پیام قرآن روش تازه ای در تفسیر موضوعی قرآن جلد 2

مشخصات كتاب

سرشناسه : مكارم شيرازي، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پديدآور : پيام قرآن: روش تازه‌اي در تفسير موضوعي قرآن / ناصر مكارم‌شيرازي، با همكاري جمعي از فضلا.

مشخصات نشر : تهران: دارالكتب الاسلاميه، ۱۳۷۷.

مشخصات ظاهري : ۱۰ج.

شابك : دوره 964-440-061-5 : ؛ ۲۵۰۰۰ ريال: ج.۱، چاپ هفتم: 964-440-050-X ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۱، چاپ دهم) ؛ ج.۲: 964-440-052-6 ؛ ۲۵۰۰۰ ريال (ج.۲، چاپ هفتم) ؛ ۲۵۰۰۰ ريال (ج.۲، چاپ هشتم) ؛ ۴۰۰۰۰ ريال (ج. ۳، چاپ هشتم) ؛ ۶۰۰۰۰ ريال: ج.۳، چاپ نهم‌964-440-053-4 : ؛ ۲۰۰۰۰۰ ريال(ج.۳، چاپ يازدهم) ؛ ج.۴‌964-440-054-2 : ؛ ۶۰۰۰۰ ريال : ج.۴ ٬چاپ هشتم‌964-440-054-2 : ؛ ج.۵: 964-440-055-0 ؛ ۲۵۰۰۰ ريال (ج.۵، چاپ ششم) ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۵، چاپ هشتم) ؛ ۲۰۰۰۰۰۰ ريال ( ج.۵، چاپ نهم ) ؛ ج.۶: 964-440-056-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۶ ٬ چاپ هشتم) ؛ ج.۷‌964-440-057-7 : ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۷، چاپ هفتم) ؛ ج.۸: 964-440-058-5 ؛ ۴۰۰۰۰ ريال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ج.۹‌964-440-059-3 : ؛ ۲۵۰۰ ريال (ج.۹، چاپ پنجم) ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۹، چاپ هفتم) ؛ ج.۱۰‌964-440-060-7 : ؛ ۴۰۰۰۰ ريال (ج.۱۰ ٬ چاپ پنجم)

يادداشت : فهرستنويسي براساس جلد دوم، ۱۳۷۶.

يادداشت : ج.۱ (چاپ هفتم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۱ (چاپ هشتم: ۱۳۸۴).

يادداشت : ج. ۱ (چاپ نهم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۱ (چاپ دهم: ۱۳۸۸).

يادداشت : ج.۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۲ (چاپ هشتم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۲ (چاپ نهم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج. ۳ (چاپ هشتم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۳ (چاپ نهم: ۱۳۸۸).

يادداشت : ج.۳(چاپ يازدهم: ۱۳۹۲).

يادداشت : ج.۴ (چاپ هشتم: ۱۳۸۹).

يادداشت : ج.۵ (چاپ ششم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۵ ( چاپ نهم: ۱۳۹۲ ).

يادداشت : ج.۵ (چاپ هفتم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۵ و ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۸۹).

يادداشت : ج.۷ (چاپ هفتم: ۱۳۸۹)

يادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۹ (چاپ پنجم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۹ (چاپ هفتم: ۱۳۸۹).

يادداشت : ج.۱۰ (چاپ پنجم : ۱۳۸۶).

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معرفت و شناخت در قرآن مجيد.- ج. ۲. خداجويي و خداشناسي در قرآن.- ج.۳. طرق معرفت‌الله در قرآن مجيد.- ج. ۴. صفات جمال و جلال در قرآن مجيد.- ج. ۵. معاد در قرآن مجيد (۱).- ج. ۶. معاد در قران مجيد (۲).- ج. ۷. نبوت خاصه در قرآن مجيد (۱).- ج. ۸. نبوت خاصه در قرآن مجيد (۲).- ج. ۹. امامت و ولايت در قرآن مجيد .- ج. ۱۰. حكومت اسلامي در قرآن مجيد.

موضوع : قرآن-- تحقيق

موضوع : الهيات

رده بندي كنگره : BP۶۵/۴/م۷پ۹ ۱۳۰۰ي ب

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۱۵

شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۷-۳۵۶۷

به جاى مقدّمه‌

اشاره

اين همه تفسير براى قرآن!

برادرى مى‌گفت: شنيده‌ام، حدود دو هزار تفسير درباره قرآن نوشته شده است، با اينكه قرآن يك حقيقت بيش نيست؛ آيا موقع آن نرسيده است كه دانشمندان اسلام (مخصوصاً در حكومت اسلامى) بنشينند و تكليف تفسير آيات قرآن را روشن سازند.

گفتم: برادر! از چند نكته مهم غفلت كرده‌اى!

1- ما نبايد فراموش كنيم كه قرآن ابعاد زيادى دارد و زواياى بى‌شمارى؛ و هريك از مفسّران بزرگ آن را از يك بعد خاص، و زاويه معين، مى‌بينند، و تفسير مى‌كنند. درست مثل يك شاخه گل گرانبها كه باغبان به آن به عنوان يك محصول پر درآمد نگاه مى‌كند، و پزشك دارو ساز از اين نظر كه برگهايش براى فلان بيمارى خوب است، و ساقه‌هايش براى درمان بيمارى ديگر، و ريشه‌ها و گل‌هايش نيز هريك براى درمان بيمارى خاصّى مفيد است.

شاعران به آن از اين نظر مى‌نگرند كه الهام بخش لطيف‌ترين اشعار، و پرورش دهنده قريحه هنرى، گلبرگش چون عارض شاهدان و غنچه‌هايش چون دهان خوبان، و رنگ و طراوت و بويش يادآور رنگ و بوى جانان است.

و بالآخره يك فيلسوف الهى در جزء جزء پيكر اين شاخه گل، آثار آن معبود بزرگ را تماشا مى‌كند، و با گوش جانش از هر ذرّه‌اى از آن حمد و تسبيح آن شاهد شاهدان را مى‌شنود، و از ظرافت و لطافت و نظم و حساب دقيقش نشانى از آن بى‌نشان مى‌يابد و سرانجام به اين شعر معروف مترنّم مى‌شود كه:

برگ درختان سبز در نظر هوشيارهر ورقش دفترى است معرفت كردگار!

به همين دليل مفسّران اديب و نكته پرداز، قرآن را از بعد فصاحت و بلاغت نگريسته‌اند؛ و مفسّران فيلسوف و حكيم از بعد فلسفى، و مورّخان بعد تاريخى‌اش را مى‌نگرند، و آگاهان علوم طبيعى از پرده‌بردارى قرآن از اسرار جهان سخن مى‌گويند.

معلّمان اخلاق از بعد برنامه‌هاى بسيار مؤثّر تربيتى، و فقهاء و حقوقدانان از مسائل حقوقى و آيات الاحكام، و متكلّمان از معارف بلند قرآن در زمينه مبدأ و معاد، بحث و تفسير مى‌كنند. خلاصه: هركسى سوزد به نوعى در غم جانانه‌اى!

ما سراغ نداريم كسى كه قرآن را از تمام ابعاد ديده و تفسير كرده باشد؛ چرا كه تخصّص در تمام علوم و فنون براى هيچ انسانى ممكن نيست.

2- قرآن همچون درياى بى‌كرانى است كه هريك از مفسّران به قسمتى از عمق آن مى‌رسند و گوهرهايى با خود مى‌آورند.

زمانى بود كه غوّاصان تنها در عمق بسيار كم درياهاى جهان به كاوش مرواريد و جواهرات مى‌پرداختند؛ ولى هر قدر تجهيزات براى فرو رفتن در درياها كامل‌تر شد آنها در عمق بيشترى گام نهادند و عوالم جديدى را كشف كردند و به جواهرات و معادن تازه‌اى دست يافتند.

همين گونه هر قدر سطح فكر و علوم و دانش‌هاى انسانى با گذشت زمان بالاتر رود، محقّقان و مفسّران آمادگى بيشترى براى غوص در ژرفاى كلام الهى پيدا مى‌كنند، و گوهرهاى تازه‌اى به دست مى‌آورند، و مى‌دانيم هرگز نقطه پايانى براى اين تلاش متصوّر نيست؛ زيرا كلام الهى همچون ذات پاك‌اش نامتناهى است!

اينها دليل تنوّع و كثرت تفسيرهااست.

3- بعلاوه كشف حقايق هميشه در برخورد انديشه‌ها با يكديگر صورت مى‌گيرد، همانگونه كه جرقه‌ها از برخورد قطعات سنگ و فولاد بيرون مى‌جهد؛ بنابراين هرگز نبايد از تعدّد و كثرت كتب تفسير هراسى به خود راه داد؛ بلكه اين يك نقطه مهم قوّت است كه بايد همچنان ادامه يابد.

ما بعد از گام نهادن در تفسير موضوعى اين حقيقت را به خوبى لمس كرديم چرا كه هر قدر بيشتر با اين كتاب بزرگ آسمانى آشناتر مى‌شويم مى‌بينيم دريچه‌هاى تازه‌اى از معارف و كنوز حقايق قرآن بر ما كشف مى‌شود، حقايقى

كه در تفسير ترتيبى تا اين حد كشف نشده بود و خدا را بر اين نعمت بزرگ سپاس مى‌گوئيم.

جلد اوّل اين تفسير بحمداللَّه با «موفقيت» و «استقبال كامل» روبرو شد به گونه‌اى كه مجموع هفت هزار نسخه منتشر شده قبل از نشر چلد دوّم پايان گرفت، و اين نشان خوبى بر آشنايى روز افزون محيط ما با قرآن و معارف قرآن است.

در اين زمينه سخنان ديگرى نيز داريم كه به بعد موكول مى‌كنيم و آخر دعوانا ان الحمدللَّه رب العالمين.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيْمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالِمَيْنَ وَ الْصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِبِيْنَ الطّاهِرِيْنَ لاسِيَّمَا الأَمامِ الْمَهْدِىِّ الْمُنْتَظَرِ أرْواحُنا فِداهُ

خدا جوئى و خداشناسى در قرآن مجيد

اشاره

تاريخ شروع:

هشتم رجب المرجب 1408

مطابق: 7 اسفند 1366

چند سؤال مهم و سرنوشت ساز

همه مى‌خواهند پاسخ اين سؤالات معروف را بدانند:

از كجا آمده‌ايم؟

در كجا هستيم؟

و به كجا مى‌رويم؟

و طبعاً در كنار اين سؤالات سه گانه سؤال مهم ديگرى نيز مطرح است، و آن اينكه: «چرا آمده‌ايم»؟ آيا آمدن ما هدفى داشته است؟ و اگر هدفى داشته اين هدف چيست؟

و براى رسيدن به اين هدف چه اسبابى در اختيار ما است؟

مبدأ اصلى اين عالم كيست و جهان آفرينش از كجا سرچشمه گرفته است؟

و سرانجام آيا راهى براى شناخت آن مبداء بزرگ وجود دارد؟

اينها مهمترين سؤالات انسان‌ها است.

تنها كسانى خود را موظف به يافتن پاسخ اين سؤالات نمى‌بينند كه در زندگى مادى روزمرّه چنان غرقند كه به جز به «خواب و خور و شهوت» نمى‌انديشند، و همچون «حيوان» خبرى از «عالم انسانى» ندارند.

و يا براى يافتن پاسخ اين سؤالات تلاش و كوشش كرده و به جائى نرسيده‌اند، مأيوس گشته و از تلاش بازمانده‌اند.

و از آنجا كه هميشه «سؤال» انگيزه «حركت» است، حركتى به سوى پاسخ‌ها، و هر قدر اين سؤآلات متنوع‌تر و عميق‌تر باشد اين حركت گسترده‌تر و ريشه‌دارتر خواهد بود، لذا بايد با روى گشاده از سؤالات بزرگ استقبال كرد، نه تنها از كثرت و اهمّيّت سؤال‌ها نهراسيم بلكه با آغوش باز به استقبال آنها برويم.

بلكه مى‌توان گفت حاصل عمر انسان در حقيقت چيزى جز يافتن پاسخ سؤالات نيست، و حاصل كار تمام دانشمندان جهان و فلاسفه و علماى علوم طبيعى همه بدون استثناء يافتن پاسخ بعضى از اين سؤالات مهم است.

دانشمندان فلكى مى‌كوشند پيدايش آسمان‌ها و نظام حركت بر آنها را شرح دهند.

علماى زمين‌شناسى به سؤالات مربوط به پيدايش زمين و ساختمان آن پاسخ مى‌گويند.

دانشمندان انسان شناس و روانكاو و تمام كسانى كه روى علوم انسانى و اجتماعى مطالعه مى‌كنند، مى‌خواهند پاسخ به سؤالات مربوط به اين موجود عجيبى را كه نامش «انسان» است پيدا كنند.

و فلاسفه در تلاش پيگير خود مى‌خواهند از حقيقت مبدأ و منتهاى جهان تا آنجا كه عل بشر كشش دارد- آگاه شوند، و لااقل به بعضى از سؤالات مربوط به اين قسمت پاسخ دهند.

از آنچه گفته شد نتيجه مى‌گيريم كه اگر بحث درباره «آفريدگار عالم هستى» و مبدأ اين جهان بزرگى كه در آن زندگى مى‌كنيم از قديمترين مباحث و از ريشه‌دارترين سؤالات انسانى است جاى تعجب نمى‌باشد.

و به همين دليل ما خود را ملزم مى‌دانيم تا آنجا كه در توان داريم براى يافتن پاسخ اين سؤال تلاش كنيم كه:

مبدأ عالم هستى كيست؟ و چگونه مى‌توان او را شناخت؟!

انگيزه‌هاى خدا جويى‌

[1- انگيزه عقلى]

اشاره‌

گفتيم هيچ حركتى بدون انگيزه نيست، طبعاً حركت در مسير شناخت مبدء جهان هستى نيز نمى‌تواند بدون انگيزه باشد به همين دليل فلاسفه و دانشمندان براى خداجويى سه انگيزه اساسى ذكر كرده‌اند كه قرآن مجيد به همه آنها اشاره‌هاى روشنى دارد:

1- انگيزه عقلى

2- انگيزه فطرى

3- انگيزه عاطفى

و بعضى از انگيزه‌ها نيز براى خود شاخه‌هايى دارند.

نخست به سراغ «انگيزه عقلى» مى‌رويم و با هم به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- يا ايُّهَا الَّذِيْنَ آمَنُوا اسْتَجِيْبُو اللَّهِ و لِلرَّسُوْلِ اذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيْكُمْ

(انفال- 24)

2- لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِيْنَ اذْ بَعَثَ فِيْهِمْ رَسُولًا مِنْ انْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكّيْهِمْ و يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ انْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِىْ ضَلالٍ مُبِيْنٍ

3- لَقَدْ ارْسَلْنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ

4- يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْروُفِ و يَنْها هُمْ عِنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُم الطَّيِباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ اصْرَهُمْ وَ الأ غْلالَ الَّتىِ كانَتْ عَلَيْهِمْ

5- قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ اذْ تَدْعُوْنَ أَوْ يَنْفَعُوْنَكُمُ اوْ يَضِّروُنَ ...

فَانَّهُمْ عَدُوٌّلِىْ الّارَبَّ الْعالِمَيْنَ

6- فِانْ اعْرَضُوْا فَقُلْ انْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مَثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُوْدَ

(فصلت/ 13)

7- قُلْ انَّما اعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُو اللَّهِ مَثْنَى وَ فُرادَى ثُمَّ تَتَفَكَّروُا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ انْ هُوَالَّا نَذِيْرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَى عَذابٍ شَدِيدٍ ...

(سبا/ 46)

ترجمه:

1- اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به سوى چيزى مى‌خواند كه مايه حيات شما است.

2- خداوند برمؤمنان منت گذارد (و نعمت بزرگى بخشيد) هنگامى كه در ميان آنها پيامبرى از جنس خودشان برانگيخت كه آيات او را بر آنها بخواند و كتاب و حكمت به آنها بياموزد، اگر چه پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.

3- ما رسولان خود را با دلائل روشن فرستاديم و با آنها كتاب (آسمانى) و ميزان (شناسايى حق و قوانين عادلانه) نازل كرديم تا مردم قيام به عدالت كنند.

4- پيامبر آنها را به نيكى‌ها دستور مى‌دهد و از منكرات باز مى‌دارد، پاكيزه‌ها را براى آنها حلال مى‌شمرد، و ناپاك‌ها را تحريم مى‌كند و بارهاى سنگين و زنجيرهايى را كه بر آنها بود برمى دارد.

5- (ابراهيم) گفت: آيا هنگامى كه بت‌ها را مى‌خوانيد صداى شما را مى‌شنوند؟- با سودى به شما مى‌رسانند، يا زيانى؟- همه آنها دشمن منند مگر پروردگار عالميان!

6- اگر آنها رويگردان شوند بگو: من شما را از صاعقه‌اى همانند صاعقه

عاد و ثمود بيم مى‌دهم!

7- بگو تنها شما را به يك چيز اندرز مى‌دهم و آن اينكه دو نفر دو نفر يا يكنفر يكنفر براى خدا قيام كنيد سپس فكر خود را به كار گيريد، اين دوست و همنشين شما (محمد) هيچ‌گونه جنونى ندارد، او فقط بيم دهنده شما در برابر عذاب شديد (الهى) است.

تفسير و جمع‌بندى‌

نخستين وظيفه هر انسان تحقيق است‌

انسان عاشق كمال است، و اين يك عشق جاودانى در همه انسان‌ها محسوب مى‌شود منتها هركس كمال خود را در چيزى مى‌بيند، و به دنبال آن مى‌رود و گروهى نيز بجاى آب به دنبال سراب و ارزش‌هاى موهوم و كمالات پندارى مى‌روند و آن را واقعيت خيال مى‌كنند.

گاهى از اين اصل به عنوان «غريزه جلب منفعت و دفع ضرر» ياد مى‌شود كه انسان به خاطر اين غريزه خود را موظف مى‌بيند كه نسبت به هر موضوعى كه با سرنوشت او (از نظر سود و زيان) رابطه‌اى دارد برخورد جدى كند.

ولى نام «غريزه» بر اين عشق گذاشتن بسيار مشكل است چرا كه غريزه معمولًا به امورى گفته مى‌شود كه بدون دخالت انديشه در افعال انسان‌ها يا جانداران ديگر مؤثر است و به همين دليل در مورد حيوانات نيز به كار مى‌رود.

بنابراين بهتر است كه از عنوان «تمايلات عالى» كه بعضى ديگر در اينگونه موارد به كار مى‌برند استفاده كنيم.

به هر حال اين عشق به كمال و تمايل به منافع معنوى و مادى و دفع هرگونه ضرر و زيان انسان را وادار مى‌كند كه در مورد احتمال نيز به تحقيق پردازد، هر قدر اين احتمال قوى‌تر، و آن سود و زيان عظيم‌تر باشد اين تحقيق و جستجو را لازمتر مى‌شمرد.

محال است كسى احتمال دهد مطلبى در سرنوشت او تأثير مهمى دارد و خود را موظف به تحقيق پيرامون آن نداند.

مسأله ايمان به خدا و جستجوى از مذهب مسلّماً در زمره اين مسائل است، چرا كه در محتواى مذهب سخن از مسائل سرنوشت به ميان مى‌آيد، سخن از مسائلى كه خير و شر انسان با آن رابطه تنگاتنگ دارد.

بعضى براى روشن ساختن اين مطلب مثال ذكر مى‌كنند، مى‌گويند فرض كنيد كسى را بر سر يكى دو راهى ببينيم كه مى‌گويد ماندن در اينجا قطعاً خطرناك است و انتخاب اين راه (اشاره به يكى از آن دو) نيز مسلّماً خطرناك و راه ديگر راه نجات است، و سپس قرائن و شواهدى براى هريك مطرح مى‌كند، بدون شك هر راهگذرى خود را موظف به تحقيق مى‌بيند و بى‌اعتنأى به آن را مخالف حكم عقل.

با توجه به اين مقدمه به سراغ تفسير آيات مى‌رويم.

نخستين آيه مورد بحث دعوت پيامبر خدا را به سوى اسلام، دعوت به سوى حيات و زندگى حقيقى مى‌شمرد، اين دعوت نشان مى‌دهد كه تمام محتواى اسلام را مى‌توان در مفهوم «حيات» جمع كرد، حياتى كه هم شامل حيات معنوى مى‌شود و هم شامل حيات مادى، حياتى همه جانبه.

گرچه بعضى معنى حيات را در اينجا به خصوص «قرآن» يا «ايمان» يا «جهاد» يا مانند آن تفسير كرده‌اند⁽¹⁾ولى مسلم است حيات مفهوم وسيعى دارد كه همه اينها، و همه آنچه را در زندگى معنوى و مادى انسان اثر مى‌گذارد شامل مى‌شود.

به هر حال، اگر كسى چنين دعوتى از ما كند آيا ممكن است دعوت او را ناديده بگيريم؟ و حتى خود را موظف به تحقيق ندانيم؟

اينجا است كه قرآن مى‌خواهد با ذكر اين تعبير انگيزه حركت را به سوى تحقيق پيرامون مذهب در همه كسانى كه آماده حركت‌اند ايجاد كند.

راغب در كتاب مفردات مى‌گويد: حقيقت استجابت، كوشش و آمادگى براى به دست آوردن جواب است؛ و چون اين موضوع معمولًا منتهى به جواب مى‌شود آن را به معنى اجابت تفسير كرده‌اند.⁽¹⁾

آيه دوم، بعثت پيامبر را يكى از بزرگترين نعمت‌هاى خداوند مى‌شمرد كه به مؤمنان اعطا شده؛ و سپس در تفسير اين نعمت سه برنامه مهم پيامبر را يادآور مى‌شود: تلاوت آيات الهى يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ و تزكيه و تربيت وَ يُزَكِّيِهمْ و تعليم كتاب و حكمت وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ كه نتيجه همه اينجا نجات از «ضلال مبين» است وَ انْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِىْ ضَلالٍ مُّبِيْنٍ

اين تعبيرات همه براى اين است كه انگيزه‌هاى حركت به سوى اسلام در مردم زنده شود؛ و هركس لااقل خود را موظّف به تحقيق پيرامون آن ببيند، چرا كه بزرگترين سود و زيان انسان ممكن است در آن نهفته باشد.

«مِنَّتْ» از ماده «مَنَّ» به عقيده بعضى در اصل به معنى قطع و بريدن است؛ و لذا «أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُوْنٍ» به معنى پاداشى است كه هرگز قطع نمى‌شود. همچنين به قطرات كوچكى كه همچون قطرات شبنم بر درختان مى‌نشيند و طعم شيرينى دارد؛ (نوعى صمغ و شيره درختى با طعم شيرين) «من» مى‌گويند.

ولى به عقيده راغب «مَنَّ» در اصل به معنى سنگى است كه با آن وزن مى‌كنند؛ سپس به نعمت‌هاى بزرگ و سنگين اطلاق شده است.

هنگامى كه اين واژه در مورد خداوند به كار رود به معنى بخشيدن نعمت است؛ و هنگامى كه در مورد انسان‌ها به كار مى‌رود غالباً به معنى سخن گفتن از خدمتى است كه در مورد ديگرى انجام داده‌اند؛ لذا اولى محبوب است و دومى

منفور و مذموم.

سومين آيه به يكى ديگر از اهداف مهم بعثت انبياء، يعنى مسأله عدالت اجتماعى اشاره كرده؛ مى‌فرمايد: ما پيامبران را با سه چيز مجهّز نموده‌ايم:

نخست دلائل روشن كه شامل معجزات و دلائل عقلى هر دو مى‌گردد لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ

ديگر، كتاب آسمانى كه بيانگر معارف و وظائف همه انسان‌ها است؛ و نيز ميزانى كه بتوان حق و باطل را با آن سنجيد. (قوانين الهى و بيان ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها كه معيار سنجش نيكى‌ها از بدى‌ها است) وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيْزَانَ

«ميزان» در اصل به معناى ترازو، يعنى وسيله‌اى كه با آن اشياء را وزن مى‌كنند مى‌باشد؛ و عجب اينكه بعضى از مفسّران «ميزان» را در آيه فوق به همين معنى گرفته‌اند؛ در حالى كه غالب مفسّران اين عقيده را رد كرده و گفته‌اند مراد از ميزان وسيله‌اى است كه انسان با آن عدالت، فزونى و كاستى و حق و باطل را تشخيص مى‌دهد؛ و چنانكه گفتيم مى‌توان آن را به قوانين الهى و ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها تفسير كرد.

درست است كه اين امور در متن كتب آسمانى آمده است ولى ذكر آن به صورت مستقل به خاطر اهمّيّت آن است.

به هر حال آيا ممكن است انسان بشنود شخصى مدّعى دعوت به سوى چنين واقعيت‌هاى سرنوشت سازى است و خود را موظّف به تحقيق پيرامون آن نداند؟

فخررازى مى‌گويد: مردم سه گروهند: گروهى در مقام نفس مطمئنه و مقربين‌اند و جز به كتاب اللَّه عمل نمى‌كنند؛ و هدفى جز خدا ندارند. در جمله انْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ، هدف اين گروهند، گروه دوم در مقام نفس لَوّامَه و اصحابُ اليمين‌اند و احتياج به معيار سنجشى براى معرفت و اخلاق دارند تا از

افراط و تفريط در امان باشند؛ تعبير به الْمِيزان ناظر به آنها است. گروه سوم صاحبان نفس اماره‌اند كه أَنْزَلْنَا الْحَدِيْدَ «آهن را نازل كرديم» ناظر به آنها است كه نياز به مجازات دارند.⁽¹⁾

در آيه چهارم به ابعاد مختلف مخصوصاً بعد اجتماعى و سياسى بعثت انبياء و نزول آئين‌هاى آسمانى اشاره شده، و براى تشويق مردم به پيروى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم اوصافى براى او ذكر مى‌كند؛ از جمله اينكه: آنها را به نيكى‌ها دعوت مى‌كند؛ از زشتى‌ها باز مى‌دارد؛ آنچه پاكيزه است براى آنها حلال مى‌شمرد، و آنچه خبيث و پليد است براى آنها تحريم مى‌كند تا آنجا كه مى‌گويد: «پيامبر بارهاى سنگين را از دوش آنها فرو مى‌گذارد، و غل و زنجيرهايى كه بر آنها بوده بر مى‌گيرد» وَيَضَعُ عَنْهُمْ اصْرَهُمْ وَ اْلأَغْلالَ الَّتِى كانَتْ عَلَيْهِمْ

مسلّماً اينها امورى است سرنوشت ساز و با مسأله تكامل انسان و سود و زيان او رابطه فوق‌العاده نزديك دارد؛ حتى احتمال آن كافى است كه آدمى را به تحقيق وادارد.

«اصْر» (بر وزن مصر) در اصل به معنى بستن و محبوس ساختن چيزى با قهر و غلبه است؛ سپس به بارهاى سنگين و هر كار سنگينى كه انسان را از فعاليّت باز مى‌دارد اطلاق شده؛ و باز به همين مناسبت به طناب‌ها و ميخ‌هايى كه ستون‌ها را با آن مى‌بندند «آصارْ» گفته‌اند؛ و نيز عهد و پيمان و گناه را نيز به همين مناسبت «اصْر» مى‌گويند.⁽²⁾

از تعبيراتى كه در كلمات ارباب لغت و مفسّران آمده ممكن است چنين استنباط كرد كه واژه «اصر» در اصل به معنى همان جسم سنگينى بوده، كه به پاى زندانى مى‌بستند تا نتواند حركت كند- و ما آن را «كُنْد» مى‌ناميم- و قرار گرفتن آن در كنار «اغلال» همان طوق و زنجيرى كه به گردن مى‌نهادند متناسب

همين معنى است؛ سپس به معانى ديگرى كه با اين ريشه تناسب دارد اطلاق شده است.

گرچه بسيارى از مفسّران «اصر» و «اغْلال» را در اين آيه به معنى تكاليف شاق، و يا امتحانات مشكل و پيچيده‌اى كه بر امت‌هاى سابق بوده است تفسير كرده‌اند؛ ولى ظاهراً اين دو واژه مفهوم وسيع‌تر و گسترده‌ترى دارد كه هرگونه زنجير اسارت و بار سنگين كه از ناحيه جهل و شهوات و گناهان و استبداد و استعمار و مانند آن ناشى مى‌شود را شامل مى‌گردد؛ كه در پرتو وجود پيامبر خدا و تعليمات آزادى بخش او برچيده خواهد شد.

پنجمين آيه، سخنى است از زبان ابراهيم عليه السلام پيامبر بت شكن، هنگامى كه بت‌پرستان را مخاطب قرار داد و آنها را بر اين عمل زشتشان سرزنش كرد و براى بيدار ساختن عقل‌هاى خفته آنان فرمود:

«آيا هنگامى كه شما اين بت‌ها را مى‌خوانيد صداى شما را مى‌شنوند؟ آيا هرگز به شما سودى مى‌رسانند؟ يا قدرت بر زيانى دارند»؟! آخر عبادت و پرستش بايد يا به خاطر پاداش و سودى باشد و يا دفع مجازات و زيانى!

مسلّماً آنها جواب مثبتى براى اين سؤالات نداشتند، جز اينكه دست به دامن تقليد نياكان زنند و بگويند: بَلْ وَجَدْنا آبائَنا كَذلِكَ يَفَعْلُونَ: «ما پدران خود را ديدم كه چنين مى‌كنند» اين تعبيرات به خوبى مى‌رساند كه انگيزه نفع و ضرر- نه تنها نفع و ضرر مادى كه نفع و ضرر معنوى از آن برتر و بالاتر است- مى‌تواند انگيزه حركت به سوى معرفة اللَّه گردد.

در شأن نزول آيات سوره فصّلت كه ششمين آيه مورد بحث است مى‌خوانيم كه ابوجهل از وليد بن مغيره كه از رجال معروف عرب جاهلى بود و در مشكلات از او نظر خواهى مى‌كردند؛ پرسيد: اينهائى را كه محمد صلى الله عليه و آله و سلم مى‌گويد چيست؟ سحر است؟ كهانت است؟! ... وليد گفت: من بايد به سراغ او

روم و تحقيق كنم. هنگامى كه خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آمد؛ حضرت قسمتى از آيات سوره فصّلت را بر او خواند تا به آيه مورد بحث رسيد كه مى‌گويد: «اگر آنها رويگردان شوند بگو: من شما را به صاعقه‌اى همچون صاعقه عاد و ثمود انذار مى‌كنم» فَانْ اعْرَضُوا فَقُلْ انْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُوْدَ

وليد از شنيدن اين آيات لرزه بر اندامش افتاد، و موبرتنش راست شد؛ از جا برخاست و به خانه خود رفت و در را به روى خويش بست؛ تا آنجا كه سران قريش گمان كردند او متمايل به آئين اسلام شده. وقتى به سراغش آمدند و توضيح خواستند؛ گفت: من هرگز مسلمان نشده‌ام، ولى حقاً سخنان محمد صلى الله عليه و آله و سلم جاذبه عجيبى دارد كه دل‌ها را با خود مى‌برد! و من پيشنهاد مى‌كنم آن را سحر! بناميد.⁽¹⁾آيا اينگونه تهديدها كه در آيات قرآن و ساير منابع دينى آمده؛ نمى‌تواند انگيزه حركت به سوى تحقيق (براى كسانى كه هنوز ايمان نياورده‌اند) گردد؟

در هفتمين آيه مورد بحث، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم مأمور مى‌شود كه همه مخالفان خود را مخاطب ساخته و به يك مسأله اندرز دهد؛ و آن اينكه: به صورت انفرادى يا جمعى براى خدا قيام كنند، و فكر خود را به كار گيرند تا بدانند پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نه مجنون است (و نه ساحر) بلكه بيم دهنده‌اى است در برابر عذاب شديد الهى انْ هُوَ الّا نَذِيْرٌ لَّكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيْدٍ

تمام تعبيرهاى اين آيه، حساب شده است.

تعبير به «انّما» كه براى حصر است. (فقط يك چيز)

تعبير به «موعظه» كه معمولًا در مواردى به كار مى‌رود كه عقل به چيزى حكم مى‌كند؛ ولى چون انسان از آن غفلت دارد، شخص دلسوزى او را اندرز مى‌دهد و بيدار مى‌كند.

تعبير به «قيام» كه نشانه آمادگى كامل براى انجام هدف‌هاى جدّى است.

تعبير به «مَثْنى» و «فُرادى» كه اشاره به فعاليّت جمعى و فردى و تلاش‌هاى همه جانبه در اين راه است (مسلمّاً انسان در تنهايى عميق‌تر فكر مى‌كند؛ ولى در جمع، كامل‌تر مى‌انديشد. چرا كه افكار به يكديگر ضميمه مى‌شوند، و جمع ميان اين دو بهترين راه است)⁽¹⁾

سپس تعبير به «تفكّر» كه از درون مى‌جوشد و انسان را، به دلائل روشن عقلى رهنمون مى‌گردد.

تعبير به «لكم»، «براى شما» آن هم آميخته با مسأله انذار و توجّه به عذاب شديد؛ اشاره به اين است كه در اينجا تنها سود و زيان خود شما مطرح است و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم هم، هدفى غير از اين ندارد.

آيا با اين حال نبايد دعوتش را جدّى بگيرند، و روى آن بينديشند و حق را بيابند و از آن پيروى كنند.

نتيجه‌

آيات فوق و آيات مشابه ديگر، به خوبى از انگيزه عقلانى جستجوگرى در طريق معرفة اللَّه پرده برمى‌دارد؛ و نشان مى‌دهد كه هيچ انسان عاقلى نمى‌تواند در برابر فريادهاى عظيمى كه از سوى فرستادگان الهى در زمينه دعوت به سوى خدا كه با سرنوشت همگان پيوند نزديك دارد، خاموش بماند و ساكت بنشيند؛ و اين نخستين انگيزه تحقيقات مذهبى است.

توضيحات:

اشاره

1- انگيزه عقلى مذهب در روايات اسلامى‌

1- در حديثى از امام موسى بن جعفر عليه السلام آمده است كه يكى از يارانش از آن حضرت درباره «ضُعَفاء» (مُسْتَضْعَفِيْن) سؤال كرد؛ امام عليه السلام در پاسخ چنين نوشت: «الضَّعِيفُ مَنْ لَمْ تُرْفَعْ الَيْهِ حُجَّةٌ، وَلَمْ يَعْرِف الْاخْتِلافَ، فَاذا عَرَفَ الْاخْتِلافَ فَلْيَسَ بِمُسْتَضْعَفٍ:» «مستضعف كسى است كه دليلى براى او اقامه نشده و از اختلاف (درباره دين و مذهب) آگاهى نيافته؛ هنگامى كه از وجود اختلاف با خبر شد ديگر مستضعف نيست!»⁽¹⁾

2- همين معنى از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «مَنْ عَرَفَ اخْتِلافَ النّاسِ فَلَيْسَ بِمُسْتَضْعَفٍ» «كسى كه اختلاف مردم را بداند مستضعف نيست.»⁽²⁾

اشاره به اينكه هنگامى كه انسان از وجود اختلاف با خبر شد عقل او را وادار به تحقيق و مطالعه مى‌كند؛ و در اين هنگام مستضعف محسوب نمى‌شود.

البته منظور از مستضعف در اينجا همان مستضعف فكرى است؛ كه گاه ما او را جاهل قاصر مى‌ناميم.

3- در حديث ديگرى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم آمده است: «أَرْبَعَةٌ تَلْزَمُ كُلَّ ذِىْ حِجَى وَ عَقلٍ مِن أُمَّتِىْ قِيْلَ يا رَسُوْلَ اللَّهِ! ما هنَّ؟ قال: اسْتِماعُ الْعِلْمِ وَ حِفْظُهُ وَ نَشْرُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ»: «چهار چيز است كه براى هر صاحب خرد و عقلى از امت من لازم است: گوش فرا دادن به علم و دانش، و حفظ، و نشر، و عمل به آن»⁽³⁾

به اين ترتيب پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم استماع و تحقيق را از آثار و نشانه‌هاى عقل و درايت شمرده است.

2- معاندان لجوج‌

هميشه در برابر افراد آزاده‌اى كه تحقيق از حق را وظيفه عقلانى خود

مى‌دانند گروهى بوده‌اند كه همچون خفّاشان از ديدن چهره حق وحشت داشته‌اند؛ حتى اگر صداى مناديان الهى در كنار گوش آنها بلند مى‌شد گوش‌هاى خود را مى‌بستند تا صداى حق را نشنوند!

قرآن درباره گروهى از قوم نوح عليه السلام از زبان آن پيامبر بزرگ به هنگام شكايت از آنها به درگاه پروردگار چنين نقل مى‌كند: وَانِّى كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَلَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِى آذانِهِمْ وَ استْتَغْشَوا ثِيابَهُمْ وَ أصَرُّوا وَ اسْتَكْبَرُوْا اسْتِكْباراً⁽¹⁾: «و من هر زمان آنها را دعوت كردم كه ايمان بياورند، و تو آنها را بيامرزى، انگشتان خويش را در گوش‌ها قرار داده، لباس‌هايشان را سخت بر خود پيچيدند (تا صداى مرا نشوند يا چهره مرا نبينند!) و در مخالفت لجوجانه اصرار ورزيدند و شديداً استكبار كردند»

مشركان مكه كه گويى وارثان قوم لجوج نوح بودند نيز دست كمى از آنها نداشتند. قرآن از آنها چنين نقل مى‌كند: وَ قالَ الَّذِيْنَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهَذا الْقُرآنِ وَ الْغَوا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ: «و كافران گفتند: به اين قرآن گوش فرا ندهيد و جنجال و غوغا كنيد (تا مردم صداى قرآن را نشنوند) شايد پيروز شويد»⁽²⁾

اين گروه كه اتباع و پيروانى در هر عصر و زمانى دارند؛ هرگز به خود اجازه تحقيق در مسائل را نمى‌دهند. آنها بى‌خردان احمقى هستند كه همچون خفّاش از نور آفتاب وحشت دارند؛ هميشه به تاريكى پناه مى‌برند و به جهل افتخار مى‌كنند؛ آنها از همه محروم‌تراند، چرا كه عدوى آفتاب آشكار هستند.

2- انگيزه عاطفى‌

اشاره‌

ضرب المثلى است معروف كه انسان بنده احسان است «الِانسانُ عَبِيْدُ الْاحْسانِ»

همين مطلب با كمى تفاوت در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «الْانسانُ عَبْدُ الْاحْسانِ» «انسان بنده احسان است»⁽¹⁾

در حديث ديگرى از همان حضرت مى‌خوانيم: «بِاْلأِحْسانِ تُمْلَكُ الْقُلُوبُ»: بوسيله احسان قلب‌ها به تسخير انسان در مى‌آيد.»⁽²⁾

باز در حديثى از همان حضرت عليه السلام آمده است: «وَ أَفْضِلْ عَلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَمِيْرَهُ»: «به هركس مى‌خواهى نيكى كن تا امير او باشى.»⁽³⁾

ريشه همه اين مفاهيم در حديث پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است؛ كه فرمود: «انَّ اللَّهَ جَعَلَ قُلُوْبَ عِبادِهِ عَلَى حُبِّ مَنْ أَحْسَنَ الَيْها، وَ بُغْضِ مَنْ أَساءَ الَيْهَا»: «خداوند دل‌ها را در تسخير محبت كسى قرار داده كه به او نيكى كند، و بر بغض كسى قرار داده است كه به او بدى كند.»⁽⁴⁾

خلاصه اين يك واقعيت است كه هركس به ديگرى خدمتى كند يا نعمتى بخشد عواطف او را متوجّه خود مى‌سازد؛ و به صاحب خدمت و نعمت علاقمند مى‌شود؛ ميل دارد او را كاملًا بشناسد و از او تشكر كند، و هر قدر اين نعمت مهم‌تر و فراگيرتر باشد تحريك عواطف به سوى منعم و شناخت او بيشتر است.

لذا علماى علم كلام عقائد از قديم‌ترين ايّام، مسأله شكر منعم را يكى از انگيزه‌هاى تحقيق پيرامون مذهب، و معرفة اللَّه شمرده‌اند.

ولى بايد توجّه داشت شكر منعم قبل از آنكه يك حكم عقلى باشد؛ يك

فرمان عاطفى است.

اين اشاره كوتاه را با شعرى از ابوالفتح بستى شاعر معروف عرب پايان مى‌دهيم:

أَحْسِنْ الَى النّاسِ تَسْتَعْبِدْ قُلُوْبَهَم‌فَطَالَما اسْتَعْبَدَ الأَنْسانَ احْسانٌ

«به مردم نيكى كن تا قلوب آنها را بنده خود سازى- و همواره انسان‌ها بنده احسان‌ها بوده‌اند!»

با اين اشاره به سراغ قرآن مى‌رويم و به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُوْنَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الأَبْصارَ وَ اْلأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُروْنَ⁽¹⁾

2- وَ هُوَ الَّذِىْ سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْ كُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيَّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَهً تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيْهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُوْنَ⁽²⁾

3- فُكُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طيِّبَاً وَ اشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ انْ كُنْتُمْ ايّاهُ تَعْبُدُوْنَ⁽³⁾

ترجمه

1- «و خداوند شما را از شكم مادران خارج نمود در حالى كه هيچ نمى‌دانستيد، امّا براى شما گوش و چشم و عقل قرار داد تا شكر نعمت او را بجا آوريد.»

2- «او كسى است كه دريا را مسخر (شما) ساخت تا از گوشت تازه (آن) بخوريد و وسائل زينتى براى پوشيدن از آن استخراج نمائيد، و كشتى‌ها را مى‌بينى كه سينه آب‌ها را مى‌شكافند تا شما (به تجارت پردازيد) و از فضل خدا بهره گيريد، شايد شكر نعمت‌هاى او را بجا آوريد.»

3- «حال كه چنين است از آنچه خدا روزى شما كرده، حلال و پاكيزه

بخوريد، و شكر نعمت خدا را بجاى آوريد اگر او را مى‌پرستيد.»

تفسير و جمع‌بندى‌

شكر منعم نردبان معرفة اللَّه‌

نخستين آيه سخن از مهم‌ترين نعمت‌هاى الهى مى‌گويد تا حسّ شكرگزارى انسان‌ها را برانگيزد؛ و از اين طريق آنها را به شناخت منعم دعوت كند. سخن از نعمت ابزار شناخت است؛ مثل چشم و گوش و عقل. مى‌فرمايد:

هنگامى كه از شكم مادران خارج شديد هيچ نمى‌دانستيد «و خداوند سه وسيله در اختيار شما قرار داد: گوش و چشم و عقل»: وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الأَبْصارَ وَ اْلأَفْئِدَةَ

از طريق گوش به علوم نقلى و دانش‌هاى ديگران آشنا مى‌شويد، از طريق چشم و مشاهده اسرار طبيعت و عجائب آفرينش به علوم تجربى و از طريق عقل به علوم عقلى و تحليل‌هاى منطقى.

گرچه در آيه، اين سه موضوع به وسيله «واو» به يكديگر عطف شده و لزوماً معنى ترتيب را نمى‌رساند؛ ولى با اين حال بعيد نيست كه ترتيب طبيعى نيز چنين باشد. زيرا انسان مدّتى بعد از تولّد قدرت مشاهده و ديد را ندارد؛ و چون عادت به تاريكى كرده، از نور وحشت مى‌كند، و چشمانش را تا مدتى روى هم مى‌نهد، در حالى كه گوش نخستين آوازها را مى‌شنود، و روشن است كه قدرت عقلى و تميز و شعور بعد از شنوايى و بينايى در انسان زنده مى‌شود؛ به خصوص اينكه «فُؤادْ» چنانكه ارباب لغت تصريح كرده‌اند به معنى «عقل پخته و عميق» است نه هر مرحله ساده‌اى از عقل؛ و مسلّماً چنين مطلبى بعداً به وجود مى‌آيد.

ضمناً آيه فوق مى‌تواند اشاره‌اى به اين حقيقت باشد كه رسيدن به كليّات عقليه بعد از علم به جزئيات از طريق حسّ است؛ و به هر حال آيه فوق تصريح مى‌كند كه هدف از بخشيدن اين نعمت‌ها تحريك حسّ شكرگزارى انسان‌ها

است كه سرانجام آنها را به محبت خالق و معرفت اللَّه و اطاعت اوامرش دعوت مى‌كند.

البته اين منافات با فطرى بودن قسمتى از علوم انسان ندارد؛ چرا كه به هنگام تولّد، معلومات فطرى به صورت استعداد و قابليت در سرشت انسان است و جنبه فعليّت ندارد؛ و بعداً بارور مى‌شود.

دومين آيه به سه نعمت ديگر از نعمت‌هاى الهى كه همه مربوط به تسخير درياها است اشاره كرده و آن را انگيزه‌اى براى بهره‌گيرى از فضل خدا و شكرگزارى او مى‌شمرد.

نخست مواد گوشتى است كه از دريا تهيه مى‌شود. تعبير به لَحْماً طَرِيّاً «گوشت تازه» گوشتى كه انسان هرگز زحمت پرورش آن را نكشيده؛ و تنها دست قدرت الهى آن را در دل درياها پرورش داده، و رايگان در اختيار او نهاده، نعمت بزرگى محسوب مى‌شود. مخصوصاً در عصر و زمانى كه گوشت‌هاى كهنه فراوان بود؛ و ناچار بودند گوشت را به وسيله نمك يا سرخ كردن و خشك نمودن در مقابل آفتاب تا مدتى نگهدارى كنند. اين گوشت‌ها براى مسافران سرچشمه بسيارى از بيمارى‌ها و مسموميّت‌ها مى‌شد؛ در حالى كه در سفر دريا و سفرهاى ساحلى به راحتى از گوشت تازه استفاده مى‌كردند.

بعد به موارد زينتى كه از دل درياها استخراج مى‌شود؛ و مورد استفاده انسان‌ها قرار مى‌گيرد اشاره مى‌كند؛ و مى‌فرمايد: «از آن وسائل زمينى استخراج كرده و مى‌پوشيد»: وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها

يعنى خداوند از ضرورى‌ترين مواد غذايى گرفته تا وسائلى كه صرفاً جنبه تزئينى دارد در اختيار شما قرار داده است.

در مرحله آخر به يكى ديگر از بركات درياها كه هميشه حتى امروز نقش بسيار مؤثّرى در زندگى انسان‌ها داشته، اشاره مى‌كند. و آن استفاده از دريا به عنوان يك مسير بزرگ و پهناور و سرتاسرى براى حمل و نقل انواع متاع‌هاى

مورد نياز و مسافرت انسان‌ها است؛ و با توجّه به اينكه تقريباً هفتاد و پنج درصد روى زمين را درياها پوشانده، و به تمام نقاط جهان راه دارد، و قسمت عمده مال التّجاره‌ها، و مواد مورد نياز، از اين طريق حمل مى‌شود و قسمت زيادى از مسافرت‌ها از اين طريق انجام مى‌گيرد، اهمّيّت اين مطلب روشن‌تر مى‌شود؛ مى‌فرمايد: «كشتى‌ها را مى‌بينى كه سينه آب را مى‌شكافند در آن پيش مى‌روند»: وَتَرى الفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ

در پايان مى‌افزايد: بخشيدن اين نعمت‌ها را نيز وسيله‌اى براى زنده شدن روح شكرگزارى و به دنبال آن تحصيل معرفة اللَّه قرار داده، وگرنه خدا چه نيازى به شكر ما دارد؟ اينها همه بهانه‌هايى است براى معرفت ذات و صفات او، و حركت به سوى اين كمال مطلق.

قابل توجّه اينكه «مواخر» جمع «ماخِرَة» از ماده «مخر» (بر وزن فخر) است؛ و اين ماده به طورى كه از مجموع كلمات ارباب لغت و مفسّران استفاده مى‌شود در اصل به معنى شكافتن است؛ شكافتن امواج آب با سينه كشتى، يا شكافتن امواج باد به وسيله صورت و بينى و پيشروى كردن، و يا شكافتن زمين براى زراعت؛ و از آنجا كه اين امور غالباً همراه با صدا است اين واژه به صداى وزش بادهاى شديد نيز اطلاق شده است.⁽¹⁾

اصولًا تمام جهان و تمام زندگى انسان از لابلاى موانع مى‌گذرد؛ انسان بايد سينه آنها را بشكافد و به پيش رود و اين يك نكته مهم است.

ضمناً معلوم شد كه «مواخر» به معنى كشتى در حال حركت است؛ و لذا از ابن عباس نقل شده است كه آن را به معنى «جارية» تفسير كرده است؛⁽²⁾و ارزش كشتى نيز زمانى است كه در حال حركت باشد.

سومين و آخرين آيه خطاب به مشركان مكه، يا مؤمنان، و يا به احتمال قوى

به همه آنها است. دستور مى‌دهد «از آنچه خدا به شما روزى كرده حلال و پاكيزه بخوريد و شكر نعمت‌هاى او را بجا آوريد»: فَكُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً وَ اشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّه و قابل توجّه اينكه در آخر آيه مى‌افزايد: «اگر شما او را پرستش مى‌كنيد» انْ كُنْتُمْ ايّاهُ تَعْبُدُوْنَ

بعضى گفته‌اند اين قضيه شرطيه به خاطر آن است كه آنها كه خداپرست نيستند اصلًا شكر نعمت او را بجا نمى‌آورند؛ و به اصطلاح سالبه به انتفاء موضوع است.

اين احتمال نيز داده شده كه جزاى اين قضيه شرطيه همان جمله فَكُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ... است كه قبلًا آمده است. يعنى اين روزى‌ها در صورتى براى شما حلال و طيب است كه بنده و مطيع فرمان خدا باشيد؛ زيرا تمامى نعمت‌هاى اين جهان براى انسان مؤمن آفريده شده است، همانگونه كه باغبان وقتى به بوته گل آب را مى‌دهد به خاطر گل‌ها است، نه به خاطر خارها هرچند آنها نيز از آن استفاده مى‌كنند.

تفسير سومى نيز ذكر كرده‌اند و آن اينكه خطاب به بت‌پرستان است كه اگر مى‌خواهيد عبادت كنيد كسى را عبادت كنيد كه ولى نعمت شما است؛ چرا بت‌ها را پرستش مى‌كنيد كه هيچ نقشى ندارند.⁽¹⁾

جمع ميان اين تفاسير نيز بعيد نيست؛ چرا كه مخاطب ظاهراً همه مؤمنان و كافران هستند هرچند آيات قبل و بعد نشان مى‌دهد كه روى سخن بيشتر به كفّار است.

به هر حال رابطه ميان نعمت، و شكر، و عبادت، و سپس معرفت معبود، و ولى نعمت، از اين آيه به خوبى روشن مى‌شود.

به اين ترتيب به دومين انگيزه معرفة اللَّه پى مى‌بريم كه مسأله شكر منعم است.

شكر منعم در روايات اسلامى‌

1- در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام آمده است: «لَوْلَمْ يَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلى مَعْصِيَتِهِ لَكانَ يَجِبُ الَّا يُعْصى شُكْراً لِنِعَمِهِ»: «حتى اگر خداوند تهديد به عذاب در برابر عصيان نكرده بود؛ واجب بود به پاس نعمت‌هايش نافرمانى او نكنند.»⁽¹⁾

تعبير به واجب «يجب» در اين حديث در حقيقت همان وظيفه‌اى است كه از عواطف انسان مايه مى‌گيرد.

2- در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: «شبى رسول خدا نزد عايشه بود؛ او سؤال كرد: چرا خود را (براى عبادت) اين همه به زحمت مى‌افكنى در حالى كه خداوند گناهان گذشته و آينده تو را بخشيده است؟»⁽²⁾

فرمود: «أَلا أَكُوْنُ عَبْداً شَكُوْرا؟»: «آيا من نبايد بنده شكرگزار از او باشم؟!»⁽³⁾

3- امام چهارم على بن الحسين در يكى از دعاهاى صحيفه سجاديه مى‌فرمايد: «حمد و ستايش براى خداوندى است كه اگر طريق شناخت حمدش را در برابر نعمت‌هاى پى در پى و فراوان او از بندگانش باز مى‌داشت تا از نعمت‌هايش استفاده كنند ولى حمد او را بجاى نياورند، از رزق او بهره گيرند و شكرش را ادا نكنند، در اين صورت انسان‌ها از حدود انسانيّت به سر حد چهار پايان سقوط مى‌كردند، و مصداق سخنى مى‌شدند كه خداوند در

كتابش فرموده: انْ هُمْ الّا كَالْانَعامِ بِلْ هُمْ اضَلُّ سَبِيْلًا⁽¹⁾«آنها همچون چهارپايانند بلكه گمراه‌تر"⁽²⁾

4- در كلام ديگرى در نهج‌البلاغه آمده است: «وَلَوْ فَكَّرُوا فِى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَ جَسِيْمِ الْنِّعْمَةِ لَرَجَعُوا الَى الطَّرِيْقِ وَ خافُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ولكِنِ الْقُلُوبُ عَلِيْلَةٌ وَ البَصائِرُ مَدْخُوْلَةٌ!»: «اگر در عظمت قدرت خداوند و بزرگى نعمت او انديشه مى‌كردند، به راه باز مى‌گشتند، و از آتش سوزان مى‌ترسيدند، اما دل‌ها بيمار، و چشم‌ها معيوب است.»⁽³⁾

از اين روايات رابطه روحانى شكر نعمت، و معرفة اللَّه و اطاعت فرمان او، روشن مى‌شود.

3- انگيزه فطرى‌

اشاره‌

هنگامى كه سخن از فطرت مى‌گوئيم منظور همان احساسات درونى و دركى است كه هيچگونه نيازى به استدلال عقلى ندارد.

هنگامى كه يك منظره بسيار زيباى طبيعى، يا يك گل بسيار خوشرنگ و خوشبو را مى‌بينيم جاذبه نيرومندى از درون خود نسبت به آن احساس مى‌كنيم كه نام آن را تمايل و عشق به زيبائى مى‌نهيم؛ و هيچگونه نيازى به استدلال در اينجا نمى‌بينيم.

آرى حس زيبائى يكى از تمايلات عاليه روح انسانى است.

كشش به سوى مذهب مخصوصاً شناخت خدا نيز يكى از اين احساسات ذاتى و درونى است؛ بلكه از نيرومندترين انگيزه‌ها در اعماق سرشت و جان همه انسان‌ها است.

به همين دليل هيچ قوم و ملتى را نه در امروز و نه در گذشته تاريخ مشاهده نمى‌كنيم كه نوعى از عقائد مذهبى بر فكر و روح آنها حكم‌فرما نباشد؛ و اين نشانه اصالت اين احساس عميق است.

از آنجا كه در بخش دلائل خداشناسى، توحيد فطرى به عنوان يك دليل مستقل با تمام آياتش مطرح مى‌شود؛ نيازى به بحث فراوان در اين زمينه نمى‌بينيم، و تنها به ذكر يك نكته قناعت كرده، شرح بيشتر را به همان بحث موكول مى‌كنيم.

قرآن به به هنگام ذكر داستان قيام انبياء بزرگ در موارد زيادى روى اين نكته تكيه كرده كه رسالت اصلى انبياء زدودن آثار شرك و بت‌پرستى بوده نه اثبات وجود خدا؛ چرا كه اين موضوع در اعماق سرشت هركس نهفته شده است.

به تعبير ديگر: آنها به دنبال اين نبودند كه نهال خداپرستى را در دل‌هاى مردم غرس كنند؛ بلكه به دنبال اين بودند كه نهال موجود را آبيارى كرده، و خارها و علف هرزه‌هاى مزاحم را كه گاهى اين نهال را به كلى پژمرده و خشك

مى‌كند از ريشه بركنند!

جمله ألَّا تَعْبُدُوا الّا اللَّه يا ألّا تَعْبُدوا الّا ايَّاهُ «جز خدا را نپرستيد» كه به صورت نفى بت‌ها، و نه اثبات وجود خدا، مطرح شده؛ در گفتار بسيارى از انبياء در قرآن مجيد آمده است. از جمله: در دعوت پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم⁽¹⁾د فهرس دعوت نوح عليه السلام⁽²⁾د فهرس دعو الله اكبر يو صدق الله العظيم ف عليه السلام⁽³⁾د فهرس دعو الله اكبر هود عليه السلام⁽⁴⁾مطر تمت شده است.

از اين گذشته، ما در درون جان خود احساسات اصيل فطرى ديگرى نيز داريم؛ از جمله جذبه فوق‌العاده‌اى است كه نسبت به علم و دانش و آگاهى هرچه بيشتر در خود مى‌بينيم.

آيا ممكن است ما اين نظام عجيب را در اين جهان پهناور مشاهده كنيم؛ و علاقه نداشته باشيم سرچشمه اين نظام را بشناسيم؟

آيا ممكن است دانشمندى بيست سال براى شناخت زندگى مورچگان زحمت كشد، و دانشمند ديگرى ده‌ها سال براى شناخت بعضى از پرندگان يا درختان يا ماهيان درياها تلاش كند، بى‌آنكه انگيزه‌اى جز عشق به علم، در درون جان او باشد؟ آيا ممكن است آنها نخواهند سرچشمه اصلى اين درياى بى‌كرانى كه از ازل تا ابد را فرا گرفته بشناسند؟!

آرى اينها انگيزه‌هايى است كه ما را به سوى معرفة اللَّه دعوت مى‌كند؛ عقل ما را به اين راه مى‌خواند، ما را به اين سو جذب مى‌كند، و فطرت ما را به اين سمت مى‌راند.

اين بود خلاصه‌اى از انگيزه‌هاى واقعى و راستين پيدايش مذهب و معرفة اللَّه.

توضيحات‌

1- توجيهات انحرافى‌

جمعى از جامعه شناسان و روانكاوان مادّى غرب و شرق، اصرار عجيبى دارند كه سرچشمه پيدايش مذهب و عقيده خداشناسى را معلول جهل يا ترس يا عوامل ديگرى از اين قبيل بشمرند.

البته اين مطلب از يك نظر عجيب هم نيست؛ چرا كه آنها گويا با يك توافق قبلى تصميمشان را گرفته‌اند، و مسلّم مى‌شمرند كه غير از جهان مادّه چيزى وجود ندارد؛ بنابراين خود را ملزم مى‌بينند كه هر پديده‌اى را با توجّه به همين عوامل مادّى تفسير كردند.

از سوى ديگر مى‌دانيم وجود عقائد مذهبى هميشه اركان مادى‌گرى را به لرزه در مى‌آورد؛ و اگر درگيرى‌هاى زشت قرون وسطى را ميان كليسا و علماى علوم طبيعى بر اين معنى بيفزائيم؛ مى‌توان نتيجه گرفت كه اينگونه تفسيرهاى مادّى براى مذهب و عقيده به خدا، بخشى از مبارزه مكتب‌هاى مادى‌گرى با مذهب است.

گرچه بحث از تمام اين نظرات به طور مشروح نياز به گفتگوهاى طولانى دارد كه ورود در آن ما را از كيفيّت بحث تفسيرى خارج مى‌سازد؛ ولى اشاره فهرست گونه به اهم آنها در اينجا ضرورى به نظر مى‌رسد. اما باز تكرار مى‌كنيم كه تمام اين تفسيرها براساس يك پيش‌داورى صورت گرفته و آن اينكه مسلّم بشمريم عالم ماوراء طبيعت وجود ندارد و عالم هستى در همين جهان طبيعت خلاصه مى‌شود.

اين نظريه‌ها- يا دقيق‌تر بگوييم اين فرضيه‌ها- را مى‌توان عمدتاً در پنج فرضيه خلاصه كرد:

1- فرضيه جهل- يكى از جامعه‌شناسان معروف مى‌گويد: «اگر چه علم و هنر بسيارى از عوامل اسرارآميز را روشن ساخته؛ با اين همه بسيارى از اين عوامل

همچنان از حيطه علم گريخته، و در لفّافه اسرار باقيمانده است؛ لزوم پى بردن به اين عوامل موجب پيدايش مذهب گرديده است!»⁽¹⁾

يكى از فلاسفه مادّى اضافه مى‌كند: وقتى انسان به حوادث، از نظر تاريخى مى نگرد، علم و مذهب را به يك دليل بسيار روشن دو خصم آشتى‌ناپذير تصور مى‌كند! زيرا كسى كه به گردش جهان از نظر قانون عليّت معتقد است براى يك آن هم نمى‌تواند در مغز خود چنين تصوّرى راه دهد كه ممكن است موجودى در بستر حوادث سد و مانعى ايجاد كند.⁽²⁾

به تعبير ساده آنها مى‌خواهند چنين ادّعا كنند كه ناآگاهى انسان از علل طبيعى سبب شده است كه تصور كند نيروئى مافوق طبيعى وجود دارد كه اين عالم را ايجاد كرده و اداره مى‌كند؛ و لذا هر قدر عوامل و علل طبيعى روشن‌تر گردد اعتقاد به خداپرستى و مذهب سست‌تر مى‌شود!

اشتباه عمده طرفداران فرضيه جهل از اينجا ناشى مى‌شود كه:

اولًا: آنها تصوّر كرده‌اند كه ايمان به وجود خدا مفهومش انكار قانون عليّت است؛ و ما بر سر دو راهى قرا داريم: يا بايد علل طبيعى را بپذيريم، يا وجود خدا را؟!

در حالى كه از نظر فلاسفه الهى ايمان به قانون عليّت و كشف علل طبيعى يكى از بهترين طرق شناخت خدا است.

ما هرگز خدا را در لابلاى بى‌نظمى‌ها و حوادث مبهم و تاريك جستجو نمى‌كنيم؛ بلكه در ميان روشنائى‌ها و نظامات شناخته شده جهان هستى مى‌يابيم، چرا كه وجود اين نظامات نشانه روشنى بر وجود يك مبدأ علم و قدرت در جهان هستى است.

ثانياً: چرا آنها از اين نكته غفلت مى‌كنند كه انسان از قديم‌ترين ايّام تا به

امروز همواره نظم خاصّى را بر جهان حكم‌فرما مى‌ديده؛ نظمى كه توجيه آن با علل فاقد شعور امكان‌پذير نيست، و پيوسته همين را نشانه وجود خدا مى‌شمرده. منتهى در گذشته اين نظام كمتر شناخته شده بود، و هر قدر علم و دانش بشر پيشرفت كرد دقائق و ظرائف تازه‌اى از آن كشف شد؛ و علم و قدرت مبدأ عالم هستى آشكارتر و روشن‌تر گشت.

به همين دليل ما معتقديم ايمان به وجود خدا و مذهب همدوش با پيشرفت‌هاى علوم جلو مى‌رود؛ و هر كشف تازه‌اى از اسرار و نظامات اين جهان، گام تازه‌اى است براى شناخت بهتر خداوند؛ و آن گونه كه امروز ما مى‌توانيم خدا را بشناسيم هرگز گذشتگان نمى‌توانستند بشناسند؛ چرا كه پيشرفت علوم اينسان نبود.

2- فرضيه ترس‌

ويل دورانت، مورّخ معروف غربى در تاريخ خود در بحثى تحت عنوان سرچشمه‌هاى دين از (لوكرتيوس)، حكيم رومى چنين نقل مى‌كند كه «ترس نخستين مادر خدايان است! و از ميان اقسام ترس، خوف از مرگ، مقام مهم‌ترى دارد ... به همين جهت انسان ابتدائى نمى‌توانسته باور كند كه مرگ يك نمود طبيعى است؛ لذا هميشه براى آن علت فوق طبيعى تصور مى‌كرد.»⁽¹⁾

همين سخن را راسل، به تعبير ديگرى تكرار كرده؛ مى‌گويد:

«گمان مى‌كنم كه منشأ مذهب قبل از هر چيز ترس و وحشت باشد؛ ترس از بلاهاى طبيعى، ترس از جنگ‌ها و مانند آن، و ترس از اعمال نادرستى كه انسان به هنگام غلبه شهوات انجام مى‌دهد.»⁽²⁾

بطلان اين فرضيه نيز از اينجا روشن مى‌شود كه طرفداران آن گويا همگى با يك تعهّد ضمنى با يكديگر توافق كرده‌اند كه براى مذهب و عقيده خداپرستى

ريشه فوق طبيعى وجود ندارد؛ و حتماً بايد عاملى براى آن در طبيعت جستجو كرد. عاملى كه بازگشت به نوعى گمان و تخيّل داشته باشد؛ لذا در اين رابطه هميشه مسائل فرعى را ديده، و مسأله اصلى را فراموش كرده‌اند.

درست است كه ايمان به خدا به انسان قدرت روحى و آرامش مى‌دهد، و درست است كه او را در برابر مكر و حوادث سخت شجاع مى‌كند، تا آنجا كه گاهى آماده هرگونه ايثار و جانبازى مى‌شود؛ ولى چرا ما مطلبى را كه دائماً در مقابل چشم بشر وجود داشته يعنى اين نظامى كه بر زمين و آسمان و گياهان و جانداران و وجود خود انسان حاكم است را فراموش كنيم.

