَ: قَد جاءَ ابنُ عَقيلٍ، قَد جاءَ ابنُ عَقيلٍ، فَدَخَلَ عُبَيدُ اللّهِ

القَصرَ مُسرِعا، و أغلَقَ أبوابَهُ. ⁽¹⁾

4/ 16 سخنرانى ابن زياد، پس از در بند كشيدن هانى‌

او خواست از منبر پايين بيايد كه ديده‌بانان از سمت بازار خرمافروشان، دوان دوان، داخل مسجد شدند و مى‌گفتند: پسر عقيل آمد! پسر عقيل آمد!

عبيد اللّه به سرعت، وارد قصر شد و درها را بست.

قالَ: فَما أتَمَّ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زيادٍ ذلِكَ الخُطبَةَ حَتّى سَمِعَ الصَّيحَةَ، فَقالَ: ما هذا؟ فَقيلَ لَهُ: أيُّهَا الأَميرُ! الحَذَرَ الحَذَرَ، هذا مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ قَد أقبَلَ في جَميعِ مَن بايَعَهُ.

قالَ: فَنَزَلَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ عَنِ المِنبَرِ مُسرِعا، وبادَرَ فَدَخَلَ القَصرَ و أغلَقَ الأَبوابَ. ⁽¹⁾

4/ 17 دَعوَةُ مُسلِمٍ قُوّاتِهِ وَالحَرَكَةُ نَحوَ القَصرِ

دَخَلَ عَلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ بِالخَبَرِ، وإذا نِسوَةٌ لِمُرادٍ مُجتَمِعاتٌ يُنادينَ: يا عَثرَتاه! يا ثُكلاه! فَدَخَلتُ عَلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ بِالخَبَرِ، فَأَمَرَني أن انادِيَ في أصحابِهِ، وقَد مَلأَ مِنهُمُ الدّورَ حَولَهُ، وقَد بايَعَهُ ثَمانِيَةَ عَشَرَ ألفا، وفِي الدّورِ أربَعةُ آلافِ رَجُلٍ.

فَقالَ لي: نادِ: «يا مَنصورُ أمِت»، فَنادَيتُ: «يا مَنصورُ أمِت» ⁽³⁾، وتَنادى أهلُ الكوفَةِ فَاجتَمَعوا إلَيهِ، فَعَقَدَ مُسلِمٌ لِعُبَيدِ اللّهِ بنِ عَمرِو بنِ عُزَيرٍ الكِنديِّ ⁽⁴⁾عَلى رَبعِ كِندَةَ ورَبيعَةَ، وقالَ: سِر أمامي فِي الخَيلِ، ثُمَّ عَقَدَ لِمُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ الأَسدِيِّ عَلى رُبعِ مَذحِجٍ و أسَدٍ، وقالَ: انزِل فِي الرِّجالِ فَأَنتَ عَلَيهِم، وعَقَدَ لِأَبي ثُمامَةَ الصّائِدِيِّ عَلى رُبعِ تَميمٍ وهَمدانَ، وعَقَدَ لِعَبّاسِ بنِ جُعدَةَ الجَدَلِيِّ عَلى رُبعِ المَدينَةِ، ثُمَّ أقبَلَ نَحوَ القَصرِ، فَلَمّا بَلَغَ ابنَ زِيادٍ إقبالُهُ، تَحَرَّزَ ⁽⁵⁾فِي القَصرِ وغَلَّقَ الأَبوابَ. ⁽⁶⁾

هنوز عبيد اللّه بن زياد، سخنرانى‌اش را تمام نكرده بود كه صداى فريادى شنيد. پرسيد: چيست؟

گفتند: اى امير! فرار كن، فرار كن. مسلم بن عقيل به همراه كسانى كه با او بيعت كرده‌اند، مى‌آيند.

عبيد اللّه بن زياد به سرعت از منبر، پايين آمد و با شتاب، وارد قصر شد و درها را بست‌

4/ 17 دعوت مسلم از نيروهايش و حركت به سوى قصر

و زندانى شد، بر اسبم سوار شدم و اوّلين كسى بودم كه خبر را به مسلم دادم. در اين هنگام، زنان قبيله هانى، جمع شده بودند و فرياد مى‌زدند: واىْ گرفتارى! واىْ مصيبت! من نزد مسلم رفتم و خبر را به وى دادم. مسلم به من دستور داد يارانش را فرا بخوانم. خانه‌هاى اطراف، از آنان پُر شد؛ چرا كه هجده هزار نفر با او بيعت كرده بودند و در خانه‌ها [ى اطراف]، چهار هزار مرد، حضور يافتند.

مسلم به من دستور داد: فرياد كن: «يا منصورُ! أَمِتْ». ⁽²⁾من هم فرياد زدم: «يا منصورُ! أَمِتْ». مردمان هم فرياد مى‌كردند و جمعيت بسيارى، گرد مسلم اجتماع كردند. مسلم، عبيد اللّه بن عمرو بن عُزَير كِندى ⁽³⁾را فرمانده قبيله كِنده و ربيعه قرار داد و [به او] گفت: جلوى من به همراه سواره‌ها حركت كن.

سپس مسلم بن عوسجه اسدى را فرمانده مَحلّه [قبايل] مَذحِج و اسد قرار داد و [به او] گفت: به همراه پياده‌ها حركت كن. نيز ابو ثُمامه صائدى را فرمانده محلّه [قبايل] تميم و همْدان قرار داد و عبّاس بن جُعده جدلى را فرمانده محلّه مَدَنيان قرار داد. آن گاه به سمت قصر حركت كرد. وقتى خبر به ابن زياد رسيد، در قصر پناه گرفت و درها را بست.

حَولَهُ وكانوا فيها أربَعَةَ آلافِ رَجُلٍ، فَنادَيتُ: «يا مَنصورُ أمِت»، فَتَنادى أهلُ الكوفَةِ وَاجتَمَعوا عَلَيهِ.

فَعَقَدَ مُسلِمٌ لِرُؤوسِ الأَرباعِ عَلَى القَبائِلِ كِندَةَ ومَذحِجٍ و أسَدٍ وتَميمٍ وهَمدانَ، وتَداعَى النّاسُ وَاجتَمَعوا، فَما لَبِثنا إلّا قَليلًا حَتَّى امتَلَأَ المَسجِدُ مِنَ النّاسِ وَالسّوقِ، وما زالوا يَتَوَثَّبونَ حَتَّى المَساءِ، فَضاقَ بِعُبَيدِ اللّهِ أمرُهُ، وكانَ أكثَرُ عَمَلِهِ أن يُمسِكَ بابَ القَصرِ، ولَيسَ مَعَهُ فِي القَصرِ إلّا ثَلاثونَ رَجُلًا مِنَ الشُّرَطِ، وعِشرونَ رَجُلًا مِن أشرافِ النّاسِ، و أهلُ بَيتِهِ وخاصَّتُهُ. ⁽¹⁾

من بر مسلم بن عقيل وارد شدم و به وى خبر دادم. به من دستور داد در ميان اصحاب و يارانش كه خانه‌هاى اطراف را پُر كرده بودند و چهار هزار مرد بودند [شعارى را] فرياد كنم. من فرياد زدم: «يا منصور! أَمِتْ» و مردم كوفه نيز شعار دادند و اجتماع كردند.

