درسنامه مهدویت جلد 4

مشخصات کتاب

سرشناسه: سلیمیان، خدامراد، ۱۳۴۶ -

عنوان و نام پدیدآور: درسنامه مهدویت / خدامراد سلیمیان.

مشخصات نشر: قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود علیه‌السلام، مرکز تخصصی مهدویت، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری: ۴ج.

شابک: دوره 978-964-7428-41-5:  ؛ ۲۵۰۰۰ ریال : ج.۱:  964-74-28-32-4 ؛ ۲۵۵۰۰ ریال: ج.۱، چاپ سوم 978-964-742-832-3:  ؛ ۳۵۰۰۰ ریال: ج.۲ 978-964-7428-42-2:  ؛ ۲۵۰۰۰ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ پنجم ) ؛ ۳۵۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ ششم) ؛ ج.۴ : 8-91-6262-600-978

یادداشت: ج.۱ (چاپ پنجم: ۱۳۸۸).

یادداشت: ج.۱(چاپ سوم: زمستان ۱۳۸۶).

یادداشت: ج.۲ (چاپ اول: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت: ج.۲ (چاپ پنجم: زمستان ۱۳۸۷).

یادداشت: ج.۲ (چاپ ششم: ۱۳۸۸).

یادداشت: ج.۴ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج.۱. حضرت مهدی (عج) از ولادت تا امامت.- ج۲. حضرت مهدی (عج) و دوران غیبت.- ج.۴. حضرت مهدی (عج) و حکومت جهانی

موضوع: محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق -

موضوع: مهدویت

رده بندی کنگره: 1386 4د873س/224 BP

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۱۴۶۲۴۹

اشاره

درسنامه مهدویّت           

(جلد4)

حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه و حکومت جهانی

خدامراد سلیمیان

درسنامة مهدویّت (4)

مؤلف: خدامراد سلیمیان

ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود

نوبت چاپ: دوم ـ تابستان 1393

شابک: 8-91-6262-600-978

شمارگان: دو هزار نسخه

قیمت: 7000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

www.mahdi313.com

با قدردانی و تشکر از همکارانی که در تولید این اثر نقش داشته‌اند:

اعضای محترم شورای کتاب حجج اسلام مجتبی کلباسی، محمدصابر جعفری، مهدی یوسفیان، محمدرضا فؤادیان و آقایان احمد مسعودیان (مدیر داخلی)، مرتضی دانش طلب (مدیر مالی)، رضا فریدی (صفحه آرا)، عباس فریدی (طراح جلد) و کلیه کسانی که ما را یاری نمودند.

مدیر مسئول انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل‌الله‌فرجه  حسین احمدی

کد فایل: 09260-5

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

پیشگفتار. 15

درس اول

حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام (کلیّات)

پیش‌درآمد.. 20

یک. معناشناسی حکومت.... 20

از نگاه لغت.... 20

از نگاه اصطلاح.. 21

واژگان حکومت مهدوی... 21

دو. بشارت به حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام. 24

سه. حتمی بودن حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام. 26

چهار. مقر حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام. 27

پنج. مدت حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام. 29

خودآزمایی.. 33

منابع برای پژوهش.... 33

درس دوم

گسترة حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

پیش‌درآمد.. 36

ادلة جهانی‌بودن حکومت مهدی علیه‌السلام. 37

نسبت جهانی‌شدن و حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام. 42

حکومت واحد جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام. 43

مقایسه‌و تمایز. 45

امتیازات حکومت جهانی مهدوی بر جهانی‌شدن.. 46

خودآزمایی.. 49

منابع برای پژوهش.... 49

درس سوم

نظام اعتقادی حکومت مهدی علیه‌السلام

پیش‌درآمد.. 52

اسلام برای همه و همیشه. 52

دین در عصر ظهور. 55

دستورالعمل‌های نوین در عصر ظهور. 58

پیروان دیگر ادیان در عصر ظهور. 62

دیدگاه نخست: حضور پیروان.. 63

1 . پرداخت جزیه اهل کتاب... 64

2 . داوری میان اهل کتاب با کتاب آنها 64

3 . شباهت سیرة مهدی  با سیره پیامبر. 64

دیدگاه دوم: عدم حضور پیروان ادیان.. 65

خودآزمایی.. 69

منابع برای پژوهش.... 69

درس چهارم

حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام و عدالت

پیش‌درآمد.. 72

مفهوم شناسی عدالت.... 73

الف) معنای لغوی... 73

ب) معنای اصطلاحی.. 74

عدالت در آموزه‌های دینی.. 75

الف) در قرآن.. 75

ب) در روایات... 76

عدالت در دولت مهدی موعود علیه‌السلام. 78

راهبردهای عدالت‌گستری مهدوی... 78

افزایش معرفت.... 78

گسترش انفاق.. 79

توزیع دادگرانه. 79

برداشتن افزون‌خواهی.. 79

احساس بی‌نیازی در مردم. 80

گسترة عدالت مهدوی... 80

یک. عدالت  در داوری... 81

دو. عدالت در عرصه اقتصاد. 82

سه. عدالت در عرصه سیاست.... 82

چهار . عدالت در عرصه فرهنگ..... 83

آثار و برکات عدالت.... 83

خودآزمایی.. 85

منابع برای پژوهش.... 85

درس پنجم

نظام امنیتی حکومت امام مهدی علیه‌السلام

پیش‌درآمد.. 88

امنیت.... 89

از نگاه اصطلاح.. 89

الف) از نگاه قرآن.. 90

ب) از نگاه روایات... 92

زمینه‌های ترس، دلهره و ناامنی.. 93

نقش امام در امنیت روانی و معنوی... 94

حکومت مهدوی و امنیت.... 95

گسترة امنیت در حکومت مهدوی... 96

یک . امنیت فردی... 96

دو . امنیت اجتماعی.. 97

هم‌زیستی مسالمت‌آمیز. 99

سخن آخر. 100

خودآزمایی.. 101

منابع برای پژوهش.... 101

درس ششم

نظام سیاسی حکومت امام مهدی علیه‌السلام (1)

پیش‌درآمد.. 104

یک. مشروعیت.... 104

مفهوم شناسی.. 105

الف) از نگاه لغت.... 105

ب) از نگاه اصطلاح.. 105

تفاوت مشروعیت در عرف سیاسی با مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام 106

انواع مشروعیت الهی.. 107

الف) مشروعیت الهی از جنبه هستی شناختی و توحید.. 107

ب) مشروعیت الهی از جنبه انسان شناختی.. 108

دو. مقبولیت (پذیرش مردم). 108

امام مهدی علیه‌السلام؛ مشروعیت الهی، مقبولیت مردمی 111

پذیرش حاکمیت، اجابت درخواست مردم. 112

همکاری همگانی (رابطه ولی و مولی). 112

نقش مدیریتی مردم (کارگزاران حکومت). 115

گروه‌های کارگزاران از نگاه روایات... 116

خودآزمایی.. 119

منابع برای پژوهش.... 119

درس هفتم

نظام سیاسی حکومت امام مهدی علیه‌السلام (2)

پیش‌درآمد.. 122

مردم و حکومت مهدوی... 122

بیعت، مهم‌ترین سازوکار سیاسی.. 123

پایه‌های بیعت.... 124

چگونگی و چیستی بیعت.... 124

بیعت ورأی‌دادن، شباهت‌ها و تفاوت‌ها 127

آثار بیعت.... 129

بیعت با امام مهدی علیه‌السلام، از نگاه روایات... 130

1ـ1. بیعت جبرئیل فرشتة وحی.. 130

1-2. بیعت یاران خاص(سیصد و سیزده نفر). 131

1-3. برخی از مردم. 131

یک بررسی کوتاه در مفاد بیعت.... 132

خودآزمایی.. 136

منابع برای پژوهش.... 136

درس هشتم

نظام تعلیم و تربیت در حکومت مهدی علیه‌السلام

پیش‌درآمد.. 138

درآمدی بر نظام تعلیم و تربیت اسلامی.. 139

گسترش خردورزی در عصر ظهور. 141

عقل از نگاه قرآن.. 141

عقل از نگاه روایات... 141

سازوکارهای تعلیم و تربیت مهدوی... 144

خودآزمایی.. 153

منابع برای پژوهش.... 153

درس نهم

مهدویّت و مستشرقان

پیش‌درآمد.. 156

تعاریف متفاوت از واژة شرق.. 156

شرق‌شناسی در فرهنگ لغت.... 158

تعریف اصطلاحی شرق‌شناسی.. 158

تقسیم بندی مستشرقین (اسلام‌شناسان غربی). 159

برخی زمینه‌های ورود مستشرقین به موضوع مهدویت.... 160

الف) جاذبه فرهنگ و تمدن اسلامی.. 160

ب) اهداف استعماری و تبشیری... 160

ج) نگاه اندیشمندانه به آموزه‌های اسلامی.. 161

د) توجه به نهضت‌های اصلاح‌طلبانه اسلامی.. 162

ه) نگاه کلان به موضوع منجی و جامعة آرمانی.. 162

جنبه‌های مثبت و منفی در پژوهش مستشرقان.. 164

عرصه‌های مهدویت‌پژوهی در نزد مستشرقان.. 167

خودآزمایی.. 168

منابع برای پژوهش.... 168

درس دهم

زمینه‌شناسی جریانهای انحرافی  در مهدویت

پیش‌درآمد.. 170

1-1. عوامل پدیدآورنده. 171

یک. ناآگاهی توده مردم. 171

دو. آشفتگی‌های اجتماعی و اقتصادی... 172

سه. زیاده خواهی.. 172

چهار. نابسامانی و اعتبار کم برخی متون.. 172

پنج. حمایت دشمنان.. 173

1-2. عوامل استمراربخش.... 173

یک. اباحی‌گری و تکلیف‌گریزی... 173

دو. حمایت برخی خواص..... 174

سه. غفلت برخی خواص..... 174

چهار. ساختن حکایات... 175

2-1. عقل گریزی و اهتمام افراطی به امور احساسی.. 175

2-2. درآمیختن حق و باطل.. 176

2-3. دورکردن مردم از مرجعیت و روحانیت.... 176

2-4 .  خرافه پردازی... 177

2-5. عوامزدگی.. 177

2-6. خودمرکزی و مریدپروری... 178

2-7. بهره از سخنان چندپهلو. 178

2-8 . دادن شأن و جایگاه دروغین به هوادارن خود. 179

2-9 . بی‌ثباتی در باورها و پندارها 179

2-10. پیروی از خواسته‌های نفسانی.. 179

2-11. سوءاستفاده از آشفتگی‌های سیاسی و اجتماعی.. 179

2-12. بهره‌مندی از ویژگی‌های خاص ظاهری... 180

2-13. ترویج پندارهای ادعایی عجیب وغریب.... 180

3-1. بی‌ثباتی در باورهای دینی.. 180

3-2. از بین بردن سرمایه‌های فکری... 181

راهبرد رودررویی با جریان‌های انحرافی.. 181

1-1. بهره‌گیری از آگاهی‌های معتبر. 181

1-2. طراحی سامانة مهندسی فراگیر مهدویت.... 182

1-3. پافشاری بر خردورزی و پرهیز از خرافات... 182

2-1. افشاگری و پدید‌آوردن حساسیت.... 183

2-2. جلوگیری از کارهای تبلیغی جریان‌ها 183

خودآزمایی.. 184

منابع برای پژوهش.... 184

درس یازدهم

رجعت و رجعت کنندگان (کلیّات)

پیش‌درآمد.. 186

مفهوم‌شناسی واژه رجعت.... 186

از نگاه لغت.... 186

معنای اصطلاحی.. 187

چیستی و چگونگی رجعت.... 190

جایگاه رجعت در اعتقادات شیعه. 191

رجعت از نگاه اهل سنت.... 193

آثار تربیتی اعتقاد به رجعت.... 195

زمان رجعت.... 195

امکان رجعت.... 196

گزارش رجعت در امت‌های پیشین.. 197

خودآزمایی.. 199

منابع برای پژوهش.... 199

درس دوازدهم

رجعت و رجعت کنندگان  (درآخرالزمان)

پیش‌درآمد.. 202

رجعت در آخر الزمان.. 202

ـ خروج دابة الارض..... 202

ـ زنده‌شدن برخی مردگان.. 204

ـ پیمان انبیا بر یاری پیامبر صلی الله علیه و آله. 206

ـ دو بار زنده‌شدن و دو بار مردن.. 207

ـ سوگند دشمنان اهل بیت بر زنده‌نشدن مردگان.. 207

رجعت‌کنندگان.. 209

خودآزمایی.. 214

منابع برای پژوهش.... 214

درس سیزدهم

رجعت، پرسشها و پاسخها

پیش‌درآمد.. 216

تفاوت رجعت با تناسخ... 221

خودآزمایی.. 229

منابع برای پژوهش.... 229

درس چهاردهم

فرجام حضرت مهدی علیه‌السلام  و زندگی در دنیا

پیش‌درآمد.. 232

طول عمر حضرت مهدی علیه‌السلام. 232

یک. طول عمر از نگاه قرآن کریم.. 233

دو. طول عمر از نگاه روایات... 235

سه. از نگاه عقل.. 235

فرجام زندگی حضرت مهدی علیه‌السلام. 237

یک. شهادت امام مهدی علیه‌السلام. 237

دو. رحلت به مرگ طبیعی.. 239

جهان پس از حضرت مهدی علیه‌السلام. 241

یک. دیدگاه پیروان مکتب اهل بیت علیهم‌السلام. 242

دو. دیدگاه اهل سنّت.... 244

خودآزمایی.. 246

منابع برای پژوهش.... 246

درس پانزدهم

کتاب‌شناسی مهدویّت (4)

پیش‌درآمد.. 248

آفتاب ولایت.... 249

شبهات و ردود (پاسخ به شبهات احمد الکاتب). 251

مهدی عجل‌الله‌فرجه، ده انقلاب در یک انقلاب... 253

خط امان.. 254

گونه‌شناسی اندیشة منجی موعود در ادیان.. 256

آیندة جهان (دولت و سیاست در اندیشة مهدویت). 258

شناخت امام، یا راه رهایی از مرگ جاهلی.. 259

در جستجوی قائم علیه‌السلام. 260

امام مهدی علیه‌السلام در آینة قلم.. 261

منابع و مآخذ.. 263

پیشگفتار

((وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِی الصَّلِحُونَ))؛ و در حقیقت، در زبور پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد. (انبیاء (21)، آیه 105)

حکومت جهانی واحد از دیرباز یکی از آرمان‌های انسان‌ها بوده است. اسلام نیز با ارائة فراگیرترین الگو از این حکومت، در آموزه­های خود و به­ویژه در سخنان معصومان علیه‌السلام، این نیاز را به شایسته­ترین شکل، پاسخ داده است.

با این‌که آرمان‌هایی چون عدل جهانی و حکومت جهانی، دیرینه‌ای به درازای تاریخ دارد؛ اما در سده گذشته به سبب برخی پدیده‌های ویژة سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ـ به‌ویژه گسترش فن­آوری­های رسانه­ای و ارتباطات ـ آرمان جهانی‌شدن، فراگیر و تقــویت شده و هر چه بیشتر عملی‌تــر بــه نظر می‌رسد. در جنبش‌های اسلامی امروزین نیز، بار دیگر آرمان دیرین جهانی‌شدن دین و چیره‌شدن اسلام با توان تمام مطرح شده و مفاهیمی چون دین جهانی، عدل جهانی، حکومت جهانی یا بین‌الملل اسلامی و مانند آن گسترش یافته است.

آرمان‌های یادشده در میان مسلمانان و پیروان اهل بیت علیهم‌السلام به­ویژه، در سطح گسترده‌تر مطرح و تقویت شده و اکنون در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی و برپایی جمهوری اسلامی در ایران، از آن آرمان‌ها ـ از جمله حکومت واحد جهانی ـ تبلیغ می‌شود.

بنابراین از موضوعاتی که به­ویژه در دوران معاصر نیازمند بررسی­های آگاهانه و کارشناسانة بیشتری است، بحث از حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام و مباحث

مربوط به آن است. که بازشناخت ویژگی‌ها و شاخصه­های این باور بلند، می­تواند ما را در نشان‌دادن این اعتقاد سترگ به علاقه­مندان مشتاق در جهان کنونی، یاری دهد.

اگر چه در گذشتة تاریخ این بحث، افراد فراوانی با کوشش و پشتکار بدان پرداخته‌اند، اما همچنان جای سخن و پژوهش در آن فراوان است. چه اینکه بررسی‌های ژرف در سخنان ارزشمند پیشوایان معصوم علیهم‌السلام، می‌تواند افق‌های  روشن­تری را فراروی مشتاقان و پژوهندگان قرار داده است.

پیش از این نیز یاد شد: اگرچه تلاش‌های شایسته در این گستره، آثار گرانسنگی را به دست داده است، ولی یکی از کاستی‌های این بحث، متنی آموزشی فراگیر برای انسجام‌بخشی به بررسی‌های موضوعی این مباحث است که جای آن بسی خالی است.

آنچه اینک پیش روی شما خوانندة گرامی است، بخش پایانی از مجموعة چهارجلدی "درسنامة مهدویّت" با نام "حضرت مهدی علیه‌السلام و حکومت جهانی" است. در این کتاب، مباحث مربوط به نورانی­ترین و پرنشاط‌ترین فصل زندگی انسان روی کرة خاکی به بحث و بررسی گذاشته شده است. دورانی که همة پیامبران بزرگ خداوند به آن نوید داده­اند.

با یاری خداوند پیش از این در جلد نخست، با نام "حضرت مهدی علیه‌السلام از ولادت تا امامت"، به بحث و بررسی مهدویّت از آغاز پدیدارشدن، تا شروع امامت حضرت مهدی علیه‌السلام، و در جلد دوم با نام "حضرت مهدی علیه‌السلام و دوران غیبت"، به بحث در بارة موضوعات مربوط به دوران غیبت حضرت مهدی علیه‌السلام و در جلد سوم با نام "حضرت مهدی علیه‌السلام از ظهور تا حکومت جهانی" به بحث‌های مربوط، پرداختم.

اینک در اینجا بر خود بایسته می‌دانم سپاسگزاری خود را از همة اساتید بزرگواری که با راهنمایی‌ها و همراهی خود، این کمترین را یاری دادند، به‌ویژه از دکتر سید رضی موسوی گیلانی و حجج اسلام و المسلمین حمید سعادت، جواد اسحاقیان، عباس خادمیان، رحیم کارگر، علی مصلحی و محمد رضا نصوری اعلام کرده، از همة گرامیان در بنیاد ارزشمند فرهنگی حضرت مهدی موعود علیه‌السلام ـ که از خدمات ماندگار

حجة الاسلام و المسلمین قرائتی و دوستانشان است ـ و نیز مرکز تخصصی مهدویّت ـ به ویژه حضرت حجة الاسلام و المسلمین کلباسی ـ قدردانی نمایم که این کتاب را در جهت خدمت به ساحت ارزشمند مهدویت پذیرفته و به شایستگی آن را چاپ و منتشر کردند.

به امید آنکه این تلاش اندک، مورد پذیرش خداوند بزرگ و خشنودی آن پیشوای پنهان قرار گرفته، در جهت شناختن فرهنگ و آموزه‌های مهدویّت فائده بخشد.

و توفیق از خداوند است

خدامراد سلیمیان

درس اول: حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام (کلیّات)

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

یک. معناشناسی حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

دو. بشارت به حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

سه. حتمی‌بودن حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

چهار. مرکز حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

پنج. مدت حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

پیش‌درآمد

دین اسلام، در کنار پافشاری بر برپایی حکومت به عنوان یک نیاز و بایستة اجتماعی، بیشترین سفارش خود را بر شکل‌گیری حاکمیت انسان‌های شایسته بر پایة دین و دین‌داری، متمرکز کرده است؛ چرا که حاکم نیکوکار است که مردم جامعه را به نیکی‌ها و رستگاری رهبری و هدایت خواهد کرد.

از آموزه­های دینی به­روشنی به­دست می­آید حکومت موعود منجی ـ که در اسلام از آن به نام دولت مهدی موعود علیه‌السلام یاد ­شده است، ـ والا­ترین حکومت روی زمین خواهد بود که در آن همة عناصر بایسته به خوبی در جایگاه خود قرار می­گیرند. حکومتی که آرمان بلند همة پیامبران الهی و شایستگان زمین را پدید خواهد آورد.

در این درس ـ که در حقیقت آغازی برای بحث­های پیش رو است ـ تلاش می­شود تا به برخی مباحث عمومی در بارة آن دوران نورانی اشاره شود.

یک. معناشناسی حکومت

از نگاه لغت

حکومت، در لغت، بیشتر از کلمه «حُکم» به معنی «داوری» آمده است. اما به معانی دیگری نیز مانند: فرمان‌دادن، امرکردن، فرمان­روایی­کردن، پادشاهی­کردن، نیز به کار رفته است.⁽¹⁾و نیز گفته شده: حکم به معنای جلوگیری است. و حُکم را حُکم گویند؛ زیرا از ستم و بی‌داد جلوگیری می­کند، همچنان که افسار حیوانات را "حکمه" گویند،

چون حیوان را از حرکت و سرکشی باز می­دارد. دانش را نیز حکمت خوانند؛ چون دارندة خود را از نادانی و رفتار نابخردانه نگه می­دارد.⁽¹⁾

از نگاه اصطلاح

حکومت، در اصطلاح سیاسی، تعریف‌های گوناگونی دارد. مانند اینکه گفته شده: حکومت یا نظام سیاسی عبارت است از: گروهی از سازمان­های اجتماعی که برای تأمین روابط طبقات اجتماعی و حفظ انتظام جامعه به­وجود می‌آیند.⁽²⁾یا حکومت به معنای کوششی است که برای تحت قاعدة مشخص درآوردن و تبیین نحوة پیوند عناصر یک نظام سیاسی خاص صورت می‌گیرد. نظام سیاسی را همچنین مجموعة محسوس نهادها و انگیزه‌هایی می­دانند که ساخت قدرت را ممکن می‌سازد.⁽³⁾یا اینکه گفته شده، حکومت عبارت است از: فرمانروایی یک شخص و یا یک هیئت حاکمه یا هیئت‌های مختلف، بر جامعه به منظور تنظیم و اصلاح امور اجتماعی و انتظام امر معاش آن جامعه.⁽⁴⁾

یکی از اساتید معاصر پس از اشاره به این نکته که تعریف­های گوناگونی از این واژه در کتب علوم سیاسی گفته شده است، در بیان ساده­ای، حکومت را ارگانی رسمی دانسته که بر رفتارهای اجتماعی افراد جامعه، نظارت داشته، و سعی می­کند به رفتارهای اجتماعی مردم جهت ببخشد.⁽⁵⁾

واژگان حکومت مهدوی

اشاره

اگرچه واژگان حکومت در بارة چیرگی حضرت مهدی علیه‌السلام پس از قیام، بر کرة زمین، ـ در بحث‌های مربوط ـ بسیار به کار رفته و شناخته‌شده است، اما بررسی­های سخنان بزرگان دین، گویای آن است که این واژگان در هیچ متن عربی روایتی آنگاه که به این دوره اشاره می­شود، به کار نرفته است و اگر برخی مشتقات آن در روایتی به کار رفته، مقصود حکومت نیست، بلکه داوری است. امام باقر علیه‌السلام فرمود:

إِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآله حَکَمَ بِحُکْمِ دَاوُدَ وَ سُلَیْمَانَ لَا یَسْأَلُ بَیِّنَةً؛⁽¹⁾آنگاه که قائم آل محمد به پا خیزد به داوری داود و سلیمان داوری خواهد کرد و بینه‌ای طلب نمی‌کند.

اما برخی تعبیرهایی که برای اشاره به دوران حکومت آن حضرت از آن بهره برده شده از این قرارند:

1. مُلک

"مُلک" در لغت به معنای چیرگی بر چیزی به گونه­ای که اختیار آن به دست او باشد.⁽²⁾و مَلِک کسی را گویند که امر و نهی در دست اوست و این ویژگی سیاست انسان­هاست.⁽³⁾پاره­ای از روایات از دوران حکومت حضرت با عنوان ملک یاد کرده است. که با تعبیرهایی چون "یملک" و "لیملکن" ـ که اشاره به حتمی‌بودن دارد، ـ در روایات آمده است. امام صادق علیه‌السلام فرمود:

«یملک القائم علیه‌السلام تسع عشرة سنة و أشهرا؛ ⁽⁴⁾قائم نوزده سال و چند ماه پادشاهی خواهد کرد.»

2. خلافت

خلافت در لغت به معنای جانشینی و کسی که پس از دیگری می­آید را خلیفه گویند.⁽⁵⁾این جانشینی در بارة حضرت مهدی علیه‌السلام می­تواند به معنای جانشینی از رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و یا از پدران بزرگوار خود امامان معصوم علیهم‌السلام باشد. برخی روایات از این دوران با واژة خلافت نام برده­اند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:

المهدی من ولدی… یرضی بخلافته أهل السماء و الطیر فی الجو یملک

عشرین سنة؛⁽¹⁾مهدی ار فرزندان من است… اهل آسمان و پرندگان نیز از خلافت او خرسند خواهند شد و بیست سال پادشاهی خواهد کرد.

3. دولت

دولت در لغت به معنای: گشتن از حالی به حالی، گردش نیک­بختی و پیروزی از شخصی به دیگری، اقبال،⁽²⁾امری است که از کسی به دیگری می­رسد.⁽³⁾و نیز به معنای گذر از سختی­ها و شدّت به آرامش و آسایش است.⁽⁴⁾از تعبیرهایی که کم و بیش در برخی روایات و نیز دعاها در آرزوی حضور در حکومت حضرت نقل شده، "دولت" است. امام باقر علیه‌السلام فرمود:

«فَإِنَّ لَنَا دَوْلَةً إِذَا شَاءَ اللَّهُ جَاءَ بِهَا؛⁽⁵⁾ پس همانا برای ما دولتی است که آنگاه که خدا بخواهد آن را خواهد آورد.»

«دولت» به معنای فراگیر کلمه عبارت است از جامعه­ای که در آن قدرت سیاسی بر پایة «قوانین اساسی» تعیین و تشریح شده است. به معنای محدودتر، دولت عبارت است از قدرتی که سرنوشت جامعه را در دست دارد. در مفهوم همگانی، دولت به معنای مجموعة سازمان­های اجرایی است که توان ادارة جامعه به آن واگذار شده است.⁽⁶⁾

4. سلطنت

سلطنت به معنای پادشاهی و حکومت، یکی دیگر از تعبیرهایی است که برخی روایات برای اشاره به دوران حاکمیت حضرت مهدی علیه‌السلام به کار رفته است.⁽⁷⁾

5. ولایت

اگرچه همة پیشوایان معصوم علیهم‌السلام دارای ولایت هستند، اما در برخی روایات برای اشاره به دوران حکومت واپسین حجت الهی از تعبیر "ولایت" استفاده شده است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:

لا تذهب الدنیا حتی یلی أمتی رجل من أهل بیتی یقال له المهدی؛⁽¹⁾دنیا به پایان نرسد تا آنکه ولایت امتم را مردی از اهل بیتم بر عهده گیرد که به او مهدی گفته می‌شود.

دو. بشارت به حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

از آغاز آفرینش انسان­ها بر زمین، همواره پیامبران بشارت­ برپایی حکومت شایستگان را داده‌اند که برخی از آنها در بحث مهدویّت در قرآن یاد شد. افزون بر کتاب­های مقدس و سخنان پیامبران الهی این نوید در سخنان پیشوایان معصوم علیهم‌السلام نیز به چشم می‌خورد.

خداوند در آیاتی چند به انسان‌های شایسته وعده داده که حکومت زمین به آن‌ها خواهد رسید:

((وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْض کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یعْبُدُونَنی لایشْرِکُونَ بی شَیئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ))؛⁽²⁾خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در این سرزمین، جانشین [خود] قرار دهد؛ همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند، جانشین [خود] قرار داد. و آن دینی را که برایشان پسندیده است، به سودشان مستقر کند و بیمشان را به ایمنی مبدل گرداند، [تا] مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نگردانند و هر کس پس از آن به کفر گراید؛ آنانند که نافرمانند.

در این آیه، خداوند وعدة حکومت روی زمین، برتری دین و آیین و امنیت فراگیر را به مؤمنان و شایستگان داده است. اما در این‌که منظور از این گروه چه کسانی­اند، میان مفسران گفت­وگو است.

برخی آن را اشاره به حکومت مهدی علیه‌السلام می‌دانند که شرق و غرب گیتی، در زیر پرچم حکومت آن حضرت قرار می‌گیرد، آیین حق همه­جا نفوذ می‌کند، ناامنی، ترس و جنگ از زمین بر‌چیده می‌شود و بندگی بدون شرک، برای جهانیان تحقق می‌یابد.⁽¹⁾

بی‌گمان آیه، هم مسلمانان نخستین را در بر می‌گیرد و هم دربرگیرنده حکومت حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه می­شود. بر پایة باور همة مسلمانان ـ اعم از شیعه و اهل تسنن ـ آن حضرت سراسر زمین را پر از عدل و قسط می‌کند و او نمونة کامل این آیه است؛ ولی با این حال، منعی از عمومیت و گستردگی مفهوم آن نیست.

گفتنی است ثمرة همة کوشش‌های پیامبران و تبلیغات پی‌گیر آنان و نمونة کامل حاکمیت یکتاپرستی و امنیت کامل و عبادت، زمانی پدید می‌آید که حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه ظهور می­کند.⁽²⁾

ابو بصیر از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده است که آن حضرت، در پی این آیه فرمود: «درباره قائم عجل‌الله‌فرجه و اصحاب ایشان نازل شده است.»⁽³⁾

از آیاتی که به حکومت عدل مهدوی نوید داده این آیه است: ((وَنُریدُ أنْ نَمُنّ عَلَی الّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الارْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أئمًّْة وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ))؛⁽⁴⁾و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرو دست شده بودند، منّت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم و ایشان را وارث [زمین] کنیم.

این آیه بر پایة فرمایش امام علی علیه‌السلام ، و روایاتی چند از دیگر امامان علیهم‌السلام، ناظر به پیروزی فرودستان بر فرادستان است و این‌که سرانجام، جهان از آنِ

شایستگان خواهد شد.

آیه یاد شده، بیانگر یک قانون فراگیر برای همة عصرها و قرن­ها است. این، بشارتی در زمینه پیروزی حق بر باطل و ایمان بر کفر است. نمونة کامل‌تر آن، حکومت پیامبر اسلام و یاران آن حضرت بعد از ظهور اسلام بود. گسترده‌ترین نمونه آن نیز، ظهور حکومت حق و عدالت در تمام کرة زمین به دست حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه خواهد بود.

امیر مؤمنان امام علی علیه‌السلام فرمود: لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْیا عَلَینَا بَعْدَ شِمَاسِهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا وَ تَلَا عَقِیبَ ذَلِکَ ((وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ)) ؛⁽¹⁾دنیا، پس از چموشی و سرکشی ـ همچون شتری که از دادن شیر به دوشنده‌اش خودداری می‌کند و برای بچه‌اش نگه می‌دارد ـ به ما روی می‌آورد… سپس آیه «و نرید ان نمن…» را تلاوت فرمود.

ابو سعید خدری از پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود:

أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ یُبْعَثُ فِی أُمَّتِی عَلَی اخْتِلَافٍ مِنَ النَّاسِ وَزِلْزَالٍ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنُ الْأَرْضِ؛⁽²⁾ شما را مژده می­دهم به مهدی که هنگام اختلاف مردم و تزلزل زمانه برانگیخته شود و زمین را از عدل و داد پر کند چونان که از ظلم و ستم پر شده باشد و ساکنان آسمان و زمین از وی خشنود باشند.

سه. حتمی بودن حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

پیش از این یاد شد که برپایی حکومت عدل جهانی مهدوی از وعده­های خداوند است و بر پایة آیات روشن قرآن، خداوند در وعده­های خود هرگز تخلف نخواهد کرد.⁽³⁾از این رو حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام به­گونه‌ای ناگزیر در همین دنیا و پیش از برپایی رستاخیز بزرگ، برپا خواهد شد.

روایات فراوانی در منابع شیعه و اهل سنت، حکومت مهدی موعود را امری دانسته که ناگزیر پیش از برپایی رستاخیز ـ اگر چه یک روز از عمر جهان باقی مانده باشد ـ تحقق خواهد یافت.

رسول خدا صلی‌الله علیه و آله وسلم ­در این باره فرموده است:

لوْ لَمْ یبْقَ مِنَ الدُّنْیا إِلَّا یوْمٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیوْمَ حَتَّی یبْعَثَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیتِی یمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً… ؛⁽¹⁾اگر از دنیا بیش از یک روز باقی نماند، خداوند آن روز را چنان طولانی خواهد کرد تا اینکه مردی از اهل بیتم بر انگیخته شود و زمین را از عدل و قسط آکنده کند؛ آن­گونه که پر از ظلم و جور شده باشد.

عبد الله بن مسعود از رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل کرده که آن حضرت فرمود:

لَا تَذْهَبُ الدُّنْیَا حَتَّی یَلِیَ أُمَّتِی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُقَالُ لَهُ الْمَهْدِیُّ؛⁽²⁾دنیا به پایان نمی­رسد تا آنکه امت مرا شخصی ولایت کند که از اهل بیت من است و مهدی نامیده می­شود.

چهار. مقر حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

از روایات به روشنی استفاده می­شود مرکز حکومتی حضرت مهدی علیه‌السلام شهر کوفه است. این شهر در سال 17 ق به دستور عمر بن خطاب و به دست سعد بن ابی وقاص، فرمانده سپاه مسلمانان در جنگ با ایرانیان پی‌ریزی شد. هدف از بنای این شهر، بنیان‌گذاری یک پادگان نظامی در نزدیکی ایران، به منظور پشتیبانی نیروهای عمل کننده در داخل ایران بود.⁽³⁾عمر دستور داده بود گنجایش مسجد این شهر، به گونه‌ای باشد که تمام جمعیت نظامی را در خود جای دهد و مسجدی که بر پایة این دستور ساخته شد، می‌توانست چهل هزار تن را در خود پذیرا باشد.⁽⁴⁾

آنچه این شهر را دارای ارزش کرد اینکه امیر مؤمنان علی علیه‌السلام در سال 36 ق

آن را مرکز خلافت خود برگزید. از آن پس، این شهر در تاریخ پر فراز و نشیب خود، روی‌دادهای فراوانی را پشت سر گذاشته است.

مردم این شهر در طول تاریخ با وجود دارابودن صفات برجسته و پسندیده، دارای برخی ویژگی‌های ناشایست و نکوهیده‌ای نیز بوده‌اند که در سخنان حضرت علی  و امام حسین علیهم‌السلام به خوبی بازتاب داشته است.

شاید سبب اینکه این شهر سرانجام پایتخت حرکت عدل‌گسترانة حضرت مهدی علیه‌السلام خواهد شد این است که نخستین شهری بود که با ندای عدالت‌خواهانة علی علیه‌السلام سرآغازی بر عدل‌گستری به مناطق جهان بود و البته نیز شاید وجود دو مسجد سهله و کوفه که دارای شرافتی بس عظیمند در این برپایی نقش دارد.

مفضل از امام صادق علیه‌السلام پرسید: سرور من! خانة حضرت مهدی علیه‌السلام و محل گردآمدن مؤمنان کجا خواهد بود؟ آن حضرت فرمود:

دارُ مُلکِهِ الکُوفَة وَمَجْلِسُ حُکْمِهِ جامِعُها وَبَیْتُ مالِهِ وَمَقْسَمُ غَنائِمِ المُسلِمینَ مَسْجِدُ السَّهْلَةِ وَمَوضِعُ خَلَواتِهِ الذکَواتُ البیضِ مِن الغَریینِ؛⁽¹⁾مقر حکومتش، کوفه و مجلس حکم‌فرمایی‌اش مسجد جامع آن و بیت‌المال و محل تقسیم غنایم مسلمانان، مسجد سهله خواهد بود و خلوتگاه او موضعی است‌که ریگ‌های سفید سر زمین نجف است.

روزی امام صادق علیه‌السلام در نقطه‌ای پشت کوفه دو رکعت نماز گزارد و به یار با وفایش ابان بن تغلب فرمود: «…وَ مَوْضِعُ مَنْزِلِ الْقَائِم؛⁽²⁾اینجا محل خانة قائم علیه‌السلام است. »

از امام باقر علیه‌السلام پرسیدند: «پس از مکه و مدینه، کدامین بقعه از بقاع پروردگار برتر است؟» فرمود: «کوفه».⁽³⁾سپس در کنار شمارش ویژگی‌های کوفه فرمود: عدالت خداوند آن‌جا آشکار می‌شود، و قائم علیه‌السلام و دیگر قائمان ـ قیام کنندگان به قسط که پس از او می‌آیند ـ آن‌جا ساکن می‌شوند.

افزون بر روایات یادشده که شهر زندگی آن حضرت را کوفه ذکر کرده به‌گونة مشخص به منزلگاه آن حضرت نیز اشاره شده است. از روایات، به طور عمده مسجد سهله را منزل آن حضرت معرفی کرده‌اند. امیر مؤمنان، علی علیه‌السلام هنگام ترسیم خط سیر حضرت ولی عصر علیه‌السلام در آستانة ظهور، فرمود: گویی او را با چشم خود می‌بینم که از وادی السلام عبور کرده، بر فراز اسبی که سپیدی پاها و پیشانی‌اش همی درخشد، به سوی مسجد سهله در حرکت است و زیر لب زمزمه دارد و خدا را این‌گونه می خواند: لااله الااللّه حقاً حقاً.⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام خطاب به یار با وفایش ابوبصیر فرمود: «ای ابا محمد! گویی فرود آمدن قائم علیه‌السلام را با اهل و عیالش در مسجد سهله، با چشم خود می‌بینم.» ابوبصیر عرض کرد: «آیا محل اقامت دائمی آن حضرت، در مسجد سهله خواهد بود؟» حضرت فرمود: «آری.»⁽²⁾

پنج. مدت حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

به دلیل‌هایی که بر ما پوشیده است گویا بنا بر این بوده که مدت دقیق حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام ـ مانند برخی موضوعات دیگر مربوط به آن حضرت ـ به روشنی بیان نشود. روایاتی که از معصومان علیهم‌السلام ـ اعم از روایات شیعه و اهل سنّت ـ در دست است, دیدگاه­های گوناگونی را در این باره, نقل کرده‌اند. اگر چه با یک بررسی ژرف می‌توان دیدگاه‌های پرشماری ارائه کرد.⁽³⁾اما به طور عمده روایات به سه دیدگاه فراگیر قابل تقسیم است:

یک. روایاتی که مدت حکومت حضرت را هفت سال ونزدیک هفت سال, ذکر کرده‌اند. این دیدگاه، به­ویژه در روایات اهل سنّت⁽⁴⁾بسیار به چشم می‌خورد و در برخی از منابع روایی شیعی نیز با سند راویان اهل سنّت بدان اشاره شده است. علامة مجلسی در

بحار الانوار از ابوسعید خُدری نقل کرده که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

الْمَهْدِیُّ مِنِّی أَجْلَی الْجَبْهَةِ أَقْنَی الْأَنْفِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَمْلِکُ سَبْعَ سِنِینَ؛⁽¹⁾مهدی ـ با پیشانی بلند و بینی کشیده ـ از من است. زمین را از قسط و عدل سرشار می‌سازد آن­گونه که از بیداد و ستم آکنده شده باشد. هفت سال حکومت می‌کند.

 آن گاه پس از اشاره به حَسَن بودن روایت می‌نویسد: این روایت را حافظ أَبوداوُد سَجِستانی در صحیح خود و غیر او از راویان بزرگ حدیث همچون طبَرانی و دیگران نقل کرده‌اند.

جالب توجه این که بیشتر روایاتی که مدت حکومت حضرت را هفت سال ذکر کرده‌اند به روایت ابوسعید خدری بر می‌گردد.

البته در برخی روایات میان هفت و هشت و نه سال تردید شده است.⁽²⁾این نامعیّن بودن به دو گونه است:

یک بررسی کوتاه

 برخی از این­که مدت حکومت در روایات یادشده هفت سال ذکر شده به شگفت آمده, در پی توجیه آن برآمده‌اند. به­ویژه که در برخی روایات نیز بدان اشاره شده است. و آن این که شیخ طوسی روایتی نقل کرده از فَضْل از عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْحَضْرَمِی از عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو الْخَثْعَمِی که گفت: به امام صادق علیه‌السلام عرض کردم: «چه مدت قائم علیه‌السلام حکومت خواهد کرد؟» فرمود: «هفت سال. که به سال‌های شما هفتاد سال می‌شود.»⁽³⁾

 البته سخنان فراوانی در توجیه این روایت ـ که پایة روایاتی از این دست است ـ به

میان آوردند که برخی شگفت‌آورتر از خود روایت است.

در مراجعه به منابع به دست می‌آید که در سند روایت عبد اللَّه بن القاسم الْحضرمی⁽¹⁾و عَبْد الْکریم بن عَمْرو الْخَثْعمی،⁽²⁾به شدت تضعیف شده‌اند؛ و البته نیز چنین دگرگونیی در روال عادی جریان زندگی لزومی ندارد.⁽³⁾چرا که نظام امروزین آفرینش، نظام احسن است و لزومی ندارد به گونه‌ای که گفته شده، دگرگون شود.

دو. روایاتی که مدت حکومت حضرت را نوزده سال گفته‌اند. امام صادق علیه السلام فرمود: « حکومت قائم، نوزده سال و چند ماه خواهد بود.⁽⁴⁾»

سه. روایاتی که مدت حکومت حضرت را چهل سال دانسته‌اند.⁽⁵⁾

افزون بر موارد یادشده، مدت‌های دیگری نیز ذکر شده که به خاطر برخی ایرادهای وارد شده به آن روایات، از نقل آنها چشم‌پوشی شد.

برخی این ناهمگونی‌ها را اشاره به مراحل و دوران‌های حکومت آن حضرت می‌دانند؛⁽⁶⁾ولی به هر حال، داوری نهایی دربارة مدت حکومت آن حضرت ـ به سبب نبود اخبار و منابع کافی ـ امکان پذیر نیست. ولی با این حال می‌توان چنین نتیجه گرفت: قطع نظر از روایات اسلامی، مسلم است که این همه آوازه‌ها و مقدمات برای یک دوران کوتاه مدت نیست؛ بلکه قطعاً برای مدتی است طولانی که ارزش این همه تحمل زحمت و کوشش را داشته باشد.⁽⁷⁾

در پایان یاد این نکته بایسته است که فلسفة قیام و حکومت جهانی امام مهدی علیه‌السلام همانند فلسفة بعثت انبیا و پیامبران خداوند است. هدف از برانگیخته‌شدن

پیام‌آوران الهی، رساندن دستورهای خداوند و روشن‌کردن چراغ فروزان هدایت بر سر راه کاروان بشریت است. طولانی یا کوتاه‌بودن مدت ابلاغ رسالت، به اصل آن آسیب نمی‌رساند. دوران پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، بیست و سه سال بود؛ ولی واپسین پیام الهی را رساند و این چراغ هدایت را بر افروخت. از سوی دیگر، می‌توان به مدت پیامبری حضرت نوح علیه‌السلام اشاره کرد که بر خلاف مدت طولانی آن، به سبب پدیدنیامدن شرایط بایسته، بهرة چشم‌گیری به بار نیاورد.

دوران امامت و حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام نیز چنین است. مقصود اصلی رساندن پیام الهی و تحقق‌بخشیدن به حکومت جهانی خداوند و حاکمیت مستضعفان است؛ هر چند در مقایسه با کل تاریخ، سالیانی اندک باشد. افزون بر آن اینکه, شیعه با اعتقاد به رجعت، بهترین پاسخ را به محدودبودن مدّت حکومت مهدی علیه‌السلام داده است.⁽¹⁾ضمن اینکه این مدت از نگاه چگونگی بهره‌مندی انسان‌ها از همة نعمت‌های مادی و معنوی خداوند با همة تاریخ زندگی انسان بر زمین بهره‌مندی برابری خواهد کرد؛ بلکه افزون‌تر خواهد بود.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس دوم: گسترة حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:                    

ادلة جهانی‌بودن حکومت مهدی علیه‌السلام

نسبت جهانی‌شدن و حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام

تعاریفی از جهانی شدن

حکومت واحد جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام

امتیازات حکومت جهانی مهدوی بر جهانی‌شدن

پیش‌درآمد

اندیشة زندگی در یک نظام فراگیر جهانی، آرمانی است که ریشه در ندای فطری و درونی انسان­ها دارد و از دیرباز ذهن بشر را به خود درگیر کرده است. نزدیک به همة مکتب‌های پرآوازه­ای که در درازای تاریخ پدید آمده‌اند ـ چه الهی و چه غیر الهی به نسبت ـ به برپایی یک حکومت یگانة جهانی توجه و باور داشته‌اند. اسلام نیز، در پاسخ به این نیاز درونی و همگانی، در رسیدن جامعة بشری به بهترین روش سامان‌دهی زندگی برای رشد و تکامل، یگانه راه را در برپایی یک حکومت جهانی بر پایة آموزه‌های اسلام دانسته است.

بی‌گمان در پرتو این حکومت واحد جهانی، انسان­های کرة خاکی، روزگاری را سپری خواهند کرد، با ویژگی‌هایی که هرگز پیش از آن مانند آن را نگذرانده‌اند. این دوران ویژگی­هایی دارد که پاسخی به آرزوی همة پیامبران و شایستگان طول تاریخ است. جهانی‌بودن حکومت شایستگان، یکی از این ویژگی­های مهم در این دوران است؛ که در پرتو تلاش‌های خستگی‌ناپذیر رهبر و انسان­های شایستة این دوران، به زندگی انسان­ها، پیشکش می‌شود.

اصلی‌ترین پدیده در دگرگونی پایان تاریخ مهدوی، تشکیل حکومت واحد جهانی در سراسر گیتی است و به‌ناگزیر همة هدف‌های این حرکت الهی چونان: رفاه، امنیت، عدالت و یکتاپرستی، فقط زیر پرچم این حاکمیت و سیطره در گستره همة زمین شدنی است.

البته جهانی بودن حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام فقط به این معنا نیست که گسترة حکومت آن حضرت همة کرة زمین را در بر می‌گیرد و از برخی روایات به دست می‌آید، آن موعود نجات‌بخش، در دوران خود بر همة هستی پیشوایی خواهد کرد؛ به گونه‌ای که بر پایة برخی روایات همة اهل آسمان‌ها و زمین از حکومت او خشنود خواهند شد. که البته اهل آسمان‌ها می‌تواند اشاره کنایه‌ای به خداوند، ارواح انبیا، فرشتگان و یا انسان‌هایی باشد که در آن زمان در کرات دیگر زندگی می‌کنند.

ابو سعید خدری از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و سلم نقل کرده که فرمود:

أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ یُبْعَثُ فِی أُمَّتِی عَلَی اخْتِلَافٍ مِنَ النَّاسِ وَزِلْزَالٍ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنُ الْأَرْضِ؛⁽¹⁾شما را مژده می‌دهم به مهدی که هنگام اختلاف مردم و تزلزل زمانه برانگیخته شود و زمین را از عدل و داد پر کند چونان که از ظلم و ستم پر شده باشد و ساکنان آسمان و زمین از وی خشنود باشند.

ولی در اینجا ناگزیر سخن ما در بارة قلمرو حکومت آن حضرت به کرة زمین، بیشتر نخواهد بود.

ادلة جهانی‌بودن حکومت مهدی علیه‌السلام

اشاره

مهم‌ترین دلیل‌های جهانی‌بودن حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام بدین قرارند:

1. در آیات قرآن

 در برخی آیات قرآن، به جهانی‌بودن اسلام و اختصاص‌نداشتن آن به قوم یا منطقة خاصّی، اشاره شده و آن از بایسته‌های این دین الهی دانسته شده است و حتی کسانی که ایمان به آن ندارند، می‌دانند که فراخوانی اسلام، همگانی بوده و به منطقة جغرافیایی ویژه‌ای محدود نبوده است.

بی‌تردید هرگز نمی‌توان ادعا کرد تا کنون چنین پیش‌بینی و وعده‌ای تحقق یافته است و از آنجا که وعدة خداوند تخلف‌ناپذیر است در آینده و پیش از برپایی رستاخیز می‌بایست تحقق یابد.

از آیه‌هایی که به حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام تفسیر شده، آیه ارسال است. در این آیه می‌خوانیم:

((هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَدینِ الْحَقّ‌ِ لِیظْهِرَهُ عَلَی­الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْکَرِهَ الْمُشْرِکُونَ))؛⁽¹⁾او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین درست فرستاد، تا آن را بر هر چه دین است پیروز گرداند؛ هر چند مشرکان خوش نداشته باشند.

 آیة یادشده، با همین واژگان در سوره «صف»، و با تفاوت اندکی در «سوره فتح» آمده است، به سبب ارزش خبر از رویداد که می‌دهد، تکرار شده است و آن جهانی‌شدن اسلام و فراگیری این آیین بر روی زمین است.

اگرچه کسی ادعا نمی‌کند که این نوید تحقق یافته است؛ ولی این وعدة حتمی خداوند آهسته آهسته در حال پدیدآمدن است. بر پایة روایات، تکامل این برنامه، هنگامی خواهد بود که حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه ظهور کند و برنامة جهانی‌شدن اسلام را پدیدآورد. شیخ صدوق، از امام صادق علیه‌السلام، در تفسیر این آیه نقل ­کرده است:

به خدا سوگند! هنوز تأویل این آیه نازل نشده و نخواهد شد، تا آن‌که قائم عجل‌الله‌فرجه به پا خیزد کند. آنگاه که او به پا خاست، دیگر هیچ کافر به خدا و منکر امامی نمی‌ماند؛ مگر این‌که از خروج آن حضرت ناراحت می‌شود…⁽²⁾.

در تفسیر قمی آمده است: این آیه دربارة قائم آل محمد صلی‌الله علیه و آله وسلم نازل شده و این‌که در باره آن حضرت نازل شده، بدین معنا است که خروج او تأویل این آیه است. از روایت صدوق هم این برداشت استفاده می‌شد.

بنابراین به اتفاق همة مسلمانان، اسلام دینی است که در واپسین حلقه از زنجیرة طولانی نبوت آشکار شده و از هر سو کامل‌ترین و جامع‌ترین دین‌ها است و تا روز رستاخیز نیز بشریت را از هر سوی کفایت می‌کند.

از دیگر آیات در این زمینه می‌توان اشاره کرد به:

((اِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الاِسْلامُ))؛⁽¹⁾در حقیقت، دین نزد خداوند همان اسلام است.

((وَمَنْ یَبتَغِ غَیرَ الاِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقبَلَ مِنهُ))؛⁽²⁾و هر که جز اسلام، دینی [دیگر] جوید، هرگز از وی پذیرفته نشود.

((وَلَقد کَتَبنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ اَنَّ الاَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ))؛⁽³⁾و در حقیقت، در زبور پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.

که از همة این آیات به دست می‌آید که مسلمانان، به حقانیّت، فراگیری، جهان‌شمولی و سرانجام جهان‌گستری، پیروزی و چیرگی پایانی آن دست خواهند یافت.

افزون بر این آیات، گواهان تاریخی فراوانی هست که پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله وسلم به این جهانی‌بودن پافشاری کرده‌اند چونان نامه‌هایی که به سران کشورهای بزرگ جهان مانند قیصر روم و پادشاه ایران و فرمانروایان مصر و حبشه و شامات و نیز به رؤسای قبایل گوناگون عرب و… فرستاد و همگان را به پذیرفتن این دین مقدس فراخواند. و از پیامدهای وخیم کفر و روی‌گردانی از اسلام، برحذر داشتند. اگر دین اسلام، جهانی نبود چنین دعوت همگانی انجام نمی‌گرفت و دیگر اقوام و امت‌ها هم برای نپذیرفتن، عذری می‌داشتند.⁽⁴⁾

البته افزون بر آیات یاد شده آیات دیگری نیز دلالت بر جهانشمولی دعوت اسلام دارد.⁽⁵⁾

2. در روایات معصومان علیهم‌السلام

چیرگی اسلام بر همة ادیان و مکاتب و تسلط بر ستمگران و فرمانروایان غیر الهی و

پدیدآمدن حکومت جهانی، لازمه باور به مهدویّت و ظهور منجی دادگستر است.

