دومین همایش ایران و استعمار انگلیس جلد 2

مشخصات كتاب

سرشناسه : همایش ایران و استعمار انگلیس ( دومین : ۱۳۸۹ : تهران)

عنوان و نام پديدآور : ایران و استعمار انگلیس : مجموعه سخنرانی‌ها و مقالات/ [برگزارکننده] موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، دبیرخانه دائمی همایش‌ها.

مشخصات نشر : تهران : موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۹۱ -

مشخصات ظاهری : ج.: مصور.

شابک : دوره : 978-600-5786-20-0 ؛ ۱۲۰۰۰۰ ریال : ج.۱ : 978-600-5786-18-7 ؛ ۱۳۰۰۰۰ ریال : ج.۲ : 978-600-5786-19-4 ؛ ۲۵۰۰۰۰ ریال : ج.۳ 978-600-5786-30-9 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

موضوع : ایران -- روابط خارجی -- انگلستان -- کنگره‌ها

موضوع : انگلستان --روابط خارجی -- ایران -- کنگره‌ها

موضوع : ایران -- تاریخ -- پهلوی، ۱۳۰۴ - ۱۳۵۷-- دخالت انگلستان-- کنگره‌ها

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. دبیرخانه همایش‌ها

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

رده بندی کنگره : DSR۱۳۹ /الف۸‌ھ۸ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۳۲۷/۵۵۰۴۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۸۵۹۳

اشاره

سخنراني

سخنراني اختتاميه

دكتر غلامعلي حداد عادل*

بسم الله الرحمن الرحيم

حضور دوستان محترم سلام عرض مي‌كنم و تشكر مي‌كنم از برگزاركنندگان اين همايش ايران و استعمار انگليس كه دومين همايش در باب اين موضوع بود و اميدوارم برگزاري اين سلسله همايش‌ها نتيجه‌اش شناخت علمي استعمار در ايران باشد و اين موضوع از سطح احساسات و عواطف و شعار با حفظ اين جنبه‌اش نفوذ به محافل علمي و دانشگاهي و به عنوان يك رشتۀ علمي در ايران، پشتوانۀ احساسات توده‌هاي مردم باشد. از نظر بنده گسترش مطالعات علمي در باب استعمار در ايران، چه استعمار انگليس و چه استعمار ديگر قدرت‌ها، امري منطقي است و طبيعي؛ براي اينكه انقلاب اسلامي ما حاصل واكنش طبيعي يك ملت است در برابر يك تاريخ طولاني از استعمار و استعمارگري. بنابراين جاي تعجب نيست كه اگر بعد از پيروزي چنين انقلابي، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمي، اين سابقۀ طولاني را بشكافند و بشناسند. فايدۀ اين قبيل همايش‌هاي علمي مي‌تواند اين باشد كه موضوع از صورت كلي خارج شود، بسط پيدا كند، عناصرش تفكيك شود و گسترۀ بحث آشكار و انواع دخالت‌هاي استعماري انگليس در ايران، در طول تاريخ 350 يا 200 سالۀ آن، شناخته شود؛ يعني مطلب از اجمال به تفصيل درآمده و از ابهام به وضوح و از معرفت عادي به معرفت علمي ارتقاء پيدا كند. در همين يكي، دو همايش كه برگزار شده، ما متوجۀ گستردگي بحث هستيم. من به بعضي از عناوين فرعي‌اي كه ذيل موضوع

استعمار انگليس در ايران مي‌گنجد، اشاره مي‌كنم؛ صرفاً به عنوان يك فهرستي از مسائلي كه مي‌تواند در دانشگاه‌ها و در مؤسسات مطالعات تاريخي مطرح باشد: يكي آوردن و بردن سلسله‌ها و سلطنت‌هاست. پادشاهان در درون سلسله‌ها و يا كل سلسله‌ها، اين يكي از كارهاي استعمار انگليس در ايران بود. بنده چون موضوع صحـبتم مســئلۀ ديگري است، نمي‌خواهم مصاديق اين عناوين را ذكر بكنم. مصاديق را شما در ذهن خودتان دنبال كنيد. دوم، تحميل جنگ بر كشور ما كه حالا يكي‌اش جنگ دوم جهاني است، يكي همين جنگ تحميلي بعد از انقلاب است و يكي جنگ‌هاي محلي – منطقه‌اي مثل جنگ‌هايي كه در جنوب بر ملت ما، انگليس‌ها تحميل كردند. يك بخش ديگر از دخالت‌هاي استعماري انگليس در ايران، جدا كردن بخش‌هايي از سرزمين ماست و دستكاري‌هايي كه در خطوط مرزي ما كرده‌اند. باز يك فصل ديگري از كتاب «استعمار انگليس در ايران» توطئه براي سرنگــوني و قتل رجال وطن‌خواه و خدمت‌گزار اين كشور است. يك بخش ديگر حمايت از ياغيان محلي است در برابر حكومت‌هاي مركزي. فصل ديگر طرفداري از استبداد و فئوداليسم و دخالت جدي در عزل و نصب مسئولين كشور ما، از وزرا گرفته تا نمايندگان مجلس تا سفرا، اين خودش يك داستان مفصل طولاني است. يك فصل ديگر تشكيل جمعيت‌هاي مخفي و فراماسونري براي در اختيار گرفتن عناصري كه آنها را بعداً منصوب بكنند در جاهايي كه احتياج دارند. يك فصل ديگر كودتاهايي است كه اينها در داخل كشور ما صورت دادند، حالا مشخصاً كودتاي 1299، كودتاي 1332. يك داستان مفصل كه خودش يك دايرة‌المعارف مطلب است، داستان نفت است كه بُعد اقتصادي و سياسي و فرهنگي و همه چيز دارد و بالاخره همكاري‌هاي انگليس‌ها با ساواك و همكاري‌هاي اطلاعاتي – امنيتي و خيلي چيزهاي ديگر. بنده قصدم از طرح اين مسائل اين است كه وقتي مسائل باز شود، مي‌بينيم يكي، دو تا نيست و هر كدامش هم مستقلاً احتياج به تحقيق و گردآوري اسناد و نتيجه‌گيري دارد. اما نكته‌اي كه بنده براي اين صحبت انتخاب كرده‌ام، خصوصاً روش استعماري انگليس است. خب! طبيعي است كه كشورها به اقتضاء فرهنگ‌شان، به اقتضاء خصوصــيات خودشـان، تاريخ‌شان، نوع قدرت‌شان، روش‌هاي استعماري‌شان با هم فرق داشته باشند، مثلاً مسلّم است كه در دوران قاجار روش استعماري روسيه با انگليس يكي نبوده يا فرانسوي‌ها روش خاص خودشان را داشتند، گرچه همه هم سلطه‌گر و استعمارگر بودند. اما انگلستان براي خودش يك خصوصياتي از حيث روش

استعماري داشته كه من مي‌خواهم توجه حاضران اين مجلس را به آن خصوصيات جلب كنم. به نظر بنده يكي از خصوصيات كار انگليس‌ها، اطلاعات‌مدار بودن كارشان است در كشورهاي هدف. انگليس‌ها اطلاعات دقيق گردآوري مي‌كنند از شخصيت‌ها و افراد مؤثر در كشورها و كاملاً آن افراد را مي‌شناسند. نقطه ضعف آن‌ها را مي‌دانند، نقاط قوت‌شان را مي‌دانند، خانواده‌شان را مي‌شناسند. شما اگر به آن مجموعۀ چهارده جلدي‌اي كه وزارت امور خارجۀ انگلستان دربارۀ رجال ايران در دورۀ قاجار منتشر كرده مراجعه كنيد، صحت اين ادعاي بنده را تأييد مي‌كنيد. من در سخنراني همايش قبلي هم به اين مجموعه اشاره كرده‌ام. من اين مجموعه را ورق زدم و بعضي از بخش‌هاي آن را خوانده‌ام. نسبت به بعضي از رجال كه حساس بوده‌ام، رفتم ببينم كه انگليس‌ها چه چيزهايي دربارۀ اينها گردآوري كرده‌ام. حيرت‌آور است تعداد افرادي كه اينها در طول مثلاً چندده سال برايشان پرونده تشكيل دادند و جزئياتي كه راجع به آن‌ها ذكر كرده‌اند. مسلّماً ما يك چنين مجموعۀ مدوني به اين وسعت از رجال خودمان در اختيار نداريم، يا اگر داشته باشيم منتشر نشده، اين يك جنبه «اطلاعات‌مدار بودن». حالا اين فقط راجع به اشخاص و افراد نيست، راجع به هر چيزي كه احتياج داشته باشند اين كار را مي‌كنند. خصوصيت دوم، كارشناسانه بودن كار استعماري آنهاست. اينها براي حضور و نفوذ در كشورها و پيشبرد كار خودشان، كارشناس تربيت مي‌كنند. همين چند روز اخير بود كه من يك مقاله‌اي خواندم دربارۀ يك شاعر، خبرنگار، اديب و معاون كنسول انگليس در اصفهان به نام بانتينگ «Basil Bunting» كه سال‌ها در ايران بوده، در زمان مصدق در ايران بوده و 1985 هم از دنيا رفته. مقالۀ مفصلي به زبان فارسي دربارۀ ايشان خواندم. جالب توجه است كه اين آدم نه تنها آنقدر به زبان فارسي مسلط بوده كه مثلاً اشعار پيچيدۀ رودكي را به زبان انگليسي، خيلي دقيق و شاعرانه ترجمه كرده بلكه با لهجه‌هاي عشاير ايران مثل بختياري‌ها و اصفهاني‌ها و قشقايي‌ها هم آشنا بوده؛ يعني آنچنان راحت با اين لهجه‌ها صحبت مي‌كرده كه باعث تعجب خود ايراني‌ها بوده. اين نكته كه عرض مي‌كنم كارشان كارشناسانه است، اين يك نمونه آن است. نكتۀ سوم اين است كه كلاً انگليس‌ها به تاريخ و جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي كشورهاي هدف، توجه دارند و ديپلمات‌هايشان و جاسوس‌هايشان در اين زمينه صاحب نظرند. يك نمونه‌اش خانم لمبتون «Ann Lambton» است. اصلاً اگر يك وقت، يك همايش در ايران برپا شود تحت عنوان استعمار انگليس در ايران و اين همايش

فقط به معرفي خانم لمبتون اختصاص پيدا كند، اهل فن تعجب نمي‌كنند؛ يعني يك خانمي بيش از 60 سال در ايران؛ شايد هم بيشتر؛ 70 سال بوده و مسلط بر اوضاع ايران بوده است. خانم لمبتون در زمان جنگ دوم جهاني، وقتي كه چرچيل و استالين و روزولت به ايران مي‌آيند، مترجم چرچيل بوده و بعداً هم در ايران كتاب نوشته راجع به شيوه‌هاي مالكيت زمين و خيلي چيزهاي ديگر و كتاب‌هاي وي، كتاب‌هاي كلاسيك است و مورد رجوع اهل فن. از معلم انگليسي بودن گرفته تا كارهاي خيلي بزرگ‌تر در ايران كرده است. همين دو، سه سال پيش لمبتون از دنيا رفت و در بعضي از مطبوعات كشـور ما هم درباره‌اش مقالاتي نوشتند. كتاب لغت نوشته، دستور زبان نوشته، اصلاً آثار او، مأموريت‌هاي او، مجامعي كه در آنها عضويت داشته، جايگاهش نزد ايران‌شناسان، كاملاً با ابعاد مختلف آشنا هستند اينها و يكي، دو تا نيستند اين جور آدم‌ها. يك خانمي هست به نام گرترود بل «Gertrude Bell»، اين خانم اصلاً محور بوده در عراق، بعد از جدا شدن عراق از عثماني، بعد از جنگ اول جهاني، خانم گرترود بل مرجع همۀ جاسوس‌هاي خرده پا و سياست‌مدارهاي انگلوفيل «Anglophile» عراق بوده در منطقه، مثل يك عمۀ پيري در بغداد، خانه‌اش محل رفت و آمد بوده، رجال مختلف مثل نوري سعيد اينها مي‌آمدند از او دستور مي‌گرفتند و اين خانم حالا علاوه بر اينكه به زبان عربي مسلط بوده، به فارسي اينقدر مسلط بوده كه ما يك ترجمۀ خوبي از حافظ به انگليسي، به قلم گرترود بل داريم؛ يعني اين طور با فرهنگ و جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي آشنا هستند. حالا اين تاريخ و جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي را من به عنوان علم گفتم.

جنبۀ چهارم؛ توجه دقيق دارند به فرهنگ مردم و مذهب و آداب و سنن؛ يعني مي‌شناسند و اين را مهم مي‌دانند و اين ابزار كارشان است «استفادۀ از اين فرهنگ و مذهب و آداب و سنن» يعني بر اين واقعيت‌ها استوار مي‌كنند كار خودشان را. نكتۀ پنجم اين است كه روش استعماري انگليس‌ها، يك روش قابل انعطافي است در سطح تاكتيك، استراتژي‌شان ثابت است «تأمين منافع و رعايت مصالح دولت فخيمه است» اما در سطح تاكتيك، اينها به اقتضاء كشورها، به اقتضاء زمان و مكان، انعطاف دارند. گاهي خودشان را به اندازۀ يك مو باريك مي‌كنند تا از يك روزني رد شوند. همين كه رد شدند، باز دوباره به فشار ادامه مي‌دهند؛ يعني اين قابليت انعطاف از خصوصيات استعمار انگليس است. نكتۀ ششم اين است كه روش‌هاي استعماري انگليس منحصراً بر اعمال

زور متكي نيست؛ قدرت يكي از ابزارهاي كارگاه استعماري انگليس است، نه همۀ ابزار او. وقتي مي‌خواهند يك پيچي را باز كنند، اول نمي‌روند آن آچار سنگين خيلي شكننده را بياورند، حتي اگه بتوانند با دست باز كنند، با ابزار باز نمي‌كنند، نشد حالا يك كار ديگر. نكتۀ هفتم؛ استفاده از ظرفيت‌ها و نهادها و شخصيت‌هاي بومي و محلي و ملي است. تا جايي كه بتوانند كار خودشان را به دست عناصر بومي و محلي انجام مي‌دهند. بنده در مطالعات پراكنده‌اي كه داشتم توجه كردم كه انگليس‌ها به محض اينكه ببينند مي‌توانند قدرت خودشان را، منافع خودشان را به دست يك عنصر محلي، مثلاً رئيس يك قبيله يا بزرگ يك عشيره يا يك خاني در يك جايي تأمين بكنند، بلافاصله با او كنار مي‌آيند؛ پول مي‌دهند، او را مي‌خرند، پشتيباني مي‌كنند و بعد خيال‌شان راحت مي‌شود. حالا شما به عنوان نمونه شرح حال عبدالحسين ميرزا فرمانفرما را بخونيد و ببينيد كه انگليس‌ها با فرمانفرما چه كرده‌اند، چه طور او را پشيتباني كردند، چه طور تأييد كردند، چقدر پول دادند، چقدر نشان دادن، چه كار كردند و با اين خانواده. يا در جنوب ايران، در مناطق بلوچستان «در بلوچستان ايران يا بلوچستان پاكستان» انگليس‌ها براي اينكه اطمينان پيدا بكنند از جلوگيري از نفوذ ديگران به هندوستان، ببينيد چه طور با حكام محلي كنار آمده‌اند. يا مثلاً در شمـال شــرق ايران، با خـانوادۀ شوكت‌الملك چه طور كنار آمدند. اين روش آنها بوده در همه جاي جهان اسلام و سرزمين‌هاي استعماري‌شان. نكتۀ هشتم اين است كه با فرهنگ‌ها و آداب و رسوم مردم تا حد امكان مدارا مي‌كنند، كنار مي‌آيند و آن‌جايي كه ضرورت ندارد، مخالفت با آداب و سنن و عواطف و احساسات مردم نمي‌كنند و مردم را بي‌جهت تحريك نمي‌كنند. يك زيركي خاصي از اين حيث دارند. و بالاخره نكتۀ نهم و آخرين نكته‌اي كه من همين طور سردستي و با عجله يادداشت كردم از آنچه مي‌دانستم اين است كه: اگر هيچ كدام اين روش‌ها نتيجه نداد، هيچ ابايي از استفاده از زور و قدرت و سلاح براي سركوب مردم ندارند و خونين‌ترين و گسترده‌ترين جنگ‌ها را هم به راه مي‌اندازند. اما اين روش را وقتي اعمال مي‌كنند كه روش‌هاي ديگر جواب ندهد؛ يعني يك سلسله مراتبي دارند. براي اينكه اين خصوصيات روش استعماري انگليس شناخته شود، شما مي‌توانيد روش استعماري انگليس را با روش سلطه‌گري آمريكايي‌ها مقايسه كنيد. اصلاً آمريكايي‌ها تصور مي‌كنند چون ناوگان عظيم دارند، چون بمب اتم دارند، چون پول دارند، چون قدرت دارند، پس احتياجي به اين

زيركي‌ها و اين تدبيرها ندارند. يك برخورد خامي مي‌كنند، مثل يك ورزشكاري كه مي‌آيد بازو مي‌گيرد و ژست مي‌گيرد در برابر افراد ضعيف، آمريكايي‌ها هميـشه ظهورشــان، ظهور قدرت‌نمايانه است، اما انگليس‌ها اين طور نيستند. شما مي‌توانيد به عنوان نمونه نقش انگليس را در اين جنگ آمريكايي‌ها با عراق بررسي كنيد، اصلاً اين مي‌تواند موضوع يك پايان‌نامه باشد در رشته‌هاي علوم سياسي كه يك دانشجويي از اول موضع‌گيري‌ها و موذي‌گري‌هاي - اين دو تا در انگليسي‌ها خيلي نزديـك است، موضــع‌گيــري و موذي‌گري- اينها را با لشگركشي آمريكا به عراق مقايسه و بررسي كند. ما در آن هفته‌هايي كه صحبت از هجوم آمريكا به عراق بود، در ايران با انگليس‌ها صحبت مي‌كرديم -ما؛ يعني وزارت خارجۀ ما- انگليس‌ها مي‌دانيد چي جواب مي‌دادند؟ ما مي‌گفتيم آخر اين چه كاري استه كه آمريكا مي‌خواهد بكند؟ چه دليلي دارد كه يك كشوري بيايد مثلاً مثل آمريكا به عراق كوچك لشگركشي كند؟ ما كه مايل نبوديم اين اتفاق بيفتد. ما مي‌گفتيم كه شما چرا كمك مي‌كنيد؟ انگليس‌ها مي‌گفتند ما داريم مي‌آييم كه نگذاريم آمريكايي‌ها آن‌جا با ندانم‌كاري و عدم اطلاع ضرر بزنند به ملت عراق، ما اصلاً به اين دليل با آمريكايي‌ها همراه شديم كه از خسارت‌هاي بيشتر جلوگيري كنيم. بعد به ما مي‌گفتند شما كه مي‌دانيد آمريكايي‌ها كه عراق را نمي‌شناسند، ما عراق را مي‌شناسيم، ما مي‌دانيم كه در عراق مثلاً سلسله مراتب اجتماعي چگونه است، شخصيت‌ها چه كساني هستند، عشاير عراق مثلاً چه جورند، جنوب، شمال، چه جورند. ما داريم مي‌آييم كه در واقع به نفع ملت عراق سپر شويم جلوي افراط‌كاري‌هاي آمريكايي‌ها. وقتي هم كه آمدند رفتند بصره سر چاه‌هاي نفت و منافع خودشان را تأمين كردند. از آن‌جا توطئه و برنامه‌ريزي براي كارهاي اطلاعاتي در ايران كردند و كاملاً با يك چنين روش‌هايي در جنگ عراق شركت كردند. خود جنگ عراق اصلاً يك داستان طولاني است كه مي‌شود به عنوان يك نمونه انگليس و آمريكا را با هم مقايسه كرد. يك نمونۀ بارز ديگري هر روز و هر شب قابل بررسي است، تفاوت برنامه‌هاي BBC با برنامه‌هاي صداي آمريكا؛ يعني اگر يك كسي يك تحليل محتوا بكند و يك روش‌شناسي بكند از برنامه‌هاي BBC «شبكۀ ماهواره‌اي BBC» و آن را مقايسه كند با آمريكا يا با كشورهاي ديگر، آن وقـت متوجـه مي‌شود. شما مي‌بينيد كه BBC براي جلب توجه مي‌رود در اصفهان، در يك كارخانۀ توليد گز، آن‌جا يك برنامۀ جذاب زيبايي تهيه مي‌كند

كه تلويزيون خود ما در ايران تا حالا از شيوۀ توليد گز چنين برنامه‌اي تهيه نكرده و امثال اين جور برنامه‌ها. اينها را مي‌گذارد، يك عده‌اي به هواي ديدن اينها مي‌نشينند، آن وقت ممكن است در هفته دو تا، سه تا برنامه هم داشته باشد كه از همۀ اين زمينه‌سازي‌ها بخواهد آن نتيجۀ مورد نظر خودش را بگيرد. من مي‌روم به سمت پايان بحث خودم، چون بايد از حضورتان مرخص شوم و بروم مجلس كه ما كميسيون داريم. اين موضوع را صرفاً از آن جهت عرض كردم كه به اين روش‌شناسي استعمار انگليس توجه داشته باشيد، حالا ممكن است در مطالعات‌تان بر آن چه كه من گفتم يك چيزهايي هم اضافه بكنيد يا از آن مطالبي كه من عرض كردم يك چيزهايي را كم بكنيد، اين مهم نيست. مقصود اصلي من توجه شماست به سمت يك موضوع ديگري كه في‌نفسه ارزش بررسي دارد و اگر شناخته نشود ممكن است ما همين امروز هم باز در يك دام و چالۀ ديگري بيفتيم، به دليل اينكه روش حريف را نمي‌شناسيم، چون حريفي كه اين قدر قدرت انعطاف و قابليت انعطاف دارد، با اين سابقۀ طولاني استعمارگري، با اين وسعت منطقۀ تحت نفوذ و استعمار خودش، امروز مي‌آيد متناسب با شرايط جامعۀ ايران يك روشي انتخاب مي‌كند كه تا ما بخواهيم بفهميم، ممكن است صدمه‌اش را خورده باشيم. پس توجه به اين روش، ضروري است. خب البته همۀ اينها وقتي ممكن و مؤثر است كه درهاي كشور به روي استعمارگرها باز باشد. خوشبختانه در ايران بعد از پيروزي انقلاب اسلامي، انگليس و آمريكا نتوانسته‌اند مثل گذشته آن ارتباطات خودشان را حفظ كنند. اگرچه الآن هم اين ارتباطات براي انگليس به صفر نرسيده؛ يعني از آن رگ و ريشه‌هاي هزار فاميلي كه انگليس‌ها با آنها تماس داشتند، هستند و اينها ارتباطات سنتي خودشان را با آنها حفظ كردند و روابط دوستانه دارند به طُرُق مختلف، حالا در اينجا، در لندن. اما خيلي محدودتر است نسبت به قبل از انقلاب. اين خودش يك مانع اساسي‌اي است كه اينها نتوانند با نفوذ در همه قشرهاي اجتماعي كار خودشان را انجام بدهند. يك نكتۀ ديگر اين است كه امروز در ايران، توده‌ها نسبت به گذشته خيلي آگاه‌ترند. توده‌هاي مردم نمي‌توانند چيز بنويسند، كتاب بنويسند، سخنراني بكنند، اما آگاهند؛ يعني ما نبايد ملاك‌مان براي آگاهي توده‌ها اين باشد كه حالا آنها مي‌توانند ذهن‌شان را به صورت علمي نظم بدهند يا نه، ولي سطح آگاهي توده‌هاي مردم در ايران نسبت به 32 سال پيش خيلي افزايش پيدا كرده و مخصوصاً نسل جوان. 100 سال پيش نسل جوان ما مرعوب

تمدن غرب بود و اگر تقي‌زاده گفت ايراني بايد از فرق سر تا ناخن پا فرنگي شود، اين حرف، حرف يك نفر نبود، اين حرف مخاطب داشت كه از زبان او درآمد. يك جامعه‌اي كه هر كس مي‌خواست درس بخواند به احتمال 90 درصد خودباخته مي‌شد در برابر تمدن غربي. امروز اين طور نيست، امروز آنها هر كاري مي‌كنند كه در دانشگاه‌ها يك جريان نيرومند قابل توجهي در مقابل انقلاب اسلامي ايجاد كنند، نمي‌توانند و فراوانند جوان‌هايي كه انتقاد جدي‌اي نسبت به تمدن غرب دارند و در نتيجه مرعوب نيستند در مقابل تمدن غربي و اين وضع مخصوص ايران تنها هم نيست، در تمام كشورهاي اسلامي؛ يعني تمام كشورهاي اسلامي را مقايسه بكنيد امروز با 100 سال پيش، مي‌بينيد در يك قرن حالت خودباختگي به خودشناسي و نگاه انتقادي به غرب مبدل شده. ديگر اينكه دست‌ها را به علامت تسليم بلند كنند و مجذوب و مرعوب و مفتون شوند، اين گذشته، اين نيست، هست، يك درصد كمي هست در كشورها، اما در مقايسه با 100 سال پيش نه. و نمونه‌اش هم همين انقلاب‌هايي است كه اين روزها شاهد آنها هستيم. در همين ساعتي كه ما اينجا در دانشگاه تهران همايشي برگزار مي‌كنيم براي شناخت استعمار انگليس در ايران، صدها هزار و ميليون‌ها نفر از مردم كشورهاي اسلامي و عربي، آنها هم مثل ما قرن‌ها قرباني استعمار انگليس بوده‌اند، در ميدان‌هاي تحرير و لؤلؤ و كجا و كجا و در كشورهاي خودشان، در مقابل حكومت‌هايي كه استعمار آمريكا و انگليس بر آنها تحميل كرده، ايستاده‌اند و روزي نيست كه صدها نفر به شهادت نرسند، مي‌بينيد مردم در ليبي زير بمباران هوايي، تودۀ مردم در خيابان‌ها زير بمباران هوايي قرار دارند ولي به خانه‌ها برنمي‌گردند و عقب‌نشيني نمي‌كنند و با فرياد الله اكبر و لااله‌الاالله و با نماز خواندن در ميدان‌ها، حكايت از فرارسيدن يك دوران جديدي مي‌كنند. انشاءالله كه ما هم بتوانيم در دوران جديد سهم بايستۀ خودمان را با اين پيشتازي 32 ساله‌اي كه در اين امر داريم، ايفا بكنيم. سپاسگزاري مي‌كنم از همۀ شما و برايتان آرزوي موفقيت مي‌كنم.

والسلام عليكم

پانوشت

رئيس كميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي.

ميزگرد

ميزگرد

باحضور آقايان هدايت الله بهبودي، عباس سليمي نمين، صادق زيبا كلام،مجتبي سلطاني، مجيد تفرشي

بهبودي: بسم الله الرحمن الرحيم. آخرين بخش از همايش را شروع مي‌كنيم كه ميزگرد يا گفت و شنود آزاد بين 4 تن از مدعوين محترم هست كه من از اين عزيزان خواهش مي‌كنم جناب آقاي دكتر زيباكلام تشريف بياوريد، جناب آقاي سليمي نمين تشريف بياوريد خواهش مي‌كنم، جناب آقاي مجتبي سلطاني ميهمان بعدي خواهش مي‌كنم تشريف بياورند و جناب آقاي دكتر مجيد تفرشي. [آقاي تفرشي بيرون از سالن هستند اگر يكي از دوستان راهنمايي‌شان بكنند سپاسگزار خواهم بود]. براي اينكه سر گفتگو انداخته شود و مسائل به صورت كلي و جزئي طرح شود، هر كدام از عزيزان حاضر 5 دقيقه در مورد موضوع اين همايش نظرات خودشان را ابراز خواهند كرد و بعد مي‌پردازيم به تضارب آراء يا تعاطي افكار و احتمالاً سئوالاتي كه حاضرين از مدعوين محترم دارند، مطرح خواهد شد و ادامۀ كار. من خيلي اميدوارم كه زماني كه براي بيان سئوالات يا طرح مسائل داده مي‌شود رعايت شود، اگرنه از نظم عادي خارج مي‌شويم و كمتر نتيجه‌اي ممكن است به دستمان آيد. به جهت سن هم شده از آقاي دكتر زيباكلام استدعا مي‌كنم كه شروع كنند.

زيباكلام: با نام و ياد حضرت حق اگر به لحاظ عقل بود، آخر از همه بايد به من مي‌رسيد.

تفرشي: 30 ثانيه‌اش گذشت استاد. (باخنده)

زيباكلام: فرموديد كه 5 دقيقه. موضوع همايش...

البته من افتخار نداشتم كه از صبح كه كارتان را شروع كرديد اينجا باشم و مختصراً دو، سه تا سخنران آخر را افتخار داشتم و مطالب‌شان را شنيدم. به هر حال نگاه به تاريخ ايران و آن بخشي كه مربوط به انگستان مي‌شود، به نظر من به خصوص ظرف 3 دهۀ گذشته كه از انقلاب به اين سو بوده، در هاله‌اي از نگاه ايدئولوژيك فرو رفته و كارهايي كه صورت مي‌گيرد، كارهايي كه صورت گرفته چندان ارزش تحليلي و تاريخي و شناخت مناسبات و تحولات سياسي و اجتماعي ندارد، بلكه عمدتاً از يك منظر ايدئولوژيك به مناسبات بين ايران و انگلستان نگاه مي‌شود. از جمله و مهمترين بخشي كه مربوط به ايران و انگلستان مي‌شود، در حقيقت در يك چنين روزي اتفاق افتاده، در سوم اسفند سال 1299 كه كودتاي سردار سپه و سيدضياءالدين طباطبايي صورت مي‌گيرد و حسب روايت ايدئولوژيك زدۀ تاريخي ما، اين كودتا توسط انگلستان طراحي شده بود و به اجرا گذاشته مي‌شود و طبيعي است كه با به روي كار آوردن رضاخان سردارسپه و بعداً تبديل او به پادشاه و تشكيل سلسلۀ پهلوي، انگلستان در حقيقت سرمايه‌گذاري كرده بوده و بالطبع رضاشاه هر آنچه كه كرده در جهت مصالح، منافع و مطامع انگلستان بوده. اگر راه آهن كشيده در جهت مصالح انگلستان بوده، اگر دانشگاه آورده در جهت مصالح انگلستان بوده، اگر ارتش ايجاد كرده در جهت مصالح انگلستان بوده و در مجموع اينكه چهرۀ ايران را عوض مي‌كند اينها همه در جهت مصالح و منافع انگلستان بوده. مورخين و صاحب‌نظران حكومتي ما، وابسته به حكومت ما ظرف اين 30 سال گذشته به جد تلاش كردند نشان بدهند هر آنچه كه رضاشاه كرده در جهت مصالح و منافع انگلستان بوده و خيلي راحت از خيلي از نقاط عطف كودتا و تشكيل سلسلۀ پهلوي و نهايتاً شهريور 20 و پايان حكومت رضاشاه مي‌گذرند. اينكه حالا تا كي اين نگاه ايدئولوژيك زده به پهلوي‌ها و به ايران و انگلستان با ما همراه باشد، نمي‌دانم. خداوند عزيز مي‌داند ولي آنچه كه مي‌شود گفت اين است كه دارد يواش يواش يك جريانات جديدي، يك نگاه جديدي در جامعۀ ايران شكل مي‌گيرد كه دارد آن پوستۀ ايدئولوژيك حكومتي را مي‌شكند و دارد ازش مي‌آيد بيرون و دارد تلاش مي‌كند كه نگاهي جديد، نگاهي دوباره، نگاهي غيرايدئولوژيك زده به تاريخ تحولات سياسي و اجتماعي جامعه‌اش بيندازد. البته اين در مرحلۀ جنيني‌اش است، با دشواري‌هاي زيادي رو به رو است اما به نظر من همين كه به وجود آمده، تولد

يافته مثل نطفه‌اي كه در رحم شكل گرفته به نظر من جاي بسي اميدواري بهش دارد، توانسته بگويد من هستم. لذا اگر هم صدايش خيلي كوتاه باشد ولي متولد شده. فروغ فرخزاد شعري دارد كه مي‌گويد: «من خواب يك ستارۀ قرمز را وقتي خواب نبوده‌ام ديدم.» و به نظر من اين موجود، اين مولود زير درخت يحيي متولد شده و منظم دارد رشد مي‌كند و در ادامۀ آن شعر مي‌گويد كه نمي‌شود جلويش را بگيري و بودنش را، تولدش را دستبند بزني بيندازي زندان و بعد مي‌گويد كه از آسيد يحيي هم نمي‌ترسد و از پسر آسيد يحيي هم كه رفته لباس پاسباني تنش كرده از آن هم نمي‌ترسد و من فكر مي‌كنم به لحاظ فكري اين موجود متولد شده و قطعاً در سال‌هاي آتي، در دهه‌هاي آتي ما در ايران شاهد نگاه جديدي به مشروطه، به بعد از مشروطه، به پهلوي‌ها خواهيم داشت و اين نگاه قطعاً فارغ از نگاه ايدئولوژيك زدۀ مسلط امروزي خواهد بود.

بهبودي: تشكر. بدون اينكه من تذكر بدهم، حضرتعالي اصل موضوع را كه نقش انگليس در برآمدن رضاخان و تداوم سلسلۀ پهلوي بود عنوان كرديد. آقاي مجتبي سلطاني موضوع را در 5 دقيقۀ بعدي پي خواهند گرفت. خواهـش مي‌كنم.

سلطاني: بسم الله الرحمن الرحيم. به نظر مي‌آيد كه تشكيك در بديهيات و واقعيات مسلّم تاريخي در بسياري از مواقع براي برخي از كساني كه در عرصه‌هاي تبليغاتي و علمي كار مي‌كنند آنقدر مزايا دارد كه زير پا گذاشتن اصول اوليۀ بحث و بررسي علمي را ناديده مي‌گيرند. البته اينكه نسل جوان و نسل جديد بر اساس روح پرسشگر خودش نسبت به مفروضات در همۀ حوزه‌هاي علمي ترديد كند و در صدد بازخواني و واكاوي و شناخت روايت‌هاي روزآمد باشد، اين امري طبيعي است، اما اينكه در يك بحث علمي فضا را ببريم به سمت شعر و شاعرهاي اپوزيسيوني، من را ياد سال 1357 انداخت در همين دانشگاه تهران. سال 57 قبل از اينكه انقلاب اسلامي پيروز شود، اوج بحث‌هــاي سـياسي در سالن‌هاي مختلف و در محيط باز بود كه از جمله اين بندۀ كوچك هم در كانون خيلي از آن بحث‌ها قرار داشتيم و عجيب است كه احساس مي‌كنم گويا زمان به عقب برگشته و مجدداً همان بحث‌ها و با همان احساسات و روحيه‌ها تكرار مي‌شود؛ البته در پيرانه‌سري جواني كردن و با مزاياي پوزيسيون، ژست‌هاي اپوزيسيون گرفتن، اين هم خودش نوعي از مدهاي زمانه است. در هر حال آنچه در مورد ماهيت انگليسي كودتاي سوم اسفند در تاريخ داريم، هيچ ربطي به نگاه

ايدئولوژيك بعد از انقلاب ندارد. بعد از شهريور 20 شما مي‌رويد تاريخ را نگاه مي‌كنيد، در مطبوعات آن زمان، در سخنراني‌ها، در كتاب‌هاي آن زمان، در همان زماني كه مجدداً به دست انگليس و امريكا حكومت پهلوي در دل اشغال ايران توسط متفقين پا مي‌گرفت، اين بحث‌ها مطرح شده و جزء مسلمات محسوب مي‌شود. ده‌ها مقاله و كتاب و خاطره و سند تا قبل از 1357 منتشر شده در داخل و خارج از كشور كه تمامي ابعاد مختلف نقش انگلستان و وابستگي عميق خاندان پهلوي را به استعمار بريتانيايي و بعد هم امريكايي اثبات مي‌كند. حتي مثلاً در مورد راه‌آهن بعضي‌ها ممكن است تصور بكنند اين يك بحثي است كه الآن مطرح شده، كساني كه خيلي به دكتر مصدق عشق و ارادت مي‌ورزند و در مواقعي كه لازم باشد از ايشان خرج مي‌كنند، ايشان در خاطرات و تألمات خودشان مفصل اين بحث را مطرح مي‌كنند، قبلاً هم در مجلس مطرح كردند، استدلال‌هاي خيلي مفصلي ايشان مي‌كند كه اساساً اين راه‌آهن طراحي‌اش بر مبناي ملاحظات نظامي و استراتژيك بريتانيا بوده و به سود ملت ايران نبوده. خط آهن شرقي – غربي مزاياي اقتصادي و اجتماعي براي ايران داشته و اينها آمدند به خاطر اهداف نظامي خودشان، راه آهن شمال – جنوب را تأسيس كردند و مفصل توضيح مي‌دهد، البته فقط هم ايشان نيست؛ يا در مورد ارتش، كارخانجات صنايع من ده‌ها گزارش معتبر از ديپلمات‌هاي امريكايي و فرانسوي خواندم كه خود آنها تحليل مي‌كنند كه آنچه به عنوان ارتش مدرن هست، مجموعه‌اي از سوء استفاده و دزدي بيت‌المال و ايجاد يك چهرۀ پوشالي و ضعيف و دروغين از ارتش بوده، چيزي به عنوان ارتش مدرن نبوده و دانشگاهي هم كه در 1313 شكل مي‌گيرد در دورۀ رضاخان، در آن 7 سال اوليه اصلاً مجالي براي نشو و نما نداشته، كما اينكه همۀ نظام‌هاي ديكتاتوري براي بقاي خودشان، هم به ارتش احتياج دارند، هم به راه‌آهن و هم به دانشگاه و به خيلي از نهادهاي ديگر، دليل نمي‌شود كه اگر يك نظام ديكتاتوري وابسته‌اي براي تثبيت منافع متروپل و ارباب خودش، نهادهاي مدرن را تأسيس كرد، الزاماً در صدد خدمت¬گزاري به كشور و سرزمين خودش باشد. بحث زياد است كه حالا در فرصت بعدي.

بهبودي: متشكرم. از اينكه وقت را رعايت كرديد سپاسگزارم. جناب آقاي دكتر تفرشي 5 دقيقۀ بعدي را به سخنان خودشان اختصاص خواهند داد. الزاماً شما پاسخگوي اظهارات ديگران نخواهيد بود. نظر خودتان يا پاسخ به ديگران در اين

فرصت خواهد گذشت.

تفرشي: من اگر خيلي هنر كنم پاسخگوي اعمال خودم باشم! عرض به حضورتان وارد اين بحث مي‌شوم كه واقعاً توفيقي خداوند به من داده در طول دو دهۀ اخير كه به طور موازي و حالا به طور متواتر اسناد آرشيوهاي داخلي و خارجي را در موضوع خاص جلسه «روابط ايران و بريتانيا» مورد بررسي قرار بدهم و تصورم اين است كه نگاهي كه دارم، تلاش مي‌كنم كه نگاه متوازني باشد و به دور از تاريخ‌نگاري‌هاي مرسوم «حالا نمي‌خواهم بگويم مرسوم» تا حدي رايج در ايران و خارج از ايران و چه به نفع ايران، چه عليه ايران، با نيت آبروبري و آبروخري سعي مي‌كنم چيزي ننويسم و هدف والاتري براي تاريخ‌نگاري در ذهنم هست. بنابراين اجازه بدهيد راجع به كارهايي كه راجع به روابط ايران و بريتانيا مي‌شود انجام داد يا انجام شده يا در حال انجام است صحبت بكنم و فكر كنم كه تو قسمت بعدي هم اگر وقت باشد به نظرات خودم راجع به صحبت‌هاي دوستان عزيز بپردازم. به نظر من تا زماني كه ما دسترسي كامل و احاطۀ وسيع به منابع آرشيوي كشورهايي كه راجع بهشان كار مي‌كنيم نداشته باشيم، چه منابع منتشر شده، چه منابع منتشر نشده، كتاب و نشريات و منابع آرشيوي، ديد و نگاه كامل و دقيقي نسبت به تحولات ايران در ارتباط با آن كشور كه حالا فعلاً راجع به بريتانيا داريم صحبت مي‌كنيم، چه در مناسبات دوجانبه و چه در عرصۀ بين‌المللي و جايگاه اين دو كشور در تقابل و تعامل با همديگر نمي‌توانيم داشته باشيم. من در بحث‌هايي كه در همايش امسال و همايش قبلي انجام شد، وقتي دقت كردم، بسياري از موضوعات، موضوعات بسيار خوب و جالبي بودند ولي تقريباً در 80-70 درصدش متأسف بودم كه چرا محققي كه كلي زحمت كشيده و منابع را ديده، امكان دسترسي به منابع بين‌المللي و منابع آرشيوي خارج از ايران را نداشته و نتوانسته مطالب خوب خودش را كامل‌تر كند و بهتر ارائه بدهد و طبيعتاً نگاهش را تكميل‌تر بكند. به خصوص چيزي كه من جاي خالي‌اش را حس مي‌كنم و خودم تا حد توان ناچيز فردي‌ام در تلاشم كه پر بكنم، تاريخ روابط ايران و بريتانيا از كودتاي 1332 تا انقلاب اسلامي و سال‌هاي اول انقلاب اسلامي است كه فكر مي‌كنم كه منابع و اسناد راجع به آن خيلي زياد در اختيار نيست و يا منتشر نشده و يا در دسترس محققان داخلي وجود ندارد. اين البته اشكالي است كه در اين دوره به محققين غيرايراني هم مي‌شود كه دسترسي‌شان به منابع داخلي

ايران خيلي محدود است، يعني دو طرفه است. يك جادۀ دو طرفه است كه دو طرف مشكل دارند. بسياري از تحقيقاتي كه در سال‌هاي اخير در غرب هم صورت گرفته، اين مشكل را دارد كه از منابع داخلي ايران كمتر استفاده كرده‌اند. اين هم روي ديگر سكه است. شما مي‌دانيد كه بنده در طول 13-12 سال اخير مقالاتي هر سال منتشر كردم. از 5-4 تا مقاله گرفته تا همين ماه گذشته كه 10 تا مقاله راجع به تحولات هر سال روابط ايران و بريتانيا منتشر كردم 10 مقاله بود راجع به تحولات سال 1980 كه بر اساس تازه‌ترين اسناد آزاد شده در آرشيو ملي بريتانيا بوده. پيشنهاد مشخصم؛ يعني كاري كه خودم دارم مي‌كنم اين است كه اين مقالات را دارم چاپ مي‌كنم، اميدوارم روزگاري بتوانم نه به وضعيت محتوا ولي به قالبي مثل مثلاً كتاب آبي، دوست دارم چيزي به نام «كتاب آبي انقلاب اسلامي» بر اساس اسناد وزارت خارجة بريتانيا چاپ بكنم ولي همين مقالات را دارم چاپ مي‌كنم و اميدوارم كاري كه ناتمام مانده متأسفانه با رفتن آقاي اشعري از كتابخانۀ ملي و ما داشتيم انجام مي‌داديم و آن انتقال كل اسناد سال‌هاي دو دهۀ پاياني حكومت پهلوي تا زمان انقلاب در آرشيوهاي بريتانيايي و آرشيوهاي ايران است براي استفادۀ محققين داخلي ايران كه اميدوارم روزي صورت بگيرد كه فكر مي‌كنم خيلي مهم است و بدون آنها تاريخ‌نگاري سال‌هاي پاياني حكومت پهلوي و آغازين انقلاب، ناقص خواهد ماند.

بهبودي: متشكرم. آقاي سليمي نمين نوبت شماست براي 5 دقيقه خواهش مي‌كنم.

سليمي: بسم الله الرحمن الرحيم. براي اينكه بحث‌هاي چگونگي روي كار آمدن رضاخان را يك مقداري بيشتر درك كنيم بايد شرايط و وضعيت كشور را بعد از جنگ جهاني اول كاملاً در نظر بگيريم. در جنگ جهاني اول انگليس در مقابل عثماني و آلمان قرار داشت و منجر به فروپاشي عثماني و شكست آلمان شد. در فاصلۀ جنگ جهاني اول، روسيه هم از مدار خارج شد، بنابراين همۀ عوامل براي اينكه انگليس را قدرت مطلق قرار بدهد، فراهم كرد و انگليسي‌ها توانستند تغييراتي را در منطقه براي مصالح خودشان رقم بزنند. خب همزمان با اين مسائل، نفت در ايران كشف شد و اولين محموله‌هاي نفتي از مسجدسليمان به دست آمد. خب مشروطه هم در اين سال‌ها ملت ايران را و تمام اهل فكر و نظر را به هم مشغول كرده بود، يعني درگيري‌هاي داخلي در ارتباط با بحث مشروطه به طور جدي مناسبات داخلي را رقم زده بود. مهمترين اتفاق،

خروج روسيه از ايران بود. روسيه تمام قراردادهاي استعماري خودش را با ايران لغو كرد و خودش را از معادلات ايران بيرون كشيد. يكصد سال بين روس و انگليس در ايران رقابت بود و خروج روسيه از ايران، بهترين فرصت را براي انگليسي‌ها رقم زد. آنها توانستند نيروهاي قزاق را به سهولت در اختيار خودشان قرار بدهند، علاوه بر اينكه در جنوب امكانات داشــتند، بعد هــم مي‌دانيد كه باز هم انگليسي‌ها فرصت را مغتنم شمردند و حمله كردند به جمهوري قفقاز، حتي در آنجا يك تحركاتي را صورت دادند كه البته گرچه بعد قواي بُلشويك حمله كرد و انگليسي‌ها را پس زد، اما يك دولتي را هم انگليسي‌ها توانستند در آنجا شكل بدهند و به وجود بياورند و نگاه انگليسي‌ها به اين بود كه بتوانند نفت باكو را هم در اختيار بگيرند. در اين دوران 2 تا تفكر در انگليس وجود داشت: 1) تفكر آقاي كِرِزن بود كه آمده بود در ايران مطالعات جدي‌اي را صورت داده بود. او مدافع قرارداد 1919 بود و معتقد بود از طريق قرارداد 1919 مي‌توانيم ايران را كاملاً در اختيار خودمان قرار بدهيم، در برابر ايشان نظر ديگري وجود داشت كه وزير كشورهاي تحت سلطۀ انگلستان يا به عنوان حالا كشورهايي كه تحت استعمار انگليس بودند، نظر او اين بود كه خير، ما بايد يك ديكتاتور را در ايران روي كار بياوريم و از طريق اين ديكتاتور بتوانيم ايران را اداره كنيم، چون در اين ايام انگليسي‌ها به شدت به نيروهاي نظامي خودشان نياز داشتند و بنا داشتند كه قبل از خروج نيروهاي نظامي خودشان، مسئلۀ روي كار آوردن يك ديكتاتور را كاملاً حل و فصل كنند. اختلافاتي بين كِرِزن و وزير مستعمرات انگليس در مكاتبات و در اسناد، كاملاً مشهود است كه اين دو «يعني وزير مستعمرات انگليس و وزير خارجۀ وقت» با هم اختلاف جدي‌اي دارند در مورد مسئلۀ ايران كه نهايت مسئله به نفع وزير مستعمرات پايان پيدا مي‌كند و حالا من شرح مبسوط اين قضيه يعني چگونگي پيدا كردن يك عنصر نظامي قلدري كه مي‌تواند مطامع انگليسي‌ها را در ايران دنبـال كند را در فرصت‌هاي بعدي‌اي كه به من خواهند داد، دنبال خواهم كرد كه آيا واقعاً روايت‌ها را ما بعد از انقلاب ساختيم يا نه، روايت‌ها قبل از انقلاب هم وجود داشته و بر اساس آن، موضع‌گيري‌هاي دقيقي بر اساس مستندات تاريخي ملت ايران اتخاذ كردند و بر اساس آن، حتي مبارزه كردند.

بهبودي: خيلي ممنون آقاي سليمي. تشكر از اينكه وقت را رعايت كرديد. آقاي

دكتر زيباكلام شما بحث را ادامه مي‌دهيد يا مي‌خواهيد در قالب سئوال، بحث ادامه پيدا بكند؟

زيباكلام: يعني باز 5 دقيقه؟

بهبودي: بله بفرماييد، 5 دقيقه.

زيباكلام: من فقط پس يك 5 دقيقه صحبت مي‌كنم و بعد به آقايان ديگر و بعد هم اگر...

بهبودي: منتها خيزي كه برمي‌داريد طوري باشد كه آخر 5 دقيقه به نتيجه برسه صحبت‌تون، يعني مقدماتش خيلي گسترده نباشد.

زيباكلام: حالا به هر حال ديگر شما آن را بايد بگذاريد به عهدۀ خود من. عرض كنم كه من فكر مي‌كنم براي فرار از فرضيه‌هاي دايي جان ناپلئوني در خصوص كودتاي سوم اسفند و به قدرت رسيدن رضاخان و بعد رضاشاه، ما كاري را بايد بكنيم كه كمتر مورخين حكومتي ايدئولوژيك‌زده انجام مي‌دهند و آن هم اين است كه ما بايد نگاه بكنيم به شرايط سياسي و اجتماعي ايران مقارن با كودتا. خيلي خلاصه اگر بخواهم بگويم تا يك مقطعي حاكميت قاجارها بود. بعد انقلاب مشروطه شد در 1285 هجري شمسي و مشروطه نتوانست به قدرت برسد، ولي بخش عمده‌اي از قدرت قاجارها را شست با خودش برد. مثل اين چيزهايي كه بچه‌ها كنار ساحل درست مي‌كنند و موج مي‌آيد مي‌زند با خودش مي‌برد. بنابراين يك خلأ قدرت در ايران به وجود آمد از 1285 به بعد، بخشي از قدرت قاجارها بودند، بخشي از قدرت نيروي جديد مشروطه، مشروطه‌خواهان بودند. حاصل اين خلأ قدرت اين بود كه شما اگر از چابهار وارد ايران مي‌شديد و يك دور كامل مي‌زديد، بخش‌هايي از ايران يا عملاً از كشور جدا شده بود به دليل فقدان قدرت مركزي در تهران، يا اينكه ديگر رابطه‌اي بين آن بخش و قدرت مركزي در تهران نبود. سيستان و بلوچستان دست قبايل جنوب بود، خراسان دست محمدتقي‌خان پسيان بود، بيرون از شهرهاي اصلي خراسان دست تركمن‌ها بود، گيلان و مازندران دست كوچك خان بود قيام جنگل، نام جمهوري‌شان را هم گذاشته بودند جمهوري سوسياليستي سوويت گيلان. آذربايجان دست شيخ محمد خياباني بود. اينها عملاً از تهران خرج خودشان را جدا كرده بودند. كردستان در دست اسماعيل‌خان سيميتقو بود، خوزستان به كل و به جزء و به اصل و به فرع از ايران جدا شده بود. در

فاصلۀ 1285 كه انقلاب مشروطه بود تا 1300 كه كودتا صورت مي‌گيرد، ظرف اين 15 سال منحني انحطاط در ايران وجود دارد به لحاظ سياسي، به لحاظ اجتماعي، به لحاظ امنيت، به لحاظ اقتصادي. برخي مطالعات نشان مي‌دهد كه 2 ميليون از جمعيت قريب به 10 ميليون ايران در طي اين 15 سال از بين مي‌روند، به دليل قحطي، به دليل تيفوس، به دليل طاعون، به دليل اشغال خاك ايران توسط انگلستان، توسط روسيه، توسط امپراطوري عثماني و در پايان اين 15 سال همه به دنبال يك قدرت مركزي نيرومند هستند. مشروطه‌خواه‌ها، روحانيون، تجار، بازاري‌ها، روشنفكرها، تاريك‌فكرها، همه به دنبال يك حكومت منسجم هستند در تهران كه بتواند ايران را از ورطۀ سقوط و فروپاشي كامل نجات بدهد و من اين را در جاهاي ديگر گفتم، امروز هم مي‌گويم: ايراني كه امروز وجود دارد و شامل خوزستان و شامل كردستان و شامل آذربايجان است، مديون و مرهون رشادت و پايمردي‌ها و چكمۀ رضاشاه است كه اگر نمي‌بود، معلوم نبود كه آيا بخش‌هايي از ايران، امروز همچنان با ما مي‌بودند يا اينكه از ايران جدا شده بودند. بنابراين همه به دنبال يك قدرت مركزي بودند كه بتواند پايان بدهد به آن وضع بي‌ثباتي، به آن هرج و مرج، به آن وضعي كه نه امنيت بود، نه اقتصاد بود و نه هيچ چيز ديگر. نمي‌شود كودتا را بدون در نظر گرفتن اين شرايط سياسي و اجتماعي اين 15 سال در نظر گرفت. سناريوهاي مختلفي بود براي اينكه حكومت مركزي به وجود بيايد، قرارداد 1919 بود، تلاش‌هايي كه سر پرسي سايكس (Sir Percy Moles worth Sykes) كرد وزيرمختار انگلستان، براي اينكه خوزستان را به يك شكلي كه نفت در آن بود تثبيت بكنند و به گمان من كودتاي سوم اسفند 1299 را شما نمي‌توانيد بدون عقبۀ آن 15 سال در نظر بگيريد و با آن 15 سال است كه اتفاقاً كودتا معنا و مفهوم پيدا مي‌كند و سير تحولات بعد از كودتا. يادتان باشد كه شريف‌ترين، پاك‌ترين، ملي‌ترين، متديّن‌ترين شخصيت‌ها، از رضاخان حمايت كردند بعد از كودتا، براي اينكه ثبات و امنيت آورده بود، چيزي كه در آن 15 سال از بين رفته بود.

بهبودي: متشكرم، تشكر آقاي دكتر. جناب آقاي سلطاني بحث را ادامه مي‌دهيد شما؟

سلطاني: بله.

بهبودي: بفرماييد.

سلطاني: تاريخ ايدئولوژيك‌زده واقعاً يك گونه‌اي از تاريخ نويسي است كه در كشور، ما به آن مبتلا هستيم و خوب است كه واقعاً به طور جدي اين نقد و تحليل بشود. البته در خلال يك بحث علمي، گاهي اوقات اين تعبير به عنوان يك ليبل و برچسب مورد استفاده قرار مي‌گيرد و گاهي حاوي نوعي اهانت است تا مثلاً ديگران جرأت نكنند كه در اين وادي ديدگاهي را مطرح بكنند كه شبيه به آن باشد. اما فراتر از اين روش، به نظر مي‌آيد كه در يك فضاي علمي گونه‌هاي مختلف تاريخ‌نگاري از جمله تاريخ‌نگاري ايدئولوژيك‌زده بايستي بررسي و نقد بشود. اتفاقاً در كشور ما تاريخ ايدئولوژيك‌زده از دوران رضاخان شروع شد. ايدئولوژي ايران باستان را با استفاده از آموزه‌ها و دستاوردهاي صهيونيستي در ايران شكل دادند و بر اساس آن سعي كردند يك تاريخ جعلي‌اي درست بكنند تا هويت ايراني را به نادرست در مقابل هويت اسلامي قرار بدهند. انقطاع فرهنگي ايجاد بكنند، بستر تعميق استعمار و وابستگي را گسترش بدهند و مانع اصلي مقاومت در برابر استعمار و استبداد را كه فرهنگ و هويت مذهبي بود، از بين ببرند. در كنار اين تاريخ ايدئولوژيك‌زدۀ شاهنشاهي، تاريخ نويسي توده‌اي‌ها و ماركسيست‌ها و جريان چپ هم در ايران شكل گرفت. در دوران رضاخان خب تقريباً در بعضي از مطبوعات خارج از كشور و افراد تبعيدي يا فراري و بعد از شهريور 20 هم، چه در داخل، چه در خارج از كشور كه آنها هم با استفاده از نگرش ايدئولوژيك خودشان عمدتاً براي تبرئه و توجيه نفوذ استعمار شوروي، سعي مي‌كردند كه يك روايت تاريخي مطلوبي از خودشان ارائه كنند. بعد جريان‌هاي ناسيوناليست و ملي‌گراها هم كه براي اهداف سياسي خودشان بايستي سازوكارهاي فرهنگي را كسب مي‌كردند، درصدد چنين تاريخ‌نگاري‌اي برآمدند. مجموعۀ اينها در 30 سال اخير به يك ائتلاف آشكار و مشخصي رسيدند و يك تاريخ ايدئولوژيك‌زده‌اي را در مقابل تفكر و انديشه و تاريخ صادقانه‌اي كه در پرتو انقلاب اسلامي در حال باليدن بود شكل دادند؛ يعني ائتلافي از تاريخ‌نگاران توده‌اي، ناسيوناليست، سلطنت‌طلب و غرب‌گرا دست به دست هم دادند و به رغم اختلافات و رقابت‌هايي كه در دوران قبل از انقلاب يا حتي در اهداف سياسي روزمرۀ خودشان داشتند، براي مقابله با بيداري تاريخي پس از انقلاب اسلامي سعي كردند جعليات تاريخي را گسترش بدهند و ترويج كنند. بنابراين ما بايستي در مقابل اين گونه‌هاي مختلف تاريخ ايدئولوژيك‌زده واقعاً يك بحث و بررسي يا نقّادي علمي

بكنيم. اما خب اين صحبت كه پايمردي و رشادت رضاشاه، ايران كنوني را ايجاد كرد؛ اين سخن جديدي نيست. اين هم در طول 20 سال حكومت پهلوي مدام شنيده مي‌شد و گفته مي‌شد و نوشته مي‌شد، هم بعد از كودتاي 28 مرداد به خصوص كه محمدرضا پهلوي سعي مي‌كرد پدر خودش را تبرئه كند. به هر حال وقتي يك فردي مثل محمدعلي فروغي در مدرسۀ علوم سياسي خودش با مثال آوردن از آستين تأكيد مي‌كند كه ايران مثل يك آستين است و اگر دستي توش نباشد، اين آستين بي‌حركت مي‌ماند و آن دست، دست انگلستان است كه بايد ملت ايران را تكان بدهد و وابستگي به انگليس و استعمار تئوريزه مي‌شد و از آن دفاع مي‌شد، چيز جديدي نيست، ده‌ها كتاب نوشته شده. اين سخن، سخن بديعي نيست، در عين حال سخن متقني هم نيست، از محصولات تاريخ ايدئولوژيك‌زدۀ دوران شاهنشاهي است كه خب بارها تكرار شده و البته اسناد و مدارك مستند و معتبري هم وجود دارد. البته بنا به يك تعبير چون منافع انگلستان هم اقتضاء كرد كه هرات را از ايران جدا بكنند، بعد بخشي از مناطق شمالي ايران را جدا بكنند، مناطق غربي ايران را جدا بكنند، به اصطلاح معروف اين گربۀ كنوني متناسب با استراتژي منطقه‌اي آن زمان انگلستان بود، اگر بخواهيم با اين تعبير ياد بكنيم، بايد بگوييم رشادت‌هاي حكام انگليس، صهيونيست‌هاي انگليسي و رضاخان و مجموعه‌اي از فراماسون‌ها اين نقشۀ كنوني را براي ما حفظ كرده. اينكه يك ايران بزرگي را از زمان قاجار به وسيلۀ انگلستان تكه تكه كردند و اين تكۀ كوچك كنوني را آن هم در چهارچوب منافع خودشان تن دادند، البته خون‌هايي كه ملت ايران و سربازان وطن ريختند تا همين گربۀ كوچك را حفظ بكنند، آنها را خب طبيعي است كه در يك تاريخ ايدئولوژيك‌زده نمي‌شود به آن توجه كرد. بنابراين اگر قرار باشد كه رشادتي در تاريخ براي رضا پهلوي ثبت شود، قبل از همۀ اينها ارتش بريتانياي كبير و ملكۀ بريتانيا است كه بايستي به عنوان فرماندۀ اين رشادت از او ياد بشود.

بهبودي: تشكر آقاي سلطاني. جناب آقاي تفرشي.

تفرشي: بله، عرضم به حضورتان در ادامۀ آن جمله‌اي كه گفتم ولي ادامه ندادم، رويۀ مرسوم تاريخ‌نگاري بر اساس آبروبري و آبروخري، سعي مي‌كنم يه مقداري صحبت كنم تا آن‌جايي كه ممكن باشد راجع به شايد ابهام‌زدايي از دو تا ديدگاه كاملاً

متنافر كه يك ديدگاه رضاشاه را يك نوكر بي‌اختيار استعمار و امپرياليزم و بريتانيا به طور كامل و دربست مي‌دونه و يك نگاه هم كه قهرمان نجات ايران بدون هيچ گونه شائبه و شبهه‌اي. به نظر من اين نگاه ديو و فرشته‌اي در مورد رضاشاه و در مورد خيلي از اشخاص و جريانات تاريخي ايران شايد كارساز نباشد. البته من مطمئنم نه جناب آقاي سلطاني، نه آقاي دكتر زيباكلام، هيچ كدام وابسته به يكي از اين دو جناح نيستند ولي در مجموع سخنانشان ممكن است اين جور برداشت بشود كه نزديك‌تر به يكي از اين دو تا هستند...

همان كه جناب آقاي سليمي هم گفتند وزارت خارجه در لندن و وزيرمختار بريتانيا در تهران از سه جناح مختلف سعي مي‌كردند يك تغييري در اين بن‌بست سياسي، اين انسداد سياسي و يك تحولي براي حل مشكلات خودشان با ايران و مرتفع كردن خطر دولت جديد اتحاد جماهير شوروي، دولت جديد كمونيستي در مرزهاي شمالي ايران ايجاد بكنند. اين طبيعتاً هر دو تا وجود داشته؛ يك نياز داخلي و يك احساس خطر خارجي. لازم به توضيح من نيست و مي‌دانيد كودتاي سوم اسفند توسط رضاخان و سيدضياءالدين، تنها سناريوي آن موقع نبوده، سناريوهاي ديگر هم مطرح بود. اسناد انگليسي مي‌گويند اين سه تا قطب «حكومت بريتانيا» به توافق نمي‌رسند، در آخر كرزن به هرمن مي‌نويسه «وزيرمختار بريتانيا در تهران» كه اگر فكر مي‌كني كه خوب است از كودتاي سيدضياء و رضاخان حمايت بشود، اين كار را بكن با اختيار خودت، موفق شد ما هم حمايت مي¬كنيم و به اصطلاح اعتبارش پاي هر دوي ما، اگر نشد بايد پاسخگو باشي. اين چيزي است كه در خلاصۀ اسناد وجود دارد. بنابراين بحث كودتاي سوم اسفند يقيناً تا آن‌جايي كه من روي اسناد كار كردم، چيزي نبود كه انگليسي‌ها ايجادش كرده باشند، ولي در حمايتش هم ترديدي نيست؛ يعني اين دو تا را به نظر من بايد جداگانه و در دو تا باكس مختلف بررسي كرد. حالا ما تصور اين را داشته باشيم كه از روز سوم اسفند 1299 تا شهريور 20، از ابتدا تا آخر هر كاري رضاشاه كرده و هر عملي كه كرده، خوب يا بد، همه را پاي نوكري به انگليس بنويسيم هم، اين هم به نظر من نگاه خيلي يك دست و خام‌دستانه‌اي است. من تصورم اين است كه حكومت رضاشاه در اين دورۀ 20 ساله را مي‌توانيم به 3 دسته تقسيم كنيم و اين تقسيم‌بندي مال من هم نيست، ديگران هم گفتند كه يك دوره، دورۀ 1300 هست كه تقريبـاً دوره‌اي

است كه سيدضياءالدين كنار زده مي‌شه و تقريباً شروع قدرت مطلق سردار سپه است، تا 1307 دوره‌اي كه يك دورۀ تعامل و آشتي هست با اقشار مختلف جامعه به خصوص با جامعۀ روحانيت، البته به استثناء مرحوم سيدحسن مدرس؛ با روحانيت و با طبقات اجتماعي مثل بازار و جامعۀ سنتي كه مهمترين نقطۀ بارز اين دوره بين 1300 تا 1307 مسئلۀ تعامل علماي ايران و مردم و جامعه ايران و بازاريان ايران است با حكومت رضاشاه بر سر تخريب قبور ائمه در مدينه و در كشور جديد سعودي كه آن‌جا كاملاً دولت تعامل دارد. اسناد داخلي راجع به آن زياد چاپ شده، خارجي‌هايش هم من ديدم اخيراً پيدا كردم. مفصل دولت ايران و مردم ايران در يك تعامل هستند و يك تفاهم مشترك دارند با هم و حتي جامعۀ مذهبي و سنتي ايران. از 1307 به بعد تا 1314 يك تقابل و كشاكشي وجود دارد. رضاشاه سوداي يك سري نوگرايي‌هايي را دارد كه بعضاً جا مي‌افتد، بعضاً جا نمي‌افتد، بعضاً به زور جا مي‌افتد و كوتاه مدت است بسياري‌اش، بعضاً درازمدت هم مي‌تواند باشد، خيلي‌هايش هم نمي‌تواند باشد كه نقطۀ پاياني اين كشاكش، دوران ماجراي مسجد گوهرشاد در تيرماه 1314 است و كشف حجاب در دي ماه 1314 «چند ماه بعد» كه البته مي‌دانيد در اكثر كتب تواريخ به اشتباه اينها را برعكس مي‌گويند، يعني مي‌گويند ماجراي گوهرشاد نتيجۀ كشف حجاب بوده، در صورتي كه برعكس بوده. حالا آن يك بحث فرعي است كه ربطي به موضوع ندارد. از 1314 تا 1320 مسئلۀ سركوب جامعة مذهبي و سنتي است در اين 6 سال و در واقع قدرت مطلق رضاشاه و زماني كه تقريباً فساد و خودكامگي سياسي به طور مطلق صورت مي‌گيرد و تبديل به فساد مالي هم مي‌شود و مي‌رسد به جايي كه در آغاز جنگ جهاني دوم، دولت رضاشاهي كه در ابتداي كار همان طوري كه به درستي جناب آقاي دكتر زيباكلام فرمودند صفحات جنوبي ايران را امن مي‌كند و تا حدي شكوفا مي‌كند، در سال 1318 و 19 به دليل گرفتاري‌ها و ناامني‌ها و قحطي‌ها، صفحات جنوب ايران خالي از سكنه مي‌شود، مردم فرار مي‌كنند. بندر لنگه خالي مي‌شود به طور كامل؛ يعني شهريور 20 مي‌توانيم بگوييم كه قدرت اشغال خارجي بود، مي‌توانيم بگويم ناتواني داخلي بود ولي يك روندي بود كه از قبل شروع شده بود. چيزي نبود كه يك شبه اتفاق بيفتد. افول حكومت رضاشاه از سال 18 تقريباً شروع مي‌شود، به تدريج به يك جايي مي‌رسد كه با يك تلنگر خارجي به نتيجه مي‌رسد. بحث يك شبه نبوده، چيزي

كه در ادبيات دوران پهلوي هم كتابي راجع به آن نوشتند «ناگهان در يك سپيده دم»، هيچ تحول تاريخي در ايران به خصوص سوم اسفند و شهريور 20 يك شبه اتفاق نيفتاد، همه‌اش محصول خارجي نبود. بحث داخلي بود، خارجي‌ها هم البته مثل هميشه علاقه‌مند هستند بر اساس منافع ملي خودشان، به خصوص بريتانيا، سوار موج بشوند كه در مواردي توانستند، مواردي هم نتوانستند. متشكرم.

بهبودي: تشكر مي‌كنم. آقاي سليمي شما بفرماييد.

سليمي: من راستش تعجب كردم كه بحث وارد اين حوزه شد كه ايدئولوژي يك چماقي بشود كه آقاي زيباكلام بر سر مخالفين و متقابلاً برادر عزيزمان عليه ايشان به كار گرفت. اصلاً اصل اين بحث در يك محيط علمي، يك رويۀ بسيار غلطي است كه ما در محيط علمي اولش يك چماق بسازيم، بگوييم كه من يك تاريخ حقيقي مي‌خواهم بگويم، همۀ كساني كه مقابل من هستند، اينها ايدئولوژيكند، ايدئولوژي هم يك چماق است. اين بحث علمي نشد.

منظور آقاي زيباكلام اگر اين است كه مثلاً تاريخ دولتي، حالا بگويند كدام دولت‌مرد چنين نظري داده، من نقدش مي‌كنم. خب اين بحث منطقي و علمي است. اين چماق ساختن را در محيط علمي ديگر فكر مي‌كنم منسوخ بدانيم. ايدئولوژي را يك چماق كنيم و بعد بگوييم كه ببينيد آقايون همۀ كساني كه نظرات مقابل من را دارند، اينها جزء آن چماق‌هايي هستند كه بايد كنارشان گذاشت؛ خير. متقابلاً هم همين طور. مي‌توانيم بگوييم آقا مثلاً فرض كنـيم تاريخ‌نگاري دولتي. گرچه در ايران هم بعد از انقلاب بعضي‌ها مثل آقاي زيباكلام، مثلاً رئيس نيروي انتظامي ما بعد از اينكه استعفاء داد و از آن‌جا آمد گفت كه من مي‌خواهم يك رضاخان مثلاً مسلمان شوم؛ يعني اگر واقعاً دولتي بخواهيم بگوييم، آيا در خود دولتمردان هم تصوير واحدي از رضاخان هست؟ وجود ندارد. بنابراين اين جوري بحث كردن در محيط دانشگاهي، يك شيوۀ منسوخ شده است يا بايد دانشجويان پس بزنند، نگذارند آدم‌هايي در قالب بحث علمي، چماق‌داري را دنبال بكنند. از جانب ايشان هم من تعجب كردم كه ايشان وارد همان دايره‌اي شدند كه آقاي زيباكلام ترسيم كردند. اگر ايدئولوژي است، ايدئولوژي بايدها و نبايدهاست. همۀ جوامع داراي ايدئولوژي هستند «تعريف ايدئولوژي را مي‌خواهيم بگوييم» تاريخ‌نگاري ايدئولوژيك يعني چي؟ يعني يك

دانشجويي بايد سئوال كند از آقاي زيباكلام كه تاريخ نگاري ايدئولوژيك يعني چي؟ يعني چي اصلاً؟ اين واژه‌سازي‌ها، واژه‌سازي‌هاي چماق‌داري است در واقع، يعني چماق زدن بر سر مخالف كه او را قبل از سخن گفتن، منكوبش كند. ببينيد يك بحثي را ما دنبال كنيم، آقاي زيباكلام گفتند تمام شخصيت‌هاي وزين آن ايام از رضاخان دفاع كردند، خب به عنوان دانشجو سئوال كنيد كه چه كساني بودند؟ يعني شخصيت‌هاي ملي پايبند به مسائل ملي چه كساني دفاع كردند از رضاخان؟ اين را مشخص كنيد، بعد ببينيم كه آيا مي‌تواند نظر آنها براي ما در شناخت رضاخان تأثير داشته باشد، اين حرف خيلي خوبي است، منتها، حرف كلي نزنيم، يك بحث كلي مطرح نكنيم، اينجا جايي نيست كه ما ادعاهاي كلي و عرض كردم چماق‌هاي كلي. ببينيد عزيزان در مقالات‌شون ارائه دادند كه عامل تضعيف توان ملي، انگليسي‌ها بودند، فكر كنم آقاي زيباكلام هم قبول داشته باشند كه اگر 2 ميليون در ايران كشته شد كه قطعاً آمارش بيشتره، عاملش انگليسي‌ها بودند. انگليسي‌ها قحطي كاذب به وجود آوردند تا توان ملي را در ايران تضعيف كنند. اگر خوزستان از ايران داشت جدا مي‌شد، عامل انگليسي‌ها در آنجا خزعل داشت عمل مي‌كرد، مدال‌هايي كه خزعل از انگليسي‌ها گرفته، امكاناتي كه، حتي چادري كه خزعل داشت؛ يك چادر بسيار لوكس اشرافي كه خزعل داشت، انگليسي‌ها به او اهدا كرده بودند. در اينكه نمي‌توانيم ترديد داشته باشيم كه تمام اقداماتي كه براي تضعيف دولت مركزي بود، توسط انگليسي‌ها هدايت مي‌شد. چه شد كه بعد از كودتاي 1299 به يك باره سياست‌هاي انگليس تغيير كرد؟ همان خزعلي كه تا ديروز با پول انگليسي‌ها در جهت تضعيف دولت مركزي كار مي‌كرد، رسماً انگليسي‌ها به او نامه مي‌نويسند كه از الآن به بعد شما بايد مطيع و منقاد كي باشي؟ رضاخان. آيا ماهيت انگليس تغيير كرده يا يك فردي آمده روي كار كه مي‌خواهد مصالح انگليسي‌ها تأمين شود؟ اگر تا ديروز سياست بر اين بود كه دولت مركزي تضعيف شود، براي اينكه بتوانند قراردادهاي بيشتري از دولت مركزي بگيرند، امروز دولت مركزي در اختيار آنها قرار گرفته و افرادي كه ايجاد تفرقه و تجزيه‌طلبي را در ايران دنبال مي‌كردند، دعوت به اطاعت از رضاخان مي‌شوند. اين بحث به نظرم بحث مهمي است كه اگر ما در اين جلسه بتوانيم به آن بپردازيم كه چه تغييري صورت مي‌گيرد كه بر مبناي آن سياست‌ها متغير مي‌شود، اين بحث خوبي خواهد بود و نتيجه‌گيري خوبي هم خواهيم داشت.

بهبودي: سپاسگزارم. شما آقاي دكتر...

زيباكلام: ديگر اجازه بفرماييد خانم‌ها و آقايون اگر...

بهبودي: يك سئوال به دست من رسيده...

سلطاني: مي‌توانم نكته‌اي را بگويم؟

بهبودي: اجازه بدهيد، وقت را ممكن است كه چيز بكنيم. الآن وقت دكتر زيباكلام است. يك سئوال بيشتر نرسيده اگر دوستان محترم باز هم سئوالاتي دارند لطف كنند بفرستند كه حداقل 5-4 تا سئوال باشد كه قابليت...

الآن نوبت آقاي زيباكلام است. اگر صحبت مي‌كنيد يا وقت‌تون را...

زيباكلام: نه خير، اگر خواهرها و برادرها كتبي يا شفاهي...

بهبودي: يك سئوال داريم الآن.

پرسش‌كننده: با عرض معذرت و تشكر از اساتيد محترم كه بحث استعمار انگليس و خيانت‌ها و جنايت‌هاي انگليس را مطرح مي‌كنند. من فكر مي‌كنم كه مسير بحث را جناب آقاي مجيد تفرشي و آقاي زيباكلام از آن حدود خودش تغيير دادند و به تبع اين آقاي مجتبي سلطاني و آقاي سليمي هم منفعل از مباحثي كه اينها مطرح كردند شدند. بحث اصلي اين است كه ما بررسي استعمار انگليس را در ايران داشته باشيم كه هم در سه قرن گذشته، به خصوص از جنگ جهاني اول، انگليس در ايران چه خيانت‌ها و جنايت‌هايي مرتكب شده. از قتل عامي كه توسط سر پرسي سايكس رئيس پليس جنوب در جنوب ايران، به خصوص تنگستان، دشتستان و بوشهر مرتكب شد، حتي جناياتي كه در يزد، پليس جنوب مرتكب شده. اينهايي كه مي‌گويم طبق اسناد است، من فكر مي‌كنم كه آقاي تفرشي اسناد را نمي‌بيند، يك مقدار تحت تأثير اسناد انگلستان است، اتفاقاً ما خودمان اينجا اسناد خوبي داريم. اگر ايشان فرصت كند در ايران زندگي كند به اسناد بهتري مي‌رسد. لذا اين فجايع و مظالم بايد مطرح بشود نه اينكه بياييم بگوييم حالا تاريخ‌نگاري و اينها، مراكز شرق‌شناسي انگلستان، مراكز تاريخ‌نگاري انگلستان، تغيير هندسۀ تاريخي و اينها يك بحث ديگر است. اصل مسئلۀ استعمار بايد مطرح بشود، خصوصاً حركتي كه انگلستان پس از انقلاب مشروطيت كرد، تقسيم ايران در 1907، قرارداد تحميلي ذلت بار 1919 و كودتاي انگليسي 1299 كه اتفاقاً اين هم در اقوال رجال سياسي آن دوران هست، هم در اسنادي كه اخيراً منتشر كرديم. درست 27

روز بعد از كودتاي 1299، حزب صهيونيسم در ايران اعلام موجوديت مي‌كند. نامه‌اي به امور داخلي مي‌نويسد در ادامۀ بحث برادرمان تقي‌پور كه متأسفانه فرصت نشد به صورت كامل بيان كنند و در شانزدهم فروردين در سراسر ايران اعلام مي‌كند اين را. حضور خود سيدضياءالدين در دوراني كه مدير روزنامۀ رعد و برق بود و عملكردش و بعداً هم كه از طرف انگليس‌ها به فلسطين مي‌رود. موضوع چهارم در جواب برادرمان آقاي زيباكلام، رضاخان «البته ايشان حق دارد افتخار كند ولي براي ملت ايران مايۀ ننگ بود» يك فرد نظامي كه فاقد علم، اخلاق اوليه و نسب و شخصيت انساني بود، انگليس‌ها بر اين مملكت تحميل كردند. آن حوادثي كه در دوران رضاخان از ابتدا تا انتها گذشته، جريان فراماسونري وابسته به انگليس بود. من فكر مي‌كنم كه شما مسير بحث را در همان حدود استعمار...

بهبودي: از چه كسي سئوال كرديد شما؟ چه كسي بايد پاسخ بدهد؟

پرسش شونده: من سئوال نكردم. اظهارنظر كردم.

بهبودي: آقاي زيباكلام شما هنوز نمي‌خواهيد صحبت كنيد؟

زيباكلام: والله من پيشنهاد مي‌كنم كه ايشان بيايند اينجا و ايشان هم 5 دقيقه، 5 دقيقه مثل ما صحبت بكنند. (با خنده).

سلطاني: به هر حال انتخاب نحوۀ بحث و موضوعات بحث طبيعي است كه بستگي به سليقه و گرايش فرد دارد و نمي‌شود تحميل كرد، يك مقدار هم فضاي بحث پيش مي‌برد، ضمن اينكه گاهي اوقات نوع بحث ايجاب مي‌كند كه شما از مقبولات و نكاتي كه فرد نسبت به آن استدلال مي‌كند در پاسخ استفاده كنيد، علي‌رغم اينكه ممكن است خود شما به آن نگاه اعتقادي هم نداشته باشيد. ضمن اينكه من فكر مي‌كنم كه ما از اين مرحله عبور كرديم كه بخواهيم حالا نوع نگاه خاص خودمان را يا روش بحث مطلوب خودمان را به ساير اعضاي محترم ميزگرد توصيه بكنيم. اما آنچه كه مسلّم است در شكل‌گيري هر پديدۀ اجتماعي قطعاً علل و عوامل متعدد و شرايط اجتماعي و فرهنگي و اقتصادي و سياسي و ده‌ها عنصر و عامل دخيل هستند، به هيچ‌وجه نمي‌شود پديده‌هاي اجتماعي و داخلي را تك عاملي نگاه كرد. اگر سخن از نقش استعمار انگليس در برآمدن رضا پهلوي و تداوم سلسلۀ پهلوي هست، به مفهوم نگاه تك عاملي نيست، اين در سال گذشته هم در اينجا تأكيد شد. بله شرايطي در كشور ايجاد شد كه

اتفاقاً در ايجاد آن شرايط و زمينه‌سازي هم خود انگليسي‌ها نقش داشتند، بي‌كفايتي رجال و مشكلات و مسائل ديگر و فقدان خيلي از نهـادها و زمينه‌هايي كه مانع آن ضعف‌ها و مشكلات شود دست به دست هم دادند، جامعه رفت به سمت نياز به يك كسي كه امنيت را ايجاد بكند. خب اينجا استعمار انگليس موج‌سواري كرد و يك ديكتاتوري را كه مطلوب خودش بود و فاقد هر پايگاهي در درون كشور بود و كاملاً شرايط وابستگي مطلق را داشت، پيدا كرد، صيد كرد، پرورش داد و آمد و اين هم فقط در مورد ايران رخ نداده، در مورد خيلي از مناطق دنيا آدم‌هاي بي‌ريشه و بي‌پايه و بي‌هويتي را برداشتند به عنوان ديكتاتور بر سر ملت‌ها آوردند. حالا اگر رضا پهلوي در ايران 20 سال ديكتاتوري كرد خيلي از عوامل انگليس و امريكا 30 سال، 40 سال، 50 سال هم در خيلي از نقاط دنيا حكومت كردند. اما من تعــجب مي‌كنم از اين مد جديدي كه البته در فضاي اين 15-10 سال اخير خيلي علني شده، و الّا از ابتداي انقلاب بود كه ژست انصاف نسبت به رضا پهلوي به منزلۀ يك نوع ديدگاه علمي مطرح شود و اينكه همه چيز رضا پهلوي را ما نبايد...

اصلاً صحبت سر اين نيست كه همه چيز. يك آدم وابستۀ خائني خيانت كرده، در مجموعۀ خيانت‌هايش شما ميكروسكوپ مي‌خواهيد بگذاريد بعضي از آثار طبيعي و عَرَضي بعضي از اقداماتي را كه او هم نيتش نبوده به نام آن بنويسيد. مملكت كه ملك طلق او نبوده، خيلي از بچه‌ها و آدم‌هاي اين مملكت كار كردند، تلاش كردند و كشور را ساختند، امنيت ايجاد كردند، نهادهايي را به وجود آوردند اما معدل و جهت كلي و گفتمان حاكم بر دولت و نظام رضا پهلوي و بعد هم پسرش، وابستگي و تأمين منافع استراتژيك اربابان خارجي‌شان بوده. حتي مثلاً اشاره‌اي كه به مسئلۀ وهابيت و اينها شد، تخريب قبور ائمه با وساطت و فشار عين‌الملك هويدا كه سفير رضا پهلوي بود انجام شد. خود رضا پهلوي هم كه خود اسناد متقن مي‌گويد هيچ‌گونه اعتقادي به هيچ چيز نداشته و حتي خودش به شدت دشمن اسلام هم بوده، اما اولش براي حكومت گل ماليد به سرش و آمد در خيابان و دستۀ عزاداري به پا كرد و يك سري از روحانيون را هم گول زد، مخبرالسلطنۀ هدايت مي‌گويد: بعد از 7 سال پرده‌هاي پروگرام رفت بالا، داستان هم از سال 1314 شروع نشد، از همان زماني كه مسئلۀ متحد‌الشكل كردن لباس‌ها و بعد هم برخورد با مجالس ديني و نظام روحانيت و اينها شروع شد،

حداكثري كه توانسته بود ظاهرسازي بكند رضاخان، حالا در آن اختلاف هست بين 6-5 سال تا 7 سال، البته اين به آن مفهوم هم نيست كه اگر در عرصۀ داخلي ظاهرسازي مي‌كرد، از حيث وابستگي و سياست خارجي، سياست خارجي مستقلي داشت، نه، فقط براي اينكه بتواند فريب بدهد افكار عمومي را و بخشي از روحانيت را، بخشي از روشنفكران ملي و مستقل را، خب اين حركت‌ها را انجام داده. حالا دليل نمي‌شود كه ما بگوييم نه، يك رضاخاني بوده، آدم متفكري بوده، آدم فهميده‌اي بوده، براي ايران اهداف بالا و والا داشته، آمده بعد هم به اتكاي نيروي ملي به حكومت رسيده، تمام اسناد واقعي تاريخي را بگذاريم كنار بگيم كه اينكه كودتا صد در صد انگليسي بوده، من يقين نكردم. خب اين يك چيزي است كه عجيب است، تمام اسناد مي‌گويد كودتا صد در صد انگليسي بوده اما اينكه در بين بخش‌هاي مختلف حاكميت انگليس اختلاف نظر وجود داشته، اين چيزي از ماهيت انگليسي كودتا كم نمي‌كند. بله حالا مثلاً وزارت خارجه با سرويس جاسوسي با حكومت هند و بريتانيا، با بخشي از دولت در مورد نحوۀ ادارۀ ايران اختلاف نظر داشتند اما در مجموع همۀ اينها با همديگر در شكل‌گيري اين كودتا و بعد هم بهره‌گيري از كودتا اتفاق نظر داشتند. ماهيت انگليسي كودتا يك امر يقيني است، تمام اسناد، نه فقط اسناد ايراني، نه فقط اسناد خــود انگليسي‌ها، اسناد ديپلمات‌هاي امريكايي، اسناد ديپلمات‌هاي فرانسوي و ساير اسناد مستقل هم اين را تأييد كرده و اثبات كرده و عجيب است كه آن وقت اين واقعيات مسلّم كه در تمام اسناد وجود داشته، با برخي از اسناد جديد تبليغاتي گزينش شده كه با حمايت ويژۀ دولت انگلستان براي رفوگري از سابقۀ استعماري خودش مي‌خواهد در دنيا و در بين ايراني‌ها ترويج بكند، ما همۀ آن اسناد را بگذاريم كنار و بعضي از مطالب...

البته عرض كردم اين ديدگاه، ديدگاه جديد و بديعي نيست. در دوران پهلوي تمام اين ديدگاه‌ها به شدت مطرح شد، سندسازي شد، در موردش استدلال هم شده، بنابراين در اين مورد اصلاً تاريخ‌نويسي جديدي تولد پيدا نكرده بلكه در واقع همان تاريخ‌نويسي گذشته دارد بازسازي مي‌كند خودش را و مجدداً مي‌خواهد خودش را احياء بكند.

بهبودي: تشكر. آقاي تفرشي...

تفرشي: بله، من مي‌خواستم راجع به صحبت‌هاي آقاي تبريزي كه با صحبت‌هاي

ديگر يك مقداري بحث به جاهاي ديگر رفت كه مجبورم يك مقدار توضيح بدهم. صحبت‌هاي آقاي تبريزي يك مقداري شبيه عوض كردن موج راديو بود كه چند لحظه روي هر كانالي است، من نتوانستم خيلي جمع‌بندي كنم. عرض به حضورتان چيزي كه شما راجع به بنده گفتيد متأسفانه طبق معمول خيلي غيرمنصفانه و ناجوانمردانه بود. بنده خيلي بيش از شما و پيش از شما در آرشيوهاي ايراني غلت زدم، كار كردم، چيز چاپ كردم قبل از شما و بيش از شما. هنوز هم اين ارتباط را دارم و افتخار مي‌كنم دارم. استفاده از آرشيوهاي خارجي يك چيز اضافه‌اي هست براي اين تحقيقات. منابع دست اول تاريخي را ما محكوميم و بايد از آنها استفاده كنيم با ديدگاه انتـقادي، هيچ ربــطي به شرق‌شناسي و اين حرف‌ها هم ندارد. چيزي كه شما مي‌فرماييد حرف‌هاي كلي است از همان قماش صحبت‌هاي ايدئولوژيك كه ايشان فرمودند. بنابراين اينها حرف‌هايي است كه خريدار دارد، يك عده هم مي‌خوانند و لابد كيف هم مي‌كنند، ولي مثل پاپ‌كورنه، مثل پف فيله، ما مي‌خوريم، خوشمزه هم هست ولي غذا نيست متأسفانه. عرض به حضورتان بحث استفاده از اسناد تاريخي كشورهاي خارجي، با افتخار عرض مي‌كنم خدمت‌تان كه بنده تا به حال 300 هزار برگه اسناد آرشيوهاي مختلف بريتانيا و امريكا را خواندم، عكس‌برداري كردم و استفاده كردم، باز هم خواهم كرد براي اينكه مي‌بينم اطلاعاتي كه در آنها هست، مكمل اطلاعات اسناد داخلي و بالعكس اسناد داخلي هم مطالبي دارد كه اسناد خارجي ندارند. اينكه شما مي‌گوييد همه را بريز دور و به درد نمي‌خورد، اينها حرف‌هاي مفتي است كه به نظر من بحث تحقيقي نيست؛ يعني كوچك‌ترين اعتبار تاريخي ندارد و اساساً متأسفم كه در چنين فضايي، چنين صحــبت‌هايي گفته مي‌شود براي اينكه به قول مولا اميرالمؤمنين شما دشمن چيزي هستيد كه به آن نادانيد، نمي‌داني راجع بهش داري صحبت مي‌كني. 300 هزار برگ من سند ديدم، تازه يك دهم‌اش را من ديدم. وقتي شما رفتي يك صدم‌اش را ديدي و اين اظهارنظر را كردي، آن وقت حق داري اين جوري صحبت بكني. بنابراين نبايد چيزي را كه اصلاً نمي‌دانيد چي هست را اين جوري راجع بهش فلّه‌اي قضاوت كنيد؛ اين يك نكته. نكتۀ بعدي بحث مطلبي است كه آقاي سلطاني فرمودند راجع به بعضي صحبت‌هاي من، متأسفم، من پايان نامۀ دكترايم عنوانش هست «جامعۀ مذهبي ايران و تغييرات اجتماعي دورة رضاشاه» كل بحث من، بحث انتقاد و به چالش كشيدن

فعاليت‌هاي اجتماعي و ديني و فرهنگي دورۀ رضاشاه است. من نه مدافع رضاشاه هستم، نه توجيه‌گر حكومت رضاشاه هستم و نه دفاع مي‌خواهم بكنم، ولي بحث من، بحث ديو و فرشته ساخت است كه يك نفر از بدو تولد نوكر و خائن و مزدور و جاسوس و جاني و خائن است، تا روز مرگش هم همين جوري است و هيچ استثنائي هم وجود ندارد. اين نگاه، نگاه خطرناك تاريخي است و هيچ جايي هم نمي‌برد، روز به روز هم الحمدلله را به افول و زوال است و ان‌شاءالله كه زائل هم خواهد شد.

بهبودي: خيلي ممنون. يك سئوالي را يكي از شركت‌كننده‌هاي در جلسه مطرح كردند كه اين را خواهش مي‌كنم آقاي سليمي پاسخ بدهند. فرمودند يا نوشتند كه به راستي چرا هر كسي مطابق روايت‌هاي رسمي دو سه قرن اخير دنياي غرب، تاريخ را قرائت و بازگويي كند، همه بايد چشم و گوش بسته بپذيرند و همان را تكرار كنند، اما هرگونه پژوهش و تاريخ‌نگاري مبتني بر اسناد و مدارك و شواهد متقن كه آن روايت‌هاي رسمي تاريخ‌نگاري غربي را زير سئوال ببرد يا با آن هم‌نوايي نداشته باشد و به خصوص برخلاف آن باشد، ايدئولوژيك و دولتي و سطحي و قابل مذمّت است. آيا اين شيوۀ نگاه و رفتار، نوعي جدال با واقعيت‌ها و تقابل با روح آزادگي علمي و پژوهشي نيست؟

سليمي: خيلي ممنون از كسي كه اين سئوال را كرده. ببينيد عرض كردم اين يك نوع استفاده از چماق است، بگذاريم و اصلاً بگذريم، اصلاً فرض كنيد جمهوري اسلامي‌اي رخ نداده و آنچه كه بعد از سال 57 مطرح شده وجود خارجي ندارد. برگرديم به آثاري كه در دوران پهلوي نوشته شده. قطعاً در دوران پهلوي افرادي بودند كه رضاخان را همان گونه كه جناب آقاي زيباكلام عرضه كردند، عرضه مي‌كردند. بعضي از نيروهاي مبارز هم كه اصلاً مذهبي نبودند، ببينيم رضاخان را چه جوري معرفي كردند. فرض كنيم حالا اين چماق آقاي زيباكلام بر سر همۀ ما فرود آيد و ما سكوت كنيم، بگوييم آقا همۀ ما تاريخ ايدئولوژيك داريم. اصلاً ببينيم دكتر مصدق راجع به رضاخان چه مي‌گويد، من از كتاب آقاي دكتر مصدق مثال مي‌آورم كه در دهۀ 30 نوشته شده؛ يعني دو دهه قبل از انقلاب اسلامي، اصلاً پديده‌اي به نام انقلاب اسلامي هنوز شكل نگرفته، ايشان در مورد پهلوي اين گونه مي‌گويد: همه مي‌دانند كه سلسلۀ پهلوي مخلوق سياست انگليس است، چرا كه تا سوم اسفند 1299 غير از

عده‌اي محدود كسي حتي نام رضاخان را هم نشنيده بود و بعد از سوم اسفند تلگرافي از او به شيراز رسيد «چون آن موقع دكتر مصدق والي فارس هست» هر كس از ديگري سئوال مي‌كرد و مي‌پرسيد اين كيست؟ كجا بوده؟ و حالا اين طور تلگراف مي‌كند: «بديهي است شخصي كه با وسايل غير علمي وارد كار شود، نمي‌تواند از ملت انتظار پشتيباني داشته باشد، به همين جهات هم اعلي‌حضرت شاه فقيد و سپس اعلي‌حضرت محمدرضا شاه هر كدام بين دو محظور قرار گرفتند، چنانچه مي‌خواستند با يك عده وطن‌پرست مدارا كنند، از انجام وظيفه در مقابل استعمار باز مي‌ماندند و چنانچه با اين عده به سختي و خشونت عمل مي‌كردند، ديگر براي اين سلسله حيثيتي باقي نمي‌ماند تا بتوانند به كار ادامه دهند. اين بود كه هر كس ابراز احساساتي مي‌كرد يا انتقادي از عمّال شاه مي‌نمود، وصلۀ عضويت حزب توده و اين چيزها را مي‌چسباندند.» اين نظر دكتر مصدق است كه عرض كردم دهۀ 30 نوشته شده. حالا مي‌توانيم با چماق نگاه‌هاي ايدئولوژيك مصدق را هم بكوبيم؟ من يك فراز ديگر مي‌خوانم، چون ما با آقاي زيباكلام در دانشگاه كرمان بحث داشتيم. ايشان كتاب «ايران، برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگليسي‌ها» كه آقاي سيروس غني نوشته را گفتند بسيار كتاب خوبي است، حالا ضبط تصويري است، تأييد بر اين كتاب هم هست، واقعاً هم همين طور است، كتاب براي تطهير رضاخان نوشته شده اما چون مستند است مجبور است حرف بزند بعضي از مسائل را بيان كرده، منتها متأسفانه آقاي زيباكلام حتي وارد اين عرصه‌ها هم نمي‌شود؛ يعني اصلاً بحث اين را نمي‌كنند كه فلان سند درست است يا فلان سند غلط است. عرض كردم يك شيوۀ كلي براي ساكت كردن ديگران، براي حاكم كردن نظر فردي خودمان اين است. اين شيوه، شيوۀ درستي نيست. آقاي سيروس غني مبتني از قضا بر اسناد انگليس، من هم قبول دارم اين حرف برادر عزيزمان كه در پاسخ شما مطرح كردند، اين غلط است ما بگوييم كه مثلاً فرض كنيد ما فقط به اسناد داخلي نياز داريم، به اسناد خارجي نياز نداريم. نه خير، هوشمندانه اسناد خارجي را هم نگاه مي‌كنيم، آن جاهايي كه دارند خط مي‌دهند، اين را قبول نداريم، اينجا را قبول داريم بايد استفاده كنيم. من حرف ايشان را تأييد مي‌كنم كه ما بايد يك نگاه هوشمندانه‌اي داشته باشيم، هم به اسناد داخلي، هم خارجي؛ منتها بحثي كه اينجا دارد مطرح مي‌شود اصلاً بحث اسنادي نيست، اينجا آقاي زيباكلام نمي‌گويد فلان حرفي كه راجع به آقاي

آيرون سايد گفته شده كه آيرون سايد انتخاب كرده رضاخان را، اين سند مجعول است يا غير مجعول؟ يعني حرف علمي را شما در اين جلسه از جانب كساني كه دارند رضاخان را تطهير مي‌كنند شاهد نبوديد و اي كاش از عزيزان بخواهيد و مثلاً فرض كنيد بگوييد اين 10 تا سند مطرح شده از جانب تاريخ دولتي، جانب تاريخ ايدئولوژيك، هر چه كه مي‌خواهيد اسمش را بگذاريد بگوييد آقا اين 10 تا سند به اين دليل، به اين دليل متقن نيست و غلط است. اين كتاب، كتاب آقاي سيروس غني كه گفتم كاملاً در جهت تطهير رضاخان نگاشته شده، خب...

چون اسناد انگليس گوياي اين قضيه است كه آقاي آيرون سايد، رضاخان را انتخاب مي‌كند و او را بالا مي‌آورد. من يكي از اسناد را مي‌خوانم: «طولي نكشيد كه آيرون سايد پي برد كه سردار همايون وجود كوچك و به درد نخوري است و تصميم گرفت فوري معاوني برايش دست و پا كند. اسمايس هم به او گفته بود كه گردان تبريز خوب عمل كرده و حملۀ بلشويك‌ها را در شمال منجيل شكست داده است، آيرون‌سايد نام فرماندۀ آنها را مي‌پرسد و چندي بعد به او معرفي مي‌شود. اين فرد رضاخان بود. آيرون سايد كه تحت تأثير قرار گرفته بود بي‌درنگ تصميم گرفت او را لااقل موقتاً فرماندۀ گردان قزاق قرار دهد.» بعد حالا مي‌گويد طبق اسنادي كه بر اساس اسناد انگليس آقاي سيروس غني ارائه داده، شما عزيزان بخوانيد البته ايشان «آقاي سيروس غني» يك جاهايي آمده جعل كرده، گفته حالا درست است انگليسي‌ها، رضاخان را انتخاب كردند اما چون رضاخان يك شخصيتي بود كه نمي‌توانستند او را ناديده بگيرند، انتخابش كردند؛ يعني اين كتاب هم اسناد و واقعيت‌ها را نتوانسته ناديده بگيرد كه رضاخان را انگليسي‌ها پيدايش كردند و به تدريج او را رشد دادند. خب اگر اين جوري بحث كنيم، بحث علمي خوبي خواهــد بود.

اما اين گونه بگوييم كه آقا قبل پيروزي انقلاب اسلامي، رضاخان خدوم بود، ملت ايران او را خدوم مي‌دانستند، انقلاب اسلامي پيروز شد، يك تصوير بسيار تيره‌اي...

خير، ملت ايران پهلوي‌ها را به اين دليل قيام كردند عليه‌ش‌ان كه آنها را وابسته مي‌دانستند و در واقع شخصيت‌هايي مثل مدرس، دكتر مصدق و... هر كدام حالا خواستيم كتاب‌هاي‌شان را مي‌آوريم، همۀ اينها تصويري كه به ملت ايران ارائه مي‌دادند،يك تصوير واقعي خدمت‌گزار بود و رضاخان يا خدوم براي بيگانگان بود؟ همين هم

عامل انقلاب مردم شد و خاتمه دادن از سلسله‌اي كه وابسته به بيگانگان بود.