به تعبير ديگر، انسان هر قدر از علم تشريح و فيزيولوژى و مانند آن بى‌اطلاع باشد؛ وقتى به ساختمان چشم و گوش و قلب و دست و پاى خود نگاه مى‌كند آن را ساختمان عجيب و دقيقى مى‌بيند كه از طريق اتّفاقات و عوامل بى‌شعور هرگز قابل تفسير نيست. پيدايش يك شاخه گل، يك زنبور عسل، پيدايش خورشيد و ماه و سير منظّم آنها و پديده‌هاى ديگر.

اين مطلبى است كه هميشه در برابر چشم انسان وجود داشته و دارد و عامل اصلى پيدايش ايمان به وجود خدا است؛ چرا اين واقعيّت روشن را ناديده مى‌گيرند و به سراغ مسأله ترس و جهل مى‌روند جز اينكه بگوئيم نسبت به چنين واقعيّت روشن، جهل دارند و از پيشرفت عقائد مذهبى ترس دارند، چرا جاده اصلى و روشن را رها كرده در بى‌راهه گام مى‌گذارند؛ جز اينكه پيشداورى‌ها سد راه آنان گشته است.

3- فرضيه عوامل اقتصادى‌

طرفداران اين فرضيه كسانى هستند كه نيروى محرّك تاريخ را همان شكل دستگاه‌هاى توليدى مى‌دانند؛ و معتقدند تمام پديده‌هاى اجتماى اعم از فرهنگ و علم و فلسفه و سياست و حتى مذهب مولود همين امر است!

آنها براى پيوند دادن ميان پيدايش مذهب و مسائل اقتصادى توجيهات عجيبى دارند؛ از جمله مى‌گويند: طبقه استعمارگر در جوامع انسانى براى از

ميان بردن مقاومت توده‌هاى استعمار شده، و تخدير آنها، مذهب را به وجود آورده است و جمله معروف لنين، را كه در كتاب: سوسياليسم و مذهب، آورده است خاطرنشان مى‌كنند؛ آنجا كه مى‌گويد: «مذهب در جامعه به منزله ترياك و افيون است!» و در اين باره مطالب زيادى دارند كه غالباً تكرار مكرّرات است.

خوشبختانه طرفداران اين فرضيه (سوسياليست‌ها) خودشان با كلمات ضد و نقيضى كه دارند پاسخ خود را داده‌اند. آنها وقتى به اسلام برخورد مى‌كنند كه چگونه عامل حركت و جنبش در يك ملت عقب افتاده شد، و استعمارگرانى همچون سلاطين ساسانى، و پادشاهان روم، و فراعنه مصر، و تبابعه يمن، را از تخت قدرت به زير آورد؛ مجبور مى‌شوند اسلام را حداقل در اين بخش از تاريخ استثناء كنند.

از آن بالاتر هنگامى كه امروز حركت‌هاى عميق و جنبش‌هاى اسلامى را بر ضد استعمارگران (مخصوصاً در عصر حاضر) در برابر سلطه شرق و غرب، و قيام مردم فلسطين را در برابر سلطه صهيونيسم مشاهده مى‌كنند؛ راهى ندارند جز اينكه در تحليل‌هاى خود شك كنند. بگذريم از كسانى كه گرفتار حصار در حصارند و نمى‌توانند حتى آفتاب روشن را ببينند.

به هر حال با توجّه به تاريخ امروز و گذشته، مخصوصاً در مورد اسلام، به خوبى روشن مى‌شود كه مذهب برخلاف زعم آنها نه تنها مادّه مخدّر وافيون نيست؛ بلكه سبب پيدايش نيرومندترين و پر جاذبه‌ترين حركت‌هاى اجتماعى است. مسائل اقتصادى نيز بخشى از زندگى انسان را تشكيل مى‌دهد و منحصر كردن انسان در بعد اقتصادى بزرگترين خطا در شناخت انسان و انگيزه‌ها و تمايلات عالى او است.

4- فرضيه جنسى‌

اما بياييد و بشنويد از آقاى فرويد، كه مى‌خواهد پلى ميان پيدايش مذهب و غريزه جنسى بزند و اين را مولود آن بداند!

او سعى دارد اين موضوع را در فرضيه خود درباره قبيله موهوم پيوند دهد

او مى‌افزايد: در ميان قبائل وحشى امروز چيزى بنام توتم، وجود دارد كه مانند پدر يا سلف اعضاى قبيله، و محافظ و ولى نعمت آنها است.

آنها به توتم، احترام مى‌گذارند و تصوّر مى‌كنند كه بايد خود را شبيه او كنند.

(اين اعتقاد به توتم، نيز از همان اعتقاد به قبيله موهوم سرچشمه مى‌گيرد.)

فرويد معتقد است كه اعتقاد به تابو و توتم، سرچشمه‌اى براى پيدايش عقائد مذهبى است كه طبق آنچه در بالا گفته شد ارتباطى با مسئله جنسى دارد!⁽¹⁾

ولى گذشته از اينكه فرضيه جنسى فرويد بر پايه يك افسانه (افسانه قبيله موهوم) بنا شده؛ تحليل‌هاى خود او نيز شباهت زيادى به افسانه‌ها و اسطوره‌ها دارد؛ و از اينجا سرچشمه مى‌گيرد كه او روح و جسم انسان را كه داراى ابعاد مختلف و تمايلات گوناگون است تنها از يك زاويه، و به صورت يك بعدى ديده است.

درست است كه انسان داراى غريزه جنسى است؛ ولى مسلّماً تمام وجود انسان در غريزه جنسى خلاصه نمى‌شود. جسم او تحت تأثير غرائز مختلفى است، و روح او تمايلات عالى گوناگونى دارد. يك بعد نگرى بلائى است كه نه تنها فرويد به آن گرفتار بود، سوسياليست‌ها هم كه وجود انسان را در بعد اقتصادى خلاصه مى‌كردند به گونه ديگرى به آن گرفتار هستند، و هر دو در شناخت انسان سخت در اشتباه‌اند.

خوب بود فرويد به جاى تكيه بر موهومات، اين واقعيّت را مى‌نگريست كه

انسان از آغاز تا به امروز نظامى را بر اين جهان پهناور و بر وجود خودش حكم‌فرما مى‌ديده كه با علل طبيعى فاقد عقل و دانش قابل تفسير نبوده است؛ و همين سرچشمه پيدايش اعتقاد به خدا شده است، چرا مطلبى به اين روشنى را رها مى‌كنند و به بيراهه مى‌روند؟!

5- فرضيه نيازهاى اخلاقى‌

انيشتاين، در بحثى تحت عنوان مذهب و علوم مى‌گويد: با كمى دقّت معلوم مى‌گردد كه هيجانات و احساساتى كه موجب پيدايش مذهب شده بسيار مختلف و متفاوت است ... سپس بعد از ذكر فرضيه ترس اضافه مى‌كند:

«ويژگى اجتماعى بودن بشر نيز يكى از عوامل پيدايش مذهب است. يك فرد مى‌بيند؛ پدر و مادر، كسان و خويشان و رهبران و بزرگان مى‌ميرند، و يك يك اطراف او را خالى مى‌كنند، پس آرزوى هدايت شدن، دوست داشتن، محبوب بودن و اتكاء و اميد داشتن به كسى زمينه قبول عقيده به خدا را در او ايجاد مى‌كند.»⁽¹⁾

به اين ترتيب او مى‌خواهد يك انگيزه اخلاقى و اجتماعى براى پيدايش مذهب فرض كند.

باز در اينجا مى‌بينيم پيشنهاد كنندگان اين فرضيه، اثر را با انگيزه اشتباه كرده‌اند؛ در حالى كه مى‌دانيم هر اثرى الزاماً انگيزه نيست. مثلًا ممكن است به هنگام حفر يك چاه عميق به يك گنج دست يابيم، اين يك اثر است، در حالى كه مسلّماً محرّك و انگيزه اصلى ما براى حفر چاه چيزى ديگر، يعنى به دست آوردن آب بوده است؛ نه كشف يك گنج.

بنابراين درست است كه مذهب مى‌تواند دردها و آلام روحى انسان را تسكين دهد، و ايمان به خدا او را از احساس تنهايى به هنگام از دست رفتن عزيزان و دوستان و بزرگان رهائى بخشد، و خلأ ناشى از فقدان آنها را پر كند، ولى اين يك اثر است نه يك انگيزه.

انگيزه اصلى مذهب كه بسيار منطقى به نظر مى‌رسد در درجه اول همان است كه قبلًا به آن اشاره شد. انسان خود را با نظامى در جهان هستى روبه‌رو مى‌بيند كه هرقدر بيشتر درباره آن مى‌انديشد به عمق و پيچيدگى و عظمت آن آشناتر مى‌شود؛ او هرگز نمى‌تواند حتى پيدايش يك گل را با آن همه ظرافت و ساختمان عجيب و يا پيدايش يك چشم را با آن سيستم بسيار ظريف و دقيق و پيچيده مولود طبيعت بى‌شعور و تصادف‌هاى كور و كر بداند؛ و اينجا است كه به سراغ مبدأ اين نظام مى‌رود.

البته امور ديگرى نيز به اين معنى كمك مى‌كند كه قبلًا به آن اشاره كرديم.

عجب اينكه همان انيشتاين كه چنين فرضيه‌اى را پيشنهاد مى‌كند در جاى ديگرى سخن خود را عوض كرده و اعتقاد خود را به پديد آورنده جهان هستى و ايمان راسخ خود را به آن مبدأ بزرگ به نحو ديگرى ابراز داشته كه بسيار جالب است؛ و نشان مى‌دهد او منكر اعتقادى است كه با خرافات آميخته باشد نه منكر يك توحيد خالص و خالى از هرگونه خرافه.

او مى‌گويد: «يك معنى واقعى از وجود خدا وراى اين اوهام وجود دارد كه عدّه كمى آن را دريافته‌اند» سپس اعتقاد خود و دانشمندان بزرگ را به يك نوع اعتقاد مذهبى كه آن را به نام احساس مذهبى آفرينش يا وجود ناميده، و در جاى ديگرى از آن به عنوان تحيرّ شعف آورى از نظام عجيب و دقيق كائنات ياد كرده اظهار مى‌دارد.»

جالب‌تر اينكه او مى‌گويد: «اين ايمان مذهبى چراغ راه كاوش‌هاى زندگى دانشمندان است.»⁽¹⁾

البته در اينجا سخن بسيار است؛ و اگر بخواهيم به اصطلاح عنان قلم را رها كنيم از شكل يك بحث تفسير موضوعى خارج خواهيم شد.

لذا بار ديگر به اصل سخن باز گشته، و اين بحث را پايان مى‌دهيم؛ و خاطرنشان مى‌كنيم كه انگيزه پيدايش مذاهب را بايد نخست در مطالعه جهان

آفرينش (انگيزه عقلى و منطقى) و سپس جاذبه نيرومند درون ذاتى (انگيزه فطرى) و بعد توجّهى كه به آن مبداء بزرگ به خاطر برخوردارى از نعمت‌هاى بى‌پايان او ناشى مى‌گردد (انگيزه عاطفى) جستجو كرد.⁽¹⁾

براهين خداشناسى‌

1- برهان نظم‌

اشاره

اشاره‌

اشاره

گسترده‌ترين برهانى كه قرآن مجيد در آيات فراوان و سوره‌هاى بسيار در مسأله خداشناسى روى آن تكيه كرده است، برهان نظم است؛ به طورى كه ساير براهين عملًا در قرآن تحت الشعاع اين برهان قرار گرفته است.

اين نشان مى‌دهد كه از ديدگاه اين كتاب بزرگ آسمانى بهترين و روشن‌ترين راه براى شناخت خدا و نفى هرگونه شرك، مطالعه نظام آفرينش و اسرار هستى و آيات آفاقى و انفسى است.

امتيازات برهان نظم‌

اين برهان ويژگى‌هايى دارد كه به خاطر آنها تا اين حد در قرآن مجيد بر آن تأكيد و تكيه شده است.

1- برهان نظم هم دانشمندان را قانع مى‌كند و هم توده مردم را. يعنى هر گروهى به فراخور حال خويش مى‌توانند از آن بهره گيرند؛ چرا كه مردم در درك اسرار آفرينش متفاوتند.

2- برهان نظم خشكى استدلالات فلسفى را ندارد؛ بلكه به عكس داراى لطف خاصّى است كه به موازات آگاهى از آن مبدأ بزرگ، عشق و شور و نشاط به انسان مى‌دهد، و حالت جذبه و شوق نسبت به آن مبدأ بزرگ در او ايجاد مى‌كند، و او را به خضوع آميخته با عشق وا مى‌دارد. يا به تعبير ديگر هم عقل انسان را سيراب مى‌كند، و هم عواطف و اخلاق او را.

بالاخره برهان نظم به خاطر بررسى انواع نعمت‌هاى الهى، ضمن بررسى نظامات اين جهان، سر از شكر منعم در مى‌آورد كه آن خود نيز انگيزه ديگرى از انگيزه‌هاى خداشناسى است.

3- برهان نظم يك برهان در حال رشد است؛ و يا به تعبير ديگر پايان

نايافتنى است. چرا كه كبراى آن هر چند در جاى خود ثابت است ولى صغراى آن دائماً جوانه مى‌زند و شاخ و برگ تازه مى‌آورد؛ زيرا هريك از اكتشافات علمى درباره اسرار آفرينش مصداق و صغرى تازه‌اى براى آن درست مى‌كند و به اين ترتيب هميشه تازه است و هر روز شكل جديدى به خود مى‌گيرد، و همدوش با پيشرفت علوم و دانش‌هاى بشرى پيشروى مى‌كند.

4- برهان نظم انسان را به سير انفسى و آفاقى دعوت مى‌كند، و اين سير پر بركت هر روز سطح معرفت انسان را بالا مى‌برد و به انديشه او شكوفائى مى‌بخشد؛ به خصوص اينكه پايه‌هاى برهان نظم با زندگى انسان آميخته است و در هر گام با آن روبرو است؛ و مانند بعضى ديگر از استدلالات توحيدى نيست كه در كنار مسائل زندگى و بيرون آن قرار دارد.

5- برهان نظم تنها برهانى است كه فلاسفه تجربى را كه منكر استدلالات خالص عقلى هستند مى‌تواند به خضوع وادارد؛ و حربه علم را كه در توجيه مادى‌گرى به آن متوسّل مى‌شوند بر ضد خود آنها به كار مى‌گيرد و از اين نظر بسيار كارساز است.

بنابراين جاى تعجب نيست اگر قرآن مجيد اكثريت قريب به اتفاق مباحث توحيدى خود را بر پايه آن قرار داده؛ ولى جاى تعجب است كه بعضى از پژوهندگان كه سخت تحت تأثير براهين ديگر (براهين خالص فلسفى) قرار دارند اهمّيّت فوق‌العاده اين برهان را ناديده گرفته‌اند؛ گوئى از امتيازات و اثرات عميق‌اش آگاهى كافى ندارند.

پايه‌هاى برهان نظم‌

اين برهان بر دو پايه اصلى قرار گرفته كه به اصطلاح صغرى و كبرائى به صورت شكل اول تشكيل مى‌دهد.

1- نظام دقيق و حساب شده‌اى بر عالم هستى حاكم است.

2- هرجا نظام دقيق و حساب شده‌اى است ممكن نيست زائيده

رويدادهاى تصادفى باشد؛ بلكه بايد لزوماً از علم و قدرت عظيمى سرچشمه گيرد.

نتيجه اينكه يك مبدأ علم و قدرت عظيم در ماوراى نظام جهان خلقت بوده و هست.- خواه او را خدا و اللَّه بناميم يا نام ديگرى بر او بگذاريم- چرا كه اسم گذارى تأثيرى در اين بحث‌ها ندارد.

* رابطه نظم و علم‌

قبل از هر چيز بايد مقدّمه دوّم كه به اصطلاح كبراى قياس است اثبات گردد؛ و براى اين معنى لازم است تعريف كوتاهى از نظم داشته باشيم.

مى‌توان گفت هر سازمان يا موجودى كه روى برنامه ويژه‌اى كار مى‌كند، و بازده خاصّى دارد، منظّم است؛ و به اين ترتيب حساب و برنامه و هدف سه عنصر اصلى نظم را تشكيل مى‌دهد. مثلًا ساعت يك نمونه موجود منظّم است؛ چرا كه اجزاى آن با حساب دقيقى ساخته شده، سپس براى تركيب آن برنامه‌اى تنظيم گشته، و هدف آن تعيين دقيق وقت است.

براى پى بردن به اين رابطه (رابطه نظم و علم) از چند دليل مى‌توان كمك گرفت:

1- نخست وجدان است: با اينكه بسيارى از علماى بزرگ و دانشمندان و مخترعان و هنرمندان چيره دست را هرگز نديده‌ايم، و تنها اثرى از آنها به جاى مانده؛ ولى هنگامى كه با اين آثار، كتاب‌ها، صنايع، تابلوهاى نفيس، ساختمان‌هاى بديع مواجه مى‌شويم؛ بدون احتياج به هرگونه دليل، به عقل و ذوق و علم و مهارت صنعتى و هنرى آنها اعتراف مى‌كنيم.

2- براى اثبات اين رابطه علاوه بر وجدان، از دلى منطقى نيز مى‌توان كمك گرفت؛ زيرا براى به وجود آمدن يك ساختمان منظّم حداقل بايد در هفت مرحله انتخابگرى صورت گيرد.

مثلًا اگر يك عمارت باشكوه و زيبا و محكم را در نظر بگيريم، نخست از

نظر جنس مصالح، و بعد از نظر مقدار و كميّت آن، و سوم از نظر كيفيّت اين مصالح، و چهارم از نظر اشكال و اندازه‌هاى مختلف، و پنجم از نظر ايجاد هماهنگى در ميان اجزاء، و ششم از نظر تناسب در ميان آنها، و هفتم از نظر قرار گرفتن هريك از اجزاء در جاى مناسب خود بايد انتخابى حساب شده داشته باشيم.

اين انتخابات هفت‌گانه هريك بايد بر طبق علم و آگاهى و حساب و كتاب، و گاهى محاسبات بسيار دقيق انجام گيرد؛ و اينجا است كه هرگاه با يك چنين عمارتى روبرو مى‌شويم يقين پيدا مى‌كنيم كه سازنده آن بى‌شك علم و دانش و آگاهى فراوانى داشته است.

3- اين رابطه (رابطه نظم و علم) را از طريق ديگرى (از طريق برهان رياضى) نيز مى‌توان اثبات كرد.

حساب احتمالات كه امروز به صورت يك رشته مستقل علمى در دانشگاه‌ها درآمده؛ در بحث رابطه نظم و علم بسيار كارگشا است، و اين همان چيزى است كه ما در زندگى به طور اجمال آن را درك كرده‌ايم؛ ولى حساب احتمالات آن را در يك شكل رياضى روشن منعكس مى‌كند.

ما هرگز باور نمى‌كنيم يك انسان بى سواد بتواند با استفاده كردن از تصادف‌ها، كتابى پر محتوا مثلًا در زمينه فلسفه يا ادبيات و شعر يا طب به وجود آورد. به اين معنى كه يك ماشين تايپ در اختيار او بگذاريم و او بى‌آنكه حروف را بشناسد پشت سر هم انگشت‌هاى خود را روى دكمه‌هاى ماشين فشار دهد.

نه تنها يك كتاب علمى كه حتى يك نامه كوچك هم نمى‌شود با استفاده از اين تصادف‌ها نوشت.

زيرا اگر حروف يك ماشين تحرير را فقط سى رقم فرض كنيم- البته بسيار بيشتر است چون بعضى از حروف چند صورت مختلف دارد؛ مثلًا «ب» اول و «ب» وسط و «ب» آخر و «ب» مفرد چهار صورت مختلف «ب» را تشكيل

مى‌دهد- در اينجا حساب احتمالات مى‌گويد پيدايش تصادفى كلمه دو حرفى «من» يك احتمال از نهصد احتمال است (1900/ 130* 130) و احتمال پيدايش يك كلمه سه حرفى، يك احتمال از 27 هزار احتمال است، و هنگامى كه به كلمه پنج حرفى برسيم از مرز 21 ميليون نيز خواهيم گذشت!

حال اگر حروف موجود در يك نامه كوتاه، فقط يكصد حرف باشد؛ مجموعه احتمالات آن، يك عدد 30 به توان 100 خواهد بود كه نامه مورد توجّه ما يك احتمال از اين عدد فوق‌العاده عظيم است. يعنى يك عدد كسرى كه صورت آن يك و مخرج آن يك عدد 3 كه در طرف راست آن يكصد صفر باشد، مخرج اين كسر از بزرگى به حساب نمى‌آيد، و چيزى در اين عالم به بزرگى اين عدد نمى‌رسد.

براى روشن شدن اين حقيقت كافى است بدانيم اگر تمام اقيانوس‌هاى روى زمين را قطره قطره كنيم و بشماريم تعداد آنها از عددى كه تنها بيست و يك صفر در كنار آن باشد كمتر است!

با اين حساب اگر يك كتاب هزار صفحه‌اى را حساب كنيم عدد احتمالات به قدرى عظيم مى‌شود كه احتمال تصادفى عدد كسرى آن با صفر مساوى خواهد بود؛ يعنى عادتاً محال است. (دقت كنيد.)

به همين دليل اگر كسى مدّعى شود؛ مثلًا: بو على سينا، نويسنده كتاب قانون در طب مطلقاً سواد نداشته و سعدى نيز ابداً ذوق شعرى نداشته، و انيشتاين چيزى از رياضيات نمى‌دانسته، و سازندگان بناهاى معروف تاريخى دنيا كمترين اطلاعى از معمارى نداشته‌اند، و آثارى كه از همه اينها باقيمانده صرفاً بر اثر تصادف و حركات ناآگاهانه دست آنها روى صفحات كاغذ، و يا روى مصالح ساختمانى پديد آمده! مسلّماً اگر كسى چنين چيزى بگويد؛ اگر شوخى نكند حتماً ديوانه‌اش مى‌خوانيم.

كوتاه سخن اينكه: رابطه نظم و علم آنچنان روشن است كه بسيارى از علوم و دانش‌هاى بشرى بر آن استوار است. مثلًا قسمت مهمّى از تاريخ تمدّن بشر،

از مطالعه و بررسى آثار جالبى كه از پيشينيان باقيمانده است نوشته شده؛ و دانشمندان با مطالعه آثارى كه در حفّارى‌ها به دست مى‌آوردند، و يا آثارى كه در قبور اقوام پيشين و معابد آنها به دست آمده، پى به سطح فرهنگ و تمدّن و چگونگى اعتقادات آنها مى‌برند؛ در صورتى كه اگر رابطه نظم و علم را انكار كنيم همه اين استنباطها فرو مى‌ريزد.

اكنون كه رابطه نظم و علم كاملًا روشن شد، و به اصطلاح كبراى برهان نظم به ثبوت رسيد، به سراغ مصداق‌هاى آن در جهان هستى كه قرآن مجيد روى آنها تكيه كرده مى‌رويم.

جالب اينكه در آيات قرآن، مطلقاً سخنى درباره كبراى برهان نظم يعنى رابطه نظم و علم ديده نمى‌شود؛ زيرا به قدرى واضح و وجدانى بوده كه نيازى به بيان نداشته است، و همانگونه كه گفتيم اگر كسى اين رابطه را منكر شود بايد بسيارى از حقايق موجود زندگى خود را نيز انكار كند، و بدون شك منكران اين رابطه درست شبيه سوفسطائيان هستند، كه هنگام سخن گفتن واقعيّت‌ها را انكار مى‌كند، ولى در زندگى روزمره خود همه واقعيّت‌ها را مثل ديگران قبول دارند. فى‌المثل اگر بيمار شوند به سراغ طبيب و دارو مى‌روند، و نسخه‌هاى طبيب را مو به مو اجرا مى‌كنند؛ يعنى وجود طبيب و دارو و علم طب و دارو سازى و صدها مطلب ديگرى را كه بر اين محور دور مى‌زند به رسميت مى‌شناسند!

منكران رابطه نظم و علم نيز از هر اثر علمى و صنعتى و ادبى و هنرى عملًا و علماً پى به وجود مبدئى آگاه و با ذوق و هنرمند مى‌برند؛ و هرگز روى احتمالات جنون‌آميز تكيه نمى‌كنند.

اكنون كه رابطه نظم و علم كاملًا روشن شد، و به اصطلاح كبراى برهان نظم به ثوبت رسيد؛ به سراغ مصداق‌هاى آن كه در قرآن مجيد روى آنها تكيه شده مى‌رويم.

ذكر اين نكته را نيز ضرورى مى‌دانيم كه جمعى از فلاسفه مادّى كه به جنگ

برهان نظم (انكار وجود نظم در جهان، يا انكار رابطه نظم و علم) رفته‌اند- كه قهرمان آنها هيوم است- چيزى جز يك مشت وسوسه‌هاى بى‌ارزش ارائه نداده‌اند؛ وسوسه‌هاى كه در زندگى خود هرگز آن را نمى‌پذيرند.

1- نشانه‌هاى او در آفرينش انسان‌

اشاره

نخست با هم به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقكُمْ مِّنْ تُرابٍ ثُمَّ اذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُوْنَ⁽¹⁾

2- انّا خَلَقْنَا اْلأَنْسانَ مِنْ نُّطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَّبْتَلِيْهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيْعاً بَصيراً⁽²⁾

3- وَلَقَدْ خَلَقْنَا اْلأِنْسانَ مِّنْ سُلالَةٍ مِنْ طِيْنٍ- ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِى قَرارٍ مَّكِيْنٍ⁽³⁾

4- ذلِكَ عالِمُ الْغَيْبِ والشَّهادَةِ الْعَزِيْزُ الرَّحِيْمُ- الَّذِى أَحَسَنَ كُلَّ شَى‌ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الأِنْسانِ مِنْ طِيْنٍ- ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهْينٍ- ثُمَّ سَوّاهُ وَ نَفَخَ فِيْهِ مِنْ رُوْحِهِ وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ اْلأَبْصارَ وَ اْلأَفْئدَةَ قَلِيْلًا ما تَشْكُرُونَ⁽⁴⁾

5- وَ فِى خَلْقِكُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ⁽⁵⁾

ترجمه

1- «و از نشانه‌هاى او، اين است كه شما را از خاك آفريد، سپس انسان‌هايى شديد و در روى زمين پخش شديد».

2- «ما انسان را از نطفه مختلطى آفريديم، و او را مى‌آزمائيم (لذا) او را شنوا و بينا قرار داديم».

3- «ما انسان را از عصاره‌اى از گل آفريديم- سپس او را نطفه‌اى در قرار مطمئن (رحم) قرار داديم».

4- «او خداوندى است كه از پنهان و آشكار با خبر است، و قدرتمند و مهربان است- او همان كسى است كه هرچه را آفريد، نيكو آفريد و آغاز آفرينش انسان را از گل قرار داد- سپس نسل او را از عصاره‌اى از آب ناچيز و بى‌قدرى خلق كرد- بعد اندام او را موزون ساخت و از روح خويش در وى دميد، و براى شما گوش و چشم و دل قرار داد، اما كمتر شكر نعمت‌هاى او را بجاى مى‌آوريد».

5- «و همچنين در آفرينش شما و جنبندگانى كه در سراسر زمين، منتشر ساخته نشانه‌هايى است براى گروهى كه اهل يقينند».

شرح مفردات:

«بَشَرْ» در اصل از «بَشَرَة» به معنى ظاهر پوست انسان است؛ ولى از مقائيس اللُّغه استفاده مى‌شود كه ريشه آن ظاهر شدن چيزى با حسن و جمال است، لذا حالت «بُشْر» (بر وزن يُسر) به معنى فرح و انبساط است؛ و از آنجا كه اين حالت مخصوص انسان است، واژه «بشر» اسم براى نوع انسان شده است.⁽¹⁾اين واژه بر مرد و زن، و مفرد و تثنيه و جمع، اطلاق مى‌شود.⁽²⁾

«سُلالَة» (بر وزن عُصاره) به معنى چيزى است كه از ديگران گرفته شده باشد؛ و خلاصه و عصاره آن محسوب مى‌شود و در اصل از «سَلَّ» (بر وزن حل) به معنى كشيدن و بر كندن توأم با ملايمت است؛ و در مورد كشيدن شمشير از غلاف نيز به كار مى‌رود. سپس به اشيائى كه عصاره و خالص چيزى است گفته شده است؛⁽³⁾و اينكه در آيات فوق مى‌خوانيم خداوند انسان را از سلاله‌اى از گل آفريد، يعنى از عصاره تصفيه شده آن؛ و بعضى گفته‌اند منظور از

آن اين است كه آدم از عصاره تمام خاك‌هاى روى زمين آفريده شده- و به همين دليل آثار همه را در وجود خود خلاصه كرده است- و اطلاق «سليل» بر فرزند به خاطر آن است كه از عصاره وجود پدر و مادر حاصل مى‌شود.

«نُطْفَه» در اصل به معنى آب صاف است؛ و بعضى از اهل لغت آن را به معنى آب كم گرفته‌اند؛ و از آنجا كه آبى كه مبدأ پيدايش انسان است هم قليل است و هم تصفيه شده و عصاره تمام بدن، اين واژه بر آن اطلاق شده است. به مايعات جارى نيز «ناطِفْ» گفته مى‌شود.

«أَمْشاجْ» جمع «مَشْج» (بر وزن نسج) به معنى شى‌ء مخلوط است و بعضى آن را جمع «مشيج» دانسته‌اند، و از آنجا كه به هنگام انعقاد نطفه انسان، آب مرد و زن با يكديگر تركيب مى‌شود؛ اين واژه بر آن اطلاق شده است.

در لسان العرب آمده است كه اين مادّه در اصل به معنى دو رنگ مختلف است كه به هم آميخته شود. (سپس به اشياء مختلفى كه به هم آميخته مى‌شود اطلاق شده است.)

آفرينش انسان از «امشاج» مى‌تواند اشاره به مواد مختلفى باشد كه نطفه از آن تركيب شده؛ و يا استعدادهاى گوناگونى كه از طريق عامل وراثت و غير آن در نطفه جمع مى‌شود، و يا اشاره به همه اين اختلاطها است.

تفسير و جمع بندى‌

نخستين آيات انفسى‌

قرآن مجيد درباره آغاز پيدايش انسان تعبيرات گوناگونى دارد. در نخستين آيه مورد بحث مى‌گويد: «يكى از نشانه‌هاى او اين است كه شما را از خاك آفريد» وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ

در چهارمين آيه مى‌فرمايد: «آفرينش انسان را از گل قرار داديم» وَبَدَأَ خَلْقَ الْانْسانِ مِنْ طِيْنٍ

در سومين آيه مى‌گويد: «انسان را از عصاره‌اى از گل آفريديم» وَلَقَدْ خَلَقْنَا

اْلأنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِيْنٍ

در سوره صافات آيه 11 مى‌فرمايد: «ما آنها را از گل چسبنده، يا سفت و محكم آفريديم». انّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِيْنٍ لارِبٍ

در سوره حجر آيه 26 مى‌گويد: «خدا او را از لجن بدبوئى آفريد» وَلَقَدْ خَلَقْنَا اْلأِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

در آيه 14 سوره الرحمن آمده است كه «انسان را از گل خشكيده‌اى همچون سفال آفريد» خَلَقَ اْلأِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخّارِ

«صَلْصَال» در اصل به معنى پيچيدن صدا در جسم خشك است؛ و به همين مناسبت گل خشكيده‌اى را كه اگر چيزى به آن اصابت كند صدا مى‌كند؛ «صلصال» گفته‌اند؛ و هنگامى كه پخته شود به آن «فخّار» مى‌گويند.

«فخّار» از مادّه «فخر» گرفته شده، يعنى بسيار فخر كننده؛ و از آنجا كه اشخاص فخر فروش آدم‌هاى پر سر و صدا و تو خالى هستند؛ اين نام به كوزه و هرگونه سفال كه ميان تهى است؛ بلكه هرگونه سفال اطلاق شده است.⁽¹⁾

از مجموعه آيات فوق چنين استفاده مى‌شود كه انسان در آغاز خاك بود، و اين خاك با آب آميخته و تبديل به گل شد، و اين گل بعد از گذشتن مدّتى شكل لجن به خود گرفت، و بعد از عصاره آن مادّه اصلى آدم برگزيده شده، و سپس خشكيده گشت، و با گذشتن مراحل مهمّى آدم تكوين يافت.

ولى در آيات ديگرى از قرآن، مانند آيه دوم مورد بحث، خلقت انسان را از نطفه مختلط مى‌شمرد مِنْ نَطْفَةٍ أَمْشاجٍ و در آيه سوم، نخست از عصاره گل و سپس از نطفه‌اى در قرارگاه رحم مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِيْنٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِى قَرارٍ مَكِيْنٍ

روشن است كه منظور از اين آيات، آفرينش انسان در مراحل و نسل‌هاى بعد است. به اين ترتيب كه جدّ نخستين ما از خاك آفريده شد، و فرزندان و

اعقاب او از نطفه امشاج.

اين احتمال نيز در تفسير آيه فوق وجود دارد كه چون مواد تشكيل دهنده نطفه، همه از خاك گرفته مى‌شود؛- زيرا تغذيه ما يا از مواد حيوانى است و يا گياهى و مى‌دانيم كه همه اينها از خاك به دست مى‌آيد- لذا نه تنها انسان نخستين از خاك بوده؛ بلكه همه انسان‌ها در مراحل بعد نيز از خاك نشأت گرفته‌اند.⁽¹⁾

به هر حال، اين راستى از عجائب بزرگ جهان هستى و شگفتى‌هاى عالم آفرينش است كه از مادّه بى جان و مرده و كم ارزشى همچون خاك، موجود زنده و هوشيار و پر ارزشى همچون انسان متولّد شود. اين از نشان‌هاى روشن آن مبدأ بزرگ است،

شايسته ستايش آن آفريدگارى است‌كآرد چنين دل آويز نقشى زماء وطينى»!

اصولًا پيدايش حيات از دل مرگ هنوز از معمّاهاى جهان دانش است كه تحت چه شرايطى ممكن است يك موجود زنده از موجود بى‌جانى همچون خاك پديد آيد؟ زيرا همه دانشمندان معتقدند هنگامى كه كره زمين از آفتاب جدا شد؛ يكپارچه آتش سوزان بود، و مطلقاً حيات بر آن وجود نداشت. كم كم سرد شد، و باران‌هاى سيلابى از گازهاى فشرده اطراف زمين بر آن فرود آمد؛ درياها تشكيل شد، بى‌آنكه موجود زنده‌اى در آن باشد؛ سپس جوانه‌هاى حيات و زندگى، اعم از گياهى و حيوانى نمايان گشت و سرانجام انسان آفريده شد!

ما خواه معتقد به خلقت مستقل انسان باشيم- آن گونه كه ظاهر آيات قرآن است- و يا انسان را تكامل يافته از انواع ديگر جانداران بدانيم- آن گونه كه طرفداران عقيده داروين و فرضيه تكامل مى‌گويند- هرچه باشد ريشه اين

انسان به خاك باز مى‌گردد، و از آن برخاسته است. آنجا كه پيدايش يك موجود زنده تك سلولى ذرّه بينى از خاك، افكار همه دانشمندان را حيران كرده باشد؛ پيدايش انسان از خاك مرده و بى‌روح چگونه خواهد بود.

اينجا است كه بايد اعتراف كنيم در برابر آيتى بزرگ از آيات حق و نشانه‌اى شگرف از عظمت خداوند قرار داريم؛ آيتى در عالم صغير كه نمونه‌اى تمام عيار از عالم كبير است.

نويسنده كتاب راز آفرينش انسان، (كرسى موريسن) ضمن اشاره به آغاز پيدايش حيات در كره زمين چنين مى‌گويد:

«در آغاز ظهور حيات در كره زمين، اتفاق عجيبى رخ داده است كه در زندگى موجودات زمين اثر فوق‌العاده داشته. يكى از سلول‌ها داراى اين خاصيت عجيب شده كه به وسيله نور خورشيد، پاره‌اى از تركيبات شيميائى را تجزيه كند؛ و در نتيجه اين عمل، مواد غذائى براى خود و ساير سلول‌هاى مشابه فراهم آورد، اخلاف يكى از اين سلول‌هاى نخستين از غذاهايى كه توسط مادرشان تهيه شده بود تغذيه كردند، و نسل حيوانات را به وجود آورد، در حالى كه اخلاف سلول ديگرى كه به صورت نبات درآمده بود گياهان جهان را تشكيل دادند، و امروز كليّه جانداران زمينى را تغذيه مى‌كنند.»

سپس مى‌افزايد: «آيا مى‌توان باور كرد كه برحسب اتّفاق، يك سلول منشأ حيات حيوانات و سلول ديگر ريشه و اصل گياهان شده است؟»

و به گفته بعضى ديگر:

دانشمندان، موجودات جهان مادّه را بر دو گونه تقسيم مى‌كنند: موجودات آلى- موجوداتى كه فساد پذيرند؛ مانند انواع گياهان و انواع حيوانات- و موجودات معدنى كه فساد ناپذيرند. به همين دليل شيمى را به دو بخش شيمى آلى و معدنى تقسيم كرده‌اند.

تقريباً تمام مواد غذائى انسان را مواد آلى تشكيل مى‌دهد، كه همگى از خاك گرفته شده است؛ و هنگامى كه وارد بدن انسان مى‌شود تركيبات جديد

شيميائى، متناسب تغذيه هر عضوى تشكيل مى‌دهد. اين همان حقيقتى است كه قرآن با جمله «ما شما را از خاك آفريديم» يا «از عصاره گل آفريديم» بيان داشته است.⁽¹⁾

درست است كه انسان علاوه بر مادّه خاكى، داراى روح الهى است؛ ولى بدون شك، روح با هماهنگى جسم، مظهر اعمال و افعال مختلفى مى‌شود.

بنابراين اين ماده خاكى با هماهنگى روح مى‌تواند، انواع استعدادها، ذوق‌ها، ابتكارها، و اعمالى كه عقل در آن حيران مى‌ماند، از خود نشان دهد.

با اينكه انسان موضوع علوم مختلفى قرار گرفته، و درباره هريك از جنبه‌هاى مختلف وى، علم ويژه‌اى مشغول بررسى و كنجكاوى است؛ باز هنوز به صورت يك موجود ناشناخته باقى مانده است، و ساليان دراز وقت لازم دارد كه دانشمندان جهان، با تلاش شبانه‌روزى خود، اين معمّاى بزرگ عالم هستى را بگشايند و زواياى آن را روشن سازند، و شايد هيچ‌گاه نيز نتوانند اين كار را انجام دهند!

هريك از اعضاء پيكر انسان به تنهايى مى‌تواند موضوعى براى همان حساب احتمالات باشد: چشم، گوش، قلب، رگ‌ها، دستگاه تنفس، كليه‌ها، معده، كبد، و بالاخره سيستم بسيار پيچيده مغز و اعصاب؛ و با يك حساب رياضى ساده، روشن مى‌شود كه هيچ عقلى نمى‌تواند پيدايش تصادفى آنها را بپذيرد.

راستى براى پى بردن به ساختمان و چگونگى فعاليّت و فيزيولوژى هريك از اين اعضاء، هزاران دانشمند و مغز متفكّر مطالعه كرده و صدها يا هزاران كتاب درباره آن نوشته‌اند.

آيا هيچ‌كس باور مى‌كند كه براى شناخت هريك از اين اعضاء، اين همه علم و عقل و هوش و درايت لازم است؛ اما براى ساختن آنها مطلقاً علم و عقلى لازم نبوده است؟! چگونه ممكن است پى بردن به طرز كار يك كارخانه و طرز

استفاده از آن، سال‌ها مطالعه لازم داشته باشد؛ اما ساختن آن كارخانه به دست عوامل بى‌شعور صورت گيرد؟ كدام عقل باور مى‌كند؟!

اينجا است كه نه تنها پيدايش انسان، از آن مادّه ساده «تراب» (خاك) و «سُلالَةٍ مِنْ طِيْن» (عُصاره گِل) و «حَمأٍ مسنون» (لجن بدبو) از شاهكارهاى عظيم آفرينش و از آيات بزرگ وجود خدا محسوب مى‌شود؛ بلكه هريك از سلول‌هاى تن مى‌تواند آئينه تمام نماى او باشد.

پيچيدگى و ظرافت نظام آفرينش‌

مى‌گويند فلان دستگاه، نظام پيچيده‌اى دارد؛ اين هنگامى است كه ساختمان آن داراى اجزاء و تشكيلات مختلف با ارتباطهاى فراوان و چند جانبه باشد، و اعمال گوناگون مهمّى را انجام دهد. فى‌المثل يك ماشين حساب كه مى‌تواند علاوه بر اعمال اصلى حساب، انواع معادلات جبرى و قضاياى هندسى را حل كند؛ و هرگونه محاسبات مختلف رياضى را به سرعت عمل كند يا به حافظه خود بسپارد، نظام پيچيده‌اى دارد.

دانشمندان مى‌گويند: در پشت پرده شبكيه چشم، نود هزار رشته عصبى است كه سلول‌هاى شبكيّه را به سلسله اعصاب وصل مى‌كند!- البته نود هزار در هريك از دو چشم!- اين يك ساختمان بسيار ظريف و پيچيده است. با توجّه به اين نكته به اصل بحث باز مى‌گرديم:

در جهان آفرينش علاوه بر مسأله ظرافت، نظام‌هاى فوق‌العاده پيچيده‌اى وجود دارد، كه انسان را مبهوت مى‌كند؛ و به گفته بعضى از دانشمندان در شهر عظيم تن انسان ساختمان‌هايى وجود دارد كه بزرگ‌ترين آسمان خراش‌هاى جهان در برابر آن مانند يك آلونك است!

به عنوان نمونه: از ميان نظامات پيچيده جهان، تنها به سراغ ساختمان سلّول (ياخته) مى‌رويم كه امروز اسرار عجيبى از آن كشف شده است.

مى‌دانيم، يك انسان به طور متوسّط از ده ميليون ميليارد واحد زنده كوچك

كه سلّول ناميده مى‌شود؛ تشكيل شده است.

نخستين كسى كه سلّول را كشف كرد، و واژه‌اى براى آن وضع نمود، دانشمندى بنام هوك، در قرن هفده ميلادى بود. البته او در آن روز نمى‌دانست كه ساختمان اين واحد كوچك تا چه اندازه پيچيده و حيرت‌انگيز است؛ ولى دانشمندان بعد از او كه كوشش‌هاى او را دنبال كردند به اسرارى دست يافتند كه گوشه‌اى از گواهى آنها را در اينجا مى‌آوريم:

1- يك سلّول كوچك ذرّه‌بينى را مى‌توان به شهرى تشبيه كرده كه هزاران تأسيسات دارد؛ با لابراتوارها و كارخانه‌ها براى تبديل مواد غذائى به مواد مورد نياز بدن كه عظيم‌ترين و مدرن‌ترين پديده‌هاى صنعتى بشر قابل مقايسه با آن نيست.

2- اين شهر كوچك و پرغوغا از سه بخش تشكيل شده:

الف- پوسته سلّول كه حكم حصار شهر را دارد.

ب- قسمت وسطى سلّول (سفيده يا سيتوپلاسم).

ج- هسته يا مركز فرماندهى.

حصارى كه بر گرد سلّول ساخته شده است؛ چنان لطيف و ظريف است كه اگر 500 هزار از اين ديوارها را كنار هم بگذاريم به زحمت به ضخامت يك برگ كاغذ معمولى مى‌رسد! امّا با اين حال در برابر هجوم عوامل بيرونى مزاحم چنان حسّاس و محكم است كه ديوار معروف چين در برابر آن چيزى شمرده نمى‌شود!

اين سدّ نازك به نوبه خود از سه ديواره ساخته شده؛ و به اصطلاح سه لايه است. دو طرف آن از شبكه‌هاى پروتئينى است، و پائين آن پر از چربى‌ها است، و اين چربى‌ها به هيچ وجه اجازه ورود چيزى را به داخل شهر نمى‌دهد؛ جز با يك كليد رمز و آن كليد رمز اين است: موادى كه مى‌خواهد ورود به شهر كند بايد بتواند چربى جداره را در خود حل نمايد و به درون نفوذ كند. اين دليل بر آن است كه دوست است نه دشمن، به اين ترتيب اين شهر بدون حاجت به

نگهبان شديداً از هر سو حفاظت مى‌شود.

3- در داخل اين شهر (سلّول) كانال‌هاى زيادى است كه از ديواره‌ها شروع شده و تا اطراف هسته، يعنى دژ فرماندهى سلّول پيش مى‌رود؛ و مواد غذائى را گرفته و تبديل به پروتئين مى‌كند.

جالب اين است كه 23 نوع اسيد مخصوص وارد اين سلّول‌ها مى‌شود؛ كه پروتئين از تركيب چندين نوع با هم به دست مى‌آيد.

4- هسته اصلى به تنهايى همانند يك آسمان خراش چندين هزار طبقه‌اى است كه آسمان خراش‌هاى معروف نيويورك در برابر آن خانه محقّرى است.

هسته اصلى سلّول كه مقر فرماندهى است خود تشكيلات مفصّلى دارد:

غشاء هسته، شيره داخلى، و رشته‌هاى باريك اطراف آن كه هر كدام عهده‌دار وظيفه خاصّى است.

5- عجيب اين كه در هسته سلّول واحدهاى بسيار كوچك و ظريفى به نام ژن، وجود دارد كه طبق بررسى دانشمندان تعداد آنها به حدود 25 هزار مى‌رسد!

ژن‌ها نه تنها همه كاره سلّول‌ها هستند؛ بلكه تمام فعاليّت‌هاى بدن را قبضه كرده‌اند؛ كه از مهمترين آنها مسأله كنترل امور وراثتى و انتقال صفات و خصائص به سلّول‌هاى آينده است. يعنى انتقال تمام صفات ارثى انسان‌ها و ديگر جانداران از طريق ژن‌ها صورت مى‌گيرد.

از آنجا كه كار عمده ژن بر عهده اسيد مخصوص هسته است؛ مى‌توان آن آن را مغز الكترونيك يا كامپيوتر ژن ناميد؛ و عجب‌تر كه خود اين ژن‌ها نيز از اجزاى ديگرى تشكيل يافته كه تعداد طبقات آنها را 30 تا 50 هزار مى‌دانند.

كوتاه سخن اين كه اين شهر عظيم با آن حصار عجيب، و هزاران در و دروازه جالب، و هزاران كارخانه و انبار، و شبكه لوله كشى، و مركز فرماندهى، با تأسيسات فراوان، و ارتباطات زياد، و كارهاى مختلف حياتى آن هم در آن محدوده كوچك، از پيچيده‌ترين و شگفت‌انگيزترين شهرهاى عالم است كه

اگر ما بخواهيم تأسيساتى بسازيم كه همان اعمال را انجام دهد- كه هرگز قادر نيستيم- بايد ده‌ها هزار هكتار زمين را زير تأسيسات و ساختمان‌هاى مختلف و ماشين آلات پيچيده ببريم تا براى انجام چنان برنامه‌اى آماده گردد. ولى جالب اين است كه دستگاه آفرينش همه اينها را در مساحتى معادل 15 ميليونيم ميلى متر قرار داده است!⁽¹⁾

آرى در آفرينش انسان هزاران هزار آيت و نشانه او است. «الْعَظَمةُ لِلّهِ الواحِدِ القَهَّارِ»

2- نشانه‌هاى او در تطّورات جنين‌

اشاره‌

ساليان دراز دگرگونى‌هاى جنين در شكم مادر از نظر دانشمندان پنهان بود؛ تا اينكه سر پنجه علم پرده از روى اين جهان اسرارآميز برداشت، و نشان داد كه يك نطفه هنگامى كه در قرارگاه رحم واقع مى‌شود و سير تكاملى خود را شروع مى‌كند، چه مراحل مختلف و گوناگونى را طى مى‌نمايد تا به صورت يك انسان كامل درآيد؛ و عجيب اينكه قرآن مجيد در آيات مختلف، در آن عصر و زمان كه خبرى از اين اكتشافات نبود روى مسأله تطوّرات جنين بارها تكيه كرده، گاه براى اثبات توحيد و گاه براى اثبات معاد.

گرچه علم جنين‌شناسى هنوز مراحل طفوليّت خود را طى مى‌كند، و اطلاعات ما از اين عالم اسرارآميز هنوز بسيار ناچيز است؛ ولى همين مقدار كه دانش بشرى پرده از روى آن برداشته، دنيائى از عجائب و شگفتى‌ها را در برابر چشمان دانشمندان مجسّم ساخته است.

با اين اشاره اكنون با هم به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم.

1- وَلَقَدْ خَلَقْنَا الأِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِيْنٍ- ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِى قَرارٍ مَكيْنٍ- ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ احْسَنُ الْخالِقِيْنَ⁽¹⁾

2- الَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِىٍّ يُمْنَى- ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الَذَّكَرَ وَ الأنْثَى⁽²⁾

3- أوَلَمْ يَرَى الأِنْسانُ أَنّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاذا هُوَ خَصِيْمٌ

مُبِيْنٌ⁽¹⁾

4- قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِى خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوّاكَ رَجُلًا⁽²⁾

5- هُوَ الَّذِى خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثَمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثَمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّ كُمْ ثَمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَ مِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا اجلًا مُسَمًّى وَ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُوْنَ⁽³⁾

ترجمه

1- «ما انسان را از عصاره‌اى از گل آفريديم- سپس آن را نطفه‌اى در قرارگاه مطمئن (رحم) قرار داديم- سپس نطفه را به صورت «علقه» (خون بسته) و «علقه» را به صورت «مضغه» (چيزى شبيه گوشت جويده) و «مضعه» را به صورت استخوان‌هايى در آورديم، از آن پس، آن را آفرينش تازه‌اى بخشيديم، بزرگ است خدائى كه بهترين خلق‌كنندگان است.»

2- «آيا انسان نطفه‌اى ناچيز از منى كه در رحم ريخته مى‌شود نبود؟

سپس به صورت خون بسته در آمد، و خدا او را آفريد و موزون ساخت- و از او دو مذكر و مؤنث خلق كرد.»

3- «آيا انسان نمى‌داند كه ما او را از نطفه‌اى بى‌ارزش آفريديم؟ سپس او (چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد كه) به مخاصمه اشكار برخاست!»

4- «دوست (با ايمان) اش در حالى كه با او به گفتگو پرداخته بود گفت:

آيا به خدايى كه تو را از خاك، و سپس از نطفه، آفريد، و بعد از آن تو را مرد كاملى قرار داد، كافر شدى؟!»

5- «او كسى است كه شما را از خاك آفريد، سپس از نطفه، بعد از علقه (خون منعقد) سپس شما را به صورت طفلى بيرون مى‌فرستد، بعد به مرحله

كمال قوّت مى‌رسيد، بعد از آن پير مى‌شويد و (در اين ميان) گروهى از شما پيش از رسيدن به اين مرحله مى‌مى رند و هدف اين است كه شما به سرآمد عمر خود برسيد و شايد تعقل كنيد.»

شرح مفردات‌

«عَلَقَة» از مادّه «عَلَق» (بر وزن شفق) در اصل به معنى علاقه و ارتباط به چيزى است؛ و لذا «عَلَقْ» به معنى خون بسته و زالو نيز آمده است؛ و «علقه» كه يكى از مراحل تكوّن جنين در رحم مادر است از اين رو علقه ناميده شده كه شبيه قطعه خون منعقد شده است.⁽¹⁾

در مقائيس الّلغة اصل مفهوم اين واژه را ارتباط و تعلّق چيزى به موجود عالى‌ترى مى‌داند كه بعداً مفهوم آن گسترش يافته است.⁽²⁾

«مُضْغَة» از مادّه «مَضْغ» به معنى جويدن غذا است؛ و به معنى قطعه‌اى از گوشت است به اندازه‌اى كه انسان يكبار مى‌جود، به شرط اينكه هنوز پخته نشده باشد. اطلاق اين واژه بر يكى از مراحل جنين كه بعد از حالت «علقه» است به خاطر شباهتى است كه با چنين گوشتى دارد. در اين هنگام جنين به صورت قطعه گوشت سرخ رنگى درمى‌آيد كه در آن رگ‌هاى فراوان سبز رنگى است؛ و گاه گفته مى‌شود «قَلْبُ اْلأَنْسانِ مُضْغَةٌ مِنْ جَسَدِهِ». «قلب انسان قطعه گوشتى از جسد او است» اين تعبيرات همه به يك ريشه باز مى‌گردد.⁽³⁾

«مَنِىّ» در اصل از ماده «مَنْى» (بر وزن سعى) به معنى تقدير و اندازه‌گيرى است؛ و از آنجا كه آب نطفه، اندازه‌گيرى يك انسان يا حيوان را در بردارد، اين واژه به آن اطلاق شده است؛ و مرگ را از اين رو «مَنيّه» مى‌گويند كه اجل مقدّر انسان يا حيوان است.

اطلاق واژه «تمنى» بر آرزوها به خاطر آن است كه انسان آن را در دل تصوير و اندازه‌گيرى مى‌كند؛ و چون بسيارى از آرزوها با واقعيّت مطابق نيست؛ واژه «أُمْنِيّة» گاه به معنى دروغ آمده است.⁽¹⁾

تفسير و جمع‌بندى‌

عالم اسرارآميز جنين‌

انگونه كه اشاره شد؛ قرآن مجيد كراراً روى مسأله مراحل تكامل جنين در رحم مادر تكيه كرده و همه انسان‌ها را به مطالعه دقيق آن دعوت مى‌كند، و آن را يكى از طرق وصول به معرفة اللَّه، و همچنين يكى از طرق اثبات امكان معاد مى‌شمرد.

نخستين آيات مورد بحث به قرينه آخرين جمله آن: فَتَبارَكَ اللَّهُ احْسَنُ الْخالِقِيْنَ: «جاويد و پر بركت است خدائى كه بهترين خالق‌ها است» ناظر به مسأله خداشناسى است؛ هرچند آيات بعد در همين سوره مؤمنون نشان مى‌دهد كه توجّهى به مسأله معاد نيز دارد، و به اين ترتيب مبدأ و معاد هر دو در آن نهفته است.

نخست به آفرينش انسان از عصاره گِل، و سپس از نطفه‌اى كه در قرارگاه مطمئن رحم جاى مى‌گيرد اشاره مى‌كند؛ و بعد از ذكر اين دو مرحله، به ذكر پنج مرحله ديگر كه مجموعاً هفت مرحله را تشكيل مى‌دهد؛ مى‌پردازد:

1- مرحله «علقه» كه نطفه تبديل به خون بسته‌اى مى‌شود كه عروق فراوان در آن وجود دارد.

2- مرحله «مضغه» كه اين خون لخته شده به شكل قطعه گوشتى در مى‌آيد.

3- مرحله «عظام» كه سلّول‌هاى گوشتى همگى تبديل به سلّول‌هاى استخوانى مى‌شود.

4- مرحله پوشش استخوان‌ها با گوشت فرا مى‌رسد كه عضلات سرتاسر

استخوان‌ها را فرا مى‌گيرد ثُمَّ كَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً

5- در اينجا لحن قرآن عوض مى‌شود و خبر از تحوّل و آفرينش مهم و جديدى درباره جنين مى‌دهد؛ و به صورت يك تعبير سر بسته و اسرارآميز مى‌گويد: «سپس آفرينش تازه‌اى به آن داديم» ثَمَّ أَنْشَأناهُ خَلْقاً اخَرَ

هنگامى كه اين مراحل هفت‌گانه پايان مى‌يابد؛ با جمله: فَتَبَارَكَ اللَّهُ احْسَنُ الخالِقِيْنَ زيباترين توصيف را درباره اين خلقت عجيب مى‌كند؛ جمله‌اى كه در هيچ آيه ديگر قرآن و درباره آفرينش هيچ موجودى به كار نرفته است.

آفرين بر اين خلقت، و آفرين بر اين قدرت نمائى و آفرين بر آن خالق بزرگ!

در اينكه منظور از اين جمله سربسته (آفرينش جديد) چيست؟! مفسّران تفسيرهاى گوناگونى ذكر كرده‌اند.

آنچه از همه نزديك‌تر و مناسب‌تر به نظر مى‌رسد همان رسيدن جنين به مرحله حيات انسانى است كه حسّ و حركت در آن پيدا مى‌شود، و به جنبش در مى‌آيد، و گام به جهان حيوانات و انسان‌ها مى‌گذارد. قرآن از اين جهش بزرگ و عجيب تعبير به «انشاء» كرده است؛ اشاره به راهى طولانى است كه انسان آن را در مدت كوتاهى طى مى‌كند.

در حديثى از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم كه در تفسير جمله: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فرمود: «هُوَ نَفْخُ الرُّوْحِ فِيْهِ»: «منظور دميدن روح در او است.»⁽¹⁾

درست است كه جنين از همان لحظه اول موجودى است زنده، ولى تا مدّتى در شكم مادر هيچ حسّ و حركتى ندارد؛ و در حقيقت بيشتر شبيه به يك گياه است تا حيوان يا انسان. ولى بعد از گذشتن چند ماه روح انسانى در او زنده مى‌شود، و به همين دليل در روايات اسلامى آمده است كه جنين قبل از آنكه به اين مرحله برسد هرگز ديه كامل ندارد. اما وقتى به اين مرحله رسيد ديه آن ديه كامل يك انسان خواهد بود.⁽²⁾

تعبير به «احسن الخالقين» «بهترين خالق‌ها» با اينكه خالقى غير از خدا وجود ندارد؛ از اين نظر است كه واژه «خلق» تنها به معنى ايجاد بعد از عدم نيست؛ بلكه در معانى ديگرى مانند: اندازه‌گيرى و صنعت و دادن اشكال جديد به اشياء موجود جهان نيز اطلاق مى‌شود؛ و مسلّم است كه انسان مى‌تواند با نيروى خداداد تغييرات زيادى در مواد مختلف اين جهان ايجاد كند. از آهن و فولاد، ابزارها، يا كارخانه‌اى بسازد، يا از مصالح ساختمانى بناى باشكوهى با اندازه‌گيرى‌هاى مختلف احداث نمايد.

بنابراين خلق كردن مفهوم وسيعى دارد كه اين امور را در بر مى‌گيرد؛ و لذا قرآن مجيد از قول حضرت مسيح عليه السلام چنين نقل مى‌كند: انِّى أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الْطِّيْنِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَانْفُخُ فِيْهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِاذْنِ اللَّهِ: «من از گل چيزى به شكل پرنده خلق مى‌كنم، سپس در آن مى‌دمم، و به فرمان خدا پرنده‌اى مى‌شود.»⁽¹⁾

البته خالق حقيقى يعنى آن كس كه مادّه و صورت را ايجاد مى‌كند، و تمام قدرت‌ها و خواصّ اشياء به او باز مى‌گردد، فقط خدا است؛ و كار خالق‌هاى ديگر كه خالق‌هاى مجازى هستند همان تغيير شكل دادن و مونتاژ كردن مواد است.

دوّمين آيه مورد بحث، نخست به مرحله آغاز پيدايش انسان، يعنى آن زمان كه قطره آب ناچيزى به نام منى بود، اشاره كرده؛ و بعد از آن فقط مرحله علقه را از مراحل تطوّر جنين بيان مى‌دارد، و مراحل ديگر را تحت عنوان فَخَلَقَ فَسَوّى «خداوند آفريد و نظام بخشيد» كه تعبير بسيار جامعى است ذكر مى‌كند، و مخصوصاً روى تولّد جنس مذكّر و مؤنث كه يكى از پيچيده‌ترين پديده‌هاى مربوط به جنين‌شناسى است تكيه مى‌كند فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ اْلأُنْثَى

«سَوَّى» از ماده «تَسْوِية» به معنى صاف كردن و نظام بخشيدن است. بعضى آن

را اشاره به آفرينش روح مى‌دانند كه در آيه قبل به شكل ديگرى بيان شده بود.

بعضى نيز «خلق» را اشاره به آفرينش روح، و جمله «سوّى» را اشاره به تنظيم و تعديل اعضاء پيكر آدمى مى‌شمرند؛ و بعضى ديگر آن را به تعديل و تكميل تفسير كرده‌اند.

ولى ظاهر اين است كه تعبيرات آيه چنان جامع و وسيع است كه هرگونه آفرينش و تنظيم و تعديل و تكاملى را كه روى علقه تا هنگام وضع حمل، انجام مى‌گيرد؛ شامل مى‌شود.⁽¹⁾

راغب در كتاب مفردات مى‌گويد: «تسويه» در جايى گفته مى‌شود كه چيزى را از افراط و تفريط، از نظر اندازه‌گيرى و كيفيّت، حفظ كند.

در سومين آيه روى نكته تازه ديگرى تكيه كرده و بعد از اشاره به آفرينش انسان از نطفه مى‌فرمايد: كار او به جائى مى‌رسد كه خَصِيْمٌ مُبِيْن (جدال كننده آشكار) مى‌شود.

براى اين تعبير، تفسيرهاى متعدّدى شده است: گاه گفته‌اند اشاره به دو مرحله ضعف و قوّت انسان است كه يك روز نطفه ناچيزى بود و روز ديگر آنچنان قوى و نيرومند مى‌گردد كه به پرخاشگرى برمى‌خيزد در برابر همه‌كس حتى در برابر اللَّه!

گاه گفته‌اند: اشاره به قوّه ناطقه و فهم و شعور انسان است كه اين نطفه ناچيز كارش به جائى مى‌رسد كه نه فقط سخن مى‌گويد؛ بلكه به استدلال‌ها و منطق‌هاى گوناگون و نيروى عقل مجهّز مى‌گردد، و مى‌دانيم پديده نطق و بيان و منطق و استدلال از مهمترين پديده‌هاى وجود انسان است.

گاه گفته مى‌شود اين تعبير اشاره به تنازع عجيبى است كه ميان سلّول‌هاى نر (اسپرماتوزئيد) براى تسلّط و تركيب با سلّول مادّه (اوول) واقع مى‌شود. زيرا هنگامى كه نطفه نر وارد رحم مى‌شود هزاران هزار اسپرم با سرعت زياد به

حركت در مى‌آيند تا به نطفه مادّه رسند، و با آن تركيب شوند.

اولين اسپرم كه به آن مى‌رسد و در آن نفوذ مى‌كند، راه را بر بقيّه مى‌بندد؛ زيرا قشر مقاومى اطراف (اوول) را فرا مى‌گيرد و از نفوذ بقيّه مانع مى‌شود، و به اين ترتيب در اين مبارزه عجيب بقيّه شكست خورده و جذب خون مى‌شوند، و لذا قرآن مجيد بعد از ذكر مرحله نطفه به مسأله «خصيم مبين» بودن آن اشاره كرده است.⁽¹⁾

در آيه چهارم نيز اشاره به خلقت از خاك، و سپس نطفه، و بعد مرحله تسويه و نظام‌بندى شده؛ و در آيه پنجم كه آخرين آيه است علاوه بر اين به مرحله تولّد و خروج جنين از شكم مادر به صورت طفل نوزادى اشاره مى‌كند ثُمَّ يُخْرِجُكُمت طِفْلًا

چنانكه مى‌دانيم يك از مهم‌ترين شگفتى‌هاى جنين، پايان دوران آن بااست.

چه عواملى سبب مى‌شود كه در لحظه معيّن فرمان خروج به جنين داده شود و او را از شكل عادى- در حالى عادى سرجنين به طرف بالا است و صورتش به پشت مادر- دگرگون سازد و سر او را به پائين بفرستد تا تولاد و را آسان سازد؟!

نخست كيسه آبى كه جنين در آن شناور است پاره مى‌شود! آب‌ها خارج مى‌گردد و جنين به تنهايى آماده ورود به دنيا مى‌شود!

درد شديدى مادر را فرا مى‌گيرد؛ تمام عضلات شكم و پشت و پهلوى مادر روى جنين فشار مى‌آورند، و او را به خارج هدايت مى‌كنند. فعل و انفعالات شيميائى و تغييرات فيزيكى كه در بدن به هنگام تولّد صورت مى‌گيرد به قدرى عجيب و شگفت‌انگيز است كه همه حكايت از اين دارد كه علم و قدرت بى‌پايانى اين برنامه ريزى را براى چنان هدف مهمى انجام داده است.

به اين ترتيب از مجموع آيات فوق، به خوبى استفاده مى‌شود كه نظام پيچيده و بسيار شگفت‌انگيز تطوّرات جنين، يكى از آيات و نشانه‌هاى مهمّى است كه از وجود علم و قدرت بى‌پايان پديد آورنده آن خبر مى‌دهد؛ و از سوى

ديگر توانائى او را بر مسأله معاد و زندگى پس از مرگ روشن مى‌سازد؛ چرا كه جنين، هر زمان زندگى تازه و معادى نو به خود مى‌گيرد، و بنابراين تطوّرات مزبور، هم دليلى است بر توحيد و هم معاد.