 از نگاه شیعیان، تاریخ اسلام پس از پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله وسلم با کنار گذاشتن امیر مؤمنان ، علی بن ابی‌طالب و فرزندان معصوم او علیهم‌السلام، در حوزة سیاست و حکومت به کژی گرایید و پیامدهای ناگوار پرشماری نیز در پی داشت که یکی از آن‌ها دورشدن جامعه از رهبری معنوی و آسمانی است؛ چرا که امام علی علیه‌السلام و پس از او دیگر پیشوایان دوازدهگانه، پیشوایان دینی ـ سیاسی بر حق و دارای حق خلافت و امامت انحصاری‌اند. دیگران ـ هر کس باشد ـ غاصب حق معصومند و از این رو جائر و باطلند. این انحراف و کژی همچنان ادامه پیدا کرده است.

از آن جا که شیعیان دوازده امامی در عصر حضور پیشوایان معصوم، به سبب تنگناهایی که ستمگران فراهم کردند، هرگز موفق به برپایی دولت اسلامی نشدند، چشم‌به‌راهند تا واپسین بازمانده از امامان معصوم علیهم‌السلام که از سال 329 ق غیبت کبرا برای او آغاز شده است، آشکار شود و تاریخ اسلام و در فرجام، انسان را با برطرف کردن موانع، به راه الهی‌اش باز گرداند. در آن عصر، اسلام، سربلند، پیروز و همگانی می‌شود و مسلمانان، توانمند و بر جهان چیره می‌گردند. بر پایة این تفسیر، برپایی حکومت واحد جهانی ناگزیر خواهد بود.

با توجه به آنچه اشاره شد به روشنی می‌توان گفت حکومت حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه، در جایگاه بزرگ‌ترین آرمان فرودستان، دارای ویژگی‌های مهمی است. که از آنها, جهانی‌بودن آن است. بدین گونه که پس از پیروزی حضرت مهدی علیه‌السلام و نابودی کفر و باطل, آن حضرت بر خاور و باختر گیتی سلطنت و برتری خواهد یافت؛ این چیرگی و برتری درآمدی است برای برپایی حکومت جهانی آن حضرت. که در آن هیچ آبادی‌ای در زمین نمی‌ماند؛ مگر اینکه گلبانگ شهادت به یگانگی خداوند از آن بر می‌خیزد و سراسر گیتی از عدل و داد آکنده می‌گردد. و به دست آن حضرت، آرمان والای برپایی جامعة بزرگ بشری و خانواده انسانی پدیدار می‌شود و امید دیرینه همة پیامبران، امامان و شایستگان برآورده می‌شود.

 هشتمین پیشوای شیعیان امام رضا علیه‌السلام از پدرانش از پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله وسلم نقل کرده است: خداوند در شب معراج در بخشی از بیانی طولانی فرمود:

… وَلَاُطَهِّرَنَّ الاَرْضَ بِآخِرِهِم مِنْ اَعدَائِی وَلَاُمَلِّکَنَّهُ [وَلَاُمَکِّنَنَّهُ] مَشارِقَ الْاَرْضِ وَمَغارِبَها… ؛ ⁽¹⁾… و به درستی زمین را به دست واپسین آنان (ائمه معصومین علیهم‌السلام) از دشمنانم پاک خواهم ساخت، تمام گستره زمین را در فرمانروایی او قرار خواهم داد… .

در دوران رهبری امام مهدی عجل‌الله‌فرجه، با برقرای مدیریت و حاکمیت یگانه برای همة گروه‌ها، نژادها و سرزمین‌ها، یکی از عوامل اصلی رودررویی و جنگ و ستم از میان می‌رود.⁽²⁾

 پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله وسلم در این باره می‌فرماید:

اَلاَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِی اِثْنا عَشَرَ اَوَّلُهُمْ اَنْتَ یا عَلِیُّ وَآخِرُهُم الْقائِمُ الَّذِی یَفْتَحُ اللّهُ تَعالی ذِکْرُهُ عَلی یَدَیْهِ مَشارِقَ الاَرْضِ وَمَغارِبَها؛⁽³⁾: پیشوایان پس از من دوازده نفرند؛ نخستین آنان تو هستی ای علی و واپسین آنان قائم است؛ همو که خداوند بر دستانش باختران و خاوران زمین را به زیر خواهد آورد.

 امام صادق علیه‌السلام نیز در این باره فرمود:

ثمَ یُظْهِرُهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فَیَفتَحُ اللّهُ عَلَی یَدِهِ مَشارِقَ الاَرضِ وَ مَغارِبَهَا؛⁽⁴⁾سپس خدای عز و جل او را آشکار سازد و خاوران و باختران زمین را به دست او بگشاید و….

 شیعه در این دیدگاه بر این باور است که با «برپایی حکومت جهانی»، اسلام به عنوان یگانه دین حق و کامل و دارای شریعت فراگیر، پذیرفتة همگان خواهد شد. در آن زمان ستم‌گران و زورگویان از بلندای قدرت به زیر کشیده می‌شوند. پس از آن حکومت جهانی اسلام با پیشوایی و رهبری امام معصوم و دادگر برپا شده و عدالت بر پایة یکتاپرستی و اخلاق در گستره‌ای جهانی اجرا می‌گردد.

 افزون بر آیات و رویات، توجه به این نکته نیز جهانی‌بودن حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام را روشن می‌کند و آن اینکه در آموزه‌های اسلامی به‌ویژه سخنان پیشوایان معصوم علیهم السلام، از ویژگی‌ها، اختیارات و کارهایی یاد شده است که آن‌ها جز با برپایی حکومت واحد جهانی پدید نخواهند آمد؛ مانند اینکه گفته شده است: حضرت مهدی علیه‌السلام ستم و جور را برای همیشه برمی‌اندازد و عدالت و دین حق را در گسترة جهان گسترش می‌دهد. امام باقر علیه‌السلام در این باره فرمود:

قائم ما، با درانداختن بیم و هراس در دل ستم‌گران یاری می‌شود، با پشتیبانی و حمایت از سوی خداوند تأیید می‌شود. زمین برای او هموار و راهوار می‌شود، گنج‌ها برای او آشکار و نمایان می‌شود. حکومت او خاور و باختر زمین را فرا می‌گیرد. خداوند به دست او دین خود را بر همة دین‌ها چیرگی می‌بخشد؛ هر چند مشرکان را ناخوشایند باشد. [در عصر ظهور] در زمین خرابی و هیچ ویرانی‌ای نمی‌ماند، مگر آن‌که آباد می‌شود. عیسی بن مریم علیهما السلام فرود آید و پشت سر او نماز گزارد.⁽¹⁾

 بر این پایه، حکومت جهانی واحد از دیرباز به عنوان یکی از باورهای مسلّم شیعی و یکی از نیازهای بشر مطرح بوده است. اکنون نیز شیعیان امامی در انتظار روزی هستند که چنین حکومتی، با ظهور منجی موعود برپا شود و تاریخ بشر در مسیر حق قرار گیرد و بشریت از برکات آن بهره‌مند شوند.

نسبت جهانی‌شدن و حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام

در اسلام، به‌ویژه در مکتب پیروان مکتب اهل بیت علیهم‌السلام، توجّه به آینده و برپایی حکومت واحد جهانی بر پایة داد و دادگری به رهبری انسانی معصوم، جایگاه ویژه‌ای دارد. در این رابطه، سخنان بسیاری از رسول گرامی اسلامی صلّی اللّهُ علیه وآله و ائمه اطهار علیهم‌السلام بیان شده است. تا بشر به آرزوی دیرینة خود برسد و زندگی سعادت‌مند و دور از هر ستم و ستم‌گری را ببیند.

امروزه، برخی به این نتیجه رسیده‌اند که خوش‌بختی و زندگی دور از هر نگرانی، فقط در صورتی است که همه چیز جهانی باشد و با یک حکومت واحد جهانی اداره

شود؛ از این رو همة تلاش و کوشش خود را بر این‌گذاشته‌اند که همه چیز را جهانی سازند: اقتصاد جهانی؛ تجارت جهانی؛ فرهنگ جهانی؛ سیاست جهانی؛ دهکده جهانی.

آنها یگانه نسخه برای درمان دردهای بشریت را تن‌دادن به این جهانی‌شدن می‌دانند و بر این پندارند این جهانی شدن، امری ناگزیر و شدنی و یا در حال شدن است پس باید همه خود را با آن هماهنگ کنند. این پدیده، روندی از دگرگونی را به نمایش می‌گذارد که از مرزهای سیاست و اقتصاد فراتر می‌رود و دانش، فرهنگ و شیوة زندگی را نیز در بر می‌گیرد.

بنابراین یگانه نسبت جهانی‌شدن غربی با جهانی سازی مهدوی در گسترة جغرافیایی آن است که در هر دو، قلمرو این جهانی شدن سراسر کرة زمین دانسته شده است. وگرنه در مباحثی چون قانون، رهبر و مردم شباهتی به یکدیگر ندارند.

حکومت واحد جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام

حکومت واحد جهانی امام مهدی علیه‌السلام به راستی، پاسخی است به نیاز بایستة پیش‌گفتة بشر برای زیست در حکومتی دادگرانه. شیعیان، برپایة آیات قرآن و سخنان بزرگان دین بر این باورند که آیندة روشنی برای زندگی انسان در حال شکلگیری است. اینان پیش بینی می‌کنند در آینده‌ای نه‌چندان دور به این آرمان بزرگ دست خواهند یافت و این حقیقت را در امید به زندگی بهتر و در چارچوب انتظار فرج هر روز مشق می‌کنند.

با درنگ در آموزه‌های اسلام، روشن می‌شود که هدف دین زیر یک پرچم‌آوردن ملّت‌ها و برداشتن دیوار خودبزرگ‌بینی و تفاوت‌های خودساخته و برپایی یگانگی، همکاری و پیوندی است که ریشه و پایه آن، کلمة توحید و ایمان و عقیده به آن است.

آموزه‌های اسلامی در پیِ آنند تا همة اختلاف‌ها و جدایی‌ها را که به نام‌های گوناگون پدید آمده، با باور یگانه‌پرستانه از میان ببرد. اختلافات نژادی، طبقاتی، ملّی، وطنی، جغرافیایی، مسلکی، حزبی، زبانی، همه باید از میان برود و سبب امتیاز و افتخار نباشد، حتّی باید اختلافات‌دینی هم، کنار گذاشته شود و همه باید تسلیم فرمان خدا باشند که فرمود: ((قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلی کَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ

وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً…))؛⁽¹⁾بگو: ای اهل کتاب، بیایید بر سر سخنی که میان ما و شما یکسان است بایستیم که: جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نگردانیم.

اسلام، برای بشر، رسیدن به چنین روزی را پیش‌بینی کرده و تا اندازه‌ای مقدّمات آن را نیز فراهم ساخته و عملی شدن آن را موکول به آماده شدن همة زمینه‌ها     دانسته است.

آیه یادشده یک ندای وحدت است در برابر تمام مذاهب آسمانی. به مسیحیان می‌گوید: شما مدعی" توحید" هستید و حتی می‌گویید مساله" تثلیث" (اعتقاد به خدایان سه‌گانه) منافاتی با" توحید" ندارد و لذا قایل به وحدت در تثلیث می‌باشید. و همچنین یهود در عین سخنان شرک آمیز" عزیر" را فرزند خدا پنداشتند، مدعی توحید بوده و هستند. قرآن به همه آنها اعلام می‌کند:

ما و شما در اصل توحید مشترکیم؛ بیایید دست به دست هم داده این اصل مشترک را بدون هیچ پیرایه‌ای زنده کنیم و از تفسیرهای نابجا که نتیجه آن شرک و دوری از توحید خالص است خودداری نمائیم.⁽²⁾

همانگونه که پیش‌تر نیز اشاره شد، جریان چگونگی‌های جهانی و پیشرفت‌های شگرف در امور علمی و فن‌آوری سبب شده تا یک نوع فشردگی در زمان و مکان پدید آید و این خود سبب شده تا انسان‌ها در کنار آن‌که از جهت ارتباط به یکدیگر نزدیک شده‌اند، ولی به جهت احساسات انسانی از هم‌دیگر دور شده‌اند.

از این رو امروز بایستگی یگانگی حقیقی، همدلی، همفکری و همکاری صمیمانة روحانی و برادرانه بیش از هر زمان دیگر احساس می‌شود. و هر چه جلوتر برویم، این نیاز را بیش‌تر احساس می‌کنیم؛ یعنی، آن دهکدة جهانی که دانشمندان غربی در سده بیستم احتمال آن را داده‌اند، اسلام، در هزار و چهارصد سال پیش، با پافشاری فراوان، خبر داده و حتّی چگونگی پدیدآمدن آن و شکل‌گیری حکومت در آن نظام یگانة جهانی و رهبری آن نظام را به‌گونة روشن و آشکارا، تبیین کرده است.

مقایسه‌و تمایز

البته هرگز نمی‌توان حکومت واحد جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام را با جهانی‌شدن غربی مقایسه کرد؛ هر چند اگر جهانی‌شدن به صورت طبیعی‌خود به‌پیش برود، می‌تواند زمینه‌ساز آن حکومت جهانی موعود باشد، ولی همین که صاحب‌نظران دنیا، در اصل برپایی حکومت واحد جهانی، با اسلام و مکتب شیعه همنوا شده‌اند، خود، امری ارزش‌مند است؛ زیرا، تا دیروز، برپایی‌حکومت واحد جهانی زیر نگاه امام معصوم، برای دنیا پذیرفتنی نبود و آن‌را چیز شگفت‌آور و باورنکردنی می‌پنداشتند، ولی امروزه، خود، آن را امری گریز‌ناپذیر می‌دانند. بنابراین، جهان، رفته رفته، خود را برای پذیرش‌حکومت واحد جهانی آماده می‌سازد، زمینة فکری بشر برای اجرای این طرح آماده می‌شود. اگر تا دیروز، حکومت واحد جهانی، فقط یک باور اسلامی شیعی بود، امروز، آنان هستند که انسان‌ها را به پذیرش و اجرای این طرح که امری بایسته و حیاتی‌است، فرامی‌خوانند.

به هر حال، جهانی‌شدن، فقط در همین اندازه از انطباق کلّی با حکومت واحد جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام است و گر نه کسی نمی‌تواند جهانی‌شدن را هماهنگ با حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام بداند. حکومتی را که اسلام نوید داده است، دارای ویژگی‌هایی است که به‌طور اساسی در فکر محدود بشر نمی‌گنجد تا طرح آن را بدهد. بر فرض که حکومت پیشنهادی بشر، روزی در دنیا پیاده شود، به یقین، همانند سایر سازمان‌های بین المللی، وسیله‌ای برای چیرگی توانمندان بر ناتوان‌ها و گسترش ستم مدرن در زمین، و سرانجام، سبب زحمت و گرفتن آزادی و آسایش مردم خواهد بود؛ و بر این پایه، ایمان به خداوند و باور به روز رستاخیز و اعتقاد راستین افراد به حقوق و آزادی‌های دیگران، پدید نمی‌آید. بنابراین، چنین حکومتی، نه پدید می‌آید و نه بر فرض پدیدآمدن، ضمانت اجرایی خواهد داشت و نه شهوات و غرائز آدمی را که انگیزش او در جنگ و آشوب است، مهار می‌کند و نه می‌تواند یک برادری ایمانی و انسانی در عالم پدید آورد. ولی حکومت واحد جهانی که در اسلام نوید داده شده است، هم ضامن اجرایی دارد و هم عقیده و ایمان از آن پشتیبانی می‌کند و هم مردم را

برادر می‌سازد و هم غرائز و امیال را راهنمایی می‌کند.⁽¹⁾

امتیازات حکومت جهانی مهدوی بر جهانی‌شدن

در پایان، به‌برخی از ویژگی‌ها و برجستگی‌های حکومت مهدوی بر جهانی‌سازی غربی، اشاره می‌کنیم:

حضرت علی علیه‌السلام در این باره فرمود:

وَیَعَطِفُ الرایَ عَلَی‌القرآنِ اذا عَطَفُوا القَرآنَ عَلَی‌الرایِ؛ در آن هنگام که مردم قرآن را به رأی خود تفسیر کنند، امام زمان علیه‌السلام، آراء و نظر مردم را پیرو قرآن قرار خواهد داد.

از این کلام امیر المؤ‌منین علیه‌السلام بهره می‌بریم که در حکومت مهدی علیه‌السلام محور همه چیز و همه آراء و باورها، آیات قرآن خواهد بود، در حالی‌که در وضعیّت جهانی‌شدن غربی، نه فقط آموزه‌های الهی در جامعة بشری محور نیست، بلکه کوشش می‌شود که دین هیچ‌گونه نقشی نداشته باشد.

نیست اشاره کنیم که امروزه شعار بسیاری از کاندیداهای انتخاباتی در غرب حمایت از هم‌جنس‌بازان و یا حمایت از رژیم غاصب صهیونیستی است.

4.گسترش فراگیر و همگانی دانش، از ویژگی‌های ارزندة حکومت جهانی امام مهدی علیه‌السلام است. که اختصاص به طبقه و گروه خاصی ندارد و همگان از فرصت‌های برابر بهره‌مند می‌شوند در حالی که در مدل جهانی‌سازی غربی دانش پیشرفته، در انحصار کشورهای ویژه‌ای است و این کشورها از دادن آن به کشورهای دیگر جلوگیری می‌کنند.⁽¹⁾

5.در حکومت واحد جهانی‌حضرت مهدی علیه‌السلام، رهبر به گزینش خداوند و گزارش پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله، نصب شده است و مردم در مرحلة پذیرش نقش دارند. در حالی که در جهانی‌شدن، مشروعیّت ظاهری حکومت جهانی، از ناحیة مردم است، آن‌هم با هزاران فریب‌کاری که در گرفتن آرای مردم به‌کار می‌رود.

7.حکومت واحد جهانی‌حضرت مهدی علیه‌السلام بر اساس عدل و قسط اداره می‌شود، و جایی از زمین نیست که در آن عدل گسترده نشود. و حال آنکه حاکمان در حکومت‌های عصر جهانی‌شدن، خود، از ستمگران‌اند و چنان در زمین رفتار می‌کنند که گویا دشمن عدل‌اند و به‌طور بنیادین این که پیش از آمدن حضرت مهدی علیه‌السلام

جهان پر از ظلم و ستم می‌شود، در همان عصر جهانی‌شدن است که ظلم فراگیر در زمین تحقّق پیدا می‌کند.

امتیازات حکومت واحد جهانی‌حضرت مهدی علیه‌السلام منحصر در موارد یادشده نیست، بلکه بررسی و دقت نگاه بیشتر، می‌تواند امتیازات فراوانی را فراروی ما قرار دهد.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس سوم: نظام اعتقادی حکومت مهدی علیه‌السلام

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

اسلام برای همه و همیشه

دین در عصر ظهور

دستورالعمل‌های نوین در عصر ظهور

حاکمیت اسلام بر زمین

پیروان دیگر ادیان

پیش‌درآمد

یگانه‌پرستی پایه باورهای همة ادیان آسمانی و بندگی خداوند، هدف اصلی آفرینش انسان‌ها و آرمان همة پیامبران الهی است. عصر ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام، عصر فراهم‌آوردن همة زمینه‌ها برای بازگشت انسان به سرشت توحیدی او است؛ و قیام جهانی مهدوی در این عرصه، حلقة پایانی زنجیرة فراخوان مردم به پرستش خداوند یگانه است.

از این رو دوران حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام، بی‌گمان، والاترین، شکوه‌مندترین و شکوفاترین، فصل تاریخ انسانیت است. آن دوران، دورانی است که نویدهای خداوند دربارة جانشینی مؤمنان و پیشوایی جهانی فرودستان و وراثت شایستگان، تحقق بیرونی می­‌پذیرد و با توان الهیِ آخرین پرچمدار دادگری و یکتاپرستی، زمین صحنة فاخرترین جلوه­های بندگی پروردگار می‌شود.

در این درس تلاش خواهد شد بر پایة احادیث معتبر، گوشه­هایی از ویژگی‌های اعتقادی آن دوران به تصویر کشیده شود. و البته گستره مباحث نیازمند مطالعات ژرف‌تری خواهد بود.

اسلام برای همه و همیشه

قرآن، در بارة گسترة دین اسلام، به‌گونه‌ای گسترده و از زوایای گوناگون سخن به میان آورده است: دسته‌ای از آیات، رسالت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را جهانی دانسته؛ برخی دیگر، قرآن را هدایت‌گر همة بشر در سراسر گیتی می‌دانند و سرانجام، بخش پرشماری از آیات چیرگی دین اسلام بر ادیان دیگر را امری ناگزیر پیش‌گویی

کرده‌اند.

بنابراین، آیات این بحث در چند دسته بررسی می‌شود:

دسته نخست: آیاتی که به روشنی، رسالت پیامبر گرامی اسلام را جهانی دانسته و آن حضرت را پیامبر جهانیان نام می‌برند. از جمله:

((قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمیعا))؛⁽¹⁾بگو ای مردم! من پیامبر خدا به سوی همه شما هستم.

دقت در دو کلمه «الناس» و «جمیعاً» این حقیقت را به خوبی نشان می‌دهد که همة مردم مخاطب هستند.

((وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلاَّ رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ))؛⁽²⁾و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.

در این آیه رسالت پیامبر اسلام، رحمت همگانی شناخته می‌شود. تعبیر به «عالمین» آن‌چنان مفهوم گسترده‌ای دارد که همة نژادها، ملت‌ها و همه کشورها را دربر‌می‌گیرد و به جهانی‌بودن رسالت الهی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله اشاره می‌کند.

دسته دوم: آیاتی که قرآن کریم را هدایت‌گر و کتاب انسان‌ساز برای همة بشر در درازای تاریخ شناسانده است:

((وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغ))؛⁽³⁾و این قرآن به من وحی شده تا به وسیلة آن، شما و هر کس را [که این پیام به او] برسد، هشدار دهم.

((وَ مَا هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِینَ))؛⁽⁴⁾این [قرآن] جز پندی برای جهانیان نیست.

 در این دسته آیات، به روشنی رسالت اصلی قرآن کریم که هدایت همة انسان‌های زمین است، اشاره شده است.

دسته سوم: آیاتی که به چیرگی و پیروزی اسلام بر ادیان دیگر نوید داده است و آن

را یگانه دین پذیرفتة خداوند دانسته است:

((إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ))؛⁽¹⁾در حقیقت، دین نزد خدا همان اسلام است.

((وَمَن یَبْتَغِ غَیرَ الإِسْلاَمِ دِینًا فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ))؛⁽²⁾و هر که جز اسلام، دینی [دیگر] جوید، هرگز از وی پذیرفته نشود، و وی در آخرت از زیان‌کاران است.

((هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ))؛⁽³⁾او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین درست، فرستاد تا آن را بر هر چه دین است پیروز گرداند.

درباره پیروزشدن اسلام بر ادیان دیگر، از آیات یادشده به دست می‌آید اسلام بر همة ادیان، چه حق و چه باطل، پیروز می‌شود.

بر پایة قراین و شواهد معتبر، مانند: تعبیر «کلّه» در آیة یادشده و آیات بسیاری دیگر که پیروان ادیان آسمانی پیش از اسلام را بر پذیرش این دین به عنوان دینی همگانی فرا می‌خواند، این پیروزی تبیین شده است.

بنابراین، از دسته سوم آیات، جهان‌شمولی دین اسلام به خوبی به دست می‌آید؛ زیرا هنگامی که ادیان دیگر از اعتبار ساقط و دین اسلام به عنوان دین رسمی و صاحب تفوق معرفی شود، فقط این دین شایستگی هدایت و راه‌نمایی انسان‌ها را دارد که یک نیاز همگانی است.

دسته چهارم: آیاتی که اسلام را دین فطری می‌داند.⁽⁴⁾از آن‌جا که سرشت انسان همگانی و امر مشترک میان همة افراد است، دینی مطابق با این سرشت همگانی، همواره رسالت جهانی خواهد داشت.

افزون بر آیات قرآن، روایات معصومان علیهم‌السلام نیز بر بُعد جهانی‌بودن اسلام پافشاری می‌کنند. مانند سخن امام صادق علیه‌السلام که فرمود:

«وَ أَرْسَلَهُ کَافَّةً إِلَی الْأَبْیَضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ؛⁽¹⁾پیامبر را برای همگان، اعم از سفید و سیاه و انس و جن، فرستاده است.»

این روایت، هیچ‌گونه محدودیتی فرا‌روی رسالت جهانی اسلام قائل نیست و به آن در سطحی فراتر از رنگ پوست و جنسیت توجه می‌کند.

بنابراین دین حق در هر زمانی یکی بیش نیست و اکنون که دین اسلام، ادیان پیشین را نسخ کرده، یگانه دین رسمی در پیشگاه خداوند بوده و پیروی از آن بر همه بشر بایسته است. از این‌رو، دین اسلام که فراگیرترین و کامل‌ترین ادیان خداوند به شمار می‌آید، رسالت جهانی دارد و نیاز همگانی انسان‌ها به هدایت را در هر نقطه از جهان پاسخ می‌گوید.

دین در عصر ظهور

پیش از این اشاره شد⁽²⁾یکی از ویژگی‌های ارزشمند جهان در آستانة ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام، رواج نافرمانی مردم از دستورات خداوند و دوری از دین و دینداری است؛ به گونه‌ای که مردم گروه گروه از پیروی آیین خداوند دور می‌شوند و زندگی کفرآلود و مشرکانه‌ای خواهند داشت.

روز به‌روز عوامل فراوانی، گوهر تابناک دین را در هاله‌ای از غبار فراموشی فرو می‌برد، از ایــن رو در گروه‌های انسانی، دین رو به کم‌رنگ‌شدن می‌رود و خرافه‌ها و کژی‌های گوناگونی، گریبان‌گیر آن می‌شود.

امیرمؤمنـان علی علیه‌السلام حقیقت یادشده را این‌گونه بیان فرمود:

أَیُّهَا النَّاسُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ زَمَانٌ یُکْفَأُ فِیهِ الْإِسْلَامُ کَمَا یُکْفَأُ الْإِنَاءُ بِمَا فِیه؛⁽³⁾ای مردم! به زودی زمانی بر شما می‌رسد که اسلام چونـان ظرف واژگون شده، آنچه در آن است، ریخته می‌شود.

تا آنکه حضرت مهدی علیه‌السلام به‌پا می‌خیزد و غبار شرک از چهرة گوهر دین

بر می‌گیرد؛ آن‌گونه که بسیاری می‌پندارند این دین نویی است که آن حضرت آورده است!

بی‌گمان حضرت مهدی علیه‌السلام, می‌آید، تا با بیدارکردن سرشت‌های خفته, زمینه را برای یکتاپرستی همگان، که همانا هدف آفرینش است, فراهم کند. او نه فقط هرگز برای پذیرش باور یکتاپرستی کسی را زیر فشار و ناگزیری قرار نخواهد داد, بلکه با فراهم‌کردن بسترهای بایسته برای پذیرش این امانت الهی, شهد شیرین خداپرستی را میان همة انسان‌ها، آنسان که شایسته‌اند، قسمت خواهد کرد. وی با فراهم‌کردن شرایط مناسب و از بین‌بردن موانع, همگان را به اندیشیدن در نشانه‌های پروردگار فرا می‌خواند. و برآیند این اندیشیدن به آغاز و انجام, ارمغانی جز پرستش حقیقی خداوند نخواهد بود.

 روشن است که با فراهم‌شدن همة شرایط و کناررفتن همة موانع, آن کسی که سرِ فرمان‌برداری برابر حقیقت فرود نیاورد, کسی نیست مگر انسانی گستاخ و طغیان‌گر که با همة هستی، برابر حق ایستاده است و بدون شک در چنان شرایطی, نه فقط آن امام همام او را برنخواهد تافت که همة مردم که زخم ستم هنوز بر پیکرشان است؛ از این رو است که روایات فراوانی یگانه دین مورد پذیرش در عصر ظهور را، همانا «دین اسلام» دانسته, می‌گوید: در عصر ظهور، ندای یکتاپرستی در سراسر گیتی حکم فرما خواهد شد. امام حسین علیه‌السلام در وصف حضرت مهدی علیه‌السلام می‌فرماید:

«…وَیُظْهِرُ بِهِ دینَ الحَقِّ عَلَی الدّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ المُشْرِکُونَ؛⁽¹⁾خداوند، به دست او دین حق را بر همة ادیان چیرگی می‌بخشد؛ اگرچه مشرکان آن را نپسندند.»

 امام صادق علیه‌السلام نیز فرمود:

اِذا قامَ القائِمُ علیه‌السلام لایَبْقَی اَرْضٌ اِلاَّ نُودِی فیها بِشَهادَةِ اَنْ لااِلهَ اِلاَّ اللهَ واَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ؛⁽²⁾در آن هنگام که قائم قیام کند، هیچ سرزمینی باقی نخواهد ماند، مگر این‌که شهادت به یکتاپرستی و نبوّت در آن ندا داده خواهد شد.

و نخستین گام در این راه آموزش همگانی آموزه‌های وحی و قرآن است. روایت‌های فراوانی در دست است که نشان می‌دهد یکی از کارهای پایه‌ای در عصر ظهور اهتمام به آموزش قرآن به شکل درست آن است و افراد فراوانی در این راه پیش‌گام خواهند شد.

امیر مؤمنان علی علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی شِیعَتِنَا بِمَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ قَدْ ضَرَبُوا الْفَسَاطِیطَ یُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِلَ؛⁽¹⁾گویا می‌بینم شیعیان ما در مسجد کوفه خیمه‌ها زده‌اند و قرآن را همان‌گونه که نازل شده به مردم می‌آموزند.

و نیز فرمود:

کَأَنِّی بِالْعَجَمِ فَسَاطِیطُهُمْ فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ یُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِل؛⁽²⁾گویی غیرعرب‌ها را می‌بینم که خیمه‌های شان در مسجد کوفه است و قرآن را همان‌گونه که نازل شده به مردم می‌آموزند.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

کَأَنِّی بِشِیعَةِ عَلِیٍّ فِی أَیْدِیهِمُ الْمَثَانِی یُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْمُسْتَأْنَفَ؛⁽³⁾گویی شیعیان علی را می‌بینم که مثانی (قرآن) به دست گرفته و آن را به مردم می‌آموزند.

امام باقر علیه‌السلام نیز فرمود:

إِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ(ص) ضَرَبَ فَسَاطِیطَ لِمَنْ یُعَلِّمُ النَّاسَ الْقُرْآنَ عَلَی مَا أَنْزَلَ اللَّهُ (جَلَّ جَلَالُهُ) فَأَصْعَبُ مَا یَکُونُ عَلَی مَنْ حَفِظَهُ الْیَوْمَ لِأَنَّهُ یُخَالِفُ فِیهِ التَّأْلِیفَ؛⁽⁴⁾چون قائم قیام کند خیمه‌هایی نصب می‌شود برای کسانی که قرآن را به همان‌گونه که خداوند آن را نازل کرده بود به مردم بیاموزند، پس دشوارترین چیزی که خواهد بود برای کسانی است که قرآن را حفظ کرده، چون محفوظات آنها با قرآن مخالف است.

با این سخنان و چندین برابر آن، تردیدی نمی‌ماند که پایة دین در آن دوران بر رفتار به آموزه‌های قرآن استوار خواهد بود.

دستورالعمل‌های نوین در عصر ظهور

در کنار روایات یادشده از برخی روایت‌ها نیز این انگاره به دست می‌آید که آن حضرت، آیین و روش جدیدی خواهد آورد. و این پرسش پیش می‌آید که با توجه به این‌که قرآن کریم کتاب جاودان الهی و اسلام آیین ابدی است، چگونه امام مهدی علیه‌السلام آیینی نو و کتابی تازه برای بشریت به ارمغان می‌آورد؟

درباره «کتاب جدید» و «امر جدید» روایاتی وارد شده است، که نمونه‌هایی از آن‌ها را مورد دقت قرار می‌دهیم:

وَ اللَّهِ لَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ یُبَایِعُ النَّاسَ عَلَی کِتَابٍ جَدِید؛⁽¹⁾به خدا سوگند! مثل این است که به او می‌نگرم که میان «رکن» و «مقام» بر اساس کتاب نو، با مردم بیعت می‌کند….

 إِذَا قَامَ الْقَائِمُ جَاءَ بِأَمْرٍ جَدِیدٍ کَمَا دَعَا رَسُولُ اللَّهِ فِی بَدْوِ الْإِسْلَامِ إِلَی أَمْرٍ جَدِیدٍ؛⁽²⁾آنگاه، که مهدی عجل‌الله‌فرجه به پا خیزد، آیین جدیدی می‌آورد؛ همان گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آغاز اسلام، به آیین جدیدی فراخواند.

پاسخ

پیش‌از این نیز اشاره شد که تردیدی نیست حضرت مهدی علیه‌السلام تحکیم‌بخش دین اسلام و گسترندة قانون قرآن در سراسر گیتی است؛ پس ناگزیر باید اسلام و آموزه‌های قرآن را به گروه‌های بشری عرضه کند و مردمان را به پذیرش و باور اصول و فروع آن فرا خواند. آیین نو و کتاب جدید (دستور العمل) و برنامه و راه و روش تازه و دیگر تعبیرهایی از این دست که در احادیث رسیده، برای تبیین مسائلی است:

 1. در گذر زمان بنا به سبب‌هایی چون سطح فرهنگ و فکر انسان‌ها احکام و آموزه‌های فراوانی از مجموعة فرهنگ اسلام، تبیین نشده یا هماهنگ با سطح فرهنگ و فکر انسان‌ها نبوده است یا زمینة عملی آن‌ها وجود نداشته است. بازگویی چنین معارف و مسائلی، بی‌گمان برای جامعة اسلامی ناشناخته خواهد بود. چون امام مهدی علیه‌السلام این آموزه‌ها را از ظاهر و باطن قرآن کریم به دست آورده و به مردم می‌آموزد، برای آنان تازگی دارد و آیین نو و کتاب نو انگاشته می‌شود.

 2. آموزه‌ها و احکامی از قرآن کریم و اسلام فراموش شده و از یادها رفته است؛ به گونه‌ای که در جامعه اسلامی ناآشنا و برای مسلمانان ناشناخته است. طرح این مسائل نیز کتاب و آیین نو پنداشته می‌شود.

 3. اصول و احکام فراوانی دست‌خوش تحریف و دگرگونی شده است و امام علیه‌السلام آن‌ها را ـ چنان که در اسلام راستین بوده است ـ دیگرباره مطرح می‌سازد و تحریف و انحراف‌های روی داده را روشن می‌کند و مفهوم حکم یا جایگاه آن را مشخص می‌سازد. این، با طرز تلقی و برداشت عمومی مردم و برخی از علما سازگاری ندارد؛ از این رو برنامه نو و راه و روش تازه به شمار می‌آید.

 بنابراین از مهم‌ترین مسائلی که امام بدان توجه خواهد کرد و برای جامعه اسلامی تازه و نو جلوه می‌کند و ناشناخته و ناآشنا می‌نماید، مسائل مربوط به عدالت اجتماعی و امور مالی و معیشتی است؛ یعنی، موضوعی که انسان سخت به آن نیازمند بوده و بدان نرسیده است. همین امر نیز مشکل نابسامانی اصلی زندگی بشر امروز را تشکیل می‌دهد و اجرای آن (برقراری عدل و دادگری در سراسر گیتی) از اقدام‌های اصلی امام مهدی علیه‌السلام خواهد بود.

 برای نمونه امام موعود علیه‌السلام به موضوع مساوات اسلامی شکل قانونی و الزامی می‌دهد؛ چنان که اسحاق بن عمّار می‌گوید: نزد امام صادق علیه‌السلام بودم. آن حضرت از تساوی مردم با یکدیگر و حقی که هر کس بر دیگران دارد، سخن گفت. من سخت در شگفت شدم. فرمود:

اِنَّما ذلِکَ اِذا قامَ قائِمُنا وَجَبَ عَلَیْهِمْ اَنْ یُجَهَّزُوا اِخوانَهُم وَاَنْ یُقَوُّوهُمْ؛⁽¹⁾این، هنگام رستاخیز قائم ما است که در آن روزگار، واجب همگانی است که به یکدیگر وسایل رسانند و نیرو بخشند.⁽²⁾

 این موضوع، در بسیاری دیگر از آموزه‌های اسلامی آمده است؛ ولی به نام احادیث اخلاقی کنار گذاشته شده و در فقه مطرح نگشته و در برنامه‌های الزامی حکومت‌ها و اجتماعات اسلامی به صورت اصل و قانون تثبیت نشده است! روشن است که چون این آموزه‌ها عملی شود، به صورت احکامی نو جلوه می‌کند و… .

امام مهدی علیه‌السلام از طواف مستحب با وجود کثرت طواف واجب، منع می‌کند،⁽³⁾مساجد و معابد مجلل و تزیین‌یافته شهرها و آبادی‌ها را خراب می‌کند و همه زواید و تشریفات و کاشی‌کاری‌ها و گنبدها و گلدسته‌ها و زیورهای آن‌ها را می‌پیراید و بودجه آن‌ها را برای رفاه حال انسان‌ها صرف می‌کند. مساجد و معابد را ساده و بی‌آرایش و بی‌آلایش می‌سازد و…⁽⁴⁾.

 امام مهدی علیه‌السلام سود در مبادلات بازرگانی و داد و ستدها را برمی‌دارد و مردمان را مأمور می‌کند که هر کس به صورت خدمتگزاری نسبت به جامعه کار کند و در برابر کالای عرضه شده سودی نگیرد. و خود نیازهای خود را همینسان از دیگران تأمین می‌کند.⁽¹⁾

 امام مهدی علیه‌السلام بر بسیاری از تفسیر و تأویل‌هایی که توسط برخی مسلمانان در قرآن کریم و احادیث پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و امامان معصوم علیهم‌السلام صورت گرفته است، خط بطلان می‌کشد و آرا و اندیشه‌ها را پیرو قرآن می‌سازد و در چارچوب‌های قرآنی می‌آورد.⁽²⁾

 و بدینسان امام، مسائل و معارف و احکام جدیدی را مطرح می‌کند که برای مردم ناشناخته است و آن‌ها را آیین جدید و کتاب تازه می‌انگارند و گه‌گاه با امام بر سر این مسائل درگیر نیز می‌شوند، و در این صورت جنگ با خودی و جامعة اسلامی رخ می‌دهد.⁽³⁾

 فرازهایی از دعای ندبه از این چگونگی، پرده برداشته، می‌گوید:

کجا است آن کسی که برای تجدید و زنده‌کردن فرایض و سنن ]آیین اسلام که محو و فراموش شده[ ذخیره شده است؟ کجا است آن کسی که برای برگرداندن ]حقایق[ ملّت و شریعت ]دین مقدّس اسلام[ برگزیده شده است؟ کجا است آن‌که برای زنده‌کردن کتاب آسمانی قرآن و حدودش مورد امید و آرزوست؟ کجا است زنده‌کننده نشانه‌های دین و اهل آن؟…⁽⁴⁾.

بنابراین اساس‌نامه و منشور حکومت جهانی مهدوی چیزی جز کتاب و سنت پیام‌آور وحی صلی‌الله‌علیه‌وآله در شکل اصیل و درست نخواهد بود. از آن‌جا که مهدی موعود

عجل‌الله‌فرجه وارث علوم نبوی و عامل به دستورات پدران بزرگوار خود است، بدعت‌ها و سنت‌ها را به خوبی می‌شناسد. پیش از هر چیز بدعت‌ها را از دامن فرهنگ و اندیشه اسلامی می‌زداید و سنت‌هایی که متروک و مهجور مانده‌اند احیا و اجرا می‌کند. امام باقر علیه‌السلام در این باره فرموده است:

« إِذَا قَامَ الْقَائِمُ… فَلَا یَتْرُکُ بِدْعَةً إِلَّا أَزَالَهَا وَ لَا سُنَّةً إِلَّا أَقَامَهَا؛⁽¹⁾هنگامی که قائم عجل‌الله‌فرجه به پا خیزد بدعت‌ها را نابود می‌سازد و سنت‌ها را بر پا می‌دارد.»

پیروان دیگر ادیان در عصر ظهور

برای برپایی جامعة یگانه و فراگیری حکومت جهانی، یک موضوع بایسته است و آن جهان‌بینی واحد و اعتقاد یگانه است. بر این پایه است که در حکومت مهدوی، جهان‌بینی یگانه‌ای بر جهان چیره و راه و روش و برنامه‌ها نیز یکی می‌شود و یکپارچگی راستین در باور و مرام پدید می‌آید و مردمان همه یکدل و یک زبان به سوی سعادت و صلاح حرکت می‌کنند.

امام صادق علیه‌السلام به روشنی به این نکته اشاره کرده است آنجا که فرمود:

فَوَ اللَّهِ یَا مُفَضَّلُ لَیُرْفَعُ عَنِ الْمِلَلِ وَ الْأَدْیَانِ الِاخْتِلَافُ وَ یَکُونُ الدِّینُ کُلُّهُ وَاحِداً کَمَا قَالَ جَلَّ ذِکْرُهُ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَ قَالَ اللَّهُ وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِین؛⁽²⁾به خدا سوگند!… ناهماهنگی و چندگانگی مذاهب و ادیان از میان می‌رود و فقط یک دین در سراسر گیتی حکومت می‌کند؛ چنان که خدای تبارک و تعالی فرموده است: به راستی دین در نزد خدا، اسلام است…

با این حال ممکن است گفته شود: براساس برخی از آیات و روایات، یهود و نصارا از میان نمی‌روند و تا قیامت باقی هستند؛ پس این اسلام نمی‌تواند فراگیر شود؟!

اگرچه رسیدن به یک دیدگاه قطعی نیازمند بررسی‌های فراگیر در این باره است که در پژوهش‌های مفصل می‌با‌یست به دنبال آن بود، ولی در اندازة مختصر در این اثر و با

توجه به آنچه یاد شد در بارة حضور پیروان ادیان در عصر ظهور به نظر می‌رسد در مرحلة پایانی و برپایی حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام بر زمین، جایی برای مشرکان که همانا پیروان ادیان تحریف‌شدة آسمانی است نخواهد ماند. والبته فرض این‌که آنها پای‌بند به دین تحریف‌نشده خواهند بود، نیز فرض غیرقابل قبولی است چراکه حقیقت همة ادیان الهی نوید به دین اسلام که پایان‌بخش همة ادیان است، می‌باشد. و اگر آنها بخواهند به دستورات راستین دین خود عمل کنند باید اسلام بیاورند. ضمن اینکه فرض وجود پیروان حضرت مسیح علیه‌السلام ـ در حالی که خود آن حضرت به مهدی موعود علیه‌السلام اقتدا کرده ـ فرضی ناشدنی می‌نماید. مگر آنکه آن مسیحی موجود در آن زمان، خود را پیرو مسیح دیگری  بداند.

به هر حال برای بود و یا نبود آنها سه فرض تصور می‌شود:

پیش از این در بارة دوره‌های عصر ظهور یادآور شدیم این دوران به سه مرحلة از ظهور تا قیام، از قیام تا حکومت جهانی و مرحلة حکومت تقسیم می‌شود.

با توجه به تقسیم یادشده در دو دیدگاه نخست، بود و نبود پیروان ادیان بررسی می‌شود در حالی که در دیدگاه سوم حضور این پیروان در دو مرحلة نخست اثبات و برای حضور آنان در دوران حکومت عدل جهانی نیازمند دلیل است.

دیدگاه نخست: حضور پیروان

اشاره

دیدگاه نخست: حضور پیروان⁽¹⁾

در این دیدگاه به‌طور عمده با پافشاری بر آزادی و اختیار انسان‌ها و نیز آیاتی که در آن از کینه‌توزی میان یهود و مسیحیت سخن به میان آورده،⁽²⁾حضور پیروان این دو دین را ـ اگر چه اندک ـ پذیرفته‌اند.

روایات اسلامی در این زمینه به سه دسته تقسیم می­شود:

1 . پرداخت جزیه اهل کتاب

در برخی روایات سخن از پرداخت جزیه از طرف اهل کتاب اشاره شده است. که البته به زمان مشخص آن اشاره نشده و این ممکن است مربوط به یک دورة زمانی خاص باشد.

به راستی زمانی که در برخی روایات نقل شده، کسی برای پرداخت زکات شهر به شهر می‌رود و مستمندی پیدا نمی‌کند و زمین گنج‌های خود را برای حضرت مهدی علیه‌السلام بیرون می‌ریزد چه نیازی به اندک جزیه اندک پیروان ادیان؟!

2 . داوری میان اهل کتاب با کتاب آنها

در برخی روایات دیگر نیز اشاره شده که آن حضرت میان یهود و نصارا با کتاب تحریف‌نشدة آنها داوری خواهد کرد. و مهم‌ترین داوری حکم بر بطلان پیروی آنها از کتاب تحریف‌شده و هدایت آنها به پیروی از دین بشارت‌داده شده در کتاب مقدس آنان است.

که البته این هم می‌تواند در دوره‌ای کوتاه صورت پذیرد تا حاکمیت به تثبیت جهانی خود برسد.

3 . شباهت سیرة مهدی  با سیره پیامبر

در روایات فراوانی اشاره شده که روش حضرت مهدی علیه‌السلام چونان روش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است و آن حضرت از اهل کتاب جزیه دریافت می‌کرد.

البته گفتنی است اگرچه سنت خاتم الاوصیا همان سنت خاتم الانبیا است، اما این هرگز بدان معنا نیست که هر آنچه بر حسب شرایط، اقتضاها و موانع در عصر نبوی شکل گرفته در عصر مهدوی نیز شکل خواهد گرفت. اگر در عصر پیامبر به دلیل‌هایی چون امید به هدایت با پیروان ادیان تحریف شده مسالمت‌آمیز برخورد می‌شد دیگر آن شرایط نخواهد بود.

افزون بر آیات و روایات در این دیدگاه از نگاه عقل نیز گفته شده از آنجایی که انسان دارای حق گزینش است و ایمان از روی اجبار اثری ندارد پس در حکومت حضرت می‌تواند پیروان دیگر ادیان باشند.

و البته در محل خود گفته شده همة کسانی که آن زمان ایمان می‌آورند از روی انتخاب و اختیار است.

دیدگاه دوم: عدم حضور پیروان ادیان

اشاره

در این دیدگاه نیز به برخی آیات و روایات اشاره شده است.

1. آیات

در این دیدگاه به آیاتی اشاره شده که پیش از این در بارة جهانی شدن دین اسلام به آنها اشاره شد. و از برخی روایات نیز استفاده می‌شود هرگز مجالی برای حضور پیروان ادیان و بقای آنها بر آموزه‌های شرک‌آلود این ادیان باقی نخواهد ماند.

البته کسی نگوید که آنها دیگر بر آموزه‌های تحریف‌شده باقی نمی‌مانند و به کتاب اصلی خود ایمان می‌آورند که در این صورت به اصلی‌ترین آموزه ( اعتقاد به اسلام به عنوان دین خاتم و پیامبری پیامبر خاتم) می‌بایست پای‌بند شوند که همانا در انجیل بشارت داده شده است.

 امام محمد باقر علیه‌السلام در تأویل آیه «خداوند او را بر همه ادیان چیره می‌گرداند، هر چند مشرکین نخواهند» فرمود: « یَکُونُ أَنْ لَا یَبْقَی أَحَدٌ إِلَّا أَقَرَّ بِمُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌وآله؛⁽¹⁾هیچ کسی نمی‌ماند، جز این‌که اقرار به حضرت محمد می‌کند.»

2. روایات

در این قسمت برخی از روایات ارزشمند که در آنها حضور ادیان نقل شده، بررسی خواهد شد. روایات در این زمینه به پنج دسته تقسیم می­شوند:

دستة اول: روایات برداشته‌شدن جزیه

این دسته از روایات، برخلاف روایات مطرح‌شده در بخش دلایل وجود ادیان، پذیرش جزیه را نفی می­کند و حتی در برخی از روایات برداشته‌شدن جزیه را از اقدامات حضرت مهدی علیه‌السلام در دوران حکومت می­داند؛ البته برخی از روایات دیگر، به‌ویژه در منابع اهل­سنت، این عمل را از اقدامات حضرت عیسی علیه‌السلام می‌دانند.

البته آنگونه که پیش از این اشاره شده، می‌تواند این برداشتن جزیه مربوط به جزیه‌ای باشد که حضرت در مرحلة پیش از حکومت جهانی برای تثبیت حاکمیت قرار داده بود.

دسته دوم: روایات مبارزه با یهود و مسیحی

در این نوع روایات، ائمه علیهم‌السلام بر عدم حضور یهود و نصارا در آخرالزمان را تصریح می­کنند.

 ابن بکیر گفت: از حضرت صادق علیه‌السلام تفسیر این آیه: ((وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)) را پرسیدم؟ حضرت فرمود:

قَالَ أُنْزِلَتْ فِی الْقَائِمِ علیه‌السلام إِذَا خَرَجَ بِالْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ الصَّابِئِینَ وَ الزَّنَادِقَةِ وَ أَهْلِ الرِّدَّةِ وَ الْکُفَّارِ فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا فَعَرَضَ عَلَیْهِمُ الْإِسْلَامَ فَمَنْ أَسْلَمَ طَوْعاً أَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ مَا یُؤْمَرُ بِهِ الْمُسْلِمُ وَ یَجِبُ لِلَّهِ عَلَیْهِ وَ مَنْ لَمْ یُسْلِمْ ضَرَبَ عُنُقَهُ حَتَّی لَا یَبْقَی فِی الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ أَحَدٌ إِلَّا وَحَّدَ اللَّه؛⁽¹⁾این آیه دربارة قائم نازل شده، هنگامی که بر یهود و نصارا و صابئین و مادی‌ها و برگشتگان از اسلام و کفار در شرق و غرب کرة زمین، قیام می‌کند و اسلام را پیشنهاد می‌نماید. هر کس از روی میل پذیرفت، دستور می‌دهد که نماز بخواند و زکات بدهد و آن‌چه هر مسلمانی مأمور به انجام آن است بر وی نیز واجب می‌کند و هرکس مسلمان نشد گردنش را می‌زند، تا آن‌که در شرق و غرب عالم یک نفر خدا نشناس باقی نماند.

دستة سوم: روایات مبارزه با کفار و مشرکین

مسیحیان به خاطر تثلیثشان و یهودیان به خاطر اینکه عزیر را پسر خدا می­دانند، به نوعی مشرک شمرده می‌شوند. در برخی از روایات وجود مشرکین و کفار را درآخرالزمان نفی می­کند.

ابو بصیر گفت: من از حضرت صادق علیه‌السلام تفسیر آیه: «خدا فرستادة خود را با هدایت و دین حق فرستاد، تا بر همه دین‌ها چیره شود، هر چند مشرکین نخواهند» را پرسیدم؟ حضرت فرمود: «به خدا قسم تأویل این آیه هنوز نازل نشده و تحقق نیافت.»

گفتم: قربانت شوم! کدام وقت تأویل این آیه تحقق خواهد یافت؟ حضرت فرمود:

وقتی قائم آل محمد صلی‌الله علیه و آله وسلم ظاهر شود ـ اگر خدای تعالی خواهد ـ.. پس چون قائم بیرون آید، کافر و مشرکی باقی نمی‌ماند، مگر آن‌که خروج آن حضرت را مکروه می‌دارد، تا آن‌که اگر کافری یا مشرکی در میان سنگی باشد، آن سنگ [به سخن درآمده و ] به مؤمن گوید: ای مؤمن! در میان من کافری یا مشرکی جای گرفته و خود را از نظر شما پنهان ساخته؛ پس او را ازمیان ببر! آن مؤمن حرف سنگ را گوش کرده و آن کافر را از میان آن بیرون آورده، بکشد.

محمد بن مسلم می‌گوید: از امام باقر علیه‌السلام دربارة تفسیر آیة شریفه: ((وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ…)) پرسیدم؟ حضرت علیه‌السلام فرمود:

قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ فَقَالَ لَمْ یَجِئْ تَأْوِیلُ هَذِهِ الْآیَةِ بَعْدُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص رَخَّصَ لَهُمْ لِحَاجَتِهِ وَ حَاجَةِ أَصْحَابِهِ فَلَوْ قَدْ جَاءَ تَأْوِیلُهَا لَمْ یَقْبَلْ مِنْهُمْ لَکِنَّهُمْ یُقْتَلُونَ حَتَّی یُوَحَّدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَتَّی لَا یَکُونَ شِرْکٌ؛⁽¹⁾هنوز تأویل این آیه نیامده. همانا رسول خدا صلی‌الله علیه و آله وسلم از سر نیازی که خود و اصحابش داشتند [و ناگزیر بودند با مشرکان و منحرفان بسازند] به آن­ها مهلت دادند و روزی که تأویل این آیه برسد، این مهلت از آن­ها پذیرفته نشود، بلکه کشته شوند تا خدای عزّ و جلّ به یگانگی پرستش شود و شرکی به جای نماند.