آن گاه مسلم، فرمانده قبايل كِنده، مَذحِج، اسَد، تَميم و هَمْدان را تعيين كرد و مردم، همديگر را فرا خواندند و اجتماع كردند. زمانى نگذشت كه مسجد و بازار، از جمعيت، پُر شدند و تا شب، جمعيت، يكسر اضافه مى‌شد. عرصه بر عبيد اللّه تنگ شد و تنها كارى كه توانست انجام دهد، اين بود كه درِ قصر را ببندد. همراهان او در قصر، تنها سى نگهبان و بيست تَن از اشراف كوفه و خانواده و نزديكانش بودند.

وكانَ قَد عَقَدَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ لِعَبدِ اللّهِ الكِنِديِّ عَلى كِندَةَ، وقَدَّمَهُ أمامَ الخَيلِ، وعَقَدَ لِمُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ عَلى مَذحِجٍ و أسَدٍ، وعَقَدَ لِأَبي ثَمامَةَ ⁽²⁾بنِ عُمَرَ الصائِدِيِ

على تَميمٍ وهَمدانَ، وعَقَدَ لِلعَبّاسِ بنِ جُعدَةَ الجَدَلِيِّ عَلى أهلِ المَدينَةِ، و أقبَلَ مُسلِمٌ يَسيرُ حَتّى خَرَجَ في بَنِي الحَرثِ بنِ كَعبٍ. ⁽³⁾

مسلم بن عقيل، عبد اللّه كِنْدى را بر قبيله كِنده گمارد و او را جلوى سواره‌نظام قرار داد. نيز مسلم بن عوسجه را فرمانده قبيله مَذحِج و اسد قرار داد و ابو ثُمامة بن عمر صائدى را فرمانده قبيله تميم و همْدان كرد و عبّاس بن جُعده جَدَلى را فرمانده اهل مدينه قرار داد.

مسلم، خود، با قبيله بنى حرث بن كعب، حركت مى‌كرد.

4/ 18 مُحاصَرَةُ مُسلِمٍ و أصحابِهِ قَصرَ ابنِ زِيادٍ

قالَ: و أقبَلَ مُسلِمٌ يَسيرُ فِي النّاسِ مِن مُرادٍ حَتّى أحاطَ بِالقَصرِ، ثُمَّ إنَّ النّاسَ تَداعَوا إلَينا وَاجتَمَعوا، فَوَاللّهِ ما لَبِثنا إلّا قَليلًا حَتَّى امتَلأَ المَسجِدُ مِنَ النّاسِ وَالسّوقِ، وما زالوا يَثوبونَ حَتَّى المَساءِ، فَضاقَ بِعُبَيدِ اللّهِ ذَرعُهُ، وكانَ كِبرُ أمرِهِ أن يَتَمَسَّكَ بِبابِ القَصرِ، ولَيسَ مَعَهُ إلّا ثَلاثونَ رَجُلًا مِنَ الشُّرَطِ، وعِشرونَ رَجُلًا مِن أشرافِ

النّاس، و أهلُ بَيتِهِ ومَواليهِ. ⁽³⁾

عبيد اللّه در حال سخنرانى در باره هانى بود و مردم را از اختلاف، پرهيز مى‌داد. پايين منبرش، بزرگان كوفه و رؤساى قبايل، حضور داشتند. در همين حال كه وى سخنرانى مى‌كرد، مراقب‌ها آمدند و گفتند: مسلم بن عقيل آمد!

عبيد اللّه به سرعت از منبر، پايين آمد و خود و همراهانش وارد قصر شدند و درهاى قصر را به روى آنان(مسلم و همراهانش) بستند

4/ 18 محاصره قصر ابن زياد به وسيله مسلم و يارانش‌

مسلم، از خانه هانى راه افتاد، تا اين كه قصر را محاصره كرد. مردم نيز به سمت ما مى‌آمدند و اجتماع مى‌كردند. زمانى نگذشت كه مسجد و بازار، از جمعيت، پُر شدند و تا شب، جمعيت، اضافه مى‌شد. عرصه بر عبيد اللّه، تنگ شد و بيشترين كارى كه كرد، اين بود كه درهاى قصر را بست. به همراه عبيد اللّه در قصر، تنها سى نگهبان و بيست تَن از بزرگان كوفه و خانواده و غلامانش بودند.

4/ 19 الحَربُ بَينَ مُسلِمٍ وقُوّاتِ ابنِ زِيادٍ وجَرحُ مُسلِمٍ

4/ 19 نبرد ميان مسلم و نيروهاى ابن زياد و زخمى شدن مسلم‌

قالَ: فَلَمّا بَلَغَ السّوقَ وهِيَ لَيلَةٌ مُظلِمَةٌ ودَخَلُوا المَسجِدَ، قيلَ لِابنِ زِيادٍ: وَاللّهِ ما نَرى كَثيرَ أحَدٍ، ولا نَسمَعُ أصواتَ كَثيرِ أحَدٍ، فَأَمَرَ بِسَقفِ المَسجِدِ فَقُلِعَ، ثُمَّ أمَرَ بِحَرادِيَّ ⁽¹⁾فيهَا النّيرانُ، فَجَعَلوا يَنظُرونَ فَإِذا قَريبُ خَمسينَ رَجُلًا.

قالَ: فَنَزَلَ فَصَعِدَ المِنبَرَ، وقالَ لِلنّاسِ: تَمَيَّزوا أرباعا أرباعا، فَانطَلَقَ كُلُّ قَومٍ إلى رَأسِ رُبعِهِم، فَنَهَضَ إلَيهِم قَومٌ يُقاتِلونَهُم، فَجُرِحَ مُسلِمٌ جِراحَةً ثَقيلَةً، وقُتِلَ ناسٌ مِن أصحابِهِ وَانهَزَموا.

فَخَرَجَ مُسلِمٌ فَدَخَلَ دارا مِن دورِ كِندَةَ ⁽²⁾.

وإنَّ ابنَ الأَشعَثِ وَالقَعقاعَ بنَ شَورٍ وشَبَثَ بنَ رِبعِيٍّ، قاتَلوا مُسلِما و أصحابَهُ عَشِيَّةَ سارَ مُسلِمٌ إلى قَصرِ ابنِ زِيادٍ قِتالًا شَديدا، وإنَّ شَبَثا جَعَلَ يَقولُ: انتَظِروا بِهِمُ اللَّيلَ يَتَفَرَّقوا، فَقالَ لَهُ القَعقاعُ: إنَّكَ قَد سَدَدتَ عَلَى النّاسِ وَجهَ مَصيرِهِم،

فَاخرُج لَهُم يَنسَرِبوا. وإنَّ عُبَيدَ اللّهِ أمَرَ أن يُطَلَب المُختارُ وعَبدُ اللّهِ بنُ الحارِثِ، وجَعَلَ فيهِما جُعلًا ⁽³⁾، فَاتِيَ بِهِما فَحُبِسا. ⁽⁴⁾

عبيد اللّه دستور داد سقف را برداشتند و قنديل‌ها را روشن كردند. ديدند كه جمعيت آنان، حدود پنجاه مرد است.

مسلم، وارد مسجد شد و بر منبر رفت و به مردم گفت: مردم هر ناحيه و قبيله، با هم جمع شوند.