توضيحات:

1- نقش بر آب‌

ضرب‌المثل معروفى است كه وقتى مى‌خواهند ناپايدارى چيزى را بيان كنند، مى‌گويند: همچون نقش بر آب است؛ چرا كه با اندك حركت و نسيمى به هم مى‌خورد. ولى عجب اينكه خداوند بزرگ تمام نقش‌هاى مختلف انسانى و بسيارى از جانداران ديگر را نقش بر آب مى‌كند، و اين همه صورت‌ها را بر قطره آب نطفه مى‌زند؛ و به راستى چه كسى در آب، صورت گرى كرده است جز خداوند بزرگ؟

2- در ظلمات ثلاث‌

عجيب‌تر اينكه: به گفته قرآن، اين خلقت‌هاى پى در پى را كه در آب نطفه ايجاد مى‌كند، تا در مدّت كوتاهى، به صورت انسان كاملى درآيد، همه را در ظلمت كده‌اى كه هيچ‌كس دسترسى به آن ندارد انجام مى‌دهد؛ چنانكه قرآن در آيه 6 سوره زمر مى‌گويد: يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُوْنِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلَقٍ فِى ظُلُماتٍ ثَلاثٍ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لاالهَ الّا هُوَ فَانّى تُصْرَفُوْنَ: «شما را در شكم مادرتان، خلقتى بعد از خلقت ديگر، در ميان تاريكى‌هاى سه گانه مى‌بخشد، اين است خداوند پروردگار شما كه حكومت جهان هستى از آن او است، هيچ معبودى جز او وجود ندارد، با اين همه نشانه‌هاى روشن چگونه از راه حق منتحرف مى‌شويد؟»

ظلمت‌هاى سه گانه، چنانكه بسيارى از مفسّران گفته‌اند و در بعضى از

روايات نيز به آن اشاره شده؛ ظلمت شكم مادر، سپس ظلمت رحم، و بعد از آن ظلمت «مَشيمه» (كيسه مخصوصى كه جنين در آن قرار دارد) مى‌باشد كه به صورت سه پرده ضخيم بر روى جنين كشيده شده است.⁽¹⁾

نقاشّان و صورت‌گران چيره دست هميشه بايد در مقابل نور و روشنائى؛ كامل، صورتگرى كنند؛ ولى آن آفريدگار بزرگ در آن تاريك خانه عجيب، چنان نقشى بر آب مى‌زند كه همه را مجذوب و مفتون و محو تماشاى خود مى‌كند.

3- جايگاه امن و امان‌

قرآن با صراحت در آيه 13 سوره مؤمنون مى‌گويد: ما نطفه انسان را در قرارگاه أمن و امانى قرار داديم ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِى قَرارٍ مَكِيْنٍ

در حقيقت محفوظترين نقطه بدن همان جايى است كه نطفه و جنين در آن قرار مى‌گيرد كه از هر طرف تحت حفاظت است. از يكسو ستون فقرات و دنده‌ها، و از سوى ديگر استخوان پر قدرت لگن خاصره، و از سوى سوم پوشش‌ها و عضلات متعدّدى كه روى شكم را فرا گرفته، بعلاوه به هنگام بروز بعضى از حوادث خطرناك دست‌هاى مادر نيز به صورت ناخودآگاه سپرى مى‌شوند در مقابل آن!

از همه اينها شگفت‌انگيزتر اينكه جنين در ميان كيسه‌اى است مملو از يك آب لزج به طورى كه در ميان آن كيسه به صورت معلّق و در حالت كاملًا بى‌وزنى قرار دارد. يعنى هيچ فشارى از هيچ سو بر آن وارد نمى‌شود، چرا كه به قدرى ساختمان جنين (مخصوصاً در آغاز كار) ظريف و لطيف است كه مختصر فشارى بر آن مى‌تواند آن را متلاشى سازد.

اين كيسه با آن آب مخصوص، حالت ضد ضربه را نيز دارد؛ و درست

مانندفنرهاى بسيار نرم كه در كامل‌ترين اتومبيل‌ها كار مى‌گذارند هرگونه ضربه‌اى كه بر اثر حركات سريع مادر متوجّه آن شود در خود جذب كرده، و از ميان مى‌برد.

جالب‌تر اينكه درجه حرارت را بر روى جنين در حد اعتدال نگه مى‌دارد، و اجازه نمى‌دهد حرارت‌ها و برودت‌هاى ناگهانى كه از بيرون متوجّه شكم مادر مى‌شود به آسانى روى جنين اثر بگذارد!

آيا قرار گاهى از اين مطمئن‌تر پيدا مى‌شود؟ و قرآن چه زيبا جايگاه نطفه را «قَرارٍ مِكِيْن» نام نهاده است؟!

4- خَصِيْمٌ مُبِيْنٌ (پرخاشگر آشكار)

اين نيز يكى ديگر از شگفتى‌هاى جنين است، خواه آن را به معنى قدرت انسان بر سخن گفتن و استدلال و محاجّه كردن تفسير كنيم؛ آنچنان كه جمعى از مفسّران گفته‌اند، يا به معنى مسابقه و منازعه‌اى كه ميان اسپرم‌ها (نطفه‌هاى نر) هنگام حركت به سوى اوول (نطفه ماده) در رحم مادر صورت مى‌گيرد؛ كه سرانجام يكى از آنان موفّق مى‌شود با اوول تركيب گردد و بقيّه كه در اين مخاصمه شكست خورده‌اند محو و نابود و جذب خون مى‌شوند؛ و يا اشاره به هر دو تفسير بدانيم؟

در هر حال اين از نكته‌هاى ظريف و بديع جنين است كه از موجود به ظاهر پست و ناچيز آنچنان پديده‌اى والا و پر ارزش به وجود مى‌آيد.

5- تغذيه جنين‌

از عجائب ديگر، مسأله تغذيه جنين است؛ چرا كه براى پرورش و نموّ سريع جنين، مواد غذايى به طور كامل و از هر نظر پاك و تصفيه شده از يك سو، و اكسيژن از سوى ديگر، و آب به حد كافى لازم است كه به طور مداوم به جنين برسد. خداوند اين وظيفه را بر عهده دستگاهى بنام جفت گذارده است كه از

همان لحظه نخستين آن را در كنار جنين قرار داده؛ از يك طرف به وسيله دو شريان و يك وريد به قلب مادر مربوط است و از طرف ديگر از طريق بند ناف با جنين ارتباط دارد.

تمام مواد غذائى و آب و اكسيژن لازم را از طريق سيستم جريان خون مادر جذب كرده، و بعد از تصفيه مجدّد به جنين منتقل مى‌كند؛ و زوائد و فضولات و كربن و مانند آن را جمع‌آورى كرده به خون مادر باز مى‌گرداند.

بنابراين جفت هم نقش دستگاه گيرنده و دهنده دارد و هم به منزله يك فيلتر و كابراتور است كه به تنهايى انسان از مطالعه ساختمان شگفت‌انگيز همين جفت مى‌تواند پى به عظمت خالق برد.

جالب اينكه در حديثى آمده است كه امام عليه السلام فرمود: «بچه از نسيمى كه مادر استفاده مى‌كند بهره مى‌برد!»

چند سال است كه دانشمندان دانسته‌اند بچه‌اى كه ريه‌اش كار نمى‌كند، و در آب رحم شناور است اكسيژن لازم دارد؟ و چند سال است كه فهميده‌اند اكسيژنى كه مادر مصرف مى‌كند وارد خون‌اش شده و به جفت مى‌رسد، و بچّه از راه بندناف از آن استفاده مى‌نمايد؟

هرچه باشد زمان زيادى نگذشته؛ ولى چشم بيناى امام عليه السلام آن را ديده و مى‌فرمايد: بچه از اين نسيم استفاده مى‌كند. آيا در برابر هواى آلوده‌اى كه ما تنفّس مى‌كنيم تعبيرى بهتر از نسيم كه امام براى بيان اكسيژن ذكر فرموده پيدا مى‌شود؟⁽¹⁾

6- سرنوشت جنسيت جنين‌

در اين كه چگونه و تحت چه عواملى جنين مذكّر يا مؤنث مى‌شود؟ پاسخى در برابر اين سؤال ندارد؛ يعنى علم هنوز جوابى براى آن پيدا نكرده است.

ممكن است پاره‌اى از مواد غذائى يا داروها در اين امر مؤثّر باشد؛ ولى مسلّماً

تأثير آن سرنوشت ساز و تعيين كننده نيست.

ولى با اين حال عجيب اين است كه هميشه يك تعادل نسبى در ميان اين دو جنس (مرد و زن) در همه جوامع ديده مى‌شود؛ و اگر تفاوتى باشد چندان چشمگير نيست.

فكر كنيد اگر روزى اين تعادل بهم بخورد، و مثلًا نسبت مردان با زنان ده در برابر يك باشد؛ يا به عكس تعداد زنان ده برابر مردان گردد، چه مفاسد عظيمى به وجود مى‌آيد؟ و چگونه نظام جوامع انسانى بهم مى‌خورد، و آيا در جامعه‌اى كه در برابر هر مرد ده زن، يا در برابر هر زن ده مرد وجود داشته باشد مى‌تواند زندگى آرامى داشته باشد؟

ولى آن‌كس كه انسان را براى زندگى سالم آفريده است اين تعادل عجيب و مرموز را در آن حاكم كرده است، آرى خداوند طبق مشيّت و حكمت‌اش به هركس به خواهد فرزند پسر مى‌دهد و به هركس به خواهد فرزند دختر مى‌دهد يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ اناثاً وَ يَهَبُ لِمَن يَشاءُ الذُّكُورَ⁽¹⁾ولى اين مشيت و اراده حساب شده است.

7- تحوّلات سريع و مرموز

از شگفتى‌هاى ديگر جنين اينكه نطفه اصلى انسان در آغاز يك موجود تك سلّولى بيش نيست كه از طريق تقسيم به صورت تصاعدى افزايش مى‌يابد. اين افزايش و تحوّلات بسيار سريع است و همانگونه كه قرآن مى‌گويد: هر زمان آفرينش تازه‌اى بعد از آفرينش ديگرى به او مى‌بخشدك خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ رشد و نموّى كه اگر بعد از تولّد به همان سرعت ادامه يابد در مدت كوتاهى انسان قامتى به اندازه يك كوه بلند پيدا مى‌كند! و صفحه زمين براى او تنگ مى‌شود. ولى همان‌كس كه به جنين سرعت سير تكاملى مى‌دهد به مرحله معينى كه رسيد آهنگ اين سرعت را كند كرده، و تدريجاً متوقّف مى‌سازد!

8- آينده‌نگرى رحم!

چه عاملى سبب مى‌شود كه يك سلّول به هنگام تقسيم به صورت‌هاى مختلفى مثل: سلّول‌هاى غضروفى، استخوانى، عضله‌اى، پوستى، و غير آن در مى‌آيد؟ آيا اين رحم است كه آينده اين موجود را پيش‌بينى كرده و سلّول‌ها را هر كدام در جاى خود شكل مى‌دهد؟ اگر او داراى چنين هوش و قدرت و ابتكارى است چه كسى اين هوش و قدرت و ابتكار را به او بخشيده؟!

دانشمند معروف (الكسيس كارل)، در كتاب انسان موجود ناشناخته، مى‌گويد: «گويى هر جزئى از بدن نيازمندى‌هاى حال و آينده مجموعه بدن را مى‌شناسد و خود را بر حسب آن تغيير مى‌دهد. زمان و مكان براى بافت‌ها مفهوم ديگرى دارد، زيرا آنها به خوبى دور را مانند نزديك و آينده را چون حال درك مى‌كنند. مثلًا در پايان دوره آبستنى بافت‌هاى نرم اعضاى جنسى خارج زن نرم‌تر و قابل اتّساع مى‌شود؛ و اين تغيير وضع در روزهاى بعد هنگام زايمان، عبور جنين را آسان مى‌كند، و در عين حال سلّول‌هاى پستان را فراوان‌تر، و عضو بزرگتر مى‌شود، و حتى پيش از زايمان به كار مى‌افتد و شير مى‌سازد و براى تغذيه كودك آماده مى‌گردد ... در تمام مدّت رشد جنين در رحم مادر، وضع و رفتار عضلات چنان است كه گوئى آينده را از پيش مى‌دانند، و همبستگى اعضاء در دو لحظه متفاوت زمانى يا دو نقطه مختلف مكانى، به خوبى رعايت مى‌شود!»⁽¹⁾

نام اين موضوع را هر چه بگذاريم تفاوتى نمى‌كند؛ ولى به هر حال از وجود مبدأ بزرگ علم و قدرتى كه در ماوراى آن است به وضوح خبر مى‌دهد.

9- پوششى بر استخوان‌ها

در تفسير آيه 14 سوره مؤمنون خوانديم كه قرآن در مورد پيدايش عضلات

تعبير خاصّى دارد؛ مى‌گويد: «ما سپس بر استخوان‌ها گوشت پوشانديم» انتخاب كلمه «كَسَوْنَا» يكى از معجزات علمى قرآن است؛ زيرا امروز ثابت شده كه استخوان‌ها قبل از نسوج گوشتى پديدار مى‌شوند.⁽¹⁾

10- انتقال جنين به خارج‌

همانگونه كه در تفسير آيه 5 سوره حج خوانديم؛ خداوند بيرون فرستادن جنين را از رحم به خودش نسبت مى‌دهد، «سپس شما را به صورت طفلى بيرون مى‌فرستيم»: ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا اين تعبير اهميّت مسأله تولّد را كه امروز دانشمندان به آن پى برده‌اند روشن مى‌سازد.

چه عاملى زمان تولّد را تنظيم مى‌كند؟ و تحت چه شرايطى فرمان خروج به جنين داده مى‌شود؟ و چگونه تمام اعضاى بدن خود را آماده براى اين تحوّل مهم مى‌كنند؟ تحت چه عواملى كودك تدريجاً معلّق مى‌گردد تا با سر متولّد شود؟ آيا مى‌داند تولّد او با پا غير ممكن يا بسيار مشكل است؟ چه كسى به تمام عضلات بدن مادر دستور مى‌دهد شديدترين فشار را روى جنين براى خارج شدن بياورند؟

هنگامى كه ندرتاً اين سيستم به هم مى‌خورد و اطبّا مجبور به سزارين مى‌شوند؛ اهميّت آن معلوم مى‌شود، و شايد وجود چنين افراد نادرى هشدارى است به همگان تا به اهميّت اين موضوع بينديشند.

البته در بعضى از موارد زمان تولّد را به طور تقريبى پيش‌بينى مى‌كنند؛ ولى در پاره‌اى از موارد طفل زودتر از موعد و گاهى ديرتر متولّد مى‌گردد.

به اين ترتيب مسأله تولّد با تمام شاخ و برگ حساب شده‌اش، آيتى ديگر از آيات الهى است.

11- دگرگونى‌هاى شگفت‌انگيز در لحظه تولّد

همان گونه كه گفتيم هيچ‌كس دقيقاً نمى‌تواند لحظه تولّد را تعيين كند؛ و آنچه به صورت پيش‌بينى از سوى اطبّا بطور عموم، يا بطور خصوص، به افراد گفته مى‌شود، جنبه تخمينى دارد؛ چنانكه در آيه 8 سوره رعد مى‌خوانيم:

اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُثْنى وَ ما تَغِيْضُ الأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَي‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ: «خدا از جنين‌هايى كه هر مؤنث حمل مى‌كند، آگاه است، و نيز از آنچه رحم‌ها كم مى‌كنند (و قبل از موعد معمول مى‌زايند) و هم از آنچه افزون مى‌كنند (بعد از موعد مى‌زايند) با خبر است، و هر چه نزد او اندازه‌اى دارد»⁽¹⁾

ظاهر آيه اين است كه اين از علوم خاصّ الهى است؛ كه ويژگى‌هاى جنين را قبل از تولّد از هر نظر مى‌داند. نه تنها مسأله جنسيت بلكه از تمام استعدادها، ذوق‌ها، صفات ظاهر و باطن جنين با خبر است؛ و همچنين لحظه تولّد جنين را تنها خدا مى‌داند، و براى اينكه تصوّر نشود اين كم و زيادها بى‌حساب و بى‌دليل است؛ بلكه ساعت و ثانيه و لحظه آن حساب دارد، مى‌افزايد: و كُلُّ شَيى‌ءٍ عِنْدَهَ بِمِقْدارٍ: «هر چيز نزد او اندازه و مقدار معينى دارد.»

جالب اينكه در لحظه تولّد، دگرگونى‌هاى عجيبى در سيستم زندگانى نوزاد، ظاهر مى‌شود كه براى تطبيق دادن او با محيط جديد، كاملًا ضرورى است، و از ميان آنها تنها به دو موضوع اشاره مى‌كنيم:

الف: دگرگون شدن سيستم گردش خون؛

به اين صورت كه مسأله گردش خون در جنين يك گردش ساده است؛ زيرا حركت خون‌هاى آلوده به سوى ريه‌ها براى تصفيه انجام نمى‌گردد، چون در آنجا تنفّسى وجود ندارد؛ لذا دو قسمت قلب او (بطن راست و چپ) كه يكى عهده‌دار رساندن خون به اعضاء، و ديگرى عهده‌دار رساندن خون به ريه براى

تصفيه است به يكديگر راه دارد. امّا به محض اينكه جنين متولّد شد، اين دريچه بسته مى‌شود، و خون دو قسمت مى‌گردد: بخشى به سوى تمام سلّولهاى بدن براى تغذيه فرستاده مى‌شود و بخش ديگرى به سوى ريه‌ها براى تنفس!

آرى جنين تا در شكم مادر است اكسيژن لازم را از خون مادر مى‌گيرد ولى بعد از تولّد بايد خودكفا باشد و از طريق ريه و تنفس، اكسيژن را دريافت دارد.

ريه‌اى كه قبلًا در رحم مادر كاملًا ساخته و آماده شده با يك فرمان الهى ناگهان به كار مى‌افتد؛ كه به راستى از عجائب است.

ب- بسته شدن بند ناف و خشكيدن و افتادن آن

بند ناف را كه طريق تغذيه جنين به وسيله جفت از خون مادر است معمولًا بعد از تولّد مى‌چينند؛ ولى اگر هم نچينند تدريجاً مى‌خكشد و مى‌افتد. يعنى به هنگام تولّد همان‌طور كه راه دريافت اكسيژن عوض مى‌شود؛ راه تغذيه نيز ناگهان عوض مى‌شود، و دهان و معده و روده‌ها كه در دوران جنينى كاملًا ساخته و آماده شده اما به كار نيفتاده‌اند ناگهان به كار مى‌افتند؛ و اين يكى ديگر از شگفتى‌هاى مهم آفرينش انسان است.

12- گريه كودكان‌

معمولًا نوزادان بسيار گريه مى‌كنند؛ اين گريه ممكن است دليل بر ناراحتى آنها باشد، چرا كه زبانى براى اظهار آن جز زبان گريه ندارند. يا به خاطر گرسنگى و تشنگى، و يا به خاطر آزردگى در برابر شرائط جديد زندگى، اعم از گرما و سرما و نور شديد و مانند آن؛ ولى كودكان بدون اين هم ممكن است گريه كنند، و اين گريه رمز حيات و بقاى آنها است.

زيرا در آن موقع آنها نياز بسيار شديدى به ورزش و حركت دارند؛ در حالى كه قادر به ورزش نيستند. تنها ورزشى كه مى‌تواند تمام وجود آنها را اعم از دست و پا و قفسه سينه و شكم را به حركت درآورد و خون را به سرعت در

تمام عروق به جريان وادارد و تمام سلّولها را مرتباً تغذيه كند همان ورزش گريه است كه براى نوزاد يك ورزش كامل محسوب مى‌شود؛ و به همين دليل اگر نوزاد گريه نكند ممكن است آسيب فراوان ببيند و يا حيات او به كلّى به خطر بيفتد.

از اين گذشته در مغز اطفال رطوبت فراوانى وجود دارد كه اگر در آنجا بماند ممكن است سبب بيمارى‌ها و دردهاى سختى گردد؛ و يا كورى به دنبال داشته باشد. گريه سبب مى‌شود كه رطوبت‌هاى اضافى به صورت قطره‌هاى اشك از چشمان آنها بيرون ريزد و سلامتى آنها تضمين شود!

امام صادق عليه السلام در حديث معروف توحيد مفضّل بعد از اشاره به اين مطلب مى‌فرمايد: «پدر و مادر چون از منافع گريه كودك بى‌خبراند سعى دارند به هر وسيله ممكن است او را خاموش كنند و از گريه باز دارند زيرا نمى‌دانند گريه براى او چه منافعى دارد؟!»⁽¹⁾

همچنين در همان روايت، امام عليه السلام اشاره به جارى شدن آب از دهان اطفال- كه در واقع تكميل كننده اشك چشم‌هاى كودك است- كرده؛ مى‌فرمايد:

«خداوند دانا چنان مقرّر فرموده كه رطوبت‌هاى اضافى از دهان نوزادان دفع شود تا موجب سلامتى آنها در بزرگى گردد.»⁽²⁾

13- بيدار شدن تدريجى عقل و حواس در كودكان‌

اگر كودك از آغاز عقل مى‌داشت، مسلّماً بسيار رنج مى‌برد؛ زيرا احساس ناتوانى و مذلّت مى‌كرد. چرا كه نمى‌تواند راه برود، غذا بخورد و كمترين حركتى داشته باشد؛ بايد او را در پارچه‌اى بپيچند و در گهوار بخوابانند و جامه‌اى بر او بيفكنند وتر و خشك كنند.

امام صادق عليه السلام ضمن اشاره به اين مطلب در حديث معروف توحيد مفضّل

مى‌افزايد: «بعلاوه اگر عاقل متولّد مى‌شد و زندگى مستقل داشت، شيرينى حركات كودكانه و حلاوت تربيت اولاد و رابطه‌اى كه از اين طريق ميان فرزندان و پدر و مادر در تمام عمر برقرار مى‌شود از ميان مى‌رفت.»⁽¹⁾

گذشته از اينها انتقال به دنياى كاملًا جديد و ناشناخته چنان وحشت و اضطرابى در او ايجاد مى‌كرد كه ممكن بود فكر و اعصاب او را آزار دهد؛ ولى آن قدرت لايزالى كه انسان را براى تكامل آفريده همه اين اصول را در او پيش‌بينى فرموده است.

همچنين اگر حواس او كامل بود، يك مرتبه چشم باز مى‌كرد و صحنه‌هاى تازه را مشاهده مى‌نمود و گوش او صداها و آهنگ‌هاى جديد را مى‌شنيد؛ و چه بسا قدرت تحمّل آنها را نداشت؛ لذا اين امور تدريجاً و يكى پس از ديگرى صورت مى‌گيرد.

جالب توجّه اينكه قرآن مجيد مى‌گويد: وَاللَّهُ أخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُوْنَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمْ السَّمْعَ وَ اْلأَبْصارَ وَ اْلأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُروُنَ: «خداوند شما را از شكم مادرانتان خارج ساخت، در حالى كه هيچ نمى‌دانستيد و براى شما گوش و چشم و عقل قرار داد تا شكر نعمت او را بجا آوريد»⁽²⁾

طبق اين آيه، در آغاز انسان هيچ علمى نداشت و حتّى گوش و چشم نداشت؛ سپس خداوند قدرت شنيدن و ديدن و انديشيدن را به او داد. شايد ذكر واژه «سمع» «گوش» قبل از ذكر «ابصار» «چشم‌ها» اشاره به اين است كه در نوزادان نخست فعاليّت گوش شروع مى‌شود، و بعد از مدّتى چشم‌ها توانايى ديد پيدا مى‌كند. حتّى همانگونه كه قبلًا اشاره كرديم بعضى معتقدند كه گوش در عالم جنين، كم و بيش قدرت شنوايى دارد و آهنگ قلب مادر را مى‌شنود، و به آن عادت مى‌كند!

14- غذاى طفل قبل از تولّد آماده است‌

نوزاد انسان و بسيارى از حيوانات در آغاز تولّد، قدرت استفاده از غذاهاى سخت و سنگين را ندارند؛ به همين دليل، دست قدرتمند آفرينش، غذاى مخصوصى به نام شير براى آنها در پستان مادر، فراهم ساخته است. در حقيقت همان خون‌هاى بدن مادر، كه در دوران جنينى مورد استفاده او بود؛ با يك دگرگونى وسيع و سريع به شكل شير در مى‌آيد، و تا مدّت لازم او را تغذيه مى‌كند.

پستان مادر، در دوران باردارى تدريجاً تغيير شكل مى‌دهد؛ و بر اثر ترشّحاتى كه از جفت به خون مادر مى‌ريزد و به آنها آماده باش مى‌دهد، روز به روز بزرگ‌تر شده و خود را براى وظيفه سنگين آينده آماده مى‌سازد. لوله‌هايى كه در پستان است و تا نوك پستان امتداد دارد، منشعب و زياد شده و ترشّح مختصرى دارند، و به هنگام تولّد نوزاد، اعلام آمادگى كامل مى‌كنند.

عجب اينكه ترشح شير از سلّولهاى پستان دائمى نيست، وگرنه مرتّباً به خارج مى‌ريخت، بلكه به محض اينكه لب‌هاى نوزاد، به پستان مادر مى‌رسد، و شروع به مكيدن مى‌كند، تحريكات عصبى از راه اعصاب به نخاع و از نخاح به هيپوتالاموس رفته و باعث دو نوع ترشح مى‌گردد كه يكى از آنها از راه خون به پستان‌ها مى‌ريزد و نسوج اطراف مجارى شير را منقبض ساخته و به آنها فشار وارد مى‌كند تا شير به سوى نوك پستان رانده شود، و تمام اين اعمال، ظرف 30 ثانيه كامل مى‌شود، و عجيب‌تر اينكه نه تنها شير در آن پستانى كه به آن لب زده جارى مى‌گردد؛ بلكه در پستان ديگرى نيز همين جريان برقرار و آماده مى‌شود، و لذا تأكيد شده نوزاد را از هر دو پستان شير دهند.

شير يك غذاى كامل است؛ مخصوصاً شير مادر براى نوزادش غذاى اكملى محسوب مى‌شود، و هيچ چيز در دنيا جانشين آن نمى‌گردد.

شير داراى ويتامين آ، ب، د، پ، و ويتامين‌هاى ديگر است؛ و 22 نوع مادّه مختلف از سوى دانشمندان در آن كشف شده است، به اضافه انواع آنزيم‌ها.

بسيارى از داروهاى لازم نيز از طريق شير مادر به نوزاد منتقل مى‌شود؛ و به همين دليل كودكانى كه از شير مادر بى‌بهره مى‌شوند گرفتار كمبودهاى مختلفى مى‌گردند.

به نظر مى‌رسد كه شير مادر تنها جسم كودك را تغذيه نمى‌كند؛ بلكه عواطف و روح او را نيز سيراب مى‌كند، به همين دليل كسانى كه از شير مادر محروم مى‌شوند داراى اشكالات و كمبودهاى عاطفى نيز احياناً خواهند بود.

به همين دليل قرآن مجيد مى‌گويد: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمنْ أرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ «مادران فرزندان خود را دو سال تمام شير مى‌دهند اين براى كسى است كه بخواهد دوران شير دادن را تكميل كند»⁽¹⁾

عجائب و شگفتى‌هاى شير بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد و اگر بخواهيم عنان قلم را در اينگونه مباحث رها كنيم از بحث تفسيرى خارج مى‌شويم.⁽²⁾

3- نشانه‌هاى او در عالم حيات‌

اشاره‌

پديده حيات و زندگى تا آنجا كه مى‌دانيم از پيچيده‌ترين پديده‌هاى اين جهان است. پديده‌اى است كه عقل‌هاى همه دانشمندان در آن حيران مانده، و هزاران سال است كه متفكّران روى آن انديشه مى‌كنند ولى هنوز اين معمّا گشود نشده است.

چه عاملى سبب شده كه موجودات بى‌جان با يك جهش عجيب، در مرحله حيات و زندگى گام بگذارند، تغذيه داشته باشند، نمو كنند، توليد مثل نمايند؟!

ممكن است انسان يك ابزار بسيار پيچيده (مانند مغزهاى الكترونيكى فوق‌العاده پيشرفته) بعد از قرن‌ها تجربه بسازد؛ كه آن نيز به نوبه خود دليل بر وسعت علم و دانش پديد آورندگان آن است. ولى اين دستگاه بسيار ظريف و پيچيده هرگز نمو نمى‌كند، شكستگى‌ها و عيوب خود را ترميم و درمان نمى‌نمايد، و به طريق اولى هرگز توليد مثل ندارد.

ولى موجودات زنده، علاوه بر ساختمان فوق‌العاده ظريف و پيچيده و حيرت‌انگيز، تمام اين كارها و كارهاى فراوان ديگرى را انجام مى‌دهند كه مختصر مطالعه در وضع آنها، نشانه روشن و دليل آشكار بر علم و قدرت بى‌انتهاى آفريننده آنها است.

قرآن در مسأله اثبات وجود خداوند، و نفى هرگونه شريك و همتا، روى موضوع حيات و مرگ در آيات مختلف تكيه كرده است؛ و از آن با اهميّت زياد ياد نموده، و به راستى چنين است.

اكنون با اين اشاره به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- انَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحىِّ ذلِكُمُ اللهُ فَأَنَّى تَؤْفَكُوْنَ⁽¹⁾

2- كَيْفَ تَكْفُروُنَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُميْتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيْكُمْ ثُمَّ إلَيْهِ تُرْجَعُوْنَ⁽¹⁾

3- هُوَ يُحْيِىْ وَ يُمِيْتُ وَلإلَيْهِ تُرْجَعُونَ⁽²⁾

4- وَ هُوَ الَّذِىْ يُحْيِىْ وَ يُمِيْتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُوْنَ⁽³⁾

5- إنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمواتِ وَاْلأَرْضِ يُحْيِىْ وَ يُمِيْتُ وَ مالَكُمْ مِنْ دُوْنِ اللَّهِ مِنْ وَلىٍّ وَ لا نَصِيْرٍ⁽⁴⁾

6- لا الهَ الَّا هُوَ يُحْيِىْ وَ يُمِيْتُ رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمْ اْلأَوَّلِيْنَ⁽⁵⁾

7- ألَمْ تَرَ الَّذىْ حاجَّ ابراهِيْمَ فى رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ اذْقالَ ابْراهيْمُ رَبِّىَ الَّذِىْ يُحْيِىْ وَ يُمِيْتُ قالَ أَنَا أُحْيِى وَ أُمِيْتُ⁽⁶⁾

8- انّا نَحْنُ نُحْيِى وَ نُمِيْتُ وَ الَيْنَا الْمَصِيْرُ⁽⁷⁾

9- اللَّهُ الَذِّى خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيْتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيْكُمْ هَلْ مِنْ شَركائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَي‌ءٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمّا يُشْرِكُوْنَ⁽⁸⁾

10- وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيى بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها انَّ فى ذلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُوْنَ⁽⁹⁾

ترجمه

1- «خداوند شكافنده دانه و هسته است زنده را از مرده خارج مى‌سازد و مرده را از زنده، اين است خداوند يكتا، پس چگونه از راه حق منحرف مى‌شويد؟!»

2- «چگونه به خداوند كافر مى‌شويد در حالى كه شما اجسام مرده‌اى بوديد، او شما را زنده كرد، سپس شما را مى‌ميراند، و بار ديگر شما را زنده مى‌كند، سپس به سوى او باز مى‌گرديد.»

3- «او است كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند، و به سوى او باز مى‌گرديد.»

4- «او كسى است كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند، و آمد و شد شب و روز از آن او است، آيا انديشه نمى‌كنيد؟!»

5- «حكومت آسمان‌ها و زمين براى او است (او) زنده مى‌كند و مى‌ميراند و جز خدا ولى و ياورى نداريد.»

6- «هيچ معبودى جز او نيست، زنده مى‌كند و مى‌ميراند، پروردگار شما و پروردگار پدران نخستين شماست.»

7- «آيا نديدى (و آگاهى ندارى از) كسى كه با ابراهيم درباره پروردگارش محّاجه و گفتگو كرد، زيرا خداوند به او حكومت داده بود، هنگامى كه ابراهيم گفت: خداى من آن كس است كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند، او گفت منم كه زنده مى‌كنم و مى‌ميرانم!»

8- «مائيم كه زنده مى‌كنيم و مى‌ميرانيم، و بازگشت تنها به سوى ما است.»

9- «خداوند همان كسى است كه شما را آفريد، سپس روزى داد، بعد مى‌ميراند سپس زنده مى‌كند، آيا هيچ يك از شريكانى كه براى خدا ساخته‌ايد چيزى از اين كارها را مى‌توانند انجام دهند؟ منزه است او، و برتر است از آنچه شريك براى او قرار مى‌دهند.»

10- «خداوند از آسمانى آبى فرستاد، و زمين را بعد از آنكه مرده بود حيات بخشيد، در اين نشانه روشنى است براى گروهى كه گوش شنوا دارند!»

شرح مفردات‌

به گفته راغب در مفردات «حيات» در معانى مختلفى به كار مى‌رود: حيات نباتى (زندگى گياهان) حيات حسّى (زندگى حيوانات) حيات عقلانى (زندگى انسان‌ها) حيات به معنى برطرف شدن غم و اندوه، حيات اخروى و جاودانى، و حياتى كه به عنوان يكى از اوصاف الهى ذكر مى‌شود؛ و براى هريك از آنها شاهدى از آيات قرآن مى‌آورد.

ولى در مقائيس اللّغة براى اين واژه دو معنى اصلى ذكر مى‌كند: يكى حيات در مقابل مرگ، و ديگرى حياء، نقطه مقابل وقاحت و بى‌شرمى.

اما بعضى معتقدند هر دو معنى به يك ريشه باز مى‌گردد؛ چرا كه شخصى كه حيا و شرم دارد خود را از ضعف و ناتوانى نگاه مى‌دارد و به سوى خير و پاكى حركت مى‌كند؛ و اگر به مارهاى عظيم «حيّه» گفته مى‌شود به خاطر شدّت تحرّك آنها است كه يكى از بارزترين آثار حيات و زندگى محسوب مى‌شود؛ و قبيله را از اين نظر «حىّ» مى‌گويند كه داراى يك حيات اجتماعى و گروهى است.⁽¹⁾

البته اين واژه معانى كنائى زيادى نيز دارد كه از آن جمله ايمان در مقابل كفر، و طراوت در مقابل پژمردگى و حركت در مقابل سكون را مى‌توان نام برد؛ و «تحيّت» را از اين جهت تحيّت گويند كه طلب سلامتى و حيات در آن است.

«مَوْت» درست نقطه مقابل حيات است؛ لذا آن هم انواع مختلفى دارد كه هر كدام نقطه مقابل نوعى حيات است. از جمله «موت نباتى» همانگونه كه قرآن در باره باران مى‌گويد: أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً «ما به وسيله آن سرزمين مرده را زنده كرديم»⁽²⁾و موت حيوانى و موت عقلانى يعنى جهل، و موت به معنى غم و اندوه؛ چنانكه قرآن مى‌گويد: وَيَأْئِيْهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مكانٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ «غم و

اندوه از هر سو به او مى‌رسد و او مرده نيست»⁽¹⁾و موت به معنى خواب، چنانكه گفته‌اند: خواب موت خفيف است؛ همانگونه كه موت، خواب سنگين است.

بعضى «موت» را به معنى تحليل تدريجى يك موجود زنده نيز دانسته‌اند؛ و «موته» حالتى شبه جنون است گوئى عقل و علم در آن حالت مى‌ميرد.

بعضى نيز در ميان «مَيِّت» و «مائِت» فرق گذارده‌اند؛ و گفته‌اند: «ميت» به معنى مرده است، و «مائت» موجودى است در حال تحليل رفتن و در سراشيبى مرگ قرار گرفتن.

براى اين واژه نيز معانى كنائى زيادى است از جمله كفر و خواب و ترس و غير آن.

زمين موّات را از اين جهت «موّات» گفته‌اند كه در آن حيات نباتى و گياهى وجود ندارد، و آماده كشت و زرع نيست؛ ولى بعد از آنكه آن را آماده كشت و زرع كردند «مهيات» مى‌نامند.

در مقائيس اللّغه آمده است كه اصل اين واژه به معنى از بين رفتن قوّت است؛ كه مرگ موجودات زنده يكى از مصاديق بارز آن مى‌باشد.

تفسير و جمع بندى‌

آفرينش حيات شاهكار آفرينش‌

در ده آيه فوق و بعضى ديگر از آيات قرآن، روى مسأله حيات و مرگ به عنوان يكى از آيات بزرگ الهى و نشانه‌هاى ذات پاك پروردگار تكيه شده است. در بيشتر آنها سخن از حيات و مرگ انسان، و در بعضى حيات و مرگ به طور عام، يعنى در همه جانداران، و در بعضى حيات و مرگ گياهان نيز مورد

توجّه قرار گرفته است.

در نخستين آيه مورد بحث، سخن از شكافتن دانه‌ها و هسته‌ها به وسيله قدرت خداوند است، و بيرون آوردن موجود زنده از موجود مرده و به عكس موجود مرده از زنده است، كه حيات و مرگ را به معنى وسيع كلمه در گياهان و حيوانات و انسان‌ها شامل مى‌شود.

جالب اينكه: دانه‌هاى گياهان موجوداتى محكم‌اند، و هسته‌ها از آنها محكم‌تر، كه شكافتن آنها به آسانى ممكن نيست؛ با اين حال جوانه‌اى كه از درون دانه و هسته سر بر مى‌آورد به قدرى ظريف و لطيف است كه حسابى براى آن نيست. اما چگونه مى‌شود كه اين جوانه لطيف، آن قلعه و دژ بسيار محكم را مى‌شكافد، و از ديوار آن سر بيرون مى‌آورد، و به راه خود همچنان ادامه مى‌دهد؟ اين چيزى جز قدرت بى‌نظير خداوند نيست؛ و جلمه: انَّ اللَّهَ خالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى: «خداوند شكافنده دانه و هسته است» گويا اشاره لطيفى به همين معنى است.

در اينكه چگونه خداوند مرده را از زنده، و زنده را از مرده خارج مى‌كند؟

بسيارى از مفسّران پيشين نمونه‌هاى آن را خارج شدن جوجه از تخم، و درخت و گياه را از هسته و دانه، و انسان از نطفه، ذكر كرده‌اند؛ در حالى كه امروز در ميان دانشمندان مسلّم است كه موجودات زنده همواره از موجودات زنده به وجود مى‌آيند؛ يعنى در درون دانه و هسته گياهان و درختان علاوه بر مقدارى مواد غذائى، يك سلّول زنده وجود دارد كه در حقيقت گياه و درخت بسيارى كوچك ذرّه‌بينى است؛ كه وقتى در محيط مناسب قرار گرفت از آن مواد غذائى بهره مى‌گيرد و رشد و نمو مى‌كند. همچنين در نطفه انسان و حيوانات سلّول‌هاى زنده فراوان است؛ و همان‌ها هستند كه مبدأ پيدايش انسان و حيوان مى‌شوند.

بعضى از مفسّران معاصر، مانند: مراغى، و نويسنده المنار، كه توجّه به اين اشكال كرده‌اند چنين پاسخ داده‌اند كه اين سلّولهاى مخصوص گرچه در عرف دانشمندان علوم طبيعى از آنها به موجود زنده تعبير مى‌شود؛ ولى در عرف عمومى مردم و در اصطلاح لغت شايسته اين عنوان نيستند؛ چرا كه هيچ يك از

آثار زندگى و حيات در آنها ديده نمى‌شود.⁽¹⁾

ولى بهتر آن است كه گفته شود: منظور از خارج شدن موجود زنده از مرده يكى از دو معنى است:

نخست اينكه گرچه در شرايط فعلى، موجودات زنده همواره از بذرها و دانه‌ها و نطفه‌هاى زنده بيرون مى‌آيند ولى مسلّماً در آغاز چنين نبوده است.

زيرا هنگامى كه كره زمين از آفتاب جدا شد يكپارچه آتش بود، و هيچ موجود زنده‌اى قطعاً در آن وجود نداشت، سپس بر اثر شرايطى كه امروز براى ما ناشناخته است به فرمان خدا نخستين موجودات زنده از موجودات بى‌جان طى يك سلسله قوانين بسيار پيچيده بيرون آمدند.

اين فرضيه كه ممكن است حيات از كرات ديگر به كره زمين به وسيله قطعات سنگ‌هاى آسمانى منتقل شده باشد- كه بعضى بر آن اصرار دارند- هيچ مشكلى را حل نمى‌كند؛ زيرا نقل كلام به كرات ديگر مى‌شود، كه آنها نيز مسلّماً در آغاز داغ و سوزان بودند، و هيچ موجود زنده‌اى كه ما مى‌شناسيم تاب مقاومت در آن شرايط را نداشته است.

ديگر اينكه بذر و دانه يا نطفه نخستين، يك موجود بسيار كوچك بيش نيست؛ ولى از طريق تغذيه از همين مواد غذائى بى‌جان رشد و نمو مى‌كند و در حقيقت موجودات بى‌جان را جذب كرده و جاندار مى‌كند. به اين ترتيب هزاران هزار و ميليون‌ها ميليون سلّول زنده از موجودات مرده خارج مى‌شود، و اينجا است كه مى‌گوئيم خداوند مرده را از زنده، و زنده را از مرده خارج مى‌سازد.

بعضى نيز گفته‌اند: منظور از اين تعبير، تولّد كافر از مؤمن، و مؤمن از كافر

است، يا تولّد بچه سقط شده از انسان زنده، و بچه زنده از مادرى كه ناگهان از دنيا رفته و هنوز فرزند در شكمش زنده است.

ولى مسلّما اينها بيان مصداق‌هايى از مفهوم كلّى آيه است؛ نه تمام مفهوم آيه. مفهوم اصلى آيه يكى از دو مفهومى بود كه در بالا اشاره شد.

به هر حال پيچيدگى مسأله حيات و زندگى به قدرى است كه دانشمندان هنوز از فهم اسرار آن عاجزند. حال اگر فهم اسرار پديده‌اى، اين همه عقل و هوش لازم داشته باشد؛ آيا ايجاد آن پديده مى‌تواند بدون نياز به هيچ عقل و هوشى حاصل گردد؟

لذا قرآن در پايه همين آيه با صراحت مى‌گويد: ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنّى تُؤْفَكُوْنَ: «اين خداوند يكتا است كه هسته‌ها و دانه‌ها را مى‌شكافد، زنده را از مرده، و مرده را از زنده، خارج مى‌سازد، پس چگونه از حق منحرف مى‌شويد»؟!

آيه دوّم به صورت يك استفهام توبيخى مى‌فرمايد: «شما چگونه نسبت به خداوند يگانه كافر مى‌شويد، در حالى كه مرده بوديد و خداوند شما را زنده كرد، و باز مى‌ميراند و باز زنده مى‌كند»: كَيْفَ تَكْفُرُوْنَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أمْواتاً فَأحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيْتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيْكُمْ اشاره به اينكه مسأله مرگ و حيات به تنهايى براى شناخت خداوند كافى است.

به تعبير ديگر: پديده حيات و مرگ در جهان خلقت، مهمترين سند اثبات وجود خدا است. انسان هنگامى كه چشم باز مى‌كند و خود را مى‌شناسد، قبل از هر چيز اين سند بزرگ را مطالعه مى‌كند.

انسان به خوبى مى‌داند كه حيات او از خودش نيست؛ چرا كه روزى در رديف موجودات بى‌جان بود. پس كسى حيات را به او بخشيده است، حيات با تمام اسرار و رموزش، و با تمام ظرافت‌ها و پيچيده‌گى‌هايش.

بعضى از مفسّران، «كفر» را در اين آيه به معنى كفران نعمت گرفته‌اند؛ كفران نعمت حيات و مرگ، همان مرگى كه مقدّمه حيات ديگر است. ولى ظاهر اين است كه «كفر» در اينجا به معنى انكار وجود خدا يا انكار توحيد او است در مقابل مشركان.

ضمناً در اين آيه، روى مسأله معاد نيز تكيه شده؛ يعنى پيدايش حيات و

مرگ، هم دليلى بر توحيد و هم دليلى بر امكان معاد شمرده شده است.

آيه سوّم، گرچه در رديف آيات معاد قرار گرفته؛ ولى همانگونه كه گفتيم، مسأله حيات و مرگ، هم دليلى است، براى اثبات وجود خدا، و هم براى اثبات معاد. تعبير به هو يُحْيِى وَ يُمِيْتُ، اشاره به اين است كه حيات و مرگ تنها به دست او است؛ و چنين پديده فوق العاده مهم و شگرفى از هيچ‌كس جز خداوند قادر متعال ساخته نيست.

آيه چهارم در رديف آيات توحيد در سوره مؤمنون آمده است و روى دو مسأله تكيه مى‌كند: مسأله حيات و مرگ، و مسأله آمد و شد شب و روز؛ و اين دو شباهت زيادى با هم دارند. مرگ همچون ظلمت است، و حيات همچون نور و روشنائى، و مقدّم داشتن شب، بر روز، نيز ممكن است از همين نظر باشد، چرا كه مرگ قبل از حيات بوده و انسان نخست اجزائى مرده بود؛ سپس خداوند لباس حيات در اندامش پوشانيد.

اختلاف ليل و نهار خواه به معنى آمد و شد شب و روز باشد- از مادّه «خِلْفه» بر وزن حِرفه، به معنى پشت سر هم آمدن و جانشين يكديگر شدن- و يا از مادّه «خِلاف» به معنى تفاوت و دگرگونى تدريجى در فصول مختلف سال. هر كدام باشد حاكى از نظام دقيقى است كه بر آن حكم‌فرما است و فصال چهارگانه و بركات حاصل از آن را به دنبال دارد، همانگونه كه مسأله مرگ و حيات و نظام حاكم بر آن در جامعه انسانيّت نيز آثار و پيامدهاى زيادى دارد كه بدون آن نظم زندگى انسان ممكن نيست.

اگر هيچ‌كس نمى‌مرد زمين جاى زندگى نبود، و اگر همه به سرعت مى‌مردند زمين خالى مى‌شد؛ ولى آفريننده اين دستگاه آن چنان نظام دقيقى بر آن حاكم كرده كه هميشه اقوامى بر روى زمين زندگى مى‌كنند كه قادر بر استفاده از مواهب حيات هستند، گروهى مى‌آيند و گروهى مى‌روند.

لذا در پايان آيه مى‌گويد: أفَلا تَعْقِلُوْنَ آيا انديشه نمى‌كنيد در قدرت آفريدگار و ربوبيت و وحدانيّت او؟ و در اينكه اين نظام بديع محال است بدون علم و تدبيرى به وجود آمده باشد؟

در پنجمين آيه مسأله حيات و مرگ را در رديف مالكيّت و حكومت بر آسمان‌ها و زمين قرار مى‌دهد؛ و به راستى مسأله حيات به قدرى مهم است كه مى‌تواند هم‌رديف پيدايش آسمان‌ها و زمين باشد.

در پايان آيه مى‌فرمايد: وَ ما لَكُمْ مِنْ دُوْنِ اللَّهِ مِنْ وَلِىٍّ وَ لا نَصِيْرٍ: يعنى وقتى تمام قدرت‌ها و حاكميت به دست خدا است، ولى و سرپرست و ياورى جز او وجود ندارد؛ پس چرا به غير او پناه مى‌بريد؟!

در آيه ششم مسأله حيات و مرگ در كنار مسأله ربوبيّت قرار گرفته؛ و مى‌گويد همان خدائى كه مالك و پرورش دهنده شما و پدران و نياكان شما بوده و هست او آفريننده مرگ و حيات است.

اصولًا مسأله مرگ و حيات يكى از شاخه‌هاى ربوبيت الهى است؛ چرا كه ربوبيت به معنى اصلاح و نظام بخشيدن و پرورش دادن است، و اين جز از طريق حيات و مرگ ممكن نيست. حيات به انسان امكان تكامل مى‌دهد، و مرگ نيز مقدّمه‌اى است براى تكامل ديگر و حيات نوين در جهانى وسيع‌تر.

در آيه هفتم گفتگوى تاريخى ابراهيم عليه السلام با جبّار زمانش (نمرود) منعكس شده است؛ و به نظر مى‌رسد كه اين گفتگو بعد از داستان بت شكنى ابراهيم عليه السلام بود كه به صورت يك قهرمان درآمد؛ و آوازه او در همه جا پيچيد و ناچار نمرود او را احضار كرد.⁽¹⁾

اين مرد خودخواه كه از غرور سلطنت ديوانه شده بود؛ نخستين سؤالى كه از ابراهيم عليه السلام كرد اين بود كه: خداى تو كيست؟

ابراهيم عليه السلام نيز قبل از هر چيز روى پديده مهم حيات و مرگ تكيه كرد و گفت: «پروردگار من همان كسى است كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند»: رَبِّىَ الَّذِىْ يُحْيِى وَ يُمِيْتُ

نمرود جبّار طغيانگر با اينكه به خوبى حقانيّت سخن ابراهيم عليه السلام را مى‌دانست براى اغفال اطرافيان و تحذير مغز آنان گفت: اين كار از من ساخته است «من زنده مى‌كنم و مى‌ميرانم»! أَنَا احْيِى وَ امِيْتُ

در اينكه نمرود براى اثبات مدّعاى خود در اينجا چه كارى انجام داد؟ در قرآن منعكس نيست؛ ولى بسيارى از مفسّران گفته‌اند كه او فوراً دستور داد دو نفر از زندانيان را حاضر كردند، يكى را آزاد كرد، و ديگرى را محكوم به مرگ نمود، و گفت: ديدى چگونه حيات و مرگ به دست من است؟!

فخررازى در تفسير خود اين معنى را بعيد مى‌شمرد كه حاضران مجلس نمرود آنقدر ابله باشند كه تفاوت ميان كار نمرود و حيات و مرگى را كه به وسيله خداوند صورت مى‌گيرد درك نكنند.

او مى‌گويد: منظور نمرود اين بوده كه آيا تو مدّعى هستى خداوند بدون هيچ واسطه اين كار را انجام مى‌دهد؟ اينكه درست نيست، و اگر از طريق استفاده از عالم اسباب است اين كار نيز از ما ساخته است.⁽¹⁾

ولى به نظر مى‌رسد كه فخررازى اين نكته را فراموش كرده كه در هر عصر و زمانى افراد نادان، كم نيستند، به خصوص متملّقان چاپلوسى كه در اطراف قدرت‌هاى جبّار، اجتماع مى‌كنند.

نظير همين معنى در حالت موسى عليه السلام و فرعون نيز آمده است كه فرعون با كلمات سست و مسخره‌اش، مردم مصر را تحميق كرد، و آنها را به عبوديت خود دعوت نمود.

تفسيرى كه فخررازى دارد، متناسب با جمعى از فيلسوفان است كه دور هم بنشينند و چنين سفسطه‌هايى را درست كنند كه اگر فاعل بالواسطه باشد چنين، و اگر بلا واسطه باشد چنان!

آيه هشتم همچون آيه سوّم، ايجاد حيات و مرگ را، مخصوص خداوند مى‌شمرد؛ و بازگشت همگان را به سوى او معرّفى مى‌كند.

در آيه نهم، مشركان را با لحنى قاطع، مخاطب ساخته؛ مى‌گويد: «خدا است كه شما را آفريده و حيات بخشيده و سپس روزى داده، مرگ شما و حيات مجدّد در قيامت نيز به دست او است، آيا هيچيك از بت‌هاى شما قدرت بر چنين كارى دارند»؟ آنها مى‌توانند چيزى بيافرينند يا بميرانند؟ يا روزى بخشند؟ حال كه همه اينها از آن خدا است، پس چرا براى او شريك و همتا قرار مى‌دهيد؟ «او منزّه و برتر است از شريكانى كه براى او قرار مى‌دهند» سُبْحانَهُ وَ تَعَالى عَمّا يُشْرِكُوْنَ

سرانجام در دهمين و آخرين آيه، مسأله حيات گياهان را كه چهره زيبا و پر اسرارى از حيات است، مطرح مى‌كند، و صحنه زمين‌هاى مرده را به انسان‌ها نشان مى‌دهد كه چگونه بيابان خشك و فاقد حيات را با يك يا چند باران كه از آسمان نازل مى‌شود، لباس حيات در تن مى‌پوشد، از هر گوشه‌اى از آن نغمه حيات بر مى‌خيزد و صحنه رستاخيز ظاهر مى‌شود.

در پايان آيه مى‌افزايد: در اين مسأله حيات گياهان، نشانه بزرگى است، براى كسانى كه گوش شنوا دارند نغمه حمد و تسبيح گياهان را مى‌شنوند و زمزمه توحيد هر گياهى كه از زمين مى‌رويد و ذكر وحده لا شريك له گويد، با گوش جان استماع مى‌كنند انَّ فِى ذلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُوْنَ

توضيحات:

1- معمّاى بزرگ حيات‌

پيشرفت علم و دانش بشر، پرده از روى بسيارى از حقايق برداشته و مسائل زيادى از اين جهان بزرگ را روشن كرده است، ولى همانطور كه اشاره كرديم با اين همه، هنوز معمّاهاى زيادى در مقابل انسان قرار دارد، كه يكى از مهمترين آنها معمّاى حيات است. مسأله‌اى كه على رغم تلاش‌ها و كوشش‌هاى هزاران هزار دانشمند و مغز متفكر در طول تاريخ بشر هنوز چهره خود را نشان نداده است. و در پرده‌اى از ابهام همچنان باقى مانده است.

جالب اينكه قرآن مجيد، در چهارده قرن قبل مشركان را مخاطب ساخته؛ مى‌گويد: يا ايُّهَا النّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فاسْتَمِعُوْا لَهُ انَّ الَّذِيْنَ تَدْعُوْنَ مِنْ دُوْنِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيئاً لا يَسْتَقِذُوْهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ. «اى مردم مثلى زده شده است گوش به آن فرا دهيد، كسانى را كه غير از خدا مى‌خوانيد هرگز نمى‌توانند مگسى بيافرينند، هر چند براى اين كار دست به دست هم دهند، و هرگاه مگس چيزى از آنها بر بايد نمى‌توانند آن را باز پس گيرند هم طالبان ناتوانند و هم مطلوبان» (هم عابدان بت‌ها و هم معبودهاى آنها).

جالب اينكه ناتوانى بشر امروز در برابر آفرينش يك مگس به همان اندازه است كه در چهارده قرن قبل بود، و ناتوانى او در برابر حمله مگس‌ها، ملخ‌ها و حشرات ديگر نيز به قدرى است كه گاهى تمام وسائل سم‌پاشى مدرن را بسيج مى‌كنند باز از عهده بر نمى‌آيند.

ممكن است گفته شود انسان وسائل مهمّى ساخته است كه از آفرينش يك مگس مهم‌تر است؛ مانند: سفينه‌هاى فضاپيما و مغزهاى الكترونيكى پيچيده و امثال آن.

ولى اين اشتباه بزرگى است كه اين دو را با هم مقايسه كنيم. يك سفينه

فضاپيما يا مغز الكترونيكى هرگز نمو و رشد ندارد، محال است مثل خودش را توليد كند، آسيب‌هاى وارده بر آن از داخل خودش قابل جبران نيست، قطعات فرسوده خود را هرگز ترميم نمى‌كند، احتياج به هدايت و رهبرى از بيرون دارد؛ در حالى كه مگس در اين جهات بر آن سفينه فضائى و دستگاه كامپيوتر برترى واضح دارد، منتها وفور مگس‌ها سبب شده كه در نظر ما موجودى كم اهميّت جلوه كند، اگر در تمام دنيا تنها يك مگس وجود داشت آنگاه معلوم مى‌شد چقدر نظر دانشمندان را به خود جلب مى‌كند؟

از اين گذشته ما اصلًا نياز به اين مقايسه نداريم، و هدف اين است كه روشن شود ساختمان يك موجود زنده حتى يك سلّول كه در بحث‌هاى گذشته اشارات روشنى به آن داشتيم، به قدرى اسرارآميز و پيچيده است كه نشان مى‌دهد سازنده آن، علم و قدرت نامحدودى داشته، و از قوانين پيچيده حيات به خوبى آگاه بوده؛ و به تعبير صحيح‌تر اين قوانين را خود او بنياد نهاده است.

چگونه ممكن است شناخت يك چنين پديده‌اى اين همه عقل و شعور لازم داشته باشد ولى ساختن آن هيچ نيازى به عقل و شعور نداشته باشد؟

اين همان چيزى است كه ما در اين بحث‌ها درصدد اثبات آن هستيم و هدف قرآن را در آيات فوق و آيات مشابه ديگر تشكيل مى‌دهد.

اين سخن را با ذكر يك نكته پايان مى‌دهيم و آن اينكه حيات و زندگى اگر چه از ظاهرترين پديده‌ها است؛ ولى حقيقت آن هنوز براى هيچ‌كس روشن نيست. آنچه ما مى‌بينيم آثار حيات است (نمو و رشد، تغذيه، توليد مثل، حس و حركت، انديشه و تفكّر) اما اينكه آن حقيقتى كه مبدأ اين آثار است چيست؟

هنوز براى كسى روشن نشده، و عقل انديشمندان در آن حيران است!

2- آيا انسان مى‌تواند موجود زنده‌اى بسازد؟

بدون شك موجودات زنده در آغاز از موجودات بى‌جان به وجود آمده‌اند؛ خواه اين امر در كره زمين صورت گرفته باشد يا در كرات آسمانى

ديگر. اما تحت چه شرايط؟ و مطابق كدام فورمول اين جهش عظيم انجام شده؟ هنوز براى كسى روشن نيست.

البته جمعى از دانشمندان اظهار اميدوارى مى‌كنند كه ما تدريجاً اين فورمول و آن شرايط را كشف مى‌كنيم؛ و شايد سرانجام بتوانيم سلّولهاى زنده‌اى را از تركيب مواد بى‌جان بسازيم.

هيچكس نمى‌داند اين اميدوارى تا چه حد بجا است؛ و آيا سرانجام چنين كارى عملى خواهد شد يا نه؟ به فرض كه انسان قادر شود شرايط آغاز حيات و فورمول آن را كشف كند و در محيط آزمايشگاه سلّولهاى زنده‌اى بسازد؛ ولى نبايد فراموش كرد كه:

اولًا: اين كار جز از طريق تقليد از جهان آفرينش و تركيب مواد مختلف آن با هم، (شبيه صنايع مونتاژ سازى) چيزى نخواهد بود.

ثانياً: به فرض ساختن يك سلّول زنده حل شود؛ مسأله موجودات پيچيده پر سلّولى مطرح است؛ مانند: ساختمان يك مگس، يك ملخ، يك پرنده يك ماهى عظيم، و بالاخره يك انسان.

چه كسى مى‌تواند اميدوار باشد كه چنين امورى از طريق صنعتى امكان‌پذير است.

يكى از دانشمندان (پروفسور هانز) مى‌گويد: تا هزار سال ديگر انسان به راز حيات پى خواهد برد؛ ولى اين امر دليل بر اين نيست كه خواهد توانست مگس يا حشره ديگر و يا حتى سلّول زنده‌اى بسازد.⁽¹⁾

ثالثاً: فرض كنيم با استمداد از عقل خداداد و پيشرفت علم و تقليد از قوانين طبيعت چنين اهدافى تأمين شود؛ ولى اين مطلب كوچك‌ترين تأثيرى در آنچه ما به دنبال آن هستيم ندارد، زيرا اگر ايجاد يك سلّول زنده، آن هم با استفاده كردن از اين همه الگوهاى موجود، و مواد طبيعى آماده، تا اين حد علم و دانش لازم داشته باشد، براى خلقت انواع بى‌شمار موجودات زنده، بدون هيچ الگو و

مواد قبلى، چقدر علم و دانش لازم است؟ آيا مى‌توان طبيعت كور و كر و فاقد شعور را عامل پيدايش آن شمرد؟

در اينجا نظر شما را به جمله جالبى از (كرسى موريسن) رئيس آكادمى علوم نيويورك در كتاب راز آفرينش انسان جلب مى‌كنيم. او مى‌گويد:

هگل گفته است:" هوا و آب و مواد شيميائى و زمان را به من بدهيد و من با آن انسان خلق مى‌كنم." اما هگل فراموش كرده است كه براى اين كار نطفه و جرثومه حيات نيز لازم است. او پس از آنكه ذرّات نامرئى را جمع كرد، و براى خلقت انسان آنها را با نظم و ترتيب پهلوى هم چيد تازه بايد به اين قالب جان بدهد! ... به فرض آنكه به انجام همه اين امور خارق‌العاده توفيق يافت؛ از بين ميليون‌ها احتمال فقط به يك احتمال ممكن است جانورى به وجود آيد كه چشم روزگار غريب‌تر از آن چيزى نديده باشد؛ و جالب‌تر آنكه پس از كاميابى در اين امر تازه خود هگل نخواهد گفت اين موجود عجيب برحسب اتّفاق و تصادف به وجود آمده؛ بلكه مى‌گويد: هوش و نبوغ من آن را خلق كرده است!»⁽¹⁾

گاه بعضى از خوش باوران، تصوّر مى‌كنند كه پيدايش حيات را از طريق حوادث فراوان تصادفى مى‌توان توجيه كرد؛ در حالى كه اگر بخواهيم طبق حساب احتمالات پيدايش يك ذرّه پروتئيد را كه يكى از مواد تشكيل دهنده موجودات زنده است از اين طريق توجيه كنيم، عمر كره زمين براى پيدايش آن كافى نيست؟

جورج والد، استاد زيست شناس دانشگاه هاروارد، در مورد شرايط پيدايش حيات و عدم امكان حيات تصادفى و خود به خود، سخنى دارد كه خلاصه‌اش اين است. او مى‌گويد:

«براى تشكيل پروتئيد، صدها يا هزارها مولكول (اسيد امينه) به نسبت‌هاى مختلف و به شكل‌هاى گوناگون، به صورت زنجيره‌اى به هم مى‌پيوندند، و

شماره انواع پروتئيدها واقعاً نامحدود است؛ زيرا دو نوع جانور را نمى‌توان يافت كه پروتئيدهاى همانندى داشته باشند. بنابراين مولكول‌هاى مواد آلى، گروه بزرگى را تشكيل مى‌دهند كه تنوّع آنها نامحدود، و پيچيدگى آنها حيرت‌زا است، و براى ساختن يك موجود زنده، نه تنها از انواع بى‌نهايت فراوان پروتئيد بايد به مقدار كافى و به نسبت‌هاى مخصوصى گرفته شود؛ بلكه ترتيب صحيح آنها نيز الزامى است، يعنى ساختمان آنها به اندازه تركيب شيميائى آنها حائز اهميّت است.»

سپس او مى‌افزايد: «ساختمان پروتئيدها به راستى بسيار پيچيده است، و پيچيده‌ترين ماشين‌هايى كه انسان ساخته (مانند مغز الكترونيكى) در برابر ساده‌ترين موجود زنده حكم بازيچه‌اى دارد! كافى است انسان به عظمت اين كار بينديشد تا غير ممكن بودن خلقت خود به خود و تصادفى براى او روشن گردد.»⁽¹⁾

اين سخن را با كلامى پر ارزش از امام صادق عليه السلام و سخنى والا از اميرالمؤمنان على عليه السلام پايان مى‌دهيم. امام صادق در توحيد معروف مفضّل درباره آفرينش انسان و اعضاء مختلف او گفتار مشروحى براى مفضّل بيان مى‌كند، مفضّل عرض مى‌كند: سرو من! گروهى چنين مى‌پندارند كه اين از افعال طبيعت است! امام عليه السلام فرمود:

«سَلْهُمْ عَنْ هذِهِ الطَّبِيْعَةِ اهِىَ شَىْ‌ءٌ، لَهُ عِلْمٌ وَ قُدْرَةٌ عَلى مِثْلِ هذِهِ اْلأَفْعالِ؟

أَمْ لَيْسْتْ كَذلِكَ؟ فَانْ أَوْجَبُواْ لَها الْعِلَمَ وَ الْقُدْرَةَ فَمَا يَمْنَعُهُمْ مِنْ اثْباتِ الْخالِقِ؟

فَانَّ هذِهِ صُنْعَتُهُ، وَ انْ زَعَمُوا أَنَّها تَفْعَلُ هذِهِ اْلأَفْعالَ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا عَمْدٍ، وَ كانَ فى أَفْعالِها ما قَدْ تَراهُ مِنْ الصَّوابِ وَ الْحِكْمَةِ، عُلِمَ أَنَّ هذا الْفِعْلَ لِلْخالِقِ الْحَكِيْمِ، وَ إنَّ الَّذِىْ سَمُّوْهُ طَبِيْعَةً، هُوَ سُنَّةٌ خَلْقِهِ الْجارِيَةُ عَلى ما أَجْراها عَلَيْهِ.»