بهبودي: خيلي ممنون، تشكر. شما يك دقيقه در مورد سئوال...

تفرشي: من يك نكته‌اي در مورد سئوال كتبي‌اي كه مطرح شد و يك نكته كوتاه هم در يك دقيقه مي‌گويم. اين كه گفته شود هر كسي كه بر اساس روش‌شناسي غربي كار مي‌كند، از منابع غربي كار مي‌كند پس بنابراين حرفش بايد نشنيده گرفته بشود، فقط آن‌هايي كه در داخل دارند كار مي‌كنند يا منابع داخلي را استفاده مي‌كنند، حرف‌شان متقن است، حرف نادرستي است. استفادۀ محقق از اسناد تاريخي بايد همه جانبه باشد، همۀ منابع را بررسي كند، با هوشياري و هوشمندي و با نقّادي و با نگاه شكاك و چالش‌گر به اين معني كه اسناد داخلي و خارجي هيچ كدام وحي منزل نيستند، نفس تاريخ هم نيستند و بايد به عنوان منابع تاريخي زير ذره‌بين گذاشته شوند. اينكه چون داخلي يا خارجي هست، پس بَد است، پس خوب است، اين نگاه، نگاه غلطي است. يك مطلب ديگر هم كه در اين جلسه متأسفانه گفته شد اين است كه دوستان گفتند ما توقع داشتيم شما بياييد اينجا و در مورد جنايت‌ها و خيانت‌ها صحبت كنيد. نبود تو صورت جلسه، من اگر مي‌دانستم، من چون مسئول بررسي جنايت نيستم، من محقق تاريخم، آن كار قاضي و دادگاه است، اگر مي‌دانستم اشتباهاً...

اگر هم دوست داريد همه يك جور حرف بزنند، فقط استشهاد جمع كنيد كه باز هم اشتباه شده ما آمديم.

بهبودي: شما سئوال داريد؟ [خطاب به پرسش كننده] پاسخگويتان مشخص است يا نه سئوال كلي داريد؟ از كي سئوال داريد؟

پرسش كننده: از جناب آقاي تفرشي.

بهبودي: بفرماييد.

پرسش كننده: بحثي كه وجود دارد و مي‌خواستم از خدمت آقاي تفرشي بپرسم اين است كه تحليل فردي خود رضاشاه كجا قرار مي‌گيرد؟ چون پدر اردشير ريپورتر يك خاطراتي نوشته در مورد بحث رضاشاه مي‌گويد، موقعي كه رضاشاه سرباز قزاق بود، موقعي كه من مي‌رفتم با سربازها مي‌نشستم هر كدام از سربازها ... ولي رضاشاه دست من را مي‌گرفت مي‌برد يك گوشه مي‌نشستم، بعد مي‌گويد يك چاي براي من دم مي‌كرد، به من مي‌گفت از تاريخ باستان ايران بگو، مي‌گفت من از ساسانيان برايش

مي‌گفتم، از هخامنشيان مي‌گفتم. بعد مي‌گويد سئوالي كه رضاشاه آن موقع سرباز بود از من مي‌پرسيد، به من مي‌گفت كه بگو ببينم تو كه تاريخ ايران را مي‌داني، در تاريخ ايران كسي بوده كه پدر و مادرش پادشاه نبوده ولي پادشاه شده؟ اين تحليل فردي خود رضاشاه كجا قرار مي‌گيرد؟

تفرشي: خيلي سئوال مهمي است. ببينيد اينكه رضاشاه جاسوس انگليس بوده، نمايندۀ انگليس بوده، مستقل بوده، قهرمان ملي بوده، هيچ كدام در زيركي و جاه‌طلبي‌اش خدشه ايجاد نمي‌كند، چه ما موافق باشيم، چه به اصطلاح فردي بوده كه انگليس‌ها مستقيم منصوبش كردند و چه فردي باشد كه قهرمان ملي باشد. در هر دو صورت در اينكه آدم جاه‌طلب و بلندپروازي بوده ترديدي نيست و نكته‌اي كه بايد به آن توجه كرد، همان چيزي است كه در صحبت‌هاي همۀ دوستان به نوعي بود، انديشه‌اي كه تصور مي‌كرد انقلاب مشروطيت به شكست رسيده و بيراهه رفته، هميشه دنبال يك مستبد مصلح بودند در ايران، در يك دوره‌اي البته. چون معمولاً «در يك كتابي مفصل راجع به آن بحث شده، حالا من نمي‌خواهم تكرار كنم» مردم ايران وقتي كه به دلايل مختلفي در سال‌هاي بعد از مشروطـيت دچار مشــكل مي‌شدند، بعضي معتقد بودند كه چاره براي ايران صرفاً دموكراسي و آزادي است و آزاد ساختن مردم و آزاد گذاشتن مردم، بنابراين دنبال يك آدمي مثلاً مثل مصدق بودند. وقتي كه مثلاً به آن دوره مي‌رسيدند يا مثلاً نزديك مي‌شدند، مي‌گفتند كار ايران جز با زور حل نمي‌شود، دنبال يك رضاخاني بودند، يك رضاشاهي بودند. مي‌خواهم بگويم كه اين انديشۀ مستبد مصلح چون وجود داشت عدۀ زيادي از رجال، سربازها و قزاق‌ها و نظاميان و بلندپايگان نظامي ايران هم طبيعتاً دنبال اين بودند كه آن فرد بشود. اينكه رضاشاه علاقه‌مند بود «رضاخان آن موقع» مستبد مصلح ايران باشد، جاي ترديدي در آن نيست. حالا اينكه خودش آمده، قهرمان بوده يا جاسوس بوده، ترديدي در اين بلندپروازي ايجاد نمي‌كند و به هر حال آن جذابيت‌ها و قابليت‌هاي فردي‌اي كه احتمالاً داشته.

بهبودي: آقاي قاجار شما از چه كسي سئوال داريد؟

قاجار: از آقاي تفرشي.

بهبودي: بفرماييد.

قاجار: ببخشيد سئوالي كه دارم اين است كه كي ما مي‌توانيم از اين بحث بياييم

بيرون كه رضاشاه قهرمان ملي بوده يا خائن بالفطره، كي مي‌توانيم از اين بحث بياييم بيرون، بياييم ببينيم اين 20 سال عملكرد او چه بوده. سياست‌هايي هست كه خيلي راجع به آن‌ها ابهام وجود دارد، مثلاً خلع سلاح و اسكان عشاير. خب اين خلع سلاح عشاير يك پيامدهاي مثبت شايد داشته باشد و پيامدهاي منفي هم داشته كه مرزهاي ايران بي‌دفاع شدند در مقابل خارجي‌ها. يك موضوع ديگر خدمت‌تان عرض كنم در مورد سياست شرقي رضاشاه، همراهي‌اش با تركيه، اين چه پيامدهاي زيان‌باري براي ايران داشته. اينهاست كه الآن هم مي‌تواند به درد ما بخورد. سياست اقتصاد دولتي داور، كه باعث خشم و ناراحتي بازار مي‌شود. اينها را ما مي‌توانيم اگر بياييم راجع به اينها بحث كنيم، مي‌تواند يك چيزي عايدمان شود؛ يعني واقعاً بفهميم اين سياست‌ها چه دستاوردهايي داشته، چه ضررهايي داشته براي مملكت ما، اگرنه اين نگاه نه...

اصلاً محمدتقي‌خان پسيان خودش بعد از كودتا به وجود مي‌آيد، اين نيست كه بگوييم قهرمان ملي ايران بود و استقلال و تماميت ارضي ايران فقط مديون به اين است، نه، در كردستان تجزيه‌طلبي چنداني نبوده، خراسان محمدتقي‌خان پسيان بعدش آمده، نه آن جور بگوييم خائن بالفطره بوده، اسماعيل خان سيميتقو را كه سركوب كرده مرحوم مدرس هم از او تجليل كرده يا حتي در آن مسئلۀ كابينۀ اول قوام كه مي‌آيد در مجلس چهارم، دو تا نماينده موافق اين كابينه بودند كه وزير جنگش هم رضاخان بوده، يكي تيمورتاش بوده، يكي مدرس بوده، چون بر ضرورت دولت متمركز قوي همه واقف بودند. اگر بياييم به اين سياست‌ها برسيم، آن موقع است كه مي‌تواند براي مملكت يك فايده‌اي داشته باشد. وگرنه حالا ايشان از اول خائن بالفطره بوده يا قهرمان ملي بوده و اسطوره بوده، هيچ چيزي به نظر من عايد الآن ما نمي‌كند.

تفرشي: عرض كنم خدمت‌تان به قول آن جُك معروف من را هُل دادند تو اين استخر اگرنه من بحث‌هايم چيز ديگري بود، دوست داشتم راجع به تحولات؛ يعني مواضع دولت بريتانيا در قبال ماه‌هاي آخر حكومت شاه و انقلاب اسلامي و چند ماه اول انقلاب صحبت بكنم. آن چيزهايي كه يك مقدار راجع بهش كار كردم ولي چون بحث به اين سمت رفت، من هم ديگر بالاخره همرنگ جماعت شدم. چيزهايي را كه شما فرموديد با همه‌اش من موافقم و كاملاً هم درست است. اتفاقاً يك موردش را اشارۀ كوتاهي مي‌كنم، چون به درستي فرموديد شما، فقط در مورد داور مثلاً همان

نگاهي كه مي‌خواهم بگويم كه سياه و سفيد نبايد باشد، ما دو تا داور داريم در دو تا كابينۀ مختلف دوران رضاشاه: داور عدليه و داور وزارت ماليه. داور عدليه نسبتاً سر جمع آدم بسيار موفقي است، كار خودش را خوب بلـد است و انجام مي‌دهد و كاملاً از اين معركه پيروز بيرون مي‌آيد. داور ماليه يك آدم شكست خورده است در امور اقتصاد و همۀ سياست‌هايش به راه غلط مي‌رود. اينكه ما همه را بگوييم بد، خوب، يك حكم كلي در مورد يك نفر بدهيم به نظر من، هم بي‌انصافي است، هم غيرتاريخي. كاملاً با همۀ حرف‌هاي‌تان موافقم.

بهبودي: متشكرم. آقاي سلطاني.

سلطاني: يك فردي «حتماً شنيديد تو داستان‌ها و ضرب‌المثل‌ها» زير نور ماه توي كوچه دنبال يك چيزي مي‌گشت. خب آن موقع خانه‌ها چراغ و لامپ و اين چيزها كم بوده يا گران بوده يا آنقدر نور كافي نبوده. بهش مي‌گويند كه چيزي گم كردي؟ مي‌گويد آره. مي‌گويند كجا گم كردي؟ مي‌گويد توي خانه. مي‌گويند پس چرا اينجا دنبالش مي‌گردي؟ مي‌گويد به خاطر اينكه اينجا نور دارد. 300 هزار تا كه هيچي، 300 ميليون هم سند بي‌ربط در اختيار آدم قرار بدهند و جايي را آدرس بدهند كه اصل مطلب گم بشود، درست مثل اينه كه تمام عمر ما را بخواهند تو يك انبار بزرگ كاه تلف بكنند كه آن تو يك سوزني را شايد لا به لاي آن 300 هزار تا، 5-4 ميليون پيدا بكنيم. هيچ كس نمي‌تواند براي سياست‌هاي وزارت خارجه يا دولت انگلستان استدلال بكند كه اينها دل‌شان براي تاريخ سوخته يا داراي دغدغه‌هاي علمي هستند، يا نگران مخدوش شدن تاريخ ملت‌هاي خاورميانه و از جمله ما هستند كه بيايند هزينه بكنند و اسنادي را كه ما مي‌خواهيم يا واقع‌بينانه است آزاد بكنند و در اختيار ما قرار بدهند. در عين اينكه البته از همۀ اين اسناد بايستي استفاده كرد و از درونش هم مي‌شود مطالب زيادي را گرفت. اما آدم‌ها در تاريخ همان جوري كه در زندگي كنوني هستند، سفيد هستند، سياه هستند، خاكستري هم هستند. الزاماً نمي‌شود كه هر كسي را فوري برد و خاكستري كرد. يك آدم قاتلي كه فرض كنيد كه يك سري قتل‌هاي زنجيره‌اي انجام داده، شما نمي‌توانيد بگوييد آقا، انصاف نيست كه مثلاً از نبوغ و سواد اين آدم در دانشگاه صحبت نكنيم. هيتلر، استالين، صدام، اينها آدم‌هاي سياه تاريخ هستند اما چه كسي مي‌تواند نقش هيتلر را در رشد صنعتي آلمان و تبديل شدن آلمان به يك قدرت

صنعتي كتمان كند! چه كـسي مي‌تواند نقش استالين را در پيشرفت صنعتي و علمي اتحاد جماهير شوروي انكار بكند، ولي هيچ كس در موقع ياد كردن از هيتلر و استالين نمي‌آيد بگويد آقا انصاف هم اين است كه ما بياييم برخي از خدمات هيتلر و استالين و صدام را نگاه بكنيم. مگر صدام كم از اين جور كارها كرده؟ آدم‌هايي مثل رضاخان، اينها بنا بر اسناد، مطابق واقعيات تاريخي جزء آدم‌هاي سياه سياه‌كار تاريخ هستند. ما به زور نمي‌توانيم اينها را خاكستري بكنيم و بعد بگوييم ژست انصاف اقتضاء مي‌كند كه يك آدم وابستۀ خبيثِ خائنِ آدم‌كش جانيِ مستبد را مطرح كنيم، بعد نظريۀ مقتدر مصلح را بياييم تبديلش بكنيم به نظريۀ مستبد مصلح. هيچ وقت در ايران نخبگان دنبال مستبد مصلح نبودند، آن مقتدر مصلح بوده. هيچ وقت نخبگان ايران دنبال اين نبودند يك آدمي بيايد، آن هم يك آدم بي‌سواد وابسته كه هر چه دلش مي‌خواهد، با استبداد رأي، با چكمه انجام بدهد، رضا پهلوي آمد براي خودش گروه مشاوره تشكيل داد كه از جملۀ آن گروه هشت نفره خود دكتر محمد مصدق هم عضو بوده بعد از داستان كودتا و مدعي بود كه من مشاوره و نظرات نخبگان را مي‌خواهم عمل بكنم. مي‌رفت دست‌بوس مثلاً علما، مي‌رفت دست‌بوس نخبگان، روشنفكران. خودش را يك آدمي كه تابع افكار است معرفي مي‌كرد؛ يعني خودش را مستبد معرفي نكرد كه مردم بگويد بيا به عنوان مستبد، بعد كه محكم كرد كار خودش را، انگليسي‌ها محكمش كردند، شرايط را مناسب ديد، به قول مخبرالسطنه آن پردۀ پروگرام را زد بالا. هيچ وقت در ايران كسي دنبال مستبد مصلح نبوده. اما آنچه كه مسلم است تاريخ بايد به افزايش بصيرت تاريخي ما كمك بكند و ما تبيين واقعي و درستي از وقايع داشته باشيم. اتفاقاً اين خيلي تعيين‌كننده است كه بدانيم ماهيت افرادي مانند رضا پهلوي چه بوده. اينكه بگوييم حالا به حال ما فرقي نمي‌كند، نه، دقيقاً فرق مي‌كند. وقتي دوباره بخواهد الگوسازي بشود، وقتي بخواهد با خدشه وارد كردن در حافظۀ تاريخي ملت ايران يك رضاخان‌هاي جديدي اين دفعه در قالب‌هاي جديد شكل بگيرند و به جامعه تحميل بشوند و اساساً بيايند انقلاب تاريخي شما را زير سئوال ببرند و بگويند شما اشتباه كرديد. بعد بگويند سلسله پهلوي، يك سلسله‌اي است كه بنيانگذارش آدم رشيد وطن‌دوستِ وطن‌خواهي بوده كه ايران را برده به سمت مدرنيزم، بعد هم چند وقت ديگر راجع به پسرش اين صحبت‌ها مي‌شود. اصلاً ساواكي در كار نبوده، اصلاً جنايتي در كار نبوده، اصلاً

سركوب و كشتن مردم و زنداني كردن نخبگان و دوختن لب‌هاي فرخي يزدي و با آمپول‌هاي هوا در زندان‌هاي رضاخان كشتن، زن‌ها و مادران را در خيابان به دليل يك چادر لچك به سر كردن كشتن و زدن و بعد هم روشنفكرها را به خاطر داشتن يك كتاب يا يك جزوه به سياه‌چال انداختن و تبعيد كردن‌ها و هزاران...

و بعد از آن طرف هم تمام زمين‌هاي مرغوب اين مملكت را تصاحب كردن به زور و سند زدن و بزرگ‌ترين مالك ايران شدن، اموال ايران را از بين بردن، بر فقر مردم افزودن و بر ثروت شخصي خود و خاندان اضافه كردن و منافع استعمار انگليس را تأمين كردن، بعد بياييم بگوييم خوب است در مورد يك چنين آدمي منصفانه قضاوت بكنيم، بگوييم آدم خوبي هم بوده و ضمناً الآن به حال ما فرقي نمي‌كند. خيلي فرق مي‌كند. ما بايد بدانيم كه در تاريخ چه بر سرمان آمده و چه كساني را امثال انگلستان آمدند و بر اين ملت تحميل كردند و الآن هم مي‌خواهند با دستكاري در حافظۀ تاريخي اين ملت و تزريق جعليات و تكثير جعليات به عنوان مطالب علمي و مستند، دوباره شرايط را براي اينكه يك قذافي جديدي را در ايران سر كار بياورند و يا يك آدمي را مثل مبارك يا يك آدمي را مثل بن علي بياورند در ايران بكارند كه اتفاقاً امثال مبارك و بن علي و قذافي هم شبيه رضا پهلوي بودند، تا يك ماه پيش هم در موردشان ده‌ها كتاب نوشته مي‌شد كه اينها كساني هستند كه كشور خودشان را به سمت مدرنيزم بردند و از عقب‌ماندگي نجات دادند و باعث اعتلاي كشورهايشان شدند، منتها الآن كه قيام مردمي شده همۀ آن كساني كه تا ديروز عليه اينها صحبت مي‌كردند، به گونۀ ديگري تحليل مي‌كنند.

بهبودي: تشكر. آقاي محترم شما از چه كسي سئوال مي‌كنيد؟

پرسش كننده: در حقيقت از تمام آقايان. دو تا سئوال اگر ممكن است.

بهبودي: بفرماييد.

پرسش كننده: سئوال اول: اينكه رضاشاه را به خودش، به فرد خودش شروع كنيم مطالعه كردن فكر نمي‌كنم صحيح باشد. رضاشاه توي خلأ نبود. رضاشاه توي موقعيتي بود كه انگليس، عثماني را داغان كرده بود و داشت از طريق آتاتورك، رضاشاه و بقيۀ

عمّالش، منافع خودش را دفاع مي‌كرد و فكر مي‌كنم در آن مطالعه ما مي‌توانيم درس بگيريم و الّا در حقيقت احساساتي شديم و خودمان را خالي كرده‌ايم. سئوال دوم: در

مورد قدرت انگليس در ايران تا وقتي كه پسر رضاشاه اينجا بود، آيا آقاي تفرشي شما ديديد ديويد اوئن (David Anthony Llewellyn Owen) نامه نوشته كه ما اگر مي‌دانستيم شاه سرطان داشت، هرگز توي ايران انقلاب نمي‌شد؟ متشكرم.

زيباكلام: ببينيد آقاي بهبودي عزيز، رئيس محترم جلسه؛ من با آقاي سلطاني و با جناب آقاي سليمي نمين، ما اصلاً دو تا نگاه هستي‌شناسانۀ متضاد داريم. من اساساً اين آقايان را مورخ نمي‌دانم، اصلاً معتقدم اينها كار تاريخي نمي‌كنند. تاريخ يعني بررسي تحولات سياسي و اجتماعي يك جامعه. من در ابتداي عرايضم گفتم، گفتم شما نمي‌توانيد كودتاي سوم اسفند را بدون در نظر گرفتن شرايط سياسي و اجتماعي آن روز ايران بررسي بكنيد. اگر بخواهيم بررسي بكنيم، حاصل كار مي‌شود نگاه آقاي سلطاني و نگاه آقاي سليمي نمين. ببينيد تاريخ براي اينها تاريخ نيست، تاريخ براي امثال آقاي سلطاني و امثال آقاي سليمي نمين مطالعه و شناخت جامعه نيست، مطالعه و شناخت سير تحولات سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي يك جامعه نيست. چرا ناراحـت مي‌شوند وقتي من مي‌گويم ايدئولوژي؟ براي اينكه درست دارم مي‌گويم. براي اينكه از ديد اينها تاريخ تقسيم شده به يك سري شخصيت‌هاي سفيد و خادم و يك سري شخصيت‌هاي سياه و خائن. براي اينها تاريخ اين جوري است. تمام اسنادي كه آقاي سليمي نمين مي‌آورد، تمامش شكايت از اين مي‌كند كه آقاي تفرشي گفته، مصدق گفته، حسن گفته، تقي گفته كه رضاشاه چقدر خائن بوده. ببينيد شما از يك دانشجوي سال اول تاريخ هم وقتي بروي بپرسي، به شما يك قول معروف معرفت‌شناسي تاريخي را مي‌گويد، مي‌گويد: مورخ چيزهايي را انتخاب مي‌كند كه به آن‌ها اعتقاد دارد. به عبارت ديگر يعني چه؟ يعني آقاي سليمي نمين مي‌رود هميشه فكت‌هايي را پيدا مي‌كند، مي‌رود هميشه اسنادي را پيدا مي‌كند كه حسب آن اسناد، رضاشاه آدم خائني بوده. اين مورخ نيست، اين محقق نيست، اين اصلاً بي‌طرف نيست. اين اصلاً نگاه بي‌طرفانه به تحولات ندارد. تاريخ، گذشته، انگلستان، هستي، بشريت براي آقاي سليمي نمين و براي آقاي سلطاني مثل دفتر حضور و غياب معلم كلاس اول ابتدايي است. حسن؟ حاضر. تقي؟ حاضر. عباس؟ غايب. ببينيد تاريخ از نظر اينها اين جوريه. پهلوي‌ها: خائن، رضاشاه: خائن، ناصرالدين شاه: خائن، مصدق: اِي، حالا معلوم نيست، اسمش را فعلاً بكشيم بياوريم پايين از خيابون تا بعد ببينيم چه مي‌شود. ببينيد

اين نيست، اين تاريخ نيست. اين نگاه ايدئولوژيك‌زدۀ من و آقاي سلطاني و آقاي سليمي نمين است به گذشته‌مان و حسب اينكه ما چه چيزي را سفيد ببينيم، آن را مي‌آوريم مي‌گوييم به به و چه چه، حسب اينكه ما چه را سياه ببينيم آن را مي‌گويم... ببينيد شما تا صبح هم بنشينيد پاي حرف‌هاي آقاي سلطاني و پاي حرف‌هاي آقاي سليمي نمين به شما يك كلام نمي‌گويند كه آيا دستاورد مثبتي هم بوده؟ حداكثرش اين است كه آقاي سلطاني به شما مي‌گويد استعمار نياز داشت به دانشگاه، استعمار نياز داشت كه فراماسون‌ها را تربيت بكند، بنابراين آمدند دانشگاه تهران را ايجاد كردند. ببينيد راه‌آهن اگر شرقي – غربي بود، آقاي سلطاني برمي‌گشت مي‌گفت استعمار، مستعمرۀ بزرگي داشت به اسم هند در شرق ايران و غرب ايران هم كه امپراطوري عثماني وارثش شده بود، عراق بود. بنابراين براي اينكه اين دو بخش از مستعمرۀ انگليس به همديگر متصل بشود، راه‌آهن شرقي – غربي كشيدند. حالا كه شمالي – جنوبي است به شكل ديگري اين بايد...

ببينيد اينها از قبل در مورد رضاشاه تصميم‌شان را گرفته‌اند، اينها از قبل در مورد آمريكا تصميم‌شان را گرفته‌اند، اينها از قبل در مورد انگليس تصميم‌شان را گرفته‌اند، اين جوري نيست كه اينها را بر اساس يك مطالعه رسيده باشند. اسناد تاريخي خوانده باشند. تجزيه و تحليل كرده باشند. آن دود چراغ و ببخشيد حمالي‌اي كه آقاي تفرشي در لندن دارد مي‌كند و ورق مي‌زند ده‌ها هزار سند را، اينها اين كارها را كرده باشند. نه، تاريخ براي اينها در حقيقت محكمۀ قضاوت است، در حالي كه باز يك دانشجوي سال اول تاريخ به شما خواهد گفت كه ما اصلاًً و ابداً حق نداريم قضاوت تاريخي بكنيم. تاريخ شناخت است، تاريخ شناخت تحولات يك جامعه است، يك فرهنگ است، يك تمدن است، ولي تاريخ از نظر آقاي سلطاني و از نظر آقاي سليمي نمين، تاريخ محكمۀ قضاوت است، تاريخ اين است كه ما بياييم بگوييم كي محكوم بوده، كي سياه بوده، كي خائن بوده، كي رذل بوده، كي فراماسون بوده، كي دزد بوده، كي هيز بوده، كي وابسته بوده. تاريخ براي اينها اين است. تاريخ براي اينها اصلاً و ابداً شناخت جامعه نيست، شناخت فرهنگ نيست، شناخت تمدن نيست. تاريخ براي اينها اصلاً علم نيست، شناخت نيست. تاريخ براي اينها ايدئولوژي است، اسباب محكوم كردن است.

بهبودي: تشكر. آقاي تفرشي شما يك...

تفرشي: حتماً، اول به سئوال ايشان جواب بدهم بعد سعي مي‌كنم...

البته من به اندازۀ آقاي سلطاني بلد نيستم داد بزنم، ولي سعي مي‌كنم يك كم آرام‌تر صحبت كنم. عرض به حضورتان نكته‌اي كه فرموديد در مورد اظهارات اخير ديويد اوئن، خيلي نكتۀ مهمي هست. يكي از سوءتفاهم‌هايي كه در تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي، به خصوص مخالفين انقلاب اسلامي دارند اين است كه به اصطلاح قدرت‌هاي خارجي يك جايي در گوادلوپ يك موقعي تصميم گرفتند كه شاه را بردارند و جمهوري اسلامي را بياورند كه حداقل يك اشتباه تاريخي و يك تحريف تاريخي است. اسناد گوادلوپ را من كامل خواندم اصل مذاكراتش را و اصلاً چنين چيزي نيست. گوادلوپ لُپّ كلامش مسئلۀ بعد شاه بود، تصميم‌گيري در مورد شاه و جمهوري اسلامي، نگراني در مورد اينكه ايران به دست شوروي نيفتد و آيندۀ مناسبات نظامي ايران و غرب و مهمتر از همه اين كه مسئلۀ كنفرانس گوادلوپ تنها مسئله‌اش ايران نبود، 10 تا موضوع جلسه داشت كه البته مهمترينش ايران بود. اينكه ديويد اوئن مطرح كرده اگر مي‌دانستند شاه سرطان دارد اين جوري حمايت نمي‌كردند، درست است. ببينيد زمان دولت شريف امامي «من دارم بر اساس اسناد وزارت خارجة بريتانيا و نخست‌وزيري بريتانيا خدمت‌تان عرض مي‌كنم» دولت بريتانيا و امريكا؛ يعني جيمي كارتر و كالاهان (Callaghan) «دولت كارگر كالاهان» به طور كامل از شاه بدون هيچ‌گونه چون و چرايي حمايت كردند. يك حادثه‌اي پيش مي‌آيد بعد از اينكه شريف امامي سقوط مي‌كند كه اينها يك مقدار سست مي‌شوند و بعد هم مسئلۀ بيماري‌هاي شاه مطرح مي‌شود. آن حادثه اين است كه پارسونز «Sir Anthony Parsons» وقتي در ايران بوده، خودش و وزارت خارجه البته توصيه كرده در ديدارهايي كه خيلي زياد شده بود آن موقع‌ها با شاه با سفير بريتانيا در تهران كه سفير بريتانيا به شاه پيشنهاد مي‌كند و در داخل هم ديگران گفته بودند كه دولت مقتدر نظامي در ايران بر سر كار بياورد و يك آدم قوي نظامي سر كار بياورد. آن‌جا وقتي اين بحث مطرح مي‌شود، شاه قبول مي‌كند منتها مثل خيلي از بزنگاه‌هاي تاريخي به اصطلاح تعلل نشان مي‌دهد و از نظر روحي بسيار ضعيف مي‌شود، به جاي اينكه يك دولت واقعاً مستقل و مقتدر بياورد، مي‌آيد چه كار مي‌كند؟ دو تا مسئله داشت: اولاً اين توهم تاريخي كه طرفداران ديدگاه‌هاي سلطنت‌طلبي دارند كه شاه دلش نيامد چون آدم دل رحمي بود و نخواست بكشد، اين

تصور كاملاً احمقانه است. كاملاً مشخص است كه شاه به دو دليل خشونت را زياد نكرد: يكي اينكه فكر مي‌كرد بي‌اثر است. يعني كشتن زياد تأثير معكوس مي‌گذارد، نه اينكه دوست نداشت بكشد و از آدمكشي بدش مي‌آمد و خون مي‌ديد ناراحت مي‌شد، بحث اين حرف‌ها نبود. دوم اگر اين كار را مي‌خواست بكند كه دولت مقتدر نظامي مي‌آورد سر كار و پيشنهاد هم داخلي‌ها و هم غربي‌ها، ارتشبد اويسي بود و شاه مخالفت مي‌كند به خاطر اينكه مي‌ترسيد يك رضاشاه جديدي روي كار بيايد و اويسي كودتا بكند. بنابراين يك نظامي بي‌دست و پايي كه بدتر از دولت‌هاي غيرنظامي بود به نام غلامرضا ازهاري را مي‌آورد سر كار كه من دو سال پيش در يك مصاحبه‌اي كه يك پروژه‌اي براي كتاب‌خانۀ ملي بود، سه روز ما مصاحبه داشتيم با آقاي داريوش همايون كه همين اخيراً فوت شده، همايون آن‌جا خيلي تصريح كرد اين قضيه را كه انتخاب ازهاري آب سردي بود كه هم بر روي اطرافيان شاه ريخته شد و هم روي متحدين غربي شاه. از آن‌جا ترديدها شروع شد كه آيا شاه مي‌تواند؟ و بعد هم مسئلۀ سرطان مزيد بر علت شد. نمي‌دانم توانستم توضيح بدهم؟ تا زمان روي كار آمدن ازهاري هيچ‌گونه ترديد، يك درصد هم ترديد از حمايت صد در صد از شاه در غرب وجود نداشته.

[صداي يك خانم از دور]

بهبودي: خانم محترم من نديدم شما اجازه بگيريد. عذرخواهي مي‌كنم. اجازه بدهيد آقاي تفرشي صحبت‌شان تمام بشود.

سلطاني: تمام نشد؟ گفتند تمام شده كه.

تفرشي: نه تمام نشده، يك چند كلمه‌اش هنوز مانده. ببينيد من همان طوري كه خدمت‌تان عرض كردم بحث ديويد اوئن كاملاً درسته و بعداً هم در گزارشات كالبدشكافي انقلاب هم به اين مسائل اشاره كردم. نمي‌دانم توانستم پاسخ شما را بدهم يا نه؟ حالا باقي‌اش را هم در بحث‌هاي ديگر مي‌گويم. يك نكته‌اي كه در مورد صحبت‌هاي جناب آقاي سلطاني عرض مي‌كنم اين است كه اگر ايشان ساليان سال شفاهاً از رضاشاه انتقاد مي‌كنند و تعرض مي‌كننـد و فحش مي‌دهند، من مكتوب سال‌هاست اين كار را انجام مي‌دهم، بنابراين من اين صحبت‌هاي خاكستري و كنايه و نمي‌دانم رضا پهلوي را مي‌خواهند سركار بياورند و فلان و اينها، اينها به من يكي

نمي‌چسبد، چون به اندازۀ كافي فحش اول و آخر و زن و بچه را در خارج از سلطنت‌طلب‌ها و مجاهدين خلق صبح تا شب دارم مي‌خورم و خيلي بيشتر از اينكه شما حتي بتوانيد تصور كنيد به بنده مستقيماً براي اينكه مخالف سلطنت هستم، فحش مي‌دهند. اين حرف‌ها متأسفانه درست نبود طرحش در اينجا. دوم اينكه من يك اختلاف ديگر هم با روش كار ايشان دارم؛ من متأسفانه به خصوص در اين دو، سه سال اخير اين بررسي اسناد مربوط به انقلاب برايم خيلي دردناك بود، براي اينكه من اسناد را كه مي‌خوانم سعي مي‌كنم كاملاً بي‌طرفانه گزارش راجع به آن‌ها بنويسم يا مقاله بنويسم، چه از نظر فكري با خودم سازگاري داشته باشد و يا نداشته باشد. من متأسفانه مثل ايشان عباراتي كه به كار مي‌برند، هيچ كس، صد در صد، مطلق، همۀ محققان، با اطمينان كامل، از اين عبارات كم استفاده مي‌كنم، چون آدم كم سوادي هستم، تاريخ مي‌خوانم و تاريخ مي‌نويسم براي اينكه سوادم بيشتر بشود و اين نادانسته‌هايم را تبديل به دانسته بكنم. من متأسفانه مثل ايشان همه چيز را نمي‌دانم كه فقط در اسناد تاريخي دنبال استشهاد براي خودم بگردم. متأسفانه من قبول دارم اين ضعف را و بايد سعي كنم، تا حالا نشده ولي ان شاءالله از اين به بعد سعي مي‌كنم جبران بشود. مطلب بعدي‌اي كه وجود دارد اين است كه اين بحث مستبد مصلح را كه گفتم از خودم درنياوردم، شما اگر مطالعه بفرماييد ادبيات بعد از دورۀ مشروطه را تا ظهور رضاشاه، مرتب هست، نه تنها در داخل ايران، در خارج از ايران هم هست. اقبال لاهوري شعر معروفي دارد كه مؤيد اين بحث است؛ مي‌گويد:

آنچه بر تقدير مشرق قادر است عزم جزم پهلوي و نادر است

اين مال اقبال لاهوري است. اين نگاه كه يك آدم قلدر زورگويي بيايد كه صالح هم باشد و كار را درست كند، نگاه من نيست، نگاهي است كه در بخشي از جامعۀ ما رايج بوده آن موقع. من اصلاً بحث داوري نكردم كه بگويم بد است يا خوب است. اينكه خوب است يا بد است، بحث ديگري است.

بهبودي: خيلي ممنون. زمان، زمان آقاي سليمي نمين است منتها...

بهبودي: براي همه علي‌السوّيه است، همه ايدئولوژي دارند و كسي نمي‌تواند ادعا

كند من بدون پيش فرض و ايدئولوژي به تاريخ مي‌نگرم، اما رقيب من ايدئولوژيك مي‌نگرد، لذا اين مباحث بايد ابتدا به اين پيش فرض پاسخ دهد كه آيا نگاه

غيرايدئولوژيك به تاريخ اصولاً وجود دارد يا نه؟

سليمي: من در تأييد خواهر يا برادري كه اين سئوال را مطرح كردن عرض كنم كه به محضي كه من گفتم حالا فرض كنيد تاريخ‌نگاري در بعد از انقلاب اسلامي ايدئولوژيكه، حالا ايدئولوژيك هم به مثابة آن چماقي كه شما ساختيد، من رفتم كد آوردم از دوران قبل از انقلاب اسلامي، جواب آقاي زيباكلام بايد چه باشد؟ بايد اين باشد كه مثلاً فرض كنيد آن كدي كه شما از مصدق آورديد، آن كد را جعل كرديد، مصدق اين گونه نگفته، اين گونه بايد در قبالش جواب باشد، نه؟ يا آن سندي كه آقاي سيروس غني از اسناد انگليس آورده كه رضاخان را اولين بار آيرون‌سايد انتخاب كرد اين سند جعلي است، اين جوري بايد جواب مي‌دادند ديگر. رفتند گفتند شما بچۀ مدرسه نمي‌دانم اول دبستان هستيد و نمي‌دانم از اين حرف‌هاي هو كردن همديگر كه باز هم گفتم شأن محيط دانشگاه نيست، من نه اينجا اومدم كه تأييد صلاحيت علمي خودم يا تاريخ‌نگاري را از آقاي زيباكلام بگيرم، قطعاً ايشان هم اينجا نيامدند كه تأييد از بنده بگيرند. اينجا ما آمديم كه اگر بنده حرفي زدم كه مستند در تاريخ نبود، بدون چماق بگويم آقا شما مثلاً آن سندي كه داريد ارائه مي‌دهيد غلط است، اين سند را جعل كرديد و اين سند مستند نيست، اين پايه و اساس ندارد. متأسفانه وقتي كه من آمدم گفتم آقا فرض كنيد اصلاً آن چماق‌سازي شما راجع به ايدئولوژي درست باشد، مصدق دارد مي‌گويد آقا رضاخان و اينها را، نه جنبۀ مذهبي دارد و نه سخن او در ظرف زماني بعد از انقلاب بيان شده، آقاي زيباكلام بايد به اين جواب بدهد و خب جواب ايشان يك حركت تحقيرآميز توسل به يك حركت تحقيرآميز ديگري است. خب من بيايم بگويم كه آقاي زيباكلام شما مثل آن بچه‌هاي پيش دبستاني هستيد كه به به به مي‌گويد، خب اينكه شأن ما نيست كه، كه ايشان بگويد شما مثل بچة اول مدرسه هستي، من بگويم كودكستاني هستي، اين برخورد بسيار سخيفي است كه ما در محيط‌هاي علمي مي‌خواهم كه با چماق، حالا اگر آن چماق كارآيي نداشت يك چماق ديگر برداريم روي سر هم بزنيم، خير. عرض كردم اگر مي‌خواهيم سخن مستند راجع به پهلوي بگوييم، علي‌القاعده اين اسناد بيگانگان هست، من با يك كسي مشابه آقاي زيباكلام در يك جايي صحبت مي‌كردم، گفت اصلاً كودتاي 28 مرداد معني ندارد، كودتا نبوده. گفتم آقا خود انگليسي‌ها دارند مي‌گويند كودتا كرديم، خود امريكايي‌ها

دارند مي‌گويند كه حالا ما ناراحتي ايراني‌ها را به خاطر دخالت‌مان در كودتا درك مي‌كنيم، بعد شما مي‌آييد مي‌گوييد كه اصلاً اينها كودتا نكردند در ايران؟ خب با اين شيوه كه نمي‌شود بحث كرد. به قول معروف كاسه داغ‌تر از آش كه نمي‌شود شد، خود آن حضرات وقتي مي‌گويند ما اين كار را كرديم، ما رضاخان را انتخاب كرديم، بعد شما نمي‌توانيد بگوييد كه آقا همۀ اين حرف‌ها راجع به اينكه رضاخان انتخاب شده، اينها همه‌اش ايدئولوژيك است، اينها همه‌اش بچه مدرسه‌اي است، من اين را اصلاً به عنوان تاريخ‌نگار قبول ندارم، من نه حالا افتخارم خواهد بود كه شما قبول داشته باشيد يا شأنم مثلاً نازل مي‌شود كه شما قبول نداشته باشيد. اينجا من آمدم كه شما بگوييد كه فلان كدي كه داريد مي‌آوريد غلط است، كه فلان دانشجويي كه اينجا نشسته، فلان محقق بررسي كند ببيند كه حرفي كه من مي‌زنم غلط است؟ اين جور همديگر را خرد كردن و له كردن با چماق‌هاي مختلف عرض كردم در شأن محيط علمي نيست. من مطمئنم الآن كدهاي ديگراي كه بياورم در مورد بحث رضاخان كه اصلاً ربطي به بحث انقلاب ندارد، آقاي زيباكلام باز با يك شيوه‌هاي ديگري تحقير را دنبال خواهند كرد، نه شيوۀ علمي و متأسفم كه در محيط‌هاي دانشگاهي ما اين جوري داريم بحث‌ها را دنبال مي‌كنيم. اينكه رضاخان چه كار كرد بحث خوبي است. حالا از اين مسئله عبور كنيم و قطعاً رضاخان را بر اساس مستندات خود انگليسي‌ها، آنها آوردند و حالا اين آدم آدمي بود كه در جهت مصالح ملي كار كرد يا كار نكرد، راجع به آن هم بحث خوبي داريم. اين درست نيست كه بگوييم اگر رضاخان مي‌آمد راه آهن شرقي و غربي هم مي‌زد شما يك ايرادي مي‌گرفتيد. مگر ما ايراد گرفتيم؟ همۀ كساني كه مصلح بودند در زمان دوران پهلوي، آن ايراد را آنها دارند مي‌گيرند و اولين بار در مجلس مصدق مطرح كرد كه اين خيانت است، يعني بعد از شهريور 20 اين را مصدق مطرح كرد كه اين بزرگ‌ترين خيانتي بود كه رضاخان به ملت ايران انجام داد، حالا اين ربطي به بعد از انقلاب دارد؟ كه باز اين حرف‌هاي عرض كردم چـماق‌منشانه را دنبال كنيم كه بعد از انقلاب شما مي‌خواهيد سفيد و سياه كنيد، حالا من مثالي كه زدم ايشان درماندند، پس معلوم شد كه ما سياه و سفيد نمي‌كنيم، مصدق را مثلاً يك انتقاداتي بهش داريم كه همين مصدق را بعد مي‌گوييم كه مثلاً ايراد... خير اين جوري شيوه نيست، در بعد از انقلاب خوشبختانه اين آزادي وجود دارد كه ما بتوانيم بحث‌هاي مختلف را به نقد بكشانيم و بعد به يك

جمع‌بندي برسيم، در مورد راه‌آهن قطعاً حتي قبل از روي كار آمدن رضاخان بر اساس بند دوم قرارداد رويترز كه ملت ايران عليه آن به پا خاستند و آن را وادار كردند كه لغو بشود، بند دومش همين بحث راه‌آهني است كه بعدها به دست رضاخان دنبال شد، يعني شما بند دوم قرارداد رويترز را مطالعه كنيد، بنابراين حرفي كه مصدق در بعد از شهريور 20 مي‌زند درست است، دقيقاً رضاخان خواستۀ انگليسي‌ها را براي دستيابي انگليسي‌ها به شمال ايران و بحث آن چتر امنيتي كه انگليسي‌ها دنبال مي‌كردند دنبال كرده، يا كارها و اقدامات ديگر، من فرمايش ايشان را كاملاً درست مي‌دانم، ما سياه‌ترين افراد را در تاريخ كه اين را هم يك جعل مي‌دانم. شما كتاب آقاي زيباكلام را مطالعه كنيد ببينيد كه ايشان قضاوت در تاريخ مي‌كنند يا نه؟ اينجا كه مي‌رسند و مي‌خواهيم يك عنصر انگليسي را راجع بهش قضاوت كنيم مي‌گويند قضاوت نكنيد! اما ببينيد در كتاب «ما چگونه ما شديم» چند جا ايشان قضاوت تاريخي مي‌كنند، فلان جريان را يك جريان تيره مي‌گويند، فلان جريان را برخورد مي‌كنند، قضاوت دارند در جاي جاي اين كتاب در مورد مسائل تاريخ معاصر ايران قضاوت مي‌كنند، بعد اينجا كه مي‌آييم و مي‌خواهيم به يك جمع‌بندي برسيم مي‌گويند كه تاريخ كه محل قضاوت نيست، اينجا كه نبايد ما قضاوت كنيم، اين چه حرفي است؟ اين تناقضاتي است كه ما در واقع مي‌سازيم به خاطر اينكه بتوانيم به يك جمع‌بندي غلطي نائل بياييم. ببخشيد.

بهبودي: آقاي سلطاني نوبت شماست.

سلطاني: ويژگي....

ببخشيد سئوال، بله؟ اجازه بدهيد كه صحبت تمام شود بعداً، يك لحظه اجازه بدهيد. ويژگي....

اجازه بدهيد خانم يك لحظه. ويژگي جلسات ميزگرد اين است كه ديدگاه‌هاي مختلف و متضاد حتي با شيوه‌هاي مختلف خوب، بد، خوشايند، ناخوشايند طرح مي‌شود و مخاطبان محترم هستند كه خودشان داوري مي‌كنند، هم در نحوۀ استدلال، هم در مطالب و مواد استدلال‌ها و هم در اخلاق و انصاف علمي. بنابراين اصراري نيست كه ما بخواهيم اينجا نتيجه‌اي بگيريم يا به توافقي برسيم، اما آنچه مسلّم است، نمي‌شود با كشيدن عكس مار و نشان دادن آن و مثلاً رنگ گذاشتن دور آن جلوۀ نوري بهش داد و نمي‌دانم جلوۀ صوتي و تبديل كردنش به پاور پوينت نوشتۀ مار را برد زير

سئوال. داستانش را شنيديد ديگه؟ يك آدمي آمد گفت آقا نگاه كنيد اين بي‌سواد است يا من؟ عكس مار را

كشيد و مردم بي‌سواد بودند همه گفتـن تـو، چـون آن يكي نوشتـه بـود مار و مار را نـمـي‌توانستند بخوانند، ولي اين عكس مار را مي‌شناختند، گفتند پس تو باسوادي. در مورد مسائل تاريخي، در مورد حرف‌هايي كه اينجا زده شد، بعضي از مطالب را دوستان مي‌گويند و چند لحظه بعد منكرش مي‌شوند، چندين بار حالا ضبط شده، شما هم مي‌توانيد متن صوتي و تصويري‌اش را بعداً تهيه بكنيد و هم مكتوبش را، چندين بار از كـلمات يقـيناً، يقيناً ترديدي نيست، ترديدي نيست (با تأكيد) استفاده كردند، حكم‌هاي خيلي قاطع و محكم در مورد مسائل تاريخي و غيرتاريخي كه در مورد آن هيچ نوع مطالعه و تخصصي هم ندارند مي‌كنند، بعد كه موقع بحث و تحليل مي‌شود، بعد يك باره طرح مي‌شود كه نه ما اصلاً ادعايي نكرديم و ما نمي‌دانم از نظر علمي ادعايي نداريم و حكم نمي‌كنيم. به هر حال اينكه چه كسي حكم كرده و چه كسي حكم نكرده و چگونه حكم كردند من فكر مي‌كنم كه با رجوع به كليت بحث توسط خود مخاطبان محترم قابل داوري است، بعد هم بعضي از موارد اصلاً فرض بفرمائيد كه نسبت به شخص خاصي نيست، بعد من براي اينكه موضوع را عوض كنم يك نوع حملۀ موهوم خيالي عليه خودم درست مي‌كنم كه ضمناً سست هم هست، بعد در آن سنگر سست ماسه‌اي كه درست كردم شروع مي‌كنم دفاع كردن و پيروز هم مي‌آيم به ميدان، اصلاً در صورتي كه خيلي از مسائل آن جوري كه با توجه به رجوعي كه مطالب ضبط خواهد شد و نوشته خواهد شد و صوتي و تصويري در اختيارتان هست، مي‌بينيد كه خيلي از پاسخ‌هايي كه داده شده ربطي به آن بحث‌ها نداشته و حمله‌اي هم در كار نبوده. اما اينكه دو نگرش هستي‌شناسانه متضاد است كاملاً درست است، اما اين دليل نمي‌شود كه ما تحريف بكنيم. من عرض كردم سياه و سفيد و خاكستري، اما عمـداً خاكـستري‌اش را مي‌گذارند كنار و مي‌گويند كه اينها فقط سياه و سفيد مي‌بينند، نقل قول از مصدق كردند و گفتند كه شمالي، جنوبي نبايد باشد، بعد مي‌گويد اگر شرقي، غربي بود، فلاني ايراد مي‌گرفت در صورتي كه من نقل قول تاريخي كردم، بعد تازه مگر قرار است ما در بحث علمي نيت‌خواني بكنيم، قصه‌پردازي بكنيم و نمي‌دانم بگوييم كه در ذهن شما چه مي‌گردد؟ بله اگر رضاخان خيلي از كارها را نكرده بود و خيلي از كارهاي خوب را كرده بود، چه بسا يك شكل ديگري در تاريخ

در موردش ثبت مي‌شد و داوري مي‌شد، فعلاً سخن بر سر آن كارهايي است كه او كرده و داوري متناسب با

واقعيت و تاريخي وجود داشته، اما كي گفته كه داوري وجود ندارد؟ قضاوت وجود ندارد؟ هم در صحبت‌هايي كه الآن شد، هم در ساير نوشته‌ها و مصاحبه‌ها تا دلتان بخواهد انواع و اقسام داوري‌ها و احكام كلي ايدئولوژيك، سياسي، تاريخي، اجتماعي، غيرعلمي و علمي همين طور توسط دوستان محترم ارائه شده به جامعه، بعد آنجايي كه پاي محاسبه و بحث و استدلال است، فوري عقب‌نشيني كه نه اصلاً داوري نيست، كسي در مورد تاريخ اظهارنظر مي‌كند كه هيچ تخصصي در زمينۀ تاريخ ندارد. آن زماني كه آن دوست عزيزمان هنوز رشتۀ علوم سياسي را شروع نكرده بود، يك بنده خدايي كه ايشان متهم كردند، آن موقع داشت در اسناد غلت مي‌زد، حداقل فضل تقدم ده ساله نسبت به ايشان دارد در مورد تحقيق تاريخي و تحقيق سندي و حتي از جنبۀ صلاحيت علمي، اما مع‌الوصف مشك آن است كه خود ببويد نه آنكه عطار بگويد. حالا اينكه بنده يا ديگري بخواهد از محتواي استدلال، از مطالب استدلال مخاطب مي‌تواند تشخيص بدهد كه آيا اين بحث بحث علمي هست يا نيست؟ والّا كسي كه سندشناس است بيايد در مورد مسائل جامعه‌شناسي صحبت كند، كسي كه علوم سياسي خوانده بيايد در مورد تاريخ اظهارنظر كند، بعد هم بگويد اين نظريۀ من علميه و لاغير و حكم است و همه هم بايد از آن تبعيت بكنند، البته تاريخ جاي بحث علمي و شناخت و در عين حال جاي داوري هم هست. اينكه تكرار مي‌شود كه آبروخري نيست و آبروبري نيـست، اتفاقاً هست، اتفاقاً آبروخري هم مي‌كنند، اصرار بر اصرار كه آبرويي براي رضا پهلوي، ولو به حداقل، ولو به ده درصد خريده شود، اساساً تاريخ وسيله‌اي است كه ما چه بخواهيم و چه نخواهيم محل داوري است، محل قضاوت است، البته با اتكاي به مطالب و مستندات علمي و اصول انصاف، اما از آن طرف ما تاريخ سفارشي هم داريم، تاريخ پادشاهان هم داريم، تاريخ سي.آي.اِي و ام.آي.سيكس كه سفارش مي‌دهند، داريم، تاريخي كه بنياد كارنگي (Carnegie) و بنياد راكفلر (Rockefeller) سفارش مي‌دهند، آن را هم داريم. وظيفۀ اين تاريخ چيست؟ ساختن يك چهرۀ مجعول زيبا از ديكتاتورها و مستبدان معاصر و تاريخ، بله خيلي‌ها تاريخ را وسيله‌اي براي مشاطه‌گري و ترميم چهرۀ ديكتاتورها قرار دادند، در گذشته هم بوده پادشاه‌ها تاريخ نويس‌هايي را اجير مي‌كردند، مي‌نوشتند، بعداً همان‌ها شده اسناد

تاريخي، بنابراين در تاريخ مشاطه‌گري و ترميم و رتوش چهرۀ مستبدين بسيار وجود دارد، مهم اين است كه ما با اتكاي به مطالعه و مباني علمي بتوانيم تاريخ جعلي را از تاريخ حقيقي تشخيص بدهيم، اسناد را بررسي بكنيم، استدلال‌ها را بررسي كنيم، اما اينكه حالا مارك زده شود كه تا صبح هم آقا اينجا باشي فلاني نمي‌گويد كه مثلاً رضا پهلوي يك كار مثبت هم كرده، خب وقتي نكرده تا صبح كه هيچي، تا صد سال ديگر هم بنشينيد من كه نمي‌توانم جعل تاريخ بكنم، من كه پولي از بنياد پهلوي، فرح پهلوي يا از خانوادۀ پهلوي نگرفتم كه به زور اينجا بگويم. بورسيه هم از طرف آنها نشدم، سفارش هم از سوي آنها نشدم، اگر شما سند و مدركي داشتيد و اثبات كرديد كه كار خوبي كرده بسم الله ارائه بدهيد، اما مايي كه تحقيق كرديم، اسنادي كه وجود داشته، اسناد نشان مي‌دهد كه كار مثبتي نكرده، حالا به زور براي اينكه بگوييم جايگاه رضا پهلوي در چهره‌هاي سياه تاريخ نيست بكشانيمش در بخش خاكستري و بگوييم كه كار خوب هم كرده، نه تاريخ چهره‌هاي سياه دارد، سفيد دارد، خاكستري هم دارد، اما رضا پهلوي مثل هيتلر و استالين و صدام جزء چهره‌هاي سياه تاريخ است، اگر تمام عالم هم جمع بشوند، ساعت‌ها هم صحبت بكنند، البته ما هم پايش مي‌ايستيم، صحبت هم مي‌كنيم، استدلال هم مي‌كنيم، اما قادر نخواهند بود سند و استدلال عاقلانه‌اي براي اثبات مثبت بودن اقدامات رضا پهلوي ارائه بكنند، ضمناً اين دگم‌گرايي و نگاه مطلق‌گرايانه نيست، نگاه واقع‌بينانه است، ما نبايد واقعيت را دستكاري بكنيم فقط به خاطر اينكه مي‌خواهيم يك ژست منصفانه و اخلاق‌مدار بگيريم، چرا كسي اين ژست را در مقابل هيتلر نمي‌گيرد، شما مي‌توانيد يك خط در كشورهاي غربي، فقط يك خط در يك كتاب يا مقاله بنويسيد و بگوييد حزب نازي هم خدماتي كرده، فوري به نام آنتي سبيتيزم شما را از زندگي ساقط مي‌كنند، بيچاره تان مي‌كنند، محاكمه‌تان مي‌كنند، به زندان مي‌افتيد. اصلاً صحبت بر سر بحث علمي نيست، آيا به شما اجازه مي‌دهند كه در مورد استالين يك خط از او دفاع بكنيد و از او صحبت بكنيد يا در عراق امروز كسي به شما اجازه مي‌دهد از صدام صحبت بكنيد كـه ما در ايرانمان آن چنان آزادي هست كه در اين سي ساله ده‌ها نفر از رضا پهلوي و محمدرضا پهلوي در كتـاب‌ها و نوشته‌ها و صحبت‌هايشان دفاع كردند و هنوز هم مي‌كنند، اما اين نجابت و تسامح و تساهل فرهنگ ايراني است كه اجازه مي‌دهد اين صحبت‌ها مطرح بشود و در موردش هم

بحث و استدلال مطرح مي‌شود.

بهبودي: خانم محترم چه سئوالي داشتيد اجازه بدهيد، قبل از شما اجازه گرفتند. بله بله سئوال‌تان را از چه كسي مي‌خواهيد بكنيد؟

پرسش‌كننده خانم: با تشكر از اساتيد محترم كه از مشكلات در ايران فرار نكردند و واقعاً تشكر مي‌كنيم. به افتخار تمام ايراني‌ها و تماميت ارضي كشورمان. خب در واقع دوران به اصطلاح گل در تاريخ اگر اجازه بفرمائيد توي زبان فارسي ما حرف گاف داريم درسته؟ توي زبان انگليسي هم گ وجود دارد، اصلاً در زبان چيني مُهول بوده، چطور مغول شده؟ و اگر وحشي بودن چرا اصلاً كتابخانه‌هاي ما را آتش زدند و اگر...

به هر حال چه سودي داشت؟ ضمن اينكه اگر اينها حمله كردن پس چرا كتاب‌هايمان، رفرنس‌مان دانشگاه شانگهاي نيست؟ دانشگاه كمبريج و شيكاگو و نمي‌دانم حالا به هر حال دانشگاه‌هاي مختلف بيرمنگام (Birmingham) گلاسكو و غيـره و ذلك است، رفرنس‌هاي مثلاً كتاب‌ها و مجلات مختلفي وجود دارد.

بهبودي: خانم لطفاً خلاصه بفرمائيد.

پرسش‌كننده خانم: بله، بنابراين تاريخ ما تحريف شده، تاريخ‌نويس‌هايي كه بودند اصلاً مثلاً ويل دورانت را وقتي كه مي‌خوانيم كاملاً القائات است، بيشتر مسائل القائات روانشناختي است، يعني تعريف و تحسين از فرهنگ و تمدن ايران، بعد لابه‌لاي كلمات به طور نامرئي كه اينها بايد رمزگشايي بشود چه مواردي...

بهبودي: بله درسته، سئوال‌تان را مرتبط با صحبت‌هاي امروز...

پرسش‌كننده خانم: بله صحبت‌هاي امروز اين است كه ما تمام مشكلات‌مان از آنجا نشأت مي‌گيرد كه گرافيست‌ها و دكوراتورهاي ما در واقع «ما نگوييم بد و مي به ناحق نكنيم/ جامۀ كس ندريم و دلق خود ازرق نكنيم» و «مغلطه بر دفتر دانش نزنيم/ آسمان كشتي ارباب هنر مي‌شكند». گياهي را كه صد ميليمتر در ساعت در شيشۀ سفيد رشد مي‌كرد در شيشۀ آبي قرار دادند، شما كه ادعاي علم مي‌فرمائيد ما خيلي چيزها را نمي‌دونيم، باشد آقا من همين را مي‌پرسم كه شما بفرمائيد كه اين چقدر رشد مي‌كند؟ آيا آرامش با رخوت تفاوتي ندارد؟ اگر توي ديكشنري اجازه بديد...

بهبودي: باشد، لطف كنيد آن بلندگو را از خانم بگيريد سئوال‌شان...

پرسش‌كننده خانم: تو ديكشنري وقتي نوشته بلو ديپرستينگ، افسرده، به هر حال

غمگين كننده به چه دليل؟ به چه دليل پرچم انگليس دارد عملاً توي تلويزيون گرافيست‌هاي ما، استاد قباد شيوا در مورد لوترك (Toulouse Lautrec) صحبت مي‌كند كه لوترك بنيان‌گزار گرافيك در ايران كتابش اصلاً اشاعۀ فحشاست، كتاب لوترك.

بهبودي: بله، تشكر، خيلي ممنون خانم. شما سئوال‌تان را بفرمائيد خواهش مي‌كنم.

پرسش‌كننده خانم: نه خواهش مي‌كنم اجازه بديد و تاريخ كشور ما وقتي كه اعتياد، و جرم و جنايت و رخوت و سستي گسترش پيدا كند امنيت كشور متزلزل مي‌شود. اصلاً...

بهبودي: وقت نداريم خانم. به پايان جلسه رسيديم. تشكر.

پرسش كننده آقا: آقاي بهبودي آن سئوالي كه مطرح كردند من در حد يكي دو دقيقه مي‌خواهم بهش بپردازم. چون ايشان صحبت كرده، من هم بايد صحبت كنم.

بهبودي: شما مي‌توانيد در حد يكي دو دقيقه صحبت كنيد. متشكرم ازتون.

پرسش‌كننده خانم: به چه دليل هر بشكۀ نفت هزار دلار است. نفت درياي شمال، تو مجلۀ «نيوزويك» نوشته كه هدف تجزيۀ ايران است...

بهبودي: شما سئوالتان را از چه كسي مي‌خواهيد بكنيد؟ از آقاي...؟ آقاي زيباكلام.

زيباكلام: آقاي پروين اين بلندگو را بدهيد به ايشان سئوال دارند.

بهبودي: من استدعا مي‌كنم كه آقاي زيباكلام، فرصت‌مان تقريباً تمام شده استاد. عذرخواهي مي‌كنم. آقاي زيباكلام سئوال ايشان و ايشان رو...

پرسش‌كننده آقا: چشم، ببخشيد من خيلي كوتاه سعي مي‌كنم كه سئوال را مطرح كنم. اولاً كه من الآن دارم ضبط مي‌كنم و نزديك دو ساعت اينجا ميزگرد هست به جز دو تا سندي كه آقاي سليمي نمين ارائه دادند و يك سندي هم كه آقاي تفرشي در موردش صحبت كردند ما شاهد بحث علمي نبوديم متأسفانه، خيلي جدال‌هاي دو طرفه، بيهوده.

تفرشي: من نزديك 500 برگ سند آورده بودم، ولي بحث رفت روي يك موضوع ديگري.

پرسش‌كننده آقا: من سئوالي كه دارم در مورد پهلوي و رابطه‌اي كه انگليس بالاخره در پهلوي اول و دوم داشته از آقاي زيباكلام در مورد اين بود كه طبق آن چيزهايي كه خوانديم حالا با سواد ناقص‌مان اين است كه در دوره‌اي كه محمدرضا شاه مي‌خواست

از ايران برود، امريكا سه سياست در قبال ايران داشت كه در كاخ سفيد در مورد آنها ترديد داشتند، يكي اين بود كه فرح زمامدار ايران بشود و وليعهد بشود شاه، يكي ديگر اينكه كودتاي نظامي بكنند و ديگري اينكه كمك بكنند به كساني كه فكر مي‌كردند حالا دموكراسي‌خواه هستند و انقلاب را در ايران پيروز بكنند. رابطۀ انگليس با ايران و نگرشي كه انگليس به ايران دارد در اين دوره چه جوري است؟ حالا اگر در اين مورد مي‌توانيد يا آقاي تفرشي يا هر كدام مي‌خواهيد و فكر مي‌كنيد.

بهبودي: من استدعا مي‌كنم كه چون جلسه به پايان خودش نزديك شده شما پاسخ به سئوال اين دو تا عزيز را با جمع‌بندي خودتان با هم بفرمائيد.

زيباكلام: چشم، چشم، اطاعت امر. ببينيد در خصوص غرب و مشخصاً واشنگتن و لندن، امريكا و انگلستان دو تا روايت كاملاً متضاد وجود دارد در خصوص نقش اينها در 56، 57 كه نهايتاً منتهي مي‌شود به بيست و دو بهمن 57. يك نظر، نظر طرفداران انقلاب است كه مي‌گويند امريكا و انگلستان تا دقيقۀ نود از شاه پشتيباني كردند، به شاه دستور كشتار دادند، به شاه گفتند بگير، بزن، ولي چون نيروي انقلاب قوي‌تر بود نهايتاً زدند و كشتار به دستور امريكايي‌ها و انگليسي‌ها به جايي نرسيد و انقلاب پيروز شد. اين يك نظر است، نظري كه شما كاملاً با آن آشنا هستيد و خب در داخل كشور ظرف اين سي و دو سال منظماً گفته مي‌شود. يك نظر ديگري است كه بيشتر توسـط سلطنت‌طلب‌ها و مخالفين انقلاب حالا در خارج از كشور عمدتاً رواج دارد و آن هم اين است امريكا و انگلستان زير پاي رژيم شاه را خالي كردند، از پشت به رژيم شاه خنجر زدند و در حقيقت امريكا و انگلستان باعث سقوط رژيم شاه شدند. شاه بارها و بارها در مصاحبه‌هايش مي‌گويد كه من نمي‌دانم چرا امريكايي‌ها و انگليسي‌ها دارند من را بـرمي‌دارند؟ من نمي‌دانم چرا آنها آمدند، با مخالفين من متحد شدند. و بارها و بارها اين را از آنتوني پارسونز سفير انگلستان، ساليوان سفير امريكا و كسان خارجي ديگري كه آمدند اين را مطرح مي‌كند كه چرا سياست شما، يعني امريكا و انگلستان چرا سياست‌هاي شما در مورد من تغيير پيدا كرده و چرا شما رفتيد به سمت مخالفين من و با همۀ وجود معتقد بود كه آنچه در ايران به نام انقلاب ما مي‌گوييم به راه افتاده، در حقيقت سناريوي انگلستان و امريكاست. منتها يك سري پاسخ‌ها خودش داشت مي‌گفت دليلش اين است كه من در مورد نفت از سال 52 و 53 به اين طرف قرص و

محكم ايستادم. يك پاسخش اين بود كه من چون دارم كشور را صنعتي مي‌كنم، كشور را پيشرفته مي‌كنم، نبايد پيشرفت و ترقي ايران ادامه پيدا بكند، يك تصورش اين بود كه امريكا و اتحاد شوروي سابق يك جورهايي با همديگر زد و بند كردند، اما آن چه مسلّم است با همۀ وجود به آن معتقد بود كه من را دارند برمي‌دارند و تا روزي هم كه زنده بود اين تفكر و اين نظر را داشت. بسياري از سلطنت‌طلب‌ها هم چنين نظري دارند و معتقدند كه در بهترين و معصومانه‌ترين نگاهي كه ما مي‌توانيم به امريكا و انگلستان بيندازيم، اين است كه بگوييم آنها نه تنها كمكي خودشان مستقيماً به شاه نكردند در سال 56، 57، بلكه نگذاشتند از امكانات خودش هم استفاده بكند. اين را اردشير زاهدي گفته است، داريوش همايون كه آقاي تفرشي اشاره كردند يكي دو هفتۀ پيش فوت شد، اينها به صراحت گفتند كه آنها بودند كه نگذاشتند شاه از امكانات خودش استفاده بكند، براي اينكه قرص و محكم جلوي حالا آن انقلاب بايستد. نظر من خيلي كوتاه اين است كه هر دوي اين روايت‌ها خطاست. نه امريكايي‌ها شاه را سرنگون كردند آن گونه كه سلطنت‌طلب‌ها و مخالفين انقلاب مي‌گويند و نه امريكايي‌ها تا دقيقۀ نود از شاه حمايت و پشتيباني مي‌كردند، آن جوري كه در ايران گفته مي‌شود، واقع مطلب اين است كه دست راست امريكايي‌ها به دست چپ‌شان مي‌گفت چه كار بايد بكنيم. دو تا سناريو بود، يك سناريو اين بود كه شاه بايد قرص و محكم بايستد كه توسط جبهۀ برژينسكي از آن حمايت مي‌شد، يك استراتژي ديگر كه توسط ونس و ديگران بود، اين بود كه رژيم ايران بايد يك تغييرات و تحولات و اصلاحاتي به وجود بياورد، اين وسط كارتر بين اين دو جرياني كه در اطرافش وجود داشت متحير مانده بود و اين تحيّر تا به آخر هم همچنان ادامه پيدا كرد. اما آن چيزي كه اين برادرمان اينجا گفتند، گفتن آقاي اوئن «ديويد اوئن» وزير خارجۀ انگلستان در آن مقطع گفته كه اخيراً گفته مصاحبه كرده، گفته كه اگر ما مي‌دانستيم كه شاه سرطان دارد، قطعاً در ايران انقلاب نمي‌شد من فكر مي‌كنم ما حواس‌مان نسبت به اين گونه جملات، اين گونه اظهارنظرها بايد جمع باشد و اينها را برنداريم عَلَم بكنيم مثل آن چيزي كه آقاي تفرشي گفتند كه بابا كي گفته از گوآدلوپ شاه بايد برود و شاه را بايد برداريم. آخه اين چه حرف باطلي است، اسناد گوآدلوپ هست، آنچه كه گفتند و آنچه كه تصميم گرفتند، كجا گفتند كه شاه بايد برود، كجا گفتند كه ما شاه را بايد برداريم،

درست مي‌گويد آقاي تفرشي، اين به علاوۀ يك موضوع در گوآدلوپ است كه مطرح شد از جمله بحران ايران، الآن هم اگر يك كنفرانس بين‌المللي باشد مسائل مصر مطرح مي‌شود، مسائل تونس مطرح مي‌شود، چه بايد كرد در خاورميانه مطرح مي‌شود. براي اينكه بحران است، بحران ايران هم يك بحران جدي بود، طبيعي بود كه در گوآدلوپ راجع به آن بحث بشود ولي اينكه گفته مي‌شود در گوآدلوپ گفتند كه شاه بايد برود اصلا و ابداً، هيچ سندي وجود ندارد و هيچ گفته‌اي وجود ندارد كه...

اما اينكه سرطان شاه مخفي بود، آره شاه آدم شكاكي بود، فوق‌العاده؛ به هيچ كس اعتماد نمي‌كرد، حتي به فرح هم اعتماد نمي‌كرد و سرطان غدد لنفاوي‌اش را كه از سال 53، 54 شروع شده بود كاملاً مخفي نگه داشته بود، هيچ كس نمي‌دونست. تنها كسي كه مي‌دونست علم بود.

نه سفير امريكا مي‌دانست، نه سفير انگلستان مي‌دانست، هيچ كسي نمي‌دانست كه شاه سرطان دارد، بعدها معلوم شد كه بخشي از آن مذبذب بودن شاه، بي‌اراده بودن شاه، حالت فشل بودن شاه برمي‌گردد به داروهاي ضد سرطان كه بايد مصرف مي‌كرده. به داروهاي مخدر و غيره‌اي كه بايد مصرف مي‌كرده، يعني به عبارت ديگر آن چيزي كه اوئن مي‌گويد اين نيست كه ما انقلاب كرديم يا نكرديم؟ اوئن دارد مي‌گويد كه ما نمي‌دونستيم كه شاه سرطان دارد والّا سياست‌هايمان را به شكل ديگري...

ما فكر مي‌كرديم كه شاه مسلط است. امريكايي‌ها هم فكر مي‌كردند كه شاه مسلط است.

بهبودي: تشكر، ممنونم.

تفرشي: خدمت‌تان عرض كنم كه خيلي كوتاه در ادامۀ اين بحث و بعد هم يك جمع‌بندي كلي عرض مي‌كنم خـدمت‌تان. در تأييد و تكميل صحبت‌هاي جناب آقاي دكتر زيباكلام عرض مي‌كنم، تا سال 1973 مسئلۀ بود و نبود شاه دغدغۀ دولت‌هاي غربي نبود، به دلايل مختلفي كه ناشي از افزايش چشم‌گير بهاي نفت بود و قدرتمندتر شدن و ثروتمندتر شدن حكومت شاه ايجاب كرد، مسئلۀ آيندۀ ايران و مسئلۀ...

ده‌ها گزارش مي‌بينيد تحت عنوان اينكه اگر شاه بميـرد، اصلاً عـنوانش اين است «If King dies» چه خواهد شد؟ از سال 1973 شروع مي‌شود، هر سال چند تا از اين گزارش‌ها با همين عنوان ثابت اگر شاه بميرد در گزارش‌هاي انگليسي و امريكايي

وجود دارد و بحثي كه مطرح مي‌شود در آن سال و در سال بعد، هم مسئلۀ يك بزنگاه تاريخي در مورد حكومت پهلوي موقعي كه منتقدين مصلح و مشوق حكومت پهلوي، كساني كه منتقد بودند، ولي دلسوز حكومت پهلوي بودند، عده‌اي از جمله منوچهر آگاه، مهدي سميعي و ديگران، خداداد فرمان‌فرمايان اينها مي‌روند پيش شاه و مطرح مي‌كنند كه توسعۀ اقتصادي با اين شتاب شديد مشكل ايجاد خواهد كرد و اگر مشاركت عمومي و توجه به اميال واقعي مردم نباشد مملكت را به فروپاشي خواهد رفت و خطرناك خواهد بود. شاه هم ظاهراً اين را مي‌پذيرد، منتها در كمال تعجب و آن نخوت ذاتي كه داشته به جاي اينكه به حرف‌هاي آنها گوش كند و به اصطلاح فضاي باز سياسي را در سال 52 و 53 ايجاد بكند، همۀ احزاب و همان نيم بند قلابي را هم تعطيل مي‌كند و حزب رستاخيز را درست مي‌كند كه الآن خب تقريباً خيلي‌ها حالا مخالف اين بودند و خود همايون چون با آن هم هـمزمـان صـحبت مي‌كرديم موافق بود و زاهدي مخالف بود. بيشتر سلطنت‌طلب‌ها هم موافقند كه تأسيس حزب رستاخيز يكي از خطاهاي تأثيرگذار و استراتژيك شاه بود، يعني يك جورهايي دوره‌اي كه زودتر مي‌توانست به اصطلاح مشكلات را حل بكند نگذاشت و مشكلات را وخيم‌تر كرد. آن وقت در فاصلۀ 73 تا 79 حكومت شاه رابطه‌اش با غرب يك رابطۀ عشق و نفرته، رابطۀ love and hate يعني دولت‌هاي غربي از شاه به اصطلاح دلگيري‌هايي دارند مي‌خواستند تنبيه‌اش كنند، ولي قائل به براندازي و تغيير رژيم به هيچ‌وجه نبودند. فقط مي‌خواستند شاه را كنترل كنند به خاطر مسئلۀ نفت و مسائل بين‌المللي در واقع تحت كنترل، بيشتر تحت كنترل باشد. يك رابطۀ عشق و نفرت واقعاً مي‌شود كه كلمۀ دقيقي اشت برايش داد تا آنجايي كه من به نظرم مي‌رسد. همين طوري كه عرض كردم تا سال 77، 78 هم گزارش‌ها اين بود كه شاه خواهد ماند و به خصوص پارسونز كه روابط خاصي را با شاه داشت، هفته‌اي دو بار با شاه ديدار مي‌كرد مرتب مي‌گويد به خاطر حفظ منافع به خصوص اقتصادي چون بيشترين مبادلات نظامي را با ايران داشتند، روي وجود شاه و همكاري با شاه پافشاري مي‌كردند تا حدود اوايل 78 كه به اصطلاح ترديدهايي حاصل مي‌شود و بعد هم همين طور كه عرض كردم كناره‌گيري شريف امامي مسئلۀ خيلي حادي مي‌شود و ترديد در مورد ادامۀ سلطنت ديگر به طور جدي در غرب مطرح مي‌شود. اين حالا يك بحث كلي بود كه مطرح شد، من نظرم اين است كه

با توجه به بحث‌هايي كه امروز مطرح شد چه در كنفرانس و چه در ميزگرد، تاريخ‌نگاري ايران و استعمار بريتانيا يا روابط ايران و بريتانيا نيازمند يك نگرش جديد و منابع جديد است، يعني ما بدون نگاه جديد و به اصطلاح هوشمندانه و نگاهي كه به اصطلاح مبتني بر منابع و اسناد جديدي باشد و كمتر ديده شده باشد، نمي‌توانيم اطلاعات جديدي به شنونده بدهيم، يكي از مشكلات جديدي كه بعضي از سخنراني‌ها داشت يا صحبت‌هايي كه خود من يا ديگران مطرح كردم «من از طرف خودم صحبت مي‌كنم» اشكالاتي كه داشت اين بود كه خيلي در مورد مسائل تكراري بود، بر اساس مطالب گفته شده، به نظر من ما نيازمند اين هستيم كه مراكز آرشيوي ما چه در بازنگري و واكاوي اسناد داخلي، چه در بررسي اسناد خارجي كار بيشتري بكنند. همين نكته‌اي كه آقاي دكتر زيباكلام فرمودند در مورد اختلاف نظر بين دو ديدگاه امريكا در مورد ايران از سال 78 تا سال 80 كه من سندش را ديدم به شدت واضح كه يك جناح داريم ما شوراي امنيت ملي امريكا برژينسكي و گري سيك (Gary Sick) معاونش، يك نگاه داريم، نگاه سايروس ونس و رئيس ميز ايران، هنري پرشت (Henry Precut) كه آن اولي خيلي تندتر مي‌خواهد با مسائل ايران برخورد كند، چكشي، نگاه دوم آرام‌تر است و مي‌خواهد گره‌ها را با دست باز كند نه با دندان. ما راجع به اين مسائل كم كار كرديم اطلاعات‌مان كم است و تحليل‌هايمان هم ناقص است و چون اطلاعاتمان كم است، يك سري حرف‌هاي شعاري و كلي را تكرار مي‌كنيم و به اصطلاح به نظر من اگر قرار باشد فقط يك حرف‌هايي كه گفتيم بياييم صرفاً يك جور ديگر بازتوليد كنيم، منتها با فريادهاي بيشتري مطرح كنيم اين مطالعــات راه به جايي نمي‌برد، هم از جهت متدلوژي، هم از جهت به اصطلاح اسناد جديد و هم رويكرد جديد ما نيازمند كارهاي بيشتري هستيم و من فـكر مي‌كنم كه انتشار هر مطلب در اين موارد به دور از بحث‌هاي شعاري يا كمتر شعاري و بيشتر عميق در هر ديدگاهي و با هر نظري چه موافق و چه مخالف، چه چيزهايي كه دوستان گفتند، چه چيزهايي كه من گفتم به نظر من در هر صورت مفيد است، بهتر است بيشتر چاپ كرد و اجازۀ چاپ كردنش را داد. خيلي متشكر.

بهبودي: خيلي ممنون. آقاي سلطاني شما هم نتيجه‌گيري و....

سلطاني: من هم خيلي مايل بودم كه مباحث از ابتدا در مورد اسناد و رويدادها و

اعتبار اسناد و تحليل اسناد مطرح مي‌شد، اما خب ويژگي ميزگرد اين است كه وقتي نفر اول يك بحثي را شروع مي‌كند به طور طبيعي مسير و جهت بحث را به يك شكلي تعيين مي‌كند يا حداقل تأثير مي‌گذارد، به ويژه اينكه در اين فضا بعضي از اعضاي ميزگرد تصور كنند كه بدون پاسخ گذاشتن بعضي از حرف‌ها با اخلاق و وجدان و انصاف علمي منافات دارد و تعهد علمي ايجاب مي‌كند كه خب به آن مطالب پرداخته شود، بنابراين اين برمي‌گردد يك مقدار به طبيعت خود ميزگرد، حتي يك اصطلاحي هم هست در عربي كه به آن مي‌گويند «البادي أظلم»، اگر كسي معتقد است در اين زمينه ظلمي به جلسه شده بايد نگاه كرد ديد كه چه جوري اين مسير تحميل شد بر جلسه. نكتۀ ديگر اينكه فروشگاه‌هايي هستند در كشورهاي مختلف دنيا و فكر كنم جديداً هم در ايران ايجاد شده، يك سري اجناس كهنه و قديمي‌شان را بعد از يك مدتي كه در انبار مي‌ماند، مي‌آيند بسته‌بندي‌اش را عوض مي‌كنند، با بسته‌بندي جديد دوباره در فروشگاه‌هاي ديگر، البته يك مقدار ارزان‌تر ارائه مي‌كنند، حتي مواردي بوده كه مواد خوراكي و مواد فاسدشدني كه تاريخش گذشته، بسته‌بندي را عوض مي‌كنند و با تاريخ جديد عرضه مي‌كنند كه بعضي‌شان هم رسوايي‌هاي بزرگي در بعضي از فروشگاه‌هاي زنجيره‌اي اروپا و امريكا ايجاد كرده، در ايران خودمان هم اين كار را متأسفانه مي‌كنند. ما واقعاً نيازمند نوآوري و بداعت در متدلوژي و روش نگرش تاريخي‌مان هستيم و بايستي دنبال اسناد جديد، ديدگاه‌هاي جديد و مطالب نو باشيم، اما به شرط اينكه واقعاً نو و جديد باشد، نه اينكه حرف‌هايي كه در گذشته بارها تكرار شده، اما بنا به دلايلي مثلاً مخاطب دانشجو با اين حرف‌ها آشنا نيست، حرف‌هايي كه قبل از انقلاب اسلامي بارها تكرار شده، بعد از انقلاب اسلامي اتفاقاً در اين سي سال جريان قالب تاريخ‌نگاري چه در داخل و چه در خارج از كشور در همان مسيري بوده كه الآن مطرح مي‌شود كه روش نو است. در واقع اگر صحبت از نو و كهنه باشد بايستي گفت آنچه هست نگاه و روش كهنه است و ما بايد مراقب باشيم كه با احياي روش‌هاي كهنه يا مطالب كهنه تصور نكنيم كه مطالب نو را طرح مي‌كنيم. در مورد تلاش انگليس براي حفظ رژيم شاه، چون عنوان همايش هم «ايران و استعمار انگليس» است، دلايل بسيار زيادي وجود دارد كه به رغم اختلافاتي كه در درون هيأت حاكمۀ انگليس و امريكا به دليل پيچيدگي شرايط... اين نكته را فراموش نكنيد كه اين ملت

ايران بود كه موجب آن تحيّر در درون امريكا و انگليس شده بود، اين پيچيدگي و دشواري فهم مسائل داخلي ايران بود كه چون آنها با آن آشنا نبودند و الگوهاي‌شان و معادلاتشان نمي‌توانست تحليل دقيق و درستي از وقايع داخل ايران عرضه بكند، به همين دليل دسـت چـپ و راست‌شان به همديگر نمي‌توانست بگويد چه كار بكنند، و همين اختلافاتي ايجاد كرد. اما به رغم همۀ اينها هم امريكا و هم انگليس تا آخرين لحظات براي حفظ شخص شاه كه نماد حفظ رژيم سلطنتي بود تلاش كردند و من امريكا را مي‌گذارم كنار، نكاتي را در مورد انگليس عرض مي‌كنم. اولاً كه در همان سال 57 تمام نخست‌وزيرهاي سابق و وزير دفاع‌شان و حتي در 26 شهريور 57، جيمز كالاهان نخست‌وزير و رهبر حزب كارگر وارد ايران مي‌شود رسماً، 9 روز پس از كشتار مردم در 17 شهريور و از گسترش فضاي سياسي شاه و از رژيم شاه حمايت مي‌كند، ارتباطات و پيوندهاي اقتصادي و نظامي و سياسي دائماً در سال 57 همين جوري سير مي‌كرد... و حتي آنتوني پارسونز هم در خاطراتش اين را تأكيد مي‌كند كه ما تا آخرين لحظه از شاه حمايت مي‌خواستيم بكنيم در همان آبان 57 ديويد اوئن در BBC مصاحبه مي‌كند و تأكيد مي‌كند به همان دلايلي كه پرزيدنت كارتر ارسال پشتيباني و پيام حمايت خودش را از شاه كرده ما هم اين كار را مي‌كنيم و دوستان صريح‌اللهجه‌اي هستيم، ضمن اينكه نسبت به بعضي از مسائل حقوق بشر در ايران نكاتي را مورد انتقاد قرار داديم، اما ما از استقرار و حفظ ثبات رژيم پهلوي حمايت مي‌كنيم و اين به نفع منطقه است و حتي پارسونز در خاطرات خودش در مورد توجيه علت حمايتش از رژيم شاه ضمن اشاره به منافع ملي خودشان و شرايط رژيم در آخر هم اين را تأكيد مي‌كند و مي‌گويد ما اگر بر اساس ارزيابي‌هاي بدبينانه سياست‌هاي دو پهلو و مبهمي با شاه در پيش مي‌گرفتيم، از بسياري از منافع حاصله محروم مي‌مانديم. خلاصه كنم ما روي شاه قمار كرديم، و ساليان درازي در اين قمار برنده بوديم. من از معدل اين سياست متأسف نيستم، يعني خود انگليسي‌ها تصريح مي‌كنند كه تا آخرين ماه‌ها از حكومت شاه حمايت مي‌كنند، حتي سفير انگلستان همان خود پارسونز 5 ماه قبل از سقوط حكومت پهلوي در ملاقات با شاه رسماً همراه با سفير امريكا مي‌رود و مي‌گويد كه ما در بالاترين سطح از شما حمايت مي‌كنيم و به شاه گفتيم كه تا انتها از بقاي شما و از بقاي رژيم سلطنتي پشتيباني خواهيم كرد، اما شرايط و سرعت شرايط تا جايي

پيش رفت كه طرح پشتيباني امريكا و انگليس با شكست مواجه شد و در واقع اين ارادۀ ملت ايران بود كه بر ارادۀ دولت استعماري انگليس و دولت استعماري امريكا غلبه كرد. والسلام عليكم و رحمة‌الله.

بهبودي: متشكرم. آقاي سليمي دو دقيقه خواهش مي‌كنم.

سليمي: دو دقيقه، البته خب چون خسته شدند دوستان من فقط در دو دقيقه برخلاف ديگران كه چند دقيقه صحبت كردند من يك توصيه‌اي خدمت شما عزيزان مي‌كنم به عنوان دانشجويان و پژوهشـگران كه از اين قالب‌هاي ساخته شده نهراسند، واقعاً بررسي كنند اظهارات را، اينكه حالا بنده مثلاً نظر دولتي را مطرح مي‌كنم اين يك قالب بشود، چون مثلاً حالا فرض كنيد عملكرد فلان دولتمرد موجب بيكاري دانشجو شده، بنده در حوزۀ تاريخ بايد جوابگوي آن مثلاً دولتمرد باشم. اين اتصالات، اتصالات به نظر من كاملاً حسابگرانه است؛ خيلي منطقي نيست. بنده هر كسي هستم بايد نظرم و صحبتم مورد بررسي قرار بگيرد و آنجايي كه غلط است، بگوييم غلط است، آنجايي كه درست است، بگوييم درست است. در اينجا بحث‌هايي مطرح شد مثلاً در مورد بيماري محمدرضا پهلوي گفته شد فقط علم خبر داشت، خب از ابتداي بيماري لااقل هر هفته يك پزشك فرانسوي به اتفاق دستيارش مي‌آمد ايران و شاه را معاينه مي‌كرد، خونش را به فرانسه منتقل مي‌كرد، خب پس بنابراين خير، اين حرف غلط است كه بگوييم فقط و فقط از بيماري محمدرضا پهلوي، علم اطلاع داشت، لااقل بر اساس مستندات تاريخي اين پزشك و دستيارش كه در كتاب «آخرين سفر شاه» ويليام شوكراس مي‌گويد توضيحاً كساني را كه از جريان بيماري اطلاع داشتند. حالا مي‌خواهيم چه چيز را ثابت كنيم با اين مسئله‌اي كه بگوييم آقا هيچ كسي از بيماري محمدرضا اطلاعي نداشت. غير از علم همان كه علم اطلاع داشـت، علم يكي از كساني است كه در خدمت سرويس اطلاعاتي انگليس است، همان كفايت مي‌كرد كه انگليسي‌ها بدانند، ضمن اينكه گفتم خيلي افراد ديگر هم از بيماري او اطلاع داشتند. اينها تحليل‌هاي بسيار سطحي است كه بگوييم كه آقا علت فروپاشي محمدرضا پهلوي اين بود كه ما مثلاً از بيماري او اطلاع نداشتيم، اين يك نوع در واقع گريز از آن عملكرد انگليسي‌ها و امريكايي‌هاست كه مبناي‌شان را سود بسيار زياد قرار دادند، هم علم خودش مي‌گويد اين جوري كه داريد پيش مي‌رويد ما محكوم به سقوطيم. قبل از علم، ابوالحسن ابتهاج مي‌گويد، مي‌گويد ما

به زودي سقوط خواهيم كرد، به خاطر اين‌كه امريكايي‌ها دارند فشار مي‌آورند، همۀ درآمد نفت براي اسلحه هزينه شود، خب براي اينكه اين مسائل مطرح نشود بحث بيماري شاه را مطرح مي‌كنند كه اگر ما مي‌دانستيم بيماري شاه را، مثلاً سقوط نمي‌كرد و مثلاً رژيم...

اينها يك نوع دعوت به سطحي‌نگري در تاريخ است و پنهان كردن عملكرد بسيار تخريبي قدرت‌هاي استعماري در ايران است، قدرت‌هاي استعماري سياست‌هاي‌شان چپاول حداكثري بود كه بسياري از دلسوزان طرفدار خود امريكايي‌ها پيش‌بيني سقوط را با اين عملكرد داشتند. بنابراين بياييم اين را بحث كنيم كه امريكايي‌ها فشار مي‌آوردند، آقاي ابوالحسن ابتهاج به عنوان رئيس سازمان برنامه و بودجه مي‌گويد آقا من هر دفعه به شاه مي‌گويم كه چرا هر دفعه بودجۀ نظامي را اين قدر زياد مي‌كني، بودجۀ نظامي كه اصلاً به درد ما نمي‌خورد، مي‌گويد امريكايي‌ها دارند فشار مي‌آورند، بعد مي‌گويد كه آقا اين نمي‌شود اين منجر به سقوط ما خواهد شد كه ما اصلاً نتوانيم براي ارتقاء وضعيت ملت ايران اقدامي بكنيم و از درآمد نفت براي آنها هزينه كنيم. اين نگاه را دوستان توجه كنند، حالا خيلي از بحث‌هاي ديگر كه دوستان ديگر هم مطرح كردند من خواهشي كه دارم از شما، از اين چماق‌ها يك مقداري نهراسيد، مطالعه كنيد، حتي منابع طرفداران غرب را در ايران، اينكه رضاخان برآمدۀ انگليسي‌ها هست از خاطرات آقاي احسان نراقي مطالعه كنيد كه حالا لااقل آن را نمي‌توانيم بگوييم كه مثلاً او ايدئولوژيك اسلامي و نمي‌دانم اين حرف‌هاست و از اين چماق‌ها نمي‌توانيم به سرش بزنيم. ايشان مي‌گويد كه در بازتاب گفتگوهايش با محمدرضا در آن روزها مي‌گويد كه محمدرضا وقتي رفت انگليس، رفت درخواست داد كه مركز اسناد انگليس را بازديد كند، بعد پروندۀ پدرش را خواست، در آنجا به صراحت ديد كه او از موقعي كه يك قزاق معمولي است تحت نظر انگليسي‌ها رشد يافته، اين را آقاي نراقي مي‌گويد به نقل از محمدرضا پهلوي.

بهبودي: جمع‌بندي بفرمائيد.

سليمي: بنابراين اين را به يك چماق نپذيريد كه جرأت نكنيد و بگوييد كه آقا همۀ حرف‌هايي كه زده مي‌شود بعد از انقلاب اسلامي هم زده شد، همة اينها مي‌گويند كه محمدرضا پهلوي يك آدم وابسته‌اي بود، رضاخان وابسته بود بنابراين برخي هم

مي‌گويند همۀ اين حرف‌ها را بزنيد كنار و بپذيريد حرف ما را كه ما مي‌گوييم رضاخان يك فردي بود كه ايران نوين را به وجود آورد. خير در مورد مسائل تاريخي ايران منابع متعدد وجود دارد و من دعوت مي‌كنم عزيزان را به اين منابع بپردازيد و مطالعه بفرمائيد.

بهبودي: از حوصله‌اي كه حاضران به خرج دادند سپاسگزارم، از شرح صدري كه شركت‌كنندگـان بـه خرج دادند بي‌نهايت ممنونم، محفل ما را گرم كرديد؛ سپاسگزارم.

مقالات

بررسي رساله بيانيه دفاعيه جنگ جهاني اول

آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري

«حكم جهاد عليه روس و انگليس»

دكتر محمدباقر وثوقي*

آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري، از رهبران فكري و سياسي نهضت جنوب و از جمله شخصيت‌هاي مبارز در حوزه فعاليت‌هاي ضداستعماري و به ويژه ضدانگليسي محسوب مي‌شود. درباره جايگاه سياسي و فكري اين روحاني بزرگ در جنبش مشروطيت، تحقيقات بسياري انجام شده و رسالات متعدد سياسي او به چاپ رسيده است. يكي از فرازهاي مهم زندگاني او، در مبارزات سياسي و قلمي او عليه انگلستان نمايان مي‌شود. به عبارت ديگر آيت‌الله حاج سيدعبدالحسين لاري به سبب مبارزات نظامي و سياسي‌اش و همچنين به عنوان نظريه‌پرداز اسلامي ضداستعماري در جنوب ايران، از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. مبارزات ضداستعماري اين رهبر روحاني، فراتر از ايالت فارس و در سطح ملي و منطقه‌اي مؤثر بوده است.

عمده فعاليت‌هاي سياسي و فكري آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري، مربوط به دوران انقلاب مشروطيت و متمركز در ايالت فارس و منطقه لارستان بوده است. در واقع اين مبارزات موجب شد او به عنوان يكي از چهره‌هاي مؤثر فكري و روحاني مشروطيت در جنوب ايران شناخته و آراء و انديشه‌هاي او سرمشق مبارزاتي مردم

جنوب و بنادر خليج‌فارس شود. بنيان تفكر سياسي او، بر دو مسئله «مبارزه عليه ظلم و ستم حكام» و «جهاد عليه استعمارگران» بنا شده است و اين دو اصل، از وجوه اساسي فكري و مبارزاتي آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري به شمار مي‌رود. بر اساس اين دو اصل، او مبارزات خود را در منطقه لار آغاز و تا سال‌هاي پس از جنگ جهاني اول ادامه داد. شهر لار كه يكي از شهرهاي مهم پس‌كرانه‌اي خليج فارس محسوب مي‌شد، با حضور آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري به يكي از پايگاه‌هاي مهم انقلابيون مشروطه‌خواه تبديل شد. فعاليت آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري در دوران مشروطيت با اعلام مبارزة مسلحانه عليه حكومت محمدعلي شاه و مستبدين وارد دوره جديدي شد و پس از پيروزي مشروطه‌خواهان، او و يارانش به دليل در پيش گرفتن سياست‌هاي كاملاً مذهبي و مستقل، چندان مورد عنايت و توجه مشروطه‌طلبان مركز قرار نگرفتند، اما او از پا ننشست و به مبارزات فكري و عملي با استعمار انگليس و ايادي داخلي آن پرداخت. صدور اعلاميه معروف او در لزوم جهاد عليه انگليس از جملة اين اقدامات بود.

در آستانه شروع جنگ جهاني اول، سيد لاري بخش زيادي از نيروهاي خود را از دست داده بود؛ و سرانجام نيز در يكي از درگيري‌هاي مسلحانه در سال 1914، با رشادت يكي از سوارانش از معركه جان بدر برد و ناگزير به هجرت شد.

او از آن پس، تا آخرين سال‌هاي عمرش - 1342ه ق/1924م – به حالت تبعيد در فيروزآباد و سپس در جهرم بسر برد و عملاً قادر به فعاليت نظامي و سياسي نبود. در حقيقت، سيدعبدالحسين لاري طي ماه ربيع‌الاول سال 1322ه ق/1914م، يعني شش ماه پيش از آغاز جنگ جهاني اول – 8 رمضان 1332/ اول اوت 1914- آخرين روزهاي تلاش نظامي و سياسي خويش را با خاطرة تلخ شكست «كورده» و تبعيد اجباري به فيروزآباد پشت سر گذاشت و عملاً از هرگونه دخالت در امور نظامي و سياسي فارس بركنار ماند. اعلامية جهاد سيدعبدالحسين لاري عليه انگليس، بيشترين تأثير را در مشروع كردن حركت‌هاي مسلحانة صولت‌الدوله قشقايي، رهبر قدرتمند ايل قشقايي در فارس و تنگستاني‌ها در بوشهر داشته است. نمونه‌هاي گوناگون و متنوعي از احكام جهاد عليه انگليس در كتاب «فارس و جنگ بين‌الملل اول»، «اسناد كميته حافظين استقلال» ، نسخة خطي «بيانيه دفاعيه» ، «يادداشت‌هاي معين دفتر»، گزارش «سر پرسي

سايكس» و اسناد و مكاتبات شخصي آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري به دست آمده است. عمده تأكيد آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري در اين احكام، هشدار به مسلمانان در مورد اقدامات و فعاليت‌هاي انگليسي‌ها در جنوب و اثرات مخرب تداوم حضور آنان در ممالك اسلامي و همچنين لزوم مبارزة تمام‌عيار عليه آنان بوده است. فتاواي آيت‌الله لاري مبني بر وجوب جهاد عليه انگليس، از لحني قاطع و كاملاً سازش‌ناپذير برخوردار و در نوع خود منحصر به فرد بوده است. يكي از اين اعلاميه‌ها در جريان جنگ جهاني اول و در ايام حضور گستردة انگليسي‌ها در جنوب ايران از طرف آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري صادر شد و موجي از احساسات ضدانگليسي را در جنوب ايران به وجود آورد و موجب واكنش‌هاي گوناگوني شده، تأثير بسياري از خود بر جاي گذاشت.

ب. بيانيه فقهي - سياسي جنگ جهاني اول

«اعلام مي‌شود به هر كس از فرق ششصد كرور مسلمين داخله و خارجه حتي صبيان و نسوان واجب فوري است جهاد و دفاع روس و انگليس و اعوان اين كفار و سد ابواب طمع و بهانه و ماليات و گمرك و قرنطينه و تذكره...»

اينها جملات آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري، مندرج در يكي از چند فتواي جهاد عليه انگليس و روسيه است، كه در جريان جنگ جهاني اول اعلام شده است. تاكنون چند نمونه از اين فتاوا به دست آمده است كه اولين آنها اعلاميه منتشر شده از سوي «كميته حافظان استقلال» در شيراز، ديگري مندرج در كتاب «فارس و جنگ بين‌الملل اول» و همچنين مكتوب آيت‌الله حاج سيدعبدالحسين لاري به صولت‌الدوله قشقايي ، يادداشت‌هاي خطي معين دفتر، گزارش سايكس و اعلاميه جهاد پيوست نسخة خطي «بيانيه دفاعيه» است كه بخشي از آن آورده شد.

آيت‌الله حاج‌سيدعبدالحسين لاري در يكي از اعلاميه‌هاي خود، اهالي بوشهر و بنادر و ايل قشقايي و ساكنان سواحل و بنادر جنوب را مخاطب قرار داده و كساني را كه با انگليس همكاري نمايند، «خارج از اسلام و محارب با امام زمان» خوانده است. اما بيش از همه، وجه تمايز اين فتوا در مقايسه با ديگر فتاواي آن عصر، واجب دانستن جهاد براي همه اقشار جامعه و از جمله «افراد صغير» و «بانوان» بود، كه اين امر واكنش‌هايي

را در محافل مختلف فكري و سياسي به وجود آورد و منجر به صدور اعلاميه‌هاي گوناگون و در حقيقت طرح سئوال و اشكال و شك و شبهه در اين باره شد. حجم گسترده واكنش‌ها و بهره‌گيري جناح‌هاي سياسي و فكري مخالف آيت‌الله لاري و به ويژه سوءاستفاده جناح‌هاي حامي انگلستان از اين واكنش‌ها، موجب شد آيت‌الله لاري درصدد پاسخ‌گويي برآيد.