مردم، چنين كردند و گروهى به نبرد با مسلم و يارانش به پا خاستند. مسلم، جراحتى سنگين برداشت و گروهى از يارانش كشته شدند و فرار كردند. مسلم از مسجد، خارج و وارد خانه‌اى از خانه‌هاى قبيله كِنده شد.

پسر اشعث و قَعقاع بن شَور و شَبَث بن رِبعى در شبى كه مسلم به طرف قصر ابن زياد حركت كرد با مسلم و يارانش نبردى سخت كردند. شَبَث گفت: منتظر شب باشيد. آنان پراكنده خواهند شد. و قَعقاع به وى گفت: تو جلوى راه مردم را گرفته‌اى! راه را باز كن تا پراكنده شوند.

عبيد اللّه دستور داد مختار و عبد اللّه بن حارث را دستگير كنند و براى يافتن آن دو، جايزه تعيين كرد. آن دو، دستگير و زندانى شدند.

وتَحَصَّنَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ فِي القَصرِ، مَعَ مَن حَضَرَ مَجلِسَهُ في ذلِكَ اليَومِ مِن أشرافِ أهلِ الكوفَةِ، وَالأَعوانِ وَالشُّرَطِ، وكانوا مِقدارَ مِئَتَي رَجُلٍ، فَقاموا عَلى سورِ القَصرِ يَرمونَ القَومَ بِالمَدَرِ ⁽¹⁾وَالنُّشّابِ ⁽²⁾، ويَمنَعونَهُم مِنَ الدُّنُوّ مِنَ القَصرِ، فَلَم يَزالوا بِذلِكَ حَتّى أمسَوا. ⁽³⁾

بابِ كِندَةَ، فَإِذا هُوَ وَحدَهُ لا يَدري أينَ يَذهَبُ. ⁽⁴⁾

تمام آنان به پيش تاختند و قصر را محاصره كردند و مسلم با بقيّه مردم، دنبال آنان مى‌رفتند. عبيد اللّه بن زياد با همراهانش كه [برخى] از بزرگان كوفه و نگهبانان و يارانش بودند كه آن روز در مجلسش حضور داشتند در قصر پناه گرفت و جمعيت آنان، حدود دويست مرد بود.

آنان به برج‌هاى قصر آمدند و به سمت جمعيت مسلم، كلوخ و تير پرتاب مى‌كردند و آنان را از نزديك شدن به قصر باز مى‌داشتند و اين كار تا شب، ادامه داشت.

نبردى شديد رخ داد. چون شب شد، جمعيت از اطراف مسلم، پراكنده شدند و تعدادى اندك باقى ماندند. مسلم، وارد مسجد شد تا نماز بخواند؛ ولى وقتى [براى خارج شدن] به سمت درِ كِنده [ى مسجد كوفه] مى‌رفت، تنها بود و

نمى‌دانست كجا برود.

آنان چنين كردند و مسلم بن عقيل، شكست خورد و به زنى پناه آورد و او هم مسلم را پناه داد.

قَعقاع به وى گفت: تو راه فرار را بر آنان بسته‌اى. راه را بگشا تا پراكنده شوند

4/ 20 سِياسَةُ ابنِ زِيادٍ في تَخذيلِ النّاسِ عَن مُسلِمٍ

ودَعا عُبَيدُ اللّهِ كَثيرَ بنَ شِهابِ بنِ حُصَينٍ الحارِثِيَّ، فَأَمَرَهُ أن يَخرُجَ فيمَن أطاعَهُ مِن مَذحِجٍ، فَيَسيرَ بِالكوفَةِ، ويُخَذِّلَ النّاسَ عَنِ ابنِ عَقيلٍ، ويُخَوِّفَهُمُ الحَربَ، ويُحَذِّرَهُم عُقوبَةَ السُّلطانِ، و أمَرَ مُحَمَّدَ بنَ الأَشعَثِ أن يَخرُجَ فيمَن أطاعَهُ مِن كِندَةَ وحَضرَمَوتَ، فَيَرفَعَ رايَةَ أمانٍ لِمَن جاءَهُ مِنَ النّاسِ.

وقالَ مِثلَ ذلِكَ لِلقَعقاعِ بنِ شَورٍ الذُّهليِّ، وشَبَثِ بنِ رِبعِيٍّ التَّميمِيِّ، وحَجّارِ بنِ أبجَرٍ العِجلِيِّ، وشِمرِ بنِ ذِي الجَوشَنِ العامِرِيِّ، وحَبَسَ سائِرَ وُجوهِ النّاسِ عِندَهُ استيحاشا إلَيهِم، لِقِلَّةِ عَدَدِ مَن مَعَهُ مِنَ النّاسِ، وخَرَجَ كَثيرُ بنُ شِهابٍ يُخَذِّلُ النّاسَ عَنِ ابنِ عَقيلٍ.

قالَ أبو مِخنَفٍ: فَحَدَّثَني أبو جَنابٍ الكَلبِيُّ أنَّ كَثيرا ألفى رَجُلًا مِن كَلبٍ يُقالُ لَهُ عَبدُ الأَعلَى بنُ يَزيدَ، قَد لَبِسَ سِلاحَهُ يُريدُ ابنَ عَقيلٍ في بَني فِتيانٍ، فَأَخَذَهُ حَتّى أدخَلَهُ عَلَى ابنِ زِيادٍ، فَأَخبَرَهُ خَبَرَهُ، فَقالَ لِابنِ زِيادٍ: إنَّما أرَدتُكَ، قالَ: وكُنتَ وَعَدتَني ذلِكَ مِن نَفسِكَ، فَأَمَرَ بِهِ فَحُبِسَ.

وخَرَجَ مُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ حَتّى وَقَفَ عِندَ دورِ بَني عُمارَةَ، وجاءَهُ عُمارَةُ بنُ

صَلخَبٍ الأَزدِيُّ وهُوَ يُريدُ ابنَ عَقيلٍ، عَلَيهِ سِلاحُهُ، فَأَخَذَهُ فَبَعَثَ بِهِ إلَى ابنِ زِيادٍ فَحَبَسَهُ.

فَبَعَثَ ابنُ عَقيلٍ إلى مُحَمَّدِ بنِ الأَشعَثِ مِنَ المَسجِدِ عبدَ الرَّحمنِ بنَ شُرَيحٍ الشِّبامِيَّ، فَلَمّا رَأى مُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ كَثرَةَ مَن أتاهُ، أخَذَ يَتَنَحّى ويَتَأَخَّرُ.

و أرسَلَ القَعقاعُ بنُ شَورٍ الذُّهلِيُّ إلى مُحَمَّدِ بنِ الأَشعَثِ: قَد جُلتُ عَلَى ابنِ عَقيلٍ مِنَ العِرارِ ⁽¹⁾، فَتَأَخَّرَ عَن مَوقِفِهِ، فَأَقبَلَ حَتّى دَخَلَ عَلَى ابنِ زِيادٍ مِن قِبَلِ دارِ الرّومِيّينَ.

فَلَمّا اجتَمَعَ عِندَ عُبَيدِ اللّهِ كَثيرُ بنُ شِهابٍ ومُحَمَّدٌ وَالقَعقاعُ فيمَن أطاعَهُم مِن قَومِهِم، فَقالَ لَهُ كَثيرٌ وكانوا مُناصِحينَ لِابنِ زِيادٍ: أصلَحَ اللّهُ الأَميرَ! مَعَكَ فِي القَصرِ ناسٌ كَثيرٌ مِن أشرافِ النّاسِ، ومِن شُرَطِكَ و أهلِ بَيتِكَ ومَواليكَ، فَاخرُج بِنا إلَيهِم.