«از آنها سؤال كن كه اين طبيعت چيست؟ آيا وجودى است داراى علم و قدرت اينگونه افعال، يا چنين نيست؟ اگر علم و قدرت براى او قائلند چرا

وجود خدا را نمى‌پذيرند (در حقيقت آنها در نامگذارى اشتباه مى‌كنند نه در اصل وجود خدا) چرا كه اين آفرينش او است، و اگر گمان مى‌كنند كه طبيعت اين افعال را بدون علم و اراده انجام مى‌دهد، و در عين حال اعمالش كاملًا بر طبق صواب و حكمت است، معلوم مى‌شود اينها فعل آفريدگار حكيمى است، و آنچه را آنها طبيعت نام نهاده‌اند همان قوانين و سنّت‌هاى الهى در خلقت او است كه بر طبق اراده‌اش جريان دارد.»⁽¹⁾

اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد: «وَلَو اجْتَمَعَ جَميْعُ حَيَوانِها مِنْ طَيْرِها وَ بَهائِمِها ... وَ أَجْناسِها وَ مُتَبلِّدَةِ أُمَمِها، وَاكْياسِها، عَلَى احْداثِ بَعُوْضَةٍ ما قَدَرَتْ عَلى احْداثِها، وَلا عَرَفَتْ كَيْفَ السَّبِيْلُ الى ايْجادِها، وَلَتحَيَّرَتْ عُقُوْلُها فى عِلْمِ ذلِكَ»: «اگر همه موجودات زنده جهان، اعم از پرندگان و چهار پايان ... و تمامى انواع گوناگون جانداران، اعم از آنها كه كم هوش‌اند و آنها كه زيرك و باهوش‌اند، همگى گرد آيند هرگز قدرت بر ايجاد پشه‌اى را ندارند؛ هيچگاه طريق ايجاد آن را نتوانند شناخت، و عقول آنها در راه يافتن به اسرار آفرينش اين موجود حيران مى‌ماند.»⁽²⁾

4- نشانه‌هاى او در آفرينش روح‌

اشاره‌

روح نيز از عجيب‌ترين و اسرارآميزترين پديده‌هاى عالم هستى است؛ و با اينكه از همه چيز به ما نزديك‌تر است ما از معرفت و شناسائى آن بسيار دوريم.

تلاش‌ها و كوشش‌هاى دانشمندان و فلاسفه براى شناخت روح هيچ زمانى متوقّف نشده است؛ و در پرتو آن از رازهائى پرده بر داشته‌اند، ولى هنوز چهره اسرارآميز روح دگرگون نگرديده و سؤالات بدون جواب در اين زمينه بسيار است.

به همين دليل يكى از نشانه‌هاى مهم علم و حكمت و تدبير پروردگار همين آفرينش روح انسان است.

آيات قرآن نيز روى اين پديده بزرگ جهان هستى تكيه كرده؛ و با اهميّت فراوان از آن ياد نموده است.

در اين راستا به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها- فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها⁽¹⁾

2- و يَسئَلُونَكَ عَنِ الرُّوْحِ قُلِ الرُّوْحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى وَ ما أُوْتِيْتُمْ مِنَ الْعِلْمِ الّا قَلِيْلًا⁽²⁾

3- وَ اذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائكِةِ انِّى خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمأٍ مَسْنُوْنٍ- فَاذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيْهِ مِنْ رُوْحِى فَقَعُوا لَهُ ساجِدِيْنَ⁽³⁾

4- ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ

الْخالِقِيْنَ⁽¹⁾

5- اللّهُ يَتَوفىَّ حِيْنَ مَوْتِها وَ الَّتى لَمْ تَمُتْ فى مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتى قَضى عَلَيْها الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ اْلأُخْرى الى أَجَلٍ مُسَمَّى انَّ فى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُوْنَ⁽²⁾

ترجمه:

1- «سوگند به نفس آدمى، و آن كس كه آن را منظم ساخته- سپس فجور و تقوى (خير و شر) را به او الهام كرده است.»

2- «از تو درباره «روح سؤال مى‌كنند، بگو: روح از فرمان پروردگار من است، جز اندكى از دانش به شما داده نشده است؟»

3- «به خاطر بياور، هنگامى را كه پروردگارت، به فرشتگان گفت: من بشر را از گل خشكيده‌اى كه از گل بدبوئى گرفته شده خلق مى‌كنم- هنگامى كه آن را منظم ساختم و از روح خود (يك روح شايسته بزرگ) در او دميدم، همگى براى او سجده كنيد.»

4- «سپس «نطفه» را به صورت «علقه» (خون بسته) و «علقه» را به صورت «مضغه» (چيزى شبيه گوشت جويده) و «مضغه» را به صورت «استخوان‌هايى» در آورديم، بعد او را آفرينش تازه‌اى بخشيديم، جاويد و پر بركت است خدائى كه بهترين خلق كنندگان است.»

5- «خداوند، ارواح را بهنگام «مرگ»، قبض مى‌كند، و ارواحى را كه نمرده‌اند نيز، به هنگام خواب مى‌گيرد، سپس ارواح كسانى را كه فرمان مرگ آنها را صادر كرده نگه مى‌دارد، و ارواح ديگرى را (كه بايد زنده بمانند) باز مى‌گرداند، تا سر آمد معيّنى، در اين امر نشانه‌هاى روشنى است (از عظمت

و قدرت خدا) براى كسانى كه تفكر مى‌كنند.»

شرح مفردات‌

«رُوْح» در اصل به معنى نفس كشيدن و دميدن است؛ و بعضى از ارباب لغت معتقدند كه «روح» در اصل از «ريح» مشتق شده كه به معنى باد و نسيم هوا است؛ و از آنجا كه روح انسان يعنى همان گوهر مستقل و مجردى كه سرچشمه حيات و تفكّر و انديشه است، جوهر لطيفى است كه از نظر تحرّك و حيات‌بخش بودن همچون نَفَس و نسيم است اين واژه در آن به كار رفته است. به علاوه پيوند روح با بدن رابطه نزديكى با نفس كشيدن دارد؛ لذا اين كلمه در مورد روح انسان استعمال شده است.

بعضى معتقدند معنى اصلى اين مادّه ظهور و جريان يك امر لطيف است، خواه در عالم جسم باشد يا در عالم جان و معنى؛ و به همين دليل به ظهور مقام نبوّت و جريان وحى و تجلّى نور حق نيز اين كلمه اطلاق شده است.

«رَوْح» (بر وزن قوم) كه به معنى سرور و شادى و آسايش و نجات از غم و اندوه است نيز از همين معنى گرفته شده؛ همچنين به الطاف و رحمت الهى «رَوْح اللَّه» گفته مى‌شود.

واژه «رَيْحان» كه در كلام عرب به گل اطلاق مى‌شود به خاطر بوى خوش و راحت بخش و نسيم معطّر آن است.

واژه «رَواح» به معنى طرف غروب است كه حيوانات براى استراحت به جايگاه خود باز مى‌گردند.

به هر حال موارد استعمال اين واژه در قرآن مجيد بسيار متنوّع است؛ گاه به معنى فرشته وحى، و گاه به معنى فرشته بزرگى كه از فرشتگان خاصّ خدا است (يا مخلوقى برتر از فرشتگان) آمده، و گاهى به نيروى معنوى الهى كه مؤمنان را با آن تقويت مى‌كند آمده است.

زمانى نيز به معنى روح انسانى آمده كه در آيات فوق به آن اشاره شده است.⁽¹⁾

«نَفْس» به گفته راغب در مفردات به معنى روح است، و گاه به معنى ذات شى‌ء مى‌آيد، و «نَفَس» (بر وزن قفس) به معنى هوائى است كه از طريق دهان در بدن انسان داخل يا خارج مى‌شود.

اين واژه «نَفْس» بر خون نيز اطلاق شده، چرا كه اگر خون از بدن انسان به مقدار زيادى بيرون رود روح از او جدا مى‌شود؛ و گاه اين واژه به تمام وجود انسان نيز اطلاق مى‌گردد.

به هر حال يكى از معانى معروف «نفس» همان روح است كه در قرآن مجيد مراتبى براى آن ذكر شده:

1- «نَفْس امّارة» كه انسان را به بدى‌ها فرمان مى‌دهد: انَّ النَّفْسَ لَامّارَةٌ بِالسُّوءِ⁽¹⁾

2- «نفس لَوّامة» كه گاه مرتكب گناهى شده و پشيمان مى‌گردد و خويشتن را سرزنش مى‌كند وَ لا اقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوامَةِ⁽²⁾

3- «نفس مطمئنة» نفسى كه به مرحله آرامش و اطمينان رسيده، و كاملًا مطيع فرمان خدا و مشمول عنايات او است: يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِى الى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً⁽³⁾

تفسير و جمع‌بندى‌

روح اعجوبه عالم خلقت‌

در نخستين آيه مورد بحث سوگند به روح آدمى و خالق روح خورده شده است.

همان خداوندى كه روح را آفريد و قواى روحى انسان را تنظيم كرد، از

حواس ظاهر گرفته كه مقدمه ادراكات روح‌اند تا نيروى تفكّر، حافظه، تخيّل، ادراك، ابتكار، اراده و تصميم وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها

پس از تنظيم اين قوى طرق هدايت را به او آموخت «و راه فجور و تقوا را به او نشان دارد» فَأَلْهَمَها فُجُوْرَها وَ تَقْواها

با اينكه قواى روحى انسان بسيار متنوّع و فراوان است ولى از ميان تمام آنها قرآن در اينجا روى مسأله الهام، فجور، و تقوا (درك حسن و قبح) انگشت گذارده؛ چرا كه اين مسأله در سرنوشت انسان و خوشبختى و بدبختى او فوق‌العاده مؤثّر است.

كراراً گفته‌ايم هميشه سوگند دليل بر اهميّت و عظمت است؛ هم اهميّت موضوع قسم و هم مقسم له و مخصوصاً سوگندهاى قرآن براى وادار كردن انسان‌ها به انديشه بيشتر در آيات عظمت الهى است.

به علاوه در اين آيه «نفس» به صورت نكره ذكر شده؛ كه در اينگونه موارد براى تأكيد و اهميّت موضوع يا كثرت آن است.⁽¹⁾

دومين آيه اشاره به سؤالى مى‌كند كه از سوى جمعى از مشركان يا اهل كتاب مطرح شده بود. آنها خدمت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم رسيدند و سؤالاتى از جمله درباره روح كردند؛ همان گونه كه قرآن مى‌فرمايد: «از تو درباره روح سؤال مى‌كنند» وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوْحِ

سپس قرآن به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم دستور مى‌دهد. «به آنها بگو روح از فرمان پروردگار من است» قُلِ الرُّوْحُ مِنْ أمْرِ رَبِّى.

اين پاسخ سربسته، اشاره‌اى پر معنى به اسرارآميز بودن اين پديده بزرگ عالم هستى است؛ و براى اينكه كسى نگويد چرا تمام اسرار روح بازگو نشده است؟ در پايان آيه مى‌افزايد: «جز اندكى از علم و دانش به شما داده نشده است»! وَ ما اوْتيْتُمْ مِنَ الْعِلْمِ الّا قَلِيْلًا.

و با اين علم قليل و دانش اندك جاى تعجّب نيست كه از اسرار روح آگاه نشويد. (مخصوصاً در آن زمان و در آن محيط)

در بعضى از روايات از ابن عباس نقل شده است كه قريش بعضى از سران خود را به سراغ دانشمندان يهود در مدينه فرستادند، و گفتند: از آنها درباره محمد سؤال كنيد، چرا كه آنها اهل كتاب‌اند و اطلاعاتى دارند كه نزد ما نيست.

آنها به مدينه آمدند و از دانشمندان يهود سؤال كردند؛ آنها يهود در پاسخ گفتند:

سه مطلب را از او سؤال كنيد: داستان اصحاب كهف، ذى القرنين، و مسأله روح.

اگر پاسخ همه آنها را داد، و يا از پاسخ همه ساكت شد، پيامبر نيست؛ ولى اگر بعضى را پاسخ گفت و در برابر بعضى سكوت كرد او پيامبر است.

سران قريش به مكه برگشتند و سؤالات را مطرح كردند؛ پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم شرح مبسوطى درباره ذى‌القرنين و اصحاب كهف بيان فرمود ولى درباره سؤال از روح تنها به همين پاسخ سربسته، به فرمان خدا، قناعت كرد.⁽¹⁾اگر چه درباره معنى روح در آيه فوق، هم در روايات معصومين عليهم السلام و هم كلمات مفسّران، تفسيرهاى مختلفى وارد شده؛ ولى غالب اين تفسيرها با هم منافاتى ندارد و قابل جمع است، و روح انسانى از جمله مفاهيمى است كه در مدلول آيه فوق داخل است.⁽²⁾

در سومين آيه سخن از گفتگوى خداوند با فرشتگان است كه درباره آفرينش بشر گفتگو مى‌كند. در آن هنگام كه به آنها خطاب كرد و فرمود: «من انسانى را از خاك خشكيده‌اى كه از گل تيره رنگ بدبوئى گرفته شده مى‌آفرينم، و بعد از آنكه جسم او را نظام بخشيدم و از روح خودم در او دميدم در برابر او

سجده كنيد.»

در اين آيه دو نكته جلب توجّه مى‌كند: نخست اضافه روح انسان به خداوند است مى‌فرمايد: از روح خودم، كه اين دليل بر نهايت عظمت و اهميّت روح انسانى است، و به اصطلاح از قبيل اضافه تشريفيه است، مانند: «بيت اللَّه» (خانه خدا) و «شهر اللَّه» (ماه خدا) كه اشاره به اهميّت خانه كعبه و عظمت ماه مبارك رمضان است؛ وگرنه همه‌جا خانه او و همه ماه‌ها ماه او است.

ديگر امر به سجده تمام فرشتگان در برابر آدم عليه السلام بعد از نفخ روح است؛ و اين دليل ديگرى است بر عظمت مقام انسان. چرا كه سجده يعنى نهايت خضوع، آن هم از ناحيه همه فرشتگان، بهترين نشانه مقام والاى آدم عليه السلام محسوب مى‌شود.

در چهارمين آيه بعد از اشاره به آفرينش نطفه و تطوّرات جنين و لباس‌هاى گوناگونى كه بر اندام اين ذرّه بى‌مقدار در مراحل مختلف مى‌پوشاند لحن سخن را تغيير داده مى‌فرمايد: «سپس ما آفرينش جديد به انسان داديم»: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَر.

تعبير به «إِنْشاء» «ايجاد» در اين مرحله برخلاف مراحل قبل كه تعبير به خلقت شده است، به اضافه تعبير به «ثُمّ» كه معمولًا براى فاصله به كار مى‌رود؛ دليل بر اين است كه آفرينش در اين مرحله كاملًا با مراحل قبل تفاوت داشت، و اين نشان مى‌دهد كه منظور همان آفرينش روح است كه بعد از تكامل جسم به آن تعلّق مى‌گيرد.

جالب اينكه تعبير به خَلْقاً آخَرَ: «آفرينش ديگرى» مى‌كند كه تعبيرى است اسرارآميز و سربسته، برخلاف تعبيرات قبل كه سخن از «نطفه» و «علقه» و «مضغة» و «عظام» و «لحم» به ميان آورده كه همه مفاهيمى است شناخته شده، و اين نيز دليل ديگرى است بر تفاوت مرحله اخير با مراحل قبل.

عجب اينكه بعضى از مفسّران تفسيرهايى براى اين آفرينش جديد ذكر

كرده‌اند كه ابداً با روح آيه سازگار نيست. از جمله اينكه منظور از انْشاء خَلق آخر روئيدن دندان‌ها و موهاى بدن است!⁽¹⁾در حالى كه هيچگونه تناسبى با تعبيرات آيه ندارد و مسلّماً روئيدن دندان‌ها و موها هرگز از نظر اهميّت در رديف ساير تطوّرات مختلف جنين نخواهد بود.

در پايان آيه جمله عجيب ديگرى آمده است كه نشانه ديگرى بر اهميّت فوق‌العاده خلقت انسان در مرحله اخير يا مجموع اين مراحل است؛ مى‌فرمايد: فَتَبارَكَ اللَّهُ أحْسَنُ الْخالِقِينَ آفرين بر آن علم و حكمتى كه اين همه استعداد و شايستگى را در چنان موجود ناچيزى آفريده و آفرين بر او و بر خلقت بى‌نظيرش.

«تبارك» از مادّه «برك» (بر وزن برگ) به معنى سينه شتر است؛ و از آنجا كه وقتى شتر سينه بر زمين مى‌نهد داراى نوعى ثبات مى‌شود اين واژه به معنى ثبات و دوام آمده است؛ و از آنجا كه هر نعمتى مداوم باشد داراى اهميّت بيشترى است چنين نعمت‌هايى را با بركت مى‌نامند.

به كار رفتن اين واژه در مورد خداوند اشاره به عظمت و ثبات و جاودانگى ذات پاك او است.

در پنجمين و آخرين آيه مورد بحث، اشاره به مسأله بقاء روح مى‌كند؛ با اين تعبير كه مى‌گويد: «خداوند ارواح را به هنگام مرگ مى‌گيرد و قبض مى‌كند» اللَّهُ يَتَوَفَّى اْلأَنْفُسَ حِيْنَ مَوْتِها

با توجّه به اينكه «توفى» به معنى قبض كردن و دريافت كامل است و «انفس» به معنى ارواح مى‌باشد؛ روشن مى‌شود كه در حال مرگ روح به طور كامل به فرمان خدا از بدن جدا مى‌شود، ولى به هنگام خواب اين جدايى به طور ناقص صورت مى‌گيرد وَ الَّتِى لَمْ تَمُتْ فى مَنامِها

سپس به عدم بازگشت بعضى از ارواح در حال خواب و بازگشت بعضى ديگر تا سرآمد و اجل معيّنى، اشاره كرده؛ و مى‌افزايد: «در اينها نشانه‌هايى است كاز عظمت و قدرت خداوند براى كسانى كه تفكر و انديشه مى‌كنند»:

انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُوْنَ⁽¹⁾

از اين آيه به خوبى استفاده مى‌شود كه انسان تركيبى از روح و جسم است؛ و روح گوهر غير مادّى است، و خواب مرحله ضعيفى از مرگ و ضعيف شدن رابطه روح و جسم است.

همچنين استفاده مى‌شود كه مرگ به معنى فنا و نابودى نيست؛ بلكه نوعى بقا و ادامه حيات است.

نتيجه اينكه: روح انسانى با تمام قوا و نيروهايش كه از پيچيده‌ترين و شگفت‌انگيزترين پديده‌هاى جهان هستى است از نشانه‌هاى بزرگ خدا است.

حال چگونه ممكن است خالق اين همه علم و قدرت و فكر و انديشه و ذوق و ابتكار و اراده و تصميم، طبيعت بى شعورى باشد كه فاقد هرگونه علم و فكر و انديشه و ابتكار است.

بلكه به عكس اين قطره‌ها و جويبارهاى كوچك نشانه وجود اقيانوس بزرگى است كه اينها همگى از آن سرچشمه گرفته، و اين شعاع‌هاى كمرنگ پرتوى از آن آفتاب بزرگ است.

توضيحات‌

1- قواى ظاهر و باطن روح‌

قدما براى روح آدمى پنج قوه ظاهر، و پنج قوه باطن شمرده‌اند. قواى ظاهر:

حس بينايى، شنوايى، بويايى، چشايى، و لامسه است كه دريچه‌هاى روح انسان به عالم محسوسات، و رابطه ميان آن گوهر مجرد و جهان مادّه است.

هريك از اين قوا خود جهانى گسترده و اسرارآميز است، و ابزارهاى آنها كه همان چشم و گوش و زبان و غدّه‌هاى بينى و اعصاب پراكنده در سرتاسر پوست بدن مى‌باشد؛ هريك آيتى از آيات خدا است و دنيائى از علم و حكمت را در خود جاى داده است.

قواى باطن را فلاسفه پيشين نيز پنج قوه شمرده‌اند:

1- حس مشترك

2- خيال كه حافظه حس مشترك محسوب مى‌شود.

3- قوّه واهمه كه مفاهيمى همچون دوستى و دشمنى را ادراك مى‌كند.

4- قوّه حافظه كه ادراكات واهمه را در خود حفظ مى‌كند.

5- قوّه متخيّله كه مفاهيم و صورت‌هاى جزئيه خزانه خيال و حافظه را مورد تصرّف قرار مى‌دهد و صورت‌هاى دلخواه را كه در خارج وجود ندارد ترسيم مى‌كند.

هريك از اين قواى پنجگانه نيز براى خود عالمى است اسرارآميز.

ولى دانشمندان و فلاسفه امروز قواى ظاهر را به پنج قوّه معروف محدود مى‌كنند و قواى باطن را بيش از پنج قوّه‌اى كه ذكر شد، مى‌دانند. آنها براى نفس انسان قواى فراوانى قائل‌اند و روح آدمى را خزانه عجيبى مى‌دانند كه نيروهاى بسيار متنوّع و ذوق‌ها و استعدادها و ادراكات بى‌شمارى دارد كه افراد انسان در آن متفاوت‌اند.

روانشناسى و روانكاوى امروز به نواحى مرموز و تاريك روح انسانى نيز پنجه افكنده و از جمله جهان تازه و اسرارآميزى بنام ضمير مخفى يا وجدان ناخودآگاه را كشف كرده و شگفتى‌هاى بيشترى از اين موجود مرموز را در معرض ديد انسان‌ها قرار داده است.

2- روح پديده اسرارآميز جهان هستى‌

با اينكه قرآن مجيد به هنگام ذكر آيات الهى، (اعم از آفاقى و انفسى) مربوط به آسمان و زمين و گياهان و حيوانات، بسيارى از جزئيات آنها را شرح مى‌دهد، ولى هنگامى كه به مسأله روح مى‌رسد تنها مى‌گويد: قُلِ الرُّوْحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى: «بگو روح از فرمان پروردگار من است، و علم شما براى فهم اسرار آن ناچيز است» وَ ما أُوَّتِيْتُمْ مِنَ الْعِلْمِ الّا قَلِيْلًا

يا مى‌گويد: «قسم به كسى كه جان آدمى را نظام بخشيد» وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها يا تعبير به انشاء خلق ديگر كرده، مى‌گويد: «بعد از تكامل نطفه ما آفرينش جديدى به انسان داديم»: ثُمُّ انْشَأناهُ خَلْقاً آخَرَ

يا اينكه روح را به خودش نسبت مى‌دهد و مى‌گويد: وَ نَفَخْتُ فِيْه مِنْ رُوحِى.

همه اين تعبيرات حاكى از آن است كه آفرينش روح با آفرينش ساير موجودات متفاوت است؛ و اين نيست مگر به خاطر پيچيدگى مسأله روح و اسرار فوق‌العاده آن.

3- فعاليّت‌هاى مختلف روح‌

ما فعاليّت‌هاى روحى و فكرى فراوانى داريم، چه در بخش خود آگاه و چه در بخش ناخودآگاه؛ كه هر كدام مى‌تواند موضوع بحث جداگانه‌اى در كتاب‌هاى فراوانى واقع شود. (و غالباً هم واقع شده است.)

قسمتى از اين فعاليّت‌ها به شرح زير است:

الف- انديشيدن

براى راه‌يابى به مجهولات يا به تعبير فلاسفه: حركت فكر به سوى مبادى، و سپس حركت ديگرى از مبادى به سوى مقصود و مراد.

ب- ابتكار

براى حل مشكلات پيش‌بينى نشده زندگى، و مقابله با حوادث گوناگون، و رفع نيازمندى‌هاى مختلف، و ابداعات و اكتشافات و اختراعات.

ج- حافظه

براى نگهدارى انواع معلوماتى كه از طريق حس يا تفكّر و انديشه براى انسان حاصل شده؛ و طبقه‌بندى، و بايگانى آنها و سپس يادآورى به هنگام لزوم.

د- تجزيه و تحليل مسائل

براى پيدا كردن علل و ريشه‌هاى حوادث از طريق جدا كردن مفاهيم ذهنى از يكديگر، و سپس تركيب آنها با هم و رسيدن به علل و نتائج حوادث.

ه- تخيّل

يعنى ايجاد صورت‌هاى ذهنى كه احياناً در خارج وجود ندارد به عنوان مقدمه‌اى براى فهم مسائل جديد.

و- اراده و تصميم

براى انجام كارها، يا متوقّف ساختن، و يا دگرگون كردن آنها.

ز- ادراكات فطرى و عقلانى

كه پايه‌اى براى استدلالات نظرى و غير بديهى است.

ح- عشق ورزيدن، دوست داشتن، دشمنى با دشمنان و ده‌ها پديده ديگر روحى كه در اعمال انسانى اثرات مثبت يا منفى دارد.

البته اينها مسائلى جدا از يكديگر نيستند؛ بلكه همه آنها در درون روح انسان متمركزاند؛ امواجى هستند از اين اقيانوس بى‌كران، و انوارى هستند از اين خورشيد فروزان.

اينها است كه نشان مى‌دهد روح آدمى برترين آيت خدا و مهمترين نشانه‌هاى او است.

اينكه قرآن مجيد در آيه 21 سوره ذاريات مى‌گويد: «در وجود شما (يا در

درون روح شما) آيات و نشانه‌هاى خدا است، آيا نمى‌بينيد»؟ اشاره‌اى به همين واقعيّت است.

راه دور نمى‌رويم؛ همين حافظه انسان كه بايگانى معلومات مختلف او است به قدرى عجيب و شگفت‌انگيز است كه اگر ما بخواهيم صدها نفر را مأمور نگهدارى و بايگانى معلومات خود كنيم محال است بتوانند كار حافظه را با اين سرعت و ظرافت انجام دهند.

اگر يك ساعت نيروى حافظه از ما گرفته شود زندگى كردن براى ما غير ممكن خواهد شد. نه تنها راه خانه خود را پيدا نخواهيم كرد؛ بلكه حتى براى خوردن غذا فراموش مى‌كنيم كه بايد لقمه را در دهان بگذاريم! همه چيز براى ما ناشناخته، نامأنوس، و مجهول و حيرت‌زا خواهد شد.

جوانى كه در يك حادثه رانندگى بر اثر يك ضربه مغزى تنها بخشى از حافظه خود را از دست داده بود وقتى او را به خانه اصلى‌اش بردند آنجا را نشناخت و مى‌گفت: اين اولين بارى است كه گام در اين خانه مى‌گذارد! و حتى مادرش را زن بيگانه‌اى تصور كرد، و تابلود نقاشى كه كار خود او بود كاملًا ناآشنا به نظر مى‌رسيد و مى‌گفت: اولين بارى است كه آن را مى‌بينم!

ما هزاران هزار موجود، و هزاران هزار انسان، و هزاران هزار مواد مختلف، و هزاران هزار خاطره و صحنه، و هزاران هزار معلومات مختلف ديگر را در بايگانى حافظه خود جاى داده‌ايم؛ و شگفت‌انگيز اينكه براى يادآورى يك خاطره بيش از يك هزارم ثانيه وقت لازم نيست تا انسان بتواند خاطره مورد نظر را كه مربوط به يك لحظه، يا يك سال، يا پنجاه سال پيش است، از ميان معلومات طبقه‌بندى شده بيرون آورد و مورد توجّه قرار دهد!

مخصوصاً دانشمندان به يكى از كارهاى حيرت‌انگيز حافظه اشاره مى‌كنند كه به آن معجزه حافظه نام داده‌اند و آن به اين شرح است:

بسيار مى‌شود كه انسان نام شخص يا موضوعى را فراموش كرده، سپس به تلاش و كوشش براى پيدا كردن آن مى‌پردازد؛ و قفسه‌هاى بايگانى حافظه را

يكى پس از ديگرى زير و رو مى‌كند.

خوب، اگر انسان آن اسم يا آن موضوع را مى‌داند، چرا دنبالش مى‌گردد؟ و اگر نمى‌داند چگونه دنبال چيزى كه نمى‌داند مى‌گردد؟ آيا ممكن است انسان دنبال گمشده‌اى بگردد كه نمى‌داند چيست، يا كيست؟!

با اين حال اين مطلب در مورد حافظه انسان صادق است كه به هنگام نسيان و فراموشى دنبال گمشده‌اى مى‌گردد كه نمى‌داند چيست؟ و ناگهان به سراغ قفسه‌اى مى‌رود كه گمشده او آنجا است و آن را مى‌يابد.⁽¹⁾

در اينجا نكته باريكى وجود دارد كه راه حل شگفت‌آور مسأله در آن نهفته است؛ و آن اينكه: در اينگونه موارد انسان دنبال خود آن نام يا آن موضوع كه نمى‌داند چيست نمى‌گردد؛ بلكه براى به دست آوردن آن، مجموعه حوادثى را كه اجمالًا مى‌داند همراه نام مورد نظر در ذهنش جمع‌آورى و بايگانى شده جستجو مى‌كند.- زيرا حوادث مختلف به صورت مجموعى و گروهى بايگانى مى‌شوند- مثلًا مى‌داند با شخص مورد نظر كه نامش را فراموش كرده، در فلان روز و فلان محل براى نخستين بار آشنا شده است؛ فوراً پرنده آن روز و آن محل را از بايگانى حافظه مى‌خواهد و برق‌آسا آن را ورق مى‌زند، تا در لابلاى آن، نام شخص مورد نظر را پيدا كند.

اين سخن را با كلامى از امام صادق عليه السلام كه در توحيد مفضّل آمده است پايان مى‌دهيم. فرمود:

«اى مفضّل! در اين قوا و نيروهايى كه در نفس و روح آدمى است، بينديش:

در تفكّر و وهم و عقل و حافظه و غير اينها. اگر از ميان همه اينها حافظه به تنهايى از دست رود حال انسان چگونه خواهد بود؟ و چه اختلالاتى در امر معاش و تجارت رخ مى‌دهد؟ اگر نتواند آنچه را كه به نفع او يا به زيان او است حفظ كند، و همچنين اگر آنچه را گرفته، و آنچه را داده، آنچه را ديده، و آنچه را شنيده، آنچه را گفته و آنچه درباره او گفته‌اند، همه اينها را فراموش كند، چه

خواهد شد؟

در صورت فراموشكارى اگر هزاران بار از جادّه‌اى برود باز هم آن را پيدا نمى‌كند، و اگر در تمام عمر درسى بخواند چيزى فرا نمى‌گيرد، و به هيچ دين و مذهبى نمى‌تواند عقيده پيدا كند، و از هيچ تجربه‌اى نمى‌تواند بهره گيرد، و نه از هيچ حادثه‌اى عبرت بيندوزد؛ بلكه سزاوار است كه نام انسانيّت به كلّى از او برداشته شود!»

سپس امام افزود: «از نعمت حافظه بالاتر نعمت فراموشى است. (فراموشى در موارد معيّن) اگر نسيان و فراموشى نبود يك مصيبت كه در زندگى انسان رخ مى‌داد براى هميشه او را داغدار مى‌كرد؛ حسرت و اندوهش هرگز پايان نمى‌يافت و با يادآورى آفات و مشكلات هيچ نعمتى در دنيا براى او گوارا نبود.»⁽¹⁾

4- مقايسه مغز انسان ما مغزهاى الكترونيكى‌

گاه بعضى از ناآگاهان، ساختمان روح و فكر و مغز انسان را با ساختمان مغزهاى الكترونيكى مقايسه مى‌كنند؛ در حالى كه تفاوت اين دو با هم از تفاوت هواپيماى بازيچه كودكان با يك هواپيماى غول پيكر واقعى بيشتر است! توضيح اينكه:

فعاليّت مغزهاى الكترونيكى تنها در محدوده حافظه آنها است، و حافظه آنها همان چيزى است كه انسان به آنها تغذيه مى‌كند، و لذا در ماوراى اين حافظه محدود، مطلقاً فعاليّتى ندارند؛ در حالى كه دامنه فعاليّت مغز و فكر انسان نامحدود است.

بعلاوه مغزهاى الكترونيكى فاقد هرگونه ابتكار و انديشه در برابر يك حادثه جديد است، هر قدر حادثه ساده باشد. مانند عكس‌العمل نشان دادن در مقابل وزش يك باد شديد، تا چه رسد به ابتكار و خلاقيت و ابداع در مسائل

مهم و پيچيده.

وآنگهى فرض كنيم اين دو، قابل مقايسه باشند؛ كدام عقل باور مى‌كند كه ساختن يك مغز الكترونيكى پيشرفته كه اعجوبه صنايع بشرى محسوب مى‌شود به وسيله يك انسان بى سواد و يا حتى كور و كر و ديوانه انجام گرفته باشد.

آيا طبيعت بى روح، و فاقد عقل و تفكّر و ابتكار، مى‌تواند پديد آورنده روح و عقل و ابتكار باشد؟ اينجا است كه مى‌گوئيم در درون روح انسان هزاران آيه از آيات پروردگار و نشانه از نشانه‌هاى او است.

5- اصالت و استقلال روح‌

گرچه در بحث‌هاى مربوط به آيات و نشانه‌هاى الهى براى ما تفاوتى نمى‌كند كه روح و فكر آدمى گوهرى مستقل و مجرّد از مادّه باشد، يا وابسته و از آثار آن.- همان دعواى معروفى كه ميان فلاسفه الهى و ماترياليست‌ها است.- ولى بدون شك هرگاه اصالت و استقلال روح اثبات شود اين آيت الهى درخشندگى و جاذبه بيشترى خواهد داشت.

مادّى‌ها اصرار دارند كه روح و فكر را از خواص فيزيك و شيميائى سلّول‌هاى مغزى بدانند كه با نابود شدن جسم به كلّى از ميان مى‌رود؛ در حالى كه روح و فكر آدمى پديده‌هايى دارد كه با تفسيرهاى مادّى هرگز قابل توجيه نيست.

مثلًا هركس در خود واقعيّتى به نام من مى‌يابد كه از آغاز تا پايان عمر يك واحد بيشتر نيست. من از كودكى تا كنون يك نفر بيشتر نبودم، من همان شخص‌ام، و تا آخر عمر نيز همان شخص باقى خواهم بود، البته درس خوانده‌ام، با سواد شده‌ام، و به همين نسبت تكامل يافته‌ام، ولى يك آدم ديگر نشده‌ام بلكه همان شخص سابق هستم.

در حالى كه اگر اجزاء مادّى بدن را در نظر بگيريم، مى‌بينيم كه تمام اين ذرّات در حال دگرگونى و تعويض‌اند، و تقريباً در هر هفت سال يكبار تمام سلّول‌هاى بدن عوض مى‌شوند. يعنى يك انسان هفتاد ساله ده بار اجزاء مادّى جسم او عوض شده است؛ با اينكه «من» او (شخصيت انسانى او) همچنان ثابت است، و اين نشان مى‌دهد كه واقعيت «من»، حقيقتى است ماوراى مادّه كه با دگرگونى‌هاى مادّه عوض نمى‌شود.

بعلاوه ما در ذهن خود حقايقى را تصوّر مى‌كنيم كه هزاران هزار مرتبه از مغز و سلّولهاى مغزى ما بزرگ‌ترند، تصوّر آسمان‌ها، كهكشان‌ها، خورشيد و ماه، اين تصويرهاى بزرگ محال است در بخش مادّى وجود ما باشد، و راهى جز آن ندارد كه در بخش غير مادّى يعنى روح منعكس گردد، چرا كه بخش مادّى يعنى مغز، موجود كوچكى بيش نيست.

از اين گذشته پديده‌هاى مادّى همه قابل تجزيه و تقسيم‌اند در حالى كه در ميان مفاهيم ذهنى ما مفاهيمى وجود دارد كه هرگز قابل تجزيه نيست.

خاصيّت واقع نمائى و آگاهى از جهان بيرون از وجود ما كه در علوم و دانش‌هاى ما وجود دارد واقعيّتى است كه از طريق خواص فيزيك و شيميايى مغز قابل توجيه نيست.

اين دلائل چهارگانه و دلائل روشن ديگر به خوبى نشان مى‌دهد كه روح ما گوهرى مستقل و مجرّد از مادّه است.⁽¹⁾

6- ويژگى‌هاى روح در قرآن مجيد

از آيات قرآن مجيد، مشخصات و ويژگى‌هاى زير براى روح آدمى استفاده مى‌شود:

الف- روح آدمى داراى استقلال است و بعد از جدا شدن از بدن باقى مى‌ماند، آيه اللَّهُ يَتَوَفّى اْلأَنْفُسَ ...⁽¹⁾گواه بر اين حقيقت است.

ب- روح آدمى بعد از جدا شدن از بدن ممكن است در عالم برزخ از انواع نعمت‌هاى الهى متنعّم، و يا معذّب به عذاب‌هاى دردناك باشد: آيه حيات شهيدان⁽²⁾و آيه عذاب آل فرعون⁽³⁾گواه بر اين معنى است.

ج- ساختمان روح با جسم تفاوت بسيار دارد؛ همانگونه كه در آيات مورد بحث خوانديم كه خداوند روح را از عالم أَمْر و آفرينش آن را ايجاد خلقى آخر معرفى مى‌كند.⁽⁴⁾

د- آگاهى انسان از چگونگى روح و اسرار آن بسيار ناچيز است، آيه 85 سوره اسراء وَ ما أُوِتيْتُمْ مِنَ الْعِلمِ الّا قَلِيْلًا شاهد اين مدّعا است.

ه- رابطه روح با جسم در حال خواب ضعيف مى‌شود و در حال مرگ به كلّى قطع مى‌گردد.⁽⁵⁾

و- در مجموع، روح و پديده‌هاى روحى آيات مهمّى از عظمت خدا و وسيله مهم معرفة اللَّه است، انَّ فى ذلِكَ لآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُوْنَ⁽⁶⁾

7- آخرين سخن درباره روح‌

بحث روح از آن گسترده‌تر و دامنه‌دارتر است كه بتوان تمام ابعاد آن را در اين گفتار فشرده بيان كرد؛ و اگر هم بخواهيم عنان قلم را رها كنيم از بحث تفسيرى خارج خواهيم شد، لذا براى توضيح بيشتر مى‌توانيد به كتب فلسفى و كلامى و روائى مراجعه كنيد. در تفسير نمونه نيز بحث‌هاى فراوانى در اين

زمينه آمده، در تفسير الميزان، جلد 1، ذيل آيه وَ لا تَقُوْلُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فى سَبِيْلِ اللَّهِ امْواتٌ⁽¹⁾نيز بحثهاى مشروح و مبسوطى ديده مى‌شود.

مرحوم علامه مجلسى، 17 دليل عقلى و نقلى براى اثبات اين مطلب كه حقيقت انسان فقط اين جسم نيست اقامه كرده است.⁽²⁾

همچنين همان كتاب از قول محقّق كاشانى 14 قول درباره حقيقت روح ذكر مى‌كند.⁽³⁾

اين بحث را با حديث جالبى از اميرمؤمنان على عليه السلام پايان مى‌دهيم.

در روايتى از آن حضرت نقل شده است كه فرمود: «الرُّوْحُ فى الجَسَدِ كَالْمَعْنى فى الَّلفْظِ»: «روح در بدن آدمى همچون معنى در لفظ است».⁽⁴⁾يكى از دانشمندان به نام صفدى مى‌گويد: من مثالى درباره روح از اين مثال زيباتر و گوياتر نديدم. آرى روح همچون معنى است و جسم همچون لفظ است!

5- نشانه‌هاى او در هدايت فطرى و غريزى انسان و حيوان‌

اشاره:

نه فقط انسان‌ها كه بسيارى از جانداران ديگر با يك سلسله علوم و دانش‌هاى فطرى و غريزى از مادر متولّد مى‌شوند. دانش‌هايى كه براى فرا گرفتن آن مسلّماً معلّمى وجود نداشته، و محصول و نتيجه تجربه و آزمايش نيست؛ بلكه معلّم نخستين، آنها را از همان آغاز به طرز اسرارآميز و اعجاب آورى در عمق وجود انسان و ساير حيوانات جاى داده است.

مطالعه اين دانش‌ها و آگاهى‌ها و هدايت‌هاى فطرى و غريزى آيات عظيمى از عظمت خداوند، و نشانه‌هاى روشنى بر علم و قدرت او است.

با اين اشاره كوتاه به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- قالَ رَبُّنَا الَّذِىْ أَعْطى كُلِّ شَى‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى⁽¹⁾

2- ألَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ- وَ لِساناً وَ شَفَتَيْنِ- وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ⁽²⁾

3- فَأَلْهَمَها فَجُوْرَها وَ تَقْواها⁽³⁾

4- فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّيْنِ حَنِيْفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيْلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدَّيْنُ الْقَيِّمُ وَلِكنَّ اكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُوْنَ⁽⁴⁾

5- الَّذِى عَلَّمَ بِالْقَلَمِ- عَلَّمَ اْلأَنْسانَ مالَمْ يَعْلَمْ⁽⁵⁾

6- الرَّحْمنُ- عَلَّمَ الْقُرانَ- خَلَقَ الْانِسانَ- عَلَّمَهُ الْبَيانَ⁽¹⁾

7- فَذَكِّرْ انَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ⁽²⁾

ترجمه:

1- «موسى گفت: پروردگار ما كسى است كه به هر موجودى آنچه را لازمه آفرينش او بود داد، و سپس رهبرى كرد.»

2- «آيا ما براى او (انسان) دو چشم قرار نداديم؟- و يك زبان و دو لب؟

«سپس (بعد از تكميل آفرينش انسان) فجور و تقوى (آگاهى بر شرّ و خير) را به او الهام كرد.»

4- «روى خود را متوجّه آئين خالص پروردگار كن. اين فطرتى است كه خداوند انسان‌ها را بر آن آفريده، دگرگونى در آفرينش خدا نيست، اين است دين و آئين محكم و استوار، ولى اكثر مردم نمى‌دانند.»

5- «همان كسى كه به وسيله قلم تعليم نمود، و به انسان آنچه را نمى‌دانست ياد داد.»

6- «خداوند رحمان- قرآن را تعليم فرمود- انسان را آفريد- و به او سخن گفتن را تعليم داد.»

7- «پس تذكّر ده، تو فقط «تذكّر» دهنده‌اى.»

تفسير و جمع‌بندى‌

استاد ازل!

در نخستين آيه مورد بحث گفتگوى موسى بن عمران در برابر فرعون مطرح است كه وقتى از او و برادرش هارون سؤال مى‌كند: اين پروردگار شما كه

به سوى او دعوت مى‌كنيد كيست؟ او بلافاصله در جواب مى‌گويد: «پروردگار ما همان كسى است كه آفرينش خاصّ هر موجودى را به او عطا كرد، سپس هدايت فرمود: قالَ رَبُّنَا الَّذِى أَعْطى كُلَّ شَى‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى.

روشن است هر موجودى براى هدفى ساخته شده، و هر كدام از گياهان و حيوانات، اعم از پرندگان و حشرات و حيوانات صحرا و دريا، هر كدام براى محيط ويژه‌اى آفريده شده‌اند؛ و به خوبى مى‌بينيم كه هماهنگى كامل با محيط خود دارند، و آنچه مورد نياز آنها است در اختيارشان قرار داده شده است. اين در مرحله آغاز خلقت.

اما در مرحله هدايت تكوينى به وضوح مى‌بينيم كه هيچ موجودى بعد از آفرينش به حال خود رها نشده؛ بلكه با هدايت مرموزى به سوى اهداف خود رهبرى مى‌شود. بسيارى از آنها علوم و دانش‌هايى دارند كه مسلّماً نه از طريق تجربه شخصى و نه از طريق تعليم معلّمى، به آنها نرسيده؛ اين هدايت تكوينى و علوم و دانش‌ها از نشانه‌هاى ذات مقدّسى است كه اين جهان بزرگ را آفريده و تربيت و رهبرى مى‌كند.

البته اين سخن تنها مربوط به انسان نيست؛ بلكه مفاد آيه يك بحث كلّى و جامع و عمومى است كه افراد انسان را نيز شامل مى‌شود، و اين چيزى است ماوراى هدايت انبياء و پيامبران كه هدايت تشريعى نام دارد و مخصوص انسان‌ها است.

كودكى كه از مادر متولّد مى‌شود، بدون هيچ مقدّمه پستان مادر را به دهان مى‌گيرد و شيره جان او را مى‌مكد؛ و گاه با دست‌هاى كوچكش پستان را فشار مى‌دهد، و منابع شير را در پستان تحريك مى‌كند! او از كجا اين درس را آموخته كه براى ادامه حيات بايد اين راه را بپيمايد؟

او از كجا مى‌داند كه براى رفع نيازهايش كه توانائى بر انجام آن ندارد بهترين راه گريه است؟ گريه‌اى كه مادر را در خواب و بيدارى تكان مى‌دهد و به يارى او وا مى‌دارد؛ و همچنين علوم و دانش‌هاى ديگرى كه انسان در مقاطع مختلف

بدون نياز به معلّمى از آن بهره مى‌گيرد.

شبيه همين معنى در آيات ديگر قرآن نيز ديده مى‌شود: در آيه 3 سوره اعلى مى‌خوانيم: وَ الَّذِىْ قَدَّرَ فَهَدى «همان خداوندى كه موجودات را اندازه‌گيرى كرد و بعد هدايت فرمود.

در دومين قسمت از آيات به هنگام يادآورى نعمت‌هايش به انسان، بعد از اشاره به نعمت چشم‌ها، و زبان و لب‌ها، مى‌فرمايد: «ما او را به خير و شرش آگاه كرديم و هدايت نموديم» وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ.

«نجد» در لغت به معنى مكان مرتفع و فلات است در مقابل «تهامة» كه به سرزمين‌هاى پست و پائين و همسطح دريا و مانند آن گفته مى‌شود؛ و از آنجا كه آگاهى بر اصول خوشبختى و طرق سعادت و پيمودن اين راه همانند پيمودن زمين‌هاى مرتفع مشكلات و زحمت‌هاى فراوانى دارد، در اينجا واژه «نجد» به معنى طرق خير به كار رفته، و سپس آگاهى بر طرق شر نيز به عنوان «تغليب» در كنار آن قرار گرفته است. بنابراين معنى تحت اللّفظى آيه چنين است: «ما انسان را به آن دو سرزمين مرتفع هدايت كرديم» كه اين دو سرزمين همان طرق خير و شر است.

لذا در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه فرمود: «يا أيُّها النّاسُ! هُما نَجْدانِ: نُجْدُ الْخَيْرِ، وَ نَجْدُ الشَّرِّ، فَما جُعِلَ نَجْدُ الشَّرِّأَحَبَّ الَيْكُمْ مِنْ نَجْدِ الْخَيْرِ»: «اى مردم! دو سرزمين مرتفع وجود دارد: سرزمين خير و سرزمين شر؛ و هرگز سرزمين شر نزد شما محبوب‌تر از سرزمين خير قرار داده نشده.»⁽¹⁾

بعضى از كوته نظران مفهوم گسترده آيه را در موضوع محدودى خلاصه كرده‌اند؛ و گفته‌اند: منظور از اين دو سرزمين مرتفع پستان‌هاى مادر است!

اتفاقاً در حديثى آمده است كه به على عليه السلام عرض شد جمعى از مردم مى‌گويند:

وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ اشاره به دو پستان است. فرمود: «لا، هُما الْخَيْرُ و الشَّرُ»: «نه، منظور خير و شر است.»

البته هدايت الهى در اين زمينه از طرق مختلفى صورت مى‌گيرد: از طريق وجدان اخلاقى، فطرت، دلائل عقلى، و تعليمات پيامبران- يعنى انواع هدايت تكوينى و تشريعى را شامل مى‌شود- ولى سياق آيات بيشترى با هدايت تكوينى تناسب دارد.

در سومين آيه پس از سوگند به جان آدمى و آفريننده جان و روح، به مسأله الهام فجور و تقوا اشاره مى‌كند؛ و مى‌فرمايد: «خداوند فجور و تقوا را به نفس آدمى الهام كرد» فَأَلْهَمَها فَجُوْرَها وَ تَقْواها

«الْهام» از مادّه «لَهْمْ» (بر وزن فهم) به معنى بلعيدن يا نوشيدن چيزى است.⁽¹⁾سپس به معنى القاء مطلب به قلب انسان از سوى پروردگار آمده است؛ گوئى قلب آن مطلب را با تمام وجود خود مى‌نوشد و مى‌بلعد. البته الهام معنى ديگرى نيز دارد و آن وحى است كه گاه در اين معنى نيز به كار رفته است.

«فجور» به معنى دريدن پرده تقوا، و ارتكاب گناهان است (از مادّه «فجر» كه به معنى شكافتن وسيع يا شكافتن تاريكى شب به وسيله سپيده صبح است.)

«تَقْوَى» نيز از مادّه «وقايه» به معنى نگهدارى است؛ و در اينجا منظور امورى است كه آدمى را از آلودگى به گناه و زشتى باز مى‌دارد.

روى‌هم رفته از اين آيه به خوبى استفاده مى‌شود كه خداوند مسأله درك حسن و قبح عقلى و فهم نيك و بد را به صورت فطرى در درون جان انسان قرار داده، تا او را در مسير سعادت و تكامل از اين طريق هدايت كند.

در حديثى از امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه آمده است كه فرمود: «بَيَّنَ لَها

ماتَاْتِى وَ ماتْرُكُ:» «منظور اين است كه خداوند براى انسان تبيين كرد چه چيزهايى را بايد انجام دهد، و چه چيزها را بايد ترك گويد.» (يا به تعبير ديگر بايدها و نبايدها را به او آموخت.⁽¹⁾

در اينكه چرا «فجور» بر «تقوا» مقدّم داشته شده؟ بعضى از مفسّران گفته‌اند: به خاطر آن است كه پاكى از گناه زمينه‌اى است براى آراسته شدن به تقوا؛ چرا كه هميشه تخليه قبل از تحليه و پاك‌سازى پيش از بازسازى است.⁽²⁾

به هر حال اگر درك حسن و قبح افعال براى انسان فطرى نبود؛ و مثلًا براى فهم زشتى ظلم، و خوبى عدالت و احسان، و اعمال ديگرى از اين قبيل نياز به استدلال داشت؛ مسلّماً نظام جامعه انسانى به هم مى‌ريخت. چرا كه در استدلالات نظرى اختلاف عقيده بسيار پيدا مى‌شد، و چون پايه محكم وجدانى براى اين معنى وجود نداشت هركس به خود اجازه مى‌داد هر كارى را انجام دهد.

آرى اين هدايت الهى در زندگى اجتماعى انسان فوق‌العاده سرنوشت ساز است، و اين نعمت و اين هدايت بزرگ به قدرى مهم است كه قابل مقايسه با نعمت‌هاى ديگر نيست.

در چهارمين آيه، مسأله فطرى بودن دين مطرح شده است؛ آن هم دين «حنيف» يعنى خالى از هر گونه تمايل و گرايش به سوى باطل و كجى، و پاك از هرگونه شرك و آلودگى فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلَّديْنِ حَنِيْفَاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها.

تعبير به «دين» با توجّه به وسعت مفهوم آن كه تمام مبانى اصول دين و حداقل كليّات فروع دين را شامل مى‌شود؛ نشان مى‌دهد كه نه تنها خداشناسى و توحيد، بلكه تمام اصول و فروع دين به طور اجمال و به صورت فطرى از

همان آغاز در درون جان انسان قرار داشته، و اين هدايت تكوينى هنگامى كه با هدايت تشريعى انبياءِ هماهنگ شد مى‌تواند مؤثّرترين جاذبه را در انسان ايجاد كند.

بنابراين هر دعوتى كه در شريعت وجود دارد؛ ريشه آن در اعماق فطرت آدمى نهفته است. هيچ مذهبى با خواسته‌هاى فطرى انسان مبارزه نمى‌كند؛ بلكه از طريق مشروع آنها را هدايت و تكميل مى‌نمايد و به اين ترتيب خدا پرستى و ديندارى به عنوان هدايت تكوينى در درون جان انسان وجود دارد، و اگر انحرافى پيدا مى‌شود عارضى است؛ و لذا وظيفه انبياء اين است كه اين انحرافات عارضى را زائل كنند تا فطرت اصلى امكان شكوفائى يابد.

از آنجا كه ما در بحث توحيد فطرى (در جلد سوم) به خواست خدا مشروحاً درباره اين آيه سخن خواهيم گفت؛ در اينجا به همين مقدار قناعت مى‌كنيم.

در پنجمين آيه نخست از تعليم الهى به وسيله قلم سخن مى‌گويد؛ و سپس به طور كلّى از تعليم آدمى نسبت به مسائل كه نمى‌دانست مى‌فرمايد: «خداوند همان كسى است كه به وسيله قلم تعليم كرد، و به انسان آنچه را نمى‌دانست ياد داد» الَّذِىْ عَلَّمَ بِالْقَلَمِ- عَلَّمَ اْلأِنْسانَ مالَمْ يَعْلَمْ

تعليم الهى به وسيله قلم ممكن است اشاره به اين باشد كه براى نخستين بار نوشتن و خواندن به وسيله انبياى الهى صورت گرفت؛⁽¹⁾و يا به خاطر آن است كه خداوند اين ذوق و استعداد را در درون روح انسان به عنوان يك هدايت فطرى ايجاد كرد كه بعد از شكوفا شدن خواندن و نوشتن ابداع گرديد و دوران تاريخ بشر با پيدايش خط شروع شد- مى‌دانيم مرز ميان دوران تاريخ و قبل از تاريخ همان مسأله پيدايش خط است- در هر صورت تعليم از طريق

قلم از طريق هدايت الهى صورت گرفته است.

جمله عَلَّمَ اْلأِنْسانَ مالَمْ يَعْلَمْ مى‌تواند اشاره به علوم فطرى مختلفى باشد كه خداوند در وجود انسان به يادگار گذارده؛ اعم از درك حسن و قبح و فجور و تقوى، و همچنين قضاياى بديهى كه پايه قضاياى نظرى در علوم استدلالى مى‌شود، و نيز آگاهى بر مبانى دين و اصول احكام الهى.

در ششمين آيه بعد از آنكه تعليم قرآن را به خداوند رحمان كه منبع انواع رحمت‌ها و كرامت‌ها است نسبت مى‌دهد؛ سخن از آفرينش انسان به ميان آورده و مى‌گويد: «انسان را آفريد و بيان (سخن گفتن) را به او تعليم داد» خَلَقَ اْلأنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ

«بيان» مفهوم عامى دارد كه به هر چيز آشكار كننده گفته مى‌شود؛ خواه انواع استدلالات عقلى و منطقى باشد كه مبيّن مسائل پيچيده است، يا خط و كتابت، و يا سخن گفتن، هر چند شاخص آنها سخن گفتن است.

مفسّران در تفسير «بَيان» احتمالات زيادى داده‌اند. بعضى آن را به معنى تبيين خير و شر، و بعضى حلال و حرام، و بعضى به معنى اسم اعظم، و بعضى به معنى تعليم لغت دانسته‌اند.⁽¹⁾

ولى روشن است كه ظاهر «بيان» همان سخن گفتن است؛ و احتمالات ديگر ضعيف به نظر مى‌رسد.⁽²⁾

در اينكه خداوند چگونه سخن گفتن را به انسان تعليم داد؟ بعضى گفته‌اند:

منظور اين است كه واضع لغات خداوند بوده و سپس از طريق وحى به انبياء تعليم فرموده است. ولى ظاهراً دليل روشنى براى اين معنى در دست نيست؛ بلكه منظور الهام باطنى از سوى خدا به نوع انسان است، كه با ايجاد صوت از طريق حنجره، و سپس ايجاد حروف به وسيله گردش زبان و تكيه بر مخارج

حروف، و بعد از طريق تركيب آنها به يكديگر و ايجاد كلمات، و سپس نام‌گذارى اشياء و مفاهيم مختلف، توانائى يافته است كه مقاصد درونى خود را از اين طريق كه هم سهل و آسان و هم در اختيار همگان است، تمام مفاهيم مادّى و معنوى، جزئى و كلّى، مستقل و وابسته را از هر قبيل منعكس كند؛ و به راستى اگر اين استعداد خلّاق خدا داد نبود و انسان سخن گفتن نمى‌دانست نه تمدّنى وجود داشت، و نه علم و دانش تا اين حد ترقّى مى‌كرد، و نه انسان مى‌توانست پايه‌هاى زندگى را بر اساس تعاون و همكارى جمعى، قرار دهد چرا كه همكارى فرع رابطه نزديك با يكديگر است.

در تفسير الميزان آمده است يكى از مهم‌ترين دلائل بر اينكه هدايت انسان به سوى «بيان» از طريق الهام الهى صورت گرفته، همان اختلاف لغات امّت‌ها و طوائف است كه هر امّت و طائفه‌اى با ويژگى‌هايى كه در خصائص روحى و اخلاق نفسانى و مناطق طبيعى دارند براى خود لغتى وضع كرده‌اند.⁽¹⁾

بعضى از محقّقان عدد زبان‌هاى موجود در دنيا را بالغ بر سه هزار زبان دانسته‌اند، و بعضى عدد را بالاتر از اين نيز گفته‌اند؛⁽²⁾و اين تنوّع به راستى عجيب، و از نشانه‌هاى قدرت و عظمت خدا است.

اصل سخن گفتن از آيات بزرگ حق است، و اين تنوّع لغات، آيت بزرگ ديگرى است؛ و هر دو از ويژگى‌هاى خلقت بشر محسوب مى‌شود.

ممكن است بعضى از پرندگان با آموزش‌هاى مكرّر سخنان جذابّى بگويند، ولى بدون شك كار آنها چيزى جز تقليد در الفاظ بسيار محدود از انسان نيست، بى‌آنكه مفاهيم همه جمله‌ها را نيز درك كنند. تنها انسان است كه مى‌تواند به طور نامحدود جمله بسازد و مفاهيم مختلف را در قالب آن بريزد و بيان كند و اين كار را با آگاهى كامل انجام دهد.

در حديث توحيد مفضّل از امام صادق عليه السلام نيز به اين آيت بزرگ الهى توجّه

داده شده است؛ و امام عليه السلام به مفضّل مى‌فرمايد: «درباره صدا و سخن گفتن و آلات و ابزار آن كه در انسان فراهم شده بسيار بينديش»، و بعد امام عليه السلام جزئيات آن را براى مفضّل تشريح كرده و او را به مطالعه در اين باره دعوت مى‌كند.⁽¹⁾

در هفتمين و آخرين آيه مورد بحث، پيامبر را مخاطب ساخته و به او دستور مى‌دهد: «يادآورى كن تو فقط يادآورى كننده‌اى»: فَذَكِّرْ انَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ

تعبير به «تذكر» (يادآورى) ممكن است اشاره به اين معنى باشد كه حقائق اين علوم و دانش‌ها و عصاره اين تعليمات در درون روح و جان انسان طبق هدايت الهى وجود دارد؛ سپس در سايه تعليمات انبياء و پيامبران شكوفا مى‌گردد، از مرحله «كمون» به مرحله «بروز» و از «اجمال» به «تفصيل» و از «درون» به «برون» مى‌آيد.

اين آيه چهار بار در قرآن مجيد در سوره قمر آمده است كه در ضمن بيان ماجراى قوم فرعون و عاد و ثمود و قوم لوط مى‌فرمايد: وَلَقَدْ يَسَّرْنا الْقُرآنَ لِلِّذكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ: «ما قرآن را براى يادآورى آسان كرديم، آيا كسى هست كه متذكر شود.»⁽²⁾

اين سخن از بعضى فلاسفه يونان نيز معروف است كه مى‌گويد: علوم و دانش‌ها چيزى جز يادآورى نيست. همه اصول علمى بدون استثناء در درون روح انسان به وديعت نهاده شده، انسان آنها را فراموش كرده ولى به كمك معلّمان آنها را يادآورى مى‌كند.

فخررازى در تفسير خود مى‌گويد: اگر كسى بگويد اين تعبير دليل بر آن است كه چيزى قبلًا در خاطره انسان‌ها بوده سپس فراموش شده است؛ در پاسخ مى‌گوئيم: آرى چنين است. تسليم در مقابل حق در فطرت هر انسانى

وجود دارد، و گاه به فراموشى سپرده مى‌شود؛ اينجا است كه يادآورى مى‌شود تا به فطرت خود باز گردد.⁽¹⁾

به هر حال اين آيات مجموعاً دليل زنده‌اى بر هدايت‌هاى فطرى الهى نسبت به نوع انسان است.

توضيحات‌

هدايت فطرى و غريزى در علم روز

با پيشرفت علم روانشناسى و روانكاوى و مطالعات دانشمندان درباره حواس اسرارآميز حيوانات و جانوران، اسرار بسيار شگفت‌انگيزى از هدايت فطرى و غريزى در جهان موجودات زنده كشف شده است؛ و با پديده‌هايى برخورد مى‌كنيم كه علوم از تفسير آن عاجزند، و هرگز نمى‌توانند نشان دهند كه اين هدايت‌ها از كجا سرچشمه گرفته است؟ جز اينكه بپذيريم مبدأ بزرگ عالم هستى كه وظيفه هدايت همه موجودات را بر عهده گرفته اين علوم را از طريق يك الهام مرموز درونى به انسان يا حيوانات ديگر بخشيده است.

در اين زمينه آن قدر شاهد و نمونه داريم كه اگر جمع‌آورى شود يك كتاب بزرگ را تشكيل مى‌دهد، كه از آن جمله موارد جالب زير است:

1- انسان به هنگام تولاد ز مادر بدون آنكه نياز به معلّم داشته باشد مكيدن پستان و شير خوردن و كمك گرفتن از دست و پنجه براى اين كار و منتقل ساختن نيازهاى خود به مادر از طريق گريه را به خوبى مى‌داند.

وضع لغات، و ابداع كلمات، و سخن گفتن، و مسائل ديگرى را از اين قبيل به صورت يك استعداد مرموز همراه خود از مادر به دنيا مى‌آورد، و همچنين درك حسن و قبح، زشتى‌ها و زيبائى‌ها، و قسمت زيادى از بايدها و نبايدها و آشنائى به مبدأ جهان آفرينش و معرفة اللَّه را نيز در درون جان خود دارد.

يكى از دانشمندان مى‌گويد: وقتى مادران براى آرام كردن كودكان خود آنها را به آغوش مى‌كشند معمولًا در طرف چپ سينه قرار مى‌دهند، بى‌آنكه خودشان بدانند چه مى‌كنند؟ در اينجا سر كودك را مجاور قلب خويش قرار مى‌دهند، و او از شنيدن صداى ضربان قلب مادر آرام مى‌گيرد! زيرا اين صدائى است آشنا كه از دوران جنينى با آن خود گرفته و عادت كرده است. كمتر مادرى است كه اين نكته را بداند و به همين دليل كار او در اين زمينه صرفاً با يك الهام فطرى انجام مى‌گيرد.

2- مسأله هدايت فطرى و غريزى در جهان حيوانات بسيار گسترده‌تر از انسان است؛ و امروز دانشمندان نمونه‌هاى شگفت‌آورى از آن ارائه مى‌دهند.

در كتاب دريا ديار عجائب (نوشته: فرد دنياندلين) چنين آمده است:

«رفتار بعضى از ماهى‌ها از اسرار طبيعت است كه هيچ‌كس قادر به بيان علت آن نيست. ماهى قزل‌آلا دريا را ترك مى‌كند و به آب شيرين نهرهايى كه زندگى را در آن آغاز كرده باز مى‌گردد؛ در جهت مخالف جريان آب با كوشش تمام شنا مى‌كند، و از روى صخره‌ها مى‌جهد، و حتى از آبشارها بالا مى‌پرد! تعداد آنها گاهى آنقدر زياد است كه نهر را پر مى‌كند، اين ماهى‌ها وقتى به محلّى كه در جستجويش بودند مى‌رسند تخم‌گذارى مى‌كنند و مى‌ميرند!

اينكه چگونه اين ماهى‌ها، نهرها يا رودخانه‌هاى مناسب را مى‌يابند؟! از كار اختراع راديو و تلويزيون هم عجيب‌تر است. زيرا آنها نقشه ندارند، و ديد آنها زير آب زياد نيست، و كسى هم راه را به آنها نشان نمى‌دهد.»⁽¹⁾

3- در همان كتاب آمده است: «رفتار مار ماهى‌ها از اين هم عجيب‌تر است.

مار ماهى‌هاى انگلستان وقتى به هشت سالگى مى‌رسند، آبگير يا نهرى را كه محل زندگى آنها است رها مى‌كنند، و مثل مار شب‌ها روى علف‌هاى مرطوب مى‌خزند تا به كنار دريا مى‌رسند. سپس اقيانوس اطلس را با شنا طى مى‌كنند و به آب‌هاى نزديك برمودا مى‌روند؛ آنجا به زير آب فرو رفته تخم مى‌گذارند، و

مى‌ميرند! ... و عجب اينكه بچه‌هاى مارماهى به سطح آب مى‌آيند سپس سفر دراز خود را به سوى وطن آغاز مى‌كنند، كه اين مسافرت دو يا سه سال طول مى‌كشد!

مار ماهى‌ها چگونه مقصد خود را مى‌دانند با اينكه هرگز آن مسير را طى نكرده‌اند؟ اين سؤالى است كه شما نيز مانند عاقل‌ترين دانشمندان مى‌توانيد به آن پاسخ دهيد؛ زيرا هيچ‌كس از دانشمندان پاسخ آن را نمى‌داند!»⁽¹⁾

4- نويسنده كتاب حواس اسرارآميز حيوانات، (ويتوس در وشر) مى‌گويد:

دانشمندان درباره خفاش‌ها موضوعات شگفت‌انگيزترى كشف كرده‌اند، از جمله اين كه در جهان چهار نوع خفّاش وجود دارد كه ماهى‌ها را شكار مى‌كنند. آنها در شب تاريك در سطح آب پرواز مى‌كنند و ناگهان پاهاى خود را در آب فرو مى‌برند و يك ماهى را از آنجا بيرون مى‌كشند و در دهان مى‌گذارند! راز شگفت آور اين است كه آنها از كجا اطلاع دارند كه در آن نقطه بخصوص يك ماهى زير آب شنا مى‌كند؟ انسان با تمام وسائل و پيشرفت‌هاى فنى خود تاكنون موفّق به اين كار نشده است. يك هواپيماى بمب افكن نمى‌تواند محل دقيق يك زير دريائى را در زير آب تشخيص دهد؛ بايد نشانه‌هاى موّاج مخصوص را بر روى آب پرتاب كند تا با علائمى كه اين نشانه با امواج راديو تلگرافى به هواپيما مى‌رساند از محل زير دريائى مطلع گردد ...