افزون بر آنچه یاد شد در برخی آیات از شرک با عنوان ظلم عظیم یاد شده است.⁽²⁾و حکومتی که زمین را پر از عدل خواهد ساخت، چگونه ظلم بزرگ که همانا شرک پیروان اهل کتاب است را برخواهد تافت؟

و نیز در برخی روایات گفته شده حضرت مهدی علیه‌السلام زمین را از دشمنان خداوند که همانا مشرکان و کفار است پاک می‌کند (وَ بِهِ أُطَهِّرُ الْأَرْضَ مِنْ أَعْدَائِی) و این طهارت و پاکیزگی زمین از آلودگی شرک هرگز محقق نمی‌شود تا آنگاه که همة

مشرکان از روی زمین برداشته شوند.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس چهارم: حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام و عدالت

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

مفهوم شناسی عدالت

عدالت در آموزه‌های دینی

عدالت در دولت مهدی موعود علیه‌السلام

راهبردهای عدالت‌گستری مهدوی

گسترة عدالت مهدوی

ـ گسترة انسانی

ـ گسترة جغرافیایی

ـ گسترة مصداقی

آثار و برکات عدالت

پیش‌درآمد

ظهور و قیام جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام به راستی آخرین پرده از مبارزات پیوستة اهل حق و باطل است؛ که این بار همة پیروزی از آن حق است.

مهم‌ترین هدف برپایی حکومت واحد جهانی مهدوی، گسترش یکتاپرستی بر همة گیتی و میان همة انسان‌ها است. و در پدیدآوردن این ویژگی یگانه راه اجرای فراگیر عدالت فردی و اجتماعی در جامعه است. روایات فراوانی پرشدن زمین از عدالت را به عنوان محوری‌ترین سازوکار برای رسیدن به آن هدف مقدس یاد کرده‌اند.

به گونه ای که می‌توان گفت جملة «یملأ الأرضَ قسطاً و عدلا کما ملئت ظلماً و جوراً» که در احادیث فراوانی ذکر شده، هم تواتر لفظی دارد و هم تواتر معنوی. انبوه روایاتی که هم در منابع شیعه و هم اهل سنت آمده می‌تواند ارزش و چگونگی این عدالت‌گستری را بیشتر بنمایاند.

اگر چه در بحث عدالت بیش از هر چیز عدالت اقتصادی به ذهن می‌رسد، ولی به نظر می‌رسد گسترة عدالت بسیار فراتر از امور اقتصادی است و همة عرصه‌های زندگی را زیر پوشش خود می‌گیرد.

در این درس تلاش می‌شود تا به اندازة ممکن به این بحث اساسی اشاره شود و البته چون برخی بحث‌های دیگر همچنان نیازمند بررسی‌های گسترده‌تر و ژرف‌تر است.

در آموزه‌های اسلامی، همچون همة ادیان آسمانی، عدالت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. چه اینکه آن یک نیاز فطری است که در همة انسان‌ها هست؛ در گذر تاریخ آنگاه که بدان توجه شده، جامعه سرشار از نشاط و زندگی شده و آنگاه که ستم

جای آن را گرفت، مردم دچار خمودگی شدند. امام صادق علیه‌السلام، عدالت را از نیازهای ضروری مــردم دانسته می‌فرماید:

« ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ یَحْتَاجُ النَّاسُ طُرّاً إِلَیْهَا الْأَمْنُ وَ الْعَدْلُ وَ الْخِصْب؛⁽¹⁾سه چیز است که همة انسان‌ها به آن نیازمندند: امنیت، عدالت، وسعت و فراوانی.»

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز در ارزش عــدالت می‌فرماید:

عَدْلُ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ سَنَةً قِیَامٌ لَیْلُهَا وَ صِیَامٌ نَهَارُهَا؛⁽²⁾یک ساعت عدالت از هفتاد سال عبادتی که شب‌های آن شب‌زنده‌داری شود و روزهای آن روزه گرفته شود.

مفهوم شناسی عدالت

الف) معنای لغوی

از عدالت تعاریف گوناگونی ارائه شده; از آن جمله است:

ـ راغب اصفهانی در مفردات می‌گوید:

العدالة و المعادلة لفظ یقتضی المساواة ویستعمل باعتبار المضایقة والعدلُ والعِدل یتقاربان… فالعدل هو تقسیطُ علی سواءِ… ؛⁽³⁾عدالت و معادله مقتضی معنای برابری است و به همین جهت همواره در مقایسه میان أشیاء کاربرد دارد وعَدل و عِدل تشابه نزدیکی به یکدیگر دارند. پس عدل همان تقسیم به دو نیم مساوی وهماهنگ است.

ـ ابن منظور نیز عدل را به معنای تساوی میان دو چیز تعریف کرده است:

العَدْل: ما قام فی النفوس أَنه مُسْتقیم، و هو ضِدُّ الجَوْر. و العَدْلُ: الحُکْم بالحق، یقال: هو یَقْضی بالحق و یَعْدِلُ. و العَدْلُ من الناس: المَرْضِیُّ قولُه و حُکْمُه.⁽⁴⁾

ـ شیخ طوسی در معنای آن چنین می‌گوید:

العدالة فی اللغة إن یکون الانسان متعادل الاحوال متساویا;⁽¹⁾عدالت در لغت این است که انسان احوال متساوی و متعادلی داشته باشد.

این تعاریف با وجود اختلاف در الفاظ به یک حقیقت اشاره دارند و آن تقسیم شایسته و رسیدن حق به حق‌دار است.

ب) معنای اصطلاحی

علامة طباطبایی در معنای آن چنین گفته است:

هی اعطاء کل ذی حق من القوی حقه و وضعه فی موضعه الذی ینبغی له;⁽²⁾عدالت این است هر نیرویی هر حقی دارد به حق خود برسد و در جایی که شایسته است قرار گیرد.

برای عدالت در اصطلاح تعریف‌های فراوانی ذکر شده که در این صفحات اندک، مجال بحث همة آنها نیست، از این رو به چهار برداشتی که شهید مطهری در کتاب عدل الهی بیان کرده، بسنده می‌شود:

عدالت در آموزه‌های دینی

الف) در قرآن

در آیات فراوانی از قرآن به مناسبت‌های مختلف به بحث عدالت پرداخته شده است که برخی از این قرار است:

1 . خداوند، قائم به قسط

خداوند خود را «قائم به قسط» خوانده و فرمود: ((شَهِدَ اللهُ أنَّهُ لا إلهَ إِلاّ هُوَ وَالمَلائِکَةُ وَاُولوا العِلْمِ قائِماً بِالقِسْطِ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ العَزیزُ الحَکِیمُ))؛⁽¹⁾خداوند که در کارهایش عدالت را برپا داشته، گواهی داده است که معبودی شایسته پرستش جز او نیست و فرشتگان و دانشمندان نیز بر آن گواهی داده‌اند. ]آری؛[ معبودی شایسته پرستش جز او که شکست ناپذیر و حکیم است، نیست.

2 . عدالت، هدف رسالت

قرآن کریم در بیان اهداف فرستادن پیامبران صلی‌الله‌علیه‌وآله، برپایی قسط و گسترش عدالت در میان مردمان را هدف اصلی آنان بیان کرده است: ((لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالبْبَیِّنَتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَبَ وَالْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنزَلْنَا الْحَدیدَ فیهِ بَْأسُ شَدِید‌ٌ وَ مَنَافِعُ لِلنّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللهُ مَن یَنصُرَهُ، وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إنَّ اللهَ قَویُّ عَزِیزٌ))؛⁽²⁾به راستی [ما] پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا مردم به انصاف برخیزند، و آهن را که در آن برای مردم خطری سخت و سودهایی است، پدید آوردیم، تا خدا معلوم بدارد چه کسی در نهان، او و پیامبرانش را یاری می‌کند. آری، خدا نیرومند شکست ناپذیر است.

3 . پیامبر اسلام، مأمور به قسط

سپس آن را به پیامبرش دستور داد که بگوید: ((قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالقِسط…))؛⁽³⁾بگو: پروردگارم به عدل و داد فرمان داده است….

4 . مؤمنان، مأمور به عدالت

خداوند مؤمنان را نیز به برپایی عدالت و قسط فرا خواند و فرمود: ((یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّامینَ بِالقِسْطِ شُهداءَ للهِِ…))؛⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پیوسته به عدالت قیام کنید و برای خدا گواهی دهید.

در آیه هشتم سوره مائده بر این عدالت پافشاری کرده چنین فرمود:

((یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُونُواْ قَوَّامِینَ لِلَّهِ شهَُدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلایَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْم عَلی أَلاّتَعْدِلُوا إعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ خَبیرٌ بِماتَعْمَلُونَ))؛⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، برای خدا به داد برخیزید [و] به عدالت شهادت دهید، و البتّه نباید دشمنیِ گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید. عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است، و از خدا پروا دارید، که خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

5 . دادگری هنگام داوری

و به مردم سفارش کرده هنگام داوری به عدل داوری کنند آنجا که می‌فرماید: ((وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْل))؛⁽³⁾و چون میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید.

آنچه یاد شد فقط بخشی از آیات در بحث عدالت بود.

ب) در روایات

در سخنان معصومان علیهم‌السلام روایات فراوانی در بارة عدل و عدالت آمده است که نمونه‌ای از آنها چنین است. امام علی علیه‌السلام در باره جایگاه عدل می‌فرماید:

إنَّ العَدلَ میزانُ اللهِ سُبحانه الذی وَضَعَه فی الخَلقِ وَنَصَبَهُ لإقامَةِ الحَقِّ…؛⁽⁴⁾عدالت، ترازوی خدای سبحان است که آن را در میان آفریده‌های خود نهاده و برای برپا داشتن حق، نصب کرده است.

همچنین آن حضرت در پاسخ به اینکه آیا عدل برتر است یا بخشش؟ فرمود:

الْعَدْلُ یَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا وَ الْجُودُ یُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا؛⁽¹⁾عدالت کارها را بدانجا می‌نهد که باید و بخشش آن را از جایش برون نماید. عدالت تدبیر کننده‌ای است به سود همگان، و بخشش به سود خاصگان. پس عدل شریفتر و با فضیلت‌تر است.

البته افزون بر تعبیر عدالت در بسیاری از روایات تعبیر قسط نیز به کار رفته که به بیانی مختصر بسنده می‌شود.

"قسط" بنا به گفتة راغب اصفهانی، به دو معنای مقابل هم به کار رفته است. هم بهرة عادلانه را گویند. (در باب اِفعال) که خداوند فرمود: لِیَجْزِیَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ؛⁽²⁾تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند به عدالت پاداش دهد. و در جایی دیگر فرمود: وَ أَقیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْط؛⁽³⁾و وزن را به انصاف برپا دارید. و هم به معنای جور و گرفتن بهره دیگران آمده، (در باب ثلاثی مجرد) که خداوند فرمود: وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبا؛⁽⁴⁾ولی منحرفان، هیزم جهنّم خواهند بود.⁽⁵⁾

البته میان "عدالت" و "قسط" تفاوت وجود دارد، عدالت به این گفته می‌شود که انسان حق هر کس را بپردازد، و نقطه مقابلش، آن است که ظلم و ستم کند و حقوق افراد را از آنها دریغ دارد، ولی "قسط" مفهومش آن است که حق کسی را به دیگری ندهد، و به تعبیر دیگر" تبعیض" روا ندارد، و نقطه مقابلش آن است که حق کسی را به دیگری دهد.

ولی مفهوم وسیع این دو کلمه مخصوصاً هنگامی که جدا از یکدیگر به کار می‌روند

تقریباً مساوی است و به معنی رعایت اعتدال در همه چیز و همه کار و هر چیز را به جای خویش قرار دادن می‌باشد.

عدالت در دولت مهدی موعود علیه‌السلام

عدالت با این جایگاه بسیار والا و ویژه، شاخصة اصلی حکومت جهانی امام مهدی عجل‌الله‌فرجه است به گونه‌ای که هرگاه سخن از آن دولت کریمه به میان می‌آید به برپایی عدل و قسط نیز اشاره می‌شود. مرحوم کلینی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام چنین نقل می‌کند: … المَهدی… یَملأُ الأرضَ عَدلا وَ قِسْطاً کَما مُلِئَتْ جَوراً و ظُلماً… ؛ مهدی زمین را از عدل و داد پر می‌کند؛ همان گونه که از ظلم و ستم، پر شده است.⁽¹⁾

از امام کاظم علیه‌السلام درباره تأویل این آیه: ((إعلَمُوا أَنَّ اللهَ یُحیی الأَرضَ بَعدَ مَوتِها…))؛⁽²⁾بدانید که خدا زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند؛سوال شد. فرمود:

((یَبْعَثُ اللَّهُ رِجَالًا فَیُحْیُونَ الْعَدْلَ فَتُحْیَا الْأَرْضُ لِإِحْیَاءِ الْعَدْلِ))؛⁽³⁾خداوند بلند مرتبه، مردانی را بر می‌انگیزد تا عدل را احیا کنند؛ چون زمین با احیای عدل، زنده می‌شود.

راهبردهای عدالت‌گستری مهدوی

اشاره

در جامعة مهدوی همة عناصر پدیدآورندة عدالت دست به هم خواهند داد تا نوید پروردگار در برپایی جامعة جهانی بر پایة عدل را شکل دهند؛ عناصری چون: قانون دادگرانه، رهبر عادل، حکومت و کارگزاران عادل و جامعة عادل، که در این صورت عدل جهانی امری قطعی خواهد بود.

اجرای عدالت راهکارهایی دارد که انجام آن‌ها سبب تعادل و از میان رفتن زمینه بی‌عدالتی خواهد شد که برخی از آن‌ها عبارتند از:

افزایش معرفت

یکی از عوامل بی‌عدالتی جهل و نادانی است. در عصر ظهور، آگاهی‌های مردم

افزایش چشم‌گیری خواهد داشت. امام باقر علیه‌السلام در بارة رشد آگاهی جامعه عصر ظهور، می­فرماید:

إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ کَمُلَتْ بِهَا أَحْلَامَهُمْ؛⁽¹⁾آن‌گاه که قائم ما قیام کند، دستش را بر سر بندگان می‌نهد؛ به این وسیله خداوند خردهای آن‌ها را جمع و کامل می‌گرداند.

گسترش انفاق

از مهم‌ترین عوامل بی‌عدالتی فاصلة طبقاتی میان تهیدست و غنی است. انفاق از طرف ثروتمندان نقش مهمی در نزدیک ساختن جامعه به برخورداری همگانی ایفا می‌کند. انفاق، حتی به صورت غیر واجب، به عنوان یک ارزش تلقی شده و پاداش عظیمی برای آن بیان شده است. در دوران حاکمیت حضرت مهدی انفاق مال به اوج خود می‌رسد به گونه‌ای که یکی از اسباب بی‌نیازشدن مردم خواهد بود.

توزیع دادگرانه

 توزیع دادگرانة ثروت، عدالت اقتصادی در عصر ظهور، به معنای تقسیم دادگرانه ثروت میان تمام افراد جامعه است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: شما را بشارت می‌دهم به ظهور مهدی علیه‌السلام در میان امتم برانگیخته می‌شود… آن‌گاه فرمود: «و یقسم المال صحاحا» گفته شد «صحاحاً» چیست؟ فرمود: میان همه مردم با مساوات برخورد خواهد کرد…⁽²⁾.

برداشتن افزون‌خواهی

یکی از صفات ناپسند فزون‌خواهی است. در آموزه‌های اسلامی افزون بر سفارش به قناعت از زیاده‌خواهی نیز مذمت شده است. یکی از راهبردهای حکومت جهانی مهدوی مبارزه با زیاده‌خواهی است.

معاذ بن کثیر گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود:

موسّعٌ علی شیعتنا أن ینفقوا ممّا فی أیدیهم بالمعروف، فاذا قام قائمنا

علیه‌السلام حرّم علی کلّ ذی کنزٍ کنزه حتی یأتیه به فیستعینُ به علی عدوّه و هو قول الله عزّو جلّ فی کتابه: (( وَ الَّذینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فی سَبیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلیمٍ))⁽¹⁾⁽²⁾… و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند، ایشان را از عذابی دردناک خبر ده.

احساس بی‌نیازی در مردم

یکی از سازوکارهای مهم در برپایی عدالت، فروکاستن از آرزوهای مادی و خواسته‌ها‌ی فزاینده دنیوی است که با استغنای روحی انسان‌ها پدید می‌آید. بالارفتن ظرفیت‌های فکری و درونی مردم، توجه به نیازهای اصیل و فطری و ماندگار، پایین‌آوردن سطح خواسته‌های گوناگون و بی‌پایان مادی و غریزی، در اولویت قرار ندادن امور نازل و فانی و… از نشانه‌های غنای روحی و معنوی‌اند. که با رشد خردورزی در عصر ظهور به گونه‌ای کامل پدید خواهد آمد. و به شکل‌گیری هر چه بهتر عدالت کمک می‌کند. پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: « وَ یَجْعَلُ اللَّهُ الْغِنَی فِی قُلُوبِ هَذِهِ الْأُمَّة؛⁽³⁾و خداوند در دل‌های این امت بی‌نیازی قرار می‌دهد.»

گسترة عدالت مهدوی

اشاره

در بارة گسترة عدالت در حکومت جهانی مهدوی اگرچه آنچه بیشتر در روایات به چشم می‌آید گسترة جغرافیایی است، ولی در برخی روایات به همه گروه‌های انسانی و نیز همه مصداق‌های عدالت می‌توان اشاره کرد.

1. گسترة انسانی

عدالت مهدوی هرگز ویژة گروهی خاص از انسان‌ها نخواهد بود، بلکه همة انسان‌ها را (از هر جنس، در هر سن و سال، با هر گویش و در هر منطقة جغرافیایی) در بر خواهد گرفت.حتی در برخی روایات فراگیری عدالت مهدوی دربرگیرنده انسان‌های بدکردار

نیز می‌شود که البته این خود نیازمند تبیین است که مقصود از اجرای عدالت برای بدکاران فراهم کردن زمینه برای هدایت آنهاست و در صورتی که هدایت نشدند برخورد آن حضرت با آنها و یا بهره‌مندی از توزیع عادلانه ثروت که در این باره امام حسین علیه‌السلام فرمود: «إِذَا قَامَ قَائِمُ الْعَدْلِ وَسِعَ عَدْلُهُ الْبَرَّ وَ الْفَاجِر؛⁽¹⁾… آن گاه که برپاکنندة عدل به‌پاخیزد، دادگری‌اش نیکوکار و فاجر رادر بر می‌گیرد.»

2. گسترة جغرافیایی

از روایاتی که درباره روش حکومتی امام مهدی علیه‌السلام بیان شد، به دست می‌آید که در آن عصر، هستی با همة گستردگی‌اش در دایره حاکمیت عدل مهدوی در همة ابعاد حقوقی و سیاسی و فرهنگی و اقتصادی قرار خواهد گرفت و حکومت اسلامی به منطقه خاصی محدود نخواهد شد.

عدالت مهدوی فراگیر است و همة زمین را در برمی‌گیرد. از این نگاه، جامعه مهدوی قابل قیاس با هیچ جامعه‌ای نیست؛ چرا که تصور حکومتی این‌چنین فراگیر نیز در ذهن کسی نمی‌گنجد. حتی حکومت و خلافت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و امام علی علیه‌السلام نیز گستره‌ای این چنین وسیع نداشته‌اند. عدالت‌محوری در همة زمین فقط با نام امام مهدی علیه‌السلام آمیخته است.

3. گسترة مصداقی

اشاره

افزون بر دو گسترة یادشده از برخی روایات به دست می‌آید که عدالت حضرت حوزه‌های گوناگونی را در بر می‌گیرد که برخی از این قرارند:

یک. عدالت  در داوری

پیش از این اشاره شد در برخی آیات قرآن به داوری میان مردم بر پایة عدل فرمان داده شده است.

عدالت قضایی یکی از برنامه‌های اساسی حکومت جهانی حضرت مهدی علیه السلام است که در برخی روایات اشاره شده است.

به خطبه 138 نهج البلاغه، در این خصوص اشاره می‌کنیم. مولا علی علیه‌السلام

می‌فرماید:

فردایی که شما را از آن هیچ شناختی نیست، زمام‌داری حاکمیت پیدا می‌کند که غیر از خاندان حکومت‌های امروزی است؛ اعمال و کارگزاران حکومت‌ها را بر اعمال بدشان کیفر می‌کند.

دو. عدالت در عرصه اقتصاد

اگرچه درروایات به این نوع عدالت فراوان اشاره شده، ولی به نظر می‌رسد عدالت اقتصادی از جهت شأن و رتبه نقش تبعی دارد، اگر چه تا اندازه‌ای می‌تواند زمینه‌ساز عدالت در فرهنگ و آموزش به حساب آید.

 نظام اقتصادی اسلام بر اساس عدالت است، یعنی طوری برنامه‌ریزی شده که حق کسی از میان نرود و هر صاحب حقی بتواند متناسب با کار یا نیازش زندگی راحتی داشته باشد. این عدالت در عرصه‌های زیر تحقق می‌یابد:

الف) عدالت در توزیع: حضرت علی علیه‌السلام در زمان حکومت خود، همة تلاش خود را برای برپایی عدالت اقتصادی و اجتماعی انجام داد و در این زمینه دست به رفتاری زد که شاید هیچکس در طول تاریخ این کار را انجام نداده باشد و آن بازپس‌گیری اموال از ثروتمندان و رساندن آن به دست نیازمندان بود.

ب) عدالت در بهره گیری و مصرف: در اندازه مصرف نیز باید مراعات عدالت بشود و قرآن نیز در این زمینه می‌فرماید: ((کلوا و اشربوا و لاتسرفوا))؛⁽¹⁾هم از نعمت‌های خدا بخورید و بیاشامید و اسراف مـکنید.

سه. عدالت در عرصه سیاست

منظور از عدالت سیاسی این است که طبقه فرمانروا حقوق سیاسی مردم را بپردازد و مردم نیز حقوق طبقه حاکم را، حقوق طبقه حاکم همان فرمان‌برداری است و البته طبق بیان امام علی علیه‌السلام خیرخواهی و تذکر به حاکم در حضور و غیبت، نیز حقی است که حاکم بر مردم دارد. در قرآن خطاب به مومنان آمده است: ((اطیعوالله و اطیعوالرسول و اولی الامر منکم))؛⁽²⁾خداوند را فرمان‌برداری کنید و از رسول و صاحب امرتان فرمان

ببرید. پیرامون حقوق سیاسی مردم نیز می‌توان به آیات مربوط به مشورت و شوری مثل: ((و امرهم شوری بینهم)) و آیات مربوط به امر به معروف و نهی از منکر اشاره کرد: ((کنتم خیر امه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر))؛ نتیجه این که در قرآن عدالت به صورت بسیار گسترده مورد توجه و عنایت واقع شده است.

امام علیه‌السلام کارگزاران ناشایست را بر کنار می‌کند و آنان که سیرت پسندیده دارند بر کار می‌گمارد.

سیرة مدیریتی حضرت در برکناری کارگزاران اداری ـ امراء الجور ـ همانند سیرة امام علی علیه‌السلام در برکناری کسانی است که با مردم عدالت نمی‌ورزیدند.

در جامعه مهدوی، هیچ نیرنگ‌بازی وجود نخواهد داشت و سیرة او رفتاربر پایة عدل و قوانین دادگرانه خواهد بود.

چهار . عدالت در عرصه فرهنگ

یکی از ابعاد عدالت مهدوی، فراهم‌شدن امکان رشد و کمال فرهنگی و آموزشی برای جامعه است. در زمان حضرت، خردها کانونی یگانه می‌یابد و همه به مقتضای توانایی خود از دانش و معرفت خوشه می چینند و حکمت می‌آموزند تا بتوانند آهنگ پرستش و عبودیت و فضائل اخلاقی کنند.

در جامعه مهدوی اگرچه عدالت اقتصادی می‌تواند زمینه‌ساز عدالت فرهنگی باشد، ولی عدالت فرهنگی از شأن بالاتری برخوردار است و اقتصاد و دارایی رنگ حکمت و معنویت به خود می‌گیرد.

آثار و برکات عدالت

اگر نبود، مگر فراهم‌شدن زمینه برای رشد و کمال و رسیدن انسان به قرب آفریدگار در پرتو برپایی حکومت عدل جهانی، انسان از برپایی این عدل گسترده بیشترین بهره را برده است.

البته احادیثی در دست است که به برخی از برکات برپایی عدالت اشاره شده است. یکی از این آثار، رفاه اقتصادی در دوران ظهور است به گونه‌ای که پس از اصل عدالت دومین موضوعی است که در آن دوران در جامعه پدید می‌آید. و این هر دو با یکدیگر

پیوندی ناگسستنی دارند، زیرا که اجرای دقیق عدالت برای از بین‌بردن روابط ستمگرانه است.

امام باقر علیه‌السلام به نقل از امیر مؤمنان و نیز امام صادق علیهم السلام در این باره می‌فرمایند:

إِنَّ النَّاسَ یَسْتَغْنُونَ إِذَا عُدِلَ بَیْنَهُمْ وَ تُنْزِلُ السَّمَاءُ رِزْقَهَا وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی؛⁽¹⁾… مردمان بی نیاز می‌شوند آنگاه که عدالت میانشان حاکم باشد و آسمان روزی‌اش را فرو می‌ریزد و زمین برکت‌هایش را بیرون می‌ریزد با خواست پروردگار متعال.

امام ششم همچنین فرمود:

إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً مِنْ صُنُوفِ الْأَمْوَالِ إِلَّا وَ قَدْ قَسَمَهُ وَ أَعْطَی کُلَّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ الْخَاصَّةَ وَ الْعَامَّةَ وَ الْفُقَرَاءَ وَ الْمَسَاکِینَ وَ کُلَّ صِنْفٍ مِنْ صُنُوفِ النَّاسِ فَقَالَ لَوْ عُدِلَ فِی النَّاسِ لَاسْتَغْنَوْا؛⁽²⁾خداوند همة ثروت‌ها را میان مردم قسمت کرده است، و به هر کس حقش را داده است: کارگزاران و تودة مردم و بینوایان و تهیدستان و هر گروهی از گروه‌های مردم. سپس امام گفت: اگر عدالت برقرار شده بود همة مردم بی نیاز شده بودند.

بنابراین می‌توان رفاه و آسایش همگانی را یکی از برکات عدل جهانی مهدوی دانست. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

إِذَا قَامَ الْقَائِمُ حَکَمَ بِالْعَدْلِ وَ ارْتَفَعَ فِی أَیَّامِهِ الْجَوْرُ وَ أَمِنَتْ بِهِ السُّبُلُ وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ بَرَکَاتِهَا وَ رَدَّ کُلَّ حَقٍّ إِلَی أَهْلِه؛⁽³⁾وقتی که قائم ما قیام کند، داوری را بر پایة عدالت قرار می‌دهد و ظلم و جور در دوران او برچیده می‌شود و جاده‌ها در پرتو وجودش امن و امان می‌گردد و زمین برکاتش را بیرون می‌سازد و هر حقی به صاحبش می‌رسد.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس پنجم: نظام امنیتی حکومت امام مهدی علیه‌السلام

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

امنیت:

از نگاه لغت

از نگاه اصطلاح

 ـ در قرآن

 ـ در روایات

نقش امام در تأمین امنیت

حکومت مهدوی و امنیت

گسترة امنیت در حکومت مهدوی

پیش‌درآمد

امنیت، مهم­ترین نیاز هر جامعه در هر زمان و انتظار نخست انسان­ها از حکومت­ها است؛ که ابعاد گوناگون و گسترده­ای را به خود اختصاص داده است. تأثیرپذیری امنیت از فرهنگ، اقتصاد، و جمعیت و تأثیرگذاری آن بر همة زندگی انسانی، به آن نقشی حیاتی داده است.

از این رو یکی از پایه‌های بنیادین و ریشه­ای در برپایی حکومت و ابعاد آن، امنیت، چه امنیت فردی و چه اجتماعی به عنوان سنگ زیربنای زندگی فرد و جامعه است و پیش‌شرط هرگونه رشد، رفاه و ارتقای مادی و معنوی به شمار می­آید

حکومت جهانی و عدالت‌گستر حضرت مهدی علیه‌السلام نیز از این قاعده بیرون نیست و در این حکومت جهانی برای رسیدن به آرمان بزرگ شایستگان و فرجام سعادت‌بخش زندگی، فراهم‌شدن امنیت فراگیر، از ارزش ویژه  و والایی برخوردار است.

در این درس تلاش شده تا به ابعاد و چگونگی این برقراری اشاره شده، پیوند امنیت با دیگر مؤلفه­های این حکومت فراگیر تبیین شود.

 یکی از ویژگی‌های جامعة بشری از آغاز تا کنون ناامنی، اضطراب و نگرانی بوده و هست. این نگرانی و ناامنی همواره چهره‌های گوناگونی به خود گرفته است. زمانی در ساده‌ترین صورت از درندگان و حیوانات وحشی بود که با پناه‌بردن به غارها و یا ساخت پناهگاه به امنیت می‌رسید و زمانی در پیچیده‌ترین نوع خود و آنهم ترس از هم‌نوع خود، یعنی دیگر انسان‌ها بوده و است که جلوگیری از آن بسی دشوار‌تر و گاهی ناشدنی می‌نماید. و البته این نگرانی در نوع دوم رفته رفته گسترده‌تر شده، می‌رود تا بر همة

انسان‌ها و همة شئون زندگی آنها چیره شود. به گونه‌ای که امروزه ناامنی جزئی از زندگی همة انسان‌ها شده است.

این نیاز اساسی به امنیت در آموزه‌های اسلامی فراوان مورد توجه و اهتمام قرار گرفته است. ولی پیش از هر سخن به معناشناسی این واژه اشاره کنیم.

امنیت

از نگاه لغت

ریشة لغوی این واژه از کلمة «امن»، و با مشتقاتی چونان: «ایمان»، «ایمنی» و «استیمان» به کار برده می‌شود. و در لغت فارسی به ایمن‌شدن، درامان­بودن و بی­بیمی،⁽¹⁾اطمینان­خاطریافتن و برطرف­شدن ترس و بیم،⁽²⁾معنا شده است. و در زبان عربی به معانی پرشماری آمده است.

راغب در کتاب مفردات امن و امنیت را در اصل به معنای آرامش نفس و از میان‌رفتن ترس دانسته،⁽³⁾فیومی در المصباح المنیر با ذکر نمونه "أمن زید الأسد أمنا" معنای امنیت را آرامش و از بین‌رفتن ترس یاد کرده است. آنگاه این واژه را هم از نظر وزن و هم از نظر معنا همانند "سَلِمَ" دانسته است.⁽⁴⁾

با توجه به معانی لغوی می­توان گفت "امن" در بر دارندة دو جهت ایجابی و سلبی می‌شود. ایجاب در آنجا که سخن از اطمینان، آرامش فکری و روحی است و سلب در آنجا که نبود ترس، دلهره و نگرانی مقصود است.

از نگاه اصطلاح

اشاره

برای به دست­آوردن معنای اصطلاحی امنیت به دو منبع بنیادین قرآن و سنت نگاه می‌کنیم:

الف) از نگاه قرآن

پیش‌تر اشاره شد امنیت از پدیده‌های پایه‌ای است که در همة ابعاد زندگی فردی و گروهی انسان به گونه‌ای تأثیرگذار و مورد نیاز است. از این رو آموزه­های قرآن ـ بدان سبب که پاسخ­گوی نیازهای حقیقی انسان­ها است ـ به آن به‌طور شایسته­ای پافشاری کرده است.

اگر چه صورت فارسی و عربی این کلمه با واژة «امنیت» و «امنیة» در متون اسلامی به چشم نمی­خورد، ولی واژه­های مشتق از این ریشه به فراوانی به کار رفته است.

در مجموع از ریشه یا کلمه «امن»، 62 کلمه مشتق شده است و نزدیک 879 بار در قرآن به کار رفته است.⁽¹⁾پیوند تنگاتنگ و ناگسستنی این واژه با کلمه‌های اسلام، ایمان و مؤمن گویای ارزش فراوان مفهوم آن است. مفهومی که افزون بر آیات قرآن و روایات معصومان علیهم‌السلام، به فراوانی در سخنان اندیشمندان اسلامی و شیعی به چشم می­خورد.

یادآوری این نکته بایسته است که کلمه «الامن» در مجموع سه بار: در سوره‌های انعام، آیات 81 و 82 و نساء آیه 83 به کار رفته است. کلمه «اَمناً» دو بار: یکی در سوره بقره، آیه 125 و دیگری در سوره نور، آیه 55 به کار رفته است. هم‌چنین واژه «اَمنَةً» دو بار: در سوره‌های آل عمران، آیه 154 و انفال، آیه 11 به کار رفته است.

در آیات قرآن، سخنان فراوانی در ارزش و جایگاه ارزنده امنیت در زندگی فردی و اجتماعی انسان وارد شده است. که به نمونه‌هایی از آن‌ها اشاره می‌شود:

((وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ… وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنا…))؛⁽²⁾خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد… و بیمشان را به ایمنی مبدل گرداند،

[تا] مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نگردانند، و هر کس پس از آن به کفر گراید آنانند که نافرمانند.

بدین گونه، خداوند به مؤمنان که کارهای شایسته می‌کنند و به یاری خداوند، حکومت جهانی عدل‌محور را پدید خواهند آورد، نوید امنیت و آرامش و از بین‌رفتن همة اسباب ترس و وحشت را داده است.

 پدیدة امنیت چنان بزرگ است که پروردگار به سبب آن بر انسان­ها منت نهاد و خویش را شایستة سپاس و بندگی دانست.⁽⁴⁾و نیز خداوند هستی به همین سرزمین دارای‌امنیت، برای بیان چگونگی آفرینش انسان سوگند خورده است.⁽⁵⁾

امن‌دانستن خانة کعبه به دست خداوند بزرگ در حقیقت بیانگر جایگاه ارزندة امنیت است که این بنای مقدس با آن توصیف شده است. این ویژگی کعبه در آیات فراوانی یاد شده است. هم‌چنان‌که در سوره تین شهر مکه به «بلد امین» وصف شده است.

فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ))؛⁽¹⁾و خدا شهری را مثل زده است که امن و امان بود [و] روزیش از هر سو فراوان می‌رسید، پس [ساکنانش] نعمتهای خدا را ناسپاسی کردند، و خدا هم به سزای آنچه انجام می‌دادند، طعم گرسنگی و هراس را به [مردم] آن چشانید.

این نشانگر آن است که نعمت امنیت پایة همة نعمت‌ها است؛ چرا که هر گاه امنیت از میان برود، دیگر مواهب مادی و معنوی نیز به خطر خواهد افتاد. در یک گسترة ناامن، نه بندگی خداوند شدنی است، نه زندگی همراه با سربلندی و آسودگی فکر و نه تلاش و کوشش و جهاد برای پیشبرد هدف‌های اجتماعی.⁽³⁾

بنابراین در فرهنگ قرآنی امنیت یک مفهوم گسترده، همگن و ژرف دارد و همة ابعاد زندگی و حوزه‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را در بر می‌گیرد.

ب) از نگاه روایات

روایات معصومان علیهم‌السلام همانند قرآن بیان­گر این نکتة مهم است که هرگونه امنیتی، در ایمان و باورهای معنوی و الهی ریشه دارد و هر گونه ناامنی در هر عرصه‌ای، ناگزیر ریشه‌اش به بی‌ایمانی و صفاتی مانند شرک، کفر، ظلم، استکبار و… برمی‌گردد.

پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله وسلم می‌فرماید: « نِعْمَتَانِ مَکْفُورَتَانِ الْأَمْنُ وَ الْعَافِیَةُ؛⁽⁴⁾دو نعمتند که قدر آنها شناخته نمی­شود و کفران می­گردند: امنیت و تندرستی.»

امام صادق علیه‌السلام زندگی بدون امنیت را ناقص و ناگوار شمرده و در این راستا فرموده است:

خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ لَمْ یَزَلْ نَاقِصَ الْعَیْشِ زَائِلَ الْعَقْلِ مَشْغُولَ

الْقَلْبِ فَأَوَّلُهَا صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ الثَّانِیَةُ الْأَمْنُ و… ؛⁽¹⁾پنج ویژگیست که اگر هریک از آنها از دست رود زندگی ناگوار، به‌دور از خردورزی و در دل‌مشغولی است پس نخست آنها صحت تن و دیگر امنیت و….

در روایتی، از امنیت در کنار عدالت و فراوانی، به عنوان سه نیاز بنیادین مردم یاد شده است:

«ثلاثة اشیاء یَحْتَاجُ النَّاسُ طُرّاً إِلَیْهَا الْأَمْنُ وَ الْعَدْلُ وَ…؛⁽²⁾سه چیز است که همگان بدان نیازمندند امنیت، عدل و….»

امیر مؤمنان علیه‌السلام در بحث از اهداف برتر حکومت، یکی از دلیل‌های پذیرش حکومت را فراهم‌کردن امنیت برای بندگان و پشتیبانی از آن‌ها می‌شمارد. نیز حضرت در بیان نقش و جایگاه امنیت می‌فرماید: « رفاهیة العیش فی الأمن؛⁽³⁾لا نعمة أهنأ من الأمن؛⁽⁴⁾رفاه زندگی در امنیت است و هیچ نعمتی گواراتر از امنیت نیست.»

ارزش امنیت در جامعه مسلمین به اندازه‌ای است که نخستین وظیفة مسلمین در رودررویی با یکدیگر آشکارکردن این مطلب به فرد روبه‌رو است. در این راستا ابتدایی‌ترین راه، گفتن "سلام" است.

زمینه‌های ترس، دلهره و ناامنی

عوامل فراوانی سبب ناامنی می‌شوند که برخی از مهم‌ترین آنها از این قرارند:

که البته همة این عوامل و مانند آن در حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام ریشه‌کن خواهد شد و ناامنی‌ها به امنیت خواهد رسید.

نقش امام در امنیت روانی و معنوی

نقش معصوم علیه‌السلام در دو بُعد تکوین و تشریع، سبب فراهم‌شدن امنیت می‌شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در حدیثی می‌فرماید:

أَلَا إِنَّ أَهْلَ بَیْتِی أَمَانٌ لَکُمْ فَأَحِبُّوهُمْ بِحُبِّی وَ تَمَسَّکُوا بِهِمْ لَنْ تَضِلُّوا؛⁽¹⁾آگاه باشید! به درستی اهل بیت من مایه امنیت برای شما هستند، پس همانطور که مرا دوست دارید آنها را نیز دوست بدارید و در نتیجه هرگز گمراه نخواهید شد.

در حدیث دیگری ایشان می‌فرماید: « وَ أَهْلُ بَیْتِی أَمَانٌ لِأُمَّتِی مِنَ الضَّلَالَةِ فِی أَدْیَانِهِم؛⁽²⁾و اهل بیت من امان امتم از گمراهی و ضلالت هستند.» حضور اهل بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به خودی خود در فراهم‌کردن امنیت و رهائی از گمراهی در دین مهم و بنیادین است. و در سخنی دیگر این ویژه امت‌بودن به یک امنیت فراگیر و جهانی ذکر شده است که فرمود: «أَهْلُ بَیْتِی أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْض…؛ ⁽³⁾اهل بیت من مایة امنیت برای اهل زمین هستند.»

در روایتی نیز حضرت مهدی علیه‌السلام از خود به عنوان مایة امنیت زمین و اهل آن یاد کرده است آنجا که می‌فرماید:

« وَ إِنِّی أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ کَمَا أَنَّ النُّجُومَ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ؛⁽⁴⁾همانا من مایة امنیتم برای اهل زمین آن‌گونه که ستارگان مایة امنیت برای آسمانیانند.»

البته این برکت حضور امام علیه‌السلام به دو گونه است: نخست نفس وجود امام در

نظام آفرینش است که روایات پرشمار و معروفی است مبنی بر اینکه نبود حجت سبب فرو بردن زمین اهلش را می‌شود، که این همه ناامنی برای زمین و اهل آن است و دیگر اینکه امام با به دست‌گرفتن زمام امور سبب سروسامان کارها و عدالت می‌شود که نتیجة آن امنیت خواهد شد.

حکومت مهدوی و امنیت

در حوزة مباحث مهدویت امنیت یکی از مهم‌ترین و پایه‌ای‌ترین ویژگی­های حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام است به گونه­ای که در آیات و روایات فراوانی از آن به عنوان رکن بنیادین حاکمیت حضرت یاد شده است.

این آرمان و هدف به گونه‌ای دارای ارزش است که همة اهداف و برنامه‌های منجی قائم با آن پیوند و بستگی دارد، و در صورت پدیدارشدن "امنیت" است که اهداف اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، فکری و اخلاقی در سطح گسترده جامه عمل به خود می‌پوشند.

در حقیقت پیوند میان عدالت و امنیت پیوندی دو سویه است؛ امنیت کمک می‌کند تا راه برای اجرای عدالت هموار شود و در جامعة بر پایة عدالت، امنیت را به ارمغان می‌آورد.

البته ارزش امنیت آنگاه به روشنی دریافت می‌شود که بدانیم جامعة انسانی پیش از آن و در آستانة آن انقلاب بزرگ در نهایت ناامنی زندگی می‌گذراند. زندگی پرهرج و مرجی که حیات انسانی را از بنیان تهدید می‌کند. که در حکومت جهانی آن حضرت به امنیت دگرگون خواهد شد.

حقیقت این امنیت بنابر آیه 55 سورة نور، این‌گونه است که چون پارسایان، به رهبری امام عصر علیه‌السلام خلیفة خدا شوند و دین حاکم گردد. بنا به نوید الهی، امنیت جای ترس را می‌گیرد و بندگان خدا به خشنودی و خوشبختی حقیقی دست خواهند یافت. و این به برکت حضور و ظهور واپسین حجت الهی بر زمین است.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در روایتی به شکل گسترده فراوانی ناامنی و بی‌عدالتی پیش از ظهور را چنین بیان فرموده است:

مِنَّا مَهْدِیُ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِذَا صَارَتِ الدُّنْیَا هَرْجاً وَ مَرْجاً وَ تَظَاهَرَتِ الْفِتَنُ وَ

تَقَطَّعَتِ السُّبُلُ وَ أَغَارَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ فَلَا کَبِیرٌ یَرْحَمُ صَغِیراً وَ لَا صَغِیرٌ یُوَقِّرُ کَبِیراً فَیَبْعَثُ اللَّهُ عِنْدَ ذَلِکَ مَهْدِیَّنَا التَّاسِعَ مِنْ صُلْبِ الْحُسَیْنِ یَفْتَحُ حُصُونَ الضَّلَالَةِ وَ قُلُوباً غُفْلًا یَقُومُ فِی الدِّینِ فِی آخِرِ الزَّمَانِ کَمَا قُمْتُ بِهِ فِی أَوَّلِ الزَّمَانِ وَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً؛⁽¹⁾مهدی این امت از ماست. هنگامی در دنیا هرج و مرج شده و آشوب‌ها آشکار شود و راه‌ها مورد راهزنی قرار گرفته و بعضی از مردم به بعض دیگر تهاجم کنند و بزرگ به کوچک رحم نکند و کوچک‌تر احترام بزرگ‌تر را نگه ندارد، در چنین زمانی مهدی ما که نهمین امام از صلب حسین است؛ برج و باروهای گمراهی و قلب‌های قفل شده را فتح می‌کند و در آخرالزمان به‌خاطر دین قیام می‌کند؛ همان گونه که من در اول زمان، بدین قیام مبادرت کردم. او زمینی را که از جور پر شده، از عدل و داد، پر و سرشار می‌سازد.

امام علی علیه‌السلام دربارة عدل‌گستری و امنیت در عصر ظهور می‌فرمایند: اگر به تحقیق، قائم ما به پا خیزد، به سبب ولایت و عدالت او، آسمان آن‌چنان که باید، می‌بارد و زمین نیز رستنی‌هایش را بیرون می‌دهد و کینه از دل‌های بندگان زدوده می‌شود و میان دد و دام آشتی برقرار می‌شود؛ به گونه‌ای که یک زن میان عراق و شام پیاده خواهد رفت و آسیبی نخواهد دید و هر جا قدم می‌گذارد، همه سبزه و رستنی است و بر روی سرش زینت‌هایش را گذارده و نه ددی او را آزار دهد و نه بترساند. ⁽²⁾

گسترة امنیت در حکومت مهدوی

اشاره

امنیت در دوران حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام در دو گسترة زندگی راه خواهد یافت: فردی و اجتماعی.

یک . امنیت فردی

اگر چه آنگاه که سخن از امنیت به میان می‌آید بیشتر امنیت گروهی و اجتماعی به ذهن می‌آید، ولی هرگز نباید سبب شود تا از امنیت فردی غفلت شود. چرا که گاهی انسان بدون اینکه دیگر انسان‌های جامعه نقشی داشته باشند احساس ناامنی و اضطراب

می‌کند. و در حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام برخی ویژگی‌ها سبب می‌شود در حوزة فردی نیز انسان‌ها احساس امنیت کنند.

امنیت فردی را باید در ایمان راستین و حقیقی و آرامش روحی و اطمینان و طمانینه نفس و یاد خداوند متعال جست‌وجو کرد که "الا بذکرالله تطمئن القلوب" .

یکی از این ویژگی‌های رشد ایمان و باور انسان‌ها به خداوند است که سبب می‌شود مردمان به امنیت خاطر برسند. از طرفی اخلاق الهی نیز نشانة ایمنی انسان مؤمن از وسوسه‌های شیطانی و غفلت است، چنانکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برای تکمیل مکارم اخلاق مبعوث شدند: «انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق. »

پس در حکومت مهدوی نیز مردم از اخلاق ناب محمدی به صورت کامل به برکت حضور ظاهری امام عصر بهره می‌برند و از آسیب‌های روحی و روانی ناشی از اخلاق ناشایست ایمن هستند.

سلامتی جسمی و ایمنی از آفات و بیماری‌ها به طور عمده از شاخصه‌های امنیت فردی در حکومت مهدوی علیه‌السلام به شمار می‌آید که در روایاتی به آن اشاره شده است که: هنگامی که حضرت قائم قیام کند، خداوند بیماری‌ها را از مومنان دور می‌سازد و تندرستی را به آنان باز می‌گرداند.

بدیهی است که در حکومتی که مردمش از لحاظ آسیب‌های روحی و روانی در امان باشند، سلامت و توان جسمانی وجود دارد و وقتی دغدغه‌های زندگی مادی و آزار و ظلم و ستم نباشد آرامش و امنیت روحی به دست می‌آید و به همراه آن سلامت جسمانی دوام می‌یابد.

دو . امنیت اجتماعی

اشاره

افزون بر امنیت فردی که یادشد، مردم در امنیت اجتماعی فراگیر نیز به سر خواهند برد و البته گسترة این امنیت عرصه‌های فراوانی را در بر می‌گیرد؛ مانند:

1. امنیت عقیدتی ـ فرهنگی

آموزش عمومی و فراگیری و کمال دانش که در این بخش نقش عمده‌ای دارد از سویی و باورهای راستین و گسترش آن در حکومت مهدوی و نابودی شرک و انگیزه‌های منافقانه و نیز پرورش دل‌ها و خردها و تکامل آنها و نیز اخلاق کمال‌یافته در

میان مردمان، از سوی دیگر، ترسیمی زیبا از اوضاع فرهنگی ـ عقیدتی اجتماع مهدوی در نگاه‌ها قرار می‌دهد.

فرهنگ قرآنی حاکم بر جامعه مهدوی که دارای زوایای پرشمار و آستانه‌ای بلند است تا بدانجا می‌رسد که همگان بر پایة آموزه‌های آن زندگی خواهند کرد. فرهنگ محبت و دوستی میان جامعة مهدوی در راستای حکومت آموزه‌های قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه وآله میان انسان‌ها رواج می‌یابد. امام صادق علیه‌السلام در این باره می‌فرماید: سبحان الله! آیا دوست ندارید که خداوند حق و عدل را در همه شهرها آشکار کند و همه را با یک کلمه جمع کند و میان دل‌های گوناگون پیوند اندازد و در هیچ زمینی نافرمانی خدا نکنند و دستورات خدا در میان بندگان اجرا گردد و حق به اهلش برگردد، کمال حق ظاهر شود به گونه‌ای که هیچ چیز از حق به سبب ترس از هیچ آفریده‌ای پنهان نشود و یا مخفی انجام داده نشود.⁽¹⁾

بدبینی و جهل و ناامنی بلائی خطرناک است که در حکومت مهدوی تبدیل به احساس امنیت و محبت در کنار یکدیگر می‌شود.

2. امنیت اقتصادی

در حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام بر خلاف پندار برخی که رفاه همگانی را منحصر در امدادهای الهی می‌دانند تلاش همگانی صورت می‌پذیرد. آنها بر پایة دستور العمل‌ها و مقررات پی‌ریزی شده بر پایة آموزه‌های اسلام تولید را به حد کفایت می‌رسانند و ثروت به طور دادگرانه توزیع می‌شود تا مردم به سطحی از رفاه عمومی برسند که احساس بی‌نیازی کنند.

بی‌گمان کمال خردورزی نیز در این عرصه به یاری آمده روحیة افزون‌خواهی و اسراف را از میان خواهد برد که نقشی کلیدی در این عرصه خواهد داشت. بنابراین در آن روزگار زراندوزی و ذخیرة ثروت به هر صورت ممکن حتی در مراکز نگه‌داری

اموال منتفی خواهد بود؛ چرا که همة اسبابی که امروزه سبب این اقدام می‌شود برطرف خواهد شد.

3. امنیت داوری

در حکومت مهدوی امنیت داوری و دادرسی برای مردمان به همة ابعاد آن فراهم خواهد بود و ریشة آن عدالت جامع و فراگیر حاکم بر آن جامعه است و لذا به واسطة امنیت قضایی حدود الهی برپاداشته می‌شود، امام علی علیه‌السلام فرمود:

یَظْهَرُ عِنْدَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ یُطَهِّرُ الْأَرْضَ وَ یَضَعُ مِیزَانَ الْعَدْلِ فَلَا یَظْلِمُ أَحَدٌ أَحَدا؛⁽¹⁾نزدیک رکن و مقام ظهور می‌کند و زمین را پاک می‌کند و ترازوی عدل می‌نهد پس هیچ کس دیگری را ستم نمی‌کند.

و البته در این باره روایات فراوانی نقل شده است که می‌بایست به منابع مفصل مراجعه کرد.

هم‌زیستی مسالمت‌آمیز

اشاره

همة ویژگی‌های حکومت عدل جهانی مهدوی سبب می‌شود تا انسان‌ها به بهترین وجه ممکن به صورت همدل و همزبان با هم زندگی کنند.

اگرچه در برخی روایات که نیازمند درنگ‌های جدّی است سخن از زیست برخی حیوانات وحشی در کنار همدیگر است که ضمن عدم اعتبار لازم این روایات و نقل بیشتر آنها از منابع اهل سنت و برخی اسرائیلیات، توجه به این نکته بایسته است که هرگز چنین ارتباطی میان حیوانات مصداق ظلم نیست تا در حکومت مهدوی اقتضای عدل آن را منتفی سازد.

از آنجایی که نظام اکنون آفرینش، نظام احسن است؛ این دگرگونی چندان وجهی ندارد، ضمن اینکه در برخی روایات سخن از معدود حیوانات درنده برده شده است؛ این در حالی است که میلیاردها گونة حیوانی و جانوری در دریا و خشکی است که بقای آنها به خوردن انواع دیگر بستگی دارد.

افزون بر همة اینها در برخی روایات از بهره‌مندی انسان در آن دوران از گوشت لذیذ پرندگان و چرندگان و ماهیان سخن به میان آمده است که اگر بناباشد کشتن حیوانات

مصداق بی‌عدالتی باشد این موارد را نیز شامل می‌شود.

سوگمندانه امروزه بدون درنگ در این گونه سخنان و توجه به منابع اصلی به‌دور از هرگونه تحلیلی و القای این گونه سخنان بحث‌های فراوانی را به دنبال داشته است.