فأبى عُبَيدُ اللّهِ، وعَقَدَ لِشَبَثِ بنِ رِبعِيٍّ لِواءً فَأَخرَجَهُ، و أقامَ النّاسُ مَعَ ابنِ عَقيلٍ يُكَبّرونَ ويُثَوِّبونَ حَتَّى المَساءِ، و أمرُهُم شَديدٌ، فَبَعَثَ عُبَيدُ اللّهِ إلَى الأَشرافِ فَجَمَعَهُم إلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أشرِفوا عَلَى النّاسِ، فَمَنّوا أهلَ الطّاعَةِ الزِّيادَةَ وَالكَرامَةَ، وخَوِّفوا أهلَ المَعصِيَةِ الحِرمانَ وَالعُقوبَةَ، و أعلِموهُم فُصولَ ⁽²⁾الجُنودِ مِنَ الشّامِ إلَيهِم.

قالَ أبو مِخنَفٍ: حَدَّثَني سُلَيمانُ بنُ أبي راشِدٍ، عَن عَبدِ اللّهِ بنِ خازِمٍ الكَثيريِّ مِنَ الأَزدِ مِن بَني كَثيرٍ، قالَ: أشرَفَ عَلَينَا الأَشرافُ، فَتَكَلَّمَ كَثيرُ بنُ شِهابٍ أوَّلَ

النّاسِ حَتّى كادَتِ الشَّمسُ أن تَجِبَ ⁽³⁾، فَقالَ: أيُّهَا النّاسُ! الحَقوا بِأَهاليكُم ولا تَعَجَّلُوا الشَّرَّ، ولا تُعَرِّضوا أنفُسَكُم لِلقَتلِ؛ فَإِنَّ هذِهِ جُنودُ أميرِ المُؤمِنينَ يَزيدَ قَد أقبَلَت، وقَد أعطَى اللّهَ الأَميرُ عَهدا، لَئِن أتمَمتُم عَلى حَربِهِ، ولَم تَنصَرِفوا مِن عَشِيَّتِكُم، أن يَحرِمَ ذُرِّيَّتَكُمُ العَطاءَ، ويُفَرِّقَ مُقاتِلَتَكُم في مَغازي أهلِ الشّامِ عَلى غَيرِ طَمَعٍ، و أن يَأخُذَ البَري‌ءَ بِالسَّقيمِ، وَالشّاهِدَ بِالغائِبِ، حَتّى لا يَبقى لَهُ فيكُم بَقِيَّةٌ مِن أهلِ المَعصِيَةِ إلّا أذاقَها وَبالَ ما جَرَّت أيدِيها.

وتَكَلَّمَ الأَشرافُ بِنَحوٍ مِن كَلامِ هذا، فَلَمّا سَمِعَ مَقالَتَهُمُ النّاسُ أخَذوا يَتَفَرَّقونَ، و أخَذوا يَنصَرِفونَ. ⁽⁴⁾

4/ 20 نقشه ابن زياد براى پراكنده كردن مردم از اطراف مسلم‌

عبيد اللّه، كثير بن شهاب بن حُصَين حارثى را فرا خواند و دستور داد با گروهى از فرمانبرانش از قبيله مَذحِج، در كوفه بگردد و مردم را از اطراف پسر عقيل، پراكنده سازد و آنان را از جنگ و كيفر حاكم بترساند. همچنين به محمّد بن اشعث دستور داد با فرمانبرانش از قبيله كِنده و حَضرَموت حركت كند و پرچم امان را براى مردمى كه به سمت او مى‌آيند، برافراشته سازد.

مانند همين دستورها را به قَعقاع بن شَور ذُهْلى، شَبَث بن رِبعى تميمى، حَجّار بن ابجَر عِجلى و شمر بن ذى الجوشن عامرى داد. همچنين ساير سرشناسانى را كه نزد او بودند، به خاطر ترس از ياران مسلم، پيش خود نگه داشت؛ چرا كه كسانى كه با او بودند، تعدادشان كم بود. كثير بن شهاب، براى پراكنده كردن مردم از اطراف مسلم، حركت كرد.

ابو مِخنَف مى‌گويد: ابو جَناب كَلبى برايم نقل كرد كه كثير در راه، مردى از قبيله كلب را به نام عبد الأعلى بن يزيد، ملاقات كرد كه سلاح، پوشيده بود و با گروهى از قبيله بنى فِتيان به سوى مسلم بن عقيل مى‌رفت. كثير، او را دستگير كرد و نزد ابن زياد آورد و جريان را برايش بازگو كرد.

آن مرد گفت: من به سوى شما مى‌آمدم.

ابن زياد گفت: در ذهن خود، اين را به من وعده داده بودى! آن گاه دستور داد تا زندانى شود.

محمّد بن اشعث هم بيرون رفت و نزد خانه‌هاى بنى عُماره ايستاد. عُمارة بن

صَلخَبِ ازدى آمد كه سلاح بر تَن داشت و به سمت مسلم بن عقيل مى‌رفت. [محمّد بن اشعث،] او را گرفت و نزد ابن زياد فرستاد كه ابن زياد، او را هم زندانى كرد.

ابن عقيل، عبد الرحمن بن شُرَيح شِبامى را از مسجد به جانب محمّد بن اشعث فرستاد. محمّد بن اشعث، چون فراوانى جمعيت را ديد، شروع به كناره گرفتن و عقب‌نشينى كرد.

قَعقاع بن شَورِ ذُهْلى براى محمّد بن اشعث پيغام داد كه: من، پسر عقيل را عقب راندم و او از محلّ خود، عقب‌نشينى كرد. پس، او(محمد بن اشعث) هم از طرف خانه رومى‌ها بر ابن زياد، وارد شد.

چون كثير بن شهاب و محمّد بن اشعث و قَعقاع به همراه نيروهايشان نزد عبيد اللّه جمع شدند، كثير كه از مشاوران ابن زياد بود گفت: خداوند، كارهاى امير را سامان بخشد! در قصر شما بسيارى از بزرگان كوفه، نگهبانان، خانواده و غلامان تو حضور دارند. به همراه همه ما به سمت مسلم، حركت كن.

عبيد اللّه از اين كار، خوددارى كرد. پرچمى به دست شَبَث بن رِبعى داد و او را به بيرون قصر فرستاد. مردم به همراه پسر عقيل ايستاده بودند و تكبير مى‌گفتند و تا شب، چنين بود و در كار خود، استوار بودند.

عبيد اللّه به دنبال بزرگان كوفه فرستاد و آنان را نزد خود جمع كرد و به آنان گفت: از بالاى قصر بر مردم، مشرف شويد و كسانى را كه [از ما] پيروى مى‌كنند، وعده اكرام و بخشش زياد دهيد و اهل نافرمانى را از كيفر و محروميت بترسانيد و به آنان خبر دهيد كه لشكر شام، به طرف كوفه حركت كرده است.