(آرى) هواپيما برخلاف خفّاش‌ها نمى‌تواند مستقيماً از وجود هدفى كه در زير آب است اطلاع يابد ... پروفسور «گرى فن» مى‌گويد: هيچ توضيح قابل قبول براى اين موضوع وجود ندارد.»

نامبرده سپس اضافه مى‌كند: «تاكنون هر موقعى كه انسان اكتشاف فنى كرده مشاهده نموده كه طبيعت قبل از او همان عمل را انجام داده است؛ البته اين اكتشاف موجب تسكين حسّ خودپسندى انسان مى‌گردد، ولى او هميشه متوجّه مى‌شود كه در اين قسمت از طبيعت عقب‌تر است!»

از اين جهت دانشمندان آمريكائى دانش جديدى را بنيان نهادند بنام: بيولى.

هدف اين علم آن است كه از روى سرمشق‌هايى كه طبيعت به ما مى‌دهد با پى بردن به رازهاى آن نتائج فنى و تكنيكى جديدى بگيريم.

سپس مى‌افزايد: «اگر يكى از پستانداران بالدار (خفّاش) را داخل جعبه سربسته و تاريكى بگذاريم و سيصد كيلومتر از لانه‌اش دور كنيم، و بعد رهايش سازيم، با اينكه تقريباً روز كور است و با آن محل آشنا نيست در كمترين مدّت مستقيماً به لانه خود باز مى‌گردد!»⁽¹⁾

5- نويسنده معروف (كرسى موريسن) در كتاب خود (راز آفرينش انسان) در يكى از فصول كتاب كه تحت عنوان شعور حيوانى نگاشته؛ نمونه‌هاى زيادى از اين موضوع را بيان مى‌كند. از جمله اينكه:

«پرندگان به طور غريزى لانه ساز و لانه يابند- هرچند نمونه‌اى را قبلًا نديده باشند- چلچه‌اى كه در رواق خانه شما آشيانه مى‌سازد؛ در فصل زمستان به گرمسيرى مى‌رود اما همين كه طليعه بهار آشكار شد به لانه خود بر مى‌گردد، در سرماى دى ماه.

خيلى از پرندگان به سمت جنوب و نواحى گرم مسافرت مى‌كنند؛ و غالب آنها صدها فرسنگ فاصله را در زمين و بر فراز درياها مى‌پيمايند، اما هرگز راه خانه را گم نمى‌كنند!

ماهى آزاد سال‌ها در دريا زيست مى‌كند و سپس به رودخانه‌اى كه از آنجا به دريا آمده بر مى‌گردد، و عجب‌تر آنكه از حاشيه رودخانه بالا رفته و به نهرى كه خود سابقاً در آن متولّد شده است مى‌رود ... ماهى آزاد به تبعيّت از شعور باطنى خود به همان ساحلى مى‌رود كه محل نشو و نماى او بوده است. چه حسّى سبب مى‌شود كه اين حيوان اين‌طور دقيق و قطعى به موطن خود برگردد؟

(كسى نمى‌داند.)

اگر جوجه پرنده‌اى را از آشيانه خارج كنيم و در محيطى ديگر آن را پرورش

دهيم؛ همين كه به مرحله رشد و تكامل رسيد خود شروع به ساختن لانه به سبك و روش پدرانش مى‌كند ... آيا اعمال مشخص و متمايزى كه از انواع مخلوقات زمين صادر مى‌شود همه اتفاقى و بر سبيل تصادف است يا عقل و شعور كلّى باعث صدور آنها است؟»⁽¹⁾

6- يكى از دانشمندان فرانسه به نام: وارد، درباره پرنده‌اى به نام:

اكسيكلوپ، چنين مى‌گويد:

«من در حالات اين پرنده مطالعاتى كرده ام، از خصائص او اين است كه وقتى تخم گذارى او تمام شد مى‌ميرد؛ يعنى هرگز روى نوزادان خود را نمى‌بيند، همچنين نوزادان هيچگاه روى پر مهر مادران خود را نخواهند ديد.

هنگام بيرون آمدن از تخم به صورت كرم‌هايى هستند بى بال و پر كه قدرت تحصيل آذوقه و مايحتاج زندگى را نداشته، و حتى قدرت دفاع از خود را در مقابل حوادثى كه با حيات آنها مى‌جنگد ندارند. لذا بايد تا يكسال به همين حالت در مكان محفوظى بمانند و غذاى آنها مرتّب در كنار آنها باشد؛ به همين جهت وقتى مادر احساس مى‌كند كه موقع تخم‌گذارى او فرا رسيده است قطعه چوبى پيدا كرده و سوراخ عميقى در آن احداث مى‌كند، سپس مشغول جمع‌آورى آذوقه مى‌شود و از برگ‌ها و شكوفه‌هايى كه قابل استفاده براى تغذيه نوزادان او مى‌باشد به اندازه آذوقه يكسال به جهت يكى از آنها تهيه كرده و در انتهاى سوراخ مى‌ريزد؛ سپس يك تخم روى آن مى‌گذارد، و سقف نسبتاً محكمى از خميره‌هاى چوب بر بالاى آن بنا مى‌كند. باز مشغول جمع‌آورى آذوقه مى‌شود، و پس از تأمين احتياجات يكسال براى نوزاد ديگر و ريختن آن در روى طاق اطاق اول تخم ديگرى در بالاى آن گذارده و طاق دوم را روى آن مى‌سازد، به همين ترتيب چندين طبقه را ساخته و پرداخته و بعد از اتمام عمل مى‌ميرد!»

(فكر كنيد اين پرنده ضعيف از كجا مى‌داند كه نوزادان او چنين احتياجاتى

را دارند و اين تعليمات را از كه آموخته؟! آيا از مادر خود آموخته؟ در حالى كه هرگز روى او را نمى‌بيند؛ يا اينكه به تجربه دريافته، با اينكه اين عمل در طول زندگانى او يك مرتبه بيشتر رخ نخواهد داد ... آيا نبايد اعتراف كرد كه اين كار صرفاً متّكى به يك الهام غيبى و غريزى است كه دست قدرت خداوند دانا در وجود او قرار داده است؟!)

7- پلا تونف، دانشمند و روانشناس معروف روسى در كتاب روانشناسى در شوروى مى‌گويد: «در جنگ بزرگ جهانى تصادفاً به پزشكى برخوردم كه پس از چند شب بى‌خوابى بالاخره كمى خوابيد. در همان موقع مجروحين زيادى را آوردند كه مى‌بايستى فوراً تحت عمل قرار مى‌گرفتند، ولى پزشك را نمى‌شد بيدار كرد؛ تكانش داديم، آب به صورتش پاشيديم، سرش را تكان مى‌داد، و دوباره به خواب مى‌رفت. من به همه اشاره كردم سكوت كنيد (تا بيدارش كنم) سپس آهسته و به طور واضح به پزشك گفتم: دكتر! مجروحين را آورده‌اند و به شما احتياج دارند. پزشك فوراً بيدار شد!»

سپس مى‌افزايد: «اين موضوع را چنين مى‌توان توجيه كرد آنهايى كه قبلًا سعى مى‌كردند بيدارش كنند روى قسمت ممنوعه مغزش اثر مى‌گذاشتند در صورتى كه من پست نگهبانى مغز او را تحت تأثير قرار دادم. اين قسمت حتى در سنگين‌ترين خواب هم بيدار مى‌ماند، و بوسيله همين پست نگهبانى است كه بشر با دنياى خارج رابطه برقرار مى‌كند (و مسائل مورد علاقه‌اش را ناخودآگاه به همين پست نگهبانى مى‌سپارد.)

مادرى كه در كنار بچه بيمارش خوابيده و حتى بوسيله فرياد اطرافيانش هم بيدار نمى‌شود با كوچكترين ناله بچه بيمار بيدار مى‌گردد.

آسيابانى كه در تمام مدّت طوفان همراه رعد و برق مى‌خوابد همين كه سنگ آسيايش از كار مى‌ايستد بيدار مى‌شود. (اينها همه به خاطر آن است كه ناخود آگاه مطالب مورد نظر را به پست نگهبانى مغز سپرده‌اند.)»⁽¹⁾

8- درباره كبوتران نامه بر و مسأله بازگشت اسرارآميز آنها به سوى لانه، (دروشر) در كتاب خود چنين مى‌نويسد:

«اگر آنها را در جعبه‌هاى سربسته و تاريك صدها كيلومتر از لانه‌هايشان دور كنيم، و هنگام طى اين مسافت راه‌هاى پر پيچ و خمى را طى نمائيم به محض اينكه آنها را از جعبه بيرون آوريم، مدّت ده تا بيست ثانيه خورشيد را نگاه كرده، بعد مستقيماً به سوى لانه خود پرواز مى‌كنند. اين موضوع به وسيله آزمايش‌هاى متعدّد توسط دانشمند معروفى بنام دكتر كرامر، ثابت شده است ...

مى‌توان روش كار او را بدين طريق تشريح نمود كه مثلًا يك كبوتر شهر هامبورگ مى‌داند كه خورشيد در فلان ساعت روز در كدام محل قرار دارد. مثلًا اگر او را به «برم» ببرند حيوان مى‌فهمد خورشيد در آنجا نيم درجه شمالى‌تر و 25/ 1 درجه شرقى‌تر قرار دارد، پس براى اينكه به لانه خود در هامبورگ برگردد بايد با در نظر گرفتن خورشيد در شهر هامبورگ در آن واحد به سوى شمال و شرق پرواز كند ...

ولى معلوم نيست هنگامى كه هوا ابر است، و خورشيد پديدار نيست، چگونه آنها راه خود را تشخيص مى‌دهند؟ تجربه نشان داده كه بيشتر آنها بدون قطب نماى خورشيدى راه خويش را پيدا مى‌كنند».⁽¹⁾

به فرض كه اين پرندگان از قطب نماى خورشيدى استفاده كنند؛ مسلّماً تعيين زاويه‌ها آن هم زاويه‌هاى بسيار كوچك بدون استفاده از آلت نقاله و زاويه ياب امكان‌پذير نيست. اينها مسائلى است كه جز در سايه هدايت تكوينى الهى قابل تفسير نمى‌باشد.

اينها و صدها نوع مانند آن گواه زنده‌اى است كه در پشت اين دستگاه طبيعت، علم و قدرت بى‌پايانى است كه هر موجودى را در مسير زندگى خود

هدايت و رهبرى مى‌كند ... آرى اينها همه نشانه‌هاى آن بى‌نشان است.

9- اين سخن را با گفتارى از امام صادق عليه السلام طبق آنچه در حديث توحيد مفضّل آمده است پايان مى‌دهيم. فرمود:

«اى مفضّل! در خلقت عجيبى كه در چهار پايان قرار داده شده بينديش! آنها مرده‌هاى خود را همچون انسان‌ها پنهان مى‌كنند، و الّا جيفه‌هاى اين همه حيوانات وحشى بيابان و درندگان و غير آنها كجا است كه ديده نمى‌شود؟

مقدار كمى نيست كه از نظر پنهان بماند، و اگر كسى بگويد تعداد آنها از انسان‌ها بيشتر است راست گفته ... اين به خاطر آن است كه هنگامى كه احساس فرا رسيدن مرگ خود مى‌كنند در مناطقى پنهان مى‌شوند، و در آنجا مى‌ميرند! و اگر جز اين بود صحراها از مرده‌هاى آنها پر مى‌شد، و هوا را فاسد مى‌كرد، و موجب انواع بيمارى‌ها و وبا مى‌شد. درست نگاه كن، ببين چيزى كه انسان‌ها با فكر و انديشه انجام مى‌دهند حيوانات به صورت يك غريزه انجام مى‌دهند تا انسان‌ها از آثار سوء آن در امان بمانند.»⁽¹⁾

6- نشانه‌هاى او در مسأله خواب و بيدارى‌

اشاره:

قرآن مجيد نه تنها روى موضوعات بسيار مهمّى همچون آفرينش آسمان‌ها و زمين و خورشيد و ماه و روح انسان، به عنوان آيات و نشانه‌هايى از خداوند، انگشت نهاده؛ بلكه گاه روى مسائلى كه در نظر ما ساده است نيز تكيه مى‌كند، تا روشن سازد كه در اين جهان چيزى ساده نيست، و بزرگ و كوچك همه آيات حق‌اند، و نشانه‌هاى علم و قدرت خداوند بزرگ‌اند.

از جمله اين مسائل ظاهراً، مسأله خواب و بيدارى است كه قرآن مخصوصاً روى آن تكيه كرده است.

با اين اشاره به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ مِنْ آياتِهِ مَنآنمُكُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ انَّ فى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُوْنَ⁽¹⁾

2- وَ هُوَ الَّذِىْ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً و النَّوْمَ سُباتاً وَ جَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً⁽²⁾

3- وَجَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً وَجَعَلْنا اللَّيْلَ لِباساً⁽³⁾

4- اذْ يُغَشِّيْكُمُ النُّعاسُ أَمَنَةً مِنْهُ وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءاً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ⁽⁴⁾

ترجمه

1- «و از نشانه‌هاى او خواب شما در شب و روز است، و تلاش و كوششتان براى بهره‌گيرى از فضل پروردگار (و تأمين معاش) در اين امور نشانه‌هايى است براى آنها كه گوش شنوا دارند.»

2- «او كسى است كه شب را براى شما لباس قرار داد و روز را مايه حركت و حيات.»

3- 0 و خواب شما را مايه آرامشتان قرار داديم- و شب را پوششى (براى شما).»

4- « (به خاطر بياوريد) هنگامى را كه خواب سبكى كه مايه آرامش از ناحيه خدا بود شما را فرو گرفت و آبى از آسمان براى شما فرو فرستاد تا با آن شما را پاك گرداند.»

شرح مفردات:

بعضى از ارباب لغت هنگامى كه به واژه «نوم» (خواب) رسيده‌اند؛ گفته‌اند:

مفهوم معروفى دارد.⁽¹⁾

ولى راغب در كتاب مفردات مى‌گويد: «براى «نوم» تفسيرهاى مختلفى شده كه تمام آنها صحيح است منتهى از نظرهاى متفاوت. بعضى گفته‌اند: «نوم» همان سست شدن اعصاب مغزى بر اثر رطوبات و بخاراتى است كه به آن مى‌رسد، و بعضى گفته‌اند: «نوم» آن است كه خداوند روح انسان را قبض مى‌كند بى‌آنكه بميرد، و بعضى گفته‌اند: «نوم» مرگ خفيف است، و «موت» نوم ثقيل (خواب سنگين) است.⁽²⁾

«نُعاس» (بر وزن غُبار) به معنى خواب كم و خفيف است، و بعضى آن را به معنى آغاز خواب تفسير كرده‌اند؛ و از آنجا كه خواب در آغاز خفيف و سبك است هر دو معنى به يك حقيقت باز مى‌گردد.

«سُبات» از مادّه «سَبْت» «قطع و بريدن» (بر وزن ثَبْت) گرفته شده؛ و روز شنبه را از اين جهت در لغت عربى «يَوْمُ السَّبْتِ» مى‌نامند كه روز تعطيل كار به منظور استراحت بوده است و به نظر مى‌رسد كه اين نامگذارى متأثّر از

برنامه‌هاى يهود است كه شنبه را روز تعطيلى مى‌دانند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه به اعتقاد يهود خداوند آفرينش جهان را از روز يكشنبه آغاز كرد، و بعد از شش روز آفرينش تمام شد؛ و روز شنبه روز پايان خلقت و استراحت بود. ولى مى‌دانيم اين از اشتباهات بزرگ يهود است، چرا كه وقتى آسمان و زمين و خورشيد و ماه نبود، روز و هفته‌اى نيز وجود نداشت؛ و اينكه قرآن مى‌گويد: «خدا عالم را در شش روز آفريد» منظور شش دوران است.

واژه «سبت» به همين مناسبت به معنى استراحت و راحت نيز آمده است.⁽¹⁾

تفسير و جمع‌بندى‌

خواب شما از آيات الهى است‌

در نخستين آيه مورد بحث، قرآن مجيد خواب انسان‌ها را در شب و روز يكى از نشانه‌هاى علم و قدرت خدا شمرده است وَ مِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِالَّليْلِ وَ النَّهارِ

حتى در پايان آيه باز تأكيد مى‌كند «در اين امور (خواب و بيدارى و تلاش براى بهره‌گيرى از فضل الهى) آيات و نشانه‌هايى است براى آنها كه گوش شنوا دارند» انَّ فى ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُوْنَ

شك نيست كه تمام موجودات زنده براى تجديد قوا و به دست آوردن نيروى لازم براى ادامه فعاليت‌هاى زندگى نياز به استراحت دارند؛ استراحتى كه به طور اجبارى به سراغ آنها بيايد و حتى افراد حريص را مجبور به انجام آن كند.

براى تأمين اين هدف چه عاملى بهتر از خواب تصوّر مى‌شود كه الزاماً به سراغ انسان مى‌آيد و او را مجبور مى‌كند كه تمام فعاليت‌هاى جسمى، و حتى قسمت عمده فعاليت‌هاى فكرى خود را تعطيل كند، و در نتيجه در استراحتى

عميق فرو رود، و در اين مدّت دستگاه‌هاى بدن بازسازى و آماده تلاش و حركت جديد شوند؟

بدون شك اگر خواب نبود خيلى زود انسان پژمرده و فرسوده و پير و شكسته مى‌شد. لذا گفته‌اند: خواب متناسب و آرام رمز سلامت و طول عمر و نشاط جوانى است.

جالب اينكه: در آيه مورد بحث نوم و ابْتِغاءَ فَضْلِ اللَّهِ را در مقابل يكديگر قرار داده؛ و به گفته بعضى از مفسّران اولى نشانه مرگ و دومى نشانه رستاخيز است.

تعبير ابْتغاءَ فَضْلِ اللَّهِ (طلب كردن فضل الهى) اشاره به نكته لطيفى است كه هم تلاش و كوشش انسان را در زندگى مورد توجّه قرار مى‌دهد، و هم فضل الهى را. يعنى از آميختن اين دو به يكديگر انسان از مواهب جهان بهره‌مند مى‌گردد.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه آيه فوق علاوه بر خواب شب، خواب روز را نيز ذكر مى‌كند مَنا مُكُمْ بِالَّليْلِ وَ النَّهارِ در حالى كه مسلّم است خواب اصولًا مربوط به شب مى‌باشد و آيات قرآن نيز گواه اين معنى است. ولى گاهى شرائطى در زندگى انسان پيش مى‌آيد كه مجبور مى‌شود شب بيدار بماند و روز بخوابد، در سفره‌هاى شبانه، و در مناطق گرم و سوزان كه فعاليت‌هاى روز به خاطر گرماى هوا متوقّف مى‌شود اين معنى كاملًا مشهود است.

در عصر ما كه بسيارى از مؤسّسات صنعتى و درمانى مجبورند تمام شبانه روز را كار كنند و چون تعطيل كردن برنامه‌ها ممكن نيست كارگران در سه نوبت به كار وادار مى‌شوند به همين جهت نياز به خواب روزانه از هر وقت ديگر واضح‌تر به نظر مى‌رسد.

حال اگر برنامه تنظيم خواب در اختيار انسان نبود و جانشينى خواب روز از شب ميّسر نمى‌گشت؛ مسلّماً مشكلات بزرگى در زندگى او پيدا مى‌شد.

در دومين آيه بعد از آنكه تصريح مى‌كند: «خداوند كسى است كه شب را براى شما لباس قرار داد» هُوَ الَّذِىْ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً روى مسأله خواب تكيه كرده؛ مى‌فرمايد: «خواب را براى شما مايه راحت و آرامش قرار داد» وَ النَّوْمَ سُباتاً

تعبير به هُوَ الَّذِى (او كسى است كه ...) مى‌تواند اشاره به جنبه توحيدى اين امور باشد كه هر كدام نشانه‌اى از ذات پاك او است، و يا جنبه بخشندگى نعمت كه انسان ولى نعمت خود را بشناسد، و مسلّماً شناخت ولى نعمت نيز مقدّمه‌اى براى معرفت او خواهد بود.

جالب اينكه به دنبال آن مى‌فرمايد: «و روز را نشور و مايه گسترش قرار داد» وَ جَعَلَ النَّهارَ نَشُوراً⁽¹⁾/

آرى در روشنايى روز روح گسترش پيدا مى‌كند و انسان كاملًا بيدار مى‌شود؛ كه بى‌شباهت به نشور روز قيامت و زنده شدن بعد از مرگ نيست.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اشاره به گسترش انسان‌ها در صحنه زندگى و حركت آنها به سوى مقاصد مختلف حيات باشد؛ و به اين ترتيب با ورود تاريكى شب، شيپور خواب و استراحت نواخته مى‌شود، و با طلوع آفتاب شيپور بيدارى.

در سومين آيه نيز همين معنى با مختصر تفاوتى تكرار شده؛ مى‌فرمايد: «ما خواب شما را مايه استراحت قرار داديم و شب را لباس»! وَجَعَلْنا نُومَكُمْ سُباتاً وَ جَعَلْنا اللَّيْلَ لِباساً همان‌گونه كه لباس، انسان را از انواع خطرات حفظ مى‌كند و مايه سلامت او است؛ تاريكى شب نيز چنين اثرى دارد.

در چهارمين و آخرين آيه مورد بحث- كه از ماجراى جنگ بدر سخن

مى‌گويد- به اين نكته اشاره مى‌كند كه يكى از نعمت‌هاى خدا به مؤمنان در آن شب تاريخى اين بود كه خواب سبكى شما را فرو گرفت و اين خواب از سوى خداوند مايه آرامش جسم و جان شما گرديد اذْ يُغَشِّيْكُمُ النُّعاسُ أَمَنَةً مِنْهُ

اين خواب آرام‌بخش مخصوصاً بعد از طى آن مسافت نسبتاً طولانى براى آنها سبب تجديد قوا و آمادگى براى جنگ سرنوشت ساز فردا در ميدان بدر بود. جنگى كه به پيروزى چشمگير مسلمانان منتهى شد.

تعبير به «نُعاسْ» (خواب سبك) شايد اشاره به اين است كه در عين استراحت آن‌چنان خواب عميقى بر آنها مسلّط نشد كه دشمن بتواند از موقعيّت استفاده كرده و بر آنها شبيخون زند. به اين ترتيب اصل آن خواب نعمت بود و كيفيّت آن نيز نعمتى ديگر.

به هر حال آيه فوق نيز تأكيدى است بر تأثير خواب در تمام مراحل، بر روى اعصاب و جسم و جان انسان و تجديد قوا براى تلاش بيشتر و جهاد نيرومندتر.

توضيحات‌

پديده مرموز خواب‌

با اينكه خواب و خواب ديدن هر دو براى ما امر عادى است؛ ولى هنوز دانشمندان با تمام تلاش‌ها و كوشش‌هايى كه كرده‌اند به عمق اين دو پديده مهم روحى نرسيده‌اند.

چه فعل و انفعالاتى در بدن انسان رخ مى‌دهد كه ناگهان بخش عمده فعاليت‌هاى روحى و جسمى او تعطيل مى‌گردد و تحوّلى در سرتاسر روح و جسمش ظاهر مى‌شود؟! چيزى نمى‌فهمد، حركتى از خود نشان نمى‌دهد و مانند مرده‌اى در گوشه‌اى مى‌افتد، و اگر دنيا را آب بگيرد او در خواب است و خبر ندارد.

با تمام توضيحات و نظرات و فرضيه‌هايى كه در اين زمينه ارائه شده هنوز خواب چهره اسرارآميز خود را حفظ كرده است!

از آن عجيب‌تر مسأله رؤيا يعنى خواب ديدن است كه آن هم مانند خود روح انسان از معمّاهاى بزرگ محسوب مى‌شود.

البته بحث مشروح پيرامون حقيقت و اسرار اين دو پديده از موضوع بحث ما خارج است؛ زيرا بحث آيات فوق ناظر به منافع فراوان و فوائد بى‌شمار خواب و جنبه نعمت بودن آن است.

هميشه خواب معتدل دليلى بر سلامت روح و اعصاب انسان است؛ و به همين دليل يكى از مهم‌ترين سؤالات اطباء از بيماران روانى سؤال از چگونگى خواب آنها است.

در موقع خواب دستگاه‌هاى اصلى بدن مانند: قلب و ريه تعطيل نمى‌شوند؛ ولى بسيار آرام‌تر كار مى‌كنند و گردش خون در اعضاء ملايم‌تر مى‌شود، و فعاليت مغز تقريباً تعطيل مى‌گردد، عظلات نيز همه آرام مى‌شوند، و مجموع اين امور سبب مى‌شود كه آنها فرصت براى نوسازى و بازسازى خويش پيدا كنند.

در پرتو خواب، سموم بدن دفع مى‌شود، و بسيارى از بيمارى‌ها درمان مى‌يابد. روخلين، در كتاب: خواب از نظر پاولف، بحثى تحت عنوان درمان با خواب طولانى آورده است. او تحت اين عنوان مى‌نويسد:

«بنا به فرضيه «پاولف» خواب عبارت از يك پديده توقّف حفاظتى و تجديد نيرو است؛ و بنابراين از آن مى‌توان به عنوان يك عامل درمانى در بيمارى‌هاى مختلف استفاده كرد. تجربيات روزانه نيز نقش درمانى خواب را تأييد مى‌كند.»

سپس مى‌افزايد: «خواب عميق و دراز مدّت يكى از علائم بهبود بيمارى است؛ چرا كه بيماران پس از يك بيمارى طولانى براى تجديد قوا و سلامت خود زيادتر از معمول مى‌خوابند.»

او مى‌گويد: «در كشور شوروى درمان به وسيله خواب عملًا توسعه بيشترى پيدا كرده و اين طريقه براى اولين بار براى درمان شيزوفرنى (جنون جوانى) كه يكى از بيمارى‌هاى شايع روانى است به كار برده شده.»

نامبرده در بخش ديگرى از سخنانش مى‌گويد: «براى درمان بيماران مبتلا به ازدياد فشار خون از طريقه خواب طولانى نتيجه درخشانى گرفته‌اند ... خواب طولانى كه يك حالت استراحت كامل قشر مخ است نيروى دستگاه عصبى را تجديد، و عمل تنظيم فعاليّت اعضاى داخلى را متعادل مى‌سازد، و در حالت عمومى انسان اثر مثبت و مساعد مى‌گذارد.⁽¹⁾

آرى آن كس كه انسان را براى تلاش و فعاليّت سالم آفريد، تمام وسائل آن را در اختيار او قرار داد كه يكى از آنها نظام خواب و بيدارى است؛ نظامى كه نشانه حكمت و تدبير حق در آن كاملًا نمايان است.

7- نشانه‌هاى او در پهنه آسمان‌ها و زمين‌

اشاره:

بعد از ذكر آيات انفسى به سراغ آيات آفاقى مى‌رويم:

هميشه مشاهده صحنه آسمان‌ها و زمين، براى انسان‌ها تفكّرانگيز بوده است؛ ولى هر قدر علم و دانش انسان پيشرفت نموده عظمت جهان اسرارآميز بالا در نظر او بيشتر شده است، به طورى كه اگر عظمت آسمان‌ها را در نظر دانشمندان امروز با گذشته مقايسه كنيم به راستى حكم دريا و قطره را دارد، و معلوم نيست فردا در مقايسه با امروز نيز چنين نباشد.

در اين منظومه‌ها و كهكشان‌هاى عظيم، و ستارگان ثوابت و سيّار، چه مى‌گذرد؟ و در آنها چه عوالمى وجود دارد؟

تاريخچه پيدايش آنها به چه زمانى باز مى‌گردد؟

آيا ساكنانى در آنها وجود دارد يا نه؟ و اگر دارد زندگى آنها مشابه ما است يا با ما متفاوت است؟

اينها و ده‌ها سؤال ديگر، سؤالاتى است كه فكر هر انسان جستجوگر و كنجكاو را درباره آسمان‌ها به خود مشغول مى‌دارد.

دانشمندان امروز مى‌گويند: ما ستارگانى را الآن در آسمان مى‌بينم كه هزاران و شايد ميليون‌ها سال قبل از ميان رفته‌اند؛ و اين به خاطر آن است كه بر اثر فاصله فوق‌العاده زياد، نور آنها كه از هزاران يا ميليون‌ها سال قبل از مبدء اين ستارگان حركت كرده هنوز در راه است و به ما مى‌رسد! اگر راستى چنين است (كه چنين است) صحنه واقعى آسمان، با آنچه امروز ما مى‌بينيم تا چه حد متفاوت است؟ هيچ‌كس قادر نيست به اين سؤال پاسخ دهد (دقت كنيد).

امثال اين سؤالات كه پاسخ آن براى هيچ دانشمندى ممكن نيست فراوان مى‌باشد.

ما در برابر چنين جهان اسرارآميزى قرار گرفته‌ايم، عظمت آنها از يك سو،

و نظم و حساب حاكم بر آن از سوى ديگر، پرده از روى قدرت و علم بى‌انتهايى بر مى‌دارد كه در آفرينش آن، دست داشته است.

با اشاره بالا اكنون به اتفاق يكديگر به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- انَّ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَاياتٍ لِاؤُلى اْلأَلْبابِ⁽¹⁾

2- انَّ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ ... لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُوْنَ⁽²⁾

3- وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَ أَلْوانِكُمْ انَّ فى ذلِكَ لَاياتٍ لِلْعالِميْنَ⁽³⁾

4- انَّ فى السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ لَاياتٍ لِلَّمْمِنينَ⁽⁴⁾

5- خَلَقَ اللَّهُ السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ بِالْحَقِّ انَّ فى ذلِكَ لَايَةً لِلْمُؤْمِنيْنَ⁽⁵⁾

6- انَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِىْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأَرْضَ فى سِتَّةِ أَيْامٍ ثُمّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَما مِنْ شَفِيْعٍ الَّا مِنْ بَعْدِ اذْنِهِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوْهُ أَفَلا تَذَكَّرُوْنَ⁽⁶⁾

7- وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُوْلُنَّ اللَّهُ فَأَنّى يُؤْفَكُوْنَ⁽⁷⁾

8- لَخَلْقُ السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ الناَّسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُوْنَ⁽⁸⁾

9- قالَتْ رُسُلُهُمْ أفِى اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّمواتِ وَ

اْلَارْضِ⁽¹⁾

10- وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِايْدٍ و انَّا لَمُوْسِعُوْنَ- وَ اْلأرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدوُنَ⁽²⁾

11- وَجَعَلْنا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوْظاً وَ هُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُوْنَ⁽³⁾

12- اللَّهُ الَّذِىْ رَفَعَ السَّمواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ⁽⁴⁾

ترجمه:

1- «مسلّماً در آفرينش آسمان‌ها و زمين و آمد و شد شب و روز نشانه‌هاى (روشنى) براى صاحبان مغز است.»

2- «در آفرينش آسمان‌ها و زمين و آمد و شد شب و روز ... نشانه‌هايى است (از ذات پاك خدا و يگانگى او) براى مردمى كه عقل دارند و مى‌انديشند.»

3- «و از آيات او آفرينش آسمان‌ها و زمين و تفاوت زبان‌ها و رنگ‌هاى شماست، در اين نشانه‌هايى است براى عالمان.»

4- «بدون شك در آسمان‌ها و زمين نشانه‌هاى فراوانى است براى اهل ايمان»

5- «خداوند، آسمان‌ها و زمين را به حق آفريد، در اين آيتى است براى مؤمنان.»

6- «پروردگار شما خداوندى است كه آسمان‌ها و زمين را در شش روز آفريد سپس بر تخت (قدرت) قرار گرفت و به تدبير كار (جهان) پرداخت، هيچ شفاعت كننده‌اى جز به اذن او وجود ندارد، اين است خداوند پروردگار

شما پس او را پرستش كنيد، آيا متذكر نمى‌شويد؟!»

7- «هرگاه از آنها بپرسى چه كسى آسمان‌ها و زمين را آفريده، و خورشيد و ماه را مسخر كرده است؟ مى‌گويند «اللَّه»، پس با اين حال چگونه (از عبادت خدا) منحرف مى‌شوند؟!»

8- «آفرينش آسمان‌ها و زمين از آفرينش انسان‌ها مهمتر است ولى اكثر مردم نمى‌دانند.»

9- «رسولان آنها گفتند: آيا در خدا شك است؟! كسى كه آسمان‌ها و زمين را آفريده؟!»

10- «ما آسمان را با قدرت بنا كرديم و همواره آن را وسعت مى‌بخشيم- و راه گسترديم و چه خوب گستراننده‌ايم!»

11- «و آسمان را سقف محفوظى قرار داديم، ولى آنها از آيات آن روى گردانند!»

12- «خداوند همان كسى است كه آسمان را- بدون ستونى كه قابل رؤيت باشد- آفريد، سپس بر عرش استيلا يافت (و زمام تدبير جهان را به دست گرفت) و خورشيد و ماه را مسخر ساخت.»

شرح مفردات:

«خَلْق» به گفته مقاييس اللّغة در اصل دو معنى دارد: يكى اندازه‌گيرى اشياء، و ديگر صاف و مسطّح بودن است.

راغب نيز در مفردات مى‌گويد: اصل اين كلمه، به معنى اندازه‌گيرى منظم و صحيح است. سپس مى‌افزايد: به معنى ايجاد اشياء بدون هيچ اصل و مادّه قبلى نيز استعمال مى‌شود (چرا كه ايجاد كردن، با اندازه‌گيرى و تنظيم همراه است.)

بعد مى‌گويد: خلقت به معنى ابداع و ايجاد بعد از عدم، مخصوص خدا است؛ اما به معنى تغيير صورت اشياء و تبديل چيزى به چيز ديگر در مورد انسان‌ها نيز تصوّر مى‌شود. اين واژه در معنى دروغ نيز به كار مى‌رود (شايد به

اين جهت كه مطلبى را كه واقعيّت ندارد در ذهن خود يا در فكر شنونده ايجاد مى‌كند.)

ابن منظور در لسان العرب مى‌گويد: «خلق» در كلام عرب، به معنى ابداع چيزى است بدون هيچ سابقه قبلى.

به اين ترتيب، «خلق» گرچه در اصل به معنى تقدير و اندازه‌گيرى، يا تنظيم و صاف كردن اشياء بوده، ولى بعداً به همين مناسبت در معنى ابداع و ايجاد، و تغيير صورت اشياء به كار رفته است؛ به طورى كه الآن اين معنى از آن متبادر مى‌شود.

«سَماءْ» به گفته ارباب لغت به معنى چيزى است كه در بالا قرار گرفته؛ و لذا بعضى معتقدند جنبه نسبى دارد و لذا ممكن است يك شى‌ء نسبت به شى‌ء ديگر آسمان، و نسبت به شى‌ء ثالث زمين باشد، و «اسم» نيز از همين مادّه مشتق شده؛ چرا كه اسم گذارى سبب بلندى و اهميّت مسمّى مى‌شود.

به گفته نويسنده كتاب التحقيق، «سماء» گاهى محسوس و مادّى است؛ مانند:

أَنْزَلَ مِنَ السّماءِ ماءاً: «خداوند از آسمان آبى فرستاد» و گاه معنوى است؛ مانند: قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِى السَّماءِ: «ما نگاه‌هاى انتظارآميز تو را به آسمان مى‌بينيم»⁽¹⁾

ابن منظور نيز در لسان العرب مى‌گويد: «سُمُوّ» به معنى بلندى و علو است.⁽²⁾

بنابراين «سماء» تنها به معنى آسمان نيست؛ بلكه به معنى هرگونه بلندى و علو و ارتفاع است. ولى در آياتى كه براى اين بحث انتخاب شده عموماً به معنى آسمان آمده است.

«أرْض» در اصل به قسمت پائين هر چيزى گفته مى‌شود در مقابل «سماء» كه قسمت بالاى هر چيز است. اين سخن را مقاييس اللّغه گفته، و راغب در تعبير

مشابهى مى‌گويد: «ارض» جرمى است كه در مقابل آسمان قرار دارد، و پائين هر چيزى را «ارض» تعبير مى‌كنند.

در كتاب التحقيق آمده است كه «ارض»، اطلاقات مختلفى دارد كه بعضى از بعض ديگر گسترده‌تر است. به مسكن و محل و قريه و شهر و مملكت و كره زمين و آنچه در زير آسمان است و حتى آنچه در عالم جسم و تحت عالم ارواح قرا گرفته، به هريك از اينها «ارض» گفته مى‌شود، و در اين مفاهيم دو قيد ملحوظ است، پائين بودن و در مقابل بالا قرار گرفتن.

«ارَضَة» (بر وزن حَدَقه) به معنى موريانه است كه از زمين بر مى‌خيزد و چوب را مى‌خورد.

جالب اينكه يكى از معانى «ارْض»، بيمارى زكام، و ديگرى لرزه است. (شايد از اين جهت كه اين بيمارى‌ها انسان را بسترى و زمين گير مى‌كند.)⁽¹⁾

تفسير و جمع‌بندى‌

بلند آسمان، آيت حق بود!

در نخستين آيه مورد بحث، سخن از آفرينش آسمان‌ها و زمين و اختلاف شب و روز است كه آن هم زائيده حركت زمين به دور خود در مقابل خورشيد مى‌باشد؛ مى‌فرمايد: «در آفرينش اينها، نشانه‌هايى از عظمت و علم و حكمت او است براى صاحبان عقل‌هاى «ژرف انديش»: انَّ فى ذلِكَ لَاياتٍ لِاؤُلى اْلأَلْبابِ

همانگونه كه در بحث‌هاى معرفت و شناخت، در جلد اول، مشروحاً بيان كرديم: «الْباب» جمع «لُبّ» به معنى عقل خالص و عميق است. آرى كسانى كه داراى چنين عقل و انديشه‌اى هستند مى‌توانند، نه يك آيه و نشانه، بلكه آيات و نشانه‌هاى زيادى از خداوند بزرگ در آفرينش آسمان و زمين و اختلاف شب و

روز ببينند.

جالب اينكه در حديث معروفى كه در بسيارى از تفاسير در ذيل آيه آمده است، مى‌خوانيم: شبى از شب‌ها پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در منزل عايشه به استراحت پرداخت، هنوز بدنش آرام نگرفته بود، كه از جا برخاست لباس پوشيد و وضو گرفت و مشغول نماز شد، و آنقدر در نماز در آن حال جذبه معنوى اشك ريخت كه قسمت جلو لباسش‌تر شد. بعد سر به سجده نهاد، و چندان گريست كه زمين از اشك چشمش مرطوب گشت، و همچنان تا طلوع صبح منقلب و گريان بود. هنگامى كه بلال مؤذّن مخصوص پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم او را به نماز صبح خواند، حضرت را گريان ديد؛ عرض كرد: اى رسول خدا! چرا گريه مى‌كنى در حالى كه مشمول لطف و عفو خدا هستى؟

فرمود: آيا من بنده شاكر خدا نباشم؟ چرا نگريم؟ در حالى كه در اين شب آيات تكان‌دهنده‌اى بر من نازل شد. سپس آيه فوق از سوره آل‌عمران و چهار آيه پشت سر آن را تلاوت فرمود، و در پايان افزود: «وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَها وَلَمْ يَتَفَكَّرْ فِيْها»: «واى به حال آن كس كه آنها را بخواند و در آنها انديشه نكند.»⁽¹⁾

درست است كه هركس از مشاهده آسمان‌ها و اجرام سماوى به آياتى از حق پى مى‌برد؛ ولى صاحبان مغزها و انديشه‌هاى ژرف بهره‌اى فراتر از اينها مى‌برند. آنها در جاى جاى آسمان آثار قدرت خدا را مى‌بينند؛ و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم هم در آفرينش هر منظومه، هر كهكشان و در حركات منظّم و عجيب آنها اسرارى مى‌خواند كه غير اولى الالباب نمى‌خوانند.

جالب اينكه در آيه دوّم به جاى «اولوا اْلألْبابِ»، «قَوْمٌ يَعْقِلُوْنَ» (جمعيّتى كه تعقّل مى‌كنند) و در آيه سوّم «عالِمين» (دانشمندان) و در آيه چهارم و پنجم «مؤمنين» ذكر شده است.

در حقيقت همين گونه است كه هريك از صفات فوق (انديشه‌هاى

نيرومند، داشتن تعقّل، علم، و ايمان) زمينه‌اى براى معرفت بيشتر و آگاهى از آيات الهى است، همانگونه كه در بحث منابع و زمينه‌هاى معرفت در جلد اول اين تفسير مشروحاً ذكر شده است.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه قرآن «أُوْلُوا اْلأَلْباب» را كه با مشاهده آفرينش آسمان‌ها و زمين، درهاى معرفت و شناسائى خداوند به روى آنها گشوده مى‌شود؛ چنين معرفى مى‌كند: الَّذِيْنَ يَذْكُرُوْنَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوْداً وَ عَلَى جُنُوْبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُوْنَ فى خَلْقِ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا: «آنها كسانى هستند كه خدا را در حال ايستاده، و نشسته، و هنگامى كه بر پهلو خوابيده‌اند، ياد مى‌كنند، و در آفرينش آسمان و زمين مى‌انديشند، و مى‌گويند پروردگار! اينها را بيهوده نيافريده‌اى»؟⁽¹⁾

يعنى از يك‌سو ذكر خدا، و از سوى ديگر انديشه، و از سوى سوّم توجّه به هدف آفرينش، آنها را به عظمت پروردگار رهنمون مى‌گردد. بنابراين دانشمندان بزرگ علوم طبيعى كه تمام اين ريزه كارى‌ها را مى‌بينند و به خدا راه نمى‌يابند، به خاطر آن است كه تنها در مطالعه معلول و مخلوق متوقّف مى‌شوند و ذكر و فكرى در باره علّت العلل و خالق و هدف آفرينش ندارند.

در آيه دوّم، مسأله آفرينش آسمان‌ها و زمين را همچون آيه اول در كنار اختلاف ليل و نهار،- يعنى آمد و شد شب و روز يا تفاوت تدريجى اين دو در فصول سال- قرار داده است؛ كه اين خود يكى از پديده‌هاى مهم آسمانى و زمينى است و چنان نظام دقيقى بر اين پديده، حاكم است كه از ساليان دراز، پيش از وقوع آنها مى‌توان لحظه دقيق طلوع و غروب آفتاب، و اندازه دقيق شب و روز را در هر فصل و هر موقع از سال، و براى هر نقطه از نقاط روى زمين، تعيين كرد؛ و مى‌دانيم هر جا نظم دقيقى است، علم و عقل و دانش مهمّى، پشت سر آن قرار دارد.

در آيه سوّم در كنار آفرينش آسمان‌ها و زمين كه از آيات آفاقى است مسأله اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها را قرار داده كه از آيات انفسى است. مى‌فرمايد: «از نشانه‌هاى او آفرينش آسمان و زمين و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌هاى شماست» وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ وَ اخْتِلافُ الْسَنِتِكُمْ وَ الْوانِكُم

اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها خواه به معنى تفاوت زبان‌هايى باشد كه انسان به آن تكلّم مى‌كنند، و تفاوت رنگ چهره‌هاى آنها، و خواه به معنى آهنگ صداها و الوان زندگى و تفكّر و ذوق و سليقه و استعداد آنها، يا هر دو؛ اين تنوّع عجيب كه سبب شناسائى مردم از يكديگر، و خالى نماندن هيچ‌يك از پست‌هاى اجتماعى مى‌شود، با نظام دقيقى كه بر آن حاكم است، از نظام عجيبى كه بر آسمان‌ها و زمين حكومت مى‌كند جدا نيست، و همه با هم پيوند دارد، و همه دليل ذات اقدس خداوند عالم و قادرند.

آيه چهارم و پنجم فقط به آفرينش آسمان و زمين اشاره مى‌كند و آن را از آيات حق مى‌شمرد؛ چرا كه بدون هرگونه ضميمه‌اى اين خلقت بزرگ خود از آيات روشن خدا است. منتهى در آيه پنجم روى مسأله قانون مندى و هدف دار بودن اين آفرينش تكيه كرده و با تعبير «بالحقّ» آن را مشخّص مى‌سازد.

در آيه ششم مطلب تازه‌اى مطرح شده، و آن آفرينش آسمان‌ها و زمين در شش روز است؛ مى‌فرمايد: «پروردگار شما همان كسى است كه آسمان‌ها و زمين را در شش روز آفريد»: انَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِىْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ اْلأَرضَ فِى سِتَّةِ أَيْامٍ

آفرينش آسمان‌ها و زمين در شش روز، در هفت آيه از قرآن مجيد مطرح شده است؛⁽¹⁾و اين نشان مى‌دهد كه قرآن توجّه و عنايت مخصوصى به مسأله

آفرينش تدريجى اين جهان- كه خود دليل ديگرى بر عظمت خالق است- دارد.

گرچه بعضى از ماترياليست‌هاى ناآگاه بر اثر عدم توجّه به معنى «يوم» روز اينگونه آيات را به باد انتقاد يا سخريه گرفته‌اند؛⁽¹⁾و گمان كرده‌اند «يَوْم» در اينجا به معنى سفيدى روز، يا بيست و چهار ساعت است، در حالى كه همه مى‌دانند كه روز به اين معنى مولود گردش زمين و تابش آفتاب است، و در آن هنگام كه زمين و آسمانى وجود نداشت، شب و روز به اين صورت مفهومى نداشت.

آنها از اين نكته غافل‌اند كه «يَوْم» و معادل آن «روز» در فارسى يا در لغات ديگر از نظر مفهوم و استعمالات روز مرّه معانى مختلفى دارد؛ از جمله به معنى دوران است، خواه اين دوران كوتاه باشد يا فوق‌العاده طولانى، چنانكه راغب در كتاب مفردات كه از متون معروف لغت است مى‌گويد: «الْيَومُ يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ وَقْتِ طُلُوعِ الشَّمْسِ الى غُرُوبِها، وَ قَدْ يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ مُدَّةٍ مِنَ الزَّمانِ أىَّ مُدَّةٍ كانَتْ»: «روز به معنى وقت طلوع آفتاب تا غروب است، ولى گاهى به معنى مدتى از زمان- هر مقدار بوده باشد- به كار مى‌رود.»

در استعمالات روزانه نيز مى‌گوئيم: يك روز مردم براى مسافرت سوار بر حيوانات مى‌شوند، و امروز بر وسائل نقليه سريع‌السير. در حالى كه هر كدام از اين دو تعبير (يكروز و امروز) اشاره به يك دوران طولانى است؛ و در حديث معروف اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم: «وَ اعْلَمْ بِانَّ الدَّهْرَ يَوْمانِ: يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ» «بدان تمام عمر دنيا دو روز است: يك روز به نفع تو است، و روزى به زيان تو.»⁽²⁾

حتى در بعضى از تعبيرات، تمام دنيا به عنوان يك روز و تمام آخرت به عنوان يك روز شمرده شده. اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد: «وَ انَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ بِلاحِسابٍ، وَ غَداً حِسابٌ وَ لا عَمَلٌ» «امروز روز عمل است نه حساب، و فردا روز حساب است و نه عمل» شعر معروف كليم كاشانى نيز تعبير لطيفى در اين زمينه است:

بدنامى حيات دو روزى نبود بيش‌آن هم كليم با تو بگويم چسان گذشت؟

يك روز صرف بستن دل شد به اين و آن‌روز دگر به كندن دل ز اين و آن گذشت

به اين ترتيب، منظور از آفرينش آسمان و زمين در شش روز، شش دوران است، كه هريك از اين دوران‌ها ممكن است ميليون‌ها يا ميلياردها سال طول كشيده باشد؛ و واضح است كه از نظر علمى هيچ دليلى برخلاف اين عدد در دست نداريم.⁽¹⁾

اين دوران‌هاى شش‌گانه احتمالًا به ترتيب زير بوده است:

1- روزى كه همه جهان به صورت توده واحد فوق‌العاده عظيمى از گازها بود، و به دور خود گردش مى‌كرد.

2- دورانى كه توده‌هاى عظيمى از آن جدا شد، و بر محور توده مركزى به گردش در آمد.

3- دوران ديگرى كه بعضى از اين توده‌ها نيز بر اثر حركت دورانى، منظومه‌هايى تشكيل دادند همچون منظومه شمسى ما.

4- دورانى كه زمين، سرد و آماده حيات گرديد، و آب‌هاى روى آن نمايان گشت و درياها تشكيل شد.

5- دورانى كه زمين، سرد و آماده حيات گرديد، و آب‌هاى روى آن نمايان گشت و درياها تشكيل شد.

6- دورانى كه حيوانات و سپس انسان در روى زمين آشكار شدند.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه در هشت آيه‌اى كه آفرينش زمين و آسمان‌ها را در شش روز بيان مى‌كند؛ در چهار مورد تنها اشاره به آفرينش زمين و آسمان در شش روز شده است،⁽¹⁾و در سه مورد آفرينش آسمان و زمين و آنچه در ميان آنها است.⁽²⁾و تنها در يك مورد، اشاره اجمالى به تقسيم اين شش دوران شده؛ دو دوران براى آفرينش آسمان‌ها، دو دوران براى آفرينش زمين، و دو دوران براى پيدايش گياهان و حيوانات الَّذِىْ خَلَقَ الأَرْضَ فى يَوْمَيْنِ ... وَ قَدَّرَ فِيْها أَقْواتَها فى أَرْبَعَةِ أَيّامٍ⁽³⁾/

بنابراين، دوران شش‌گانه فوق مربوط به آفرينش آسمان‌ها و زمين و موجودات مختلف آنها است.

براى توضيح بيشتر در اين زمينه به تفسير نمونه ذيل آيه فوق مراجعه فرمائيد. (جلد 6، صفحه 200 و جلد 20، صفحه 222 ذيل آيه 54 سوره اعراف و آيه 10 سوره فصّلت)

هفتمين آيه مورد بحث مى‌گويد: اين معنى حتى براى بت‌پرستان مسلّم است كه آفريننده آسمان‌ها و زمين و تسخير كننده خورشيد و ماه تنها خدا است. آنها نيز مى‌فهمند كه اين عالم عظيم و نظام عجيب نمى‌تواند مخلوق بت‌ها باشد؛ بلكه وجدانشان حاكم است كه مخلوق خداوندى است عالم و قارد. وَلَئَنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ اْلأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُوْلُنَّ اللَّهُ

بنابراين نه تنها دانشمندان و انديشمندان با مطالعه اسرار آفرينش به ذات پاك او پى مى‌برند كه حتى بت‌پرستان بى سواد هم از مشاهده اين نظام اجمالًا به ذات پاك‌اش آشنا مى‌شوند؛ هر چند عملًا بر اثر خرافات در وادى شرك سر

گردانند.

هشتمين آيه گرچه به قرينه آيات بعد از آن، ناظر به مسأله رستاخيز و قيامت است و مى‌گويد: كسى كه قادر است آسمان‌ها و زمين را با اين همه عظمت بيافريند، قدرت بر زنده كردن مردگان را بعد از مرگ نيز دارد؛ چرا كه آفرينش آسمان و زمين از آفرينش انسان برتر است.

ولى با اين حال دليل روشنى نيز بر مسأله خداشناسى است؛ زيرا وجود انسان بلكه حتى يك عضو از اعضاى بدن او مانند: چشم و گوش، بلكه حتّى ساختمان يك سلّول از اين اعضاء با آن همه پيچيدگى و رموز و اسرار و نظامات مى‌تواند آيه روشنى از آيات حقّ باشد. بنابراين آفرينش آسمان و زمين كه از آفرينش انسان، برتر و بالاتر است دليل روشن‌ترى بر عظمت او خواهد بود لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ أكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّاسِ

درست است كه اگر خلقت انسان با هر جزء از اجزا در اين عالم مقايسه شود خلقت او برتر است؛ ولى مسلّما اگر با كل آسمان‌هاى پهناور و زمين مقايسه شود خلقت آنها برتر است.

جالب اينكه قرآن مجيد اين سخن را زمانى بيان كرد كه انسان‌ها- مخصوصاً در آن محيط عقب افتاده حجاز- خبرى از عظمت آسمان‌ها نداشتند؛ تا آنجا كه شايد آسمان را سقفى نيلگون در نزديكى خود مى‌پنداشتند كه ميخ‌هاى نقره‌اى ستارگان بر آن كوبيده شده!

آرى امروز مفهوم عميق اين آيه را ما به خوبى درك مى‌كنيم؛ چرا كه دانشمندان با تلسكوپ‌هاى عظيم به اين آسمان پهناور نگريسته و عجائب حيرت انگيزى از عظمت و نظام حاكم بر آن را براى ما به ارمغان آورده‌اند، و از كجا معلوم كه آنچه را آنها امروز مى‌بينند عشرى از اعشار عظمت اين عالم هم نباشد، و شايد فردا اين حقيقت بر ملا گردد؛ و ظاهراً به همين دليل در پايان آيه

مى‌فرمايد: «ولى اكثر مردم نمى‌دانند» وَلكِنَّ أَكْثَرَ الناّسِ لا يَعْلَمُوْنَ⁽¹⁾

در نهمين آيه يك دوره درس توحيد و خداشناسى در يك استفهام انكارى جمع شده است؛ مى‌گويد: «آيا در وجود خداوندى كه خالق و شكافنده آسمان و زمين است شك و ترديد وجود دارد؟»: أَفِى اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ

جالب اينكه «فاطر» در اصل به معنى شكافنده است و به كار گرفتن اين تعبير يا به خاطر اين است كه به هنگام خلقت آسمان‌ها و زمين گوئى پرده تاريك عدم شكافته شد، و نور هستى و وجود آسمان‌ها و زمين آشكار گشت، و يا اشاره به چيزى است كه امروز در ميان دانشمندان فلكى معروف است كه تمام اين كرات و منظومه‌ها روز نخست به صورت يك توده بزرگ به هم پيوسته بود كه بر اثر حركت به دور خود و نيروى گريز از مركز شكافته شد، و قطعاتى از آن به خارج پرتاب گشت و منظومه‌ها و كهكشان‌ها و ثوابت و سيّارات به وجود آمد.⁽²⁾به هر حال مخاطب در اين آيه خواه مشركان باشند، و يا منكران وجود خدا، و يا هر دو؛ اين حقيقت از آيه استفاده مى‌شود كه دقت در آفرينش آسمان و زمين كافى است كه هرگونه شك و ترديد را در وجود خداوند و وحدانيت و قدرت او از دل انسان برچيند.

در دهمين آيه، به يكى ديگر از ويژگى‌هاى آسمان و زمين اشاره كرده؛ مى‌فرمايد: «ما آسمان را با قدرت بنا كرديم»: والسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيدٍ

آفرينش چنين عواملى بزرگ مسلّماً قدرتى در خور آن لازم دارد، كه تنها قدرت خداوندى است.

بعد مى‌افزايد: «ما پيوسته آن را وسعت مى‌دهيم» وَ انّا لَمُوسِعُوْنَ

گرچه جمعى از مفسّران، آن را به معنى توسعه ارزاق از طريق نزول باران‌ها و مانند آن دانسته‌اند؛⁽¹⁾ولى به نظر مى‌رسد آيه معنى بسيار مهم‌تر و دقيق‌ترى دارد كه امروز براى دانشمندان ثابت شده، و پرده از يكى ديگر از معجزات علمى قرآن برداشته است؛ و آن اينكه جهان پيوسته در حال گسترش است، و ستارگان و منظومه‌ها و كهكشان‌ها به سرعت از هم فاصله مى‌گيرند.

يكى از دانشمندان معروف به نام: ژرژ گاموف، در كتاب خود (آغاز و انجام جهان) چنين مى‌نويسد: «فضاى جهان كه از ميلياردها كهكشان تشكيل يافته؛ در يك حالت انبساط سريع است. حقيقت اين است كه جهان ما در حال سكون نيست؛ بلكه انبساط آن مسلّم است، پى بردن به اينكه جهان ما در حال گسترش است، كليد اصلى را براى گنجينه معمّاى جهان‌شناسى آماده مى‌كند؛ زيرا اگر امروز جهان در حال انبساط و گسترش باشد، لازم مى‌آيد كه زمانى در حال انقباض بسيار شديد بوده است.»⁽²⁾

عجب اينكه اين گسترش به قدرى سريع انجام مى‌گيرد كه به گفته فرد هويل، در كتاب مرزهاى نجوم: «تندترين سرعت عقب‌نشينى كرات كه تاكنون اندازه‌گيرى شده نزديك به 66 هزار كيلومتر در ثانيه است ... عكس‌هايى كه از آسمان برداشته شده آشكارا اين كشف مهم را نشان مى‌دهد كه فاصله كهكشان‌هاى دور دست، بسيار سريع‌تر از كهكشان‌هاى نزديك، افزايش مى‌يابد!»⁽³⁾

چه نيروى عظيمى بايد پشت سر اين كرات و منظومه‌هاى فوق‌العاده بزرگ

باشد كه آنها را با اين سرعت كم‌نظير از مركز جهان دور كند؛ بى‌آنكه بر اثر اين حركت از هم متلاشى گردد.

سپس به زمين، اشاره كرده؛ مى‌گويد: «ما آن را گسترديم، و چه خوب گستراننده‌اى هستيم.»

تعبير به «فَرْش» از يك سو، و «ماهِد» از مادّه «مهد» از سوى ديگر، اشاره به تغييرات زيادى است كه از آغاز پيدايش زمين حاصل شده، و آن را آماده براى زندگى انسان‌ها ساخته، و همچون گاهواره يا بستر استراحت قرار داده است.

(توجّه داشته باشيد، «مهد» به معنى گاهواره يا هر محلّى است كه براى استراحت كودك آماده مى‌كنند.)

اينها همه نشانه‌هايى از آن علم و قدرت لايزال است.

در يازدهمين آيه تعبير تازه‌اى درباره آفرينش آسمان مى‌خوانيم؛ مى‌فرمايد: «ما آسمان را سقف محفوظى قرار داديم»: وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوْظاً

آيا آسمانى به شكل سقف در جهان وجود دارد كه محفوظ از نفوذ موجودات خارجى است؟ آرى آسمان در اينجا مى‌تواند اشاره به كره هوا باشد كه گرداگرد زمين را فرا گرفته، و ضخامت آن صدها كيلومتر است. اين قشر كه از هواى فشرده و لطيف و ساير گازها تشكيل شده و به صورت سقف مدوّرى اطراف كره زمين را گرفته به قدرى قدرتمند و محكم است كه به گفته بعضى از دانشمندان به اندازه يك سقف فولادين به ضخامت ده متر مقاومت دارد! و نه تنها مانع نفوذ اشعه‌هاى مرگبار كيهانى مى‌شود؛ بلكه جلو سنگ‌هاى آسمانى را كه پيوسته به سوى كره زمين جذب مى‌شود مى‌گيرد؛ زيرا آنها با سرعتى كه دارند با اين قشر هوا برخورد مى‌كنند، هم ترمز نيرومندى روى حركت آنها مى‌شود و هم اين برخورد باعث آتش گرفتن و سوختن آنها مى‌گردد.

حال فكر كنيد اگر اين قشر عظيم هوا نبود و ساكنان زمين در هر شبانه روز

در معرض بمباران ميليون‌ها سنگ كوچك و بزرگ آسمانى بودند؛ چه وضعى پيدا مى‌شد؟ آيا آرامشى در گاهواره زمين وجود داشت؟ آيا نام «مهد» و بستر استراحت شايسته آن بود؟

بد نيست اين سخن را از زبان يك دانشمند معروف به نام فرانك آلن، بشنويد. او در كتاب خود (نجوم براى همه) مى‌گويد: «جوّى كه از گازهاى نگاهبان زندگى بر سطح زمين تشكيل شده، آن اندازه ضخامت و غلظت دارد (در حدود هشتصد كيلومتر!) كه بتواند همچون زرهى زمين را از شرّ مجموعه مرگبار بيست ميليون سنگ‌هاى آسمانى در روز كه با سرعتى حدود 50 كيلومتر در ثانيه! به آن برخورد مى‌كنند در امان نگاهدارد.»⁽¹⁾

درست است كه وزن بعضى از اين شهاب‌ها كه به سوى زمين سرازير مى‌شود به اندازه يك هزارم گرم است؛ ولى نيروى حاصل از آن بر اثر سرعت فوق‌العاده معادل نيروى ذرّات بمب اتمى است! ... البته گاهى حجم و سنگينى بعضى از شهاب‌ها به قدرى زياد است كه از اين قشر گذشته و به سطح زمين اصابت مى‌كند. از جمله شهاب‌هايى كه از چنگال غلاف بخارى نامبرده عبور كرده و به زمين رسيد شهاب عظيم و معروف سيبرى است كه در سال 1908 ميلادى به زمين اصابت كرد؛ و قطر آن به اندازه‌اى بود كه حدود 40 كيلومتر زمين را اشغال كرد، و باعث ويرانى زيادى شد. (گويا خداوند به اين وسيله اخطار مى‌دهد كه فكر كنيد اگر بنا بود همه روزه شما به وسيله سنگ‌هاى آسمانى بمباران شويد چه وضعى داشتيد.)

حتى اگر جوّ اطراف زمين وجود داشت اما از آنچه هست رقيق‌تر بود به گفته نويسنده. كتاب راز آفرينش (كرسى موريسن): «هر روز چند ميليون عدد از اجرام سماوى و شهاب‌هاى ثابت به آن اصابت مى‌كرد.» (و كره زمين جايى براى زندگى نبود.)⁽²⁾

البته فراموش نكنيد كه برخورد اشعّه مرگبار كيهانى به زمين در صورت عدم وجود اين سقف محفوظ آثار مخرب‌اش بيش از خطرات اين سنگ‌ها است؛ و شايد روى همين جهات است كه در پايان آيه مى‌فرمايد «آنها (كافران) از نشانه‌هاى خدا در زمين روى گردانند» وَ هُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضوْنَ

در دوازدهمين و آخرين آيه، باز به يكى ديگر از ويژگى‌هاى آسمان‌ها اشاره مى‌كند كه از معجزات علمى قرآن مجيد است؛ مى‌گويد: «خداوند همان كسى است كه آسمان‌ها را بدون ستونى كه بتوانيد مشاهده كنيد برپا داشته است»:

اللَّهُ الَّذِىْ رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرٍ عَمَدٍ تَرَوْنَها

اين تعبير نشان مى‌دهد كه آسمان‌ها، ستونى دارد اما قابل مشاهده نيست! اين ستون نامرئى، چه چيزى جز تعادل قانون جاذبه و دافعه (نيروى گريز از مركز) مى‌تواند باشد؟ آرى اين تعادل جاذبه و دافعه، يك ستون فوق‌العاده نيروند اما نامرئى است كه تمام كرات منظومه شمسى و ساير منظومه‌ها را در مدارشان محكم برپا داشته، و مانع از آن مى‌شود كه بر يكديگر سقوط كنند، و يا چنان از هم دور شوند كه نظام آنها از همه گسسته شود.

توجّه داشته باشيد كه «عَمَد» (بر وزن صَمَد) اسم جمع از مادّه «عمود» به معنى ستون است؛ و اگر قرآن مى‌خواست بگويد: آسمان‌ها ستون ندارد؛ كافى بود بفرمايد: رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ، ولى اضافه جمله تَرَوْنَها دليل روشنى است بر اينكه منظور نفى ستون‌هاى مرئى است؛ و لازمه آن، اثبات ستون نامرئى است.