آيت‌الله لاري در حالي كه از هرگونه حمايت نظامي و سياسي محروم مانده بود، درصدد پاسخگويي به اين اعلاميه‌ها برآمده و استدلال خويش را در پاسخ به انتقادات ديگر علما به طور مفصل ارائه كرد. هر چند اين جوابيه در آن ايام چاپ نشد، اما در نسخه‌هاي معدود، دستنويس و منتشر گرديد. ما ضمن معرفي نسخة خطي اين جوابيه، آن را با توجه به مندرجات و محتواي آن «بيانيه فقهي - سياسي جنگ جهاني اول» نام‌گذاري كرده‌ايم. پرداختن به اين مجموعه خطي، از سويي مي‌تواند راهگشاي دستيابي به نحوه برخورد يكي از انديشه‌گران اسلامي در مواجهه با نمادهاي استعمار در جريان جنگ جهاني اول باشد؛ و از طرفي نيز نشانگر واكنش مذهبي و اعتقادي رايج عصر در مقابل تهاجم نيروهاي بيگانه است.

«بيانيه فقهي- سياسي» در دوازده صفحه به خط شكسته نستعليق و به دستخط «شاهاني جهرمي»، يكي از منشيان آيت‌الله لاري، نوشته شده است. ابتداي نسخه با اين جمله شروع مي‌شود: «مقدمه: بدان كه حكمت و مصلحت حضرت سبحان در خلق عالم امكان بجهه [به جهت] محض امتحان كفر و ايمان و مجاهده است با شياطين انس و جان.» در صفحه پاياني مهر چهارگوش آيت‌الله لاري با عبارت «عبده عبدالحسين» ديده مي‌شود. اين رساله شامل يك مقدمه در «تشريح فساد و افساد اباليس روس و انگليس» و پاسخ به شش مورد انتقاد از حكم جهاد اوست. آيت‌الله لاري در هر مورد ضمن بيان اشكال‌ها و انتقادها، با استناد به آيات و احاديث درصدد جوابگويي به آنها برآمده است. خلاصه اشكال‌ها و پاسخ‌هاي آيت‌الله لاري به آنها از اين قرار است:

و ما قيل از اينكه فرنگ و روس از فرق يهود و نصاري و مجوس هستند، فهو تَوهم و اشتباه و مغلطه محضه؛ چرا كه ديوانيان و دولتيان هر دولتي، فضلاً از روس و انگليس، مثل فرق بابيه و جبريه از اهل نحل هستند، بينونيت كليه و ضديت نوعيه با هر ملتي دارند در امور كليه و جزئيه، خاصه فرنگ و روس كه از اسفح سفاح، افحش فواحش مجوس هستند و بهيچ [به هيچ] قرار و مدار بهايم وحشي و وحشيان، حتي شيطان بني جان رفتار نمي‌كنند.

و ما قيل: كه اينها نظم و نسق و قانون دارند، فهو ايضاً توهم و اشتباه و غلط و مغلطه محضه؛ چرا كه شدت فساد و افساد ايشان به حدي است [كه] (اذا دخلوا قرية افسدوها و جعلوا اعزه اهلها اذله و كذلك يفعلون) جميع اسلحه و مال و منال و حال و لسان و جان و زبان و ايمان و اقتدار و اختيار مردم را من جميع‌الجهات گرفته و مي‌گيرند، حتي اختيار ملك و ملك و مماليك و املاك و آب و زمين و دين و آيين و عرض و ناموس بآنها [به آنها] نمي‌گذارند؛ و هيچ چيز را فروگذار نكرده، مگر آن كه همه را به حيطة تصرف خود درمي‌آورند و تمام اعزه و اجله و ملوك مملكت را عبداً مملوكاً لايقدر علي شيء، محتاج و مسخر و ذل صغار كفار، با هزار گونه عار و شنار كرده و مي‌كنند، حتي اختيار آب دريا و علف صحرا، اختيار زن و دختر براي احدي باقي نمي‌گذارند! بلكه اختيار اموات و احياي خود را نيز ندارند! چنانچه هشتاد كرور مدخل موقوفات سلاطين هندوستان است براي اصناف فقرا و انواع خيرات و صدقات؛ اختيار يك دينار، بلكه اختيار توليت و نظارت و وكالت [آن را] به هيچ‌وجه از براي ذوي‌الحقوق باقي نگذارده و تمام را خود متصرف شده و تمام ملوك را [مثل] اموات قبور، بي‌حس و حركت، زنده به گور كرده و مي‌كنند و اسم آن را نظم و نسق و امنيت و عدالت مي‌گذارند! اينگونه، نظم و نسق و عدالت و امنيت نيست، بلكه از قبيل سالبه

به انتفاء موضوع است، و اشبه شيء به طبابت طبيب مجنون كه طبابت و علاج مجانين به چوب زدن مي‌كند، تا به حدي كه از حس و حركت انداخت آنها را، آنوقت مي‌گويد: جن مجنون را بيرون كردم و او را عافيت و راحت دادم! سر وقت مجنون كه مي‌روند مي‌بينند او را كه از شدت زدن مرده [است].

فرنگيان «هر چيزي كه در مقابل ملت و شريعت جعل و تدوين كرده‌اند، به هر اسم و رسم و قاعده، تمام مفسده و مغلطه است»؛ و در ادامه آورده است:

چگونه مي‌توان خوردن شراب و بي‌حجاب كردن زنان و دختران پيش روي چشم اجانب و كشف عورت ايشان را قانون ناميد «و اين قسم از مفاسد شايعه و قبايح فاحشه، اسم آن را قانون گذاشتن محكوم به حكم كفر و شرك صريح است...

خونريزي و هتك نفوس باز هم جهاد بر همه واجب است. چون در غير اين صورت هيچ چيز باقي نمي‌ماند كه ديگران از آن

بهره‌مند شوند. در اين مورد مي‌نويسد:

فالو اجب من مراتب الصلاة و افرادها العديده، احدها الممكن مرتباً لاجمعاً. بخلاف مراتب الجهاد و افرادها العديده الممكنه؛ فانها واجبه جمعاً و جميعاً الا ما تعذر، فيختص هو بالسقوط لاغير، بل قد يسقط الصلاة رأساً عن الصبيان و النسوان احياناً، و لا يسقط مراتب الجهاد و دفاع‌الكفار عنهم اذا هجموا علي‌المسلمين و خيف علي بيضه‌الاسلام، كما في زماننا هذا؛ فأنه يجب علي كافه الناس، حتي النسوان و الصبيان بجميع مراتبها و اقسامها الممكنه جمعاً و جميعاً.

در پايان نسخه خطي «بيانيه دفاعيه» يكي از احكام جهاد آيت‌الله لاري نوشته شده است كه در پايان آن مهر او نيز با عبارت «اقل خدام‌الشريعة المطهره» ديده مي‌شود.

رسالة «بيانيه دفاعيه جنگ جهاني اول» در واقع پاسخ به شبهاتي بوده كه پس از انتشار حكم جهاد و واجب دانستن آن بر افراد صغير و زنان، به وجود آمد و آيت‌الله لاري را ناگزير به پاسخگويي نمود. بررسي قوت و ضعف فقهي و اصولي پاسخ‌ها، به مجتهدان صاحب‌نظر مربوط مي‌شود. اما صرف‌نظر از قوت و ضعف استدلال‌هاي آيت‌الله لاري، اين رساله نشان مي‌دهد اين روحاني بزرگ خطر نفوذ استعمار انگليس در ايران را بسيار جدي و مبارزه با اين خطر را از اهم واجبات مي‌دانسته. او در عمل نيز بر اين اعتقاد استوار بود و طي دوران طولاني مبارزه‌اش در جنوب ايران در دو جبهه «مبارزه با استبداد داخلي» و «مبارزه عليه استعمار خارجي» گام‌هاي مؤثري برداشت و از اين جهت از جمله مبارزان خستگي‌ناپذير جنوب ايران محسوب مي‌شود. او در آخرين سال‌هاي حيات سياسي خويش با تلاشي خستگي‌ناپذير ضمن اعلام جهاد عليه انگليس و روس با انتشار «بيانية دفاعيه جنگ جهاني اول» حضور قاطعانه و سرسختانه خود را در عرصه مبارزه به دخالت خارجي اعلام كرد. اين بيانيه هرگز چاپ نشد و ديگر امكاناتي جهت انتشار انديشه‌ها و شخصيت‌هايي همچون او، در شرايط آن دوره به دست نيامد. آيت‌الله سيدعبدالحسين لاري، شرايط خود را در سال‌هاي پاياني عمر خود چنين وصف كرده است.

«بالفعل و در معني محبوس به حكم اباليس انگليس و روس هستم. لكن به هيچ‌وجه قصور و فتور و ضعف و كسور نورزيده و تا آخر قطره خون مصمم ثابت‌القدم به نحو اتم و الزم در شهادت به مواعيد صادق و كان حقاً نصرالمؤمنين هستم».

پانوشت‌ها

دانشيار گروه تاريخ، دانشگاه تهران.

،« نجفي » 1. از آيت الله سيدعبدالحسين لاري (تولد 1264 ه ق / 1848 م - متوفي 1342 ه ق / 1924 م) با عناوين

در مراسلات « لاري » نيز ياد شده است، اما به دليل كاربرد وسيع عنوان « موسوي » و « مجتهد » ،« شوشتري »

سياسي و متون تاريخي، ما اين صورت را برگزيده ايم.

روستايي در نزديكي شهر لار، بين جاده لار به شيراز كه آخرين عمليات جنگي اردوي (Kurdeh) 2. كورده

در آن به وقوع پيوست. « سيد » قوام الملك عليه

.355- 3. ركن زاده آدميت، فارس و جنگ بين الملل، صص 356

. 4. لارستان و جنبش مشروطيت، همان، ص 221

پس از فوت او به سمت منشي صولت الدوله قشقايي مشغول بود. نسخه خطي يادداشت هاي او نزد جناب آقاي

محقق معاصر ايران است كه عكسي از آن در اختيار نگارنده قرار گرفته است. « كاوه بيات »

. 7. سفيري، فلوريدا، پليس جنوب ايران، ص 233

جهاد يافت مي شود.

. به: آيت اللهي، دكتر سيدمحمدتقي، ولايت فقيه زيربناي فكري مشروطة مشروعه، اميركبير، تهران، 1366

10 . بيانيه دفاعيه جنگ جهاني اول، نسخه خطي.

11 . در كتاب لارستان و جنبش مشروطيت، ص 221 ، عكسي از اين حكم آمده است.

12 . يادداشت هاي معين دفتر، نسخه خطي.

. 13 . سفيري، فلوريدا، همان، ص 233

. 14 . لارستان و جنبش مشروطيت، همان، ص 198

نقش فتاوي علماي شيعه عليه انگليس در جنگ جهاني اول

در عراق و خوزستان

محمد (عبدالله) طرفاوي*

بخش اول: امپراطوري عثماني و جنگ جهاني اول

امپراطوري عثماني در جنگ جهاني اول، محل تضاد و رقابت كشورهاي اروپايي بود. روسيه خواهان تصرف تنگه‌هاي مهم و استراتژيك بسفر و داردانل و تسلط بر درياي مديترانه و شبه‌جزيره بالكان براي نفوذ و تسلط بر اروپا بود. اين امر توازن بين‌المللي را كه بريتانيا سعي در حفظ و تثبيت آن داشت، به هم مي‌زد. از اهداف ديگر روس‌ها رسيدن به آب‌هاي گرم خليج‌فارس و تسلط بر هند بود كه با تلاش‌هاي انگليس در خليج فارس با شكست مواجه شد. امپراطوري آلمان در اين قرن ظهور كرد و براي ايجاد رقابت با استعمار انگليس و رسيدن به اهداف خود با امپراطوري عثماني كه داراي معادن غني و توانايي‌هاي زراعي زيادي بود، ارتباط پيدا كرد. آلمان با سياست‌هاي خاص خود بر اقتصاد، ارتش و مطبوعات عثماني مسلط شد. انگليس اين سياست‌ها را تهديدي براي منافع خود در خليج‌فارس و هند تلقي مي‌كرد، و براي مقابله با آن با فرانسه و سپس روسيه قراردادهايي منعقد ساخت.

چون امپراطوري عثماني از مليت‌هاي مختلف شكل گرفته بود، انگليس با دسيسه‌گري بذرهاي تفرقه و اختلاف را در بين اقوام گوناگون پاشيد. آلمان براي رويارويي با اين نيرنگ، سياست اتحاد اسلامي را، كه از انديشه‌هاي سيدجمال‌الدين

اسدآبادي بود، براي نجات و جلوگيري از فروپاشي امپراطوري عثماني (مرد بيمار اروپا) تبليغ مي‌كرد.

با شروع جنگ جهاني اول در اوت 1914 ميلادي مطابق با مرداد 1293هجري شمسي، دولت عثماني ابتدا سياست بي‌طرفانه‌اي پيش گرفت. زيرا سياستمداران اين كشور معتقد بودند، اگر عثماني وارد كارزار شود، اولين قرباني آن امپراطوري عثماني خواهد بود و «مسئله شرق» كه معناي عام آن نزاع بين امپراطوري عثماني و دول اروپاست به سود اروپائيان تمام خواهد شد. در 29 اكتبر سال 1914 ميلادي متفقين دولت عثماني را متهم نمودند بندرهاي روسيه واقع در حاشيه درياي سياه را بمباران كرده است. علت اين امر آن بود كه چون ناوگان دريايي عثماني در درياي سياه در حال مانور بود، روسيه ضمن تعقيب آنان با ناوگان خود، سعي در مين‌گذاري تنگه بسفر نمود. نيروهاي عثماني به مقابله با آنان پرداختند و كشتي‌هاي حامل مين را غرق نموده، خسارات سنگيني به آنها وارد ساختند. لذا در تاريخ 2 نوامبر ابتدا روسيه، و پس از آن در تاريخ 5 نوامبر انگليس و فرانسه عليه كشور عثماني اعلام جنگ كردند.

عراق به علت داشتن موقعيت جغرافيايي و استراتژيك، داراي اهميت خاصي بود. زيرا از طريق اروندرود با خليج فارس و از آن طريق با هند ارتباط داشت؛ از راه خشكي و راه‌آهن هم مي‌توانست به اروپا ارتباط پيدا كند. بنابراين براي مقاصد تجاري و سياسي به عنوان پايگاهي براي نيروهاي نظامي انگليس قابل بهره‌برداري بود.

با كشف نفت در عراق، انگليس براي استفاده از آن و به حركت درآوردن ناوگان خود در هند و خليج‌فارس و درياي مديترانه تمايل داشت اين قطعه از خاك عثماني را در جرگه مستعمرات خود قرار دهد.

حاصلخيزي زمين‌هاي عراق و فراواني مواد اوليه و همچنين احتياج مردم بين‌النهرين به انواع توليدات خارجي از عوامل ديگر اشغال عراق بود. اهميت عراق، براي انگليس به حدي بود كه لرد كرزن نايب‌السلطنه هند در سال 1919 ميلادي گفت: «اشغال عراق هدف سه قرن تلاش و فعاليت بريتانيا در خاورميانه را تشكيل مي‌داد.»

عراق در واقع كليد خاورميانه بود و از طريق آن انگليس مي‌توانست بر تمامي منطقه

حاكميت داشته باشد. اين موضوع را ويلسون در تلگرامي كه به وزير امور هند در 10 دسامبر 1918 ميلادي ارسال داشت، اينچنين اعتراف نمود:

... به درستي كه مناطق استراتژيك خاورميانه در بغداد خلاصه مي‌شود. و با اشغال عراق خود را در مركز جهان اسلام قرار مي‌دهيم و بدين وسيله از تجمع مسلمين بر ضد ما در خاورميانه جلوگيري كرديم. لازم است كه سياست ما در شرايط صلح بر اين باشد كه سيطره خود را بر بين‌النهرين حفظ كنيم، به جهت اينكه مركز حمايت ممالكي باشد كه قابليت پذيرش سلطه بريتانيا را داشته باشد.

در روز سه‌شنبه 29 سپتامبر 1914 ميلادي/ 7 مهر 1293 شمسي كشتي جنگي انگليس به نام اسپيگل وارد اروندرود گرديد و در كنار بندر خرمشهر لنگر انداخت. كشتي جنگي ديگري به نام دلاهوسي كه مجهز به اسلحه و مهمات بود نيز، در آبادان لنگر انداخت. در روز 4 اكتبر/12 مهر، والي بصره يادداشت اعتراض‌آميزي نوشت، و به ورود كشتي‌هاي انگليسي اعتراض كرد.

پس از آن به اسپيگل دستور داده شد به آب‌هاي ايران وارد شده و در فاصله سه مايلي رودخانه كارون لنگر اندازد. در همين زمان كشتي جنگي دلاهوسي به محلي به نام طمي رفت و از همانجا مراقب جريان امور شد.

ترك‌ها در نظر داشتند اسپيگل را تصرف كنند و در اين رابطه نياز شديدي به همكاري شيخ‌خزعل داشتند. لذا در 29 اكتبر/ 7 آبان والي بصره به شيخ‌خزعل پيشنهاد كرد كه اجازه دهد نيروهاي ترك به طور مخفيانه در طرفين رود كارون در حوالي لنگرگاه اسپيگل در پشت بام خانه‌ها سنگر بگيرند و به افراد داخل كشتي تيراندازي كنند و بعد آن را به تصرف خود دربياورند. علاوه بر اعتراض والي بصره به كنسول انگليس ايران هم از طريق وزارت خارجه در 16 ذي‌الحجه 1332 قمري از انگليس خواست براي حفظ بي‌طرفي ايران، كشتي جنگي خود را از كارون خارج سازد.

دولت انگليس در پاسخ به تلگرام وزارت خارجه ايران در مورخه 20 ذي‌الحجه اعلام نمود كشتي جنگي دو روز قبل از كارون خارج شده است، و ضمن اعلام خبر تصرف فاو، حفظ بي‌طرفي و روابط دوستانه با ايران را جزء سياست انگليس معرفي كرد.

در نيمه شب 31 اكتبر مطابق با 9 آبان 1293 شمسي فرمانده ناو اسپيگل تلگرامي مبني بر شروع جنگ عليه عثماني دريافت كرد. كاپيتان نان اين مطلب را به شيخ‌خزعل اطلاع داد و در 2 نوامبر با كشتي خود به طرف آبادان حركت كرد، تا بهتر بتواند از پالايشگاه نفت حمايت كند و بدين ترتيب حمله به بين‌النهرين آغاز شد.

قبل از اعلام جنگ عليه عثماني، رياست كل ارتش امپراطوري انگليس مستقر در هند، در اول اكتبر به تيپ 16 پياده لشكر ششم دستور حركت به سوي خليج‌فارس داد. اين نيرو موسوم به نيروي «D» بود و در 23 اكتبر وارد بحرين شد و در آنجا منتظر دستور ماند.

پس از اعلام جنگ عليه عثماني، در روز يكشنبه اول نوامبر 1914 ميلادي مطابق با 10 آبان 1295 به ژنرال دلامين فرمانده نيروي «D» دستور داده شد به سوي اروندرود حركت كند. در تاريخ ششم نوامبر كشتي سريع‌السير جنگي «اودن» در حالي وارد اروندرود شد كه كشتي‌هاي مين جمع‌كن در پيشاپيش و كشتي‌هاي حمل‌ونقل و قايق‌هاي ديگر در پشت آن حركت مي‌كردند. در همان روز، درگيري 40 دقيقه‌اي شديدي رخ داد كه به خاموش شدن توپخانه عثماني منتهي شد. پس از آن، ناوگان جنگي انگليس، فاو را تصرف كردند. در 14 نوامبر ژنرال سر آرتور بارت فرمانده لشكر ششم بريتانيا با جمعي از نيروهاي خود وارد فاو شد و كليه نيروهاي انگليسي مستقر در منطقه را تحت امر خود قرار داد. در 21 نوامبر هنگامي كه نيروهاي انگليس آماده هجومي بزرگ عليه مواضع نيروهاي ترك بودند، شيخ‌خزعل به ژنرال بارت خبر داد عثماني‌ها بصره و اطراف آن را تخليه كرده، به قرنه عقب‌نشيني نموده‌اند. در 23 نوامبر ژنرال بارت به همراه تعداد زيادي از نيروهاي انگليس در حالي كه كشتي‌هاي جنگي «اودن» و «اسپيگل» در طرف راست اروندرود او را همراهي مي‌كردند، وارد بصره شد. با ورود او رژه‌اي نظامي در بصره برگزار و پرچم انگليس در آن جا برافراشته گشت.

بخش دوم: نقش علماي سني در جهاد عليه انگليس و متحدانش

پس از اعلان جنگ عليه عثماني و اشغال فاو به دست انگليس، مفتي دولت عثماني

شيخ‌الاسلام خيري افندي، در پاسخ به چند استفتا، جهاد را بر تمام مسلمين جهان و مسلماناني كه زير سيطره حكومت‌هاي بريتانيا، فرانسه و روسيه بسر مي‌برند، واجب عيني اعلام كرد. اين فتوا در روزي كه امپراطوري عثماني عليه متفقين اعلان جنگ نمود امضا شد و در 14 نوامبر روزنامه طنين آن را با تيتر «جهاد اكبر» منتشر و اعلام كرد. متن فتواي مفتي شيخ‌الاسلام خيري افندي بدين شرح است:

متن استفتائات و پاسخ آنها:

وقتي كه معلوم شود كه اسلام از سوي دشمنان مورد هجوم واقع شده و ممالك اسلامي مورد تعرض و دستخوش نهب و غارت، و مسلمين مورد بي‌حرمتي قرار گرفته و به اسارت درآمده‌اند، و در همچو حالي اعليحضرت پادشاه اسلام با اعلان اين امر مسلمين به جهاد دعوت كند، بنابر آيه شريفه انفروا خفافاً و ثقالاً و جاهدوا باموالكم و انفسكم.

آيا جهاد بر عموم مسلمين واجب نمي‌شود؟ و هر فرد مسلمان از پير و جوان، پياده و سواره به طور دسته‌جمعي و نيز مسلماناني كه در اقصي‌نقاط ممالك اسلامي بسر مي‌برند به عنوان واجب عيني نبايد از لحاظ مالي و جاني با سرعت تمام به ياري مسلمانان بشتابند؟

جواب: بلي مي‌شود.

نظر به اينكه رسيدن به مقصود، منوط به شركت فعالانه جميع مسلمين است، اگر نعوذبالله تعالي در اين امر غفلت كنند آيا تخلف آنها گناه بزرگ محسوب نمي‌شود و آيا به غضب الهي گرفتار و مستوجب جزاي اين گناه عظيم نمي‌شوند؟

جواب: بلي مي‌شوند.

در صورتي كه اكنون با حمله به وسيله كشتي‌هاي جنگي و نيروي پياده‌نظام محقق شود كه روسيه، انگليس و فرانسه دشمن خلافت اسلامي هستند و مي‌كوشند، نعوذبالله تعالي نور اسلاميت را خاموش كرده و آن را نابود كنند، آيا براي عموم مسلمين كه زير يوغ اين حكومت‌ها و دول حامي آنها بسر مي‌برند تكليف شرعي نيست كه بر ضد اينان اعلان جهاد كنند و آيا شركت فعالانه در اين جهاد بر آنها واجب نمي‌شود؟

جواب: بلي مي‌شود.

حتي اگر اهالي مسلماني تحت تابعيت حكومت‌هاي مذكور كه در حال محاربه با دولت اسلامي هستند، از طرف دولت حاكم به طور فردي يا دسته‌جمعي (با افزودن

خانواده خود) تهديد به مرگ يا نابودي شوند، دراين مورد تحت فشار قرار گيرند، آيا شركت آنها در جنگ بر ضد سپاه اسلام شرعاً حرام نيست و آيا آنها با ارتكاب به قتل مسلمين مستوجب آتش دوزخ نمي‌شوند؟

جواب: بلي مي‌شوند.

در اين جنگ حاضر اگر مسلمين كه تحت حكومت انگليس، فرانسه، روسيه، صربستان، قره‌باغ و يا ساير دول حامي آنها قرار گرفته‌اند، با دولت‌هاي آلمان و اطريش كه متحد خلافت اسلامي هستند، وارد جنگ شوند به سبب هر اندازه ضررهايي كه به وسيله آنان به خلافت اسلامي وارد مي‌شود آيا مرتكب گناهي عظيم نمي‌گردند و بر اثر اين گناه مستحق عذاب الهي نمي‌شوند؟

جواب: بلي مي‌شوند.

اين اعلاميه به وسيله «مجلس عالي علمي» تنظيم و امضاء گرديد؛ و در 4 محرم 1333 پس از توشيح خليفه عثماني به اطلاع كشورهاي اسلامي رسيد. به علت طولاني بودن متن اعلاميه بخش‌هايي از آن در ذيل نقل مي‌شود. متن كامل آن نيز براي اطلاع علاقه‌مندان به پيوست مي‌باشد (پيوست شماره 1) اين اعلاميه در 6 محرم 1333 قمري/ 25 نوامبر در روزنامة صباح به همراه اسامي كساني كه به رهبري شيخ‌الاسلام «خيري» آن را امضاء كرده بودند، به زبان تركي منتشر شد.

قسمتي از متن اعلاميه جهاد

حكومت روسيه تزاري با تلاش در نابودي نعمت استقلال كه يكي از مقدرات خداوند براي ممالك و ملت‌ها مي‌باشد، بر آن است كه بشر را به سرحد بردگي تنزل دهد... دولت روسيه حكومت‌هاي انگليس و فرانسه را كه نگهداشتن ميليون‌ها مسلمان تحت يوغ بردگي را دلپذيرترين لذت به حساب مي‌آورند، در اين منازعه عمومي با خود همراه ساخته، مقاصد پست گوناگون از قبيل سلب آزادي ملت‌ها و تضمين منافع خود را تحت سلطه‌اي غيرمشروع و مستبدانه در سر مي‌پروراند... خادم حرمين شريفين خليفه مسلمين دعوت كافه مسلمين را به جهادي همگاني بر طبق مواد عاليه فتاوي شريفه سابق‌الذكر و به منظور حفظ اسلام از تجاوز شوم (دشمنان) بر پايه محكم وعده

نصرت الهي در زمره مهم‌ترين وظايف عالي اسلامي دانسته است. مقام خلافت به حول و قوه الهي با احضار كليه رعاياي مستملكات عثماني از سن بيست تا چهل و پنج سالگي به خدمت فوري بري و بحري، امپراطوري را براي جنگ آماده كرده است... همچنين مسلمين و علي‌العموم آنهايي كه تحت سلطه ظالمانه حكومت‌هاي استبدادي مزبور هستند... بر طبق فتاوي شريفه مربوطه تا سرحد توانايي با جان و مال براي پيوستن به جهاد اكبر در كنار حكومت امپراطوري عثماني مي‌شتابند... اي مسلماناني كه مشتاق و آرزومند افتخار و سعادت هستيد و اي كساني كه مال و جان را براي اعتلاي حقيقت بي‌دريغ در طبق اخلاص مي‌گذاريد و آماده‌ايد خود را شجاعانه در معرض همه نوع زيان و مخاطره قرار دهيد... بدانيد كه دولت ما امروز با دولت‌هاي روسيه، انگلستان و فرانسه و متحدينشان كه دشمنان خطرناك اسلام هستند، در جنگ است و اميرالمؤمنين خليفه مسلمين شما را به جهاد فرامي‌خواند.

ممهور به مهر شيخ‌الاسلام خيري و سه تن از شيخ‌الاسلام‌هاي اسبق؛ اسعد؛ موسي كاظم و ضياءالدين؛ نه قاضي عسگر؛ قاضي عسگر سابق، امين فتوا و تعدادي از سران مذهبي.

در بغداد، اين فتواها در محرم در تمام مساجد و در پي خطبه‌هاي نماز جمعه قرائت شد. علماي شيعه نيز در اين هنگامة سخت به دفاع از اسلام و مسلمانان در برابر كفار برخاسته و با اينكه دولت عثماني چندان با رعاياي شيعة خود در عراق رفتار خوبي نداشت، فتواهاي مشابهي عليه انگليس صادر كردند و مردم را به جهاد دعوت نموده، خود وارد معركه‌هاي سخت جنگ شدند.

بخش سوم: نقش علماي شيعه در حركت جهاد

بيشتر شيعيان عراق در استان‌هاي پرجمعيت جنوب عراق كه از نظر موقعيت اقتصادي و جغرافيايي داراي ارزش استراتژيك است، سكونت دارند. اما از آنجا كه در آن دوره شيوه اداره حكومت عثماني‌ها تا حد زيادي آميخته با تعصب ضدشيعي بود، به همين جهت عشاير شيعه همواره با حكومت مركزي در حال درگيري و نزاع بودند. وقايع متعددي كه ميان قبايل شيعي و مقامات حكومتي در قرن‌هاي 12 و 13 هجري رخ داد، گواه اين مدعاست. نفوذ مراجع بزرگ شيعه در بين قبايل جنوب عراق و فرات بسيار زياد بود و اين عشاير هميشه در مسائل اعتقادي از ايشان اطاعت مي‌نمودند.

حركت جهاد در تاريخ 9 نوامبر برابر با 18 آبان/ 20 ذي‌الحجه شروع شد. سه روز بعد از تصرف فاو به دست انگليس، عده‌اي از علما و بزرگان بصره براي مقابله با خطر استيلاي انگليس بر مقدراتشان، تلگرام‌هايي به مراجع بزرگ تقليد شهرهاي نجف، كربلا و كاظمين ارسال نمودند، و از آنان خواستند در جنگ عليه انگليس به آنها كمك نموده، عشاير را به قيام تشويق نمايند. در متن تلگرام چنين آمده است:

كفار، بصره را به محاصره خود درآوردند، ما تحت نظر اسلحه‌هاي دشمن هستيم، براي بقيه بلاد مسلمين نگرانيم ما را ياري نماييد و به عشاير دستور دفاع دهيد.

اين تلگرام‌ها در تحريك علما و دعوت آنان به جهاد نقش عمده‌اي داشتند. همچنين خطيبان و سخنرانان اين قبيل تلگرام‌ها و نامه‌ها را بالاي منبرها و در مساجد مرتباً قرائت مي‌كردند و مردم را از خطر اشغال عراق به وسيله انگليس زنهار مي‌دادند. متن زير استفتاي علما از مراجع تقليد پيرامون جهاد عليه تجاوز انگليس مي‌باشد.

بسم‌الله الرحمن الرحيم

حضور شريف حضرات علماي اعلام حجج اسلام آيات‌الله في‌الانام ادام بركات وجودهم تعالي. محترماً عرض مي‌شود چه مي‌فرماييد درباره اشخاصي كه با دعوي مسلماني در اين ايام تقابل كفر و اسلام در مقام معاونت دول كافره محاربه برآمده؛ سراً يا علناً؛ مالاً يا حياً و جاناً؛ يداً يا لساناً؛ فكراً يا خيالاً؛ رأياً يا اظهاراً؛ قلماً يا قدماً؛ علي كل الاحوال در سراء و الضراء به كفار حربي خدمت و به مقاصدشان اعانت مي‌نمايند؟ و درباره كساني كه به ذرايع اعمال و اقوال يا به وسايل پاره نشريات مجعوله و انتشارات مضره به مرام منويات اعلاي دين مبين، دشمنان اسلام و مسلمين مانند انگليس و روس و فرانس و ايتالي و هر يك از كفار حربي كه با اسلام و مسلمين طرف مخاصمه و محاربه واقع‌اند و امروز در مقابل مسلمانان به عداوت مشهور و به جنگ و خونريزي مشغولند، را ترويج و به دول كافره محاربه ظاهراً و باطناً مساعدت مي‌نمايند؟ چه حكم دارند و تكليف مسلمين نسبت به اين نوع مردمان حكم‌الله را در صدر و حواشي و صفحه مقابل مرقوم و به امهار خواتيم شريف ممهور و مختوم فرماييد كه عندالحاجه حجت باشد. ان‌الله لايضيع اجر من احسن عملاً.

استفتاء ديگري نيز از علماي شيعه شد كه متن و جوابيه علما و مجتهدين در آخر مقاله به پيوست مي‌باشد.

هنگامي كه خبر اشغال بصره به وسيله انگليس شايع شد، همة گروه‌هاي شيعه مذهب كه ناراضي و مخالف دولت عثماني بودند دست از مخالفت كشيده، به هواداري از عثماني برخاستند. در واقع شيعيان براي حفظ وحدت اسلامي و جلوگيري از سوءاستفاده كفار، ظلم و ستمي را كه از عثماني ديده بودند ناديده گرفتند و با آنان در يك جبهه به مصاف دشمنان اسلام رفتند. همزمان بيشتر مجتهدان و علماي بزرگ اسلام و مراجع تقليد در شهرهاي كاظمين، نجف و كربلا به اين نامه پاسخ داده و فتواي جهاد صادر كرده و مردم را به شركت در جهاد مقدس و حضور در جبهه‌هاي نبرد عليه دشمن تشويق نمودند.

الي كل مسلم يؤمن بالله واليوم الآخر

ترجمه: خطاب به هر مسلماني كه به خدا و روز آخرت باور دارد.

اي مسلمانان؛ اينك دشمنان دين به ثغور و حدود شما زور آورده خواهان محو و تباهي اسلامند... از قرآن مجيد، سنت رسول، خانه خدا و حرم مطهر پيغمبر، مشاهد متبركه اهل بيت طاهرين و خوابگاه صالحين دفاع كنيد. هموطن‌هاي عزيز، اولاد و اعراض، شرف و نفوس، ارواح و اموال خودتان را با نفس نفيس مدافعه كنيد. زيرا اگر اعدا بر اوطان مسلمين مسلط شوند، انتقام ديرينه كفر را گرفته، حرث و نسل را سوخته، از دايرة امكان و تصور خارج مي‌كنند. پس به قهر و خذلان دشمنان دين، جمله مسلمانان عالم را به نام اسلاميت دعوت مي‌نماييم. با مال و نفس از بيضة مقدس اسلامي دفاع كرده، در راه خدا جهاد پيشه سازيد. چون كه وقت فرا رسيده و دشمنان اسلام كين خود را ظاهر و آشكار نموده، به فكر محو ديانت اسلامي از روي زمين بوده، و مي‌خواهند مساجد را به كليسا و كنشت مبدل و مسلمانان را به جبر [چنان كه سابقاً در اندلس و لاحقاً در بالكان كردند] نصارا سازند. در اين صورت گرد اتحاد [و] ياري [و] همدستي گشته، بغض و كينه را از ذات‌البين برداشته، به محبت و مودت گرويده، دولت اسلام (عثماني) را با جان، مال، رأي و قول كمك و همراهي نماييد. همه مسلمانان را به جهاد اكبر مقدس و جنگ با كفار و دشمنان دين، دعوت مي‌كنيم؛ چه ايشان (مسلمانان) به خوبي معني وجوب جهاد را

مي‌دانند و شرف دنيوي و ثواب اخروي مجاهدت را، خواهند اندوخت. اينك كتاب منزل الهي و فرمايشات حضرت نبوي سلام‌الله عليه و علي آله الطيبين الطاهرين شما را به جهاد، نصرت، ياوري اسلام، و دفاع در راه دين و حفظ بيضة مقدس اسلامي دعوت مي‌فرمايد. بر حسب آيات كريمه و احاديث شريفه كاهلي و سستي، تقاعد و پستي بر هر مسلماني حرام و ممنوع است.

اي مسلمانان! تنها از خدا ترسيده، از دشمنان پست ناتوان نهراسيد، و از خدا توقع نصر و ظفر كنيد. او جل و علا به شما كاميابي و ثبات خواهد بخشود. پس ثبات نموده، بجنگيد و تكاسل را از خود دور كنيد، زيرا دشمنان بر شما مسلط شده، هم مقهور ايشان، هم دچار سخط و غضب و عقوبت خداوندي گشته و هم در هر دو جهان زيانكار و بي‌اعتبار خواهيد شد. پس اي بندگان خدا! الجهاد الجهاد. حق تعالي يار و ياور شماست. چه او يگانه سترگ و بزرگست.

امضاي مجتهدين نجف اشرف

سيدمحمدكاظم الطباطبايي اليزدي، شيخ‌الشريعه الاصفهاني، سيدعلي التبريزي، سيدمصطفي الكاشاني، شيخ‌علي رفيش، شيخ‌محمدعلي الحولاوي، شيخ‌جواد مشكور، سيدمحمد حبوبي.

امضاي مجتهدين كربلاي معلي

سيداسماعيل صدر، شيخ‌حسين زين‌العابدين، سيدمحمد الكاشاني، شيخ‌هادي الاصفهاني،

امضاي مجتهدين سامراء

ميرزامحمدتقي الشيرازي

امضاي مجتهدين حله

سيدمحمد القزويني

امضاي مجتهدين كاظمين

سيدمهدي حيدر، ميرزاابراهيم السلماسي، شيخ راضي، شيخ عزيز، شيخ عبدالحسين يس، شيخ‌محمد مهدي، شيخ صادق، شيخ‌مهدي الراياتي، شيخ‌عبدالحسين اسدالله.

در اين فتوا جامع‌ترين و كامل‌ترين احكام جهاد براي مسلمانان جهان آمده است كه نظر به اهميت آن، متن فارسي و اصل آن به زبان عربي و فارسي در ضميمه آمده است.

فتوا و حكم جهاد مجتهدان بزرگ شيعه، خيزش‌هاي زيادي در بين اهالي شهرهاي

شيعه‌نشين به وجود آورد و مردم اطراف و اكناف براي پيوستن به صفوف مجاهدان به شهرهاي نجف، كربلا و كاظمين، كه به صورت مراكز عمدة گردهمايي و اعزام به جبهه‌هاي جنگ مبدل شده بود، هجوم آوردند.

در كاظمين دو مجتهد بزرگ به نام‌هاي «آيت‌الله سيدمهدي حيدري» و «آيت‌الله شيخ‌مهدي خالصي» برخاسته و حركت جهاد را رهبري و بر كار مجاهدان داوطلب نظارت عالي نمودند. آيت‌الله حيدري يكي از مجتهدين بزرگ كاظمين بود كه با عمري بالغ بر 80 سال در مساجد كاظمين و در صحن مطهر حضرت امام كاظم(ع) بر بالاي منبر رفت و مردم را پس از وعظ و ارشاد از خطر اشغالگران برحذر كرد، و اعلام كرد شخصاً در ميدان نبرد حاضر خواهد شد. او از ابتداي حركت، نامه‌اي به علماي نجف، كربلا و سامرا ارسال داشت و ضمن دعوت آنان به جهاد، ديدگاه خود را در خصوص جنگ با كفار و اشغالگران انگليس اعلام نمود. اين مجاهد نستوه فتواي جهاد زير را در پاسخ به استفتاء صادر كرد.

3-1. فتواي جهاد آيت‌الله سيدمهدي حيدري

بسم‌الله الرحمن الرحيم

بلي واجب و لازم بر كافه مسلمين موحدين دفاع اين كفره به جان و مال به جهت احتمال عدم كفايت مسلمين كه در مقابل كفره مي‌باشند، و واجب است بر مسلميني كه در بلاد كفار هستند و مي‌باشند اعانه مسلمين؛ و جايز نيست بر هر متمكن دفاع به جان و مال، قعود و تسامح و تهاون و تخاذل.

الراجي عفو ربه مهدي آل السيد حيدرالحسني

آيت‌الله شيخ‌مهدي خالصي كه از مجتهدان مبرز كاظمين بود، علاوه بر فتواي جهاد، حكم شرعي ديگري صادر كرد و بر اساس آن مسلمانان را به دادن اموال خود در راه خدا تا پايان غائله كفر دعوت نمود. در اين حكم گفته شده بود، در صورتي كه شخصي حاضر به دادن اموال خود نباشد مي‌توان با زور از او گرفت. او همچنين رساله‌اي با نام «الحسام التبار في جهاد الكفار» در بيان جهاد با كفار نوشت. آيت‌الله خالصي

علماي كاظمين را براي استمرار امر جهاد و صدور حكم در صحن كاظمين دعوت كرد و همگام با آيت‌الله حيدري براي آنان سخن گفت. پس از آن مجتهدان شيعه مقيم كاظمين فتوايي خطاب به عموم مسلمين صادر كردند.

3-2. فتواي جهاد مجتهدان شيعي مقيم كاظمين

بسم‌الله الرحمن الرحيم

اي مردم مسلمان! امروز دولت اسلامي عثماني تنها دولت مدافع از حوزه مسلمين است. او در ابتدا خود را بي‌طرف اعلام كرده، تمامي نيروهاي خود را براي حفظ مرزهاي مسلمين و جلوگيري از تجاوز دول درگير در هنگام ضرورت آماده ساخت. به درستي كه روس و انگليس و فرانسه جنگ را بدون هيچ‌گونه سابقه و علتي بر او اعلان كردند و روس‌ها با ناوگان دريايي به مرزهاي زميني او تعرض كردند كه به ياري خداوند به وسيله نيروهاي موجود دفع گرديد و در دريا و زمين بر آنها فائق آمد. در سايه خداوند، در آينده نيز بر آنها غلبه خواهد كرد. نتيجه اين جنگ گرايش مسلمين به سوي ذلت يا شرف و يا به سوي مرگ يا حيات است. بدون شك جنگ طولاني خواهد بود و ميدان‌هاي نبرد به تدريج توسعه مي‌يابد... در اين زمان دولت به قدرت زياد نيازمند است تا به وسيله آن بتواند دشمن خدا و دين را بترساند و مرزهاي مسلمين را حفظ نمايد. پس امروز واجب شرعي و ديني بر هر فرد مسلمان به خصوص كساني كه در آن حدود ساكن هستند و يا در مجاورت آنها قرار دارند، كه دست مساعدت و همكاري را به سوي آن دراز بكنند.

والسلام عليكم و رحمةالله و بركاته

خادم‌الشريعة الشريفة الشيخ راضي خادم‌الشريعة الشريفه محمدامين

خادم‌الشريفة المطهرة النبوية مهدي‌الحسني الحسيني خادم‌الشريفة المطهرة عبدالحسين آل ياسين

خادم‌الشريفه الراجي محمدمهدي الموسوي خادم‌الشرع‌الشريف ابراهيم السلماسي‌الكاظم

الداعي لحفظ ثغورالاسلام خادم‌الشرع عيسي الحسيني خادم الشريعة مصطفي آل سيدحيدرالحسني

خادم‌الشرع عيسي الحسيني خادم‌الشريعةالمطهرة النبوية الخادم حسين علي القطيفي

خادم‌الشريعة المطهرة النبوية عباس جمال‌الدين خادم‌الشريعة المطهرة النبوية مهدي‌المرايايي

اصل فتوا به زبان عربي، در پيوست آمده است.

در سامراء «آيت‌الله محمدتقي شيرازي» يكي از علماي برجسته عالم تشيع، فتاوي متعددي بر ضد انگليس صادر كرد. او همچنين فرزند خود شيخ‌محمدرضا را به نيابت از خود به كاظمين فرستاد تا به صف مجاهدان بپيوندد. يكي از فتاوي ايشان از اين قرار است:

3-3. فتواي جهاد آيت‌الله محمدتقي شيرازي

بسم‌الله الرحمن الرحيم

و هوالمستعان ولا حول ولا قوة الا بالله

اي مسلمانان، اينك مهاجمات دشمن دين بر حرم خدا و حرم رسول او و مشاهد ائمه طاهرين صلوات‌الله عليهم اجمعين نزديك شد. اينك كفار اراده كرده‌اند كه دماء مسلمين را سفك نموده، حرمت دين مبين را هتك كنند. بلاد مسلمين و شعائر و مشاعر و نفوس مؤمنين در خطر اندر است. بنابراين بر جميع عشايري و ايلات ساكنين در ثغور و حدود و بر عموم مسلمانان لازم و واجب است كه با هر چه در قوه آنهاست و ممكنشان مي‌شود حفظ ثغور و حدود بلاد مسلمين را نموده دفاع از حوزه اسلام را در عهده بگيرند. والله هوالناصر و المعين فالله الله يا معاشرالمسلمين والسلام عليكم و رحمةالله و بركاته.

سامرا – محمدتقي الشيرازي

در روز 12 محرم آيت‌الله حيدري و آيت‌الله خالصي به همراه فرزندان و علما و جمع زيادي از اهالي بغداد و كاظمين با بدرقه شعارهاي حماسي مردم كاظمين و روستاهاي اطراف عازم جبهه‌هاي نبرد، در قرنه شدند. آنان در راه خود در شهرها و روستاهاي مسير خود توقف نموده و آنها را به جهاد دعوت مي‌كردند.

در نجف اشرف جمع كثيري از علما نقش مهمي در حركت جهاد ايفا كردند. بارزترين ايشان مجتهد بزرگ «محمد سعيد الحبوبي» بود كه تأثير عمده و اساسي در نهضت مقاومت با انگليس داشت، حبوبي از اولين افرادي بود كه فرماندهي گروه‌هاي مجاهد را به عهده گرفت و همگام با جمعي از علما از قبيل شيخ‌عبدالكريم الجزايري، جواد صاحب‌الجواهري، رحوم الظالمي، هبة‌الدين الشهرستاني، السيدمحسن الحكيم الطباطبايي، محمدباقر الشبيبي

از طريق رود فرات عازم جبهه نبرد جنوب شد. آنان در مسير خود در شهرها و روستاها توقف مي‌كردند و پس از سخنراني، مردم را به جهاد عليه انگليس دعوت مي‌نمودند، و موفق شدند صدها مجاهد را با خود بسيج كرده، سلاح و مهمات نيز جمع‌آوري نمايند. عشاير ابتدا به سبب كينه و عداوتي كه از ترك‌ها داشتند، مايل به پاسخ دادن به نداي جهاد علما نبودند، ولي حضور علما و مجتهدين در بين آنان باعث شد به اين امر تشويق گردند.

از جمله اعلاميه‌هاي صادره به عشاير شيعه عراق، منشور حجج اسلام سيدمصطفي كاشاني، شيخ‌الشريفه اصفهاني و سيدعلي تبريزي بود. متن كامل اعلاميه در پيوست آمده است. (پيوست شماره 5)

4-1. منشور حجج اسلام نجف اشرف خطاب به قبايل و عشاير عراق

بسم‌الله الرحمن الرحيم

و صلي الله علي محمد و آله و صحبة الطاهرين و سلم تسليماً كثيراً...

اي امت اسلام! دفاع از [در مقابل] كفار و حفظ ثغور ممالك اسلامي از واجباتي است كه در شرع شريف بسيار مؤكد مي‌باشد و بدانيد و يقين مي‌دانيد كه بصره از مهمترين ممالك اسلامي است چون به منزلة دروازه عراق و حرمين شريفين مي‌باشد. اگر خداي نخواسته اين دروازه بر روي كفار باز شود هيچ مانعي در برابر هجوم بر اماكن شريفه و مشاهد مقدسه باقي نمي‌ماند... اين كفار كه امروز بر شما هجوم آورده‌اند، عداوت تاريخي دارند. ... اجداد همين كفار مهاجم از شمشير و اقتدار ارتش پيروزمند اسلام چه بلاها و ذلت‌ها كه عايدشان نگرديده! از اين رو امروز مي‌خواهند تلافي آنها را به سر شما درآورند و هر خوني كه از آنها ريخته شده، هر مالي كه غنيمت گرديده و هر اسيري كه گرفته شده را با اضعاف مضاعف از شما بگيرند... اگر بر ما مسلط شدند ديگر مال، ناموس و عرض براي ما باقي نخواهند گذاشت. معابد، مساجد و مشاهد ما را منهدم خواهند كرد... آيا ذلت و اسارت زير پرچم سلطه اين دشمنان تاريخي كار آساني است؟ آيا قبول اين بدبختي منافي اسلام و دينداري نيست؟ پس ما كه امروز خواندگان خدا در ميان شما هستيم و به موجب نص خود حضرت حجت‌الله ولي عصر عجل‌الله تعالي فرجه، نيابت آن حضرت بر عهده ماست، در اين هواي سرد از سرزمين‌هاي خود مهاجرت كرده و آمده‌ايم كه حكم خدا را به شما ابلاغ و حجت را تمام نماييم تا براي

فرداي قيامت مسئوليت را از خود ساقط كرده، راه را بر هر عذري مسدود مي‌سازيم... ما خودمان ان‌شاءالله به زودي حركت كرده، مي‌رويم تا با دشمنان خدا روبرو شده يا به درجات عاليه شهادت نائل شويم و جان‌هاي بي‌قيمت خودمان را فداي اسلام و مسلمين كنيم، يا بر دشمنان دين غالب شده و سعادت دارين را دارا گرديم.

اقل السيدمصطفي الكاشانياقل الشريعه‌الاصفهانيالسيدعلي تبريزي

4-2. فتواي جهاد آيت‌الله شيخ‌الشريعه اصفهاني

بسم‌الله الرحمن الرحيم

يجب‌الدفاع عنهم بلااشكال – اخوان مؤمنين دفاع اين مخذولين ملاعين را فريضه مهم خود بدانند و تكاسل و تواني در دفع و طرد آنها بر خود روا و جايز نشمرند كه قطعاً حرام و از عظائم معاصي و آثام است.

[حرره الجاني شيخ‌الشريعه الاصبهاني]

4-3. فتواي جهاد آيت‌الله سيدمصطفي كاشاني

بسم‌الله الرحمن الرحيم

چنين كساني كه با يكي از طرق مرقومه به كفار حربي مثل روس و انگليس و ايطالي و فرانسه اعانت نمايد، از جمله محاربين با خدا و پيغمبر صلي‌الله عليه و آله محسوب و ساعي در محو دين خدا و خاموش كردن نور حق خواهد بود و گناه بسيار بزرگي است. قال‌الله تعالي: ان‌الذين يحادون‌الله و رسوله اولئك في‌الاذلّين، بلكه دور نيست تقويت و مساعدت دول كافره محاربه به قلم و زبان اشد باشد از اعانت آنان به سيف و سنان و واجب است بر هر مسلماني كه اين طور اشخاص را از اين اعمال شنيعه، ردع و منع نمايند و اگر مرتدع نشود واجب است از ايشان تنفر و تبرا كنند، هر چند پدر يا پسر يا برادر يا خويشاوندان او باشد؛ چنانكه خداوند حميد [در] قرآن مجيد ابتدا مي‌فرمايد:

لا تجد قوماً يؤمنون بالله واليوم الآخر يوادون من حادالله و رسوله ولو كانوا آبائهم او اخوانهم او عشيرتهم.

اعاذنا الله و جميع‌المسلمين من امثال هولاء الفجرة المفسدين

آيت‌الله سيدكاظم طباطبايي، مرجع تقليد شيعيان، از ابتدا به توطئه‌ها و دسائس استعمار و شيوه‌هاي مرموز نفوذ و رخنه آنان در ممالك اسلامي سخت حساس بود و مداراي وي با حكومت‌هاي ايران و عثماني ريشه در جهت ضداستعماري وي داشت. استعمار انگليس قبل از جنگ جهاني اول و بعد از آن با توجه به تسلط آنها بر عراق، شيوهها و حيله‌هاي متعددي را از قبيل پرداخت پول موقوفات هند يا قبول وجوهات انگليس براي نفوذ و ارتباط با سيد به كار برد، ولي به علت رد قاطع و امتناع سيد از پذيرش آنها تمام حيله‌هاي آنان نقش بر آب شد. سيد، نفوذ و سلطة اقتصادي استعمارگران را مقدمه و زمينه‌ساز اسارت سياسي مسلمين مي‌دانست و غيرت ديني و حميت ملي او هرگز به او اجازه نمي‌داد كه ممالك اسلامي را در عرصه توليد، تجارت و مصرف نيازمند و وابسته به اجانب ببيند. دستخط ايشان به آقاميرزارحيم به خوبي نشان مي‌دهد چقدر ايشان نسبت به لزوم استقلال و خودكفايي اقتصادي جامعه اسلامي و قطع ريشه‌هاي وابستگي به اجانب در امر معاش و تجارت حساس مي‌باشند:

جناب آقاي ميرزارحيم

خداوند عالم بر توفيقات و تأييدات شما، و هر كس در ترويج ملبوسات و صنايع اسلاميه مجدانه ساعي باشد، بيفزايد.

در اين زمان كه (دول) خارجه به انواع حيل، رشته كسب و صنايع و تجارت را – كه مايه عزت و منشأ ثروت است- از دست مسلمين ربوده و منحصر به خود نموده(اند) و مثل خون، در مجاري عروق ايشان راسخ و نافذ شده و شغل اهل اسلام به تدريج منحصر به دلالي و بيع و شراء اجناس خارجه شده (است) با آن كه اكثر مواد اجناس از قبيل پنبه و پشم و خاك چيني و غيره، خروار خروار به ثمن بخس از بلاد مسلمين جلب مي‌كنند و به الوان متعدد و اشكال مختلفه به اعلي‌القيم در بازار مسلمين، مثقال مثقال، فروش مي‌رود، مناسب است مسلمين از خواب غفلت بيدار شوند و به تدريج رفع احتياجات خود را از خارجه بنمايند و به تأييدات ربانيه، از ذُل فقر و احتياج و سئوال و تحمل عملگي كفار و تشتت در بلاد كفر برهند...

اين احقر كه از بدو عمر تاكنون، اغلب اوقات، لباسم از منسوجات دارالعباد (شهر يزد) بوده و مكرراً به برادران ايماني توصيه نموده و گفته‌ام كه لباسي كه از ابتداي

ماده آن تا غزل و نسج و رنگ آن با طيبه «لااله الا‌الله، محمد رسول‌الله، علي ولي‌الله» انجام شود و جمعي از مسلمين از آن منتفع شوند كجا، و قماش‌هاي منحوس كم دوام خارجه كجا؟

با توجه به همين ديدگاه، سيد از ابتداي تصرف بصره توسط انگليس و استفتاء از علما ضمن پاسخ قاطع به استفتاءها و دادن حكم جهاد براي دفاع از بيضة اسلام، فتواهاي مختلف و متعددي نيز به تمام شهرهاي شيعه‌نشين، تجار، شخصيت‌ها، نمايندگان خود در شهرها و رؤساي عشاير جنوب عراق و خوزستان صادر كرد. آيت‌الله طباطبايي با وجود كبر سن در حدود 80 سال، در صحن اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام در نجف منبر رفت و خطبه‌اي آتشين بر ضد استعمار ايراد كرد و مسلمين را به ستيز با اشغالگران فراخواند. البته تبيين دقيق نقش آيت‌الله طباطبايي در جنگ جهاني اول، به علت نفوذ معنوي، حضور تعيين‌كننده، و صدور قريب 50 فتوا، مستلزم پژوهش جامع و جداگانه‌اي است. آيت‌الله سيدكاظم طباطبايي در پاسخ به استفتاء علما فتواي زير را صادر كرد:

در هنگام هجوم كفار به كشورهاي اسلامي، بر توانمندان عامة مسلمين واجب است كه به قدر توانايي خود به دفاع برخيزند، غير از كساني كه توانايي آن را ندارند.

الاحقر محمدكاظم طباطبايي

پس از آن او فتوايي براي عموم مسلمين و عشايري كه در حدود و مرزهاي مناطق جنگي ساكن هستند، صادر كرد و آنها را به رويارويي با متجاوزان انگليسي و اخراج آنان از سرزمين‌هاي مقدس اسلامي ترغيب نمود. متن فارسي فتوا چنين است:

بسم‌الله الرحمن‌الرحيم

پوشيده نيست كه دول اروپا به خصوص دولت انگليس و روس و فرانسه هميشه از قديم‌الايام بر ممالك اسلاميه تعدي و تجاوز مي‌نموده، چنانچه اكثريت ممالك اسلام را غصب نموده‌اند، و از اين تعديات به جز محو دين (العياذ بالله) مقصدي ندارند، تا در اين اوقات خود را ظاهر بر ممالك دولت عليه عثماني اعزالله بنصرها الاسلام هجوم نموده و نزديك است دست تعدي دراز و بر حرمين شريفين و مشاهد ائمه طاهرين عليهم‌السلام تهاجم و بر اوطان اسلاميان و نفوس و اعراض و اموال آنها تغلب نمايند. پس واجب است بر عشاير قاطنين ثغور و عموم مسلمين متمكنين اگر در حدود من به

الكفايه نباشد حفظ حدود خود و دفاع از بيضه اسلام به مقدار قدرت خود بنمايند والله هوالناصر و المعين والمؤيد للمسلمين.

نجف اشرف الاحقر محمدكاظم الطباطبائي

سيدكاظم يزدي كه فتواي او نقش تعيين‌كننده‌اي در بسيج مردم شيعه داشت، براي تحريك عشاير عليه انگليس و پيوستن آنان به صفوف مجاهدين فرزند ارشد خود محمد يزدي را طي حكمي به عنوان نماينده به جبهه‌هاي نبرد فرستاد. حكم نمايندگي سيدمحمد به اين شرح است:

اعلام الي عامه‌المسلمين

قبل هذه‌البرقيه اعلمناكم بوجوب دفاع المهاجمين علي الاسلام، والآن بعثت ولدي السيدمحمد ليعلن للمسلمين و هو ثقتنا، و نحن حالاً في صدد ترغيب المسلمين علي‌المعاونه، و قد صرفنا وقتنا لهذا الغرض، وفقناالله و اياكم للذب عن ثغورالمسلمين، ونصركم بالنصر العاجل آمين.

محمدكاظم الطباطبايي

ترجمه:

اعلام به تمام مسلمين

قبل از اين تلگرام، اعلام كرده بوديم به وجوب دفاع از اسلام در مقابل مهاجمين، و اكنون فرزندم سيدمحمد را كه مورد اعتماد من است براي آگاهي مسلمين فرستادم. اكنون ما درصدد ترغيب مسلمانان به همكاري هستيم و تمام وقت خود را در اين راه صرف كرده‌ايم. خداوند ما و شما را در دفاع از مرزهاي مسلمين موفق بدارد.

ونصركم بالنصر العاجل آمين.

محمدكاظم الطباطبايي

آيت‌الله سيدكاظم يزدي به منظور دعوت مردم به جهاد، و شركت در ميادين نبرد، گروهي از علما و طلاب حوزه علميه را به نمايندگي از طرف خود تحت رهبري فرزند بزرگوارش سيدمحمد به كاظمين فرستاد. اين عده در روز 10 محرم وارد بغداد و كاظمين شدند. علما و شيعيان كاظمين با سر دادن شعار الله اكبر از ايشان استقبال شديد نمودند و تمام بازار به مناسبت ورود آنان تعطيل شد. اين گروه شامل سيدمحمد يزدي فرزند آيت‌الله يزدي، آيت‌الله شيخ‌الشريعه اصفهاني، آيت‌الله سيدمصطفي كاشاني، آيت‌الله شيخ‌محمدحسين

كاشف‌الغطا و سيداسماعيل يزدي همراه با تعدادي از علماي كربلا از قبيل آيت‌الله سيدعلي داماد تبريزي، ميرزامهدي خراساني و بعضي از طلاب حوزه نجف، بودند؛ و پس از كاظمين از طريق دجله عازم جبهه‌هاي نبرد در جنوب شدند.

سيدمحمد طباطبايي فرزند ارشد آيت‌الله سيدكاظم طباطبايي كه به عنوان يك مجاهد، همپاي علما و كاروان‌هاي داوطلب در جاي جاي جبهه‌هاي نبرد حضور فعال داشت، با تكيه بر فتواي پدر نقش بسزايي در تهييج و تحريك عشاير داشت و با توزيع اعلاميه‌ها و حكم جهاد در جبهه‌ها بر حضور پدر در آنجا تأكيد مي‌كرد. او در نهايت در راه دفاع از مصالح اسلام و مسلمين به شهادت رسيد. جهت اطلاع علاقه‌مندان نمونه‌هايي از فتاوي و اعلاميه‌ها را به طور مختصر مي‌آوريم. متن كامل بعضي از آنها در پيوست آمده است. (پيوست شماره 6)

بخشي از فتواي مرجع تقليد شيعيان را كه براي عشاير عفك، دغاوه، اجيور و همه مناطق ديوانيه تا بغداد صادر كرده‌اند در ذيل نقل مي‌كنيم:

بخشي از فتواي آيت‌الله سيدكاظم يزدي به عشاير عفك و...

... به همه برادران مؤمن و موحد اهالي عفك

هجوم كفار به مرزهاي مسلمين بر هيچ‌يك از شما پوشيده نيست. پس هم‌چنانكه خداوند متعال فرمود: به طور انفرادي و جمعي برخيزيد و دفاع كنيد، همچنان كه مي‌فرمايد اشداء علي‌الكفار رحماء بينهم، پس براي جهاد با دشمنانتان و دشمنان پيامبرتان برخيزيد و هر آنچه را كه در توان داريد آماده كنيد. همچنان كه اعلام كردم، دفاع از كيان اسلام واجب است. خداوند مجاهدين را بر كساني كه جهاد نمي‌كنند اجر عظيمي اعطا خواهد كرد.

محمدكاظم الطباطبايي

فتواي آيت‌الله يزدي به نماينده‌اش در كوفه

سيد بزرگوار، جناب آقاي سيدعلي قزويني مكرم

خداوند متعال توفيق شما را مستدام و پاينده دارد. به درستي كه فتواي ما مبني بر واجب بودن دفاع در برابر مهاجمين كفار بر ضد مسلمين پخش شده است. چون دشمن نزديك و كار بسيار سخت و مصيبت بزرگ شده است پس بر هر كس لازم

است كه با تمام سعي و تلاش خود اين بلا را دفع نمايد. حفظ كيان اسلام بر هر شخصي با توجه به توانايي و استطاعتش لازم است حتي اگر عذري هم داشته باشد، بايد براي بپا خاستن عشاير، و موعظه و ارشاد و تشويق و ترغيب آنها اقدام نمايد. بر شخص جنابعالي است كه آنچه را ذكر نموديم به مردم ابلاغ نماييد، چرا كه حفظ اسلام به هر فردي و به هر صورت ممكن واجب است.

والنصر من‌الله تعالي ان‌شاءاللهمحمدكاظم الطباطبايي

بخش چهارم: حضور علماي شيعه در جبهه‌هاي جهاد

پس از عقب‌نشيني نيروهاي عثماني از بصره به قرنه، سر پرسي كاكس در 23 نوامبر تلگرامي به سملا مخابره و منافع نظامي و استراتژيك حاصل از اشغال قرنه را براي دولت انگليس بازگو كرد. از جمله اين منافع تسلط بر قرنه در محل تلاقي دو رود دجله و فرات بود كه امكان تردد كشتي‌هاي جنگي انگليسي در اروندرود و دستيابي به دو طرف اروندرود را براي استفاده از زمين‌ها و محصولات كشاورزي براي آنها مهيا مي‌ساخت.

پس از تشكل نيروهاي داوطلب مجاهد در شهرهاي نجف، كاظمين و كربلا، در حالي كه علماي شيعه در پيشاپيش تمامي آنان حركت مي‌كردند، آنها به صورت كاروان‌هاي دسته‌جمعي و سوار بر كشتي‌ها به سوي جبهه‌هاي نبرد روانه شدند. در بين راه نيز با سر دادن شعارهاي مذهبي و «يزله» كه شعار حماسي عشاير بود، مردم را به پيوستن به كاروان‌ها ترغيب مي‌نمودند. همچنين علما و مجتهدان هنگام عبور از شهرهاي عراق با سخنان و اعلاميه‌هاي خود مردم را به جهاد في سبيل‌الله و قيام عليه قواي انگليس تشويق مي‌نمودند.

با يورش نيروهاي انگليسي به قرنه و پس از زد و خوردهاي شديد، نيروهاي عثماني با دادن هزار كشته و اسارت فرمانده عثماني، صبح بيك، قرنه را تسليم انگليس كردند. وقتي كاروان مجاهدين به رهبري آيت‌الله حيدري به عماره رسيد، وي تمام نيروهاي مجاهد موجود در عماره را جمع كرد و پس از سخنراني‌هاي حماسي از طرف وعاظ همگي آنها را به داشتن روحيه شهادت‌طلبي و هجوم يك پارچه به قرنه تشويق

كرد. كاروان مجاهدين در بين راه مطلع شد كه عثماني‌ها در جبهه قرنه شكست خورده و در حال عقب‌نشيني هستند؛ لذا مجبور شدند به عماره برگردند. قرنه اولين جبهه‌اي بود كه نيروهاي عثماني پس از عقب‌نشيني از بصره، همگام با داوطلبان شهرهاي شيعه‌نشين عراق و عشاير مرزي به مقابله با اشغالگران انگليس پرداختند.

پس از شكست قرنه، قواي عثماني آرايش تازه‌اي در جبهه‌ها به خود گرفتند و نيروهاي عثماني در سه جبهه تقسيم شدند: جبهه مركزي يا قرنه، جبهه راست يا شعيبه، جبهه چپ يا اهواز يا حويزه [هويزه فعلي]. علما و مجاهدين كاروان‌ها نيز با توجه به تقسيمات نظامي نيروهاي عثماني به سه دسته تقسيم شدند.

در اين جبهه به خاطر اهميت فوق‌العاده‌اش، نيروهاي مشترك مجاهدين و عثماني زيادي متمركز شدند. فرمانده عمليات آن، سليمان عسكري‌بيك بود و بارزترين علمايي كه در اين جبهه شركت داشتند عبارت بودند از:

در اين جبهه فرمانده قواي انگليس، ژنرال بارت احساس كرد قواي عثماني قصد حمله براي تصرف قرنه را دارند؛ لذا دستور داد با تمام نيرو به قواي مشترك مجاهدين و عثماني كه در اطراف محلي به نام الروطه مستقر بودند، با حمايت توپخانه از راه دريا حمله شود. مجاهدين و نيروهاي عثماني در برابر حملات شديد توپخانه انگليسي‌ها مقاومت سرسختانه‌اي كردند. نيروهاي انگليس بر اثر مقاومت مجاهدين به مقر خود عقب‌نشيني كردند. بعضي معتقدند انگليسي‌ها از قبل برنامه عقب‌نشيني داشتند و مي‌خواستند به نيروهاي اين جبهه خسارت وارد كنند، كه به هدف خود رسيدند.

از نظر نيروهاي عثماني اين حادثه يك پيروزي بزرگ بود، اما علما و مجاهدين و به ويژه آيت‌الله حيدري معتقد بودند ماندن در اين جا به صلاح نيست و دستور پيش‌روي

دادند تا اين كه در سپيده‌دم همان شب در تاريخ 5 ربيع‌الاول 1333 قمري، برابر با 1 بهمن و 21 ژانويه، بعد از نماز صبح با نيروهاي انگليس درگير شدند و جنگ سختي بين آنها رخ داد. در اين حادثه با وجود اينكه تعداد مجاهدين كم بود، آيت‌الله حيدري كه عمرشان80 سال بود در صفوف مقدم جبهه و در كنار رزمندگان با صداي بلند آيات نصر و پيروزي را براي مجاهدين مي‌خواند و آنها را به پايداري و هجوم بي‌امان به دشمن تشويق مي‌كرد و براي پيروزي آنها با دعا و توسل و تضرع از خدا كمك مي‌خواست. قواي انگليس با وجود كثرت عِده و عُده و شليك شديد توپخانه با دادن خسارت زياد، عقب‌نشيني كردند و اين نبرد با پيروزي مجاهدين به پايان رسيد. اين واقعه به نام «معركه الروطه» معروف شد.

اين جبهه در جناح راست قرار داشت و مركز عمليات آن در شعيبه واقع بود. فرمانده اين جبهه «سليمان عسكري بيك» بود، كه در تاريخ 18 اسفند برابر با 22 ربيع‌الثاني و 9 مارس در حالي كه بر روي تخت مجروحين حمل مي‌شد به آنها پيوست. در اين جبهه شمار نيروهاي نظامي عثماني، داوطلبان و مجاهدان زياد بود. سليمان‌بيك در نظر داشت از اين محور به قواي انگليس حمله نمايد و ضربه مهلكي به آنان وارد آورده، از بصره خارجشان سازد.

معروف‌ترين مجتهداني كه در اين جبهه شركت فعال داشتند عبارت بودند از:

در اين جبهه ابتدا پيروزي با سپاه اسلام بود. نبرد در ابتدا با حمله نيروهاي مجاهدين و عثماني به مواضع انگليس در 12 آوريل 1915 (22 فروردين 1294) آغاز شد؛ اما سرانجام نيروهاي عثماني و مجاهدين، پس از سه روز نبرد سخت، شكست

خورده به ناصريه عقب نشستند. فرمانده عثماني، سليمان‌بيك، در پي اين شكست خودكشي كرد و با اين كار او شيرازه سپاه عثماني و مجاهدين از هم گسيخت و عشاير و علما نيز، ابتدا به ناصريه و سپس به تدريج به شهرهاي خود بازگشتند.

پس از شكست ترك‌ها در نبرد شعيبه، مخالفان جهاد اعلام كردند جهاد شكست خورده و به هدف‌هاي اصلي خود نرسيده است. در واقع اگر جهاد را يك حركت نظامي صرف بدانيم، نتايج چنداني به همراه نداشت؛ ولي اگر آن را به عنوان يك حركت فكري، اعتقادي، سياسي و نظامي در نظر بگيريم نتايج زيادي به بار آورده است.

4-1. نتايج فرهنگي

جهاد تحول فكري عظيمي در عشاير و مردم شيعه عراق به وجود آورد به طوري كه برخي از افراد به خصوص روستائيان و قبايل فقير، وسايل خود را مي‌فروختند تا جهت اطاعت از فتواي مجتهدان اسلحه خريده در جبهه جنگ حاضر شوند. اين تحول فكري و فرهنگي افراد متعددي را از درون خانه‌هاي خود بيرون كشيد تا براي رسيدن به مقام شهادت و دستيابي به اين فوز عظيم به صحنه كارزار وارد شوند. مجاهدان بدون هيچ چشم‌داشتي در ميدان جنگ حضور مي‌يافتند. از جمله ترك‌ها كه حتي غذا هم دريافت نمي‌كردند و پس از شهادت هيچ برنامه‌اي براي بازماندگان آنان در نظر گرفته نمي‌شد. تحول فكري حاصل از حكم جهاد در بين سربازان مسلمان هندي تابع نيروهاي انگليس نيز اثر داشت. به طوري كه آنها از دستور فرماندهان انگليسي خود در جنگ سرپيچي مي‌كردند و افسران سربازان را مجبور به شركت در جنگ مي‌كردند.

4-2. نتايج سياسي

حركت جهاد عاملي شد كه شيعة عراق با دشمن سابق خود يعني ترك‌ها متحد گردد، و بدين ترتيب تأثير نيرومند علما و مجتهدان بر عشاير آشكار گشت. علاوه بر آن روشن‌انديشي علماي شيعه را نشان داد كه در لحظات سخت، اختلافات را به كناري گذاشتند و دفاع از دولت سني عثماني را در برابر كفّار انگليس بر شيعيان واجب كردند.

حركت جهاد در سال 1914 ميلادي مقدمه‌اي بر انقلاب 1920 ميلادي بود و ريشه و هسته اوليه آن در همان سال‌ها شكل گرفته بود. در اصل بذر ثورة العشرين (انقلاب 1920 ميلادي)، در حركت جهاد سال 1914 ميلادي در برابر انگليس پاشيده شده بود.

از جمله نتايج سياسي جهاد تأثير و نفوذ پيام آن در ديگر مناطق اسلامي بود. مانند سرپيچي و قيام عشاير كويت عليه شيخ مبارك كه مي‌خواست آنان را براي كمك به شيخ‌خزعل (همكار انگليس) به جبهه اهواز اعزام نمايد ولي عشاير اين كار را معصيت و گناهي بزرگ دانستند؛ لذا از فرمان او سرپيچي نمودند.

4-3. نتايج نظامي

از نتايج مهم نظامي جهاد، بسيج اقشار مختلف مردم به صورت داوطلب و مجاهد در تمامي شهرهاي شيعه‌نشين به خصوص شهرهاي مهم مذهبي و جنوبي عراق و حضور فعال و چشمگير آنان در ميدان‌هاي نبرد بود. حدود 20 هزار نفر از نيروهاي مردمي داوطلب در جبهه‌هاي جنگ عراق همگام با نيروهاي نظامي عثماني عليه اشغالگران انگليسي شركت نموده و در اين راه هزاران شهيد و مجروح تقديم كردند. اين نيروها علاوه بر ده‌ها هزار رزمنده شامل افراد ديگري بود كه به عنوان نيروي احتياط در شهرهاي مذهبي عراق نام‌نويسي كرده بودند.

عشاير و رهبران آنها با توجه به آموزش‌ها و تجربه‌هاي نظامي كه در جبهه‌هاي نبرد كسب كرده بودند، به قدرت نظامي خود پي برده، در سال‌هاي بعد در مقابله با نيروهاي انگليس تا انقلاب سال 1920 حضوري فعال داشتند.

از نتايج ديگر جهاد ضربه زدن به نيروهاي انگليس و كشتن تعداد زيادي از آنها به خصوص در جبهه كوت‌العماره در سال‌هاي 1915 و 1916 و محاصره طولاني 147 روزه آن بود كه با تسليم نيروهاي انگليس در كوت و اسارت عده زيادي از ايشان محاصره پايان يافت. در اين جبهه حضور عشاير بسيار محسوس بود.

بخش پنجم: فتاوي علماي شيعه و قيام عشاير عرب خوزستان عليه انگليس

با آغاز حمله نيروهاي انگليس به بين‌النهرين در اوايل نوامبر سال 1914 ميلادي، به

ژنرال دلامين فرمانده نيروهاي (D) دستور داده شد تا به منظور حمايت از پالاشگاه آبادان و تأسيسات نفتي خوزستان، منطقه آبادان را اشغال نمايد.

اگرچه دولت مركزي ايران در اين جنگ از همان آغاز اعلام بي‌طرفي كرده بود، اما با توجه به شرايط پس از مشروطيت و دخالت و سلطة انگليس در مناطق جنوبي ايران، شيخ‌خزعل كه از سوي دولت ايران به حكمراني خوزستان گماشته شده بود، خود را به انگليسي‌ها فروخته و با آنان همراهي مي‌كرد.

1-1. تلگرام آيت‌الله طباطبايي به شيخ‌خزعل

تصرف فاو و بصره به وسيله قواي انگليس و كمك شيخ‌خزعل به آنها، باعث شد مجتهدان شيعه براي تشويق عشاير عرب خوزستان و جلوگيري از كمك خزعل به انگليسي‌ها، نامه‌هايي جداگانه ارسال نمايند. از جملة اين نامه‌ها، تلگرام‌هاي مرجع تقليد شيعه حضرت آيت‌الله سيدكاظم طباطبايي يزدي به شيخ‌خزعل است، كه متن فارسي يكي از آنها خواهد آمد.

ترجمه متن تلگراف مرجع عاليقدر شيعه آيت‌الله سيدكاظم طباطبايي به شيخ‌خزعل

نجف- عشار- محمره

سلام بر سردار ارفع معزالسلطنه شيخ‌خزعل دام اجلاله

بسم‌الله الرحمن الرحيم

پوشيده نيست كه از اهم واجبات، حفظ كيان اسلام و دفاع با جان و هر آنچه گرانبهاست از سرزمين‌هاي مسلمانان بر ضد هجوم كفار است و شما در يكي از اين سرزمين‌هاي مهم قرار داريد، پس واجب است كه اين سرزمين را با آنچه كه در توان داريد از يورش كفار حفظ نماييد، همان طوري كه بر عشاير ساكن آن نواحي نيز واجب است كه از آن سرزمين دفاع نمايند. بر شما فرض است كه اين امر مهم را ابلاغ نمايي و همچنين لازم است كه بدانيد هر نوع كمك و پشتيباني از كفار عليه مسلمين، بر هر مسلماني حرام است. اميد به همت و غيرت شماست كه تمامي تلاش و كوشش خود را در دفع كفار به كار بنديد و بدان كه خداوند شما را عليه دشمنانش تأييد و پيروز خواهد نمود.

1 محرم 1333 هجري قمري 20 تشرين الثاني 1914 (نوامبر)

سيدمحمدكاظم طباطبايي

1-2. تلگرام عده‌اي از مجتهدين به شيخ‌خزعل

از جمله نامه‌هاي ديگر كه به شيخ‌خزعل نوشته شد تلگرامي از مجتهدين نجف بود كه متن فارسي آن ذيلاً خواهد آمد:

ترجمه متن تلگرام تعدادي از مجتهدين در نجف به شيخ‌خزعل حاكم محمره براي دعوت به جهاد

عشار- به وسيله جناب حاج‌محمود ملاك به حضرت اجل اكرم سردارارفع دام اقباله‌تعالي

به نام آيين محمدي(ص) بر شما واجب است كه برخيزي و قيام كني و همگام با مسلمين در رويارويي با كفار از حدود بصره با مال و جان و هر آنچه توانايي داريد دفاع كنيد. اين حكم ديني است و هيچ تفاوتي بين ايراني و عثماني نمي‌باشد. با مال و جان خود جهاد كنيد تا خداوند شما را ياري كند. اين حكم را به همه عشاير ابلاغ كنيد و سريعاً ما را از اقدامات خود مطلع كنيد.

خادم‌الشريعه‌الشيخ‌محمدحسين‌المهديالاحقر سيدمصطفي الكاشاني

الاقل شيخ‌الشريعه الاصفهانيالاحقر السيدعلي التبريزي

الاحقر آيت‌الله‌زاده مهدي خراساني

1 محرم 1333 قمري 20 تشرين‌الثاني 1914 (نوامبر)

همچنين آيت‌الله ميرزاي شيرازي و آيت‌الله عبدالكريم جزايري كه خزعل مقلد او بود، تلگرام‌هايي با مضمون مشابه به خزعل فرستاده و از او خواستند در برابر هجوم كفار به ياري مسلمانان برخيزد. شيخ خزعل به پيام مراجع تقليد و علما پاسخ مثبت نداد و همچنان در كنار انگليسي‌ها باقي ماند. البته اين فتاوي و نامه‌ها در بين عشاير مؤمن اين خطه تأثير بسيار بسزايي گذاشته و از عوامل مهم تحريك عشاير عليه قواي انگليس بود.

در جنگ جهاني اول، ايران به دليل ضعف بيش از حد دولت مركزي، قدرت مقابله با تجاوزات خارجي را نداشت و مركز تاخت و تاز كشورهاي روس و انگليس و عثماني بود. به تبع آن، اوضاع خوزستان به خاطر نزديكي به جبهه‌هاي نبرد و اعمال

نفوذ دو دولت انگليس و عثماني بحراني‌تر بود. با پيوستن كشور عثماني به عنوان هم‌پيمان آلمان به صفوف متحدين زبانه‌هاي آتش اين جنگ جهانسوز به اين منطقه استراتژيك نيز كشيده شد.

جبهه اهواز، يكي از جبهه‌هاي مهمي بود كه در جريان رويارويي قواي عثماني با نيروهاي انگليسي به وجود آمد. اين جبهه به عنوان جبهه جناح چپ عمل مي‌كرد و مركز عمليات آن، اهواز بود.

سيدمحمد طباطبايي يزدي مجتهدي عادل و مجاهدي باتقوي بود. او سفير و زبان گوياي والد گرامي‌اش در جبهه‌هاي نبرد عليه انگليس بود. وجود ايشان در جبهه اهواز همگام با ساير علما باعث تهييج و بسيج بيشتر عشاير منطقه خوزستان خاصه بني‌طرف و حويزه شد. آنان با تمام وجود در كنار او تا پاي جان در جبهه نبرد حضور داشتند. او در تمام نبردهايي كه با نيروهاي انگليس در اطراف اهواز رخ داد همپاي عشاير بني‌طرف شركت نمود و در تمام مراحل جنگ رهنمودهاي فقهي و شرعي را به آنان تذكر مي‌داد. جايگاه علمي و اجتهادي ايشان و داشتن حكم نمايندگي از پدر باعث شد تمام علماي همراه او و بقيه عشاير از او تبعيت كنند. آيت‌الله خالصي قبل از كاروان علما به بستان رسيد. ايشان همانند سيدمحمد نقش بسزايي در تحريك، بسيج و راهنمايي عشاير منطقه داشت.

مجتهدين و علمايي كه همراه سيدمحمد طباطبايي يزدي با قشون فوق به كرخه رسيدند، عبارتند از: آيت‌الله شيخ‌محمدمهدي خالصي و فرزندش شيخ‌محمد خالصي، شيخ‌عبدالكريم جزايري و شيخ‌جعفر راضي.

پس از صدور فتاوي جهاد علماي شيعه عليه انگليس و رسيدن پيام آنان به خوزستان و خبر آمدن علما و نيروهاي عثماني به طرف اهواز، اوضاع داخلي خوزستان بسيار آشفته گرديد. روحانيون محلي به رهبري حجت‌الاسلام سيدعيسي كمال‌الدين به تبليغات خود در بين عشاير افزودند. كمال‌الدين يكي از كساني بود كه نقش بسيار

بسزايي در توجيه و تهييج عشاير عرب خوزستان داشت. او با تشكيل جلسات شبانه‌روزي و هسته‌هاي مجاهدين در بين عشاير عرب خوزستان، توانست آنان را عليه انگليس و شيخ‌خزعل بشوراند.

اين مجاهد خستگي‌ناپذير در انفجارهاي لوله‌هاي نفت مسير مسجد سليمان تأثير بسزايي داشت. عشاير ستمديده عرب خوزستان هر كدام به نوبه خود يكي پس از ديگري عليه انگليس و شيخ‌خزعل قيام نمودند.

4-1. قيام عشاير باوي

قبيله باوي از عشاير عمده عرب خوزستان است كه در مسير رود كارون و خطوط لوله‌هاي نفت در اطراف اهواز استقرار دارند. پس از اعلام فتاوي جهاد علماي شيعه بر ضد انگليس، عشاير باوي به رهبري شيخ اعنايه بن ماجد و شيوخ طوايف قبيله عليه انگليس و شيخ‌خزعل قيام كردند. اولين حركت عشاير باوي بر ضد قواي انگليسي و شيخ‌خزعل در تاريخ 5 فوريه برابر با 16 بهمن با انفجار لوله‌هاي نفت و كمپ‌هاي انگليسي و غارت يك ايستگاه شركت نفت و قطع خطوط مخابرات آغاز شد. باوي‌ها در دو مرحله با قواي خزعل روبرو شدند و در هر دو مرحله با رشادت و دلاوري به مقابله با آنها پرداختند. بمباران شديد توپخانه انگليس و تمام شدن مهمات مجاهدين و ايجاد تفرقه توسط خزعل باعث شد مجاهدين باوي عقب‌نشيني كنند.

4-2. قيام عشاير زرگان

عشاير زرگان يكي از طوايف بزرگ قبيله باوي هستند كه در قسمت شمال شرقي اطراف اهواز ساكنند. زرگاني‌ها همگام با بقيه عشاير عرب خوزستان به پيروي از فتواي علماي شيعه، به رهبري شيخ قسملي (قاسم‌علي) عليه شيخ‌خزعل قيام كردند. آنها در يك رويارويي نابرابر با قواي خزعل، شجاعانه و تا آخرين فشنگ به نبرد برخاستند و با تقديم تعدادي شهيد و مجروح، صحنه‌اي از ايثار و دلاوري از خود به يادگار گذاشتند. مجاهدين زرگاني به علت تمام شدن مهمات و براي جلوگيري از تلفات انساني به دستور شيخ‌قسملي عقب‌نشيني كردند. مبارزين زرگان پس از عقب‌نشيني با حركت‌هاي ايذايي و منفجر كردن لوله‌هاي نفت به منافع انگليس ضربه زدند. پس از پايان جنگ

شيخ قسملي، توسط انگليس و خزعل به سنگاپور و بصره تبعيد شد.

4-3. قيام عشاير كعب فلاحيه (شادگان)

بني‌كعب از عشاير مشهور و گسترده خوزستان است، كه در شهرهاي شادگان، آبادان، خرمشهر، ماهشهر، هنديجان و اهواز ساكن هستند. آنها مقارن حكومت شاه‌عباس به جلگه خوزستان آمدند و در جريانات و وقايع تاريخي اين منطقه مؤثر بودند. حاكمان كعب بيش از دويست سال در منطقه حكمراني كردند و در توسعه و آباداني آن نقش داشتند. شيخ‌سلمان يكي از مقتدرترين حاكمان كعب است كه با ناوگان انگليسي در خليج‌فارس جنگ‌هاي متعددي داشته و با پيروزي بر آنها اسطورة شكست‌ناپذيري آنها را در خليج‌فارس در هم شكست.

قيام عشاير كعب توسط رهبران مذهبي و شيوخ طوايف آلبوغبيش، مجدم، عساكره و بعضي از قبايل خنافره صورت گرفت. با رسيدن پيام فتواي علماي شيعه، سيدجابر موسوي آلبوشوكه كه خود سيد و روحاني مجتهدي بود، عَلَم عصيان عليه انگليس و شيخ‌خزعل را برافراشت. بدنبال او تمام سادات و علماي منطقه از قبيل سيدعباس مجاهد و اكثر طوايف ساكن منطقه به تبعيت از ايشان و با حضور گسترده و چشمگيري به اين قيام پاسخ مثبت دادند.

قيام مجاهدين كعب، لرزه بر اندام انگليس و شيخ‌خزعل انداخت و آنها را مضطرب و نگران ساخت. خزعل براي مقابله با اين قيام تمام توان و قواي خود را به كار گرفت. در اولين رويارويي مجاهدين كعب با قواي خزعل، در حالي كه سيدجابر با پرچم سبز خود همراه با علما و سادات و شيوخ در پيشاپيش همه مجاهدين قرار داشت، در تاريخ 7 اسفند بر قواي مسلح خزعل پيروز شدند. پس از اين پيروزي، منطقه فلاحيه در حدود سه ماه در اختيار مجاهدين قرار گرفت. با عقب‌نشيني علما و قواي عثماني از منطقه خوزستان، خزعل در تاريخ 11 خرداد 1294 شمسي تمام امكانات و تجهيزات و نيروهاي خود را از سه جبهه عليه مجاهدين بسيج كرد و با ايجاد اختلاف و تفرقه در بين عشاير كعب توانست مجدداً بر منطقه مسلط شود. نبرد مجاهدين كعب با قواي خزعل و شرح حماسة دلاوري‌هاي آنان به ياد ماندني است. پس از پايان جنگ، خزعل تمام رهبران مذهبي و شيوخ عشاير كعب را تبعيد كرد.

4-4. قيام عشاير بني‌طرف و منطقه دشت آزادگان

بني‌طرف از قبايل بزرگ و معروف خوزستان و محل سكونت اصلي آنان در دشت آزادگان و در شهرهاي بستان، سوسنگرد، حميديه و اهواز است. عشاير ديگر منطقه شامل عشاير حويزه، بني‌ساله، شرفه و سواري بودند. با رسيدن قواي عثماني و گروه علما و عشاير بني‌لام به اطراف بستان، عشاير بني‌طرف مستقر در بستان به رهبري شيوخ خود شيخ عوفي و شيخ عاصي به استقبال آنان شتافتند.

پس از آن، عشاير بني‌طرف با سلاح‌هاي ابتدايي، كليه نيروهاي رزمجوي خود را زير بيرق خود با شعارهاي «يلهاوي الجنه امشي اويانه» يعني: «اي كسي كه مشتاق بهشت هستي با ما همگام شو» و «مهضومة الزهرا و تنحانه» يعني: «حضرت فاطمه زهرا(س) دل شكسته است و از ما ياري مي‌طلبد»، به همراه كاروان به سوي ميدان‌هاي نبرد با كفار حركت كردند.

اولين رويارويي بني‌طرف با قواي انگليس

در سپيده‌دم 3 مارس برابر با 12 اسفند قواي انگليس به فرماندهي رابينسون، براي بالا بردن روحيه قواي خود و خزعل و جلوگيري از تجمع عثماني‌ها و عشاير عرب دشت آزادگان، از دو طرف با تجهيزات و توپخانه به اردوگاه عشاير بني‌طرف و حويزه در غدير در 15 كيلومتري اهواز حمله كردند. عشاير بني‌طرف در زير آتش توپخانه انگليس، با اسلحه‌هاي ابتدايي خود با سرعت زياد از زير چادرهاي خود خارج شده و به جناح راست قواي مهاجم كه در خط مقدم قرار داشت حمله بردند. با شكست دشمن در اين جناح و محاصره بقيه نيروها، رابينسون دستور عقب‌نشيني داد. عرب‌ها قواي انگليس را دنبال مي‌كردند و از طرفين به آنها حمله مي‌بردند و گاهي حلقه محاصره را بر آنها تنگ‌تر مي‌كردند؛ تا اين كه دشمن را تا رودخانه كارون عقب راندند. در اين عمليات قواي انگليس متحمل تلفات جاني و مالي زيادي شدند و عشاير بني‌طرف و منطقه تعدادي مجروح و شهيد دادند.

دومين رويارويي قواي انگليس با بني‌طرف و عشاير منطقه

در نيمه شب 20 مارس برابر با 29 اسفند قواي انگليسي و هندي به منظور تنبيه عشاير

عرب منطقه كه دو روز قبل تعدادي از نيروهاي آنها را كشته بودند، با تمام تجهيزات و قواي خود از طريق ارتفاعات كوه منيور كه به اردوگاه غدير مشرف بود، به صورت دو ستون و به طور غافلگيرانه و با حمايت توپخانه انگليس كه در ارتفاعات كوه مستقر بود به چادرهاي بني‌طرف و عشاير منطقه يورش بردند. عشاير بني‌طرف با شنيدن غرش توپخانه دشمن با چابكي و مهارت فوق‌العاده در حاليكه فقط اسلحه‌هاي سبك و ابتدايي در دست داشتند، با ايجاد كمين در مسير نيروهاي انگليس و حمله به دو طرف ستون‌هاي دشمن، آنها را به محاصره خود درآوردند. قواي انگليس با به جا گذاشتن اسلحه و مهمات، خود را به ارتفاعات كوه منيور رساندند و از اين طريق مجدداً به پايگاه‌هاي خود عقب‌نشيني كردند. در اين عمليات بني‌طرف تعداد زيادي شهيد و مجروح دادند و انگليسي‌ها با دادن تلفات جاني، يك توپ و بخشي از اسلحه‌ها و مهمات خود را به جا گذاشتند.

سومين رويارويي قواي انگليس با نيروهاي مشترك اسلامي

در سپيده‌دم 18 آوريل برابر با 29 فروردين 1294 نيروهاي مشترك علما، عثماني و عشاير بني‌طرف و منطقه به منظور ضربه زدن به قواي انگليس و تصرف اهواز، با تمام تجهيزات و توان رزمي، با يك نقشة عملياتي، تمام نيروهاي خود را در كنار كوه منيور آرايش دادند. با شليك توپخانه عثماني‌ها به مواضع انگليس كه در كوه‌هاي اطراف اهواز سنگر گرفته بودند، حمله آغاز شد. در اين عمليات عشاير منطقه با پرچم‌هاي خود در صفوف مقدم جبهه قرار گرفته بودند. آنها حمله خود را با شعار «يشهد لي المنيور ابيومي» يعني: «كوه منيور بر اين روز من شاهد و گواه است.» و «الطوب اسرع يومگواري» يعني: «توپ دشمن سريع‌تر است يا چوب‌دستي من»، شروع كردند. اين دليران خوزستان با طي مسافتي طولاني با خواندن يزله‌هاي حماسي و شعارهاي ديني، شجاعانه به سنگرهاي مستحكم و مسلح نيروهاي انگليس حمله بردند و با دادن شهداي زياد توانستند مواضع اول و دوم دشمن را پس از وارد كردن تلفات زياد به تصرف خود درآورده و يكي از توپ‌هاي آنها را تصاحب كنند. بعضي از عشاير با پوشيدن كفن و دادن شعار «كلما زاد من الخام عصابه الامي» يعني: «هرچه از كفن من باقي بماند دستاري براي مادرم مي‌باشد»، در ميدان نبرد حاضر شدند. اين عمليات دو روز طول كشيد، تمام شدن مهمات توپخانه و سلاح‌هاي انفرادي، نداشتن نيروهاي جايگزين،

طولاني شدن جنگ، عدم پشتيباني به موقع نيروهاي مردمي از طرف قواي عثماني و گرماي زياد، مانع پيشروي مجاهدين و تصرف اهواز شد. به همين خاطر فرمانده قواي عثماني، محمدفاضل پاشا، دستور عقب‌نشيني داد.

پيروزي انگليس در 16 آوريل در جبهه شعيبه و خودكشي فرمانده عثماني باعث شد قواي عثماني و عشاير عراق مستقر در غدير از اهواز به سمت العماره عقب‌نشيني كنند.

در تاريخ 23 آوريل برابر با 3 ارديبهشت مقرر شد كليه نيروهاي موجود در اهواز و نيروهاي كمكي بصره همگي در اختيار ژنرال گورينج فرمانده سپاه 12 قرار بگيرند، تا عمليات اخراج قواي عثماني از اهواز و تنبيه عشاير بني‌طرف به خاطر پيروي از فتواي علما و اتحاد با عثماني‌ها و حضور فعال در جبهه‌هاي نبرد عليه انگليس را انجام دهند. در تاريخ 13 مي برابر با 23 ارديبهشت تمامي قواي انگليس تحت فرماندهي ژنرال گورينج در دو ستون به فرماندهي ژنرال لين و مليس تعقيب قواي عثماني را تا شهر بستان شروع كردند ولي هيچ اثري از آنها در منطقه پيدا نكردند. در تاريخ 14 مي برابر با 24 ارديبهشت ژنرال گورينج به ژنرال مليس و لين كه در راه بودند دستور داد از دو طرف به خفاجيه (سوسنگرد) حمله شود. عشاير بني‌طرف با توجه به آرايش نيروهاي انگليس در مقابل دو ستون به دفاع پرداختند. در ساعت 8 صبح روز 15 مي برابر با 25 ارديبهشت ژنرال مليس عمليات حمله به سوسنگرد را تحت حمايت شديد توپخانه و عبور از رودخانه كرخه شروع كرد. طبق اسناد انگليسي در حدود 1000 نفر از بني‌طرف در عمليات عبور از كرخه مقاومت مي‌كردند. همچنين 1000 نفر ديگر در مقابل ستون لين به دفاع مي‌پرداختند. آتش شديد توپخانه و مسلسل‌هاي نيروي پياده و به آتش كشيدن خانه‌هاي گلي مردم، باعث شد عشاير بني‌طرف از اطراف رودخانه عقب‌نشيني كنند.

تعدادي از نيروهاي بني‌طرف در تاريخ 15 مي، در قلعة معروف به شيخ‌علي بن عباس كه به وسيلة ديوارهاي ضخيم و محكم مارپيچي حصار شده بود، در برابر نيروهاي مسلح انگليس مقاومت دليرانه‌اي كردند. وقتي قواي انگليس نتوانستند آنها را

وادار به تسليم كنند، قلعه را به آتش كشيدند و پس از آن به قلعه هجوم برده و تمامي افراد داخل آن را كشته و 11 نفر را به اسارت گرفتند.

در ساعت 8 صبح روز 16 مي مطابق با 26 ارديبهشت، با پيوستن نيروهاي دو ستون به يكديگر، ژنرال گورينج فرمان قتل‌عام عشاير بني‌طرف را صادر كرد. مردان و زنان و كودكان و پيران از خانه‌هاي خود به سوي نيزارها فرار كرده و شهر خفاجيه و روستاهاي اطراف آن خالي از سكنه شد. بازار شهر تعطيل و كسي در خيابان‌هاي آن تردد نمي‌كرد. نيروهاي انگليسي به كليه خانه‌هاي مردم سوسنگرد و روستاهاي اطراف يورش برده و بعضي از آنها را آتش زده و بعضي ديگر را با توپ‌هاي خود تخريب كردند. تعداد زيادي از افراد بي‌گناه در زير آوارها جان باختند و عده‌اي نيز در لهيب شعله‌هاي آتش سوختند. آنها حتي به مزارع و كشتزارها و حيوانات اهلي رحم نكردند و هر چه مي‌ديدند طمعه حريق مي‌كردند. ويلسون كه خود يكي از دست‌اندركاران و حاضران اين صحنه فجيع بود، در كتاب خود در بيان اين حادثه چنين مي‌نويسد:

... ما در سه روز نخست يعني 14 و 15 و 16 مي سخت‌ترين مجازات را بر قبيله بني‌طرف كه در خفاجيه اقامت داشت، وارد كرديم، ولي هيچ‌گونه نتيجه‌اي دربر نداشت... توپخانه همراه ما در جبهه راست بود و آتش گلوله‌هاي خود را در جاهاي مخصوص خود مي‌آورد، و آنها را به آتش مي‌كشيد. بسياري از اسب‌ها و گاوميش‌هاي بدبخت كه در بيابان‌ها رها بودند، زنده زنده سوختند... ما از يك پتك سنگين براي خرد كردن يك دانه گردو استفاده كرديم، يك عمليات غيرضروري و ناخوشايند... بدون شك خفاجيه با خاك يكسان گرديد، و اين درسي بود كه به راحتي از ذهن‌ها خارج نمي‌شود.

همچنين ويلسون در بخش ديگري از سخنان خود شجاعت و دلاوري بني‌طرف را مي‌ستايد و به نابرابر بودن اين جنگ اذعان مي‌كند. او مي‌گويد:

... علي‌رغم همه كشتارهاي خشونت‌آميز، بني‌طرف در برابر يك قدرتي كه از نظر داشتن امكانات وسيع توپخانه و مسلسل و نيروي انساني بر آنان برتري داشت، با چنگ و دندان دلاورانه رزميدند.

هانس لُرز آلماني كه در جنگ جهاني اول در منطقه حضور داشت، مي‌نويسد:

انگليسي‌ها با اطمينان از دور بودن چشم ترك‌ها، جهنم را در برابر ديدگان مردم بيچارة عرب مستقر در آن منطقه برپا نمودند و وحشيانه‌ترين عمليات تاريخ را در منطقه فوق پياده كردند. اين عمليات بعدها توسط خود سياستمداران انگليس محكوم شد و همگي اعتراف نمودند كه انجام اين چنين عمل بي‌شرمانه و غيرانساني لزومي نداشت و ارتش انگليس در اين زمينه بيش از اندازه زياده‌روي نموده است و در اين يورش وحشيانه صدها نفر انسان بي‌گناه در زير لگدهاي سربازان و سم اسبان آنها له و يا در زير خاكستر آتش مدفون گرديد.

پس از ويراني خفاجيه (سوسنگرد) و قتل‌عام مردم، شيوخ بني‌طرف توسط شيخ‌خزعل به عماره تبعيد شدند.

8 . آثار و نتايج واقعه جهاد و قيام عشاير عرب خوزستان

8-1. بعد سياسي

از مهمترين آثار سياسي واقعه جهاد، ايجاد روحية مبارزه‌جويي در عشاير خوزستان عليه شيخ‌خزعل و تضعيف قدرت او و همچنين قيام عليه رضاخان قلدر بود.