ابو مخنف مى‌گويد: سليمان بن ابى راشد، از قول عبد اللّه بن خازم كثيرى(از قبيله ازد، از بنى كثير) برايم نقل كرد كه: بزرگان [كوفه] نزد ما آمدند. نخست،

كثير بن شهاب تا غروب آفتاب، سخن گفت. وى گفت: اى مردم! به خانه‌هاى خود برگرديد و دنبال شر مباشيد و جانتان را در خطر ميندازيد. اين، لشكر امير مؤمنان يزيد است كه به اين جا مى‌آيد. امير(عبيد اللّه) با خدا پيمان بسته كه اگر به جنگ ادامه دهيد و امشب به خانه‌هاى خود باز نگرديد، فرزندان شما را از مقرّرى حكومت، محروم كند و جنگجويانتان را بدون مَواجب، به جنگ‌هاى شام بفرستد و بى‌گناه را به خاطر گنهكار و حاضر را به خاطر غايب، كيفر دهد تا در ميان شما، كسى از اهل نافرمانى نمانَد، مگر آن كه وبال كارهايش را چشيده باشد!

ديگر بزرگان نيز همين گونه سخن گفتند. مردم وقتى سخنان آنها را شنيدند، پراكنده شدند و باز گشتند.

ودَعَا ابنُ زِيادٍ كَثيرَ بنَ شِهابٍ، و أمَرَهُ أن يَخرُجَ فيمَن أطاعَهُ مِن مَذحِجٍ، فَيَسيرَ فِي الكوفَةِ ويُخَذِّلَ النّاسَ عَنِ ابنِ عَقيلٍ، ويُخَوِّفَهُمُ الحَربَ ويُحَذِّرَهُم عُقوبَةَ السُّلطانِ، و أمَرَ مُحَمَّدَ بنَ الأَشعَثِ أن يَخرُجَ فيمَن أطاعَهُ مِن كِندَةَ وحَضرَمَوتَ، فَيَرفَعَ رايَةَ أمانٍ لِمَن جاءَهُ مِنَ النّاسِ، وقالَ مِثلَ ذلِكَ لِلقَعقاعِ الذُّهلِيِّ، وشَبَثِ بنِ

رِبعِيٍّ التَّميمِيِّ، وحَجّارِ بنِ أبجَرٍ العِجلِيِّ، وشِمرِ بنِ ذِي الجَوشَنِ العامِرِيِّ، وحَبَسَ باقِيَ وُجوهِ النّاسِ عِندَهُ استيحاشا إلَيهِم؛ لِقِلَّةِ عَدَدِ مَن مَعَهُ مِنَ النّاسِ.

فَخَرَجَ كَثيرُ بنُ شِهابٍ يُخَذِّلُ النّاسَ عَنِ ابنِ عَقيلٍ، وخَرَجَ مُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ حَتّى وَقَفَ عِندَ دورِ بَني عُمارَةَ، فَبَعَثَ ابنُ عَقيلٍ إلى مُحَمَّدِ بنِ الأَشعَثِ مِنَ المَسجِدِ عَبدَ الرَّحمنِ بنَ شُرَيحٍ الشِّبامِيَّ، فَلَمّا رَأَى ابنُ الأَشعَثِ كَثرَةَ مَن أتاهُ تَأَخَّرَ عَن مَكانِهِ، وجَعَلَ مُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ، وكَثيرُ بنُ شِهابٍ، وَالقَعقاعُ بنُ شَورٍ الذُهلِيُّ، وشَبَثُ بنُ رِبعِيٍّ، يَرُدّونَ النّاسَ عَنِ اللُّحوقِ بِمُسلِمٍ ويُخَوِّفونَهُمُ السُّلطانَ، حَتَّى اجتَمَعَ إلَيهِم عَدَدٌ كَثيرٌ مِن قَومِهِم وغَيرِهِم، فَصاروا إلَى ابنِ زِيادٍ مِن قِبَلِ دارِ الرّومِيّينَ، ودَخَلَ القَومُ مَعَهُم.

فَقالَ لَهُ كَثيرُ بنُ شِهابٍ: أصلَحَ اللّهُ الأَميرَ! مَعَكَ فِي القَصرِ ناسٌ كَثيرٌ مِن أشرافِ النّاسِ، ومِن شُرَطِكَ و أهلِ بَيتِكَ ومَواليكَ، فَاخرُج بِنا إلَيهِم، فَأَبى عُبَيدُ اللّهِ، وعَقَدَ لشَبَثِ بنِ رِبعِيٍّ لِواءً فَأَخرَجَهُ.

و أقامَ النّاسُ مَعَ ابنِ عَقيلٍ يَكثُرونَ حَتَّى المَساءِ، و أمرُهُم شَديدٌ، فَبَعَثَ عُبَيدُ اللّهِ إلَى الأَشرافِ فَجَمَعَهُم، ثُمَّ أشرَفوا عَلَى النّاسِ فَمَنَّوا أهلَ الطّاعَةِ الزِّيادَةَ وَالكَرامَةَ، وخَوَّفوا أهلَ العِصيانِ الحِرمانَ وَالعُقوبَةَ، و أعلَموهُم وُصولَ الجُندِ مِنَ الشّامِ إلَيهِم. ⁽²⁾

ابن زياد، كثير بن شهاب را فرا خواند و به وى دستور داد با گروهى از قبيله مَذحِج كه فرمان‌بردار اويند، حركت كند و در كوفه بگردد و مردم را از اطراف ابن عقيل پراكنده سازد و آنان را از جنگ و كيفر سلطان بترساند.

به محمّد بن اشعث نيز دستور داد با فرمان‌بردارانش از قبيله كِنده و حَضرَموت بيرون رود و پرچم امان را براى كسانى كه به سمت او مى‌آيند، برافرازد و همين دستور را به قَعقاع ذُهْلى، شَبَث بن رِبعى تميمى، حَجّار بن ابجَر عِجلى و شمر بن ذى الجوشنِ عامرى داد و باقى سرشناسان را كه نزد او بودند، به خاطر وحشت از

ياران مسلم و كمىِ جمعيتى كه با وى بودند، پيش خود نگه داشت.

كثير بن شهاب، بيرون رفت و مردم را از اطراف پسر عقيل، پراكنده مى‌ساخت. محمّد بن اشعث نيز بيرون رفت و در كنار خانه‌هاى بنى عُماره توقّف نمود. پسر عقيل، عبد الرحمن بن شُرَيح شِبامى را از مسجد كوفه به طرف محمّد بن اشعث فرستاد. پسر اشعث، چون فراوانىِ جمعيت را ديد، از محلّ خود، عقب‌نشينى كرد.

محمّد بن اشعث، كثير بن شهاب، قَعقاع بن شَورِ ذُهْلى و شَبَث بن رِبعى، مردم را از پيوستن به مسلم باز مى‌داشتند و آنان را از سلطان مى‌ترساندند، تا اين كه جمعيت بسيارى از قبيله خود و ديگران، نزد آنان اجتماع كردند. آن گاه از جانب خانه رومى‌ها به طرف ابن زياد، حركت كردند و جمعيت نيز با آنان وارد قصر شدند.

كثير بن شهاب، به عبيد اللّه گفت: خداوند، كارهاى امير را سامان دهد! در قصر، بسيارى از بزرگان، نگهبانان، خانواده و غلامان هستند. با همه ما به سوى آنان(ياران مسلم) حركت كن.