سخن آخر

در پرتو فراگیرشدن امنیت به صورت کامل است که گسترش عمران و آبادانی سرزمین‌ها و به دنبال آن پدیدآمدن رفاه عمومی، گسترش و تعمیق صفا و صمیمیّت و برقراری پیوند دوستی خالصانه دست خواهد داد. گویی در پایان عمر دنیا جلوه‌ای از زندگی دل انگیز بهشتی که در سرای آخرت نصیب پارسایان خواهد شد، در این جهان به نمایش گذاشته می‌شود.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس ششم:   نظام سیاسی حکومت امام مهدی علیه‌السلام (1)

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

یک. مشروعیت

مفهوم شناسی

تفاوت مشروعیت در عرف سیاسی با مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام

انواع مشروعیت الهی

دو. مقبولیت (پذیرش مردم)

امام مهدی علیه‌السلام، مشروعیت الهی، مقبولیت مردمی

پذیرش حاکمیت، اجابت درخواست مردم

نقش مدیریتی مردم (کارگزاران حکومت)

پیش‌درآمد

حکومت جهانی حضرت مهدی موعود علیه‌السلام بر پایة بهره‌مندی آگاهانه، خردمندانه و خداپرستانه از همة منابع موجود و ظرفیت‌های ممکن در کرة زمین در راستای رشد و تعالی انسان‌ها است. از جمله برجسته‌ترین ظرفیت‌ها، تودة مردم است که در آن انقلاب جهانی نقشی کلیدی دارد. از این رو مردم پس از رهبری این قیام جهانی، در شکل‌دهی به نظام سیاسی آن حکومت جهانی، جایگاه بس ویژه‌ای دارند.

این جایگاه و نقش، افزون بر آیات قرآن در برخی روایات نیز اشاره شده است که تلاش می‌شود در این درس به صورت کوتاه و گذرا بدان پرداخته شود.

شیعه بر این باور روشن است که اگرچه مشروعیت پیشوایان معصوم علیهم‌السلام در گرو گزینش الهی است، ولی پذیرش مردم رکنی اساسی برای اقدام ظاهری امام برای برپایی حکومت است که نبود آن سبب می‌شود تا امام از هرگونه تلاش برای گرفتن زمام امور حاکمیت دوری کند. از این رو دو عنوان "مشروعیت" و "مقبولیت" در بحث ارتباط مردم با حاکمیت معصوم علیه‌السلام دارای ارزش است.

یک. مشروعیت

اشاره

«مشروعیت» از کهن‌ترین، پایه‌ای‌ترین و مهمترین مباحث فلسفه سیاسی و از بنیادی‌ترین و ریشه‌دارترین مسائل مربوط به حکومت و دولت در گذر تاریخ زندگی اجتماعی بشر بوده و هست. چرا که بیشترین مسائل سیاسی، اجتماعی و حکومتی بر این شالوده استوار بوده و ناهمگونی دیدگاه­های اندیشه‌وران علوم سیاسی نیز از این موضوع سرچشمه می‌گیرد. افزون بر این، تقسیم‌بندی حکومت­ها نیز با این مسأله رابطه تنگاتنگ

و ناگسستنی دارد. در حقیقت بررسی­های مربوط به مشروعیت در پاسخ به این پرسش­ اساسی است که: چه حکومتی مشروع است؟.

مفهوم شناسی

الف) از نگاه لغت

در لغت فارسی، واژة «مشروعیت» مصدر جعلی(مصدر صناعی= ساختگی) از ریشة (ش­ر­ع) است. و برای فهم آن باید به واژه‌های «مشروع» و «مشروعه» رجوع نماییم:

«مشروع (اسم مفعول) یعنی آنچه موافق شرع باشد، چیزی که طبق شرع جایز باشد.»⁽¹⁾

«مشروعه (اسم مفعول) مؤنث مشروع، یعنی حکومت مشروعه (سیاسی) حکومتی که منطبق بر قوانین شرع (اسلام) باشد.»⁽²⁾

و در لغت عربی، برابر آن واژة «شرعیّت» است. در متون دینی و قرآن، «شرع» به معنی نشان‌دادن و ترسیم راه روشن، اعم از مادّی و معنوی به کار برده شده است. اگر این راه توسط خداوند ترسیم شده باشد، «حق» است و اگر از سوی شیاطین جنّی و انسی ترسیم شده باشد، باطل است.⁽³⁾شرعی یعنی آنچه مطابق احکام و دستورات خداوند باشد.

ب) از نگاه اصطلاح

ولی در اصطلاح، در حوزه اندیشة سیاسی، واژة «مشروعیت»،⁽⁴⁾به گونه­های مختلفی تعریف شده است. اگرچه همة آن‌ها به نوعی به فرمان‌برداری مردم از زمامداران بر مردم باز می‌گردد. ولی در اینجا مقصود مطابقت با موازین و آموزه‌های شریعت اسلام است؛ یعنی حکومت و حاکمی مشروع است که پایگاه دینی داشته باشد. بر این پایه، حکومتی

که پای­بند به موازین شرعی و الهی باشد، حقّانیت دارد.⁽¹⁾

در حکومت اسلامی گرچه وارستگی رهبر، مدیران و کارگزاران، بر اطاعت پذیری، علاقه و خشنودی مردم تأثیر روان‌شناختی دارد، ولی این نکته از حقّانیت حاکم و حکومت به‌طور کامل جدا است.

بنابراین از دیدگاه سیاسی اسلام، اگر حکومت یا حاکمی همة اسباب خشنودی مردم را فراهم کند، ولی هماهنگ موازین شریعت رفتار ننماید، مشروعیت دینی پیدا نمی‌کند و در برابر، حکومت و حاکمی که آموزه‌های دینی را رعایت کند و به احکام الهی پای­بند باشد، همچنان که مشروعیت دینی دارد، باید اسباب خشنودی بیشتر مردم و حقوق طبیعی و شرعی ملّت را نیز برآورده کند. در این صورت است که دینداران به سبب باور و پای­بندی­اشان به شریعت، مشروعیت و مقبولیت جامعه‌شناسانه را نیز پدید می‌آورند.

تفاوت مشروعیت در عرف سیاسی با مشروعیت در اندیشه سیاسی اسلام

تفاوت مشروعیت در دو عرصه اسلامی و سیاسی، در چهار بخش قابل‌دسته‌بندی است:

مشروعیت سیاسی ندارد، می‌تواند بر اساس کارآمدی ناشی از اقدامات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی خویش، خشنودی مردم را جلب کرده، مشروع شود. ولی از منظر اسلامی به طور معمول مشروعیت یک حکومت، بر تأسیس آن مقدم است؛ یعنی اگر حاکم مشروعیت نداشته باشد. همه کارهای وی نامشروع و غاصبانه خواهد بود، اگر چه خشنودی مردم پس از تشکیل حکومت جلب شود.⁽¹⁾

انواع مشروعیت الهی

اشاره

اندیشمندان و صاحب­نظران اسلامی برای پاسخ به این پرسش: که چه کسی باید حکومت کند؟ می‌گویند فقط خدا یا نمایندة او حق حاکمیت دارند. این دیدگاه از دو جنبه توحیدی و هستی شناسی از یک سوی و نیز انسان‌شناختی از سوی دیگر، بررسی می‌شود.

الف) مشروعیت الهی از جنبه هستی شناختی و توحید

براین پایه، نه فقط آفرینندگی ویژه خداوند است، بلکه سرپرستی و ادارة امور جهان نیز از آنِ او است و کس دیگری جز او شایسته چنین جایگاهی نیست. حتی پیامبران و پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به صرف برخورداری از مقام پیامبری و پیشوایی و فضیلت علم، چنین حقی را ندارند که بتوانند بر مردم حکومت یا داوری کنند. از این رو هرگونه تصرّف و دخالت در نظام هستی و نیز در امور آدمیان، نیازمند اجازه خداوند است و هیچ‌کس از پیش خود، حق دخالت در سرنوشت انسان­ها را ندارد.

وجه انحصار حق حاکمیت و ولایت خدای متعال آن است که او یگانه آفریدگار و یگانه مالک همگان است؛ به همین دلیل هرگونه تصرف او در مخلوقات در واقع تصرف در قلمرو ملک و سلطنت خود است. از این رو فقط با اذن خداوند، فردی می‌تواند برسایرین حکمرانی کند. و با داشتن چنین «مجوزی» از سوی مالک مطلق جهان، حکومت وی مشروعیت می‌یابد.

از آیات قرآن به وضوح مشروعیت انحصاری حاکمیت خداوند به دست می­آید. از

جمله آیات: ((إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّه))؛⁽¹⁾حکم و فرمان تنها از آن خداست و ((أَلا لَهُ الْحُکْم))؛⁽²⁾و بدانید داوری مخصوص اوست و دیگر آیات که بیان آن­ها در این بحث ضرورتی ندارد.⁽³⁾

ب) مشروعیت الهی از جنبه انسان شناختی

هر یک از ما در نهاد خود احساس آزادی، اراده و استقلال می‌کنیم. و نیز خود را دارای خرد و فهم و صاحب نیروهای جسمی و روحی می‌دانیم. این­ها همه موهبت­هایی است الهی که در همة افراد انسان به مراتب گوناگون و با تفاوت­هایی وجود دارد. این موهبت­های خداوندی و تفاوت­های طبیعی اما، موجب نمی‌شود که فردی بر دیگری حق حاکمیت و ولایت پیدا کند.⁽⁴⁾امام علی علیه‌السلام خطاب به فرزند خود، امام حسن علیه‌السلام فرمود:

«وَ لَا تَکُنْ عَبْدَ غَیْرِکَ وَ قَدْ جَعَلَکَ اللَّهُ حُرّاً؛⁽⁵⁾ای فرزندم! بنده دیگران مباش، حال آن­که خداوند تو را آزاد قرار داده است.»

نتیجه اینکه در جهان‌بینی الهی در همة عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی انسان، حضور خدا اصل است. مانند عرصه‌های قانون‌گزاری، روش‌ها و شیوه‌های اجرای قوانین، تعلیم و تربیت، رهبری و حاکمیت در جامعه . همچنین در این نظریه حکومت به خودی خود اصالت ندارد، بلکه بستری است برای برپایی عدالت و تعالی انسان و سرانجام نزدیکی او به خداوند و رسیدن به سعادت جاودانه.

دو. مقبولیت (پذیرش مردم)

اشاره

گرچه مردم نباید و نمی­توانند پشتوانة اعتبار و مشروعیت حکومت اسلامی باشند و به‌طور اساسی حکومت اسلامی نمود حاکمیت الهی است که در مشروعیت خویش

نیازمند اندیشه و رأی انسان نمی­باشد، بلکه مشروعیت آن با اصل آن آمیخته است، ولی جریان و عینیت‌یافتن حکومت اسلامی جز با رأی موافق و هم‌سوی مردم امکان ندارد. و در اینجا بحثی با عنوان مقبولیت رخ می­نماید.

واژه «مقبولیت» از کلمه «مقبول» به معنای پذیرفته‌شده و پسندیده، گرفته شده است.⁽¹⁾و از نظر حکومت و سیاست یعنی اقبال همگانی و پذیرش مردمی که بنابراین با واژه مشروعیت متفاوت است.

در فقه سیاسی اسلام، مقبولیت و رأی مردم جایگاه خود را دارد، ولی مشروعیت نمی­آورد و اگر اسلام چیزی را نهی کرده است، مردم حق ندارند با رأی و گزینش خود آن را پذیرفته بشمارند. اعتبار رأی و نظر مردم تا آنگاه است که با دین تناقضی نداشته باشد. بر پایة این مبانی، مشروعیت دینی محور است و بر مقبولیت مردمی برتری دارد و اگر مقبولیت برود، مشروعیت از میان نمی­رود، بلکه پدیدآمدن آن با چالش روبه‌رو می­شود.⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله وسلم در بارة حقیقت اقبال و توجه مردم به حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

یَا عَلِیُّ إِنَّمَا أَنْتَ بِمَنْزِلَةِ الْکَعْبَةِ تُؤْتَی وَ لَا تَأْتِی فَإِنْ أَتَاکَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ فَسَلَّمُوا لَکَ هَذَا الْأَمْرَ فَاقْبَلْهُ مِنْهُمْ وَ إِنْ لَمْ یَأْتُوکَ فَلَا تَأْتِهِم؛⁽³⁾ای علی! تو به منزلة کعبه هستی که نزد او می­روند و او نزد کسی نمی­رود. پس اگر این مردمان نزد تو آمدند و امر حکومت را بر تو عرضه داشتند پس بپذیر. و اگر نزد تو نیامدند تو پیش آنها نرو.

این حدیث و احادیث مانند آن، به روشنی‌می‌رساند در صورتی امام برای برپایی حکومت وظیفه دارد، که مردم به سوی او آیند و زمینة تشکیل حکومت او را فراهم آورند. در غیر این صورت امام نسبت به برپایی حکومت وظیفه‌ای نخواهد داشت.

چنانچه حضرت علی علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله از حکومت کناره‌گیری کرد، اگر چه هرگز مسلمانان را در برابر مشکلات و سختی­ها تنها نگذاشت.

ارزش و تأثیر مقبولیت مردمی در جامعة اسلامی تا آن‌جا ارزش دارد که امام علی علیه‌السلام یکی از عوامل مهم پذیرش خلافت را همین مسأله برمی‌شمارد:

أَمَا وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ لَا حُضُورُ الْحَاضِرِ وَ قِیَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَلَّا یُقَارُّوا عَلَی کِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلَی غَارِبِهَا وَ لَسَقَیْتُ آخِرَهَا بِکَأْسِ أَوَّلِهَا؛⁽¹⁾به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید، اگر این بیعت کنندگان نبودند، و یاران، حجّت بر من تمام نمی‌نمودند، و خدا علما را نفرموده بود تا ستمکار شکمباره را برنتابند و به یاری گرسنگان ستمدیده بشتابند، رشته این کار را از دست می‌گذاشتم و پایانش را چون آغازش می‌انگاشتم و چون گذشته، خود را به کناری می‌داشتم.

بنابراین، با این که امام معصوم از سوی خداوند به حکومت منصوب شده است، ولی این مردم هستند که باید به سوی او روی آورند و با حمایت­های بی­دریغ خود زمینة برپایی حکومت را فراهم آورند و تا آنگاه که چنین آمادگی در جامعه پدید نیامده است، امام اقدام به برپایی حکومت نمی‌کند، بلکه فقط خود را در معرض خلافت و رهبری قرار می‌دهد و مردم را به سوی خویش فرا می‌خواند تا چنین زمینه‌ای در جامعه پدید آید.

بر این پایه با جداکردن میان مشروعیت و مقبولیت، با وجود پافشاری بر قوانین و حاکمیت الهی و جانشینان او، به نقش مردم در فرایند تصمیم‌گیری نیز توجهی ویژه می‌شود؛ زیرا مقتضای حکومت دینی، پذیرش مردمی است و مردم در نظام‌های ولایی محجور و مجبور نیستند.

امام مهدی علیه‌السلام؛ مشروعیت الهی، مقبولیت مردمی

در پدیدآمدن حاکمیت مهدوی نیز از دو جهت مشروعیت و مقبولیت بررسی‌شدنی است.

روایات معتبری در دست است که مشروعیت حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام را به خداوند استناد می‌دهند و حضرتش را «خلیفه الهی» معرفی می‌کنند:

این مضمون با تعبیرهای گوناگون در روایات شیعه و اهل سنت به چشم می­خورد. در میان منابع اهل سنت می‌توان به مسند احمد بن حنبل،⁽¹⁾المستدرک حاکم،⁽²⁾البدایه و النهایه ابن کثیر،⁽³⁾الدر المنثور سیوطی⁽⁴⁾و کنز العمال متقی هندی⁽⁵⁾اشاره کرد. و در منابع روایی شیعی آثاری چون عیون اخبار الرضا علیه‌السلام،⁽⁶⁾کشف الغمه،⁽⁷⁾کفایة الاثر،⁽⁸⁾و آثار دیگر، روایاتی را با این مضمون نقل کرده­اند.

با توجه به این روایات، امام خلیفه خدا و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله است و وکیلی نیست که مردم او را برگزیده باشند. اگر فقط مسئله گزینش مردم بود، این امر از سقیفه بر می‌آمد و نیازی به غدیر نبود. از این‌رو، مردم‌سالاری مهدوی به این معنا نیست که امام را مردم برگزینند. حکومت امام مهدی علیه‌السلام به نصب الهی مشروعیت یافته است.

کوتاه سخن اینکه آنگاه که قرار است حکومتی به‌گونه‌ای کامل الهی باشد و احکام و قوانین خداوند را در ابعاد گوناگون در جامعة بشری اجرا کند، رهبرش باید از دو ویژگی برخوردار باشد: نخست آگاهی کامل به شریعت و دیگر عصمت. ویژگی‌هایی که انسان­ها از تشخیص آن در افراد محرومند. بنابراین، انتصاب الهی ضرورت می‌یابد. از

سوی دیگر، در روایات آمده است که راهبر حکومت موعود جهانی دین را تجدید می‌کند.

پذیرش حاکمیت، اجابت درخواست مردم

نقش مردم در حکومت آن حضرت، فراهم‌آوردن مقدمات و برپایی زمینه برای شکل‌گیری حکومت جهانی آن حضرت است. و پذیرش مردمی فقط در، خواست و رأی اکثریت جلوه نمی‌نماید. نه فقط بیشتر مردم با امام بیعت می‌کنند، بلکه زمانی فرا خواهد رسید که آنان به چنان عطش و شیفتگی می‌رسند که نیاز به حکومت جهانی موعود را با تمام وجود درک می‌کنند و آن را یگانه سازوکار برای شکل‌گیری آرمان‌ها و اهداف عالی انسانی می‌دانند و به آن عشق می‌ورزند. این‌چنین نظام سیاسی نه فقط بر آرای مردمی متکی است و پذیرش مردمی را به هم‌راه دارد،بلکه اطمینان خاطر مردم را نیز سبب می‌شود. در این نظام، میان حکومت امام و مردم فقط رابطه «دولت ـ ملت» وجود ندارد، بلکه رابطه مرید و مراد و محبوب و محب است.

شیخ طوسی از امام باقر علیه‌السلام روایت کرده که در بارة ورود حضرت مهدی علیه‌السلام به کوفه و سخن­رانی برای مردم، فرمود: مردم به خاطر اشتیاق به آن حضرت آنگونه گریه می­کنند که سخنان مهدی علیه‌السلام شنیده نمی­شود و مردم نمی­فهمند چه می­گوید.⁽¹⁾

انسانی که برای رسیدن به خوش‌بختی هر راهی را پیش گرفته و به بن‌بست رسیده، حال این‌گونه به اشتیاق و اضطرار حکومت موعود علیه‌السلام می‌رسد و با همة هستی آمادة یاری و جان‌بازی در کنار او می‌گردد.

همکاری همگانی (رابطه ولی و مولی)

اشاره

با توجه به آنچه گذشت به این نتیجه می‌رسیم که مردم و نهاد حاکمیت از یک­دیگر جدا نبوده، یار و پشتیبان هم هستند، و والی و مردم بر هم­دیگر حقوق متقابلی دارند.

برخی از این حقوق در روایات اشاره شده است:

1. حقوق مردم بر حضرت

یک. خیرخواهی

بنیاد و شالودة حکومت در آموزه­های اسلامی بر خیرخواهی برای مردم جامعه است. و البته برپایی حکومت عدل جهانی به دست موعود منجی در یک مقیاس جهانی بر این امر پافشاری جدّی دارد. چرا که پایة این حکومت بر اجرای عدالت بر کرة زمین است و چه خیرخواهی بالاتر از گسترش عدالت در همة زمینه­ها برای همة انسان­ها.⁽¹⁾

دو. رفاه و آسایش

از ویژگی­های مهم حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام فراهم‌ساختن زمینه­ها برای رفاه همگانی و آسایش برای همگان است. البته نه رفاهی که سبب دوری مردم از خداوند است. و نیز نه رفاهی که خود به خود حاصل شود که در پس تدبیر آن حضرت و تلاش فراوان مردم خواهد بود. در برخی روایات در وصف این رفاه و آسایش گفته شده مانند آن را انسان­ها هرگز ندیده­اند. ⁽²⁾

سه. آموزش

بی­گمان آموزش در عرصه­های گوناگون زندگی فردی و اجتماعی، نقش ارزنده و اساسی در رشد و کمال جامعه دارد. یکی از مهم­ترین شاخص­های حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام گسترش علم و دانش میان همة انسان­ها است.⁽³⁾

چهار. گسترش خرد انسان­ها

یکی از راه­های رسیدن به کمال انسانی رشد عقلانی جوامع انسانی است که حضرت مهدی علیه‌السلام به عنوان حجت الهی همة زمینه­ها و ظرفیت­های ممکن را در این راه به

کار می­گیرد.⁽¹⁾

پنج. رشد و تربیت

از اهداف مهم پیامبران خداوند، پرورش الهی انسان­ها است. حضرت مهدی علیه‌السلام به عنوان واپسین ذخیرة الهی از همة ظرفیت­های ممکن برای تربیت انسان­ها بهره می­گیرد، تا در واپسین سال­های عمر انسان‌ها بر زمین این هدف پیامبران الهی را به انجام رسانده، کامل کند.

2. حقوق حضرت بر مردم

یک. استواری بر بیعت

در جای خود گفته شده از ارکان حکومت حضرت مهدی علیه‌السلام بیعت مردم بر پذیرش و فرمان‌برداری از حاکمیت است.

دو. خیرخواهی در امور حکومت

مردم عصر ظهور در امور عمومی و فعالیت‌های دولت و زمام‌داران خیرخواهند و همواره با هوشیاری کارها را زیر نظر می­گیرند و با دل‌سوزی و مصلحت‌اندیشی دولت اسلامی و مسؤولان را یاری می­دهند، خواه در حضور آن‌ها باشند یا در نبود آن‌ها.⁽²⁾

سه. فرمان‌برداری از حاکم

دستورات حاکم آنگاه که از طرف مردم اجرا شود، به مقصد رسیده است.⁽³⁾از آنجا که مردم با پذیرش خود زمینة حکومت را فراهم می­کنند در همة امور از حاکم پیروی خواهند کرد. و در این میان یاران حضرت به عنوان نخبگان عصر ظهور و الگوی رفتاری

برای آن­ها در این فرمانبرداری و پیروی سرآمد روزگاران خویشند.⁽¹⁾

 مرحوم کلینی در کافی نیز روایات پرشماری در این زمینه نقل کرده که بیان­گر مهم‌ترین مسأله سیاسی در زمینه زمام‌داری و نگه‌داری حقوق عمومی و آزادی‌های اساسی است.⁽²⁾

نقش مدیریتی مردم (کارگزاران حکومت)

از برنامه‌های اصلاحی حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه در دورة حکومت خود، گزینش نیروهای شایسته و کارآمد برای پذیرش امور حکومت است. زیرا استواری و تداوم حکومت به­ ویژه با شاخصه‌های دینداری و عدالت، بدون کارگزاران شایسته، عملی نخواهد بود. از این‌رو، یکی از مقوله‌های مهم و مورد توجه جدّی آن حضرت، کارگزاران حکومت و نقش مدیریتی آنان است.

چگونگی گزینش این افراد و قراردادن آنها در موقعیت­های گوناگون سیاسی، نظامی، مالی، قضایی و اداری، از شئون مستقیم امام است که در مرحلة تثبیت حکومت آن را اجرایی خواهد کرد. آشنانمودن کارگزاران با شیوة زمامداری و رفتار با مردم، و نظارت بر رفتار و مدیریت آنان برای حسن اجرای کارها که به تامین امنیت جامعه وخشنودی همگانی مردم، منجر خواهد شد، نیز از اموری است که امام مهدی عجل‌الله‌فرجه بدان‌ها اهتمام خواهد داشت.

از آنجا که امام مهدی عجل‌الله‌فرجه­ به عدالت اجتماعی در حکومت اهتمام ویژه­ای خواهد داشت، یکی از راهکارهای تحقق آن را، گزینش‌کارگزاران و مدیران شایسته در

کارها می‌داند. افزون بر صلاحیت و شایستگی زمامدار و پیشوای اصلی جامعه، کارگزاران و عاملان او در مناصب گوناگون نیز باید از تخصص بایسته و هماهنگ آن جایگاه برخوردار باشند.

آن حضرت افزون بر اینکه در گزینش کارگزاران حکومت از جنبه شایستگی در مدیریت حساسیت نشان می‌دهد، نظارت ویژه­ای را نیز بر کارهای آنها، به کار می‌بندد.

بی گمان، برپایی اصلاحات در جامعه و برپاداشتن عدالت و برپایی حکومت دینی بر پایة سیره و سنت نبوی و علوی، نیازمند یاران و کارگزاران پاک و پاک‌باخته، زیرک، کاردان، شجاع و فداکار خواهد بود که با بینش درست به آموزه‌های اسلام و شناخت امام خود، پیرو فرمان‌های او بوده، به دستوراتش عمل کنند، در جنگ‌ها سستی نورزند و به دشمن پشت نکنند و در کارهای مردم‌به راستی کوشش کنند.

گروه‌های کارگزاران از نگاه روایات

اشاره

در روایات اگرچه همان­گونه که اشاره شد در بارة ویژگی­های کارگزاران سخن چندانی در دست نیست، ولی نکاتی اشاره شده که در اینجا به صورت گذرا اشاره می­شود:

یک . شیعیان راستین، اساس کارگزاران

در روایاتی چند از شیعیان و پیروان راستین اهل بیت علیهم‌السلام به عنوان یاران آن حضرت در ادارة جامعة جهانی یاد شده است. امام سجّاد علیه‌السلام در این باره فرمود:

إِذَا قَامَ قَائِمُنَا أَذْهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ شِیعَتِنَا الْعَاهَةَ وَ جَعَلَ قُلُوبَهُمْ کَزُبَرِ الْحَدِیدِ… وَ یَکُونُونَ حُکَّامَ الْأَرْضِ وَ سَنَامَهَا؛⁽¹⁾آنگاه که قائم به‌پا خیزد گرفتاری­ها از شیعه برطرف می­شود و قلب­های آنها چون پاره­های آهن خواهد شد.… و آنها حکام زمین و ستون­های آنها خواهند شد.

دو .  برخی رجعت­کننگان، کارگزاران حضرت

در این باره امام صادق علیه‌السلام فرمود:

یَخْرُجُ مَعَ الْقَائِمِ علیه‌السلام مِنْ ظَهْرِ الْکُوفَةِ سَبْعٌ وَ عِشْرُونَ رَجُلًا…

فَیَکُونُونَ بَیْنَ یَدَیْهِ أَنْصَاراً وَ حُکَّاماً؛⁽¹⁾از پشت کوفه بیست و هفت نفر قائم را هنگام ظهور همراهی خواهند کرد… پس آنها پیشاپیش آن حضرت؛ یاران او و حکام خواهند بود.

سه . سخن­گوی حضرت مهدی علیه‌السلام

اشاره

از جمله کارگزارانی که در روایات اشاره شده فردی به عنوان سخن­گوی حضرت است. این سخن­گویی در دو مورد اشاره شده است:

1.  هنگام ظهور و خروج از مکه

امام باقر علیه‌السلام در این باره فرمود: إِذَا ظَهَرَ الْقَائِمُ علیه‌السلام… ثُمَّ یَأْمُرُ مُنَادِیَهُ فَیُنَادِی…؛⁽²⁾آنگاه که قائم ظهور کند… پس منادی خود را امر کند و او ندا دهد….

2. هنگام مناسک حج

از دیگر کسانی که از وی به عنوان سخن­گوی حضرت یاد شده و می­توان به عنوان یکی از کارگزاران حضرت از او یاد کرد در روایت امام باقر علیه‌السلام است که مردی از آن حضرت چنین نقل کرده که فرمود:

أَوَّلُ مَا یُظْهِرُ الْقَائِمُ مِنَ الْعَدْلِ أَنْ یُنَادِیَ مُنَادِیهِ أَنْ یُسَلِّمَ صَاحِبُ النَّافِلَةِ لِصَاحِبِ الْفَرِیضَةِ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ وَ الطَّوَافَ؛⁽³⁾: نخستین نمود عدل­گستری قائم آن است که منادی او ندا دهد کسانی که نافله به جای آوردند سلام دهند و اطراف حجر الاسود و طواف را برای کسانی که قصد فریضه دارند، خالی کنند.

چهار . سیصد وسیزده نفر، کارگزاران حضرت

در روایات فراوانی به جایگاه و عظمت یاران خاص حضرت اشاره شده است از جمله ویژگی­های این گروه آن است که در دوران حکومت فرمانداران آن حضرتند، همان­گونه که هنگام قیام فرماندهان سپاه آن حضرتند. امام صادق علیه‌السلام در این باره فرمود:

کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی الْقَائِمِ عَلَی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ وَ حَوْلَهُ أَصْحَابُهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا ِعدَّةَ أَهْلِ بَدْرٍ وَ هُمْ أَصْحَابُ الْأَلْوِیَةِ وَ هُمْ حُکَّامُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ عَلَی خَلْقِه؛⁽¹⁾گویا می­نگرم قائم را بر فراز منبر کوفه در حالی که سیصد و سیزده مرد گرداگرد او به شمار اهل بدر حلقه زده­اند؛ آنها همانا پرچمداران و حاکمان خداوند در زمین، بر بندگان هستند.

پنج . کارگزاران حضرت، در گوشه وکنار زمین

بی­شک به جهت گستردگی و فراگیری حکومت عدل مهدوی بر کل زمین آن حضرت کارگزاران خود را به همة گیتی خواهد فرستاد. از امام صادق علیه‌السلام نقل است که در این باره فرمود:

إِذَا قَامَ الْقَائِمُ بَعَثَ فِی أَقَالِیمِ الْأَرْضِ فِی کُلِّ إِقْلِیمٍ رَجُلًا یَقُولُ عَهْدُکَ فِی کَفِّکَ فَإِذَا وَرَدَ عَلَیْکَ مَا لَا تَفْهَمُهُ وَ لَا تَعْرِفُ الْقَضَاءَ فِیهِ فَانْظُرْ إِلَی کَفِّکَ وَ اعْمَلْ بِمَا فِیهَا؛⁽²⁾آنگاه که قائم قیام کند بر هر اقلیمی از زمین مردی را می­فرستد و به او می­گوید برنامة تو در کف دست تو است، پس بدان بنگر و به مفاد آن عمل کن.

در بررسی­های انجام شده بیش از آنچه آمد، سخنی در بارة کارگزاران یافت نشد که البته آنچه یادآوری شد نیازمند بررسی­ای عمیق­تر است که از حوصلة این نوشتار بیرون است.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس هفتم: نظام سیاسی حکومت امام مهدی علیه‌السلام (2)

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

مردم و حکومت مهدوی

 بیعت مهم‌ترین سازوکار سیاسی

بیعت و رأی‌دادن، شباهت‌ها و تفاوت‌ها

آثار بیعت

بیعت با امام مهدی علیه‌السلام، از نگاه روایات

پیش‌درآمد

بی‌گمان، مردم در اندیشة سیاسی اسلام، پس از قانون (قرآن و سنت) و رهبر (ولی امر) سومین پایة بنیادین حکومتند. بر خلاف حکومت‌های خودکامه، مردم در حکومت اسلامی از تکیه‌گاه‌های اصلی اقتدار سیاسی  به شمار می‌آیند و سهمی چشم‌گیر در این میدان بر دوش دارند. و در کارهای ارزندة سیاسی نظر می‌دهند.

یکی از مباحثی که در پاره‌ای از روایات به آن اشاره شده است، نسبت مردم با حکومت جهانی حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه است.

در درس گذشته یادآوری شد که مردم فقط در پذیرش که همان مقبولیت‌بخشی به حکومت است، نقش دارند. و در ابراز این نقش، مهم‌ترین سازوکار "بیعت" است ؛که در این درس به این سازوکار اشاره شده است.

مردم و حکومت مهدوی

همان‌گونه که پیش از این نیز اشاره شد پذیرفتن مردم (مقبولیت)، ـ اگرچه مشروعیت نمی­آورد ـ در اندیشة سیاسی اسلام، جایگاه ویژه‌ای دارد. در برپایی حکومت جهانی به دست امام مهدی علیه‌السلام، با این که امام معصوم از سوی خداوند به حکومت برگزیده شده است، ولی این مردم هستند که باید به سوی او روی آورند و با پشتیبانی‌های پیوستة خود زمینة برپایی حکومت را فراهم آورند و تا آنگاه که چنین آمادگی در جامعه پدید نیامده است، امام به برپایی حکومت دست نمی‌زند، بلکه فقط خود را در معرض خلافت و رهبری قرار می‌دهد و مردم را به سوی خویش می‌خوانند تا چنین زمینه‌ای در جامعه پدید آید.

آنگاه که مردم چنین حکومتی را خواستند برای ابراز این خواستن راه‌هایی وجود دارد که یکی از آنها در اسلام بیعت است.

بیعت، مهم‌ترین سازوکار سیاسی

حقیقت مقبولیت و پذیرش مردمی در حکومت اسلامی در سازوکار "بیعت" پدیدار می‌شود. بیعت، از مفاهیم شاخص در فرهنگ سیاسی اسلام است. تلاش برای گرفتن بیعت و یا آشفتگی به سبب شکستن آن، همواره بخش مهمی از تاریخ سیاسی اسلام را پدید آورده است.

«بیعت» واژة عربی از ریشه (ب­‌ی­‌ع) به معنای خرید و فروش و پذیرش بیع و در اصطلاح برهم‌زدن کف دست راست از طرفین معامله به نشانه پایان دادوستد است و نیز به هر عمل و رفتاری گفته می­شود که کسی به سبب آن فرمانبرداری خود را از شخص دیگر و سرسپردگی در برابر فرمان و سلطه او نشان دهد.

شاید اطلاق کلمه «بیعت» به این معنا، ازاین­رو است که هر یک از دو طرف، پیمانی همچون دو معامله‌گر در برابر دیگری می‌بندند؛ بیعت‌کننده حاضر می‌شود تا پای جان و مال و فرزند در راه فرمانبرداریِ او بایستد و بیعت‌پذیر نیز حمایت و دفاع او را بر عهده می‌گیرد.

بیعت در معنای خاص، اصطلاحی سیاسی ـ حقوقی است که به دست همه یا گروهی از مردم و رهبر سیاسی آنها پدید می‌آید و رابطه‌ای اخلاقی، حقوقی و سیاسی میان مردم و رهبر سیاسی آنهاست که محتوای آن را پای‌بندی به فرمانبرداری و پیروی مردم از رهبرشان تشکیل می‌دهد.⁽¹⁾

بیعت، روشی بود که پیش از اسلام، میان عرب‌ها رواج داشت؛ به همین سبب در آغاز اسلام که طائفة اوس و خزرج هنگام حج از مدینه به مکه آمدند و با پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم در عقبه بیعت کردند، برخورد آن‌ها با مسأله بیعت، برخورد با

یک امر آشنا بود. پس از آن نیز پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در فرصت‌های گوناگون، با مسلمانان تجدید بیعت کرد.

آیاتی در بارة بیعت نازل شده است که دو آیه آن (سوره فتح، آیه 10 و 18) در سال ششم هجرت در بارة بیعت حدیبیه است که به نام‌های "بیعت رضوان" و "بیعت شجره" معروفند. در آیه اول، بیعت با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را به همانند بیعت با خداوند قرار داده و به این صورت تأیید کرده است. و آیه سوم (سوره ممتحنه، آیه 12) در باره بیعت زنان با پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است که پس از فتح مکه نازل شد و بیانگر چگونگی بیعت زنان با پیامبر اسلام است.

اگر چه بحث­های مربوط به بیعت دامنه­ای دراز دارد، ولی در اینجا به برخی از مباحث کلی آن به اجمال و گذرا اشاره می­شود:

پایه‌های بیعت

بیعت دارای سه پایة مهم و نقش‌آفرین است که نبود هر یک از آن­ها سبب پدیدنیامدن آن می‌شود، آن سه عبارتند از:

یک . بیعت شونده (گیرنده): کسی که با او بیعت می­شود.

دو . مفاد بیعت: محتوای بیعت که طرفین بر آن اتفاق دارند.

سه ـ بیعت‌کنندگان: عموم مردم که بر پایة مفاد بیعت، با بیعت‌شونده بیعت می‌کنند.

چگونگی و چیستی بیعت

پدید‌آمدن بیعت و ابراز ارادة دو سوی بیعت (بیعت‌شونده و بیعت‌کننده) برای انجام آن، می­تواند به هر کار یا سخنی که به طور عرفی دلالت بر اراده آن­ها بر این امر داشته، و ناهمگونی با احکام شریعت نداشته باشد، صورت گیرد. به همین سبب است که شکل انجام آن توسط معصومان علیهم‌السلام گوناگون است:

اولاً: گونه‌های مختلفی داشته و گاهی با رفتار و زمانی با سخن و گفتار انجام شده است.

ثانیاً: چگونگی انجام آن با زنان متفاوت از مردان بوده است، زیرا برخی از شیوه­های بیعت با مردان مانند"دست دادن" با زنان مشروع نبوده است. بنابراین بیعت با آن­ها گاهی

با گفتار و گاهی با دست‌دادن از روی لباس و زمانی نیز با فروبردن دست در آب، انجام شده است. بدیهی است که هیچ یک از این اشکال، موضوعیت ندارد و آن چه مهم است ابراز اراده طرفین به طریقی مفید و مشروع می­باشد. این امر از ماهیت سیاسی ـ اجتماعی بیعت ناشی می­شود.

بنابراین بیعت، قراردادی دو طرفه است که از یک طرف بیعت‌کننده -که اعلام فرمان‌برداری و پیروی می‌کند- و طرف دیگر، بیعت‌پذیرنده -که حمایت و دفاع از بیعت‌کننده را برعهده می‌گیرد- و یک معاهده دو طرفه می‌باشد که هرکدام نسبت به دیگری تعهدی را می‌پذیرند تا در میان هم­دیگر آن تعهد را انجام دهند. به بیان دیگر «ماهیت بیعت، یک نوع قرارداد و معاهده میان بیعت‌کننده از یک‌سو و بیعت‌پذیر از سوی دیگر است، و محتوی آن فرمان‌برداری و پیروی و حمایت و دفاع از بیعت‌شونده است و بر طبق شرایطی که یادآوری می‌کنند درجات مختلفی دارد.»⁽¹⁾

همان گونه که پیش از این نیز گفته شد در بارة پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله ­و امامان معصوم علیهم‌السلام ـ که از سوی خدا نصب می‌شوند- به بیعت نیازی نیست؛ یعنی فرمان‌برداری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امام معصوم علیه‌السلام منصوب از سوی او، واجب است؛ چه بر کسانی که بیعت کرده‌اند و چه بر آنان که بیعت نکرده باشند. و به تعبیر دیگر، لازمة مقام نبوّت و امامت، وجوب فرمانبرداری است؛ همان­گونه که قرآن می‌فرماید:

((یَا اَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّهَ وَاَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاَمْرِ مِنْکُمْ))؛⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید خدا را فرمانبرداری کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] فرمانبرداری کنید.

حال این پرسش پیش می‌آید که اگر چنین است، چرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از یاران خود یا تازه‌مسلمانان، بیعت گرفت؟

پاسخ اینکه: بی‌گمان این بیعت‌ها یک نوع یادآوری و پافشاری بر وفاداری بوده که در مواقع خاصی انجام می‌شده است؛ به ویژه هنگام بحران‌ها و حوادث که نیازمند پای­

بندی به قرارداد است، تا در سایة آن، از بحران و حوادث به خوبی گذر کرد.

 در بیعت با حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه­ نیز چنین خواهد بود که بیعت، پافشاری بر وفاداری است. یکی از کارهای نخست حضرت مهدی علیه‌السلام هنگام ظهور، بیعت با یاران خود است. این بیعت، بر پایة روایات، در مسجد الحرام و میان رکن و مقام صورت می‌گیرد.

این روایات که در جوامع روایی شیعه و اهل سنت،⁽¹⁾فراوان انعکاس یافته به گونه­های مختلفی به این رخداد پرداخته است.

پس از این اشاره خواهد شد که برخی از این روایت( با پافشاری بر اینکه همة امور این اتفاق به طور عادی نخواهد بود) برداشت کرده اندکه ، نخستین بیعت‌کننده با حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه، جبرئیل امین است  و پس از این بیعت ویژه، حضرت مهدی عجل‌الله‌فرجه با دیگر یاران خود بیعت خواهد کرد.

با توجه به آنچه بیان شد در یک جمع­بندی برخی ویژگی‌های بیعت در فلسفة سیاسی اسلام عبارت است از:

روایات پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم در هنگام بیعت پافشاری بر آموزش این امر به بیعت‌کنندگان داشتند.⁽¹⁾

ناگفته نماند با دقت در روش پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به دست می‌آید که اگر شخص دارای شرایط با روی­آوری عمومی مردم، زمام امور رهبری جامعه اسلامی را به دست گرفت، حتی بر کسانی که با او بیعت نکرده‌اند، بایسته است که از او پیروی کنند و در برابر او نایستند.

بیعت ورأی‌دادن، شباهت‌ها و تفاوت‌ها

آیا انتخابات ورأی‌گیری به مفهوم رایج امروزین آن چه نسبتی با بیعت دارد؟ به عبارت دیگر آیا می‌توان گفت بیعت در گذشته کارکرد انتخابات و رأی‌گیری را داشته است؟

اگرچه در بارة مفهوم رأی‌دادن، سخنان گوناگونی ذکر شده، ولی به نظر می‌رسد همه به یک نکته اساسی اشاره می‌کنند و آن اینکه "رأی‌دادن" عبارت است از فرایندی که به سبب آن کسانی، یک یا چند نامزد را برای انجام‌دادن کاری معین برمی‌گزینند.

با توجه به این بیان روشن است که رأی‌گیری از جهت مفهوم لغوی و اصطلاحی با بیعت به‌طور کامل متفاوت است. شاید یگانه شباهت آنها به یکدیگر آن است که هردو در فرایند شکل‌گیری یک حاکمیت نقش دارند.

در نظام غیراسلامی

در نگاه نتیجة رأی‌گیری "مشروعیت" و "مقبولیت" سیاسی است اما در نظام اسلامی و به ویژه نگاه پیروان مکتب اهل بیت علیهم‌السلام فقط رأی‌گیری "مقبولیت" است، آن هم پس از "مشروعیتی" تثبیت شده. افزون بر آن اینکه رأی‌دادن، فقط انتخاب‌کردن است و نه تسلیم و اطاعت‌کردن، در حالی که در بیعت نوعی دل‌دادگی، سرسپردگی و فرمان‌برداری نیز وجود دارد.

با توجه به آنچه پیش‌تر بیان شد، روشن است که شیعه برای حاکمیت، دو مقام را بایسته می‌داند؛ مقامی که در آن، حق ولایت و حاکمیت «جعل» می‌شود و دیگر مقامی که در آن، حاکمیت «تحقق» می‌یابد. به همین جهت از مسائل بنیادین و پایه‌ای، «تفکیک» میان این دو مقام است که در نتیجه هر یک از این دو مقام نیز، قهرمان و نقش‌آفرین ویژة خود را دارد. در این دیدگاه، «دادن حق حاکمیت» و «نصب ولی» در یک مقام صورت می‌گیرد و یگانه سبب تأثیرگذار در آن، «نصب الهی» است و «تحقق حاکمیت» و «تولّی و تصدی امور» در مقام دیگری، شکل می‌گیرد که در آن، بیعت مردم نقش داشته و کارکرد سیاسی  پیدا می‌کند.

از روایاتی که در تفسیر آیة ((ونرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض)) نقل شده که پیشوایان معصوم علیهم‌السلام را مصداق این مستضعفان دانسته نیز چنین استفاده می‌شود.⁽¹⁾چرا که مراد از استضعاف این است که شخصی یا ایده‌ای مورد ستم واقع شود و جامعه به آن اقبال نکرده، آن را تنها گذارد. کس یا ایده‌ای که با چنین وضعیتی روبه‌رو شود از نظر اجتماعی (ونه فکری و اقتصادی) به استضعاف، کشیده می‌شود. ولی در طرف مقابل اقتدار اجتماعی قرار دارد که مراد از آن، اقبال عمومی و پذیرش اجتماعی است که نتیجه آن، تقویت موقعیت اجتماعی و حاکمیت‌یافتن آن است.

تحقق حاکمیت یک شخص یا یک ایده در جامعه، به اقتدار اجتماعی بستگی دارد و به عبارت بهتر، تحقق و عدم تحقق حاکمیت، منوط به اقتدار و عدم اقتدار اجتماعی است و عناصر دیگر، حتی مشروعیت الهی در آن نقشی ندارد. این‌جا است که «بیعت»

نقش پیدا می‌کند. در حقیقت بیعت، تأمین‌کننده عنصر اقتدار اجتماعی است.

با پافشاری اسلام بر عنصر آزادی و اختیار آدمی، نقش مردم در تشکیل حکومت مهدوی در قالب سازوکارهای ویژه­ای نمود می‌یابد که یکی از آنها اعلام آمادگی برای حمایت همه‌جانبه با سازوکار بیعت است:

آثار بیعت

اشاره

به نظر می­رسد که بیعت برخی از ویژگی‌های بیعت‌کننده و بیعت‌شونده را آشکار می‌کند که به مواردی اشاره می‌شود:

1. ابراز آمادگی

در حقیقت بیعت ابراز آمادگی قلبی برای انجام دستورات امام است. شهید مرتضی مطهری در این باره می‌گوید:

به نظر می­رسد بیعت در بعضی موارد صرفاً اعتراف و اظهار آمادگی است، قول وجدانی است. بیعتی که پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله گرفت از این­رو بود… تا شخص بیعت نکرده، فقط همان وظیفه کلی است که قابل تفسیر و تأویل است، ولی با بیعت، شخص به طور مشخص اعتراف می­کند به طرف و مطلب از ابهام بیرون می­شود و بعد هم وجدان خود را نیز گرو می­گذارد و بعید نیست که شرعاً نیز الزامی فوق الزام اولی ایجاد کند. ⁽¹⁾

2. پذیرش ولایت

بیعت زمینه را همواره می­کند تا امام بتواند به خوبی اعمال ولایت کند. بنابراین می­توان گفت که بیعت در عصر حضور فقط یک وظیفه دینی ـ سیاسی برای فراهم‌کردن زمینه و پدید‌آوردن سرپرستی پیشوای معصوم است و نباید پنداشت که امام با بیعت به سرپرستی جامعه برگزیده می­شود.

پس بیعت سبب پدیدآمدن ولایت برای کسانی که ولایت ندارند، نیست؛ بلکه شرط پدیدارشدن ولایت، برای کسانی است که ولایت شرعی آن­ها ثابت شده است.

3. یادآوری پای­بندی به وظیفه

بیعت سبب می­شود که مردم احساس وظیفه کنند مانند پیمانی که از کسی گرفته می­شود برای کاری که بر وی واجب بوده است و باید انجام می­داد، ولی باز پیمان از وی می­گیرند تا به وظیفه خود عمل کند.

4. پافشاری بر وفاداری

بیعت، تبلور وفاداری بیعت‌کننده است؛ تا آمادگی خود را برای در اختیارقراردادن همة توان­مندی­های خود برای امام، اعلام دارد. همان­گونه که در عصر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله این­گونه بوده است.⁽¹⁾

بنابراین می­توان گفت که در عهد حضور، بیعت نفیاً و اثباتاً در امامت نقشی ندارد⁽²⁾و فقط برای فراهم‌کردن توان و قدرت اجرایی و فراهم‌آوری زمینه‌های اجرای احکام اسلامی نقش دارد و بیعت‌کنندگان به حکم وظیفه باید تمامی امکانات خود را در اختیار امام زمان علیه‌السلام قرار دهند و همة توان خود را در راه اسلام هدیه کنند.

بیعت با امام مهدی علیه‌السلام، از نگاه روایات

اشاره

روایات مربوط به بیعت با حضرت مهدی علیه‌السلام از جهت معنا و مفهوم متواتر است؛ بنابراین در اثبات اصل این اتفاق نیازمند بررسی در روایات نیست. این روایات که با شمار گوناگون در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده است به طور عمده به موضوعات زیر اشاره ­دارند:

1. بیعت‌کنندگان

اشاره

در این دسته روایات به کسانی اشاره کرده که در بیعت با آن حضرت شرکت می­کنند. این روایات به دو دسته تقسیم می­شوند:

1ـ1. بیعت جبرئیل فرشتة وحی

1ـ1. بیعت جبرئیل فرشتة وحی⁽³⁾

در این روایات از امین وحی با عنوان نخستین کسی که با مهدی موعود علیه السلام

بیعت می­کند، یاد شده است. این مفهوم با تعبیرهایی چون: «أَوَّلُ مَنْ یُبَایِعُ الْقَائِمَ علیه‌السلام جَبْرَئِیلُ»،⁽¹⁾«فَیَکُونُ أَوَّلَ خَلْقِ اللَّهِ مُبَایَعَةً لَهُ»،⁽²⁾«فَیَکُونُ أَوَّلُ مَنْ یُبَایِعُهُ جَبْرَئِیلَ»⁽³⁾و «أَنَّ أَوَّلُ مَنْ یُبَایِعُ الْقَائِمَ جَبْرَئِیلُ»⁽⁴⁾به چشم می­خورد.

1-2. بیعت یاران خاص(سیصد و سیزده نفر)

 آنچه در بیعت با امام مهدی علیه‌السلام دارای ارزش است بیعت یاران، یاوران و مردم با مهدی موعود است. در روایات با تعبیرهایی چون: «یبایع بین الرکن و المقام ثلاثمأة و نیف عدة اهل بدر»⁽⁵⁾و « یبایعه الناس الثلاثماة و ثلاث عشر»⁽⁶⁾به این مهم اشاره شده است.

افزون بر روایاتی که در آن به روشنی به بیعت شمار ویژه‌ای از یاران حضرت اشاره شده است، از گروه­های دیگری نیز سخن به میان آمده است. گروه بزرگی از شایستگان، فرودستان، شیعیان و یکتاپرستان حق‌طلب و عدالت‌گرا که با وحدت و انسجام و هم‌راهی با ایشان بیعت می‌کنند. آن­ها به فرمایش رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله گروهی از خراسان هستند که در کوفه فرود می‌آیند. هنگامی که مهدی علیه‌السلام ظهور می‌کند، این گروه برای بیعت نزد او فرستاده می‌شود.⁽⁷⁾

1-3. برخی از مردم

در برخی از روایات افزون بر بیعت­های یادشده، سخن از بیعت مردم با آن حضرت به میان آمده است که ممکن است مقصود پذیرش آن حضرت در برخورد نخست با آن حضرت در مسجد الحرام باشد. در این باره ابوبصیر از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده که:

وَ اللَّهِ لَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ یُبَایِعُ النَّاسَ؛⁽¹⁾به خدا سوگند گوئی هم اکنون به او می‌نگرم که میان رکن و مقام از مردم بیعت می‌گیرد.

در برخی روایات نیز بدون اشاره به افراد ویژه، فقط به اصل بیعت اشاره شده است.

از این روایت به روشنی پذیرش همگانی آن حضرت توسط مردم به دست می­آید. اگر چه ممکن است مقصود امام در این سخن نیز همان یاران خاص باشد.

در مستدرک حاکم از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم نقل شده که فرمود:

«یبایع لرجل من امتی بین الرکن و المقام؛⁽²⁾برای مردی از امت من میان رکن و مقام بیعت گرفته می­شود.»

2. مکان بیعت

پیش از این نیز اشاره شد، روایات مکان بیعت با حضرت مهدی علیه‌السلام را در مسجد الحرام، میان رکن و مقام یاد کرده­اند.⁽³⁾

3. محتوا و مفاد بیعت

اشاره

با توجه به آنچه یادشد محتوای اساسی بیعت، اعلام آمادگی یاران، یاوران و تودة مردم برای انجام کارهای مورد نظر از طرف امام معصوم علیه‌السلام در جهت رسیدن به پیروزی و برپایی حکومت عدل جهانی است و آن چیزی جز عمل به دستورات پروردگار بزرگ در آموزه­های دینی نیست.

یک بررسی کوتاه در مفاد بیعت

آنچه به عنوان روایت منسوب به علی علیه‌السلام در روایتی آمده که حضرت مهدی علیه‌السلام در مفاد مشخصی با یاران خاص خود بیعت می­کند، نیازمند بررسی و دقت است.

این روایت را سید بن طاووس در کتاب التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن (معروف

به ملاحم و فتن)، از فتن سلیلی نقل کرده و جز آن­جا در هیچ­یک از منابع معتبر ـ حتی مضمون آن نیز ـ به چشم نمی­خورد.

در اینجا به دلیل رواج استفاده آن در برخی نوشته­ها، مناسب است تا حد ممکن بررسی شود.