الف. تضعيف قدرت شيخ‌خزعل

قيام مردم عرب خوزستان ابهت شيخ‌خزعل را نزد انگليسي‌ها كاهش داد و به آنان نشان داد برخلاف تصور آنان، خزعل، شيخ تمامي عشاير عرب خوزستان نيست و به تنهايي نمي‌تواند امنيت سياسي استان و منافع اقتصادي آنان را تأمين نمايد. بنابراين بريتانيا در سياست خود در قبال خزعل تجديدنظر كرد و براي محافظت از خطوط لوله‌هاي نفت كه از مناطق عشاير باوي مي‌گذشت، معاهده و قرارداد جديدي با آنان منعقد ساخت. شيخ‌خزعل با اصرار زياد موافقت كرد كه پول از طريق شيخ‌حنظل به آنها پرداخت شود تا سلطه او بر آنها باقي بماند.

ب. سرپيچي و عصيان بني‌طرف عليه خزعل

عشاير بني‌طرف پس از جهاد دست از مبارزه عليه ظلم و ستم نكشيدند و تا سال 1304

شمسي همواره با حكام شيخ‌خزعل در منطقه درگير بودند. آنها در تاريخ 19 آبان 1304 شمسي عليه شيخ‌خزعل عصيان كرده و قصر شيخ‌خزعل را در حميديه به آتش كشيدند.

ج. قيام بني‌طرف عليه رضاشاه و تبعيد شيوخ

در زمان رضاشاه به علت اعمال سياست ظالمانه توسط فرماندار نظامي و خلع‌سلاح و گرفتن ماليات زياد، عشاير بني‌طرف عليه رضاشاه قيام كردند، و پس از درگيري‌هاي متعدد عاقبت با تبعيد شيوخ بني‌طرف و خانواده‌هاي آنان به تهران و شمال ايران، اين قيام فروكش كرد.

8-2. بعد فرهنگي

الف. رشد و حفظ اعتقادات مذهبي – فرهنگي عشاير

ارتباط معنوي و پيوند عميق اين مردم با مجاهدان و شهيدان اين واقعه باعث شد هميشه اهداف آنان در بين اين مردم باقي بماند. آنها در تمامي محافل و مجالس خود ايمان، دليري و از خودگذشتگي شهيدان خود را با صورت قصه و داستان براي همديگر بازگو مي‌كردند، در نتيجه تمامي اين اعمال در رشد و تعميق اعتقادات مذهبي- فرهنگي مردم و در حفظ شعائر ديني تأثير بسزايي داشت.

ب. ايستادگي و مقاومت عشاير در برابر واقعه كشف حجاب

عمال رضاشاه براي اجراي برنامه كشف حجاب در منطقه ابتدا مي‌خواستند از طريق تطميع و تشويق آن را اجرا نمايند، اما چون در اين راه موفق نشدند، با اعمال سياست‌هاي زور و استفاده از شيوه رعب و وحشت و خشونت تصميم گرفتند آن را به اجرا درآورند. مأموران در خيابان‌ها دشداشه كه لباس سنتي و محلي مردان بود را از تنه با قيچي مي‌بريدند و چفيه را از سر آنان مي‌كشيدند. همچنين پوشش زنان را كه شامل عباي محلي و شيله (روسري) بود با زور از سر زنان برمي‌داشتند و آن را پاره مي‌كردند و گاهي زنان را كتك مي‌زدند. اين امر منجر به درگيري‌هاي متعدد و مسلحانه بين مردم و رژيم ستم‌شاهي شد.

پيوست شماره 1: متن اعلاميه جهاد مفتي عثماني

(5 صفحه)

پيوست شماره 2: استفتاء از علما و جوابيه مجتهدين

پيوست شماره 3: متن عربي فتواي جهاد مجتهدين كاظمين

پيوست شماره 4: متن فتاوي جهاد مجتهدين عظام

پيوست شماره 5: متن اوامر شريفه مجتهدين عظام

پيوست شماره 6: منشور حجج اسلام

(1 صفحه)

پيوست شماره 7: نامه‌هاي عربي آيت‌الله طباطبايي

به فرزند خود سيدمحمد يزدي و آقاي علي قزويني

فهرست منابع و مآخذ

منابع فارسي

روزنامه‌ها

مجلات، نشريات

منابع عربي

منابع انگليسي

فهرست اسناد

متن استفتاء از علماي شيعه.

. - متن تلگراف وزارت خارجه ايران به سفارت انگليس، ذي الحجه 1333

. - مراسله سفارت كبراي عثماني به وزارت خارجه، ربيع الثاني 1333

كارشناس ارشد تاريخ، دانشگاه شهيد بهشتي.

. 1. الحسيني، عبدالرزاق، تاريخ العراق السياسي الحديث، ص 46 ، لبنان صيدا، 1367

. چاپ اول، 1368

. 3. الحسيني، عبدالرزاق، تاريخ العراق السياسي الحديث، ص 48

.46- 4. همان منبع، صص 63

.46- 5. الحسيني، عبدالرزاق، تاريخ العراق السياسي الحديث، صص 63

. 6. مؤسسه الدراس ة الاسلاميه، العراق في الماضي و الحاضر و المستقبل، ص 23

. 7. همان منبع، ص 24

. ويلسون، ولاء بلاد ما بين النهرين، ص 32

والتر تانلي.

Cox to Government of India. Tel. October. 24. 1914 F. O. 371/2142.

. ويلسون، ولاء بلاد ما بين النهرين، ص 32

.1- 11 . العزاوي، عباس، تاريخ العراق بين الاحتلالين، جلد 8، ص 260

. 12 . ويلسون، ولاء بلاد ما بين النهرين، ص 37 ، نعمه حلو، علي – الاهواز، ص 148

مجلة دانشكده ادبيات و علوم « اعلان جهاد امپراطوري عثماني در سال ميلادي 1914 » 13 . لطفي، نقي، مقاله

89 ، شماره اول، سال 16 ، اين مقاله با ويژگي هاي زير به چاپ رسيد: - انساني مشهد، صص 90

Geoffrey Lewis "The Ottoman Proclamation of Jihad in 1914" The Islamic Quarterly: AR: Euiew of

Islamic Culture: XIX: No 3+4.

.89- صص 90 « اعلان جهاد امپراطوري عثماني در سال ميلادي 1914 » 14 . لطفي، نقي، مقاله

. 15 . سوره توبه، آيه 41

.94- صص 95 « اعلان جهاد امپراطوري عثماني در سال ميلادي 1914 » 16 . لطفي، نقي، مقاله

17 . پيوست شماره 1، متن فتواي مفتي شيخ الاسلام خيري.

.97- صص 107 « اعلان جهاد امپراطوري عثماني » 18 . لطفي، نقي، مقاله

. 19 . الرهيمي، عبدالحليم، تاريخ الحرك ة الاسلاميه في العراق، ص 163 ، بيروت 1985

.68- 20 . نفيسي، عبدالله فهد، نهضت شيعيان در انقلاب اسلامي، صص 69

. 21 . الرهيمي، عبدالحليم، تاريخ الحرك ة الاسلاميه في العراق، ص 164

، 22 . صادقي طهراني، محمد، نگاهي به تاريخ انقلاب اسلامي، 1920 ، عراق و نقش علما و مجاهدين اسلام، ص 9

انتشارات دارالفكر، قم.

23 . روزنامه خاور، سال نخستين، شماره 19 ، ص 3، پيوست شماره 2، متن استفتاء از علما و جوابيه مجتهدين.

21 محرم 1333 هجري قمري. ، 24 . روزنامه خاور، سال نخستين، شماره 13

4 ربيع الاول 1333 قمري، ص 4، پيوست شماره 4، متن اوامر شريفه ، 25 . روزنامه خاور، سال نخستين، شماره 16

مجتهدين عظام.

26 . حسيني، احمد، الا مام الثائر السيدمهدي الحيدري، ص 30 ، طبع نجف 1967 ميلادي، روزنامه خاور ، سال

. 4 ربيع الاول، 1333 هجري قمري، ص 2 ، نخستين، شماره 19

. 27 . الرهيمي، عبدالحليم، تاريخ الحرك ة الاسلاميه في العراق، ص 167

. 28 . الوردي، علي، لمحات اجتماعيه من تاريخ العراق و الحديث، الجزء الرابع، ص 130

119 ، براي شناخت حضور - 29 . خالصي زاده، محمد، سردار اسلام، مترجم امير سلماني رحيمي، صص 174

دلاورانه و خالصانه آيت الله خالصي در واقعه جهاد به اين كتاب مراجعه نماييد.

14 محرم 1333 قمري، ص 1، پيوست شماره 3، م تن عربي فتواي ، 30 . روزنامه خاور، سال نخستين، شماره 12

مجتهدين كاظمين.

31 . همان منبع.

32 . الرهيمي، عبدالحليم، تاريخ الحرك ة الاسلاميه في العراق، ص 165 ، نفيسي، عبدالله فهد، نهضت شيعيان در

. انقلاب اسلامي، ص 73

. 10 ربيع الآخر 1333 هجري قمري، پيوست شماره 5 ، 33 . روزنامه خاور، سال نخستين، شماره 24

34 . روزنامه خاور، شماره 19 ، ص 2، علاوه بر فتواي فوق فتواي ديگري صادر كرد.

. 35 . صادقي طهراني، محمد، نگاهي به تاريخ انقلاب اسلامي 1920 عراق، ص 12

،« آيت الله طباطبايي مرد جهاد و اجتهاد » 36 . حيدري، محسن، حماسه جاويد، به نقل از مقاله علي ابوالحسني

172 . اصل سند در اختيار نوه آيت الله طباطبايي به نام عبدالعزيز طباطبايي است. - صص 184

543 ، براي اطلاع - 37 . سلمان الجبوري، كامل، السيدمحمدكاظم اليزدي سيرته و اضواء علي مرجعيته، صص 639

از محتواي اين فتاوي به كتاب فوق الذكر مراجعه فرماييد.

. 38 . همان منبع، ص 549

39 . الرهيمي، عبدالحليم، تاريخ الحرك ة الاسلاميه في العراق، صص 166

40 . نامه هاي عربي آيت الله طباطبايي به فرزند خود سيدمحمد يزدي و آقاي علي قزويني به پيوست مي باشد .

( (پيوست شماره 6

. 41 . مجله آفاق عربيه، شماره 18 ، سال سوم، 1978

42 . همان منبع.

.73- 43 . همان منبع، صص 74

Moberly vo11.p162 (op.cit) / 44 . الوردي، علي، لمحات اجتماعيه، ص 137

239 ، حسيني، - 45 . سلمان الجبوري، كامل، السيدمحمدكاظم اليزدي سيرته و اضواء علي مرجعيته، صص 245

. 43 / الوردي، علي، لمحات اجتماعيه، ص 139 - احمد، الامام الثائر، صص 44

. 46 . نفيسي، عبدالله فهد، نهضت شيعيان در انقلاب اسلامي، ص 73

.76- 47 . نفيسي، نهضت شيعيان در انقلاب اسلامي، ص 74 ، ويلسون، آرنولد، ولاء بلاد ما بين النهرين، صص 77

.75- 48 . نفيسي، نهضت شيعيان در انقلاب اسلامي، صص 76

. 49 . جمال عمر نظمي، وميض، ثوره 1920 ، ص 126

. 202 ، دار مكتبه الخياط، بيروت 1978 - 50 . عبدالرشيد، عبدالعزيز، تاريخ الكويت، صص 203

. 51 . نفيسي، نهضت شيعيان در انقلاب اسلامي، ص 75

.80- 52 . نفيسي، نهضت شيعيان در انقلاب اسلامي، صص 82

53 . نفيسي، عبدالله فهد، دورالشيعه في تطور العراق السياسي الحديث، ص 70 . ويلسون، ولاء بلاد ما بين النهرين،

. ص 34

. 54 . سلمان الجبوري، كامل، السيدمحمدكاظم اليزدي سيرته و اضواء علي مرجعيته، ص 545

55 . معزالسلطنه، لقب خزعل بود كه دولت مركزي ايران به او داده بود؛ رجال ايران، مطابق رسوم دولتي و درباري

ايران، هر يك داراي لقبي بودند.

56 . يكي ديگر از القابي كه از سوي دولت ايران به خزعل داده شده بود.

57 . سلمان الجبوري، كامل، السيدمحمدكاظم اليزدي سيرته و اضواء علي مرجعيته، ص 252 / رجبي، محمدحسن،

. رسائل و فتاوي جهادي، ص 311

58 . براي اطلاع بيشتر از اين آمادگي ها به كتاب زير مراجعه نماييد.

Strunk- William Theodor-The Reign of the Sheykh Ibn Jabir and the Supperssion of the Principality a

Study in British Imperialism in South Western Iran 1897-1925 p. 268 India university. P.h.d 1972.

.506- 59 . سلمان الجبوري، كامل، السيدمحمدكاظم اليزدي سيرته و اضواء علي مرجعيته، صص 509

. 60 . محمد خالصي زاده، سردار اسلام، مترجم امير سلماني رحيمي، ص 140

. 63 . الحلو، علي نعمه، الاحواز، ص 152 ، نقل از كتاب المس بيل، ص 10

64 . براي شناخت دقيق و مشروح قيام عشاير باوي به كتا ب قيام عشاير عرب خوزستان عليه انگليس، تأليف

نگارنده كه آماده چاپ است مراجعه فرماييد. فصل چهارم، قيام عشاير باوي.

65 . مشروح قيام عشاير زرگان در كتاب قيام عشاير عرب خوزستان عليه انگليس تأليف نگارنده به تفصيل آمده است.

66 . براي آگاهي از تاريخ كعب به اين منابع مراجعه فرماييد: الشويكي، علوان بن عبدالله، كتاب خطي تاريخ كعب/

سداوي، عليرضا، تاريخ بني كعب/ كسروي، احمد، تاريخ پانصدساله خوزستان، قيم، عبدالنبي، نقدي بر تاريخ

پانصد ساله خوزستان، سيادت، موسي، تاريخ جغرافياي عرب خوزستان، انصاري، مصطفي، تاريخ خوزستان.

67 . شرح مفصل قيام عشاير كعب و رويارويي آنها با قواي خزعل در كتاب قيام عشاير عرب خوزستان عليه

انگليس تأليف نگارنده به تفصيل آمده است.

68 . نقل از مصاحبه مرحوم شيخ شبيب سبهاني يكي از بانفوذترين شيوخ بني طرف.

69 . نقل از مصاحبه مرحوم شيخ شبيب و شيخ عيسي منشداوي

Strunk- The Reign of The Sheykh Ibn Jabir-p 294.

.65- ويلسون، ولاء بلاد ما بين النهرين، صص 69

. 71 . محمد خالصي زاده، سردار اسلام، مترجم امير سلماني رحيمي، صص 8 و 144

Luhrs, Hans- Gegenfpieler Des Oberften Laurence Vorhut S. 87-95.

براي شناخت نحوه Lurs, hans-s.95- 72 . نقل از مصاحبه مرحوم شيخ شبيب سبهاني و سيدعباس موسوي، 104

عمليات عشاير منطقه با تكيه بر اسناد معتبر داخلي و خارجي و نقشه هاي جنگي به كتاب قيام عشاير عرب

خوزستان تأليف نگارنده مراجعه فرماييد.

.93- 76 . ويلسون، ولاء بلد ما بين النهرين، صص 95

.256- 78 . سترانگ، ويليان تئودور، حكومت شيخ خزعل بن جابر، صص 258

79 . حسين خلف الشيخ خزعل، تاريخ السياسي الكويت، تمرد قبيله بني طر، نوبخت، تاريخ سرداري پهلوي، تهران،

. انتشارات مجلس شوراي ملي، 1342 ، ص 60

80 . تحقيقات محلي، نقل از مرحوم شيخ كشكول طرفي كه خود جزو تبعيدشدگان بود.

81 . تحقيقات محلي، مصاحبه با حاج محمد فرزند وني عبدالخاني (اسدي)، مصاحبه كننده نگارنده مي باشد.

از امتياز دارسي تا شركت نفت انگليس و ايران

دكتر مرتضي دهقان‌نژاد*

مهدي احمدي‌اختيار**

چكيده

يكي از مهمترين امتيازاتي كه در ابتداي قرن بيستم دولت انگليس از قاجارها اخذ نمود، امتياز نفت دارسي بود. امتياز دارسي در دوران پادشاهي مظفرالدين شاه قاجار توسط صدراعظم ايران يعني امين‌السلطان واگذار شد. در واقع با اين امتياز ارزشمندترين منبع ثروت ايران در قرن بيستم در اختيار انگلستان قرار گرفت. با كشف و بهره‌برداري از نفت ايران، سياست‌ها و برنامه‌هاي دولت استعماري انگليس در قبال كشور ما تحت‌الشعاع اين ماده استراتژيك تغيير كرد. اگر تا قبل از كشف نفت انگليسي‌ها به ايران بيشتر به عنوان سپر دفاعي هند نگاه مي‌كردند؛ اما بعد از كشف نفت، ايران اهميت بيشتري براي انگلستان پيدا كرد تا جايي كه مي‌توان گفت نفت ايران در روابط و معادلات سياسي- اقتصادي دو كشور در دهه‌هاي بعدي عامل تعيين‌كننده به شمار مي‌رفت.

مقدمه

همزمان با آغاز رقابت‌هاي استعماري بين سه كشور روسيه، انگليس و فرانسه در آغاز قرن نوزدهم و به خطر افتادن منافع انگلستان در هند، اين كشور نيز به مانند دو رقيب ديگر، نگاه خود را متوجه همسايگان هند بويژه ايران نمود. به خصوص بعد از تهديد هند

از طرف فرانسه و روسيه، ايران به منزله دروازه هندوستان براي انگليس اهميت حياتي يافت و دولت مزبور ايران را به عنوان سپر دفاعي هند مورد توجه قرار داد.

از طرف ديگر با آغاز جنگ‌هاي ايران و روسيه، ايران نيز به دنبال متحدي اروپايي بود تا بتواند در برابر روسيه مقاومت كند. انگلستان با آگاهي از اين نياز قاجارها از فرصت بهره‌برداري نمود. بدين‌صورت كه با انعقاد معاهدات سياسي- نظامي با ايران هم بزرگترين رقيب استعماري خود در آسيا را مشغول مي‌نمود و هم مي‌توانست از هرگونه حمله به هند جلوگيري نمايد. از اينرو تنها نتيجه اين معاهدات براي ايران طولاني شدن جنگهاي ايران و روسيه و تضعيف هر چه بيشتر ايران بود كه به صورت دولتي پوشالي در خط مقدم دفاع از هند باقي بماند. لازم به ذكر است، دولت انگليس هر زمان منافعش ايجاب مي‌كرد از تعهدات خود سر باز زده و با رقيب استعماري خود يعني روسيه عليه ايران ساخت و پاخت مي‌كرد و در اين ميان ايران قرباني منافع اين كشور مي‌گرديد.

اما مرحله ديگر برنامه‌هاي استعماري انگلستان براي توسعه نفوذ در ايران، كسب امتيازات اقتصادي - سياسي بود كه در نيمه دوم قرن نوزدهم اتفاق افتاد. اين امتيازات ابتدا بيشتر با اهداف سياسي صورت مي‌گرفت و كمتر جنبه اقتصادي داشت؛ ولي با واگذاري امتياز دارسي به انگلستان و كشف نفت، اهميت ايران براي انگلستان دوچندان شد. به دنبال انقلاب اكتبر روسيه، ميدان براي انگلستان در ايران خالي شد و آنان به تنهايي سرنوشت ايران را به دست گرفتند.

چگونگي واگذاري امتياز دارسي به انگليسي‌ها و نحوه بهره‌برداري از آن و همچنين پيامدهاي سياسي- اقتصادي اين امتياز براي ايران، در اين مقاله بطور مختصر مورد بحث قرار گرفته است. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي- تحليلي؛ و بر پايه اسناد و منابع كتابخانه‌اي مي‌باشد.

امتياز دارسي

واگذاري امتياز نفت به انگليسي‌ها را نخستين بار در امتياز رويتر مي‌توان مشاهده نمود كه به مدت هفتاد سال به بارون رويتر واگذار گرديد. هر چند در اين امتيازنامه صريحاً از اكتشاف و استخراج نفت سخني به ميان نيامده بود، اما از آنجايي كه در اين امتياز به بهره‌برداري از همه معادن ايران به استثناي طلا و نقره و سنگهاي قيمتي تأكيد

شده بود، اين امتياز به طور ضمني شامل نفت هم مي‌شد.

امتياز رويتر به مرحله عمل نرسيد و از سوي ناصرالدين شاه لغو شد. ولي رويتر با پيگيري‌هاي مستمر خود در سالهاي بعد توانست امتياز ديگري را براي تأسيس بانك و همچنين استخراج معادن بدست آورد. در فاصله لغو امتياز اول رويتر و واگذاري امتياز بانك شاهنشاهي، يك شركت انگليسي موسوم به شركت هوتز كه در خليج فارس به صادرات و واردات اشتغال داشت و مركز آن در بوشهر بود، امتياز استخراج نفت در حوضه دالكي، واقع در كرانه‌هاي خليج فارس را، از دولت ايران تحصيل كرد و براي استخراج نفت به حفر چاه در اين مناطق اقدام نمود. اما از آنجايي كه نتيجه‌اي به دست نياورد از اين كار صرفنظر كرد و حقوق خود را به يك شركت انگليسي به نام شركت معادن ايران فروخت. بانك شاهنشاهي نيز امتيازي را كه از دولت ايران جهت بهره‌برداري از معادن به دست آورده بود، به مبلغ 150 هزار ليره به شركت مزبور واگذار نمود. سرمايه شركت معادن ايران يك ميليون ليره بود و عده‌اي از سرمايه‌داران روسي و فرانسوي و بلژيكي هم در آن شريك بودند.

شركت معادن ايران با اعزام عده‌اي مهندس و زمين‌شناس به ايران، كار كاوش و جستجو براي كشف معادن را آغاز نمود. اقدامات شركت در مورد نفت تا ده سال مهلت مقرر با موفقيت مواجه نشد. از اينرو بر طبق فصل يازدهم امتيازنامه حق شركت درباره نفت به خودي خود لغو گرديد. درباره استخراج سنگ‌هاي معدني نيز فعاليت شركت به دليل هزينه‌هاي گزاف استخراج و حمل و نقل آن مقرون به صرفه نبود.

بعد از واگذاري امتياز رويتر هر از چند گاهي در كشورهاي اروپايي در مورد معادن ايران مقاله‌هايي به چاپ مي‌رسيد. نخستين مقاله در رابطه با معادن نفت ايران، در سال 1306ق/ 1890م در روزنامه تايمز لندن منتشر شد. در اين مقاله نفت نواحي جنوب غربي ايران «كاملاً بي‌رنگ و به نحوي استثنايي خالص» توصيف شده بود. ولف، وزيرمختار انگليس در ايران، با مطالعه اين مقاله، تحت‌تأثير چشم‌اندازهاي توسعه نفت در ايران قرار گرفت. پس از آن نيز ژاك دمورگان باستان‌شناس فرانسوي كه در مناطق شوش به كاوشهاي باستاني مشغول بود، در مقاله‌اي در مجله معادن كه در پاريس چاپ مي‌شد، مدعي گرديد لايه‌هايي از نفت در جنوب و جنوب غربي ايران وجود دارد. اين نوشته توجه كتابچي‌خان، متصدي گمرك ايران را به خود معطوف ساخت. او هنگامي كه از وجود منابع نفت در مناطق جنوبي ايران مطمئن شد، سفري به پاريس، كه در آن هنگام

ولف وزيرمختار پيشين انگليس در ايران در آنجا به سر مي‌برد، نمود و از ولف درخواست كرد كه سرمايه‌داران انگليسي را براي تحصيل امتياز و بهره‌برداري از منابع عظيم نفتي تشويق نمايد. ولف نيز دارسي، سرمايه‌دار انگليسي را براي اين منظور در نظر گرفت و در بازگشت به لندن او را تشويق به سرمايه‌گذاري در اين كار نمود. دارسي كه ثروت زيادي داشت تصميم گرفت بخشي از آن را در كاوشهاي نفتي به كار اندازد. به همين دليل نيز نماينده خود، ماريوت را به همراه كتابچي‌خان براي تحصيل اين امتياز روانه ايران كرد.

ماريوت توصيه‌نامه‌اي از سوي ولف براي هاردينگ، وزيرمختار وقت انگليس در ايران، به همراه داشت تا براي كسب اين امتياز آنها را مساعدت و همراهي نمايد. فرستادگان دارسي نيز همچون ساير امتيازجويان در ايران دو روش رشوه دادن و وارد كردن فشار سياسي را در پيش گرفتند. زماني كه ماريوت از هاردينگ درخواست كرد كه نفوذ خود را براي انجام تقاضاي دارسي بكار برد، اولين چيزي كه به او گفت اين بود كه امين‌السلطان را به دادن تعدادي از سهام شركت نفت اميدوار كند. هاردينگ در ملاقات با امين‌السلطان عنوان كرد كه در صورت به نتيجه رسيدن اين درخواست مقدار عظيمي از سرمايه بريتانيا در ايران به كار خواهد افتاد. امين‌السلطان هم قول داد كه نهايت تلاشش را در پيشرفت اين كار انجام دهد. وي جريان معامله را بكلي از انظار مخفي نگه داشت؛ زيرا مطمئن بود كه اگر روسها از اين قضيه بويي ببرند جلوي واگذاري اين امتياز را خواهند گرفت.

هاردينگ در خاطرات خود ماجراي واگذاري امتياز نفت را توسط امين‌السلطان اين چنين مي‌نويسد:

امين‌السلطان چون مي‌خواست خود را از خشم رفيقش يعني وزيرمختار روس آرگيرو پولو برحذر دارد پيشنهاد كرد كه هاردينگ پيش‌نويس نامه‌اي تهيه كند و در آن نكات عمده امتياز مورد پيشنهاد انگليسها را بگنجاند. اصل اين نامه هنگامي كه منشي شرقي سفارت روس موسوم به استريتر به مرخصي كوتاهي رفته بود به آن سفارت تسليم شد. چون كس ديگري در سفارت نبود كه بتواند نامه را كه به خط شكسته نوشته شده بود بخواند، وزيرمختار روس تا چند روز اعتراضي نكرد و در نتيجه به دولت ايران فرصت كافي داد تا قرارداد را امضا كند.

بدين صورت امتياز دارسي به انگليسي‌ها واگذار شد اما وقتي وزيرمختار روسيه حقيقت ماجرا را از امين‌السلطان شنيد براي اينكه كم كاري خودش را براي وزارت خارجه كشورش توجيه كند واگذاري اين امتياز از سوي امين‌السلطان به انگليسي‌ها را اقدامي جهت تخفيف نارضايتي انگليسي‌ها از قرارداد گمركي ايران و روس تفسير كرد. ولي وزارت خارجه روسيه با خشم و خشونت عكس‌العمل نشان داد و به امين‌السلطان نوشت كه روسيه هيچ وقت اين اقدام امين‌السلطان را فراموش نخواهد كرد.

به اين ترتيب قرارداد واگذاري نفت ايران به دارسي در 1319 ق/ 1901م منعقد گرديد. اين قرارداد كه شامل 18 ماده بود در دو نسخه تنظيم گرديد و توسط مظفرالدين شاه، امين‌السلطان، مشيرالدوله وزير امور خارجه و مهندس‌الممالك وزير معادن به امضا رسيد. خلاصه مفاد آن به قرار زير است:

دارسي پس از كسب امتياز عده‌اي مهندس و حفار لهستاني را زير نظر شخصي به نام رينولدز به ايران گسيل داشت. اين عده در چاه سرخ واقع در شمال قصرشيرين، حفاري را آغاز كردند و چاه حفاري شده توسط آنها به نفت رسيد؛ اما به دليل كمي نفت و مقرون به صرفه نبودن آن، عمليات چاه سرخ متوقف شد و دارسي تصميم گرفت در نقاط جنوب ايران حفاري را ادامه دهد. او همچنين در سال 1321 ق/ 1903م شركتي به نام شركت بهره‌برداري اوليه با سرمايه ششصد هزار ليره تشكيل داد و بيست هزار ليره نقد و بيست هزار سهم كه به موجب امتياز، تعهد پرداخت آن را به دولت ايران كرده بود، پرداخت.

دارسي پس از چند سال كوشش بي‌نتيجه و تحمل مخارج سنگين، اجراي امتيازنامه را در توان خود نمي‌ديد. چند شركت آلماني و فرانسوي و يك شركت نفت آمريكايي نيز خواستند امتياز را از او خريداري نمايند. در اين ميان نيروي دريايي انگليس كه درصدد بود سوخت كشتي‌هاي خود را از زغال سنگ به نفت تبديل كند به ياري دارسي برخاست و براي اين منظور لرد استراتكونا يكي از سرمايه‌داران بزرگ انگليس را به اين كار برانگيخت و نيز شركت نفت برمه را كه يك شركت انگليسي بود و استخراج نفت برمه را بر عهده داشت تشويق به همكاري با دارسي كرد. در سال 1323ق/1905م شركت سنديكاي امتيازات در شهر گلاسكو تشكيل شد و سهام شركت بهره‌برداري اوليه و امتياز دارسي را در اختيار گرفت و سرمايه كافي براي استخراج و اكتشاف نفت را فراهم آورد كه عمده سهام سنديكاي امتيازات به لرد استراتكونا و شركت نفت برمه و دارسي تعلق داشت. سنديكاي امتيازات وسايل حفاري را به ميدان نفتون نزديك مسجدسليمان منتقل كرد و پس از سه سال تلاش مستمر و عمليات مداوم بالاخره در سال 1326ق/1908م نفت فراواني از چاههاي مسجدسليمان فوران كرد.

در سال 1327ق/1909م كمپاني نفت انگليس و ايران با سرمايه دو ميليون ليره تشكيل شد و جانشين سنديكاي امتيازات گرديد. يكي از مديران كمپاني در نخستين جلسه عمومي كمپاني نفت انگليس و ايران گفت:

براي ممالك امپراطوري انگلستان يك منبع طبيعي قابل اطمينان تحصيل نموده است كه طولي نمي‌كشد ثابت خواهد شد كه براي ملت انگليس فوق‌العاده ذي‌قيمت و مفيد مي‌باشد و در عين حال اين اقدام مانع از اين شده است كه اين منابع پر ثروت خلل‌ناپذير بدست خارجي‌ها افتد كه غير از ملت انگليس باشند.

شركت نفت براي امنيت و سهولت روند كار و همچنين ايجاد روابط حسنه با خوانين بختياري سه فقره قرارداد با آنها منعقد نمود. براي نيل به اين مقصود شركت نفت بختياري با سرمايه چهارصد هزار ليره تشكيل شد و دوازده هزار سهم آن به صورت رايگان به خوانين بختياري واگذار شد. سود اين سهام هر ساله به نماينده ايلخاني و ايل بيگي بختياري داده مي‌شد. شركت نفت بختياري بعدها منحل گرديد و به شركت بهره‌برداري اوليه منضم شد. شركت نفت براي خريد زمين‌هاي مورد احتياج در مسجدسليمان و خاك بختياري قرارداد ديگري با رؤسا و خوانين بختياري منعقد نمود.

همچنين شركت براي تأمين امنيت حوزه كار و حفظ تأسيسات و چاه ها و لوله‌هاي نفتي قرارداد ديگري با خوانين بختياري به امضا رسانيد كه به موجب آن رؤساي بختياري در مقابل حراست از تأسيسات نفتي سالانه سه هزار ليره دريافت مي‌كردند. شركت قراردادي نيز با شيخ خزعل حكمران خرمشهر منعقد كرد و به موجب آن يك ميل مربع از اراضي آبادان را براي پالايشگاه از او خريداري نمود. بعد از انعقاد قرارداد با شيخ خزعل براي خريد زمين، انگليسي‌ها در سال 1328ق/1910م ساختن پالايشگاه آبادان را شروع كردند و يك خط لوله از مسجدسليمان به آبادان كشيده شد. در سال 1330 ق/1912م همزمان با اتمام طرح خط لوله، پالايشگاه آبادان نيز به بهره‌برداري رسيد. در همين سال اولين نفتي كه از معادن جنوبي ايران استخراج شده بود صادر گرديد.

در اين شرايط نيروي دريايي انگلستان جهت تغيير سوخت كشتي‌هاي خود به نفت متوجه نفت ايران شد. چرچيل وزير درياداري انگليس كميسيوني براي اين امر تشكيل داد كه رياست اين كميسيون را به لرد فيشر فرمانده سابق نيروي دريايي انگليس سپرد. اما چرچيل به انتظار گزارش كميسيون مخصوص ننشست و با شركت نفت ايران و انگليس وارد مذاكره شد تا قراردادي طولاني‌مدت براي خريد نفت ايران منعقد نمايد. شركت مزبور هم به علت نياز به سرمايه‌گذاري از پيشنهاد چرچيل استقبال كرد. وي جهت تحقيق در مورد معادن نفت، كميته‌اي را به ايران فرستاد. اعضاي اين كميته طي تحقيقات سه ماهه خود در مورد معادن نفت ايران گزارشي به دولت دادند كه قسمتي از اين گزارش بدين قرار بود: «چنين بنظر مي‌رسد كه منطقه نفتي واقع در شمال شوشتر به تنهائي براي تأمين نيازهاي سوختي وزارت درياداري انگلستان براي مدت‌هاي مديد كفايت خواهد كرد.» همچنين در گزارش مزبور آمده بود شركت نفت ايران و انگليس بدون جذب سرمايه‌گذار قادر به بهره‌برداري از همه منابع نفتي در مناطق وسيعي كه طبق امتياز خود از آن برخوردار است نمي‌باشد.

چرچيل پس از دريافت اين گزارش طي نطقي در مجلس مبعوثان انگليس عنوان نمود سياست نفتي دولت اين است كه وزارت درياداري مالك مستقل و استخراج‌كننده احتياجات نفت سوخت خود باشد. در سال 1332ق/1914م مجلس مبعوثان قانوني وضع كرد و به دولت انگلستان اجازه داد قسمتي از سهام شركت نفت انگليس و ايران را خريداري نمايد. به موجب قراردادي كه وزارت درياداري انگليس با شركت نفت منعقد

كرد مقرر شد مقادير عمده نفت مورد نياز نيروي دريايي انگلستان به قيمت نازلي خريداري شود. گفته شده كه قيمت نفت سوخت مزبور يك چهارم قيمت بازار بوده است.

پس از عقد اين قرارداد، كه برخلاف قرارداد دارسي بود، عده‌اي از مردم آگاه و آزاديخواه ايران به اين امر اعتراض نمودند كه در راس آنها شيخ محمد خياباني قرار داشت. خياباني در رابطه با اين قرارداد عنوان كرد:

امتيازي كه به دارسي داده شده نبايد منتقل بدولت امپراتوري انگلستان بشود كه موجب پريشانيها و نگرانيهاي ايران بوده است. اين معامله نادرست و خائنانه بوده زيرا دولت انگلستان هيچگاه توفيق نمي‌يافت چنين امتيازي را مستقيماً از دولت ايران تحصيل كند و بنابراين دارسي را بميان آورد كه او را وسيلة تحصيل امتياز قرار داده و صورت شوم امپرياليزم خود را پشت سر او پنهان دارد. اين عمل خدعه‌آميز و نادرست و حيله‌گرانه بوده است.

علاوه بر اعتراضات داخلي، عده‌اي از آزاديخواهان و برخي جرايد انگلستان هم به خريد سهام شركت نفت توسط دولت انگليس معترض بودند. چنانكه رمزي مك‌دونالد رهبر حزب كارگر انگليس عنوان كرد سياست شركت نفت در ايران روش استعماري دارد و به استقلال ايران لطمه مي‌زند؛ زيرا شركت با پرداخت پول به خوانين بختياري و عربهاي خوزستان قدرت حكومت مركزي را در ايران متزلزل ساخته و حكومت خانخاني را ترويج مي‌كند.

در آغاز جنگ جهاني اول، ماهيانه 25 هزار تن نفت از آبادان صادر مي‌گرديد و اهميت اين مقدار نفت براي نيروي دريايي انگلستان و مقاصد جنگي آن دولت به اندازه‌اي بود كه دولت انگليس براي جلوگيري از كشيده شدن عمليات جنگي به خوزستان، اقدامات جدي انجام داد، چرا كه يكي از اهداف آلمانها و عثمانيها ضربه زدن به صنعت نفت خوزستان بود. انگليسي‌ها براي اين منظور، خوانين بختياري و شيخ خزعل را تقويت كرده و با دادن پول و اسلحه آنها را متعهد به حفظ مؤسسات نفت نمودند. هر چند يكبار آلمانيها در سال 1333ق/1915م خط لوله نفت را سوراخ نمودند، ولي بعد از آن انگليسي‌ها به شدت، با نيروهايي كه از هند به آنجا وارد كردند، از تأسيسات نفتي خود محافظت نمودند. با وجود مشكلات عديده جنگ، دولتمردان انگليس توسعه عمليات استخراج نفت در ايران را در اولويت خود قرار دادند و تا پايان جنگ جهاني اول خط لوله جديدي نيز بين مسجدسليمان

و آبادان ساخته شد. پالايشگاه آبادان هم مرتباً توسعه مي‌يافت و ظرفيت پالايشگاه كه قبل از جنگ سالانه 120 هزار تن بود، در آخر جنگ به يك ميليون تن رسيد. كل درآمد دولت ايران از ابتداي استخراج نفت تا سال 1337 ق/1919م 1325000 ليره، و در سال 1338-1337ق/1920-1919م ، 470000 ليره بود.

پس از جنگ بر سر سهم ايران از درآمد نفت بين دولت ايران و شركت نفت اختلاف ايجاد شد. شركت نفت مدعي بود دولت ايران اقدامات لازم را براي حفظ امنيت و اموال شركت و كاركنان آن طي سالهاي گذشته به عمل نياورده است و به همين علت تقاضاي خسارت از دولت داشت و ادعا مي‌كرد قسمتي از سهم دولت ايران را به همين خاطر به خوانين بختياري پرداخت كرده است. اما دولت ايران اعتقاد داشت خسارات وارده به شركت نفت در ايام جنگ ربطي به دولت ايران ندارد. و علاوه بر اين انگليسي‌ها در محاسبه خسارت وارد شده زياد‌ه‌روي مي‌كنند. همچنين دولت ايران اتهاماتي را بدين ترتيب عليه شركت عنوان كرد: 1. اينكه شركت نفت در فروش نفت و محاسبه سهم ايران تقلب مي‌كند و از طرق نامشروع درآمد ايران را كاهش مي‌دهد. دولت انگليس اذعان داشت هر تن نفت خام ايران به بيش از هشت شيلينگ فروخته مي‌شود ولي شركت، درآمد ايران را از قرار هر تن يك شيلينگ و نيم حساب مي‌كند. 2. شركت، نفت خود را به قيمت نازلي به دولت انگلستان مي‌فروشد و از اين راه نيز درآمد دولت ايران كاهش مي‌يابد. 3. شركت از تربيت اتباع ايراني خودداري كرده و كارگران خارجي استخدام مي‌كند. 4. شركت به صورت غيرقانوني و بدون اجازه دولت ايران با ايجاد شبكه تلگراف بي‌سيم با خارج ارتباط برقرار مي‌كند. 5. دولت نسبت به روابط شركت با خوانين محلي و شيخ خزعل شاكي بوده و آن را منافي حق حاكميت خود مي‌دانست. 6. دولت ايران خود را در سود حاصله از تمام شركتهاي تابعه سهيم مي‌دانست ولي شركت نفت اين ادعا را قبول نداشت.

اختلاف طرفين كه از سال 1335ق/1917م شروع شد تا سال 1337ق/1919م ادامه يافت تا اينكه در اين سال نصرت‌الدوله فيروز وزير وقت خارجه ايران با مشورت آرميتاژ اسميت مستشار مالي ايران، فردي به نام ويليام مكلين تاك را براي احقاق حقوق ايران استخدام كرد كه نهايتاً با پيگيريهاي اين حسابدار قسم خورده دولت ايران در حكميت پيروز گرديد.

صنعت نفت ايران پس از جنگ جهاني اول همچنان توسعه يافت و انگليسي‌ها

چندين برابر پولي كه به ايران پرداخت مي‌كردند از نفت كشور بهره‌برداري نمودند.

با شكست قرارداد 1919م، انگليسي‌ها كودتاي 1299 را، جايگزين آن كردند؛ و سرنوشت سياسي و اقتصادي و نفتي ايران را از طريق ديكتاتوري پهلوي در دست گرفتند.

بعد از جنگ جهاني اول و افزايش بيش از پيش ارزش نفت، اولياي شركت نفت سرگرم مذاكره براي تمديد امتياز نفت شدند. بعد از چند سال گفتگو و مذاكره سرانجام زماني كه زمينه انعقاد قرارداد جديد فراهم شده بود در سال 1311ش/1932م شركت نفت انگليس و ايران به دولت ايران اطلاع داد، حق‌السهم دولت ايران بابت عايدات نفت در سال قبل فقط 302000 ليره شده است در حاليكه در سال قبل از آن عايدات ايران چهار برابر اين مبلغ بود. اين تقليل فاحش مورد اعتراض دولت ايران قرار گرفت ولي شركت نفت زير بار نرفت. رضاشاه هم ظاهراً با ژست مخالفت و اعتراض، در آذرماه 1311ش/1932م در حضور هيأت وزيران امتيازنامه دارسي و پرونده نفت را در آتش بخاري انداخت. مهديقلي‌خان هدايت در اين باره مي‌نويسد:

شاه دوسيه نفت را خواسته است ظاهراً چند روز هم گذشته شب ششم آذر تيمورتاش دوسيه را به هيأت آورد، شاه تشريف آوردند و متغيرانه فرمودند دوسيه نفت چه شد؟ گفته شد حاضر است. زمستان است، بخاري مي‌سوزد، دوسيه را برداشتند انداختند توي بخاري و فرمودند نمي‌رويد تا امتياز نفت را لغو كنيد.

اقدامات بعدي نشان داد اين برنامه سوزاندن قرارداد نيز مي‌توانست نوعي جنگ زرگري باشد كه انگلستان متخصص آن بود. زيرا موجب شد دولت انگلستان طي يادداشتي ايران را تهديد به اقدام نظامي كرده و براي ترساندن ايرانيان چند فروند كشتي جنگي به آبهاي ساحلي ايران بفرستد. از سوي ديگر سر جان سايمن وزير خارجه انگليس نيز از دولت ايران به جامعه ملل شكايت كرد. دبيركل جامعه ملل، وزير خارجه چكسلواكي را مأمور رسيدگي به اختلاف طرفين كرد، او نيز طرفين را به مذاكره مستقيم دعوت نمود. مذاكرات مستقيم بين دو طرف آغاز شد و انگليسي‌ها تا حدودي خواسته‌هاي ايران را در بالا بردن حق‌السهم و دخالت دادن ايرانيان در امور استخراج نفت مدنظر قرار دادند ولي در آخرين لحظه كه قرار بود قرارداد امضا شود موضوع تمديد را پيش كشيدند. به دنبال مذاكرات خصوصي كدمن رئيس كل شركت نفت با رضاشاه، پادشاه ايران اين شرط را پذيرفت و قراردادي در خردادماه 1312ش/1933م به امضا رسيد كه به موجب آن امتياز نفت تا

شصت سال ديگر تمديد شد.

بهره‌برداري از نفت ايران مطابق اين قرارداد ادامه يافت تا اينكه در سال 1329ش/1950م صنعت نفت ايران طي مبارزات مردمي به رهبري دكتر مصدق ملي شد و از انحصار انگليسي‌ها بيرون آمد.

فهرست منابع و مآخذ

پانوشت‌ها

** كارشناس ارشد تاريخ دوره اسلامي، دانشگاه اصفهان.

. 1387 ، ص 413 ، 2. كمبريج، ج 7

. 5. عيسوي، 1362 ، ص 492

.336- 6. كاظم زاده، 1354 ، صص 337

.337- 9. همان، صص 338

.63- 10 . ذوقي، 1372 ، صص 66

.54- 13 . ليتن، 1367 ، صص 57

. 14 . لساني، 1357 ، ص 72

.506- 15 . عيسوي، 1362 ، صص 507

. 16 . جمال زاده، 1335 ، ص 71

.74- 19 . ذوقي، 1372 ، صص 75

.264- 20 . فاتح، 1335 ، صص 265

. 21 . همان، ص 265

. 23 . ولايتي، 1372 ، ص 492

.272- 24 . فاتح، 1335 ، صص 274

27 . حسابداران قسم خورده كساني هستند كه تجر به بسياري در امور حسابداري خصوصاً در رسيدگي به

حسابهاي شركتها دارند. اين افراد قبل از شروع كارشان سوگند ياد مي كنند كه در كار خود نهايت پرهيزكاري و

صداقت را رعايت نمايند.

. 28 . روحاني، 1353 ، ص 60

. 29 . هوشنگ مهدوي، 1377 ، ص 34

. 30 . هدايت، 1344 ، ص 395

ردپاي انگليس در اشغال سرزمين‌هاي قفقازي ايران

محمد طاهري خسروشاهي*

يكي از زيان‌بارترين و شوم‌ترين سياست‌هاي انگليس در ايران، در جريان جنگ‌هاي روسيه عليه كشور ما و اشغال سرزمين‌هاي قفقازي شكل گرفت. بر پايه مستندات تاريخي و در بررسي اسناد مربوط به جنگ‌هاي ايران و روس و اشغال قفقاز، ردپاي انگليس به وضوح آشكار است.

آغاز پادشاهي فتحعلي‌شاه قاجار؛ تشديد رقابت بيگانگان در ايران

با كشته شدن آقامحمدخان قاجار، آثار هرج و مرج‌هاي گسترده در سرزمين پهناور ايران ظاهر شد. عمده اين هرج و مرج‌ها بر اثر كشمكش‌هاي داخلي مدعيان سلطنت بود، لكن «در پي تدبير ابراهيم‌خان كلانتر صدراعظم قاجار، وليعهد رسمي آقامحمدخان، كه آن زمان والي فارس و به «خان‌بابا جهان‌باني» معروف بود، به تهران آمد و زمام امور را در دست گرفت. وي توانست در عرض چند ماه آثار شورش و طغيان را... آرام سازد. سپس به شيوه آقامحمدخان در نوروز 1177 خورشيدي به نام «فتحعلي‌شاه» در تهران تاج‌گذاري كرد.»

مقارن تاج‌گذاري فتحعلي‌شاه، ايراكلي‌خان والي گرجستان وفات يافت و پسرش گرگين‌خان به جاي او نشست. او مانند اجدادش، گرجستان را تابع حكومت ايران مي‌دانست. دولت روسيه كه از ديرباز به گرجستان چشم داشت، ژنرال گرجي‌تبار خود، به نام سيسيانف را با سپاهي گران روانة تفليس كرد. گرگين نتوانست در برابر

سپاه روس مقاومت كند و به اجبار تن به امضاي سندي سپرد كه در آن «از امارت گرجستان به سود تزار روس چشم‌پوشي مي‌كرد. امضاي اين سند كه در 28 سپتامبر 1800 ميلادي (ششم مهرماه 1179 خورشيدي) بود، لقب «تزار گرجستان» را نيز به القاب پل اول تزار روسيه افزود». اندكي بعد پل اول تزار روسيه درگذشت و الكساندر اول (1204-1180) به جاي او نشست. الكساندر سياست‌هاي پتر كبير را دنبال كرد و با هجوم گسترده، به اشغال تفليس پرداخت و انتقام لشكركشي آقامحمدخان را گرفت. او دست به غارت گشود و با در هم كوبيدن هسته‌هاي مقاومت در گرجستان، ژنرال سيسيانف را مأمور يورش عمومي به ديگر سرزمين‌هاي ايراني‌نشين قفقاز كرد. سيسيانف با سپاهي گران قلب قفقاز، يعني شهر گنجه را نشانه گرفت و بدين‌سان مرحله نخست جنگ‌هاي روس عليه ايران آغاز شد. علي‌اصغر شميم بهانه آغاز دوره اول جنگ‌ها را «انقلابات داخلي گرجستان» و علت اساسي جنگ را «تمايل هر دو دولت به تصرف آن ناحيه» مي‌داند و معتقد است دفاع ايران از قفقاز در برابر تجاوز قواي روسيه يك امر طبيعي و مبني بر حق حاكميت ايران بر آن ناحيه بوده است.

به قدرت رسيدن فتحعلي‌شاه قاجار، وضعيت اجتماعي ايران را بيش از پيش آشفته كرد و بدين سان اوضاع نابسامان داخلي و تعاملات بين‌المللي زمينه آغاز جنگ‌ها را فراهم آورد. فتحعلي‌شاه در دوراني به تخت سلطنت نشست كه رقابت قدرت‌هاي بزرگ آن عصر، نظير روسيه و انگليس در ايران تشديد شده و جهان در حال تحولات عظيم و گسترده در عرصه سياست و اقتصاد بود. اما او شناختي از پيچيدگي‌هاي جهان نداشت.

ورود انگليس به صحنه سياسي ايران در عصر قاجار

در اواخر قرن هجدهم و اوايل سده نوزدهم ميلادي، متصرفات انگليس در هندوستان از چند سوي مورد تهديد قرار گرفته بود و انگليسي‌ها با اعمال سياست ماهرانه و بسيار مكارانه‌اي كه مبتني بر ايجاد اختلاف ميان سلاطين و امراي منطقه و تضعيف و تهديد و تطميع آنها بود، توانستند مستملكات خود را در هندوستان حفظ كنند و در ضمن، دولت تزاري روس را كه چشم طمع به مستعمرات آنان در هند دوخته بود، در تصرف سهمي ارزنده از خاك ايران ياري دهند.

«نخستين خطر از جانب «زمان شاه» از امراي افغانستان بود كه گروهي از مردم هند

او را براي تسخير متصرفات انگليس در آن كشور دعوت كرده و تيپو صاحب، سلطان ميسور هم در اين باره با او پيمان اتحاد بسته بود.»

دولت انگليس كه از اين لشكركشي هراسان شده بود، تصميم گرفت از طريق تحريك فتحعلي‌شاه و به عنوان اعاده حاكميت ايران بر آن سرزمين، دشمن را دفع كند؛ به همين جهت فردي به نام «مهدي‌علي‌خان را كه اصلاً ايراني و نماينده شركت هند شرقي در بوشهر بود» با هدايايي به دربار ايران فرستاد. «وي در ربيع‌الاول سال 1214 هجري قمري مطابق 1799 ميلادي در تهران به حضور شاه رسيد.»

در اواخر همان سال يك مأمور انگليسي به نام «سر جان ملكم» با هدايايي بسيار از طرف حكومت انگليسي هند عازم دربار ايران شد.

درباره شيفتگي فتحعلي‌شاه در خصوص دريافت هدايا از سفيران انگليس در كتاب «تاريخ روابط سياسي ايران و انگليس» آمده است:

فتحعلي‌شاه هميشه مفتون و شيفته هدايا و پيشكش‌هاي گرانبهاي انگليس‌ها بوده و متجاوز از 25 سال ميرزا ابوالحسن شيرازي كه وزير امور خارجه ايران بود، سالي هزار و پانصد تومان از انگليس‌ها مقرري داشت، ساير وزرا و درباريان هم شايد مقرري و يا پيشكشي داشته‌اند... اما فتحعلي‌شاه هميشه مديون و مرهون احسان‌هاي دربار لندن بود. معروف است كه هر وقت بنا بود نماينده مخصوص يا وزير مختار تازه‌اي از انگلستان يا هندوستان برسد، هميشه در پنهاني تحقيقات مي‌نمود كه قبلاً مطلع شود اين شخص چه هديه گرانبهايي براي او آورده است.

در هر حال با ورود ملكم‌خان به ايران در سال 1215 قمري (1801 ميلادي) يك قرارداد سياسي بر ضد افغانستان و فرانسه به همراه يك قرارداد تجاري با ايران منعقد شد. «اين قرارداد كه توسط حاجي‌ابراهيم‌خان اعتمادالدوله صدراعظم شاه و سرجان ملكم مهر و امضاء گرديد، شايد اولين قراردادي بود كه بين دولتين ايران و يك دولت مسيحي بر ضد يك كشور اسلامي و يك كشور مسيحي ديگر منعقد مي‌گشت؛ بي‌آن كه خطري از جانب آن دو كشور متوجه ايران باشد».

در اين قرارداد قيد شده بود در صورت حمله پادشاه افغانستان به هند، پادشاه ايران براي اضمحلال آن كشور وارد عمل خواهد شد. «در مقابل دولت انگليس هند نيز برعهده گرفته بود كه براي دولت ايران هر اندازه مهمات و آلات و ادوات جنگي و

آذوقه لازم باشد، صاحب منصبان دولت پادشاهي انگليس تهيه و تحويل خواهند داد»

بدون ترديد قبول اين تعهد غيرقابل توجيه از طرف شاه ناآگاه ايران، بدون رشوه‌هاي كلان و هداياي بسيار مأموران انگليس به مقامات ايران ممكن نبود. «كاپيتان ملكم مأموريت داشت كه... مبلغي به شاه و وزراي او رشوه بدهد و آنها را به طرف دولت انگليس جلب نمايد و او پس از مطالعه دقيق، در كيسه‌هاي پول را باز كرد و به مقصود رسيد... او اعتراف كرده كه هر اشكالي، تحت تأثير طلاي دولت انگليس، به طور معجزه مانندي، از پيش برداشته مي‌شد.»

نقش انگليس در آغاز جنگ‌هاي روس عليه ايران

پس از تصرف گرجستان، روس‌ها سياست توسعه‌طلبي خود را در قفقاز ادامه دادند؛ و ژنرال سيسيانف در 1218 هجري قمري به شهر ايراني گنجه هجوم آورد، و بدين ترتيب دوره اول جنگ‌هاي ايران و روس آغاز شد.

در اين ايام، حاكم گنجه فردي به نام «جوادخان زياداوغلي» بود. وي كه مردي ميهن‌پرست بود، با تمام توان به همراه دو پسر و دو برادرش در مقابل متجاوزان روس ايستادگي كرد و سرانجام نام خود را به عنوان «نخستين شهيد جنگ‌هاي روس با ايران» ثبت نمود. «جوادخان... با وجود كثرت سپاه روس در دفاع از شهر مردانه پايداري كرد و فتحعلي‌شاه را به كمك طلبيد»؛ منتها شاه ايران چون ميانه خوبي با جوادخان نداشت «هفت ماه بعد» از سقوط گنجه، لشكريان ارتش ايران را روانه اين شهر نمود.

اگر چه جوادخان و فرزندانش «تقي و حسن و دو برادرش محمود و باقر» به همراه هزاران سرباز جانباخته ايراني در مقابل نيروي بي‌شمار روس ايستادگي كردند، لكن «بي‌گمان اگر اين استواري، با زخمي از درون، تزلزل نمي‌پذيرفت، بعيد بود كه سيسيانف بتواند به سهولت بر گنجه دست يابد». اين «زخم از درون» خيانتي بود كه از يكي از اطرافيان جوادخان به نام «نصيب بيگ شمس‌الدين لو» سر زد. اين خائن به همراه برخي از اطرافيانش به سردار متجاوز روس پيوست و شبانه دروازه شهر را به روي سپاه دشمن گشود. بدين‌سان سيسيانف وارد گنجه شد و به قتل‌عام فجيعي در گنجه دست زد و به حكام برخي ولايات قفقاز از جمله قراباغ و ايروان پيغام فرستاد كه بدو پيوندند. در اين ميان سه تن از واليان شهرهاي قفقاز به نام‌هاي جعفرقلي‌خان،

كلبعلي‌خان و محمدخان قاجار ايرواني دعوت او را پذيرفتند و نام خود را به‌عنوان خائناني وطن‌فروش در دفتر جنگ‌هاي روس با ايران ثبت كردند.

بدين سان شهر مهم گنجه كه يكي از محافل پررونق فرهنگ ايراني و شعر فارسي و خاستگاه شاعران بزرگ پارسي‌گوي چون نظامي گنجوي و مهستي گنجوي بود، سقوط كرد و تحت سيطرة امپراتوري روس در‌آمد. روس‌ها بلافاصله نام اين شهر را به «اليزابت پل» تغيير دادند. ايراني‌ها نيز به ياد جنايات و خونريزي‌هاي ناجوانمردانه سيسيانف به او لقب «ايشپُخدر» (در تركي: كارش تغوّط است) دادند.

در پي تسخير گنجه، فتحعلي‌شاه نامه‌اي به سيسيانف نوشت و او را از اقدامات جنگجويانه برحذر داشت. اما چنانكه پيش‌بيني مي‌شد، فرمانده قواي نظامي روس اعتنايي به اين نامه نكرد و آن را بدون پاسخ گذاشت. حدود هفت ماه پس از سقوط گنجه، در بيست و هفتم ذيحجه 1218 قمري عباس‌ميرزا نائب‌السلطنه روانه تبريز شد تا سپاهي فراهم آورد و به مقابله با قواي روس پردازد.

خبر سقوط گنجه و قتل عام مسلمانان، در دربار فتحعلي‌شاه غوغايي به پا كرد. گرچه اين حادثة تلخ در سرتاسر كشور موجي از اندوه و غم و نگراني ايجاد كرد، لكن آذربايجان به‌عنوان منطقة همجوار با سرزمين‌هاي قفقازي ايران، در ولوله‌اي عظيم فرورفت؛ به‌گونه‌اي كه مسلمانان و ساكنان شهرهاي قفقازي، اغلب با بيل و كلنگ آماده نبرد با لشكر متجاوز روس شدند. «در اواخر اين سال [1218 هجري قمري] قريب به 55 هزار نفر سواره و پياده از افواج و دسته‌هاي تحت‌السلاح و مختلط ايالات و ولايات در چمن سلطانيه گرد آمدند و عباس‌ميرزا روز 14 صفر سال 1219 هجري قمري از تبريز به جانب ايروان حركت كرد و در يك كيلومتري آن شهر اردو زد».

روحيه مقاوم سربازان ايراني در مقابله با دشمن تجاوزگر روس، با صدور فتاواي جهادي علما، مقاوم‌تر شد. بر اين اساس است كه بر طبق منابع تاريخي، در دوره اول جنگ‌ها، پيروزي از آن سپاهيان ايران بود. «سواره‌نظام ايران با كمال رشادت حمله روس‌ها را دفع كرد و عباس‌ميرزا براي تشويق سربازان شخصاً وارد ميدان جنگ شد و در زير آتش توپخانه دشمن شروع به حمله نمود و قلب پياده‌نظام روس را شكافت و آنها را از كار انداخت... و اسراي زيادي از آنان به دست آورد».

حملات پي در پي سربازان دلير ايراني، موجب عقب‌نشيني سپاه تا بن دندان مسلح

روس شد؛ و سرانجام در نبرد سختي در حوالي باكو، ژنرال سيسيانف به دست حسينقلي‌خان، حاكم و مدافع باكو، كشته شد و سپاه روس روحيه خود را از دست داد.

اگر چه سپاه ايران در دوره اول جنگ‌ها به پيروزي‌هايي دست يافت، لكن دو عامل «خيانت برخي رجال وطن‌فروش داخلي» و «دخالت نيروهاي خارجي به ويژه انگليس در جريان نبردها» مسير جنگ‌هاي روس با ايران در دوره اول را تغيير داد و اين دو عامل باعث انعقاد قرارداد زشت گلستان شد.

«در مرحله اول جنگ‌هاي ايران و روس و طي ده سال نبرد سپاهيان دو كشور، هيچ گاه روس‌ها نتوانستند از طريق اثبات برتري نظامي خود به نتيجه برسند. صلح گلستان نيز با اتكا به اقتدار نظامي روس‌ها حاصل نشد، بلكه روس‌ها اين صلح را... با دريافت تمام اطلاعات سپاه ايران از انگليسي‌ها و سپس با همراهي‌هاي ديوانيان هواخواه انگليس به ايران تحميل كردند. به عبارت ديگر پيروزي روس‌ها در انتهاي ده سال جنگ، پيروزي نظامي نبود، بلكه آنان با بازي‌هاي سياسي و مساعدت همه‌جانبه سر گور اوزلي به صلح گلستان و تصرف سرزمين‌هاي قفقاز رسيدند...».

با شكست ايران از روسيه بر اثر نداشتن اسلحة مدرن و خيانت‌هاي مكرر و پيدا و پنهان انگليس، دولت ايران از پيشنهاد اتحاد ناپلئون استقبال كرد. ناپلئون، امپراتور فرانسه، كه در آن زمان با روس و انگليس در حال جنگ و رقابت بود، از فرصت استفاده كرد و ايران را به نفع خود وارد دسته‌بندي‌هاي سياسي- نظامي آن دوران كرد. در سال 1222 عهدنامه فين كنشتاين ميان دو دولت فرانسه و ايران به امضا رسيد. براساس اين قرارداد، دولت ايران متعهد گرديد با دولت انگليس قطع رابطه كند و براي حمله به متصرّفات آن دولت در هندوستان، با فرانسه همكاري نظامي داشته باشد. در مقابل دولت فرانسه نيز متعهد گرديد از طريق ارسال اسلحه و آموزش نظامي سپاه ايران، دولت ايران را در بازپس ستاندن مناطق از دست رفته قفقاز ياري دهد. «ليكن هنوز دو ماهي از انعقاد عهدنامه فين كنشتاين نگذشته بود كه ناپلئون پس از كسب يك پيروزي در جنگ با روسيه، با آن كشور صلح كرد. سپس در هفتم ژوئيه 1807 ميلادي عهدنامه تيلسيت را بدون منظور كردن منافع ايران در قفقاز، با روسيه به امضاء رسانيد.»

با وجود اين، نيروهاي فرانسوي قريب به يك سال ديگر پس از پيمان تيلسيت، به آموزش‌هاي نظامي سپاه ايران ادامه دادند. برخي منابع فرانسوي صراحت دارد كه

در اين وقت، انگليسي‌ها براي تداوم جنگ، پول‌هايي در گرجستان خرج مي‌كردند.

انعقاد عهدنامه فين كنشتاين و ادامه آموزش‌هاي نظامي و تقويت نيروهاي رزمي ايران توسط افسران فرانسوي كه فتوحاتي نيز در پي داشت، دولتين روس و انگليس را به هراس انداخت و در نتيجه سر جان ملكم از طرف دولت انگليسي هند و سر هارفورد جونز از طرف بريتانيا مأمور سفارت ايران شدند. در اين ميان ايران كه هنوز به قرارداد خود با فرانسه پايبند بود، اولي را محترمانه نپذيرفت و از او خواست كه موضوع مأموريت خود را به اطلاع حاكم شيراز برساند. لكن فرستاده بريتانيا موفق شد پس از تغيير سياست ناپلئون ـ كه بهترين فرصت را در اختيار انگليسي‌ها قرار داده بود ـ مسير حوادث جنگ‌هاي ايران و روس را به سود منافع بريتانيا تغيير دهد. اگرچه اين فرستاده پس از اندك مدتي كه در بوشهر اقامت داشت، مدتي در شيراز و به توالي در اصفهان متوقف ماند تا چنانچه فرانسه به تعهدات خود عمل نكند، اجازه عزيمت او به تهران داده شود.

باري! نحوه برخورد رجال ايران با اين سفير مي‌رساند كه برخلاف نظر برخي مورخان معاصر، صرفاً هدايا و طلاهاي دولت انگليس سبب روگردان شدن دربار ايران از فرانسه و روي آوردن به دولت انگليس نبود. در واقع دولت ايران از نظر رواني در شرايطي قرار داشت كه مجبور بود پيشنهادهاي فريبنده انگليسي‌ها را كه با كمك نظامي و مالي فوري و همآوازي با ايرانيان در ادامه پيكار با متجاوزان همراه بود بپذيرد.

عجيب اين كه ناپلئون در اين ايام پيكي به نزد فتحعلي‌شاه فرستاد و به او خبر داد دولت فرانسه ايران را در افتتاح روابط ظاهري با انگليس ذيحق مي‌داند.

در چنين شرايطي بود كه سفير بريتانيا بي آن كه تقاضايش مبني بر قطع روابط ايران با فرانسه پذيرفته شود، در ذيقعده 1224 قمري (فوريه 1809) وارد تهران شد. جونز نامه و هديه‌اي شامل يك قطعه الماس گرانبها از سوي جورج سوم، پادشاه انگليس، براي فتحعلي‌شاه و هدايايي ديگر براي درباريان به همراه آورده بود. منابع انگليسي در اين خصوص مي‌نويسند:

موفقيت‌هاي جونز تماماً به وسيله رشوه بوده، چنانچه در آن اوقات بدون رشوه، موفقيت غيرممكن بود... تمام قضاياي سياسي در ايران به وسيله طلا حل و فصل مي‌شود. هرگاه يكي از عمّال دولت فرانسه بايد اخراج شود، عزل او درست مثل تعيين قيمت يك اسب قابل خريداري است. ايران مملكتي است كه در آن بدون صرف پول

زياد، نمي‌توان يك قدم برداشت.

مقارن اين حوادث، براساس اسناد تاريخي، افكار عمومي در ايران به شدت به دشمني با فرانسوي‌ها تحريك شده بود و حتي گاه خدمتكارانِ ايرانيِ آنها، مورد ضرب و شتم اوباش قرار مي‌گرفتند. البته چنانچه از اظهارات جونز، سفير بريتانيا در ايران برمي‌آيد، عوامل انگليس در وقوع اين جريانات نقش اساسي داشتند.

در همين احوال سر جان ملكم فرستاده دولت انگليسي هند بار ديگر در صحنه سياست ايران حضور يافت. «وي قبل از آن كه درباره مأموريت خود سخني به ميان آورد، توپخانه و تفنگ‌هاي جديدي را كه همراه آورده بود به نظر شاه رسانيد و افسران انگليسي توپخانه و پياده نظام را به شاه معرفي نمود و بلافاصله آنان را براي تعليم دسته‌هاي سپاه و خدمت در اردوي زير فرمان عباس‌ميرزا به آذربايجان فرستاد.»

البته همزمان با اين اقدامات، دولت انگليس از تهديد دولت و ملّت ايران غافل نمانده بود. ملكم، يك نفر از خاندان زند را هم با خود از هند به سواحل ايران آورده و او را مدعي تاج و تخت بر باد رفته نياكان زندي خويش قلمداد كرده بود.

ناگفته نماند دولت انگليس به منظور تشديد تهديدات خود عليه ايران، در همين ايّام، نيروي دريايي كاملي در خليج فارس گرد آورده بود.

يكي از نويسندگان معاصر با اشاره به تشديد اين تهديدات از سوي انگليس كه مقارن با اوج‌گيري جنگ‌هاي روس عليه ايران صورت مي‌گرفت مي‌نويسد:

انگليسي‌ها كه ديگر به اهميت ايران پي برده بودند، در نظر داشتند كه اين بار با گرفتن امتيازات بيشتر از دولت ايران، از قبيل واگذاري جزيره قشم و خارك و هرمز به آنان و اجازة ساخت استحكامات نظامي در بوشهر و قرار دادن بنادر بحر خزر در اختيار بازرگانان انگليسي، به عنوان شرايط كمك آنان به ايران در مقابل روس‌ها، مقدمات تسلّط خود را بر اين كشور جنگ‌زده فراهم سازند.

سياست اتلاف وقت انگليس در جنگ‌هاي ايران و روس

در محرم سال 1224 قمري (1809 م) با هدف برقراري روابط جديدي كه متضمّن همكاري انگليس در بيرون راندن روس از قفقاز بود، عهدنامه‌اي به امضاي ميرزا شفيع صدراعظم و عبدالله‌خان امين‌الدوله از طرف ايران و سر هارفورد جونز از سوي دولت

انگلستان تنظيم شد. اين عهدنامه دولت انگليس را متعهد مي‌نمود براي راندن قواي اشغالگر روس از ايران، حتي در صورت صلح بين آن دو كشور كمك‌هاي مالي و نظامي و سرباز در اختيار دولت ايران قرار دهد.

محقّقان و پژوهشگران روسي در منابع و اسناد تاريخي خود چنين نوشته‌اند كه انگليسي‌ها «به منظور برانگيختن ايرانيان به جنگ با روس‌ها، مانع از انجام مذاكرات صلح عباس‌ميرزا و فرمانده ارتش روس در قفقاز شدند». اما چنين پيداست كه هدف انگلستان از بستن اين پيمان، ضمن مساعدت به تضعيف نيروهاي دو طرف و به خصوص ايران «اتلاف وقت براي روشن شدن فرجام جاه‌طلبي ناپلئون، تحريك دولت روسيه به انصراف از پيمان تيلسيت و وادار كردن آن كشور به اتحاد با انگلستان بوده است. سرانجام نيز انگليسي‌ها در اواسط سال 1809 ميلادي به اين منظور دست يافتند.»

اين معاهده، صرفاً براي فريب ايرانيان بود؛ و هيچ‌گاه نيز به شكل واقعي به مفاد آن عمل نشد؛ و اگر صادقانه و واقعاً به آن عمل مي‌شد، نتيجة جنگ چيز ديگري بود. لكن مأموران انگليس كه در پي اتلاف وقت بودند، با نمايش ماهرانه‌اي، مانع اجراي آن شدند؛ بدين معني كه سر جان ملكم، صلاحيت نمايندگي جونز را به عنوان سفير تام‌الاختيار مورد ترديد قرار داد و از قبول تعهدات او خودداري كرد. «بي‌شك اين اختلافات بين دو سفير، ساختگي و حيله‌اي از سوي بريتانيا بود؛ زيرا امكان نداشت كه دولت بريتانيا اعزام سفير خود به ايران را به اطلاع حكومت انگليسي هند نرسانده باشد.» چندي بعد و پس از اجراي سياست اتلاف وقت، انگلستان سفير جديدي به نام «سر گور اوزلي» كه همچون اسلاف خويش، محصولي از كارخانه جاسوس‌سازي انگلستان بود، روانه ايران كرد.

حضور سر گور اوزلي، عهدنامه ديگري را به اوراق و اسناد معاهدات ميان ايران و انگليس اضافه كرد. براساس اين پيمان «دولت انگليس بر عهده گرفت كه اگر ايران مورد تهاجم كشوري خارجي قرار گيرد، «در صورت تقاضاي ايران» و «در صورت امكان»!! نيروهاي انگليس به ياري ايران بيايند وگرنه انگليس سالي دويست هزار تومان به دولت ايران بايد بپردازد.»

براساس پيمان اخير، دولت انگلستان حكميّت خود را در اختلافات سرحدي و تعيين حدود مرزي با روسيه به ايران تحميل نمود.

نقش انگليس در انعقاد عهدنامه‌هاي گلستان و تركمانچاي

علي‌رغم توفيق نسبي سربازان ايران در مقابله با تجاوزات لشكر روس، سپاهيان تجاوزگر توانستند با استفاده از خيانت عده‌اي عنصر وطن‌فروش داخلي و تشديد دسيسه‌هاي انگليس در تحولات اجتماعي ايران، جريان جنگ‌هاي اول ايران و روس را به نفع خود تغيير دهند و زمينه لازم را براي پذيرش صلح از سوي ايران فراهم آورند.

پس از پيروزي سپاهيان روس در قريه اصلان‌دوز در پنجم ذي الحجه 1227 هجري قمري بر لشكريان ايراني، عباس ميرزا نيمي از قواي خود را از دست داد.

«در اين ميان سفير انگليس، سر گور اوزلي، به وساطت برخاست و مقدمات عقد پيمان صلح را بين ايران و روسيه فراهم ساخت. مذاكرات صلح مدتي طول كشيد و عاقبت عهدنامه‌اي در قريه گلستان از توابع قراباغ در يازده فصل و يك مقدمه نوشته شد و در تاريخ 20 شوال سال 1228 هجري قمري مطابق با 12 اكتبر 1813 ميلادي [بيستم مهرماه 1192 خورشيدي] با حضور سفير انگليس [سر گور اوزلي] به وسيله ابوالحسن‌خان شيرازي نماينده ايران و نيكولا نماينده فوق‌العاده تزار و سردار روس به امضا رسيد».

وساطت سر گور اوزلي سفير انگليس در ايران در باب صلح و انعقاد قرارداد بين ايران و روس از اينجا آغاز شد كه به محض ورود اين سفير، دورتيشف فرمانده سپاه روسيه در گرجستان، نامه‌اي به سفير انگلستان فرستاد و در آن خواستار ميانجيگري ميان دولتين درگير جنگ شد. اوزلي كه همچون سَلَف خود، هارفورد جونز، توانسته بود اعتماد فتحعلي‌شاه را به دست آورد، موفق شد دربار ايران را به پذيرش صلح راضي كند. در آن زمان شرايط جنگ تقريباً به نفع ايران بود. دور اول مذاكرات صلح، كه در آن سر گور اوزلي و منشي سفارت، جيمز موريه حضور داشتند، بدون نتيجه به پايان رسيد.

در پي شكست مذاكرات صلح، شروع جنگ اجتناب‌ناپذير بود. به همين دليل عباس‌ميرزا آماده كارزار شد. اوزلي در اين ميان چهره واقعي انگلستان را نمايان ساخت و اعلام نمود دولت‌هاي روس و انگليس با يكديگر صلح كرده‌اند و بدين‌سان به افسران انگليسي حاضر در اردوي ايران دستور ترك مخاصمه داد. اين اعلام غيرمنتظره، در تضعيف روحيه سربازان ايراني موثر آمد و در پي آن سپاهيان روس به سپاهيان ايران حمله كردند؛ و كار به شكست سخت اصلاندوز كشيد.

شكست اصلاندوز كه نتيجه كارشكني علني مأموران انگليس و حيله‌ورزي سفير اين كشور بود، نتوانست عباس‌ميرزا را از فكر بازستاندن سرزمين‌هاي اشغال‌شده ايران در قفقاز منصرف نمايد. ايرانيان به فكر تقويت سپاه خويش برآمدند؛ لكن در آن سوي ميدان نبرد، سپاهيان روس بار ديگر سر گور اوزلي را به عنوان واسطه صلح نزد شاه ايران فرستادند. اين بار نيز اوزلي موفق شد «با تطميع و تهديد به قطع كمك‌هاي مالي انگلستان» شاه ايران را به قبول صلح وادارد. عهدنامه ننگين گلستان بدين ترتيب بر ايران تحميل شد. ناگفته نماند سر پرسي سايكس، انعقاد اين عهدنامه شوم را «بر اثر مساعي عاليه اوزلي» دانسته است.

وزيرمختار انگلستان به قدري در اين ايام بر فتحعلي‌شاه تسلط داشت كه انتخاب ميرزا ابوالحسن شيرازي به عنوان «نماينده ايران در مذاكرات صلح» به پيشنهاد او صورت گرفت. پيش از اين قرار بود قائم مقام فراهاني ـ كه فردي ميهن‌پرست و مخالف انگلستان بود- نمايندگي و سرپرستي هيئت ايراني را برعهده داشته باشد.

عهدنامه گلستان يكي از ننگين‌ترين معاهداتي است كه در تاريخ ايران به امضا رسيده است. به موجب آن، ايالات و شهرهاي گرجستان، داغستان، بادكوبه، دربند، شروان، قرا‌باغ، شكّي، گنجه، موقان و قسمت علياي تالش به روسيه واگذار شد. همچنين حق كشتيراني ايران در درياي مازندران از بين رفت و تسهيلات فراواني به نفع بازرگانان روسي در نظر گرفته شد. به گفته جان ويليام كي، دولت انگلستان ايران را دست‌بسته تسليم دولت روس نمود.

سر گور اوزلي در يادداشت‌هاي خود اعتراف كرده است «خدمات كوچكي كه او افتخار انجام آن را داشته، بخشي از وظايف او و همه براساس دستورات دولت پادشاهي انگلستان بوده است».

در سال 1229 قمري وزيرمختار ديگري به نام «هنري اليس» از طرف دولت انگليس وارد ايران شد. او موفق گرديد قرارداد جديدي را كه همراه آورده بود به امضا رساند. «در اين قرارداد پرداخت كمك مالي مشروط به اين شده بود كه اولاً اين كمك با نظارت نماينده انگليس فقط صرف نگهداري سپاه دفاعي در سرحدات شمالي ايران شود؛ ثانياً ايران به هيچ وجه درصدد تهاجم و جنگ تهاجمي برنيايد. به اين ترتيب دولت انگليس توانست راه ادعاي ايران را نسبت به ايالات از دست رفته براي هميشه مسدود كند.»

علي‌اصغر شميم معتقد است عهدنامه گلستان «كه با شرايط نامناسب از طرف دولت زورمند روسيه تزاري بر ايران تحميل شد، تكليف سرحدات دو دولت را به طور قطعي تعيين نكرده بود و مي‌بايستي نمايندگان دو دولت در سرحدات اجتماع كنند و مرزها را معين نمايند. بنابراين ممكن بود بر اثر بروز اختلاف نظر بين نمايندگان، مجدداً آتش جنگ ميان دو دولت روشن گردد و بار ديگر مردم قفقازيه را دچار وحشت و اضطراب نمايد».

ويژگي ديپلماسي انگليسي نيز همين است كه هر جا عهده‌دار ميانجيگري شده‌اند، زمينه را براي اختلاف و برخورد آينده باقي گذاشته‌اند تا در صورت لزوم، آتش‌افروزي و بهره‌برداري كنند. در عهدنامه گلستان نيز چنين ردپايي از انگليس ديده مي‌شود؛ به طوري كه سايكس هم بر ابهام زياد مواد مربوط به آن عهدنامه اعتراف دارد.

در سال 1240 هجري قمري (دوازده سال پس از پايان جنگ‌هاي دوره اول) دوباره روس‌ها تجاوزات خود را آغاز كردند و به بهانه اين كه اراضي گوگچه ايروان طبق قرارداد گلستان به روسيه تعلق دارد و دولت ايران هنوز نماينده‌اي براي تعيين مرزهاي تالش نفرستاده، تحركات نظامي خود را شروع نموده و تهديد كردند اگر ايران مناطق ياد شده را به زبان خوش واگذار نكند، به ضرب شمشير خواهند گرفت.

مذاكرات به جايي نرسيد و خوش‌خيالي‌هاي فتحعلي‌شاه و اعتماد او به انگلستان نيز كارساز نشد. «مرحله دوم جنگ‌ها كه يازده ماه به طول كشيد با عقب‌نشيني و شكست سپاهيان ايران توام است، زيرا درست در حالي كه سپاه ايران مشغول فتوحات و افتخارآفريني بود، «به دليل بي‌كفايتي دولتمردان و ضعف بنيه نظامي سپاه عباس‌ميرزا و خيانت برخي از كارگزاران و حكمرانان، ايران موفق نشد تا ريشه تجاوز روسيه را بخشكاند».

پيشروي قواي نظامي روس در مرحله دوم جنگ‌ها به حدي بود كه متجاوزان ضمن عبور از رود ارس، شهرهاي مهمي چون خوي و دهخوارقان را تصرف كردند. وقتي سپاهيان روس عازم تبريز شدند، اين شهر در دست والي بي‌لياقت آن، آصف‌الدوله خائن بود. وي از شدت ترس، متواري شد و بدين‌سان تبريز هم به آساني به دست روس‌ها افتاد و غارت شد. سقوط تبريز، جنگ روس با ايران را وارد مرحله جديدي كرد. فرمانده قشون روس، ژنرال پاسكوويچ، درصدد پيشروي برآمد؛ اما وقتي به روستاي تركمانچاي رسيد،

امپراتور روسيه تزار نيكلاي اول به او دستور داد همان جا متوقف شود و عهدنامه‌اي با ايران به امضا برساند. در اين ميان شخصي به نام «گريبايدوف، پسرخواهر پاسكوويچ و فرمانده نظامي روس، در محل تركمانچاي براي نوشتن مفاد قرارداد، حضوري خطرناك و تحريك‌كننده داشته است... طرح و تهيه پيشنويس معاهده تركمانچاي بر عهده گريبايدوف واگذار شد و به پاس اين خوش‌خدمتي ارتقاي مقام يافت». گريبايدوف در سالگرد انعقاد قرارداد تركمانچاي، به دست مردم تهران، در محل سفارت روس، كشته شد.

البته در اين مقطع از جنگ برخلاف روزهاي اوج نبرد، مك دونالد و چند تن افسر انگليسي كه به عنوان مستشار نظامي ايران، همه جا در ميدان‌هاي جنگ همراه وليعهد بودند، او را به ادامه جنگ و نپذيرفتن صلح تحريك مي‌كردند. «دولت انگلستان در اين آتش افروزي مقاصد گوناگوني داشت كه از آن جمله مشغول كردن روس‌ها در جنگ ديگري با ايران در قفقاز بود؛ زيرا تصميم روس‌ها به اشغال قسطنطنيه به دنبال شكست عثماني از ايران و علني شدن ضعف نظامي آن، برخلاف مصالح بريتانيا بود».

سرانجام «در دهم فوريه 1828 برابر با پنجم شعبان 1243 هجري قمري [اول اسفندماه 1206 خورشيدي] عهدنامه‌اي كه سرنوشت ايران را طي مدت يك قرن بعد يعني تا سقوط حكومت تزاري روسيه تعيين مي‌كرد، در تركمانچاي به امضا رسيد. به موجب آن، علاوه بر ايالاتي كه طبق عهدنامه گلستان از ايران جدا شده بود، ايالات نخجوان، ايروان، تالش، قراباغ و شوره‌گل به روسيه واگذار و سرحد بين دو كشور رود ارس تعيين شد. مقرر شد مبلغ ده كرور (پنج ميليون) تومان بابت غرامت جنگ به روس‌ها پرداخت گردد و عبور و مرور كشتي‌هاي جنگي در درياي مازندران منحصراً به دولت روسيه تعلق بگيرد. قواي نظامي روس در ايّام تصرف آذربايجان و تبريز و اردبيل، دست به غارت زدند. تاراج كتاب‌هاي خطي مقبره شيخ صفي در اردبيل، يكي از خسارات بزرگ فرهنگي بود كه به ايران وارد شد. به نوشته علي‌اصغر شميم «روسيه تزاري در اين عهدنامه، نيات و مقاصد استعماري خود را بي‌پرده نشان داد و منافعي عايد آن دولت شد كه در هيچ يك از جنگ‌هاي اروپا نتوانسته بود نظير آن را به دست آورد... اتباع آن دولت در ايران از تابعيت نسبت به قوانين حقوقي و جزايي ايران معاف شدند [كاپيتولاسيون]».

مرحوم قائم مقام فراهاني از انعقاد چنين عهدنامه ننگيني ناخشنود بود و مي‌كوشيد امضاي آن را با طولاني كردن مباحثات و تا رسيدن سپاهيان اعزامي به تأخير بيندازد و

روس‌ها را به قبول شرايط مناسب‌تري وادار سازد. ليكن ظاهراً اصرار سفير انگليس ديگر مجالي براي درنگ باقي نگذاشته بود. جالب اين كه مك دونالد پس از قبول صلح از سوي ايران، از پرداخت كمك مالي دولت انگليس به ايران به اين بهانه كه آغاز جنگ بر اثر اعلان جهاد از سوي علماي ايران بوده امتناع ورزيد.

فهرست منابع و مآخذ

پانوشت‌ها

. 1. شريف نژاد، 1385 ، ص 79

.(11 : را از دربار ايران اعلام داشت. براي متن نامه بنگريد به: (قائم مقام، 1380

. 3. شريف نژاد، 1385 ، ص 80

. 4. شميم، 1384 ، ص 86

. 5. هوشنگ مهدوي، 1355 ، ص 2

. 6. سايكس، 1335 ، ص 469

. 7. شميم، 1384 ، ص 68

. 8. محمود، 1344 ، ص 338

. 9. نجم آزاد، 1383 ، ص 3

. 10 . محمود، 1334 ، ص 36

. 11 . همان، ص 45

. 12 . شميم، 1384 ، ص 86

. 13 . ژان يونر، 1376 ، ص 417

من پيش بيني مي كنم كه ارتش روسيه در گرجستان » : 14 . جوادخان نامه اي به فتحعلي شاه نوشت و اظهار داشت

متوقف نخواهد شد... من در اينجا [گنجه] جز معدودي از سربازان محلي ندارم و فاقد توپ هستم. فوري براي

چنانكه بيان شد، شاه هفت ماه پس از وصول اين نامه، به « جلوگيري از ار تش تزاري، نيروي كافي بفرستيد

كمك جوادخان شتافت!!

. 15 . قائم مقام، 1380 ، ص 16

حكام قراباغ و ايروان اگر » : 16 . عبدالرزاق مفتون دنبلي – از مورخان صاحب نام قاجار – در اين باره مي نويسد

چه ظاهراً در طريق بندگي و ع بوديت اعلي حضرت شاهي پويان بودند، اما در باطن به واسطه اهمال و تهاون

در اجراي خدمات سلطاني و تعلل و تكاهل در تقديم مهمات ديواني، اين گونه وسائل را بالطبع جويا

110 ) درباره اين خيانت ر .ك: سپهر لسان الملك، 1380 ، جزء اول : 125 و : مفتون دنبلي، 1383 ) .« مي شدند

.(86 : خاوري شيرازي، ج اول: 70 و شميم، 1384

معرفي كرده اند. « بازرس » 17 . برخي، از جمله سعيد نفيسي، به اشتباه اين لغت را

. 18 . ژان يونر، 1376 ، ص 417

قطعه اي بسيار زيبا در دفاع جانانه مردم قفقاز – زن و مرد – با سلاح « افسانه شب » 19 . استاد شهريار در مثنوي

بيل و كلنگ در مقابل سپاه متجاوز روس دارد كه بدين مطلع آغاز مي شود:

20 . شميم، 1384 ، ص 86

. 21 . همان، ص 87

22 . براي آگاهي از تحليل ارزشمند و ظريف يحيي آرين پور از دخالت انگليس در مسير جنگ هاي روس با ايران

.(3 : ر.ك: (آرين پور، 1378 ، ج 1

. 23 . قائم مقام، 1380 ، ص 60

. 24 . نجم آزاد، 1383 ، ص 5

25 . همان.

. 26 . نجم آزاد، 1383 ، ص 6

. 27 . تره زر، 1316 ، ص 109

. 28 . محمود، 1344 ، ص 105

. 29 . نجم آزاد، 1383 ، ص 6

. 30 . شميم، 1384 ، ص 52

. 31 . هوشنگ مهدوي، 1355 ، ص 198

. 32 . شميم، 1384 ، ص 49

. 33 . هوشنگ مهدوي، 1355 ، ص 198

. 34 . جمعي از تاريخ نگاران، 1359 ، ص 319

. 35 . نجم آزاد، 1383 ، ص 7

. 36 . نجم آزاد، 1383 ، ص 7

. 37 . همان، ص 8

. 38 . شميم، 84 ، ص 91

.483 ، 39 . هدايت، 1347 ، ج 2

. 40 . همان، 212

.492 ، 41 . سايكس، 1335

.134 ، 42 . محمود، 1344

. 43 . همان، 271

. 44 . همان، 192

. 45 . نجم آزاد، 1383 ، ص 11

. 46 . شميم، 1384 ، ص 92

. 47 . سايكس، 1335 ، ص 416

.. 48 . كمالي، 1386 ، ص 8

. 49 . امين رياحي، 1378 ، ص 317

. 50 . كمالي، 1386 ، ص 10

. 51 . نفيسي، 1376 ، ج 2، ص 141

. 52 . شميم، 1384 ، ص 70

53 . حيدري، 1381 ، ص 88

. 54 . كيان فر، 1385 ، ص 14

. 55 . شميم، 1384 ، ص 100

. 56 . نفيسي، 1374 ، ج 2، ص 156

. 57 . سايكس، 1335 ، ص 4

بررسي علل تغيير سياست عشايري انگليس در ايران و پيامدهاي آن

(1304-1297ش/1925-1918م)

سجاد راعي گلوجه*

با توجه به ساختار قبيله‌اي – فئودالي جامعة ايران در قرن نوزدهم، و جايگاه ويژه ايران در سياست‌هاي منطقه‌اي انگليس، شناخت ايران در دستور كار مستشرقان، ديپلمات‌ها و عوامل اطلاعاتي انگليس قرار گرفت. سفرهاي اكتشافي انگليسيان به گوشه و كنار ايران و سركشي به ايلات و عشاير، به همين منظور صورت مي‌گرفت.

بخشي از سياست‌هاي انگليس در ايران، به‌ويژه در جنوب ايران، ايجاد و برقراري رابطه با رؤساي ايلات و عشاير، رهبران و متنفذين محلي بود. آنها به تدريج موفق شدند وفاداري رؤساي محلي و رهبران ايلات و عشاير را از طريق حمايت‌هاي سياسي و مالي به سوي خود جلب و حتي با انعقاد قراردادهاي في‌مابين، تضمين كنند. در صورت بروز هرگونه حركتي بر ضد منافع انگليس از جانب روسيه و يا دولت ايران، رهبران و رؤساي محلي ياد شده با اشاره و تحريك دولت انگليس با آن به مخالفت برخاسته و از وارد آمدن هرگونه آسيبي به منافع انگليس تا جايي كه ممكن بود جلوگيري مي‌كردند. تداوم اين سياست باعث ايجاد نفوذ سنتي و پايدار انگليس در ايران، به ويژه مناطق نفت‌خيز جنوب ايران گرديد كه بيش از يك قرن دوام آورد.

اين سياست تا پايان جنگ جهاني اول، در ايران ادامه داشت. انگليسي‌ها در اين سال‌ها تا جايي پيش رفتند كه بدون كسب اجازه و موافقت دولت مركزي با سران ايل بختياري

قرارداد نفتي بستند؛ يا با شيخ خزعل به صورت مستقل مناسبات سياسي و اقتصادي برقرار نمودند و با مداخله آشكار و تمام عيار در امور ايران، به تضعيف بيش از پيش حكومت مركزي كمك كردند و به اعتراض‌هاي دولت در اين زمينه توجهي نكردند.

اما در پايان جنگ جهاني اول و انقلاب اكتبر 1917 روسيه لازم بود تغييراتي در سياست انگليس در ايران داده شود. انگليسي‌ها در مرحله اول مواجهه با شرايط جديد، طرح قرارداد 1919 را كه مبناي آن برقراري نظام مستشاري در ايران بود، دنبال كردند. اما با مخالفت‌هاي جدي داخلي و بين‌المللي مجبور به عقب‌نشيني و لغو آن قرارداد گرديدند. در مرحله بعد، كودتاي 1299ش را طراحي و اجرا نمودند؛ و بالاخره در مرحله سوم، رضاخان را پله پله تا تصاحب تاج و تخت قاجاريه حمايت كردند و ايجاد دولت متمركز و دست‌نشانده را جايگزين نظام مستشاري موردنظر در قرارداد 1919 نمودند.

البته امكان تشكيل دولتي فارغ از مناسبات و ملاحظات ايلي و عشايري در ايران، دست كم هفت سال به طول انجاميد. اين دولت بنا به ماهيت و اقتضاي زماني و مكاني خود مي‌بايست قدرت را متمركز، ايلات و عشاير را مطيع مركز و به بحران‌هاي گوناگون ناشي از فروپاشي قدرت‌هاي محلي در گوشه و كنار ايران پايان مي‌داد. اجراي اين سياست مانع خارجي نداشت. مهم‌ترين مانع داخلي، مقاومت‌هاي منابع و كانون‌هاي پراكنده قدرت ايلات و عشاير و همچنين حركت‌هاي آزادي‌خواهانه مركزگريز مثل شيخ‌محمد خياباني، ميرزا كوچك‌خان جنگلي، محمدتقي‌خان پسيان و غيره بود. برقراري نظم و امنيت عمومي و سركوب حركت‌هاي مركزگريز زمينة اجتماعي لازم را براي سياست‌هاي بعدي فراهم ساخت؛ به طوري كه در آستانه تأسيس سلطنت پهلوي افكار عمومي در شرايطي قرار گرفت كه تشكيل حكومت مركزي مقتدر را موهبتي براي رهايي از هرج و مرج، ناامني، كشمكش قدرت، فروپاشي اجتماعي و موارد منفي نظير آن تلقي نموده و مردم ايران از يكپارچگي ملي استقبال كردند.

راز تغيير سياست عشايري انگليس در ايران

خاطرات سر ادموند آيرونسايد و وصيت‌نامه اردشير جي ريپورتر بيش از موارد ديگر از راهبرد تمركزگرايي در ايران پرده برمي‌دارند. آيرونسايد و ريپورتر هر كدام انتخاب رضاخان را به خود نسبت مي‌دهند و به مشورت يا پيش‌قدم بودن در انتخاب

يا پيشنهاد وي اشاره مي‌كنند. آيرونسايد با ذكر اين كه تنها راه حل ممكن در ايران برقراري ديكتاتوري نظامي است، به انتخاب رضاخان و تأييدهاي اسمايس در مورد او اشاره دارد:

... من تمام خصوصيات مردم ايران را مطالعه كرده‌ام. رضاخان فرمانده آترياد تبريز بي‌ترديد يكي از بهترين‌هاست. اسمايس رضاخان را فرمانده واقعي صحنه قلمداد مي‌كند... به اسمايس گفتم كه به عقيده من قزاق‌ها نمي‌توانند كار چنداني صورت دهند. در واقع فقط ديكتاتوري نظامي مشكلات ما را حل خواهد كرد و به ما فرصت خواهد داد تا بدون هيچ‌گونه دردسري كشور را ترك كنيم. گفتگوهاي مفصلي با اسمايس و رضاخان انجام دادم... .

آيرونسايد در ادامه مي‌گويد:

با رضاخان گفت‌وگويي داشتم و او را به فرماندهي مطلق قزاق‌هاي ايراني گماردم. او قويترين فردي است كه تاكنون ديده‌ام. به او گفتم كه به تدريج از تحت كنترل من خارج مي شود و بايد همراه سرهنگ اسمايس مقدمات رويارويي با شورشيان رشت را پس از خروج ستون از منجيل، فراهم كند...

آيرونسايد در پايان مأموريت خود در ايران، در تحليل نهايي در مورد شرايط پيش آمده براي كشورش در ايران مي‌گويد:

يك چيز برايم مسلم بود: تلاش صد ساله ما براي اعمال نفوذ در ايران از طريق زور به پايان رسيده بود.

ريپورتر نيز مي‌گويد كه از سال 1917 تماس‌هاي خود را با رضاخان در جاده پيربازار بين رشت و طالش آغاز كرده و ملاقات‌هاي بعدي با وي در قزوين و تهران ادامه يافته و بيش از يك سال به طول انجاميده است. البته ريپورتر آگاهانه و حساب‌شده سعي مي‌كند بر ايران دوستي رضاخان تأكيد كند تا مأموريتش از سوي انگليسي‌ها:

قيام رضاخان زاييده و مخلوق سياست انگليس نبود. صحيح‌تر آنست كه بگوييم در اين مرحله سياست انگليس در مناسبات خود با ايران چنين تشخيص داد كه صلاحش در اين است كه با آمال ميهن‌پرستانه‌اي كه رضاخان مظهر آن بود همگام شود.

در ادامه وصيت‌نامه به تشريح خطرات فزاينده كمونيسم در ايران، به‌ويژه در ايالات و ولايات شمالي و تهران مي‌پردازد و ترس و بي‌واكنشي احمدشاه را يادآور مي‌شود.

همچنين به تلاش كمونيست‌ها براي بهره‌برداري از شرايط حاكم بر ايلات و عشاير و ايجاد آشوب به نفع خود در ميان آنها اشاره مي‌كند:

انقلابيون نقشه دامنه‌داري را طرح كرده بودند كه آتش شورش و بلوا در مازندران و گيلان و قبايل لرستان و تركمن مشتعل شود و عمالشان زمام قدرت را به دست گيرند.

اردشير ريپورتر به فعاليت‌هاي ميرزاكوچك‌خان و شيخ‌محمد خياباني اشاره مي‌كند. به نظر وي در واقع امكان بهره‌برداري روس‌ها از ايلات و عشاير نتيجه سياست عشايري خود انگليسي‌ها در گذشته بود كه بايستي به سرعت تغيير يابد. ريپورتر مي‌گويد كه در سال 1920 رضاخان را به ژنرال آيرونسايد انگليسي معرفي كرده و او همان خصالي را در او مي‌ديد كه ريپورتر ديده بود. در واقع با پيمان مودت ايران و شوروي در سال 1921 اجراي مرحله آخر طرح تمركزگرايي در ايران براي انگليسي‌ها فرارسيد و رضاخان از اين پس پله‌هاي ترقي را با حمايت انگليسي‌ها پيمود و مانع از بلعيده شدن ايران از سوي كمونيسم روسي شد:

اين قرارداد، عامل و عنصر جديدي را به صحنه سياست ايران وارد نمود و مسلم بود كه بهتر است قواي انگليس هرچه زودتر ايران را تخليه كند كه دستاويزي به روس‌ها داده نشود و كمال مطلوب اين بود كه حكومتي در طهران روي كار آيد كه بتواند بر اوضاع مسلط گردد.

ريپورتر در ادامه وصيت‌نامه‌اش مي‌نويسد:

يازده سال تمام در ميان عشاير و قبايل مختلفي كه در محدوده جغرافيايي ايران سكونت دارند به سر برده بودم. آنچه را كه درباره آنها از زبان و نژاد و مشتقات عشيره‌اي و سلسله مراتب و طبقه‌بندي ايلخاني و خاني و مناسبات خوب و بد آنها با يكديگر و روابط‌شان با دول بيگانه مي‌دانستم با ذكر جزئيات و مو به مو براي رضاشاه گفته‌ام... در رژيم [جديد] جايي براي حكومت‌هاي غيررسمي و خودمختار وجود ندارد. نظر قاطع من اين است كه در ادامه قدرت خوانين به هر فرم و صورتي كه باشد با قدرت حكومت مركزي و استقلال ايران مباينت دارد. اين قدرت‌هاي محلي بايد بكلي برچيده و در صورت لزوم قلع و قمع شوند.