عبيد اللّه از اين پيشنهاد، خوددارى ورزيد و پرچمى به دست شَبَث بن رِبعى داد و او را به بيرون قصر فرستاد. مردم تا شب، همراه مسلم و در كار خود، استوار بودند. عبيد اللّه به دنبال بزرگان فرستاد و آنان را جمع كرد. آن گاه آنان از بالاى قصر به مردم رو كردند و به فرمانبرانِ حكومت، وعده اكرام و بخشش دادند و اهل عصيان و سركشى را از محروميت و كيفر ترساندند و به آنان، خبر رسيدن لشكر شام را مى‌دادند.

دارَ الرُّومِيّينَ، وَالنّاسُ يَسُبّونَ ابنَ زِيادٍ و أباهُ، فَدَعَا ابنُ زِيادٍ كَثيرَ بنَ شِهابٍ الحارِثِيَّ، و أمَرَهُ أن يَخرُجَ فيمَن أطاعَهُ مِن مَذحِجٍ، فَيَسيرَ ويُخَذِّلَ النّاسَ عَنِ ابنِ عَقيلٍ ويُخَوِّفَهُم، و أمَرَ مُحَمَّدَ بنَ الأَشعَثِ أن يَخرُجَ فيمَن أطاعَهُ مِن كِندَةَ وحَضرَمَوتَ، فَيَرفَعَ رايَةَ أمانٍ لِمَن جاءَهُ مِنَ النّاسِ، وقالَ مِثلَ ذلِكَ لِلقَعقاعِ بنِ شَورٍ الذُهلِيِّ، وشَبَثِ بنِ رِبعِيٍّ التَّميمِيِّ، وحَجّارِ بنِ أبجَرٍ العِجلِيِّ، وشِمرِ بنِ ذِي الجَوشَنِ الضَّبابِيِّ، وتَرَكَ وُجوهَ النّاسِ عِندَهُ استِئناسا بِهِم لِقِلّةِ مَن مَعَهُ.

وخَرَجَ اولئِكَ النَّفَرُ يُخَذِّلونَ النّاسَ، و أمَرَ عُبَيدُ اللّهِ مَن عِندَهُ مِنَ الأَشرافِ أن يُشرِفوا عَلَى النّاسِ مِنَ القَصرِ فَيُمَنّوا أهلَ الطّاعَةِ ويُخَوِّفوا أهلَ المَعصِيَةِ، فَفَعَلوا ⁽¹⁾.

كثير بن شهاب حارثى را خواست و به وى دستور داد به همراه فرمانبرانش از قبيله مَذحِج حركت كند و [در كوفه] بگردد و مردم را از اطراف پسر عقيل، پراكنده سازد و آنان را بترساند.

او به محمّد بن اشعث نيز دستور داد به همراه فرمانبرانش از قبيله كِنده و حَضْرَموت بيرون رود و پرچم امان را براى كسانى كه به سمت او مى‌آيند، برافرازد و همين دستور را به قَعقاع بن شَور ذُهْلى، شَبَث بن رِبْعى تميمى، حَجّار بن ابجَر عِجلى و شمر بن ذى الجوشن ضِبابى داد و ساير سران را به خاطر انس گرفتن با آنان و نيز به خاطر كمىِ همراهان و نيروهايش، نزد خود نگه داشت.

آن گروه، براى پراكنده ساختن مردم، بيرون رفتند. عبيد اللّه به بزرگان و سرانى كه نزد او بودند، دستور داد از بالاى قصر، بر مردم، اشراف يابند و به فرمانبران، وعده نيكى دهند و اهل سركشى را بترسانند و آنان چنين كردند.

فَأَشرَفَ كَثيرُ بنُ شِهابٍ، ومُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ، وَالقَعقاعُ بنُ شَورٍ، وشَبَثُ بنُ رِبعِيٍّ، وحَجّارُ بنُ أبجَرٍ، وشِمرُ بنُ ذِي الجَوشَنِ، فَتَنادَوا: يا أهلَ الكوفَةِ، اتَّقوا اللّهَ ولا تَستَعجِلُوا الفِتنَةَ، ولا تَشُقّوا عَصا هذِهِ الامَّةِ، ولا تورِدوا عَلى أنفُسِكُم خُيولَ الشّامِ، فَقَد ذُقتُموهُم، وجَرَّبتُم شَوكَتَهُم. ⁽¹⁾

اللّهَ اللّهَ في أنفُسِكُم و أهليكُم و أولادِكُم؛ فَإِنَّ جُنودَ أهلِ الشّامِ قَد أقبَلَت، وإنَّ الأَميرَ عُبَيدَ اللّهِ قَد عاهَدَ اللّهَ لَئِن أنتُم أقَمتُم عَلى حَربِكُم، ولَم تَنصَرِفوا مِن يَومِكُم هذا، لَيَحرِمَنَّكُمُ العَطاءَ ولَيُفَرِّقَنَّ مُقاتِلَتَكُم في مَغازي أهلِ الشّامِ؛ ولَيَأخُذَنَّ البَري‌ءَ بِالسَّقيمِ، وَالشّاهِدَ بِالغائِبِ، حَتّى لا يُبقي مِنكُم بَقِيَّةً مِن أهلِ المَعصِيَةِ إلّا أذاقَها وَبالَ أمرِها. ⁽²⁾

كثير بن شهاب، محمّد بن اشعث، قَعْقاع بن شَور، شَبَث بن رِبعى، حَجّار بن ابجَر و شمر بن ذى الجوشن، هر يك [از جانبى] بر مردم اشراف يافت و فرياد زد: اى كوفيان! از خداوند، پروا كنيد و در فتنه [و بحران] شتاب مكنيد و اتّحاد امّت را بر هم مزنيد و لشكر شام را به سمت خود مكشانيد، كه شما [پيش از اين، آمدنِ] آنان را چشيده و صولت آنها را تجربه كرده‌ايد!

سمت كوفه است! امير عُبَيد اللّه، با خداوند، پيمان بسته كه اگر به نبرد ادامه دهيد و امروز باز نگرديد، شما را از بخشش حكومت، محروم سازد و جنگجويانِ شما را به نبردهاى اهل شام بفرستد و بى‌گناه را به خاطر گناهكار و حاضر را به خاطر غايب، كيفر نمايد، تا كسى از اهل نافرمانى نمانَد، مگر آن كه وزر و وبال كارهايش را به وى چشانده باشد.

فَصَعِدوا عَلَى القَصرِ وجَعَلوا يُكَلِّمونَهُم، فَتَفَرَّقَ مَن كانَ مَعَ مُسلِمٍ، وتَسَلَّلوا عَنهُ. ⁽¹⁾

4/ 21 تَفَرُّقُ النّاسِ عَنِ ابنِ عَقيلٍ

فَتَفَرَّقَ أصحابُ ابنِ عَقيلٍ عَنهُ، حَتّى أمسى وما مَعَهُ إلّا نَحوٌ مِن ثَلاثينَ رَجُلًا، فَلَمّا رَأى ذلِكَ خَرَجَ مُتَوَجِّها نَحوَ أبوابِ كِندَةَ، وتَفَرَّقَ عِنهُ الباقونَ حَتّى بَقِيَ وَحدَهُ، يَتَلَدَّدُ ⁽²⁾في أزِقَّةِ الكوفَةِ لَيسَ مَعَهُ أحَدٌ. ⁽³⁾

آنان بالاى قصر رفتند و با مردم، سخن گفتند. پس از آن، كسانى كه با مسلم بودند، پراكنده و از او جدا شدند

4/ 21 پراكنده شدن مردم از پيرامون پسر عقيل‌

ياران مسلم بن عقيل، از اطراف او پراكنده شدند و شب‌هنگام، جز سى مرد، كسى همراهش نبود. مسلم، وقتى اوضاع را چنين ديد، [از داخل مسجد كوفه] به سمت درهاى كِنده [كه به خانه‌هاى قبيله كِنده باز مى‌شدند]، حركت كرد؛ ولى باقى‌مانده همراهانش نيز پراكنده شدند و خودش تنها ماند و در كوچه‌هاى كوفه به اين طرف و آن طرف مى‌رفت، در حالى كه كسى همراه او نبود.