لذا در حديث معروفى از امام على بن موسى الرّضا عليه السلام مى‌خوانيم كه در برابر بعضى از بى‌خبران كه مى‌گفتند: آسمان‌ها ستون ندارد، امام فرمود:

«سُبْحانَ اللَّهِ أَليْسَ اللَّهُ يَقُوْلُ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها»: «عجيب است مگر خداوند نمى‌فرمايد:" بدون ستونى كه قابل مشاهده است؟"»، آن شخص مى‌گويد:

«آرى» امام عليه السلام بلافاصله مى‌فرمايد: «ثَمَّ عَمَدٌ وَلكِنْ لا تَرَوْنَها» «پس در آنجا

ستونى است ولى شما آن را نمى‌بينيد.»⁽¹⁾

همين معنى تحت عنوان «عَمُودٌ مِنْ نُوْرٍ»: «ستونى از نور» در حديث جالب ديگرى از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده است؛ آنجا كه مى‌فرمايد:

«هذِهِ النُّجُومُ الَّتى فِى السَّماءِ مَدائِنُ مِثْلُ الْمَدائِنِ الَّتِى فِى اْلأَرْضِ مَرْبُوطَةٌ كُلُّ مَدِيْنَةٍ الى عَمُودٍ مِنْ نُوْرٍ»: «اين ستارگانى كه در آسمان‌اند، شهرهايى همچون شهرهاى روى زمين‌اند، كه هر شهرى از آن با شهرى ديگر با ستونى از نور، مربوط است.»⁽²⁾

جالب اينكه در تفاسير قدماء و پيشينيان- كه قانون جاذبه و دافعه نيز مشخّص نبوده- جمعى آيه را همانگونه كه در بالا ذكر كرديم، تفسير كرده‌اند؛ كه مضمون آيه وجود ستون نامرئى براى آسمان‌ها است، هرچند بعضى از اين ستون نامرئى به قدرت خدا، تعبير كرده‌اند.⁽³⁾

به هر حال، اين يكى از نشانه‌هاى بزرگ خداوند است كه با اين ستون‌هاى نيرومند نامرئى و نظاماتى كه بر قانون جاذبه و دافعه حكمفرما است؛ كرات آسمانى را برپا داشته، كه اگر كمترين تغييرى در اين موازنه پيدا شود، و تعادل آنها به هم بخورد، يا با شدّت به يكديگر، برخورد مى‌كنند و متلاشى مى‌شوند، و يا به كلّى، دور مى‌شوند و رابطه آنها از هم گسسته مى‌شود.

نتيجه:

گرچه آيات مربوط به آفرينش آسمان‌ها و زمين در قرآن مجيد منحصر به آنچه در بالا آورديم نيست؛ و اگر بنا شود به عنوان يك موضوع مستقل تحت عنوان: (آسمان و زمين در قرآن مجيد) بحث شود كتاب مستقلى را تشكيل

مى‌دهد.⁽¹⁾ولى همين دوازده آيه را كه از ميان آنها به عنوان عصاره برگزيده و در بالا آورديم؛ مى‌تواند در اين بحث، (بحث خداشناسى) و نشانه‌هاى وجود او در اين عالم بزرگ، راهگشاى ما باشد؛ و نشان دهد در اين آفرينش عظيم به راستى نشانه‌هاى فراوانى براى رهروان راه حق است كه با مطالعه اين كتاب بزرگ پر از اسرار مى‌توانند هر روز به او نزديك و نزديك‌تر شوند، و پيمانه قلب و روح خود را از عشق او لبريز و لبريزتر كنند، و پيوسته اين جمله قرآنى را تكرار نمايند: رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا: «خداوندا اين جهان وسيع و پهناور را باطل و بيهوده نيافريدى!»

توضيحات:

1- عظمت و وسعت آسمان‌ها

هيچ‌كس به درستى نمى‌داند، آسمان‌ها تا چه حد وسيع و گسترده است؛ همين قدر مى‌دانيم هر اندازه علم و دانش بشر، پيشرفت كرده، عظمت آسمان‌ها در نظر انسان بيشتر شده؛ يعنى ابعاد تازه‌اى از آن كشف شده است.

آخرين اطلاعات دانشمندان و علماى فلكى در اين قسمت به ما مى‌گويد:

منظومه شمسى ما متعلّق به همين كهكشان راه شيرى است و اين كهكشان كه در واقع يكى از شهرهاى ستارگان است، تا آنجا كه دانشمندان تحقيق كرده‌اند، يكصد ميليارد ستاره در آن است كه خورشيد ما يكى از ستارگان متوسط آن محسوب مى‌شود!- فراموش نكنيد كه خورشيد بيش از يك ميليون مرتبه از كره زمين بزرگتر است- و اگر اين عدد را در صد ميليارد ضرب كنيم، نتيجه‌اش

صد ميليون ميليارد مى‌شود يعنى مجموعه كرات اين كهكشان، اين مقدار برابر كره زمين ما حجم دارد!

اگر به اين حساب، حساب ديگرى را افزون كنيم كه طبق آخرين تحقيقات دانشمندان حداقل يك ميليارد كهكشان در اين عالم كشف شده! در اينجا عقل و دانش بشرى با تحيّر وصف‌ناپذير اعتراف مى‌كند كه عظمت و بزرگى از آن خداوندى است كه اين عالم بى‌نهايت بزرگ را آفريده است. (يك بار ديگر اعداد فوق را مطالعه كرده، در عظمت آن بينديشيد.)

تازه اين اعداد و ارقام، مربوط به ميزان علم و آگاهى بشر در حال حاضر است؛ و معلوم نيست در آينده چه عوالم جديدى كشف شود.

در اينجا شهادت رصدخانه: پالومار، درباره عظمت آسمان‌ها، بسيار جالب است؛ آنجا مى‌گويد:

«تا وقتى دوربين (عظيم) رصدخانه پالومار ساخته نشده بود؛ وسعت دنيايى كه به نظر ما مى‌رسيد بيش از پانصد سال نورى نبود (منظور از سال نورى، مقدار فاصله‌اى است كه نور با سرعت سيصد هزار كيلومتر در ثانيه، در يك سال مى‌پيمايد؛ و سيصد هزار كيلومتر در ثانيه يعنى بيش از هفت بار گردش كردن دور كره زمين در يك چشم برهم زدن)

ولى اين دوربين، وسعت دنياى ما را به هزاران ميليون سال نورى رساند، و در نتيجه ميليون‌ها كهكشان جديد كشف شد كه بعضى از آنها هزاران ميليون سال نورى با ما فاصله دارد، ولى بعد از فاصله هزار ميليون سال نورى، فضاى عظيم و مهيب و تاريكى به چشم مى‌خورد كه هيچ چيز در آن ديده نمى‌شود ...

امّا بدون ترديد در آن فضاى مهيب و تاريك صدها ميليون كهكشان وجود دارد كه دنيايى كه در سمت ما است با جاذبه آن كهكشان‌ها نگهدارى مى‌شود، و به نظر مى‌رسد كه تمام اين دنياى عظيمى كه ما مى‌بينيم جز ذرّه كوچك و بى‌مقدار از يك دنياى عظيم‌تر نيست؛ و هنوز اطمينان نداريم كه در آن سوى دنياى دوم، دنياى ديگرى نباشد!»⁽¹⁾

2- دقت عجيب قوانين حاكم بر آسمان و زمين‌

معمولًا هر اندازه موجودات بزرگ‌تر باشند قوانين حاكم بر آنها بايد از ظرافت كمترى برخوردار باشد؛ در حالى كه اين معنى در اين عالم عظيم و پهناور، هرگز صدق نمى‌كند؛ يعنى آنها در عين عظمت و وسعت عجيب و سرسام آور، داراى قوانين بسيار دقيق و ظريفى است. براى پى بردن به اين حقيقت كافى است به امور زير توجّه كنيد:

الف: مى‌دانيم كه سرانجام انسان موفّق شد سفينه فضايى خود را با دو سرنشين در نقطه معيّنى كه دانشمندان در نظر داشتند در كره ماه پياده كند؛ و بعد به همان ترتيب باز گرداند. درست بينديشيد در اين مدّت سه روزى كه اين سفينه، فاصله ميان كره زمين و ماه را مى‌پيمود، زمين به دور خود حركت مى‌كرد؛ و جاى خود را در آسمان، در اطراف خورشيد تغيير مى‌داد؛ كره ماه نيز حركتى به دور خود، و حركتى به دور كره زمين داشت. چقدر اين حركت‌ها بايد منظّم، دقيق و حساب شده باشد كه دانشمندان بتوانند به وسيله مغزهاى الكترونيكى تمام اين دگرگونى‌ها را در وضع كره زمين و ماه محاسبه و اندازه‌گيرى كرده تا سفينه فضايى خود را دقيقاً در همان جا از كره ماه كه مى‌خواهند پياده كنند، و بعداً نيز به همان جا از كره زمين كه مى‌خواهند بازگردانند.

هرگاه يكى از اين حركت‌هاى مختلف و تو در تو كمترين نوسانى داشت و يك ثانيه كم و زيادى مى‌شد مسلّماً محاسبات دانشمندان به هم مى‌خورد و كارشان عقيم مى‌ماند.

آرى اين نظام دقيق عالم هستى است كه به انسان اجازه انجام چنين كار مهمّى،- يعنى فرود در كره ماه را در جاى معيّن و دلخواه- مى‌دهد.

ب: دانشمندان فلكى مى‌توانند از ده‌ها سال پيش، حوادث آينده مربوط به خسوف و كسوف در كره زمين و مقدار ساعات شب و روز و طلوع و غروب

ماه و خورشيد را محاسبه و اندازه‌گيرى كنند؛ و اين نيست مگر به خاطر نظم دقيق حركات آنها.

ج: همانگونه كه قبلًا اشاره شد؛ نيروى جاذبه، كرات آسمانى را به سوى يكديگر جذب مى‌كند؛ ولى نيروى دافعه كه از حركت دورانى حاصل مى‌شود، و نيروى گريز از مركز نام دارد، آنها را از هم دور مى‌سازد.

حال اگر بنا باشد كره‌اى در مدار خودش ميليون‌ها سال در مدار معيّنى دقيقاً حركت كند؛ بايد اين دو نيرو كاملًا متعادل گردند. اين را نيز مى‌دانيم كه جاذبه نسبت مستقيمى با مقدار جرم موجودات و نسبت معكوسى با مجذور فاصله آنها دارد. (اگر جِرم‌ها بيشتر شود جاذبه قوى‌تر مى‌گردد، و اگر فاصله‌ها بيشتر گردد جاذبه طبق حساب فوق كاسته مى‌شود.)

بنابراين براى اينكه مثلًا كره زمين در مدار معيّنى برگرد خورشيد در يك مدّت بسيار طولانى در مدار ثابت بگردد؛ مقدار جرم خورشيد، و جرم زمين، و همچنين فاصله آنها با يكديگر، و نيز سرعت سير حركت زمين به دور خورشيد، همگى بايد طبق حساب دقيقى باشد تا تعادل در ميان آنها برقرار گردد؛ و اينها مسائلى است كه بدون دخالت يك علم بى‌پايان و يك عقل كل امكان‌پذير نيست.

3- آسمان‌هاى هفت‌گانه‌

جالب اينكه در هفت آيه از قرآن مجيد سخن از سَماوات سَبْع «آسمان‌هاى هفت‌گانه» به ميان آمده است.⁽¹⁾

در يك آيه از اين آيات، اشاره به طبقات هفت‌گانه زمين نيز شده است؛ آنجا

كه مى‌فرمايد: اللَّهُ الَّذِىْ خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الأَرْضِ مِثْلَهُنَ: «خداوند همان كسى است كه هفت آسمان را آفريد و از زمين نيز همانند آنها را ايجاد كرد»⁽¹⁾

از ميان تمام تفسيرهاى گوناگون كه براى آسمان‌هاى هفت‌گانه ذكر شده است؛ اين تفسير صحيح‌تر به نظر مى‌رسد كه منظور از سماوات سبع، همان معنى واقعى آسمان‌هاى هفت‌گانه است. يعنى آسمان به معنى كرات نيست؛ بلكه به مجموعه‌اى از ستارگان و كواكب عالم بالا است؛ و منظور از عدد هفت همان شماره تعدادى معروف است، نه تكثيرى.

منتها از آيات ديگر قرآن بر مى‌آيد كه تمام آنچه را از ستارگان ثوابت و سيّارات، و كهكشان‌ها و سحابى‌ها مى‌بينيم همه مربوط به مجموعه آسمان اول است. بنابراين در ماوراى اين مجموعه عظيم، شش مجموعه عظيم ديگر (شش آسمان) وجود دارد كه بعضى برتر از بعض ديگر است؛ كه آنها از دسترس علم انسان (لااقل تاكنون) بيرون است.

در آيه 6 سوره صافّات مى‌خوانيم: انّا زَيَّنا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِيْنَةٍ الْكَواكِبِ: «ما آسمان پائين را با ستارگان زينت بخشيديم.»

در آيه 12 سوره فصّلت آمده است: وَزَيَّنا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيْحَ: «آسمان پائين را با چراغ‌ها تزيين كرديم.»

همين معنى با تفاوت مختصرى در آيه 5 سوره ملك نيز آمده است.

قابل توجّه اينكه مرحوم علّامه مجلسى در بحارالانوار همين احتمال را به عنوان يكى از تفسيرهاى آيه ذكر كرده است. او مى‌گويد: «سومين احتمالى كه به فكر من خطور مى‌كند اين است كه تمام افلاك كه براى ستارگان اثبات كرده‌اند همه به نام آسمان پائين ناميده مى‌شود!»⁽²⁾درست است كه ابزارهاى علمى ما امروز هنوز پرده از عوالم شش‌گانه ديگر برنداشته؛ ولى هيچ دليلى بر

نفى آن از نظر علوم نيز وجود ندارد، و چه بسا در آينده راز اين معمّا نيز گشوده شود.

بلكه از كشفيّات بعضى از دانشمندان فلكى چنين بر مى‌آيد كه نشانه‌هايى از وجود عوالم ديگر هم اكنون از دور به چشم مى‌خورد، نظير آنچه قبلًا از قول رصدخانه معروف پالومار، درباره عظمت جهان نقل كرديم و جمله‌اى از آن را كه شاهد گفتار ما است در اينجا تكرار مى‌كنيم: «با دوربين رصدخانه پالومار ميليون‌ها كهكشان جديد كشف شده كه بعضى از آنها هزار ميليون سال نورى با ما فاصله دارد، ولى بعد از فاصله هزار ميليون سال نورى فضاى عظيم مهيب و تاريكى به چشم مى‌خورد كه هيچ چيز در آن ديده نمى‌شود، ولى بدون ترديد در آن فضاى مهيب و تاريك صدها ميليون كهكشان وجود دارد كه دنيايى كه در سمت ما است با جاذبه آن كهكشان‌ها نگهدارى مى‌شود، تمام اين دنياى عظيمى كه به نظر مى‌رسد و داراى صدها هزار ميليون كهكشان است، جز ذرّه كوچك و بى‌مقدار از يك دنياى عظيم‌تر نيست و هنوز اطمينان نداريم كه در فراسوى آن دنياى دوم دنياى ديگرى نباشد.»⁽¹⁾

يكى ديگر از دانشمندان در مقاله مشروحى كه درباره عظمت عالم هستى نوشته، بعد از ذكر فواصل عظيم و حيرت زاى كهكشان‌ها، و بيان ارقام حيرت‌انگيزى كه همگى براساس سال نورى تعيين مى‌گردد؛ چنين مى‌گويد:

«تا اينجا منجّمين معتقدند كه تازه تا نيمه راه كناره قابل رؤيت جهان با عظمت پيش رفته‌اند، و هنوز فضاهاى نامكشوف ديگرى را بايد بيابند.»⁽²⁾

به اين ترتيب عوالمى كه براى بشر تاكنون كشف شده با تمام عظمتى كه دارد گوشه كوچكى از اين جهان بزرگ را تشكيل مى‌دهد و قابل تطبيق با مسأله آسمان‌هاى هفت‌گانه است.⁽³⁾

4- چرا به آسمان نگاه نمى‌كنيد؟!

كثرت و وفور آيات خداوند در پهنه آسمان‌ها، و زيبائى‌هاى بى‌نظير آسمان شب، سبب شده است كه قرآن مجيد و روايات اسلامى همه انسان‌ها مخصوصاً مؤمنان را براى كسب ايمان بيشتر، هميشه به مطالعه آسمان‌ها دعوت كند. قرآن مجيد، در آيه 6 سوره ق مى‌گويد: افَلَمْ يَنْظُرُوْا الى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّناها وَ مالَها مِنْ فُرُوْجٍ: «آيا آنها به آسمانى كه بالاى سرشان است نگاه نكردند، كه چگونه ما آن را بنا كرده‌ايم، و بوسيله ستارگان زينت بخشيده‌ايم، و هيچگونه شكاف و ناموزونى در آن نيست؟!»

مخصوصاً در روايات اسلامى دستور داده شده است كه وقتى سحرخيزان براى نماز شب بپا مى‌خيزند؛ نخست نگاهى به آسمان بيفكنند، و آيات آخر سوره آل عمران انَّ فِى خَلْقِ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ ... را كه تمام اين حقايق به شكل عارفانه‌اى در آن منعكس است بخوانند؛ و بعد به عبادت و نيايش پردازند. (نيايشى آكنده از عطر توحيد و معرفة اللَّه).⁽¹⁾

در روايتى نيز نقل شده كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم هرگاه براى نماز شب بر مى‌خاست، نخست مسواك مى‌كرد و سپس نظرى به آسمان مى‌افكند، و اين آيات را زمزمه مى‌نمود.⁽²⁾

در حالات اميرمؤمنان على عليه السلام نيز آمده است كه يكى از يارانش به نام «حَبَّه عُرَنِى» مى‌گويد: شبى با نُوف (يكى از اصحاب على عليه السلام) در صحن دار الاماره خوابيده بوديم. در آخر شب، ديديم على عليه السلام دستش را بر ديوار نهاده (و نظرى به آسمان مى‌افكند) همچون والهان شيدا، و اين آيات را تلاوت مى‌كند:

انَّ فى خَلْقِ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ ... و باز تكرار مى‌كند، گوئى عقل او به پرواز

در آمده است.

سپس رو به من كرد و گفت: «اى حبّه بيدارى يا خواب؟» عرض كردم «بيدارم، تو در اين حالتى، ما چگونه (خواب) باشيم؟»

سپس شروع كرد به اشك ريختن، بعد فرمود: «اى حبّه! خداوند موقفى دارد، و ما را در پيشگاه او موقفى است؛ چيزى از اعمال ما بر او مكتوم نمى‌ماند، و او به من و تو از رگ گردنمان نزديك‌تر است ...»⁽¹⁾

اين روايات نشان مى‌دهد كه اولياء اللَّه، هيچگاه از اين مطالعه انديشه برانگيز و ايمان آفرين غافل نمى‌شدند؛ و از آفرينش آسمان‌ها و نظام حاكم بر آن هميشه الهام مى‌گرفتند.

8- نشانه‌هاى او در آفرينش خورشيد و ماه و ستارگان‌

اشاره:

گر چه خورشيد و ماه از كواكب و كرات آسمانى محسوب مى‌شوند، و جداگانه درباره عظمت آسمان‌ها سخن گفته شد؛ ولى از آنجا كه اين دو به خاطر نزديكى زياد به كره خاكى ما، تأثيرات بسيار زيادى بر زندگى ما دارند، قرآن مجيد مخصوصاً روى آنها انگشت گذاشته، و هريك را به عنوان آيتى از آيات بزرگ خدا معرفى مى‌كند؛ و نيز به فوائد خاصّ ستارگان اشاره كرده آن را از آيات خدا مى‌شمرد؛ و به راستى مطالعه هريك از آنها مخصوصاً در پرتو اكتشافات امروز مى‌تواند عظمت و قدرت خدا را از يك سو، و عظمت تعليمات قرآن را از سوى ديگر به ما نشان دهد.

با اين اشاره كوتاه به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- هُؤَ الَّذِىْ جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءاً وَ الْقَمَرَ نُوْراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِيْنَ وَ الْحِسابَ ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ الَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ اْلآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُوْنَ⁽¹⁾

2- ألَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقاً- وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيْهِنَّ نُوْراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً⁽²⁾

3- وسَخَّرَلَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ⁽³⁾

4- وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِى لِاجَلٍ مُسَمّىً⁽⁴⁾

5- وَ مِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمسُ وَ الْقَمرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا للَّهِ الَّذِىْ خَلَقَهُنَّ انْ كُنْتُمْ ايّاهُ

تَعْبُدُوْنَ⁽¹⁾

6- وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُستَقَرٍ لَها ذلِكَ تَقْدِيْرُ الْعَزِيْزِ الْعَلِيْمِ- وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّى عادَ كَالْعُرْجُوْنِ الْقَدِيْمِ- لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِى لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ كُلٌّ فى فَلَكٍ يَسْبَحُوْنَ⁽²⁾

7- وَ هُوَ الَّذِىْ خَلَقَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ فى فَلَكٍ يَسْبَحُوْنَ⁽³⁾8- فَلا اقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ إنّا لَقادِرُوْنَ⁽⁴⁾9- كَلَّا وَ الْقَمَرِ- وَ اللَّيْلِ إذْ أَدْبَرَ- وَ الصُّبْحِ إذا أَسْفَرَ- انَّها لَا حْدَى الْكُبَرِ⁽⁵⁾

10- وَ هُوَ الَّذِىْ جَعَلَ لَكُمْ النُّجُوْمَ لِتَهْتَدُوا بِها ظُلُماتِ الْبَرَّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنا الآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُوْنَ⁽¹⁾

ترجمه:

1- «او كسى است كه خورشيد را روشنايى، و ماه را نور قرار داد، و براى آن منزلگاه‌هايى مقدر كرد، تا عدد سال‌ها و حساب (كارها) را بدانيد، خداوند اين را جز به حق نيافريده، او آيات (خود را) براى گروهى كه اهل دانشند شرح مى‌دهد.»

2- «آيا نمى‌دانيد خداوند چگونه هفت آسمان را يكى بالاى ديگرى آفريد، و ماه را در ميان آسمان‌ها مايه روشنايى و خروشيد را چراغ فروزانى قرار داده است؟!»

3- «او خورشيد و ماه را كه پيوسته با برنامه منظمى در كارند به تسخير شما در آورد.»

4- «او خورشيد و ماه را مسخر (شما) كرد، و هر كدام از آنها تا سرآمد معينى به حركت خود ادامه مى‌دهد.»

5- «از نشانه‌هاى او شب و روز و خورشيد و ماه است براى خورشيد و ماه سجده نكنيد، براى خدائى كه آفريننده آنها است سجده كنيد اگر مى‌خواهيد او را عبادت نمائيد.»

7- «و خورشيد (نيز براى آنها آيتى است) كه پيوسته به سوى قرارگاهش در حركت است، اين تقدير خداوند قادر و دانا است- نه براى خورشيد سزاوار است كه به ماه برسد و نه شب به روز پيشى مى‌گيرد، و هر كدام از آنها در مسير خود شناور است.»

8- «سوگند به پروردگار مشرق‌ها و مغرب‌ها كه ما قادريم.»

9- «اينچنين نيست كه آنها تصوّر مى‌كنند، سوگند به ماه- و به شب هنگامى كه (دامن برچيند و) شت كند- و به صبح هنگامى كه چهره بگشايد

10- «او كسى است كه ستارگان را براى شما قرارداد تا در تاريكى‌هاى خشكى و دريا به وسيله آنها هدايت شود، ما نشانه‌هاى خود را براى كسانى كه مى‌دانند (و اهل فكر و انديشه‌اند) شرح داده‌ايم»

تفسير و جمع‌بندى‌

سوگند به خورشيد و ماه و ستارگان‌

با اينكه در زمان نزول اين آيات، معلومات انسان درباره خورشيد و ماه و ستارگان بسيار محدود، و آميخته با خرافات فراوانى بود (به خصوص در مهد نزول اين آيات) با اين حال قرآن، از آفتاب و ماه و ستارگان با عظمت عجيبى ياد مى‌كند و بسيارى از ويژگى‌هاى آنها را گوشزد كرده، و در مجموع همه آنها را آيات حقّ و نشانه‌هاى ذات پاك او مى‌شمرد.

در نخستين آيه مورد بحث مى‌فرمايد: «او كسى است كه خورشيد را ضياء و روشنى و قمر را نور قرار داد»: هُوَ الَّذِىْ جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُورْاً

بعضى از ارباب لغت (مانند: طريحى در مجمع البحرين) و جمعى از مفسّران گفته‌اند: فرق ميان «ضياءِ» و «نور» اين است كه «ضياء» به نورى گفته مى‌شود كه از ذات چيزى بر مى‌خيزد و نور به آن روشنايى گفته مى‌شود كه از ديگرى كسب شده است. بنابراين آيه فوق اشاره لطيفى به اين نكته است كه نور خورشيد از ذات او است؛ در حالى كه نور ماه از طريق تابش خورشيد بر صفحه آن ظاهر مى‌شود. قرآن اين سخن را زمانى مى‌گويد كه مردم جهان از آن آگاهى نداشتند.

البته نمى‌توان انكار كرد كه هريك از اين دو واژه، ممكن است در معنى اعمّ از نور ذاتى و اكتسابى به كار رود؛ و ملاحظه موارد استعمال اين دو واژه در قرآن مجيد و كلمات عرب، شاهد اين مدّعا است. ولى هنگامى كه اين دو در

كنار هم قرار مى‌گيرند، مى‌توانند دو معنى متفاوت داشته باشند؛ آن چنان كه در آيه فوق آمده است.

همين معنى در آيه دوم به تعبير ديگرى آمده است؛ كه بعد از اشاره به آفرينش هفت آسمان، مى‌افزايد: «خداوند ماه را در آسمان‌ها، نور قرارداد، و خورشيد را چراغ روشنى بخش»- در دو آيه ديگر از قرآن نيز از خورشيد تعبير به «سراج» «چراغ» شده است.-⁽¹⁾و مى‌دانيم نور چراغ از درون خود آن برمى‌خيزد و مكتسب از بيرون نيست؛ و در بعضى از متون لغت نيز آمده است كه «ضياء»، شديدتر از «نور» است⁽²⁾اين تفاوت نيز ممكن است از تفاوت اول سرچشمه گيرد و به آن باز گردد.⁽³⁾

به هر حال، در اينجا قبل از هر چيز انگشت روى نور خورشيد و ماه به عنوان آيات حق و نشانه‌هاى خداوند گذارده شده است.

خورشيد با نور عالم تاب‌اش نه فقط بستر موجودات جهان را گرم و روشن مى‌سازد؛ بلكه سهم عمده‌اى در پرورش گياهان و زندگى حيوانات دارد.

امروز، اين حقيقت ثابت شده است كه هر حركت و جنبشى كه در كره زمين ديده مى‌شود از بركت تابش نور آفتاب است. حركت بادها، ابرها، امواج درياها، جريان رودها و آبشارها و حيوانات و انسان‌ها، اگر درست بينديشيم همه بدون استثناء از نور آفتاب سرچشمه مى‌گيرد. (دقت كنيد.)

اگر روزى خورشيد خاموش شود و اين اشعه حيات‌بخش از كره زمين قطع گردد؛ در مدّت بسيار كوتاهى مرگ و سكوت و سكون و ظلمت همه‌جا را فرا خواهد گرفت.

نور زيباى ماه نه فقط چراغ شب‌هاى تاريك ما است و شبروان را در شهر و بيابان‌ها رهبرى مى‌كند؛ بلكه روشنايى لطيف و ملايم‌اش آرام‌بخش و نشاط آفرين براى همه انسان‌ها است.

جمعى از كشاورزان نيز معتقدند كه نور ماه در تربيت ميوه‌ها و گياهان سهم به سزائى دارد.

البته اينها همه درباره نور خورشيد و ماه است؛ در مورد ساير بركات آنها جداگانه بحث خواهد شد.

سپس قرآن در پايان اين آيه اشاره به يكى ديگر از بركات و فوائد مهم اين دو كره آسمانى كرده؛ مى‌افزايد: «خداوند منزلگاههايى براى ماه مقدر كرد تا شماره سال‌ها و حساب (زندگى و كارهاى خود) را بدانيد» وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِيْنَ وَ الْحِسابَ

ماه با سير منظّم و حركت دقيق‌اش تقويم بسيار روشن و زنده طبيعى است كه عالم و جاهل مى‌توانند آن را بخوانند! و برنامه‌هاى زندگى خود را براساس آن تنظيم كنند. اگر درست بينديشيم مى‌دانيم كه مسأله نظم زندگى انسان ارتباط تنگاتنگ و نزديكى با حساب سال و ماه و وجود تقويم منظّم و عمومى دارد؛ و ماه و خورشيد و حركت منظّم زمين به دور خود و به دور آفتاب عهده‌دار انجام اين مهم اند.

تقويم‌هاى امروز كه براساس محاسبات منجمّان تنظيم شده به درد كسانى مى‌خورد كه دسترسى به اين نوشته‌ها دارند. تنها تقويم طبيعى كه براى همگان محسوس و مشهود و مفيد است تقويمى است كه از حركت ماه به دست مى‌آيد، از آن زمان كه هلال است تا هنگامى كه به صورت بدر كامل در مى‌آيد، و بعد رو به محاق مى‌رود؛ و اگر انسان كمى دقت كند مى‌تواند شب‌هاى ماه را دقيقاً با نگاه كردن به مقدار و اندازه ماه تعيين كند، چرا كه ماه هرگز در دو شب به يك حال در آسمان نيست.

همچنين شايد تنظيم برنامه‌هاى عبادات اسلامى براساس ماه‌هاى قمرى از

همين‌جا سرچشمه گرفته است.

مجموع اين جهات سبب شده كه قرآن در پايان آيه مورد بحث مى‌فرمايد:

«خداوند اين آيات و نشانه‌هاى خود را براى آنها كه عالمند شرح مى‌دهد» يُفَصِّلُ اْلآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُوْنَ

در آيه سوّم و چهارم، سخن از تسخير خورشيد و ماه، براى انسان‌ها است وَ سَخَّرَلَكُمْ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ

منتها در يك آيه، از حركت اين دو تعبير به دائِبَيْنِ (حركتى طبق عادت و سنّت ثابت دارند)⁽¹⁾و در آيه ديگر، تعبير به كُلٌ يَجْرِىْ لِاجلٍ مُسَمّىً «هريك از اين دو تا سرآمد معينى به حركت خود ادامه مى‌دهد» آمده است.

اين جمله، اشاره به مطلبى است كه امروز ثابت شده كه حركت خورشيد و ماه در دراز مدّت، پايان مى‌گيرد؛ و نظام منظومه شمسى، پس از ميليون‌ها سال، دگرگون مى‌شود، و اين خود يكى از معجزات علمى قرآن مجيد است.

البته منظور از حركت خورشيد در واقع حركت زمين به دور خورشيد است؛ زيرا در ظاهر چنين به نظر مى‌رسد كه خورشيد حركت مى‌كند، هرچند در واقع، حركت زمين است كه اين احساس را براى انسان به وجود مى‌آورد، و خورشيد نيز همراه منظومه شمسى داراى حركت مستمرى در درون كهكشان مى‌باشد كه بعداً به آن اشاره مى‌شود.

منظور از تسخير خورشيد و ماه و ساير موجوداتى كه قرآن، آنها را مسخّر انسان شمرده، اين است كه: آنها در مسير منافع انسان و خدمت به او، حركت مى‌كنند. نور خورشيد و ماه، چنانكه گفتيم، نقش مهمّى در زندگى انسان‌ها و تمامى موجودات زنده دارد، مخصوصاً بدون نور خورشيد يك لحظه زندگى كردن در روى زمين ممكن نيست. حتى در تاريكى شب ما از باقيمانده گرما و

حرارتى كه از نور آفتاب، در زمين و هواى آن باقى مانده استفاده مى‌كنيم وگرنه در تايكى شب همه موجودات زنده منجمد مى‌شدند. منافع ديگرى مانند:

جاد جزر و مدّ در اقيانوس‌ها كه منشأ خدمات بسيارى است و به خواست خدا در بحث نشانه‌هاى او در درياها به آن اشاره خواهيم كرد، و همچنين تشكيل تقويم طبيعى و خدمات ديگر.

بدون شك، آنچه امروز ما از بركات خورشيد و ماه مى‌فهميم، بيش از آن است كه گذشتگان و مخاطبين به اين آيات در آغاز نزول آنها مى‌فهميدند و به همين دليل درس‌هاى توحيدى كه ما در جبين آنها مى‌خوانيم بيش از آن است كه پيشينيان مى‌خواندند؛ و لذا در پايان آيه مورد بحث مى‌گويد: خداوند پروردگار شما، چنين كسى است كه اين موجودات را به خدمت شما گماشته و مسخّر فرمانتان كرده، اما كسانى را كه همتاى او مى‌خوانيد حتى به اندازه پوست يك هسته خرما نيز حاكميت و مالكيت در اين جهان ندارند وَالّذِينْ تَدَعُوْنَ مِنْ دُوْنِهِ ما يَمْلِكُوْنَ مِنْ قِطْمِيْرٍ⁽¹⁾

در پنجمين آيه با صراحت آفرينش شب و روز و خورشيد و ماه را از آيات و نشانه‌هاى او مى‌شمرد؛ ولى در عين حال دستور مى‌دهد مبادا تصوّر كنيد اينها پروردگار و رب شما هستند آنچنانكه آفتاب پرستان و ماه پرستان پنداشته‌اند، نه، براى آنها سجده نكنيد بلكه براى خداوندى سجده كنيد كه آفريدگار آنها است اگر مى‌خواهيد او را عبادت كنيد لا تَسْجُدُوْا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِوَ اسْجُدُو اللَّهِ الَّذِىْ خَلَقَهُنَّ انْ كُنْتُمْ ايّاهُ تَعْبُدُوْنَ

به راستى قرآن چقدر حساب شده سخن مى‌گويد؛ زيرا شمردن بركات مختلف خورشيد و ماه و شب و روز و ساير موجودات اين جهان ممكن است در افكار كوتاه اين اثر را بگذارد كه ما مرهون نعمت‌هاى اين موجودات هستيم

پس در برابر آنها سجده بجا آوريم و نيايش كنيم همانگونه كه بسيارى از بت‌پرستان در طول تاريخ از همين رهگذر گرفتار شده‌اند.

قرآن مى‌گويد چشم باز كنيد و ديده‌اى سبب سوراخ كن داشته باشيد تا اسباب را در نورديده، و در پشت پرده اسباب، ذات مسبّب الاسباب را ببينيد و جبين بر درگاه او بر خاك بگذاريد و هرگز فريب اسباب را نخوريد و در عالم اسباب گم نشويد.

ششمين و هفتمين آيات مورد بحث به وضوح سخن از حركت خورشيد و ماه و قرارگاه‌هاى خورشيد و منزلگاه‌هاى ماه مى‌گويد؛ و در پايان اين آيات تصريح شده است كه اين اجرام آسمانى هركدام در فلك و مدار و مسير خود شناوراند وَ كُلٌّ فِى فَلَكٍ يَسْبَحُوْنَ⁽¹⁾اين تعبيرات نيز از شگفتيهاى قرآن مجيد از يكسو و از عجائب عالم آفرينش و علم و قدرت خداوند از سوى ديگر است.

در اينكه منظور از جمله وَ الشَمْسُ تَجْرى «خورشيد جريان دارد» و واژه لمستقّرلها «به سوى قرارگاهش» چيست؟ در اينجا تفسيرهاى متعدّدى وجود دارد:

نخست اينكه: منظور همان حركت ظاهرى خورشيد است كه از هنگام طلوع شروع مى‌شود و قرارگاهش، غروب است كه از نظرها پنهان مى‌گردد (البته مى‌دانيم اين در واقع نتيجه حركت زمين به دور خويش است، كه چنين پديده‌اى را به نظر ما مجسّم مى‌كند.)

دوّم اينكه: منظور حركات محورى خورشيد است كه از آغاز فصل بهار روى به سمت شمال كره زمين مايل مى‌شود؛ و اين حركت تا آغاز فصل تابستان ادامه دارد و در آغاز فصل تابستان (در نيم‌كره شمالى) محاذى مدار رأس السرطان (مدار 23 درجه شمالى) قرار مى‌گيرد كه آن را ميل اعظم شمالى

مى‌نامند، سپس، حركت خود را رو به سوى جنوب آغاز مى‌كند و در اوّل فصل پائيز محاذى خط استواء مى‌رسد، و از آن پس به سوى جنوب كره زمين مايل مى‌شود، و اين حركت تا آغاز فصل زمستان ادامه دارد كه محاذى مدار رأس الجدى (مدار 23 درجه جنوبى) مى‌رسد، كه آن را ميل اعظم جنوبى مى‌دانند، و باز حركت آن به سوى شمال آغاز مى‌گردد، و فصل بهار محاذى خط استواء است.

بنابراين منظور از جريان خورشيد، همين ميل شمالى و جنوبى است؛ و منظور از «مستقر»، آخرين نقطه ميل اعظم شمال و جنوب است. (مدار رأس السرطان و رأس الجدى).

البته معلوم است كه اين حركت نيز ناشى از حركت انتقالى زمين به دور آفتاب، با توجّه به انحراف 23 درجه‌اى محور زمين مى‌باشد؛ ولى به نظر ما چنين مى‌رسد كه خورشيد داراى حركت است.

سوّم، منظور حركت وضعى خورشيد به دور خود است؛ زيرا امروز ثابت شده كه خورشيد نيز برگرد محور خود مى‌چرخد- مدّت اين حركت را در يك دوره كامل معادل 25 روز و نيم ذكر كرده‌اند- در اين صورت «لام» در «لمستقرلها» به معنى «فى» خواهد بود؛ يعنى خورشيد در قرارگاهش حركت دارد. (البتّه بعضى از مفسّران به اين تفسير اشكال كرده‌اند كه با مفهوم كلمه «تجرى» سازگار نيست.

چهارم، منظور حركت خورشيد در برج‌هاى آسمانى است كه در دوازده ماه سال، هر زمان در مقابل يكى از اين برج‌هاى دوازده گانه قرار دارد و محاذى يكى از اين صورت‌هاى فلكى ستارگان است؛ و از همين‌جا است كه برج‌هاى دوازده‌گانه سال پديد مى‌آيد.⁽¹⁾بنابراين منظور از «مستقر» و قرارگاه، انتهاى اين دوره است.

پنجم و ششم حركت‌هايى است كه در اين اواخر دانشمندان براى خورشيد كشف كرده‌اند: در يك حركت خورشيد با مجموعه منظومه شمسى در دوران كهكشان ما به سوى يكى از صورت‌هاى معروف فلكى به نام: صورت الجاثى، كه نسبت به خورشيد در سمت شمال واقع شده است حركت مى‌كند؛ و ما در اين حركت هر سال بيش از ششصد ميليون كيلومتر پيش مى‌رويم. اين درست به آن مى‌ماند كه عدّه‌اى در سالن يك هواپيما دور يك مركز مشغول حركت دورانى باشند و هواپيما همه را به يك سمت با سرعت پيش مى‌برد و گاه به قدرى حركت هواپيما نرم و ملايم است كه اين حركت سريع براى انسان به هيچ‌وجه معلوم نيست.

حركت ديگر حركتى است كه منظومه شمسى همراه بقيّه كهكشان به دور مركز اصلى اين كهكشانى كه ما متعلّق به آن هستيم مى‌چرخد؛ و اگر تعجّب نكنيد سرعت سير اين حركت را سرعت سرسام آورى معادل نهصد هزار كيلو متر در ساعت (البته كمى بيشتر) محاسبه كرده‌اند.⁽¹⁾

طبق اين تفسير منظور از «مستقر» همان قرارگاهى است كه در پايان جهان و آستانه قيامت خورشيد بدان مى‌رسد و در آنجا خورشيد بى‌فروغ مى‌گردد و نظام‌اش متلاشى مى‌شود.

البته تفسيرهايى كه ذكر شد با هم منافاتى ندارد و مى‌تواند تمام اين تفاسير شش‌گانه در مفهوم آيه جمع باشد؛ چرا كه نه زمين يك نوع حركت دارد و نه خورشيد.

تعبير به «يَسْبَحُونَ» «شنا مى‌كنند» تعبير لطيفى است كه از حركت سريع و در عين حال نرم و موزون و معتدل خورشيد و ماه حكايت مى‌كند.

در مورد ماه نيز قرآن در آيات فوق منزلگاه‌هاى معيّنى براى آن ذكر كرده و مى‌گويد: «ما براى ماه منزلگاه‌هايى مقدر ساختيم» وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ

و منظور همان منزل‌هاى بيست و هشت‌گانه‌اى است كه ماه از آغاز هلال تا موقع محاق (تاريكى مطلق) طى مى‌كند و در شب بيست و هشتم باز به صورت هلال بسيار باريكى درمى‌آيد كه زرد و كم فروغ و كم نور است و در دو شب باقيمانده كه آن را محاق مى‌گويند قابل رؤيت نيست.

قرآن هلال باريك آخر ماه را تشبيه به عُرْجُونِ قَدِيْم (شاخه كهنه (قوسى شكل و زرد رنگ) خرما» كرده است⁽¹⁾و اين تعبيرى است بسيار لطيف و جالب از جهات مختلف.

اين بحث را كه شايد كمى هم طولانى شد با ذكر دو نكته پايان مى‌دهيم:

نخست اينكه منظور از «فَلَكْ» در آيات فوق همان معنى لغوى آن است نه آن معنايى كه علماى هيئت در قديم قائل بودند. زيرا «فلك» در لغت به معنى مدار ستارگان است و گاه به هر موجود دايره مانندى كه از اطرافش بلندتر باشد، اطلاق مى‌شود؛ و به عقيده راغب در اصل از مادّه «فُلك» (بر وزن قفل) كه به معنى كشتى است گرفته شده؛ زيرا كشتى‌ها حركت‌هاى دورانى در مسير خود در درياها دارند.⁽²⁾

ولى منجّمان قديم به پيروى از بطلميوس معتقد بودند كه آسمان از طبقات نه گانه‌اى كه مانند پوست پياز روى هم قرار گرفته است تشكيل شده؛ ولى چون اين طبقات از مادّه شفّاف بلور مانندى است كه ستارگان و كواكب، در وسط آنها ميخكوب شده است، و با گردش افلاك گردش مى‌كند، تنها گردش ستارگان به چشم مى‌خورد، و از گردش افلاك چيزى نمايان نيست.

البته اين اعتقاد، امروز به طور كامل ابطال شده، و مسلّم گشته است كه ستارگان در فضاى بى‌كران معلق‌اند و تحت قانون جاذبه و دافعه در مسيرهاى معيّنى در حركت‌اند؛ و قابل توجّه اينكه قرآن در زمانى نازل شد كه همان هيئت

قديم بطلميوسى با تمام قدرت برجوامع علمى حكومت مى‌كرد، ولى تعبيرات قرآن- مانند تعبير به «جريان» و «سباحت» (شناورى) كه در آيات فوق آمده- به هيچ‌وجه با هيئت قديم، سازگار نيست و با آخرين اكتشافات مسلّم علمى، امروز هماهنگ است. (دقت كنيد.)

در هشتمين و نهمين آيه، سوگندهايى انديشه برانگيز، ياد شده است. در يك جا مى‌فرمايد: «به پروردگار مشرق‌ها و مغرب‌ها سوگند»: فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ اين تعبير ممكن است به مشرق‌ها و مغرب‌هاى مختلف مكانى اشاره باشد، چرا كه كرويّت زمين سبب مى‌شود كه به تعداد مناطق روى اين كره، مشرق و مغرب وجود داشته باشد، و يا اشاره به مشرق‌ها و مغرب‌هاى زمانى باشد؛ زيرا مى‌دانيم حركت زمين به دور آفتاب سبب مى‌شود كه هرگز دو روز پشت سرهم خورشيد از يك نقطه طلوع و غروب نكند.

اين تفاوت مشرق‌ها و مغرب‌ها كه با نظم بسيار دقيق و حساب شده انجام مى‌گيرد از يكسو سبب پيدايش فصول چهارگانه سال با آن همه بركات است، و از سوى ديگر باعث تعديل حرارت و برودت و رطوبت در سطح زمين مى‌شود، و زندگى انسان‌ها و حيوانات و گياهان را سر و سامان مى‌بخشد كه هريك از اينها آيتى از آيات خدا و نشانه‌اى از نشانه‌هاى او است.

در جاى ديگر، قسم به ماه مى‌خورد، و به شب هنگامى كه پشت كند و به صبح هنگامى كه چهره بگشايد؛ سپس مى‌افزايد: اين سوگندها براى اين است كه هشدارى در زمينه معاد دهد و بگويد: «حوادث هولناك قيامت و دوزخ از مسائل مهم است» انَّها لِا حْدَى الْكُبَرِ⁽¹⁾

در آغاز سوره شمس نيز به خورشيد، و اشعّه جان پرورش، و ماه و هنگامى كه در پى غروب خورشيد در آيد سوگند ياد شده است.⁽²⁾

اين را نيز مى‌دانيم كه هميشه سوگند به چيزى ياد مى‌شود كه داراى اهميّت خاصّى باشد؛ و اگر اين سوگند از شخص بزرگى صادر شود اهمّيّت بيشترى خواهد داشت، و اگر براى موضوع مهمّى سوگند ياد شود باز اهمّيّت بيشترى پيدا مى‌كند. حال فكر كنيد وقتى خداوند بزرگ براى مسأله مهم معاد به خورشيد و ماه سوگند ياد مى‌كند، دليل بر عظمت فوق‌العاده اين دو اختر تابناك است، و گوياى اين واقعيّت مى‌باشد كه اين دو اختر از نظر قرآن اهمّيّت فوق‌العاده‌اى دارند.

وانگهى چرا خداوند براى اثبات مسأله قيامت و حساب به كواكب آسمانى و شب و روز سوگند ياد مى‌كند؟ براى اينكه نظام حاكم بر اين امور نشان مى‌دهد كه تمام ذرّات عالم داراى حساب است؛ بنابراين چگونه ممكن است اعمال انسان‌ها كه گل سر سبد عالم هستى هستند بدون حساب و كتاب باشد، و معاد و محكمه عدالتى وجود نداشته باشد.

دهمين و آخرين آيه مورد بحث سخن از نعمت وجود ستارگان و نظم دقيقى كه بر آنها حاكم است به ميان آورده؛ مى‌گويد: «خداوند همان كسى است كه ستارگان را براى شما قرارداد تا در تاريك‌هاى صحرا و دريا به وسيله آن هدايت شويد» وَ هُوَ الَّذِىْ جَعَلَ لَكُمْ النُّجُومَ لِتَهْتَدوا بِها فِى ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ

سپس مى‌افزايد: «ما نشان‌هاى خود را براى كسانى كه عالمند بيان داشتيم» قَدْ فَصَّلْنَا اْلآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُوْنَ

هميشه و در تمام طول تاريخ يكى از مهمترين وسائل راه‌يابى انسان در شب‌هاى تاريك، ستارگان آسمان بوده‌اند كه با كمك آنها در سفرهاى دريا و بيابان از گمراهى نجات مى‌يافته‌اند. حتى جمعى از دانشمندان معتقدند كه پرندگان مهاجر، همان پرندگانى كه گاه در طول سال هزاران كيلومتر راه را طى

مى‌كنند، و جمعى از آنها شب و روز بدون وقفه به پرواز خود ادامه مى‌دهند، مسير دقيق خود را روزها از آفتاب، و شب‌ها از ستارگان آسمان پيدا مى‌كنند؛ به همين دليل اگر هوا كاملًا ابرى باشد موقّتاً توقّف مى‌كنند تا آسمان باز و ستارگان پيدا شوند! و عجب اينكه فصول سال را نيز مى‌توان از روى ستارگان تشخيص داد.

به هر حال اين آيه همه انسان‌هاى انديشمند را متوجّه اين نكته مى‌كند كه حركت ستارگان در آسمان و قرارگاه آنها در اين صحنه عظيم از نظم و حساب مخصوصى برخوردار است؛ وگرنه هيچ‌كس به وسيله آنها نمى‌توانست راه خود را در ظلمت شب پيدا كند.

اين نظام نشان مى‌دهد كه خالق مدبّر آگاهى براى آن برنامه ريزى كرده، و به اين ترتيب نظام حاكم بر ستارگان آسمان ما را از ظلمت شرك و كفر نيز رهائى مى‌بخشد!

با پيشرفت علم و دانش فلكى، دانشمندان موفّق شده‌اند سرعت سير بسيارى از كواكب آسمان، و حجم و فاصله و ساير خصوصيات آنها را اندازه‌گيرى كنند؛ و از اين طريق به حقايق تازه‌اى از اين نظام بزرگ راه يابند.

درست است كه امروز ابزار و وسائل دقيقى اختراع شده كه انسان به كمك آنها مى‌تواند راه خود را در ديا و صحرا پيدا كند؛ ولى نبايد فراموش كنيم كه همه مسافران دريا و صحرا از اين وسائل مختلف علمى برخوردار نيستند.

بعلاوه گاهى در اين ابزار و آلات دقيق اختلالاتى رخ مى‌دهد كه مايه گمراهى است، و اگر انسان از مواقع و مواضع نجوم و ستارگان آگاه باشد مى‌تواند حتى خطاهاى اين ابزار را به وسيله آن اصطلاح كند.

در بعضى از روايات اهل بيت عليهم السلام تفسير ديگرى براى آيه فوق ذكر شده كه مى‌تواند جزء بطون و معانى ثانويه آيه محسوب شود؛ و آن اينكه منظور از «نجوم» همان رهبران الهى و پيشوايان معصوم‌اند كه مردم به وسيله آنها در بيابان‌هاى تاريك حيات از گمراهى نجات مى‌يابند. چنانكه در تفسير على بن

ابراهيم در توضيح معنى آيه وَ هُوَ الَّذِىْ جَعَلَ لَكُمُ النُّجُوْمَ لِتَهْتَدُوابِها فى ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ آمده است كه فرمود: «النُّجُومُ، آلُ مُحَمَّدٍ»: «ستارگان آل محمد هستند»⁽¹⁾البته جمع ميان اين دو معنى، (ستارگان مادى و معنوى و نجات ظاهرى و باطنى) امكان‌پذير است.

توضيحات:

1- شناسنامه خورشيد!

كره خورشيد امروز براى ما تقريباً يك كره شناخته شده است، و مى‌دانيم يك ميليون و سيصد هزار مرتبه از زمين بزرگتر است. يعنى اگر كره خورشيد ميان تهى بود ممكن بود، يك ميليون و سيصد كره زمين در آن، جاى مى‌گرفت! اين عظمت خيره كننده با توجّه به قطر متوسط خورشيد- كه قريب يك ميليون و چهارصد هزار كيلومتر است- روشن‌تر مى‌شود.

فاصله آن با ما تقريباً 150 ميليون كيلومتر است؛ و نور آن كه با سرعت 300 هزار كيلومتر در ثانيه راه طى مى‌كند در حدود هشت دقيقه به ما مى‌رسد.

جرم عظيم خورشيد، سبب مى‌شود كه وزن مخصوص اشياء در آن، بسيار سنگين باشد. مثلًا انسانى كه در كره زمين، شصت كيلوگرم وزن دارد، اگر در سطح خورشيد باشد بيش از 1500 كيلوگرم وزن خواهد داشت!

وزن خورشيد را دانشمندان، معادل دو ميليارد ميليارد تُن- يعنى عدد 2 كه در كنار آن 27 صفر باشد- برآورد كرده‌اند؛ و بالاخره سنّ خورشيد را از آن زمان كه به شكل كنونى در آمده است، حدود پنج ميليارد سال تخمين مى‌زنند.

خورشيد حداقل، سه گونه حركت دارد: حركتى به دور خود (تقريباً در هر 25 روز يكبار) و حركتى همراه منظومه شمسى در دل كهكشان به سوى صورت فلكى الجاثى كه در هر ساعت بيش از ششصد كيلومتر از مكان خودش

دور مى‌شود، و حركتى به دور مركز كهكشان، و در اين حركت در هر 250 ميليون سال يك بار به دور اين مركز مى‌چرخد.

اما حرارت سطح و مركز خورشيد بسيار عجيب است. محاسبات دانشمندان نشان مى‌دهد كه حرارت سطح خورشيد حداقل معادل 6000 درجه سانتيگراد است؛ همان حرارتى كه در كره زمين در هيچ آزمايشگاه و در هيچ كوره‌اى به وجود نمى‌آيد. دليل آن هم روشن است؛ زيرا تمام مواد ديرگدازى كه سراغ داريم و ممكن است با آن كوره‌اى ساخت، نه تنها در چنين حرارتى ذوب، بلكه به صورت بخار در مى‌آيند؛ و به همين دليل تمام مواد موجود در سطح خورشيد همواره به صورت بخار است!

از آن عجيب‌تر حرارت عمق آن است كه بالغ بر 2 ميليون درجه سانتيگراد مى‌شود!

از سطح خورشيد شعله‌هايى زبانه مى‌كشد كه ارتفاع آنها گاهى بالغ بر 160 هزار كيلومتر است؛ و كره زمين به آسانى مى‌تواند در وسط آن گم شود. (زيرا قطر كره زمين بيش از 12 هزار كيلومتر نيست.)

اين حرارت به واسطه سوختن به وجود نمى‌آيد؛ والّا به گفته: ژرژ گاموف در كتاب پيدايش و مرگ خورشيد اگر جرم خورشيد از زغال سنگ خالص ساخته شده بود در عرض چند هزار سال به كلّى تمام مى‌شد، و چيزى جز خاكستر برجاى نمى‌ماند. حقيقت اين است كه مفهوم سوختن در مورد خورشيد صادق نيست آنچه صدق مى‌كند انرژى حاصل از تجزيه‌هاى اتمى است. ولى با اين حال طبق محاسبات دانشمندان هر ثانيه‌اى كه بر خورشيد مى‌گذرد 4 ميليون تن از وزنش كاسته مى‌شود، يعنى اين مقدار از اتم‌هايش تبديل به انرژى مى‌گردد، گرچه اين مطلب در كوتاه مدّت تأثيرى در وضع خورشيد ندارد، ولى مسلّماً در دراز مدّت به نابودى خورشيد كمك خواهد كرد، و همانگونه كه قرآن صريحاً در آياتش گفته، روزى اين چراغ عظيم و پر

فروغ آسمان بى‌فروغ مى‌گردد.⁽¹⁾

2- بركات عظيم خورشيد

ما هر قدر درباره فوائد وجود اين كره آسمانى و تأثير عميق آن در زندگى انسان و ساير موجودات زمينى بحث كنيم، كم گفته‌ايم؛ و در حقيقت يك كتاب بزرگ در اين زمينه مى‌توان نگاشت كه فهرست قسمتى از آن چنين است:

1- جاذبه خورشيد سبب مى‌شود كره زمين در مدار ثابت خود به گردش ادامه دهد؛ وگرنه به صورت كره‌اى سرگردان در اين فضاى بى‌كران به گوشه‌اى پرتاب مى‌شد.

2- حرارت ناشى از خورشيد كه روزها مستقيماً مى‌تابد و شب‌ها به صورت ذخيره در اجسام روى زمين به سوى ما باز مى‌گردد؛ موجب رشد و نمو گياهان و ادامه حركت و حيات حيوانات است.

خورشيد نورى بسيار سالم و رايگان و به طور دائم نه چندان گرم و سوزان و نه سرد و بى‌روح در اختيار انسان‌ها مى‌گذارد؛ و اگر قيمت انرژى حاصل از خورشيد را با قيمت منابع ديگر انرژى حساب كنيم خواهيم ديد كه اگر قرار بود براى نور و حرارتى كه به طور رايگان از خورشيد دريافت مى‌كنيم طبق بهاى معمولى برق پول بپردازديم لازم بود مردم روى زمين در هر ساعت يك ميليارد و هفتصد ميليون دلار پول بپردازند!

حال بايد فكر كرد كه اين هزينه براى يك سال چقدر خواهد بود؟!

به تعبير ديگر اگر مردم روى زمين بخواهند حرارتى را كه خورشيد به آنها

مى‌دهد با افروختن زغال سنگ تأمين كنند بايد 61 هزار ميليارد تن زغال سنگ براى هر سال تهيه نمايند، يا به عبارت ديگر براى هريك نفر 20 هزار تن!⁽¹⁾چه هزينه گزافى؟!

3- مى‌دانيم نور خورشيد مركب از 17 نور است كه در هم تركيب شده و به صورت نور سفيد و تابان كنونى در آمده است. اين نور به گياهان كمك مى‌كند كه گاز كربونيك هوا را جذب كرده و در مقابل اكسيژن كه مايه حيات ما است پس دهد، و به كربن‌گيرى گياه و پرورش آن كمك كند.

ما معمولًا اشياء را به وسيله رنگ‌هاى آن تميز مى‌دهيم؛ و اين رنگ‌ها به طور كامل در پرتو نور آفتاب پيدا مى‌شود، زيرا هر موجودى طبق ساختمان خود بخش‌هايى از رنگ‌هاى خورشيد را جذب مى‌كند، و آن بخش جذب نشده همان است كه ما رنگ آن موجود مى‌ناميم. يعنى مثلًا برگ سبز گياهان تمام رنگ‌هاى خورشيد جز رنگ سبز را در خود مى‌مكد و جذب مى‌كند؛ پس نور خورشيد پديده آورنده تمام رنگ‌ها است.

4- اشعه ماوراء بنفش كه يكى از پرتوهاى خورشيد است براى از بين بردن 90 درصد از ميكرب‌ها مفيد است؛ و عمل ضد عفونى را به نحو كامل انجام مى‌دهد، و اگر نبود كره زمين تبديل به بيمارستان بزرگى مى‌شد و شايد به همين دليل يكى از مطهّرات در اسلام تابش مستقيم نور آفتاب ذكر شده است. (البته با شرايط مخصوص).

5- دانشمندان با متمركز ساختن نور و حرارت خورشيد به وسيله ذرّه‌بين‌هاى محدّب بسيار بزرگ توانسته‌اند حرارت زيادى توليد كنند كه كارخانه‌هاى مهمّى را مى‌تواند بگرداند؛ و شايد در آينده نه چندان دور بسيارى از تأسيسات مهم صنعتى با استفاده از نور آفتاب گردش كند، و در خانه‌ها جانشين برق گردد.

6- مسأله پيدايش ابرها، بر اثر تابش آفتاب بر سطح اقيانوس‌ها و سپس پيدايش بادها بر اثر تفاوت درجه حرارت مناطق روى زمين، آن هم به خاطر تابش آفتاب، سپس حركت ابرها به سوى زمين‌هاى تشنه و نزول باران

حيات‌بخش يكى ديگر از فوائد بسيار مهم نور و حرارت آفتاب است.

7- حركت منظّم خورشيد در برج‌هاى آسمانى (صور فلكى) و طلوع و غروب حساب شده آن كه با نظم و تفاوت دقيق و حساب شده‌اى در ايّام سال، صورت مى‌گيرد؛ علاوه بر تشكيل فصول مختلف، به پيدايش تقويم و حساب منظّم زمان كه براى زندگى اجتماعى بشر فوق‌العاده اهمّيّت دارد، كمك مى‌كند.⁽¹⁾

3- ماه و بركات آن‌

ماه كره نسبتاً كوچكى است كه طبق محاسبات دانشمندان 49 مرتبه از كره زمين كوچك‌تر است؛ و به همين دليل نيروى جاذبه آن يك ششم نيروى جاذبه زمين مى‌باشد، و فاصله متوسط آن از كره زمين بيش از 384 هزار كيلومتر مى‌باشد، و به همين دليل نور ماه كمى بيش از يك ثانيه، به ما مى‌رسد.

سرعت سير آن به دور كره زمين تقريباً در هر ثانيه، يك كيلومتر است، و در يك ماه قمرى (كمى بيش از 29 روز) يك بار به دور كره زمين گردش مى‌كند؛ و در همين مدّت نيز يك بار به دور خود مى‌گردد و چون اين دو حركت، هماهنگ است، آن سمت از ماه كه روى به كره زمين است، هميشه ثابت مى‌باشد، و اگر تعجّب نكنيد نور ماه، در شب بدر كه به حدّ كامل مى‌رسد 460 هزار مرتبه از نور خورشيد كمتر است، ولى همين نور مختصر شب‌هاى مهتابى را، روشن مى‌كند، و چراغى پر فروغ و زيبا و دل‌انگيز با منظره‌اى بسيار شاعرانه و دلپذير به وجود مى‌آورد.

نه تنها در آيات فوق، كه در آيات زيادى از قرآن مجيد، به ماه و بركات و فوائد آن اشاره شده، و در آياتى نيز به آن، قسم ياد شده است. مجموعاً در بيست و هفت آيه از قرآن، سخن از «قمر» به ميان آمده، و در هفت آيه از اين

آيات به تسخير ماه اشاره شده است كه از اهمّيّت فوائد آن در زندگى بشر حكايت مى‌كند.⁽¹⁾فوائد و بركات ماه نيز بسيار است كه به قسمتى از آن فهرست وار در اينجا اشاره مى‌شود:

1- گردش منظّم ماه به دور كره زمين، تقويم طبيعى جالبى را به وجود مى‌آورد كه شرح آن در بحث‌هاى گذشته تفسيرى بيان شد.

2- روشنايى ملايمى كه ماه ايجاد مى‌كند هرچند تاريكى شب را به كلّى از ميان نمى‌برد- و نبايد از بين ببرد چون اين تاريكى خود فلسفه مهمّى دارد- ولى تا حد قابل توجّهى مى‌تواند به انسان در بسيارى از شب‌ها كمك كند تا راه خود را در شهرها و بيابان‌ها و درياها پيدا كند. مخصوصاً نور ماه چنان آرام‌بخش و ملايم است كه مزاحم خواب و استراحت شبانه انسان و موجودات ديگر نيست؛ بلكه انسان در نور ماه آرامش خاصّى احساس مى‌كند.

3- مسأله جزر و مد درياها يكى از آثار مهم وجود ماه است. كسانى كه در كنار درياهاى آزاد رفته باشند مى‌توانند در هر شبانه روز ناظر اين معنى باشند كه دو بار آب دريا پائين و بالا مى‌آيد، و از آن تعبير به جزر و مد مى‌شود، و تقريباً هر كدام در حدود 6 ساعت طول مى‌كشد.

به هنگام مد آب بالا آمده و بسيارى از سواحل را مى‌پوشاند، و به هنگام جزر پائين مى‌رود و قسمتى از كف درياها آشكار مى‌شود.

اين جزر و مد فوائد بسيار مهمّى در زندگى بشر دارد؛ از جمله: عقب زدن رودخانه‌هاى آب شيرين كه به دريا مى‌ريزد و مشروب ساختن زمين‌هاى وسيعى به كمك آن؛ همانگونه كه در نخلستان‌هاى وسيع و گسترده ساحلى خوزستان ديده مى‌شود.

از ديگر استفاده‌هاى جزر و مد در كارخانه‌ها براى حركت توربين‌ها است و فعاليّت در مخازن الكتريسته و نيز استفاده براى كشتيرانى به طورى كه

كشتى‌هاى بزرگ به هنگام مد مى‌توانند در بسيارى از ساحل‌ها پهلو بگيرند و بارگيرى يا تخليه بار كنند، و همچنين براى شتشوى بندرها، ماهى‌گيرى، به هم زدن آب دريا و تعديل حرارت و مواد تركيب آن، و امور ديگر.⁽¹⁾

4- ماه و خورشيد در كلمات پيشوايان بزرگ اسلام.

هنگامى كه چشم امام سجّاد على بن الحسين عليه السلام به هلال ماه مى‌افتاد آن را مخاطب ساخته، اين كلمات را كه يك پارچه درس توحيد و خداشناسى است زمزمه مى‌فرمود: «أَيُّها الْخَلْقُ الْمُطِيْعُ! الدّائِبُ السَّرِيْعُ الْمُتَرَدِّدُ فِى مَنازِلِ التَّقْدِيْرِ الْمُتَصَرِّفُ فِى فَلَكِ التَّدبِيْرِ، آمَنْتُ بِمَنْ نَوَّرَبِكَ الظُّلَمَ، وَ أَوْضَحَ بِكَ الْبُهَم، وَ جَعَلَكَ آيَةً مِنْ آياتِ مُلْكِهِ، وَ عَلامَةً مِنْ عَلاماتِ سُلْطانِهِ ... سُبْحانَهُ ما أَعْجَبَ مادَبَّرَ فى أمْرِكَ وَ أَلْطَفَ ما صَنَعَ فِى شَأنِكَ جَعَلَكَ مِفْتاحَ شَهْرٍ حادِثٍ لِامْرٍ حادِثٍ ...»:

«اى مخلوق مطيع! واى گردنده سريع كه در منزل‌گاه‌هاى معين پيوسته در رفت و آمدى، و در فلك تدبير متصرّفى، ايمان آوردم به كسى كه تاريكى‌ها را به وسيله تو روشن ساخته، و مبهمات را با تو واضح كرده، و تو را نشانه‌اى از نشانه‌هاى حكومت، و علامتى از علامات سلطانش قرار داده ... منزّه است او، چقدر عجيب كار تو را تدبير فرموده! و چه لطيف است آنچه در شأن تو انجام داده! تو را كليد ماه نو، براى كار نو قرار داده است ...».⁽²⁾

امام صادق عليه السلام در روايت مفضّل مى‌فرمايد:

«اى مفضّل! در طلوع و غروب خورشيد انديشه كن كه خداوند حاكميت روز و شب را با آن برپا مى‌دارد. اگر طلوع خورشيد نبود كار جهان به كلّى به هم مى‌خورد، و مردم توانايى بر امر معاش و تدبير كارهايشان را نداشتند، دنيا براى آنها تاريك، و زندگى با نبودن نور خورشيد و آثار آن ناگوار مى‌شد، و فوائد طلوع آفتاب آشكار است و بى نياز از شرح. در منافع غروب آن بينديش، اگر

غروب آفتاب نبود مردم آرامش و قرار نداشتند، با اينكه احتياج زيادى براى آسايش جسم و آرامش روح به آن دارند ...