تمركزگريزي در دوره‌هاي قبل، باعث فروپاشي سياسي و اجتماعي جامعه ايران شده بود و بستر مناسبي براي رسوخ ايدئولوژي كمونيسم فراهم گرديده بود. بنابراين،

براي انگليسي‌ها ضرورت تاريخي پيش آمده بود تا اگر مي‌خواهند منافع خود را در ايران همچنان حفظ كنند، از سياست حمايت از قدرت‌هاي محلي دست برداشته و از تشكيل دولت قوي مركزي در ايران پشتيباني كنند. از طرف ديگر، آنها در طول جنگ جهاني اول، به ويژه دو سال اول آن، لطمات و صدمات سنگيني از رويه تمركزگريزي ايلات و عشاير متحمل شده و تجارت خود در منطقه نفوذ جنوب را همواره با مخاطرات ناشي از ناامني مشاهده كرده بودند. روي آوردن به تمركزگرايي به تأمين امنيت و توسعه تجارت آن كشور نيز كمك مي‌كرد. در عين حال نظم و امنيت، مورد استقبال و مطلوب مردم نيز بود. مردم دنبال حاكمي مي‌گشتند كه بتواند نظم و امنيت را برقرار كند. نظم جديد در ايران با ايدئولوژي نيز آميخته و همراه بود كه از طرف اردشير جي در فرصتي كه داشته به رضاخان آموخته شده بود.

اهميت تغيير سياست عشايري

در اهميت تغيير سياست عشايري براي انگليسي‌ها مي‌توان اين نكته را در نظر گرفت كه آنها حتي وفادارترين متحدان و دوستان خود را نيز فدا كردند. نمونه بارز آن شيخ خزعل بود كه چندين قرارداد و ضمانت‌نامه نيز در اين زمينه در دست داشت. خدمات خزعل به انگليسي‌ها به عنوان يك عنصر مورد اطمينان و مطيع، در طول بيش از يك ربع قرن، به ويژه در جريان جنگ جهاني اول كه بسياري از دوستان انگليس مثل خوانين بختياري بي‌وفايي يا بي‌تفاوتي نشان دادند، امري اثبات شده و مسلم بود. حفظ امنيت منطقه خوزستان و بخش‌هايي از خليج فارس در چارچوب ايجاد مناطق حايل و حراست از هندوستان، محافظت از چاه‌هاي نفت، خطوط لوله و پالايشگاه نفت آبادان، تضمين امنيت صدور و يا ارسال نفت، همكاري با شيوخ منطقه مثل آل‌سعود و آل‌صباح، مقابله با جهاد عشاير جنوب و تحركات عثماني‌ها از طريق همدستي با انگليسي‌ها، برپايي تشكيلات فراماسونري در خرمشهر و تشكيل لژ خزعل و اداره آن تحت رياست وي به عنوان استاد اعظم، بخش ديگري از خدمات مسلم وي به انگليسي‌ها بوده است. پشت پا زدن به چنان متحدي نشان از حساسيت موضوع و اهميت تغير سياست عشايري داشت.

البته در ابتداي تغيير سياست عشايري انگليس در ايران، مقامات و نهادهاي تصميم‌گير در انگليس وحدت نظر نداشتند و در برخي موارد نظرات متفاوت و حتي

متناقضي ابراز كردند. به نظر لرد‌كرزن، سياست دولت متمركز رضاخان در جنوب با منافع بريتانيا مغايرت داشت. جورج چرچيل، كه مسئول دايره ايران در وزارت امور خارجه انگليس بود، كم و بيش با سياست حكومت متمركز رضاخان مخالف بود. او مي‌خواست سر پرسي لورن، وزيرمختار انگليس در ايران، ميان رضاخان و شيوخ و خوانين تحت‌الحماية انگليس ميانجيگري كند. در عين حال دولت بريتانيا مي‌بايست از «راه‌هاي مالي از طريق شركت نفت ايران و انگليس» به حمايت از خوانين بختياري كه عامل بسيار مهمي در حفظ منافع شركت نفت بودند، ادامه دهد و به تعهدات خود در قبال شيخ خزعل عمل كند. ديدگاه وزارت امور خارجه انگليس دست كم تا حدودي از گزارش‌هاي مأموران كنسولي در جنوب ايران، كه از سرويس سياسي هند به كار گرفته شده بودند و حضور انگليس در جنوب ايران را به منزله گسترش نفوذ حكومت هند انگليس تلقي مي‌كردند، متأثر بوده است. در نظر آنان، رؤساي عشاير جنوب، همانند راجه‌هاي نيمه مستقل هندي، حامي نفوذ انگليس بودند. بر اين مبنا رضاخان و اقدامات وي از ديد آنان خطري براي منافع انگليس محسوب مي‌شد. علاوه بر آن، حفظ مشاغل آنان نيز به حفظ رؤساي محلي در مسند قدرت‌شان بستگي داشت. چنانچه جنوب تحت كنترل دولت مركزي درمي‌آمد، آنها نيز تحت كنترل كامل سفارت انگليس در تهران در مي‌آمدند و به عوامل صرف سفارت تنزل مي‌يافتند. بدين ترتيب واكنش انگليسي‌ها در برابر سياست تمركزگرايي رضاخان درگير ديدگاه‌ها و منافع متضاد سفارت و مأموران جنوب بود. در منازعه خزعل و رضاخان نيز رويه آشكار درگيري نهان محافل بريتانيا در ايران متبلور گرديد. در يك سوي اين محافل كساني قرار داشتند كه در راستاي شكل‌گيري حكومت نظامي قدرتمند تحت هدايت رضاخان از او حمايت مي‌كردند و در سوي ديگر كساني بودند كه همچنان از ضرورت حمايت از قدرتمندان محلي سخن مي‌گفتند.

حمله رضاخان به خزعل به بهانه وادار كردن وي به پرداخت ماليات‌هاي معوقه مربوط به جنگ جهاني اول تا آن زمان، انجام شد؛ اما جرم واقعي خزعل اين نبود؛ بلكه جرم وي حمايتش از سلطنت احمد شاه قاجار بود و اين نشان از پيروزي طيف حامي تمركزگرايي در ايران داشت. با كنار رفتن كرزن در اوايل 1924 /1303ش، وزارت امور خارجه انگليس كه به تبعيت از نظر كرزن مخالف تغيير سياست عشايري انگليس در ايران بود، به‌تدريج،

هرچند نه به صراحت، به سياست تمركزگرايي رضاخان نظر مساعد نشان داد.

از نظر وزارت خارجه انگليس، ايراني با ثبات، متحد و داراي دولت مركزي قدرتمند، بهترين حائل در برابر رخنه بلشويسم به سمت هند و خليج‌فارس بود. اتخاذ سياست كشور حائل بدين معنا بود كه نهايتاً انگليس در دعواي شيخ خزعل و رضاخان كنار مي‌ايستد و اجازه مي‌دهد رضاخان هر طور مي‌خواهد با شيخ خزعل رفتار كند. با اين وضعيت، شيخ ديگر موجودي نامتعارف و نابه‌هنگام شمرده مي‌شد كه سرنوشتش تحت‌الشعاع ملاحظات مهم قرار گرفته بود؛ يعني تجديد حيات ايراني متحد و با ثبات به مثابه مانعي در برابر خطر شوروي براي هند و خليج فارس. بر اين اساس، زماني كه شيخ خزعل در بهار 1304 توقيف و به تهران اعزام شد، انگليس اين اقدام را بدون كوچك‌ترين اعتراضي پذيرفت.

علل تغيير سياست عشايري

تغيير سياست عشايري انگليس در ايران داراي علل و دلايل گوناگوني بود كه برخي از آنها اهميت زياد و برخي ديگر اهميت كمتري داشت كه در مجموع تصميم‌گيران كشور مذكور را بر آن داشت تا به يك تغيير اساسي در سياست خود در ايران دست بزنند:

تنفر تاريخي ايراني‌ها از روسيه و انگليس و همچنين عدم يكپارچگي خوانين و رؤساي ايلات و عشاير ايراني و پيوند مخالفان انگليسي‌ها با رهبران مقاومت‌هاي

محلي، موقعيت انگليسي‌ها را به شدت تضيف و متزلزل نمود. طوري كه نايب كنسول انگليس در شيراز ترور و به جان كنسول انگليس در اصفهان سوءقصد شد و حتي كار به جايي رسيد كه انگليسي‌ها نه فقط از شيراز، بلكه از بخش عمده‌اي از مناطق مركزي و جنوبي ايران، از جمله كرمان، اصفهان، همدان و كرمانشاه عقب رانده شدند. علاوه بر اين راه‌هاي تجاري و مواصلاتي انگليسي‌ها نيز با مخاطرات جدي مواجه شد. در اين ميان، برخي متحدان معروف انگليس، مثل خوانين بختياري به آلماني‌ها گرايش نشان دادند و رؤساي وفادار نيز جرأت حمايت از انگليس را از دست دادند. در اين شرايط دشوار، دولت انگليس كه با تهديد جدي مواجه شده بود تلاش كرد به شيخ خزعل، تنها حامي و پشتيبان قابل اتكاي خود، بيش از پيش نزديك شود و ضمن تجديد ضمانت‌نامه‌هاي قبلي، روابط خود را با وي تحكيم بخشد. گذشت زمان نيز قابل اعتماد و اطمينان بودن خزعل را تأييد كرد. تحكيم پيوند خزعل با انگليسي‌ها تا جايي پيش رفت كه آنها به دليل خدمات شاياني كه به سياست انگليسي‌ها در طول جنگ جهاني اول به وي نشان‌هاي شواليه امپراتوري بريتانيا، شمشير فرماندهي عالي ستاره هند و فرماندهي امپراتوري هند اعطا كردند. در مكاتبات نيز لقب اشرافي «سر» را در كنار نام وي به كار بردند.

در دوره پس از جنگ، يكي از اولويت‌هاي اساسي انگليسي‌ها، پرداختن به مسئله عشاير بود كه حدود يك چهارم تا يك سوم جمعيت ايران را تشكيل مي‌داد. برخي عشاير مانند عشاير بختياري و قشقايي در جنوب، هر يك با عشاير كوچك‌تر خود اتحاديه‌هايي تشكيل داده بودند. اين كار نه تنها قدرت فوق‌العاده‌اي به آنها داده بود، بلكه ساختار سياسي نسبتاً سازمان يافته‌اي هم به آنها بخشيده بود. در لرستان، بلوچستان، خوزستان، آذربايجان، كردستان و ساير مناطق نيز وضع كم و بيش بر همين منوال بود.

انگليسي‌ها در دو سال اول جنگ جهاني در ايران از مقاومت‌هاي عشاير ايراني در جنوب آسيب‌ها و ضربات مؤثري ديدند و حتي خطوط لوله نفت و راه‌هاي تجاري به شدت تهديد شد و نفوذشان به پايين‌ترين حد خود در ايران رسيد. آنها براي برون‌رفت از شرايط بحراني پيش آمده اقدام به تأسيس تفنگداران جنوب ايران با عنوان پليس جنوب نمودند و ضمن مداخله مستقيم در امور ايران، توانستند به طور موقت مقاومت‌هاي عشايري را در هم شكنند. به موازات آن، سياست عشايري سنتي خود را

نيز مبني بر ايجاد تفرقه در صفوف متحد عشاير مخالف انگليس، در پيش گرفتند و توانستند با شكست مخالفان، مجدداً استيلاي خود را بر مناطق غالباً عشايري جنوب برقرار نموده و منافع خود را كه بخشي از آن از طريق محافظت از مال‌التجاره‌هاي بازرگانان آن كشور بود، تأمين نمايند. اما در مجموع، به اين نتيجه رسيدند كه نمي‌توانند به سياست سنتي‌شان در قبال عشاير ادامه دهند و آن سياست در مواقع بحراني، نظير دو سال نخستين جنگ جهاني اول قابل اتكا نمي‌باشد.

نيز از اختلاف خوانين كوچك و بزرگ براي پيشبرد اهداف قدرت‌طلبانه خود، به ويژه در ميان بختياري‌ها نهايت بهره‌برداري را كرد.

هدف كلي سياست ما در اين قسمت از خاورميانه اين است كه ايران را به كشوري مقتدر كه بتواند حايل ميان مستعمرات آسيايي ما و روسيه بالشويك گردد، مبدل سازيم.

مركزي ايران حكايت مي‌كرد و همه آنها زنگ خطري براي انگليس به شمار مي‌رفت كه بايستي مهار مي‌شدند. در غير اين صورت، خطر تجزيه‌طلبي و نفوذ روسيه شوروي در ايران و به خطر افتادن منافع انگليسي‌ها حتمي بود و شايد هم جبران‌ناپذير مي‌شد. شايان ذكر است وقوع رخدادها و تحولات مذكور در ايالات و مناطق غالباً مرزي، حساسيت موضوع را براي انگليسي‌ها بيشتر مي‌كرد. از ميان تحركات عمده منطقه‌اي، سه جريان يعني؛ نهضت جنگل، قيام پسيان و شورش خداوردي خان كاملاً ماهيت غيرقومي داشتند.

رفتارها و اقدامات متناقض انگليسي‌ها در دوره گذار از سياست عشايري سنتي به سياست تمركزگرايي

انگليسي‌ها تا زماني كه همه تمهيدات لازم براي تغيير سياست عشايري خود در ايران را آماده نكرده بودند و افق تحولات چشم‌انداز كاملاً اميدواركننده‌اي را ترسيم نمي‌كرد، به منظور احتياط دست به اقدامات متناقض گوناگوني زدند تا در صورت عدم موفقيت طرح بركشيدن رضاخان به قدرت راه برگشتي پيش رو داشته باشند. بخش ديگري از سياست‌هاي متناقض آنها اقدامات ظاهري براي مستقل نشان دادن رضاخان بود. گزارش‌هاي فراواني نيز وجود دارد كه از تحريكات انگليسي‌ها در ميان ايلات و

عشاير برضد سياست تمركزگرايي رضاخان حكايت دارد. هدف آنها از اتخاذ اين رويه ظاهراً متناقض اين بود كه چهره كريه ناامني و هرج و مرج را كريه‌تر كرده و در نتيجه، نياز به امنيت و تمركز را در افكار عمومي به يك نياز جدي تبديل كنند. در ادامه به مواردي از سياست‌هاي متناقض انگليسي‌ها در دوره گذار از شرايط شبه ملوك‌الطوايفي به تمركزگرايي رضاخاني اشاره مي‌شود:

آقاي وزير پس از ملاقات امروز صبح با آن جناب مستطاب دستورالعملي از وزير امور خارجه اعليحضرت پادشاه انگلستان رسيده كه راجع به وضعيت عربستان مراسله‌اي به مفاد ذيل به عنوان جناب مستطاب عالي ارسال دارم. دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان پيشنهاد دوستانه نموده بودند كه مساعي جميله خود را براي ايجاد مصالحه دوستانه با شيخ خزعل شيخ محمره به كار برند و حضرت اشرف آقاي رئيس‌الوزراء وعده داده بودند كه هر گاه شيخ اظهار اطاعت و انقياد نمايد معظم‌له بر عليه مشاراليه استعمال قواي مسلحه نخواهد نمود. دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان افسوس دارند كه حضرت اشرف به وعده وفا نكرده و نصيحت دوستانه مشاراليها و وساطت مشاراليه را رد نموده‌اند و پيشنهاد ايشان را مورد توجه قرار نداده‌اند. بنابراين دولت پادشاه

انگلستان حال ناگزيرند كه پيشنهاد خود را مسترد و اظهار نمايند كه ديگر نمي‌توانند به شيخ محمره و به بختياري‌ها فشاري را كه براي اسكات آنها آورده‌اند ادامه دهند. هرگاه عمليات فعلي كارگذاران ايران موجب ورود صدمه و خسارات جاني و مالي به اتباع انگليس گردد دولت عليه را مستقيماً مسئول آن دانسته و عهده‌دار پرداخت كامل صدمات و خسارات مزبور مي‌شمارند. در همين حال دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان براي خود اين حق را حفظ مي‌كند كه به هر نحو و طريقي كه صلاح و مقتضي بداند از طرف خود اقداماتي براي حفظ و حراست جان و مال رعاياي انگليس به عمل آورند...

يادداشت دوم:

آقاي وزير نظر به مراسله سابق خود مورخه امروز بر حسب دستورالعمل وزير امور خارجه اعليحضرت پادشاه انگلستان محترماً مراسله رسمي ذيل را به عنوان آن جناب مستطاب ارسال مي‌دارم. بايد خاطر آن جناب مستطاب را مستحضر سازم كه در نوامبر 1914 دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان اطمينانات رسمي به جناب اجل شيخ محمره دادند كه در صورت وقوع تجاوزي از طرف دولت عليه نسبت به حوزه اقتدار معزي‌اليه نسبت به حقوق شناخته شده او يا نسبت به اموال و علاقه‌جات ايشان در ايران حاضر خواهند بود براي تحصيل راه حلي كه نسبت به خود ايشان و دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان رضايت‌بخش باشد به ايشان مساعدت لازمه بنمايند، به همين نحو دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان جميع قواي معزي‌اليه را از هرگونه تعرضات و حملات خارجي يا تجاوزات دولتي نسبت به حوزه اقتدار مزبور و حقوق شناخته شده مشاراليه يا نسبت به اموال و عمارات ايشان در ايران حفظ و حراست خواهند نمود و اطمينانات فوق را به شيخ محمره و جانشين مشاراليه كه از اعقاب ذكور او باشد، داده شده و تا وقتي كه شيخ و اعقاب ذكور او از مراعات خود نسبت به دولت عليه تصور ظني نمايند معتبر و داراي اثر است ولي مشروط به اين كه انتخاب جانشين شيخ از اعقاب ذكور او منوط باشد به مشاوره محرمانه با دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان و جلب رضايت ايشان تا وقتي كه معزي‌اليه و اعقاب ذكور مزبور رويه اطاعت نسبت به آراء و نصايح دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان را ادامه دهند و رويه‌اي كه نسبت به دولت مشاراليه رضايت بخش باشد، داشته باشند و در مقابل دولت عليه دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان جميع مساعي خود

را به كار خواهد برد كه شيخ را در وضعيت فعلي و استقلال محلي نگاه دارد. مستر چمبرلن از سر پرسي لورن خواهش نموده‌اند كه مقرر دارند قنسول ژنرال اعليحضرت پادشاه انگلستان مقيم بوشهر و يا قنسول اعليحضرت پادشاه انگلستان مقيم شيراز در صورتي كه حضرت اشرف در نقاط مزبور باشند مكاتبه رسمي به مفاد فوق تسليم حضرت اشرف آقاي رئيس‌الوزراء نمايند.

در تلگرام سر پرسي لورن به خزعل به تاريخ 23 ژوئيه1923 رفتار ظاهري و واقعي انگليسي‌ها با خزعل و وابستگي رضاخان به آنها بيشتر نمايان مي‌شود:

رئيس‌الوزراء ديروز شخصاً مرا ملاقات و استدعا كرد در تصميم خود تجديدنظر كنيم ولي من استنكاف ورزيدم. مشاراليه بيان داشت: اگر مي‌دانستم اعزام قشون موجب اعتراض شما مي‌شود اقدام نمي‌كردم. بازگشت قشون هم اشكال دارد؛ زيرا سبب كاهش حيثيت دولت مي‌شود و در مجلس نيز مشكلاتي توليد خواهد كرد. من پاسخ دادم: اگر قبلاً با من مشورت مي‌كرديد نظرات مرا درك مي‌نموديد. من با نقشه شما كاملاً مخالفم و بيم دارم دخول قواي تازه در ولايتي كه انتظام و امنيت در آن برقرار است موجد اغتشاش گردد، بدين لحاظ مايلم آن را متروك بگذاريد! حضرت اشرف گفت: آمادگي دارد به سرداراقدس رسماً اطمينان دهد كه عزيمت نيروها موجب مداخله در كارهاي وي نخواهد شد...

تعلل كرده بود. علت مي‌تواند بيم از احتمال واكنش منفي محافل مذهبي باشد. ضمن اين كه در مورد آتيه عراق و تركيه بين محافل سياسي انگليس اختلاف نظر وجود داشت.» اما دليل هرچه بود ويلسون، رئيس شركت نفت ايران و انگليس كه در اين زمان در بصره اقامت داشت، شروع به تحريك عشاير براي حمله به اماكن دولتي در خوزستان كرد و بحران خوزستان را فرا گرفت. اسلحه‌اي هم كه در اختيار شورشيان قرار گرفته بود شبانه با خودروهاي شركت نفت در اختيار آنها قرار گرفته بود. هدف از اين تحريكات به رسميت شناختن قيموميت انگليس بر عراق از سوي دولت ايران بود. رضاخان آن را پذيرفت و بعد از آن شورش ويلسون نيز خوابيد. رضاخان در جواب گزارش كفيل حكومت خوزستان در مورد اهداف شورش خوزستان، كه يكي از آنها شناسايي قيموميت انگليس بر عراق بود، پاسخ داد: «به حاكم محمره دستور دهيد بر طبق تصويب مجمع ملل در نقاط كه فاقد نماينده حكومت بين‌النهرين مي‌باشد، اظهارات قونسول‌هاي انگليس راجع به اتباع بين‌النهرين را مورد توجه قرار داده و بپذيرند؛ حكومت محمره اين دستور را به موقع اجرا گذارد.» اين به معني پذيرش قيموميت بود.

پيوند رضاخان با سياست عشايري انگليس و گزينش و تأييد نهايي وي

در نهايت انگليسي‌ها در مسئله خزعل نشان دادند حمايتشان حد و مرز مشخصي دارد. زماني كه آنها در مورد نتيجه‌بخش بودن اقدامات رضاخان اطمينان يافتند، رسماً و با تمام توان از وي حمايت كردند و به سران عشاير متحد سابق هم تفهيم كردند كه بايد تسليم تمركزگرايي شوند و بديل يا انتخاب ديگري وجود ندارد.

انگليسي‌ها در عين حال كه با رضايت شاهد تحكيم قدرت رضاخان در تهران و شمال كشور بودند، با گسترش قدرت او به جنوب، كه در آن جا انگليسي‌ها هنوز روابط نزديك خود را با برخي از رؤساي عشاير نيمه‌مستقل و نيمه‌خودمختار، به‌ويژه شيخ خزعل و خوانين بختياري، حفظ كرده بودند، دست كم تا سال 1302ش مخالفت مي‌ورزيدند. در سال 1301ش اگر آنها حق انتخاب بين رضاخان و شيخ خزعل را داشتند، به احتمال زياد خزعل را ترجيح مي‌دادند. اما خطر رو به تزايد گسترش بلشويسم و موفقيت رضاخان در سركوب نفوذ بلشويك‌ها در شمال ايران، اين نويد را به انگليسي‌ها داد كه بتوانند به سياست متناقض خود در جنوب پايان دهند و حكومتي متمركز تحت رياست رضاخان را به سياست سنتي وابستگي به رؤساي عشاير محلي ترجيح دهند و پيوندهاي خود را با رؤساي عشاير جنوب بگسلند. بر اين مبنا رضاخان در مهر ماه 1301 از لورن پرسيد كه آيا انگليس ترجيح نمي‌دهد كه به جاي يك مشت رؤساي محلي حريص با يك قدرت مركزي قوي معامله كند؟ او پاسخ داد ترجيح مي‌دهد به شرط اين كه قدرتي با ثبات و منسجم باشد. اين در حالي بود كه شيخ‌خزعل سرگرم ايجاد اتحاديه قبيله‌اي از رؤساي عشاير جنوب بود. خزعل علاوه بر برقراري روابط با برخي خوانين بختياري و والي پشتكوه، قدرتمندترين رئيس عشاير لر، با قوام‌الملك، رئيس ايلات خمسه و صولت‌الدوله، رئيس ايل قشقايي هم در تماس بود. چيزي كه ترديد انگليسي‌ها را در اين مقطع همچنان حفظ مي‌كرد اين بود كه رضاخان هنوز نيرو و امكانات كافي براي موفقيت در جنوب را نداشت. از طرف ديگر، انگليسي‌ها نيك مي‌دانستند كه شكست رضاخان در جنوب احتمال نفوذ و حتي افتادن شمال به دامن بلشويسم را به دنبال خواهد آورد. در نهايت نيز آنها مي‌ترسيدند كه مسئله درگيري براي محافظت از تأسيسات نفتي پيش آيد و از طرف شيخ خزعل خودمختاري خوزستان مطرح شود.

در نظر رضاخان همبستگي با عشاير جايگاهي نداشت و آنان را مراكز قدرت‌هاي رقيب و مزاحم براي فشار به دولت مركزي مي‌دانست. رضاخان چنان بر اراده خود براي ايجاد دولت مركزي قدرتمند اصرار ورزيد كه وزيرمختار انگليس در ايران را متقاعد به حمايت از خود نمود. لورن در شهريور 1302 به وزارت امور خارجه كشورش نوشت:

بايد به خاطر داشت كه تهران معيار نهايي روابط ما با ايران است. و اين كه يكپارچگي شاهنشاهي ايران به طور كلي در درازمدت براي منافع بريتانيا بسيار حياتي‌تر از سلطه محلي يكي از تحت‌الحمايگان خاص ماست.

البته انگليسي‌ها و به ويژه لورن در روزهاي اول سال 1302ش هنوز از ثبات حكومت متمركز رضاخان مطمئن نبودند و از آن جا كه قشون نيز به ثبات او بستگي داشت و در صورت از ميان رفتن احتمالي وي فرومي‌پاشيد، لذا سياست منطقه نفوذ در جنوب را همچنان حفظ كردند و منتظر تحولات آينده ماندند. اما از اواخر ارديبهشت لورن بر ترديدهاي خود چيره شد و در گزارشي نوشت:

زمان معامله با سياست تمركز قدرت رضاخان اينك به هر شكل فرا رسيده است و بايد تصميم قاطعي گرفته شود. به عقيده من منافع اصلي ما حاكي از اتحاد با رضاست.

به نظر لورن، شركت نفت انگليس و ايران نيز مي‌تواند توافق‌هاي خود با رؤساي محلي را زير پا بگذارد، زيرا رضاخان كرارا ًخود را متعهد كرده بود كه مسئوليت محافظت از حوزه‌هاي نقتي را بر عهده گيرد. لورن به اين نتيجه رسيده بود كه رضاخان موهبتي براي انگليس است كه مي‌تواند جلو تحريكات، مخالفت‌ها و دسايس احتمالي را بگيرد و او بهترين تضمين براي صيانت از منافع بريتانياست. البته انگليسي‌ها به طور كامل اقدامات رضاخان را تحت كنترل و نظارت خود داشتند و به صورت محرمانه او را از هرگونه اقدام خلاف منافع و مصالح خود بازداشته بودند. سر چارلز موري در ضمن گزارشي به تاريخ نوامبر 1924 در مورد قدرت نمايي رضاخان در جنوب مي‌نويسد:

روشن است كه حتي اگر رئيس‌الوزرا خواهان و قادر به انجام اقدامي براي اين مملكت باشد، البته به شيوه نظامي، باز هم چيزي جز يك عروسك خيمه‌شب بازي نيست كه به خواست انگليسي‌ها حركت مي‌كند و جزئي از نقشه بريتانيا در جنوب است؛ وي لزوماً پيروز اين جنگ خواهد بود، چرا كه همواره شايسته اجراي برنامه‌هاي ايشان بوده است.

گزارش‌هاي گوناگون لورن به وزارت امور خارجه انگليس در تأييد رضاخان براي تأمين اهداف يادشده، در نهايت مقامات لندن را متقاعد كرد كه از او حمايت كنند و

به سياست تمركز تن دهند، حتي اگر بعضي عواقب نامطلوب را در پي داشته باشد. بر آن اساس، شيخ خزعل و ساير متحدان ديروزي خود را به دست حوادث سپردند. سرچارلز موري در مورد خيانت و بي‌وفايي انگليسي‌ها به خزعل مي‌گويد: «خزعل صادقانه در خدمت سياستي بود كه همراه با جنازه بنيانگذارش، لرد كرزن، به خاك سپرده شد».

واكنش‌هاي نيروهاي سياسي و رؤساي ايلات و عشاير به تغيير سياست عشايري

زماني كه خطر رضاخان بر تداوم حيات ملوك‌الطوايفي و رؤساي عشاير مخالف تمركزگرايي مسلم گرديد آنها واكنش‌هاي گوناگون و متفاوتي از خود نشان دادند:

ضرورت تغيير سياست انگليس در مورد شيخ خزعل معتقد بود تعهدات انگليسي‌ها به خزعل مربوط به زماني است كه ايران ارتش قابل ذكري نداشته باشد، ولي با روي كار آمدن رضاخان ارتش ايران نيروي قابل ملاحظه‌اي به شمار مي‌رود و از طرف ديگر حكومت ايران از ماهيت و حدود تعهدات انگليس به خزعل اطلاعي ندارد و خزعل را يك تبعه ساده ايران مي‌داند و هيچ‌گونه استقلال داخلي رؤساي طوايف را تحمل نمي‌كند. علاوه بر آن، استقرار نظم و ثبات در ايران با يك حكومت مركزي تأمين مي‌شود و دولت انگليس بايستي از يكپارچگي ايران حمايت نمايد.

بر مبناي نظرات ذكر شده، در سال 1302ش كنسول انگليس در اهواز به خزعل اطلاع داد در صورت شورش وي دولت انگليس قادر به حمايت از وي نخواهد بود و حمايت انگليس از او منوط به وفاداري و انجام تعهداتش نسبت به حكومت مركزي ايران خواهد بود. اما خزعل بر ضد دولت مركزي شوريد. هدف شورش قومي- قبيله‌اي وي تجزيه استان خوزستان با عنوان عربستان آزاد بود. شورش وي با تشكيل اتحاديه عشاير جنوب و پيوستن و اتحاد غلامرضاخان اميرجنگ والي پشتكوه؛ مهم‌ترين رهبر قبايل لرستان و مرتضي‌قلي‌خان بختياري و امير مجاهد و حاج شهاب‌الدوله از رهبران قبايل بختياري و تعداد زيادي از طوايف عرب چون بني‌تميم، آلبوسوف، الدريسي، مجبوم، الراويه، بيت عمر، بيت فرج، بيت كرم، الباويه و ازكان در سال 1303ش به اوج خود رسيد. اين غائله از جمله بحران‌هايي است كه انگليس در فراز و فرود آن نقش محوري ايفا كرده است.

در مجموع انگليسي‌ها تا زماني كه سياست عشايري خود را در پيوند با حمايت از خزعل مي‌ديدند از وي حمايت كردند، اما پس از مشاهده و تجربه ناامني و به‌ويژه حضور روس‌ها در شمال ايران و تشديد تهديدات كمونيستي، حمايت از تشكيل حكومت مركزي قدرتمند را از سوي رضاخان ترجيح دادند و سياست عشايري مبني بر برقراري رابطه با رؤساي عشاير و تضعيف حكومت مركزي را كنار نهادند.

فهرست منابع و مآخذ

در برخورد با شيخ خزعل)»؛ در مجموعه مقالات همايش بين‌المللي خليج‌فارس در گستره تاريخ، به اهتمام اصغر منتظرقائم، جلد دوم، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1384.

ترجمه مرتضي ثاقب‌فر، تهران، جامي، 1383.

سند شماره 1

سند شماره 2

سند شماره 3

سند شماره 4

سند شماره 5

سند شماره 6

سند شماره 7

سند شماره 8

سند شماره 9

سند شماره 10

سند شماره 11

سند شماره 12

پانوشت‌ها

.30 ،26 ،25 ، 1. آرشيو مؤسسه...، ش ب 22

. 2. تئودور سترانك، صص 171 146

. 3. آرشيو مؤسسه...، ش ب 34

.65- 4. واعظ شهرستاني، صص 85

.12- 5. خاطرات سري...، صص 15

. 6. همان، ص 16

. 7. همان، ص 23

.147/ 8. شهبازي، ص 2

.148- 9. همان، صص 150

. 10 . همان، ص 151

. 11 . همان، ص 153

.123- 12 . آقاحسيني، صص 126

. 13 . مقصودي، ص 255

.244- 14 . صباحي، صص 245

. 15 . همان، ص 249

. 16 . همان، ص 270

.317- 17 . كرونين، صص 318

.237- 18 . مجد، انگليس و اشغال ايران...، صص 246

. 19 . تئودور سترانك، ص 266

. 20 . كجباف، ص 299

.144-145/ 21 . شيخ الاسلامي، صص 1

.318- 22 . كرونين، صص 319

. 23 . گارثويت، ص 229

.98- 24 . راضي، صص 105

.80- 25 . زرگر، صص 83

.212- 26 . پوربختيار، جامعه بختياري و تحولات...، صص 217

.298- 27 . همان، صص 301

. 28 . آباديان، بسترهاي تأسيس...، صص 35 33

.164/ 29 . شيخ الاسلامي، 1

.243- 30 . مقصودي، 244

.85- 31 . واعظ شهرستاني، 86

.389- 32 . ملائي تواني، 390

.285- 33 . تئودور سترانك، 287

.332- 34 . كرونين، 335

. 35 . همان، 351

.313 - 36 . مجد، از قاجار به پهلوي...، صص 314

.91- 37 . صفايي، كودتاي 1299 ، صص 93

.97- 38 . كودتاي 1299 ، صص 99

. 39 . پورشالچي، ص 9

40 . همان، ص 518

539 ؛ اسناد ضميمه، ،442 ،284 ، 262 ؛ آرشيو مؤسسه ...، ش ب ، 252 - 41 . در تكاپوي تاج و تخت ...، صص 265

. سند شماره 2

. 473 ؛ اسناد ضميمه، سند شماره 1 ،481 ، 42 . آرشيو مؤسسه...، ش ب 532 و 505

.236 - 43 . صباحي، صص 238

. 44 . همان، ص 241

. 45 . همان، ص 242

. 46 . همان، ص 243

. 47 . آباديان، بسترهاي تأسيس...، ص 102

. 48 . مجد، از قاجار به پهلوي...، ص 322

.255 - 49 . صباحي، صص 256

. 50 . مجد، از قاجار به پهلوي...، ص 333

. 51 . اسناد ضميمه، سند شماره 3

.13- 254 ؛ سفرنامه خوزستان، صص 18 - 52 . در تكاپوي تاج و تخت...، صص 265

.481- 53 . آباديان، بسترهاي تأسيس...، صص 482

.483 - 54 . همان، صص 486

. 55 . صباحي، ص 255

. 56 . انصاري، ص 227

. 57 . ذوقي، ص 510

. 58 . مقصودي، ص 253

.183- 59 . خاطرات نخستين...، صص 187

اشغال همدان توسط نيروهاي انگليسي

در جنگ جهاني اول و دوم

ابوالفتح مؤمن*

مقدمه

جنگ جهاني اول (1333ق) در حالي آغاز شد كه دوران نيابت سلطنت ميرزاابوالقاسم‌خان ناصرالملك پايان يافته و احمد شاه قاجار تازه تاج‌گذاري كرده بود. دولت ايران از همان آغاز جنگ رسماً اعلام بي‌طرفي كرد.

وزارت داخله در 18 ذيحجه 1333 در تلگرافي به حكمران همدان از او خواست بي‌طرفي دولت ايران را به مأموران خارجي مقيم همدان از جمله كنسولگريهاي انگليس، روس و آلمان اعلام نمايد.

با وجود بي‌طرفي ايران در جنگ جهاني اول، طرف‌هاي درگير به خاك ايران تجاوز كردند؛ و كشوري كه هزاران كيلومتر از ميدان‌هاي اصلي جنگ دور بود، صحنة تاخت و تاز قواي روس و انگليس و عثماني شد؛ و از سه ناحيه مورد حمله نظامي قرار گرفت. روسيه از شمال، عثماني از غرب و انگليسي‌ها از جنوب وارد ايران شدند. نتيجه اين تجاوزها براي مردم ايران، كه هيچ نسبت و رابطه‌اي با جنگ نداشتند، قحطي و مرگ و ويراني و خسارات فراوان بود. در اين بين همدان به سبب موقعيت جغرافيايي و سوق‌الجيشي در غرب ايران، از اين تهاجمات در امان نماند. در جنگ جهاني دوم نيز اين واقعه تكرار شد. در اين مقاله تلاش بر آن است كه با تكيه بر اسناد و منابع معتبر به سئوالاتي همچون: علت اشغال

همدان توسط انگليسي‌ها در اين دو جنگ چه بود؟ واكنش مردم، مبارزين و روحانيون در مقابل اين اشغال چگونه بود؟ تبعات سياسي، اجتماعي و اقتصادي اين حضور نيروي بيگانه در همدان چه بود و مردم به چه مشكلاتي دچار شدند؟ راه حل نيروهاي انگليسي براي ساكت كردن مردم و مبارزين چه بود؟ در نهايت طبقات مردم در اين مبارزه چه نقشي داشتند، از چه راههايي به مقابله مي‌پرداختند و واكنش دولت مركزي و حكومت محلي چه بود؟ پاسخ داده شود.

فعاليت دولت متخاصم در همدان

شهر همدان در آستانه جنگ جهاني اول از نظر اقتصادي، سياسي و اجتماعي ثبات و امنيت كافي نداشت و مردم در مشكلات اوليه زندگي و كسب معيشت دست و پا مي‌زدند. در سال 1331ق، مردم اين شهر از رفتار و عملكرد حاكم وقت، مظفرالملك، به تهران شكايت نموده و بازار و دكان‌ها را تعطيل كردند. عبدالحسين ميرزا فرمانفرما، به عنوان والي غرب كشور، عباس‌ميرزا فرزندنش را با حقوق ماهانه پانصد الي ششصد تومان با عنوان حاكم روانه همدان كرد.

انتصاب عباس‌ميرزا سالارلشكر به حكمراني همدان نيز نتوانست انتظام چنداني به شهر دهد؛ چرا كه فعاليت كشورهاي درگير جنگ جهاني اول نظير روس، انگليس، عثماني و آلمان در همدان به منظور جذب نيرو و تغيير شرايط به نفع خود، موجب اغتشاش، هيجان و گاه درگيري در سطح شهر مي‌شد.

قبل از ورود به بحث درباره اشغال همدان توسط نيروهاي انگليسي، شايسته است به اعتبار و نفوذ هر كدام از دول متخاصم در جنگ جهاني اول در همدان پرداخته شود.

روس و انگليس در تلاش براي كنترل امور و اوضاع شهر همدان و منطقه، از مؤسسات وابسته خود، همانند كنسولگريهاي دو كشور، بانك شاهنشاهي و استقراضي و ميسيونرهاي مذهبي بهره مي‌گرفتند و سياست‌هاي خود را از اين راه اعمال مي‌كردند. علاوه بر اين مؤسسات مي‌توان از طرفداران و هواداران اين دو كشور در شهر همدان ياد كرد. اين گروه شامل اتباع انگليسي و روس مقيم شهر، اقليت‌هاي مذهبي يهودي و ارامنه و برخي از تجار و بازرگانان و خوانين منطقه بود. درباره نفوذ هواداران روسيه بايد به يك نيروي فعال و تأثيرگذار با تشكيلات گسترده و منظم، يعني نيروي قزاق

اشاره كرد. قزاق‌ها اگرچه حقوقشان را از دولت ايران مي‌گرفتند وابستگي تام و تمام به روس‌ها داشته و توسط فرماندهي روسي رهبري مي‌شدند.

كنسولگريهاي دو كشور، به ويژه انگلستان، از رهگذر اعمال نفوذ و اطلاعاتي كه توسط كارمندان بانك شاهنشاهي و استقراضي و اتباع خود، از ايلات و عشاير و وضعيت منطقه به دست مي‌آوردند، سعي مي‌كردند با تطميع، سواران عشاير و ايلات را به نفع خود بسيج كنند و در عين حال از نفوذ رقباي خود در ميان اين نيروي كم هزينه و بومي جلوگيري كنند.

روس و انگليس برخلاف اتباع كشورهاي عثماني و آلماني داراي سابقه و نفوذ زيادي در مسائل سياسي و اقتصادي شهر بودند.

بيشتر كارهاي بازرگاني و تجارتي، آموزش در مدارس و امور بانكي و كار در مراكز درماني همچون درمانگاه‌هاي همدان در اختيار آنان بود. علاوه بر اتباع روس و انگليس، يهوديان و ارامنه شهر، كه جمعيت زيادي را شامل مي‌شدند و در امور اقتصادي و بازار فعاليت مي‌كردند، به علت اينكه اكثراً طرف تجاري و بازرگاني روس و انگليس بودند و كالاها و اجناس مصرفي و غيرمصرفي از سوي بازرگانان و شركت‌هاي روسي و انگليسي تأمين مي‌شد، از جمله طرفداران و وابستگان روس و انگليس در همدان محسوب مي‌شدند. همين جمعيت نيز در جريان جنگ و دست به دست شدن شهر صدمات اقتصادي زيادي ديدند. البته هر وقت منافع و موقعيت اين گروه به خطر مي‌افتاد، كشورهاي مذكور نيز به كمك آنان مي‌شتافتند. چنانكه در جريان شورش سال 1315ق و فتواي ملاعبدالله بروجردي درباره يهوديان، دولت انگليس از يهوديان حمايت و به دولت ايران اعتراض نمود.

در جريان جنگ جهاني اول خوانين و زمين‌داران بزرگ منطقه به روس و انگليس گرايش داشتند.

اما روحانيان و طرفداران اتحاد اسلام و آزاديخواهان و دمكرات‌ها و نيروهاي ملي، بيشتر به آلمان و عثماني گرايش داشتند؛ اين گرايش البته نه از سر وابستگي و روابط پنهاني بود؛ بلكه عامل اصلي اين گرايش نفرت مردم ايران از روس و انگليس بود.

در سال 1334ق پس از اشغال شهر از سوي روسها، در پي مذاكرات محرمانه ژنرال باراتف و اميرافخم، حسام‌الملك اميرافخم در 16 رجب 1334ق به حكمراني همدان منصوب شد و در شورين خلعت حكمراني پوشيد.

حسين‌علي‌خان ضياء‌الملك دوم قراگوزلو با كمك اميرافخم براي الحاق به قواي روس در سال 1334ق، اقدام به گردآوري سپاهي متشكل از مردم شهر و روستا و عشاير نمود و به دنبال تصرف شهر توسط قواي عثماني و عقب‌نشيني روس‌ها، اميرافخم نيز به قواي روس پيوسته و همراه آنان از شهر خارج شد و شهر بدون حاكم ماند. آلمان و عثماني نيز همانند دول روس و انگليس از دو طريق برنامه‌ها و اهداف خود را ساماندهي و اجرا مي‌كردند. اول از طريق كنسولگريها و اتباع خود و ديگر از طريق طرفداران خود در شهر همدان كه روز به روز بر تعداد آنها افزوده مي‌شد.

از ورود نيروهاي روس به همدان، البته بعد از نبردهاي ماههاي محرم و صفر با ژاندارمها و نيروهاي مردمي و شكست آنان، تا وقوع انقلاب روسيه در 1917/1336ق/1295ش شهر و منطقه همدان چندين بار بين روس و عثماني دست بدست شده و خسارات زيادي ديد. با خروج نيروهاي روسي از همدان، انگليسها براي حفظ منافع خود در ايران و هندوستان و مبارزه با بلشويكها تصميم به اعزام نيرو به ايران گرفتند؛ و ژنرال دنسترويل براي اين منظور از بغداد به سوي همدان حركت كرد.

حضور انگليسي‌ها در همدان تا پيش از اين منحصر به تعدادي اتباع انگليسي ساكن همدان، كاركنان كنسولگري و بانك شاهي و تعدادي مأمور نظامي بود. پس از انقلاب روسيه و تخليه ايران توسط قواي روس و صلح آنان با آلمان در اواخر جنگ، پاي نيروهاي نظامي انگليس به همدان و منطقه غرب ايران باز شد. پس از خروج قواي روس، نيروي زيادي به منطقه غرب و شمال غرب ايران اعزام كردند تا اين مناطق را كه تاكنون در تصرف آنها نبود، به تصرف خود درآورند. جلوگيري از نفوذ كمونيسم در ايران، مبارزه با قيام جنگل و ممانعت از اتحاد و ارتباط آنان با بلشويك‌هاي انقلابي و سركوب آنان، هدف اصلي انگليس از اعزام نيرو به منطقه بود. نقشه آنان اين بود كه مسير بغداد، قزوين، همدان و گيلان را در تصرف داشته باشند تا بتوانند از اين راه در موقع لزوم به خاك روسيه حمله كنند؛ و يا به قواي ضدكمونيستي ياري رسانند. با توجه به همين سياست، انگليسي‌ها ژنرال دنسترويل را مأمور كردند تا با همراهان خود از بازماندگان سربازان گرسنه و سرگردان روسي در همدان سپاهي فراهم آورد، و ساكنان قفقاز را بر ضد روس‌ها برانگيزاند. او در 13 ربيع‌الاول 1336 از بغداد به سوي ايران حركت كرد.

در گزارشي از حكومت كرمانشاه به وزارت امور خارجه در خصوص حركت

نيروهاي انگليسي به سوي همدان آمده: «امروز متجاوز از سيصد اتومبيل كه [در] هر يكي سه يا چهار نفر نظامي انگليسي [بود] از طرف بغداد وارد [شده] يكسر به طرف همدان رفتند». در همدان صاحب‌منصبان انگليسي در منزل رئيس بانك شاهنشاهي شعبه همدان با باراتف فرمانده نيروهاي روسي، ملاقات كرده و هماهنگي‌هاي لازم را به عمل آوردند. دنسترويل در كمتر از يك ماه از مسير كرمانشاه و همدان خود را به انزلي رسانيد؛ ولي روسهاي بلشويك كه در انزلي با ميرزاكوچك‌خان همكاري مي‌كردند، راه را بر دنسترويل بستند و او به ناچار به همدان بازگشت. او در همدان با بيچرايف، فرمانده روس، كه هنوز سربازاني را در همدان تحت فرمان خود داشت، رابطه دوستي برقرار كرد و با كمك مالي انگلستان او را حاضر به همكاري با خود نمود. انگليسي‌ها بيچرايف را تطميع كردند و با او قراردادي منعقد ساختند. ماده اول اين قرارداد اين بود كه «بيچرايف قواي خود را از حدود ايران خارج نكند تا انگليسي‌ها بتوانند مواضع او را با قواي خود اشغال نمايند».

دنسترويل بازگشت نيروهاي انگليسي را از رشت به همدان، چنين گزارش مي‌كند:

ورود ما شهر را به هيجان و غليان انداخت و شايعاتي در شهر منتشر شد مبني بر اينكه ميرزاكوچك‌خان ما را در رشت نگاه داشته و پس از اخذ طلا و نقره و اشياي قيمتي ترحماً مرخص كرده است. به ما به چشم شكست‌خورده و مغلوب نگاه مي‌كردند و خيال اينكه زودتر ما را از شهر بيرون كنند، اين دفعه قوي‌تر شده بود... با شرايط موجود تصميم بيرون كردن از شهر از طرف اهالي ممكن بود توليد زحمت نمايد. زيرا مجالس ميتينگ در مساجد منعقد كرده و قطعنامه شديد‌اللحني به ديوار مي‌چسبانند.

دمكرات‌ها شديداً عليه حضور انگليس‌ها در همدان تبليغات مي‌كردند. معاريف و مشاهير دمكرات‌هاي همدان، رضاخان برهان‌المتكلمين، جلال‌الممالك، ظهيردفتر و احسان‌الله‌خان بودند. رهبرشان محمدحسن‌خان فريدالدوله بود. آنان تمام مشكلات اجتماعي، سياسي، فرهنگي و اقتصادي همدان را ناشي از حضور نيروهاي بيگانه (انگليس) مي‌دانستند، به همين دليل خواهان تخليه فوري همدان از نيروهاي انگليسي بودند. در مقابل تقاضاهاي مردم، ماژور دنسترويل اعلاميه‌اي در اين باره، صادر كرد.

«توقف انگليسي‌ها در اينجا موقتي خواهد بود و ابداً خيال ندارند در اين ناحيه ايران مدت زيادي اقامت نمايند. اقامت موقتي انگليسها به جهت مراقبت عمليات قواي

ترك‌ها است. در كليه ممالك و نواحي، اولين وظيفه ما امداد و مساعدت با اهالي بوده و به هر كجا كه بيرق انگليسي وارد شود، به نام آزادي و صلح و رفاه عمومي به اهتزاز [در] مي‌آيد.»

به دنبال اعلاميه دنسترويل، آزادي‌خواهان و دمكرات‌هاي همدان به رهبري محمدحسن‌خان فريدالدوله اعلاميه صادر و در شهر پخش كردند. در اين اعلاميه آمده بود:

ژنرال انگليسي مي‌گويد كه براي صلح و رفاه عمومي به اينجا وارد شده است. آيا ما از ايشان خواهش كرده بوديم؟ بهتر است اين صلح و رفاه را در مملكت خودشان برقرار نمايند. ما كه تاكنون در اين زمينه از آنها تمنايي ننموده‌ايم. ايران در يك موقعي متمدن بود كه انگليسي‌ها حتي معناي آن را نمي‌دانستند بفهمند به علاوه ما احتياجي نداريم كه از آنها چيزي بياموزيم.

از آنجايي كه آزادي‌خواهان و دمكرات‌ها با نهضت جنگل و ميرزاكوچك‌خان ارتباط داشتند، اخراج انگليسي‌ها از همدان را يكي از وظايف عمده مي‌دانستند.

دمكرات‌ها در نامه‌اي به ميرزاكوچك‌خان خواهان كمك و اجازه او براي اين كار شدند:

انگليس در اينجا توقف دارند و عده آنها خليلي قليل است. با اجازه و موافقت شما مي‌توانيم بر عليه آنها قيام كرده و بلكه آنها را نابود نماييم. ولي در آن عمل كمك شما خيلي لازم است اهالي و رؤساي شهر عموماً طرفدار شما هستند و ما منتظر اشاره شما هستيم. پول ما هم كم است.

نيروهاي انگليسي در مقابل اين اقدامات آزادي‌خواهان، يك سرويس اطلاعاتي محلي به رهبري كاپيتان ساوندرس كه بر اوضاع همدان واقف بود، تشكيل دادند. آنها بدين وسيله اطلاعات لازم را جمع‌آوري مي‌كردند و با نفوذ در افرادي كه در تلگراف‌خانه و اداره‌هاي دولتي بودند، سعي داشتند كه اوضاع را در كنترل خود داشته باشند. از طرف ديگر، با برگزاري مسابقات ورزشي و تفريحي، از جمله فوتبال، تلاش مي‌كردند كه بيشتر با مردم در ارتباط باشند و زمينه نفوذ خود را فراهم سازند. راه ديگري كه انگليسي‌ها در پيش گرفتند، ديد و بازديد با خوانين و اعيان و اشراف شهر بود. در ملاقات با نظام‌السلطان، حاكم وقت همدان، كه يكي از دمكرات‌هاي افراطي محسوب مي‌شد، وي از دنسترويل پرسيد: «از كجا آمده‌ايد؟ براي چه آمده‌ايد؟ آيا عده شما زياد است؟»

ملاقات بعدي آنها با اميرافخم قراگوزلو بود. اميرافخم در آن ملاقات گفت خيلي

خوشوقت است از اينكه مي‌تواند قشون انگليسي را در اين قسمت ايران مشاهده كند. همچنين اظهار داشت زير بار هر اداره و سيستمي مي‌رود، الا دمكرات‌ها. اميرافخم چشم ديدن دمكرات‌ها و سياسيون و به ويژه حاكم را نداشت. كدورت بين او و حكومت از آنجا ناشي مي‌شد كه حكومت برحسب وظيفه خود مبالغ هنگفت بقاياي ماليات امير را مطالبه كرده بود. امير مفخم طرفدار روسها و انگليسها بود و در زمان تسلط روسها بر همدان از سوي آنان حكمران همدان شد.

آزادي‌خواهان و دمكراتها كه از طريق مطبوعات، از جمله روزنامه‌هاي اكباتان، اتحاد، افسانه و ... به مبارزه با انگليسي‌ها ادامه مي‌دادند، در مقابل ترفند ديد و بازديد انگليسي‌ها آرام ننشستند و نامه‌هايي با جوهر قرمز (رنگ خون) در كاغذي با نقش اسلحة موزر براي افرادي كه با انگليسي‌ها مراوده داشتند ارسال كردند. به اين مضمون كه همه مي‌دانند وي (مخاطب نامه) خود را به انگليسي‌ها فروخته و پول گرفته، اگر به مراوده با انگليسي‌ها ادامه دهد كشته خواهد شد.

از طرف ديگر انگليسي‌ها براي اينكه بتوانند مردم همدان را در مقابل هم قرار دهند، سعي كردند از همان سياست «تفرقه بينداز و حكومت كن» استفاده نمايند. بر اين اساس شروع به تبليغ و جذب افراد در كسوت نظامي‌گري كردند. حاكم همدان به وزارت داخله در اين مورد چنين گزارش مي‌دهد: «انگليسها چند نفر از اهالي همدان را به اطراف فرستاده‌اند جهت گرفتن سوار و پياده نظام در شهر هم تابلو زده‌اند بعنوان محل تقاضاي خدمت نظامي.»

دمكرات‌ها و مبارزين همدان نيز با صدور اعلاميه‌اي مردم را از اين كار برحذر داشتند:

... خدمت‌كنندگان به انگليس گرفتار غضب و انتقام ملت خواهند شد و دشنه جلاد هر كس را كه متشبث به اين عمل پست شود سزايش را به دستش مي‌گذارد.

بدنبال تشديد فعاليت مردم به رهبري دمكراتها و روحانيون عليه انگليسي‌ها، فرمانده آنان، دنسترويل، تنها چاره كار را دستگيري و تبعيد آنان ديد، او ابتدا فريد‌الدوله گلگون، رهبر دمكراتها را دستگير و يكسره به هندوستان تبعيد كرد. از روحانيون نيز شيخ‌علي ثقة‌الاسلام همداني كه طرفدار اتحاد اسلام بود، به همان سرنوشت دچار شد. انگليس‌ها با اين حركت به زعم خود توانستند همدان را به مكاني امن براي خود تبديل كنند.

حضور انگليسي‌ها در همدان موجب ناامني اقتصادي و اجتماعي و قحطي شديد در

شهر شد؛ به طوري كه قيمت گندم به خرواري 40 قران و نان لواش مني 9 الي 13 قران رسيد و لپه و نخود از مني 1 قران به 4 قران فروخته مي‌شد. قحطي نان و مواد غذايي در همدان چندين علت داشت: 1. هواي نامناسب و خشكسالي در غرب كشور در سال 1335ق؛ 2. خريدهاي بيش از اندازه گندم و مواد غذايي توسط قواي روس، عثماني و سپس انگليسي‌ها؛ 3. گراني و بالا رفتن بي‌سابقه قيمت مواد غذايي و احتكار آن توسط ملاكين، خوانين و سرمايه‌داران. در اين وانفسا نيروهاي انگليسي با اعزام افراد به اطراف همدان به جمع‌آوري مواد غذايي و گندم مي‌پرداختند.

هرچند در برخي از منابع آمده: «... انگلستان در شهرهاي شيراز و همدان براي نان، يارانه‌اي مي‌پرداخت و آرد وارد مي‌كرد تا هم موجب كاهش قيمت شود و هم مردم را آرام كند» اما واقعيت اين است كه نيروهاي انگليس از اين آرد و نان براي نيروهاي خودشان استفاده كرده و بين تعداد محدودي از مردم همدان كه توسط نيروهاي انگليسي در جاده‌سازي در گردنه اسدآباد به همدان به كار گرفته شده بودند، توزيع مي‌شد، آن هم به صورت جيره‌بندي و كوپني و در قبال كار روزانه. خاطرات دنسترويل به خوبي اين موضوع را تأييد مي‌كند. اين در حالي بود كه انگليسي‌ها براي ديگر نيروهاي خود كه در خارج از همدان بودند، اقدام به خريداري گندم مي‌كردند و آن را به ساير جاها مي‌فرستادند كه اسناد به خوبي گواه اين مطلب است به همين دليل موجب نارضايتي مردم و شكايت حكومت همدان به مركز شد. دنسترويل با صدور اعلاميه‌اي علت گراني گندم را چنين بيان كرد:

گندم را ما خريداري نمي‌كنيم و برعكس؛ با تمام قواي خود به قحطي‌زدگان كمك مي‌كنيم و قيمت‌هاي سنگين كنوني جنس، به واسطه خريداري جنس از طرف ما نيست؛ زيرا ما گندم خريداري نمي‌كنيم، بلكه ترقي قيمت جنس به واسطه عمليات دستجات دمكرات‌ها است كه انبارداران و خبازان را بي‌جهت مرعوب كرده و وادار مي‌كنند كه مظنه جنس را به طور مصنوعي بالا برده و مردم را برعليه ما برانگيزانند.

برخلاف ادعاي دنسترويل، يكي از كساني كه مواد غذايي را احتكار مي‌كرد، اميرافخم شوريني بود كه از دشمنان سرسخت آزادي‌خواهان و دمكراتها و برعكس، از دوستان و طرفداران روس و انگليس به شمار مي‌رفت.

قحطي در همدان به حدي شديد بود كه هر روز در معابر شهر مردم شاهد جسد

كساني بودند كه از گرسنگي جان داده بودند. در اين اوضاع نابسامان، انگليسي‌ها از فرصت استفاده كرده مردم فقير و گرسنه و كساني را كه از قدرت بدني برخوردار بودند، در جاده‌سازي و ايجاد راه‌هاي جديد به كار مي‌گرفتند. حقوق كارگران در مقابل اين كار، روزي سه قران با بليط غذا بود. اما به شديدترين روش استثمار مي‌شدند.

افراد خير شهر نيز براي جلوگيري از مرگ و مير اهالي در اثر گرسنگي، نانوايي داير كرده بودند و به طور رايگان به فقرا نان مي‌دادند. در اين زمان از طرف ميرزاكوچك‌خان نيز به قحطي‌زدگان همدان كمك‌هايي مي‌شد.

در سال 1336ق، با كمك حكومت محلي، 1600 نفر از فقراي شهر كه در خرابه‌ها ساكن بودند، جمع‌آوري و در چند كاروانسرا زندگاني مرتبي براي آنها تهيه گرديد. از طرف ديگر قرار شد به حساب ملاكان شهر، چهل باب مغازه نانوايي داير كرده و به نرخ نازل براي اهالي و فقرا نان تهيه نمايند. از جمله اين ملاكان، عبدالحسين‌ميرزا فرمانفرما بود. علاوه بر كمك مردم و دولت، ميسيونرهاي مذهبي آمريكايي نيز به طور رايگان به فقرا اطعام مي‌دادند.

سرانجام در سال 1337ه. ق پس از عزيمت قواي اصلي انگليسي‌ها به انزلي و حركت قواي كمكي آنها به اين مناطق (انزلي)، همدان از تصرف قواي انگليسي‌ها آزاد گرديد.

آغاز جنگ جهاني دوم و اشغال همدان

جنگ جهاني دوم روز اول سپتامبر 1939/ دهم شهريور 1318 با حمله نظامي قواي آلمان هيتلري به لهستان آغاز شد. ايران از همان روزهاي آغاز جنگ 13 شهريور 1318 اعلام بي‌طرفي نمود و بي‌طرفي خود را از طريق وزارت امور خارجه و سفارتخانه‌هايش در خارج از كشور به اطلاع دول متخاصم رسانيد.

متفقين براي رساندن اسلحه و مايحتاج به اتحاد شوروي راهي جز ايران نداشتند؛ بنابراين تصميم به اشغال ايران گرفتند.

چرچيل در تلگرامي به استالين در خصوص اشغال ايران چنين نوشت:

هدف ما از اشغال ايران، حتي بيش از حراست نواحي نفت خيز، به دست آوردن راه ارتباطي تازه‌اي به كشور شما بود كه به آساني نتوانند آن را قطع كنند. براي اين هدف بايد راه‌آهن از خليج‌فارس تا بحر خزر را گسترش دهيم و مطمئن شويم كه به خوبي

كار مي‌كند ... ما به پيشقراولان خود دستور داده‌ايم كه به پيشروي ادامه دهند و در نقطه‌اي ميان همدان و قزوين كه از جانب فرماندهان نظامي معين خواهد شد، دست در دست نيروهاي شما گذارند...

دستاويز آنها براي حمله و اشغال ايران حضور نيروهاي متخصص آلماني در كشور بود كه از اين نيروها به عنوان ستون پنجم آلمان ياد مي‌كردند، در حالي كه اكثر اين نيروها از ايران خارج شده بودند.

نيروهاي انگليس و شوروي سرانجام در سوم شهريور 1320 به ايران حمله‌ور گشته و كشور را اشغال كردند. ارتش رضاشاهي برخلاف تبليغات وسيعي كه در مورد آن مي‌شد، تقريباً بدون مقاومت تسليم شد؛ و فرماندهان آن بزدلانه و بعضاً با لباس زنانه از برابر نيروهاي روسيه شوروي گريختند. يكي از شهرهايي كه در اين ايام به اشغال نظامي متفقين درآمد شهر همدان بود.

جريان اشغال همدان از اين قرار بود كه صبح جمعه ششم شهريورماه 1320 هواپيماهاي شوروي در آسمان شهر همدان به پرواز درآمدند و اشيايي را رها كردند. مردم به گمان اين كه اعلاميه است خودشان را به محل فرود نزديك كردند غافل از آنكه اين اشياء بمب‌هاي مرگبار هستند، با انفجار اين بمب‌ها بيش از 300 نفر مجروح يا كشته شدند. البته بر اساس اسناد معتبر 15 نفر از مردم در دم جان خود را از دست دادند. بر اثر اين بمباران شبكه برق و تلفن شهر منهدم گرديد، شدت انفجارها به حدي بود كه قطعاتي از سر و دست و ديگر اعضاي بدن به در و ديوار چسبيده بود، به نحوي كه صحنه وحشتناكي به وجود آمده بود. تعداد مجروحين به حدي بود كه نه تنها تمام اتاق‌ها و تختخوابهاي بيمارستان پهلوي تنها بيمارستان شهر، پر شده بود بلكه تمام راهروها پر از مجروح شده و در آنجا بستري شدند. حتي بسياري از مردم از خانه‌هاي خود تختخواب آورده و در حياط بيمارستان بستري شده و مورد معالجه قرار گرفتند. با وجود اين همه مجروح بيمارستان از امكانات چنداني برخوردار نبود.

پس از حمله هواپيماهاي شوروي، انگليسي‌ها دريافته بودند احتمال دارد شوروي‌ها پيش از آنها از طريق شمال و قزوين، همدان را تسخير نمايند؛ به همين خاطر ژنرال آيزر دود را مأمور اشغال همدان كردند. او به سرعت وارد عمل شد و در ساعت هفت بعد از ظهر روز 8 شهريور 1320 همدان به تصرف قواي انگليس درآمده اهالي همدان

با بهت و حيرت شاهد حضور خودروهاي نظامي انگليسي در ميدان شهر بودند. آنان به خاطر سقوط ديكتاتوري رضاشاه شادمان و خوشحال بودند، اما حضور نيروهاي بيگانه در شهر اين شادي را در كام آنان تلخ و ناگوار مي‌نمود؛ چرا كه هنوز ظلم و ستم قواي بيگانه در جنگ جهاني اول در اين شهر را به ياد داشتند و مي‌دانستند حضور آنان در شهر چه مشكلات و مصائب عديده را در پي دارد.

بعد از اشغال شهر توسط انگليسي‌ها، شوروي نيز بي‌كار ننشست، هواپيماهاي آنان بر فراز شهر همدان به پرواز درآمده و گاه و بيگاه اعلاميه‌هاي تبليغاتي در شهر پخش مي‌كردند. علاوه بر اين يك ستون موتوريزه آنها تلاش مي‌كرد از قزوين خود را به همدان برساند، اما انگليسي‌ها براي جلوگيري از اين اقدام تا گردنه آوج پيشرفته و پس از نمودار شدن سربازان شوروي در مرحله اول سعي كردند با استقبال گرم از آنان به صورت مسالمت‌آميز آنها را از اين كار منصرف نمايند. اما وقتي نيروهاي شوروي قصد خود را از پيشروي به سوي همدان اعلام داشتند با واكنش شديد انگليسي‌ها مواجه گشتند. سرانجام پس از گفتگوهاي بسيار انگليسي‌ها آنها را مطمئن ساختند در همدان به اندازه كافي نيرو وجود دارد كه بتواند با هر وضعيتي روبرو شود، در نتيجه نيروهاي شوروي با اكراه به سمت قزوين عقب نشستند.

نبايد از ياد برد انگليس از مدتها پيش در همدان به وسيله اتباع خود، اطلاعات كاملي راجع به همدان و منطقه جمع‌آوري كرده بود. انگليسي‌ها در بين ارامنه و يهوديان و با وجود بانك شاهنشاهي و كنسولگري پايگاه‌هايي داشتند؛ در حالي كه شوروي در همدان حتي كنسولگري هم نداشت.

انگليسي‌ها در همدان

انگليسي‌ها در اوايل ورود به همدان - چنانكه ديده شد - سعي كردند كنترل كامل شهر را به دست بگيرند. كنسولگري آنها در اين زمان در همدان توسط ساكس، فرزند سرپرسي ساكس افسر و سياستمدار عالي‌رتبه انگليسي در جنگ جهاني اول در ايران، اداره مي‌شد. او از چندين سال قبل از شروع جنگ جهاني دوم شخصي به اسم سيمون را تحت عنوان نماينده شركت فرش همدان مأمور جمع‌آوري اطلاعات و شناسايي و نفوذ در صاحبان قدرت كرده بود. اين شخص از نظر ظاهري با چشم و ابروي مشكي و لهجه

فارسي بسيار شبيه ارامنه همدان بود. سيمون در مدت مأموريت خود به خوبي انجام وظيفه كرده حتي از نقاط ضعف خوانين محلي كاملاً آگاه بود و همه جا و همه چيز را به خوبي مي‌شناخت. در شهريور 1320 كه پرده‌ها برافتاد، كلنل سيمون با لباس نظامي انگليسي ظاهر شد و در تمام امور ادارات و سازمان‌هاي محلي شروع به دخالت نموده و رؤساي باشخصيت و ميهن‌دوست ادارات مثل دكتر علامه مازندراني، معتضدالدوله وزيري كرمانشاهي پيشكار دارايي و آقاي رشيدخان گودرزي بروجردي رئيس دادگستري و برخي ديگر از وطن‌پرستان غيرتمند و ايراني مثل علي‌نقي كوثر معروف به آقازاده همداني را، كه در كسوت روحاني بود، هر از گاهي مورد بازخواست و بازجويي قرار داده و تهديد به تبعيد به هندوستان مي‌كرد. انگليسي‌ها ميرآقا متخلص به «مفتون»، فرزند مرحوم شمس‌العرفا را، كه بي شك يكي از بهترين شعراي شهرستان همدان بود، پس از شش ماه حبس، براي مدت يكسال به قريه سوزان از دهستان درجزين همدان تبعيد كردند. اين شاعر حساس جريان تبعيد خود را در چكامه دلنشيني تحت عنوان خاطره‌اي از تبعيد من در جنگ بين‌الملل دوم چنين سروده است:

تا شدم تبعيد از شهر و ديار اي آسمان

هر چه بر كار سياست‌ها شدم نزديك تر

سعد سلمان در حصار ناي گر تبعيد بود

من نگرديدم به خوان انگلستان كاسه ليس

من نرفتم زير بار انگليس نابكار

من وطن خواهم وطن خواهم وطن خواه اي فلك

من شدم تبعيد تا راحت بماند اين و آن

مي شوم تبعيد چون هستم به ضد انگليس

روزگارم تيره شد چون شام تار اي آسمان

دور ماندم از وصال روي يار اي آسمان

قريه سوزان مرا آمد حصار اي آسمان

كردمي از سفره خود بر كنار اي آسمان

بايدم انداختن از كار و بار اي آسمان

مي كنم فرياد فاش و آشكار اي آسمان

بيد را ميزن كه تا لرزد چنار اي آسمان

من از اين تبعيد دارم افتخار اي آسمان

سيمون بعد از جنگ جهاني دوم نيز در همدان ماند تا اينكه در سال 1330ش از ايران اخراج شد.

پس از شهريور 1320 تا مدتها شهر همدان صحنه تاخت‌وتاز نيروهاي متفقين بود. علاوه بر انگليسي‌ها، نيروي عظيمي از ارتش آمريكا در سه فرسنگي شمال همدان در محلي به اسم ده پياز براي خود قرارگاهي داير كرده بودند كه داراي چاه عميق و

بناهاي نظامي و فرودگاه و تأسيسات لازم براي استقرار يك لشكر بود. نمايندگان سه دولت شوروي، انگليس و آمريكا براي حفظ موازنه شب و روز مشغول فعاليت بودند.

استقرار نيروهاي مذكور در همدان براي مردم اين شهر زيانهاي بسياري به بار آورد. در اين مدت بازار همدان چندين بار دچار حريق شد و هستي عده‌اي از مردم در آتش بيداد سوخت. از سوي ديگر رفت‌و‌آمد سربازان هندي و اسراي لهستاني، كه بيشتر آنان را زنان تشكيل مي‌دادند، منشأ بيماري خطرناك تيفوس و موجب مرگ عده‌اي از اهالي شهر گرديد. كثرت نيروهاي بيگانه در همدان، شهر را به صورت يك بندر جنگي پرجنجال بين‌المللي درآورده بود و سر و صداي كاميونهاي حامل مهمات جنگي ارسالي از آمريكا به شوروي امنيت و آسايش را در تمام مدت جنگ از مردم همدان سلب كرده بود.

تأمين مواد غذايي مورد نياز ارتش اشغالگر يكصدهزار نفري و نيز گروه يكصدهزار نفري آوارگان جنگي لهستاني، كه از زندانهاي روسيه آزاد شده و به ايران اعزام شده بودند، از طريق واردات مواد غذايي غيرممكن بود؛ زيرا گذشته از مشكلات حمل و نقل و فقدان تعداد كافي كشتيهاي باري براي حمل خواروبار موردنياز از اقصي نقاط دنيا به ايران، مسئله اساسي همانا عدم دسترسي متفقين به مواد غذايي كافي براي صدور به ايران بود. به همين علت مقامات اشغالگر ارتشهاي تجاوزكار به سرعت، تمامي غلات قابل دسترس را با زور سرنيزه و يا با پرداخت حداقل بهاي ممكنه تصاحب كردند.

مقامات انگليسي از طريق كمپاني انگليسي «يونايتد» غلات قابل دسترس را تقريباً مفت خريداري كرده و در اهواز (مركز قواي انگلستان) انبار كردند.

كمبود مواد غذايي همراه با تورمي در حدود 1000 درصد كه بر اثر اتخاذ سياست پولي تحميلي قواي اشغالگر به وجود آمده بود، قدرت خريد مردم را به شدت كاهش داد و در نتيجه ميليونها نفر در سراسر كشور دچار گرسنگي شدند.

واضح است كه اقدامات انگليسي‌ها و وضعيت ناشي از ورود قواي بيگانه به ايران، در زندگي اجتماعي مردم همدان در آن هنگامه چه تأثيري دربر داشته و چه مشكلاتي را براي آنان به وجود آورده بود؛ از جمله مشكلات گراني و كميابي آذوقه كه حضور نيروهاي انگليسي در شهر به آن دامن مي‌زد. قيمت كليه كالاها علي‌الخصوص خواروبار به شدت افزايش يافت. كره يك من (سه كيلوگرم) 18 ريال به يكباره به كيلويي 24 تومان، قند و شكر كيلويي 16 ريال به كيلويي 18 تومان و گندم خرواري 65 تومان به

خرواري 700 تومان رسيده و بسيار ناياب شد. دولت نيز ناچار براي توزيع عادلانه برخي كالاها از جمله قند و شكر اقدام به چاپ كوپن و تعيين عامليني در شهر كرد كه همين امر براي برخي از عاملان توزيع كوپن قند و شكر محل درآمد سرشاري شد؛ به نحوي كه رئيس يكي از ادارات دولتي همدان در آن گيرودار عمارت مجللي از اين درآمدها ساخته بود كه مردم اسم آن را «قندآباد» نهاده بودند. به دليل عدم توزيع عادلانه قند و شكر مردم شهر همدان دست به شورش و غارت انبارهاي قند و شكر زدند.

البته قبل از اين شورش كميسيوني متشكل از رؤساي ادارات و اصناف مختلف در فرمانداري همدان تشكيل شد تا راجع به حل مشكل قند و شكر و اوضاع عمومي شهر مشورت و تصميمات مفيدي اتخاذ شود. اما شورش مردم نشان داد با وجود قواي خارجي و مصرف بي‌رويه آنان از خواروبار مردم شهر هر تصميم و اقدامي محكوم به شكست است.

در اين زمان گندم كه قوت غالب مردم ايران بود، به دليل خريد و انتقال آن توسط انگليسي‌ها كمياب شد؛ و قحطي مثل زمان جنگ جهاني اول باعث مرگ و مير بسياري از اهالي شهر گرديد. اگر كمك‌هاي انسان‌دوستانه برخي از اهالي نيكوكار شهر همچون حاج‌آقاتقي شريفي جولاني، آقاعبدالله تقوي و آقازاده كوثر كه در چند نقطه شهر مثل تپه مصلي، محله جولان و كبابيان روزانه آش و نان فراوان به طور رايگان توزيع مي‌كردند نبود، بي‌گمان جمعيت زيادي بر اثر گرسنگي جان خود را از دست مي‌دادند.

در اين هنگامه فلاكت‌بار كنسول انگليس و عوامل او در شهر به گراني گندم و ايجاد قحطي مصنوعي دامن مي‌زدند و اگر برخي نانواها به دستورهاي وي عمل نمي‌كردند و در صحنه دروغين و ساختگي ايجاد قحطي نان شركت نمي‌كردند، مانند فرهاد سركاني، رئيس صنف خباز همدان، تبعيد مي‌شدند. وي بعد از چند سال تبعيد در همان تبعيدگاه دارفاني را وداع گفت.

با شدت گرفتن قحطي در شهر و هيجان مردم، جلسه‌اي با حضور اصناف، بازرگانان و محترمين شهر در فرمانداري تشكيل شد. در اين مجلس فرماندار و مسئول اداره غله به حضار اطمينان دادند كه براي مصرف يك ساله مردم گندم در انبارها موجود است و حمل گندم به ديگر شهرها تأثيري بر اين موضوع ندارد. با تمام اين وعده و وعيدها مردم گرسنه شهر در 28 آبان 1320 دست به يك شورش عمومي عليه

نيروهاي انگليسي زدند؛ زيرا آنان حمل گندم از سوي قواي انگليس را علت كميابي مي‌دانستند. مردم در اين تظاهرات در و پنجره بانك شاهنشاهي و ادارات دولتي را با چوب و سنگ خرد كردند. دامنه شورش زماني گسترش يافت كه كليه كسبه شهر با تعطيلي مغازه‌ها و دكاكين با مردم معترض همراه شدند. مردم كه به سوي اداره غله در حركت بودند در مسير حركت خود به چندين كاميون از سربازان انگليسي برخورد كرده با سنگ به آنها حمله كردند. اصابت يك سنگ به راننده يكي از اين كاميون ها باعث واژگون شدن آن گرديد و درگيري مردم با سربازان انگليسي شدت يافت. سربازان انگليسي به سوي مردم بي‌پناه آتش گشوده و چهار تن از آنان را به قتل رساندند. در اسناد تعداد واقعي كشته‌شدگان ذكر نشده، اما درگيري زماني خاتمه يافت كه رئيس شهرباني شخصاً در محل حاضر و مانع تيراندازي سربازان انگليسي شد و مردم را نيز متفرق نمود. تظاهركنندگان در تمام مدت تظاهرات خود خواهان پايان دادن به حمل گندم از همدان بودند. در اين مدت كليه راسته‌ها و بازار تعطيل و روز بعد نيز اين اعتصاب ادامه داشت. تنها بعد از ملاقات و مذاكره فرماندار با نمايندگان اصناف مختلف، به اين تعطيلي پايان داده شد.

پس از پايان شورش، كنسول انگليس در شهر خواهان معرفي و تعقيب و مجازات عاملين اين حادثه از دولت ايران شد و اعلام كرد خودشان اجازه دارند كساني را كه عليه ارتش انگليس تحريك يا اقدامي كنند، مجازات نمايند. جالب‌تر اينكه كنسول انگليس از فرمانداري همدان تقاضا نمود كه اعلاميه‌اي مبني بر اينكه انگليسي‌ها گندم و خواربار حمل نمي‌كنند در شهر منتشر شود. از همه خفت‌بارتر اينكه فرماندار همدان قيام‌كنندگان را مردم ولگرد، فقير و گدا معرفي نمود. غافل از اينكه آنها نيز جزو مردم شهر بودند كه بر اثر سياستهاي غلط دولت و فشارهاي قواي بيگانه به اين روز و فلاكت گرفتار شده بودند.

در پي تلاش كنسول انگليس و فرمانداري همدان، غلامحسين شريفي، محمدعلي شريفي، علي‌اصغر احسان‌لو، حسين حاج عزيز و محمدعلي نجيب، كه همگي از افراد درستكار، شريف و نيكوكار همدان بودند به عنوان عاملان شورش دستگير و در همدان زنداني شده و پس از چندي به زندان اراك منتقل شدند.

وزارت كشور نيز اقدام به اعزام يك بازرس به همدان نمود. بازرس مذكور پس از

يك ماه توقف در همدان علت شورش را تلاش خبازان براي استفاده بيشتر عنوان كرد كه بالا بودن هزينه خبازي را بهانه قرار داده تا بهاي گندم را به نسبت قيمت نان كمتر بپردازند. در گزارش مذكور فرهاد سركاني، رئيس صنف خبازان، عامل شورش معرفي و چنانكه گذشت تبعيد گرديد. در گزارش بازرس وزارت كشور در مورد شورش هيچ اسمي از افرادي كه قبلاً به اين بهانه دستگير شده بودند (غلامحسين شريفي و ...)، نيامده است. بدين ترتيب معلوم مي‌گردد دستگيري آنان هيچ ربطي به گراني و قحطي و شورش نداشته، بلكه تنها گناه آنان بيگانه‌ستيزي بوده است و بس.

از ديگر مشكلات حضور اين ميهمانان ناخوانده سلب امنيت و آسايش اوليه از مردم بود. در 26 آبان 1320 يك گروه سيزده نفري از افسران و دژبان انگليسي به مهمانخانه روشن، رفته و پس از كتك‌كاري مستخدم آنجا و مصرف مواد غذايي و مقدار زيادي نوشيدني الكلي و مست شدن، شيشه‌هاي ميهمانخانه را شكسته و مستانه از آنجا خارج مي‌شوند. جالب اينكه به جاي توبيخ و تنبيه افسران مذكور، صاحب مهمانخانه براي مدت سه سال به عراق تبعيد مي‌شود.

بديهي است مواردي از اين نوع در همدان كوچك آن روز كه اخبار به سرعت در همه شهر دهان به دهان مي‌گشته چه ذهنيتي مي‌توانسته درباره نيروهاي خارجي در مردم شهر ايجاد كند و همين حوادث باعث انزجار و نفرت شديد مردم شد، به طوري كه آنان براي انتقام‌گيري و به راه انداختن شورش لحظه‌شماري مي‌كردند.

مشكل ديگر مردم در اين روزگار محنت‌بار، كمبود وسايل نقليه بود. نيروهاي انگليسي و آمريكايي تمام وسايل نقليه شهر را در اختيار گرفته بودند. علاوه بر اين، تردد بيش از حد اتومبيلها و كاميون‌هاي جنگي باعث شده بود افراد زيادي جان خود را بر اثر بي‌احتياطي رانندگان از دست بدهند.

حجم انبوه اين رفت و آمدها در اسناد و گزارش‌هاي شهرباني به خوبي منعكس شده است: «در ساعت 18:30 روز 23 (مهر 1324) ماه جاري تقريباً دويست سرباز انگليسي با هشتاد دستگاه اتومبيل و اثاثيه از تهران به قزوين و به سمت همدان حركت نمودند» در مورد ديگر آمده: «ساعت 13 (مهر 1324) 23 دستگاه اتومبيل و دو دستگاه موتورسيكلت انگليسي با قريب چهل تن سرباز انگليسي از خط تهران وارد (قزوين) و به خط همدان عزيمت نمودند»

براي نمونه كاميون‌هاي آمريكايي در روستاي زمان‌آباد طفل هفت‌ساله‌اي به نام يحيي فرزند احمد را زير گرفته و به قتل رساندند؛ يا در روستاي اميرآباد، باقر فرزند غلامحسين بر اثر برخورد كاميون‌هاي آمريكايي به شدت مجروح شد. شكايت والدين افراد مقتول و مجروح معمولاً هميشه بي‌نتيجه مي‌ماند؛ به اين دليل كه شكايات مذكور پس از ارائه به شهرباني و ژاندارمري به كميسيون دعاوي خارجي مقيم همدان ارسال مي‌گرديد كه فقط باعث سردرگمي و سرخوردگي شاكيان مي‌شد. انگليسي‌ها براي رسيدگي به اين‌گونه حوادث و پرداخت خون بها و غرامت افراد مقتول اداره‌اي به نام «اداره غرامات و خسارات نيروهاي بريتانيا» در كرمانشاه تأسيس كرده بودند. اما گرفتن غرامت ملزم به داشتن پارتي و افراد سرشناس بود، چرا كه پرداخت غرامت به ورثه مقتول در حضور فرماندار و با امضاء وي در اداره مذكور امكان‌پذير بود؛ در حاليكه ميزان غرامت مشخص نبود.

علاوه بر خسارت جاني كه از برخورد اتومبيل‌هاي متفقين نصيب مردم مي‌شد، تيراندازي عمدي و سهوي سربازان آنان نيز باعث مرگ افراد مي‌گرديد. بر اثر همين تيراندازي‌ها پسر يازده ساله‌اي به نام ابراهيم فرزند علي‌اكبر به قتل رسيد. پدر و مادر مقتول از عرايض متعددي كه به مراجع قانوني همدان تسليم كرده بودند، هيچ جوابي نگرفته و به ناچار از رئيس‌الوزرا و وزير كشور تقاضاي دادخواهي نمودند كه اين دادخواهي هم ره به جايي نبرد و در نهايت والدين مقتول به خاطر از دست دادن پسرشان دچار جنون شدند.

يكي ديگر از اقدامات نيروهاي متفقين در همدان، تفتيش اسناد و مدارك ادارات دولتي و استفاده از امكانات اين ادارات بود. معزالدين مهدوي، رئيس وقت فرهنگ در اين باره مي‌نويسد كه هر روز عده‌اي آمريكايي و انگليسي و روسي (شوروي‌ها) براي ديدن مدارس و مؤسسات فرهنگي به اداره فرهنگ مراجعه مي‌كردند. يك دسته سالن دبيرستان را براي سخنراني مي‌خواستند، دسته ديگر آمار محصلين و معلمين را درخواست مي‌كردند و جمعي اسامي آلمانوفيل‌هاي فرهنگ را مطالبه مي‌كردند. هنگام مراجعه نيروهاي مذكور مسئول هيچ اداره‌اي قدرت نافرماني و سرپيچي نداشت. چه در غير اين صورت با توبيخ و تبعيد و از دست دادن شغلش مواجه مي‌شد. هنگامي كه يكي از نيروهاي متفقين براي كاري به اداره فرهنگ مراجعه و مورد بي‌توجهي مهدوي،

رئيس وقت فرهنگ قرار مي‌گيرد، به فرماندار وقت همدان فخرالممالك اردلان، شكايت مي‌كند كه در نتيجه فرماندار مذكور، معزالدين مهدوي را مورد مؤاخذه قرار مي‌دهد.

نيروهاي انگليسي تا اواخر سال 1324شمسي در همدان و اطراف آن حضور داشتند.

پانوشت‌ها

كارشناس ارشد تاريخ، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، پژوهشكده تاريخ.

. 1. فريدالملك قراگوزلو، محمدعلي، خاطرات فريد، به كوشش مسعود فريد، زوار، تهران، 1354 ش، ص 441

.193- 1325 ق ، ج 1، صص 194 - 2. مجموعه اسناد عبدالحسين ميرزا فرمانفرما، 1340

.290-631/ 3. سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 723

.267- 4. اذكايي، پرويز، قراگوزلوهاي همدان (بخش سوم)، مجله آينده، صص 268

. 5. فريدالملك قراگوزلو، محمدعلي، همان، ص 447

. 6. عاقلي، باقر، روزشمار تاريخ ايران، ج 2، گفتار، تهران، 1369 ش، ص 81

. 7. مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي، آرشيو، اسناد استعمار انگليس، سند شماره 13

. 8. همان جا، سند شماره 14

. 1914 ، چاپخانه مجلس، تهران، 1317 ش، ص 389 - 9. نخجواني، محمد، تاريخ نظامي جنگ بين الملل اول، 1918

1917 (يادداشت هاي دنسترو يل)، ترجمه حسين - 10 . دنسترويل، امپرياليزم انگليس در ايران و قفقاز ، 1918

. انصاري، كتابخانه منوچهري، تهران، چاپ دوم، 2537 ، ص 70

. 1918 ، ص 85 - 11 . دنسترويل، امپرياليزم انگليس در ايران و قفقاز، 1917

. 12 . همان، ص 86

. 13 . همان، ص 87

. 14 . همان، ص 132

. 15 . همان، ص 113

. 16 . فريدالملك قراگوزلو، محمدعلي، خاطرات فريد، ص 447

. 1917 ، ص 164 - 17 . دنسترويل، امپرياليزم انگليس در ايران و قفقاز 1918

. 18 . مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي، آرشيو، اسناد استعمار انگليس، سند شماره 11

. 1917 ، ص 88 - 19 . دنسترويل، امپرياليزم انگليس در ايران و قفقاز 1918

. 6 (فروردين تا شهريور 1371 )، ص 77 - 20 . ر. ك: اذكايي، پرويز، فريدالدوله گلگون، آينده، س 18 ، ش 1

.1379/8/ 21 . مصاحبه با علي اقبالي، همدان، 23

.254- 1917 ، صص 267 - 22 . ر.ك: دنسترويل، امپرياليزم انگليس در ايران و قفقاز 1918

. 3 جمادي الاول 1336 ، ص 9 ، 23 . كاوه، س 3، ش 25

.1379/8/ 24 . مصاحبه با علي اقبالي، همدان، 23

. 25 . اسناد جنگ جهاني اول در ايران، ص 250

26 . ويليام جي، اولسون، روابط ايران و انگليس در جنگ جهاني اول، ترجمه حسن زنگنه، شيرازه، تهران، 1380

. ش، ص 354

. 1917 ، ص 86 - 27 . دنسترويل، امپرياليزم انگليس در ايران و قفقاز 1918

. 28 . اسناد جنگ جهاني اول در ايران، ص 246

.1379/8/ 29 . مصاحبه با علي اقبالي، همدان، 23

. 1917 ، ص 16 - 30 . دنسترويل، امپرياليزم انگليس در ايران و قفقاز 1918

. 9 محرم 1337 ، ص 16 ، 31 . كاوه، س 3، ش 31 و 32

32 . ر.ك: اسناد نقض بي طرفي ايران در شهريور 1320 (سياست خارجي در آستانه اشغال )، به كوشش محمد

تركمان، تهران، انتشارات كوير، 1370 ش.

33 . خامه اي، انور، سالهاي پرآشوب، بخش دوم (شهريور 1320 اشغال ايران و سقوط رضاشاه )، فرزان، تهران،

. 1378 ش، ص 54

34 . مهدوي، معزالدين : اوضاع اجتماعي نيم قرن اخير (داستانهايي از 50 سال )، تهران ، چاپخانه وحيد، 1348 ش،

. ص 140

. 35 . تبرائيان، صفاءالدين: ايران در اشغال متفقين، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگي رسا، 1371 ش، ص 178

. 36 . مهدوي، معزالدين: همان، ص 141

37 . همان جا.

. 38 . تبرائيان، صفاءالدين: همان، ص 178

39 . استوارت، ريچارد : در آخرين روزهاي رضا شاه، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوي و كاوه بيات، تهران،

. انتشارات معين، 1370 ش، ص 290

. 40 . همان، ص 309

41 . حكيم عاليقدر، عالم توانا و عارف زنده دل حاج ميرزاعلي نقي كوثر همداني معروف به (جنت عليشاه ) در سال

1296 هجري قمري در كهن شهر و دارالطب همدان در خانداني مزين به طب و طبابت و حكمت و عرفان

متولد شد و در محضر پدر آگاه و دانشم ند خود ملامحمدرضا كوثر عليشاه طب و فلسفه را فراگرفت . سپس

براي تحصيل ديگر علوم متداول زمان به مراكز علمي و تحقيقي ساير شهرهاي ايران سفر كرد و از محضر

بزرگان اين مراكز علمي و تحقيقي بهره مند گشت و بعد از سال ها تحصيل و رياضت سرانجام به ديار كهن

همدان بازگشت . او در كنار تدريس علوم طب و عرفان و فلسفه به مداواي بيماران نيز پرداخت و از نفس

مسيحايي او هر روز ده ها مريض صحت و سلامت خود را باز مي يافتند. آوازه شهرت او از مرز همدان گذشت

به گونه اي كه از ساير نقاط ايران نيز بيماران بي شماري نزد او مي آمدند و او در درم ان آنها كوشا بود و اغلب

آنان نيز در هيأت شفاي دردشان اين ديار را ترك مي كردند. همچنين در طول دوران تدريس طب و طبابت او

ده ها شاگرد برجسته و حكيم حاذق به جامعه تحويل گرديد كه آنها نيز بعد از خود حكيم از شهرتي بزرگ

برخوردار شدند . هنوز بزرگان اين ديار كهن از مهر و محبت و مراتب استادي اين حكيم بزرگ حكايت ها

دارند و نام او زنده و جاويد است . اين حكيم فرزانه و عارف سوخته دل الوندكوه پس از سال ها خدمت به

مردم سرانجام در همدان بدرود حيات گفت و در همين شهر به خاك سپرده مي شود. تأليفات اين حكيم آگاه

عارف عبارت است از:

و جز اينها كه در كتابخانه حضرت آيت الله آخوند معصومي همداني موجود است (كتابخانه بزرگ و عظيم غرب).

در يادداشت حكيم عاليقدر سيدحسن مدني متخلص به صفاءالحق همداني، كه خود از محضر پرفيض اين

حكيم آگاه بهره مند شده بود درباره شيوه تدريس حكيم حاج ميرزاعلي نقي كوثر چنين آمده است:

راستي چه شد كه آن عده طبيب مسلمان از ميان رفتند يا معالجات سهل ايراني از بين رفت؟ در يك چند سال »

و يا غيره در اين شهر همد ان نبود . چون مرحوم حاج ميرزاعلي نقي كوثر با آن « طبيب يهود » قبل مطلقاً اسمي از

همه فضل و كمال و جاه و جلال و كسوت ملائي طبابت مي كرد و نيز از تدريس و تعليم علم طبابت براي

ر . ك، فيضي، عباس، حكيمان روحاني همدان، مؤسسه فرهنگي حقوقي .« (پيروان) اديان ديگر مضايقه نداشت

. سينا و مركز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشكي، تهران، 1388 ش، ص 156

.81- 42 . كامران، كامران ميرزا: ايران در جنگ جهاني دوم، تهران، بي نا، 1354 ش، صص 82

. 43 . همان، ص 87

. 44 . روزنامه نداي اكباتان، سال سوم، شماره اول، دوشنبه 18 فروردين 1331 ش، صص 1 و 2

46 . همان، ص 86

47 . الهي، همايون : اهميت استراتژيكي ايران در جنگ جهاني دوم، نشر دانشگاهي، تهران، چاپ سوم، 1369 ش،

. ص 206

. 48 . همان، ص 90

.22/33/1- 49 . سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 293

.10/148/1- 50 . سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 290

. 51 . كامران، كامران ميرزا، ص 90

. 52 . همان، ص 86

.23/33/12- 53 . سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 293

54 . همانجا.

.23/33/14- 55 . سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 293

.23/33/13- 56 . سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 293

.23/33/10- 57 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.23/33/22- 58 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.23/33/14- 59 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.23/33/7- 60 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.5/504/4- 61 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.23/33/25- 62 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.23/32/6- 23 و 293 /32/9- 63 . سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 293

64 . گزارش هاي محرمانه شهرباني ( 1326 1324 شمسي )، ج 1، به كوشش مجيد تفرشي و محمود طاهر

. احمدي، شقايق، تهران، 1371 ش، ص 91

. 65 . همان، ص 76

.23/32/4- 23 و 293 /32/17- 66 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.23/32/14- 67 . سازمان اسناد، آرشيو، سند شماره 293

.23/32/13- 68 . سازمان اسناد و كتابخانه ملي، آرشيو، سند شماره 293

. 69 . مهدوي، معزالدين، همان، ص 149

. 70 . همان، ص 1

استعمار انگليس و جدايي بحرين از ايران

ابوذر خسروي*

دكتر علي‌اكبر عليمرداني**

درآمد

در رقابت پرتغال، هلند و انگليس بر سر تجارت خليج‌فارس، در نهايت انگليس پيروز ميدان بود. از آن پس انگليسي‌ها براي پيشبرد اهداف تجاري خود ناچار به ورود به مسائل سياسي شدند. از اواخر قرن هجدهم و اوايل قرن نوزدهم ميلادي بنادر و جزاير خليج‌فارس و درياي عمان مورد توجه جدّي دولت انگليس قرار گرفت.

ضعف مفرط دولت ايران و نداشتن ناوگان دريايي مجهز، موجب شد حاكميت و نفوذ دوهزار ساله ايران بر نواحي مختلف خليج‌فارس و درياي عمان به پائين‌ترين حد خود برسد؛ و انگليس با اغتنام فرصت، به تدريج با اقداماتي روند ايران‌زدايي را از هر جاي خليج‌فارس كه مي‌توانست، آغاز كرد.

روند ايران‌زدايي انگليس در بحرين

سياست ايران‌زدايي انگليس را بايد در راستاي استعمار نو و تسلط سياسي بر مشرق‌زمين براي پيشبرد اهداف تجاري بررسي نمود. در مشرق زمين و به ويژه در حوضه خليج‌فارس، ايران نسبت به ساير كشورهاي اين حوضه كشور قدرتمندي بود. بر همين اساس، تضعيف حاكميت تاريخي ايران در خليج‌فارس يكي از اصول سياست منطقه‌اي انگليسي‌ها بود.

شروع دخالت علني انگلستان در بحرين به سال 1814م برمي‌گردد. در اين سال كاپيتان بروس از جانب كمپاني هند شرقي با شيخ‌عبدالله بن احمد آل خليفه به توافق رسيد كه در ازاي ياري او در مقابل ايران، شيخ كليه خواسته‌هاي انگلستان را به مورد اجرا گذارد. اين نقطه آغازين توافق‌هاي بعدي بود. در 22 دسامبر 1880 بين كلنل بروس، نماينده سياسي انگليس در خليج‌فارس و شيخ‌عيسي حاكم بحرين معاهده‌اي منعقد شد كه در جريان آن چنين آمده است:

اينجانب عيسي بن خليفه، شيخ بحرين بدين‌وسيله از طرف خود و اخلافم به حكومت بريتانيا تعهد مي‌نمايم كه از وارد شدن در مذاكره يا دخول در تعهدي با هر دولت يا حكومتي به جز بريتانيا بدون موافقت بريتانيا امتناع كنم و از اجازه تأسيس نمايندگي سياسي يا كنسولي به ديگر حكومت‌ها به جز بريتانيا و يا ائتلاف در مسائل نظامي در قلمرو خود امتناع نمايم مگر با اجازه دولت بريتانيا.

انگليسي‌ها كم‌رنگ كردن نفوذ ايران در بحرين را همزمان با ضعف حكومت قاجاريه شروع كردند و در دوره رضاشاه اقدامات تكميلي در اين زمينه را به انجام رساندند. از جمله اقداماتي كه در اين دوره انجام شد تشكيل حكومت عربي در خليج‌فارس و اعطاي نشان به شيخ دوبي و حل اختلاف بين شيوخ ساحل جنوبي خليج‌فارس است.

در خصوص تلاش انگليسي‌ها براي تجزيه بحرين از ايران و ديگر فعاليت‌هاي آنان در اين جزيره احمد فرامرزي در نامه مورخ 29/11/1312 به دولت ايران چنين گزارش مي‌دهد: «انگليسي‌ها براي بي‌اثر ساختن ادعاي ايران نسبت به بحرين، درصدد تشكيل كابينه و هيأت وزرايي به نحو حكومت‌هاي قانوني هستند...»

انگليسي‌ها در بحرين روز به روز حلقه را بر ايرانيان تنگ‌تر و مداخلات خود را بيشتر مي‌كنند. تا جايي كه از تدريس زبان فارسي در مدارس بحرين جلوگيري كردند:

نظميه بندرلنگه راپورت مي‌دهد مستشار انگليس در بحرين قدغن كرده كه در مدارس بحرين تعليمات زبان فارسي منع شود و براي شاگردان مدارس رسمي دستور داده است لباس مخصوص تهيه كنند. اوليا و اطفال از اين قسمت عصباني شده و مدارس را تعطيل نموده‌اند.

اختصاص بودجه از طرف دولت انگليس براي ايجاد مراكز نظامي و تأسيسات دفاعي و رصدخانه در جزاير بحرين براي كنترل تردد كشتي‌ها در خليج‌فارس از ديگر

اقدامات استعماري انگليسي‌ها در بحرين بود: «آن‌گونه كه ملاحظه مي‌شود تدابير جنگي و نظامي انگليسي‌ها روز به روز در خليج فارس و به ويژه جزيره بحرين گسترش پيدا مي‌كند.» اين اقدامات انگليس، عملاً نقض حاكميت ايران در بحرين بود.

ايجاد فشار رواني و محدوديت براي ايرانيان ساكن بحرين و مسافران بحريني از جانب عمال انگليس بارها از جانب حكام ايران گوشزد اولياي دولت ايران شده است. «انگليسي‌ها از ويزا نمودن تذكره خودداري مي‌كنند و ادعاي مالكيت بحرين را دارند.» در گزارش ديگري كه رئيس نظميه به دفتر مخصوص شاهنشاهي ارسال مي‌دارد، اظهار شده كه كنسولگري انگليس در بوشهر براي ورود مسافرين بحريني به ايران شرايط خاصي را در نظر گرفته است. «... به طوري كه نظميه محمره راپرت مي‌دهد به قرار اطلاع حاصله از طرف ژنرال قونسولگري انگليس مقيم بوشهر تعليماتي به كمپاني مس پرس (جهازراني) داده شده كه مسافرين بحريني را كه با جواز علم و خبر عازم مي‌باشند قبول ننمايند. مگر اشخاصي كه داراي تذكره رسمي بوده و آن را يك نفر از قنسولهاي انگليس ويزا نموده باشد... .»