فَما زالوا يَتَفَرَّقونَ ويَتَصَدَّعونَ، حَتّى أمسَى ابنُ عَقيلٍ وما مَعَهُ ثَلاثونَ نَفسا في المَسجِدِ، حَتّى صُلِّيَتِ المَغرِبُ، فَما صَلّى مَعَ ابنِ عَقيلٍ إلّا ثَلاثونَ نَفسا. ⁽¹⁾

وكانَ الرَّجُلُ مِن أهلِ الكوفَةِ يَأتِي ابنَهُ و أخاهُ وابنَ عَمِّهِ فَيقولُ: انصَرِف؛ فَإِنَّ النّاسَ يَكفونَكَ، وتَجي‌ءُ المَرأَةُ إلَى ابنِها وزَوجِها و أخيها فَتَتَعَلَّقُ بِهِ حَتّى يَرجِعَ.

فَصَلّى مُسلِمٌ العِشاءَ فِي المَسجِدِ، وما مَعَهُ إلّا زُهاءُ ثَلاثينَ رَجُلًا. ⁽³⁾

جمعيت، يكسره پريشان و پراكنده مى‌شدند، تا اين كه شب‌هنگام، همراه مسلم، جز سى نفر در مسجد، باقى نماندند و به هنگام نماز مغرب، جز سى نفر با او نماز نگزاردند.

قالَ: وكانَتِ المَرأَةُ تَأتي أخاها و أباها أو زَوجَها أو بَنيها فَتُشَرِّدُهُ، ثُمَّ جَعَلَ القَومُ يَتَسَلَّلونَ وَالنَّهارُ يَمضي، فَما غابَتِ الشَّمسُ حَتّى بَقِيَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ في عَشَرَةٍ مِن أصحابِهِ، وَاختَلَطَ الظَّلامُ فَدَخَلَ مُسلِمٌ المَسجِدَ الأَعظَمَ لِيُصَلِّيَ المَغرِبَ، فَتَفَرَّقَ عَنهُ العَشَرَةُ. ⁽¹⁾

فَقالَ: يا سُبحانَ اللّهِ! غَرَّنا هؤُلاءِ بِكُتُبِهِم، ثُمَّ أسلَمونا إلى أعدائِنا هكَذا! فَوَلّى راجِعا، فَلَمّا بَلَغَ طَرَفَ الزُّقاقِ التَفَتَ فَلَم يَرَ خَلفَهُ أحَدا، وعُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ فِي القَصرِ مُتَحَصِّنٌ، يُدَبِّرُ في أمرِ مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ. ⁽²⁾

زن به سراغ برادر، پدر، شوهر و فرزندانش مى‌آمد و آنها را بر مى‌گرداند. همان گونه كه روز به پايان مى‌رسيد، جمعيت نيز كم مى‌شدند و وقتى خورشيد غروب كرد، مسلم با ده نفر باقى ماند.

هوا تاريك شد و مسلم، داخل مسجد اعظم شد تا نماز مغرب بگزارد. همان ده نفر نيز پراكنده شدند.

مسلم بن عقيل گفت: «سبحان اللّه! اين مردم، ما را با نامه‌هاى خود، فريفتند و آن گاه اين چنين ما را به دشمنانمان سپردند». پس باز گشت و وقتى به انتهاى كوچه‌ها رسيد، نگاه كرد و كسى را پشت سر خود نديد.

عبيد اللّه بن زياد، در قصر، پناه گرفته بود و براى مسلم بن عقيل، نقشه مى‌كشيد

4/ 22 استِجارَةُ مُسلِمٍ بِدارِ طَوعَةَ ⁽¹⁾

قالَ: إنّي أنَا مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ، فَهَل عِندَكِ مَأوىً؟ قالَت: نَعَم، ادخُل. ⁽²⁾

فَمَضى عَلى وَجهِهِ يَتَلَدَّدُ في أزِقَّةِ الكوفَةِ، لا يَدري أينَ يَذهَبُ، حَتّى خَرَجَ إلى دورِ بَني جَبَلَةَ مِن كِندَةَ، فَمَشى حَتّى انتَهى إلى بابِ امرَأَةٍ يُقالُ لَها: طَوعَةُ، ⁽³⁾امُّ وَلَدٍ كانَت لِلأَشعَثِ بنِ قَيسٍ فَأَعتَقَها، فَتَزَوَّجَها اسَيدٌ الحَضرَمِيُّ، فَوَلَدَت لَهُ بِلالًا، وكانَ بِلالٌ قَد خَرَجَ مَعَ النّاسِ وامُّهُ قائِمَةٌ تَنتَظِرُهُ، فَسَلَّمَ عَلَيهَا ابنُ عَقيلٍ، فَرَدَّت عَلَيهِ.

فَقالَ لَها: يا أمَةَ اللّهِ اسقيني ماءً، فَدَخَلَت فَسَقَتهُ، فَجَلَسَ، و أدخَلَتِ الإِناءَ ثُمَّ خَرَجَت فَقالَت: يا عَبدَ اللّهِ، ألَم تَشرَب؟ قالَ: بَلى، قالَت: فَاذهَب إلى أهلِكَ! فَسَكَتَ. ثُمَّ عادَت فَقالَت مِثلَ ذلِكَ، فَسَكَتَ.

ثُمَّ قالَت لَهُ: فِئ ⁽⁴⁾للّهِ، سُبحانَ اللّهِ يا عَبدَ اللّهِ، فَمُرَّ إلى أهلِكَ عافاكَ اللّهُ! فَإِنَّهُ لا يَصلُحُ لَكَ الجُلوسُ عَلى بابي، ولا احِلُّهُ لَكَ. فَقامَ فَقالَ: يا أمَةَ اللّهِ، ما لي في هذَا المِصرِ مَنزِلٌ ولا عَشيرَةٌ، فَهَل لَكِ إلى أجرٍ ومَعروفٍ، ولَعَلّي مُكافِئُكِ بِهِ بَعدَ اليَومِ؟ فَقالَت: يا عَبدَ اللّهِ وما ذاكَ؟ قالَ: أنَا مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ، كَذَبَني هؤُلاءِ القَومُ وغَرّوني.

قالَت: أنتَ مُسلِمٌ؟! قالَ: نَعَم.

قالَت: ادخُل، فَأَدخَلَتهُ بَيتا في دارِها غَيرَ البَيتِ الَّذي تَكونُ فيهِ، وفَرَشَت لَهُ، وعَرَضَت عَلَيهِ العَشاءَ فَلَم يَتَعَشَّ، ولَم يَكُن بِأَسرَعَ مِن أن جاءَ ابنُها، فَرَآها تُكِثرُ الدُّخولَ فِي البَيتِ وَالخُروجَ مِنهُ، فَقالَ: وَاللّهِ إنَّهُ لَيُريبُني كَثرَةُ دُخولِكِ هذَا البَيتَ مُنذُ اللَّيلَةِ وخُروجِكِ مِنهُ، إنَّ لَكِ لَشَأنا!