در این روایت مفصل که در باب 79 با یادآوری سند⁽¹⁾از ابوصالح سلیلی⁽²⁾از علی علیه‌السلام نقل کرده، پس از بیان شهرهای یاران حضرت مهدی علیه‌السلام، به شروطی می­پردازد که آن حضرت برای پذیرش بیعت قرار داده است:

… با او بیعت می‌کنند که هرگز دزدی نکنند، مرتکب فحشا نشوند، کسی را نکشند، حریمی را هتک نکنند، مسلمانی را دشنام ندهند، به خانه کسی هجوم نبرند، کسی را به ناحق نزنند، در برابر سیم و زر سر فرود نیاورند، حریر و خز نپوشند، مسجدی را خراب نکنند و راهی را نبندند، به یتیمی ستم نکنند، راهی را ناامن نکنند، خوراکی از گندم و جو انبار نکنند، مال یتیمی را نخورند، گرد همجنس‌بازی نگردند، شراب ننوشند، و…

آنگاه به شروطی که حضرت مهدی علیه‌السلام برای خود می­گذارد (و یشرط لهم علی نفسه) این‌گونه اشاره کرده است:

أن لا یتّخذ حاجبا و یمشی حیث یمشون و یکون من حیث یریدون⁽³⁾و یرضی بالقلیل؛⁽⁴⁾دربانی برای خود قرار ندهد، و از راه آنان برود، آن­گونه که آن­ها می­خواهند باشد، با کم خشنود و قانع شود،…. ⁽⁵⁾

این سخنان از دو جهت قابل بررسی است:

از جهت منبع

سید بن طاووس همان­گونه که در مقدمة کتاب خود آورده، مطالب خود را به طور عمده از روایات سه کتاب اهل سنت پدید آورده است: ملاحم ابن حماد، فتن سلیلی، فتن بزّار.

البته ابن طاووس در کتاب خود دربارة فتن سلیلی و روایات موجود در آن می‌گوید: کتاب الفتن، متعلق به سلیلی است و تاریخ نسخة اصلی که مصنف کتاب آن را نوشته است، متعلق به سال 307 ق می‌باشد و در مدرسة ترکی شهر واسط موجود است. این نسخة موجود بنابر گواهی شخصی که شاهد کتابت آن از روی نسخة اصلی بوده، می‌باشد.

سید بن طاووس در ابتدای نقلش از الفتن سلیلی در کنار اشاره به آنچه یاد شد به نوعی خود را از گرفتاری نقل روایات ضعیف دور کرده (وأنا بریء من خطره، لأننی أحکی ما أجده بلفظه ومعناه إن شاء الله تعالی)⁽¹⁾و همه تقصیرات روایات را متوجه مؤلف کتاب کرده است.

بسیار روشن است که طریق سید بن طاووس به سلیلی و نقل سید از این کتاب، مرسل می‌باشد و طریق قابل خدشه است. همچنین شخص سلیلی که با نام «ابی صالح السلیلی بن احمد بن عیسی بن شیخ الحسائی (السائی)» معرفی شده، مجهول و نامشخص است.⁽²⁾

افزون بر آن این­که، این کتاب پیش و پس از ملاحم سید بن طاووس در هیچ­یک از منابع معتبر استفاده نشده است. و اینک نیز در دسترس نیست.

 از جهت سند:

در سند روایت نیز افراد مهملی وجود دارد که اعتبار روایت را از میان می‌برد. افرادی مانند: سلیمان بن عثمان، سعید بن طارق و سلمة بن انس که همگی مهمل بوده و نامی از آن‌ها در کتب رجالی دیده نمی‌شود.⁽³⁾

از نظر محتوا.

روایت مورد نظر به طور عمده دارای سه فراز کلی است:

اول: اسامی یاران خاص حضرت و شهرهای آنها؛

دوم: مفاد پیمان‌نامه با حضرت؛

سوم: برخی نشانه­ها.

که هر سه بخش دارای تأملاتی است.

اما تأملات: اینکه در متن روایت همة نام‌ها به صورت عربی است و با توجه به اینکه گفته شده بخشی از یاران آن حضرت از شهرها و کشورهای غیر عرب است، این نام‌ها نامتعارف است ضمن اینکه برخی شهرهای یادشده به طور اساسی با این گونه اسامی هیچ گونه پیشینه‌ای ندارند.

اما در بارة مفاد پیمان‌نامه که به نظر می­رسد این گونه پیمان‌نامه و بیعت­نامه به دور از شأن مؤمنان معمولی است تا چه رسد به یاران خاص موعود منجی که در اوصاف و عظمت آنها سخنان فراوانی گفته شده است. به راستی چه توجیهی دارد که حضرت به یاران خاص خود بگوید اطراف همجنس‌بازی نگردند و مانند آن.

و اما تأمل سوم که در آن به برخی از نشانه­ها اشاره شده است که البته در محل خود (بحث نشانه­ها) ثابت شده است به دو دسته تقسیم می­شود:  نشانه­های حتمی و غیر حتمی که برخی نشانه­های یادآوری شده در این روایت در هیچ روایتی نقل نشده است.

نتیجه اینکه بیعت به عنوان یک سازوکار مهم و پایه‌ای حکایت از فرمان‌برداری و پایبندی بیعت‌کنندگان برای همراهی با مهدی موعود علیه‌السلام دارد که پس از مشروعیت از طرف خداوند برای تحقق آن حاکمیت جهانی زمینه‌های لازم را فراهم می‌کند.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس هشتم:  نظام تعلیم و تربیت در حکومت مهدی علیه‌السلام

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

درآمدی بر نظام تعلیم و تربیت اسلامی

گسترش خردورزی در عصر ظهور

ساز و کارهای تعلیم و تربیت مهدوی

پیش‌درآمد

عصر ظهور مهدی موعود علیه‌السلام، عصر شکوفایی و بالندگی همة انسان‌ها در همة زمینه‌های انسانی، در پرتو تعلیم و تربیت الهی و رسیدن آنها به اوج خردورزی برای بندگی خداوند است؛ که با سازوکارها و روش‌های گوناگونی سامان می‌یابد. از مهم‌ترینِ این سازوکارها، پرورش و آموزش بر پایة آموزه‌های وحیانی و الهی است که در این راه به شکوفاکردن خرد انسان‌ها (برای باور گسترده و ژرف به آموزه‌های دینی و عشق به مکارم اخلاقی) و نیز بالنده‌کردن فطرت و سرشت پاک آدمی می‌پردازد.

این عصر، عصر حاکمیت عقلانیت و معنویت بر افراد و گروه‌ها، دوره بهْ زیستی و کمال‌گرایی است که کمتر مانندی می‌توان برای آن سراغ گرفت. در این عصر، همة ظرفیت‌ها و توانمندی‌های فطری و عقلی انسان، شکوفا می‌شود و با تربیت اخلاقی و عقلانی او (تزکیه و تعلیم)، زندگی نوینی فراروی او گشوده می‌شود.

از این رو دو گروه از روایات در بین سخنان معصومان علیهم‌السلام به روشنی به این امر اشاره کرده‌اند: نخست روایاتی که از گسترش و کمال عقلانی انسان سخن به میان آورده است و دیگر سخنانی که به گسترش شگفت‌انگیز دانش در این دوران اشاره کرده‌اند. در عصر ظهور همة امکانات مادی و معنوی دست به‌هم خواهند داد تا این نوید معصومان علیهم‌السلام، را در گسترش دانش و خرد فراهم کنند.

اگرچه تبیین فراگیراین مقال نیازمند بحث‌های فراوان و ذکر روایات و تبیین‌های بسیار است ،اما در اندازة ممکن و متناسب این نوشتار تلاش می‌شود تا در این درس به این بحث اشاره شود.⁽¹⁾

درآمدی بر نظام تعلیم و تربیت اسلامی

اگر دنیای امروز در آتش ناامنی، تشویش و هرج‌ومرج می‌سوزد؛ اگر کابوس تباهی و کژی بر آن چیره شده است؛ اگر دنیای امروز گرفتار کشمکش‌ها، فحشا، تجاوز و ده‌ها آشوب و تباهی دیگر است؛ اگر دولت‌مردان همچون گرگ‌های درنده و خون‌آشام از ترس همدیگر خواب و آرام ندارند و پیوسته در اندیشة نابودی همدیگر هستند؛ اگر جوانان کشورها به انحراف جنسی آلوده شده‌اند؛ اگر بی‌ناموسی و بی‌بندوباری دامن‌گیر مردان، پسران، زنان و دختران شده است و ده‌ها اگر دیگر… همه و همه به سبب نبود یک نظام فراگیر تعلیم و تربیت بر پایة آموزه‌های توحیدی و سرشت الهی است. که اگر در اجتماع، خویشتن‌داری، پارسایی، همکاری، همدلی، همیاری، انفاق، پاک‌دامنی، فروتنی، نیک‌خلقی، دوستی و به‌طور کلی عدالت به معنای گسترده و فراگیرش حکم‌فرما باشد، این اجتماع همان مدینة فاضله خواهد بود که می‌توان در آن با فکری آسوده و به دور از وحشت زندگی کرد.

از این رو است که خداوند پایه‌ای‌ترین برنامة پیامبران خود را نیز همانا تعلیم و تربیت دانسته می‌فرماید:

((هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبین))؛⁽²⁾اوست آن کس که در میان بی‌سوادان فرستاده‌ای از خودشان برانگیخت، تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد، و [آنان] قطعاً پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.

بر پایة این آیه، تکامل انسان از جنبه‌های علمی و رفتاری و تزکیه و تهذیب او، به عنوان هدف پایانی برانگیخته‌شدن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دانسته شده است. امیر مؤمنان علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ یُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ وَ یَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ وَ یُرُوهُمْ آیَاتِ الْمَقْدِرَةِ مِنْ سَقْفٍ فَوْقَهُمْ مَرْفُوعٍ وَ مِهَادٍ تَحْتَهُمْ مَوْضُوعٍ وَ مَعَایِشَ تُحْیِیهِمْ وَ آجَالٍ تُفْنِیهِم؛⁽¹⁾پس هر چند گاه پیامبرانی فرستاد و به وسیلة آنان به بندگان هشدار داد تا حقّ میثاق الست بگزارند، و نعمت فراموش‌کرده را به یادشان آرند. با حجّت و تبلیغ، چراغ معرفتشان را بیفروزند تا به آیت‌های خدا چشم دوزند. از آسمانی بالا برده و زمینی زیرشان گسترده، و آنچه بدان زنده‌اند و چسان می‌میرند و ناپاینده‌اند.

بنابراین پایة رسالت پیامبران، گسترش دانش و آگاهی است و ایمان و معرفت، خود در پرتو دانش پدید می‌آید. پیامبران به انسان‌ها، راه و رسم زندگی و هدف و نتیجه آن را می‌آموختند و ارزش انسان و والایی مقام و نقش برجستة او در هستی و توانایی و ظرفیت وجودی او را در رسیدن به تکامل فراگیر و تعالی روحی، به وی یادآور می‌شدند. در پرتو چنین تعلیمی، نیروی تفکر و خردورزی را در او بیدار می‌کردند و به اندیشه درباره مبدأ و معاد و کشف رموز و اسرار آیات الهی وا می‌داشتند. البته در کنار این و فراتر از آن، به تزکیه و تهذیب او اهمیت داده و راه رسیدن به کمال را در اخلاق متعالی و معنویت دینی می‌دانستند.

بحث از تعلیم و تربیت انسان‌ها در حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام که به راستی استمرار حرکت پیامبران الهی و به‌ویژه پیامبر خاتم و پیشوایان معصوم علیهم‌السلام است در دو عرصه اساسی اشاره شده است؛ یکی کمال عقل و خرد انسان‌ها و دیگری گسترش دانش در بین آنها، از این رو در اینجا فقط به این دو مقوله به صورت کوتاه اشاره می‌شود.

گسترش خردورزی در عصر ظهور

عقل، پایه و اساس انسانیت، حجت باطنی خداوند، وسیلة فهم و دریافت معارف بنیادین اعتقادی و یکی از منابع استنباط احکام فقهی اسلام است. شکوفاسازی و تربیت این موهبت ارجمند الهی، رسالت همة ادیان آسمانی، به‌ویژه دین اسلام بوده است.

عقل از نگاه قرآن

در آیات قرآن به ارزش عقل اشاره می‌کند، و گناه عمده دوزخیان و سبب اصلی بدبختی آنها را از کارانداختن این نیروی الهی می‌شمرد. بر خلاف پندار باطل کسانی که دین را وسیلة تخدیر مغزها، و نادیده‌گرفتن فرمان خرد می‌شمرند، اسلام پایة خداشناسی و سعادت و نجات را بر عقل و خرد می‌نهد، و روی سخنش در همه جا با" اولو الالباب" و" اولو الأبصار" و اندیشمندان و دانشمندان است.⁽¹⁾

عقل از نگاه روایات

در منابع روایی سخنان فراوانی در بارة عقل وارد شده است. جالب اینکه کتاب معروف "الکافی" که از معتبرترین منابع حدیث است مشتمل بر کتاب‌هایی است که نخستین کتابش به نام کتاب" عقل و جهل" است، در اینجا به ذکر دو روایت بسنده می‌کنیم:

در حدیثی از علی علیه‌السلام آمده است:

جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت من مامورم که تو را بین یکی از این سه موهبت مخیر کنم، تا یکی را برگزینی، و بقیه را رها کنی. آدم پرسید: آنها چیست؟ جبرئیل در پاسخ گفت: "عقل" و "حیاء" و "دین".

آدم گفت: إِنِّی قَدِ اخْتَرْتُ الْعَقْل؛ من عقل را برگزیدم، جبرئیل به "حیاء" و "دین" گفت او را رها کنید و به دنبال کار خود بروید، گفتند ما مأموریم همه جا با عقل باشیم و از آن جدا نشویم! جبرئیل گفت: حال که چنین است به ماموریت خود عمل کنید، سپس به آسمان صعود کرد"!.⁽²⁾

این لطیف‌ترین تعبیری است که ممکن است در بارة عقل و خرد، و نسبت آن با "حیا" و "دین" گفته شود، چرا که اگر عقل از دین جدا شود با اندک چیزی بر باد می‌رود، یا به انحراف کشیده می‌شود، و اما "حیا" که مانع انسان از ارتکاب زشتی‌ها و گناهان است آن نیز ثمره شجره معرفت و عقل و خرد است.

این نشان می‌دهد که "آدم" سهم قابل ملاحظه‌ای از عقل داشت که به هنگام مخیرشدن در میان این سه چیز، مرحله بالاتر عقل را برگزید، و در سایة آن هم دین را به دست آورد و هم حیا را.

در حدیث دیگری از امام صادق علیه‌السلام می‌خوانیم:

مَنْ کَانَ عَاقِلًا کَانَ لَهُ دِینٌ وَ مَنْ کَانَ لَهُ دِینٌ دَخَلَ الْجَنَّةَ؛⁽¹⁾کسی که عاقل باشد دین دارد، و کسی که دین داشته باشد داخل بهشت می‌شود (بنا بر این بهشت جای خردمندان است).

بنابراین اسلام، به خرد و خردورزی بسیار ارزش داده و پرورش اخلاقی را به نوعی پرورش عقلانی و بازپروری نیروی استدلال می‌داند. محتوای برخی از روایات، این است که زیربنای اخلاق، وابسته به عقل و خرد است؛ زیرا عقل است که آدمی را از ارتکاب اعمال زشت و رفتار ناپسند باز می‌دارد و او را به پاکی گزینی و روشن‌بینی ایمانی و اخلاقی فرامی‌خواند.

طبیعی است وقتی علت، پرورده باشد، معلول نیز قوی‌تر و استوارتر به وجود خواهد آمد. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

دِعَامَةُ الْإِنْسَانِ الْعَقْل وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَةُ وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ وَ بِالْعَقْلِ یَکْمُل؛⁽²⁾ستون هستی انسان، عقل است و هوشمندی و فهم و حفظ و دانش از عقل سرچشمه می‌گیرند.

رسیدن کمالات اخلاقی در پرتو نیروی خرد امکان‌پذیر است و هر اندازه عقل دچار رکود گردد، به همان نسبت امکان رشد اخلاقی از دست می‌رود. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در روایتی می‌فرماید:

انَّمَا یُدْرَکُ الْخَیْرُ کُلُّهُ بِالْعَقْلِ وَ لَا دِینَ لِمَنْ لَا عَقْلَ لَه؛⁽¹⁾همانا همه نیکی‌ها و کمالات در پرتو عقل به دست می‌آید. و از دین بهره‌ای نبرده است آن کس که از خرد بهره‌ای ندارد.

در روایات مربوط به حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام نیز اشاره‌ای روشن به هماهنگی و هم‌پوشانی دو بعد فکری و اخلاقی (تعلیم و تربیت) انسان شده و رشد و بالندگی توأم آن دو، به دست مهدی موعود علیه‌السلام تأکید شده است. امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید:

إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ اللَّهُ یَدَهُ عَلَی رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ کَمَلَتْ بِهِ أَحْلَامُهُمْ؛⁽²⁾چون قائم ما قیام کند خداوند دست رحمتش را بر سر بندگان گذارد، پس عقولشان را جمع کند (تا پیروی هوس نکنند و با یک دیگر اختلاف نورزند) و در نتیجه خردشان کامل شود.

بر پایة روایت امام باقر علیه‌السلام، خرد و افکار مردم در عصر ظهور، شکوفا و متمرکز و اخلاق آنان کامل می‌شود؛ این یعنی، پیوند عقلانیت و معنویت انسان و رسیدن به بصیرت اخلاقی انسان در سایة بینش عمیق و دانایی پارسا‌یانه و ایمانی، ریشه‌های مفاسد و معایب را از درون خود می‌زداید و بر معرفت و معنویت خود می‌افزاید. در واقع برای تعلیم و تربیت انسان، دو بعد اثرگذار در او، تقویت و رشد می‌یابد:

درباره چگونگی شکوفایی تعلیم و تربیت گفتنی است که بر پایة روایت پیش‌گفته، امام زمان علیه‌السلام پس از ظهور، با نفوذ در دل و جان و عقل مردم و هدایت‌های

پیامبرگونة خود، آنان را هدایت و راهنمایی می‌کند. مقصود از دست (وَضَعَ یده) در این روایت، دست رحمت، هدایت و شفقت الهی بر بندگان است.

در حقیقت در عصر ظهور نیز امام مهدی علیه‌السلام، همة موانع و آفت‌های رشد و تعالی عقلانی انسان‌ها را از بین می‌برد و عقول آنان را به حد بالایی از شکوفایی و رشد می‌رساند. افزون بر آنکه تزکیه و تهذیب نفوس انسانی و طهارت جامعة بشری را در رأس برنامه‌های خود قرار می‌دهد.

از این رو کلیدواژه تعلیم و تربیت اسلامی ـ به‌ویژه در عصر ظهورـ امکان پرورش و شکوفایی کمال‌گرایانه انسان، در پرتو رشد فراگیرفکری و اخلاقی و در نتیجه زدودن ناهنجاری‌ها و ناراستی‌های فردی و اجتماعی است. این نگره می‌تواند برای همة جوامع و همة اعصار، کاربردی بوده و تأثیر‌گذار باشد؛ همان‌گونه که زمان بعثت نبوی، عصر تعلیم و تربیت نفوس و تزکیه و خرد پروری بوده است. بعد کامل این رویکرد «بصیرت اخلاقی» است که در دوران ظهور منجی موعود علیه‌السلام، آشکار و نورافشان خواهد شد.

اما این که چه سازوکارهایی برای دستیابی انسان به بصیرت اخلاقی و شکوفایی تعلیم و تربیت در عصر ظهور وجود دارد؟ با مراجعه به روایات و منابع دینی به دست می‌آید که برای دستیابی به این رشد و بالندگی معنوی و عقلی، سازوکارهای بیان شده و عصر ظهور، دوران شکوفایی و تعالی انسان در همه زمینه‌ها دانسته شده است.

سازوکارهای تعلیم و تربیت مهدوی

اشاره

عصر ظهور، عصر شکوفایی و بالندگی انسان، در پرتو تعلیم و تربیت حقیقی و رسیدن او به بصیرت اخلاقی است و آن با ساز وکارها و شیوه‌های گوناگونی پدید می‌آید که مهم‌ترین آنها تربیت عقلانی است؛ یعنی، شکوفاکردن عقل و خرد آدمی (برای باور عمیق و ژرف به آموزه‌های دینی و عشق به مکارم اخلاقی) و نیز بالنده‌کردن فطرت و سرشت پاک آدمی و تزکیه نفس آلوده.

در واقع چند مؤلّفه مهم اخلاقی ـ فکری در این نظام قابل شناسایی و بررسی است.

ـ انقلاب بزرگ فرهنگی و اخلاقی؛

ـ بالابردن سطح دانایی و خرد ورزی انسان؛

ـ ریشه‌کنی عوامل تباهی فرد و اجتماع؛

ـ کمک‌گرفتن از خرد در جهت شناخت مبدأ و معاد و نیکی‌ها و زشتی‌ها؛

ـ کمک به قدرت انتخاب‌گری مردم در جهت‌دادن به آنها برای دگرگونی وضع نابسامان خود؛

ـ رشد هماهنگ فکری و اخلاقی انسان (تزکیه و تعلیم مردم)؛

ـ پاکیزه‌کردن اخلاق مردم و آشناساختن آنان با فضایل انسانی و….

روشن است برای نجات انسان‌ها از گرداب گمراهی و نادانی و اصلاح گروه‌های مردی و کاستن از مشکلات پرشمار، باید سازوکارها و شیوه‌های گوناگونی به‌کار گرفته شود و از ابزار و امکانات مناسبی استفاده گردد. در عصر ظهور از همة امکانات و سازوکارهای ممکن برای بهْ‌سازی اخلاق و پاک‌زیستی انسان و فراهم‌کردن محیط سالم و بلندمرتبه بهره گرفته خواهد شد و این در پرتو عنایات الهی و شخصیت، توان و درایت ویژة امام مهدی علیه‌السلام شدنی خواهد بود. در این قسمت سازوکارهای برگرفته از روایات و منابع دینی، ذکر می‌شود:

1. شکوفاسازی عقول انسانی

مهم‌ترین راه رسیدن به بصیرت اخلاقی، کمال فکری است؛ یعنی، توجه ویژة دین به شکوفاکردن خرد آدمی و بالابردن سطح دانایی و روشن‌بینی او است. عقل، پایة انسانیت، حجت باطنی خداوند، وسیلة فهم و دریافت معارف اعتقادی و یکی از منابع استنباط احکام فقهی اسلام است. شکوفاسازی و تربیت این موهبت ارجمند پروردگار، پیام همة ادیان آسمانی، به ویژه دین اسلام بوده است.

پیش‌ازاین اشاره شد در روایت‌هایی به این بعد از کمال فکری و عقلی بشر ـ که در عصر ظهور در حد بالایی خواهد بود ـ اشاره شده است.

به نظر می‌رسد این‌گونه تعبیرها کنایه از تربیت امت اسلامی به دست امام قائم علیه‌السلام است و بهره از واژة «رؤوس» (سرها)، به جهت آن است که مردم سر را مرکز خرد و اندیشه می‌دانند و دست‌برسرنهادن، کنایه از تربیت است و فرقی نمی‌کند که خداوند مربی باشد و یا مهدی علیه‌السلام؛ زیرا قانون مهدوی، همان قانون الهی است و تربیت او، آیت تربیت پروردگار بلند مرتبه می‌باشد. بدین ترتیب نتیجة طبیعی و مطلوب

تربیت ـ که عبارت از گرد‌آمدن عقل‌ها و تکامل اندیشه‌ها است ـ به بار می‌نشیند.⁽¹⁾

پس دست‌نهادن بر سر بندگان خدا، به معنای تربیت و اعتلای اندیشه‌ها و افکار و عواطف انسان‌ها است که اگر همراه با رشد اخلاقی و تزکیه و تربیت درست باشد؛ در انسان «بصیرت اخلاقی» پدید می‌آورد و او را به سرمنزل مقصود رهنمون میشود. پرورش خرد و اندیشة آدمی (تربیت عقلانی) و بالابردن سطح دانایی و بصیرت او، روشی تأثیرگذار و باارزش در رشد و شکوفایی معنوی او است که بر پایة روایات در عصر ظهور محقق خواهد شد.

2. فرهنگ‌سازی جامع

عصر ظهور، دوران گسترش فرهنگ سالم و انسانی در همة سطوح جامعه و زدودن خرافات، پیرایه‌ها و آداب و رسوم ناسالم و غیر مفید است. همچنین عصر فعالیت‌های گستردة فرهنگی است؛ یعنی، بعضی از مشکلات و کاستی‌های جامعه، از طریق فرهنگی (تبلیغی و آگاهی بخشی و ارشادی)، قابل حل است و اقدامات حکومت جهانی نیز، بیشتر ماهیت فرهنگی و ارزشی دارد. در این برهة نورانی، انسان‌ها به عمق و زشتی مفاسد اخلاقی و کژتابی‌های فکری و عملی پی می‌برند و از آلودگی‌ها بی‌زار می‌گردند و این فقط در سایة گسترش و تعمیق «فرهنگ برتر دینی» و یا «فرهنگ سازی جامع» است؛ یعنی، فرهنگ سالم دینی در همة سطوح گسترش می‌یابد و ماهیت امور فرهنگی می‌شود.

3. پالایش ناپاکی‌های درونی

در قرآن، پالایش درونی، با عنوان «تزکیه» و «تزکّی» مطرح شده است. این دو از نظر لغوی به معنای پاک‌نمودن و یا پاک‌شدن از آنچه که باید از آن پاک شد و از نظر اصطلاحی، پاکیزه‌ساختن نفس از شرور و آلودگی‌ها است. بزرگ‌ترین هدف پیامبران، تهذیب و تزکیه نفوس انسانی بوده است. آنان آمدند تا جان انسان‌ها را از زشتی‌ها و صفات حیوانی پاک و پاکیزه سازند و خوبی‌ها و مکارم اخلاقی را پرورش دهند. آنان آمدند تا به انسان‌ها درس خودسازی بیاموزند و در طریق شناخت اخلاق زشت و کنترل

و مهار امیال و خواسته‌های مخرب نفسانی، یار و مدد‌کارشان باشند.

عصر ظهور به راستی، دوران تزکیه و پاکیزگی جان‌ها است؛ هم با برنامه‌های پیامبرانة امام زمان و هم با آگاهاندن و سوق‌دادن مردم به آن.

4. شکوفایی سرشت انسانی

همة انسان‌ها، بر سرشت پاک و فطرت الهی به دنیا می‌آیند و هر چند دارای غرایز و نیروهای غریزی هستند؛ اما ملکات انسانی و نیروهای قدسی آنان قوی‌تر و ماندگار‌تر است. اگر انسان زیر پرورش درست قرار گیرد و دچار اغواگری و شیطنت ابلیس نشود، توانایی رشد و بالندگی روحی و معنوی فوق العاده‌ای دارد. پس باقی‌ماندن بر سرشت پاک یا بازگشت به این سرشت و سیرت الهی، بایسته‌ترین راه برای رسیدن انسان به کمال و تعالی واقعی، رشد روزافزون و شکوفایی واقعیت‌های انسانی است. این اصل مسلّم، رکن پایدار اندیشة مهدویت و از سازوکارهای مهم پرورشی، برای بیرون‌کردن انسان از مادی محض و رساندن او به اوج «طهارت» و «قدسی‌بودن» است.

5. ترویج و تثبیت ارزش‌های اخلاقی

«هنجارپذیری»، فرآیندی است که به انتقال آموزه‌های اخلاقی و مکارم انسانی و تثبیت آنها در افراد منجر می‌شود. در این فرآیند (همچون جامعه‌پذیری)، ارزش‌های اخلاقی تبیین و تشریع می‌گردند و ضمن آگاه‌کردن انسان‌ها از آنها، زمینه‌های علاقة قلبی آنان و کشش درونی به آنها را فراهم می‌سازند. مهم‌ترین ویژگی هنجار‌پذیری انسان، فهم و پذیرش قوانین ثابت اخلاقی و تلاش برای گسترش و حاکمیت این اصول است؛ یعنی، آراسته‌شدن به اصول ارزشی و پایبندی با معرفت به آنها.

مهم‌ترین برنامة امام مهدی علیه‌السلام، حاکمیت ارزش‌های اخلاقی و آگاهی بخشی به مردم است.

6. کنترل و نظارت فراگیر

برای اینکه بتوان باور و رفتار انسان‌ها را دگرگون کرد و آنها را در مسیر اصلاح و سازندگی واقعی قرار داد، باید برنامه‌ای پایدار و اثر‌گذار برای او ارایه نمود و در ضمن آن، نظارت فراگیر و کاملی بر رفتارها و هنجار‌شکنی‌های وی داشت. افزون بر این، باید

بر حسن اجرای برنامه‌های تربیتی و اصلاحی، مراقبت جدی داشت و در صورت ضرورت، از سازوکار «انذار و تخویف» و «تنبیه» استفاده کرد. همچنین در اجرای دستورات دینی (در زمینه‌های گوناگون)، جدیت به خرج داد و در برابر طغیان و قانون‌شکنی کوتاه نیامد.

در صورتی که برنامه‌های فرهنگی، تحت انضباط و نظم دینی قرار گیرد، بسیار مؤثر و کاربردی خواهد بود. این نظارت فراگیر برای هدایت و رهنمونی انسان‌ها، به صلاح و تقوا و جلوگیری از هنجار شکنی و افسادگری در عصر ظهور، با ظرافت خاص و برنامه‌ای فراگیر صورت خواهد گرفت.

7. تقویت باورهای اعتقادی و ایمانی

بر پایة این سازوکار، برای اینکه انسان بتواند اعمال و رفتار درست و با اعتدالی بروز دهد، باید زیربناهای فکری و معرفتی‌اش استوار و فخیم گردد؛ یعنی، تا انسان شناخت درست و باور عمیقی نسبت به مبانی اعتقادی خود (به‌ویژه یکتاپرستی)، نداشته باشد و آنها را با دل و جان نپذیرد، کمتر هنجار پذیر شده و به سمت کمالات واقعی خود حرکت می‌کند. پس رشد فکری و اخلاقی بشر، مترتب بر تعمیق باورهای دینی و آشنایی عمیق با آغاز و فرجام خود و حاملان وحی (انبیا) و راهبران طریق (امامان) است. همان گونه که مهم ترین برنامه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، جایگزینی توحید، به جای شرک و بنیادنهادن تمدن توحیدی بود؛ آن هم با تغییر در باورهای اعراب جاهلی.

8. ایجاد غنای واقعی در بشر

یکی از سازوکارهای مهم در تغییر و تحوّلات روحی انسان‌ها و فروکاستن از آمال مادی صرف و خواسته‌ها‌ی فزاینده دنیوی و تجملاتی، استغنای روحی انسان‌ها است. بالارفتن ظرفیت‌های فکری و درونی مردم، توجه به نیازهای اصیل و فطری و ماندگار، پایین‌آوردن سطح خواسته‌ها و خواسته‌های گوناگون و فزایندة مادی و غریزی، دراولویت‌قرارندادن امور پست و زودگذر و… نشانه‌های بی‌نیازی روحی و معنوی‌اند. اینها با مدیریت و هدایت دقیق و درست، عامل حل بسیاری از کاستی‌ها و ناهنجاری‌ها خواهند بود؛ امری که در عصر ظهور به صورت کامل و تمام محقق خواهد شد.

9. به‌سازی اخلاق کارگزاران

یکی از راه‌های تأثیرگذار در رشد فکری و اخلاقی مردم، تقدم اصلاح رفتاری و معرفتی بازیگران عرصة سیاست و مدیریت جهان بر دیگران است. اگر کارگزاران امور، از نظر اخلاقی سالم و پاک باشند و در عمل به وظایف خود از راه حق، عدالت و اعتدال بیرون نروند، بسیاری از انحرافات و کژتابی‌های اخلاقی و رفتاری جهان کاسته خواهد شد و مردم نیز پیرو آنان خواهند بود.

گام نخست در به‌سازی اخلاق کارگزاران و مدیران و مجریان، نظارت بر آنها و سخت‌گیری در برابر قانون‌شکنی و هنجارناپذیری آنان است.

« اَلمهْدیُّ… شَدیدٌ عَلَی العُمّالِ رَحیمٌ بِالمَساکِین؛⁽¹⁾مهدی علیه‌السلام… بر کارگزاران سخت می‌گیرد و بر بینوایان بسیار مهربان است.»

10. حاکمیت اندیشة قرآنی

قرآن، برنامه فراگیر و کامل برای ساختن جامعه‌ای سالم و آباد، انسانی فرهیخته و متعالی و آینده‌ای رو به رشد و مترقی است. وجود آموزه‌های وحیانی قرآن، به عنوان مبنا و معیار درستی و نادرستی اندیشه‌ها و افکار و تربیت کننده و اصلاح‌گر نفوس و دل‌ها، عامل رستگاری و نجات همة انسان‌ها در هر سطح و منزلتی است.

پیش‌ازاین اشاره شد امیر مؤمنان علیه‌السلام در بارة اینکه امام مهدی علیه‌السلام قوانین را مطابق با قرآن می‌کند، فرمود:

یَعْطِفُ الْهَوَی عَلَی الْهُدَی إِذَا عَطَفُوا الْهُدَی عَلَی الْهَوَی وَ یَعْطِفُ الرَّأْیَ عَلَی الْقُرْآنِ إِذَا عَطَفُوا الْقُرْآنَ عَلَی الرَّأْیِ؛⁽²⁾خواهش نفسانی را به هدایت آسمانی بازگرداند، و آن هنگامی است که ـ مردم ـ رستگاری را تابع هوی ساخته‌اند، و رأی آنان را پیرو قرآن کند، و آن هنگامی است که قرآن را تابع رأی خود کرده‌اند.

11. وحدت و الفت انسان‌ها

دوری و اختلاف انسان‌ها از همدیگر و کینه‌ورزی نسبت به هم، چند‌پارگی فرهنگی و عقیدتی، خواست‌ها و اهداف ناهمگون و چندگانه، ارزش‌ها و هنجارهای گوناگون و… از تهدیدات مهم جامعه بشری و عامل رکود و خمودگی فکری و فرهنگی است. علت تنازع وتفرقه انسان‌ها هرچه باشد و به هر شکلی صورت گیرد (شکاف‌های مذهبی، فرقه ای، قومی، زبانی، نژادی و…)، تاریخچه‌ای به فراخنای زندگی بشری دارد و بسیاری از جنگ‌ها، ستیزه‌جویی‌های فرسایشی، تجاوزگری‌ها و… ثمرة آن است. یکی از برنامه‌های اساسی پیامبران، نزدیک ساختن انسان‌ها به همدیگر، تألیف قلوب، تعمیق مهرورزی و محبت است؛ یعنی، تشکیل امت واحده و بازگرداندن انسان‌ها به سرشت و سیرت واقعی خود. در پرتو این اتحاد و همدلی است که انسان‌ها، یک فرهنگ و آیین واحد را پذیرا بوده و یک هدف و برنامه برای زندگی خواهند داشت. اگر انسان‌ها در جامعه واحد جهانی گرد هم نیایند و بر تنازع‌ها و تعارض‌های فرهنگی و سیاسی و… پافشاری کنند، هیچ برنامه تربیتی و فرهنگی مؤثر نخواهد بود و مشکلات انسان‌ها همچنان باقی خواهد ماند.

پس لازمة رشد فکری و اخلاقی مردم، شکل‌گیری امت واحده و فرو کاستن از جدایی‌ها، ستیزش‌ها، افکار متفاوت و ارزش‌های چند‌پاره است؛ امری که در عصر ظهور مورد توجّه بوده و همة اختلافات، کینه‌ها و مذاهب و… برطرف می‌گردد. امیر مؤمنان علیه‌السلام فرمود: « یَقُومُ قائِمُنا… ثُمَّ یَجْمَعُهُمُ اللَّهُ عَلَی أَمْرٍ وَاحِد؛⁽¹⁾آن‌گاه که قائم ما قیام کند… همه را بر یک فکر و مرام و احد گرد می‌آورد.» و امام صادق علیه‌السلام فرمود: «لَیُرْفَعُ عَنِ الْمِلَلِ وَ الْأَدْیَانِ الِاخْتِلَاف؛⁽²⁾چنددسته‌گی و پراکندگی را از ملت‌ها و ادیان بر می‌دارد.» آن حضرت الفت و دوستی در دل مردم ایجاد می‌کند و بغض و خصومت را برطرف می‌سازد. امام صادق علیه‌السلام در این باره فرمود:

«… و یُؤَلِّفَ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبٍ مُخْتَلِفَة؛⁽¹⁾… بین قلب‌های گوناگون الفت ایجاد می‌کند.»

و امیر مؤمنان فرمود: « لَذَهَبَتِ الشَّحْنَاءُ مِنْ قُلُوبِ الْعِبَاد؛⁽²⁾کینه‌ها از قلب‌های بندگان می‌رود. »

12. فراگیری و همگانی‌شدن تعلیم و تربیت

یکی از انگاره‌های ارزشمند در تربیت و بالندگی اخلاقی و روحی انسان‌ها، فراگیری و شمول آن به همة افراد اجتماع است؛ یعنی، همگان باید در سطوح و مراحل مختلف زندگی، از برنامه‌های تربیتی و اخلاقی برخوردار شده و به تزکیه و تهذیب نفس و حکمت‌آموزی و خردورزی بپردازند. اگر بخش‌هایی از اجتماع ـ ولو اندک ـ از طهارت نفس و اخلاق فاضله بی‌بهره باشند، آن را به تباهی کشانده و مانع تأثیر برنامه‌های تربیتی می‌شوند. مهم‌تر از آن، افراد هنجار شکن و تباه‌گر، خود از موانع اصلی تعلیم و تربیت بوده و همواره درصدد انحراف و اغوای دیگران و افساد جوامع بر می‌آیند. به همین جهت تعلیم و تربیت واقعی، آن است که دربرگیرنده همة افراد بشر بوده و برای همگان، راه‌کارهای مناسب اصلاح و بازسازی اخلاقی ارائه دهد.

در عصر ظهور، تعلیم و تربیت، جهانی، فراگیر و کارآمد بوده و دربرگیرنده همه گروه‌های سنّی، فکری، اعتقادی، سیاسی، جغرافیایی و… می‌شود. کسی نیست که از این هدایت‌گری و تربیت‌ها بی‌بهره باشد و همچنان بر تباهی و ناراستی خود باقی بماند.

این فراگیرشدن به گونه‌ای است که در برخی روایات سخن از چندین‌برابرشدن دانش بشری به میان آمده است. در روایتی به امام صادق علیه‌السلام نسبت داده شده که فرمود:

الْعِلْمُ سَبْعَةٌ وَ عِشْرُونَ جُزْءاً فَجَمِیعُ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ جُزْءَانِ فَلَمْ یَعْرِفِ النَّاسُ حَتَّی الْیَوْمِ غَیْرَ الْجُزْءَیْنِ فَإِذَا قَامَ الْقَائِمُ أَخْرَجَ الْخَمْسَةَ وَ الْعِشْرِینَ

جُزْءاً فَبَثَّهَا فِی النَّاسِ وَ ضَمَّ إِلَیْهَا الْجُزْءَیْنِ حَتَّی یَبُثَّهَا سَبْعَةً وَ عِشْرِینَ جُزْءاً؛⁽¹⁾علم، ۲۷ جزء دارد، همة آنچه پیامبران آورده‌اند دو جزء بوده و مردم تا به امروز بجز این دو جزء، چیزی نمی‌دانند. وقتی قائم به پا خیزد، ۲۵ جزء دیگر علم را بیرون ساخته، در بین مردم منتشر می‌سازد و این دو جزء را هم بدان می‌افزاید تا به ۲۷ جزء می‌رسد.

ناگفته نگذرم اگر این روایت هم نمی‌بود بررسی شرایط همگانی حکومت جهانی حضرت مهدی موعود علیه‌السلام رشد علمی شگرفی را نوید می‌دهد.

البته در بحث‌های مفصل بررسی ماهیت آن دانش و تفاوت‌های آن با فن‌آوری‌های بشری در عرصه علم امری بایسته است که از حوصلة این نوشتار بیرون است.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس نهم: مهدویّت و مستشرقان

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

معنای شرق‌شناسی و مستشرق

تقسیم‌بندی مستشرقین

زمینه‌های ورود شرق‌شناسان در موضوع مهدویت

جنبه‌های مثبت و منفی پژوهش‌های مستشرقان

عرصه‌های مهدویت پژوهی برای شناخت آراء مستشرقان

پیش‌درآمد

بسیاری از شرق­شناسان و اندیشمندان غربی دربارة مباحث مهدویت و مفاهیم مربوط به آن، به بحث و گفت‌وگو پرداخته­، مباحث گوناگون و پرشماری را مطرح کرده­اند. برخی از آنها، به­گونه­ای مستقیم به مباحث پرداخته، آن را از دیدگاه اعتقادی مسلمانان و بر اساس آموزه­های اسلامی بررسی نموده­اند. و برخی دیگر منجی‌گرایی و موعودباوری را نه از دیدگاه اسلام به گونه­ای خاص، بلکه از نگاه دیگر ادیان و به گونه‌ای تطبیقی بررسی کرده­اند. این دسته از اندیشمندان با وجود آنکه مستقیم درباره مهدویت سخن نگفته‌اند، ولی آن را در ضمن مباحثی چون منجی‌گرایی، هزاره­گرایی، نجات، بازگشت مسیح، ارض ملکوت، و امثال آن، بحث و بررسی کرده­اند، از اینرو مباحث آنان نیز دارای ارزش است و می­توان در عرصة مهدویت‌پژوهی از آن بهره گرفت.

در این درس تلاش شده تا به صورت کوتاه به این بحث اشاره شود.⁽¹⁾بی­ترید بررسی ابعاد این بحث نیازمند مراجعه به منابع گسترده است که در یک درس نمی­توان بدان پرداخت و لازم است علاقه­مندان به منابع تفصیلی مراجعه کنند.

تعاریف متفاوت از واژة شرق

شرق در لغت به معنای برآمدن آفتاب و تابان­شدن است.⁽²⁾و از دیدگاه غربی‌ها

دربرگیرندة همة کشورهایی است که در شرق قارة اروپا قرار دارند و به سه بخش خاورمیانه، نزدیک و دور تقسیم می‌گردد. در این تقسیم‌بندی جغرافیایی، بین دین اسلام، ادیان هندی، ادیان چینی، ژاپنی و امثال آن تفاوتی دیده نشده است. در واقع تعریف شرق از دیدگاه غربیان، تقسیمی بر پایة جغرافیا و شرایط منطقه‌ای است، نه بر پایة فرهنگ، آداب و سنت­ها.

بنابراین، باید گفت تقسیم بر پایة جغرافیا بهترین تقسیم است و برای یک اندیشمند غربی که در صدد شناسایی شرق است، تقسیم بر پایة مذهب و دین، سبب شاخه‌ها و دسته‌بندی‌های گونه‌گونی می‌شود که آن‌ها را نمی‌توان به جز جغرافیا زیر یک نام ویژه قرار داد و روشن است که هر چه، پایه و شاخص تقسیم کلان‌تر باشد، بهتر است.

البته پاره‌ای از فیلسوفان غربی مانند هایدگر دربارة معنای شرق و غرب به جنبة جغرافیایی آن نظر ندارند و به مفهوم فلسفی آن اشاره می‌کنند، وی می‌گوید: «تاریخ مغرب، تاریخ مغرب حقیقت است».⁽¹⁾وی بر این باور است، غرب درک خاصی از وجود دارد، درکی که به تعبیر نیچه، به نیست‌انگاری انجامیده است، درکی از وجود که مبتنی بر درک تکنولوژیک از آن است.⁽²⁾در واقع وی به مانند هانری کربن کلمه شرق و غرب را در معنایی غیر متداول به معنای طلوع و غروب حقیقت معنا می‌کند. آنان استعمال واژه غرب را در برابر شرق برای پاره‌ای از سرزمین‌ها، به معنای شکل‌گیری تمدنی خاص در کشورهای اروپایی و امریکایی می‌دانند که در برابر تمدن شرق قرار گرفته است و بر خلاف قرون میانه که سرزمین‌های اروپایی با مفهوم و واژه دینی "مسیحیت" در برابر واژه "اسلام" از کشورهای اسلامی جدا می‌شدند، پس از رنسانس این تقسیم‌بندی بر پایة مذهب جای خود را به ویژگی‌ای غیر مذهبی داد که همان مفهوم مدرنیته بود. بر این پایه، مفهوم غرب به معنای تمدن غرب در برابر تمدن شرق قرار گرفت و افزون بر اروپا همة کشورهایی را که این اندیشه را پذیرفته بودند، در بر می‌گیرد.

ناهمگونی تمدن غرب و تمدن شرق پس از رنسانس، تفاوت در دو نگاه و دو رویکرد به جهان هستی است و ناهمگونی فقط در ابزار و یا وسایل مدرن نیست،

به‌گونه‌ای که با ورود ابزار مدرن، این تفاوت و شکاف میان دو تمدن و دو فرهنگ پر نخواهد شد.

شرق‌شناسی در فرهنگ لغت

واژة شرق‌شناسی برای نخستین بار در فرهنگ انگلیسی اکسفورد به کار رفت و در سال 1838میلادی، همین واژه در فرهنگ علمی فرانسه درج گردید. در فرهنگ انگلیسی آکسفورد، کلمه شرق‌شناسی یا خاورشناسی⁽¹⁾که تا سال 1812میلادی در این فرهنگ مورد استفاده قرار نگرفته بود، به معنای مطالعه و پژوهش در بارة کشورهای شرقی، برای کسانی استفاده شده است که به مطالعه و پژوهش در فرهنگ، سرزمین و کشورهای مشرق زمین و آسیایی می‌پرداختند. ولی پیش از اینکه در قرون متأخر اصطلاح شرق‌شناسی در فرهنگ لغت و در دانشگاه‌ها به نام یک رشته علمی و پژوهشی به کار رود، از قرن‌ها پیش، شغل و حرفه‌ای، متداول و رایج بوده است. در واقع زمانی که پاره‌ای از اندیشمندان غربی وارد سرزمین‌های اسلامی می‌شدند و به تحصیل علم، سیر و سیاحت، سفرنامه‌نویسی و دیگر امور می‌پرداختند، مسأله شرق‌شناسی، حرفه‌ای مشخص بوده است، هر چند در آن دوران، اصطلاح شرق‌شناسی رایج نبوده است.

تعریف اصطلاحی شرق‌شناسی

شرق‌شناسی از دیدگاه اندیشه‌ورزان و پژوهشگران غربی یکی از حوزه‌های ارزشمند پژوهشی به‌شمار می‌آید. این حوزه، ادیان، آداب و رسوم، فرهنگ و تمدن شرقی را در برمی‌گیرد و گاه با تسامح در مفهوم آن، به اسلام و تاریخ اسلام محدود می‌شود؛ از این رو به اسلام شناسان غربی، مستشرق یا شرق‌شناس نیز می‌گویند.

مستشرق در اصطلاح، محققّی غربی است که شرق، متعلق شناسایی اوست و برای این منظور به شرق سفر می‌کند و در بارة ابعاد گوناگون فرهنگ و تمدن شرق به مطالعه و تحقیق می‌پردازد " و به دانشی که عهده‌دار این وظیفه است "شرق‌شناسی" گویند.

ناگفته نماند در دوره‌های جدید، این اصطلاح به آن دسته از محققان مسلمانی که در جهان غرب زندگی می‌کنند و به پژوهش دربارة عرصه‌های متفاوت تمدن شرق

می‌پردازند، نیز اطلاق می­شود؛ چه آنان که متولد سرزمین‌های شرقی هستند و به یکی از ادیان شرقی وفادارند، و چه آنان که متولد کشورهای غربی هستند و پس از تحقیق، پیرو یکی از ادیان شرقی شده‌اند.

تقسیم بندی مستشرقین (اسلام‌شناسان غربی)

با توجه به آنچه به اختصار گذشت، اسلام شناسان غربی را به سه دسته تقسیم می‌کنیم:

الف) آنها که به معنی دقیق کلمه، شرق‌شناس هستند؛ یعنی آن دسته از اندیشمندان غربی غیر مسلمان که در بارة اندیشه، تمدن و فرهنگ شرقی پژوهش نموده‌اند.

ب) دسته‌ای از اندیشمندان غربی که پس از تحقیق درباره اسلام، به اسلام گرویده و آثاری را در این راستا از خود به جای گذارده‌اند مانند: رنه گنون و مارتین لینگر.

ج) اندیشمندان مسلمان که اصالتاً شرقی هستند، ولی در غرب اقامت گزیده و در مراکز علمی به تحقیق و تدریس پیرامون تمدن و فرهنگ شرقی پرداخته‌اند به گونه‌ای که در چند دهه اخیر بسیاری از نویسندگان و محققان دایره المعارف‌ها و دانشنامه‌ها و مدرّسان مراکز علمی در زمینه اسلام و تمدن شرقی، نوعا از این دسته هستند؛ افرادی مانند: جاسم حسین، ساشدینا و حامد الگار.

این گروه را نمی‌توان از مصادیق واقعی مستشرقین دانست، ولی به واسطه زندگی متمادی در فرهنگ غرب و آشنایی با روش و نگرش آنان به موضوعات مختلف، ویژگی افراد بومی را پیدا کرده‌اند. به نظر می‌رسد این نوع تفکیک میان اسلام‌شناسان غربی، تصویر بهتری را از خاستگاه اندیشه‌های آنان درباره آموزه‌های اسلامی ارائه خواهد داد. بررسی محتوای نوشته‌ها و کاوش‌های شرق‌شناسان درباره رویداد‌های اسلام و مسلمانان، به‌ویژه شیعه و تشیع، انگاره و نظام فکری تحلیلی آ نان و شاخصه‌های آن را روشن خواهد ساخت. طبیعتا نظام فکری تحلیلی حاکم بر اندیشه این دین پژوهان نیز متأثر از محیط پیرامون آن‌ها خواهد بود. همین عامل باعث گردیده تا آن دسته از اسلام شناسان غربی که اصالتا شرقی و مسلمان بوده، ولی سال‌ها در محافل علمی غرب حضور داشته‌اند، از لحاظ روش تحقیق در موضوعات اسلامی به دو دسته دیگر نزدیک شوند. از این رو معمولا تخصص‌گرایی، دقت نظر، روش مندی، انسجام و پیگیری، از

ویژگی‌های علمی مشترک میان هر سه دسته از اسلام شناسان یادشده است.

برخی زمینه‌های ورود مستشرقین به موضوع مهدویت

الف) جاذبه فرهنگ و تمدن اسلامی

جاذبة تمدن مشرق زمین، به ویژه تمدن اسلامی، به حدی بوده است که مستشرقین از دیرباز، برای ورود به عرصه اسلام‌شناسی اظهار گرایش کرده‌اند. از موضوعاتی که مستشرقان و اسلام‌شناسان غربی به آن پرداخته‌اند فرهنگ و تمدن اسلامی است که از شاخصه‌های آن می‌توان به فلسفه اسلامی، کلام، تاریخ اسلام، عرفان اسلامی، قرآن پژوهی، حدیث، ملل و نحل و دیگر علوم مربوط به تمدن اسلامی اشاره نمود.

 البته از نخستین و مهم ترین حوزه‌های اسلامی که مورد دقت نظر و کاوش اسلام شناسان غربی قرار گرفته و بزرگترین دین پژوهان غربی به آن توجه نموده‌اند، قرآن شناسی می‌باشد، ولی دیگر موضوعات نیز همواره مورد توجه آنان بوده است؛ به طوری که بعضی از حوادث و اتفاقات موجب می‌شد تا به بعضی از موضوعات بیشتر توجه کنند.

ب) اهداف استعماری و تبشیری

گروهی بر این باورند که اهداف تبشیری و استعماری با هدف ضربه‌زدن به اسلام و ایجاد تفرقه در بین امت اسلامی یکی از انگیزه‌های اصلی در گرایش مستشرقین به اسلام‌شناسی بوده است. این شرق‌شناسان، به‌طور معمول از طریق مؤسسات و بنیادهایی برای خاورشناسی گسیل می‌شدند و به‌طور عمده وابسته به مذهب و اندیشه‌ای بوده‌اند که مخالفت با اسلام را برای آنان درپی داشته است. همیلتون گیب، شرق‌شناس برجسته، درباره پاره‌ای از خاورشناسان بر این باور است که بعضی از آنان گاه خود را در موضع برتر می‌دیدند و با این تصور که تمدن و مذهبشان برتر از تمدن شرقیان است درباره تمدن و فرهنگ اسلامی قضاوت‌های نادرست و ضعیفی ارائه داده‌اند.