سپس در ارتفاع و انخفاض خورشيد كه سبب پيدايش فصول چهارگانه و منافع و آثار آن است، بينديش ... و همچنين در انتقال خورشيد در برج‌هاى دوازده‌گانه براى تكميل دوره سالانه ... اين تغيير موضع آفتاب سبب رسيدن غلّات و ميوه‌ها و آغاز نشو و نماى گياهان است ...

به كيفيّت طلوع خورشيد در اين جهان بنگر كه چگونه خدواند براى آن برنامه‌ريزى كرده. اگر خورشيد در يك گوشه از آسمان ثابت مى‌ماند، هرگز شعاع و منافع آن به نقاط زيادى نمى‌رسيد، گردش آن سبب مى‌شود كه همه موجودات از آن بهره گيرند.

آيا مردم نمى‌بينند اين امور مهمّه چگونه انجام مى‌گيرد؟ و هيچگونه تخلّف و ناموزونى در امورى كه به سود مردم جهان و بقاى آن است در آن ديده نمى‌شود!

به وسيله ماه خدا را بشناس كه مردم با نظام مخصوص‌اش ماه‌ها را مى‌شناسند و حساب سال را نگه مى‌دارند ... ببين چگونه شب‌هاى تاريك را روشن مى‌سازد؟ و چه فايده‌اى در آن نهفته است؟ زيرا با تمام نيازى كه مردم براى آرامش و خنك شدن هوا به ظلمت شب دارند؛ صلاح اين نيست كه شب‌ها يك پارچه تاريك باشد كه هيچ كارى نتوان انجام داد. بلكه گاه مردم به خاطر تنگى وقت يا گرماى هوا در اعمال روزانه، نياز به ادامه كار در شب دارند، در اين حالت مى‌توانند قسمتى از كارهاى لازم را در نور ماه انجام دهند، و اينكه نور ماه در همه شب نيست، و از نور خورشيد كمتر است، براى اين است كه مردم برنامه مفصّلى براى كار در شب نچينند و آرامشى كه منظور است به كلّى از دست نرود.»⁽¹⁾

9- نشانه‌هاى او در آفرينش شب و روز

اشاره:

گرچه روز و شب از پديده‌هايى است كه به وسيله نور آفتاب و حركت زمين پيدا مى‌شود، و جزء بركات آنها محسوب مى‌گردد؛ ولى از آنجا كه قرآن در آيات توحيدى‌اش توجّه خاصّى به اين دو كرده، و در آيات فراوانى روى اين دو مسأله تكيه نموده است؛ لازم است جداگانه مورد توجّه قرار گيرد، تا نشانه‌هاى آن ذات بى‌نشان را در آن ببينيم و به آفريننده و پروردگار جهان هستى آشناتر شويم و به او عشق ورزيم و سر بر آستانش نهيم.

با اين اشاره به دوازده آيه زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ هُوَ الَّذِىْ خَلَقَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ⁽¹⁾

2- يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ انَّ فى ذلِكَ لَعِبْرَةً لِاؤُلِى اْلأَبْصارِ⁽²⁾

3- هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسكُنُوا فِيْهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً انَّ فى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُوْنَ⁽³⁾

4- وَ مِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ⁽⁴⁾

5- وَجَعَلْنَا الْلَّيْلَ وَ الْنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّككُمْ وَ لِتَعْلَمُؤا عَدَدَ السِّنِيْنَ وَ الْحِسابِ⁽⁵⁾

6- وَجَعَلْنَا الْلَّيْلَ لِباساً- وَجَعَلْنا النَّهارَ مَعاشاً⁽⁶⁾

7- وَ هُوَ الَّذِىْ جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ

أَرادَ شُكُوراً⁽¹⁾

8- وَسَخَّرَ لَكُمْ الْلَّيْلَ وَ النَّهارَ⁽²⁾

9- انَّ فِى اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهار وَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِى السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُوْنَ⁽³⁾

10- قُلْ أَرَأَيْتُمْ انْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُم اللَّيْلَ سَرْمَداً الى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ الهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيْكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُوْنَ- قُلْ أَرَأَيْتُم إنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً الى يَوْمِ الْقِيامَةِ مْ الهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَاْتِيْكُمْ بَلَيْلٍ تَسْكُنُوْنَ فِيْهِ أَفَلا تُبْصِروْنَ- وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمْ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لِتَسْكُنُؤا فِيْهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُوْنَ⁽⁴⁾

11- وَ اللَّيْلِ اذا يَغْشى- وَالنَّهارِ اذا تَجَلَّى⁽⁵⁾

12- ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُوْلِجُ اللَّيْلَ فى النَّهارِ وَ يُوْلِجُ النَّهارَ فى اللَّيْلِ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيْعٌ بَصَيْرٌ⁽⁶⁾

ترجمه:

1- «او كسى است كه شب و روز و خورشيد و ماه را آفريد.»

2- «خداوند شب و روز را دگرگون مى‌سازد، و در اين عبرتى است براى صاحبان بصيرت.»

3- «او كسى است كه شب را براى شما آفريد كه در آن آرامش بيابيد و روز را روشنى بخش قرارداد، در اين نشانه‌هايى است براى كسانى كه گوش شنوا دارند.»

4- «از نشانه‌هاى او شب و روز و خورشيد و ماه است.»

5- «ما شب و روز را دو نشانه (توحيد و عظمت خود) قرار داديم، سپس

نشانه شب را محو كرده، و نشانه روز را روشنى‌بخش ساختيم تا فضل پروردگار را (در پرتو آن) بطلبيد و به تلاش زندگى برخيزيد) و عدد سال‌ها و حساب را بدانيد.»

6- «و شب را پوششى (براى شما) و روز را وسيله‌اى براى زندگى و معاش قرار داديم.»

7- «او كسى است كه شب و روز را جانشين يكديگر قرار داد براى آنها كه بخواهند متذكر شوند يا بخواهند شكرگذارى كنند.»

8- «او شب و روز را مسخر شما ساخت.»

9- «مسلّماً در آمد و شد شب و روز و آنچه خداوند در آسمان‌ها و زمين آفريده آيات (و نشانه‌هايى) است براى آنها كه پرهيزكارند.»

10- «بگو به من خبر دهيد اگر خداوند شب را براى شما تا روز قيامت جاودان قرار دهد آيا معبودى جز خدا مى‌تواند روشنايى براى شما بياورد؟

آيا نمى‌شنويد؟- بگو به من خبر دهيد هرگاه خداوند روز را تا قيامت بر شما جاودان كند كدام معبود غير از اللَّه است كه براى شما شبى بياورد كه در آن آرامش يابد؟ آيا نمى‌بينيد؟ از رحمت او است كه براى شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشيد، و هم براى بهره‌گيرى از فضل خدا تلاش كنيد، شايد شكر نعمت او را بجا آوريد.»

11- «قسم به شب در آن هنگام كه جهان را بپوشاند- و قسم به روز هنگامى كه تجلى كند.»

12- «اين به خاطر آن است كه خداوند شب را در روز، و روز را در شب داخل مى‌كند، و خداوند شنوا و بينا است.»

تفسير و جمع‌بندى‌

نظام عجيب شب و روز

در قرآن مجيد بيش از هفتاد بار واژه «ليل» «شب» و بيش از پنجاه بار واژه «نهار» «روز» تكرار شده است كه آيات دوازده‌گانه بالا نمونه‌هاى مختلفى از اين آيات است كه در آنها مخصوصاً روى جنبه توحيدى آفرينش ليل و نهار تكيه شده است.

در نخستين آيه، اصل آفرينش شب و روز، و خورشيد و ماه كه رابطه نزديكى با آن دارد، به عنوان دليلى براى رهروان راه توحيد و خداشناسى ذكر شده؛ مى‌فرمايد: «او كسى است كه شب و روز را آفريد»: وَ هُوَ الَّذىْ خَلَقَ اللَّيْلَ وَ النَّهار

همين معنى به شكل ديگر در چهارمين آيه نيز آمده است؛ مى‌فرمايد: «از نشانه‌هاى او شب و روز و خورشيد و ماه است»: وَ مِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ

در حالى كه در دوّمين آيه دگرگون شدن شب و روز به فرمان خدا مورد توجّه قرار گرفته، و آن را عبرتى براى صاحبان بصيرت مى‌شمرد يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ انَّ فى ذلِكَ لَعِبْرَةً لِاولى اْلأَبْصارِ

اين دگرگونى ممكن است اشاره به آمد و شد شب و روز، و يا اشاره به كم و زياد شدن مقدار زمان اين دو باشد، يا تفاوتى است كه از نظر گرما و سرما در اين دو پيدا مى‌شود.⁽¹⁾

ولى هيچ مانعى ندارد كه اين دگرگونى همه اين معانى را شامل شود.

در حالى كه در سومين آيه روى يك از فوائد مهم شب و روز تكيه كرده؛ مى‌فرمايد: «خدا كسى است كه شب را براى آرامش شما قرار داد، و روز را روشنى بخش».

معلوم است آرامش در تاريكى شب يكى از مهم‌ترين نعمت‌هاى الهى است؛ همانگونه كه روشنايى روز براى انواع فعاليّت‌ها نعمت مهم ديگرى است.

جالب اينكه در اين آيه روز «مبصر» شمرده شده، و «مبصر» در اصل به معنى بينا است؛ و مى‌دانيم روز خودش بينا نيست؛ بلكه از آنجا كه سبب بينائى ديگران مى‌شود اين تعبير شايد به عنوان تأكيد و مبالغه بر آن اطلاق شده است.

به راستى اگر تابش نور نباشد هزار چشم بينا بى‌فايده است؛ و لذا در پايان آيه مى‌افزايد: «در اين موضوع نشانه‌هايى است براى آنها كه گوش شنوا دارند» آنها كه اين آيات قرآنى را مى‌شنوند، و روى آن مى‌انديشند انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُوْنَ

در حالى كه در پنجمين آيه هركدام از شب و روز را يك آيه از آيات پروردگار مى‌شمرد، و مى‌گويد: «ما آيت شب را محو كرديم و آيت روز را روشنى بخش قرار داديم». سپس به دو فايده مهم آن اشاره كرده مى‌فرمايد:

«هدف اين بوده است كه در پرتو آن به تلاش زندگى برخيزد و از فضل پروردگار بهره‌مند شويد و عدد سال‌ها و حساب را بدانيد لِتَبْغُوا فَضلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَ لِتَعْلِمُوا عَدَدَ السِّنيْنَ وَ الْحِسابَ

آيا بهره‌گيرى از فضل خداوند تنها از فوائد روز است و دانستن حساب سال و ماه از آثار شب و روز هر دو؟ يا اينكه هر دو فايده رابطه نزديكى با شب و روز هر دو دارد؟، چرا كه استراحت شبانه در نيروى كار براى روز و بهره‌گيرى از فضل خدا مسلّماً تأثير دارد. معنى دوّم از نظر هماهنگى آيه مناسب‌تر به نظر مى‌رسد هر چند جمعى از مفسّران همان معنى اول را ذكر كرده‌اند.

در آيه ششم همين معنى به شكل ديگرى جلب توجّه مى‌كند؛ مى‌فرمايد: «ما شب را لباس و پوشش قرار داديم، و روز را معاش» وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً- وَ

النَّهارَ مَعاشاً

«معاش» ممكن است اسم زمان يا مكان باشد يا مصدر ميمى و مناسب معنى مصدرى است.⁽¹⁾

تعبير به «لِباسَ» در مورد شب تعبير بسيار جالبى است از اين جهت كه شب همچون پوششى است براى نيم‌كره زمين، و يا همچون پوششى است براى انسان‌ها، همانگونه كه لباس جسم انسان را در برابر انواع آسيب‌ها حفظ مى‌كند و جمال و زيبائى به او مى‌دهد؛ همچنين تاريكى شب و خواب عميق كه در سايه آن دست مى‌دهد به روح و جسم انسان شادابى و نشاط مى‌بخشد و او را از بيمارى‌هاى مختلف حفظ مى‌كند.

در هفتمين آيه سخن از جانشين شدن شب و روز نسبت به يكديگر است؛ مى‌گويد: «خدا آن كسى است كه اين دو را جانشين يكديگر قرارداد»: وَ هَوَ الَّذِىْ جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً

«خِلْفَه» (بر وزن فتنه) به گفته راغب در مفردات در جائى گفته مى‌شود كه دو چيز پيوسته جانشين يكديگر شوند؛ ولى به گفته فيروزآبادى در قاموس اللّغة «خلفه» به معنى مختلف است. در صورت اول تناوب شب و روز مورد توجّه است كه اگر اين تناوب دقيق و حساب شده نبود موجودات زمين يا از شدّت تابش آفتاب مى‌سوختند و يا از شدّت سرماى شب منجمد مى‌شدند، و در صورت دوم اشاره به تفاوت شب و روز و پيدايش فصول چهارگانه سال است كه آثار ويژه‌اى در زندگى انسان‌ها دارد.

بعضى از مفسّران معنى اول را برگزيده‌اند، و بعضى به سراغ معنى دوم رفته‌اند، ولى جمع ميان اين دو معنى نيز بى‌مانع است.

در روايات اسلامى آمده است كه انسان مى‌تواند عباداتى را كه از او در شب فوت شده در روز قضا كند؛ (يا به عكس) و آيه را ناظر به اين معنى شمرده‌اند.⁽¹⁾

اين تفسير با تفاسير فوق نيز منافاتى ندارد؛ و به هر حال آيه اشاره به نظام خاصّ و متناوب شب و روز است كه از علم و قدرت بى‌پايان پروردگار حكايت مى‌كند؛ به طورى كه اگر فى‌المثل حركت كره زمين به دور خود كمى تندتر يا كندتر از امروز مى‌بود؛ روزها و شب‌ها ممكن بود چنان طولانى شود كه حيات و زندگى انسان‌ها، بلكه تمام موجودات زنده روى زمين به خطر بيفتد.

در هشتمين آيه سخن از تسخير شب و روز، و بودن آن دو در خدمت انسان‌ها است؛ مى‌فرمايد: «خداوند شب و روز را مسخر شما ساخت»: وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهار

چون شرح معنى تسخير در موارد مشابه گذشته است؛ نيازى به تكرار نمى‌بينيم.

در نهمين آيه نخست روى مسأله اختلاف شب و روز، و بعد روى تمامى مخلوقاتى كه خداوند در زمين و آسمان آفريده است به عنوان نشانه‌هاى عظمت و علم و قدرت او تكيه شده است» انَّ فِى اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَهارِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِى السَّمواتِ وَ الْارْضِ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُوْنَ

اين تعبير نشان مى‌دهد كه خلقت اين دو تا چه اندازه اهمّيّت دارد.

در دهمين قسمت از اين آيات طى سه آيه، فوائد مهم شب و روز با تعبيرات

زيبائى نشان داده شده است؛ مى‌فرمايد: تو اى پيامبر به آنها بگو اگر خداوند شب را تا قيامت جاودانى مى‌كرد، آيا كسى جز او مى‌توانست نور و روشنائى براى شما بياورد تا از فوائد و بركات آن بهره‌مند شويد؟

يا اگر خداوند روز را جاودانى مى‌ساخت، آيا كسى جز او بود كه براى شما تاريكى شب بيافريند كه مايه آرامش شما باشد؟

اين خداوند است كه با رحمت‌اش نظام شب و روز و ظلمت و نور را مقرّر داشت تا هم از آرامش لازم بهره‌مند شويد، و هم فعاليّت زندگى براى بهره‌گيرى از فضل پروردگار داشته باشيد؛ تا اين نعمت‌هاى بزرگ حسّ شكرگزارى شما را برانگيزد و به سراغ خالق آنها برويد.

جالب اينكه در ذيل يك آيه مى‌گويد: أفَلا تَسْمَعُوْنَ «آيا نمى‌شنويد» و در ذيل آيه ديگر مى‌گويد: أفَلا تُبْصِرُوْنَ «آيا نمى‌بينيد»

اين تعبيرات شايد اشاره به آن باشد كه در اين نظام دقيق شب و روز، هم دلائلى حسّى وجود دارد كه با چشم بايد ديده شود، و هم دلائل نقلى كه بايد با گوش شنيده شود؛ اين نيز قابل دقت است كه در مورد جاودانگى شب، «آيا نمى‌شنويد» مى‌گويد و در مورد جاودانگى روز «آيا نمى‌بينيد»، چرا كه در تاريكى معمولًا گوش كار مى‌كند و در روشنائى بيشتر چشم.

اهميّت موضوع شب و روز تا آن حد است كه قرآن در آيات متعدّدى به اين دو سوگند ياد مى‌كند از جمله در يازدهمين قسمت از آيات مورد بحث مى‌گويد: «سوگند به شب هنگامى كه همه جا را بپوشاند و سوگند به روز هنگامى كه جلوه‌گر شود (و نور حيات‌بخش آن زنگ بيدار باش را در جهان حيات همراه انواع بركات به صدا در مى‌آورد) وَاللَّيْلِ اذا يَغْشى وَ النَّهارِ اذا تَجَلّى.

همين معنى در جاى ديگر به تعبير ديگرى آمده است؛ مى‌فرمايد: وَاللَّيْلِ اذا أدْبَرَ وَ الصُّبْحِ اذا أَسْفَرَ: «سوگند به شب هنگامى كه پشت كند (و رو به سوى

روشنائى رود) و سوگند به صبح هنگامى كه چهره بگشايد»⁽¹⁾(و با روشنائى خود لبخند حيات زند)

در جاى ديگر مى‌فرمايد: وَالّليْلِ اذا عَسْعَسَ وَ الصُّبْحِ اذا تَنَفَّس: «قسم به شب هنگامى كه پشت كند و به آخر رسد و قسم به صبح هنگامى كه تنفس كند»⁽²⁾(و با نفس عميق‌اش روح حيات در كالبد همه موجودات بدمد.)

در جاى ديگر مى‌افزايد: وَالضُّحى وَاللَّيْلِ اذا سَجَى. «قسم به روز هنگامى كه آفتاب برآيد، و سوگند به شب در آن هنگام كه آرام گيرد»⁽³⁾(و آرامش ببخشد)

سوگندهاى ديگرى از اين قبيل كه همه بازگو كننده اهمّيّت زيادى است كه قرآن براى شب و روز قائل است در قرآن آمده تا انسان‌ها بيشتر در آنها بينديشند و نشانه‌هاى خدا را در جاى جاى اين دو موجود ببينند؛ زيرا سوگند هميشه دليل اهميّت و ارزش و مايه توجّه و دقت است.

در دوازدهمين و آخرين آيه مورد بحث به تعبير تازه‌اى در اين زمينه برخورد مى‌كنيم؛ مى‌فرمايد: «اين به خاطر آن است كه خداوند شب را در روز داخل مى‌كند و روز را در شب» ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهِ يَوْلِجُ اللَّيْلَ فِى النَّهارِ وَ يُوْلجُ النَّهارَ فِى اللَّيْلِ

«يولج» از مادّه «ايلاج» به معنى داخل كردن است؛ و چون به صيغه فعل مضارع ذكر شده،- و مى‌دانيم فعل مضارع براى استمرار است- ممكن است اشاره به زياد و كم شدن تدريجى و منظّم شب و روز در فصول مختلف سال باشد كه از يكى كم و به ديگرى اضافه مى‌شود. اين نظام تدريجى كه عامل مؤثّرى در پرورش گياهان و تكامل موجودات زنده است؛ اگر ناگهان صورت مى‌گرفت تعادل اين موجودات به هم مى‌خورد و زيان‌بار بود لذا خداوند اين

امر را تدريجى مقرّر فرموده است.

همچنين ممكن است اشاره به مسأله طلوع و غروب آفتاب باشد؛ زيرا هنگامى كه طلوع خورشيد نزديك مى‌شود نخست اشعّه آن به قسمت بالاى جو مى‌تابد، و كمى هوا روشن مى‌شود، و هر قدر خورشيد از پشت افق بالاتر مى‌آيد اين روشنائى بيشتر مى‌گردد، و به عكس در هنگام غروب آفتاب، شب يك مرتبه فرا نمى‌رسد، بلكه اشعّه آفتاب آهسته آهسته از طبقات پائين هوا برچيده شده، و تاريكى جاى آن را مى‌گيرد. اين انتقال تدريجى از نور به ظلمت و بالعكس، سبب مى‌شود كه انسان از نظر جسمى و روحى با آن هماهنگ گردد؛ و اگر شب يا روز ناگهان فرا مى‌رسيد مسلّماً آثار سوئى مى‌گذاشت.

جالب اين كه ظاهر آيه فوق اين است كه داخل شدن شب در روز و روز در شب در زمان واحد صورت مى‌گيرد؛ و به راستى همين است. زيرا در مناطق شمال خط استواء، در فصل تابستان شب تدريجاً كاسته و جزء روز مى‌گردد؛ يعنى مصداق يُوْلجُ اللَّيْلَ فِى النَّهارِ است، و در همان زمان در زيز خط استواء از روزها كم شده و جزء شب مى‌گردد و مصداق يُوْلِجُ النَّهارَ فى اللَّيْل است!⁽¹⁾

در حديث معروف مفضّل چنين آمده است كه امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

اى مفَضل! درست در داخل شدن تدريجى شب و روز در يكديگر بينديش ...

اگر داخل شدن يكى در ديگرى ناگهانى صورت مى‌گرفت به بدن‌ها زيان مى‌رسانيد، و انسان‌ها را بيمار مى‌كرد. درست مثل اين كه كسى از شما ناگهان از حمّام داغى به جاى سرد منتقل شود، مسلّماً زيان به او مى‌رساند و بدنش را بيمار مى‌كند ... اگر تدبير الهى در اين نبود چرا اين انتقال به شكلى صورت گيرد كه سلامت انسان در آن باشد.⁽²⁾

توضيحات‌

1- اهمّيّت نور و ظلمت و فوائد شب و روز

در آيات فوق ديديم كه خداوند چگونه انسان‌ها را به مطالعه اين دو پديده به ظاهر ساده دعوت مى‌كند، و آنها را از آيات خودش مى‌شمرد؛ و به راستى هرچه در اين زمينه بيشتر بينديشيم به نكات تازه‌اى مى‌رسيم:

1- مى‌دانيم شب و روز در مناطق جهان كاملًا متفاوت است؛ در خط استواء در تمام دوران سال شب 12 ساعت و روز هم 12 ساعت است، ولى در منطقه قطبى در مدار 90 درجه، تمام سال يك شب و يك روز بيش نيست كه هر كدام تقريباً شش ماه است!- البته اين گونه مناطق غالباً مسكونى نيست- و در بقيّه مناطق جهان مراحلى ميان اين دو را تشكيل مى‌دهد.

امّا عجب اينكه با اين همه تفاوت، تمام نقاط روى زمين در عرض سال به يك اندازه از نور آفتاب بهره مى‌برند؛ و اين نظامى است بسيار عادلانه!

2- هميشه در تابستان‌ها طول روزها زيادتر، و در زمستان‌ها طول شب‌ها بيشتر است. يعنى دو پديده هم زمان دست به دست هم مى‌دهند: افزايش طول روزها، و تابش عمودى (يا متمايل به عمودى) آفتاب، و اين دو اثر يكديگر را تكميل مى‌كنند، و سبب رسيدن ميوه‌ها و دانه‌هاى نباتى و گرمى هوا مى‌شوند؛ و در زمستان نيز سبب سردى بيشتر و به خواب رفتن درختان و دانه‌ها مى‌شود و جالب اين كه در منطقه استوايى كه نور آفتاب كاملًا عمودى مى‌تابد روزها طولانى نمى‌شود، و الّا خطر گرمازدگى و سوختن گياهان وجود داشت.

3- هميشه نور آفتاب سبب بيدارى و هوشيارى و جنب و جوش و حركت است؛ و به عكس تاريكى، سبب سكون و آرامش و خواب است. مخصوصاً در جهان حيوانات اين مطلب به خوبى ديده مى‌شود كه پرندگان با طلوع صبح بيدار شده و به صحرا مى‌روند، و با غروب آفتاب به لانه مى‌آيند و استراحت مى‌كنند. در روستاها كه غالب مردم زندگى سالم طبيعى دارند نيز برنامه همين

است؛ در حالى كه با پيشرفت تمدّن ماشينى و ايجاد نورهاى مصنوعى، بسيارى از افراد قسمت زيادى از شب را بيدار مى‌مانند و قسمت زيادى از روز را مى‌خوابند كه اين خود يكى از عوامل انواع بيمارى‌ها است. قرآن با جمله هُوَ الّذِى جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيْهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً: «او كسى است كه شب را براى اين قرار داد كه در آن آرامش بيابيد و روز را روشنى بخش»⁽¹⁾در حقيقت به اينگونه افراد هشدار داده است كه ترك خواب شبانه سبب از دست دادن آرامش روحى است.

2- پديده شب و روز در قرآن مجيد

در قرآن بيش از سى بار پديده شب و روز به عنوان نشانه‌اى از وجود خدا و دليلى بر علم و قدرت او شمرده شده است. ولى گاه مى‌گويد: اين عبرتى است براى انديشمندان أُؤلُوا اْلأَلْبابِ⁽²⁾

گاه مى‌گويد: آياتى است براى قوم پرهيزگار⁽³⁾

گاه مى‌گويد: آياتى است براى آنها كه اهل ايمان‌اند⁽⁴⁾

در واقع رابطه اين سه امر از اينجا روشن مى‌شود كه تفكّر و انديشه آن هم انديشه‌اى پخته و عميق- آن چنان كه در مفهوم «اولواالالباب» افتاده است- سبب ظهور ايمان و تقويت آن مى‌شود، و ايمان نيز به نوبه خود سبب ظهور تقوى در درون قلب و جان مى‌گردد.

به اين ترتيب دقت در آيات عظمت و علم و قدرت خدا در پهنه جهان هستى، هم عقيده را تقويت مى‌كند، و هم انسان را از نظر عمل تربيت مى‌نمايد.

10- نشانه‌هاى او در آفرينش كوه‌ها

اشاره:

هركس به طور اجمال مى‌داند كه آبادى‌ها و از بسيارى شهرهاى مهم در دامنه كوه‌هاى بزرگ يا در لابه لاى آنها است، و نهرهاى عظيم كه مايه آبادى شهرها است از كوه‌هاى بزرگ سرچشمه مى‌گيرد؛ ولى نقش كوه‌ها در زندگى انسان‌ها منحصر به اينها نيست، هرچند اينها نيز به نوبه خود بسيار مهم است.

كوه‌ها نقش بسيار مهمّى در زندگى انسان‌ها، بلكه تمام موجودات زنده روى زمين دارند؛ و فوائد و بركات آنها بسيار متنوّع است، به طورى كه اگر گفته شود كره زمين منهاى وجود كوه‌ها به هيچ‌وجه قابل زندگى نيست، اغراق نخواهد بود.

به همين دليل قرآن مجيد در آيات فراوانى روى مسأله آفرينش كوه‌ها به عنوان يكى از آيات توحيد و نشانه‌هاى علم و قدرت پروردگار تكيه كرده است.

با اين اشاره به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- أَفَلا يَنْظُرُوْنَ الىَ اْلأِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ- وَ الَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ- و الىَ الْجِبِالِ كَيْفَ نُصِبَتْ⁽¹⁾

2- ألَمْ نَجْعَلِ اْلأَرْضَ مِهاداً- وَ الْجِبالَ أَوْتاداً-⁽²⁾

3- وَ هُوَ الَّذِىْ مَدّ اْلأرْضَ وَ جَعَلَ فِيْها رَواسِىَ وَ أَنهاراً⁽³⁾

4- وَ الْقَى فِى اْلأَرْضَ رَواسِىَ أَنْ تَمِيْدَ بِكُمْ وَ أَنْهاراً و سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُوْنَ⁽⁴⁾

5- وَجَعَلْنا فِى اْلَارْضِ رَواسِىَ أَنْ تَمِيْدَ بِهِمْ وَجَعَلَنا فِيْها

فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُوْنَ⁽¹⁾

6- وَ جَعَلَ فِيْها رَواسِىَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَكَ فِيْها وَ قَدَّرَ فِيْها أَقْواتَها فِى أَرْبَعَةِ أَيْامٍ سَواء لِلسّائلِيْنَ⁽²⁾

7- وَجَعَلْنا فِيْها رَواسِىَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَيْنا كُمْ ماءاً فُراتاً⁽³⁾

8- أمَّنْ جَعَلَ اْلأرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِىَ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَ الهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ اكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُوْنَ⁽⁴⁾

9- وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمّا خَلَقَ ظِلالًا وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْنانا⁽⁵⁾

10- وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيْضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِيْبُ سُوْدٌ⁽⁶⁾

ترجمه:

1- «آيا آنها به شتر نمى‌نگرند چگونه آفريده شده؟ و به آسمان نگاه نمى‌كنند كه چگونه برپا شده؟- و به كوه‌ها كه چگونه در جاى خود نصب گرديده؟»

2- «آيا ما زمين را محل آرامش (شما) قرار نداديم؟- و كوه‌ها را ميخ‌هاى زمين؟!»

3- «و او كسى است كه زمين را گسترد و در آن كوه‌ها و نهرهايى قرار داد ...»

4- «و در زمين كوه‌هاى ثابت و محكمى افكند تا لرزش آن را نسبت به شما بگيرد و نهرها ايجاد كرد و راه‌هايى، تا هدايت شويد.»

5- «و در زمين كوه‌هاى ثابت و پا برجايى قرار داديم تا آنها (انسان‌ها) در آرامش باشند، و در آن دره‌ها و راه‌هايى قرار داديم تا هدايت شوند.»

6- «او در زمين كوه‌هايى قرارداد، و بركاتى در آن آفريد، و مواد غذائى مختلف آن را مقدر فرمود، اينها همه در چهار روز بود، درست به اندازه نياز تقاضا كنندگان!»

7- «و در آن كوه‌هاى استوار و بلند قرار داديم، و آبى گوارا به شما نوشانديم.»

8- «آيا كسى كه زمين را مستقر و آرام قرارداد، و در ميان آن نهرهايى روان ساخت، و براى زمين كوه‌هاى ثابت و پابرجا ايجاد كرد، و ميان دو دريا مانعى قرار داد (تا باهم مخلوط نشوند، و با اين حال) آيا معبودى با خدا است؟ نه، بلكه اكثر آنها نمى‌دانند (و جاهلند).»

9- «خداوند از آنچه آفريده، سايه‌هايى براى شما قرار داده و از كوه‌ها پناهگاه‌هايى.»

10- «... و از كوه‌ها نيز (به لطف پروردگار) جاده‌هايى آفريده شده به رنگ سفيد و سرخ با الوان مختلف و (گاه) به رنگ كاملًا سياه!»

شرح مفردات‌

«جَبَل» (بر وزن عسل) به معنى كوه است. هرچند بعضى از ارباب لغت در تفسير آن گفته‌اند نقطه مقابل زمين‌هاى مسطّح است، و بعضى آن را به قسمت‌هاى مرتفع از زمين كه بلند و طولانى باشد تفسير كرده‌اند؛ و ظاهراً همه اين تعبيرات اشاره به يك معنى است.

البته گاهى اين واژه در معانى كنائى نيز به كار مى‌رود و به اشخاص پر مقاومت و بزرگ «جبل» گفته مى‌شود، و «جِبلّى» به صفاتى گفته مى‌شود كه در طبيعت انسان ثابت است و نقل و انتقال نمى‌پذيرد؛ (مانند: كوه) و به گروه و

جماعت در لغت عرب نيز «جِبِلّ» (به كسر جيم و با و تشديد لام) گفته مى‌شود به خاطر تشبيه به كوه در عظمت.⁽¹⁾

«رواسى» جمع «راسِية» به معنى كوه‌هاى سخت و پابرجا است؛ و در اصل از «رسو» (بر وزن رَسْم و غُلُوّ) به معنى ثابت و پا برجا بودن گرفتن شده است. به ظرف‌هاى بزرگى كه در زمين كار مى‌گذارند و ثابت است نيز «راسيه» گفته مى‌شود.- مانند «قُدُوْرٍ راسِياتٍ» كه در داستان سليمان در قرآن مجيد آمده و به معنى ديگ‌هاى بزرگ و ثابت است- به ستون‌هاى ثابت وسط خيمه نيز «رسىّ» اطلاق مى‌شود و «مرسات» به لنگر كشتى مى‌گويند كه باعث ثبات و قرار گرفتن كشتى در يك نقطه است.

اين واژه گاه به معنى برقرار ساختن صلح در ميان جمعيّت نيز به كار مى‌رود؛ چرا كه صلح مايه ثبات يك كشور است.

تفسير و جمع‌بندى‌

بركات و اسرار عجيب كوه‌ها

در نخستين بخش از اين آيات مردم را دعوت به مطالعه نشانه‌هاى خداوند در آسمان و زمين مى‌كند؛ و بعد از اشاره‌اى به چگونگى خلقت شتر و همچنين برپا شدن آسمان كه با آن همه عظمت‌اش بدون ستون برپا است، به وضع كوه‌ها اشاره كرده مى‌فرمايد: «آيا آنها به كوه‌ها نگاه نمى‌كنند كه چگونه در جاى خود نصب شده‌اند»؟ وَالىَ الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ

اين تعبير ممكن است اشاره به ثبات و استقرار كوه‌ها در جاى خود و جلوگيرى از لرزش‌هاى زمين- كه در آيات بعد به آن اشاره خواهد شد- باشد و يا اشاره به ايستادگى در مقابل طوفان‌ها و تند بادها، و ايجاد پناهگاه‌هاى مطمئن براى بشر، و مخازنى براى نگهدارى آب‌ها، به صورت چشمه‌ها و

قنات‌ها و نهرها.

اين تعبير ممكن است اشاره ظريفى به مسأله طرز تشكيل كوه‌ها و پيدايش آنها باشد كه علم امروز از آن پرده برداشته، و مى‌گويد كوه‌ها بر اثر عوامل مختلفى به وجود مى‌آيد: گاه به خاطر چين خوردگى‌هاى زمين و گاه بر اثر آتشفشان‌ها، و گاه نتيجه آبرفت‌هاى ناشى از باران است كه اطراف آن را مى‌شويد و با خود مى‌برد و قسمت محكم و پر صلابت بر جاى خود ثابت مى‌ماند.

در درون درياها نيز كوه‌هاى بسيارى از رسوبات حيوانات مانند مرجان‌ها به وجود مى‌آيد كه به آنها كوه‌ها و جزاير مرجانى مى‌گويند.

تمام اين معانى ممكن است در جمله كَيْفَ نُصِبَتْ «چگونه برپا و ثابت شده» جمع باشد.

در دوّمين بخش از آيات به عنوان بيان نعمت‌هاى الهى مى‌فرمايد: «آيا ما زمين را محل آرامش (شما) قرار نداديم، و كوه‌ها را ميخ‌هاى زمين»؟ ألَمْ نَجَعَل اْلأَرْضَ مِهاداً- وَ الْجِبالَ أَوْتاداً

«اوْتادْ» جمع «وَتَد» (بر وزن حسد) به ميخ‌هاى بزرگ و محكم گفته مى‌شود؛ و بعضى آن را به ميخ‌هايى كه در زمين فرو مى‌كنند و طناب خيمه را به آن مى‌بندند تفسير كرده‌اند.⁽¹⁾

در اينكه چگونه كوه‌ها به منزله ميخ‌هاى زمين است؟ تفسيرهاى متعدّدى وجود دارد: نخست اينكه امروز ثابت شده كوه‌ها ريشه‌هاى عظيمى در اعماق زمين دارند. اين ريشه‌ها به هم پيوسته و چون زرهى پوسته زمين را در بر گرفته و آن را در برابر فشارهاى ناشى از حرارت درونى حفظ مى‌كند؛ و اگر آنها نبودند سطح زمين آرام و قرار نداشت.

از اين گذشته همانگونه كه جاذبه ماه و خورشيد بر اقيانوس‌ها اثر مى‌گذارد،

و توليد جزر و مد مى‌كند؛ اين تأثير در خشكى‌ها نيز وجود دارد، و زره كوه‌ها، پوسته زمين را در مقابل اين فشار عظيم نيز مقاوم مى‌سازد.

از سوى سوم كوه‌ها به صورت ديوارهاى بلندى مناطق مختلف زمين را در مقابل تندبادها و طوفان‌ها حفظ مى‌كند؛ به طورى كه اگر صفحه روى زمين همه‌جا به شكل بيابان بود زندگى انسان به خاطر اين طوفان‌هاى كوبنده بر سطح آن غير ممكن بود.

از همه اينها گذشته چون كوه‌ها مركز مهمّى براى ذخيره آبها است به منزله ميخ‌هاى محكمى براى نظم زندگى بشر محسوب مى‌شود.

در تفسير الميزان آمده است كه ممكن است تعبير «اوتاد» «ميخ‌ها» به خاطر اين باشد كه غالب كوه‌هاى زمين نتيجه آتشفشان‌ها است كه مواد مذاب درونى زمين بيرون ريخته و بردهانه آتشفشان به صورت ميخى بر زمين باقى مانده و آتشفشان را به كنترل خود درآورده است.⁽¹⁾

در آيه سوم و چهارم و پنجم، از كوه‌ها تعبير به «رواسى» (موجودات ثابت و پابرجا) شده؛ مى‌گويد: «خداوند در زمين كوه‌ها و نهرها قرار داد» و جَعَلَ فِيْها اْلأَرْضِ رَواسِىَ أَنْ تَمِيْدَ بِكُمْ وَ انْهاراً وَ سُبُلًا لَعَلّكُمْ تَهْتَدُوْنَ

همين معنى در آيه پنجم نيز ديده مى‌شود.

روى هم رفته از اين آيات سه گانه به خوبى استفاده مى‌شود كه يكى از فوائد مهم كوه‌ها، جلوگيرى از حركات ناموزون و لرزش‌هاى زمين است.

«تَمِيْد» از مادّه «مَيْد» (بر وزن صيد) به معنى اضطراب اشياء بزرگ است؛ و بعضى گفته‌اند به معنى حركت توأم با اضطراب به چپ و راست است، شبيه حركت كشتى‌هاى خالى در روى امواج آب، و «ميدان» را از اين رو ميدان گويند كه به هنگام مسابقه يا جنگ در آن حركت مى‌كنند.

درباره تأثير كوه‌ها در جلوگيرى از حركات پوسته زمين بر اثر فشارهاى

درونى، و جاذبه جزر و مد ماه و خورشيد، و اضطراب‌هاى ناشى از طوفان‌هاى مداوم، در آيات قبل سخن گفته‌ايم و نياز به تكرار نيست.

همچنين از اين آيات اجمالًا استفاده مى‌شود كه پيدايش نهرها رابطه‌اى با پيدايش كوه‌ها دارد؛ و به راستى چنين است. نهرهاى عظيمى كه در تمام طول سال جريان دارند و سرزمين‌هاى تشنه را سيراب مى‌كنند از بركت آبهايى است كه در دل كوه‌ها يا در قلّه آنها به صورت برف و يخ ذخيره شده است؛ به همين دليل كوه‌هاى عظيم دنيا سرچشمه نهرهاى عظيم جهان است.

و از آنجا كه وجود كوه‌ها ممكن است اين اشتباه را براى بعضى ايجاد كند كه آنها بخش‌هاى زمين را از يكديگر جدا مى‌كنند، و طريق عبور و مرور را مى‌بندند، در آيات فوق آمده است كه خداوند جاده‌ها و درّه‌هايى در آنها قرارداد، تا انسان‌ها هدايت يابند و به مقصد برسند!

اين نكته نيز جالب است كه هميشه در لابه‌لاى كوه‌هاى عظيم و سر به فلك كشيده، دژها و جاده‌هايى است كه به انسان‌ها اجازه عبور مى‌دهد. يعنى در عين آنكه ديوار عظيمى است در مقابل طوفان‌ها، مانع عبور و مرور انسان‌ها نمى‌شود؛ و كمتر اتفاق مى‌افتد كه اين كوه‌ها بخش‌هايى از زمين را كاملًا از هم جدا كنند.

اين نكته نيز حائز اهمّيّت است كه اگر سطح زمين صاف بود به خاطر حركت سريع‌اش به دور خود و لغزش تند قشر هوا بر سطح آن ممكن بود چنان داغ و سوزان گردد كه زندگى بر سطح آن غير ممكن شود.

ولى خداوند بزرگى كه زمين را مهد آرامش انسان قرار داده؛ به كوه‌ها دستور فرموده كه پنجه‌هاى خود را در قشر هوا بيندازند، و آن را همراه خود به دور زمين بچرخانند، تا از لغزش هوا و توليد گرما و حرارت جلوگيرى به عمل آيد.

بنابراين به خوبى مى‌بينيم كه وجود اين قطعات سنگ بى‌جان چه نقش مؤثّرى در حيات موجودات جاندار در ابعاد مختلف دارد.

ضمناً كوه‌ها به خاطر چين و شكن‌هاى فراوان، سطوح وسيعى ايجاد

مى‌كنند و قسمت قابل استفاده زمين را به چندين برابر وسعت مى‌دهند، و در عين حال بسيارى از آنها محل روئيدن درختان جنگلى فراوان و انواع گياهان داروئى و غذائى و مراتع آباد هستند كه بر اهل فن پوشيده نيست.

شايد به همين جهت در ششمين آيه، بعد از بيان قراردادن كوه‌ها در زمين، سخن از بركات زمين و غذاهاى آن به ميان آمده؛ مى‌فرمايد: «بر بالاى زمين كوه‌هايى قرارداد، و بركاتى در آن آفريد، و مواد غذائى را در آن مقدر فرمود وَ جَعَلَ فِيْها رَواسِىَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَكَ فِيْها وَقَدَّرَ فِيْها أَقْواتَها

زيرا بدون شك هم خود كوه‌ها و هم آب‌هايى كه از دامنه آنها سرازير مى‌شود نقش بسيار مؤثّرى در توليد مواد غذائى دارند.

جالب اينكه در پايان اين آيه مى‌گويد: سَواء لِلسّائِليْنَ شايد اشاره به اين معنى كه اين مواد غذائى درست مساوى نياز نيازمندان و تقاضا كنندگان است؛ و تعبير به «سائلين» ممكن است اشاره به همه انسان‌ها و حيوانات و گياهان باشد- و اگر به صورت جمع مذكر عاقل ذكر شده به اصطلاح از باب تغليب است- آرى همگى به زبان حال تقاضاى «اقوات» دارند.

«اقْواتْ» جمع «قُوْت» به معنى مادّه غذائى است. بعضى از مفسّران آن را فقط به باران تفسير كرده‌اند، و بعضى به مواد غذائى نهفته در دل خاك؛ ولى ظاهر اين است كه اشاره به تمام مواد غذائى است كه از زمين بيرون مى‌آيد يا در آن پرورش پيدا مى‌كند، و تعبير به «قَدَّرَ» از مادّه «تقدير» شايد اشاره به اين باشد كه قبل از آفرينش انسان و ساير موجودات زنده، تمام نيازمندى‌هاى آنها اندازه‌گيرى و پيش‌بينى شده است! (مضمون آيه هفتم در آيات قبل آمده است.)

در هشتمين آيه به چهار نعمت مهم الهى اشاره مى‌كند: زمين مستقر و آرام به گونه‌اى كه انسان و موجودات زنده ديگر به راحتى بتوانند بر آن زندگى كنند، و ايجاد نهرها در لابلاى قطعات زمين، و آفرينش كوه‌هاى محكم و پابرجا، و

ايجاد مانع ميان دو دريا (از آب شيرين و شور) تا با يكديگر مخلوط نشوند.

اين چهار نعمت به طرز جالبى با يكديگر ارتباط دارند. كوه‌ها مايه آرامش زمين، و سرچشمه پيدايش نهرها است، و اين نهرها هنگامى كه به درياهاى آب شور مى‌ريزند با يك حجاب نامرئى مدّت‌ها جدا مى‌مانند و مخلوط نمى‌شوند، و اين حجاب چيزى جز تفاوت درجه غلظت آب شور و شيرين نيست؛ و به تعبير ديگر تفاوت وزن مخصوص آنها سبب مى‌شود كه آب‌هاى شيرين نهرها تا مدّت زيادى در آب شور حل نشوند، و اين فايده بسيار مهمّى براى كشت و زرع مناطق ساحلى دارد، زيرا به كمك جزر و مد اين آب‌هاى شيرين به عقب رانده مى‌شوند و زمين‌هاى زيادى را زير كشت فرو مى‌برند و باغ‌هاى سرسبز و مزارع آباد به وجود مى‌آورند.

بى‌جهت نيست كه در پايان اين آيه مى‌فرمايد: «آيا معبود ديگرى با خداوند است؟!» أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ «بلكه اكثر آنها نمى‌دانند» بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُوْنَ

آرى آنها از اسرار اين همه نعمت‌ها و بركات بى‌خبرند. نعمت‌هايى كه در هر گوشه و كنار جهان وجود دارد، و هريك نشانه‌اى است براى آن ذات بى‌نشان، امّا اين بى‌خبران از آن محجوب‌اند.

نهمين و دهمين آيه اشاره به بعضى ديگر از ويژگى‌ها و منافع كوه‌ها نموده است. نخست بعد از ذكر آفرينش سايه‌ها كه انسان را در مقابل گرماى سخت و سوزان آفتاب حفظ مى‌كند، به پناهگاه‌هايى اشاره مى‌فرمايد كه در كوه‌ها وجود دارد؛ مى‌فرمايد: «و از كوه‌ها براى شما پناهگاه‌هايى قرارداد» وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ الْجِبالِ أَكْناناً.

«اكنان» جمع «كنّ» (بر وزن جِن) به گفته مجمع‌البيان به معنى محلّى است كه انسان را در خود مى‌پوشاند. ولى بعضى آن را به معنى هر نوع پوشش ذكر كرده‌اند حتى پيراهن را براى انسان «كِنّ» مى‌دانند؛ و منظور از «اكنان جبال» همان غارها و شكاف‌هايى است كه انسان مى‌تواند از آنها به عنوان پناهگاه براى خود

استفاده كند. ممكن است اهمّيّت پناهگاه‌هاى كوهستانى و غارها براى ساكنان آسوده خاطر شهرها هرگز روشن نباشد؛ ولى براى مسافران بى‌دفاع، و بيابانگردها و شبان‌ها و تمام كسانى كه در آفتاب داغ تابستان يا سرماى سخت زمستان و زير باد و باران گرفتار مى‌شوند اهمّيّت حياتى دارد، بسيار مى‌شود كه آنها را از مرگ حتمى نجات مى‌دهد؛ به خصوص اينكه اين گونه پناهگاه‌ها در زمستان‌ها غالباً گرم و در تابستان‌ها سرد است.

از اين گذشته در دوران‌هاى پيش و حتى امروز گروهى از انسان‌ها خانه‌هايى در دل كوه‌ها مى‌تراشند، خانه‌هايى بسيار محكم و كاملًا امن در برابر حوادث مختلف طبيعى. چنانكه در قرآن مجيد درباره «اصحاب الحجر» (قوم ثمود) آمده است وَ كانُوا يَنْحِتُوْنَ مِنَ الجِبالِ بُيُوْتاً آمِنِيْنَ: «آنها براى خود خانه‌هاى امن و امانى در دل كوه‌ها مى‌تراشيدند»⁽¹⁾

اين يكى ديگر از منافع كوه‌ها است.

در قسمت ديگرى از اين آيات اشاره به جادّه‌هايى شده است كه خداوند آنها را به رنگ‌هاى مختلف سفيد و سرخ و گاهى كاملًا سياه آفريده است وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيْضٌ وَ حُمرٌ مُختْتَلِفٌ ألْوانُها وَ غَرابِيْتُ سُوْدٌ

«جُدد» جمع «جُدّه» (مانند غدد و غدّه) به معنى جاده و راه است. «بيض» جمع «ابيض» به معنى سفيد، و «حمر» جمع «احمر» به معنى سرخ و «غرابيب» جمع «غربيب» (بر وزن كبريت) به معنى سياه پر رنگ است، و كلاغ را به همين جهت «غراب» گويند و «سود» جمع «اسود» به معنى سياه است و در اينجا به عنوان تأكيد بعد از كلمه «غرابيب» آمده است.

جادّه‌هاى مختلف كوهستانى، با رنگ‌هاى كاملًا متفاوت، از اين نظر داراى اهميّت است كه به مسافران براى پيدا كردن مقصد خود كمك كرده، و آنها را از گمراهى نجات مى‌دهد. بعلاوه اين تفاوت رنگ‌ها نشانه تفاوت مواد تركيبى سنگ‌ها، و گاه دليل وجود معادن مختلفى است كه در دل آنها نهفته است.

در يك جمع‌بندى از مجموع اين آيات به خوبى استفاده مى‌شود كه آفرينش كوه‌ها با فوائد بسيار مهم و حياتى و سرنوشت ساز آنها، از نشانه‌هاى مهم علم و قدرت پروردگار و دلائل حكمت و رحمت او نسبت به انسان‌ها است؛ و به خوبى نشان مى‌دهد كه آفرينش اين جهان، و جزء جزء موجوداتش، تا چه اندازه پر معنى و پر محتوا است كه هر قدر در آنها مطالعه شود اسرار تازه‌اى كشف و به دنبال آن عشق و علاقه جديدى نسبت به آفريدگار آنها براى انسان پيدا مى‌شود.

توضيحات‌

1- نقش كوه‌ها و اعجاز علمى قرآن‌

1- شايد تا يك قرن پيش نظريه دانشمندان بر سطحى بودن كوه‌ها قرار داشت و تصوّر عمومى اين بود كه تمام كوه‌ها قطعات عظيمى از سنگ است كه روى زمين قرار گرفته است. ولى با گذشت زمان پرده از روى راز مهمّى برداشته شد، و دانشمندان به اين حقيقت پى بردند كه قسمت عمده هر كوه در زير زمين قرار گرفته است!

ژرژ گاموف، در كتاب سر گذشت زمين، مى‌گويد: «مطابق نظريه‌هاى كنونى كوه‌هاى زمين موضعى شبيه به كوه‌هاى يخى دارند كه تحت تأثير فشار يخ در نواحى قطبى به وجود مى‌آيند. هركس نواحى قطبى را بازديد كرده باشد به خوبى مى‌داند كه وقتى قطعات عظيم يخ بر اثر فشار شكسته مى‌شوند بر روى هم قرار مى‌گيرند.- و به درياها مى‌ريزند، در اين هنگام- بيشتر حجم يخ معمولًا در آب فرو مى‌رود- شايد تنها يك دهم آن از آب بيرون است و نه دهم زير آب- به همين طريق در برابر هر كوهى كه از سطح زمين بلند مى‌شود يك كوه منفى از جنس سنگ خارا درون لايه بازالتى نرم و تحتانى قرار گرفته

است.»⁽¹⁾

از اينجا به اين نكته اعجازآميز قرآنى پى مى‌بريم كه كوه‌ها را «اوتاد» و ميخ‌هاى زمين ناميده؛ چرا كه مى‌دانيم هميشه قسمت عمده ميخ را در ديوار يا اشياء ديگر فرو مى‌برند!

همچنين نيز از آنجا كه ميخ‌ها را براى استحكام يك شى‌ء، يا پيوند قطعات مختلف آن با يكديگر به كار مى‌برند اين تعبير اشاره لطيفى است به تأثير مهمّى كه كوه‌ها در جلوگيرى از متلاشى شدن قطعات زمين بر اثر فشار درونى كره زمين و فشار ناشى جزر و مدها دارد.

2- كوه‌ها نه تنها در آرامش زمين كه در آرامش هواى اطراف زمين نيز فوق‌العاده مؤثّرند. هركسى مى‌داند كه در يك كوير پهناور زندگى غير ممكن است؛ چرا كه هوا در آنجا غالباً طوفانى و پر گرد و غبار است، و نه تنها آرامش در آنجا نيست؛ كه نفس كشيدن هم مشكل و ناراحت كننده است.

آرى اين قامت بر افراشته كوه‌ها است كه جلو اين تند بادهاى ديوانه را مى‌گيرد؛ و آنها را به عقب مى‌راند، يا به ارتفاعات بالاى جو مى‌فرستد.

3- از اين گذشته كوه‌ها تأثير فراوانى در نزول برف و باران دارند؛ زيرا بر سر راه ابرها و رطوبت‌هاى برخاسته از دريا قد علم كرده، و آنها را متوقّف و وادار به باريدن مى‌كنند. قسمتى از اين باران‌ها را از دامنه خود سرازير كرده، و قسمتى را در دل خود، يا به صورت برف و يخ در قلّه‌هاى خود نگهدارى مى‌كنند.

4- همچنين كوه‌ها در تعديل گرماى هوا مخصوصاً در مناطق استوائى نقش مؤثّرى دارند. زيرا بلندى كوه‌ها سبب دورى مناطق مجاور آنها از سطح زمين مى‌گردد، و مى‌دانيم هر قدر از سطح زمين دورتر شويم هوا خنك‌تر مى‌گردد.

5- كوه‌ها اثر مهمّ ديگرى در باز داشتن ريگ‌هاى روان دارند. مى‌دانيم ريگ‌هاى روان كه با وزش بادها در صحراهاى بى آب و علف از نقطه‌اى به

نقطه‌اى ديگر حركت كرده؛ گاهى درختان و انسان‌ها و قافله‌ها و حتى آبادى‌ها را در زير خود دفن مى‌كنند، و مايه هلاكت گياهان و حيوانات مى‌شوند. اگر آنها مهار نشوند به همه مناطق روى زمين حمله مى‌كنند، و هيچ عاملى بهتر از كوه‌ها نمى‌تواند آنها را مهار كند.

اين منافع بزرگ به اضافه فوائد بسيار مهمّ ديگرى كه در تفسير آيات بالا ذكر كرديم؛ ما را به نقش مهمّ كوه‌ها از يك سو، و عظمت آيات قرآن در اين زمينه از سوى ديگر آشنا مى‌سازد.

2- سخنى از امام صادق عليه السلام درباره كوه‌ها

در حديث توحيد مفضّل كه حديثى است بسيار پر محتوا، و بيانگر اسرار آفرينش در جنبه‌هاى مختلف و به منظور شناخت خداوند است؛ چنين آمده است:

«اى مفضّل! به اين كوه‌هاى متراكم از سنگ و خاك نظر كن، كه بى‌خبران آنها را امورى اضافى و بى‌فايده مى‌پندارند در حالى كه منافع فراوانى در آنها است.

از جمله اينكه:

برف‌ها بر آن مى‌بارد و در قلّه‌هاى آن براى نيازمندان ذخيره مى‌شود، و تدريجاً ذوب مى‌گردد، و چشمه‌هاى پر آب جارى مى‌شود، و از به هم پيوستن آنها به يكديگر نهرهاى عظيم تشكيل مى‌گردد، انواع گياهان و مواد داروئى كه در صحراها نمى‌رويد بر كوه‌ها مى‌رويد.

در كوه‌ها غارها و پناهگاه‌هايى براى حيوانات وحشى وجود دارد. و نيز در كوه‌ها مى‌توان دژها و قلعه‌هاى محكم براى مقابله با دشمنان ساخت.

بعلاوه از كوه‌ها سنگ‌هايى تراشيده مى‌شود كه براى ساختمان‌ها و سنگ آسياب مورد استفاده قرار مى‌گيرد.

در كوه‌ها معادن انواع فلزات گرانبها قرار دارد. و در آنها فوائد فراوان

ديگرى است كه هيچ‌كس آن را نمى‌داند جز خداوندى كه آنها را در علم خود مقدّر فرموده است.»⁽¹⁾

جمله سر بسته‌اى كه در پايان كلام امام صادق عليه السلام طبق اين حديث آمده است؛ ممكن است اشاره به منافع مهمّ ديگرى باشد كه با پيشرفت علوم تدريجاً كشف شده، و در بحث‌هاى گذشته به آنها اشاره شد، و يا منافع مهمّ ديگرى كه هنوز از چشم تيزبين علم و دانش بشرى مخفى مانده است.

3- سخنى از يك دانشمند بزرگ‌

مرحوم علّامه مجلسى در بحارالانوار هنگامى كه بحث كوه‌ها را مطرح مى‌كند؛ در تفسير آيه‌اى كه مى‌گويد: «خداوند كوه‌ها را ميخ‌هاى زمين قرار داده» هفت تفسير ذكر مى‌كند كه سومين تفسير آن چنين است:

«آنچه به فكر من مى‌آيد اين است كه تأثير كوه‌ها در جلوگيرى از اضطراب و لرزش زمين به سبب آن است كه در اعماق زمين به هم پيوسته و شبكه‌اى تشكيل داده‌اند، به گونه‌اى كه زمين را از تشتّت و پراكندگى حفظ مى‌كنند. آنها در حقيقت به منزله ميخ‌هايى هستند كه به درها مى‌كوبند؛ درهايى كه مركّب از قطعات زيادى از چوب‌ها است، و سبب مى‌شود اين قطعات به يكديگر بچسبند و متفرّق نشوند. اين حقيقت براى كسانى كه چاه‌ها را در زمين حفر مى‌كنند روشن است، زيرا اگر به كار خود ادامه دهند به سنگ‌هاى سخت و محكم مى‌رسند. بعلاوه ملاحظه مى‌كنيد كه اكثر قطعه‌هاى زمين در ميان كوه‌هايى كه به آنها احاطه كرده واقع شده؛ گوئى آنها از زير به هم پيوسته است و همچون ظرفى است براى قطعات زمين كه آنها را از تشتّت و پراكنده‌گى و اضطراب به هنگامى كه عوامل اضطراب فراهم مى‌گردد حفظ مى‌كند.»⁽²⁾

اين سخن با توجّه به اينكه طبق تصريح بعضى از دانشمندان اخير- كه در بالا آورديم- جزء اكتشافات يكصد ساله اخير مى‌باشد؛ مطلب بسيار جالبى به نظر مى‌رسد كه اين عالم بزرگ اسلامى حدود سيصد سال قبل به آن توجّه پيدا كرده است.

4- يك حديث اعجازآميز درباره پيدايش كوه‌ها

در حديثى آمده كسى از اميرمؤمنان على عليه السلام سؤال كرد «مِمّا خُلِقَتِ الْجِبالُ؟» «كوه‌ها از چه آفريده شده است؟!» در پاسخ فرمود: «مِنَ اْلأَمْواجِ!»: «از امواج آفريده شده‌اند!»

اين حديث نيز با نظريه معروف امروز دانشمندان كه معتقدند بسيارى از كوه‌ها بر اثر چين‌خوردگى قشر زمين به خاطر انجماد تدريجى آن- همانند چين خوردگى‌هايى كه در پوست سيب به هنگام خشك شدن ظاهر مى‌شود- به وجود مى‌آيد، كاملًا تطبيق مى‌كند؛ چرا كه اين چين خوردگى‌ها درست شبيه امواجى است كه بر سطح آب پيدا مى‌شود. تعبير به وَالْقى فِى اْلأَرْضِ رَواسِىَ: «خداوند كوه‌هاى محكم و ثابتى در زمين ايجاد كرد»⁽¹⁾نيز مى‌تواند اشاره به آفرينش كوه‌ها بعد از آفرينش زمين باشد.

11- نشانه‌هاى او دَر پيدايش ابر و باد و باران‌

اشاره:

نقش ابرها، و باد و باران، در زندگى انسان‌ها و تمامى موجودات زنده به قدرى آشكار است كه نيازى به شرح ندارد. درست است كه تقريباً سه چهارم روى زمين را آب فرا گرفته؛ ولى اولًا اين آب‌هاى شور نه براى زراعت قابل استفاده است، و نه براى نوشيدن انسان‌ها و حيوانات، و ثانياً به فرض كه تمام درياها آب شيرين بود با چه وسيله ممكن بود آنها را به سرزمين‌هاى مرتفع و زمين‌هايى كه گاهى چند هزار متر از سطح دريا ارتفاع دارند منتقل نمود؟!

اينجا است كه قدرت نمائى بزرگ مبدأ آفرينش را به وضوح مى‌بينيم؛ كه اين مأموريّت مهم را بر عهده تابش آفتاب نهاده كه بر سطح اقيانوس‌ها بتابد و آب دريا را تبخير و تصفيه كند، و به صورت قطعات ابر در آورد، سپس به كمك بادها روانه به سوى سرزمين‌هاى خشك كند، و به صورت دانه‌هاى ظريف و كوچك باران به آرامى بر آنها فرو فرستد، و روح حيات و زندگى را در سراسر كره زمين بدمد، و همه جا را آباد و خرّم و سرسبز كند؛ آن هم با نظام بسيار دقيق و حساب شده و توأم با ظرافت فراوان.

اكنون با اين اشاره كوتاه به سراغ آيات قرآن در اين زمينه مى‌رويم و به اتّفاق به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- اللَّهُ الَّذِىْ يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيْرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِى السَّمائِ كَيْفَ يَشاءُ وَ يَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَاذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءِ مِنْ عِبادِهِ اذا هُمْ يَسْتَبشِرُوْنَ⁽¹⁾

2- وَ مِنْ آياتِهِ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِ يْقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِىَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُوْنَ⁽²⁾

3- وَ هُوَ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِ حَتّى اذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ⁽¹⁾

4- وَاللَّهُ الَّذِىْ أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثيْرُ سَحاباً فَسُقْناهُ الى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَاحْيَيْنا بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها⁽²⁾

5- انَّ فِى خَلْقِ السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ ... وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيْها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَ تَصْرِيْفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُوْنَ⁽³⁾

6- أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذى تَشْرَبُوْنَ- أَءَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوُهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ- لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُوْنَ⁽⁴⁾

7- أمَّنْ يَهْدِيْكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَّرِ وَ الْبَحْرِ وَ مَنْ يُرْسِلِ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا تَشْرِكُوْنَ⁽⁵⁾

8- وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءاً فَأَسْقَيْنا كُمُوْهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِيْنَ⁽⁶⁾

9- أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابِيْعَ فِى اْلأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ... انَّ ذلِكَ لَذِكْرَى لِاوْلِى اْلأَلْبابِ⁽⁷⁾

10- وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءاً ثَجاَّجاً- لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّاً وَ نَباتاً- وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً⁽⁸⁾

11- وَ هُوَ الَّذِىْ أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِ وَ أنْزَلْنا مِنَ السَّماِء ماءاً طَهُوراً⁽¹⁾

12- أَوَلَمْ يَرَوْا انَّا نَسُوقُ الْماءَ إلَى اْلأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُوْنَ⁽²⁾

ترجمه:

1- «خداوند همان كسى است كه بادها را مى‌فرستد تا ابرهائى را به حركت درآورند، سپس آنها را در پهنه آسمان آن گونه كه بخواهد مى‌گستراند و متراكم مى‌سازد، در اين هنگام دانه‌هاى باران مى‌بينى كه از لابه‌لاهاى آن خارج مى‌شود، و هنگامى كه اين (باران حياتبخش) را به هركس از بندگانش كه بخواهد مى‌رساند خوشحال مى‌شوند.»

2- «از آيات (عظمت و قدرت) خدا اين است كه بادها را به عنوان بشارت‌گرانى مى‌فرستد تا شما را از رحمتش بچشاند (و سيراب كند) و كشتى‌ها به فرمانش حركت كنند، و از فضل او بهره گيريد، شايد شكر نعمت او را بجا آوريد.»

3- «او كسى است كه بادها را پيشاپيش رحمتش مى‌فرستد، تا زمانى كه ابرهاى سنگين بار را (بر دوش خود) حمل كنند، در اين هنگام آنها را به سوى سرزمين‌هاى مرده مى‌فرستيم و به وسيله آن آب (حياتبخش) نازل مى‌كنيم، و با آن از هرگونه ميوه‌اى (از خاك تيره) بيرون مى‌آوريم.»

4- «خداوند كسى است كه بادها را فرستاد تا ابرهايى را به حركت درآورند، سپس اين ابرها را به سوى سرزمين مرده مى‌رانيم و به وسيله آن، زمين را بعد از مردنش زنده مى‌كنيم.»

5- «در آفرينش آسمان و زمين ... و آبى كه خداوند از آسمان نازل كرده و با آن زمين را پس از مرگ زنده نموده، و انواع جنبندگان را در آن گسترده، (همچنين) در تغيير مسير بادها و ابرهايى كه در ميان زمين و آسمان معلق‌اند نشانه‌هايى است (از ذات پاك خدا و يگانگى او) براى مردمى كه عقل دارند و مى‌انديشند.»

6- «آيا به آبى كه مى‌نوشيد انديشيده‌ايد؟!- آيا شما آن را از ابر نازل مى‌كنيد؟ يا ما نازل مى‌كنيم؟ و اگر بخواهيم اين آب گوارا را، تلخ و شور قرار مى‌دهيم، پس چرا شكر نمى‌كنيد؟»

7- «يا كسى كه شما را در تاريكى‌هاى صحرا و دريا هدايت مى‌كند، و كسى كه بادها را بشارت دهندگان پيش از نزول رحمتش مى‌فرستد، آيا معبودى با خدا است؟! خداوند برتر است از اين كه همتائى براى او قرار دهند.»