قالَت: يا بُنَيَّ الهَ ⁽⁵⁾عَن هذا. قالَ لَها: وَاللّهِ لَتُخبِرِنّي. قالَت: أقبِل عَلى شَأنِكَ ولا تَسَأَلني عَن شَي‌ءٍ، فَأَلَحَّ عَلَيها، فَقالَت: يا بُنَيَّ لا تُحَدِّثَنَّ أحَدا مِنَ النّاسِ بِما اخبِرُكَ بِهِ، و أخَذَت عَلَيهِ الأَيمانَ، فَحَلَفَ لَها، فَأَخبَرَتهُ، فَاضطَجَعَ وسَكَتَ، وزَعَموا أنَّهُ قَد كانَ شَريدا مِنَ النّاسِ، وقالَ بَعضُهُم: كانَ يَشرَبُ مَعَ أصحابٍ لَهُ. ⁽⁶⁾

4/ 22 پناه بردن مسلم به خانه طَوعه

4/ 22 پناه بردن مسلم به خانه طَوعه ⁽¹⁾

گفت: من، مسلم بن عقيل هستم. آيا برايم پناهگاهى دارى؟

زن گفت: بلى. داخل شو.

همان گونه سرگردان در كوچه‌هاى كوفه مى‌گشت و نمى‌دانست كجا مى‌رود، تا به خانه‌هاى بنى جَبَله(از قبيله كِنْده) رسيد. رفت تا به درِ خانه زنى رسيد كه نامش طَوعه بود. ⁽²⁾آن زن، كنيز اشعث بن قيس بود و چون از او بچّه‌دار شده بود، او را آزاد كرده بود. آن گاه اسَيدِ حضرمى، با او ازدواج كرد و فرزندى به نام بلال از او داشت. بلال به همراه مردم، بيرون رفته بود و مادرش بر در ايستاده بود و انتظارش را مى‌كشيد. پسر عقيل بر زن، سلام كرد و زن، جواب داد.

مسلم به زن گفت: بنده خدا! به من، قدرى آب بده.

زن رفت و برايش آب آورد. مسلم، همان جا نشست. زن، ظرف آب را بُرد و باز گشت و گفت: مگر آب نخوردى؟

مسلم گفت: چرا.

زن گفت: پس نزد خانواده‌ات باز گرد.

مسلم، سكوت كرد. زن، دو مرتبه حرف‌هايش را تكرار كرد. باز مسلم، سكوت كرد. آن گاه زن گفت: به خاطر خدا باز گرد، سبحان اللّه! اى بنده خدا! خدا، سلامتت بدارد! نزد خانواده‌ات باز گرد. شايسته نيست بر درِ خانه من بنشينى و من، اين كار را روا نمى‌دارم.

مسلم برخاست و گفت: اى بنده خدا! من در اين شهر، خانه و خانواده‌اى ندارم. آيا مى‌خواهى پاداشى ببرى و كار نيكى انجام دهى؟ شايد در آينده بتوانم جبران كنم.

زن گفت: اى بنده خدا! جريان چيست؟

گفت: من، مسلم بن عقيل هستم. اين مردم به من دروغ گفتند و مرا فريفتند.

زن گفت: تو مسلم هستى؟

گفت: آرى.

زن گفت: داخل خانه شو. و او را داخل اتاقى غير از اتاق نشيمن خود كرد و فرشى برايش انداخت و برايش شام برد؛ ولى او شام نخورد.

زمانى نگذشت كه پسر آن زن، باز گشت. پسر ديد كه مادرش به آن اتاق، زياد رفت و آمد مى‌كند. پس گفت: رفت و آمدِ بسيارت به آن اتاق در اين شب، مرا به شك انداخته است. در آن جا كارى دارى؟

زن گفت: از اين بگذر.

پسر گفت: به خدا سوگند بايد مرا در جريان بگذارى.

زن گفت: به كارت برس و از من، چيزى مپرس.

پسر اصرار كرد. زن گفت: فرزندم! در آنچه مى‌گويم، با هيچ كس از مردم سخن مگو. و از او پيمان گرفت و پسر، سوگند ياد كرد. زن، جريان را به وى گفت. پسر، دراز كشيد و سكوت كرد. برخى گمان كرده‌اند كه مردم، آن پسر را از خود رانده بودند و برخى گفته‌اند كه با دوستان نزديكش مى‌گسارى مى‌كرد.

ماءً فَسَقَتهُ، ثُمَّ قالَ: يا أمَةَ اللّهِ، أنَا مُسلِمُ بنُ عَقيلِ بنِ أبي طالِبٍ، كَذَبَني هؤُلاءِ القَومُ وغَرّوني، فَآويني.

فَأَدخَلَتهُ مَنزِلَها وآوَتهُ، وجاءَ ابنُها فَجَعَلَ يُنكِرُ كَثرَةَ دُخولِها إلى مُسلِمٍ وخُروجِها مِن عِندِهِ، فَسَأَلَها عَن قِصَّتِها، فَأَعلَمَتهُ إجارَتَها مُسلِما، فَأَتى عَبدَ الرَّحمنِ بنَ مُحَمَّدِ بنِ الأَشعَثِ فَأَخبَرَهُ بِذلِكَ. ⁽¹⁾

درخواست آب كرد. زن به وى آب داد. آن گاه گفت: اى بنده خدا! من، مسلم بن عقيل بن ابى طالبم. اين مردم به من دروغ گفتند و مرا فريفتند. مرا پناه ده.

زن، مسلم را به خانه بُرد و او را پناه داد. پسرش آمد و از رفت و آمدِ مادر، تعجّب كرد و جريان را از او پرسيد. زن به او گفت كه به مسلم، پناه داده است. پسر، نزد عبد الرحمن بن محمّد بن اشعث آمد و جريان را به وى گزارش داد.

فَنَزَلَ عَن فَرَسِهِ، ومَشى مُتَلَدِّدا في أزِقَّةِ الكوفَةِ، لا يَدري أينَ يَتَوَجَّهُ، حَتَّى انتَهى إلى بابِ مَولاةٍ لِلأَشعَثِ بنِ قَيسٍ، فَاستَسقاها ماءً فَسَقَتهُ، ثُمَّ سَأَلَتهُ عَن حالِهِ، فَأَعلَمَها بِقَضِيَّتِهِ، فَرَقَّت لَهُ وآوَتهُ. ⁽¹⁾

وَجهِهِ في ظُلمَةِ اللَّيلِ، حَتّى دَخَلَ عَلى كِندَةَ. فَإِذَا امرَأَةٌ قائِمَةٌ عَلى بابِ دارِها تَنتَظِرُ ابنَها وكانَت مِمَّن خَفَّ مَعَ مُسلِمٍ فَآوَتهُ و أدخَلَتهُ بَيتَها.

وجاءَ ابنُها، فَقالَ: مَن هذا فِي الدّارِ؟ فَأَعلَمَتهُ، و أمَرَتهُ بِالكِتمانِ. ⁽³⁾