گزارش ديگري حاكيست:

از جمله تغييراتي كه به تازگي از طرف انگليسي‌ها در امور بحرين داده شده اين است كه تمبر پست انگليس با سورشارژ مخصوص بحرين استعمال و رايج نموده‌اند. مطابق دستور وزارت جليله پست و تلگراف پست‌خانه‌هاي ايران خليج [فارس] پاكات و اوراق داراي تمبر مزبور را مثل اوراق بي‌تمبر محسوب و جريمه مقرر را دريافت مي‌دارند.

مأمورين سياسي انگليس در بحرين درصددند شيخ بحرين را به عنوان شيخ‌الشيوخ خليج‌فارس معرفي كنند و در اين خصوص مذاكراتي را با شيخ كويت شروع مي‌كنند:

غرض از ملاقات آنها حكم روابط فيمابين بوده و چون مي‌گويند شيخ بحرين را مي‌خواهند شيخ‌الشيوخ مملكت خليج[فارس] نمايند براي انجام اين مقصود موافقت شيخ كويت به وسيله مأمورين سياسي انگليس از لوازم اوليه بوده است.

همچنين حاكم ايالت فارس تلاش انگليسي‌ها به منظور يكپارچه كردن شيخ‌نشين‌هاي خليج فارس (عمان، كويت و...) با محوريت بحرين را خاطرنشان مي‌سازد.

نفت بحرين يكي ديگر از انگيزه‌هاي انگليسي‌ها در جدا كردن بحرين از ايران بود. از آن پس شركت‌هاي آمريكايي نيز چشم طمع به نفت بحرين داشتند. به طوري كه اين

موضوع در روزنامه‌هاي چاپ انگليس و فرانسه مدت‌ها در صدر اخبار قرار داشت. يكي از تلگراف‌هايي كه از سفارت ايران در لندن راجع به مطالب مندرج در روزنامه تايمز چاپ لندن در مورد عدم به رسميت شناختن واگذاري امتياز نفت بحرين به آمريكايي‌ها از سوي انگليسي‌ها ارسال شده است اين‌گونه است:

امتياز نفت بحرين كه تحت حمايت انگليس است دولت ايران را وادار نموده ادعاي مالكيت خود به اين جزيره را تجديد نمايد. به دولت انگليس اعتراضاتي شده و يك مراسله از آمريكا به تهران ارسال شده مشعر بر اينكه دولت ايران از شناختن امتيازاتي كه بدون اجازه او بوده امتناع دارد.

موضوع نفت بحرين نيز از مهم‌ترين دلايل توجه انگليس به اين بخش از خاك ايران بوده است و نشريات خارجي نيز به اين جريان واقف بوده‌اند. نمونه‌اي از اين وقوف را مي‌توان در نشريه كمانتر چاپ پاريس مشاهده كرد كه در آن به تفصيل در خصوص «اختلافات ايران و انگليس در مورد بحرين و احتمال سفر رضاشاه» سخن به ميان آورده است.

دفتر مخصوص شاهنشاهي در مورد اقدامات جامعه ملل در اعتراض دولت ايران به اقدام انگليسي‌ها براي واگذاري نفت بحرين به آمريكايي‌ها از وزارت خارجه جواب مي‌خواهد و وزير خارجه چنين جواب مي‌دهد: «ايران اعتراض خود در خصوص اقدامات كمپاني نفت انگليس در بحرين را به اطلاع دول عضو جامعه ملل مي‌رساند و نفوذ انگليس در جامعه ملل مانع از پي‌گيري اين امر مي‌شود.» «نفت جزيره بحرين واقع در خليج‌فارس موضوع مناقشات سختي بين انگليس و ايران گرديده است. به طوري كه همه مي‌دانند سلطان جزيره مزبور كه تحت‌الحمايه انگليس است اخيراً امتياز نفتي به استاندارداويل داده است. در صورتي كه شاه ايران حاكميت خود را بر بحرين اكيداً تقاضا و اشعار داشته است كه امتياز مزبور داراي اعتبار نمي‌باشد و جامعه ملل نخواسته در اين باب اظهار رأي نمايد.»

انگليسي‌ها از هيچ تلاشي براي جدايي بحرين از ايران فروگذار نكردند. وزيرمختار انگليس در حجاز به نمايندگي امارت بحرين قراردادي در خصوص ترانزيت و مبادلات تجاري بحرين و عربستان سعودي با دولت حجاز ترتيب داد كه عملاً گستاخي اين كشور را در مسائل داخلي ايران نشان مي‌دهد. در همين زمان مكاتبه‌اي بين وزارت خارجه با

دفتر مخصوص شاهنشاهي صورت گرفت كه در خصوص استعلام نظر رضاشاه در مورد انتشار يادداشت اعتراضيه وزارت خارجه به سفارت انگليس است. «وزيرمختار انگليس در حجاز به نمايندگي امارت بحرين راجع به ترانزيت و مبادلات تجارتي مملكت سعوديه و بحرين قراردادي با دولت حجاز منعقد نموده بود. نظر به اينكه دولت شاهنشاهي اقدام مزبور را مخالف حقوق خود در بحرين مي‌دانست بر حسب امر ملوكانه يادداشت اعتراض‌آميزي به سفارت انگليس در تهران نوشت و سواد آن را هم به دارالانشاء جامعه ملل ارسال كرد تا مراتب را به دول عضو جامعه اطلاع دهند.» همچنين تيپ مختلط مستقل فارس نامه‌اي به رياست كل قشون مي‌نويسد و اظهار مي‌دارد:

پس از ورود جهازات و سقوط طياره در بحرين كنسول انگليسي از بوشهر به بحرين آمده است. نطق مفصلي راجع به اقتصاد اروپا خصوصاً از دولت انگليسي ايراد نموده است و اعانه از اهالي بحرين براي بازماندگان طياره‌چي خواسته است.

اعمال و رفتارهاي غيرقانوني انگليسي‌ها به دليل لاقيدي و عدم بصيرت سياسي اولياي وقت ايران خاصه نسبت به اهميت، موقع و وضع جزاير بحرين و منطقه خليج‌فارس بوده است. با آن كه مأموران ايراني مقيم خليج‌فارس و كارگزاران و حكام بنادر و سواحل، مداخلات انگليس‌ها در امور ايران را بارها گوشزد اولياي دولت مركزي ايران ساخته بودند، معهذا توجه جدي به اين مسئله حياتي و اساسي نشد. به هر حال آنچه از اين تسامح و سكوت براي دولت ايران حاصل شد اين بود كه امكان دفاع مؤثر از حقوق و مالكيت ايران بر بحرين از ميان رفت و تنها حق اعتراضي باقي ماند.

ردّ حاكميت ايران بر بحرين توسط انگلستان

در اواخر سده 19م كه تسلط انگلستان بر منطقه تا حدود زيادي كامل گرديده بود آن كشور استعماري دلايلي را در رد حاكميت ايران بر بحرين ارائه مي‌نمود، كه مهمترين آنها عبارتند از:

اين قرارداد در همان وقت از طرف نمايندگان صالح دولت انگليس به عنوان اين كه بدون اختيارات بسته شده تصديق نگرديد و اعليحضرت فتحعلي‌شاه نيز از شناختن شرايط آن ابا نمود و از اينكه شاهزاده شيراز بدون اطلاع و دستور او داخل تعهداتي با دولت انگليس شده تنفر خود را اظهار داشت. به اين ترتيب بنا بر حقوق و عادات بين‌المللي اين قرارداد را نمي‌توان قابل اجرا دانست.

بررسي دلايل انگليس

در مورد اول، فاصله جغرافيايي يك قطعه از خاك يك كشور نسبت به مركز آن

هيچ‌گاه نمي‌تواند دليل بر رد حاكميت مركز بر آن باشد. چرا كه بسياري از بخش‌هاي كشورهاي مختلف با حكومت مركزي فاصله زيادي داشته وادارند؛ ولي همواره عرف بين‌المللي رد الحاق آنها به مركز را نپذيرفته است. بحث فاصله جغرافيايي وقتي وارد است كه دولتي الحاق يك قطعه از خاك جديد به مملكت خويش را ادعا كند؛ ولي تجزيه قسمتي از خاك يك كشور كه از ديرباز بخشي از آن بوده است، در عرف بين‌الملل پذيرفته شده نيست. در عين حال اين موضوع را بايد به خود انگلستان متذكر شد كه در فاصله چند هزار مايلي سرزمين خود، مناطق ديگر را به خود ملحق نموده بود. نصب پرچم آن كشور در مناطق مختلف خليج‌فارس به خصوص بحرين در فواصل مختلف تاريخي گوياي اين حقيقت است كه آن مناطق را به خود الحاق ساخته است.

در مورد دوم، به موجب اين نظريه، دولت انگلستان معتقد است بحرين يك كشور مستقل عربي است كه روابط و پيمان‌هاي خاصي با انگلستان دارد. اين مناسبات خاص مربوط است به پيمان‌هاي رسمي منعقده در سال‌هاي 1820، 1847، 1856 و 1861 و موافقت‌نامه‌هاي سال‌هاي 1880 و 1892 كه منحصراً بين دولت انگلستان و حاكم بحرين انعقاد يافته است.

اگر به تاريخ اين منطقه و به خصوص بحرين توجه كنيم، درمي‌يابيم كه حكام بحرين همچون رؤساي قبايل و حكام محلي در ساير مناطق ايران همواره مطيع و منقاد حكومت مركزي بوده‌اند و غير از بعضي مقاطع تاريخي كه اين جزيره توسط بيگانگان اشغال مي‌شد (نظير تسلط پرتغالي‌ها از 1507 تا 1622م) و يا بعضي حكام به دلايلي از اطاعت دولت مركزي سرپيچي مي‌كردند، در بيشتر مقاطع تاريخي وفاداري خود را به دولت مركزي ايران اعلام و با پرداخت ماليات به خزانه مركزي و گرفتن دستورالعمل از مركز انقياد كامل خود را به ايران ابراز داشته‌اند و اصولاً جزايري به‌سان بحرين هيچ‌گاه به عنوان يك دولت مستقل هويت تاريخي نداشته‌اند. بنابراين محلي كه از خود هويت تاريخي مستقلي نداشته و در نتيجه دولت مستقلي شناخته نمي‌شده است، چگونه مي‌تواند حاكم مستقل و آزاد داشته باشد؟

در رابطه با مورد سوم، با بررسي و ارزيابي ساختار قومي نظام‌هاي سياسي در طول تاريخ و به خصوص كشور ايران، پي به بي‌اساس بودن اين ادعا مي‌بريم. اگر گفته شود چون ساكنين بحرين اكثراً به زبان عربي تكلم مي‌كنند و از حيث نژاد، ارتباطي با مركز

ايران كه به زبان فارسي صحبت مي‌كنند، ندارند، بنابراين بايد نتيجه گرفت در ساير مناطق ايران كه اقوام مختلفي از قبيل لر، عرب، كرد، بلوچ و... زندگي مي‌كنند، اين مناطق نيز با پذيرش اين قول نبايد به ايران مربوط باشند، در صورتي كه چنين نيست. از طرفي مگر نمي‌شود كه اقوام و حتي نژادهاي مختلف در كنار يكديگر يك حوزه تمدني واحد ايجاد نمايند؟

در رابطه با مورد چهارم تذكر اين نكته مهم است كه انعقاد قرارداد با حكام محلي متمرد، حقي براي كشور طرف قرارداد ايجاد نمي‌كند و اگر دولت بريتانيا تحت شرايطي مساعد با دادن امتيازات به حكام محلي قلوب آنان را به دست آورده و به آنها وعده استقلال داده است دلالت بر اين مدعا ندارد كه ايشان از قبل مستقل بوده و هيچ‌گونه وابستگي و ارتباط با دولت مركزي ايران نداشته‌اند بلكه اين يك حركت مزورانه‌اي بوده است كه انگليسي‌ها در زمان ضعف دولت مركزي و هرج و مرج ناشي از مشكلات داخلي و يا خارجي به آن دست يازيده‌اند.

دكتر علي‌قلي اردلان در رابطه با مسئله تحت‌الحمايگي مي‌گويد:

حقوق بين‌المللي وضع تحت‌الحمايگي را وقتي قانوني مي‌شمارد كه اولاً مقام حمايت‌كننده و مقام حمايت‌شونده هر دو دولت به معني حقوقي آن باشند؛ زيرا دولت‌ها هستند كه از لحاظ حقوق بين‌المللي «موضوعيت» دارند و ثانياً دولتي كه خود را تحت حمايت دولت ديگر قرار مي‌دهد بايد «مستقل» باشد. آنچه به عنوان قرارداد 1861م از طرف انگلستان ارائه مي‌شود و مبناي تحت‌الحمايگي بحرين مي‌باشد قراري است كه بين كمپاني هند شرقي و شيخ بحرين امضاء شده است.

در رابطه با مورد پنجم اتفاقاً برخلاف ادعاي گردانندگان حكومت وقت انگليس انعقاد قرارداد خود حاكي از تصديق و اذعان كاپيتان بروس نماينده انگليس است بر اينكه بحرين تابع ايالت فارس مي‌باشد و نهايتاً يك سرزمين ايراني است. حال اگر بعداً مسئولين بالاتر مملكتي از پذيرش آن قرارداد شانه خالي كردند مسئله ديگري است. مسئله اين است كه نماينده انگليس (كاپيتان بروس) با شاهزاده حاكم فارس كه وابسته به دولت مركزي ايران بوده است مبادرت به انعقاد قرارداد نموده است. بنابراين وي تعلق بحرين به ايران را فرض نموده و با اين شرط مبادرت به عقد قرارداد با حاكم فارس نموده است. از طرفي در مقاطعي دولت انگلستان، بحرين را از ايران به اجاره مي‌خواست كه بعضاً صورت

نمي‌گرفت. اين نيز خود نشانگر حاكميت ايران بر بحرين است.

در رابطه با دليل ششم نكته قابل تأمل آن است كه سياست‌مداران انگلستان تاريخ را تحريف نموده و يا حداقل از ذكر تمامي تاريخ طفره رفته و به طور مقطعي به آن پرداخته‌اند. اسناد بسياري از منابع مختلف داخلي و خارجي در قالب نقشه، نوشتار و غيره موجود است كه جملگي سيادت ايران را بر بحرين به جز مقاطعي كه ايران و به خصوص اين منطقه مورد هجوم قدرت‌هاي خارجي واقع شده و يا دولت مركزي دچار ضعف بوده است، نشان مي‌دهد كه متأسفانه انگليسي‌ها آن را ناديده گرفته‌اند. گويا تا پيش از سدة هفدهم بحرين از هويت تاريخي برخوردار نبوده است و يا به قول خود ايشان تاريخ پيش از سده 17م آن ديار مبهم است. حتي اسناد موجود حاكي از آن است كه پس از سده 18م يعني در طول سده 19م نيز در موارد مختلف حكام بحرين به دولت ايران وفادار بوده‌اند.

گرچه در اين رابطه آنها دچار تناقض‌گويي شده و هم‌چنان به ادعاهاي بي‌اساس خود ادامه دادند، در اينجا صرفاً به ذكر يك دليل بر اينكه ايران حاكم حقيقي بحرين مي‌باشد و اين حاكميت توسط نمايندگان بريتانيا اذعان شده است، مي‌پردازيم:

وزارت خارجه ايران در 11 مرداد 1307ش (1928م) در نامه‌اي به سفارت انگليس دلايلي را مبني بر حاكميت ايران بر بحرين آورده و در آن به مكاتبه لرد كلارندون به وزيرمختار ايران مي‌پردازد. در قسمتي از نامه چنين آمده است:

لرد كلارندون بعد از اطلاع از اسنادي كه سفارت ايران در لندن به او ارائه نموده و پس از شور با هم‌قطار خود وزير هندوستان در مراسله 29 آوريل 1869م خود اعلام مي‌كند: «دولت انگلستان به سهولت اعتراف مي‌كند كه شاه بر اينكه حق حاكميت ايران نسبت به بحرين مورد اعتنا واقع نشده، اعتراض كرده و دولت انگلستان اين اعتراض را مورد توجه لازمه قرار داده است».

و در قسمت ديگري از مراسله خود چنين مي‌آورد:

خاطر شما را مطمئن مي‌سازم كه دولت انگلستان شيخ بحرين را فقط براي جلوگيري از دزدي دريايي و تجارت برده و نگاهداري نظم خليج‌فارس وادار به اجراي اين تعهدات مي‌سازد. اگر دولت ايران حاضر باشد كه قواي كافي در خليج‌فارس براي اين مقاصد نگاه دارد اين مملكت از يك وظيفه پرزحمت و پرخرجي خلاص خواهد شد؛

ولي اگر شاه حاضر نيست كه اين وظايف را به عهده گيرد دولت اعليحضرت ملكه نمي‌تواند تصور نمايد كه اعليحضرت شاهنشاهي مايل هستند در آن آب‌ها بي‌نظمي و جنايات به واسطه عدم تنبيه تشويق شود. افتخار دارم به شما اشعار دارم كه هر وقت عملي باشد دولت اعليحضرت ملكه از هر اقدامي كه براي منقاد كردن شيخ در مواردي كه رفتار شيخ مزبور لزوم آن را ايجاب كند، به عمل آورده قبلاً دولت ايران را مطلع خواهد ساخت.

بر اساس مطالب لرد كلارندون مي‌توان تصديق تصريح آن كشور را در رابطه با تعهدات دولت انگليس نسبت به شيخ بحرين دريافت. وي تصريح مي‌كند اين تعهد به منظور جلوگيري از دزدي دريايي و خريد و فروش برده مي‌باشد، بنابراين چنين تعهدي به عنوان وظيفه پليسي نمي‌تواند به حق حمايت تبديل شود. همچنين وي چنين حقي را مربوط به ايران مي‌داند و اظهار مي‌دارد كه ايران در صورت داشتن قواي كافي جهت ايجاد نظم در آبها اين وظيفه را از خود سلب و به عهده ايران مي‌گذارد و همچنين تعهد مي‌نمايد كه تعهدات خود را نسبت به شيخ بحرين به اطلاع دولت مركزي ايران برساند. اينها همه از اذعان او بر حق حاكميت ايران بر بحرين حكايت دارد.

چگونگي جدايي بحرين از ايران توسط انگلستان

انگليسي‌ها در ابتدا به طور تلويحي سعي داشتند بحرين را از حاكميت ايران جدا سازند؛ ولي به تدريج با صراحت به اين مطلب پرداخته و حتي به اتباع ايران كه در مسير بنادر جنوب و بحرين تردد داشتند پروانه مسافرت موسوم به علم و خبر مي‌دادند. اين عمل دولت انگليس با اعتراض كارگزاران ايراني توأم بود. در زير به يك نمونه از اين اعتراضات و نمونه‌اي از پروانه‌هاي مسافرت كه از سوي انگليسي‌ها صادر شده است مي‌پردازيم:

شماره: 15

فرستنده: كارگزاري اول بنادر خليج‌فارس و عربستان

گيرنده: وزارت امور خارجه

تاريخ: 28 مهر 1300

مقام منيع وزارت جليله امور خارجه

«راجع به دخالت قنسول انگليس مقيم بحرين در امورات اتباع ايران مكتوبي تحت نمره

27 از كارگزاري لنگه، محتوي دو ورقه قلم و خبر صادره از قنسولگري انگليس جهت رعاياي ايران به كارگزاري كل واصل شده كه سواد مراسله و يك ورقه از علم و خبر مزبور لفاً تقديم شده، نسخه ديگر از جهت دفتر كارگزاري كل ضبط گرديد و در اين مسئله هر تصميمي كه اتخاذ خواهيد فرمود مرقوم بفرمائيد كه به كارگزاري لنگه هم تعليمات داده شود.»

سواد مكتوب كارگزاري لنگه به كارگزاري كل

مقام منيع كارگزاري كل بنادر خليج‌فارس و عربستان

قنسول انگليس مقيم بحرين به عنوان سرپرستي در امورات اتباع دولت عليه دخالت مي‌كند و در مراجعت اتباع دولت عليه از بحرين اوراق تصديق تابعيت ايرانيه به آنها مي‌دهد. محض استحضار خاطر مبارك دو ورقه از آن تصديق‌نامه‌ها لفاً ايفاد داشته است.

حسين حسام‌السادات

از اداره جليله باليوزگري دولت انگليس در بحرين نمره 1919/253 دارنده اين علم و خبر حاجي‌محمدبن ملامجيد عبدالرحيم خلجي از رعاياي دولت ايران هست و چندي در بحرين اقامت مي‌داشت. حالا مراجعت به موطن خود مي‌نمايد و مي‌گويد كه در جهازستان سفري هست. بندرلنگه تاريخ 30 اكتبر سنه 1919 عيسوي مطابق تاريخ 5 صفر سنه 1338 هجري.

از سوي گردانندگان وقت امور در ايران از وزارت خارجه وقت، استفتائات مختلفي در قالب گزارش صورت گرفته است كه همگي از دخالت‌هاي انگليس در آن مقطع تاريخي در بحرين نگرانند، تلگراف‌هاي كارگزاري بوشهر، اداره گمركات و... همگي در همين راستا است.

اين حركات از جانب كارگزاران ايراني همواره مورد اعتراض واقع شده و علي‌رغم هرج‌ومرج و ضعف حاكم بر نظام سياسي، اقتصادي و نظامي ايران، دولت‌هاي مركزي همواره تمام هم و غم خود را جهت تثبيت حاكميت بر بحرين و ساير مناطق مورد مناقشه با انگليس به كار برده‌اند. در مقابل حمايت انگلستان از اتباع بحرين، وزارت خارجه ايران عكس‌العمل نشان داده به صورتي كه مي‌توان نمونه اين موضع‌گيري را در نامه‌اي از جانب وزارت امور خارجه ايران در تاريخ 6 شعبان 1329ه ق خطاب به صدراعظم وقت (مشيرالسلطنه) دريافت. در اين نامه وزارت خارجه در خصوص نامه

سفارت انگليس به آن وزارتخانه و نيات مغاير با مصالح ايران براي جلوگيري از دخالت‌هاي نامربوط انگليسي‌ها در امور اتباع بحرين مطالبي آورده شده است.

دخالت‌هاي انگليس در بحرين و ساير مناطق خليج فارس در اين دوران اوج مي‌گيرد. دولت بريتانيا جهت تمشيت امور خويش و جهت آن كه به اعمال خود مشروعيت ببخشد و همچنين عكس‌العمل حكام و شيوخ محلي را برنيانگيزد و به نحوي قلوب آنان را به دست آورد، به بهانه‌هاي مختلف با ايشان قراردادهايي را منعقد مي‌سازد و با حمايت از آنها در جهت منافع خاص خويش قدم برمي‌دارد. از جمله در تاريخ 26 دسامبر 1915 بين سر پرسي كاكس وزير مقيم انگليس در خليج‌فارس و سلطان نجد معاهده‌اي انعقاد يافته كه اين معاهده در تاريخ 18 ژوئيه سال 1916 از طرف نايب‌السلطنه هندوستان و حكومت آنجا تصويب مي‌گردد. اين معاهده 8 سال بعد يعني در 18 اكتبر 1924م در روزنامه تايمز انگلستان مطرح مي‌شود. معاهده ديگري به همين منوال در 20 مه 1927م بين انگلستان و حجاز در جده منعقد مي‌گردد و در آن استقلال شيخ بحرين اعلام مي‌شود كه اعتراض ايران را برمي‌انگيزد. بر اساس جوابيه وزارت امور خارجه به سئوال وزارت دربار وقت مبني بر عكس‌العمل ايران در قبال اين قضيه مستفاد مي‌شود كه وزير خارجه ايران موضوع را به جامعه ملل احاله داده و با رد ماده ششم عهدنامه در رابطه با موضوع بحرين اعتراض كرده و معتقد به حفظ حقوق حقه ايران در بحرين مي‌باشد و بحث پيرامون جزئي از خاك ايران را با كشورهاي ديگر بي‌مورد و منافي با تماميت ارضي ايران مي‌داند. در اينجا اشاره به اين موضوع لازم است؛ از آن روي كه ايران عضو جامعه ملل بود و ماده ده اساسنامه جامعه، تماميت ارضي دول عضو را تأمين مي‌نمود، ايران موضوع را به جامعه ملل احاله نمود. همچنين اعتراضيه‌هايي از جانب ايران بر عليه مداخلات انگلستان در زمينه صدور مجوز مسافرتي براي اتباع بحرين به جامعه ملل فرستاده شده است.

روند ردّ حاكميت ايران بر بحرين رو به تكامل مي‌گذارد، به نحوي كه استين چمبرلين وزير وقت خارجه انگليس در جواب اعتراضيه ايران به ماده ششم عهدنامه جده كه در 20 مه 1927م بين دولتين انگليس و پادشاه حجاز و نجد (سلطان عبدالعزيز ابن سعود) كه در آن با حاكميت ايران بر بحرين مخالفت شده بود چنين مي‌گويد:

دولت انگلستان هيچ‌وقت مالكيت و يا حق مالكيت ايران را بر بحرين تصديق ننموده و

اين ادعا به عقيده دولت انگلستان غيرقابل قبول است. دولت انگلستان جزاير بحرين و سكنه آن را تحت حمايت انگليس مي‌شمارد و مي‌بايستي از تعقيب مذاكرات در اين موضوع خودداري نمايد.

در خلال سال‌هاي دهه 1920م بحرين جهت منافع بريتانيا از اهميت فوق‌العاده‌اي برخوردار شد و به عنوان مركز ثقل استراتژيك منطقه خليج‌فارس درآمد. به صورتي كه بريتانيا در 1935م/1314ه ش در آنجا دست به تأسيس پايگاه دريايي زد. در اين مقطع زماني آگاهي از ارزش نفت و وجود منابع نفتي عمده‌ترين عامل تحريك انگليس بود. مع‌الوصف فعاليت‌هاي آن دولت در منطقه تا آنجايي كه به ايران مربوط مي‌شد مورد اعتراض واقع مي‌گرديد. تا پيش از كودتاي 1920م/1299 دولت ايران يازده بار درصدد اعاده حكم‌راني و مالكيت خود بر جزاير بحرين برآمد و هر بار در برابر مخالفت بريتانيا تلاشش به جايي نرسيد. بعد از كودتا نيز اين روند ادامه يافت. ادعاي ايران به دليل وجود تعداد زياد نفوس ايراني‌الاصل آن منطقه قوت مي‌گرفت.

يكي از نمايندگان انگليس در مجلس عوام آن كشور در نطقي مي‌گويد:

... در ماه مه 1927/1306 بين دولتين بريتانيا و ايران نسبت به حق مالكيت و فرمانروايي جزاير بحرين مجادلات قلمي و كشمكش‌هاي سياسي توليد گرديده كه كم‌كم موضوع به جاهاي حساس رسيده است. زيرا در ماده ششم عهدنامه فوق‌الذكر قيد شده كه شاه حجاز و نجد ملتزم مي‌شود با بحرين و شيوخ امارت قطر و سواحل عمان كه با پادشاه بريتانيا داراي معاهدات دوستي هستند، دوستي خود را برقرار كند و حافظ آنها نيز باشد. همين معاهده است كه با مالكيت و تماميت ارضي و استقلال دولت ايران منافات دارد. لذا دولت ايران چندين مرتبه با وزارت امور خارجه بريتانيا مكاتبه و تقاضاي عدم مداخله در امور بحرين را كه جزء لاينفك ايران است نموده و حتي در اين باره به جامعه ملل هم شكايت برده است.

و اين در حالي بود كه قبلاً در 1922م/1301ه ش انگلستان از ايران خواسته بود از ادعاي خود در مورد بحرين دست بردارد؛ ولي وزير امور خارجه، نپذيرفته بود و در عوض اعلام كرده بود دولت ايران حاضر است مسئله حاكميت خود را بر بحرين به حكميت يك هيأت بررسي گذاشته و رأي هيأت مزبور را قبول كند؛ ولي انگلستان از پذيرش چنين طرحي سر باز زده بود.

طرح مسئله جزاير ايراني به خصوص در دوره رضاخان عمدتاً در سال‌هاي 1927 تا 1934م توسط تيمورتاش وزير وقت دربار و شخص شماره دو مملكت صورت گرفت. در فاصله اين سال‌ها مذاكرات ايران و بريتانيا پيرامون موضوعات ديگري چون مسائل تجاري و نفت‌خيز نيز انجام پذيرفت. تيمورتاش در پي آن بود كه مسئله بحرين را در خلال يك معاهده كلي كه شامل كليه موارد اختلافي ايران در جنوب بود حل نمايد.

كفيل وزارت امور خارجه ايران در قسمتي از نامه‌اش كه بر اساس يك اصل حقوق بين‌المللي آورده است در تاريخ 11 مرداد 1307ه ش به سفارت انگليس چنين مي‌آورد:

يك خاكي متعلق به يك مملكت مستقلي باشد ممكن نيست از آن مملكت قانوناً مجزا شود و مادامي كه حق مالكيت به واسطه يك سند رسمي مثل قرارداد به دولت ديگري منتقل نشده و يا الحاق آن قطعه و يا استقلال آن از طرف تمام حقايق تاريخي بديهي است هيچ‌وقت دولت مستقلي در عالم مثل بحرين وجود نداشته و هيچ وقت دولت ايران از حاكميت خود بر جزاير مزبور صرف‌نظر نكرده و اين حق خود را به دولت ديگري منتقل ننموده و هيچ‌يك از شيوخ جزاير مزبوره را به عنوان حكمران مستقل نشناخته است.

در اين نامه كه جهت رد ماده ششم عهدنامه جده منعقده در 1927م بين پادشاه انگلستان و سلطان عبدالعزيز ابن سعود آورده شده، چنين آمده است: «بحرين دائماً و بلاانقطاع در قرون سابقه جزء ايران بوده جز در زمان تسلط پرتغالي‌ها از 1507 تا 1622م كه در آن تاريخ ايران جزاير را مجدداً به تصرف درآورد.»

همچنين ايران در سال 1930م/1309ه ش نيز نسبت به نقض حاكميتش بر بحرين توسط انگليسي‌ها به جامعه ملل مراجعه نمود. علت اين رجوع تفويض حق استخراج منابع نفت جزيره بحرين به يك سنديكاي انگليسي بود. دولت ايران معتقد بود بحرين يكي از منضمات قطعي ايران است و هر گونه امتيازي كه بدون اجازه دولت مركزي به ديگران داده شود از اعتبار ساقط است.

در آن موقع در لندن اين باور وجود داشت كه دولت ايران نه فقط از جهت نفع شخصي اين اقدام را نمود، بلكه احتمال كلي دارد كه شوروي و ديگر قدرت‌ها كه اين امتياز نفتي را در دست انگلستان مي‌بينند و ممكن است در زماني به عنوان مركز رقابت با منابع نفتي عراق و بين‌النهرين مطرح شود، ايران را به اين عمل تشويق نموده‌اند. در

همين رابطه وزير وقت امور خارجه، محمدعلي فروغي كه عضو لژ انگليسي نيز بود، طي نامه‌اي به وزيرمختار انگليس در تهران چنين مي‌نويسد:

طبق خبرهايي كه در جرائد مختلف منتشر گرديده است، مخصوصاً در Near Eastand Indial Baghad Times مورخه 5 و 18 ژوئن گذشته يك سنديكاي انگليسي از شيخ بحرين امتياز استخراج نفت جزيره را تحصيل كرده و سرگرد «هول» نماينده سنديكاي مزبور گويد در آنجا شروع به كار كرده است. نظر به اين كه جزاير بحرين جزء لاينفك ايران مي‌باشد و در حقوق حاكميت ايران بر اين جزاير ابداً جاي ترديد نيست و به طوري كه به دولت متبوع آن جناب و جامعه ملل در مراسلات 26 نوامبر 1927م و دوم اوت 1928م مدلل گرديده است و شناسايي مسلم حقوق و حاكميت ايران به جزاير بحرين از طرف دولت متبوع شما در تاريخ 1869 يادآوري گرديده بود، دولت متبوعه اينجانب شديداً عليه امتياز مورد بحث و كليه امتيازات ديگري كه مستقيماً از طرف دولت ايران در جزاير بحرين داده شده باشد اعتراض كرده و اعلام مي‌دارد كه آنها را باطل و كان لم يكن مي‌داند و با روح انصافي كه در دولت متبوع شما سراغ دارم خيلي متأسفم كه گاه‌گاهي در اين باب ناگزير هستم اعتراضات خود را تجديد نمايم. مسلم است كه اين قبيل رويه‌ها و عدم شناسايي حقوق حقه ايران به اين جزاير هيچ اثري در تضعيف حقوق مسلم ايران نداشته و دولت متبوع اينجانب حق استرداد كليه منافع ناشي از امتياز مزبور و تقاضاي جبران كليه خسارات وارده و مطالبه منافع مربوط را محفوظ مي‌دارد.

بحث پيرامون اين موضوع و همچنين ساير جزاير مورد اختلاف ايران و بريتانيا در همين سال‌ها اوج مي‌گيرد و پيرامون آنها مذاكراتي مابين دو كشور صورت مي‌پذيرد؛ ولي راه‌حل‌هاي پيشنهادي ايران در رابطه با جزاير مختلف به ويژه بحرين حاكي از ضعف ايران در مقابل ادعاهاي سرسختانه انگليس مي‌باشد.

تيمورتاش جهت حل و فصل مسئله بحرين دو پيشنهاد كلي به بريتانيا اعلام كرد:

الف. مسئله را به رأي و حكميت يك مرجع سوم يا بي‌طرف واگذار كنند.

ب. نخست دولت بريتانيا ادعاي ايران را بر بحرين به رسميت بشناسد و ايران نيز به صورت هم‌زمان حقوق خود را به دولت بريتانيا خواهد فروخت كه دولت مزبور مي‌تواند يا آن جزيره را خود نگه دارد و يا به شيخ واگذار نمايد.

به عقيده تيمورتاش بدين طريق هم وجهه دولت ايران محفوظ مي‌ماند و هم دولت بريتانيا بر خواسته خويش دست مي‌يافت و به علاوه يك مسئله كهنه نيز يك بار و براي هميشه حل مي‌شد. وزير دربار ايران اطمينان داد مجلس و جرايد نيز با شادماني و سرور اين راه‌حل را خواهند پذيرفت.

هنگامي كه كلايو (نماينده سياسي انگليس) در مورد معنا و مفهوم دقيق‌تر اين خريد و فروش استفسار كرد تيمورتاش پاسخ داد اين بيشتر راه‌حلي است در جهت حفظ وجهه و آبروي ايران تا كسب مال و منال براي دولت.

ولي بريتانيا اين پيشنهاد را نپذيرفت؛ زيرا اصلاً در ناحيه بحرين براي ايران حقوقي قائل نبود تا آنكه بخواهد در ارتباط با آن به معامله بپردازد.

در مقابل ادعاهاي سرسختانه انگليس، تيمورتاش مي‌خواست قضيه را به نحو دوستانه فيصله بخشد. از جمله ادعاهاي انگليس دستورالعمل مورخ 22 مه 1929/1308ه ش چمبرلين به كلايو بود كه در آن انعقاد يك معاهده كلي را متضمن سه اصل اساسي مي‌دانست:

در مقابل نقطه‌نظرات انگليس، تيمورتاش درصدد صورت بخشيدن به نوعي معامله بود. او اظهار كرد هر دو دولت ايران و بريتانيا استقلال بحرين و حق حاكميت شيخ آن را به رسميت شناسند. سپس اعلام نمود ايران حاضر است در برابر ما به ازاي مشخصي از جانب دولت بريتانيا، از حق حاكميت خود بر بحرين صرف‌نظر كند. مابه‌ازايي كه او طلب مي‌كرد به اين قرار بود: نخست آن كه ايران چند واحد شناور دريايي مثل شش فروند ناوچه توپدار 200 تني و چهار فروند ناو توپ‌دار 1000 تني به صورت هديه دريافت دارد. خواسته ديگر او لغو تمام بدهي‌هاي ايران به اتباع و دولت‌هاي بريتانيا و هند بود.

دوره رضاشاه نخستين باري بود كه ايران از ادعاي حاكميت خويش بر بحرين صرف‌نظر مي‌كرد. توجيه تيمورتاش در رابطه با طرح مذكور آن بود كه چون جزاير

بحرين مركز قاچاقچي‌ها و حمل قاچاق به سواحل ايران است، حال كه ايران از بحرين محروم مي‌ماند لااقل با استفاده از اين امكانات مانع فعاليت قاچاقچي‌ها در سواحل كشور گردد.

اين طرح نيز با موافقت انگلستان روبرو نشد و در نتيجه مذاكرات پيرامون اين موضوع در 1930م/1309ه ش قطع گرديد. در سال‌هاي 32-1931م/11-1310ه ش نيز مذاكراتي پيرامون موضوع صورت گرفت كه به نتيجه نرسيد. از جمله در سال 1310ه ش روزنامه الاحرار چاپ بيروت تلگرافي را از تهران انتشار مي‌دهد كه بر اساس آن دولت ايران پيشنهاد دولت انگليس را در باب اداره مشترك حكومت بحرين و شركت در انتخابات بلديه و فرستادن يك نفر كميسر عالي از طرف دولت ايران در بحرين را رد كرده است.

در اين نامه كه حبيب‌الله هويدا عضو لژ فراماسونري انگلستان، به عنوان نماينده سياسي ايران در حجاز و نجد به وزارت امور خارجه متبوعش نوشته است، وي از خبر رسمي اين تلگراف اظهار بي‌اطلاعي مي‌كند؛ ولي معتقد به مالكيت مطلق ايران بر بحرين مي‌باشد. اگر چنين مسئله‌اي صحت داشته باشد نشان‌دهنده آن خواهد بود كه انگليس تحت‌تأثير فشارهاي ايران و موضع‌گيري‌هاي صريح و قاطع كشور مجبور شده است به مشاركت ايران در حاكميت بر بحرين تن دهد؛ ولي با توجه به پيشينه مذاكرات و ضعف ايران در مقابل انگلستان اين مسئله بعيد مي‌نمايد.

با قطع اين مذاكرات و سپس اشغال ايران در جريان جنگ جهاني دوم، بي‌ثباتي دولت‌ها، همچنين تشنجات سياسي و اقتصادي داخلي مانع از توجه ايران به منطقه خليج‌فارس شد و تا سال 1947م/1326ه ش كه مجلس از دولت قوام‌السطنه اعاده حاكميت ايران بر جزاير بحرين را تقاضا نمود، بحثي پيرامون اين موضوع نشده است. در همين سال هيأتي به رياست يكي از شيوخ برجسته بحرين به ايران آمد و تقاضا نمود به عنوان نماينده بحرين در پارلمان ايران شركت كند و چون در شرايط سال 1947 و هرج و مرج ناشي از اشغال ايران امكان اقدام مؤثري در مورد بحرين وجود نداشت، مجلس شوراي ملي به عنوان اين كه شيخ مزبور بر اساس قانون انتخابات ايران برگزيده نشده است با درخواست وي موافقت نكرد.

در جريان نهضت ملي شدن صنعت نفت كه موج نهضت دامنگير بحرين شد، مصدق در پي اعمال قانون ملي شدن نفت در مورد شركت نفت بحرين بود، ولي

انگلستان كه از امتيازات نفتي خود در ساير مناطق جنوب كشور دفاع مي‌نمود به موجب قراردادهاي قبلي خود با شيخ بحرين آن منطقه را تحت‌الحمايه خود دانسته و براي ايران در اين رابطه حقي قائل نبود.

قيام‌ها و اعتراضات مردم عليه انگليس در فاصله سال‌هاي 1954 تا 1956م در بحرين منجر به حوادث مهمي شد. جنبش مردمي، مركز نمايندگي سياسي انگليس را كه در 1947م از بوشهر به بحرين انتقال يافته بود، نشانه رفت به نحوي كه انگليس را مجبور نمود در ساخت سياسي آن منطقه تغييراتي ايجاد نمايد. در اواخر خرداد 1335ه ش/1956م تايمز لندن نوشت: «در بحرين پست جديدي به نام دبير حكومت ايجاد و رئيس انگليسي گمرك بحرين به اين سمت گمارده شده است». اين روزنامه نوشت در پي تظاهرات بحرين كه در رأس آن كميته ملي قرار داشت، كميته تقاضا كرد سر چارلز بلگريو كه سي سال پيش از طرف شيخ بحرين به سمت مشاور تعيين شده از كار خود بركنار شود. پست دبير دولت بحرين پست جديدي است كه در بحرين ايجاد شده و گمان مي‌رود خواسته‌هاي كميته اتحاد ملي بحرين را برآورد. در همان حال روزنامه الامرام گزارش داد احتمال دارد در سه ماه آينده سر چارلز بلگريو مستشار انگليسي شيخ بحرين از مقام خود استعفا دهد كه در نهايت وي در 1957م مجبور به ترك محل شد و به دنبال آن فرزندش جيمز به بحرين آمد و مليت بحريني گرفت.

در اين زمان نيز انگلستان از استقلال شيخ بحرين دم مي‌زد و روند ايران‌زدايي را به شدت در آن ناحيه دنبال مي‌نمود. با اعمال سياسي و فشارهاي آن كشور، همچنين حمايت‌هاي ساير دول غربي، بحرين در 26 اكتبر 1966م به عضويت سازمان علمي و فرهنگي ملل متحد، در نوامبر 1967م به عضويت سازمان خواروبار و كشاورزي ملل متحد و روز 8 مه 1968م به عضويت سازمان بهداشت جهاني درآمد. پي‌گيري مسئله بحرين صرفاً در حد مسائل ديپلماتيك توسط دولتمردان ايران و نه موضع‌گيري صريح با قاطعيت سياسي و نظامي از طرفي موضوع دفاع بي‌چون و چراي دولت انگليس از استقلال بحرين از طرف ديگر، به قدري تأثير گذاشت كه به علاوه ساير عوامل به انتزاع آن از ايران و استقلال كامل آن در 14 اوت 1971م/23 مرداد 1350ه ش منجر شد.

پانوشت‌ها

33 . گزيده اسناد خليج فارس، ص 154

. 34 . زرگر، 1372 ، ص 246

. 35 . زرگر، 1372 ، ص 246

. 36 . نشأت، صادق، تاريخ سياسي خليج فارس، تهران: شركت نسبي كانون كتاب، 1344 ، ص 481

. 37 . زرگر، ص 247

. 38 . گزيده اسناد خليج فارس، ص 118

. 39 . گزيده اسناد خليج فارس، ص 184

. 40 . نشأت، ص 477

. 41 . زرگر، ص 253

. 42 . زرگر، ص 253

. 43 . زرگر، ص 254

. 44 . گزيده اسناد، ص 202

. 45 . وزارت امور خارجه، كتاب سبز، تهران: دفتر مطالعات سياسي و بين الملل، 1368 ، ص 77

. 1335 ، ص 1 /4/ 47 . روزنامه اطلاعات، شنبه 2

48 . در سال 1926 ميلادي چارلز بلگريو انگليسي مشاور ويژه شيخ، اداره امور بحرين را زير نظر گرفت . وي به

كمك درآمدهاي نفتي حاصله از چاه هاي نفت بحرين در جهت توسعه اقتصادي، اجتماعي و مدرنيزاسيون اين

كشور در جهت منافع انگليس و وابستگي به آن كشور قدم هايي برداشت.

33 . گزيده اسناد خليج فارس، ص 154

. 34 . زرگر، 1372 ، ص 246

. 35 . زرگر، 1372 ، ص 246

. 36 . نشأت، صادق، تاريخ سياسي خليج فارس، تهران: شركت نسبي كانون كتاب، 1344 ، ص 481

. 37 . زرگر، ص 247

. 38 . گزيده اسناد خليج فارس، ص 118

. 39 . گزيده اسناد خليج فارس، ص 184

. 40 . نشأت، ص 477

. 41 . زرگر، ص 253

. 42 . زرگر، ص 253

. 43 . زرگر، ص 254

. 44 . گزيده اسناد، ص 202

. 45 . وزارت امور خارجه، كتاب سبز، تهران: دفتر مطالعات سياسي و بين الملل، 1368 ، ص 77

. 1335 ، ص 1 /4/ 47 . روزنامه اطلاعات، شنبه 2

48 . در سال 1926 ميلادي چارلز بلگريو انگليسي مشاور ويژه شيخ، اداره امور بحرين را زير نظر گرفت . وي به

كمك درآمدهاي نفتي حاصله از چاه هاي نفت بحرين در جهت توسعه اقتصادي، اجتماعي و مدرنيزاسيون اين

كشور در جهت منافع انگليس و وابستگي به آن كشور قدم هايي برداشت.

نگاهي به فعاليت‌هاي مبلغان مذهبي انگليسي در ايران در كتاب «پنج سال در يك شهر ايراني» اثر ناپير مالكوم

دكتر علي‌محمد طرفداري*

چكيده

فعاليت‌هاي مبلغان مذهبي در ايران و دنياي اسلام و ديگر سرزمين‌هاي جهان، بخشي بنيادين از مجموعه فعاليت‌هاي استعماري جهان غرب طي قرون اخير است كه تاكنون تمامي ابعاد و زواياي آن مورد پژوهش قرار نگرفته است. از زمان افزايش قدرت كليسا در طول دوران قرون وسطي و انباشت سرمايه در دستگاه كليسا، دربار پاپ به سرمايه‌گذاري در راه ترويج آئين مسيح در ديگر سرزمين‌ها روي آورد كه اين امر به يكي از عوامل مهم شروع عصر اكتشافات جغرافيايي تبديل شد و در نتيجة آن به تدريج با توسعة نفوذ حكومت‌هاي كاتوليك مذهب اروپايي در قاره‌هاي آسيا، آفريقا و آمريكا و به دنبال آن پيدايش جريان‌هاي شرق‌شناسي و اسلام‌شناسي، تبليغ مسيحيت به صورت بخش اساسي و ثابت برنامه‌هاي استعماري كشورهاي اروپايي در ساير نقاط جهان درآمد.

ناپير مالكوم، يكي از اولين مبلغان «انجمن تبليغي كليسا» در شهر يزد است كه با شروع فعاليت اين انجمن در يزد در سال 1316ق/1898م وارد اين شهر شد و حدود پنج سال در شهر يزد به سر برد و حاصل تجربيات و اندوخته‌هاي خود را بعد

بازگشت به انگلستان در كتابي با عنوان پنج سال در يك شهر ايراني منتشر كرد. ناپير در اين كتاب آشكارا از اهداف و آمال استعماري مبلغان مذهبي سخن مي‌گويد. از اين رو اين اثر براي روشن كردن نيات استعماري و ضد اسلامي مبلغين مسيحيت در ايران از ارزش به سزايي برخوردار است.

نسل اول مبلغان مسيحيت طي سده‌هاي چهاردهم تا هجدهم ميلادي عمدتاً از كشورهاي كاتوليك‌مذهب اروپا بودند. با افول تدريجي قدرت اين كشورها و ظهور قدرت‌هاي استعماري چون انگلستان و هلند، مبلغان مسيحي و پرتستان نيز وارد عرصة تبشير و در حقيقت استعمار فرهنگي شدند. يكي از نخستين انجمن‌هاي تبليغ مسيحيت پروتستان، «انجمن تبشيري كليسا» است كه به منظور گسترش مذهب پروتستان در اواخر سده هجدهم ميلادي/دوازدهم هجري قمري در انگلستان تأسيس شد و تا به امروز به عنوان يكي از مهم‌ترين و فعال‌ترين انجمن‌هاي تبليغ مسيحيت در نقاط مختلف جهان مقام خود را حفظ كرده است. فعاليت اين انجمن در ايران از نيمه اول قرن سيزدهم هجري قمري/ نوزدهم ميلادي آغاز شده و تا دوران انقلاب اسلامي ادامه داشت.

ناپير مالكوم يكي از اولين مبلغان اين انجمن در يزد است كه با شروع فعاليت اين انجمن در شهر يزد با اعزام دكتر وايت در سال 1316ق/1898م، مقارن سال‌هاي سلطنت مظفرالدين شاه قاجار، به اتفاق همسرش و چند ماه پس از دكتر وايت وارد يزد شد. وي در حدود پنج سال در يزد به سر برد و حاصل تجربيات و اندوخته‌هاي خود را بعد از بازگشت به انگلستان در كتابي با عنوان پنج سال در يك شهر ايراني منتشر كرد. كتاب وي تاكنون دو بار در لندن (1905 و 1907) و دو بار در نيويورك (1905 و 1908) به چاپ رسيده است.

زندگي‌نامه ناپير مالكوم به قلم نوادة وي

در مورد زندگي ناپير مالكوم اطلاعات چنداني در منابع موجود وجود ندارد، اما نگارنده از طريق يافتن نوادة مؤلف (كه همان نام ناپير مالكوم را دارد و خود نيز كشيش و در حال حاضر سردبير روزنامة «كليساي بريتانيا» در بريستول انگلستان است) موفق شده است اطلاعاتي در خصوص زندگي وي به دست آورد.

طبق اين اطلاعات مختصر فراهم شده از سوي نوادة مؤلف، ناپير مالكوم، فرزند ژنرال سر جورج مالكوم و برادرزادة سر جان مالكوم مؤلف مشهور كتاب تاريخ ايران و فرستادة انگليس به ايران در عهد فتحعلي شاه قاجار، در سال 1870 در هانلي كستل در ايالت ورسسترشاير انگلستان به دنيا آمد. او تحصيلات دانشگاهي خود را در كالج هيلي‌بري و سپس آكسفورد به پايان رساند و موفق به اخذ درجة ليسانس در سال 1893 و فوق‌ليسانس در سال 1897 شد. مالكوم در سال 1894 به عنوان خادم كليسا و سپس در سال 1895 در مقام كشيش به خدمت كليساي انگلستان درآمد. او از همان سال 1894 به عنوان دستيار كشيش در كليساي سنت آندروز اكلستون و بعد از آن در كليساي اعلاي سنت جان بروگتون خدمت كرد. مالكوم در سوم مارس سال 1898 به عضويت انجمن تبليغي كليسا پذيرفته شد و به دنبال آن به ايران سفر كرد؛ و روز دهم اكتبر سال 1898 وارد ايران شد. او بعد از چند سال تلاش در راه ترويج آئين مسيح و تأسيس يك كليسا در يزد در هفدهم فوريه سال 1904 ناگزير شد براي بهبود سلامتي خود به انگلستان بازگردد؛ اما بعد از گذشت چند ماه در سي و يكم مارس سال 1905 مجدداً به ايران بازگشت و به شيراز رفت. مالكوم سرانجام در پانزدهم اكتبر سال 1907 ايران را براي هميشه ترك كرد و از بيست و يكم ژانويه سال 1908 از خدمت در انجمن تبشيري كليسا كناره‌گيري نمود. مالكوم در بيست و يكم اكتبر سال 1921 بر اثر بيماري كم‌خوني مهلك درگذشت.

نامزد او اورانيا لاتهام يكي از نخستين پزشكان زن در انگلستان بود. او همراه مالكوم عازم ايران شد و براي جلوگيري از طرح شايعات همواره با حفظ يك روز فاصله بعد از مالكوم سفر مي‌كرد. آن‌ها در سال 1901 در ايران ازدواج كردند. كار پزشكي او در ايران بسيار مورد احتياج بود و گفته شده كه بيمارستان انجمن تبشيري كليسا در يزد طي سال 1900، 500/36 بيمار را مداوا كرد. لاتهام مؤلف كتابي است به نام كودكان ايران كه در سال 1911 در لندن منتشر شد.

مالكوم و لاتهام صاحب پنج فرزند شدند كه نخستين آن‌ها در طفوليت درگذشت. جورج مالكوم فرزند ارشد و تنها پسر آن‌ها در ايران متولد شد و بعدها در كسوت مبلغين مسيحيت درآمد و به شهر دزداب در منطقة بلوچستان سفر كرد. دختران مالكوم و لاتهام هلن، اگنس و جين نام داشتند.

رويكردها و اهداف مبلغين مذهبي بر اساس كتاب پنج سال در يك شهر ايراني

همان طور كه مي‌دانيم، نخستين اروپايياني كه به ايران آمده و آثاري را در قالب سفرنامه در مورد اين سرزمين از خود بر جاي گذاشتند، عمدتاً تاجر و سياح بودند. به تدريج اين تاجران و سياحان جاي خود را به رجال سياسي- مذهبي و مأمورين دولت‌ها، كمپاني‌ها، كليساها يا ديگر مراكز خاص اروپايي دادند كه عمدتاً با هدف امتياز‌گيري و انعقاد عهدنامه‌هاي سياسي، نظامي و اقتصادي با حكومت ايران، شناسايي آثار تاريخي ايران و تهية فهرست و نقشه از بقاياي آثار باستاني ايران در دوران پيش از اسلام در راستاي «تدوين تاريخ ايران باستان» در دانشگاه‌هاي اروپايي، و تبليغ مسيحيت و تأسيس كليسا به اين سرزمين سفر مي‌كردند. ناپير مالكوم، همان‌گونه كه ذكر شد، در زمرة دستة اخير است كه سال‌هاي اواخر سدة نوزدهم و اوايل سدة بيستم ميلادي را در ايران و شهر يزد به سر برده است. كتاب مالكوم گزارشي به اختصار اما كاملاً گويا از مشاهدات و تجارب سفر و اقامت يك مبلغ مذهبي در ايران و شهر يزد است. به بيان ديگر، مالكوم از آن جا كه يك مبلغ مذهبي معتقد و كاملاً به اهداف اين كار مؤمن و متعهد است، غالب مطالب و آراي خود را با محوريت تبليغ مسيحيت و نكات و مشكلات گوناگون مربوط به آن در شهر يزد به رشتة تحرير درآورده است. خود او در مقدمة كتابش مي‌نويسد اين كتاب گزارش فعاليت‌هاي هيأت مبلغان مسيحي در يزد نيست و از اين رو دربارة فعاليت‌هاي انجمن مبلغان مذهبي يزد اطلاعات چنداني در اين اثر يافت نمي‌شود، اما در مقابل اطلاعات بسياري دربارة شرايط و حوادثي كه مبلغان مذهبي با آن سر و كار داشتند، در كتاب آمده است. از اين رو اين كتاب، در حقيقت توصيف يك شهر ايراني از ديدگاه يك مبلغ مذهبي است و از دقايق و جزئيات سياسي و اجتماعي و اقتصادي ايران، آن طور كه در سفرنامه‌هاي سياحان حرفه‌اي يا سياستمداران و بازرگانان بدان‌ها پرداخته مي‌شود، در اين كتاب خبري نيست. و در مقابل مسائلي كه از نظر مؤلف در تحليل شخصيت و محيط زندگي مسلمان يزدي مؤثر بوده، به شكلي روان‌شناسانه و در راستاي اهداف كاري مبلغان مذهبي براي شناخت هر چه بيشتر مخاطبان‌شان، به تفصيل بررسي شده است.

پنج سال در يك شهر ايراني، در حقيقت حكم يك كتاب آموزشي را دارد كه مالكوم در آن به تجزيه و تحليل سرزمين ايران، خصوصيات جغرافيايي منطقة يزد

ويژگي‌هاي شخصيت يزدي‌ها، دين اسلام و شخصيت حضرت محمد(ص) و تأثيرات اين آئين و پيامبر بزرگوار اسلام بر مردم ايران و به ويژه ساكنان منطقة كويري يزد، تأثيرات برآمده از ساختارهاي مذهبي و نكاتي از اين دست پرداخته و از اين طريق سعي كرده است مشكلات كوچك و بزرگ بر سر راه تبليغ مسيحيت در ميان مردم مسلمان ايران و به ويژه مردم شهر يزد و راه‌هاي غلبه بر آن‌ها را به اهلش بياموزد. به عبارت ديگر، كتاب مالكوم حاوي دستورالعمل‌هاي يك مبلغ با تجربه به ساير مبلغان مذهبي است.

دو فصل اولية كتاب مالكوم به توصيف شهر يزد و نوع زندگي مردم آن جا اختصاص دارد كه طي مباحث آن برخي نكات مربوط به زندگي اجتماعي و اقتصادي يزدي‌ها نيز ضمن بيان تأثير محيط مورد اشاره قرار گرفتنه است. مؤلف در اين توصيفات مي‌كوشد تأثير يكنواخت و از نظر او بي‌روح منطقة كويري يزد را بر نحوة تفكر و انديشة يزدي‌هاي مسلمان نشان دهد و ضمن مقايسة آن با انديشه و نظام فكري اروپايي‌ها، تلاش مي‌كند آن ذهنيت مخاطبان يزدي را براي مبشران و مبلغان مسيحي روشن كند؛ تا آنان بتوانند شيوة درستي براي تبليغ در پيش گيرند؛ و به اصطلاح در برخورد با مسلمان يزدي و تبليغ وي از راهش وارد شوند. نكتة جالب در اين تجزيه و تحليل و به خصوص مقايسة ذهن يك يزدي با ذهن يك اروپايي نشان دادن برخي تصورات ايرانيان نظير مفهوم كشور در نظر آنان و معادل بودن آن با شهر و ديار يا زادبوم است. در همين فصول ناپير از وضعيت اجتماعي، اقتصادي، سياسي و مذهبي اقليت‌هاي ديني ايران و تغيير و بهبود اساسي وضع زردشتيان در نتيجة تحولات عصر ناصري و ادوار بعد از آن و نقش حكومت انگليسي هند در اين بهبودي و پيوند پارسيان هند و زردشتيان ايران با استعمار انگلستان ياد مي‌كند.

به طور كلي اشاره‌هاي مالكوم به اقليت‌هاي مذهبي و ديني شهر يزد، معطوف به زردشتيان، بابي‌ها، بهائيان و يهوديان است. او در اين اثر بر اساس رويكرد جريان شرق‌شناسي معاصر، از آئين زردشت سرسختانه و بسيار جانبدارانه حمايت كرده و به صراحت مي‌نويسد زردشتيان براي خدمت به كشورهاي اروپايي جهت تشكيل هر قدرت دست نشانده‌اي در جنوب ايران آماده هستند و افزون بر آن، به رغم اعتقادي كه به برتري الهي آئين مسيحيت دارد، كوچك‌ترين تلاشي براي مسيحي كردن زردشتيان

نمي‌كند و آن گونه كه از كتابش برمي‌آيد به طور ضمني از آنان مي‌خواهد بر دين خويش باقي بمانند!

ناپير مالكوم اشاراتي گذرا هم به وضع يهوديان دارد، اما بيشترين توجه او در سراسر كتابش معطوف به بابي‌ها و بهائيان است. مالكوم به دليل وجود تضادهاي گسترده ميان پيروان اين دو فرقه با مردم شيعه مذهب ايران، آنان را در برابر شيعيان مورد حمايت قرار مي‌دهد، هرچند از آن جا كه به هر شكل بابي‌ها و بهائي‌ها را مسلمان مي‌داند(!) زردشتي‌ها يا به قول خود پارسيان را به طور كامل بر آن‌ها برتري داده و ضمن ذكر بعضي از مباحثات خود با بهائيان و بابيان انتقادات متعددي بر اعتقادات آنان وارد مي‌كند. ليكن در مجموع او همراه با مواضع استعماري كشورهاي اروپايي نسبت به فرقه‌هاي ساختگي بابيه و بهائيه، آن‌ها را در مقابل مسلمانان مورد حمايت گسترده قرار مي‌دهد و به ارائه گزارش‌هاي يك سويه از برخوردهاي مذهبي ميان شيعيان و بابي‌ها در يزد مي‌پردازد.

فصل سوم كتاب مالكوم به گفت‌وگو از آئين اسلام و مذهب تشيع اختصاص يافته است. در اين بخش هم ناپير با همان رويكرد شرق‌شناسان همدورة خود و با ادعاي نقادي بي‌طرفانه، به شدت به اسلام و شخصيت پيامبر حمله مي‌كند و سپس به مقايسة باورهاي اسلام و مسيحيت در مورد خداوند و توحيد و نبوت مي‌پردازد و بعد از آن به توصيف صوفيان و اعتقادات آن‌ها و تأثيرات‌شان بر عقايد بابي‌ها و بهائي‌ها روي مي‌آورد. مالكوم در اين فصل از كتاب خود به تجزيه و تحليل شرايط و علل پيدايش فرقه‌هاي مجعول بابيه و بهائيه پرداخته و اطلاعات نسبتاً مفصلي در مورد باورها و رفتارهاي پيروان اين دو فرقه و تضادهاي آن‌ها با يكديگر عرضه مي‌كند و ضمن آن به صراحت از فضاي ايده آل ناشي از ظهور و فعاليت اين فرق براي تبليغ مسيحيت از يك سو و تضعيف اسلام از سوي ديگر سخن مي‌گويد.

در فصل پنجم كتاب اطلاعات خواندني و جالبي در مورد خصوصيات شخصي مردم يزد، زبان فارسي و آداب و رسوم يزدي‌ها آمده است. ناپير در اين فصل به توصيف ويژگي‌هاي فردي و اجتماعي ساكنان خطة يزد پرداخته و ماجراهايي را هم از خاطرات شخصي خود در تأييد نتيجه‌گيري‌هايش ذكر مي‌كند. طي اين فصل يزدي‌ها هم تحقير و هم ستايش مي‌شوند و مالكوم علاوه بر بيان صفات نيك و بد آنان از نظر خود، به ريشه‌يابي علل شكل‌گيري آن صفات مي‌پردازد؛ هرچند از نتيجه‌گيري‌هاي او

كاملاً مشخص است كه همچون بسياري از بيگانگان او نيز آن طور كه بايد و شايد در درك مردم ايران و شناخت دقيق و واقعي خصوصيات آنان موفق نبوده و در قضاوت‌هاي خود تا حد زيادي تحت تأثير پيش‌داوري‌ها و پيش زمينه‌هاي ذهني خود و مهم‌تر از همه تحت تأثير نگاه خصمانه‌اش نسبت به آئين اسلام قرار داشته است. در پايان اين فصل، مالكوم يزد را به دليل برخورداري از موقعيت مناسب و احساس نياز مردم آن جا به اصلاح، و در واقع به دليل آشوب‌هاي موظف ايجاد شده از سوي فرق بابيه و بهائيه، جزو بهترين مناطق براي كار تبليغ مسيحيت معرفي مي‌كند.

فصول ششم و هفتم كتاب ناپير به بيان و شرح مشكلات كوچك و بزرگ موجود بر سر راه مبلغين مذهبي در دعوت به آئين مسيح، استفاده از راه‌هايي همچون ارائة كمك‌هاي خيريه، كارهاي طبي و كارهاي آموزشي براي كشاندن مسلمانان به پذيرش مسيحيت و ارائه رهنمودها و توصيه‌هاي متعدد و گوناگون به ميسيونرها براي بهبود و پيشبرد كار تبليغ مسيحيت و غلبه بر مشكلات متعدد براساس تجارب و آزمون‌هاي فردي خود او اختصاص دارد و در خلال آن‌ها اطلاعات گذرايي هم پيرامون مسائل اقتصادي و اجتماعي يزد ارائه شده است. با اين كه مالكوم در نهايت هم اشارة صريحي به ميزان موفقيت احتمالي يا نسبي خود و همكارانش در مسيحي كردن يزدي‌ها نمي‌كند، ولي از خلال گفته‌هاي او و توجه به اوضاع اجتماعي يزد در اوايل قرن بيستم براساس ساير منابع تاريخي و نيز توجه به تعلقات مذهبي شديد يزدي‌ها-كه مالكوم خود نيز به آن مكرراًَ اذعان مي‌كند- مي‌توان دريافت تنها عدة معدودي بر اثر فعاليت‌هاي انجمن تبليغي كليسا در يزد به ديانت مسيح گرويدند.

در مجموع ناپير مالكوم قضاوت و ديدگاهي بسيار دشمنانه نسبت به اسلام و بسيار تحقيرآميز نسبت به ايرانيان مسلمان و مردم يزد، به استثناي زردشتيان، دارد. او اسلام را موجب تباهي ايران مي‌داند، هرچند در پايان فصل سوم كتاب خود كه اوج حمله به اسلام است، از خواننده به دليل توهين به اسلام عذرخواهي مي‌كند و در عين حال يادآوري مي‌نمايد كه تنها مطالبي رايج را بر زبان آورده است! گذشته از اين‌ها، از مسائل و مطالبي كه وي در مورد تاريخ و الهيات اسلام و مذهب تشيع بيان مي‌كند، آشكار است كه او مطلقاً شناخت و آگاهي دقيق و كاملي از آئين اسلام نداشته است. مالكوم همچنين به رغم تحقير يزدي‌هاي مسلمان، در چندين جاي كتابش از هوشمندي، سخاوت، مهمان‌نوازي، معاشرتي

بودن و خصوصيات خوب ديگر مردم يزد به نيكي و با ستايش ياد مي‌كند.

كتاب ناپير مالكوم مورد توجه محققان تاريخ فرقه‌هاي بابيه و بهائيه همچون ادوارد براون، و به دليل ارائة گزارش‌هاي يك سويه و جانبدارانه از برخوردهاي بابي‌ها و بهائي‌ها با شيعيان در يزد مورد توجه و استناد پيروان اين دو فرقه، و بعد از اين‌ها مورد توجه زردشتي‌ها براي مستند كردن محدوديت‌هاي جامعة اقليت زردتشتي ايران در قرن نوزدهم، قرار داشته است.

پانوشت‌ها

Napier Malcolm, Five Years in a Persian Town, London, 1907.

.166- معاصر، 1381 ، صص 167

12 . به نظر مي رسد اگر اين رقم را به تعداد دفعات مداواي بيماران مربوط بدانيم، بيش تر مقرون به صحت خواهد

بود.

14 . صفورا برومند (همان، ص 168 ) به برنامه هاي مبلغين مذهبي براي دعوت زردشتيان به پذيرش آئين مسيح

اشاره دارد كه چنين موضوعي نه تنها با رويكرد خاص مبلغان اروپايي و جريان ايران شناسي اروپاييان

همخواني ندارد، بل كتاب مالكوم نيز خلاف آن را به اثبات مي رساند.

15 . شورش هندوستان ( 1857 م/ 1274 ق)، ترجمة اوانس ماسئيان، به كوشش صفاءالدين تبرائيان، تهران، نيلوفر،

.1372

جدايي بحرين از ايران؛ نفع ايران يا انگليس؟

گلنار كرنوكر*

چكيده

تا 40 سال پيش ايران رسماً مدعي حاكميت بر مجمع‌الجزاير بحرين در خليج‌فارس بود. اين مجمع‌الجزاير نه با توسل به شورش و اعتصاب، جنگ، قرارداد و معاهده بلكه با توطئه و دسيسه انگلستان و چراغ سبز دولت وقت ايران مبني بر همه‌پرسي در بحرين (كه در عمل انجام نشد) در سال 1349 از پيكره ايران جدا شد. نويسندة اين مقاله كوشيده است با بيان حقوق چندين هزار ساله ايران در بحرين، چگونگي حضور و دخالت انگلستان در بحرين و به تبع آن ادعاهاي ارضي اين دولت مبني بر تحت‌الحمايه بودن بحرين، دعاوي دولت ايران براي عدم پذيرش اين ادعاها، و سير حوادثي كه در دوران حكومت پهلوي منجر به جدايي بحرين از ايران شد، به بررسي و ارزيابي اينكه كدام يك از اين كشورها، ايران يا انگليس از جدايي بحرين نفع و سود مي‌برند، پرداخته شود.

مقدمه

بحرين از زمان هخامنشيان از سرزمين‌هاي تابعه ايران بود. در دوره قاجاريه، انگلستان با اهداف استعماري در منطقه خليج‌فارس و به بهانة برقراري امنيت و با استفاده از ضعف حكومت مركزي ايران از سال 1820م به بعد، قراردادهايي با شيوخ آن

منعقد مي‌كرد و بعدها نيز مدعي شد با اين عهود بحرين از حاكميت ايران خارج و تحت‌الحماية انگليس شده است. اما ايران در هيچ زماني اين ادعاي آنها را نپذيرفت و همواره به آن معترض بود؛ از جملة اعتراض‌ها، شكايت رسمي در اين خصوص در سال 1927 ميلادي به جامعة ملل بود. در دورة پهلوي دوم با اعلام خروج نيروهاي انگليس از خليج‌فارس، سياست دولت ايران، با آنكه بحرين را در تقسيمات كشوري استان چهاردهم خوانده بود، تغيير كرد و حاضر شد از حاكميت خود نسبت به بحرين صرف‌نظر كرده و به آن استقلال دهد. حال اين سئوال مطرح است جدايي و استقلال بحرين به نفع و سود كدام يك از كشورها بوده است؛ ايران يا انگليس؟

موقعيت جغرافيايي

بحرين مجمع‌الجزايري است كه از يك جزيره بزرگ به نام منامه و سي و دو جزيره كوچكتر تشكيل شده است. وسعت مجموع اين جزاير بالغ بر 600 كيلومتر است. مجمع‌الجزاير بحرين در بخش جنوبي خليج‌فارس و در مجاورت دو كشور قطر و عربستان و در ورودي خليج سلوا قرار گرفته است. بزرگترين و مهمترين جزاير بحرين بعد از منامه، محرق، ستره، ام‌غسان است. از امتيازات خاص بحرين در ميان همة سواحل و جزاير خليج‌فارس داشتن آب شيرين و زمين كشاورزي است.

تاريخ بحرين

نخستين سندي كه در آن از اين جزيره ياد كرده است، نوشته‌اي از شرح كارهاي سارگون بزرگ آشوري در حدود 2872 ق.م است. نام باستاني جزيرة بحرين اوال است؛ يعني جايگاهي كه آب دارد. ريشة كلمة بحرين از صيغه بحر است و به مفهوم دو درياست كه علت آن را وجود آبهاي شيرين در ميان آبهاي شور دريا مي‌دانند. بحرين پيش از اسلام تا سده 6 ه. ق به همة سرزمين‌هاي كرانه جنوبي خليج‌فارس يعني از بصره تا عمان اطلاق مي‌شد. اما از سده 7 ه. ق پيش‌درآمدهاي كرانه‌هاي جنوبي خليج‌فارس و جزاير بحرين به يكديگر درآميخته و از روزگار فرمانروايي صفويه به بعد نام بحرين به جزاير اوال اطلاق شد و بخش كرانه‌اي نيز الحساء ناميده شد.

تمامي تاريخ‌هاي فارسي و غيرفارسي اعم از اسناد رسمي و دولتي و كتابهاي

جهانگردان خارجي حكايت از آن دارد كه بحرين از زمان‌هاي بسيار دور بخشي از سرزمين ايران بوده است. پيش از اسلام، هخامنشيان با كمك دريانوردان فنيقي نيروي دريايي قوي‌اي ساختند و كورش بزرگ توانست در 538 ق.م حاكميت ايران را بر سرتاسر آب‌هاي خليج‌فارس و درياي عمان استوار كند. در دورة اشكاني نيز بحرين جزو لاينفك ايران به شمار مي‌رفت، چنانكه نام آن در سفرنامه يكي از دريانوردان يوناني مصر، كه در حدود 80 ق.م سفري به درياي احمر و بخشي از كرانه‌هاي آفريقا و هند داشته است، برده شده و وي بحرين را مرز قلمرو پادشاهي اشكانيان ياد كرده است.

در دوره ساساني با سركوب اعراب شورشي توسط شاهپور دوم، وي ادارة بحرين را به ملوك حيره، كه تابع ايران بودند، واگذار كرد. در اواخر عهد ساساني، بحرين از پايگاه‌هاي دريايي و از ساتراپهاي مهم ايران به شمار مي‌رفت و در اين زمان مركز اسپهبد (فرمانداري) بحرين، شهر دارين بود.

بحرين جزو اولين سرزمين‌هاي ايراني است كه اسلام بدان جا راه يافت. در دورة خلافت خلفاي راشدين از نظر اداري تابع مدينه بود. در اوايل خلافت عباسيان اين جزيره به ايالت فارس ملحق شد و ساليان درازي مأمن شورشيان قرمطي شد. در سدة پنجم هجري بحرين تحت سيطرة سلجوقيان قرار گرفت و با تشكيل حكومت محلي سلاجقه كرمان، به تابعيت آنها درآمد. در دورة ايلخانان مغول- آل‌مظفر و بعدها تيموريان نيز- بحرين تابع حكمرانان فارس بود. بعد از آن نيز در تحت حكمراني پادشاهان محلي كيش و هرمز اداره مي‌شد.

در قرون جديد پرتغالي‌ها به عنوان آغازگران استعمار به دنبال رسيدن به ثروت شرق، با گذر از دماغه اميدنيك وارد منطقه اقيانوس هند و خليج‌فارس شدند و به دنبال آن بحرين نيز مانند بسياري از نقاط ديگر در 928 ق/1522م به اشغال آنها درآمد و اين اشغال نزديك به يك قرن ادامه داشت؛ تا اينكه با روي كار آمدن شاه‌عباس بزرگ صفوي و برقراري ثبات سياسي در كشور، بحرين در 1010 ق/ 1602 م از تصرف پرتغاليها آزاد شد و اقتدار حكومت مركزي ايران بر تمام سواحل و جزاير خليج‌فارس برقرار گشت. با وجود كارشكني‌هاي دولتهاي اروپايي در منطقه خليج‌فارس، نادرشاه و كريم‌خان زند هم توانستند حاكميت خويش را بر جزاير و سواحل آن حفظ كنند؛ اما نزاع و كشمكش بين جانشينان كريم‌خان زند و بعد از آن درگيريهاي آغامحمدخان

قاجار براي رسيدن به حكومت زمينه را براي تضعيف موقعيت سياسي و نظامي ايران در سواحل، آبها و جزاير خليج‌فارس ايجاد كرد و فرصت دست‌اندازي شيوخ عرب به قلمرو ايران (نواحي جنوبي) را داد.

انگلستان و بحرين

از 1197 ق/ 1783م احمد بن محمد، از خاندان آل خليفه و از تيرة عتوبي در نجد عربستان، با استفاده از درگيري‌هاي داخلي در ايران ميان خاندان زند و آغامحمدخان قاجار، وارد بحرين شد. در اين زمان انگلستان نيز با از ميدان به در بردن رقباي اروپايي خود در منطقه خليج‌فارس به موقعيت مطلوب‌تري دست يافته بود. از اين دوره، تداوم گرفتاري حاكمان قاجار در برخورد با مدعيان تاج و تخت و جنگهاي فرسايشي با روسيه از يك سو و فقدان نيروي دريايي از سوي ديگر باعث شد انگليسي‌ها از شيوخ قبايل عرب ساكن در سواحل جنوبي خليج‌فارس براي تحكيم نفوذ و سلطه استعماري خود در خليج‌فارس استفاده كنند. از آنجا كه حكومت قاجار ضعيف و ناكارآمد بود، انگليسيها با اغتنام فرصت در سال 1820 قراردادي با شيخ سلمان بن احمد آل خليفه بستند، به دنبال آن نيز قراردادهايي در 1829 م/ 1244ق و 1880 م/ 1297 ق با شيخ عيسي بسته شد كه بدون اجازة آنها بحرين با هيچ دولتي قرارداد نبندد و به هيچ كشوري حق تأسيس نمايندگي سياسي ندهد. با اين حال بحرين، رسماً از ايران جدا نشده بود و دولت ايران، بحرين را بخشي از خاك خود و شيوخ آل‌خليفه را نيز كارگزاران خود مي‌شناخت؛ و اين امر مورد اذعان و اعتراف آل‌خليفه و نيز دولت انگلستان بود.

جنگ جهاني اول و حضور گستردة نظاميان انگليسي در منطقه خليج‌فارس، فرصت مناسبي براي تحكيم موقعيتشان در منطقه بود. مأمورين انگليسي مقيم بحرين، مثل سرچارلز بلگريو، براي تثبيت قدرت و پيشرفت نفوذ دولت متبوع خود هميشه به بهانه‌هاي مختلف و با عناوين موجه حفظ امنيت منطقه خليج‌فارس، اقدامات خود را به عنوان كمك و همراهي به دولت ايران معرفي مي‌كردند.

در 1927م قراردادي بين انگلستان و عبدالعزيز سعودي بسته شد كه بر اساس آن پادشاه حجاز متعهد مي‌شد با سرزمين‌هاي كويت، بحرين و سواحل عمان كه پيمان و

مناسبات ويژه با انگلستان دارند روابط صلح و دوستي برقرار كند. عقد اين قرارداد تجاوز به تماميت ارضي ايران بود و دولت ايران طي يادداشتي به دولت انگلستان و متعاقباً رسماً به جامعة ملل شكايت كرد. در يادداشتهاي رد و بدل شده بين دولت ايران و انگلستان لحن و ادبيات به كار گرفته شده توسط انگليسيها مبين دست كم گرفتن و هيچ انگاشتن طرف ايراني از سوي كارگزاران دولت انگلستان است. مفاد يادداشت‌هاي متبادله ميان ايران و انگلستان، از طريق عبدالحسين تيمورتاش، وزير دربار رضاشاه، و سر رابرت كلايو، وزيرمختار انگلستان در تهران، و مذاكرات بعدي پيرامون انعقاد توافق‌نامه‌اي فراگير دور مي‌زد كه تمامي اختلافات سياسي، مالي، تجاري و ارضي دو كشور را مرتفع مي‌ساخت كه مسئله بحرين مهمترين موضوع اين گفتگوها بود.

در خلال همين مذاكرات نشانه‌هايي از نرمش و عقب‌نشيني ايران در قبال مسئله بحرين براي انگليسيها آشكار شد. وزير دربار رضاشاه مذاكره مستقيم را به ارجاع موضوع به جامعه بين‌الملل ترجيح مي‌داد. آنچه انگليسي‌ها مي‌خواستند، عدول بي‌قيد و شرط ايران از هرگونه ادعا بر بحرين، ابوموسي، تنب بزرگ و تنب كوچك بود؛ لذا مذاكرات قطع شد.

پس از آن حكومت ايران جز اعتراضهاي سست كه هيچ گاه از مرحله حرف فراتر نرفت، اقدام ديگري براي اعاده حاكميت خويش بر بحرين صورت نداد. در 1930م دولت انگلستان از ورود و خروج ايرانيان فاقد گذرنامه به بحرين جلوگيري كرد. واكنش ايران طي مكاتبات و اعتراض‌هاي رسمي راه به جايي نبرد. حتي در همان سالها سرگرد فرانك هلمز، نمايندة شركت نفتي انگليس، امتياز اكتشاف نفت در بحرين را به دست آورد و بلافاصله عمليات حفاري را آغاز كرد. اعتراض دولت ايران و شكايت به جامعة ملل با توجه به حمايتهاي آمريكا از سياست انگليس فايده‌اي نداشت. از همين ايام، انگليس طرح حذف نمادهاي فرهنگ ايراني را از بحرين با جديت بيشتري دنبال كرد. سكنه ايراني بحرين كه حاضر به پذيرش تابعيت بيگانگان نبودند، بارها عاجزانه و ملتمسانه و حتي با توسل به رضاشاه از حكومت ايران خواستند تا مانع از تضييع حقوق سياسي دولت ايران و پايمال كردن دارايي شخصي آنان در بحرين شود، اما پاسخ حكومتگران ايراني به استمداد مكرر اتباع ايراني بحرين، توصيه و سفارش به صبر، متانت و بردباري بود. حتي ديگر از آن يادداشت‌هاي معترضانه سابق به انگليسيها يا

جامعه ملل هم خبري نبود.

وقايع شهريور 1320ش و فضاي سياسي خاص ايران، مدتي مسئله بحرين را مسكوت گذاشت. در 1327 ش/ 1948م ايران تمامي ترتيبات صورت گرفته با بحرين توسط دول ديگر را بي‌اعتبار خواند. اما پس از 28 مرداد و سپس عضويت ايران در پيمان بغداد، و در حقيقت هم‌پيماني ايران با انگليس، مسئله بحرين به بوته فراموشي و مرور زمان گذاشته شد؛ و اگر اعتراضي هم در كار بود، جنبه نمايشي داشت و تنها مطبوعات كشور گهگاهي از بحرين و احقاق حقوق ايران ياد مي‌كردند. در سال 1335ش موج مخالفت عمومي با سلطة خارجي و احقاق حقوق مردم در بحرين منجر به تظاهرات و درگيري و كشته شدن عده‌اي و دستگيري و تبعيد سركردگان آنها شد.

دولت ايران در 20 آبان 1336/ 12 نوامبر 1957 با تصويب مجلس شوراي ملي، بحرين را كه تا آن زمان جزء ايالات تابع فارس در تقسيمات كشوري بود، استان چهاردهم اعلام كرد.

در 1341ش بحرين به پايگاه اصلي نيروي دريايي و زميني انگلستان در خليج‌فارس تبديل شد. با اعلام خروج نيروهاي انگليسي از خليج‌فارس در اواخر 1960م، از سوي انگلستان تشكيل اتحاديه‌اي متشكل از قطر، بحرين و هفت اميرنشين سواحل خليج‌فارس (امارات عربي متحده) مطرح شد. دولت ايران، با توجه به اينكه بحرين جزئي از خاكش بود، با حضور بحرين در اين اتحاديه مخالف بود؛ اما در عين حال از خروج نيروهاي انگليسي از خليج فارس استقبال كرد؛ و چون قرار بود ايران خلأ ناشي از خروج نيروهاي انگلستان از خليج‌فارس را پر كند و اين امر مستلزم حل و فصل مسئله بحرين بود، مذاكراتي در اين باب آغاز شد.

جدايي بحرين از ايران

14 دي 1347 ش/ 4 ژانويه 1969 محمدرضا پهلوي در يك كنفرانس مطبوعاتي در دهلي‌نو با اشاره به خروج نيروهاي انگليسي و آينده خليج‌فارس و مسئله بحرين در پاسخ به اين سئوال خبرنگار كه گرفتن و حفظ كردن سرزميني كه مردم آن با شما مخالفند چه فايده خواهد داشت، غيرمترقبه خط بطلان بر حقوق تاريخي و حتي ادعاهاي 11 سال پيش خود كشيد و گفت: «در سياست، فلسفه ما اينست كه با اشغال

سرزمين‌هاي ديگران از طريق زور مخالف باشيم... در هر اشغالي شما بايد مراقب سلامت و امنيت نيروهاي خود باشيد». شاه در پاسخ به سئوال يكي ديگر از خبرنگاران اعلام كرد: «چنانچه مردم بحرين علاقمند به الحاق به كشور من نباشند، ايران ادعاي ارضي خود را نسبت به اين جزيره پس خواهد گرفت. ايران به اراده و خواست مردم بحرين در صورتي كه مورد شناسايي بين‌المللي نيز واقع شود احترام خواهد گذاشت.» اين اظهارات شاه در حقيقت، متأثر از نقش جديدي بود كه قرار بود در خليج‌فارس به ايران واگذار شود. شاه به دنبال اظهاراتش در دهلي‌نو همواره بر پيشينه 150 ساله تسلط انگلستان بر آن جزيره و عدم اعمال قدرت و نفوذ ايران در آن سرزمين تأكيد مي‌ورزيد. هدفش از تكرار اين موضوع اين بود كه گناه جدايي بحرين از پيكره ايران را به گردن حكومت قاجار بيندازد. در منازعه طولاني ايران و انگلستان بر سر مالكيت و حاكميت مجمع‌الجزاير بحرين، اين اولين بار بود كه بالاترين مقام رسمي ايران با صراحت اعلام مي‌كرد ايران از حقوق خود نسبت به بحرين چشم‌پوشي مي‌كند. اما نكته مهم اعلان انصراف ناگهاني و سريع حكومت ايران از دعاوي تاريخي خود نسبت به بحرين، آن هم در آستانه خروج نيروهاي انگليسي از منطقه خليج فارس بود.

با اين چراغ سبز شاه ايران و مذاكرات پنهاني بين ايران و انگلستان، براي اولين بار حكومت ايران پذيرفت كه با فرستادگان شيخ بحرين به عنوان حاكم آن جزيره وارد گفتگو شود. عمده مذاكرات بين ايران و انگلستان بر سرنوشت جزاير ايراني ابوموسي، تنب بزرگ و تنب كوچك متمركز شد. ايران انتظار داشت، در برابر صرف‌نظر كردن از حق تاريخي خود در بحرين، حاكميت عملي خود را بر جزاير سه‌گانه از سر گيرد. هر چند اين جزاير نيز جزء ايران بود. گفتگوها با فرستادگان شيخ نيز بر محور نحوه اجراي همه‌پرسي در مورد الحاق بحرين يا كسب استقلال آن دور مي‌زد. شاه ايران از بيم آنكه مبادا مردم ايران او را وطن‌فروش بخوانند، استقلال بحرين را منوط به نظر مردم بحرين نمود كه اين عمل در تاريخ ايران سابقه نداشت؛ حتي علم، وزير دربار شاه نيز به سفير انگليس در مورد اين راه حل اعتراض كرد و گفت: «ما هيچ‌گاه نمي‌توانيم چنين پيشنهادي را تصويب و در برابر ملت ايران توجيه كنيم». شاه خود نيز متوجه خطر نظرخواهي در مورد استقلال بحرين بود و به علم مي‌گويد: «به سفير تكرار كن كه اگر من پيشنهادش را بپذيرم مرتكب خودكشي شده‌ام كه اگر اين خودكشي در راه حفظ

منافع ملت ايران بود، چندان اهميتي به آن نمي‌دادم ولي به عقيده من اين طرح خيانت به منافع ملي است، بدين جهت نمي‌توانم آن را بپذيرم». اما شاه در برابر فشار انگليس تسليم شد و معلوم نشد كه اگر اين طرح خيانت به منافع ملي بود، چرا شاه چندي بعد آن را پذيرفت و مرتكب اين خيانت شد.

در نهايت حكومت ايران پذيرفت كه سازمان ملل متحد كوشش‌هاي خود را در تشخيص خواسته‌هاي واقعي مردم براي پيوستن به ايران يا جدايي از آن به كار گيرد. نتيجه اين نظرخواهي از قبل بر همگان مشخص بود.

ويتوريو گيچاردي نماينده سازمان ملل متحد مأمور نظرخواهي از مردم بحرين در اين خصوص شد. وي در رأس هيأتي 5 نفره از 29 مارس تا 18 آوريل 1970م /9 تا 29 فروردين 1349ش از جمعيتها و باشگاهها و تعدادي از اشخاص مقيم بحرين نظرخواهي كرد و در 11 مه 1970 گزارش خود را تقديم دبيركل سازمان ملل نمود. اين گزارش تأكيد داشت جمعيت ايراني بسيار ناچيزي خواهان پيوستن به ايران هستند، اما قاطبه قريب به اتفاق سكنه بحرين جوياي تشكيل دولتي كاملاً مستقل و عربي در آن جزيره هستند.

در 22 ارديبهشت 1349 شوراي امنيت گزارش نمايندگان اعزامي خود را به بحرين مبني بر استقلال آن كشور تصويب كرد. نماينده ايران در سازمان ملل بلافاصله پشتيباني ايران را از گزارش اعلام كرد تا به موجوديت كشور و دولت بحرين مهر تأييد زده باشد. علم مي‌گويد: «گوينده خبر راديوي ايران چنان با افتخار و غرور آن خبر را خواند كه گويي هم‌اكنون بحرين را فتح كرده‌ايم». البته رژيم از واكنش عمومي در قبال پذيرش جدايي بحرين از ايران بسيار نگران بود. در همان روزها بر اثر پيروزي تيم ملي فوتبال ايران بر تيم فوتبال اسرائيل شادي و سرور تهران را فرا گرفته بود و اين در حالي بود كه حكومت بيم داشت تا اين جنبش به تظاهراتي عظيم دربارة جدايي بحرين بينجامد. به گفته علم: «شاه شانس آورد كه كسي از اين فرصت استفاده نكرد تا در مورد بحرين تظاهرات كند».

در 24 ارديبهشت 1349 در مجلس شوراي ملي، اميرعباس هويدا نخست‌وزير، و عباسعلي خلعتبري قائم مقام وزارت امور خارجه، گزارشي از جريان اقدامات نمايندگان سازمان ملل در بحرين و مراجعه به آراء عمومي آن كشور مبني بر استقلال بحرين

تقديم مجلس شوراي ملي نمودند و تقاضاي تصويب آن را كردند. از 191 نفر عدة حاضر در جلسه 187 رأي موافق، و چهار رأي مخالف [محسن پزشكپور، دكتر فريور، دكتر طبايع، دكتر عاملي تهراني] داده شد. به اين ترتيب حاكميت چند قرني ايران بر بحرين رسماً از دست رفت. در 28 ارديبهشت 1349 در جلسه علني مجلس سنا گزارش دولت مبني بر استقلال بحرين بدون هيچ‌گونه اعتراضي به اتفاق آراء تصويب شد. اما احزاب و جمعيت‌هاي سياسي آشكارا يا مخفيانه از طريق انتشار اعلاميه و شب‌نامه‌ها مخالفت خود را با پذيرش و جدايي بحرين توسط رژيم ابراز داشتند و آن را خيانتي جبران‌ناپذير و نابخشودني به كشور برشمردند. داريوش فروهر، دبيركل حزب ملت ايران، با صدور اعلاميه‌اي با جدايي بحرين از ايران مخالفت كرد و به اتفاق چهار تن از اعضاي حزب ملت ايران دستگير شد. وي سه سال در زندان بود.

عكس‌العمل وزير امور خارجه و نخست‌وزير وقت ايران در خصوص ماجراي بحرين جالب توجه است. اردشير زاهدي وزير امور خارجه در مصاحبه با خبرنگار مجله لايف در 11 بهمن 1349 مي‌گويد: «بحرين در حدود 150سال پيش از ما دور بود، چون انگليسيها گفتند از منطقه بايد بروند و ما براي اينكه خطري ايجاد نشود گفتيم هرچه نظر اكثريت اهالي است و هر چه آنها تصميم گرفتند براي ما هم قابل قبول است، مسئله به سازمان ملل مراجعه شد و ما نظر اكثريت را قبول كرديم.»

اميرعباس هويدا در جلسه خصوصي و محرمانه كنگره حزب ايران‌نوين، به تاريخ 16 ارديبهشت 1350 در پاسخ به پرسشي درباره بحرين گفت:

صحيح است ما قدرت داشتيم و نيروي دريايي و هوايي ما قوي بود ولي ما طالب صلح هستيم ضمناً ديديم در 150سال گذشته كه ديگران در بحرين دخالت داشته‌اند وضعي به وجود آورده‌اند و چون ما قصد نداشتيم به آنها بگوييم برويد، كار را به آن صورت كه گفتيم حل كرديم.

در اول خرداد 1349 دولت ايران يك هيأت حسن‌نيت به مجمع‌الجزاير بحرين فرستاد. متعاقب آن در 24 خرداد 1349 شيخ خليفه بن سلمان آل خليفه رئيس شوراي دولتي بحرين وارد تهران شد و موجوديت بحرين به عنوان يك واحد سياسي مستقل، پس از يك قرن و نيم مجادله در 24 مرداد 1350 ش/ 15 اوت 1971 شناسايي گرديد و رسميت يافت.

عوامل جدايي بحرين از ايران

در اينجا لازم است اين واقعيت مهم يادآوري شود كه تا پيش از جدايي بحرين، تمام دولت‌هاي ايراني استدلالشان راجع به عدم پذيرش جدايي بحرين از ايران اين بوده است كه بحرين هرگز كشوري مستقل نبوده و حاكميت ايران بر اين جزيره چندين قرن ادامه داشته است؛ به استثناي زماني كه پرتغالي‌ها اين جزيره را اشغال كردند. ديگر اينكه ايران هرگز حاكميت خود را بر بحرين به قدرت ديگري واگذار نكرده، و حمايت دولت انگلستان از بحرين را مداخله در امور خود تلقي مي‌كرده است. شاه ايران در 24 دي 1348 در جمع كاركنان وزارت امور خارجه به توجيه تصميم خويش درباره بحرين پرداخت. وي در آن جلسه با تأكيد بر تسلط150 ساله انگلستان بر بحرين گفت: «انگليس اين جزيره را به ايران پس نخواهد داد و من نمي‌توانم مثل دن كيشوت رفتار كنم». او سپس ادامه داد براي ايفاي نقش برتر در خليج‌فارس ناچار است از ادعاي خود بر بحرين دست بردارد.

رژيم براي آماده‌سازي افكار عمومي به روزنامه‌نگاراني همچون عباس مسعودي مدير روزنامه اطلاعات، مصطفي مصباح‌زاده مدير كيهان، داريوش همايون ناشر آيندگان، عباس شاهنده مدير فرمان، كاظم مسعودي ناشر آژنگ و محمدحسين فري‌پور مدير صداي مردم، مأموريت داد تا دربارة كم‌اهميت جلوه دادن بحرين از لحاظ استراتژيك و اقتصادي با تأكيد بر پايان گرفتن منابع نفت آنجا چيز بنويسند. محور تبليغاتي شاه القاي اين مطلب بود كه ايران هيچ چاره‌اي جز پذيرش خواست سازمان ملل نداشته است. شاه مي‌گفت: «من اهل اين نيستم كه به زور حضور لشكرم يك جايي را ضميمه خاك خودم كنم.» اسدالله علم در خاطرات خود مي‌نويسد:

به شاه عرض كردم اينكه بگوييم بحرين بنابر حقوق قانوني از آن ماست ما را به جايي نمي‌رساند، اگر آن را به زور بگيريم باري بر دوشمان خواهد بود و موردي براي اختلاف دائمي با عربها مي‌شود، از آن گذشته بسيار هم گران خواهد بود زيرا منابع نفتي بحرين در حال تمام شدن است.

در مجموع استدلال ايران براي موافقت با عقب‌نشيني از حقوق مسلم خود و استقلال بحرين چنين بود:

اكثريت ساكنان آن جزيره عرب هستند و به زبان عربي سخن مي‌گويند. به لحاظ

اقتصادي مجمع‌الجزاير بحرين ديگر اهميت ندارد؛ زيرا نفت آنجا تمام شده و صيد مرواريد نيز صرفه اقتصادي ندارد. از نظر اهميت استراتژيكي و سوق‌الحبشي با وجود تسلط ايران بر تنگه هرمز آن جزاير ارزشي ندارد. از جهت امنيتي هم حفظ آن سرزمين پرهزينه و مستلزم استقرار يكي دو لشكر در آنجاست و آخر اينكه چشم‌پوشي از اين جزيره به اميد بازپس گرفتن سه جزيره واقع در دهانه خليج‌فارس (تنب بزرگ، تنب كوچك و ابوموسي) است.

گفته مي‌شد انگلستان با اطلاع و هماهنگي برخي از كشورهاي عربي به تهران اطمينان داده بود كه در قبال سلب حاكميت خود از بحرين، جزاير تنب و ابوموسي به ايران بازگردانده خواهد شد. با توجه به پنهاني بودن مذاكرات ميان ايران و انگلستان درباره نحوه برخورد با مسئله بحرين، تجزيه و تحليل قرائن و سياست‌هاي شاه نشان‌دهندة سازش ايران بر سر حل مسئله بحرين و به جاي آن بازپس‌گيري جزاير سه‌گانه توسط ايران است. علم وزير دربار شاه گزارش‌هايي از اين گفتگوهاي پنهاني ثبت كرده است. از جمله در يادداشت مورخ دوشنبه 28 بهمن 1348 خود آورده است:

سفير انگليس خيلي محرمانه به من گفت كه كار جزاير تنب بزرگ و كوچك تمام است و قطعاً متعلق به ايران خواهد بود، زيرا به شيخ رأس‌الخيمه گفته‌ايم كه اگر با ايران كنار نيايي، چون جزاير بالاي خط ميانه واقع هستند، ايران آنها را قانوناً و اگر قانوني نشد با زور خواهد گرفت و شيخ حاضر به معامله است. گفتم ابوموسي چطور؟ گفت اين جزيره زير خط ميانه است. گفتم زور ما آنقدر هست كه پا زير خط بگذاريم، گفت اگر به زور متوسل شويد روابط شما با اعراب به هم مي‌خورد، گفتم به جهنم...

خروج انگلستان از خليج‌فارس و استقلال بحرين و بازگشت جزاير سه‌گانه به ايران، مقدمه تحول در نقش ايران در خليج‌فارس بود. قرار بود ايران ژاندارم خليج‌فارس و حافظ منافع غرب در اين منطقه حساس باشد؛ محمدرضا شاه پهلوي آشكارا از اينكه چنين نقشي به او داده شده احساس غرور مي‌كرد. لازمة ايفاي مؤثر اين نقش كنار آمدن با كشورهاي عرب و تفاهم با آنان بود؛ شاه با سلسله اقداماتي تمام مسائل خود را با كشورهاي عربي، به جز عراق، حل كرد؛ و با پشتيباني آمريكا، «حافظ نظم و امنيت و ثبات» خليج‌فارس شد. حمايت از سلطان عمان در برابر شورشيان چپ‌گراي ظفار، از مظاهر مهم نقش تازه ايران بود.

نتيجه

ايران با پذيرش نظرسنجي راجع به استقلال بحرين ادعاي تاريخي خود را با يك نوع مشروعيت اخلاقي يا حقوقي جانشين كرد؛ نظرسنجي‌اي كه فقط دستاويزي براي توجيه افكار عمومي در سطح داخلي و بين‌المللي بود. مطابق عرف بين‌الملل، هيچ وقت در موقع صلح از دولتي نمي‌توان تقاضا كرد از حق سيادت خود بر يك قطعه از خاك خود صرف‌نظر كند به اين عنوان كه ساكنين آن قطعه به زبان ملي آن دولت متكلم نيستند يا اينكه آن قطعه به واسطه دريا از آن مملكت جدا شده باشد. بحث در دلايل جغرافيايي و نژادي نيز وقتي ممكن است مورد داشته باشد كه يك دولتي دعوي الحاق يك قطعه خاك جديد را به مملكت خود به همين عنوان تقاضا كرده باشد، گذشته از حقوق ايران در جزاير بحرين، روابط نژادي و اقتصادي آن جزاير با ايران بيشتر از ارتباط آنها با هر مملكت مستقل متمدن ديگري بود؛ اما ايران سرانجام پس از يك‌ونيم قرن منازعه و كشمكش با انگلستان به دليل سازش و توافق پنهاني بين محمدرضا شاه پهلوي و قدرتهاي غربي از بحرين رسماً دست برداشت تا به مقام ژاندارم و حافظ منافع غرب در خليج‌فارس نائل آيد؛ قاعدتاً او براي ايفاي چنين نقشي بايد چيزي مي‌گرفت نه اينكه چيزي مي‌داد!!

فهرست منابع و مآخذ

نشريات

پرتوي‌مقدم، عباس. بحرين چرا و چگونه از ايران جدا شد؟ نشريه مطالعات تاريخي، شماره 15.

پانوشت‌ها

دانشجوي كارشناسي ارشد تاريخ گرايش مطالعات خليج فارس دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه شهيد

چمران اهواز.