این نوع نگاه به اسلام‌شناسان غربی، هر چند دور از حقیقت نیست، ولی به‌طور عمده مربوط به شرق شناسان اولیه است که به نام مبلّغان مسیحی فعالیت می‌کرده‌اند؛ ولی امروزه، نگاه اسلام‌شناسان غربی حتی غیر مسلمان همدلانه‌تر و علمی‌تر شده است.

همیلتون گیب، در این باره معتقد است: این عین بی انصافی است که پیشرفت‌هایی که در سالیان اخیر در میان مبلغان مسیحی حاصل شده است و در نتیجه، آنان بر خلاف سابق، به جای مطالعه خام و خشن اصول ظاهری، با همدردی و همدلی در عمق تجارب مذهبی مسلمانان فرو رفته‌اند را نادیده بگیریم.

ج) نگاه اندیشمندانه به آموزه‌های اسلامی

بر خلاف نظر افرادی که شرق‌شناسی به‌طور کلی، و تلاش اسلام‌شناسانه غربیان به طور خاص را یک حرکت حساب شده استعماری و مایه تضعیف دین می‌دانند، عده‌ای دیگر بر این باورند که توجه غرب به تمدن شرق و به ویژه تمدن اسلامی و به تبع آن، آموزه‌های اسلامی، محصول یک نگاه علمی و تحقیقی است که بر اهداف استعماری تقدم داشته است؛ هر چند که استعمار در دوره‌هایی از آن بهره برداری کرده است.

ادوارد سعید، مؤلف کتاب شرق شناسی، از جمله معتقدان این نظریه است. او می‌گوید:

شرق شناسی مولد یک سلسله علایقی است که از طریق وسایلی همچون اکتشافات مخفیانه، تجدید ساختار زبان شناسانه، کاوش روان کاوانه، توصیف یا بیان نوعی خواست یا نیت و قصد است.

همزمان با ورود غرب به مرحله جدیدی از شکوفایی علمی و بهره برداری از علوم مشرق زمین، مباحث دینی نیز به همراه سایر علوم انسانی مورد توجه اندیشمندان قرار گرفت.

پس از نهضت نو علمی در اروپا از سده پانزدهم و شانزدهم میلادی به این طرف، که به تدریج در دارالفنون‌ها و مراکز علمی مغرب زمین، همه رشته‌ها و شعبه‌های علوم بشری مورد توجه و اقبال و تحقیق و تدقیق قرار گرفت، علم مشرق شناسی و تحقیقات راجع به کلیه شئون علمی و اجتماعی و لغوی و فلسفی و دینی و آداب و اقوام مشرق زمین نیز رو به تکامل گذاشت و مانند سایر فنون، مطرح انظار علما گردید.

اسلام شناسان غربی، چه آنها که به صورت تحقیقی و عالمانه به اسلام پرداخته‌اند یا آنها که مغرضانه در این وادی وارد شده‌اند، توجه ویژه‌ای به مباحث کلامی و تاریخی، مخصوصا موضوعات مورد اختلاف فرقه‌های اسلامی داشته‌اند.

در برخی زمان‌ها شرایط خاص، باعث می‌گردید تا توجه به اسلام و تشیع به صورت جدی‌تر در دستور کار آنها قرار بگیرد. برخی صاحب نظران برآنند که غربیان در زمان جنگ‌های صلیبی (قرن پنجم هجری) با مکتب تشیع آشنا شدند و به بررسی آن پرداختند و در دوره صفویه به شکل ویژه‌ای به مطالعه درباره آن روی آوردند…آشنایی غربیان با شیعیان ایران و دیگر مناطق و پدید آمدن کتاب‌ها و سفرنامه‌های فراوان درباره تشیع، افزایش نوشته‌های غربیان را در این باره به دنبال آورد. این نوشته‌ها به آرامی به آثار و اسناد مهمی در تاریخ تشیع و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان بدل شد. اگرچه این مطالعات به مسائل مهم و در خوری می‌پردازند، کاستی‌های فراوانی هم دارند و تصویری واقعی و درست از شیعه و روحانیان آن ترسیم نمی‌کنند. این کمبود در نوشته‌های پیشین غربیان بیشتر است.

د) توجه به نهضت‌های اصلاح‌طلبانه اسلامی

پاره‌ای از اندیشمندان غربی، به ویژه در دو سده گذشته، با توجه به بعضی از رخدادها و وقایعی که در سرزمین‌های اسلامی پیش آمده ـ همچون ادعای بعضی از مدعیان دروغین مهدویت در سرزمین‌های اسلامی و به‌وجودآمدن مذاهبی مانند: کیسانیه، اسماعیلیه، شیخیه، بابیت و بهائیت ـ بر موضوع مهدویت تکیه نموده و درباره نگرش مسلمانان و متون اسلامی پیرامون مهدویت سخن گفته‌اند. همزمانی برخی مستشرقین مانند گلدزیهر، دارمستتر، ادوارد براون، فان فلوتن و … با برخی از جریان‌های مدعی مهدویت، در علاقه‌مندی بیشتر آنها به این مباحث نقش داشته است.

 در هر صورت، موضوع مهدویت به عنوان یک اصل پذیرفته شده در میان فرقه‌های اسلامی، در فراز و نشیب تاریخ، مورد توجه و حتی سوء استفاده قرار گرفته و گاهی این حرکات با انگیزه‌های استعماری همراه گردیده و توجه ویژه اسلام‌شناسان غربی را برانگیخته است و باعث گردیده تا درباره مباحث مهدویت و مفاهیم مربوط به آن به بحث و گفتگو بپردازند و در این راستا مسائل متعددی را مطرح نمایند.

ه) نگاه کلان به موضوع منجی و جامعة آرمانی

موضوع مهدویت، که در معارف اسلامی از جایگاهی ممتاز برخوردار است، در یک

نگاه فراگیر و به صورت بین الأدیانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. در تمامی ادیان ابراهیمی و غیر ابراهیمی (سامی و غیر سامی) این اعتقاد در شکل‌ها و گونه‌های متفاوت وجود دارد و همه مذاهب، آرمان نهایی جوامع بشری را ظهور و تجلی شخصیت آسمانی و یک منجی دینی می‌دانند. و بر پایة این اندیشه دینی، بسیاری از دین پژوهان غربی ذیل عناوینی همچون منجی‌گرایی، بازگشت مسیح، هزاره گرایی، نجات، رستگاری، پایان تاریخ، آینده پژوهی و امثال آنها، به این موضوع پرداخته و درباره نگرش ادیان به این موضوع، کتاب‌ها و مقالات فراوانی نوشته‌اند.

افزون بر اسلام‌شناسان غربی که موضوع مهدویت را در ذیل مباحث فراگیر منجی گرایی و آینده پژوهی و… دنبال کرده‌اند و همچنین دین‌پژوهانی که به‌طور خاص، به موضوع مهدویت در اسلام توجه کرده‌اند؛ می‌توان از دسته سومی هم نام برد که مباحث و نظرات آنان می‌تواند به پربارشدن مباحث مهدوی بیانجامد. این دسته از اندیشمندان، فیلسوفان اجتماعی و جامعه شناسان و یا اندیشمندان فلسفه سیاسی هستند که به‌طور لزوم درباره مباحث کلامی و دینی از جمله مبحث مهدویت و یا منجی گرایی بحث ننموده‌اند، ولی به فراخور موضوعات تخصصی خویش به گونه‌ای به مباحث مربوط به مهدویت و منجی گرایی پرداخته‌اند. این دسته از اندیشمندان به عنوان نمونه درباره جامعه ایده آل، آینده پژوهی، جامعه شناسی دین، نهاد دین، فلسفه تاریخ، آینده و سرنوشت جوامع و دیگر موضوعات مربوط به حوزه علوم اجتماعی بحث نموده‌اند؛ به طوری که پرداختن به موضوعات مذکور، موجب می‌گردد تا بتوان نظرات و آراء آنان را درباره مباحث مهدویت و منجی گرایی استنباط نمود؛ به عنوان نمونه، اندیشمندانی همچون «توین بی»، «اشپینگلر»، «هگل»، «ویکو»، «ماکس وبر»، «فوکویاما» و… نظر خود را درباره جامعه آرمانی و ایده آل ابراز می‌دارند، به‌طوری که اگر پژوهشگران بخواهند درباره مباحث تطبیقی و میان رشته‌ای مهدویت تحقیق کنند، لازم است تا به آراء و نظرات این اندیشمندان بپردازند. این دسته سوم از اندیشمندان در زمره اسلام شناسان غربی قرار نمی‌گیرند، اما از این رو که مطالعات آنها زمینه‌ای برای ورود به مباحث منجی و جامعه ایده آل و موعود ادیان است، روزنه ای را به سوی موضوعات مربوط به موعود ادیان و بالطبع، موعود مطرح شده در آموزه‌های اسلامی هموار می‌سازد.

جنبه‌های مثبت و منفی در پژوهش مستشرقان

پژوهش‌های شرق‌شناسان و دین‌پژوهان غربی دارای جنبه‌های مثبت و منفی است. از ویژگی­های مثبت پاره‌ای از شرق‌شناسان در فرهنگ اسلامی می‌توان به تخصص‌گرایی و محدود نمودن پژوهش به مورد مطالعاتی، روش تحقیق، انسجام و پیگیری، دقت نظر، تفاهم و همدردی اشاره نمود، به طوری که گاه یک شرق شناس برای شناخت آداب و رسوم یک قوم یا ملت، بیش از دو دهه از عمر خویش را در میان یک قوم یا سرزمین سپری نموده و به مانند فردی بومی با احترام به آداب و سنت، رفتارها و اعتقادات توده مردم، توانسته است به ظرائف و جزئیات فرهنگ از جمله: علائق، سلیقه‌ها، زاویه دید و عادات افراد جامعه پی ببرد، به طوری که شاید بتوان بعضی از بهترین آثار پژوهشی در تمدن شرقی و اسلامی را نیز متعلق به آن دسته از پژوهشگران دانست که به این شیوه عمل نموده‌اند.از این‌رو بعضی از محقققان معتقدند که شرق‌شناسی از سده هجدهم تاکنون جزء جدایی­ناپذیر فرهنگ غرب بوده است و آن را صرفاً ذوق مطالعات باستانی و تاریخی نمی‌دانند که مستشرقان به جهت آن به پژوهش در فرهنگ، علم و سیاست مردم مشرق پرداخته باشند.⁽¹⁾

بعضی از اندیشمندان در تحلیل روش پژوهشی مستشرقان اذعان نموده‌اند که آنان بر خلاف اندیشمندان داخلی، بر روشمندی تحقیق پافشاری داشته و از اظهار نظرهای نابجا و سلیقه‌ای دوری نموده‌اند، به طوری که حتی گاه سخنان نادرست خود را مبتنی بر روش‌شناسی نموده و آن را درست جلوه داده‌اند.

آنچه تحقیقات آنها را متمایز می‌سازد، پافشاری بر روشمندی و بهره‌گیری از آرایش کلام تعقلی و پرهیز از هر نوع اظهار نظر سلیقه‌ای بی‌پایه است.

در کنار نقاط قوّت موجود در آثار اسلام‌شناسان غربی، از آفات و نقاط منفی موجود در آن نیز نباید غافل بود؛ از این رو روشنگری واقع بینانه و تنزیه و تنقیح آثار موجود در حوزه تاریخ اسلام و مبارزه با تحلیل‌های جهت‌دار و تحریفات و شبهات و مباحث التقاطی مطرح شده از جانب آنها، که دامنه آن از محافل و متون علمی به سطوح عادی جامعه می‌رسد، وظیفه انجمن‌های علمی و پژوهشی و اندیشمندان متعهد است.

در نگاه کلی، آثار مستشرقین و دین پژوهان غربی در بارة اسلام، تا پیش از سده یازدهم، غالبا انتقاد و تحقیر و توهین به اسلام و برنامه‌های پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است. موضوع بیشتر این آثار، عاریه‌ای‌بودن دین اسلام است؛ یعنی فلسفه اسلامی از حکمت یونانی گرفته شده، کلام اسلامی همان مباحث لاهوتی است که یهود و نصارای تازه مسلمان در دین وارد کرده‌اند و حقوق اسلامی نیز از قوانین رومی گرفته شده است. همچنین بحث خشونت‌آمیز بودن بخش‌هایی از تاریخ اسلام، احکام اسلام و مبحث زن، دست آویز برخی از آنان بوده است. ولی از اواخر سده نوزدهم، گروه دیگری دیده می‌شوند که در مقابل گروه نام برده، بعضا به دفاع از اسلام پرداخته‌اند مثل کتاب «عذر تقصیر به پیشگاه محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله و قرآن» اثر جان دیون پورت و کتاب «الإبطال» نوشتة توماس کارلایل و همچنین برخی آثار خانم «آنه ماری شیمل».

با وجود این سیر تکاملی و عقلی که از تعصب و غرض‌ورزی به سوی انصاف و حق گویی گرایش داشته، بر ما لازم است تا از کنار نقاط منفی موجود در نگاشته‌های این اسلام شناسان به راحتی عبور ننماییم، زیرا ذوق‌زدگی گروهی از کسانی که داعیه روشنفکری داشته‌اند باعث گردیده تا همواره نقاط قوت آثار دین پژوهان غربی، که به طور عمده به روش‌ها محدود می‌شود، برجسته شده و نقاط سستی که تأثیر مخرّب و غیر قابل جبران به دنبال داشته نادیده گرفته شود؛ نقاط سستی عمده‌ای مانند:

نگری در زمینه شناخت مذاهب اسلامی و برگزیدن شیوه تاریخی نگری در تحلیل تمدن اسلامی. در آغاز و انجام مطالعات مستشرقان این پیش فرض نهفته بود که اسلام نه یک وحی، بلکه تنها پدیده‌ای است که عاملی انسانی آن را در موقعیت تاریخی خاصی پدید آورده است.

گاهی نیز، برخی اندیشمندان غربی، تشیع را بر مبنای تحولات و تأثیر و تأثّرات آن در عرصه اجتماع مورد بررسی قرار داده و به همین دلیل، عمدتا اعمال و رفتار شیعیان را به عنوان عقاید حتمی و قطعی آنها پنداشته و این گونه منعکس کرده‌اند.

8 . برجسته نمایی مسائل اختلافی درون دینی و عدم آشنایی با مبانی عقیدتی شیعه و سنی به گونه‌ای که در بعضی موارد بر اساس اندیشه یک مذهب خاص از مذاهب اسلامی، اظهار نظر می‌کنند و آن را درباره دیگر مذاهب تعمیم می‌دهند؛ این موضوع که در میان دایرةالمعارف نویسان مشهود است، موجب پاره‌ای آراء سست شده است.

در واقع مستشرقان این اندیشه را در عرصه دین شناسی القا نموده‌اند که دین باوری و دین ورزی مخالف و متضاد با هر گونه اندیشیدن و تفکر است؛ و به تعارض میان عقل و دین حکم نموده اند، ولی نگاهی به تاریخ تمدن اسلامی و تنوع اندیشه‌های فلسفی و نگره‌های عقلانی، به نفی این زمینه انجامیده است؛ حال آن که بنا بر فرض این دسته از

دین پژوهان غربی که دین ورزی را مخالف با هر گونه آزاد اندیشی می‌دانند، ما با نوعی ثنویت مواجه می‌شویم که در فضایی از نبود درنگ و فرمان‌برداری کورِ دینی، قلمروی آزاد اندیشه عقلانی را از ضد آن جدا می‌کند و امکان طرح هر گونه پرسشی را منتفی می‌سازد. پاره‌ای از آنان نیز، در مواجهه با آرای اندیشمندان مسلمان تصور می‌کردند که هیچ ارتباطی میان علوم و معرفت بشری با معنویت و مذهب وجود ندارد و این نکته‌ای است که مورد غفلت مستشرقان پس از رنسانس واقع شده است.

عرصه‌های مهدویت‌پژوهی در نزد مستشرقان

حال با توجه به فعالیت‌ها و آثار شرق‌شناسان و دین‌پژوهان غربی در زمینه مهدویت و با توجه به فعالیت‌ها و آثاری که آنان درباره این موضوع مهم اسلامی انجام داده‌اند، می‌توان کلیه آثاری را که آنان در زمینه مهدویت انجام داده‌اند، ذیل پنج محور ذیل گرد‌آوری نمود:

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس دهم: زمینه­شناسی جریان­های انحرافی در مهدویت

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

عوامل پیدایش جریان­های انحرافی

ـ عوامل پدیدآورنده

ـ عوامل استمراربخش

ویژگی­های جریان­های انحرافی

پی­آمدهای جریان­های انحرافی

راهبرد مقابله با جریان­های انحرافی

پیش‌درآمد

با وجود دشمنی­های فراوان در برابر آموزه­های دینی در دوران معاصر، توجه به باور مهدویت روز به روز در حال گسترش است. علاقة روزافزون و احساس نیاز در عرصه­های عقلی و عاطفی، ضمن اینکه امر بسیار مبارکی است، ولی سبب شده تا در کنار آموزه­های اصیل و عمیق، جریان­هایی هر ازگاه سر برآورده، چند صباحی برخی انسان­های ساده­انگار و یا مغرض را به خود جلب نماید.

بررسی جریان­های انحرافی کاری بس بایسته می­نماید، ولی از آنجایی که بررسی جریان‌های انحرافی معاصر به‌طور مشخص نیازمند بررسی­های میدانی است و ممکن است اشاره مشخص به برخی جریان­ها و افراد، پی‌آمدهایی ناگوار در پی داشته باشد، از این رو مناسب­تر دیده شد تا به مباحثی فراگیر در این باره بسنده شود. علاقه­مندان در این زمینه را به مطالعه تفصیلی برخی جریان­های انحرافی امروزین، در نوشته­های مفصل توصیه می­کنیم.

دلیل­ها و شواهد تاریخی گواه آن است که جریان­های انحرافی از مهدویت راستین، دیرینه‌ای به درازای تاریخ این باور استوار دارد؛ که هر از گاهی به سبب عواملی سر بر آورده و پس از چندی، خاموش شده است. اگرچه بررسی خود این جریان­ها دارای ارزش است، ولی آنچه ارزش دوچندان دارد بررسی زمینه­ها و بسترهای شکل­گیری این جریان­ها، ویژگی­ها و نیز پی­آمدهای ناگوار این انحرافات است؛ که به نظر می­رسد بررسی این امور به­ویژه در دوران معاصر، می­تواند از شکل­گیری جریان­های نوپدید پیش‌گیری کرده، علاقه­مندان به باور سترگ مهدویت را از خطرات لغزش در این بی­راه­ها آگاه نماید.

در اینجا نخست به عوامل زمینه­ساز و آنگاه به ویژگی­ها و در پایان به پی­آمدهای جریان­های انحرافی در مهدویت اشاره می­شود.

1. عوامل پیدایش جریان­های انحرافی

اشاره

در پیدایش جریان­های کژرو به‌طور عمده دو گروه سبب، قابل بررسی است:

نخست: سبب‌های پدیدآورنده؛ اموری که به­طور فراگیر و یا جزئی، در بسترسازی و شکل­گیری جریان انحرافی نقش دارند.

دوم: سبب‌های استمراربخش؛ اموری که پس از پدیدآمدن انحراف، به ادامه‌یافتن آن کمک می­کنند.

1-1. عوامل پدیدآورنده

یک. ناآگاهی توده مردم

به همان اندازه که دانش و آگاهی زندگی انسان را روشن می­کند و انسان را از بی‌راهه و کج‌راهه دست‌گیری می‌کند، نادانی و ناآگاهی سبب فروافتادن انسان در بیراهه­ها می­شود. عوامل و افراد جریان­ساز انحرافی، همواره از نبود دانش و آگاهی کافی افراد بیشترین بهره را برده­اند. ناآگاهی از ویژگی‌های حضرت مهدی علیه‌السلام و مباحث مربوط بر پایة روایات معتبر.

آموزه­های دینی به­ویژه آیات نورانی قرآن همواره انسان­ها را به فراگیری دانش­های والا فرا خوانده است. و نادانی را نکوهش و نادانان را سرزنش کرده است.

آگاهی­های معتبر در عرصة مهدویت و آموزهای اصیل آن، به‌راستی سبب می­شود تا علاقه­مندان هرگز فریب افراد منحرف را نخورده، خود را از این جریان­ها دور نگه دارند. به عنوان نمونه ناآگاهی از حقیقت جهانی‌شدن اسلام و نحوه پیروزی دین اسلام در حکومت مهدوی که در قرآن آمده است سبب شده برخی از افراد ناآگاه جذب شبه‌عرفان‌هایی شوند که هم اکنون در رو به گسترشند و این گروه‌ها ظهور را امری زمینی دانسته‌اند و نقش خواست الهی را نادیده بگیرند و در همین راستا منکر برخی آموزه‌ها ی مربوط به دوران ظهور شوند.⁽¹⁾

این عامل را می‌توان به عنوان رایج‌ترین عامل برای زمینه‌سازی انحراف به‌ویژه در مهدویت نام برد.

یکی از نمونه‌های انحرافی معاصر در این زمینه، به نام احمد الحسن است؛ که در آن از ناآگاهی مردم به حقیقت نشانه‌های ظهور خود را با عنوان یمانی معرفی کرده است.

دو. آشفتگی­های اجتماعی و اقتصادی

مهدویت به سبب نوع نگاه به آینده و امیدبخشی، همواره درمانی بوده بر دردهای انسان­های ستم‌دیده و فرودست، ولی گاهی نگاه به این کارکرد با افراط­هایی روبه­رو بوده است. به­ویژه دوره­هایی که برخی عوامل وضعیت افراد را در عرصه اجتماعی و اقتصادی دچار آشفتگی کرده است. مردم در این آشفتگی در پیِ پناهگاهی هستند که در آن به آرامش برسند. از این رو گاهی هر دارویی را بر درد خویش می‌آزمایند بدون آنکه بیندیشند آنچه درمان می­پنداشته‌اند، خود دردی بر دردهای آنها است.

برخی انسان­های نابکار با سوءاستفاده از این حالت افراد و جایگاه مهدویت در چشم آنان، اهداف شیطنت­آمیز خود را پی می‌گیرند. و با القای برخی ذکرها و وِردها و نقل برخی حکایت‌های ساختگی در پی جذب افراد آماده هستند.

سه. زیاده خواهی

زیاده­خواهی و فزون­طلبی از صفات ناشایستی است که برخی انسان­ها را به هر کاری وا می­دارد. برخی را در جریان­سازی­های اقتصادی و برخی دیگر را در جریان­سازی­های دینی سوق می­دهد. علاقة بیش­ازحد برخی ساده‌اندیشان، به مباحث سطحی، عرصه را بر افراد فرصت­طلب باز می­کند، تا نهایت بهره را ببرند. نمونه‌های فراوانی از این زمینه در کسانی که پس از مدتی فعالیت و در پی روشنگری دانشمندان دینی به دست قانون گرفتار می‌شوند به چشم می‌خورد. از کسانی که در دوران معاصر پس از جریان‌سازی به این افزون‌خواهی اعتراف کرده کاظمینی بروجردی است که یک از اهداف خود را رسیدن به امکانات مادی ذکر کرده است.

چهار. نابسامانی و اعتبار کم برخی متون

منابع و متون مهدوی در طول تاریخ فراز و فرودهایی را پشت سر گذاشته است. با وجود همت بلند بزرگان دین و دانشمندان شیعه در طول تاریخ برای به سلامت رساندن

این متون به نسل‌های آینده، کم و بیش برخی از این منابع از دستبرد برخی افراد دنیاطلب در امان نمانده است و برخی مطالب نادرست در آن وارد شده است که سوکمندانه این خود دستاویزی برای جریان­سازان جریان­های انحرافی شده است. کتاب‌هایی چون فتن نعیم بن حماد، شرح الاخبار، بیان الائمه ، الزام الناصب و… را می‌توان نام برد.

در این عرصه تلاش دوستان ناآگاه و دشمنان آگاه به شدت به چشم می‌آید که بر هیچ آگاه بصیر پوشیده نیست.

پنج. حمایت دشمنان

از آنجایی که باور به مهدی موعود علیه‌السلام نقش بی­مانندی در به حرکت درآوردن جوامع به سوی ظلم­ستیزی دارد، همواره دشمنان به هر کاری در برابر این باور دست زده­اند که از جریان­سازی­های انحرافی به عنوان شاخص این کارها می­توان یاد کرد. نمونه­های تاریخی این شیطنت بر هیچ آگاهی پوشیده نیست. در دوران معاصر این فعالیت بسیار چشم­گیرتر از گذشته است.

روابط متقابل فرقه‌ها ومدعیان دروغین با استعمار و استبداد در هر زمان شواهد پرشماری دارد از جمله وابستگی و پیوند دوسویه بهاییت و قدرت‌های استکباری که از آغاز رسمیت‌یافتن این فرقه دیدنی بوده است.

قادیانیه یکی دیگر از جریان‌های انحرافی است که نقش استعمار پیر انگلیس در آن انکارناشدنی است. پدید آمد تا مسلمانان را از آموزه‌های راستین اسلام دور سازد.

1-2. عوامل استمراربخش

یک. اباحی‌گری و تکلیف‌گریزی

برخی از جریان­های انحرافی با گذر از خط قرمزهای دین، هواداران خود را در گرداب اباحی­گری و بی­بندوباری می­اندازند که این خود سبب دوام این جریان­ها می­شود. نمود روشن این عامل در پرهیز هواداران از تقلید و پیروی از مراجع بزرگ تقلید است. که گاهی تا آنجا پیش می‌رود که خود را برتر از علما و دانشمندان دینی می‌پندارند. جریان بهائیت و واقعه بدشت و قرة العین را می‌توان نمونه‌ای اندک از موارد بسیار دانست.

دو. حمایت برخی خواص

برخی از جریان­های انحرافی به‌گونه‌ای گسترده به برخی ظواهر توجه می­کنند تا جایی که در مواردی برخی نخبگان را نیز دچار تردید و سردرگمی کرده و در کارها هواداری آنها را نیز به دست می‌آورند که این خود سهم فراوانی در بقا و استمرار این جریان­ها دارد. کسانی که به‌دور از زیرکی‌های یک مؤمن به ظاهر برخی افراد نگاه کرده و رفتار آنها را از روی حسن ظن پی می‌گیرند. در دوران معاصر نمونه‌های فراوانی از این جریان‌ها وجود دارد که نیازی به تفصیل نیست و هراز گاهی یکی از آنها رسوا می‌شود.

سه. غفلت برخی خواص

بسیاری از جریان­های انحرافی تا آنگاه که به انحرفات بزرگ دچار نشده و یا در عرصه­های سیاسی وارد نشده­اند همواره مورد فراموشی واقع می‌شوند و با این توجیه که پرداختن به آنها سبب بزرگ‌تر شدن آنها می‌شود یا اینکه یادی از آنها نکنید تا خودبه‌خود از میان بروند زمینه برای گسترش آنها بیشتر فراهم می‌شود. این غفلت آنگاه دشوار‌آفرین‌تر می­شود که این جریان‌ها به پایان راه خود رسیده‌اند و هوادران آنها در کنار بدبینی به باورهای دینی اعتماد خود را نیز از بزرگان از دست می‌دهند که چرا آنها در هدایت مردم اقدامی نکردند.

در این باره می‌توان به موضع‌گیری مسامحه‌کارانه برخی از علما در بارة باب اشاره کرد که با نسبت خبط دماغ وی را از مجازات تبرئه کردند.

سوکمندانه برخی شنیده‌ها گویای آن است که یکی از شگردهای برخی جریان­های انحرافی در این است که حساسیت چندانی را پدید نیاورند. که این خود زیرکی بیشتری نیاز دارد.

ناگفته نماند که در بارة نقش خواص، هنگام بروز بدعت‌ها، رسول گرامی اسلام با بیانی همراه توبیخ کسانی که سکوت می‌کنند را به شدّت سرزنش کرده می‌فرماید:

إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِی أُمَّتِی فَلْیُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ فَمَنْ لَمْ یَفْعَلْ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ؛⁽¹⁾آنگاه که بدعت‌ها (مطالب نوپیدای مخالف دین) در امت من آشکار شد،

بر عالم است که دانش خود را آشکار سازد، که اگر چنین نکند لعنت خداوند بر او است.

چهار. ساختن حکایات

برخی از جریان­های انحرافی برای نگه­داری هواداران خود با چنگ‌زدن به برخی شگردهای روان­شناختی از جمله دادن شخصیت دروغین، آنها را در ادامة راه برای هواداری نگه می‌دارند. اینکه کسی در بارة جلسه ای در عالم رؤیا چنین دیده است و چنان و یا در بارة فلان شخص در خواب دیده که مورد عنایت اهل بیت علیهم‌السلام بود و مانند آن، دام­های فریبنده­ای است که برای ادامة اغفال آنها می­گذارند.

متأسفانه نمونه‌های این حکایت آنقدر فراوان است که نیازی به یادکردن از آنها نیست. یکی از مدعیان معاصر با نگارش کتاب‌هایی با عنوان پرواز روح و ملاقات با حضرت مهدی علیه‌السلام بر این پندار است که اگرچه این حکایت‌ها ساختگی است، اما برای جذب جوانان مؤثر است. زهی پندار باطل که آنگاه که افشا شد چه پی‌آمدهای بدی در پی داشت.

2. ویژگی­های جریان­های انحرافی

2-1. عقل گریزی و اهتمام افراطی به امور احساسی

بی­گمان نگاه آگاهانه نیاز پایه‌ای آموزه­های دینی به­ویژه مهدویت است. عقل به عنوان چراغی پرفروغ، همواره راه را روشن می­کند تا انسان‌ها به بیراهه کشیده نشود. آموزه­های اسلامی همواره انسان­ها را به خردورزی و بهره‌مندی از عقل سفارش و خردمندان را از والایی ویژه برخوردار دانسته است.

برخی از جریان­های انحرافی پیروان خود را به پرهیز از خردورزی و پیروی بی‌چون‌وچرا از خود فرا ­خوانده، نگاه خردمندانه به مباحث را بیرون از شئون پیروان خود می­دانند.

سوکمندانه این نوع نگاه در برخی لایه­های جامعه در کنار نگاه افراطی به عشق­ورزی محض به امام مهدی علیه‌السلام، جلوگیر درنگ در مباحث پایه‌ای مهدویت شده و سبب رواج مباحث بی‌پایه شده است.

2-2. درآمیختن حق و باطل

بی­گمان اگر جریان­های انحرافی پایة کجی خود را بر باطل نهند هرگز جز انسان­های پلید گرد آنها جمع نمی­شوند، از این رو برای فریب تودة مردم، بخشی از حق را با بخشی از باطل در می­آمیزند و خود را هوادار حق نشان می‌دهند.

درآمیختن مطالب درست با نادرست و حق با باطل، سبب می­شود تا مخاطبان از رودر رویی روشن و صریح با این جریان­سازان پرهیز کنند. این حق‌نمایانِ باطل فروش به‌ویژه در آغاز کار خود برای به‌دست‌آوردن اعتماد از باطل کمتر بهره می‌گیرند و زمانی که هواداران به‌طور کامل اعتماد پیدا کردند، از القای هر باطلی ابا ندارند.

2-3. دورکردن مردم از مرجعیت و روحانیت

بر دوست و دشمن روشن است که روحانیت آگاه به­ویژه جایگاه والای مرجعیت، در دوام فرهنگ شیعی و دور‌کردن مردم از بی‌راهه‌ها در طول تاریخ نقش ارزنده و کلیدی داشته‌اند و دوری از روحانیت می­تواند زمینة همواری را برای جولان جریان­های انحرافی فراهم کند. از این رو جریان­سازان انحرافات تلاش می­کنند تا مقام روحانیت و مرجعیت را در نگاه هواداران پایین آورده، آنها را از گرد چراغ راهنمایی ایشان دور کنند.

از آنجا که جایگاه دانشمندان دین و فقها در نگهداری دین در عصر غیبت جایگاه ویژه و ارزشمندی است به‌طور معمول مدعیان برای برداشتن این مانع به رودررویی آشکار و پنهان با این مساله پرداخته‌اند تا بتوانند پس از تضعیف پایگاه مردمی آنان، برای خود و ادعاهای خود جایگاهی فراهم کنند، در اینجا به نمونه‌ای از ادعاها و شگردهای شگفت‌انگیز یکی از مدعیان معاصر اشاره می‌کنیم:

آقای ع. ی در یکی از سخنرانی‌های خود بر لزوم وجود فردی به نام «هادی» در این زمان (دهه 80)سخن به میان می‌آورد (و نیز وقایع پیش و بعد از ظهور را مفصل بیان می‌کند) و در جلسه 29 نظام بشر بیان می‌کند که اکنون هادی در جامعه وجود ندارد و ما هم فقط سفره معانی باز کرده‌ایم، ولی بر پایة همین سلسله دروس «بسوی ظهور» که حاوی نفی اهمیت فقاهت و نیز حاوی ادعای ارتباط خاص با غیب و ملکوت و… است، در واقع خود را مصداق آن هادی معرفی می‌کند که مقامش در حد ائمه هدی

می‌باشد.

وی حتی حوادث زلزله ترکیه (پس از حادثه کوی دانشگاه)، مرگ اسحاق رابین را به خود نسبت می‌دهد و می‌گوید ما از خدا خواستیم و او انجام داده حتی در جایی به حضرت موسی هشدار می‌دهد که جلوی اسرائیلی‌ها را بگیر و الا من خودم اقدام می‌کنم.

اطرافیان وی هم غافل از تناقضات موجود در کلام او (مثل فایده انقلاب و علم و فقاهت یا بی‌ثمر بودن آنها، وجود یا عدم وجود نایب خاص در زمان غیبت امام زمان و…) فریب کلام ظاهراً مستند او را خورده‌اند؛ اما با جمع‌بندی مطالب او و دقت علمی و دینی در آنها، انحرافات روشن می‌شود؛ ولی پیروان با تکیه بر ظواهر و توهم تقویت شدن حس غیبی خود، چشم بسته، مطالب او را پذیرفته‌اند.⁽¹⁾

2-4 .  خرافه پردازی

مهدویت، زلال پاکی است که در گذر از مسیر تاریخ بیشترین طمع بدان شده است. طمع­ورزی منحرفان این زلال را دست­خوش برخی خرافات کرده است. و امروزه نه فقط از دامنة آن کم نشده که بر دامنة آن افزوده شده است. این پندار باطلی است که گفته می‌شود گسترش دانش، خرافه‌گرایی را ریشه‌کن کرده یا به حد اقل رسانده است. کافی است انسان روزی را در میان تودة مردم سپری کند و با آنها هم‌سخن شود آنگاه روشن خواهد شد که البته از خرافات ناآگاهانة دوره‌های پیشین کاسته و برخی خرافات متمدنانه رواج پیدا کرده است. و البته شگرد گسترش خرافات یکی از ابزار جریان‌های انحرافی است. برگزاری نماز جماعت به امامت حضرت مهدی علیه‌السلام و پهن‌کردن سجاده، ساخت برخی مکان‌ها و انتساب آن به حضرت مهدی علیه‌السلام و… نمونه‌هایی از این خرافه‌پردازی است.

2-5. عوام­زدگی

پیروی از نادانی نادانان بی­خرد آسیبی است نابودکننده برای آموزه­های دینی، آموزه‌هایی که به خردورزی و به دست‌آوردن آگاهی پافشاری و سفارش فراوان کرده

است. جریانهای انحرافی در فهم و نقل خویش بسیار پیرو خرسندی و ناخرسندی عوامند تا آنان را همواره گرد خویش نگه دارند.

2-6. خودمرکزی و مریدپروری

در بیشتر جریان­های انحرافی، جریان­سازان همواره خود را به جای حقیقت، محور قرار ­داده، دیگران را فروتر از آن می­پندارند که در رتبة آنها قرار گیرند؛ از این رو پیروان خود را از توجه به شخصیت­های علمی به­ویژه دانشمندان علوم دینی، برحذر می­دارند؛ تا مبادا با رجوع به آنان، شیّادی آنها آشکار شود.

نمونة روشن این ویژگی در جریان­های منحرف معاصر، همان گونه که یاد شد، دورکردن افراد از تقلید و پیروی از مراجع تقلید است که با ایجاد شک و تردید در اصل تقلید و گاهی در اعتبار مراجع، پیروی از خود را برای آنان کافی می­دانند.

اینان بیشتر خود را دارای کرامات و توان­مندی­های شگرف نشان می­دهند و با این شگرد همواره نوعی دل‌نگرانی در طرفداران خود در گریز از اطراف خود پدید می‌آورند. برنامه‌های سیروسلوک ح .الف و معرفی خود به عنوان استاد اخلاق و عرفان از این موارد است.

2-7. بهره از سخنان چندپهلو

چنگ‌زدن به روایات سست، ساختگی و چندپهلو از دیگر ویژگی­های جریان­سازان انحراف است. روایات نیز همچون آیات قرآن دارای محکم و متشابه است. خداوند کسانی را که برای نیل به اهداف شیطانی خود آیات متشابه را دستاویز قرار می­دهند به شدّت سرزنش کرده، آنها را انسان­هایی معرفی کرده که دل­هایشان مریض شده است.⁽¹⁾

بنابراین از ویژگی­های مهم عموم جریان­های انحرافی، بهره­مندی جریان­سازان آنها از گفتارهایی است که بر معانی گوناگونی قابل حمل است تا در هنگامه‌های گرفتاری با تفسیری گونه‌گون خود را رها کنند. به بیان دیگر نبود روشنی در سخن و چنگ‌زدن به سخنان مبهم و گنگ است به گونه­ای که حتی برای برخی از طرفداران نیز غیر قابل فهم است.

نمونة روشن آن در تطبیق‌های نادرست در نشانه‌های ظهور است که امروزه برخی افراد انجام می‌دهند.

2-8 . دادن شأن و جایگاه دروغین به هوادارن خود

بی‌گمان هر انسانی از بزرگ­داشت خود خرسند و شادمان می­شود. از ویژگی­های بیشتر جریان­های انحرافی بزرگ‌داشت هواداران خود و سبک‌کردن دیگران است.

2-9 . بی‌ثباتی در باورها و پندارها

 نااستواری در ابراز باور از ویژگی‌های کسانی است که بر حقیقت ثبات ندارند. به‌ویژه جریان­سازانی که از آگاهی چندانی برخوردار نیستند که بیشتر جریان­ها را اینها شکل می­دهند.

2-10. پیروی از خواسته­های نفسانی

بررسی­ها حکایت از آن دارد که شمار فراوانی از جریان­های انحرافی از هواداران برای پاسخ خواسته­های خود در انواع مختلف بهره­های وافری برده­اند. اعترافات برخی سران جریان­های انحرافی از هواداران خود در سوءاسفاده‌های گوناگون از جمله جنسی گواه روشنی بر این ویژگی است.

2-11. سوءاستفاده از آشفتگی‌های سیاسی و اجتماعی

از ویژگی­های مهم جریان­های انحرافی بهره­برداری از موقعیت­های خاص سیاسی و اجتماعی است. سوکمندانه پس از انقلاب باشکوه ایران اسلامی بدون پدیدآوردن ظرفیت­های بایسته برای پاسخ به عطش برآمده برای فراگیری معارف و آموزه­های دینی،

همواره شعلة این زیاده­خواهی پرفروغ­تر شده است. اگرچه تلاش دست‌اندرکاران تبلیغ و ترویج معارف دینی در مقایسه با دوره­های پیش از آن، رشد بسیار فراوانی را نشان می­دهد، ولی این هرگز به معنای پاسخ فراگیر و همه جانبه به نیازهای جامعه در این فراگیری نیست و این خود بستر را برای افراد شیّاد در فرآوری انحرافات و ادعاهای دروغین فراهم کرده است. به­ویژه آنکه دشمنان این انقلاب در دهة نخست پیروزی انقلاب اسلامی، دانشمندان بزرگی را از انقلاب گرفتند.

2-12. بهره­مندی از ویژگی­های خاص ظاهری

اگرچه گفته شده بسیاری ازجریان­سازان انحرافات، دارای ناهنجاریهای روانی بوده و از تعادل شخصیتی در رنج هستند، ولی برخی از این افراد دارای ویژگی­های شخصیتی خاص هستند که به راحتی با آن دیگران را فریب می‌دهند. از جمله کسوت به لباس روحانیت، سیدبودن، چهره­ای مناسب، اخلاق خوش، برخورداری از بیان جذاب و تأثیرگذار و مانند آن.

2-13. ترویج پندارهای ادعایی عجیب وغریب

از ویژگی­های جریان‌سازان منحرف برخی ادعاهای شگفت­آور است که به­ویژه نگاه جوانان را به خود جلب می‌کند و وقتی روایات را می‌بینیم اثری از این ادعاها به چشم نمی­آید. از ادعای همسری امام زمان از برخی بانوان جریان‌ساز، تا طرح مباحثی چون ظهور صغرا پیش از ظهور و ملک کبیر هنگام ظهور و مانند آن را می­توان از این پندارها دانست.

3. پی­آمدهای جریان­های انحرافی

3-1. بی‌ثباتی در باورهای دینی

به نظر می­رسد مهم­ترین پیامد این انحرافات، پدیدآوردن تزلزل در باورهای دینی و مذهبی افراد است که این خود گناه بزرگ و نابخشودنی است که مصداق تام "یصدون عن سبیل الله" است.

کم نیستند افراد هوادار جریان­های انحرافی که پس از مدتی به کلی از دین سرخورده شده و همة دین را خرافه و دروغ می­پندارند. و پس از آن به هیچ نیروی هدایت­گری دل نمی‌دهند.

3-2. از بین بردن سرمایه­های فکری

بی­گمان امروزه مکتب اهل بیت علیهم‌السلام بیش از هر زمان دیگر نیازمند بهره­مندی از نیروهای فکری در عرصه‌های گوناگون است. ازدست‌رفتن این نیروها در جریان­های انحرافی و هدررفت توان فکری آنها خسارت بزرگی به پیروان اهل بیت علیهم‌السلام وارد می­کند.

راه­برد رودررویی با جریان­های انحرافی

اشاره

بی­شک جریان­های انحرافی در مهدویت، افزون بر تخریب باورهای اصیل و هویت دینی و فرهنگی جامعه، امنیت ملی را نیز به چالش می­کشد؛ از این رو افزون بر راهکارهای فرهنگی و علمی، برخورد امنیتی و عملی نیز امری ناگزیر و اجتناب­ناپذیر می­نماید.

علاقه­مندان به مباحث اصیل مهدوی در کنار تلاش در نگهداری خویش و دیگران جهت در امان­ماندن از ورود در جریان­های انحرافی، می­بایست تمام کوشش خود را برای رودررویی با این خطرات بزرگ به کار گیرند. به­ویژه مسئولیت دانشمندان دین در این زمینه بس بزرگ و دارای ارزش است.

بنابراین برای رودررویی با این جریان­ها دو نوع کار باید کرد: فعالیت­های علمی و فعالیت­های عملی

1. رفتار­های علمی

1-1. بهره­گیری از آگاهی­های معتبر

دانش، سرآغاز هر رفتار است. پیش­تر گفته شد نادانی از باورهای راستین مهدویت، سببی پایه‌ای برای شکل­گیری جریان­های انحرافی است؛ از این رو نخستین گام برای رهایی از این جریان­ها، افزایش آگاهی­های معتبر است.

مهم­ترین عرصه برای این فراگیری چنگ‌زدن به آیات قرآن و روایات معتبر معصومان علیهم‌السلام است. از این رو در بُعد علمی و شناختی می­بایست دلسوزان در این عرصه به گونه‌ای حساب‌شده، خردمندانه و کارشناسانه وارد صحنه شده به وظایف خود به خوبی عمل کنند. القای این آگاهی­ها در دو بعد اساسی قابل تصور است: نخست

در معارف معتبر و اصیل مهدوی و آنگاه شناخت انحرافات، ویژگی­ها و پی­آمدهای آنها، در این راه نورانی.

1-2. طراحی سامانة مهندسی فراگیر مهدویت

بی­شک ناهمگونی و ناهماهنگی میان عناصر فرهنگ دینی، زمینه را برای گسترش انحرافات پدید می­آورد. نگاه سطحی، جزئی و جزیره­ای به مباحث مهدویت از عوامل مهم شکل‌گیری جریان­های انحرافی است. نگاه فراگیر و کلان به معارف مهدوی با یک سامانة مهندسی کلان از سوی متولیان فرهنگی اعم از روحانیون و فرهنگیان، به صورت هماهنگ، می­تواند سدّ نفوذناپذیری در برابر شکل­گیری این جریان­ها و ادامة حرکت آنها به شمار آید.

این سامانه از آن جهت ارزش می­یابد که شواهد حکایت از آن دارد که بسیاری از جریان­هایی که به انحرافات بزرگ منجر می­شوند در آغاز راه، چندان منحرف به چشم نمی­خورند؛ از این رو بسیاری از کسانی که در این کج‌راهه­ها می‌افتند به سبب انحراف کند و آهسته، کمتر آن را احساس می‌کنند.

توجه به این نکته نیز دارای ارزش است که تفاوت بنیادین جریان­های انحرافی در دوران معاصر نسبت به گذشته بهره­مندی آنها از ابزار رسانه­ای است که به نشر ناگهانی انحرافات کمک شایانی می­کند به­ویژه آنکه همنوایی آنها با دشمنان سبب می­شود تا بیگانگان مددرسان خوبی برای این منحرفان باشند.

1-3. پافشاری بر خردورزی و پرهیز از خرافات

گفته شد یکی از ابزار مهم جریان­سازان انحراف، چنگ‌زدن به امور پنداری و خرافی است. در راهبرد رودررویی با این جریان­ها، پافشاری بر خردمندانه‌بودن آموزه­های مهدوی و بازشناخت آنها بر پایة روایات معتبر است که می‌تواند حقایق بسیاری را آشکار سازد و راه را بر منحرفان ببندد.

بررسی­ها نشان می­دهد بیشتر جریان­های انحرافی فاقد بنیان­های قوی عقلی هستند. به همین دلیل جریان­سازان این حرکت­ها هواداران خود را به پرهیز از امور عقلانی سفارش و بیشتر آنها را در پندار و خیال قرار می­دهند. و این خود زمینه را برای مقابلة خردمندانه در برابر آنها فراهم می­سازد.

ناگفته نگذرم، خطر به­دام­افتادن در دام جریان­های انحرافی اگرچه بیشتر گروه‌های کم­سواد و سادة جامعه را تهدید می‌کند، اما شواهد گواه آن است که پیچیدگی جریان­های انحرافی معاصر در بسیاری از موارد سبب شده تا برخی انسان­های تحصیل‌کردة جامعه نیز فریب برخی جریان­سازها را خورده به انحراف کشیده شوند.

2. راه­های عملی

2-1. افشاگری و پدید‌آوردن حساسیت

بی­گمان بزرگی پی­آمدهای ناگوار این جریان­های انحرافی راه را بر هر کوتاهی و مدارا می­بندد که این انحرافات از مواد افیونی بدتر است که آن جان آدمی را و این روح انسان­ها را نابود می­کند و هرگز کسی به مدارا با مسببین آلوده‌شدن جوانان به مواد افیونی خرسند نخواهد بود. از این رو بر همگان به­ویژه قشر فرهیخته جامعه است تا با بهره­مندی از فرصت­های ممکن به افشاگری این جریان‌ها پرداخته، به­ویژه جوانان را از دام این انحرافات دور کنند.

2-2. جلوگیری از کارهای­ تبلیغی جریان­ها

و در آنجا که خیرخواهی پاسخی در پی نداشت بهترین گزینه رودررویی با جریان­های انحرافی و برچیدن بساط انحراف آنها است.

ناگفته نگذرم برخی جریان­های انحرافی با پافشاری و از روی عمد و ظاهر به دفاع از نظام اسلامی و مقام معظم رهبری می­­پردازند تا در سایة این ادعا، خود را از تیررس نگاه و برخورد نیروهای امنیتی در حاشیة امن قرار دهند. که نیاز به تیزهوشی مسئولان امر را دوچندان می­نماید.

البته همان گونه که پیش‌تر اشاره شد بررسی‌های ژرف جریان‌های انحرافی امری بایسته و شایسته است که یک علاقه‌مند با معارف مهدویت هرگز نباید از آن غفلت کند. از این رو همة خوانندگان را به بررسی‌های عمیق و علمی جریان‌های انحرافی مهدوی فرا می‌خوانیم.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس یازدهم: رجعت و رجعت کنندگان (کلیّات)

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

بررسی واژة رجعت

چیستی رجعت

رجعت در اعتقادات شیعه

رجعت از نگاه اهل سنت

آثار تربیتی اعتقاد به رجعت

رجعت در امت­های پیشین

ادله نقلی بر وقوع رجعت

پیش‌درآمد

بحث رجعت از مباحث برجستة اعتقادی پیروان مکتب اهل بیت علیهم‌السلام است. اگر چه در تاریخِ شیعه، ده‌هاکتاب ـ به‌گونة فراگیر یا در بخشی از آن ـ در این زمینه نگارش یافته است، اما همانند برخی از دیگر باورهای شیعی، در فراز و فرودهای خود، همواره با چالش‌هایی روبرو بوده است؛ از درون چونان کم‌فهمی و یا کج‌فهمی و از بیرون مانند دیدگاه برخی علمای اهل سنّت درباره این موضوع، که همواره مخالف با شیعه بوده، مشکلات را دو چندان ساخته است.

بررسی­های واقع‌نگر و دور از سطح‌نگری دربارة انگارة رجعت، بایسته‌ای ناگزیر است که می‌تواند حقایق افزون‌تری را فراروی دوستداران قرار دهد  و افق‌های روشن­تری را بنمایاند و در عین حال به برخی از پرسش‌ها و شبهات در این زمینه نیز پاسخ دهد.

در این درس و درس­های آینده تلاش می­شود تا اندازة ممکن، به این بحث مهم پرداخته شود و البته بررسی‌های تفصیلی را به مراجعه به منابع گسترده وا می­نهیم.

مفهوم­شناسی واژه رجعت

از نگاه لغت

واژة "رجعت" از نگاه لغت به معنای «بازگشت» است؛ یعنی برگشتن به جایی که پیش‌تر در آنجا بوده است. برخی از بزرگان دانش لغت در گزارش از معنای یادشده، در کنار اشاره به برخی مصادیق آن نوشته‌اند:

ـ «رجعت بازگشت مرد به اهلش بعد از طلاق است و گروهی معتقد به بازگشت به دنیا پیش از روز قیامت هستند»⁽¹⁾.

ـ «به رجعت ایمان دارد. یعنی به بازگشت به دنیا بعد از مردن اعتقاد دارد. و همچنین بازگشت مرد به زن خود پس از طلاق را گویند»⁽²⁾.

ـ «رجوع: بازگشت به آنچه آغاز از آن بوده،… پس رجوع بازگشت را گویند که هم در طلاق به کار می­رود و هم در بازگشت به دنیا بعد از مردن­؛ از این‌رو است که می­‌گویند فلانی به رجعت ایمان دارد»⁽³⁾.

ـ «الرجعة به فتح، یعنی برگشت پس از مرگ و بعد از ظهور مهدی»⁽⁴⁾. البته به معنای بازگرداندن نیز به کار رفته است. خداوند می‌فرماید: انه علی رجعه لقادر.⁽⁵⁾

چنانچه اشاره شد در همة موارد یادشده، با تعبیرهای گوناگون، یک هماهنگی وجود داشت و آن بازگشت به جایی که آغاز از آنجا بوده است.

بایستة یادآوری است که افزون بر واژة رجعت در بحث بازگشت برخی مردگان به دنیا، از واژه­هایی مانند «کَرَة»⁽⁶⁾، «اوبة»⁽⁷⁾نیز استفاده شده است که به معنای بازگشت است.

معنای اصطلاحی

 در معنای اصطلاحی رجعت، دانشمندان شیعه به گونه­های مختلفی سخن گفته­اند. نگارنده با بررسی آن­ها در یک جمع­بندی به این نتیجه رسیده است که رجعت در اصطلاح عبارت است از: «بازگشت دو گروه از مردگان ـ مؤمنین خالص و کافرین

خالص ـ پس از ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام با همان بدن­هایی که در دنیا با آن زندگی می‌کرده‌اند. تا مؤمنان از برپایی حکومت جهانی عدل شاد شده، به فیض همراه حضرت مهدی علیه‌السلام برسند و کافران از پستی و حقارت ستمگران دردمند شده، و به برخی مکافات­های دنیوی کارهای خود برسند.»