. 1. اقتداري، احمد، 1387 ، خليج فارس از ديرباز تاكنون. انتشارات اميركبير، تهران، ص 274

. 2. رامشت، م.ح، بيتا، جغرافياي طبيعي خليج فارس. انتشارات دانشگاه اصفهان، بي جا، ص 1

. نوري، انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، ص 198

.695-696

. 5. رامشت، همان منبع. ص 181

ايران را به رسميت شناخته است از جمله يكي از آنها عهدنامه 12 ذيحجه 1237 ه . ق/ 30 اوت 1822 م كه در

روزگار فتحعلي شاه قاجار بين حسينعلي ميرزاي فرمانفرما، حاكم فارس و ويليام بروس، كميسر ويژه انگلستان

در خليج فارس بسته شد، استناد مي كرد.

. تهران، ص 16

شهر حيره نزديك كوفه بوده . سرسلسله آنها عمرو بن عدي بن نصر معا صر با اردشير بابكان است . آخرينِ

ملوك اين سلسله منذر بن نعمان در بحرين در جنگي كشته شد و سلسله آنان منقرض گرديد؛ 632 م.

. 9. كريستين سن، آرتور، 1373 ، ايران در زمان ساسانيان، رشيد ياسمي، دنياي كتاب، تهران، ص 154

. 10 . اسدي، بيژن، 1381 ، خليج فارس و مسائل آن. سمت، تهران، ص 173

. 11 . نشأت، صادق، 1345 ، تاريخ سياسي خليج فارس، كانون كتاب، تهران، ص 47

. 12 . ويلسن، آرنولد، 1384 ، خليج فارس، محمد سعيدي، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، بي جا، ص 283

. 13 . قائم مقامي، جهانگير، 1341 ، بحرين و مسائل خليج فارس، انتشارات كتابخانه طهوري، تهران، ص 15

14 . همان.

. 15 . همان، ص 30

.558- 2. وثوقي، محمدباقر، تاريخ خليج فارس و ممالك همجوار، سمت، تهران، 1384 ، صص 559

. 19 . اميني، عليرضا، 1381 ، تاريخ روابط خارجي ايران در دوران پهلوي، صداي معاصر، تهران، ص 207

.195- 20 . مجتهدزاده، همان منبع، صص 196

. 21 . اسدي، همان منبع، ص 179

.393- 1320 ، قومس، تهران، صص 394 - 22 . ازغندي، عليرضا، 1387 ، روابط خارجي ايران 1357

23 . علم، اسدالله، 1371 ، گفتگوهاي من با شاه (خاطرات محرمانه اميراسدالله علم )، جلد 1، گروه مترجمان،

. انتشارات طرح نو، تهران، ص 131

. 25 . پرتوي مقدم، عباس، بحرين چرا و چگونه از ايران جدا شد؟ نشريه مطالعات تاريخي، شماره 15 ، ص 15

. 26 . عاملي، باقر، 1372 ، روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامي، جلد دوم، نشر گفتار، تهران، ص 241

. 27 . گفتگوهاي من با شاه (خاطرات محرمانه امير اسدالله علم)، جلد 1، ص 225

. 28 . عاملي، همان منبع، ص 241

. 29 . پرتوي مقدم، همان منبع، ص 17

. 30 . تكميل همايون، ناصر، 1383 ، خليج فارس، دفتر پژوهش هاي فرهنگي، تهران، ص 104

. 31 . پرتوي مقدم، ص 17

32 . حزب ايران نوين به روايت اسناد ساواك، 1384 ، جلد 4، مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات، تهران،

.96- صص 97

. 33 . همان منبع، ص 2

35 . رزم جو، علي اكبر، 1378 حزب پان ايرانيست، سازمان اسناد انقلاب اسلامي، تهران، ص 126

. 36 . گفتگوهاي من با شاه، 1371 ، جلد 1، ص 201

. 37 . پرتوي مقدم، همان، ص 15

. 38 . گفتگوهاي من با شاه، جلد 1، ص 43

.87- 39 . فولر، گراهام، 1373 ، قبله عالم ژئوپلتيك ايران، عباس مخبر، نشر مركز، تهران، صص 88

40 . مشكل اساسي براي اينكه ايران بتواند نقش ژاندارمي را در منطقه بگيرد وجود تنش در روابط ايران و كشورهاي

حاشيه خليج فارس بود كه اين مانع با حمايت آمريكا و همراهي انگلستان برداشته شد . مهم ترين اين اقدامات در

جهت رفع موانع مذكور، از اين قرار بود : 1- از سرگيري روابط سياسي ايران و مصر در سال 1349 ش/ 1970 م و

برقراري روابط گسترده اقتصادي و سياسي با آن كشور 2- به رسميت شناختن قطعنامه سازمان ملل در مورد تأييد

رسمي حق فلسطينيها براي داشتن كشوري مستقل از طرف ايران و تلاش براي جلب رضايت افكار عمومي جهان

عرب پس از حمايت ايران از اسرائيل در جنگ ژوئن 1967 م 3- عقد قرارداد با عربستان و تعيين حدود مرزهاي

دريايي و حل اختلافات في مابين در مورد فلات قاره 4- امضا ي توافقنامه تعيين محدوده دريايي با كويت در سال

1348 ش/ 1969 م 5- حمايت نظامي ايران از سلطان قابوس پادشاه عمان و اعزام نيروي نظامي براي حمايت از

سلطان مسقط عليه شورشيان چپ گرا در دهه 70 ميلادي 6- به رسميت شناختن كشور تازه تأسيس امارات عربي

متحده توسط ايران 7- به رسميت شناختن استقلال بحرين.

انگلستان و جدايي بحرين از ايران

شهره جلال‌پور*

شيوا جلال‌پور**

مقدمه

دولت انگلستان با اتكاء به قدرت نيرومند دريايي خود پا به خليج‌فارس نهاد و طي ساليان متمادي با استفاده از سوءسياست دولت مركزي ايران، ضعف قواي نظامي و دريايي ايران، انعقاد قرارداد با شيوخ عرب منطقه و ... حضوري فعال در اين ناحيه داشت. بريتانياي كبير ذره ذره و آرام آرام تسلط خود را توسعه داد. علاوه بر هندوستان، كشف نفت در اين منطقه و ظهور بلشويسم در روسيه، در ابتداي قرن بيستم، دلمشغولي‌هاي انگلستان را در اين منطقه بيشتر كرد. جنگ‌هاي اول و دوم جهاني كه هر دو منجر به اشغال ايران گرديد، انگلستان را وادار نمود نيروي نظامي ثابتي در منطقه داشته باشد و ملي شدن نفت در ايران و كانال سوئز در مصر به اين حضور رنگي ديگر بخشيد. اما به تدريج ناتواني‌هاي مالي آن دولت و تعويض استراتژي غرب در برابر شوروي در خليج‌فارس و اقيانوس هند، موجب شد انگلستان نيروهاي نظامي‌اش را از منطقه خارج كند. اما پيش از اين خروج بايد تكليف هر قطعه از منطقه و نيز نيروي جايگزين انگلستان در منطقه به روشني مشخص مي‌شد. استقلال بحرين، پيدايش امارات عربي متحده و تقويت نيروي دريايي ايران از ويژگي‌هاي استراتژي جديد غرب در خليج‌فارس بود.

نفوذ انگلستان در خليج‌فارس

پس از فتح قسطنطنيه توسط عثماني در 1453م/857ه ، بازرگانان اروپايي به دنبال يافتن راه جديدي براي تجارت با شرق بودند. با كشف دماغه اميدنيك پاي اروپاييان به خليج‌فارس رسيد و داشتن يك پايگاه ثابت در منطقه، ضروري به نظر مي‌رسيد. فتح جزيره هرمز به دست آلفونسو آلبو كرك پرتغالي اين فرصت را ايجاد كرد. به تدريج پرتغال، اسپانيا، هلند، فرانسه و انگلستان بر منطقه مسلط شدند. تأسيس كمپاني هند شرقي به دستور ملكه اليزابت اول نخستين اقدام دولت انگلستان براي تسلط بر اين منطقه بود. تسلطي با ظاهري اقتصادي كه در عمل منافع سياسي و نظامي را دنبال مي‌كرد. تصاحب يك كشتي پرتغالي توسط آنان در 1578م/966ه و دسترسي به اسناد آن به انگليسي‌ها فهماند سود تجارت با شرق چقدر است. در سال 1612م/991ه سه فروند كشتي انگليسي به سورات، در هند، رسيد و با امراي محلي، قراردادي منعقد كرد كه به ايجاد تجارت‌خانه‌اي منجر شد.

در دوران صفويه و خصوصاً شاه‌عباس اول، كاناك E.Connock و باركر T. Barker امتيازات زيادي براي دولت انگلستان به دست آوردند: (حق كاپيتولاسيون، تأسيس تجارت‌خانه، فروش انحصاري ابريشم و...) و قرارداد مانوكس- امام‌قلي به پايان دادن كار پرتغالي‌ها و تسلط انگليسي‌ها بر هرمز انجاميد. سپس انگليسي‌ها از جاسك به بندر هرمز آمدند.

هلند به عنوان يكي از رقباي انگليس در اين منطقه شكست خورد و حذف شد. نادرافشار سعي كرد با ايجاد نيروي دريايي، سياست دريايي ايران را تجديد كرده و اجازه حضور به نيروي دريايي بيگانه در جنوب ندهد. اين تلاش با رقابت انگلستان و مخالفت روسيه ناكام ماند.

كريم‌خان زند امتيازات زيادي به انگليسي‌ها داد؛ جز حق خروج طلا و نقره از كشور. در جنگ‌هاي انگلستان و فرانسه – رقيب جديد – باز پيروزي با انگلستان بود. اهميت فوق‌العاده اين منطقه كه راه رسيدن به هند را شش ماه نزديكتر مي‌كرد، باعث شد انگلستان با استفاده از نيروي نظامي رقبا را بيرون كند.

روي كار آمدن ناپلئون در فرانسه و رقابت تعطيل‌ناپذير او با انگلستان و شوق دسترسي به هند، اهميت اين منطقه را بيشتر كرد و انگلستان امتيازات بيشتري از قاجارها گرفت و

سرانجام براي حل رقابت‌ها در منطقه ايران، ناگزير شد قرارداد 1907م را با روسيه امضا كند.

اولويت‌هاي انگلستان در خليج‌فارس عبارت بود از:

ذكر چند نقل‌قول از دست‌اندركاران سياست خارجه انگلستان اهميت اين موضوع را روشن‌تر مي‌كند:

لرد كرزن: «اگر روسها در خليج فارس داراي بندر شوند، تعادل ظريفي كه با رنج و زحمت برقرار كرده‌ايم بر هم مي‌خورد و تجارتي كه ارزش آن چندين ميليون استرلينگ است نابود مي‌شود،... آن وزيرمختاري كه تسليم [اين امر] شود به جرم خيانت به كشور متهم مي‌كنم...».

سر آرنولد ويلسون: «مدت يك قرن است كه ما انگليسي‌ها خليج‌فارس را به زور اسلحه و شمشير مبدل به منطقه‌اي آرام كرده‌ايم و هيچ‌يك از عمليات ما در نقاط ديگر جهان، مثل اقداماتي كه در خليج فارس كرده‌ايم، رضايت‌بخش نبوده. نابودي دزدان دريايي، منع برده‌فروشي، نابودي قلاع دزدان، آشتي دادن شيوخ، تحت‌الحمايه كردن بحرين، ايجاد رابطه با كويت، مساحي و نقشه‌برداري خليج‌فارس...».

لرد پالمرستون: «ما وظيفه داريم خليج‌فارس را زير سلطه نيروي دريايي خود درآوريم، به طوري كه هيچ قدرتي نتواند با ما به رقابت برخيزد، در اين راه بايد روشي اتخاذ كنيم كه از لحاظ ملي گران نباشد...».

اقدامات انگلستان براي تسلط بر بحرين

دولت انگلستان بنا به دلايلي كه ذكر شد، تلاش‌هاي خود را آرام آرام شروع كرد تا بر اين منطقه مسلط شود. مهم‌ترين اقدام، داشتن رابطه مستقيم با شيوخ بود. اختلافات سنتي اعراب با ايرانيان از يك طرف و اختلاف اعراب با يكديگر بهترين دستاويز

انگلستان براي مداخله و استفاده بود.

سال 1820م/1199ه دولت انگلستان با عشاير عرب خليج‌فارس قراردادي امضا كرد كه دو ماده مهم آن عبارت است از:

ماده 5: به فرماندهان كشتي‌هاي انگليسي اجازه داده مي‌شود تا تردد كليه سفاين اروپايي از جمله كشتي‌هاي متعلق به اعراب در خليج‌فارس را كنترل كنند؛

ماده 6: حكام و شيوخ حاشيه خليج‌فارس مكلفند كه نمايندگان خود را به انگلستان بفرستند؛ براي اخذ دستورالعمل‌هاي سياسي در مسائل عمده داخلي خود[!]. بحرين نيز بعد از مدتي به اين قرارداد پيوست.

در 1870م/1287ه انگليسي‌ها، شيخ‌محمد، طرفدار ايران، را بركنار و شيخ‌عيسي را بر سر كار آوردند تا بدين ترتيب بتوانند بحرين را رسماً تحت‌الحمايه خود كنند.

بر اساس اسناد اداره محرمانه حكومت هندوستان در طي سال‌هاي 1904-1854م دولت انگلستان از شيوخ ساحل متصالح عمان تعهد كتبي گرفت كه وضعيت موجود را حفظ كنند و شش نفر از شيوخ مذكور طي نامه‌هايي ملتزم شدند كه بدون موافقت حكومت بريتانيا با هيچ حكومت خارجي مكاتبه نكنند، در عوض انگلستان هم اجازه نخواهد داد نماينده هيچ دولت خارجي به جز بريتانيا در خاك آنان مستقر شود. در سال 1882م انگلستان قراردادي ديگر با شيوخ امضا كرد كه 3 بند مهم داشت:

به طور خلاصه مي‌توان گفت كه بحرين در عصر قاجار عملاً از دست ايران رفته بود؛ اگر چه دولت ايران هيچ‌گاه از حقوق قانوني خود بر اين جزاير و ساير جزاير خليج فارس دست برنداشت. مسئله بحرين و جدايي ساير نقاط ايران آن قدر براي مردم ايران مهم بود كه در عصر مشروطه در يكي از نامه‌هاي علماء نجف به آن اشاره شده: «آيا بر احدي از مسلمين مخفي است كه از بدو سلطنت قاجار چه حد صدمات فوق‌الطاقه بر مسلمانان وارد آمد و چقدر از ممالك شيعه از حسن كفايت آنان[!]، به دست كفار افتاد: قفقاز، شيروانات، بلاد تركمان، بحر خزر، هرات، افغانستان، بلوچستان،

بحرين، مسقط، غالب جزاير خليج فارس، عراق عرب و تركستان...».

بحرين در دوره رضاشاه

در دوره رضاشاه پهلوي اختلاف بين ايران و انگلستان بر سر بحرين همچنان باقي ماند. عمده محورهاي اين اختلافات عبارت بودند از:

از آنجا كه ايران بحرين را بخشي از قلمرو سرزميني خود مي‌دانست، سهم خود را از نفت بحرين مطالبه كرد و كار را به مجامع بين‌المللي كشاند.

«هيأت وزرا در جلسه چهارشنبه 14 دي 1311 مراسله نمره 12456، وزارت پست و تلگراف و تلفن را در موضوع پاكت‌هاي واصله از بحرين مطرح [و مورد] مذاكره قرار داده تصويب نمودند كه اداره پست نسبت به پاكت‌هاي بحرين كه داراي تمبر يا سورشارژ بحرين باشد، مطابق معمول داخلي مملكت رفتار و آنها را بدون تمبر فرض كرده، به اخذ دو برابر جريمه و الصاق تمبر به مقصد برسانند».

گاشيندن، معاون پارلماني وزارت خارجه انگليس در نامه‌اي به كلايو در 8 نوامبر 1928م نوشته: «يكي از اركان مهم سياست بريتانيا در اين منطقه حمايت از شيوخ، در مقابل ايران است و شما در مذاكراتتان با ايران تأكيد كنيد كه جزاير تنب و ابوموسي از اول متعلق به امراي جاسمي بوده كه به اعقاب كنوني آنان (شيوخ شارجه و رأس‌الخيمه) منتقل شده... ما بايد حتي با جنگيدن و به كار بردن قواي مسلح مانع از اين شويم كه ايران جزاير را بگيرد.» در اين ماجرا انگلستان پيش‌دستي كرد و دو بار طي سال‌هاي 1888 و 1928م به شيوخ دستور داد اسناد و مداركي كه براي اثبات مالكيت و سبق تصرف شيوخ است را جمع‌آوري كنند. با اصرار ايران و سماجت تيمورتاش حل اختلاف دو كشور به جامعه ملل كشانده شد. البته تيمورتاش اعلام مي‌كند ما راضي به اين امر نبوديم، اما به علت قرارداد جده (ماده ششم) ناگزير به اين امر شديم.

مراجعه به جامعه ملل مسبوق به سابقه است. در 1923م/1302ه نيز دكتر مصدق وزير وقت خارجه ايران در مورد اختلاف بر سر بحرين به كرزن اعلام كرد ما حاضريم از طريق حكميت مسئله را حل كنيم؛ اما او مخالفت كرده، گفت: «اين مسئله به اعتبار انگلستان نزد شيوخ لطمه مي‌زند».

در عصر پهلوي اول، ايران دوباره به جامعه ملل شكايت كرد:

دلايل ايران براي مالكيت بحرين كه از طرف انگلستان سال‌ها قبل پذيرفته شده بود، در دو سند زير خلاصه مي‌شود:

شاهزاده حسين‌علي‌ميرزا والي فارس كه در آن اذعان شده بود بحرين هميشه متعلق به ايران و جزء استان فارس است.

از اين پس مذاكرات بين تيمورتاش و كلايو، ادامه يافت. تيمورتاش براي حل اين مناقشه راه حلي در سه مرحله ارائه داد:

«1. بريتانياي كبير حق حاكميت ايران را بر مجمع‌الجزاير بحرين تصديق كند.

نقطه قوت راه‌حل تيمورتاش اين بود كه اگر انگلستان بند اول را مي‌پذيرفت، از اين پس اختياردار، ايران بود كه با نفوذ در وكلاي مجلس جلو فروش را بگيرد[!] و نقطه ضعف راه‌حل اين بود كه ايران براي اولين بار از حق حاكميت خود مي‌گذشت[!]

راه‌حل تيمورتاش مورد موافقت چمبرلين قرار نگرفت، در عوض او به كلايو توصيه كرد قراردادي با ايران منعقد كند كه سه اصل زير در آن مستتر باشد:

اين پيشنهادها نيز متقابلاً از جانب تيمورتاش رد شد. او اعلام كرد ايران حاضر است در مقابل مابه‌ازاي مشخصي از جانب انگلستان، از حق حاكميت خود بگذرد؛ مثل چند واحد شناور دريايي و 6 فروند ناوچه توپدار 200 تني و 4 فروند ناو توپ‌دار 1000 تني، «تا ما بتوانيم قاچاقچي‌هاي سواحل را كنترل كنيم» كه انگلستان نيز نپذيرفت.

آخرين پيشنهاد ايران كه توسط باقر كاظمي وزير امور خارجه ايران در 12 آوريل 1935م به وزيرمختار انگليس اعلام شد متضمن گذشت ايران از حقوق خود در بحرين در برابر بازگرداندن جزاير سه‌گانه تنب بزرگ، تنب كوچك و ابوموسي بود. بنابراين دكترين «بحرين در برابر جزاير سه‌گانه» مربوط به عصر رضاشاه است نه محمدرضاشاه.

در اين مرافعات كه تا پايان دوره پهلوي اول به نتيجه‌اي نرسيد دولت شوروي و حزب كمونيست ايران، به طرفداري آشكار از ايران پرداختند و خواستار بازگشت جزاير به ايران شده و با هر نوع مذاكره‌اي قبل از استرداد جزاير، مخالفت كردند.

آخرين واكنش ايران عليه انگلستان، سفارش كشتي به كارخانجات كشتي‌سازي ايتاليا بود تا با تهيه ناوهاي جنگي و قوي كردن قدرت دريايي خود بتواند جزاير را حفظ كند.

بحرين و جدايي آن در دوره محمدرضاشاه پهلوي

بعد از كودتاي 28 مرداد 1332ه انگلستان با تقسيم منافعش با آمريكا در ايران، پاي آن كشور را به ايران كشانيد.

از آن طرف مشكلات مالي انگلستان در سال‌هاي 1347-1346ه در كابينه كارگري هارولد ويلسن باعث خروج آن كشور از خليج‌فارس شد. در نتيجه اين تحولات مجدداً مسئله بحرين، مسئله اساسي مناسبات دو كشور در سال‌هاي 1350-1349ه شد. مهم‌ترين دلايلي كه باعث طرح مجدد مسئله بحرين شد عبارتند از:

ابوظبي، شارجه و عمان توسط مصر به اين كنفدراسيون دعوت شدند، تا در راه آرمان‌هاي مشترك ملت عرب و رفاه عمومي منطقه با جمهوري عربي متحده همكاري كنند. در 22 مرداد 1342ه براي اولين بار نام خليج عربي در يك سند رسمي ذكر شد و خوزستان را هم عربستان خواندند.

محمدرضاشاه خود مي‌نويسد در بحرين فقط يك ششم اهالي ايراني تبار بودند، به همين دليل موافقت كردند مردم آنجا درباره سرنوشتشان تصميم بگيرند و آنان به استقلال كشورشان رأي دادند. در تاريخ 21 آبان 1336ه هيأت دولت لايحه‌اي به مجلس تقديم كرد كه در آن، بحرين را استان چهاردهم ايران ناميد. كشورهاي چين، انگلستان، سوريه و عربستان سعودي به ايران اعتراض كردند. سوريه معتقد بود بحرين بخشي از سرزمين‌هاي متعلق به ملت عرب است و اين نظريه‌اي بود كه سال 1333ه به تصويب اتحاديه عرب رسيده بود. عربستان سعودي معتقد بود بحرين كشوري است با شخصيت حقوقي بين‌المللي كه مردم آن در حال مبارزه براي كسب آزادي و استقلال

خود هستند.

دولت انگلستان بنا به دلايلي كه مطرح شد تصميم به خروج از خليج‌فارس و كانال سوئز داشت. با انتخاب ايران، به عنوان جانشين مهم‌ترين اقدام انگلستان مشخص كردن تكليف كشورهاي تحت‌الحمايه خود بود، تا به آنان استقلال ظاهري دهد. محمدرضاشاه در 14 دي 1347ه در يك سخنراني به نكات جالب توجهي اشاره كرد: «با خروج انگلستان، حضور بيگانگان را در خليج‌فارس تحمل نخواهيم كرد و مسئوليت دفاع از منطقه بايد بر عهده كشورهاي ساحلي آن واگذار شود.» در 15 دي 1347ه اعلام كرد: «ما دوست نداريم يك قدرت خارجي در خليج فارس ببينيم، اين قدرت خارجي انگلستان باشد يا آمريكا يا شوروي يا چين، براي ما فرقي نمي‌كند.» سرانجام او در 4 ژانويه 1969م/14 دي 1347، به هنگام ديدار از دهلي، با استقلال بحرين موافقت كرد؛ با اين مضمون كه: «اگر اهالي بحرين نمي‌خواهند به كشور من ملحق شوند، ايران ادعاي ارضي خود را پس مي‌گيرد و خواسته اهالي بحرين را اگر از نظر بين‌المللي مورد قبول قرار گيرد، مي‌پذيرد. اما اگر انگلستان خودسرانه به بحرين استقلال بدهد، زيربار نخواهد رفت، با عضويت بحرين در كنفدراسيون شيوخ مخالفت خواهد كرد و اگر بحرين بخواهد به عضويت سازمان ملل متحد درآيد از آن خارج خواهد شد.» اشتباه او اين بود كه قبل از مشخص كردن تكليف سه جزيره حاضر به قبول استقلال بحرين شد.

در 18 اسفند سال 1348ه ايران از دبيركل سازمان ملل متحد تقاضاي دخالت كرد و اعلام نمود هر نظري كه دبيركل بدهد خواهد پذيرفت، مشروط بر اينكه به تصويب شوراي امنيت برسد. اين رأي‌گيري با نظارت سازمان ملل در 1349ه انجام شد. به اين صورت كه ويتريو ويسپر گيچاردي، نماينده دبيركل سازمان ملل، در رأس هيأتي در 30 مارس 1970م/10 فروردين 1349ه به بحرين رفت و در 18 آوريل/29 فروردين پس از پايان كار، گزارش خود را طي سند شماره 9772 به دبيركل سازمان ملل متحد اعلام كرد. در بند 57 گزارش آمده بود اكثريت قريب به اتفاق اهالي بحرين خواهان تشكيل دولت كاملاً مستقل بوده به طوري كه بتوانند در زمينه ايجاد روابط خود با ساير دول آزاد و مخير باشند. البته مخالفت شيخ بحرين با همه‌پرسي باعث شد فقط از طبقات مختلف اصناف بحرين رأي‌گيري انجام شود كه در 11 مه 1970م اين گزارش

به تصويب شوراي امنيت سازمان ملل متحد رسيد. دكتر خلعتبري قائم‌مقام وزارت امورخارجه در 21/2/1349ه اين گزارش را در مجلس قرائت كرد. در مجلس بيست‌ودوم شوراي ملي در 24/2/1349ه از 191 نفر، 187 نفر به جدايي بحرين رأي مثبت دادند. چهار نفر مخالف نيز از حزب پان‌ايرانيست رأي منفي دادند. جدايي بحرين، در 28/2/1349ه در مجلس سنا نيز با اكثريت آراء تصويب شد.

يك ساعت بعد از اعلام استقلال بحرين ايران اولين كشوري بود كه آن را به رسميت شناخت[!] در 30 شهريور 1350ه دولت بحرين به عنوان يكصدوبيست‌ونهمين عضو سازمان ملل متحد به عضويت اين سازمان درآمد. منوچهر سپهبدي به سمت اولين سفير ايران در بحرين منصوب شد. تأسيس بانك ملي در بحرين، امضاء قرارداد تحديد حدود نفت فلات قاره، شركت امير بحرين در جشن‌هاي 2500 ساله بنيان‌گذاري شاهنشاهي ايران، تأسيس خطوط هواپيمايي بين دو كشور و... از تحولات بعدي در روابط دو كشور بود. عبدالعزيز عبدالرحمن بوعلي اولين سفير بحرين در ايران بود. حزب ملت ايران به رياست داريوش فروهر با انتشار اعلاميه‌اي مخالفت خود را با استقلال بحرين اعلام كرد.

در 30 آبان 1350ه مذاكره ايران با سر ويليام لوس نماينده بريتانيا آغاز شد و او ضمانت كرد ايران جزاير تنب را تصرف و ابوموسي را با امير شارجه تقسيم كند.

قرار شد به محض خروج انگلستان، ايران سه جزيره را تصرف كند؛ اما چون احتمال درگيري با اعراب وجود داشت، محمدرضا شاه در 9 آذر 1350ه نيروي دريايي ايران را در سه جزيره مستقر كرد. زد و خورد اندكي اتفاق افتاد و چند نفر كشته شدند. در همان زمان ايران در عوض استقلال امارات را به رسميت شناخت.

انگلستان با فروش تانك و چندين واحد دريايي به ايران موافقت كرد و آمريكا آخرين مدل هواپيماي جت فانتوم خود را به ايران فروخت. ايران ژاندارم منطقه شد و نقش انگلستان در خليج‌فارس را به عهده گرفت.

فهرست منابع و مآخذ

عزيزي، تهران، انتشارات آموزش انقلاب اسلامي، چ 2، 1371.

-كيانفر، عين‌الله و پروين استخري، كشف تلبيس يا دورويي و نيرنگ انگليس، تهران، انتشارات زرين، چ 2، 1362.

پانوشت‌ها

** دكتراي علوم سياسي، عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي، واحد شهرضا، گروه علوم سياسي.

. 1. تكميل همايون، 1380 ، ص 44

. 2. كارلوترنزيو، 1351 ، ص 11

. 3. ويلسن، 1366 ، ص 147

. 4. همان، ص 153

. 1370 ، ص 267 ، 5. مهدوي، 1364 ، ص 91 ؛ نوايي، ج 1

. 6. لكهارت، 2537 ، ص 272

. 7. الهي، 1373 ، ص 64

. 8. شواردان، 1354 ، ص 13

. 9. زرگر، 1372 ، ص 224

. 10 . كاظم زاده، 1371 ، ص 406 ، دلدم، 1363 ، ص 195

. 11 . تكميل همايون، 1380 ، ص 49

12 . همان.

. 13 . الهي، 1373 ، ص 68

. 14 . تكميل همايون، 1380 ، ص 61

. 15 . موحد، 1380 ، ص 57

16 . مدني، تاريخ تحولات، ج 2، بي تا، ص 178 زيرنويس.

. 17 . بهار، 2537 ، ص 557

.98- 18 . لنچافسكي، 1351 ، صص 99

. 19 . هدايت، 1385 ، ص 446

. 20 . زرگر، 1372 ، ص 247

. 21 . هدايت، 1385 ، ص 382

. 22 . شيخ الاسلامي، 1379 ، ص 80

. 23 . زرگر، 1372 ، ص 238

. 24 . هدايت، 1385 ، ص 447

. 25 . يزداني، 1378 ، ص 63

. 26 . شيخ الاسلامي، 1371 ، ص 113

27 . موحد، 1380 ، ص 69

. 28 . شيخ الاسلامي، 1371 ، ص 80

. 29 . زرگر، 1372 ، ص 248

. 30 . مهدوي، 1376 ، ص 364

. 31 . زرگر، 1372 ، ص 249

.249- 32 . زرگر، 1372 ، صص 250

. 33 . شيخ الاسلامي، 1371 ، ص 107

. 34 . زرگر، 1372 ، ص 254

. 35 . موحد، 1380 ، ص 75

. 36 . لنچافسكي، 1351 ، صص 115 و 173

. 37 . آوري، 1388 ، ص 198

. 38 . محمدي، 1372 ، ص 119

. 39 . همان، ص 120

. 40 . همان، ص 340

. 41 . همان، ص 334

. 42 . مهدوي، 1376 ، ص 340

. 43 . كاتوزيان، 1371 ، ص 336

. 44 . پهلوي، 1372 ، ص 273

. 45 . مهدوي، 1376 ، ص 257

. 46 . لنچافسكي، 1342 ، ص 178

. 47 . مدني، تاريخ سياسي معاصر ايران، ج 2: ص 198

. 48 . مهدوي، 1376 ، ص 334

. 49 . همان، ص 363 ؛ محمدي، 1372 ، ص 121

. 50 . همان، ص 364

. 51 . آوري، 138 ، ص 148

. 52 . روابط خارجي ايران در سال 1349 ، بي تا، ص 66

.364- 53 . مهدوي، 1376 ، صص 365

. 54 . روابط خارجي ايران در سال 1349 ، بي تا، ص 57

. 55 . تكميل همايون، 1380 ، ص 64

56 . مدني، همان.

. 57 . روابط خارجي ايران در سال 1349 ، صص 65 و 67

23 مرداد 1350 ه . .58

. 59 . مهدوي، 1376 ، ص 366

. 60 . روابط خارجي ايران در سال 1350 ، ص 95

. 61 . روابط خارجي ايران در سال 1349 ، ص 68

. 62 . روابط خارجي ايران در سال 1350 ، ص 48

. 1371 ، ص 154 ، 63 . نجاتي، ج 1

. 64 . محمدي، 1372 ، ص 122

. 65 . مهدوي، 1376 ، ص 373

. 66 . همان، ص 347

نقش كرزن در قرارداد 1907

آمنه اميري*

چكيده

قرارداد 1907 فصل تازه‌اي از مناسبات سياسي دو قدرت روسيه و انگليس در ايران بود. لرد كرزن در اين قرارداد نقش قابل توجهي داشت. وي از جمله سياستمداران انگليسي بود كه در ترسيم مناسبات سياسي ايران و انگليس در آغاز قرن بيستم مؤثر بود. كرزن اهميت زيادي براي ايران در سياست خارجي انگليس قائل بود. او از منظر حفاظت از هند، ايران را يك حلقه مهم از مجموعه حلقه‌هاي سرزمين‌هاي مجاور هند مي‌دانست. قرارداد 1907 در حقيقت تجلي همين ديدگاه بود.

مقدمه

در دوره قاجار، دولتمردان ايران با استفاده از اصل موازنه، تلاش مي‌كردند استقلال كشور ضعيف ايران را كه ميان دو قدرت بزرگ اروپايي رقيب، روس و انگليس، گير افتاده بود، حفظ كنند. اما در ابتداي قرن بيستم تحولاتي رخ داد كه اين دو قدرت رقيب را به يكديگر نزديك و بلكه متحد ساخت؛ و همين موجب شد ايران نتواند از شيوه موازنه براي حفظ استقلال خود استفاده كند. اين تحولات عبارت بود از قدرت‌گيري آلمان در اروپا و متحد شدن روسيه و انگلستان در برابر آلمان؛ و شكست روسيه از ژاپن و پيش آمدن بحران ناشي از اين شكست در داخل (انقلاب 1905 روسيه).

سياست و مناسبات روس و انگليس در پرتو تحولات جديد، بازتعريف شد؛ و حاصل آن قرارداد 1907 و تقسيم ايران به دو منطقة نفوذ و يك منطقة بي‌طرف بود.

مختصري در مورد شرح حال كرزن

جورج ناتانيل كرزن معروف به كرزن كدلستون و داراي القاب ماركي، ويسكونت، بارون و ارل، در ژانويه 1859م در «كدلستون» در «دربي شاير» انگلستان در خانواده‌اي اشرافي به دنيا آمد و در 20 مارس 1925 در لندن درگذشت. وي در دوران تحصيل در آكسفورد با افرادي نظير ناصرالملك و اسپرينگ رايس هم‌دوره بود. در 1885م منشي خصوصي لرد ساليسبوري شد و در 1886م به سفارش او از سوي محافظه‌كاران «ساوت پورت» و «لانكشاير» به نمايندگي مجلس عوام انتخاب شد؛ در همان زمان به سفر دور دنيا پرداخت و شيفته آسيا شد و حاصل اين سفر سه كتاب بود: روسيه در آسياي مركزي، مسائل خاور دور و ايران و قضيه ايران كه اثر اخير نام‌آورترين اثر او بود. كرزن در 1891م به منصب معاونت وزارت امور هندوستان و در 1898م به نيابت سلطنت هندوستان رسيد و تا سال 1905م در اين منصب بود. او جوانترين نايب‌السلطنه هندوستان در اين تاريخ بود. در سال 1907م به رياست دانشگاه آكسفورد رسيد و دو سال بعد كتاب «اصول و شيوه‌هاي اصلاح دانشگاه» را نگاشت. تا سال 1915م دخالت او در سياست بسيار كاهش يافت و در اين سال به سمت كم‌اهميت مهرداري سلطنتي منصوب شد و تا سال 1919م در اين سمت بود؛ در اين سال به وزارت امور خارجه انگلستان رسيد.

قرارداد 1907 و نتايج آن

قرارداد 1907 عمدتاً نتيجه تحولاتي بود كه در اروپا در جريان بود. آلمان به تهديدي بزرگ براي كشورهاي اروپايي نظير فرانسه و انگليس تبديل شده بود. در اواخر قرن نوزدهم ميلادي آلمان از نظر صنعتي به شدت پيشرفت كرده بود و طليعه قرن بيستم شاهد ظهور آلمان به عنوان تقريباً قوي‌ترين كشور اروپايي بود. ضمن آنكه يكي از اصول مسلم سياست خارجي انگلستان حفظ توازن در اروپا بود كه آلمان با تلاش براي سروري بر اروپا اين اصل را به چالش مي‌كشيد.

عزم راسخ آلمان براي ايجاد يك ناوگان جنگي بزرگ براي رقابت با انگلستان و تصميم قاطع انگليس براي حفظ برتري دريايي خود روابط دو دولت را تيره ساخت. پس از اين كه در سال 1905م در انگلستان ليبرال‌ها زمام امور را به دست گرفتند، به تقويت اين فكر سياسي پرداختند كه خطري كه از جانب آلمان متوجه منافع امپراتوري انگليس مي‌باشد به مراتب بزرگ‌تر و سهمگين‌تر از خطر روسيه است. بدين‌سان در انگلستان فكر اتحاد با روسيه عليه آلمان قوت مي‌گرفت.

در روسيه نيز شرايط به گونه‌اي پيش مي‌رفت كه در نهايت روس‌ها به كنار آمدن با انگليس با نظر مساعد مي‌نگريستند. تحولات داخلي روسيه (تشنج اوضاع سياسي – اجتماعي در روسيه كه منجر به فرمان گشايش مجلس (دوما) در روسيه در 1905م توسط تزار شد) به همراه شكست از ژاپن در 1905م كه يك قدرت نوظهور آسيايي بود و نيز ترس از آلمان، كه به دنبال كسب نفوذ در شرق (خصوصاً در ايران و عثماني) بود، موجب شد تا روس‌ها به گونه‌اي جدي‌تر به پيشنهاد فرانسه مبني بر سازش با انگليس بينديشند. سياست «پيش به سوي شرق» آلمان در راستاي كسب نفوذ در خاورميانه و به خصوص دو دولت ضعيف ايران و عثماني، هر دو دولت روسيه و انگليس كه دو قدرت باسابقه در اين مناطق بودند را به هراس افكند. بدين‌سان شرايط داخلي و خارجي دو كشور (روسيه و انگليس) را به سازش با هم وادار ساخت و قرارداد 1907 را منعقد ساختند. قرارداد چهار ماده بود كه طبق آن ايران به سه منطقه نفوذ روسيه در شمال، منطقه نفوذ انگليس در جنوب و منطقه بي‌طرف در حد فاصل مناطق نفوذ روسيه و انگليس تقسيم شده بود. دولتين روس و انگليس متعهد شدند در منطقه نفوذ ديگري از كسب هر نوع نفوذ و امتيازي خودداري و نفوذشان را تنها به منطقه مشخص شده در قرارداد محدود نمايند.

قرارداد 1907 در عرصه سياسي – اجتماعي ايران داراي نتايج محسوسي بود. از نتايج مهم آن اينكه انگليس دست روسيه را در سركوب مشروطيت ايران بازگذاشت. همچنين از نتايج آني قرارداد، از بين رفتن نفوذ معنوي انگليس در افكار عمومي ايران بود. وجهه انگليس كه در نتيجه پناهنده شدن مشروطه‌خواهان به سفارت انگليس با سرعت افزايش يافته بود به همان سرعت نيز زايل شد. اعتماد و حسن‌نيتي كه در جريان مشروطه نسبت به انگليس براي آنها ايجاد شده بود جاي خود را به شك و

بدبيني داد؛ به گونه‌اي كه برخي نويسندگان از اين بدبيني با عنوان توهم توطئه ياد كرده‌اند و معتقدند از اين زمان توهم توطئه در افكار عمومي ايران شكل گرفت. از اين زمان در افكار عمومي ايران تمايل به نيروي سومي همچون آلمان قوت گرفت و راز موفقيت تبليغات آلمان‌ها در ايران طي جنگ جهاني اول در اين امر نهفته بود.

با انعقاد قرارداد، روس و انگليس منطقه نفوذ خود را اشغال كردند و بدين‌سان عملاً سلطه حاكميت مركزي از بين رفت. بحران سياسي كه در نتيجه انقلاب مشروطيت به وجود آمده بود به همراه فقدان نيروي نظامي قدرتمند موجب تسهيل عمليات روسيه و انگليس در اشغال ايران شد. در نتيجه اين امر آشوب و ناامني سراسر ايران را فراگرفت و بسياري از افراد متمول در شمال و جنوب (مناطق نفوذ روسيه و انگليس) براي حفظ جان و مال خود تبعه روسيه و انگليس شدند. در شمال ايران بسياري با اين عنوان كه تحت‌الحمايه روسيه هستند از پرداخت ماليات به دولت مركزي امتناع مي‌نمودند و جالب اينكه در نتيجه اين وضع كنسول روسيه در آذربايجان درصدد گرفتن ماليات به روش دلخواه خود برآمد. در واقع با انعقاد قرارداد 1907 عملاً ايران استقلال خود را از دست داده و حكومت مركزي فاقد قدرت و اعتبار شده و روس و انگليس تبديل به حاكمان عملي شمال و جنوب ايران شدند. بديهي است آشوب و ناامني نتيجه طبيعي اين وضع بود.

بعد از توضيحات مختصر در مورد قرارداد، اكنون مشخصاً به نقش كرزن در آن مي‌پردازيم كه حول سه محور قابل بررسي مي‌باشد: نقش كرزن در طراحي قرارداد، نقش كرزن در تنظيم مفاد قرارداد و نقش كرزن به عنوان مخالف قرارداد.

ديدگاه‌هاي كرزن درباره تقسيم ايران

كرزن نايب‌السلطنه هندوستان كه از منتقدين پرشور قرارداد 1907 بود، از پيشاهنگان فكر انعقاد قرارداد 1907 نيز بود. وي از 1898 تا 1905م نايب‌السلطنه هندوستان بود. مجاورت با ايران موجب شد بررسي وي از اوضاع سياسي – اجتماعي ايران با توجه به مشاهدات پيشين وي (سفر او به ايران در 1889م) دقيق‌تر و در نتيجه تحليل‌هاي وي به واقعيت نزديكتر باشد. هند بزرگ‌ترين دغدغه كرزن بود كه براي حفظ آن تمام هوش و حواس خود را متمركز ساخته بود.

ايران نيز كه در مجاورت هند قرار داشت دقيقاً به همين علت مورد توجه كرزن قرار داشت. در واقع از نظر كرزن ايران سپر بلاي هند بود و تمام نظرياتي كه كرزن در كتاب خود «ايران و قضيه ايران» در مورد ايران ارائه مي‌دهد از قبيل تلاش براي اصلاح امور آن، بيم از فروپاشي آن، احداث خط‌آهن در ايران و... به نوعي منعكس‌كننده تفكر كرزن مبني بر تلاش همه‌جانبه براي دور نگهداشتن هند و راه‌هاي وصول به آن از تهديد روسيه يا هر قدرت ديگري مي‌باشد. اما اينكه چرا كرزن طرح تقسيم ايران بين انگليس و روسيه را ارائه نمود، مي‌توان به طور خلاصه به موارد زير اشاره كرد:

نظر دولت پادشاهي انگلستان به خطا مي‌رود، ما در ايران منافع سياسي و سوق‌الجيشي و تجارتي داريم. مسئله ايران مسئله امپرياليزم بريتانياي كبير است، انگلستان براي دفاع از آن بايد تمام قواي خود را به كار ببرد... دولت انگليس نه تنها به دولت روس بلكه

به هيچ دولت اروپايي اجازه نخواهد داد نواحي شمالي و مركزي ايران را لگدمال نموده خود را به خليج‌فارس برساند و بخواهد تسهيلاتي براي بحرپيمايي خود در خليج‌فارس قائل شود ولو آنكه هيچ نظر استعماري نداشته باشد.

بر اين اساس كرزن مي‌خواهد برتري روسيه در شمال با برتري انگليس در جنوب متوازن و متعادل باشد. او معتقد است بايد خطي فرضي از يك طرف تا سمت ديگر ايران كشيد كه از سيستان در شرق از طريق كرمان، يزد و اصفهان به جانب غربي، از بروجرد، همدان و كرمانشاه عبور كند و در جنوب اين خط هرگونه اعمال نفوذ خصومت‌آميز سياسي غيرقابل قبول اعلام شود. جالب آنجاست كه كرزن در سطور پيش از آن با زباني كه مخصوص انگليسي‌هاست مي‌نويسد: «سياست انگليس در ايران در هيچ زماني مبني بر آز و كشورگشايي نبوده است و انگلستان حتي به يك وجب از خاك ايران چشم طمع ندارد.»

بنا به تمام عللي كه گفته شد كرزن طرح تقسيم ايران را در سال 1899م به دولت متبوع خود ارائه داد. وي در نامه مورخ سپتامبر 1899م خود به وزير امور هندوستان نظرات حكومت هند و عقيده شخصي خود را درباره مسئله ايران بيان نمود و اظهار نمود براي مسئله ايران در مقابل انگليس سه راه‌حل موجود است:

تأثير ديدگاه‌هاي كرزن در تنظيم مفاد قرارداد 1907

كرزن خود بعضي اشكالات و معايب راه‌حلي را كه توصيه كرده بود برشمرده است. از جمله آن كه سيستان كه عملاً از نظر اداري جزء ايالت خراسان محسوب مي‌شد مي‌بايست در منطقه نفوذ انگليسي‌ها قرار گيرد. ديگر آنكه روسيه با در دست داشتن كنترل تهران، تبريز و مشهد تسلط و نفوذ خود را در سراسر كشور گسترش مي‌داد.

مشكل دورتر، موضوع بازگشت احتمالي روسيه براي تعرض از يك راه غيرمستقيم يعني از طريق بين‌النهرين و بغداد بود. علاوه بر آن امكان داشت از طرف ساير قدرت‌ها مثل فرانسه و آلمان تهديدي به عمل آيد و گرچه خطر آنها در اين مورد به خصوص، كمتر از روسيه بود، بعيد نبود كه در آتيه بيشتر باعث مزاحمت انگلستان شود و بالاخره باز اين خطر وجود داشت كه روسيه به هيچ‌عنوان به روابط و مناسباتي از اين قبيل روي خوش نشان ندهد، كرزن پاسخ مي‌دهد با وجود اين، آزمايشي در اين زمينه خالي از ارزش نخواهد بود. مي‌بينيم كرزن در زماني كه پيشنهاد تقسيم ايران را طرح نمود مسائل و مشكلات زيادي را با تيزهوشي خاصي مورد توجه قرار داد كه اغلب آنها در تهيه قرارداد 1907 مورد بحث قرار گرفت. از جمله تأثيرات كرزن در تنظيم مفاد قرارداد، قرار گرفتن سيستان در منطقه نفوذ انگليس مي‌باشد. كرزن در كتاب خود (ايران

و قضيه ايران) اهميت خاصي نسبت به سيستان نشان داده و به بررسي اوضاع آن سامان و نقشي كه در سياست انگليس مي‌تواند ايفا كند پرداخته است. وي مي‌نويسد: «سيستان طي سي سال اخير يكي از مهره‌هاي شطرنج ديپلماسي انگليس و هند شده است» او دلايل اهميت سيستان را براي دولت انگليس شرح مي‌دهد:

كرزن زماني كه به نيابت سلطنت هندوستان رسيد، بنا كرد به كشيدن راه‌آهني از كويته تا نوشكي و از آنجا به ساختن راهي تا مرز ايران. همچنين در اين نقاط ادارات پست و تلگراف گشايش يافت و پست‌هاي نگهباني نظامي براي حفظ ارتباطات بازرگاني تأسيس شد.

كرزن؛ مخالف قرارداد 1907

از 1899م كه كرزن تقسيم ايران را مطرح كرده بود تا زمان انعقاد قرارداد 1907 زمان نسبتاً زيادي گذشته و تحولات زيادي رخ داده بود كه در نتيجه آن كرزن در اين زمان با انعقاد قرارداد به مخالفت برخاست و از جمله معروف‌ترين منتقدان آن نيز شناخته شد. او را به عنوان يك ضدروس فطري مي‌شناختند كه در زمينه مسائل آسيا صاحب‌نظر بود.

كرزن در مجلس اعيان انگلستان به نطق عليه قرارداد پرداخت و سند امضاشده را به عنوان «مهم‌ترين و پرمخمصه‌ترين سندي كه حكومت بريتانياي كبير در عرض پنجاه سال اخير امضا كرده است» توصيف نمود و به كاستي‌هاي قرارداد از منظر منافع انگليس در ايران پرداخت:

اما باخته‌هاي ما در ايران ابداً قابل مقايسه با آن چيزهايي كه در تبت و افغانستان از دست داده‌ايم نيستند، چون كه در ايران تمام آن امتيازات و منافعي را كه ديپلماسي و

بازرگاني بريتانيا در نتيجه يك قرن كوشش و زحمت به دست آورده بود همه را بر باد داده‌ايم. در تحت اين قرارداد نه تنها راه تجارتي بغداد – همدان را تسليم روس‌ها كرده‌ايم بلكه بازارهاي مهم يزد و اصفهان را نيز دربست به روسها بخشيده‌ايم. منافع ما در تجارت خليج فارس ابداً تضمين نشده كه هيچ، خودمان نيز در جهان اسلام بدنام شده و مورد تنقيد و سوءظن مسلمانان قرار گرفته‌ايم.

علاوه بر اين وي معتقد بود قرارداد 1907 ضامن تأمين منافع انگليس از نظر حفظ هند نمي‌باشد: «من به هيچ‌وجه مطمئن نيستم كه اين قرارداد در قسمت مربوط به ايرانش منجر به امنيت هند و استقلال ايران يا صلح در آسيا بشود.» ايران كه جزء سرحدات هند به شمار مي‌رفت نمي‌بايد با روسيه تقسيم مي‌شد. زيرا روسيه را به منطقه نفوذ انگليس نزديكتر مي‌كرد و نه دورتر. از سوي ديگر روسيه مثل قبل ترسناك و نيرومند به نظر نمي‌رسيد و از ژاپن كه يك قدرت آسيايي نوظهور بود شكست خورده بود و در داخل نيز گرفتار درگيري‌هاي انقلابي بود. با اين اوصاف به نظر كرزن انگليس نمي‌بايست ايران را با روسيه تقسيم كرده و از همه بدتر سهم بزرگ‌تر را نصيب روسيه نمايد. كرزن اعتراض داشت كه منطقه نفوذ روس‌ها در ايران بيش از حد وسيع بود و همه شهرهاي عمده را دربر مي‌گرفت در حالي كه سهم انگليس كوچك و از نظر اقتصادي بي‌ارزش بود.

اما واقعيت آن بود كه منطقه نفوذ انگليس همه منافع انگليس را تأمين مي‌كرد. روسيه از پيش در مناطقي كه مشخص شده بود عملاً صاحب نفوذ بود و چيز جديدي عايدش نشده بود؛ در حالي كه مي‌توانست (همچنان كه داعيه آن را هم داشت) نفوذ خود را به سمت جنوب ايران گسترش دهد؛ يعني مناطقي كه انگليس رسماً در قرارداد آن را براي خود تضمين نمود. حال آن كه روسيه پيش‌تر خواهان بندري در خليج‌فارس بود و انگليسي‌ها اينك با قرارداد 1907 رسماً مانع تحقق اين خواسته شدند. اعتراض كرزن به قرارداد، نمايانگر حد اعلاي جاه‌طلبي امپرياليستي وي بود. كرزن اعتراض مي‌كرد كه موقعيت با زماني كه وي پيشنهاد تقسيم ايران را داده بود فرق كرده است و روسيه اكنون در سراشيبي افول قرار دارد و انگليس مي‌تواند همه ايران را براي خود بخواهد. سرانجام زماني كه كرزن به وزارت امور خارجه رسيد، با طراحي قرارداد 1919 تلاش نمود اين ايده خود را جامه عمل بپوشاند.

فهرست منابع و مآخذ

پانوشت‌ها

. 1. نيكلسون، 1380 ، ص 52

. 2. نيكلسون، 1380 ، ص 28

. 4. نيكسلون، 1380 ، ص 30

.1/59 ، 5. گاف و ديگران، 1375

.1/30 ، 6. ذوقي، 1368

.1/57 ، 7. شيخ الاسلامي، 1375

. 8. آبراهاميان، احمداشرف، كاتوزيان، 1382 ، ص 47

.1/53 ، 9. گركه، 1377

. 10 . كاظم زاده، 1378 ، ص 322

. 11 . ترنزيو، 1363 ، ص 28

.2/193 ، 12 . مدني، 1369

. 13 . همان، ص 194

.2/719 ، 14 . كرزن، 1380

.2/719 ، 15 . كرزن، 1380

. 16 . همان، ص 720

.706-2/707 ، 17 . كرزن، 1380

. 18 . همان، ص 739

.2/735 ، 19 . كرزن، 1380

.2/554 ، 20 . كرزن، 1380

. 21 . كاظم زاده، 1378 ، ص 324

. 22 . ترنزيو، 1363 ، ص 153

. 23 . ترنزيو، 1363 ، ص 156

.154- 24 . ترنزيو، 1363 ، صص 155

. 25 . همان، ص 155

.1/310 ، 26 . كرزن، 1380

.1/397 ، 27 . كرزن، 1380

. 28 . كاظم زاده، 1378 ، ص 391

.1/60 ، 29 . شيخ الاسلامي، 1375

.60- 30 . همان، صص 61

. 31 . وين، 1383 ، ص 207

.568- 32 . هاپكرك، 1379 ، صص 569

بررسي علل شكست امتياز رويتر

حبيب‌الله مهرجو*

ميرزاحسين‌خان سپهسالار قزويني، صدراعظم معروف ناصرالدين‌شاه، از جمله رجالي است كه نام وي با نوسازي و تجدد عجين شده است. اما ماهيت نوسازي‌هاي او به گونه‌اي بود كه موجب نفوذ هر چه بيشتر غربي‌ها در سياست و اقتصاد و اجتماع ايران مي‌شد.

ناصرالدين شاه در سال ۱۲۵۰ش براي اولين بار به اروپا سفر كرد. در اين سفر شاه به تشويق صدراعظم خود ميرزاحسين‌خان سپهسالار و دلالي ميرزا ملكم‌خان سفير ايران در لندن، قراردادي در 24 فقره با يك انگليسي آلماني‌الاصل يهودي به نام «بارون جوليوس دورويتر» امضا كرد؛ قراردادي كه به خيال سپهسالار، آباداني و نوگرايي براي ايران به ارمغان داشت و مي‌توانست خزانه خالي ناصرالدين‌شاه را پر كند.

از اولين و مشهورترين امتيازاتي كه در عصر ناصري داده شد، همين امتياز رويتر است. طبق اين امتياز، بهره‌برداري و استخراج كليه معادن ايران اعم از معادن زغال‌سنگ، آهن، مس، سرب، نفت و هر معدن ديگري كه در كشور قابل بهره‌برداري بود، به جز طلا و نقره و سنگ‌هاي قيمتي، و نيز بهره‌برداري از جنگل‌ها و احداث قنات و كانال‌هاي آبياري اراضي و همچنين احداث راه‌آهن و تراموا، ايجاد جاده‌ها، خطوط تلگراف و كارخانه‌هاي صنعتي به مدت هفتاد سال و اجازه تمام گمركات و صدور انحصاري هرگونه محصولات از ايران به مدت بيست و پنج سال، در برابر ۰۰۰/۴۰ پوند و 60 درصد سود حاصل از اين امتياز به رويتر داده شد.

به موجب اين امتياز، ايران عملاً استقلال سياسي- اقتصادي خود را از دست مي‌داد و بدون جنگ و خونريزي تبديل به مستعمره انگلستان مي‌شد. اين امتياز به قدري همگان را دچار حيرت كرد كه لُرد كرزن درباره‌اش چنين گفته بود: «واگذاري كليه منابع صنعتي يك مملكت به دست يك خارجي حقيقتاً عجيب و غريب به نظر مي‌رسد و حرارت انگليسي‌دوستي در تهران در هيچ تاريخي به اين اندازه بالا نرفته بود».

وقتي خبر امتيازنامه رويتر در روزنامه‌هاي ممالك اروپا منتشر شد، به قول لُرد كرزن بهت و حيرت خارق‌العاده‌اي به مردم اروپا دست داد. هيچ‌كس فكر نمي‌كرد چنين امتيازي با اين شرايط به يك بيگانه داده شود؛ امتيازنامه‌اي كه ايران را دربست به خارجيان واگذار مي‌نمود و آنها مي‌توانستند تا مدت هفتاد سال كليه منابع حياتي كشور را تحت اختيار و سلطه خود بگيرند و به مستعمره‌اي تبديل كنند كه بدون جنگ و خونريزي و بدون رنج و زحمت و فقط با دادن چند ليره رشوه به هيأت حاكمه ايران به دست آمده بود.

خودِ ناصرالدين‌شاه و سپهسالار نيز بعدها كه به معايب و مضار امتيازنامه پي بردند هميشه اعطاي آن را از بزرگ‌ترين اشتباهات خود مي‌شمردند. در مدتي كه ناصرالدين شاه در اروپا به سر مي‌برد در خارج و داخل ايران حوادثي روي داد؛ و شاه و صدراعظم ايران كم كم به اشتباه خود در مورد امتياز رويتر پي بردند از جمله اين حوادث يكي مخالفت شديد روسيه و ديگر مخالفت بعضي از رجال و روحانيون ايران بود.

به علت اهميت اين قرارداد، در اينجا متن آن را مي‌آوريم:

بسم الله الرحمن الرحيم

[مقدمه] في‌مابين دولت اعليحضرت همايون شاهنشاه ايران و بارون جوليوس دورويتر مقيم لندن فقرات ذيل متعهد و برقرار است:

فقره اول- دولت علّيه ايران به حكم اين قرارنامه به بارون جوليوس دورويتر اجازه و اختيار تام مي‌دهد كه در فرنگستان به هر اسم و با هر شرايط كه خود مشخص نمايد، يكي يا چندين كمپاني‌ها تأسيس و احداث بكند كه در تمام خاك ايران به آن كارهاي مفيده كه در اين امتيازنامه مذكور است، اقدام بكند و آنها را مجري بدارد.

فقره دويم- دولت علّيه ايران از براي مدت هفتاد سال امتياز مخصوص و انحصاري و قطعي راه‌آهن بحر خزر را الي خليج فارس به بارون جوليوس دورويتر و به شركا يا به

وكلاي او اعطا و واگذار مي‌نمايد و همچنين به ايشان حق مخصوص و انحصاري و قطعي مي‌دهد كه هر شعبات راه‌آهن كه مناسب بدانند خواه به جهت اتصال ولايات و شهرها در داخله خاك ايران به جهت اتصال راه‌هاي ايران به راه‌هاي آهني ممالك خارجه از هر نقطه از نقاط سرحدات رو به فرنگستان و هندوستان بسازند و به كار بيندازند.

فقره سيُم- و نيز دولت علّيه ايران به اصحاب اين امتياز حق مخصوص و امتياز انحصاري داده است كه در هر نقطه كه مناسب بدانند ترامواي‌ها بسازند خواه به جهت اتصال شهرها و قصبه‌ها و بلوكات با همديگر خواه به جهت اتصال اين اماكن به راه‌هاي آهني يا به آن نقاطي كه كمپاني در آنجاها كار دارد؛ كمپاني از براي ساختن اين ترامواي‌ها همان امتيازات و حقوق را خواهند داشت كه به جهت راه‌آهن در فقرات چهارم و پنجم و ششم داده شده است.

فقره چهارم- هر قدر زمين كه به جهت ساختن خطوط راه‌هاي آهني و شعبه‌هاي آنها و راه‌هاي جفت و راه‌هاي گريز و تخلف و راه‌هاي احتياط و راه‌هاي خروج و ورود و منازل و منزلگاه و اماكن سكني از براي مأمورين و كارخانجات آهنگري و كارخانجات نجاري و ملحقات اينها لازم شود، دولت علّيه ايران همه آنها را از املاك خالصه مجاناً به اين كمپاني مي‌دهد. در خصوص اراضي كه تعلق به اشخاص داشته باشد، بايد كمپاني با صاحبان آن اراضي با رضاي طرفين قراري بگذارد، اما دولت علّيه ايران با تمام وسايل، كمال سعي و اهتمام را خواهد كرد كه اين اراضي را به قيمت جاريه مملكت از براي كمپاني خريده و تحصيل شود و اگر لازم شود اصحاب اين اراضي را موافق قاعده مجبور نمايد كه اراضي خود را به كمپاني بفروشند. علاوه بر عرض مقرره راه‌هاي آهني دولت علّيه ايران، از هر طرف خطوط راه‌آهن هر قدر كه طول آنها باشد از املاك خالصه و از آن اراضي كه تا امضاي اين قرارنامه زراعت نكرده باشند و بي‌حاصل مانده باشد، مقدار بيست متر به كمپاني بدهد. هرگاه علاوه بر شهرها و دهات كه كمپاني به اقتضاي مصلحت خود لازم داند، مختار است از براي راه‌هاي آهن، منازل قرار بدهد مصلحت كمپاني مقتضي باشد كه در بعضي نقاط دوردست و لم‌يزرع منازل بسازد و دولت ايران در جايي كه كمپاني بخواهد به كمپاني مجاناً چهار هزار زرع مربع زمين خواهد داد كه به جهت مأمورين خود كه در آنجا

باشند، بتوانند اسباب گذران امن و سهل فراهم بياورد.

فقره پنجم- كمپاني اجازه و اختيار تام دارد كه به جهت ساختن و تعمير راه‌هاي خود هر مصالحي كه لازم داشته باشد از قبيل ريگ و سنگ و آهك و غيره از املاك خالصه مجاناً بگيرد؛ و به جهت مصالح تفرعاتي از قبيل آلات و اوزار و آزوقه و دواب و غيره كه كمپاني بخواهد در جايي كه كار دارد بخرد، دولت قدغن خواهد كرد كه بيش از قيمت رواج مملكت چيزي و رسومي نگيرند.

فقره ششم- هر نوع مصالحي كه به جهت ساختن و به كار انداختن طرق آهن لازم باشد، داخل خاك ايران خواهد شد بي‌آنكه هيچ رسومي بدهد، نه رسوم دريا به جهت خروج امتعه نه رسوم دخول نه رسوم انبار و نه هيچ رسوم ديگر كه در عرض راه چه از جانب ديوان و چه از جانب اشخاص مطالبه شود؛ و گمرك حق مواظبت خواهد داشت، اما به طوري كه سرعت و درستي ورود مصالح را به محلي كه مقصود است به هيچ‌وجه به تأخير نيندازد و همچنين حق معافيت از هر نوع رسوم از براي هر قسم مصالحي كه به‌جهت اقدامات و كار كردن و تحصيل تمتعات كمپاني لازم بشود از جانب دولت، معهود و برقرار است. مأمورين و عمال كمپاني از هر نوع ماليات داخله معاف خواهند بود و همچنين كل اراضي كمپاني هر قبيل و هر قدر كه باشد از هر نوع ماليات و رسوم معاف خواهند بود و محصولات كل عمال و امتعه كل تصرفات كمپاني به آزادي از تمام خاك ايران عبور و مرور خواهند كرد و در حين خروج از خاك ايران از هر نوع رسوم و ماليات معاف و آزاد خواهند بود.

فقره هفتم- طرز ساختن خط راه‌آهن و موعدي كه بايد بر سر آن هر قطعه راه‌آهن به كار بيفتد با موافقت دولت معين خواهد شد و دفتر قبول ملحق خواهد شد به اين امتيازنامه حاضره.

فقره هشتم- روزي كه اين قرارنامه ممضي [امضا] شود چهل هزار ليره انگليس به اسم دولت ايران و اصحاب اين امتياز در بانك انگلستان رهن گذاشته خواهد شد. هرگاه از تاريخ اين قرارنامه الي پانزده ماه ديگر شروع به كار نشود، اين مبلغ ضبط خواهد شد؛ مگر اينكه تأخير شروع كار به حكم اسباب مهمه به واسطه چنان موانعي باشد كه از اراده كمپاني خارج باشد از قبيل جنگ و غرق و تعطيل حمل و نقل در ممالك خارجه. در مقابل قبض حاكم رشت مشعر بر اينكه به قدر كفايت ساختن راه‌آهن از

رشت الي طهران ميل‌هاي آهن وارد انزلي شده است، اين مبلغ چهل هزار ليره رهن به كمپاني رد خواهد شد.

فقره نهم- كمپاني تعهد مي‌كند كه در تمام مدت اين امتياز از منافع خالص عمل راه‌آهن صدي بيست به دولت ايران بدهد.

فقره دهم – بر سر انقضاي مدت اين امتياز كه عبارت از هفتاد سال است بايد اصحاب اين امتياز قبل از وقت در باب اينكه تصرف و تمتع اين راه‌هاي آهن در دست ايشان باقي بماند و امتداد بيابد، بايد با دولت گفتگو بكنند و قراري بگذارند؛ در صورتي كه در اين باب في‌مابين دولت و اصحاب امتياز قرار تازه ميسر نشود، جميع خطوط راه‌آهن كه به حكم اين امتياز و قرارنامه ساخته شده باشد با مصالح ثابته و دواره خود مال دولت خواهد شد. در باب ابنيه و توابع خط راه‌آهن رجوع خواهد شد به آن قواعدي كه عموماً ساير دول رعايت كرده‌اند و شروط آن در اين باب براي دولت مساعدتر از همه باشد. اصحاب اين امتياز در عوض راه‌آهن كه به دولت واگذارند حق مطالبه هيچ تنخواه و هيچ تلافي نخواهد داشت.

فقره يازدهم- دولت علّيه ايران به حكم امتيازنامه و قرارنامه حاضره به اصحاب اين امتياز حق مخصوص و امتياز انحصاري و قطعي مي‌دهد كه در مدت طول اين امتياز در تمام ممالك ايران معادن زغال‌سنگي و آهن و مس و سرب و پطرول و غيره را و هر معدن ديگر كه ايشان مناسب بدانند، كار بكنند و از آنها تمتع بردارند، به غير از آن معادن كه ملك مردم است و صاحبان آنها الآن در آنها كار مي‌كنند. در خصوص اين نوع معادن هرگاه كمپاني بخواهد آنها را بخرد، بايد با صاحبان آنها با رضاي طرفين معامله نمايد. به طور وضوح مقرر است كه هيچ يك از كارگزاران و مأمورين دولتي و مذهبي و هيچ‌يك از رعايا و تبعه و اشخاص نمي‌توانند درخصوص يك معدن ادعاي حق تصرف نمايد، مگر در صورتي كه مدت پنج سال قبل علناً و با معرفت و تصديق عامه در آن معدن كار كرده باشد. خارج از اين شرط هر معدني كه كمپاني پيدا بكند مثل زمين ساده عادي محسوب خواهد شد و از جانب كمپاني به قيمت متداوله آن ولايت خريده خواهد شد و اگر لازم بشود، دولت صاحب يا اصحاب آن زمين را مجبور خواهد كرد كه آن را به قيمت متداوله آن ملك به كمپاني بفروشد. دولت معادن طلا و نقره و جواهر را براي خود نگاه مي‌دارد. از براي كار كردن اين نوع معادن

دولت مي‌تواند با كمپاني قرارهاي مخصوص بگذارد.

فقره دوازدهم- از محصولات خالص هر معدني كه كمپاني به كار بيندازد دولت ايران از منافع خالص آن سالي صدي پانزده مرسوم مقرر خواهد گرفت.

فقره سيزدهم- از براي كار كردن معادن و اتصال آنها به راه‌هاي آهني و ترامواي و طرق ديگر هرقدر زمين كه لازم بشود از املاك خالصه مجاناً به كمپاني داده خواهد شد. به جهت كار كردن اين معادن، كمپاني بهره‌ياب خواهد بود از همان امتيازاتي كه در فقره ششم برقرار است و همچنين محكوم همان تعهدي خواهد بود كه در فقره دهم معين است.

فقره چهاردهم- دولت عليه ايران به حكم اين قرارنامه به اصحاب اين امتياز حق مخصوص و امتياز انحصاري و قطعي مي‌دهد كه در مدت طول اين امتياز در جنگل‌هاي ايران كار بكند و اين جنگل‌ها را به كار بيندازد و از آنها تمتع بردارند، اين نوع كار كردن و تحصيل تمتع كمپاني در جنگل‌هاي ايران به هر تركيبي باشد بر هر زميني كه تا امضاي اين قرارنامه زراعت نشده باشد جايزه و معمول خواهد بود. در هر جايي كه كمپاني درخت‌هاي آنجا را بريده باشد هر اراضي كه دولت بخواهد بفروشد، كمپاني قبل از همه كس حق خواهد داشت كه آن اراضي را از دولت به قيمت متداوله بخرد. دولت ايران از منافع خالص اين جنگل‌ها سالي صدي پانزده قسمت خواهد برد.

فقره پانزدهم- دولت عليه ايران به اصحاب اين امتياز مخصوص و امتياز انحصاري مي‌دهد كه در مدت اين امتياز در تمام ممالك ايران به جهت برگردانيدن رودخانه‌ها و مجاري آب‌ها و ساختن بندها و سدها و ساختن استخرها و كندن چاه‌هاي سياله و مجراهاي مصنوعي و به جهت آوردن آب‌هايي كه دولت بر آنها حقي به كسي نداده باشد و جاري كردن آن آب‌ها به نقاط مختلفه كه خودِ اصحاب اين امتياز مصلحت بداند، هر عمل و كاري و اقدامي كه لازم باشد بكند و مجري بداند هيچ صاحب ملكي نمي‌تواند به عبور اين آب‌ها هيچ ممانعتي بكند يا به عبور آنها موانع و عوايق بگذارد، و از آن طرف هم به هر صاحب ملكي كه عبور اين آب‌ها خساراتي وارد بياورد، كمپاني تلافي خواهد كرد. دولت عليه ايران به جهت كارها و بناهاي آب‌كشي و هر نوع احداثاتي كه تعلق به آب داشته باشد هر قدر زمين كه لازم بشود به كمپاني مجاناً خواهد داد و علاوه بر اين، دولت ايران از هر طرف جوي‌هايي كه كمپاني ساخته باشد

مقدار بيست متر زمين به طول آن جوي‌ها مجاناً به كمپاني خواهد داد و هر زمين بايري كه كمپاني به واسطه آب‌هايي كه آورده باشد داير بكند تصرف اختياري و زراعت آن زمين حق كمپاني خواهد بود. كمپاني قيمت آب‌هايي كه بخواهد بفروشد به اتفاق دولت يا رضاي طرفين معين خواهد كرد. دولت ايران از منافع خالص اين آب‌ها سالي صدي پانزده قسمت خواهد برد.

فقره شانزدهم- به جهت ساختن راه‌آهن كه امتياز آن به حكم اين قرارنامه و به اصحاب اين امتيازنامه واگذار و داده شده است و به‌جهت اجراي اعمالي كه مقتضي كارها و اقدامات ديگر است كه در فوق ذكر شده است، دولت عليه ايران به بارون دورويتر و شركا يا به وكلاي او اجازه و اختيار تمام مي‌دهد كه به حكم اين قرارنامه ابتدائاً يك سرمايه اولي كه عبارت از صدوپنجاه ميليون فرانك يا شش ميليون ليره انگليس باشد به رسم حصه‌هاي شراكت يا سندهاي قرض صادر نمايند، منفعت و قيمت و طرز و شروط صدور اين مبلغ را خود اصحاب اين امتياز مشخص و معين خواهند كرد.

فقره هفدهم- دولت علّيه ايران به حكم اين قرارنامه به جهت هر سرمايه كه صادر شده باشد يا بعد صادر شود، سالي صدي پنج منفعت و علاوه بر آن صدي دو هم به جهت اداي سرمايه به كمپاني ضمانت مي‌كند.

فقره هجدهم- اين ضمانت صدي هفت بر عهده مداخل معادن و آب‌ها و جنگل‌هاي دولت علّيه ايران است...

مطالعه اين قرارداد هر خواننده‌اي را به تعجب وامي‌دارد كه چطور ممكن است پادشاهي اين‌گونه اختيار كشورش را در مقابل هيچ، به بيگانه واگذار كند.

اعتراضات داخلي و خارجي به امتياز رويتر

در داخل ايران مخالفت‌هاي شديدي با امتياز رويتر صورت گرفت. در مدتي كه ناصرالدين‌شاه در «فرنگستان» بود، عده‌اي از رجال و علماء موقع را مغتنم شمرده و امتيازنامۀ رويتر را محكوم كرده و آن را وسيله‌اي براي عزل ميرزاحسين‌خان سپهسالار قرار دادند.

در اين موقع فعاليت مخالفان سپهسالار در داخل ايران شدت گرفت. تحريكات روس‌ها

هم بي‌تأثير نبود؛ و كار به جايي رسيد كه از ايران به ناصرالدين‌شاه تلگرام شد تمام مردم ايران عليه ميرزاحسين‌خان سپهسالار كه مي‌خواهد در ايران راه‌آهن بكشد و «كفار فرنگ» را به ايران بياورد قيام كرده‌اند و بايد اين شخص از صدارت عزل شود. محركين و مخالفين عمده عبارت بودند از: انيس‌الدوله سوگلي حرم ناصرالدين شاه كه به واسطه ممانعت سپهسالار از ادامه مسافرت او به اروپا با وي دشمن گرديده بود؛ و سردسته رجال مخالف فرهادميرزا معتمدالدوله كه در غياب شاه، نيابت سلطنت را برعهده داشت.

رهبري جناحي از مخالفين واقعي را، كه بدون هيچ‌گونه منافع شخصي به مخالفت برخاسته بودند، مجتهد آگاه و روحاني مبارز و بزرگ تهران مرحوم حاج ملاعلي كني (متوفي ۱۳۰۶ق) به عهده داشت. ايشان در دو مسئله مهم سياسي دخالت مستقيم داشت؛ يكي در مورد فراماسونري و تشكيلاتي كه ميرزا ملكم‌خان به وجود آورده بود، به شدت به مخالفت برخاست و تا شاه دستور انحلال و برچيده شدن آن را صادر ننمود از پاي ننشست؛ و ديگري همين امتياز رويتر كه تمام منابع درآمد ايران را به كمپاني انگليسي واگذار كرده بود. وي اين امتياز را برخلاف اسلام و مصالح اسلام شناخته بود و معتقد بود اين امتياز موجب از دست رفتن استقلال سياسي و اقتصادي كشور و تبديل شدن ايران به مستعمره انگلستان است. ايشان به همراه عده‌اي ديگر از علما به دشمني سپهسالار برخاسته او را بي‌دين خواندند و در نامه‌ها به ناصرالدين شاه نوشتند سپهسالار را با خود به تهران نياورد. اين نامه در رشت به دست شاه رسيد و چون علما در آن زمان بسيار نيرومند بودند، شاه ناگزير شد حكمراني گيلان را به سپهسالار بدهد؛ و او را در آنجا گذاشت و خود به تهران آمد. روس‌ها اولين كشور خارجي بودند كه به اين قرارداد اعتراض كردند و خواستار لغو آن شدند؛ زيرا از اينكه رقيب انگليسي آنها توانسته بود غنيمت بزرگي را به صورت انحصاري به دست آورد، ناراحت بودند.

سرانجام اين قرارداد به علت اعتراضات داخلي و خارجي و همچنين تخلف در اجراي مفاد آن در زمان تعيين شده، هرگز به مرحله اجرا نرسيد ولي بدنامي آن براي ميرزاحسين‌خان سپهسالار، صدراعظم ناصرالدين شاه ماند.

ملاقات سپهسالار با وزيرمختار انگليس

سپهسالار در 16 رمضان 1290، تاسمن، وزيرمختار انگليس را به منزل خود دعوت

كرد و موضوع فسخ امتيازنامه رويتر را با او در ميان گذاشت. جريان اين مذاكرات را خودِ سپهسالار به ناصرالدين شاه چنين گزارش مي‌دهد:

قربان خاك پاي جواهرآساي اقدس همايون مبارك شوم. روز دوشنبه 16 شهر حال بر حسب امر قدر همايون شاهنشاهي روحنا فداه مستر طامسن وزيرمختار انگليس را نزد خود احضار نمودم دو ساعت به غروب مانده، آمد. به مشاراليه گفتم سركار اقدس همايون ملوكانه روحنا فداه از آنجايي كه دولت انگليس را حقيقه دوست صميمي واقعي خودشان مي‌دانند و شخص شما را خيرخواه و صديق مي‌شمارند به من فرمودند كه شما را نزد خود خواسته فرمايشات آتيه را به شما بگويم و جواب تحصيل نموده به عرض آستان مبارك برسانم. مي‌فرمايند هيچ‌كس به قدر خودِ من فطرتاً طالب انتظام و اصلاح در امور و ترقي دولت نيست و باز هيچ‌كس به قدر من نمي‌داند كه وسيله ترقي پيروزي به همان قواعدي است كه در ممالك فرنگستان از روي علم و بصيرت و حكمت مجري نموده‌اند كه اعظم آنها راه‌آهن و تلگراف و تسهيل تجارت و مراودات و اجراي عدل و انصاف و تأمين مال و جان است. قبل از آنكه به سفر فرنگستان بروم و اين همه اعمار و ثروت و انتظام را به رأي‌العين مشاهده نمايم، هميشه طالب و راغب اين امور بودم چنانكه قرارنامه راه‌آهن قبل از عزيمت فرنگستان انعقاد يافت. حالا كه خود، همه آنها را مشاهده نمودم و به دقت حكمت همه را مطالعه كردم، به مراتب ميل و شوق من در اجراي قواعد حسنه بالمضاعف شده است و با چه خيالات عاليه معاودت مي‌كردم كه بعد از ورود به مقر سلطنت فوراً درصدد اجراي آنها برآيم. در اول ورود به خاك ايران اين مقدمه روي داد و ما را مجبور كرد كه چندي خيالات خود را [به] تأخير انداخته با تدبير در اصلاح امور داخله برآييم از جمله مقدمه راه‌آهن را به قدري در اذهان علما و عموم ملت مضر و مخرب دين و دولت و تمامي ملت به قلم داده‌اند كه هر قدر بخواهيم اين فقرات را از ذهن آنها بيرون بياوريم و محسنات و منافع اين كار را تعداد دهيم عجالتاً امكان نخواهد داشت تنها به اختلال افكار علماي دارالخلافه اكتفا نكرده‌اند به جميع علماي ولايات شروحات نوشته‌اند و بر آنها يقين نموده‌اند كه اين عمل مخرب جميع قواعد دينيه و قديمه دولت است و هر روزه از حكام ولايات راپورت‌هاي موحشه مي‌رسد. از براي رفع و دفع اين خيالات و تصحيح افكار عامه عجالتاً چاره‌اي به جز الغا و ابطال قرارنامه چيزي به نظر مباركشان نمي‌رسد. در صورتي كه شرايط خود قرارنامه

اين حق را به طور تصريح به دولت مي‌دهد و صاحبان امتياز به آنچه وعده نمودند وفا نكردند و باز فرمودند كه به شما اطمينان بدهم كه در محسنات راه‌آهن به هيچ‌وجه تغيير اعتقاد نفرموده‌اند و مي‌دانند كه قوه و قدرت آتيه دولت منوط به راه‌آهن است. پس از آنكه اين قرارنامه حاضر كه موجب اين همه گفتگو شده است لغو و باطل شد و اذهان آرام گرفت آن وقت به فاصله دو يا سه ماه با همين بارون رايتر [رويتر] يا كمپاني ديگر مضايقه ندارند سهل است اصرار خواهند فرمود كه قرار مجددي از روي اساس تازه در ايجاد راه‌آهن بدهند. حالا رأي و سليقه شما در آنچه از اول تا آخر گفتم چه چيز است بيان كنيد تا عرضه دارم. گفت: از روزي كه گفتگو و مذاكره راه‌آهن با بارون رايتر [رويتر] به ميان آمده است دولت انگليس كليه [كلاً] بي‌طرف مانده است. يعني تا امروز يك كلمه با دولت ايران مذاكره در اين فقره نكرده است؛ نه اعانت و تشويق و نه اهانت و ممانعت كرده است. رسماً من هم بايد خود تأسي نموده بي‌طرف بي‌طرف و ساكت بمانم. گفتم: البته در نظر داريد كه دولت شما در مجلس پارلمنت حمايت خود را از اين امتيازنامه به بارون رايتر [رويتر] دريغ داشت و امروز در اين مسئله بارون رايتر [رويتر] در تحت حمايت انگليس نيست. گفت: از جميع مذاكرات در پارلمنت و جوابي كه به رايتر [رويتر] دادند اطلاع دارم. بعد شرح مفصلي از وخامت نتيجه حركت كه به وقوع رسيده است و سوءتأثير او در جمع فرنگستان خاصه در انگليس بيان كرد و گفت حقيقه امر را محرمانه به تو مي‌گويم. اعليحضرت شاهنشاهي آن قبول عامه كه در لندن تحصيل فرموده بودند غيب كردند و دولت انگليس امروز از دولت ايران مأيوس است و چه قدر با نيت خوب حاضر شده بود كه تقويت‌ها و معاونت‌هايي كليه از دولت ايران نمايد. در جواب او گفتم: بهترين و بزرگ‌ترين صفت ملت انگليس در دنيا انصاف و حقانيت است[!!] اما در اين موقع چه بحثي بر شخص همايوني مي‌توانيد وارد آورد كه قبول عامه در لندن را غيب فرموده باشند. امر ناگواري برخلاف ميل و رضاي مبارك ايشان به وقوع رسيد و هر قدر تصور نماييد متغير شدند و راه خبر را به اردوي متوقفين دارالخلافه مسدود نمودند و هرچه نوشتند انحصار به خودشان داشت و كار را به قدري بزرگ قلم دادند كه باز مي‌توان گفت سركار اقدس همايوني كمال قوت قلب را به عمل آوردند. گفتم: يك فقره به شما مي‌گويم يقين بدانيد كه در مسائل داخليه ايران و استعمال تدابير لازمه به جهت تحصيل مقصود هيچ‌كس را به قدرت ذات اقدس ملوكانه روحنا فداه تامّه

ندارند و خدا مي‌داند خيلي خوب و با تدبير و عقل كامل حركت مي‌فرمايند و آنچه شما منظور داريد كه استقلال كليه اوامر سلطنتي باشد، به عمل آمده و عنقريب تكميل خواهد شد. بعد فصلي راجع به شخص فدوي خانه‌زاد و خيالات و پولتيك عاقلانه خانه‌زاد به قول او بيان و اظهار تأسف و ملامت زياد از پاره حالت‌ها بيان كرد كه عرض آنها از طرف خانه‌زاد به هيچ‌وجه مناسب نيست. خوب است به وسايل ديگر به عرض خدام آستان مبارك برسد. همين‌قدر فدوي در جواب گفتم: من كمال تشكر و خاكساري را از آنچه تا به حال درباره من فرموده‌اند دارم و خود به رأي‌العين مشاهده مي‌نمايم كه جميع اوقات مباركشان مصروف تقويت و اصلاح كار من است كه از آن جمله همين فقره راه‌آهن و اصراري كه مي‌فرمايند باز جزء اعظم او از براي خودِ من است. حالا اگر واقعاً شما به طوري كه مي‌گوييد وجود نابود مرا از براي پيشرفت خدمات و اوامر همايوني لابدمند مي‌دانيد پس تقويت و معاونت نماييد تا اين فقره راه‌آهن لغو و باطل شود و امورات بر وفق مراد صورت گيرد. گفت در آخر فصل هشتم من يك قدري اشتباه دارم. به اين معني كه اگر در رأس وعده يا نزد ماه شروع به كار نكنند شما حق ضبط آن چهل هزار ليره انگليسي را داريد لكن بعد اگر او باز ميل‌هاي آهني از رشت الي طهران را آورد آن وقت باز مي‌تواند مشغول كار بشود. فدوي خانه‌زاد قرارنامه را آورد و فصل هشتم را مجدداً مطالعه نمود. رفع اشتباه از او كردم بعد خود او به فدوي گفت: فصل 23 قرارنامه هم مقوي خيال و رأي شما مي‌تواند شد او را هم مراجعت كردم. ديدم واقعاً اسلحه خوبي است. گفت: حالا كه ميل همايوني بر اين است و شما هم مي‌گوييد الغاي ابطال اين فقره موجب تقويت شماست، شخصاً آنچه در قوه داشته باشم معاونت روحاني در تقويت خيال شما خواهم نمود. گفتم: عجالتاً بزرگ‌ترين تقويت‌ها عدم حمايت از صاحب‌امتياز است. گفت: آن فقره را در پارلمنت جواب داده‌اند تا امروز هم من به هيچ‌وجه مداخله و اظهار حمايتي از كمپاني مزبور نكرده‌ام. بعد گفت: آيا سركار اعليحضرت شاهنشاهي تجويز مي‌فرمايند كه در ميان فرنگستان امروز خيوه را مقدم‌تر و باتربيت‌تر از ايران تصور نمايند. گفتم: چنين امري به تصوير احدي نيامده و نخواهد آمد. گفت: در خيوه از بركت قشون روس اساس اسارت و بنده فروش موقوف كردند و دولت ايران از اين فقره بهتر و بيشتر از همه نفع برد و اسراي چندين ساله او از خيوه آزاد شدند و آمدند و بلكه چند سال است كه در خصوص منع اسارت سياه‌ها سعي و

اهتمام دارد و با جميع دول و امارت‌ها عهدنامه منعقد كرده است. مثل دولت عثماني و خديو مصر و امير زنگبار و امام مسقط و غيره و غيره.

لكن دولت ايران هنوز داخل عهدنامه نشده است. اين اوقات سواد عهدنامه بسيار مختصر از دولت به من رسيده است كه ترجمه ننموده نزد شما مي‌فرستم كه به ملاحظه همايوني برسانيد. گفتم: مطلبي كه هنوز اظهار ننموده‌ايد و نمي‌دانيد رد مي‌شود يا قبول هيچ حق نداشتيد و نداريد كه اسباب گله و شكايت خود قرار بدهيد يا خيوه را به جهت تربيت مستعدتر از ايران بگوييد. همين‌قدر به شما مي‌گويم نه خودتان تغيير اعتقاد درباره ايران بالخاصه درباره ذات مقدس همايوني روحنا فداه بدهيد و نه بگذاريد براي دولت و ملت خودتان تغيير اعتقادي بشود زيرا كه عظمت و قدرت و درست قولي و حسن وفاي دولت انگليس به خوبي بالاتر از آنچه شما ميل داشته باشيد مشهود خاطر مبارك گشته و اطمينان تمام به شما دارند و با سايرين مماشات مي‌فرمايند چنان كه خود شما هم مماشات مي‌كنيد. خلاصه صحبت خيلي زيادتر از اين شد كه به عرض خاكپاي مبارك، روحنا فداه رسانيدم. در حضور انور مشهود است كه از بركت تربيت همايوني در صحبت و مذاكره امكان ندارد كه اهالي خارجي بتوانند بر فدوي تفوق حاصل كنند. الامرالاشرف الاقدس الاعلي مطاع غلام خانه‌زاد حسين.

اعلان بطلان امتيازنامه

با آنكه آمدن سپهسالار به تهران با وجود آن همه مخالفت‌ها كار خطرناكي بود و همه مخالفين او را منشأ و موجد اين گرفتاري‌ها مي‌دانستند، ناصرالدين شاه با زحمت بسيار او را براي حل اين موضوع به تهران احضار و با سمت وزير امور خارجه مأمور فسخ و لغو امتيازنامه رويتر كرد. براي بررسي راهكارهاي لغو قرارداد، مجلسي با صوابديد سپهسالار مركب از كامران‌ميرزا نايب‌السلطنه، ميرزايوسف‌خان مستوفي‌الممالك، حسام‌السلطنه مرادميرزا، اعتضادالسلطنه و خودِ سپهسالار تشكيل شد و موضوع، مطالعه و سپس گزارش به شرح ذيل براي ناصرالدين شاه تهيه شد:

به تاريخ شب چهارشنبه بيستم شهر رمضان‌المبارك (1290) حسب‌الامرالاقدس‌الاعلي در مجلس خاص دربار اعظم دستخط همايون در باب اعلان بطلان و فسخ امر راه‌آهن زيارت شد. صورت منظورات ملوكانه در اين مسئله بيان شد بالضرور. تفصيل اقدامات به اين امر

هم كه موافق امر ملوكانه جناب جلالت مآب مشيرالدوله متصدي بوده‌اند براي مزيد اطلاع اعضاي مجلس شرح داده هيأت امروزه اين كار را كه در چه نقطه است توضيح نموده‌اند معلوم شد كه عجالتاً در ملاقات سفير انگليسي و سئوال و جواب‌ها كه با ميرزا ملكم‌خان و كلنس [كولينز] وكيل رايتر [رويتر] شده است تنها دلايل فسخ و ابطال قوتي يافته است نه اينكه هنوز از ختم و قطع كار اطمينان حاصل شده باشد و اگر در اين حالت با اعلان و انتشار امر، اقدام شود شايد باز زحمتي حادث شود و وسيله حرف و ادعايي به دست وكلاي او بيفتد. صلاح در اين است كه اولاً چند روز تأمل شود تا جواب تلگراف‌ها كه به لندن گفته شده است برسد و يكباره از اسكات يأس رايتر مطمئن شويم. ثانياً: بعد از اختتام امر و اطمينان از گذشته كار و بطلان راه‌آهن را لازم نيست فرمان بنويسند و در مجمع عوام بالاي منبر خوانده شود همين قدر با شرح مقدمات مسئله به طوري كه قصور و كوتاهي را منحصراً به رايتر و وكلاي او بگذارند شرحي بر روزنامه‌هاي دولتي چاپ شود و به بعضي ولايات هم مختصراً با تلگراف اخبار كنند بيش از اين ضرورت ندارد. رأي مجلس اين است كه معروض افتاد تا مقتضيات رأي آسمان آساي اعليحضرت همايون اروحنا فداه باشد. نايب‌السلطنه اميركبير- يوسف بن محمد بن حسن- حسام‌السلطنه اعتضادالسلطنه- غلام خانه‌زاد حسين و براي اطلاع مردم در روزنامه‌هاي رسمي ايران مورخ 19 رمضان 1290 اين اعلان منتشر مي‌گردد.

چند روز بعد از آن از طرف حسنعلي‌خان وزير فوايد عامه بطلان امتيازنامه رسماً به كولينز نماينده رويتر و از طرف وزارت امور خارجه به سفارت انگليس اطلاع داده شد. اعلان رسمي لغو امتياز به شرح زير است:

هو

اعلان رسمي

چون بارون ژوليس رايتر [رويتر] در ماه قرارنامه راه‌آهن كه با دولت علّيه ايران منعقد كرده بود وفاي به وعده‌هاي صريحه مندرجه در قرارداد خود ننموده و شروع به عمل در مدت معينه نكرد لذا دولت علّيه ايران به موجب حقي كه به مدلول فصول قرارنامه به جهت خود باقي گذارده بود قرارنامه مزبور الغاء و ابطال نموده و در حكم كان لم يكن گذارد و اين رأي ثابت خود را به موجب تحريرات رسميه به وكيل مشاراليه در دارالخلافه معلوم ساخت و از تاريخ امروز قرارنامه راه‌آهن منعقده با بارون مشاراليه و

امتيازاتي كه به او داده شده بود عاطل و باطل و از درجه اعتبار ساقط است.

همچنين در تاريخ پنجم دسامبر 1873 (جمعه 14 شوال 1290ق) تلگرافي به شرح ذيل به سفارتخانه‌هاي ايران در لندن و پاريس و پطرزبورغ و استانبول مخابره شد: «چون بارون رويتر از عهده تعهدات خود برنيامد و مخصوصاً شرايطي كه در فصل هشتم و بيست‌وسه مقرر است بيش از انقضاي مدت مجري نشد، در اين صورت كه امتيازي باقي نمي‌ماند و مثل اين است كه كان لم يكن است، براي آگاهي خودتان اطلاع داده شد». در تلگراف به سفارت ايران در لندن اين مطلب هم اضافه شده است: «وجهي كه به رسم ضمانت در بانك گذاشته شده بايد ضبط نماييد به هيچ‌وجه اجازه نداريد در باب قرارنامه مخصوص راه‌آهن گفتگو نماييد. طهران پنجم دسامبر 1873».

اقدامات رويتر بعد از لغو امتيازنامه

بعد از بطلان امتيازنامه، رويتر و نمايندگان او در كشورهاي مختلف اروپا، سروصداي زيادي در روزنامه‌هاي اروپا به راه انداختند و دولت ايران را به بدقولي و بي‌اعتباري متهم كردند. در تهران نماينده رويتر به دولت ايران اخطار كرد امتيازنامه به قوت خود باقي است و هر خسارتي كه به واسطه انتشار خبر لغو امتيازنامه متوجه آنها گردد، به عهده دولت ايران است.

پس از لغو امتيازنامه مهم‌ترين اقدام جوليوس دورويتر مسافرت به روسيه بود؛ ظاهراً منظور رويتر از اين سفر آن بود كه قسمتي از امتيازنامه را به عده‌اي از سرمايه‌داران روسي بفروشد و آنها را در اين كار شركت دهد تا ضمن تهيه سرمايه‌اي شايد بدين‌وسيله بتواند موافقت دولت روسيه را هم براي اجراي امتيازنامه در ايران جلب نمايد، ولي موفق به انجام اين امر نشد. اختلاف بارون جوليوس دورويتر و دولت ايران نزديك به هفده سال به طول انجاميد و در اين مدت رويتر با تشبث به دولت انگلستان اقدامات زيادي براي اثبات دعاوي بي‌اساس خود به عمل آورد و با مكر و حيله نقشه‌هايي طرح كرد و پيشنهادهايي به دولت ايران داد و در نهايت در سال 1889م رويتر در برابر لغو امتيازي كه به دست آورده بود، پاداش و غرامتي مطالبه نكرد. او مبلغ چهل هزار ليره را كه به عنوان سپرده به شاه ايران داده بود، هنگام دريافت امتياز تأسيس بانك با سود آن از شاه دريافت نمود. ناصرالدين شاه براي جبران اقدام خود در مورد لغو امتياز رويتر، امتياز تأسيس بانك

شاهي ايران (بانك شاهنشاهي) را به رويتر داد.

همچنين با مداخله ولف، وزيرمختار انگليس، و تصويب شوراي وزيران ايران و موافقت شاه و امين‌السلطان، امتياز بانك و معادن ايران به مدت شصت سال به پسر رويتر داده شد؛ اين بانك بعدها به بانك شاهنشاهي ايران تبديل شد. بانك جديد با سرمايه يك ميليون ليره استرلينگ شروع به كار كرد و به زودي توانست حق انحصاري نشر اسكناس و تأسيس شعب در شهرستان‌ها و خارج از كشور ايران را به‌دست آورد. كمي بعد ناصرالدين شاه امتياز استخراج كليه معادن ايران، غير از طلا و نقره و احجار كريمه را نيز به بانك مزبور اعطا كرد.

فهرست منابع و مآخذ

پانوشت‌ها

سوپ خرچنگ

گزارشي درباره پيمان 9 اوت 1919*

دكتر افشين پرتو**

فروپاشي قدرت‌هاي بزرگ از مهم‌ترين نتايج جنگ جهاني اول بود؛ و فروپاشي روسيه تزاري، يك سال قبل از آنكه جنگ رسماً به پايان برسد، تحولي بود كه مستقيماً در ايران تأثير و انعكاس داشت. با فروپاشي روسيه، يكي از دو كفتاري كه به جان ايران افتاده بودند، از صحنه كنار رفت؛ و آن ديگري فرصت را مغتنم شمرد تا به يكباره ايران را فرو برد.

رسيدن خبر چيرگي بلشويك‌ها بر روسيه، يگان‌هاي پريشان ارتش روسيه در ايران را در هم ريخت و به فرمان ستاد جبهة قفقاز ارتش روسيه، يگان‌هاي از هم گسسته از پاييز سال 1917 ميلادي راهي بازگشت به روسيه شدند. در سوم مارس سال 1918 ميلادي/ 13 اسفند سال 1296 خورشيدي پيمان برست ليتوفسك ميان روسية بلشويك و آلمان بسته شد. در ميان آن چه دو سوي پيمان پذيراي آن شدند يكي نيز «تخلية ايران از نيروهاي روسيه و عثماني و گراميداشت استقلال سياسي و اقتصادي و تماميت ارضي ايران بود».

تهي شدن ايران از نيروهاي روسيه و عثماني، انگليس را به چيرگي بر قفقاز براي پيشگيري از تازش عثماني‌ها به آن پهنه برانگيخت. تازش نخستين نيروهاي انگليسي به سوي قفقاز از راه رشت و انزلي با ايستادگي نيروهاي جنگل در گيلان روبرو شد، ولي

انگليس توانست ميرزاكوچك‌خان را با آن چه در سر داشت هم‌انديش سازد و در پي آن نيروهاي ژنرال دنسترويل در ژوئن سال 1918 ميلادي/ خرداد 1297 خورشيدي از رشت گذشته و از راه انزلي به باكو تاختند.

برآيند تازش انگليسي‌ها به باكو فرو افتادن حكومت شائوميان در باكو و بر سر كار آمدن دولت ضدكمونيستي «هيأت مديرة درياي كاسپي» در اين شهر بود. حكومت زير فرمان انگليسي‌ها در باكو ديري نپاييد؛ و در سپتامبر سال 1918 ميلادي/ شهريور 1297 خورشيدي ژنرال نوري پاشا و نيروهايش در تازش به قفقاز بر باكو چيره شدند و حكومتي به نام « آذربايجان» در آن شهر برپا داشتند. گماشتگان عثماني بر باكو تنها 45 روز آن شهر را زير فرمان داشتند و در 30 اكتبر سال 1918 ميلادي/ 8 آبان 1297 خورشيدي پس از سر فرود آوردن عثماني و دستينه نهادن بر پاي پيمان پايان دادن به جنگ در مودروس، باكو و قفقاز را رها نموده و به عثماني بازگشتند و نيروهاي ژنرال تامسون انگليسي دگرباره بر باكو چيره شدند.

انگليسي‌ها پس از چيرگي بر باكو به تندي حكومت «مساواتيان» را بر سر كار آوردند و جمهوري‌هاي ارمنستان و گرجستان را ناوابسته به حكومت بلشويكي روسيه شناختند و يگان‌هايي از نيروهاي خود را به فرماندهي ژنرال سر ويلفرد مالسون راهي تركستان و آسياي ميانه نمودند تا جاي تهي مانده از نيروهاي گريختة روسيه را پر كنند. انگليس بر آن بود تا يك حلقة پدافندي بدانگونه كه خود «كمربند بهداشتي» مي‌ناميدش، پيرامون سرزمين‌هاي زير فرمان دولت نوبنياد بلشويك روسيه پديد آورد و براي توان بخشيدن به اين انديشه بود كه بر آن شد تا ايران را همه سويه به زير فرمان خود آورد و بر آن پايه در پاييز سال 1918 ميلادي/ 1297 خورشيدي زنجيره‌اي از گفتگوها را با وثوق‌الدوله نخست‌وزير ايران آغاز كرد.