 به این معنا در سخنان بزرگان علمای شیعه این­گونه اشاره شده است:

 شیخ مفید در این باره می­نویسد:

خداوند گروهی از مردگان را به همان صورت‌هایی که در گذشته بودند، به دنیا بر می‌گرداند؛ پس گروهی را عزیز و گروهی دیگر را ذلیل می‌کند و اهل حق را بر اهل باطل غلبه و نصرت داده و مظلومین را بر ظالمین و ستم­گران غلبه می­‌دهد. این واقعه هنگام ظهور مهدی آل‌محمد علیهم‌السلام خواهد بود….⁽¹⁾

سید مرتضی نیز می­نویسد:

بدان! عقیدة شیعه چنین است، خداوند هنگام ظهور امام زمان علیه‌السلام گروهی از شیعیان را که ـ پیش از قیام آن حضرت از دنیا رفته‌اندـ به دنیا باز می­گرداند تا آنان به پاداش یاری و همراهی و درک حکومت آن وجود مقدس نایل آیند و نیز برخی از دشمنان حضرتش را زنده می­کند تا از ایشان انتقام گیرد و آنان برتری حق و منزلت پیروان حق را نگریسته و اندوهگین شوند⁽²⁾.

 شیخ حرعاملی در این باره می­نویسد:

بدان مراد از رجعت، زندگی بعد از مرگ و پیش از قیامت است. این معنا به ذهن متبادر می‌شود و علما نیز به آن تصریح کرده‌اند ، چنان­که از استعمالات آن فهمیده می­‌شود و در بعضی از احادیث به آن تصریح شده است⁽³⁾.

مرحوم مظفر می­نویسد:

عقیدة شیعه در رجعت بر اساس پیروی از اهل‌بیت چنین است: خداوند عده‌ای از کسانی را که در گذشته از دنیا رفته‌اند، به همان اندام و صورت پیشین، زنده کرده و به دنیا باز می­گرداند. به برخی از آنان عزّت می­دهد و پاره‌ای را ذلیل و خوار خواهد کرد و حقوق حق‌پرستان را از باطل­­پرستان می­‌گیرد و داد ستم­دیدگان را از ستم­گران می­‌ستاند و این، یکی از رویدادهایی است که پس از قیام مهدی آل محمد علیهم‌السلام پدید می‌آید. کسانی که پس از مردن به این جهان باز می­گردند یا از ایمان بالا برخوردارند یا افرادی در نهایت درجه تباهی و آن گاه دوباره می‌میرند…⁽¹⁾.

 البته برخی رجعت را به بازگشت دولت آل محمد علیهم‌السلام تأویل نموده‌اند و بازگشت خود ائمه علیهم‌السلام را با بدن‌های ظاهری­ا‌شان منکر شده‌اند؛⁽²⁾که سخنشان به جهاتی مردود است:

 اول .  شبهاتی که ایشان در بحث رجعت با آن مواجه شده‌اند، بی­‌پاسخ مانده است؛ در بخش شبهات بیان خواهد شد.

 دوم. در روایات فراوانی اشاره به بازگشت جسمانی ائمه علیهم‌السلام شده است و هرگز این روایات قابل تأویل و توجیه نیست.

 سوم . در روایاتی که به فلسفة رجعت اشاره کرده، تصریح شده است که بازگشت مؤمنین جهت لذت­بردن از دولت کریمه و بازگشت کفار، جهت متألم شدن از حکومت حق است و این روایات نیز تأویل به دولت حق نمی­‌شود.

 چهارم .  رجعت‌هایی که در امت‌های گذشته صورت گرفته و در روایات به آن اشاره شده، همه رجعت مردگان را با همان جسم دنیایی بیان کرده‌اند. بنابراین رجعت در آخرالزمان نیز همان­گونه خواهد بود.

 پنجم . یکی از اهداف رجعت، انتقام از کفار است و این با تأویل رجعت به دولت ائمه سازگاری ندارد.

 سید مرتضی در پاسخ پرسش‌هایی که از ری به دستش رسیده بود، در بارة این پرسش که حقیقت رجعت چگونه است؟ چرا عدة اندکی از امامی­‌ها می­گویند مراد بازگشت دولت اهل بیت علیهم‌السلام در زمان حضرت قائم علیه‌السلام است نه بازگشت بدن‌ها گفته است:

… اما آنها که که رجعت را تأویل کرده و گویند مراد بازگشت دولت ائمه علیهم‌السلام است نه بازگشت مردگان به دنیا، چون نمی­توانند رجعت را اثبات کنند دست به تأویل می‌زنند، ولی اینجا تأویل راه ندارد، زیرا دلیلش ظاهر اخبار نیست تا قابل تأویل باشد. امر حتمی و قطعی ممکن نیست مدرکش خبر واحدهایی باشد که یقین­آور نیست، دلیلش اجماع امامیه است که به اتفاق معتقدند هنگام قیام حضرت مهدی علیه‌السلام خداوند جمعی از دوستان وعده‌ای از دشمنان خود را زنده می­کند، پس مطلب قطعی و حتمی است و احتمالی نیست که تأویل‌پذیر باشد.⁽¹⁾

مرحوم طبرسی نیز در مجمع البیان این تأویل را ناشی از عدم توانایی بر پاسخ­گویی به شبهات مطرح شده دانسته و به برخی شبهات پاسخ داده است⁽²⁾.

بنابراین در معنای اصطلاحی رجعت، همان تفسیر نخست درست است.

چیستی و چگونگی رجعت

 از مجموع آیات، روایات و بیان دانشمندان بزرگ شیعه که به آنها اشاره خواهد شد، به دست می­آید که رجعت، جهانی است با ویژگی­های خاص به خود که نه ـ به طور دقیق ـ چون جهان دنیاست و نه همانند جهان آخرت است و در عین حال، برزخ نیز نیست؛ عالمی است با تعریف خاص به خود.

 مرحوم علامه طباطبایی در این باره می­‌نویسد:

رجعت از مراتب روز قیامت است اگر چه در کشف و ظهور پایین‌تر از روز قیامت است و دلیل پایین‌تر بودن آن از قیامت، امکان راه­یافتن تباهی و شر (فی‌الجمله) در آن است، به خلاف قیامت که هیچ­گونه تباهی و شری در

آن راه نخواهد یافت و به همین دلیل روز ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام نیز گاه ملحق به قیامت شده است به خاطر ظهور و غلبه تامه حق، اگر چه روز ظهور حضرت نیز پایین‌تر از روز رجعت است⁽¹⁾.

 روشن است که مرحوم علامه رستاخیز بزرگ را در بالاترین درجة کشف و شهود دانسته و رجعت، در رتبة میانی است و پایین‌تر از این دو، ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام است.

 دستاورد سخن اینکه اگر چه رجعت، در همین دنیای مادی و با این مشخصه‌های ویژه اتفاق خواهد افتاد؛ اما مقیاس­هایی که در آن روز بزرگ به وقوع خواهد پیوست، آن را از نحوة زندگی در زمان ما متفاوت خواهد کرد و بی گمان تبیین زوایای آن، امروزه کاری بس سخت می‌نماید؛ همان­گونه که حقیقت معاد همچنان جزو رازهای خداوند است.

جایگاه رجعت در اعتقادات شیعه

در روایات باور به «رجعت» در میان اعتقادات شیعه از جایگاه والایی برخوردار است تا جایی که منکر آن را از دایرة تشیع بیرون دانسته شده است..

امام صادق علیه‌السلام فرمود: « لَیْسَ منَّا مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِکَرتِنا؛⁽²⁾از ما نیست کسی که ایمان به بازگشت ما ندارد…. »

در روایتی دیگر آن حضرت یکی از شرایط ایمان را اعتقاد به رجعت دانسته و می‌فرماید:

مَنْ أَقَرَّ بِسَبْعَةِ أَشْیَاءَ فَهُوَ مُؤْمِنٌ… وَ الْإِیمَانِ بِالرَّجْعَة؛⁽³⁾هر کس به هفت چیز اعتقاد داشته باشد مؤمن است… که یکی از آنها ایمان به رجعت است.

 از این روایت استفاده می­شود اعتقاد به رجعت نیز در کنار اعتقاد به یکتاپرستی و همانند آن از ضروریات به شمار می‌آید.

مرحوم شیخ مفید در توضیح کلام امام صادق علیه‌السلام می‌نویسد:

 و اما قوله علیه‌السلام «من لم یقل برجعتنا فلیس منا»، فانما اراد بذلک ما یختصه من القول به فی ان اللَّه تعالی یحیی قوماً من امة محمد صلی الله علیه وآله بعد موتهم قبل یوم القیامة و هذا مذهب یختص به آل‌محمد صلی‌اللَّه علیه و علیهم؛⁽¹⁾و اما فرمایش معصوم علیه‌السلام که فرمود: هر کس قائل به رجعت ما نشد از ما نیست ،همانا از آن اراده کرده است مسئله رجعت را که عبارت است از اینکه خداوند گروهی از آل‌محمد علیهم‌السلام را پس از مردن پیش از روز قیامت زنده می‌کند و این مذهبی است مختص به آل‌محمد علیهم‌السلام.

 شیخ طوسی در این زمینه می‌نویسد:

پیامبر ما صلی‌الله‌علیه‌وآله و ائمه معصومین علیهم‌السلام همراه با گروهی از امت‌های گذشته و آینده باز خواهند گشت و بر این اعتقاد آیات و روایات فراوانی دلالت دارد و خداوند فرمود: « و روزی که برمی‌انگیزیم از هر امتی گروهی را… »،پس اعتقاد به رجعت لازم است.⁽²⁾

شیخ حر عاملی پس از نقل سخنان برخی دانشمندان در بارة ارزش باور به رجعت نزد شیعه دلیل خود را مبنی بر ضروری‌بودن این اعتقاد، این­گونه بیان می‌کند:

 و از جمله ادله‌ای که رجعت را صحیح و ضرورت آن را بر هر آشنا با اخبار مسلّم دانسته، این است که: در هیچ یک از ضروریات مثل وجوب نماز و حرمت زنا، بیش از رجعت، حدیث وارد نشده است. شاهد این گفته روایت علمای اهل سنّت؛ چون فخر رازی، نیشابوری، زمخشری، شهرستانی، ابن ابی الحدید و… است که در کتاب‌های خود، شیعه را معتقد به رجعت دانسته و به آنان اعتراض می­کنند. این خود دلیل است که

رجعت صحیح بوده و مختص به امامیه و از ضروریات مذهب ایشان است⁽¹⁾.

فخرالدین طریحی اسدی در مجمع البحرین افزون بر بیان معنای رجعت، جایگاه آن را نزد شیعه این‌گونه توضیح می­‌دهد:

 … و این رجعت از ضروریات مذهب امامیه است و شواهد قرآنی و روایات وارده از اهل‌بیت علیهم‌السلام در این زمینه، مشهورتر از آن است که لازم به یادآوری باشد. حتی از ائمه علیهم‌السلام وارد شده است: « هر کس به رجعت ما اقرار نداشته باشد از ما نیست. »⁽²⁾

برخی از مفسرین معاصر نیز به روشنی بیان کرده­اند که:

«رجعت از ضروریات مذهب شیعه است و نه از ضروریات اسلام…»⁽³⁾.

رجعت از نگاه اهل سنت

این باور اگرچه ریشة قرآنی دارد، اما از آنجا که در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام به طور ویژه بدان پرداخته شده از همان ابتدای پیدایش مورد ناسزاگویی و استهزای اهل سنّت قرار گرفت. به گونه‌ای که برخی این عقیده را برگرفته از عقاید یهود و نصاری دانسته و دیگری منشأ اعتقاد به رجعت را پندارهای عرب جاهلیت دانسته،⁽⁴⁾دیگری به سبب نفهمیدن درست این اعتقاد، آن را اعتقادی مضحک قلمداد نموده است.⁽⁵⁾و گروهی نیز آن را از افکار «عبداللَّه بن سبا» و روایاتی دروغین دانسته⁽⁶⁾، دیگری منشأ باور به رجعت را تأثیرات فلسفه آفریقایی بر ذهن شیعه قلمداد کرده است⁽⁷⁾.

برخی پا را از همه آنچه گفته شد فراتر نهاده و باور به رجعت را برابر با تکذیب

آیات قرآن و کفر دانسته‌اند.⁽¹⁾و کم نیست این­گونه سخنان ناشایست که در طول تاریخ نثار باورمندان رجعت شده است.

مرحوم مظفر در این باره نوشته است:

اهل سنّت عقیده به رجعت را خلاف عقاید اسلامی می‌داند و آن را هیچ نمی‌پسندند. نویسندگان و شرح حال نویسان آنها معتقدین به رجعت را طعن و طرد کرده و آن را نشانه طرد روایت راوی می‌دانند. گویا در نظر آنان عقیده به رجعت در شمار کفر و شرک یا بدتر از آن قرار دارد و به این بهانه شیعه را می‌کوبند و ناسزا می‌گویند.

 بدون شک این از اقسام دستاویزهای بی‌اساس و گمراه­کننده‌ای است که فرقه‌های اسلامی آن را وسیله‌ای برای طعن و طرد یکدیگر قرار داده‌اند، ولی هیچ مجوزی که صحت این دستاویز را روشن کند وجود ندارد، زیرا اعتقاد به رجعت، نه فقط هیچ­گونه ایراد و خدشه‌ای در عقیده به یکتاپرستی و نبوت وارد نمی‌سازد، بلکه به عکس، این هر دو عقیده را تقویت می‌کند، زیرا رجعت مانند حشر و نشر، دلیل قدرت کامل خداوند بوده و از امور غیرعادی و معجزه‌ای از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و اهل بیت او علیهم‌السلام است. رجعت، در اصل معجزه زنده کردن مردگان است؛ چنان که حضرت مسیح علیه‌السلام انجام می‌داد، اما این رساتر، کامل‌تر و اعجازش بیشتر است به دلیل این­که رجعت در وقتی انجام می‌گیرد که مردگان همه خاک شده‌اند.⁽²⁾

 مرحوم علامه طباطبایی نیز جایگاه رجعت در نگاه اهل سنّت را این­گونه بیان کرده است:

 غیر شیعه، یعنی اهل تسنن اگر چه به ظهور حضرت مهدی اعتراف کردند و آن را به‌طور متواتر از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل کردند، لکن رجعت را انکار کرده و قول به رجعت را از مختصات شیعه برشمرده‌اند و

در این ایام بعضی از آنانکه منتسب به شیعه هستند نیز به آنان ملحق شدند.⁽¹⁾

آثار تربیتی اعتقاد به رجعت

 همان­گونه که انتظار فرج نقش برجسته و به­سزایی در پویایی و نشاط جامعه ایفا می­‌کند، باور به رجعت و بازگشت به دنیا در عصر ظهور، نیز می­تواند نقش مهم و به­سزایی در نشاط دینی و امید به حضور در حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام ایفا کند، چرا که انسان با دیدن افرادی که همة عمر خود را در انتظار ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام سپری کرده‌اند و آنگاه بدون درک ظهور از دنیا می­‌روند، دچار سرخوردگی شده و حتی در جایگاه انتظار نیز دچار ناامیدی خواهد شد و اگر بداند در هنگام ظهور در صورت دارابودن شرایط، امکان بازگشت او به دنیا و حضور در محضر آخرین امام علیه‌السلام را دارد در امیدواری او نقش بسیاری خواهد داشت.

 افزون بر آن، شخص علاقه‌مند به درک محضر آخرین حجت الهی، نهایت تلاش خود را به کار خواهد بست که به درجات بالای ایمان رسیده تا در زمرة مؤمنان رجعت‌کننده باشد.

زمان رجعت

 از روایات معصومین علیهم‌السلام استفاده می‌شود، رجعت همزمان با ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام آغاز می‌شود و در دوران ظهور ادامه پیدا خواهد کرد. و همانند برخی از حوادث دیگر جزو کرامات به شمار می‌آید؛ زنده‌شدن مردگان و بیرون‌آمدن از قبرها در حالی که سر و رویشان را غبار و خاک گرفته و آنان خاک از سر می‌افشانند، حالتی است که مردم آن را ندیده‌اند و در آن روز خواهند دید.

ظهور حضرت مهدی علیه السلام در نظام آفرینش از چنان ارزشی برخوردار است که افزون بر شادمانی زندگان، خبر ظهور به مردگان نیز داده می‌شود و آنها که صلاحیت بازگشت دارند، مخیّر میان بازگشت و ماندن در قبرها می‌شوند.

امکان رجعت

 پیش از آنکه وارد بحث شویم؛ بایسته است به بررسی امکان رجعت بپردازیم.

امکان به دو قسم تقسیم می‌شود: امکان ذاتی و امکان وقوعی.

امکان ذاتی رجعت:

شکی نیست که رجعت، به خودی خود، دارای امکان ذاتی است؛ چرا که زنده‌کردن مردگان ـ چه در دنیا و چه در آخرت ـ در توان خداوند است و هیچ خردمندی در آن شک ندارد. خداوند، در آیات فراوانی با ردّ مخالفان، معجزة زنده‌شدن مردگان را به دست پیامبران خود، دلیلی بر معاد، قیامت و زنده‌شدن مردگان، ارائه کرده است.

امکان وقوعی رجعت:

بهترین دلیل بر امکان یک چیز، وقوع آن است. وقوع رجعت، با بهره از بیانات نورانی قرآن و شواهد تاریخی، به روشنی تمام اثبات‌شدنی است.

 برخی از منکرین رجعت، نه فقط وقوع آن را غیرممکن دانسته‌اند بلکه امکان آن را نیز محال دانسته‌اند و برخی دیگر امکان ذاتی آن را بدون اشکال دانسته‌اند و فقط در بخش امکان وقوعی آن را محال ذکر کرده‌اند.

 دسته سوم‌کسانی هستند که وقوع آن را در گذشته قبول کرده‌اند، ولی باور شیعه را نپذیرفته‌اند و منکر آن در آینده شده‌اند.

مرحوم علامه طباطبایی درباره هماهنگی میان رجعت و معاد جسمانی ذیل آیه شریفه: ((هَلْ یَنظُرُونَ إِلَّآ أَن یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِّنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائکَةُ وَقُضِی الْأَمْرُ وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ))؛⁽¹⁾مگر انتظار آنان غیر از این است که خداوند و فرشتگان در زیر سایبان­هایی از ابر سپید به سوی آنان بیایند و کار داوری یکسره شود؟ و کارها به سوی خدا باز گردانده می شود.

 پس از اشاره به برخی از روایات می‌نویسد:

نظیر این­گونه روایات از خاندان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فراوان است که بسیاری از آیات را گاهی به قیامت و گاهی به رجعت و گاهی به ظهور مهدی آل محمد

علیهم‌السلام تفسیر کرده‌اند و این نیست مگر به واسطة یک نحو سنخیت و مناسبتی که میان این سه روز موجود است⁽¹⁾.

با این تعبیر آنگاه که رجعت و معاد از یک سنخ دانسته شد دلائل امکان هر دو یک چیز خواهد شد و شکی نیست که ادله فراوانی بر معاد اقامه شده است.

شیخ حر عاملی در اثبات امکان رجعت می­‌نویسد:

دلیلی که بر صحت معاد به آن استدلال کرده‌اند، حاصلش این که امری است ممکن (یعنی محال نیست)، گوینده راست­گو هم خبر داده، پس حق است. اما امکانش، که روشن است؛ زیرا مکرر اتفاق افتاده (که مرده‌ای زنده شده) و وقوع دلیل امکان است و اما اخبار گوینده راست­گو هم که به تواتر رسیده چنان که بعداً هر دو موضوع خواهد آمد، و بیان می­‌کنم که عده‌ای از پیامبران و اوصیاء علیهم‌السلام و غیر آنها پس از مرگ زنده شدند، و این دلیل، بر اثبات رجعت بهتر است تا برای اثبات معاد ؛چرا که امر معاد بالاتر، و حالاتش عجیب و غریب­تر است، و نظیرش تاکنون پیدا نشده به خلاف رجعت، و در قرآن و اخبار هم اشاره به این دلیل است و بر منکران زنده شدن مردگان سخت اعتراض شده است⁽²⁾.

کوتاه سخن اینکه:

 زنده‌شدن گروهی از مردگان در این دنیا از محالات نیست، همان­گونه که زنده­شدن همة انسان‌ها در قیامت ممکن است و شگفتی از چنین امری، همچون شگفتی گروهی از مشرکان دوران جاهلیت از مسئله معاد است و تمسخر در برابر آن چونان تمسخر کفار و مشرکان در بارة معاد است، چرا که عقل چنین چیزی را محال نمی داند و قدرت خدا آن چنان گسترده است که همة این موارد در برابر آن آسان است⁽³⁾.

گزارش رجعت در امت‌های پیشین

از آنجایی که قرآن پایه‌ای‌ترین ابزار برای اثبات حقایق دینی است، در مسئله رجعت

نیز به عنوان نخستین منبع و اصلی‌ترین آنها، بدان توجه می­شود. با یک نگاه گذرا به آیات مربوط به رجعت، پدیدارشدن آن امری مسلم می­نماید.

در این دسته از آیات، به روشنی وقوع رجعت میان اقوام و ملل گذشته گزارش شده است؛ مانند: زنده‌شدن هفتاد نفر از یاران حضرت موسی علیه‌السلام،⁽¹⁾زنده‌شدن کشتة بنی‌اسرائیل،⁽²⁾زنده‌شدن هزاران نفر،⁽³⁾زنده‌شدن عزیر پس از صد سال،⁽⁴⁾زنده‌شدن مردگان به دست حضرت عیسی علیه‌السلام.⁽⁵⁾

در یک جمع‌بندی کوتاه، به نکات ذیل می‌توان اشاره کرد:

بنابراین شکی نخواهد ماند که در گذشته، به خواست پروردگار انسان‌های فراوانی، پس از مردن، دوباره با همان بدنی که از دنیا رفته‌اند زنده شده، به زندگی دنیایی ادامه داده‌اند.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس دوازدهم: رجعت و رجعت کنندگان (درآخرالزمان)

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

رجعت در آخرالزمان

ـ خروج دابة الارض

ـ زنده‌شدن برخی مردگان

ـ پیمان انبیا بر یاری پیامبر صلی الله علیه و آله

ـ دو بار زنده‌شدن و دو بار مردن

ـ سوگند دشمنان اهل بیت بر زنده‌نشدن مردگان

رجعت‌کنندگان

پیش‌درآمد

پیروان مکتب اهل بیت با استناد به سخنان امامان معصوم علیهم‌السلام بازگشت برخی مردگان را در آخرالزمان و دوران ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام امری ناگزیر و مسلم می­دانند. افزون بر آیاتی که در درس گذشته بر وقوع رجعت یاد شد که دلیل روشنی بر امکان آن خواهد بود. دسته دیگری از آیات که در‌بارة رجعت سخن گفته است، آیاتی است که به بیان برخی از روایات، بر رجعت در آخرالزمان و پیش از قیامت دلالت دارد.

بر خلاف دسته نخست، این گروه از آیات، نیازمند تأویل، یا تفسیر به وسیلة پیشوایان معصوم علیهم‌السلام و بزرگان دین است.

در این درس تلاش می‌شود تا با بهره‌مندی از آیات قرآن کریم، سخنان معصومان علیهم‌السلام و نیز بیانات بزرگان، این بحث را در حد امکان بررسی نماییم. و تفصیل بیشتر مطالب را به منابع مفصل در این باره سفارش می‌کنیم.

رجعت در آخر الزمان

اشاره

بر خلاف تصور برخی که رجعت در عصر ظهور و پیش از برپایی قیامت را فقط با بهره از روایات می‌دانند، از شماری از آیات قرآن نیز ـ اگرچه با توضیح روایات ـ می‌توان این پدیدة بزرگ را اثبات کرد. برخی از این آیات و مباحث مربوط، بدین قرارند:

ـ خروج دابة الارض

از آیاتی که با استفاده از روایت اهل بیت علیهم‌السلام مربوط به رجعت دانسته شده

است، آیه‌ای است که از خروج "دابة الارض" سخن به میان آورده است:

وَ إِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیهِْمْ أَخْرَجْنَا لهَُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ تُکلَِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کاَنُواْ بَِایَاتِنَا لَا یُوقِنُون؛⁽¹⁾و چون قول [عذاب] بر ایشان واجب گردد، جنبنده‌ای را از زمین برای آنان بیرون می‌آوریم که با ایشان سخن گوید که: مردم [چنان که باید] به نشانه‌های ما یقین نداشتند.

علامه طباطبایی در بحث روایی در ذیل آیه شریف، به نقل از تفسیر قمی از حضرت امام صادق علیه‌السلام روایت می‌کند:

رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین برخورد و او را در مسجد خوابیده دید؛ بدین حال که مقداری شن جمع کرده و سرش را روی آن گذاشته بود. حضرت با پای خود حرکتش داد و فرمود: «برخیز ای دابة الارض!» مردی از اصحاب عرض کرد: «یا رسول‌اللَّه! آیا ما هم می‌توانیم رفقای خود را به این نام بنامیم؟» فرمود: «نه؛ به خدا سوگند! این نام، جز برای او نیست و او همان دابه‌ای است که خدای تعالی در کتابش دربارة او فرمود: « وَ إِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ…». آن‌گاه فرمود: «یا علی! چون آخرالزمان شود، خدای تعالی تو را در بهترین صورت بیرون می‌آورد؛ در حالی که با تو است وسیلة داغ‌نهادن و دشمنان خود را با آن، نشان می‌کنی».⁽²⁾

بنابراین «دابه»، به معنای «جنبنده» و «ارض»، به معنای «زمین» است و ـ بر خلاف آنچه بعضی می‌پندارند ـ «دابه» فقط به جنبندگان غیر انسان اطلاق نمی‌شود؛ بلکه مفهوم گسترده‌ای دارد که انسان‌ها را نیز دربر می‌گیرد؛ چنان‌که در آیه 6 سوره هود می خوانیم:

((وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا))؛ هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست، مگر این‌که روزی او بر عهدة خدا است.

 و نیز در آیه 61 سوره نحل آمده است:

((وَ لَوْ یُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِم مَا تَرَکَ عَلَیْهَا مِن دَآبَّةٍ))؛ اگر خداوند، مردم را به سبب ستم‌هایشان مجازات می‌کرد، جنبنده‌ای را بر زمین باقی نمی‌گذاشت.

البته اهل سنّت، دابة الارض را موجودی از جنس غیر انسان با ویژگی‌های شگفت‌آور ذکر کرده‌اند. که می‌توان در بیشتر تفاسیر آنها ذیل آیه آن را دید.

شیعه به پیروی از روایات معصومان علیهم‌السلام دابة الارض را یک انسان فوق‌العاده می‌دانند که یکی از کارهای برجستة او، جداساختن صفوف مسلمانان از منافقان و نشانه گذاری آن‌ها است. حتی از برخی روایات استفاده می‌شود که عصای موسی و انگشتر سلیمان با او است و می‌دانیم که عصای موسی، ابزار توان و اعجاز، و خاتم سلیمان ابزار حکومت و سلطة الهی است. از این رو، او یک انسان توان‌مند و افشاگر است. در روایتی حضرت امیر خود را این‌گونه وصف کرده است:

… وَ إِنِّی لَصَاحِبُ الْکَرَّاتِ وَ دَوْلَةِ الدُّوَلِ وَ إِنِّی لَصَاحِبُ الْعَصَا وَ الْمِیسَمِ وَ الدَّابَّةُ الَّتِی تُکَلِّمُ النَّاسَ؛⁽¹⁾و همانا من صاحب بازگشت‌ها و دولت دولت‌ها هستم و من صاحب عصا و نشانه‌گذار و جنبنده‌ای هستم که با مردم سخن می‌گوید.

از این رو، در زیارت امام علی علیه‌السلام به نقل از امام صادق علیه‌السلام آمده است: السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا عَمُودَ الدِّینِ وَ وَارِثَ عِلْمِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ صَاحِبَ الْمِیسَم؛⁽²⁾درود بر تو ای ستون دین و وارث دانش اولین و آخرین و صاحب نشانه‌گذار.

 با توجه به آنچه نقل شد، به راحتی می‌توان گفت: «دابةالارض» انسان برجسته‌ای است که برای انجام کاری بس مهمّ پیش از قیامت به زمین باز می‌گردد.

و نیز این‌که در روایات شیعه و سنّی وارد شده است که مؤمن و کافر را نشانه‌گذاری می‌کند و صفوفشان را مشخص می‌سازد، با انسان سازگار است. سخن‌گفتن با مردم که در متن آیه قرآن به عنوان توصیف او آمده نیز مناسب همین معنا است.

ـ زنده‌شدن برخی مردگان

یکی دیگر از آیاتی که به واسطة آن بر حتمی‌بودن رجعت در آخرالزمان، استدلال شده است، چنین است:

وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مَمَّن یُکَذِّبُ بَِآیَتِنَا فَهُمْ یُوزَعُونَ؛⁽¹⁾و آن روز که از هر امتی، گروهی از کسانی را که آیات ما را تکذیب کرده‌اند، محشور می‌کنیم؛ پس آنان نگاه داشته می‌شوند، تا همه به هم بپیوندند.

از جمله کسانی که به وسیلة این آیه، بر رجعت در آخرالزمان، استدلال کرده‌اند، می‌توان شیخ مفید⁽²⁾و نیز شیخ طوسی⁽³⁾را نام برد.

مرحوم طبرسی در تفسیر مجمع البیان ذیل این آیة شریف نوشته است:

شیعیان که به رجعت عقیده دارند، با این آیه، بر درستی اعتقاد خود استدلال کرده و گفته‌اند: آمدن «مِن» در سخن، موجب تبعیض است و دلالت دارد بر این‌که در روز مورد نظر، برخی از اقوام برانگیخته شده و برخی دیگر برانگیخته نمی‌شوند و این، صفت روز رستاخیر نیست؛ چرا که خداوند سبحان، درباره آن فرموده است «آنان را بر می‌انگیزیم و هیچ یک از آنان را فروگذار نمی‌کنیم.»⁽⁴⁾

علامه طباطبایی نیز ذیل آیة شریف، پس از بیان برخی سخنان و ردّ آن‌ها، استدلال بالا را بیان می‌کند. آن‌گاه در بیان این‌که «حشر» از نظر قرآن، غیر از قیامت است، می‌نویسد:

این آیه و دو آیه بعدش، پس از داستان بیرون‌شدن «دابه» از زمین واقع شده‌اند که خود، یکی از علایمی است که پیش از قیامت واقع می‌شود؛ قیامتی که در چند آیه بعد، درباره آن می‌فرماید: وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ و تا چند آیه بعد اوصاف وقایع آن روز را بیان می‌کند و معنا ندارد پیش از آغاز بیان اصل قیامت و وقایع آن، یکی از وقایع آن را زودتر ذکر کند؛ چون ترتیب وقوعی اقتضا می کند اگر حشر یک فوج از هر امتی هم جزو وقایع قیامت باشد، آن را پس از مسأله نفخ صور ذکر فرماید؛ ولی این گونه ذکر نکرد، بلکه پیش از نفخ صور، مسأله حشر فوج از هر امتی را آورده است؛

پس معلوم می شود این حشر جزو وقایع قیامت نیست.⁽¹⁾

در تفسیر قمی نیز همین مضمون را ذیل آیة شریف، به استناد فرمایشی از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است که آن حضرت فرمود:

مردم دربارة آیة ((یَوْمَ نَحْشُرُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا)) چه می گویند؟ راوی گفت: «می گویند: این آیه دربارة قیامت است». فرمود: «نه، این طور که آنان می گویند، نیست؛ بلکه درباره رجعت است. مگر خدای تعالی، در قیامت از هر امت فوجی را محشور می کند و بقیه آن امت‌ها را رها می کند؟ با این‌که خودش فرمود: ((وَحَشَرْنَهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا))؛ آنان را محشور کردیم و احدی را از قلم نینداختیم.»⁽²⁾

کوتاه سخن این‌که برانگیخته شدن آیة مذکور در یکی از این سه زمان ممکن است:

پیش از قیامت، پس از قیامت یا در هنگام قیامت و صورت چهارمی نخواهد داشت.

صورت سوم باطل است؛ چرا که حشر در قیامت، فراگیر است؛ نه این‌که از هر امتی، تعدادی محشور شوند.

 صورت دوم نیز باطل است؛ چرا که پس از قیامت، مجرمان به جهنم و نیکان به بهشت خواهند رفت و با این بیان، فقط احتمال نخست، باقی خواهد ماند، که قول شیعه امامیه است.

ـ پیمان انبیا بر یاری پیامبر صلی الله علیه و آله

از جمله آیاتی که شیعه بر رجعت در آخر الزمان ارائه کرده است، این آیه است: ((وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثَقَ النَبِیِّینَ لَمَآ ءَاتَیْتُکُم مِّن کِتَبٍ وَحِکْمَةٍ ثُمَّ جَآءَکُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ و قَالَ ءَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَی ذَلِکُمْ إِصْرِی قَالُواْ أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُواْ وَأَنَا مَعَکُم مِّنَ الشَّهِدِینَ))؛⁽³⁾«و (یاد کن) هنگامی که خداوند از پیامبران پیمان گرفت که هر گاه به شما کتاب و حکمتی دادم، سپس شما را فرستاده‌ای آمد که آنچه را با شما است

تصدیق کرد، البته به او ایمان بیاورید و حتماً یاری‌اش کنید و فرمود: «آیا اقرار کردید و در این‌باره پیمانم را پذیرفتید؟» گفتند: «آری، اقرار کردیم». گفت: پس گواه باشید و من با شما از گواهانم.»

پیروان مکتب اهل بیت علیهم‌السلام با بهره‌مندی از راهنمایی‌های ایشان، بر این باورند که به روشنی از این آیه استفاده می‌شود یاری و ایمانی که از پیامبران بر آن پیمان گرفته شده است، پس از آمدن رسول اکرم صلی الله علیه و آله خواهد بود. افعال «لَتُؤْمِنُنَّ» و «لَتَنصُرُنَّهُ» مضارع مؤکد بوده، بر انجام کار در زمان آینده دلالت دارند؛ یعنی زمانی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و پیامبران گذشته همگی زنده شوند و پیامبران پیشین، بر پایة پیمان الهی خود، نبی اکرم صلی الله علیه و آله را یاری دهند.

ـ دو بار زنده‌شدن و دو بار مردن

خداوند، آن گاه که سخنان برخی مردگان را نقل می‌کند، از زبان ایشان می‌فرماید: ((قَالُواْ رَبَّنَآ أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَی خُرُوجٍ مِّن سَبِیلٍ))؛⁽¹⁾«می‌گویند: پروردگارا! دوبار ما را میراندی و دوبار ما را زنده کردی و به گناهانمان اعتراف کردیم؛ پس آیا راهی برای بیرون شدن (از آتش) هست؟»

 در تفسیر قمی در ذیل این آیه شریف، از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است: «ذلک فی الرجعة؛⁽²⁾این، در رجعت است».

ـ سوگند دشمنان اهل بیت بر زنده‌نشدن مردگان

از دیگر آیه‌هایی که در بیان معصومان علیهم‌السلام به رجعت تأویل شده، این آیه است:

((وَ أَقْسَمُواْ بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمَنِهِمْ لَایَبْعَثُ اللَّهُ مَن یَمُوتُ بَلَی وَعْدًا عَلَیْهِ حَقًّا وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَایَعْلَمُونَ))؛⁽³⁾«و با سخت‌ترین سوگندهایشان به خدا سوگند یاد کردند که خدا کسی را که می‌میرد بر نخواهد انگیخت. آری، (انجام) این وعده بر او حق است؛ ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»

مرحوم کلینی در کتاب کافی با ذکر سند از ابو بصیر نقل می کند:

به حضرت صادق علیه‌السلام عرض کردم: «این‌که خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «و آنان با مبالغه و پافشاری به خداوند سوگند یاد کنند که خداوند هرگز کسی که بمیرد را زنده نخواهد کرد. بلی، البته وعدة الهی حق است؛ لکن بیشتر مردم نمی‌دانند منظور چیست؟» فرمود: «ای ابوبصیر! (عامه) در این باره چه می‌گویند؟» عرض کردم: «مشرکان چنین می‌پندارند و برای رسول اکرم صلی الله علیه و آله سوگند می‌خورند که خداوند هرگز مردگان را زنده نخواهد کرد». حضرت فرمود: «مرگ بر کسی که چنین سخنی می‌گوید! از آن‌ها بپرس آیا مشرکان به الله قسم می‌خورند، یا به لات و عُزّا؟» ابوبصیر می‌گوید: «گفتم: فدایت شوم! پس برایم معنای آیه را بیان فرما». ایشان فرمود: «ای ابوبصیر! هنگامی که قائم ما به پا خیزد، خداوند گروهی از شیعیان ما را برای یاری او برانگیزد و زنده کند که گیره‌های شمشیرهایشان بر روی شانه‌هایشان است. چون این خبر به قومی از شیعیان ما که نمرده باشند برسد، به یکدیگر گویند: «فلان و فلان از قبرهایشان برانگیخته شدند و آن‌ها با قائم علیه‌السلام هستند». این سخن به گوش گروهی از دشمنان ما برسد؛ آن‌ها گویند: «ای گروه شیعیان! چقدر دروغگو هستید؟ این دولت و حکومت شما است و شما دروغ می گویید؟ نه واللَّه! این‌ها که شما می گویید زنده نشده و زنده نخواهند شد، تا روز قیامت»؛ پس خداوند، گفتار آن‌ها را حکایت کرده، می فرماید: و آنان با مبالغه و پافشاری به خداوند سوگند یاد کنند که خداوند هرگز کسی که بمیرد را زنده نخواهد کرد.»⁽¹⁾

دیدیم شیعه با بهره از هر دو دسته آیات، با بیان پیشوایان معصوم علیهم‌السلام، حتمی‌بودن رجعت را در دوران حضرت مهدی علیه‌السلام اثبات کرده است.

دلالت دسته دوم روشن است. آنچه محل بحث بیشتر است، استفاده از دستة نخست آیات، برای اثبات رجعت در آخرالزمان است.

افزون بر آیات یادشده، شیعه بر این باور است که ذکر نمونه‌هایی از رجعت در

گذشته، می‌تواند خود دلیلی بر وقوع آن در آینده باشد. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی ارزشمند فرمود:

والذی نفسی بیده لترکبنّ سنن من کان قبلکم حذو النعل بالنعل و القذة بالقذة حتی لا تخطئون طریقهم و لایخطئون سنن بنی‌اسرائیل؛⁽¹⁾به آن کسی که جانم به دست او است سوگند! شما مسلمانان با هر سنّتی که در امت‌های گذشته جریان داشته است، رو به رو خواهید شد و آنچه در آن امت‌ها جریان یافته است، مو به مو در این امت جریان خواهد یافت؛ به طوری که نه شما از آن سنّت‌ها منحرف می‌شوید و نه آن سنّت‌ها که در بنی‌اسرائیل بود شما را نادیده می‌گیرد.

همة اهل سنّت، اتفاق نظر دارند که در امت‌های گذشته رجعت‌هایی صورت گرفته است و نیز اتفاق نظر دارند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «هر چه در امت‌های گذشته رخ داده است، در امت من نیز اتفاق خواهد افتاد». و شکی نیست که رجعت، یکی از مهم‌ترین حوادث امت‌های پیش است و نیز شکی نیست که تا امروز، چنین رویدادی در امت اسلامی رخ نداده است؛ بنابراین در آینده چنین خواهد شد.

رجعت‌کنندگان

اشاره

 افزون بر روایاتی که به صورت کلی رجعت‌کنندگان را مؤمنان خالص و کافران خالص ذکر کرده است مانند روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود:

ان الرجعه لیست بعامة و هی خاصة لا یرجع الّا من محض الایمان محضاً او محض الشرک محضاً؛⁽²⁾رجعت همگانی نیست و فقط مؤمنان خالص و محض و نیز مشرکان محض به دنیا بر می‌گردند.

برخی روایات نیز به افراد و گروه‌هایی به‌طور ویژه اشاره کرده است:

1. رجعت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله

 ابوخالد کابلی از امام سجّاد علیه‌السلام نقل کرده که در تفسیر آیه ((إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْءَانَ لَرَآدُّکَ إِلَی مَعَادٍ))⁽¹⁾فرمود: «یرجع الیکم نبیکم‌صلی الله علیه وآله…؛⁽²⁾پیامبرتان به سوی شما بر می‌گردد….»

بکیر بن اعین می‌گوید:

قال لی من لاشک فیه ـ یعنی ابا جعفر علیه‌السلام ـ اِنَّ رَسُولَ اللَّه (ص) وَ عَلیاً سَیَرْجِعْان؛⁽³⁾کسی که هیچ تردید در او ندارم؛ یعنی امام باقر علیه‌السلام به من فرمود: پیامبر و علی رجعت می‌کنند.

 مرحوم علامه طباطبایی ذیل آیه شریفه ((قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ (36) قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ‌الْمُنظَرِینَ (37) إِلَی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ))؛⁽⁴⁾از تفسیر قمی نقل کرده است که امام صادق علیه‌السلام درباره آیه مذکور فرمود: «یوم الوقت المعلوم یوم یذبحه رسول‌اللَّه‌صلی الله علیه وآله علی الصخرة التی فی بیت المقدس؛⁽⁵⁾روز وقت معلوم روزی است که رسول خداوند (شیطان را) بر صخره‌ای در بیت مقدس می‌کشد.»

2. رجعت علی‌علیه‌السلام

 در روایات فراوانی وارد شده است که حضرت علی علیه‌السلام، چندین بار رجعت می‌کند. علی بن ابراهیم از ابوبصیر نقل می‌کند که حضرت صادق علیه‌السلام ضمن حدیثی چنین فرمود:

… پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به علی علیه‌السلام فرمود: یا عَلی اِذا کانَ فِی آخِرالزّمان اَخرَجَکَ اللَّه فِی اَحسَنِ صُورَة وَ وَ مَعَکَ مَیْسَمٌ تَسمُ به اَعدائکَ؛⁽⁶⁾ای علی! خداوند تو را در آخرالزمان به بهترین صورتی زنده

می‌کند، در حالی که ابزاری در دست داری که دشمنانت را با آن نشان می‌گذاری.

3. امام حسین علیه‌السلام، اولین رجعت‌کننده

 در روایات، امام حسین‌بن علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام به عنوان نخستین رجعت‌کننده معرفی شده است.

 از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

ان اول من یکر الی الدنیا، الحسین‌بن علی و اصحابه، و یزیدبن معاویه و اصحابه، فیقتلهم حذو القذة بالقذة. ثم قال ابوعبداللَّه‌علیه‌السلام: ((ثُمَّ رَدَدْنَا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنَکُم بِأَمْوَ لٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنَکُمْ أَکْثَرَ نَفِیرًا))⁽¹⁾،⁽²⁾همانا نخستین کسی که به دنیا بر می‌گردد حسین‌بن علی علیه‌السلام و یاران آن حضرت هستند و نیز یزیدبن معاویه و اصحاب او که حضرت آنها را یک به یک به هلاکت خواهد رساند و سپس امام صادق علیه‌السلام این آیه را تلاوت فرمودند: آنگاه شما را به سوی آنها برگردانیم و بر آنها غلبه دهیم و به مال و فرزندان نیرومند مدد بخشیم و عده شما را بسیار گردانیم.

 همچنین از امام کاظم علیه‌السلام روایت شده که امام حسین علیه‌السلام پیش از شهادت خود با یاران خود سخن گفتند و از جمله فرمودند:

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه وآله زنده بودند به من فرمودند: فرزندم تو به زودی به سمت عراق خواهی رفت؛ سرزمینی که انبیاء و اوصیاء در آنها با هم برخورد کردند؛ این سرزمین «عمورا» نام دارد و در آن محل تو و یارانت به شهادت خواهید رسید و اصحاب تو کسانی هستند که درد آهن را نخواهند چشید و آنگاه این آیه را تلاوت فرمود: (( قُلْنَا یَانَارُ کُونِی بَرْدًا وَسَلَمًا عَلَی إِبْرَ هِیمَ))؛⁽³⁾و فرمود: جنگ بر شما سرد و سلامت خواهد بود. آنگاه امام حسین پس از نقل این روایت از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: فابشروا، فواللَّه لئن قتلونا فانا نرد علی نبینا، ثم امکث ماشاءاللَّه فاکون اول من ینشق الارض

عنه… و لینزلن محمد و علی و انا و اخی و جمیع من منّ‌اللَّه علیه فی حمولات من حمولات الرب خیل بلق من نور لم یرکبها مخلوق ثم لیهزن محمد لواءه و لیدفعنه الی قائمنا مع سیفه… ثم انّ امیرالمؤمنین علیه‌السلام یدفع الی سیف رسول اللَّه صلی الله علیه وآله و یبعثنی الی المشرق و المغرب فلا آتی علی عدو اللَّه الّا اهرقت دمه و لا ادع صنماً الّا احرقته حتی ادفع الی الهند فافتحها…؛⁽¹⁾بشارت باد بر شما، اگر ما کشته شویم همانا به سوی پیامبر خود باز می‌گردیم و مدتی که خدا بخواهد در آنجا می‌مانیم و پس از آن من اولین نفری هستم که زمین بر او باز می‌شود و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و علی علیه‌السلام و من و برادرم حسن‌علیه‌السلام و جمیع آنان که خداوند بر آنها منّت گذارده، بر مرکب‌هایی از نور که خداوند برایمان فرستاده و پیش از ما مخلوقی بر آنها سوار نشده نازل می‌شویم و سپس نبی اکرم‌صلی الله علیه وآله پرچم خود را به حرکت در آورده و آن را به همراه شمشیرش به قائم آل‌محمد می‌دهد… سپس حضرت علی علیه‌السلام شمشیر نبی اکرم صلی الله علیه وآله را به من می‌دهد و مرا به سمت مشرق و مغرب رهسپار می‌کند و من با دشمنی از دشمنان خدا بر خورد نمی‌کنم مگر آنکه او را به هلاکت برسانم و با بتی برخورد نمی‌کنم مگر اینکه آنرا آتش می‌زنم و سپس به هند می‌روم و آنجا را نیز فتح می‌کنم….

بنابراین، از این روایات و روایت نخست چنین استفاده می‌شود که امام حسین علیه‌السلام مدتی با حضرت مهدی علیه‌السلام زندگی می‌کند و این‌گونه نیست که در آخرین لحظات زندگی امام مهدی علیه‌السلام رجعت نماید.

4. رجعت معصومین‌علیهم‌السلام

 در شماری از روایات به رجعت معصومین علیهم‌السلام اشاره شده است. امام صادق علیه‌السلام رجعت معصومین را در کلامی کوتاه این‌گونه می‌فرماید: «لیس منا من لم یؤمن بکرتنا…؛⁽²⁾از [شیعیان] ما نیست کسی که ایمان به بازگشت ما نداشته باشد….»

5. رجعت پیامبران پیشین

 یکی از روایاتی که بازگشت پیامبران گذشته را نوید داده‌اند از این قرار است:

 عبد اللَّه بن مسکان از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که آن حضرت فرمود:

ما بعث‌اللّه نبیّاً من لدن آدم فهلم جراً الّا و یرجع الی الدنیا و ینصر امیرالمؤمنین؛⁽¹⁾خداوند هیچ پیامبری را ـ از حضرت آدم تا آخر ـ بر نیانگیخت مگر اینکه به دنیا بر می‌گردند و حضرت علی علیه‌السلام را یاری می‌نمایند.

اگر چه روایات رجعت به‌طور عمده اختصاصی به زن یا مرد ندارد و زیر عنوان مؤمن محض و کافر محض آمده است. ولی روایاتی اشاره به رجعت بانوان کرده است از جمله روایت مفضل‌بن عمر از امام صادق علیه‌السلام است که آن حضرت فرمود:

یکن مع القائم ثلاثة عشر امرأة. قلت: و ما یصنع بهن؟ قال: یداوین الجرحی و یقمن علی المرضی کما کان مع رسول‌اللَّه. قلت: فسمهن لی. قال: القنوا بنت رشید و ام ایمن و حبابة الوالبیة، و سمیه، و ام عماربن یاسر و زبیده و ام خالد الاحمسیه و ام سعید الحنفیه و صبانه الماشطه و ام خالد الجهینه؛⁽²⁾همراه قائم سیزده زن خواهند بود. گفتم: برای چه منظور؟ فرمود: آنها مجروحین را مداوا می‌کنند و به مریض‌ها رسیدگی می‌کنند همانگونه که همراه پیامبر که بودند چنین می‌کردند. عرض کردم اگر ممکن است آنها را نام ببرید. آن حضرت فرمود: قنوا دختر رشید و ام ایمن و حبابه والبیه و سمیه مادر عماربن یاسر و زبیده و ام خالد احمسیه و ام سعید حنفیه و صبانه ماشطه و ام خالد جهنیه.

 البته در روایات به برخی افراد و گروه‌های دیگر نیز اشاره شده که در کتاب‌های مفصل آمده است.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس سیزدهم: رجعت، پرسش­ها و پاسخ­ها

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

پاسخ به برخی پرسش‌ها و شبهه‌های بحث رجعت مانند:

ـ رجعت سبب بازگشت از فعلیت

ـ رجعت همان تناسخ

ـ بازگشت کفار و مجرمین از اعمال بدشان

ـ مجازات در رجعت و ناسازگاری با دنیا

ـ تعارض رجعت با فلسفه معاد

ـ رجعت از عقاید یهودی

ـ منافات رجعت با تلقین میت

ـ رجعت و امامت فاضل بر افضل

ـ رجعت در تعارض با برخی آیات قرآن

ـ تکلیف در زمان رجعت

ـ رجعت و کیفر و پاداش

پیش‌درآمد

بی‌گمان هیچ حقی نمی‌توان یافت که پیرامون آن شبهه‌هایی وجود نداشته باشد؛ چرا که در جهان هستی، نسبت دانش به نادانی بسیار ناچیز است و در این میان افراد مغرضی نیز از این نادانی بهره برده تا حقیقت را هر چه بیشتر در ابهام فرو برند.

 «رجعت» نیز همانند بسیاری از حقایق به وسیلة افرادی مورد تردید قرار گرفته است که روشن شدن آن، مطالعه و پاسخ دقیق به شبهات را می‌طلبد. در این درس تلاش می­شود تا به برخی از شبهات مطرح در بحث رجعت به گونه‌ای کوتاه پاسخ داده شود.

1. رجعت، سبب بازگشت از فعلیت

 یکی از شبهه‌هایی که درباره رجعت مطرح شده این است که: وقتی انسان از زندگی دنیایی جدا شد و وارد جهان برزخ شد، در حقیقت از جهان طبیعت به جهان "ماوراء" وارد شده و این خود، در او کمال پدید می‌آورد؛ یعنی همة آنچه در او "بالقوه" بوده، به "فعلیت" رسیده و حال اگر از جهان غیب به جهان ماده برگردد ـ چنانچه در رجعت چنین است ـ بایسته است آنچه که برای او به فعلیت رسیده، دوباره بالقوه شود و این از نظر عقل محال است.

 مرحوم علامه طباطبایی همین شبهه را به صورت علمی‌تر مطرح کرده می‌نویسد:

«بعضی گفته‌اند: این معنا در محل خودش ثابت شده: که هر موجود که دارای قوه و استعداد و کمال و فعلیت است، بعد از آنکه از مرحله استعداد به فعلیت رسید، دیگر محال است به حالت استعداد برگردد، و همچنین هر موجودی که از نظر وجود، دارای کمال بیشتری است، محال است برگردد، و به موجودی ناقص‌تر از خود مبدل شود، و

در عین حال همان موجود اول باشد.

و انسان بعد از مردنش تجرد پیدا می‌کند، یعنی نفسش از ماده مجرد می‌شود، و موجودی مجرد مثالی یا عقلی می‌گردد، و مرتبه مثالیت و عقلیت فوق مرتبه مادیت است، چون وجود، در آن دو قوی‌تر از وجود مادی است، با این حال دیگر محال است چنین انسانی، یا بگو چنین نفس تکامل یافته‌ای، دوباره اسیر ماده شود، و به اصطلاح زنده گردد، و گر نه لازم می‌آید که چیزی بعد از فعلیت به قوه و استعداد برگردد، و این محال است، و نیز وجود انسان، وجودی قوی‌تر از وجود سایر انواع حیوانات است، و محال است انسان برگردد، و به وسیله مسخ، حیوانی دیگر شود.

ما در پاسخ می‌گوییم: بله برگشت چیزی که از قوه به فعلیت رسیده، دوباره قوه شدن آن محال است، ولی زنده شدن مردگان، و همچنین مسخ، از مصادیق این امر محال نیستند.»