روي كار آمدن كابينة وثوق‌الدوله، ناتواني بي‌اندازة دربار قاجار، در هم ريزي توان روس‌ها در قفقاز و بي‌هماورد ماندن انگليس در ايران و سرزمين‌هاي فراسوي مرزهاي ايران همه و همه سبب شد انگليس تلاش تند و ناايستايي را براي چيرگي همه سويه بر ايران و قفقاز و آسياي ميانه و درياي مازندران آغاز كند. بر آن پايه نيروي دريايي كوچكي به فرماندهي دريادار نوريس انگليسي در درياي مازندران پديد آمد.

عثماني در اكتبر سال 1918 ميلادي/ آبان 1297 خورشيدي و آلمان در 11 نوامبر

سال 1918 ميلادي/ 20 آبان 1297 خورشيدي شكست را پذيرفتند. جنگ پايان يافت. آلمان چشم به فردا دوخت و عثماني خموش در گوشه‌اي نشست و روسيه سخت درگير جنگ‌هاي دروني خود بود. انگليس نمي‌خواست آن چه را كه روزگار به او ارزاني داشته به آساني از دست دهد. او توان رو به رشد ايالات متحده را مي‌ديد و نمي‌خواست آن چه را كه گرد آورده دو دستي ارزاني او دارد. يكي از بزرگ‌ترين دستاوردهاي انگليس در آن سال‌ها ايران بود و انگليس مي‌ديد همه چيز براي چيرگي همه سويه اش بر ايران جنگزده و هراسان آماده است. ايران و پيرامون آن در چنگ ارتش انگليس بود. در شمال نيروي نورپرفورس به فرماندهي ژنرال تامسون؛ در جنوب نيروي پليس جنوب به فرماندهي ژنرال سر پرسي سايكس؛ در خاور حلقة خاوري ايران به فرماندهي ژنرال ويلفورد مالسون؛ و در باختر نيروي زير فرمان ژنرال دنسترويل؛ و در درياي مازندران نيروي دريادار نوريس آمادة پا نهادن به ستيزه‌هاي نظامي بودند و همة آن‌ها زير فرمان سرفرمانده ارتش انگليس در ميان دورود، ژنرال مارشال بودند.

جنگ پايان يافته بود؛ اما هنوز كابينة جنگ در انگليس بر سر كار بود. لرد كرزن وزير خارجة انگليس، ايرانِ تهي از هماوردان كشورش را آمادة افتادن به آغوش اين پير چپاولگر مي‌ديد. باور همگاني چيره بر كميتة خاوري كابينة انگليس آن بود كه «نيروهاي انگليس بايد ايران را ترك كرده و آن كشور را به حال خود رها كنند تا به هر جهمني مي‌خواهد برود». اما لرد كرزن به چيزي جز اين مي‌انديشيد و بر آن باور بود كه چيرگي بر ايران، انگليس را از هر آسيبي در اين پاره از جهان پاس خواهد داشت. بر پاية تلاش او بود كه كميتة خاوري كابينة انگليس در 30 دسامبر سال 1918 ميلادي پذيرفت گفتگويي براي بسته شدن پيماني تازه با ايران- بدانگونه كه لرد كرزن مي‌خواست- آغاز گردد. آن كس كه بايد گفتگو را آغاز مي‌كرد و پي مي‌گرفت سرپرسي كاكس وزيرمختار انگليس در تهران بود.

سر پرسي كاكس مرد توانمندي بود؛ اما بدانگونه كه سر دنيس رايت مي‌نويسد:

... يك انتخاب نامساعد بود. پيشينة كاكس در هند و خليج فارس او را براي ايرانيان ناخوشايند ساخته بود ... بنابراين احتمال داشت به جاي تشويق موجب تحريف موافقتنامة بدفرجام ايران و انگليس شود كه كرزن طراح آن بود...

دكتر كاتوزيان مي‌نويسد:

... دولت انگليس براي حفظ منافع خود در ايران و در منطقه به شدت خواستار تثبيت اقتصاد سياسي ايران بود و در پي انقلاب اكتبر در روسيه اين خواست مبرم‌تر شد. دولتمردان ايران نيز به همان اندازه نگران حفظ وحدت و عادي كردن اوضاع كشور بودند. با اين همه آميزة فقر ملي و آشوب سياسي و تفرقة اجتماعي و تضادهاي قبيله‌اي و قومي و آشفتگي و از هم گسيختگي اقتصادي كه در پي انقلاب مشروطه و جنگ جهاني اول پديد آمده بود، دستيابي به اين هدف را دشوار مي‌كرد.

بر پاية پندار او دولتمردان ايران راه پاسداري از يكپارچگي ايران را گردن نهادن به انديشة كرزن دانستند و به آن تن در دادند.

گفتگو بر سر پيمان تازه ميان كاكس و گروهي سه نفره از سوي دولت ايران- وثوق‌الدوله نخست‌وزير كه به گفتة كاتوزيان سياستمداري هوشمند و توانا اما نامحبوب بود و دو وزير كابينه‌اش نصرت‌الدولة فيروز وزير عدليه و صارم‌الدوله وزير دارايي- در نهان آغاز شد. شايد بتوان گفت همزمان با آغاز گفتگوهاي تهران گفتگوهاي صلح پاريس براي آشكارسازي نتايج جنگ بزرگ نيز آغاز شد.

با آغاز به كار كنفرانس صلح پاريس، ايران نيز گروهي را براي شركت در آن كنفرانس راهي پاريس نمود؛ ولي انگليس بدان سبب كه نمي‌خواست شركت ايران به عنوان كشوري مستقل در كنفرانس صلح، جلوي برنامه‌هايش را- بر پاية پيماني كه بر سر آن مشغول گفتگو با دولتمردان ايران بود- بگيرد، مانع از شركت گروه ايراني در آن كنفرانس شد. بهانة انگليس براي جلوگيري از شركت ايران در آن كنفرانس اعلام بي‌طرفي از سوي ايران در جنگ بزرگ بود. اصلي كه انگليس خود آن را شكسته و به عنوان نخستين كشور حاضر در جنگ بي‌طرفي اعلام شده از سوي ايران را محترم نشمرده و به ايران تاخته بود.

هيأت نمايندگي ايران در بر دارنده ذكاء الملك فروغي، حسين علاء، نبيل‌الدولة كاشي، انتظام الملك، امان الله ميرزا جهانباني و به رياست علي قلي‌خان مشاورالممالك انصاري وزير خارجة ايران به اميد بهره‌گيري از ياري‌هاي ايالات متحدة آمريكا و به آهنگ يافتن راهي براي حضور رسمي در كنفرانس صلح پاريس در ژانوية سال 1919 ميلادي/ دي 1297 خورشيدي وارد پاريس شد. وثوق‌الدوله عمدا مشاورالممالك را به

پاريس فرستاده بود تا وي مدتي از تهران دور باشد و او بتواند با ايمن بودن از شر وي گفتگوي خود را با كاكس پي گيرد. فرّخ مي‌نويسد:

... وقتي مشاورالممالك را به اين طريق دور كردند و مشاور در پشت در كنگرة ورساي براي ايران سينه چاك مي‌كرد، وثوق در تهران مشغول زدوبند با سفير انگليس بود تا قرارداد1919 را تنظيم نمايد... .

در روزهايي كه گفتگو براي فروش ايران در تهران پي گرفته مي‌شد، هيأت نمايندگي ايران بيانيه‌اي در پاريس منتشر نمود و خواستار الغاي پيمان سال 1907 روسيه و انگليس، الغاي كاپيتولاسيون، جبران خساراتي كه ايران در جنگ بزرگ متحمل شده بود، آزادي عمل در مسايل اقتصادي، رهايي ايران از بندهاي عهدنامه‌هاي اقتصادي تحميل شده به ايران و بازپس گرداندن سرزمين‌هايي كه روسيه و انگليس در سدة نوزدهم ميلادي از ايران جدا كرده بودند به ايران شدند و از شوراي چهار نفرة كنفرانس ورساي ـ ويلسون و لويد جرج و كلمانسو و اورلاندو- خواست ايران را در كنفرانس پذيرفته و شنواي خواست‌هاي ايران شوند. با همة تلاشي كه هيأت ايراني در پاريس انجام داد، مخالفت انگليس با شركت ايران در آن كنفرانس همة راه‌ها را بر روي شركت ايران در كنفرانس صلح ورساي بست.

تهران روزهاي سخت و پر هراس پس از جنگ را مي‌گذراند. وثوق‌الدوله سرسپارانه همة كارهاي خود را بر پاية خواست‌هاي انگليس استوار كرده بود. وي بر پاية انديشه‌اي كه در سر داشت، براوين سفير دولت بلشويكي روسيه را شش ماه در تهران سرگردان كرد و پي در پي از دولت بلشويكي روسيه خواستار بازپس‌خواني وي شد و سرانجام براوين را به روسيه بازگرداند. با رفتن براوين دولت بلشويكي روسيه به تندي كولوميتسف را- كه پيش‌تر دبير كميتة انقلابي بندر انزلي و آشنا با اوضاع ايران بود و مي‌توانست در توان بخشيدن به روابط ايران و روسية بلشويكي نقشي بزرگ بازي كند- راهي ايران نمود، ولي وثوق‌الدوله استوارنامة او را نيز نپذيرفت و بنا بر انگيزه هاي او گروهي از افسران روسي ضد بلشويك ساكن تهران به محل زندگي كولوميتسف در تهران تاخته و او را از تهران و ايران فراري دادند. فرار كولوميتسف از تهران با آغاز رسمي گفتگوهاي ميان وثوق‌الدوله و سر پرسي كاكس همزمان شد.

درگيري‌هاي دولت بلشويكي روسيه در قفقاز چندگاهي تلاش روس‌ها را براي

فرستادن سفيري ديگر به تهران باز ايستاند؛ ولي در ژوئية سال 1919 ميلادي/ تير 1298 خورشيدي بار ديگر كولوميتسف با استوارنامه‌اي تازه و طرح پيماني كه بر پاية آن همة امتيازهايي كه در دوران فرمانروايي تزارها از ايران گرفته بود، لغو؛ و همة وام‌هايي كه ايران از روسيه گرفته بود به ايران بخشوده؛ و همة راه‌هاي شوسه و خط‌هاي آهن و تأسيسات بندري ايران كه تحت تملك روس‌ها بود، به ايران واگذار مي‌شد، به تهران آمد. اما وثوق‌الدوله كه به آخرين بخش گفتگوهاي خود با كاكس رسيده و آمادة بستن پيمان با انگليس گشته بود حاضر به پذيرش كولوميتسف نشد و بنا بر انگيزه هاي نهاني او، قزاق‌هاي روسي ضدبلشويك، وي را در راه رسيدن به تهران در آشوراده دستگير نموده و در ساري تيرباران كردند. برآيند آن چه روي داده بود خشم بي‌اندازة دولت بلشويكي روسيه و بريده شدن پيوندهاي بسيار كم تواني بود كه ميان دولت ايران و دولت بلشويكي روسيه وجود داشت.

با بريده شدن پيوندهاي ميان دولت ايران و دولت بلشويكي روسيه، تنها يك مانع بر سر راه بسته شدن پيمان ميان ايران و انگليس مانده بود؛ بودن كسي چون علي قلي‌خان مشاورالممالك انصاري در راس وزارت امور خارجه. وثوق‌الدوله به انگيزش انگليسي‌ها مشاور الممالك را از وزارت امور خارجه بركنار كرد و به عنوان سفير راهي استانبول در تركيه نمود و نصرت‌الدولة فيروز هم‌انديش خود را بر جاي او نشاند.

همه چيز آماده بود. در روز 18 مرداد سال 1297 خورشيدي/ 9 اوت سال 1919 ميلادي/7 ذي‌القعدة سال 1337 قمري پيمان ميان دولت‌هاي ايران و انگليس به امضاي وثوق‌الدوله و سر پرسي كاكس رسيد. پيمان چنين بود:

نظر به روابط محكمة دوستي و مودت كه از سابق بين دولتين ايران و انگليس موجود بوده است، و نظر و اعتقاد كامل به اين كه مسلماً منافع مشترك و اساسي هر دو دولت در آتيه تحكيم و تثبيت اين روابط را براي طرفين الزام مي‌نمايد و نظر به تهية وسايل ترقي و سعادت ايران به حد اعلي، بين دولت ايران از يك طرف و وزيرمختار اعلي‌حضرت پادشاه انگلستان به نمايندگي از سوي دولت خود از طرف ديگر، مواد ذيل مقرر مي‌شود:

دولت انگلستان با قطعيّت هر چه تمام‌تر تعهداتي را كه مكرر در سابق براي احترام مطلق به استقلال و تماميت ارضي ايران نموده است تكرار مي‌نمايد.

دولت انگلستان خدمات هر عده مستشار و متخصص را كه براي لزوم استخدام آن‌ها در ادارات مختلف بين دولتين توافق حاصل گردد به خرج دولت ايران تهيه خواهد كرد. اين مستشاران با كنترات اجير و به آن‌ها اختيارات مناسب داده خواهد شد. كيفيت اين اختيارات منوط به توافق بين دولت ايران و مستشارها خواهد بود.

دولت انگلستان به هزينة دولت ايران صاحب منصبان و ذخاير و مهمات سيستم جديد را كه براي حفظ نظم در داخل و سرحدات در نظر دارد تهيه خواهد كرد. تعداد و مقدار و ضرورت حضور صاحب منصبان و ذخاير و مهمات مزبور به توسط كميسيوني كه از متخصصين ايراني و انگليسي تشكيل خواهد شد و احتياجات دولت ايران را براي تشكيل نيروي نظامي مزبور تشخيص خواهد داد، تعيين خواهد گرديد.

براي تهية وجوه مالي لازم به جهت انجام اصلاحات مذكور در مادة 2 و3 اين قرارداد دولت انگليس وامي متناسب براي دولت ايران تهيه خواهد كرد. تضمين‌هاي لازم براي اين وام با موافقت دولتين از عايدات گمركات يا عايدات ديگر دولت ايران تعيين مي‌شود و تا زماني كه مذاكرات مربوط به استقراض خاتمه نيافته، دولت انگلستان وجوه مالي لازم را براي اصلاحات مذكور به صورت مساعده به دولت ايران پرداخت خواهد كرد.

دولت انگلستان با تأييد كامل احتياجات ضروري ايران براي ترقي و تعالي به وسايل حمل و نقل كه موجب تأمين و توسعة تجارت و جلوگيري از قحطي در كشور مي‌باشد، حاضر است تا اقدامات مشتركي با ايران براي تاسيس خطوط راه آهن و يا انواع ديگر وسيلة نقليه به عمل آورد و در اين مورد با مراجعه به متخصصين و موافقت قبلي دولتين طرح‌هايي كه سهل‌تر و مفيدتر باشند مورد توجه قرار گيرند.

دولتين موافقت مي‌نمايند كه نسبت به انتخاب كميسيون مشتركي از متخصصين امر براي بررسي و تجديدنظر در تعرفه‌هاي موجود گمركي به جهت حفظ منافع كشور و ترقي و تعالي آن اقدام نمايند.

به پيوست پيمان، دولت انگليس در نامه‌اي به وثوق‌الدوله موافقت خود را با سه مورد از خواست‌هاي چندگانة ايران اعلام داشته بود. آن سه مورد تجديد‌نظر در معاهدات موجود بين دولتين، دفاع از دعاوي ايران از دولت‌هاي متخاصم به علت صدمات مادي‌اي كه در زمان جنگ متحمل شده بود و اصلاح خطوط مرزي‌اي كه

طرفين آن را عادلانه و موجه بدانند، بود. بر اين پايه راه دستيابي ايران به خواسته‌هايي چون تفويض نيروي پليس جنوب به ايران، راهيابي ايران به گفتگوهاي كنفرانس صلح پاريس و خروج سربازان و افسران انگليسي از ايران بسته شده بود.

ايران فروخته شده بود و آن هم بس ارزان. پيمان اوت 1919 ميلادي نمايش همه سوية سياست بزرگي‌جويانة كرزن بود. وي در روزي كه پيمان به امضاي وثوق‌الدوله رسيد در نامه‌اي به كابينة جنگ انگليس در پاسخ به پرسش آنان در زمينة اين كه چرا نبايد ايران را به حال خود رها كرد نوشت:

موقعيت جغرافيايي و اهميت و عظمت منابع ما در آن كشور و امنيت آيندة امپراتوري شرقي ما [هندوستان] مانع از آن مي‌شود و امكان نمي‌دهد كه ما دربارة آن چه كه در ايران مي‌گذرد بي‌تفاوت و بي‌علاقه باشيم. اگر قرار است ايران به حال خود رها شود بايد بيم آن را داشته باشيم كه بلشويك‌ها نفوذ خود را در شمال ايران گسترش دهند. بالاخره اين كه ما در جنوب ايران منابع عظيمي از نفت را در اختيار داريم كه در خدمت نيروي دريايي بريتانيا است، كه حافظ منافع ما در آن قسمت از دنيا مي‌باشد.

هارولد نيكلسون اين پيمان را پيماني دوستانه ناميد كه سبب سرازير شدن سرمايه‌هاي انگليسي به سوي ايران خواهد شد و از اجراي طرح تازشگرانة روسية بلشويك به ايران جلوگيري خواهد كرد. لرد سيدنهايم نمايندة مجلس عوام انگليس در پشتيباني از اين پيمان در مجلس گفت:

اين قرارداد عليه ديكتاتورهايي كه در روسيه زمام امور را در دست گرفته‌اند، بسته شده است.

پيمان بسته شد. از آنجا كه انگليس پيش‌تر انديشيده بود كه بسته شدن چنين پيماني واكنش‌هايي در پي خواهد داشت و عاقدان آن ممكن است با خطرهايي روبرو گردند، بر آن بود تا به پشتيباني از امضاكنندگان بر پاي پيمان برخيزد و آنان را در برابر هر خطري بيمه نمايد. در روز بسته شدن پيمان، سر پرسي كاكس در نامه‌اي به وثوق‌الدوله نوشت:

موجب بسي خوشوقتي است كه به آگاهي حضرت اشرف برسانم كه دولت اعلي‌حضرت پادشاه انگلستان مرا مجاز نموده است به آگاهي برسانم كه بر پاية پيماني كه امروز 9 اوت سال 1919 ميان دولت اعلي‌حضرت پادشاه بريتانياي كبير و دولت ايران بسته شده، دولت بريتانياي كبير آماده است تا حسن خدمت و پشتيباني خود را

در اختيار حضرت اشرف گذاشته و در آينده چنانچه لازم باشد به حضرت اشرف پناهندگي سياسي در امپراتوري بريتانيا اعطا نمايد.

اين نامة كاملاً محرمانه كه به زبان فرانسه نوشته شده بود و در سه نسخة جداگانه براي وثوق‌الدوله، نصرت‌الدولة فيروز و صارم‌الدوله فرستاده شد، نشان‌دهنده سرسپردگي همه سوية آن سه تن به سياست چيرگي‌جويانة انگليس است و بي‌گمان اين سرسپردگي بي‌اجر نمانده بود.

انگليس براي بسته شدن پيمان اوت 1919 رشوه‌اي بزرگ پرداخت. جيمز بالفور- يكي از كساني كه در پي بسته شدن پيمان براي آماده ساختن زمينة اجراي آن به ايران آمده بود- مي‌نويسد:

بر پاية مادة يك پيمان مقرر شده بود كه در زمان حضور مشاور مالي انگلستان براي انجام وظايف خود در تهران دو ميليون پوند به دولت ايران پرداخت گردد و اين دو ميليون پوند زير‌نظر مشاور مالي انگلستان به مصرف دگرگوني‌هاي لازم برسد... در آخرين لحظات بستن پيمان سه وزير ايراني تأكيد كردند كه بر پاية گفتگوهاي پيشين شرط امضاي پيمان پرداخت يك صد و سي هزار پوند از آن وام به آن‌ها مي‌باشد. با اين خواسته موافقت شد و بلافاصله پس از امضاي پيمان آن پول مستقيماً به آن سه وزير پرداخت گشت و آن سه تأكيد نمودند كه با آن كه اين پول بخشي از وام دو ميليون پوندي انگلستان به ايران است و بر پاية پيمان انگلستان حق نظارت بر مصرف آن وام را دارد، نبايد دربارة چگونگي مصرف اين يك صد و سي هزار پوند تحقيقي صورت گيرد و بايد اين امر كاملاً سرّي نگه داشته شود.

حسين مكي نوشته است:

بابت قرارداد 1919 يك صد و سي هزار پوند خرج كرده‌اند كه از اين مبلغ دويست هزار تومان به وثوق‌الدوله و صد هزار تومان به نصرت‌الدولة فيروز و صد هزار تومان به صارم‌الدوله وزير مالية وقت و مقداري هم بين مديران جرايد موافق و ساير اشخاص متنفذي كه طرفدار قرارداد بودند تقسيم شد.

در ميان پشتيبانان پيمان يكي نيز سيدضياء‌الدين طباطبايي مدير روزنامة رعد بود كه علاوه بر رشوة دريافتي جايزه‌اي چون عضويت در هيأت اعزامي به باكو براي به رسميت شناختن دولت مساواتيان دريافت داشت.

سيدحسن تقي‌زاده پس از بيان ارقامي كه مكي به آن‌ها اشاره نموده مي‌نويسد:

اعلي‌حضرت رضا شاه كه بر سر كار آمد گفت اين حرامزاده‌ها از خارجه پول گرفته‌اند، بايد پس بدهند. من وزير ماليه بودم و مأمور شدم كه اين پول‌ها را پس بگيرم و گرفتم.

سروصداي پرداخت چنين رشوه‌اي در همان روزهاي نخست پس از بسته شدن پيمان در جهان پيچيد. روزنامة تايمز پس از چندي نوشت:

ما يك دولت انگلوفيل را كه آفريدة خودمان بود برانگيختيم كه از مرزهاي شمالي كشورش پشتيباني خواهيم كرد و به ياري رشوه‌هاي پنهان به مبلغ يك صد و سي هزار پوند كه از جيب ماليات‌دهندگان انگليسي ربوده شده بود كوشيديم تا پيمان انگلستان و ايران را به انجام برسانيم. مردم انگلستان دربارة اين پول كه وزارت خارجه در سال 1919 در پي امضاي اين پيمان پرداخته خبر ندارند ولي مسلمانان از آن آگاهند.

علي‌اكبر دهخدا در هامش نسخه‌اي از كتاب زندگي سياسي سلطان احمد شاه قاجار نوشتة حسين مكي به خط خود نوشته است:

به شش نفر زين‌العابدين رهنما، سيدمحمد تدين، ملك‌الشعراء بهار، سيدضياء‌الدين طباطبايي، يك تاجر سياسي كه بعدها وكيل دماوند شد و فعلاً نامش را فراموش كرده‌ام و گويا كسرايي باشد و علي دشتي مدير روزنامة شفق از پول مزبور داده نشد. به آن‌ها در آن وقت كه روسيه انقلابي در بلوكوس [= محاصره اقتصادي] بود و ايران هم صدور مال‌التجاره را قدغن كرده بود، اجازة صدور مقدار كثيري خواربار و كفش داده شد و آن‌ها هم اجازه نامه‌ها را در بازار تهران فروختند و هر كدام چند هزار تومان پولي به دست آوردند كه تدين خانة شهري و تجريش را از آن پول خريد و ملك‌الشعراي بهار خانة شهري خريد.

وثوق‌الدوله ايران را به يك وام دو ميليون پوندي فروخت و يك صد و سي هزار پوند از آن وام را ميان خود و دو يار ميهن‌فروشش تقسيم كرد. شگفت اين كه دولت چاره‌اي نداشت جز آن كه بهرة هفت درصدي آن يك صد و سي هزار پوند را نيز بپردازد. تضمين بهرة وام از درآمد گمرك بود. كانلي مي‌نويسد:

پيمان 1919 گامي بود بي‌ميانجي كه هدفش پديد آوردن زمينه‌اي پربهره براي كالاهاي انگليسي در ايران بود.

پيمان را وثوق‌الدوله بست و باجش را و نشان حمام را او از دولت انگليس گرفت؛ اما احمدشاه- شاهي كه بسيار كوشيده‌اند او را از بسياري تهمت‌ها دور دارند و با پيمان 1919 مخالف نشانش دهند- بي‌گمان از آن چه وثوق‌الدوله بر پايش امضا نهاده بود پيش‌تر از آن كه ديگران آگاه گردند، آگاه بود. با آن كه مكي مي‌نويسد:

پس از انتشار متن قرارداد و اعلامية وثوق‌الدوله در جرايد عده‌اي از درباريان و نزديكان شاه به حضور او رفتند و مشاهده كردند كه شاه در حالي كه از شدت عصبانيت گونه‌هايش برافروخته و نهايت تغيّر و خشم در چهره‌اش پيداست گاهي به صفحة اول روزنامه و متن اصلي اعلامية رسمي دولت خيره شده و پس از اندكي آن را ورق زده و به متن قرارداد نگاه كرده، مات مي‌گردد ... بالاخره شاه به يكي از عموهاي خود رو كرده مي‌گويد: هيچ فهميده‌ايد كه وثوق‌الدولة بدبخت چه دسته گلي براي ما به آب داده است؟ او گفت: خير قربان، مگر چه شده است؟ شاه با نهايت تشدد و تغيّر خاطر مي‌گويد: ديگر چه مي‌خواستيد بشود؟ مگر نفهميده‌ايد كه دولت قراردادي بسته است؟ بگيريد اين اعلامية دولت را بخوانيد تا بفهميد.

ولي كرزن در يادداشت روز 9 اوت 1919 خود، يعني روز بسته شدن پيمان براي كابينة انگليس مي‌نويسد:

پادشاه ايران كه در سرتاسر مذاكرات منتهي به اين قرارداد با نظري بسيار مساعد شركت داشته است، در همين آيندة نزديك از كشورمان ديدن خواهد كرد تا بدين وسيله حسن نيت خود را نسبت به اولياي اين كشور علناً ابراز دارد.

و سر پرسي كاكس در تلگرامي به لرد كرزن به آگاهي او مي‌رساند:

در بين اسنادي كه فهرستشان را خدمتتان فرستاده‌ام فقط دو فقره از آن‌ها (قرارداد اصلي و نامة مربوط به خواسته‌هاي دولت ايران دربارة تغييرات مرزي) انتشار يافته است. بقية اين اسناد، حتي توافقنامة مربوط به اعطاي وام هنوز منتشر نشده است. متن دو سند بالا در روزنامة يكشنبة پايتخت برابر دهم اوت 1919 منتشر شد و من مخصوصاً تعمد داشتم كه هر دوي آن‌ها با جلب رضايت قبلي شاه پيش از عزيمت ايشان به اروپا انتشار يابد، زيرا در غير اين صورت مخالفان حتماً شايع مي‌كردند كه چون شاه با قرارداد مخالف بوده، انتشار آن در غياب معظم‌له صورت گرفته است.

ملك‌الشعرا در پشتيباني از اين پيمان مي‌كوشد احمدشاه را مخالف پيمان

وثوق‌الدوله جلوه دهد. وي مي‌نويسد:

بعد از انتشار مواد قرارداد در جرايد، تحريكات شديدي بر ضد وثوق‌الدوله شد و جمعي از دموكرات‌هاي تشكيلي و آزادي‌خواهان شبنامه‌ها و مقالات شديداللحني بر ضد دولت منتشر ساختند و گفته شد كه سلطان احمد شاه نيز با آن‌ها هم‌داستان است. معلوم شد شاه افراد ناراضي را به قصر خود طلبيده، آن‌ها را به مخالفت با دولت ترغيب مي‌كند و نيز گفته شد كه براي امضاي قرارداد حق‌الزحمه مي‌خواهد و صريح مي‌گويد كه شما پول گرفته‌ايد و امضا كرده‌ايد، من كه پولي نگرفته‌ام چرا امضا كنم؟ اين صحبت‌ها در ميان خواص و نزديكان دولت گفته مي‌شد و آنچه شك نداريم اينست كه شاه مردم را به مخالفت با وثوق‌الدوله ترغيب مي‌كرده است.

اين نيز نشاني بر آگاه بودن احمد شاه از جريان گفتگوهايي است كه برآيندش آن پيمان شوم شد. بر پاية گفتة او شاه نيز خواهان رشوه‌اي براي تن در دادن به آن پيمان است. اما نه به صورت يك جا و نقدي بلكه به صورت مقرري ثابتي كه هر ماهه به او پرداخت گردد. خواستة شاه را انگليسي‌ها نمي‌پذيرند؛ چه آن كه در همان روز بسته شدن پيمان كاكس در نامه‌اي به وثوق‌الدوله مي‌نويسد:

عطف به قراردادي كه امروز ميان دولتين ايران و انگلستان امضا شد افتخار دارم نتيجة مكاتباتي را كه با حكومت متبوع خود دربارة شخص اعلي‌حضرت سلطان احمد شاه انجام داده‌ام به استحضار برسانم. كابينة انگلستان چنين نظر داده است كه جلب موافقت پارلمان بريتانيا با آن قسمت از درخواست اعلي‌حضرت كه يك مقرري ثابت مادام‌العمر به ايشان پرداخت گردد عملاً غيرممكن است. اما در مقابل دولت متبوع من حاضر است پرداخت حقوق فعلي اعلي‌حضرت را كماكان ادامه دهد، مشروط بر آن كه معظم‌له از صميم قلب پشتيبان كابينة عالي جناب باشند و آن را بر سر كار نگه دارند.

صرف‌نظر از اطمينان‌هايي كه تاكنون داده شده است اجازه مي‌خواهم اين نكته را نيز شخصا اضافه كنم كه اعلي‌حضرت مي‌توانند اميدوار باشند كه پس از سر و سامان پيدا كردن وضع مالي ايران بر اساس قرارداد تازه، شخص مقام سلطنت و كاركنان دربار ايشان بي‌گمان از اين افزايش درآمد داخلي سهم شايان و قابل توجهي خواهند برد.

و به جاي پذيرش خواستة شاه تنها به دادن تضمين به شاه بسنده مي‌كند و در نامه‌اي به آگاهي او مي‌رساند:

عطف به پيماني كه امروز 9 اوت 1919 ميان ايران و بريتانيا بسته شد، از سوي حكومت متبوع خود اجازه دارم به آگاهي جناب عالي برسانم كه اعلي‌حضرت احمد شاه قاجار و جانشينان ايشان تا زماني كه بر پاية سياست و صوابديد ما در ايران عمل كند از پشتيباني دوستانة دولت بريتانيا بهره‌مند خواهند شد.

احمد شاه از آن چه بر سر ايران مي‌آمد آگاه بود و راهي براي سودبري خود مي‌جست. سه روز پس از بسته شدن پيمان، احمدشاه راهي اروپا شد تا به انگليس برود و آن چه را كه در جستجوي آن بود در آن ديار به دست آورد. شاه راهي اروپا شد و مردم هراس‌آلود چشم به فردا دوختند. مردم به هدف انگليس از بستن چنين پيماني با بدگماني مي‌نگريستند و در اين انديشه بودند كه با چيرگي انگليس بر امور مالي و ارتش ايران سرنوشت غم‌انگيز مصر در انتظار ايران مي‌باشد. انگليس كوشيده بود خواستة خود يعني چيرگي بر ايران را با گرامي داشتن استقلال و تماميت ارضي ايران در مقدمة پيمان پنهان كند؛ ولي مردم چنين گراميداشت ناراستي را پيش‌تر در متن پيمان 1907 كه ميان روسيه و انگليس بر سر ايران بسته شده بود، ديده و دريافته بودند انگليس در جستجوي راهي براي چيرگي همه سويه بر ايران اما در قالبي تازه است. واكنش مردم در برابر پيمان 1919 خروش بود.

كالدول وزيرمختار ايالات متحده در تهران، در گزارش 28 اوت 1919 خود به وزارت خارجة كشورش مي‌نويسد:

احساسات همگاني كه براي رويارويي با پيمان برانگيخته شده همچنان بدون هرگونه دگرگوني بر جاي مانده است. ديروز عصر شماري از نمايندگان مجلس و وزيران پيشين و تني چند از ايراني‌ها ضمن ديدار با نخست‌وزير مخالفت و اعتراض خود نسبت به پيمان را به آگاهي او رساندند. تظاهرات خشم‌آلودي از سوي گروه‌هاي گوناگون مردم انجام گرفته و در برخي از مراكز استان‌ها نيز بازارها به اعتراض تعطيل گشته است ... بسياري از ايراني‌ها بر اين باورند كه پذيرش پيمان به منزلة پايان دادن به استقلال ايران خواهد بود.

وثوق‌الدوله به تندي دريافت كه واكنش مردم تندتر از آن است كه وي پيش‌تر به آن انديشيده بود. او مي‌ديد ماه محرم در راه است و خموش داشتن مردم برانگيخته شده در آن ماه آسان نيست مگر آن كه پيش‌تر از فرارسيدن آن ماه مردم بپذيرند كه

انگيزه هاي مخالفان پيمان بي‌پايه است و بر پاية پنداري خوش پيمان بسته شده و شانس بزرگي براي ايران و ايراني به شمار مي‌رود. به درخواست او سر پرسي كاكس در 28 ذي‌الحجة سال 1338 قمري/ 9 سپتامبر 1919 ميلادي نامه‌اي براي چاپ در روزنامه‌هاي تهران نوشت. كاكس در آن نامه چنين نوشته بود:

نظر به اين كه معدودي از اهالي ايران كه همواره مناسبات بين دولتين ايران و انگلستان را تيره و مكدر خواسته و از راه جهالت و قدرناشناسي موجبات زحمات و اشكالات براي مملكت خود را فراهم نموده‌اند، در اين اوقات نيز با سوءتدبير و تفهيم عمديِ قرارداد جديدي كه مابين دولتين منعقد گشته است، خواسته‌اند توليد نگراني در اذهان مردم نمايند هرچند جناب اشرف در بيانية خود كه به عامة مردم ابلاغ گرديد حقايق مقاصد دولتين از قرارداد جديد را به اطلاع مردم رسانده‌اند، اين جانب نيز مناسب دانستم خاطر جناب اشرف را بار ديگر مستحضر و مطمئن سازم كه غرض اصلي از قراردادي كه دولتين انعقاد آن را لازم دانسته‌اند، استقلال كامل دولت ايران و تهية وسايل توانايي و اقتدار آن دولت براي حفظ و برقراري نظم و امنيت در داخل و جهت رفع مخاطرات مرزي و بالاخره در جهت تهية وسايل ترقي و تكامل مملكت ايران بوده است.

دولت بريتانياي كبير به هيچ وجه نخواسته است تا به موجب اين قرارداد استقلال دولت ايران و اختيارات آن را محدود نمايد، بلكه خواسته است تا اين كشور كهنسال كه به واسطة اختلافات و ضعف داخلي در مخاطره قرار داشت به حفظ استقلال خود قادر باشد و نظر به موقعيت مهم ايران منافع مشترك دولتين در نتيجة اين قرارداد بهتر محفوظ و مرعي گردد. اشخاصي كه تعبيراتي غير از اين مي‌نمايند برخلاف نفس قرارداد و روح آن صرفا تاويلات غرض‌آلود مي‌كنند.

اين جانب يك بار ديگر خاطر آن جناب اشرف را از مقاصد اولياي دولت انگلستان در عقد اين قرارداد مطمئن مي‌سازم، تا آن جناب اشرف نيز دلايل محكم‌تري براي رفع سوء تعبيرات معدودي دشمنان مغرض داشته باشد و هم چنين خاطر آن جناب اشرف را اطمينان مي‌دهم كه اجراي مواد قرارداد مطابق و موافق اصولي خواهد بود كه به هيچ وجه با استقلال و حاكميت ايران مغايرت نداشته باشد. در اين موقع احترامات فائقه را تجديد مي‌نمايم.

پ.ز. كاكس

در پي چاپ نامة كاكس در روزنامه‌هاي تهران، وثوق‌الدوله در 9 سپتامبر 1919 اعلام حكومت نظامي نمود و اعلاميه‌اي صادر كرد كه در آن ضمن تشريح اوضاع كشور نوشت يك ماه از بستن پيمان مي‌گذرد و همه فرصت كافي را براي بيان نظرهاي خود دربارة آن پيمان داشته‌اند و با نگاهي به واكنش‌هاي پديدآمده مي‌توان دريافت كه بيشتر مردم پذيراي آنند و تنها شمار اندكي از ناخرسندان و دشمنان نخست‌وزيرند كه مغرضانه و نه از روي پنداري راستين با پيمان مخالفت مي‌كنند و مردم را براي رويارويي با آن برمي‌انگيزانند. از آن روست كه براي پشتيباني از مصالح عالية كشور بر آن گشته‌ام تا كردارهاي مغرضانة اين گروه ناخرسند و بدبين را سركوب نمايم.

در شامگاه 9 سپتامبر دستگيري مخالفان آغاز شد و شماري از سياستمداران و مردان سرشناس مخالف با پيمان دستگير و زنداني گشتند. كاكس در گزارش روز 10 سپتامبر خود به لرد كرزن مي‌نويسد:

پنج نفر از توطئه‌كنندگان غيرروحاني دستگير شدند و به كاشان تبعيد گشتند و پانزده نفر از اشخاص ديگر به وسيلة پليس دستگير و بازداشت شده‌اند. تأثير و نتيجة اين كار دولت بسيار خوب و مفيد بوده است و افكار عمومي و مطبوعات هم آن را با آرامش مورد تأييد قرار داده‌اند. هيچ يك از مجتهدان و روحانيون در اين واقعه گرفتار نشده‌اند ولي به آن‌ها اخطار شده است كه چنان چه بعد از اين در سياست دخالت كنند با آن‌ها به همين نحو رفتار خواهد شد.

وثوق‌الدوله بر آن گمان بود كه دستگيري و زنداني نمودن و تبعيد مخالفان ايستادگي‌ها را خواهد شكست و بر همان پايه دستور جلوگيري از همة فعاليت‌هاي مذهبي را در محرم آن سال داد. ولي آن نشد كه او مي‌انديشيد. كاكس در 22 سپتامبر 1919 از برپا گشتن يك گردهمايي بزرگ در خراسان ياد مي‌كند و مي‌نويسد شركت‌كنندگان در آن گردهمايي به سختي با پيمان درافتاده‌اند و از مردم خواسته‌اند تا هم پيمان با بلشويك‌ها و با ياري جستن از آن‌ها انگليسي‌ها را از ايران برانند. او در گزارشش در كنار تلاش براي كوچك و ناچيز جلوه دادن ايستادگي‌هاي مردم ناچار به بيان اين حقيقت شده است كه آثار و نشانه‌هاي ناخرسندي به شكل‌ها و اندازه‌هاي گوناگون از سوي مردمي كه به گروه‌هاي زير وابسته‌اند، ابراز مي‌گردد:

گزارش كنسول ايالات متحده در تبريز در 24 سپتامبر بيانگر مخالفت مردم آن شهر با اين پيمان است. وي گزارش مي‌كند انتشار متن پيمان با ناخرسندي فراوان مردم از هر قشر و طبقه‌اي به ويژه روشنفكراني كه آن را پيش‌درآمد چيرگي همه‌سوية يك كشور خارجي بر سرنوشت ايران مي‌دانند روبرو گشته است.

در همان روز كالدول وزيرمختار ايالات متحده در تهران در گزارشي از برانگيخته شدن احساسات همگاني در برابر پيمان و افزايش مخالفت‌ها سخن مي‌گويد و مي‌نويسد:

مردم از ترس زنداني شدن و تبعيد نمي‌توانند دست به تظاهرات علني بزنند و شمار فراواني از ايرانيان ناخرسند از سفارتخانه‌هاي ايالات متحده و فرانسه تقاضاي پناهندگي كرده‌اند.

آن روز‌ها احمدشاه در اروپا بود ولي هنوز به انگليس نرسيده بود. نصرت‌الدوله فيروز در 14 سپتامبر وارد لندن شد و روز بعد در ضيافتي پرشكوه كه به افتخار او در هتل كارلتون برپا شده بود حاضر شد. در آن ضيافت لرد كرزن گفت:

اين پيمان چيز تازه‌اي نيست و ما نمي‌خواهيم كه ايران تنها كشوري براي پاسداري از هند باشد و خواهانيم كه ايران شالوده صلح دنيا باشد و گماني نيست جز آن كه ما استقلال اين كشور را گرامي خواهيم داشت.

نصرت‌الدوله هم گفت:

حسن‌نيت و درك حقايق توسط هر دو دولت به آن‌ها اجازة درك اين حقيقت را داد كه مناسبات دوستانه بين دو كشور بايد بر پايه احترام متقابل به هر كدام از دو كشور باشد. اين نتيجة شايان توجه هر دو طرف ما را به سوي انعقاد قرارداد 9 اوت هدايت كرد، قراردادي كه باعث برخورداري ايران از استقلال سياسي و اقتصادي خواهد شد.

احمدشاه در 31 اكتبر سال 1919 به لندن رسيد. در ضيافت كاخ باكينگهام كه جورج

پنجم شاه انگليس برايش برپا داشته بود سخني از پيمان 9 اوت 1919 به ميان نيامد، اما در ضيافت كارلتون هاوس احمدشاه در پاسخ به سخنان كرزن گفت:

بسيار خوشحالم كه از اين موقعيت سود جسته و به آگاهي شما برسانم كه تا چه اندازه از پيماني كه اخيراً ميان دولت‌هاي ايران و بريتانياي كبير بسته شده راضي و شادمانم. پيماني كه در آينده سبب پر تواني بيشتر روابط دو كشور خواهد گشت.

و تايمز در گزارش آن ضيافت نوشت:

بي‌گمان پذيرايي از يك شاه بسيار خوب است، اما اگر ما درصدد به دست آوردن اعتماد مردمي هستيم كه محمدعلي شاه را از تخت سلطنت فرو افكندند و امروز نگران كارهاي پسر جوانش احمد شاه هستند به چيزهايي بيش از يك سوپ خرچنگ نياز داريم.

شاه نيز پذيراي اين پيمان شد و اگر بعد از آن روي گرداند به خاطر ايستادگي مردم در برابر آن بود. نه فشار وثوق‌الدوله كارساز شد و نه پشتيباني شاه از او.

انتشار خبر پيمان 1919 موجي از مخالفت را ميان روحانيون برانگيخت. مرحوم سيدحسن مدرس در مخالفت با آن پيمان در سخناني در مجلس شوراي ملي گفت:

بنده خيال مي‌كنم همه متن قرارداد را مطالعه كرده باشند. چون من اهل سياست نبودم ابتدا آن را نخواندم، هرچند كه يكي از مخالفان بودم. هر چه از من پرسيدند كه اين قرارداد كجايش بد است؟ گفتم من سر درنمي‌آورم. من سياسي نيستم، آخوندم. فقط چيزي كه مي‌فهمم اين است كه بد است. بد‌تر از همه آن ماده اولش است كه مي‌گويد استقلال ايران را به رسميت مي‌شناسيم (خنده نمايندگان) اين مثل اين است كه يكي به من بگويد من سيادت تو را مي‌شناسم.

مقارن ورود هيأت‌هاي انگليسي براي سامان‌دهي به اجراي پيمان، سيدحسن مدرس و شيخ حسين لنكراني به سخنراني عليه پيمان مزبور پرداختند و مردم را به رويارويي با اين پيمان برانگيختند. حاج آقا جمال اصفهاني از مجتهدين محافظه‌كار و بنام تهران نيز كه به طور معمول در سياست مداخله نمي‌كرد به مخالفت با اين قرارداد برخاست. احمدعلي سپهر يكي از شاهدان اين رويدادها در خاطرات خود مي‌نويسد:

ميزبان محترم [شيخ حسين لنكراني] اظهار داشت من مصمم هستم امشب ملاقاتي با دو مجتهد بزرگ بنمايم. از حاج امام جمعه خوئي استدعا كنم دستور دهند مسجد ترك‌ها

براي ايراد وعظ و خطابه در اختيار آزاديخواهان قرار گيرد و از آقا سيدحسن مدرس تمنا كنم هم رابطة شخصي خود را با وثوق‌الدوله قطع كند و هم پيشوايي نهضت مخالفين قرارداد را بپذيرد ...

مخالفان پيمان حتي حزبي عليه تشكيلات وثوق‌الدوله و افرادي كه مانند او با گرفتن رشوه به دفاع از پيمان مي‌پرداختند، تشكيل دادند. حسن اعظام‌الوزاره قدسي يكي ديگر از شاهدان در اين باره مي‌گويد:

با تلاش‌ها و كوشش‌هاي علما و آقا سيدموسي مجتهد حزبي به نام جامعه مليون اسلامي تشكيل گرديد و پس از تنظيم مرامنامه و نظام نامه‌اي كاغذهايي به نام جمعيت و حزب جامعة مليون اسلامي طبع نموده و مُهري نيز حاضر شد و حزب شروع به پخش اعلاميه و اطلاعيه شبنامه كرد و از اشخاص برجسته معروف چون آقا ميرزا رضا‌خان نائيني، حاج شيخ حسين يزدي، حاج شيخ زين‌العابدين شاه حسيني، مستشار‌الدوله، اديب‌السلطنه، آقا سيف‌اله‌خان نواب و سيدحسن مدرس و ... براي عضويت در حزب دعوت گرديد. همچنين اين جمعيت بيانيه‌اي عليه قرارداد انتشار داد و مقدمات مراجعت احمد شاه به ايران را فراهم كرد.

روزنامه‌ها هم آوا با مردم به مخالفت با پيمان برخاستند و تنها روزنامة رعد كه سيدضياء‌الدين آن را منتشر مي‌كرد به پشتيباني از پيمان برخاست و گاهي روزنامة ايران كه ملك‌الشعراء بهار آن را منتشر مي‌نمود و به نوشتة يحيي دولت‌آبادي با كمك خرجي‌اي كه از دولت مي‌گرفت كارش مي‌گشت، مقاله‌هايي به پشتيباني از پيمان در خود داشت. در برابر كساني هم بودند كه از همان آغاز به مخالفت با پيمان در روزنامه‌ها برخاستند كه نام‌آورترين‌شان عشقي و فرخي بودند.

عشقي در كنار مقاله‌هاي تند و بي‌پروايش شعرهايي نيز سرود و از آن ميان:

دست و پاي گله با دست شبانان بسته‌اند

گرگ‌هاي آنگلو ساكسون بر آن بنشسته‌اند

اي وثوق‌الدوله ايران ملك بابايت نبـود

مزد كار دختر هر روزه يـك جايت نبـودخواني اندر ملك ما از خون خلق آرسته‌اند

هيأتي هم بهرشان خوان گستراني مي‌كنند

اجرت‌المثل متاع بچگي‌هايت نبـود

تا كه بفروشي به هر كو زر فشـاني مي‌كند

يا:

واي از اين مهمان كه پا در خانه ننهاده هنوز پاي صاحب‌خانه را از خانه بيرون مي‌كند

داستان موش و گربه‌ست عهد ما و انگليـس

شير هم باشيم گـر ما، روبـه دهــر است او

هيچ مــي‌داني حـريف مـا چه دارد در نظر

انگليس آخر دلش بهـر من و تو ســوخته؟

آن‌كه در آفريك بر ريگ بيابان چشم داشتمـوش را گر گـربه گيرد رها چون مي‌كند؟

شير را روباه معـروف است مغبـون مي‌كند

اينهمه خرج گزافـي را كه اكنـون مي‌كند؟

آن كه بهر يك وجب خاك اين‌قدر خون مي‌كند

چشـم‌پوشي از ديار گنـج قـارون مي‌كند؟

عشقي در مقاله‌اي مي‌نويسد:

اين معاهده در ذهن بنده جز يك معاملة فروش ايران به انگلستان چيز ديگري تلقي نشده، اين بود كه از بدو اطلاع از اين مسئله شب و روز هرگاه كه راه مي‌روم فرض مي‌كنم روي خاكي راه مي‌روم كه تا ديروز مال من بود و حالا مال ديگري است... اين بود كه شب و روز اين انديشه مرا راحت نگذارده و هر ساعتي يك نفريني به نظم يا نثر به مرتكب اين معامله مي‌كنم... .

فرخي قصيده‌اي بلند در زندان سرود كه پاره‌اي از آن چنين است:

داد كه دستور ديو خوي ز بيداد

داد قراري كه بي‌قراري ملت

كاش يكي بردي اين پيام به دستور

چشم بدت دور، وه چه خوب نمودي

در مائة بيستم كه زنگي آفريك

خواجة ما دست بسته، پاي شكسته

كشور جم را به باد بي‌هنري داد

زان به فلك مي‌رسد ز ولوله و داد

كاي ز قرار تو داد و ز عهد تو فرياد

خانة ما را خراب و خانه‌ات آباد

گشته ز زنجير و بند بندگي آزاد

يكسره ما را به قتلگاه فرستاد

چندگونگي برخورد اهل قلم ايران در ميان مردان عرصة قلم انگليس نيز ديده شد. روزنامه‌هاي انگليس با توجه به اين كه وابسته به كدام حزب و گروه و يا جناح فكري و سياسي بودند، برخوردهايي گوناگون و گاه متضاد با اين پيمان نمودند. بيشتر روزنامه‌هاي وابسته به محافظه كاران از پيمان 9 اوت 1919 پشتيباني كرده و تأكيد داشتند به سبب وجود منافع فراوان در ايران براي انگليس، پشتيباني انگليس از استقلال و حاكميت ايران ضروري است. در برابر مطبوعات ليبرال به انتقاد و ابراز ناخرسندي از

سياست انگليس پرداختند.

روزنامة تايمز بر آن باور بود كه اين پيمان وسيله‌اي است براي توان بخشيدن به موقعيت كشور ايران به عنوان محوري در كشورهاي خاورميانه و نوشت اگر بخواهيم امنيت را در خاورميانه پاس داريم اين بهترين گامي است كه برداشته شده است.

روزنامة اسپكتيتور در كنار پشتيباني از بايستگي بستن چنين پيماني نوشت:

پيمان ايران و انگليس دولت بريتانيا را توانا مي‌سازد تا جلوي دست‌اندازي روس‌ها به ايران را بگيرد... ما از اين كه مي‌بينيم روزنامه‌هاي فرانسه حملات سختي به اين پيمان مي‌كنند بسيار متاسفيم هر چند كه شايد اين حملات به علت عدم درك درست از مفهوم و آن چه كه در اين پيمان است، باشد...

در سر مقالة روزنامة نيو استيتمن نوشته شد:

پيمان ايران و انگليس برخلاف ظاهرش كه مشكوك به نظر مي‌رسد، واقعاً براي اختناق ايران نيست. اين پيمان بي‌گمان سبب فراواني نفوذ ما در ايران خواهد شد و به وسيلة اين پيمان كمك‌هايي كه ايران به آن نياز دارد در اختيار آن كشور قرار خواهد گرفت و سبب خواهد شد كه ما قادر به اجرا و انجام شرافتمندانة تعهدات خود در ايران شويم. بنابراين موردي براي ترس ايراني‌ها وجود ندارد.

سردبير روزنامة اوت لوك در يكي از مقالات خود نوشت:

پيمان تازة ايران و انگليس مورد استقبال همة كساني قرار خواهد گرفت كه قلبا به منافع ايران و انگليس علاقه‌مند هستند. اين قرارداد در حد خود عبارت است از نظم و ترتيبي ساده و روشن و حساس و به طور خلاصه عبارت است از اعمال و اجراي سياستي بجا و صحيح و درست.

نشرية فورنايتلي ريويو پس از بررسي تاريخچة روابط ايران و انگليس به اين پيمان پرداخته و نوشته:

ما به خوبي مي‌فهميم كه به عنوان وظيفه بايد به همساية خود كمك‌هاي لازم را كه موجب نجات او مي‌شود بنماييم. بي‌گمان اين پيمان در يك جو اعتماد رويارو تهيه گشته و بسته شده است و موجب نجات ايران خواهد شد.

ديلي تلگراف روزنامة ناشر افكار چپ ميانه هدف انگليس از بستن آن پيمان را رهايي و نجات ايران از برزخ هرج و مرج دانست. نشرية نير ايست ناشر افكار

بازرگانان و سرمايه‌داران انگليسي در خاورزمين بستن چنين پيماني را به دولت‌هاي ايران و انگليس شادباش گفت و آن را سرآغاز دلچسبي براي سياست تازة پس از جنگ انگليس در ايران دانست.

در برابر روزنامه‌هاي پشتيبان سياست انگليس و پيمان بسته شده، برخي از روزنامه‌ها نيز به رويارويي با آن برخاستند. روزنامة منچستر گاردين- روزنامة ليبرال متمايل به چپ ميانه- نوشت:

اگر چنين پيماني را كشور ديگري با ايران بسته بود بي‌گمان عنوان تحت‌الحمايگي به خود مي‌گرفت و اجرا و اعمال نوعي قيموميت قلمداد مي‌گشت.

ديلي نيوز روزنامة ليبرال با كنايه نوشت تا زماني كه اين پيمان استقلال ايران را بدانگونه كه در آن آمده است تضمين كند، دست ايران براي هيچ اقدامي باز نيست و ليورپول پُست سرّي بودن جريان گفتگوهاي منجر به پيمان و نحوة بسته شدن آن را ناخوشايند دانست.

اين پيمان تنها ايران را نيازرده بود. چه بسيار بودند كساني كه در گوشه و كنار جهان هر يك به سببي به پرخاش به آن پرداختند. اما در ميان همه فرانسوي‌ها و آمريكايي‌ها و روس‌ها هر يك به دليل ويژه‌اي با آن در افتادند.

تندترين واكنش خارجي از سوي فرانسوي‌ها به نمايش در آمد. آغازگر واكنش فرانسه در ايران موسيو بوبن وزيرمختار فرانسه در ايران بود. ناخرسندي فرانسوي‌ها از كردة انگليسي‌ها بيشتر ريشه در درگيري آن‌ها در سوريه داشت. آنان تلاش و پيروزي انگليس در بستن پيمان را كوششي در راه گسترش جويي مي‌ديدند و دريافته بودند چيرگي انگليس بر ايران كه گستره‌اي سه برابر خاك فرانسه داشت و ثروتي بي‌اندازه در آن يافته مي‌شد، گونه‌اي نابرابريِ توان ميان اَبَرتوانمندان [= ابرقدرت‌ها] بزرگ جهاني پديد مي‌آورد. دولتمردان فرانسه برآيند بسته شدن پيمان را تحت الحمايه شدن ايران برآورد كردند و كوشيدند تا انتقام تلاش انگليس در راه مرزمند [= محدود] كردن حضور فرانسه در سوريه را با رويارويي در برابر تلاش انگليس براي فروبردن ايران بگيرند. كرزن در نامه‌اي به ليندسي كاردار سفارت انگليس در تهران مي‌نويسد:

بر پاية آگاهي‌هاي به دست آمده وزيرمختار فرانسه در تهران بيشترين تلاش خود را انجام مي‌دهد تا پيمان را ناهنجار و زشت جلوه دهد... از اين رو دور نيست كه بكوشد

تا همكار آمريكايي خود را نيز برانگيخته و با خود همدست كند و به ياري او در راه بي‌اعتبار كردن پيمان تلاش نمايد.

پي‌گيري تلاش براي رويارويي با پيمان 9 اوت از سوي بوبن، سرانجام كرزن را به واكنش واداشت و وي گلايه نامة تندي به سفارت فرانسه در لندن فرستاد و از دولت فرانسه خواست تا جلوي كارهاي دشمنانة بوبن در تهران را بگيرد. پاسخ سفارت فرانسه به گلايه نامة كرزن آن بود كه ميان كرده‌هاي بوبن و سياست خارجي فرانسه هماهنگي وجود ندارد و بي‌گمان اين موضوع از سوي دولت فرانسه به بوبن اطلاع داده خواهد شد.

كرزن مي‌دانست برخلاف بيانية سفارت فرانسه در لندن، دولت فرانسه پشتيبان كردار بوبن در تهران است و بر آن پايه در نامه‌اي به كاكس نوشت:

برداشت من اين است كه دولت فرانسه بدانگونه كه وانمود مي‌كند از كارهاي بوبن در تهران بي‌خبر نيست.

او راست مي‌گفت؛ چه اين كه آلبر توماس وزير تسليحات فرانسه در 29 اوت سال 1919 در پارلمان فرانسه گفت:

اگر ما در برابر اشتباهات آن‌ها كه پيش چشمانمان انجام مي‌گيرد خموشي پيشه كنيم و هشدار ندهيم و اعتراض نكنيم و از دوستانمان نخواهيم كه وظايفشان را براي برقراري صلح در جهان انجام دهند، آنگاه جهانيان حق خواهند داشت كه ما را در اشتباه آن‌ها شريك و مسئول بدانند.

شگفت اين كه اين گفتة كسي است كه به دوستي با انگليس در ميان سياستمداران فرانسوي شهره بود. وي گفت:

ايمان دارم و به راستي بر اين باورم در اين دنيايي كه در آن زندگي مي‌كنيم، بريتانياي كبير با آن سنت‌هاي ژرف و ريشه دارش تواني است بزرگ براي آزاد ساختن ملت‌هاي پس مانده به سبب ناداري و نادانيشان. لذا نمي‌توانم در برابر كاري كه جزييات آن به تازگي فاش شده و به گوش ما رسيده است- منظورم پيماني است كه بريتانياي كبير با ايران بسته- خموش بمانم. زيباترين و راستين‌ترين دليلي كه انگلستان براي ابراز حسن نيت و بي‌غرضي خود مي‌توانست به جهان ارائه كند دادن استقلال به اين گونه ملت‌هاي تحت الحمايه بود نه بستن قراردادي از اين نوع كه اخيراً

با حكومت ايران امضا كرده است. انگليس با اين كار مي‌خواهد مرزهاي امپراتوري خود را بيش از پيش گسترش دهد و به اين شكل دوستان خود را به شك اندازد كه اين سرزمين گستردة زير چيرگي انگليس را در آينده چه بنامند، امپراتوري گسترش‌جويان يا امپراتوري آزاد‌كنندگان؟

تندروي سياستمداران فرانسوي، انگليس را به فشار آوردن به ايران براي محدود ساختن ميزان فعاليت فرانسوي‌ها به ويژه بوبن در تهران برانگيخت و بر پاية فشار آن‌ها بود كه وثوق‌الدوله به صمدخان ممتازالسلطنه وزيرمختار ايران در پاريس دستور داد گلايه نامه‌اي تنظيم كند و آن را به وزارت خارجة فرانسه بفرستد.

وزارت خارجة فرانسه گلايه نامة دولت ايران را براي بوبن فرستاد و بوبن در واكنش به آن وثوق‌الدوله را بازخواست كرد. پاسخ وثوق‌الدوله اعلام بي‌اطلاعي از آن نامه و مقصر دانستن ممتازالسلطنه در تنظيم آن نامه بدانگونه بود. بوبن پذيراي خموشي نبود و با پشتيباني او وابستة نظامي سفارت به برانگيختن افسران ژاندارمري براي رويارويي با پيمان پرداخت.

سفارت فرانسه حافظ منافع شهروندان سوئدي در ايران بود و به بهانة پشتيباني از سرنوشت افسران سوئدي ژاندارمري خود را براي اين اقدامات محق مي‌دانست. موسيو مالزاك كنسوليار فرانسه در تهران به قاضي عسكر ژاندارمري گفت اگر ژاندارم‌ها از پذيرش پيمان سر باز زنند از پشتيباني سفارتخانه‌هاي فرانسه و ايالات متحده برخوردار خواهند شد.

هم زمان با اقدامات سفارت فرانسه در تهران روزنامه‌هاي فرانسه نيز به بررسي پيمان مزبور و مخالفت با آن برخاستند. لحن روزنامه‌هاي فرانسه در برابر سياست انگليس در ايران لحن متعارف سياست و روابط بين‌الملل نبود و نمي‌توان بر آن نام انتقاد نهاد. نشرية لوروپ نوول نوشت:

ايران منحصراً زير كنترل بريتانيا در آمده و از وجود همة نيروهاي ديگر پاك شده است. آن نيرويي كه بيش از همه آسيب ديده فرانسه است. اين فرانسه بود كه لرد كرزن بر ضد آن ماه‌هاي طولاني دسيسه كرده و توانسته است در برابر آن پيروزي لازم را به دست آورد.

نشرية اكو دو پاري نوشت:

اگر شرط‌هاي نگاشته شده در پيمان ايران و انگليس بيانگر مفهوم تحت‌الحمايگي نيست، بايد گفت كه واژه‌ها معني خود را از دست داده‌اند... در هيچ جاي متن پيمان رسماً اشاره‌اي به تحت‌الحمايگي نشده و ترديدي نيست كه حتي عبارات يكي از مفاد پيمان تضمين‌كنندة استقلال و تماميت ارضي ايران است ولي بقية موارد موجود در قرارداد به شكلي است كه كسي را فريب نخواهد داد.

روزنامة لوتان ارگان نيمه رسمي وزارت امور خارجة فرانسه در كنار بررسي و تحليل پيمان نوشت:

پيمان ايران و انگليس زياني براي منافع اقتصادي فرانسه ندارد چرا كه اصلا فرانسه در جستجوي هيچ منفعت اقتصادي در ايران نيست. اين قرارداد ظاهراً بر استقلال و تماميت ارضي ايران تصريح و تأكيد دارد. اين تصريح پيش‌تر در پيمان 1907 روسيه و انگليس نيز انجام گرفته بود، در حالي كه هدف از بستن چنين پيماني دو پاره ساختن خاك ايران بين دو همساية شمالي و جنوبي بود. اگر به پيمان بنگريم همان مفاهيم و جملاتي را كه پيش‌تر در پيمان 1907 براي حفظ استقلال و تماميت ارضي ايران به كار رفته بود، در پيمان تازه مي‌يابيم. پس به سختي مي‌توان پذيرفت كه آن مفاهيم در 1919 معناي ديگري جز واژه‌ها و مفاهيم به كار رفته در سال 1907 داشته باشد.

ژورنال دودبا پيمان ايران و انگليس را پيش‌درآمد قرار گرفتن ايران در رديف و موقعيت مصر دانست و افزود افكار همگاني در ايران پيشوازي از اين پيمان ننموده است.

در برابر نوشته‌هاي روزنامه‌هاي فرانسه، نشرية انگليسي نيشن نوشت:

امپرياليست‌هاي فرانسه با قرار دادن پياز سوريه در برابر چشمان خود اشك تمساح مي‌ريزند.

كرزن در تلگرامي به كاكس مخالفت نشريه‌هاي فرانسوي را به آگاهي او رساند و نوشت روزنامه‌هاي فرانسه گزارش‌هاي تحريف شده و مغرضانه‌اي دربارة پيمان ايران و انگليس انتشار مي‌دهند و او بايد مواظب واكنش‌هاي تأثير يافته از اين انگيزش‌ها باشد.

در كنار واكنش نرم فرانسه، دولت روسيه به واكنشي بسيار تند دست زد و در 30 اوت 1919 بيانيه‌اي از سوي چيچرين كميسر خارجي دولت شوروي و نريمان نريمانف كميسر امور مسلمانان صادر شد. آن دو در آن بيانيه پس از يك پيش در آمد

طولاني كه در آن به سياست‌هاي روسية تزاري سخت تاخته بودند، پيمان ايران و انگليس را مورد حمله قرار دادند. در آن بيانيه آمده بود:

اولين و راسخ‌ترين باور حكومت جماهير شوروي كارگران و كشاورزان اين است كه همه توانمند و ناتوان مستقل و از چيرگي ديگران آزاد باشند و نبايد زير نفوذ خارجي قرار گيرند. هيچ حكومتي حق ندارد آن‌ها را به جبر و زور به زير تسلط خود درآورد... ما انتظار داريم ايران سياست تازه‌اي پيدا كند و به تجاوزات خارجي پايان دهد... انگليس حلقة بردگي را بر گردن مردم ايران افكنده است و حكومت شورايي كارگران و كشاورزان به صراحت اعلام مي‌دارد كه پيمان ايران و انگليس را كه به بردگي ايراني‌ها رسميت مي‌بخشد، نخواهد پذيرفت. پيمان شرم آور ايران و انگليس كه به وسيلة حكّام شما در ايران، خود و شما را به راهزنان و غارتگران انگليسي فروخته است كاغذ پاره‌اي بيش نيست و ما هيچ گاه آن را قانوني نمي‌شناسيم.

كاكس در گزارش خود به كرزن بارها از مخالفت روس‌ها با پيمان ياد مي‌كند. وي در گزارش 22 اوت خود در كنار برشمردن گروه‌ها و افراد گوناگون مخالف پيمان از افسران ارتش قزاق اعم از ايراني و روس نام مي‌برد و در گزارش 30 سپتامبر خود مي‌نويسد:

تنها عامل نگران‌كننده در حال حاضر مخالفتي است كه از سوي عناصر گوناگون روس كه دل بسته به پاسداري از منافع سنتي روسيه در ايران هستند ابراز مي‌گردد. اين عوامل عبارتند از:

شخص ژنرال استاروسلسكي

سفارت روسية تزاري و عوامل وابسته به اين سفارتخانه

بلشويك‌ها

لرد داربي سفير انگليس در پاريس به نقل از نصرت‌الدولة فيروز- كه در آن زمان در پاريس بود- در گزارشي به كرزن مي‌نويسد:

در توطئه‌هايي كه در تهران بر ضد حكومت فعلي و پيمان ميان ايران و انگليس برپا مي‌گردد، عناصر روس نقش بزرگي بازي مي‌كنند. روس‌ها در كوشش هستند تا براي حكومت وثوق‌الدوله زحمت ايجاد كنند و احساسات همگاني مردم را در ايالت‌هاي شمالي ايران- كه اتباع روسيه در همه جاي آن پراكنده‌اند- بر ضد حكومت

برانگيزند... اين افراد چنان در اقدامات مغرضانة خود پيش رفته‌اند كه اكنون مي‌خواهند ميان عناصر آشوب‌طلب ايراني و حكومت بلشويكي روسيه روابط حسنه برقرار نمايند.

روس‌ها خيلي از چيزها را از دست رفته مي‌ديدند و دلمشغولي فراوانشان به درگيري‌هاي گوناگون دروني كم‌تر به آن‌ها فرصت پرداختن به مسئلة پيمان ايران و انگليس را مي‌داد، ولي به هر شيوه بايد كاري مي‌كردند. آنان بايد نشان مي‌دادند انگليس- نه بدانگونه كه مي‌گويد- تواني براي پاسداري از ايران بر پاية پيمان خود با ايران را ندارد. روسيه مي‌دانست جنگ بزرگ انگليس را از پاي درآورده و آمادة خارج شدن از دايرة قدرت نموده است. بر آن پايه بر آن شدند كه با تازشي به ايران، ناتواني انگليس را به جهانيان بنمايانند.

در 16 مه سال 1920 ميلادي كميتة اجرايي بين‌الملل كمونيسم بيانيه‌اي خطاب به توده‌هاي ستم‌ديدة ايران و افغانستان و تركيه صادر كرد. در آن بيانيه آمده بود:

كشاورزان و كارگران ايران. حكومت تهران و پيروان آن‌ها و خان‌هاي ايالات همه نوع ستم به شما روا داشته‌اند... آن‌ها سال پيش كشور شما را به دو ميليون پوند به سرمايه‌داران انگليسي فروختند. انگليسي‌ها مي‌خواهند با تشكيل ارتشي در ايران بيش از گذشته شما را مورد ظلم و ستم قرار دهند...

پس از دو روز ارتش سرخ به انزلي تاخت. نيروهاي انگليسي ناتوان از رويارويي با روس‌ها انزلي را رها كردند و آشكار شد انگليس داراي آن توانمندي كه خود مي‌گويد نيست و همين سبب برانگيخته شدن بسياري از مخالفانِ خموشِ پيمان و برپاخاستن خروش شد.

نورمن سفير انگليس در تهران در گزارش به وزارت امور خارجة انگليس مي‌نويسد:

ما اكنون در وضعيتي قرار گرفته‌ايم كه نه تنها از سوي عناصر اتوكرات مورد حمله و انتقاد قرار داريم، بلكه اعتقاد و اعتماد آن دسته‌اي را كه خود را دموكرات‌هاي ملت‌گرا و يا هر چيز ديگري مي‌نامند، از دست داده‌ايم و از سوي آن‌ها مورد حمله و انتقاد هستيم. موقعيت ما در حقيقت آن چنان تنزل كرده است كه بايد گفت احساسي را كه ايراني‌ها پيش‌تر نسبت به روس‌ها داشتند، اكنون نسبت به ما دارند.

آشوب برپاخاسته در ايران سبب شد حزب كمونيست ايران در پايان نخستين كنگرة

خود در ژوئية سال 1920 بيانيه‌اي صادر نمايد كه در آن پس از تاختن به امپرياليسم انگليس آمده بود وظيفة حزب كمونيست ايران آن است كه همراه شوروي بر ضدكاپيتاليسم جهاني بجنگد و از همة نيروهاي مخالف انگليسي‌ها و حكومت شاه ايران پشتيباني كند.

ستيزة روسيه با انگليس ريشه در گذشته‌اي دور داشت. اما ايالات متحده آمريكا كه جنگ بزرگ پرده از روي توان پنهانش برگرفته و در پايان آن جنگ خود را چيره بر بسياري از امور جهان مي‌ديد، در آن انديشه كه هر دگرگوني در جهان بايد با رايزني او انجام گيرد، برآن بود تا راه ترميم توان‌هاي از دست رفته در جنگ بزرگ را بر هماوردهاي خود در جهان ببندد. از آن رو واكنشي انديشمندانه‌تر از روسيه و فرانسه نشان داد و به مخالفتي با نمايي اصولي‌تر و اخلاقي‌تر دست زد.

كالدول وزيرمختار ايالات متحده در تهران دو روز پس از بسته شدن پيمان، از سفر به كشور خود به تهران بازگشت و بي‌درنگ نغمة مخالفت سر داد. كاكس در گزارشي براي كرزن، از سفارت ايالات متحده به عنوان كانون انگيزش‌هايي عليه پيمان ياد مي‌كند و از كرزن مي‌خواهد با دولت ايالات متحده تماس بگيرد و مانع از ادامة فعاليت‌هاي مخالف آن كشور در تهران شود. بر پاية گزارش كاكس، لرد كرزن در 18 اوت 1919 با ديويس سفير ايالات متحده در لندن ديدار كرد و از او خواست به كالدول وزيرمختار ايالات متحده در تهران دستور دهد تا بر اساس همسويي ايالات متحده با آن پيمان، ايراني‌ها را به پذيرش آن دلگرم سازد.

سيدضياء‌الدين طباطبايي در واكنش به موضع ايالات متحده در برابر پيمان در 19 اوت نوشت:

دولت اتازوني آمريكا همچنان كه احساسات انسان‌پروري و نوع دوستي را در قالب الفاظ به تمام ملل جهان اعلام نموده بود نسبت به ايران هم همين كلمات و الفاظ را استعمال مي‌كرد ... سياست عالية بين‌المللي و مصالح و منافع ملت اتازوني و بالاخره عقيدة مونرو و اسرار ديپلماسي اجازه نداد كه حكومت واشنگتن حتي يك كلمه و يك قدم در مساعدت با آمال ملت ايران، اظهاري نمايد و يا اقدامي را جايز شمرد ... سكوت عميق و مغرضانه براي چيست؟ براي اين كه دنيا و صفحة گيتي منقسم گشته بود و ايران هم در منطقة انگليس بود ... در تفسير مواد ويلسون ما راه خطا پيموده

بوديم ... مملكت مصر فريب مواد ويلسون را خورد و براي اعادة استقلال نهضت را پيشه خود ساخت و بعد از جاري شدن جوي‌هاي خون اولين اعلاميه‌اي كه در قاهره صادر گرديد از جانب نمايندة اتازوني مبني بود بر اين كه ويلسون حاكميت انگلستان بر مصر را مخالف اصول چهارده‌گانه نمي‌شمارد.

در پاسخ، سفارت ايالات متحده در تهران در 9 سپتامبر اعلاميه‌اي منتشر كرد كه در آن چنين آمده بود:

نظر به مطالب غيرواقعي و سوءتعبيري كه در سرمقالة مورخ 19 اوت روزنامة رعد از رويّة پرزيدنت ويلسون و هيأت نمايندگي آمريكا در كنفرانس صلح پاريس و به طور كلّي از رويّة كشور آمريكا نسبت به ايران به عمل آمده است، مقتضي است عين ابلاغيه‌اي را كه از طرف وزارت خارجة ايالات متحدة آمرريكا صادر شده به اطلاع برسانم.

دولت ايالات متحدة آمريكا به شما مي‌گويد كه نزد اولياي دولت ايران و يا نزد هر ايراني ديگر رسماً اين شايعه را تكذيب كنيد كه كشور آمريكا از كمك به ايران مضايقه و امتناع ورزيده است.

اعضاي هيأت نمايندگي آمريكا در كنفرانس صلح پاريس به كرّات و با نهايت اشتياق مساعي خود را به كار بردند تا هيأت نمايندگي ايران بتواند در كنفرانس شركت نموده و حرف‌هاي خود را به سمع نمايندگان دولت‌هاي شركت كننده برساند. اعضاي هيأت نمايندگي ما از اين كه مساعي آن‌ها با حمايت ديگران روبرو نشد، متعجب بودند و اكنون معلوم مي‌شود كه عقد قرارداد جديدي بين ايران و انگليس مانع از به ثمر رسيدن مساعي آن‌ها بوده است.

همچنين به نظر مي‌رسد دولت ايران نيز از مساعي نمايندگانش در كنفرانس صلح پاريس حمايت موثري نكرده است. دولت آمريكا از شنيدن خبر بسته شدن قرارداد جديد ايران و انگليس متعجب است. زيرا اين امر نشانگر آن است كه دولت ايران عليرغم نظر اعضاي هيأت نمايندگي خود در پاريس كه خواستار كمك و معاضدت آمريكا نسبت به كشورشان بودند، طالب حمايت و كمك آمريكا نيست.

در پي صدور اعلامية سفارت ايالات متحدة آمريكا، كاكس در گزارشي به لندن نوشت:

وثوق‌الدوله درخواست مي‌كند كه در صورت امكان دولت بريتانيا دولت ايالات متحده را وادار كند تا اعلاميه‌اي ديگر صادر كند و در ضمن آن توضيح دهد ..... به هيچ وجه

قصد آن را نداشته است تا اصالت پيمان ايران و انگليس را مورد شك و ترديد قرار دهد، زيرا اين پيمان به تصديق ايالات متحده از هر سويي به سود ايران است و كرزن به پيشنهاد كاكس در 11 سپتامبر 1919 نامه‌اي به سفير ايالات متحده در لندن نوشت و در آن نامه اعلامية سفارت ايالات متحده در تهران را دشمنانه و ناهماهنگ با آداب و عرف ديپلماسي خواند و يادآور شد كه بي‌گمان از چشم ايراني‌ها و ناظران داخلي چنين برداشت خواهد شد كه دولت ايالات متحده به پيمان ايران و انگليس با ديدي دشمنانه و ناخوشايند مي‌نگرد و بهتر است به سفير ايالات متحده در تهران دستور داده شود كه واكنش‌هاي ناخوشايندي را كه بر پاية اعلامية او پديد آمده است از ميان بردارد.

كرزن سياست خود را دگرگون كرده بود. او پيش‌تر خواهان پشتيباني ايالات متحده از برنامه‌هاي انگليس در ايران بود ولي اكنون رسما‌ً خواهان عدم مداخلة ايالات متحده در امور ايران گشته بود. دگرگوني سياست كرزن چاره‌ساز نشد، چه اين كه ديويس سفير ايالات متحده در لندن در پاسخ به او نوشت پنهان كاري‌هاي انگليس در زمينة محرمانه نگه داشتن گفتگوهايي كه به عقد پيمان ميان ايران و انگليس انجاميد اثر بسيار ناخوشايندي در رييس جمهور ايالات متحده بر جاي نهاده است و هر دوي آن‌ها بر اين باورند كه در اين كار نوعي ناراستي ديده مي‌شود كه سبب شك و بدگماني گشته است و بر اين پايه دولت ايالات متحده حاضر نيست كاري انجام دهد كه از ديد ايراني‌ها به منزلة پذيرش پيمان مذكور از سوي ايالات متحده تلقي گردد.

جان ديويس پس از دريافت دستور از وزارت امور خارجة ايالات متحده در پاسخ رسمي به كرزن نوشت:

دولت بريتانيا بي‌آن كه پيش‌تر به مقامات رسمي ايالات متحده اطلاع دهد و خرسندي و همسويي آن‌ها را جلب نمايد، پيماني با دولت شاه ايران بسته است كه اگر اجرا گردد بي‌گمان اثرات ناخواسته و ناگواري در روابط ايران و ايالات متحده بر جاي خواهد نهاد. ... در پايان دستور دارم كه ديدگاه قطعي دولت ايالات متحده را به آگاهي جنابعالي برسانم. دولت متبوع من پيمان تازة ايران و انگليس را با حسن قبول تلقي نمي‌كند، مگر آن كه ثابت شود كه دولت و مردم ايران متحداً از پيمان پشتيباني مي‌كنند و آن را مي‌پذيرند.

ناخرسندي آمريكايي‌ها از پيمان ميان ايران و انگليس را بايد بر پاية علت‌هاي چندگانه‌اي بررسي نمود. نخست آن كه روشنفكران آرمانگراي آمريكايي كه از دهه‌هاي پسين سدة نوزدهم ميلادي به رويارويي با رشد امپرياليستي انگليس برخاسته بودند به خوبي مي‌ديدند كه با بسته شدن پيمان‌هايي چون پيمان 9 اوت 1919 انگليس و ايران دست انگليس براي چپاول هر چه بيشتر پهنه‌هايي از جهان باز و با دست‌اندازي انگليس به منابع نفتي جهان راه رشد توان ايالات متحده بسته خواهد شد.

ديگر آن كه هنوز شمار فراواني از سياستمداران آمريكايي هوادار آموزة سياسي جيمز مونرو در زمينة پذيرش سياست انزوا بودند و بودن دولت ايالات متحده را در كنار دولت‌هاي غارتگري چون انگليس توهيني به اصول سياست ايالات متحده مي‌پنداشتند و رويارويي با اين پيمان را راهي براي رويارويي با سياست انگليس و در نتيجه با سياست دولت وقت ايالات متحده كه پذيرفته بود با انگليس در كنفرانسي براي تعيين وضع آيندة جهان در پاريس همنشين شود، مي‌دانستند. اما بي‌گمان آن چه بيش از همه در موضع‌گيري آمريكايي‌ها نقش داشت هراس آنان از به خطر افتادن سودهايشان در زمينة نفت بود.

انستيتوي نفت آمريكا در گزارشي محرمانه به وزارت امور خارجة ايالات متحده نوشت:

پيمان ميان ايران و انگليس نه تنها منابع نفت ايران را در انحصار شركت نفت ايران و انگليس در‌مي‌آورد بلكه آمريكايي‌ها را از دست يافتن به اين منابع محروم مي‌كند.

بر آن پايه كُلبي معاون وزارت امور خارجة ايالات متحده در تلگرامي به كالدول وزيرمختار آن كشور در تهران نوشت:

وزارت امور خارجة آمريكا نگران است كه چنان چه پيمان به تصويب مجلس ايران رسد كمپاني‌هاي نفتي آمريكايي براي به دست آوردن امتيازهاي نفتي در ايران دچار مشكلات فراوان خواهند شد.

بر پاية رويارويي سه گروه آرمانگرايان و پشتيبانان سياست انزوا و پاسداران منافع نفتي، روزنامه‌هاي هوادار آنان و روزنامه‌هاي مستقل ايالات متحده نيز به رويارويي با پيمان ايران و انگليس برخاستند. نشرية نيشن نوشت:

آمريكايي‌ها بايد از اين دست‌اندازي بريتانيا به ايران درس بگيرند. اگر جهان اندكي احترام براي جامعة ملل به عنوان بهترين سازمان براي پاسداري از صلح يا ابزاري براي

گسترش عدالت در ميان مليت‌هاي گوناگون قائل بود، آن را پيمان ايران و انگليس از ميان برد. اگر هنوز گروهي بر اين باورند كه دولت لويد جرج با درستي و صداقت نقش خود را در پاريس اجرا كرده يا دولت بريتانيا از سياست‌هاي پنهاني خود و دست‌اندازي به سرزمين‌هاي ديگر دست برداشته است، به خطا مي‌روند و در اشتباهند.

در مجلة سنچوري به قلم لوتروپ استودارد نوشته شد:

ايران مُرد. گواهي مرگ ايران نيز پيمان ايران و انگليس بود كه توسط دولت بريتانيا در 15 اوت 1919 منتشر گرديد. اين پيمان كه منحصرا در جهت سودهاي بريتانياي كبير پديد آمده است. نابودي حاكميت ايران را كه با پيمان 1907 روسيه و انگليس آغاز گشته بود، تكميل مي‌نمايد. بنابراين بايد ايران را در رديف مصر و عربستان و بين‌النهرين قرار دهيم و به عنوان كشور تحت‌الحماية ديگري از امپراتوري بريتانياي كبير بشناسيم.

روزنامة نيويورك تايمز نوشت:

بريتانياي كبير اساس و بنيان جامعة ملل را سست كرد و در هم ريخت. شوراي عالي جامعة ملل از دريافت اين گزارش كه انگليس يك پيمان پنهاني با ايران بسته است و ايران را زير‌نظر خود گرفته بسيار مضطرب و نگران است.

مجلة آمريكايي حقوق بين‌الملل نوشت:

اين حقيقتي غيرقابل ترديد است كه ايران زير نفوذ و تحت‌الحمايه واقعي بريتانياي كبير شده است. در شرايط كه پيمان تعيين كرده است چگونه مي‌توان جز اين انديشيد؟

نشرية نيوريپابليك از جناح چپ ميانة آمريكا با تاختن به سياست انگليس نوشت:

امپرياليست‌ها هرگز كاري انجام نمي‌دهند مگر به خاطر سودهاي مردمي كه آن‌ها را تحت استعمار خود درآورده‌اند. انگلستان بر ايرلند فرمان مي‌راند به خاطر سودهاي مردم ايرلند، بر هند فرمانروايي دارد به خاطر سودهايي كه از هندي‌ها نصيبش مي‌گردد و بر مصر به خاطر منافع مصري‌ها و اكنون مي‌خواهد تا بر ايران حاكم شود. البته به خاطر ايراني‌ها ... نيروي نظامي و امور مالي عمومي دو عامل عمده و نشانة بزرگ حاكميت و استقلال هستند. جنگ و صلح نيز به دو عامل فوق بستگي دارد و انگلستان

اكنون مي‌رود تا هر دو عامل تعيين كننده را در ايران زير كنترل خود درآورد.

احمدشاه در 12 خرداد سال 1299 خورشيدي/ 2 ژوئن سال 1920 پس از سفري دو ماهه به اروپا به ايران بازگشت. ماه‌هايي كه ايران رويدادهاي فراواني را ديده و آزموده بود شاه در اروپا بود. با بازگشت شاه به كشور وثوق‌الدوله دريافت ادامة كارش ناممكن است و كناره‌جويي خواست. نورمن سفير انگليس در گزارشي به تاريخ 15 ژوئن 1920 براي كرزن مي‌نويسد:

نخست‌وزير اكنون به اندازه‌اي مورد نفرت است كه حتي ديگر وجودش براي دولت بريتانيا نيز فايده‌اي ندارد و سود ما در آن است كه دولت ديگري بر سر كار آيد. من بر اين باورم كه ما به نخست‌وزيري نياز داريم كه بتواند نظر مخالفان را جلب كند.

با اين همه نورمن كوشيد تا وثوق‌الدوله را بر سر كار نگه دارد، ولي احمد شاه حاضر به ادامة كار وثوق‌الدوله نبود. احمد شاه در 3 تير ماه سال 1299 خورشيدي/ 24 ژوئن سال 1920 پذيراي كناره‌جويي وثوق‌الدوله شد و پس از دو روز فرمان نخست‌وزيري مشيرالدوله را امضا كرد.

مشيرالدوله در نخستين بيانية خود چنين نوشت:

راجع به قراردادي كه موسوم به قرارداد ايران و انگليس است چون بديهي است كه اجراي قرارداد مزبور بايد به تصويب مجلس شوراي ملي موكول شود، بنابراين عجالتاً عمليات اجرائية آن موقوف مي‌ماند و مساعدتي كه راجع به مسائل مطروحه مابين دولتين از طرف دولت فخيمة انگلستان و وزيرمختار محترم آن دولت با كابينة حاضره به عمل آمده، باعث خرسندي و موجب اميدواري است. رجاء واثق دارم كه با حسن نيتي كه از طرف اولياي دولتين ايران و انگلستان مشاهده مي‌شود، روابط وداد و همسايگي در تزايد و رشته‌هاي مودت و صميميت محكم‌تر گردد... .

با اين شيوه، مشيرالدوله، پيمان 9 اوت سال 1919 ايران و انگليس را به حالت تعليق درآورد و همة مستشاران نظامي و مالي انگليس را كه بر پاية پيمان مزبور در ايران كار مي‌كردند بركنار نمود.

به دنبال اعلامية دولت مشيرالدوله گروهي از نمايندگان انتخاب شده براي دورة چهارم مجلس شوراي ملي از ترس آن كه به هواداري از پيمان متهم گردند به تندي اطلاعيه‌اي دادند و مخالفت خود را با آن پيمان اعلام داشتند.

مشيرالدوله در 27 اكتبر 1920/5 آبان 1299 به بهانة مخالفت با بركناري ژنرال استاروسلسكي از فرماندهي ارتش قزاق كه دست انگليس را براي چيرگي بر امور نظامي ايران مي‌گشود، از نخست‌وزيري استعفا كرد و فتح‌الله اكبر سپهدار رشتي، جانشين او شد و اعلام داشت پي‌گير سياست‌هاي مشيرالدوله در زمينة برخورد با پيمان 1919 خواهد بود.

سپهدار در 24 دي 1299 خورشيدي/ 14 ژانوية سال 1921 ميلادي از كار كنار رفت و تلاش شاه براي گزينش نخست‌وزيري تازه به جايي نرسيد و به ناچار بار ديگر در 2 بهمن 1299/ 22 ژانوية 1921 سپهدار را به نخست‌وزيري برگزيد و سپهدار كابينة خود را در 28 بهمن 1299/ 17 فورية 1921 معرفي كرد. كابينه‌اي كه پنج روز بيشتر بر سر كار نماند. در بامداد روز سوم اسفند سال 1299 خورشيدي/ 22 فورية سال 1921 ميلادي تهران به دست قزاقان زير فرمان رضاخان گشوده شد و بر اثر فشار نورمن، احمد شاه فرمان نخست‌وزيري سيدضياء‌الدين طباطبايي را امضا كرد و سيدضياء‌الدين در نخستين گام لغو رسمي پيمان 9 اوت سال 1919 ميلادي را اعلام كرد. چيزي بهتر از قرارداد 1919 نصيب انگلستان شده بود.

پانوشت‌ها

شده بود كه با اصلاحات و افزودن اسناد جديد ارائه شده است. (مؤلف)

** دكتراي تاريخ، آكادمي علوم آذربايجان.

. 1. عبدالرضا هوشنگ مهدوي. تاريخ روابط خارجي ايران. ص 337

يافت سپاهيانش را بي هيچ رنجي از راه گيلان به قفقاز ببرد . كوچك خان تأمين خوار وبار و سيورس ات اردوي

انگليس را نيز بر عهده گرفت . (ا.س. مليكف. استقرار ديكتاتوري رضاخان در ايران . ترجمة سيروس ايزدي .

انگليسي ها در عوض، حكومت او » : تهران: كتاب هاي جيبي . 1358 . ص 19 ). لنچوفسكي در اين باره مي نويسد

.« [ميرزا كوچك خان] در گيلان و حق گزينش حاكم رشت را براي وي به رسميت شناختند

. 5. دنيس رايت. انگليسيان در ميان ايرانيان. ترجمة غلامحسين صدر افشار. تهران. دنيا. 1357 . ص 36

. 6. محمدعلي كاتوزيان. اقتصاد سياسي ايران. ترجمة محمدرضا نفيسي. تهران. پاپيروس. 1366 . ص 110

. 7. عباس اسكندري. تاريخ مفصل مشروطيت ايران يا كتاب آرزو. تهران. پروين. 1323 . جلد اول. ص 118

. 8. سيد مهدي فرّخ. خاطرات سياسي فرّخ. تهران. جاويدان. 1347 . ص 42

11 . جزيرة كوچكي در جنوب خاوري درياي كاسپي و در ورودي شاخابة گرگان و در دنبالة شبه جزيرة ميانكاله.

. 12 . عبدالرضا هوشنگ مهدوي. تاريخ روابط خارجي ايران. ص 341

Government, signed at Tehran, August 9, 1919 London, Cmd300, No.1.

14 . File 1000/ 1919, parts 58.6 Persia: Anglo-Persian Agreement 1919, I.O.R.- L/P,S/10/736.

15 . Parliamentary Debates, ( House of Lords) fifth series, Vol.42, Col 274, 16 November 1920.

17 . J.M.Balfour. Recent Happening in Persia ( London. William Blackwood and Sons, 1922).pp.1127.

. 18 . حسين مكي. زندگي سياسي سلطان احمدشاه قاجار. ( تهران. اميركبير. 1357 ) ص 25

. 19 . احسان طبري. ايران در دو سدة واپسين (تهران. انتشارت حزب توده. 1360 ) ص 170

. 20 . عبدالرضا هوشنگ مهدوي. تاريخ روابط خارجي ايران. ص 344

. مجلة يغما. شمارة ششم . س ال 28 . شهريور 1354 « قرارداد وثوق الدوله و رشوه گرفتن او » . 21 . سيدحسن تقي زاده

. ص 336

. 25 . عبدالرضا هوشنگ مهدوي. تاريخ روابط خارجي ايران. ص 344

. 26 . مكي. زندگي سياسي سلطان احمد شاه قاجار. صص 26 و 27

. 28 . ايرج ذوقي. تاريخ روابط سياسي ايران و قدرت هاي بزرگ (تهران. پاژنگ. 1368 ) ص 299

. 29 . ملك الشعراء بهار. تاريخ مختصر احزاب سياسي ايران. چاپ دوم (تهران. كتاب هاي جيبي. 1357 ) ص 36

30 . وزارت امور خارجة بريتانيا . اسناد محرمانة وزارت خارجة بريتانيا دربارة قرارداد 1919 ايران و انگليس .

. ترجمة جواد شيخ الاسلامي. (تهران. انتشارات كيهان. 1365 ) صص 30 و 31

. 31 . پيشين. ص 30

. 33 . مكي. زندگي سياسي سلطان احمدشاه قاجار. صص 102 و 103

41 . . يحيي دولت آبادي. حيات يحيي. (تهران. عطار و فردوسي. 1362 ) جلد چهارم ص 129

42 . . ميرزاده عشقي. كليات مصور ميرزادة عشقي. ( تهران. اميركبير. 1356 ) ص 335

43 . . پيشين. ص 310

56 . . اسناد محرمانة وزارت امور خارجة بريتانيا دربارة قرارداد 1919 ايران و انگليس. جلد اول، صص 138 و 139

57 . . ذوقي. تاريخ روابط سياسي ايران و قدرت هاي بزرگ. ص 327

64 . . اسناد محرمانة وزارت امور خارجة بريتانيا دربارة قرارداد 1919 ايران و انگليس. جلد اول، صص 138 و 139

65 . . پيشين. صص 137 و 138

71 . . 19 اوت 1919 / 22 ذي القعدة 1337 . روزنامة رعد. شمارة 110

72 . . مكي. زندگي سياسي سلطان احمد شاه قاجار. ص 77

. 85 . ذوقي. تاريخ روابط سياسي ايران و قدرت هاي بزرگ. ص 434

رزم‌آرا و انگليسي‌ها

دكتر عليرضا ملايي‌تواني*

مقدمه

در كابينه رزم‌آرا همچون كابينه‌هاي پيش از او، نفت مهم‌ترين مسئله كشور و تصميم‌گيري درباره قرارداد الحاقي «گس – گلشائيان» بغرنج‌ترين بحران فراروي آن بود. به تعبير شمس قنات‌آبادي روي كار آمدن ناگهاني رزم‌آرا همچون آتشي در يك جنگل خشك بود كه رهبران ملي و مذهبي را روياروي دولت وي قرار داد. از نگاه آن‌ها آمدن برق آساي رزم‌آرا نشانگر وجود زدوبند‌هاي پنهاني و پشت پرده بود.

با توجه به اين مقدمات، اين مقاله مي‌كوشد به اين مسائل پاسخ دهد كه رزم‌آرا چه سياستي در برابر قرارداد الحاقي در پيش گرفت؟ انگليسي‌ها در روي كار آمدن و تداوم دولت رزم‌آرا چه نقشي ايفا كردند؟ مواضع دول آمريكا و شوروي در برابر دولت رزم‌آرا چه بود؟ رزم‌آرا بحران نفت را چگونه مديريت كرد و در برابر مجلس و كميسيون نفت چه رويكردي اتخاذ كرد؟ و پرسش‌هايي مانند اين‌ها.

رزم‌آرا و مسائل پيش روي دولت او

سپهبد حاج‌علي رزم‌آرا، كه در 47 سالگي به نخست‌وزيري رسيد، تا آن زمان جوان‌ترين سپهبد ارتش ايران محسوب مي‌شد. او تا اين زمان بالاترين مقام نظامي يعني رياست ستاد ارتش را برعهده داشت. وي آموزش نظامي را در دانشكده افسري فرانسه گذرانده بود و

اكنون قدرتمند‌ترين فرمانده نظامي محسوب مي‌شد. در كار نظامي، فرمانده‌اي سختگير، خشن، با انضباط و جدي بود و از جهت هوش، خشونت، جسارت، بي‌رحمي، قاطعيت و درايت سياسي نسخه دوم رضاخان محسوب مي‌شد و مانند رضاخان خود را ناسيوناليست مي‌دانست كه دست تقدير وي را مأمور نجات كشور ساخته است. او از دموكراسي گريزان بود و مي‌خواست قدرت فائقه و فردي خويش را بر كشور حاكم گرداند.

كابينه او با مسائل مختلف و متعددي رو به رو بود كه حاصل آن برانگيختن طيفي از انتظارات فراوان و گاه متناقض جريان‌هاي سياسي داخلي و قدرت‌هاي خارجي بود. انتظار دربار از وي آن بود كه انتقال قدرت از مجلس به دربار را تسهيل كند؛ انگليسي‌ها توقع داشتند هر چه سريع‌تر قرارداد الحاقي را به تصويب برساند؛ آمريكائي‌ها خواهان اصلاحات اجتماعي اقتصادي و ايستادگي در برابر كمونيسم و حزب توده بودند؛ نيرو‌هاي ملي و مذهبي خواستار اقدام فوري عليه شركت نفت و ملي كردن آن بودند؛ و شوروي خواهان بهبود و توسعه روابط با ايران و رفع تنگناهاي موجود عليه حزب توده بود.

رزم‌آرا در پنجم تير ماه 1329، يعني درست 24 ساعت بعد از انتشار خبر جنگ كره، به نخست‌وزيري رسيد. فضاي سنگين، احساسي و التهاب‌آميزي كه پيرامون نفت شكل گرفته بود، رزم‌آرا را در وضعيت مبهم و بغرنج قرار داد.

استعفاي منصور و آمدن رزم‌آرا، به گونه‌اي بود كه گويا زدوبندي نهاني در كار بوده است. اين استعفا ناگهاني و بدون طرح در هيأت وزيران انجام شد و درست در همان روز، نخست‌وزير جديد منصوب گرديد. به همين خاطر نمايندگان جبهه ملي هنگام معرفي كابينه رزم‌آرا در مجلس، وي را عامل آمريكا و انگليس دانستند كه شاه را مجبور به پذيرش نخست‌وزيري وي نموده‌اند. محمدعلي سفري، از روزنامه‌نگاران آن عهد، روي كار آمدن رزم‌آرا را «كودتاي سفيد» خوانده است.

موضع رزم‌آرا در برابر نفت

نظر به اهميت و حساسيت فوق‌العاده مسئله نفت، در اثناي انتخابات مجلس شانزدهم، مخالفت با شركت نفت و سياست‌هاي آن توسط غالب جريان‌ها و احزاب سياسي مهم در حد بي‌سابقه‌اي بالا گرفت و عملاً دفاع از ميانه‌روي و اعتدال خيانت تلقي مي‌شد. در 28 خرداد، دكتر مصدق در مجلس پيام آيت‌الله كاشاني را خواند.

«نفت ايران متعلق به ملت ايران است». التهاب نفت، روزبروز شديدتر مي‌شد. در اول تيرماه اعضاي كميسيون نفت مجلس برگزيده شدند. مصدق چهره شاخص كميسيون بود؛ وي در 5 تير به رياست كميسيون برگزيده شد. در همين روز، منصور استعفا كرد و رزم‌آرا، رئيس ستاد ارتش، فوراً از سوي شاه به نخست‌وزيري برگزيده شد.

روزي كه رزم‌آرا كابينه‌اش را به مجلس معرفي كرد (6 تير)، مصدق و جبهه ملي چنان سر و صدائي در مجلس به راه انداختند كه از زمان حركت جمهوري‌خواهي رضاخان در سال 1302، بي‌سابقه بود. در همان روز، آيت‌الله كاشاني و جبهه ملي اعلاميه شديداللحني عليه رزم‌آرا صادر كردند.

در چنين فضائي رزم‌آرا پس از مدتي سكوت در 26 مهر 1329 در مجلس سنا به اظهار نظر درباره نفت پرداخت و موافقت خود را با قرارداد ابراز داشت. اما روز بعد در مجلس شورا مورد استيضاح نمايندگان جبهه ملي قرار گرفت. هرچند او توانست از مجلس رأي اعتماد بگيرد اما خطاست اگر اين رأي را بيانگر احساسات داخل و خارج از مجلس بپنداريم. زيرا در آبان وقتي او و فروهر - وزير دارائي- درباره علت موافقت دولت با قرارداد سخن گفتند، مجلس هرگز متقاعد نشد. در چهارده آذر، كميسيون نفت قرارداد الحاقي را براي استيفاي حقوق ايران ناكافي دانست و در 19 آذر كميسيون نفت گزارش خود را مبني بر رد قرارداد الحاقي تقديم مجلس كرد. به محض آن كه نظر كميسيون به اطلاع عموم رسيد، چندين تظاهرات عمومي عليه شركت نفت برگزار شد و سيل تبريك و تحسين خطاب به فعالين جبهه ملي و اقليت مجلس و روزنامه‌هاي مؤثر به سوي مجلس سرازير شد.