صاحب المیزان آنگاه در توضیح چنین می‌نویسد:

«آنچه از حس و برهان به دست آمده، این است که جوهر نباتی مادی وقتی در صراط استکمال حیوانی قرار می‌گیرد، در این صراط به سوی حیوانشدن حرکت می‌کند، و به صورت حیوانیت که صورتی است مجرد به تجرد برزخی در می‌آید، و حقیقت این صورت این است که: چیزی خودش را درک کند، (البته ادراک جزئی خیالی)، و درک خویشتن حیوان، وجود کامل جوهر نباتی است، و فعلیت یافتن آن قوه و استعدادی است که داشت، که با حرکت جوهری به آن کمال رسید، و بعد از آنکه گیاه بود حیوان شد، و دیگر محال است دوباره جوهری مادی شود، و به صورت نبات در آید، مگر آنکه از ماده حیوانی خود جدا گشته، ماده با صورت مادیش بماند، مثل اینکه حیوانی بمیرد، و جسدی بی حرکت شود.»⁽¹⁾

مرحوم علامه در جایی دیگر این شبهه را اینگونه تبیین کرده می‌نویسد:

و بعضی دیگر در مقام ابطال رجعت از راه دلیل عقلی وارد شده و به طور خلاصه گفته‌اند: (مرگ امری است که با در نظر گرفتن عنایت پروردگار هرگز بر هیچ زنده‌ای عارض نمی‌شود مگر بعد از آنکه آن موجود زنده به حد کمال رسیده باشد، و زندگیش

کامل شده، آنچه در قوه داشته به فعلیت رسیده باشد، و چنین موجودی که تمامی کمالات بالقوه‌اش فعلیت یافته، اگر بعد از مردن به دنیا برگردد، در حقیقت دوباره به حالت قوه و استعداد برگشته است، و اینکه چیزی که فعلیت یافته برگردد و بالقوه شود امری است محال... .

و در پاسخ می‌نویسد:

و اما اینکه گفت: چیزی که از قوه به فعلیت در آمده، دیگر محال است بالقوه شود، مطلبی است صحیح، و لیکن قبول نداریم که مساله مورد بحث ما از این باب باشد، برای اینکه مورد فرض او با مورد فرض ما مختلف است، مورد فرض او کسی است که عمر طبیعی خود را کرده، و به مرگ طبیعی از دنیا رفته باشد، که برگشتن او به دنیا مستلزم آن امر محال است، و اما مرگ اخترامی که عاملی غیر طبیعی از قبیل قتل و یا مرض باعث آن شود برگشتن انسان بعد از چنین مرگی به دنیا مستلزم هیچ محذور و اشکالی نیست، چون ممکن است انسان بعد از آنکه به مرگ غیر طبیعی از دنیا رفته در زمانی دیگر مستعد کمالی شود، که در زمانی غیر از زمان زندگیش موجود و فراهم باشد، و بعد از مردن دوباره زنده شود تا آن کمال را بدست آورد.

و یا ممکن است اصل استعدادش مشروط باشد به اینکه مقداری در برزخ زندگی کرده باشد، چنین کسی بعد از مردن و دیدن برزخ دارای آن استعداد می‌شود، و دوباره به دنیا بر می‌گردد، که آن کمال را به دست آورد، که در هر یک از این دو فرض مساله رجعت و برگشتن به دنیا جایز است، و مستلزم محذور محال نیست. ⁽¹⁾

افزون بر آنچه یاد شد آنچه در نظام آفرینش در نمونه‌های فراوان رخ داده، زنده‌شدن برخی از مردگان و ادامة زندگی آنها است که در قرآن به آنها اشاره شده است. و حتی کسانی که این شبهه را مطرح می‌کنند آن را به عنوان یک واقعیت قرآنی پذیرفته‌اند حال چگونه اتفاق آن در آخرالزمان چنین دشواری را دارد در حالی که رجعت در امت‌های گذشته نداشته؟! خدا می‌داند!

2. رجعت، همان تناسخ

 یکی دیگر از شبهاتی که در بحث رجعت بر اثر نفهمی باورهای شیعه همواره از طرف مخالفان به آن دامن زده شده این است که قول به رجعت، مستلزم قول به تناسخ است و چون تناسخ باطل است قول به رجعت نیز باطل است.

 پیش از هر گونه توضیحی در این زمینه مناسب است نخست معنای تناسخ روشن شود تا تفاوت رجعت و تناسخ روشن شود.

«تناسخ» در لغت از ریشه «نسخ» گرفته شده است. راغب اصفهانی در مفردات نسخ را این‌گونه تعریف کرده است:

النسخ هو ازالة شی‌ء بشی‌ء یتعقبه کنسخ الشمس الظل، و الظل الشمس و الشیب الشباب؛⁽¹⁾نسخ یعنی از میان‌بردن چیزی به وسیلة چیزی که در پی آن در می‌آید. چونان که خورشید سایه را، سایه نور خورشید را و پیری جوانی را از میان برد.

 اما معنای اصطلاحی تناسخ این است: نفسی که هنگام ارتباط به بدن کمالاتی را کسب کرده، بعد از جداشدن از آن، به بدن دیگر بپیوندد.

 شیخ مفید دربارة معنای تناسخ می‌گوید:

و معنی التناسخ هو ان تتکرر الادوار الی مالانهایه و ان الثواب و العقاب فی هذه الدار لافی‌دار اخری لاعمل فیها و ان اعمالنا التی نحن فیها انما هی اجزیة علی اعمال سلف فی الادوار الماضیة، فاراحة و السرور و الفرح هی مرتبة علی اعمال البر التی سلف منا فی الادوار الماضیة، و الغم و الحزن مرتبة علی اعمال الفجور التی سلفت و قد ابطل هولاء جمیع الشرایع و السنن؛⁽²⁾معنای تناسخ یعنی تکرار دوره‌های زندگی تا بی‌نهایت. و اینکه پاداش و کیفر در این دنیا باشد نه در جهانی دیگر. و کارهایی که اکنون می‌کنیم نتیجة کارهای گذشته در دوره‌های پیشین است. پس آسایش، شادی و شادمانی آن مترتب بر کارهای خیر در دوره‌های گذشته است و

غم و غصه مترتب بر کارهای زشت گذشته است. و این را همة شریعت‌ها و سنت‌ها آن را باطل دانسته‌اند.

 ـ سید مرتضی با صراحت تمام کسانی که معتقد به تناسخ هستند را کافر دانسته می‌نویسد:

… لان اهل التناسخ لایعدون من المسلمین… لکفرهم و ضلالتهم؛⁽¹⁾برای اینکه پیروان تناسخ از مسلمانان شمرده نمی‌شوند… به خاطر کفر و گمراهی آنها.

 ـ مرحوم علامه طباطبایی در این باره می‌فرماید:

… تناسخ عبارت از این است که بگوییم: نفس آدمی بعد از آن که به نوعی کمال، استکمال کرد، و از بدن جدا شد، به بدن دیگری منتقل شود، یا خودش نفس دارد، یا ندارد، اگر نفس مورد گفتگو می‌خواهد به آن منتقل شود،و این فرضیه‌ای محال است، چون بدنی که نفس مورد گفتگو می‌خواهد به آن منتقل شود، یا خودش نفس دارد یا ندارد، اگر نفس داشته باشد مستلزم آن است که یک بدن دارای دو نفس بشود، و این همان وحدت کثیر و کثرت واحد است (که محال بودنش روشن است)، واگر نفس ندارد، مستلزم آن است که چیزی که به فعلیت رسیده، دوباره برگردد بالقوه شود، مثلا پیر مرد برگردد کودک شود که محال‌بودن این نیز روشن است.⁽²⁾

برخی از مفسرین معاصر نیز درباره رجعت چنین نوشته‌اند:

عقیده‌مندان به تناسخ چنین می‌پندارند که انسان بعد از مرگ، بار دیگر به همین زندگی باز می‌گردد؛ منتها روح او در جسم دیگر (و نطفه دیگر) حلول کرده و زندگی مجددی را در همین دنیا آغاز می‌کند و این مسئله ممکن است بارها تکرار شود، این زندگی تکراری در این جهان را «تناسخ» یا «عود ارواح» می‌نامند.⁽³⁾

تفاوت رجعت با تناسخ

 مرحوم مظفر در پاسخ کسانی که رجعت را نوعی تناسخ می‌دانند می‌نویسد: «کسی که رجعت را به عنوان تناسخ، باطل می‌داند، فرق میان تناسخ و معاد جسمانی را در نیافته است. رجعت از اقسام معاد جسمانی است و تناسخ، انتقال روح از جسمی به جسم دیگر و جداشدن از جسم اول است و این، معاد جسمانی نیست.

 معاد جسمانی، یعنی بازگشت روح با همان مشخصات به بدن اول و معنای رجعت نیز همین است و اگر رجعت همان تناسخ باشد، زنده‌شدن مردگان به دست حضرت عیسی نیز تناسخ است یا حشر و نشر در قیامت و معاد جسمانی نیز باید تناسخ باشد.⁽¹⁾

از آنچه گفته شد روشن می‌شود که تناسخ مردود، و به‌طور کامل با رجعت تفاوت می‌کند و ایراد شبهاتی از این دست، دلیلی غیر از تعصب و جهالت نداشته است.

3. بازگشت کفار و مجرمین از اعمال بدشان

و قد قال قوم من المخالفین لنا: کیف یعود کفار الملة بعد الموت الی طغیانهم و قد عاینوا عذاب‌اللَّه تعالی فی البرزخ، و تیقنوا لذلک انهم مبطلون؟! بدون شک عذاب کفار و اشرار از همان ابتدای لحظات مرگ آغاز می‌شود. حال چگونه ممکن است آنها در عالم برزخ انواع و اقسام عذاب‌ها را ببینند. و پس از رجعت، دوباره همان روش بد خود را ادامه دهند؟

 مرحوم شیخ مفید با طرح این شبهه در ادامه این‌گونه پاسخ داده است:

 البته این عجیب‌تر نیست از کفار آنچنانی که در برزخ انواع عذاب‌ها را می‌بینند و می‌دانند که هیچ‌گونه جدایی از عذاب برای آنها نیست و بر آنها به خاطر گمراهی‌اشان در دنیا احتجاج می‌شود. پس در آن هنگام می‌گویند «ای کاش برگردانده می‌شدیم و هرگز آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم و از جمله مؤمنین می‌بودیم» پس خداوند در پاسخ آنها می‌فرماید: «بلکه آشکار شده برای آنها آنچه را پنهان می‌کردند در گذشته و اگر چنانچه باز گردند همچنان به کارهای قبلی خود ادامه می‌دهند به درستی که آنها دروغگویانند» پس برای مخالف پس از این دلیل جای هیچ گونه شبهه‌ای باقی

نخواهد ماند تا بر بحث وارد نمایند.⁽¹⁾

 به این پرسش اینگونه می‌توان پاسخ داد:

 این‌گونه نیست که دیدن حقایق همواره آثار حتمی داشته باشد و کسی که حقیقت را دید، دست از باطل خود بردارد. همانگونه که در تاریخ کم نبوده‌اند کسانی که معجزات و کراماتی را از انبیاء و اولیاء دیدند، ولی همچنان بر باطل خود پافشاری می‌کردند.

 دلیل مطلب این است آنچه که باعث دشمنی می‌شود فقط نادانی به حقیقت نیست، بلکه عوامل پرشماری دست به یکدیگر داده و شخص را از پذیرش حق دور می‌سازند. هواهای نفسانی و وسوسه‌های شیطانی از جمله مهمترین این عوامل هستند.

 خداوند این حقیقت را در ضمن دو آیه شریف قرآن چنین بیان فرموده است:

((وَلَوْ تَرَی إِذْ وُقِفُواْ عَلَی النَّارِ فَقَالُواْ یَلَیْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُکَذِّبَ بَِایَتِ رَبِّنَا وَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ «27» بَلْ بَدَا لَهُم مَّا کَانُواْ یُخْفُونَ مِن قَبْلُ وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَکَذِبُونَ))؛⁽²⁾و ای کاش [منکران را] هنگامی که بر آتش عرضه می‌شوند، می‌دیدی که می‌گویند: کاش بازگردانده می‌شدیم و [دیگر] آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم و از مؤمنان می‌شدیم [آنگاه در آیه بعد خداوند حقیقت این آرزوی دورغین را اینگونه افشا می‌کند: ] [ولی چنین نیست] بلکه آنچه را پیش از این نهان می‌داشتند، برای آنان آشکار شده است و اگر هم باز گردانده شوند قطعاً به آنچه از آن منع شده بودند بر می‌گردند و آنان دروغگویند.

 با بیان این آیات از قرآن دیگر هیچ گونه جای سخن برای مخالفین در این باره، باقی نخواهد ماند.

4. کیفر در رجعت و ناسازگاری با دنیا

برخی با بیان این شبهه که پذیرفتن رجعت به دنیا برای کیفر و پاداش، با طبیعت این دنیا که سرای عمل است نه حساب، سازگاری ندارد؛ و قرآن نیز به آن اشاره کرده است.

 والقول بالرجعة بعد الموت الی الدنیا لمجازاة المسیئین و اثابة المحسنین ینافی طبیعة هذا الدنیا و انها لیست دار جزاء وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیَمَةِ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَیَوةُ الدُّنْیَآ إِلَّا مَتَعُ الْغُرُورِ؛ و همانا روز رستاخیز پاداش‌هایتان به طور کامل به شما داده می‌شود. پس هر که را از آتش به دور دارند و در بهشت در آورند قطعاً کامیاب شده است؛ و زندگی دنیا جز مایه فریب نیست.

پاسخ اینکه:

اولاً، برخی پاداش‌ها و مجازات‌ها، دنیوی است و فرقی میان همین دنیا و زندگی معمولی و رجعت نیست و آیات قرآن نیز منافاتی با آن ندارد.

 ثانیاً، رجعت فقط برای پاداش و مجازات نیست، بلکه حکمت‌های فراوان دیگر نیز دارد که بسیاری از آنها بر ما پوشیده است.

5. تعارض رجعت با فلسفه معاد

 چنانچه معتقدین به این تعارض گفته‌اند: «کما اینکه اعتقاد به رجعت مایه تضعیف اعتقاد به روز قیامت می‌شود و روشن می‌شود که این (یعنی تضعیف اعتقاد به معاد) از جمله اهداف کسانی است که این اعتقاد را فراهم آوردند و آنها دوازده امامی‌ها بودند که آیات معاد را تأویل به رجعت کردند و از جمله تأثیرات این اعتقاد این بود که برخی از فرقه‌های منسوب به شیعه معاد را انکار کردند و به تناسخ اعتقاد پیدا کردند…»⁽¹⁾

 با ذکر تفاوت‌هایی که میان رجعت و معاد وجود دارد به راحتی پاسخ این اشکال داده خواهد شد و این تفاوت‌ها عبارتنداز:

 1. رجعت مربوط به همه مردگان نیست، بلکه مخصوص یک گروه ویژه است، در حالی که معاد عبارت از زنده‌شدن جمیع مردگان در روز قیامت است.

 2. رجعت پیش از قیامت و در همین دنیا صورت می‌پذیرد، در حالی که قیامت و معاد در زمانی معین در جهانی دیگر است.

 3. زندگی رجعت‌کنندگان محدود بوده و دوام ندارد، اما زندگی بعد از قیامت هم

برای اهل بهشت و هم برای دوزخیان جاودانه خواهد بود.

 بنابراین می‌توان گفت رجعت به نوعی در راستای تکامل مؤمنان محض و تحمیل کیفرهای دنیوی برای کافران محض به‌شمار می‌آید. یعنی گروهی از مؤمنان خالص که زمینة رسیدن به کمالات والا را داشته‌اند، اما به سبب موانعی از رسیدن به آن دور مانده‌اند، در زمان رجعت این حرکت را کامل می‌کنند و افزون بر شاهدبودن برپایی حکومت حق خود نیز در آن نقش خواهند داشت و در برابر گروهی که در کفر محض غوطه‌ور شده‌اند در همین دنیا به کیفرهای دنیوی خود می‌رسند.

 اگر چه در برخی روایات هدف از رجعت نیکان را انتقام از دشمنان و تشفی قلب ذکر کرده‌اند، ولی به نظر می‌رسد افزون بر آن، امر مهمتری نیز مدنظر بوده که مورد اشاره قرار گرفت.

6. رجعت از عقاید یهودی

 برخی می‌پندارند شیعه باور به رجعت را از اعتقادات یهودیان گرفته‌اند: رجعت از عقاید دیرینه یهود است، منشا این عقیده در آنان حدیث معروف عزیر و به‌ویژه داستان هارون بود. بعد از آن که هارون در بیابان وفات کرد، یهود هم‌صدا گفتند: موسی از روی حسد او را کشته است و چون نسبت به هارون بیش از موسی علیه‌السلام متمایل و علاقه‌مند بود در نتیجه همین علاقه‌مندی قائل به رجعت وی شده، همواره منتظرش بودند.⁽¹⁾

 این شبهه از دو جهت قابل بحث است:

 1. یهودی‌ها قائل به رجعت افرادی در گذشته هستند که نه فقط آنها بلکه آیاتی از قرآن مجید نیر به آن تصریح نموده است، که در بخش آیات مربوط به وقوع رجعت در گذشته برخی از آنها مطرح شد.

 و اگر چنانچه اشکال‌کننده مقصودش این است که شیعه اعتقاد به رجعت را از این

اعتقاد یهودی‌ها گرفته است به طور کامل در اشتباهند. شیعه فقط برای بیان امکان رجعت به وقوع آن در امت‌های گذشته ـ آن هم از آیات قرآن ـ استشهاد نموده است. و آنگاه ضمیمه به انبوهی از روایات که عموم اهل سنت بدان‌ها قائل هستند- حتی بیش از آنچه بدان معتقد است ـ معتقدند هر آنچه در امت‌های پیش رخ داده طبق فرمایش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌بایست در امت اسلام رخ دهد.

 2. یهودی‌ها قائل به رجعت افرادی در آخرالزمان هستند. اگر چه این قول دوم به اعتقاد شیعه درباره رجعت نزدیک است، ولی شباهت و نزدیکی دو اعتقاد نسبت به هم نه دلیل بر گرفتن آن اعتقاد از دیگری می‌شود و نه دلیل بر بطلان آن، و اگر چنین باشد در میان اهل سنت موارد فراوانی از این دست یافت می‌شود.

 برخی در دین یهود به زمان داوری بر زمین، معتقدند. در تورات آمده:

مردگان تو مجددا زنده خواهند شد، و اموات ما برخواهند خاست؛ ای شما که در خاک خفته‌اید بیدار شده و شادی نمایید، زیرا شبنم تو مثل شبنم گیاه‌ها است و زمین مردگان را باز پس خواهد داد.⁽¹⁾

و چون یهود اعتقادی به آخرت ندارد بعضی معتقدند که مراد زنده شدن مردگان در همین جهان است برای بار دوم و در این روز قضاوت و داوری صورت گرفته و خوبان بدور از ظلم ستمگران و بدان به زندگی موعود و مطلوب خود خواهند رسید. بنابراین وجود شباهت هیچ دلیلی بر اخذ آن از اعتقاد پیش و یا بطلان آن نخواهد بود.

7. منافات رجعت با تلقین میت

در برخی روایات تلقین میت آمده است که چون میت را در قبر گذارند بگویند: این اولین روز از روزهای آخرت و آخرین روز از روزهای دنیاست، از اینجا معلوم می‌شود که این مرده دیگر به دنیا باز نمی‌گردد و عمر دنیاییش تمام شده است.

 پاسخ اینکه:

نخست، رجعت عمومی نیست و مادامی که نمی‌دانیم کسی از اهل رجعت است یا نه، مستحب است این دعا در تلقینش خوانده شود.

دوم، زندگی پیش از مرگ نسبت به زندگی بعد از آن به حسب وضع لغوی دنیاست، چون دنیا یا مشتق از «دنو» (= نزدیکی) یا از «دنائت» (= پستی) است. اما اطلاق آن بر زندگی دوم، نیاز به قرینه است، زیرا اگرچه در برابر رستاخیز بزرگ می‌توان رجعت را دنیا گفت، امّا به طور اطلاق نمی‌توان نام دنیا بر آن نهاد.

 سوم، حدیث مورد نظر روایت واحدی است و اگر صریح در معارضه و مخالفت هم بود با ادله رجعت تاب مقاومت نداشت، تا چه رسد که صریح هم نباشد.⁽¹⁾

8. تکلیف در زمان رجعت

یکی از  پرسش‌هایی که مطرح است اینکه آیا انسانها همانند حیات پیشین خود دارای تکلیف خواهند بود یا خیر؟

 در یک بررسی اجمالی در این باره به سه قول بر می‌خوریم:

 1. برخی بر این عتقادند که زمان رجعت، همچون قیامت زمان پاداش و مجازات است و تکلیف در آن راهی ندارد.

 استدلال این گروه این است کفاری که رجعت می‌کنند با توجه به شهود برزخی حقایق در عالم بزرخ، توبه خواهند کرد و بنابراین نقض غرض خواهد شد.

 پاسخی که داده شده اینکه همیشه اینطور نیست که کسانی که حقیقت را دیدند راه توبه و هدایت در پیش گیرند و در میان امت‌های گذشته بسیاری بوده‌اند که با دیدن معجزات انبیا، حتی عذاب‌های الهی، همچنان راه دشمنی در پیش گرفته‌اند.

 2. برخی نیز اعتقاد دارند در رجعت تکلیف وجود دارد، چرا که رجعت در دنیا تحقق می‌یابد نه در آخرت.

 3. برخی نیز قائل به تفصیل شده‌اند که اگر چه دار تکلیف نیست، ولی انجام کارهای خوب ثواب و کارهای بد جزا به دنبال خواهد داشت و یا اینکه خوبان و مؤمنان تکلیف داشته به یاری معصومین‌علیهم‌السلام همت می‌گمارند و فقط برای کفار و دشمنان دار مجازات است.

 مرحوم علامه مجلسی در این باره می‌نویسد:

ان زمان الرجعة لیس زمان التکلیف فقط بل هو واسطة بین الدنیا و الآخره، فالنسبة الی جماعة دار تکلیف و بالنسبة الی جماعة دار جزاء؛⁽¹⁾همانا زمان رجعت فقط زمان تکلیف نیست، بلکه واسطة میان دنیا و آخرت است، پس به نسبت گروهی دار تکلیف و نسبت به گروهی دار مجازات است.

 مشکل گفتة علامه این است که مشخص نشده برای چه کسانی دار تکلیف و برای چه کسانی دار جزاء است.

 سید مرتضی در رسائل شریف خود به این نکته اشاره کرده که رجعت هیچ‌گونه منافاتی با تکلیف ندارد.⁽²⁾

 هم ایشان در محلی دیگر بر ادعای خود این‌گونه دلیل می‌آورد که:

 بدون شک بر کسانی که رجعت می‌کنند یاری‌کردن امام واجب است، چه اینکه دفاع از آن حضرت و یاری‌کردن او در برابر دشمنان تکلیف خواهد شد.

 پس نمی‌توان گفت تکلیف ندارند.

 البته ایشان در ادامه تکلیف‌داشتن کفاری که رجعت می‌کنند را نپذیرفته؛ رجعت آنها را صرفاً جهت چشیدن عذاب و ذلت ذکر کرده است.⁽³⁾

 به نظر می‌رسد در دوران رجعت نیز همچنان تکلیف ادامه خواهد داشت، به لحاظ اینکه آیات و روایات فراوانی دنیا را دار تکلیف شمرده است. و در این میان مؤمنان با یاری معصومین علیهم السلام بر پاداش خود خواهند افزود، و چون رجعت کفار فقط برای کیفر دنیایی خواهد بود، از این رو تکلیف برای آنها موضوعیّت ندارد.

 افزون بر آن، اگر گفته شود هیچ گونه تکلیفی وجود نخواهد داشت؛ اوّلاً روایاتی که بخشی از فلسفه رجعت را یاری حضرت مهدی و معصومین دانسته مشکل پیدا خواهد کرد و دیگر اینکه رجعت بیهوده خواهد بود.

در پایان گفتنی است که اگر چه در روایات اشاره چندانی به فلسفة رجعت نشده،

ولی از مجموع احادیث و سخنان بزرگان از علمای شیعه می‌توان موارد ذیل را به عنوان فلسفه و اهداف برپایی رجعت بر شمرد:

 1. تکامل بیشتر مؤمنان: دسته‌ای از روایات یکی از حکمت‌های رجعت را رسیدن به کمال برای مؤمنان ذکر کرده است.⁽¹⁾

 2. تحمل کیفرهای دنیایی و عذاب کفار به هنگام دیدن دولت حق در همین دنیا: از دیگر فلسفه‌های رجعت رسیدن عذاب‌های دنیوی بر کفار شمرده شده است.⁽²⁾

 3. لذّت‌بردن مؤمنان از دیدن برپایی حکومت حق: دسته‌ای از روایات نیز حکایت از لذت‌بردن مؤمنان از اقامه حکومت جهانی عدل است.⁽³⁾

 4. انتقام‌جویی از دشمنان: و بالاخره پاره‌ای از روایات نیز سخن از انتقام گرفتن از دشمنان اهل بیت علیهم‌السلام و کفار به میان آورده است.⁽⁴⁾

 بنابراین درباره مجازات و پاداش می‌توان گفت فقط مجازات کافران در رجعت، دیدن حکومت عدل جهانی است که از این طریق عذاب خواهند شد، اگر چه روایات فراوانی نیز گرفتن انتقام از دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام را در رجعت بیان نموده‌اند. بیش از این مجازات و پاداش موکول به قیامت خواهد شد.

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش

درس چهاردهم:  فرجام حضرت مهدی علیه‌السلام و زندگی در دنیا

اشاره

آنچه در این درس فرا خواهیم گرفت:

1ـ طول عمر حضرت مهدی علیه‌السلام

یک. از نگاه قرآن کریم

دو. از نگاه روایات

سه. از نگاه عقل

2ـ فرجام حضرت مهدی علیه‌السلام

3ـ جهان پس از حضرت مهدی علیه‌السلام

پیش‌درآمد

یکی از مباحث برجسته‌ای که در مجموعه معارف مهدوی مطرح می­شود اینکه سرانجام حکومت جهانی حضرت به کجا می­انجامد؟ پایان عمر آن حضرت چگونه خواهد بود؟ و دیگر اینکه پس از آن دوران نورانی تا برپایی رستاخیز بزرگ، چگونه سپری خواهد شد؟ بررسی و پاسخ به پرسش­های یادشده و مانند آن می­تواند چرخة دانش­های ما را در بارة آن حضرت تکمیل کرده، تابلویی فراگیر و درست از مهدویت در نگاه ما قرار دهد.

در این درس تلاش می‌شود با بهره­مندی از روایات و دیدگاه دانشمندان اسلامی در حد ممکن به این پرسش­ها پاسخ داده شود.

طول عمر حضرت مهدی علیه‌السلام

اشاره

بی‌گمان حضرت مهدی علیه‌السلام که در آخِرالزمان ظهور خواهد کرد و زمین را پر از عدل و قسط خواهد کرد، فرزند امام عسکری علیه‌السلام است که بر پایة روایات معتبر در نیمه شعبان سال 255 ق زاده شده است. معنای روشن این سخن، آن است که آن ذخیرة الهی، دارای عمری بس طولانی است. تا کنون، افزون بر 1170 سال از عمر پر برکت آن حضرت گذشته است. و این زندگی دراز، البته، پیش از به دنیاآمدن آن حضرت در سخن برخی پیشوایان معصوم علیهم‌السلام یاد شده بود. امام حسن مجتبی علیه‌السلام در بخشی از یک سخن طولانی فرمود:

التَّاسِعُ مِنْ وُلْدِ أَخِی الْحُسَیْنِ ابْنِ سَیِّدَةِ الْإِمَاءِ یُطِیلُ اللَّهُ عُمُرَهُ فِی غَیْبَتِهِ ثُمَّ یُظْهِرُهُ بِقُدْرَتِهِ فِی صُورَةِ شَابٍّ ابْنِ دُونِ أَرْبَعِینَ سَنَةً ذَلِکَ لِیُعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَلی

کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ؛⁽¹⁾نهمین از فرزندان برادرم، فرزند بانوی کنیزان است. خداوند در دوران غیبت، عمر او را دراز خواهد کرد؛ آن گاه به توان خویش وی را در سیمای جوانی کمتر از چهل سال برخواهد انگیخت، تا دانسته شود خداوند بر هر چیز توانا است.

ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق (د/381 ق) در کتاب کمال‌الدین و تمام النعمه به گونه‌ای گسترده دربارة طول عمر بحث کرده و به پرسش‌های مخالفان پاسخ داده است. وی، فصلی از کتاب یادشده را ویژة زندگی «معمّرین» (= صاحبان عمر دراز) نگاشته است و ده‌ها نفر از کسانی که عمری بیش از 120 سال داشته‌اند، را نام می‌برد و شرح حال و زندگی هر یک از آنان را به صورت کوتاه ذکر کرده است.

شیخ صدوق، طول عمر حضرت مهدی علیه‌السلام را فقط از راه «تجربة تاریخی» و افراد دارای عمر طولانی، بررسی کرده و به دیگر ادله، نپرداخته است. این راه از سوی دانشمندانی همچون شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی، شیخ طبرسی، خواجه نصرالدین طوسی، علامه حلی، فیض کاشانی، علامه مجلسی و دیگر بزرگان شیعه ادامه یافت. آنچه این بزرگان در بررسی علمی طول عمر آن حضرت، به آن پرداخته‌اند، به طور عمده حول محورهای ذیل است:

یک. طول عمر از نگاه قرآن کریم

اشاره

شماری از افرادی که در قرآن، دارای عمری طولانی و غیرطبیعی شمرده شده‌اند، عبارتند از:

1. حضرت نوح علیه‌السلام

 قرآن، دربارة نوح علیه‌السلام می‌فرماید: ((وَلَقَدْ اَرْسَلْنا نُوحاً اِلی قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ اَلْفَ سَنَةٍ اِلاَّ خَمْسِینَ عاماً…))؛⁽²⁾و به راستی، نوح را به سوی قومش فرستادیم، پس میان آنان نهصد و پنجاه سال درنگ کرد.

این بیان خداوند، روشن نکرده است که این مدت، بر دورة عمر پیامبری نوح علیه‌السلام دلالت دارد یا عمر آن حضرت؛ از این رو در پاره‌ای روایات اسلامی آمده است که مراد از عمر در اینجا، دورة پیامبری نوح علیه‌السلام است؛ اما مدت زندگی او 2500 سال بوده است.

 از امام سجاد علیه‌السلام نقل شده است که فرمود: در قائم سنّتی از نوح است و آن طول عمر است.⁽¹⁾

2. عیسی بن مریم علیهما السلام

 قرآن، در بارة حضرت عیسی علیه‌السلام می‌فرماید: ((وَ قَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسیحَ عیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذینَ اخْتَلَفُوا فیهِ لَفی شَکِّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَ ما قَتَلُوهُ یَقینًا * بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ کانَ اللَّهُ عَزیزًا حَکیمًا * وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلاَّ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهیدًا))؛⁽²⁾و گفتة ایشان که: «ما، مسیح عیسی بن مریم، پیامبر خدا را کشتیم» و حال آن‌که آنان او را نکشتند و مصلوبش نکردند؛ لکن امر، بر آنان مشتبه شد و کسانی که دربارة او اختلاف کردند، به‌طور قطع در بارة آن، دچار شک شده‌اند و هیچ آگاهی بدان ندارند، جز آن‌که از گمان پیروی می‌کنند. و به‌طور یقین او را نکشتند* بلکه خدا او را به سوی خود بالا برد و خدا توانا و حکیم است * و از اهل کتاب، کسی نیست، مگر آن‌که پیش از مرگ خود، حتماً به او ایمان می‌آورد، و روز قیامت [عیسی نیز] بر آنان شاهد خواهد بود.»

بیشتر مفسران مسلمان، در تبیین آیة یادشده بر این باورند که حضرت عیسی علیه‌السلام زنده است و در آخرالزمان نازل شده، در نماز به امام مهدی علیه‌السلام اقتدا خواهد کرد. حال اگر تاریخ میلادی، از درستی و دقت کافی برخوردار باشد، عمر عیسی علیه‌السلام، اکنون افزون بر دو هزار سال است و بر این پایه، عمر 1170 ساله برای حضرت مهدی علیه‌السلام امر بعیدی نخواهد بود.

3. حضرت خضر علیه‌السلام

 یکی از کسانی که عمر طولانی دارد، حضرت خضر است. در قرآن از وی به روشنی یاد نشده است؛ اما داستان دیدار و همراهی حضرت موسای کلیم علیه‌السلام با او، در سوره کهف آمده است.⁽¹⁾باور به زنده‌بودن خضر علیه‌السلام، ویژة شیعه نیست، بلکه میان اهل سنّت نیز باوری پذیرفته‌شده است.

4. اصحاب کهف

 قرآن در باره آنان می‌فرماید: ((وَلَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنینَ وَازْدادُوا تِسْعاً))؛⁽²⁾و سیصد سال، در غارشان درنگ کرده و نه سال افزودند.

قرآن در این آیه، به زنده‌بودن اصحاب کهف به مدّت بیش از سه سده ـ آن هم در خواب و بدون آب و غذا ـ تصریح می‌کند. به راستی کدام یک شگفت‌انگیزتر است؛ اینکه کسانی سیصد سال بدون آب و غذا زنده بمانند یا اینکه کسی صدها سال باقی مانده است؛ اما غذا می‌خورد، آب می‌آشامد، راه می‌رود، می‌خوابد و بیدار می‌شود؟

دو. طول عمر از نگاه روایات

 در روایات رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز بر طول عمر انسان، سخنانی در دست است که آن را امری ممکن می‌شمارد. یکی از کسانی که در فرمایشات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ به ویژه در منابع اهل سنّت ـ به طول عمر او اشاره شده، دجّال است. اهل سنّت، بر پایة همین روایات، بر این باورند دجّال در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله زاده شده و به زندگی خود ادامه می‌دهد، تا در آخِرالزمان خروج کند.⁽³⁾حال اگر این احادیث درست باشد ـ چنان که اهل سنّت بر این باورند ـ در این صورت، شایسته نیست که آنان در حیات و عمر طولانی امام مهدی علیه‌السلام تردید کنند.

سه. از نگاه عقل

 افزون برکتاب و سنّت، خِرَد سالم نیز طول عمر را برای انسان، ناممکن نمی‌داند؛

بلکه آن را امری به‌طور کامل ممکن می‌شمارد. حکیمان و فیلسوفان گفته‌اند: بهترین دلیل بر امکان هر چیزی، واقع‌شدن آن چیز است. همین که طول عمر در میان پیشینیان روی داده و تاریخ، افراد فراوانی را به ما نشان می‌دهد که عمری دراز داشته‌اند، خود گواه روشنی است بر این‌که طول عمر از دیدگاه عقل امری ممکن است.⁽¹⁾

 بررسی علمی و بحث طول عمر, در حقیقت به نوع تفسیر فیزیولوژی از «پیری و فرسودگی»، وابسته است. این قانون که: پیری و فرسودگی زاییدة یک قانون طبیعی حاکم بر بافت‌های پیکرة انسانی است, و ضروری است که بدن پس از رسیدن به آخرین مرحلة رشد, کم کم فرسوده شده, برای ادامة زندگی, کارآیی کمتری داشته باشد، تا آن‌گاه که در لحظه‌ای معیّن از کار بیفتد، آیا حتی در بارة بدنی هم که از هرگونه تأثیر بیرونی در امان مانده صادق است یا این که فرسودگی و کاهشی که در کارآیی بافت و نسوج مجموعة بدن به چشم می‌خورد، نتیجة نبرد با عوامل بیرونی ـ مانند میکرب‌ها و سموم ـ است که به بدن انسان راه می‌یابد؟⁽²⁾

 افزون بر دلیل‌های یاد شده، برای طول عمر انسان، راه دیگری نیز وجود دارد که همان راه اراده و قدرت خداوند است.

 آری؛ حضرت مهدی علیه‌السلام با قدرت بی‌پایان خداوند زنده است و میان مردم، به زندگی خود ادامه می‌دهد. همان خدایی که آتش را برای ابراهیم سرد و سلامت قرار داد و گِل را برای عیسی علیه‌السلام به پرنده تبدیل کرد، و عیسی و خضر را پس از قرن‌ها زنده نگه می‌دارد، می‌تواند مهدی علیه‌السلام را نیز با قدرت الهی خود زنده نگه دارد.

در منابع معتبر تاریخی، افراد فراوانی معرفی شده‌اند که از عمر بسیار طولانی برخوردار بوده و روزگاران درازی زیسته‌اند.⁽³⁾

فرجام زندگی حضرت مهدی علیه‌السلام

اشاره

دربارة فرجام زندگی آخرین حجت الهی، دیدگاه‌های گوناگونی یاد شده است. برخی پایان عمر آن حضرت را با کشته‌شدن و شهادت دانسته, و برخی دیگر رحلت آن بزرگوار را به مرگ طبیعی ذکر کرده‌اند. هر کدام از دیدگاه‌های بالا دلایلی بر ادعای خویش آورده‌اند.

یک. شهادت امام مهدی علیه‌السلام

 1. روایاتی در دست است که پایان عمر همة امامان علیهم‌السلام را شهادت (مرگ غیر طبیعی) ذکر کرده است. از امام حسن علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «… مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ أَوْ مَسْمُومٌ؛⁽¹⁾هیچ یک از ما امامان نیست، جز آن‌که کشته یا مسموم شود.»

این روایت، به این صورت فقط در کتاب کفایة الاثر نوشتة علی بن محمد خزاز قمی از دانشمندان سده چهار و پنج هجری آمده و مرحوم علامه مجلسی آن را از کتاب یادشده نقل کرده است. آنچه در بررسی این روایت، قابل درنگ است این که: این روایت، در کتاب‌های پیش از آن مورد اشاره قرار نگرفته است. همچنین برخی از افراد که در سند روایت آمده‌اند مجهول بوده، در هیچ یک از کتاب‌های رجالی سخنی از آن‌ها به میان نیامده است.⁽²⁾در ادامه روایت نیز مطلبی آمده که با اعتقاد شیعه سازگاری ندارد و آن این که شمار امامان سیزده نفر خواهد شد؛ چرا که شمار امامان که از نسل علی علیه‌السلام است، دوازده نفر ذکر شده است که با خود آن حضرت سیزده خواهد شد؛ بنابراین استناد به این روایت، برای ادعای یادشده ناکافی می‌نماید.

 2. شیخ صدوق به نقل از اباصلت هروی گوید:

از امام رضا علیه‌السلام شنیدم که فرمود: وَ اللَّهِ مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ شَهِیدٌ؛⁽³⁾به خدا سوگند! نیست از ما مگر کشته شدة به شهادت رسیده.

 این روایت را فقط شیخ صدوق نقل کرده است. وی روایت یادشده را در کتاب من

لایحضره الفقیه،⁽¹⁾به صورت مرسل (بدون ذکر کامل سند) و در دو کتاب امالی⁽²⁾و عیون اخبار الرضا علیه‌السلام، ⁽³⁾با ذکر سند آورده است.

اما بررسی رجال سند:

روایت عیون الاخبار، دارای سندی صحیح و معتبر است؛⁽⁴⁾

ـ علی بن إبراهیم: امامی، ثقه و جلیل القدر (رجال نجاشی، ص‌260)؛

ـ ابراهیم بن هاشم: امامی، ثقه و جلیل القدر (رجال نجاشی، ص‌16)؛

ـ أبی الصلت عبد السلام بن صالح الهروی: (روایت قبل).

البته در کتاب عیون در صدر روایت سخنی به امام نسبت داده شده که طبق دیدگاه شیعه روایت از اعتبار ساقط می‌شود و آن سهو النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله است. در ابتدای روایت هروی از امام می‌پرسد: گروهی در کوفه گمان می‌کنند بر پیامبر در نماز سهوی عارض نشده است. و این پاسخ به امام نسبت داده شده که فرمود: کَذَبُوا لَعَنَهُمُ اللَّهُ إِنَّ الَّذِی لَا یَسْهُو هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُو.

حال این پرسش پیش می‌آید که چگونه به روایتی که بزرگان شیعه از آن اعراض کرده‌اند استدلال می‌شود.

به نظر می‌رسد نخستین کسی که ادعای شهادت حضرت مهدی علیه‌السلام را به گونة گسترده مطرح کرد، صاحب کتاب الزم الناصب بود. او در بخشی از کتاب خود آورده است:

پس چون هفتاد سال گذشت، مرگ حضرت حجت علیه‌السلام فرا خواهد رسید؛ پس او را زنی از بنی‌تمیم که نامش سعیده و دارای ریشی همچون مردان است، با انداختن سنگی (برخی نقل‌ها سنگی که برای آردکردن گندم استفاده می‌شود) از بام بر آن حضرت به قتل خواهد رساند؛ در حالی که آن حضرت، از راه عبور می‌کند. چون از دنیا رفت، امام حسین، امور

مربوط به وی را انجام خواهد داد.⁽¹⁾

 در بارة این سخن، باید توجه داشت:

از حیث سند:

این سخن هیچ‌گونه سندی ندارد.

گویندة آن نیز به‌طور کامل ناشناخته است.

از لحاظ متن:

کاملا منفرد است و هیچ‌گونه مشابه و مؤید مستقیمی برای آن یافت نشد.

تا پیش از سده چهاردهم و کتاب الزام الناصب در هیچ منبعی دیده نشده است.

افزون بر آن اینکه این سخن ابهاماتی را پدید می‌آورد از جمله:

-  با آن همه پیشرفت و تکامل علمی، چرا باید از این ابزار بسیار قدیمی که حتی در دوران ما نیز به نوعی کنار گذاشته شده و تا حد قابل توجهی تاریخی به شمار می‌رود برای آن عمل زشت استفاده کند؟

-  دیگران در هنگام رفت و آمد حضرت مهدی علیه‌السلام به عنوان امام و حاکم صالح علی الاطلاق همه عالم چگونه از حضرت غافلند که کسی بتواند به این سادگی و از نزدیک چنین سوء قصدی نماید؟

دو. رحلت به مرگ طبیعی

کسانی که می‌گویند آن حضرت به مرگ طبیعی از دنیا خواهد رفت، بر این باورند که:

 ـ  دلیل‌های دسته نخست (به‌ویژه روایت اول) ناتمام است.

 ـ  بر فرض پذیرش روایات یادشده، این روایات به حضرت مهدی علیه‌السلام تخصیص خورده است.

 ـ  شهادت آن حضرت، با روایاتی که بر اصلاح کامل جامعه در عصر ظهور دلالت دارد، در تعارض است.

 ـ  در روایاتی چند، سخن از مرگ طبیعی آن حضرت به میان آمده است. أیوب بن نوح گفت:

به امام رضا علیه‌السلام عرض کردم: «ما امیدواریم شما صاحب الامر باشید و خدای تعالی بدون خونریزی و شمشیر آن را به شما بازگرداند که با شما بیعت شده و سکه به نام شما ضرب گردیده است»، فرمود: هیچ یک از ما امامان نیست که نامه‌ها نزد او رفت و آمد کند و از مسائل پرسیده شود و با انگشتان بدو اشاره کنند و اموال نزد وی حمل شود، جز آن که به خدعه کشته شود یا آن که بر بستر خود بمیرد، تا جایی که خدای تعالی، مردی را برای این امر برانگیزد که مولد و منشأ او مخفی، اما نسبش آشکار است.⁽¹⁾

 از آن جا که «اغتیال» هر دو احتمال (کشته‌شدن و مسموم‌شدن) را دربر می‌گیرد،⁽²⁾می‌توان احتمال داد از مرگ در بستر، همان مرگ طبیعی استفاده شود. بنابراین طبق این روایت، مرگ طبیعی برخی از امامان علیهم‌السلام دور از ذهن نخواهد بود.

از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود:

… پس چون معرفت و ایمان به این که او حسین علیه‌السلام است، در دل‌ها استقرار یافت, مرگ حضرت حجت علیه‌السلام فرا می‌رسد. پس حسین بن علی علیهما السلام او را غسل می‌دهد؛ کفن می‌کند؛ حنوط می‌کند و در قبرش قرار می‌دهد….⁽³⁾

اگرچه مرگ در روایت یادشده شهادت را نیز در بر می‌گیرد اما احتمال مرگ طبیعی را نیز ردّ نمی‌کند. از آنچه یاد شد، به دست می‌آید که شهادت حضرت مهدی علیه‌السلام امری محتمل است و می‌توان از روایت امام رضا علیه‌السلام چنین برداشت

کرد؛ اما همان‌گونه که شیخ مفید نیز بدان پایبند بوده، برای اثبات قطعی حکم به شهادت، ناکافی است و همان‌گونه که افزون بر آن، برای هر امام نیاز به شواهد تاریخی است، برای حضرت مهدی علیه‌السلام نیز نیاز به دلیل دیگری داریم؛ بنابراین حکم قطعی به شهادت آن حضرت کاری بس دشوار است.

جهان پس از حضرت مهدی علیه‌السلام

اشاره

بر پایة آموزه‌های مکتب شیعه، همان‌گونه که انقلاب جهانی مهدی علیه‌السلام، آخرین انقلاب در جهان به شمار می‌رود، دولت مهدی علیه‌السلام، آخرین دولت در جهان و تاریخ خواهد بود. دولتی که تا پایان زندگی در دنیا تداوم خواهد داشت. دولت دیگری پس از آن و یا در کنار آن نخواهد بود. با پیروزی انقلاب جهانی مهدی علیه‌السلام، همة دولت‌های باطل در سراسر زمین از میان خواهند رفت. دولت آن حضرت آخرین دولت در تاریخ است. امام صادق علیه‌السلام در این باره می‌فرماید: «دَولَتُهُ آخِرُ الدُّوَل… ؛⁽¹⁾دولت او آخرین و دولت‌ها است.» امام باقر علیه‌السلام نیز آنگاه که هشام ابن عبدالملک و اطرافیانش، در مجلس خود، امام را سرزنش کردند بر دولت پایدار شیعه در پایان تاریخ تأکید فرمود:

أَیُّهَا النَّاسُ أَیْنَ تَذْهَبُونَ… فَإِنْ یَکُنْ لَکُمْ مُلْکٌ مُعَجَّلٌ فَإِنَّ لَنَا مُلْکاً مُؤَجَّلًا وَ لَیْسَ بَعْدَ مُلْکِنَا مُلْکٌ؛⁽²⁾ای مردم، کجا می‌روید،… اگر شما دولت زودگذر دارید، دولت پایدار از آن ماست و پس از دولت ما دولتی نخواهد بود.

همة این احادیث، اثبات می‌کند که دولت پایان تاریخ، دولت عدل مهدوی است و خط بطلان بر همة نظریه‌هایی می‌کشد که دولتی غیر الهی را به عنوان بهترین و عالی‌ترین شکل حکومت بشری، در آخرالزمان معرفی می‌کنند.

اما دربارة چگونگی جهان پس از حضرت مهدی علیه‌السلام و جانشین آن حضرت و رخدادهای آستانة رستاخیز بزرگ، دیدگاه‌های گوناگونی ارائه شده که برخی مخالف یکدیگر است. از آن‌جا که جهت‌گیری دیدگاه‌ها میان شیعه و اهل سنّت به طور فراگیر

با یکدیگر متفاوت است، به هر دو دیدگاه اشاره می‌کنیم:

یک. دیدگاه پیروان مکتب اهل بیت علیهم‌السلام

به طور عمده دیدگاه‌های شیعه، با بیان‌های گوناگون، جهان پس از حضرت مهدی علیه‌السلام را بر خیر و صلاح معرفی کرده است. البته غیر از این نیز از حکمت و لطف الهی انتظار نیست؛ چرا که چگونه می‌توان باور کرد پس از انتظاری چندین صد ساله, یا چند هزار ساله پس از حکومتی کوتاه باز هم اوضاع به هرج و مرج پایان پذیرد. برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌ها بدین قرار است:

 1. وضعیت جهان پس از حضرت مهدی علیه‌السلام بر نیک‌بختی بوده، جانشینان آن حضرت از میان رجعت‌کنندگان خواهند بود.

 همان‌گونه که در درس‌های پیش اشاره شد، یکی از باورهای ژرف میان شیعیان، باور به زنده‌شدن دو گروه از مؤمنان خالص و کافران خالص است. یکی از مسائلی که آن‌جا مطرح شد، حکومت برخی از رجعت‌کنندگان مؤمن است. البته چگونگی این حکومت به روشنی بیان نشده است. کسانی که بر این دیدگاهند، افزون بر دلیل‌های فراوانی که از آیه‌ها و روایت‌ها ارائه می‌کنند بر این باورند روایاتی که می‌گوید هرگز زمین از حجت خالی نخواهد ماند، جهان پس از حضرت مهدی علیه‌السلام را ناگزیر به دو گونه تصویر خواهد کرد:

الف) بی‌درنگ، قیامت بر پا شود.

ب)حجت‌هایی از طرف پروردگار واسطة فیض باشند. از آن‌جا که شمار امامان، به تصریح پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بیش از دوازده نفر نخواهند بود، پس کسانی که بر مردم حکومت خواهند کرد، همانا امامان علیهم‌السلام هستند.

 شیخ طوسی با ذکر سند از امام علی علیه‌السلام نقل کرده که در شبی که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله رحلت فرمود، مطالبی را به ایشان املا نموده که در آن پس از اشاره به امامان دوازدهگانه، آن‌گاه که به آخرین پیشوا رسید، چنین فرمود:

…پس آن‌گاه که حضرتش ]امام حسن عسکری علیه‌السلام [را هنگام وفات فرا رسید، پس آن ]امر امامت[ را به فرزندش محمد تسلیم می‌کند.

ایشان دوازده امام هستند. بعد از او، دوازده مهدی خواهد بود…⁽¹⁾

 ابوبصیر گوید: به امام صادق علیه‌السلام عرض کردم: « از پدر شما شنیدم فرمود: پس از قائم دوازده مهدی خواهد بود.» امام صادق علیه‌السلام فرمود:

 همانا فرمود: « دوازده مهدی و نفرمود: دوازده امام ولکن ایشان گروهی از شیعیان ما هستند که مردم را به دوستی ما و شناخت حق ما دعوت می‌کنند.⁽²⁾»

 آن حضرت به ابوحمزه نیز فرمود: «ای ابوحمزه! همانا پس از قائم، یازده مهدی از ما از فرزندان حسین خواهد بود.⁽³⁾»

…پس هر آینه او را به سپاهیان خویش یاری خواهم کرد و او را به فرشتگان خویش کمک خواهم نمود، تا آن که دعوتم برتری یابد و آفریدگان بر یکتاپرستی‌ام گرد آیند. آن‌گاه پادشاهی او را ادامه خواهم داد و تا قیامت اولیایم چنین خواهند کرد.⁽⁴⁾

 جابر می‌گوید: عرض کردم: «این چه زمانی خواهد بود؟» آن حضرت فرمود: «پس از رحلت قائم….»⁽¹⁾

 همان‌گونه که دیده شد، چهار دیدگاه اخیر، نه فقط مخالفتی با دیدگاه نخست ندارد، بلکه می‌تواند به نوعی در پذیرش دیدگاه نخست باشد.

دو. دیدگاه اهل سنّت

 بسیاری از اهل سنّت بر این باورند که پس از وفات مهدی علیه‌السلام هیچ خیری در زندگی نخواهد بود⁽³⁾و دنیا به صورت هرج و مرج تا قیامت ادامه خواهد داشت.⁽⁴⁾

 در کتاب البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان بابی با عنوان «فی موت المهدی علیه‌السلام و ذکر احوال تقع بعده» سامان یافته است که در آن، چگونگی وفات آن حضرت و رخدادهایی که پس از او پدید خواهد آمد، بیان شده است و در روایاتی سخن از آشوب‌ها و شرها پس از درگذشت آن حضرت به میان آورده است.⁽⁵⁾

 در عقد الدرر نیز روایتی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به نقل از ابوسعید خدری آمده که پایان آن چنین است:

«…]حکومت مهدی[ همچنان تا هفت یا هشت یا نه سال ادامه خواهد یافت، سپس هیچ خیری در زندگی پس از او نیست.» ⁽⁶⁾ناگفته نماند آنچه در آیات قرآن آمده است،

مبنی بر این که در آستانة برپایی قیامت همه چیز نابود و منهدم می‌شود،⁽¹⁾مقصود زمان پیوسته به برپایی قیامت است.

… به راستی چگونه با حکمت خداوند سازگار است پس از گذشت یک تاریخ پر فراز و نشیب، حکومت به دست شایستگان بیفتد، خردها رشد یابد، زمین بر پایة عدل اداره شود، آنگاه در پس رحلت امام همه چیز به جای نخست برگردد؟

خودآزمایی

===

منابع برای پژوهش