8- «ما بادها را براى تلقيح (ابرها و بهم پيوستن و بارور ساختن آنها) فرستاديم و از آسمان آبى نازل كرديم و با آن شما را سيراب ساختيم، در حالى كه شما توانائى حفظ و نگهدارى آن را نداشتيد.»

9- «آيا نديدى كه خداوند از آسمان آبى فرستاد و آن را به صورت چشمه‌هايى در زمين وارد نمود، سپس با آن زراعتى را خارج مى‌سازد كه الوان مختلف دارد ... در اين ماجرا تذكرى است براى صاحبان مغز (و انديشه‌هاى عالى).»

10- «و از ابرهاى باران‌زا آبى فراوان نازل كرديم- تا بوسيله آن دانه و گياه بسيار برويانيم- و باغ‌هايى پر درخت!»

11- «و او كسى است كه بادها را بشارت گرانى پيش از رحمتش فرستاد، و از آسمان، آبى پاك كننده نازل كرديم.»

12- «آيا نديدند ما آب را به سوى زمين‌هاى خشك مى‌رانيم، و به

وسيله آن زراعت‌هايى را مى‌رويانيم كه هم چارپايانشان از آن مى‌خورند، و هم خودشان تغذيه مى‌كنند، آيا نمى‌بينند؟!»

شرح مفردات‌

«رياح»- اين واژه ده بار در قرآن مجيد تكرار شده كه نه مرتبه آن اشاره به بادهايى است كه ابرها را به حركت در مى‌آورد و آماده نزول باران مى‌كند.

«رياح»- اصلًا جمع «ريح» است كه به معنى هواى متحرّك مى‌باشد، و اصل آن «روح» است، و غالباً آن را مؤنث لفظى مى‌دانند؛ و جالب اينكه در آيات مربوط به حركت ابرها و نزول باران در قرآن مجيد همواره به صورت جمع به كار رفته است. بعضى دليل‌اش را اين مى‌دانند كه بادها اگر به صورت دسته جمعى حركت كنند ابرها را در آسمان مى‌گسترانند و باران خيز و پر بركت‌اند، ولى هنگامى كه به صورت يك واحد حركت كند ممكن است عقيم و بى‌فايده، يا حتى زيانبار باشد، و لذا دعا نيز آمده است «اللهم اجعله رياحاً و لا تجعلها ريحا!»: «خداوندا آن را بادهائى قرار ده نه يك باد!»⁽¹⁾

راغب در مفردات مى‌گويد: در تمام مواردى كه خداوند لفظ «ريح» را به صورت مفرد (در قرآن) ذكر فرموده است حكايت از عذاب مى‌كند؛ و هرجا به صورت جمع ذكر شده حكايت از رحمت!

اين گفته راغب در مورد «رياح» به صورت جمعى صحيح است؛ ولى در مورد «ريح» به صورت مفرد عموميت ندارد. چرا كه «ريح» در قرآن به صورت مفرد در مورد نعمت نيز به كار رفته است؛ مانند: حَتّى اذا كُنْتُمْ فى الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيْحٍ طَيِّبَةٍ وَ فَرِحُوابِها: «تا زمانى كه در كشتى قرار مى‌گيريد و باد خوب و موافق آنها را (به سوى مقصد) حركت مى‌دهد، و خوشحال

مى‌شوند»⁽¹⁾

در مورد حضرت سليمان عليه السلام نيز مى‌خوانيم: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيْحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ: «ما باد را مسخر سليمان ساختيم كه صبحگاهان مسر يك ماه را مى‌پيمود، و عصر گاهان نيز مسير يك ماه را»⁽²⁾

«تَصْرِيْفِ الرِّياحِ»: به معنى منتقل كردن بادها از حالى به حالى است (از شمالى به جنوبى، و از جنوبى به شمالى و ...) از مادّه «صرف» (بر وزن حرف) به معنى بازگرداندن چيزى از حالتى به حالت ديگر يا تبديل آن به شى‌ء ديگر است.⁽³⁾

اين تعبير ممكن است اشاره به آن باشد كه اگر بادها هميشه از يك سو بوزند ممكن است رطوبت‌ها و ابرهاى برخاسته از درياها را تنها به يك سمت برانند؛ امّا دگرگون شدن و تغيير بادها سبب مى‌شود كه ابرها از هر نقطه به نقطه ديگر حركت كنند و غالب سرزمين‌هاى خشك حداكثر بهره را از باران بگيرند.

از اين گذشته چنانكه خواهيم گفت، فايده بادها منحصر به حركت ابرها نيست؛ بلكه منافع فراوان ديگرى دارد كه در تفسير آيات به خواست خدا به آن اشاره مى‌شود.⁽⁴⁾

«سَحابُ» از مادّه «سَحْب» (بر وزن محو) در اصل به معنى كشيدن است؛ و از آنجا كه ابرها به وسيله بادها كشيده مى‌شوند، و يا ابرها آب‌ها را به هر سو مى‌كشند؛ نام «سحاب» بر آنها گذارده شده است. اين واژه گاه به معنى سايه و ظلمت و تاريكى از باب تشبيه به كار مى‌رود.

جالب اينكه در بعضى از آيات فوق تعبير به «سقناه» از مادّه «سوق» به معنى راندن، شده است. اين تعبير به خاطر اين به كار رفته است كه خداوند آن را به سوى معيّنى با شتاب مى‌راند. (هر چند در طبيعت سحاب حركت افتاده است.)

«مُزْن» (بر وزن حُزن) به معنى ابرهاى روشن است؛ و بعضى آن را به معنى ابرهاى باران‌زا تفسير كرده‌اند.⁽¹⁾

به همين جهت هنگامى كه هلال از لابه‌لاى ابرها نمايان مى‌شود «ابْنُ مُزْنَة» (فرزند ابر!) به آن گفته مى‌شود؛ و «مازن» تعبيرى است كه در مورد مورچه‌هاى سفيد به كار مى‌رود.

«بُشرْ» (بر وزن عُشر) به گفته مصباح اللّغة از «بَشَر» (بر وزن سَفَر) به معنى شادى و فرح گرفته شده است.⁽²⁾

و اينكه قرآن بادها را «بُشر» و گاه «مُبَشِّراتٍ» ناميده؛ به خاطر آن است كه غالباً بشارتگر نزول باران حيات‌بخش‌اند.

تفسير و جمع‌بندى‌

پديده اسرارآميز باد و باران‌

در نخستين آيه مورد بحث به عنوان معرّفى ذات پاك خداوند به مسأله وزش بادها و حركت ابرها به وسيله آنها اشاره كرده؛ مى‌فرمايد: «خداوند همان كسى است كه بادها را مى‌فرستد تا ابرهائى را به حركت درآورند» اللَّهُ الَّذِىْ يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيْرُ سَحاباً.

سپس به گستردن ابرها بر صفحه آسمان، و متراكم ساختن آنها روى يكديگر، و سرانجام به خروج دانه‌هاى حيات‌بخش باران از لابه‌لاى آن اشاره مى‌كند؛ و مى‌فرمايد: فَيَبسُطُهُ فِى السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَ يَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ

«كِسَفْ» در اينجا به معنى قطعات متراكم ابر است كه آماده نزول باران مى‌شود. «وَدْق» (بر وزن خَلْق) به ذرّات كوچك و غبار مانند آب گفته مى‌شود؛ و

بعضى آن را به معنى دانه‌هاى باران تفسير كرده‌اند.

در پايان آيه به خوشحالى بندگان خدا بر اثر نزول باران اشاره مى‌كند: فَاذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ اذا هُمْ يَسْتَبْشِرُوْنَ

به اين ترتيب بادها نه فقط ابرها را حركت مى‌دهند؛ بلكه آنها را در آسمان مى‌گسترانند، و سپس متراكم مى‌سازند، و همان‌ها هستند كه مأموريت خنك كردن محيط اطراف ابرها و آماده نمودن آن را براى باران زائى بر عهده دارند.

بادها مانند چوپان‌هاى پر تجربه‌اى هستند كه گلّه‌هاى گوسفندان را به موقع معيّن، از گرداگرد بيابان جمع آورى كرده، و در مسير معيّن حركت مى‌دهند، و بعد آنها را براى دوشيدن شير آماده مى‌كنند!

نه غلظت ابرها به حدّى است كه مانع خروج قطره‌هاى باران شود، و نه شدّت بادها تا آن اندازه است كه مانع نزول اين دانه‌هاى حيات‌بخش به سوى زمين گردد.

نه دانه‌هاى باران آنقدر كوچك است كه در فضا معلّق بماند؛ و نه آنقدر درشت است كه نزول آنها باعث تخريب مزارع و خانه‌ها گردد.

نزول باران نه تنها از اين جهت كه مايه عمران و آبادى است سبب بشارت انسان‌ها مى‌شود؛ بلكه از آنجا كه هوا را تصفيه و تلطيف مى‌كند خود نشاطانگيز است.

جالب اينكه در ادامه اين آيه در همان سوره روم مى‌فرمايد: فَاْنْظُرْ الى آثارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها: «به آثار رحمت الهى بنگر كه چگونه زمين مرده را زنده مى‌كند؟!»

براى درك مفهوم اين آيه كافى است به عكس‌هايى كه از بعضى بيابان‌ها و مزارع سرزمين آفريقا گرفته‌اند؛ كه بر اثر خشكسالى‌هاى متوالى آثار مرگ بر آنها نشسته و فرشته حيات از آن رخت بربسته است بنگريم.

عجب اينكه همين امواج لطيف باد كه دانه‌هاى باران به راحتى آن را سوراخ مى‌كند؛ هنگامى كه مأموريت پيدا كنند درختان عظيم را از ريشه مى‌كنند؛ و

ساختمان‌ها را روى هم مى‌خوابانند؛ و انسان را با خود به آسمان مى‌برند و به نقاط ديگر پرتاب مى‌كنند!

دومين آيه نيز همين مطلب را با مختصر تفاوتى تعقيب مى‌كند. بادها را بشارتگران معرّفى كرده، و علاوه بر مسأله نزول باران به حركت كشتى‌ها به وسيله وزش منظّم بادها نيز اشاره مى‌كند؛ و در پايان مى‌افزايد: «هدف اين است كه از فضل خداوند برخوردار شويد، شايد شكر او را بجا آوريد»: وَلِتَبْتَعُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُوْنَ.

جمله وَلِيُذِيْقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ: «هدف آن است كه شما را از رحمتش بچشاند» ممكن است اشاره به ساير منافع بادها، مانند: تلقيح اشجار، و دفع عفونت‌ها، و تصفيه هوا، و غير آن باشد؛ همانگونه كه در تفسير الميزان نيز اشاره شده است.⁽¹⁾

راستى هيچ نعمتى تا از انسان سلب نشود قدر آن معلوم نخواهد شد. اگر روزى اين بادها و نسيم‌ها متوقّف گردند؛ زندگى در بهترين باغ‌ها و بوستان‌ها از زندگى در سياهچال زندان بدتر است؛ و اگر در سلّولهاى زندان‌هاى انفرادى نسيمى بوزد ارزش فضاى باز به آن مى‌دهد.

حتى در سطح اقيانوس‌ها اگر بادها متوقّف گردد، و امواجى به وجود نيايد؛ زندگى بسيارى از جانداران دريائى به خاطر كمبود اكسيژن به خطر مى‌افتد، و درياها به باتلاق متعفّن وحشتناكى مبدّل خواهد شد!

باز همين معنى در سوّمين آيه مورد بحث مورد توجّه قرار گرفته، با اين تفاوت كه بادها را پيشتازان و پيشقراولان قبل از رحمت‌اش شمرده؛ و ابرها را توصيف به «ثقال» «سنگين بارها»، جمع «ثقيل» نموده، از اين نظر كه ابرهاى باران‌زا از ديگر ابرها سنگين‌ترند، و در فاصله نزديك‌ترى نسبت به زمين قرار

مى‌گيرند؛ و لذا قرآن آنها را ابر سنگين ناميده است.

«أَقَلَّتْ» از مادّه «اقْلال» به معنى حمل كردن چيزى است كه نسبت به قدرت حمل كننده سبك است؛ و به اصطلاح آن را قليل و ناچيز مى‌شمرد. وجود اين تعبير در آيه فوق نشان مى‌دهد كه ابرهاى سنگين بار كه گاهى ميليون‌ها تن آب را با خود حمل مى‌كنند بر دوش بادها سنگينى زيادى ندارند؛ و اين قدرت نمائى خدا است.

در چهارمين آيه فرستادن بادها را براى انجام اين مأموريت بزرگ يكى از آثار ذات پاك خداوند شمرده، كه زمين‌هاى مرده را به وسيله آن زنده مى‌كند.

قابل توجّه اينكه در اين آيه تعبير به «تُثِيْرُ» مى‌كند؛ يعنى بادها ابرها را بر مى‌انگيزد. اين تعبير ممكن است اشاره به پيدايش ابرها به خاطر وزش بادهاى مناطق گرم بر صفحه اقيانوس‌ها باشد كه سبب توليد ابرها مى‌گردد. زيرا مسأله حركت ابرها در جمله «فسقناه» مورد توجّه قرار گرفته؛ و به اين ترتيب بادها هم تأثير عميقى در پيدايش ابرها دارند، و هم در حركت دادن آنها به مناطق خشك، و بردن به نقاط بالاى جو، و آماده ساختن محيط براى نزول باران.

ذكر اين جمله به صورت فعل مضارع «تثير» نيز اشاره به اين عمل دائمى و مستمر ابرها است.

در پنجمين آيه مورد بحث، روى آفرينش هفت موضوع مختلف به عنوان نشانه‌هاى خداوند براى افراد انديشمند و عاقل تكيه شده است: آفرينش آسمان، زمين، آمد و شد شب و روز، كشتى‌هايى كه بر صفحه اقيانوس‌ها به سود مردم حركت مى‌كنند، باران حياتبخش، وزش و دگرگونى بادها، و ابرهايى كه در ميان زمين و آسمان معلّق‌اند.

در اين آيه هم روى مسأله حركات مختلف بادها تكيه شده و تَصْرِيْفِ الرِّياحِ و هم ابرهايى كه ميان زمين و آسمان معلق‌اند وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِبَيْنَ

السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ ابرهايى كه درياهايى را در خود نگهداشته و در عين حال در ميان زمين و آسمان قرار گرفته، و به راستى از بزرگترين آيات حق است.

همچنين به نزول باران حياتبخش كه هم زمين مرده را زنده مى‌كند و هم انواع جنبندگان را بر صفحه زمين به حركت در مى‌آورد فَأَحْيا بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيْها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ

اگر مى‌بينيم در اين آيه مسأله بادها و ابرها بعد از نزول باران مطرح شده است؛ شايد براى تعليم اين نكته دقيق باشد كه فايده بادها منحصر به حركت ابرها و نزول باران نيست؛ بلكه فوائد بسيارى دارند كه قبلًا به آن اشاره شد و در جمع‌بندى نيز اشاره مى‌شود.

همچنين ابرها منهاى نزول باران خود مسأله‌اى عجيب است؛ چرا كه آنها درياها آب را در دل نگهداشته، و در عين حال ميان زمين و آسمان معلّق مانده است.⁽¹⁾

ششمين آيه روى مسأله آب آشاميدنى انسان تكيه كرده و نكته تازه‌اى را يادآور مى‌شود؛ مى‌گويد: آيا به آبى كه مى‌نوشيد انديشيده‌ايد؟ آيا شما آن را از ابر نازل مى‌كنيد يا ما نازل مى‌كنيم؟ و بعد مى‌افزايد: «اگر ما بخواهيم اين آب گوارا و شيرين را تلخ يا شور قرار مى‌دهيم، پس چرا شكر اين نعمت بزرگ را بجا نمى‌آوريد»؟ لَوْنَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُوْنَ

اگر آب دريا به هنگام تبخير دانه‌هاى كوچك املاح محلول در آن را با خود به آسمان مى‌برد، و آب‌هاى شور و تلخ از ابرها نازل مى‌شد؛ سراسر كره زمين تبديل به شوره‌زار مى‌گشت. نه گياهى مى‌روئيد و نه درختى، و اگر انسان از تشنگى مى‌مرد نمى‌توانست جرعه‌اى از آن بنوشد.

همين موضوع كه به آب‌ها فرمان داده بخار شوند؛ و به املاح موجود در آب

دريا فرمان داده كه در جاى خود بمانند؛ چهره زندگى انسان، بلكه تمام موجودات كره زمين را به كلّى دگرگون ساخته است. آيا در تمام عمر كسى مى‌تواند شكر همين يك نعمت را بجا آورد؟!

«مُزْن» چنانكه قبلًا هم گفتيم به معنى ابرهاى باران‌زا است؛ و «اجاج» به معنى آبى است كه شديداً تلخ يا شور باشد.

در هفتمين آيه اشاره به دو موهبت بزرگ ديگر از مواهب الهى به بندگان كرده است: موهبت هدايت در ظلمات و تاريكى‌هاى صحرا و دريا، (به وسيله ستارگان) و موهبت فرستادن بادها به عنوان بشارتگرانى قبل از نزول باران رحمت‌اش كه هرجا نازل مى‌شود نغمه حيات سر مى‌دهد و مايه انواع خير و بركت است.

در پايان آيه روى اين دو موضوع به عنوان سندى براى يگانگى خدا تكيه كرده، و مشركان را مخاطب ساخته و مى‌گويد: «آيا معبود ديگرى با خدا است؟

خدا برتر است از اينكه همتائى براى او قرار مى‌دهند» أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالى اللَّهُ عَمّا يُشْركُوْنَ.

ذكر اين دو موهبت در كنار يكديگر شايد اشاره به اين باشد كه به هنگام صاف بودن هوا مى‌توانند از ستارگان در شب‌ها براى راهيابى به سوى مقصد بهره گيرند، و اگر هوا ابر باشد رحمت ديگرى به سراغ آنها مى‌آيد. پس در هر دو صورت موهبت و رحمتى وجود دارد و نشانه‌اى براى معرفت ذات پاك او.

در هشتمين آيه با تعبير جديدى از مسأله بادها و نزول باران سخن مى‌گويد؛ مى‌فرمايد: «ما بادها را براى تلقيح و بارور ساختن فرستاديم» وَأَرْسَلْنا الرِّياحَ لَواقِحَ

آيا منظور تلقيح گياهان به وسيله بادها و افشاندن گرده‌هاى گياهان نر، بر گياهان مادّه، و بارور نمودن ميوه‌ها و دانه‌ها است كه به وسيله بادها انجام

مى‌گيرد؟ و يا بارور ساختن قطعات ابر و به هم پيوستن آنها است.

از آنجا كه در ادامه آيه مى‌فرمايد فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءاً فَأَسْقَيْنا كُمُوْهُ «ما از آسمان آبى فرستاديم و شما را با آب سيراب كرديم» معنى دوّم مناسب‌تر به نظر مى‌رسد؛ هرچند استفاده هر دو معنى با هم نيز امكان دارد.

به هر حال تعبير فوق، تعبير بسيار جالبى است كه قطعات ابر را به مادران و پدرانى تشبيه كرده كه به كمك بادها و پادرميانى آنها آميزش مى‌كنند؛ و باردار شده، سپس وضع حمل مى‌كند، و نوزاد خود يعنى دانه‌هاى باران را بر زمين مى‌نهد!

در پايان آيه اشاره سربسته‌اى به مخازن آب‌هاى زير زمينى كه ذخائر الهى براى انسان‌ها است كرده؛ مى‌فرمايد: «شما هرگز توانائى حفظ و ذخيره كردن آب باران را نداريد» وَ ما أنْتُمْ لَهُ بِخازِنِيْنَ

اين ما هستيم كه به قشرهاى زمين دستور داده‌ايم آب باران را بعد از نزول‌اش تصفيه كرده، در خود ذخيره و نگاهدارى نمايند. گاهى چاه‌ها و قنات‌هاى امروز شما از ذخائر آبى است كه هزاران سال قبل در اعماق زمين براى شما ذخيره شده، بى‌آنكه آلوده و خراب شود.

گاه نيز آنها را از طريق منجمد ساختن در قلّه كوه‌ها به صورت برف و يخ ذخيره مى‌كنيم تا تدريجاً آب شوند، و شما و حيوانات شما، سرزمين‌هاى زراعتى شما را آبيارى كنند؛ و چه بسا آبى كه امروز از قلّه فلان كوه سرازير مى‌شود، ذخيره هزاران سال قبل است!

در نهمين آيه علاوه بر اشاره به نزول باران از آسمان، به مسأله پيدايش چشمه‌ها اشاره كرده؛ مى‌فرمايد: «آيا نديدى خداوند از آسمان آبى فرستاد سپس آن را به صورت چشمه‌هايى در زمين وارد نمود»؟! ألَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهِ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءاً فَسَلَكَهُ يَنابِيْعَ

«يَنابِيْع» جمع «يَنْبوع» به معنى چشمه است؛ و در اصل از مادّه «نَبْع» به معنى جوشش آب از زمين گرفته شده است. البته پيدايش چشمه‌ها در زمين كه انسان

را بدون نياز به هيچ نيروى ديگرى از آب جارى بهره‌مند مى‌سازد؛ در گرو شرايط خاصّى است: نخست اينكه قشرى از زمين نفوذپذير باشد تا آب در آن فرو رود، سپس در زير آن قشرى نفوذناپذير باشد كه آب در آنجا متوقّف و ذخيره گردد، و نيز تفاوت سطح در ميان مخازن آب و نقاط ديگر وجود داشته باشد تا آب از آنجا به نقاط ديگر جارى شود؛ و مسلّماً بدون برنامه و نقشه يك مبدأ علم و قدرت هماهنگ شدن اين امور امكان‌پذير نيست.

در ادامه آيه مى‌افزايد: «سپس خداوند با آن زراعتى مى‌روياند كه الوان مختلف دارد» ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتِلفاً ألْوانُه

اين اختلاف الوان ممكن است اشاره به رنگ‌هاى كاملًا متفاوت گياهان باشد؛ و يا اشاره به انواع گياهان و گل‌هاى زينتى و داروئى و غذائى و صنعتى كه در حقيقت انواع بى‌شمارى دارند.

آرى خداوند از اين آب بى‌رنگ صد هزاران رنگ گل و گياه در اين گلزار مى‌روياند؛ و به گفته شاعر:

زآب بى رنگ صد هزاران رنگ‌لاله و گل نگر در اين گلزار

پى برى گر به رازشان، دانى‌كه همين است سر اين اسرار

كه يكى هست و هيچ نيست جز او«وحده لا اله الا هو»

لذا در پايان آيه مى‌فرمايد: «در اين جريان تذكّرى است براى صاحبان فكر و مغز» انَّ فِى ذلِكَ لَذِكْرى لِاوْلِى اْلأَلْباب.

در دهمين آيه به نكته تازه ديگرى اشاره شده؛ مى‌فرمايد: «ما از معصرات آب فراوانى نازل كرديم» وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءاً ثَجّاجا

«مُعْصِرات» جمع «مُعْصِر» از مادّه «عصر» به معنى فشار است؛ و «معصرات» به معنى فشار دهنده‌ها است. در اينكه منظور از اين تعبير در اينجا چيست؟

تفسيرهاى متعدّدى ذكر كرده‌اند:

بعضى آن را صفت ابرها گرفته، و آن را اشاره به سيستم خاصّى مى‌دانند كه

به هنگام تراكم بر آنها حاكم مى‌شود؛ گوئى خود را مى‌فشارند تا باران از آنها فرو ريزد و اين تعبير را از معجزات علمى قرآن مى‌شمارند.⁽¹⁾

ولى بعضى ديگر آن را صفت بادها گرفته، و اشاره به طوفان‌ها و گردبادهائى مى‌دانند كه در ايجاد باران‌هاى رگبارى تأثير عميقى دارد. (توجّه داشته باشيد «اعصار» به معنى گردباد است.)

آنها مى‌گويند: هنگامى كه گرد بادهاى شديد بر سطح درياها و اقيانوس‌ها بوزد؛ بخارات سطح اقيانوس را با خود به بالا مى‌برد، و هنگامى كه به نقاط بالاى جوّ كه بسيار سرد است،- و به همين دليل قدرت اشباع بخار در آن كم است- مى‌برد، رگبارهاى شديدى توليد مى‌كند؛ و با توجّه به اينكه «ثَجّاج» صيغه مبالغه، و از مادّه «ثَجّ» (بر وزن حج) به معنى فرو ريختن آب به صورت پى در پى و فراوان است تناسب زيادى با اينگونه رگبارها دارد.⁽²⁾

بعضى نيز آن را اشاره به ابرهايى مى‌دانند كه توأم با گردباد و طوفان است.⁽³⁾اين طوفان‌ها ابرها را به سوى بالا مى‌رانند؛ و به مناطق سرد جوّى هدايت مى‌كنند، و در آنجا تبديل به قطرات باران مى‌شود، و چون اين كار سريع انجام گيرد توليد رگبار شديد و «ماء ثجاج» مى‌كند؛ و اينكه اينگونه رگبارها را بيشتر در فصل بهار مى‌بينيم شايد به همين دليل است كه اينگونه گردباد و طوفان در اين فصل بيشتر است.

در ادامه اين آيات مى‌افزايد: «هدف اين است كه به وسيله آن، دانه‌ها و گياهان فراوان و باغ‌هاى پر درخت برويانيم» لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّاً وَ نَباتاً وَ جَنّاتٍ أَلْفافاً

اين تعبير تمام انواع گياهان، و دانه‌هاى گياهى، و درختان ميوه را در بر مى‌گيرد.

در يازدهمين آيه بعد از بيان آنچه در آيات قبل گذشت- خداوند كسى است كه بادها را به عنوان بشارتگرانى قبل از نزول رحمت‌اش فرستاده- چنين آمده است كه: «ما از آسمان آبى پاك و پاك كننده نازل كرديم» وَ أنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءاً طَهُوْراً.

و اين نكته تازه‌اى است كه در اين آيه روى آن تكيه شده است.

«طهور» صيغه مبالغه از «طهارت» و پاكى است كه هم پاك بودن آب را مى‌رساند و هم پاك كننده بودن آن را؛ و به راستى اگر آب خاصّيت پاك كننده نداشت در يك روز تمام زندگى ما و جسم و جان ما آلوده مى‌شد. حقيقت اين سخن را وقتى درك مى‌كنيم كه در نقطه‌اى گرفتار شويم كه آب براى شستشو نباشد، نه تهيه غذا ممكن است، نه پاكيزگى بدن، نه نشاط و طراوتى خواهيم داشت، و نه صحّت و سلامت. درست است كه آب ميكروب‌ها را نمى‌كشد؛ ولى چون حلّال بسيار خوبى است؛ انواع ميكروب‌ها را در خود حل كرده و مى‌برد، و به همين جهت عامل مؤثّرى براى سلامت و تندرستى است، و از اين گذشته روح انسان را هم از آلودگى‌ها به وسيله وضو و غسل پاك مى‌كند.

لذا بى جهت نيست كه در آيه بعد از آن آمده است لِنُحِيْىَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً:

«هدف آن است كه به وسيله آن سرزمين مرده را زنده كنيم»

در دوازدهمين و آخرين آيه مورد بحث باز به نكته تازه‌اى برخورد مى‌كنيم كه خداوند، آب‌ها را به سرزمين‌هاى «جرز» يعنى خشك و بى‌آب و علف مى‌راند؛ مى‌فرمايد: «آيا آنها نديدند كه ما آب را به سوى زمين خشكى كه گياهى از آن نمى‌رويد مى‌رانيم»؟! أَوَلَمْ يَرَوْا انّا نَسُوْقُ الْماءَ الَى اْلأَرْضِ الْجُرُزِ

«و به وسيله آن زراعتى را مى‌رويانيم كه همه چهار پايانش از آن مى‌خورند و هم خودشان فَنُخْرِجُ بِهِ زَرَعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ خودشان از دانه‌هاى غذايى مى‌خورند، و چهار پايانشان از كاه و برگ و ريشه‌ها.

از كلمات ارباب لغت استفاده مى‌شود كه «جُرُز» (بر وزن شتر) در اصل از مادّه «جَرَز» (بر وزن مَرضَ) گرفته شده و به معنى انقطاع است. (انقطاع آب، گياه، خرمى و طراوت) و لذا «ناقه جُرُوْز» به شترى مى‌گويند: كه همه چيز را مى‌خورد و منقطع مى‌كند، و «رجل جروز» به كسى مى‌گويند: كه تمام آنچه را كه در سفره است مى‌خورد و آن را به كلّى خالى مى‌كند!⁽¹⁾

در پايان آيه براى دعوت و مطالعه دقيق اين نعمت‌هاى بزرگ الهى و نشانه‌هاى توحيد مى‌فرمايد: «آيا آنها نمى‌بينند» أَفَلا يُبْصِرُوْنَ

در اينكه چرا در آيه فوق «انعام» (چهار پايان) بر انسان مقدّم شده است؟

بعضى از مفسّران گفته‌اند: به خاطر آن است كه گياه به مجرد اينكه از زمين مى‌رويد قابل استفاده براى چهارپايان است. بعلاوه چهارپايان فقط از گياهان تغذيه مى‌كنند در حالى كه انسان غذاهاى ديگرى نيز دارد.⁽²⁾

نتيجه‌

از مجموع آيات فوق با توجّه به نكات دقيق و ظريفى كه در آنها منعكس است؛ به خوبى استفاده مى‌شود كه نظام بسيار دقيق و حساب شده‌اى بر مسأله وجود بادها و ابرها و باران حاكم است كه هرچه انسان در آن بيشتر مى‌انديشد به دقّت و ظرافت و منافع و بركاتى كه در آنها به كار رفته است آشناتر مى‌شود.

در قسمتى از اين آيات آب مايه حيات شمرده شده؛ و در بعضى وسيله پاكيزگى، و در بعضى به عنوان يك موجود مبارك⁽³⁾و در بعضى به عنوان يك نوشابه گوارا ماءاً فُراتاً-⁽⁴⁾

در مجموع در هر گوشه‌اى از آن كه مى‌نگريم آثار خدا و حكمت بالغه او را

مى‌يابيم؛ و بر هر قسمت نظرى مى‌افكنيم سيماى او را مى‌بينيم.

توضيحات:

1- پيدايش و فايده بادها

سرچشمه پيدايش باد همان اختلاف درجه حرارت ميان دو منطقه مختلف زمين است. اين معنى را به آسانى مى‌توانيم در فصل زمستان كه هواى اطاق ما گرم و هواى بيرون سرد است آزمايش كنيم. وقتى كمى در را باز بگذاريم با گذاردن دو شمع روشن در طرف بالا و پائين در، اين معنى به خوبى معلوم مى‌شود كه هواى سرد به علت سنگينى از پائين داخل، و هواى گرم به سبب سبكى از بالا خارج مى‌شود، و شعله شمع را همراه خود مى‌كشد. (هواى گرم منبسط و سبك مى‌شود و هواى سرد فشرده و سنگين؛ و اگر اين خاصّيت نبود و بادها متوقّف مى‌شدند چه بلاى عظيمى بر سر انسان مى‌آمد؟!)

اين را نيز مى‌دانيم كه كره زمين داراى سه منطقه است: منطقه بسيار سرد (نواحى قطبى) و بسيار گرم (نواحى استوائى) و معتدل (نواحى ميان اين دو منطقه) اين اختلاف درجه حرارت در روى كره زمين توليد جريان‌هاى دائمى هوا از سوئى به سوئى ديگر مى‌كند كه مهمترين آنها به نام بادهاى آليزه (بادهايى كه از قطب به سوى منطقه استوا مى‌وزد، و چون سرد است طبعاً در مجاورت كره زمين حركت مى‌كند) و بادهاى كنتر آليزه (بادهايى كه از منطقه استوائى به سوى قطب مى‌وزد و چون گرم است در طبقات بالاى جوّ حركت مى‌كند.)⁽¹⁾

از اين گذشته هنگامى كه آفتاب مى‌تابد، آب اقيانوس‌ها به اندازه ساحل گرم نمى‌شود؛ بعلاوه شب‌ها آب دريا گرمى خود را زودتر از دست مى‌دهد تا سواحل. اين اختلاف درجه حرارت ميان دريا و ساحل نيز سبب جريان‌هاى

دائمى از ساحل به سوى دريا، و از دريا به سوى ساحل مى‌شود.

علاوه بر همه اينها، كروى بودن زمين سبب مى‌شود كه بعضى از مناطق درست مقابل آفتاب باشند (موقع ظهر) و در مناطق ديگرى آفتاب به طور مايل مى‌تابد. (هنگام طلوع و غروب) اين اختلاف درجه حرارت نيز يكى از عوامل پيدايش بادها در مناطق مختلف است. (همچنين عوامل پيچيده ديگر)

اين عوامل دست به دست هم مى‌دهند و بادها را در سرتاسر كره زمين به حركت در مى‌آورند؛ و منافع فراوان زير را كه در آيات بالا به آن اشاره شده همراه مى‌آورند:

1- بادها به خاطر وزش بر سطح اقيانوس‌ها در توليد ابرها سهم مهمّى دارند.

2- بادها، ابرها را با خود به مناطق خشك و بى آب مى‌برند؛ و اگر آنها نبودند بخش عمده كره زمين از بى آبى مى‌سوخت.

3- بادها، هوا را تصفيه و تلطيف مى‌كنند؛ و اكسيژن لازم را از مناطق دور به ارمغان مى‌آورند.

4- بادها، عفونت‌ها را با خود مى‌برند و از اين راه كمك به پاكى هوا مى‌كنند.

5- بادها از فشار حرارت خورشيد روى برگ‌ها و گياهان مى‌كاهند، و جلو آفتاب سوختگى را مى‌گيرند؛ و روى هم رفته وسيله مؤثّرى براى تعديل هوا در مناطق روى زمين‌اند.

6- بادها- چنانكه در تفسير آيات گفتيم- ابرها را مى‌فشارند و آنها را براى ريزش باران آماده مى‌كنند.

7- بادها ابرها را به طرف بالاى جو مى‌رانند كه به خاطر سردى و از دست دادن قدرت اشباع، مبدّل به قطرات باران حيات بخش مى‌شوند.

8- بادها كشتى‌هاى بادبانى را بر صفحه اقيانوس‌ها به حركت در مى‌آورند؛ و در حقيقت يكى از منابع مهم انرژى محسوب مى‌شوند.

9- بادها براى حركت آسياب‌هاى بادى مورد استفاده قرار مى‌گيرند.

10- بادها براى كشاورزان وسيله بسيار خوبى جهت تصفيه گندم و امثال آن و جدا سازى آنها از كاه مى‌باشند.

11- بادها آب درياها را به هم مى‌زنند و امواج زيادى ايجاد مى‌كنند و اين امواج اكسيژن هوا را با آب مخلوط كرده، مايه حيات موجودات زنده دريائى مى‌شوند؛ و اگر بادها و امواج نبودند دريا مبدّل به باتلاق مرده‌اى مى‌شد.

12- و سرانجام بادها گياهان را تلقيح و بارور مى‌سازند و گرده‌هاى نر را بر قسمت‌هاى مادّه مى‌پاشند؛ و اگر يك سال اعتصاب كنند ميوه كمى عائد ما مى‌شود!

اين قسمتى از بركات جريان هوا، و وزش بادها است كه علم بشر تاكنون به آن پى برده است و مسلّماً بركات آنها منحصر به آنچه گفته شد نيست؛ و بايد در انتظار بود كه علم و دانش پرده از روى اسرار تازه‌اى بردارد. ولى هريك از امور بالا به تنهايى كافى است كه علم و قدرت پروردگار را به ما نشان دهد، تا چه رسد به همه آنها؛ و چه بخشنده و رحيم است آن خدائى كه اين همه لطف و محبت به بندگانش دارد، و چه پر بركت است حركت كه وقتى ذرّات هوا به حركت در مى‌آيند اين همه آثار مثبت و حياتى از خود به يادگار مى‌گذارند.

2- اسرار پيدايش ابرها و ريزش باران‌

ناگفته پيدا است كه ابرها همان ذرّات بخار آب هستند، و يا به تعبير دقيق‌تر ذرّات آب‌اند كه ملكول‌هاى آن از هم دور شده، و به صورت بخار در آمده است. دقت درباره پيدايش ابر و باران اسرار جالبى از اين دو پديده عجيب خلقت را براى ما آشكار مى‌سازد. از جمله:

1- غالب مايعات تا به درجه غليان وجوشش نرسند بخار نمى‌شوند؛ ولى آب يكى از مايعات استثنائى است كه در هر درجه‌اى از حرارت تبخير مى‌شود؛ و اگر اين خاصّيت در آب نبود ذرّه‌اى از آب درياها تبخير نمى‌شد و ابرى به

وجود نمى‌آمد، و بارانى نمى‌باريد و تمام خشكى‌ها از بى آبى مى‌سوخت!

2- اين نيز حائز اهمّيّت است كه به هنگام تبخير فقط آب خالص بخار مى‌شود؛ و املاح و ذرّات ديگرى كه در آن است بجا مى‌ماند. يعنى يك تصفيه طبيعى دائمى حاصل مى‌شود تا سالم‌ترين آب در اختيار بشر قرار گيرد.

3- اگر طبقات بالاى جو سردتر از طبقات پائين نبود؛ ابرهاى سرگردان در فضا هرگز نمى‌باريدند. ولى اين تفاوت درجه سبب ريزش باران‌ها مى‌شود، و نيز اگر قدرت اشباع ذرّات بخار در هواى سرد و گرم يكسان بود باز باران نمى‌باريد؛ ولى چون هواى سرد قدرت اشباع كمترى دارد بخارات را تبديل به آب كرده فرو مى‌فرستد.

4- باران علاوه بر تأمين آب لازم براى پرورش گياهان، سطح زمين را مى‌شويد و آلودگى‌ها را با خود به سوى درياها مى‌برد.

5- باران، هوا را نيز مى‌شويد، و گرد و غبار و ذرّات معلّق در هوا را در خود حل كرده به زمين مى‌آورد؛ و اگر ريزش باران نبود بعد از مدّتى هوا چنان آلوده و كثيف مى‌شد كه تنفس براى انسان غير ممكن بود.

6- باران سنگ‌هاى كوه‌ها را آرام آرام مى‌سايد و خاك‌هاى قابل استفاده از آن توليد مى‌كند، و در سطح جلگه‌ها مى‌گستراند.

7- باران خاك‌هاى پر قوّت را از مناطق دور با خود حمل مى‌كند و براى تقويت مزارع بر صفحه آنها مى‌گستراند؛ به طورى كه در بعضى از مناطق (مانند سواحل نيل) جريان آب بهترين كودهاى طبيعى را براى گياهان همراه خود مى‌آورد.

8- باران فقط در خشكى‌ها حيات‌بخش نيست؛ بلكه ريزش باران در دريا نيز بسيار مؤثّر است، و به گفته بعضى كمتر از تأثير آن در خشكى‌ها نيست! چرا كه ريزش باران در دريا گياهان ريز را در ميان امواج آب پرورش مى‌دهد كه خوراك بسيار مناسبى براى ماهى‌ها و جانداران دريا است و آن سال كه باران كم ببارد وضع صيد دريا نامطلوب است.

9- ارتفاع ابرها از سطح زمين از ارتفاع بلندترين قطعات زمين بيشتر است؛ و به اين ترتيب نقطه‌اى از آب باران بى‌بهره نمى‌ماند.

10- بر سطح كوه‌هاى بلند انواع درختان جنگلى و گياهان داروئى و غذائى مى‌رويد؛ و اين به دليل آن است كه باران سهم آب لازم را به آنها مى‌رساند، و اگر باران نبود آنها هم مى‌خشكيدند.

11- امروز سدهاى عظيمى ساخته شده كه قسمت مهمّى از برق دنيا را تأمين مى‌كند؛ و كارخانه‌هاى عظيم را به حركت در مى‌آورد. اگر درست بينديشيم اين هم از بركات ريزش باران بر كوهسارها است.

12- قسمتى از تراوشات ابرها به صورت برف بر زمين مى‌نشيند كه بيش از همه در قلّه‌هاى كوه‌ها به عنوان منابع عظيم آب ذخيره مى‌شود، و در مناطق ديگر نيز به ذخائر آب‌هاى زير زمينى كمك مى‌كند، چرا كه تدريجاً ذوب مى‌شود و در زمين فرو مى‌رود. ولى اگر به جاى باران هميشه برف مى‌باريد بسيارى از فوائد گفته شده در بالا وجود نداشت.

13- ابرها درياهاى معلّق در آسمان‌اند، و چه بزرگ است خداوند كه اين همه آب را برخلاف قانون جاذبه، به آسمان فرستاده، و به آسانى از نقطه‌اى به نقطه‌اى ديگر مى‌برد!

14- علاوه بر همه اينها ابرها در زمستان تأثير قابل ملاحظه‌اى در كاستن از شدّت سرما دارند و در تابستان از گرما.

15- ابرها حامل الكتريسته‌هاى مختلفى هستند كه سبب پيدايش رعد و برق‌ها مى‌شوند؛ و به خواست خدا در بحث‌هاى مربوط به رعد و برق درباره تأثير اين دو پديده سخن خواهيم گفت.

در مجموع اين دو پديده كه ما آنها را بر اثر انس زياد امورى عادّى و ساده و پيش پا افتاده فكر مى‌كنيم، بسيار شگفت‌انگيز و اسرارآميزند؛ و به خوبى مى‌توان آيات عظيم توحيد را در لابه‌لاى اسرار آنها مطالعه كرد، و از اين نشانه‌هاى بزرگ به عظمت آن ذات بى نشان پى برد.

3- باد و باران در احاديث اسلامى‌

در حديث معروف توحيد مفضّل از امام صادق عليه السلام چنين مى‌خوانيم كه فرمود:

«اى مفضّل! من تو را از فايده وزش باد آگاه مى‌كنم. آيا نمى‌بينى وقتى هوا راكد مى‌شود چگونه غم و اندوه سراسر وجود انسان را مى‌گيرد؟ نفس‌ها در سينه حبس مى‌شود، افراد سالم بيمار، و بيماران به زحمت مى‌افتند، ميوه‌ها خراب، و سبزى‌ها متعفّن مى‌گردد، سبب بيمارى وبا و آفت در غلّات مى‌شود، و اين نشان مى‌دهد كه وزش باد از تدبير خداوند حكيم، براى اصلاح حال خلق است.

اگر سلطانى در ميان اهل كشورش مقادير زيادى از طلا و نقره پخش كند آيا او در نظر آنها شخص بزرگى نخواهد بود؟ و آوازه او به همه جا نمى‌رسد؟ آن كجا و يك باران فراوان با بركت كجا؟ چرا كه به وسيله آن شهرها آباد، و آنقدر غلّات زياد مى‌شود كه از مقادير مهم طلا و نقره در مجموع روى زمين بيشتر خواهد بود ...

درست دقت كن چگونه باران بر زمين فرو مى‌ريزد، خداوند آن را از بالا فرو مى‌فرستد، تا زمين‌هاى سخت و سفت نرم شود و سيراب گردد؛ و اگر از يكسو مى‌آمد بر مواضع بلند مسلّط نمى‌شد، و زراعت كم مى‌گشت. بعلاوه ريزش باران هزينه زياد آبيارى را از دوش بسيارى از مردم بر مى‌دارد، و نزاع‌ها و كشمكش‌هاى ناشى از تقسيم آب و اجحاف زورمندان بر ضعفاء را از بين مى‌برد.

خداوند آن را به صورت قطرات ريز فرو مى‌فرستد؛ تا آهسته در زمين فرو رود، و آن را سيراب كند، و اگر آن را به صورت جريان سريع نازل مى‌كرد در زمين فرو نمى‌رفت؛ بلكه زراعت‌ها را در هم مى‌كوبيد.

بعلاوه نزول باران هوا را مرطوب، پوست بدن را نرم، آلودگى هوا را

برطرف، بيمارى و باء ناشى از آن را نابود، و درختان و زراعت‌ها را شستشو داده و از بيمارى مصون مى‌دارد.»

در قسمت ديگرى از اين روايت مى‌فرمايد: «اى مفضّل! فكر كن چگونه هواى صاف و بارانى پشت سر هم بر اين عالم وارد مى‌شوند؛ اگر يكى از آنها هميشه بود اسباب فساد مى‌شد. آيا نمى‌بينى هنگامى كه باران پى در پى و بيش از حد ببارد سبزى‌ها و زراعت‌ها مى‌گندد؟ بدن حيوانات سست مى‌شود، هوا بسيار سرد و موجب انوع بيمارى‌ها مى‌گردد، و جادّه‌ها خراب مى‌شود؛ و اگر هوا دائماً صاف و بى‌ابر باشد، زمين مى‌خشكد، و نباتات مى‌سوزد، آب چشمه‌ها و نهرها پائين مى‌رود، و به مردم زيان مى‌رساند، و خشكى هوا باعث انواع ديگرى از بيمارى‌ها مى‌شود. اما هنگامى كه اين دو به طور متعاقب در اين جهان روى دهند، هوا معتدل مى‌شود؛ هريك از اين دو، ضرر ديگرى را از ميان مى‌برد، و همه چيز رو به راه مى‌شود.»⁽¹⁾

در حديث ديگرى از امام سجاد عليه السلام چنين مى‌خوانيم:

«خداوند باران را از آسمان نازل مى‌كند تا به تمام قلّه‌هاى كوه‌ها و تپه‌ها و گودال‌ها، و خلاصه تمام نقاط مرتفع و هموار برسد (و همه سيراب شوند) و آن را دانه دانه، و نرم، و پى در پى، گاه به صورت دانه‌هاى درشت، و گاه قطره‌هاى كوچك قرار داده تا كاملًا در زمين فرو رود و زمين سيراب شود. آن را به صورت سيلاب نفرستاد تا زمين‌ها و درختان و مزارع و ميوه‌هاى شما را خراب كند.»⁽²⁾

4- مطالعات جديد دانشمندان پرده از روى اسرار تازه‌اى برداشته و تأثير فوق‌العاده بادهارا در ريزش باران‌ها در اشكال تازه‌اى مشخص نموده كه بيان زير نمونه‌اى از آن است: «براى تشكيل ابر و ريزش باران دو شرط لازم است:»

الف- وجود بخار آب در هوا

ب- اشباع هوا از بخار و تقطير آن.

در مورد شرط اوّل گرچه هيچگاه هوا خالى از بخار آب نيست و حداكثر تا حدود 50 گرم در متر مكعب مى‌رسد؛ ولى اين اندازه رطوبت براى تشكيل ابر و ريزش باران كافى نيست، بلكه بايد مرتباً به آن امداد رسد. يعنى پس از تشكيل ابر و ريزش باران، هواى تازه حامل بخار آب پياپى برسد، و باد مستمراً بوزد، و مبدء يا مسير آن از دريا يا جنگل‌هاى انبوهى باشد تا توشه رطوبتى به حدّ كافى با خود بردارد.

امّا شرط دوّم يعنى رسيدن به حالت اشباع و حدوث پديده تقطير (عرق كردن هوا و تبديل بخار به مايع) لازمه‌اش سرد شدن هوا است. همانطور كه در زمستان شيشه پنجره اطاق‌هايى كه در آن اشيائى مثل سماور و ديگ، بخار توليد مى‌كنند؛ عرق مى‌نمايند ...

يگانه عامل مؤثّر براى سرد شدن هوا كه آن را به مرحله تشكيل ابر و تقطير برساند اوج گرفتن و بالا رفتن هوا است؛ و بالا رفتن هوا به سه نوع يا در سه مورد پيش مى‌آيد، و در هر مورد باران خاصّى نازل مى‌شود.

الف- برخورد باد به برجستگى‌هاى زمين و صعود از دامنه‌هاى كوهستانى كه توليد باران‌هاى كوهستانى مى‌كند.

ب- گرم و سبك شدن و صعود فوق‌العاده هوا در اثر تابش آفتاب و تماس با مناطق داغ (باران‌هاى طوفانى).

ج- برخورد دو جناح سرد و گرم باد، و زير و رو رفتن آنها (باران‌هاى جبهه‌اى) و تمام ابرها و باران‌ها، ناشى از يكى از سه پيش‌آمد فوق است و از همه مهم‌تر نوع آخر است.

پس باد در كليّه مراحل مربوط به ابر و باران از برداشتن بخار آب و رساندن آن به سرزمين‌هاى خشك گرفته، تا بالا رفتن و سرد شدن، و بالاخره به هم زدن و بارور كردن ابر دخالت دارد؛ و ابر و باران بدون باد ممكن نيست. اصولًا ابر چيزى جز باد، يعنى باد حامل آب نمى‌باشد».

در بخش ديگرى از اين تحقيق آمده است: «رگبار باران‌هاى طوفانى كه از ابرهاى انباشته چندين طبقه مى‌ريزد تا ارتفاع بيش از ده كيلومتر صعود مى‌نمايند. اين ابرهاى جوشان و خروشان به صورت كوه‌هايى در مى‌آيند كه قسمت بالاى آن از سوزن‌هاى يخ و قطعات برف مستور و گاهى مملو از تگرگ است.

تا قبل از جنگ جهانى اول كه در آن زمان هواپيماها توانستند به بالاى ابرها بوردند و خلبانان پرده‌هاى بافته شده از يخ را كه همان ابرهاى مرتفع است مشاهده نمايند؛ كسى خبر از وجود يخ و برف و تگرگ در ابرهاى آسمان نداشت.

صعود انقلابى و طبقه طبقه بادهاى مرطوب گرم شده سبب تشكيل كوه‌هاى مرتفع از ابرهاى يخ زده مى‌گردد كه توأم با رگبارهاى شديد در ميان رعد و برق‌هاى است.»⁽¹⁾

اين بيان مى‌تواند تفسير تازه‌اى براى آيه 43 سوره نور ارائه دهد؛ و پرده از يك معجزه جالب علمى قرآن بردارد. آنجا كه مى‌گويد: وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيْبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَصْرِفُهُ عَمَّنْ يَشاءُ يَكادُ سَنابَرْقِهِ يَذْهَبُ بِاْلأَبْصارِ: «خداوند از آسمان از كوه‌هايى كه در آن است، دانه‌هاى تگرگ نازل مى‌كند و هركس را بخواهد به وسيله آن زيان مى‌رساند و از هركس بخواهد اين زيان را دفع مى‌كند نزديك است درخشندگى برق آن چشم‌ها را ببرد».

كدام كوه در آسمان است كه دانه‌هاى تگرگ در آن وجود دارد؟ اين سؤالى است كه پاسخ آن براى بسيارى مشكل و پيچيده بود؛ و لذا تفسيرهاى مختلفى براى آن ذكر مى‌كردند.

ولى با توجّه به اكتشافات بالا روشن مى‌شود كه براى تفسير آيه مزبور، نيازى به توجيه و تقدير و مجاز و امثال آن نيست؛ و معنى آيه در پرتو اين مطلب روشن است.

12- نشانه‌هاى او دَر پيدايش رعد و برق‌

اشاره:

كمتر كسى است كه قبل از مطالعه درباره اسرار رعد و برق اهمّيّت چندانى براى اين دو پديده آسمانى قائل باشد؛ و معمولًا همه به سادگى از كنار آن مى‌گذرند، و شايد بعضى آنها را شوخى طبيعت مى‌پندارند، و بعضى نيز افسانه‌هاى خرافى پيرامون آنها مى‌گويند. ولى حقيقت اين است كه اين دو پديده با نظم خاصّى صورت مى‌گيرد و آثار و بركات قابل ملاحظه‌اى براى انسان‌ها دارد كه شرح آن در تفسير آيات زير خواهد آمد.

با اين اشاره به چند آيه قرآن در اين زمينه گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ مِنْ آياتِهِ يُريْكُمُ الْبَرقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وُ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءاً فَيُحْيِى بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لَقَومٍ يَعْقِلُوْنَ⁽¹⁾

2- هُوَ الَّذِى يُرِيْكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنْشِى‌ءُ السَّحابَ الثَّقالَ⁽²⁾

3- وَ يُسَبِّحُ الرِّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْملائِكَةُ مِنْ خِيْفَتِهِ وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيْبُ بِها مَنْ يَشاءُ⁽³⁾

ترجمه

1- «و از آيات او اين است كه برق (و رعد) را به شما نشان مى‌دهد كه هم مايه ترس است، و هم اميد (ترس از صاعقه، و اميد به نزول باران) و از آسمان آبى فرو مى‌فرستد كه زمين را بعد از مردن به وسيله آن زنده مى‌كند، در اين نشانه‌هايى است براى جمعيّتى كه عقل خود را به كار مى‌گيرند.»

2- «او كسى است كه برق را به ما نشان مى‌دهد كه هم مايه ترس است هم

اميد، و ابرهاى سنگين بار ايجاد مى‌كند.»

3- «و «رعد» تسبيح و حمد او مى‌گويد و (نيز) فرشتگان از ترس او، و صاعقه‌ها را مى‌فرستد و هركس را بخواهد گرفتار آن مى‌سازد.»

شرح مفردات:

«برق» به گفته راغب در مفردات در اصل به معنى نورى است كه از ابرها بر مى‌خيزد؛ سپس درباره هر شى‌ء درخشنده‌اى به كار رفته، مثلًا «سيفٌ بارق» به شمشير براق و درخشنده گفته مى‌شود.

از كتاب مقاييس اللّغه استفاده مى‌شود كه «برق» علاوه بر اين، معنى ديگرى دارد؛ و آن اجتماع سياهى و سفيدى در شى‌ء واحد است. ولى ظاهراً معنى دوم به معنى اول باز مى‌گردد؛ چرا كه هنگامى كه سفيدى در كنار سياهى قرار گيرد درخشندگى بيشترى از خود نشان مى‌دهد. بعضى نيز مفهوم شدّت و فشار را نيز جزء معنى برق دانسته‌اند؛ و مى‌گويند: «برق» لمعان مخصوصى است كه با شدّت و فشار صورت مى‌گيرد.⁽¹⁾

راغب مى‌گويد: «رعد» صداى ابرها است؛ و به طور كنايه در مورد ويران شدن و سقوط شى‌ء سنگينى توأم با صدا نيز به كار مى‌رود. ولى مقائيس اللّغه معنى اصلى آن را حركت و اضطراب ذكر كرده. و امّا در مجموع، از كتب لغت به خوبى استفاده مى‌شود كه معنى اصلى همان صداى حاصل از ابرها است و معانى ديگر جنبه كنائى دارد.

«صواعق» جمع «صاعقه»، در اصل به معنى صداى شديد و مهيبى است كه از جوّ بر مى‌خيزد و توأم با جرقه عظيم آتشين است. اين مادّه به معنى مدهوش شدن به خاطر شنيدن صداهاى شديد نيز آمده؛ و گاه به معنى هلاك شدن نيز استعمال مى‌شود.

بعضى از اهل لغت گفته‌اند: كه موارد استعمال صاعقه سه گونه است: مرگ و عذاب و آتش.⁽¹⁾ولى ظاهر اين است كه همه از لوازم آن معنى اصلى است.

تفسير و جمع‌بندى:

اسرار آفرينش رعد و برق‌

نخستين آيه مورد بحث با صراحت، برق آسمان را يكى از آيات خدا مى‌شمرد: «آيتى كه گاهى توأم با خوف و گاهى همراه با اميد است» وَ مِنْ آياتِهِ يُرِيْكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعا.

ترسى كه ناشى از صداى مهيب همراه آن، و احتمال توأم شدن با صاعقه‌هاى مرگبار است؛ و اميد و طمع به خاطر احتمال نزول باران، چرا كه در بسيارى از موارد، رگبارهاى پربركتى بعد از رعد و برق ايجاد مى‌شود.

شايد به همين دليل در ادامه آيه مى‌افزايد: «و خداوند از آسمان آبى نازل مى‌كند كه زمين را به وسيله آن بعد از مرگ حيات مى‌بخشد»: وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءاً فَيُخِيْىْ بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها

زمين خشك و سوزانى كه بوى مرگ از آن به مشام مى‌رسيد؛ بعد از چند باران و رگبار حياتبخش چنان زنده مى‌شود و گل‌ها و گياهان در آن مى‌خندند كه گوئى هرگز آن زمين سابق نيست.

لذا در پايان آيه باز به عنوان تأكيد مى‌افزايد: «در اين امور آيات و نشانه‌هايى است براى آنها كه انديهش مى‌كنند» انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَومٍ يَعْقِلُوْنَ

آنها مى‌فهمند كه اين پديده‌ها ساده نيست كه به صورت تصادف و اتفاق رخ داده باشد؛ پس در آن مى‌انديشند و به اسرارش آشنا مى‌شوند.

همين معنى در دومين آيه مورد بحث با تعبير ديگرى آمده است؛ و به عنوان

معرّفى ذات پاك خداوند از طريق آثار او مى‌فرمايد: «او كسى است كه برق را به شما نشان مى‌دهد كه هم مايه ترس است و هم اميد»: هُوَ الَّذِى يُرِيْكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً

ترس از صاعقه‌ها و اميد به نزول باران، يا ترس مسافران و اميد حاضران در شهرها و آبادى‌ها.

جالب اينكه بعد از آن بلافاصله مى‌گويد «خداوند ابرهاى سنگينى ايجاد مى‌كند» وَ يُنْشِى‌ءُ السَّحابَ الثِّقالَ.

در توضيح اين جمله گفته شده است: «مقارن طوفان‌هاى شديد رگبارى، ابرهاى، بالاى جوّ تا نزديكى‌هاى زمين را مى‌پوشانند؛ هوا تاريك مى‌شود، و در تلاطم بادها مرتباً الكتريسته ايجاد و تخليه شده، و جهش برق و غرش رعد پى در پى زمين و هوا را به لرزه در مى‌آورد؛ و بالاخره ابرهايى كه در طبقات پائين و غليظ جوّ متراكم گرديده و در اثر بادهاى تكان‌دهنده بالابر، حامل دانه‌هاى درشت و فراوان شده‌اند بسيار ثقيل (سنگين) مى‌باشند.»⁽¹⁾

در سومين و آخرين آيه مورد بحث به پديده «رعد» اشاره شده؛ مى‌فرمايد:

«رعد تسبيح و حمد او مى‌گويد»: وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ

اين تعبير نشان مى‌دهد كه اين پديده آسمانى مسأله ساده‌اى نيست؛ بلكه بازگو كننده علم و قدرت خدا است. چرا كه «تسبيح» به معنى منزّه شمردن از هر عيب و نقص، و «حمد» به معنى ستايش او در برابر كمالات است؛ و به اين ترتيب غرّش رعد از اوصاف جمال و جلال خدا سخن مى‌گويد!

اين سخن ممكن است به زبان حال باشد؛ همانگونه كه يك اختراع مهم از علم و آگاهى مخترع، و يك تابلوى بسيار زيبا از ذوق سرشار نقّاش، و يك قطعه شعر دل‌انگيز از ذوق ادبى گوينده، سخن مى‌گويد، و او را مدح و ستايش مى‌كند، و يا اشاره به زبان قال باشد؛ آنچنانكه بعضى از مفسّران گفته‌اند كه تمام ذرّات اين جهان هر كدام براى خود سهمى از عقل و شعور دارند؛ و تسبيح و

حمد آنها از روى عقل و شعور و درك است.

فخررازى در تفسير خود مى‌گويد: «بعيد نيست كه خداوند حيات و علم و قدرت و نطق را در اجزاى ابر ايجاد كند؛ و صدايى كه به گوش مى‌رسد از افعال اختيارى او باشد، همانگونه كه كوه‌ها در زمان داود و سنگريزه‌ها در زمان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم تسبيح خدا گفته‌اند.»⁽¹⁾

هريك از اين دو احتمال باشد، در بحث ما تفاوتى ندارد؛ و در هر حال معلوم مى‌شود در اين پديده آسمانى اسرارى نهفته است كه بيانگر عظمت خالق و آيتى از آيات او است.

اصولًا آب و بخار و ابرى كه از آن ناشى مى‌شود موجودى است ضد آتش ولى به قدرت پروردگار آتش عظيمى از آن بر مى‌خيزد كه از تمامى آتش‌هاى روى زمين سوزان‌تر است. همچنين بخار، جسم بسيار لطيفى است ولى صدائى از آن بر مى‌خيزد كه از افتادن اجسام سخت و سنگين بر نمى‌خيزد.

از مجموع اين آيات به خوبى استفاده مى‌شود كه «رعد» و «برق» هر كدام از پديده‌هاى قابل توجّه جهان هستى است كه بايد جدّاً روى آن مطالعه كرده، و به اسرار آن آشنا شد، و از آن به عظمت خالق آنها پى برد؛ و اين مطلب در بخش توضيحات به خواست خدا خواهد آمد.

توضيحات:

1- پيدايش رعد و برق از نظر علم روز.

دانشمندان امروز معتقدند كه جرقّه زدن آسمان از اينجا به وجود مى‌آيد كه دو قطعه ابر با بارهاى الكتريكى مختلف: (يكى مثبت و ديگرى منفى)، به هم نزديك مى‌شوند، و درست مانند نزديك شدن سر دو سيم برق جرقّه مى‌زنند.

از آنجا كه قطعه‌هاى ابر، بار الكتريكى عظيمى دارند جرقّه آن هم عظيم

است؛ و مى‌دانيم هر جرقّه‌اى صدايى دارد، و طبعاً هر قدر جرقّه بزرگ‌تر باشد صداى آن هم عظيم‌تر است. به همين دليل صداى مهيب اين جرقّه آسمانى گاهى به قدرى شديد است كه تمام ساختمان‌ها را مى‌لرزاند و همانند بمب‌هاى عظيم صدا مى‌كند.

ولى برق‌ها هميشه در ميان دو قطعه ابر ظاهر نمى‌شوند كه از دسترس انسان‌ها دور و بى‌خطر باشند؛ بلكه گاهى ابرهايى كه داراى الكتريسته مثبت هستند به زمين نزديك مى‌شوند، و چون زمين داراى الكتريسته منفى است جرقّه ميان زمين و ابر ايجاد مى‌شود. اين جرقّه عظيم كه صاعقه نام دارد بسيار خطرناك است؛ هم لرزه شديدى در آن منطقه ايجاد مى‌كند، و هم حرارت فوق‌العاده زياد كه به هر چيز اصابت كند آن را خاكستر مى‌كند.⁽¹⁾

همچنين از آنجا كه الكتريسته هميشه از نوك اجسام خارج مى‌شود و در بيابان‌هايى كه صاعقه روى مى‌دهد جرقه در نقاط مرتفع مانند نوك درختان، و حتى سر انسان راهگذر ظاهر مى‌گردد؛ و به همين دليل در هواى طوفانى و آكنده از رعد و برق، توقّف در بيابان‌ها بسيار خطرناك است؛ و در اينگونه مواقع پناه بردن به گودال‌ها يا نزديك درختان و پائين كوه‌ها و تپّه‌ها مى‌تواند خطر را تا حد زيادى بر طرف كند. (البته تكيه دادن به درخت‌ها و پنجره‌هاى آهنين نيز خطرناك است.)

با توضيح بالا خطرات برق و عامل خوف كه در آيات بالا به آن اشاره شده به خوبى روشن مى‌شود.

2- فوائد و بركات رعد و برق.

رعد و برق على رغم خطراتى كه در بالا به آن اشاره شد؛ فوائد زيادى نيز

دارد كه در اينجا به چند قسمت از آن اشاره مى‌شود:

الف: آبيارى- برق‌ها معمولًا حرارت فوق‌العاده زيادى- گاه در حدود 15 هزار درجه سانتيگراد- توليد مى‌كنند؛ و اين حرارت كافى است كه مقدار زيادى از هواى اطراف را بسوزاند و در نتيجه فشار هوا فوراً كم مى‌شود، و مى‌دانيم در فشار كم، ابرها مى‌بارند، و به همين دليل، غالباً متعاقب جهش برق، رگبارهايى شروع مى‌شود و دانه‌هاى درشت باران فرو مى‌ريزند، و از اين رو در واقع يكى از بركات برق، آبيارى است.

ب- سمپاشى- به هنگامى كه برق با آن حرارت‌اش آشكار مى‌شود؛ قطرات باران با مقدارى اكسيژن اضافى تركيب مى‌شوند و آب سنگين، يعنى آب اكسيژنه (2 2) ايجاد مى‌كنند؛ و مى‌دانيم آب اكسيژنه يكى از آثارش از بين بردن ميكروب‌ها است، و به همين جهت در مصارف طبّى براى شستشوى زخم‌ها به كار مى‌رود. اين قطرات آب اكسيژنه هنگامى كه بر زمين‌ها مى‌بارد، تخم آفات و بيمارى‌هاى گياهى را از ميان مى‌برد، و سمپاشى خوبى از آنها مى‌كند؛ و به همين جهت گفته‌اند: هر سال كه رعد و برق كم باشد آفات گياهى بيشتر است!

ج- تغذيه و كودرسانى- قطرات باران بر اثر برق و حرارت شديد آن و تركيب مخصوص، يك حالت اسيد كربنى پيدا مى‌كند كه به هنگام پاشيده شدن بر زمين‌ها و تركيب با آنها يك نوع كود مؤثّر گياهى مى‌سازد، و گياهان از اين طريق تغذيه مى‌شوند.

بعضى از دانشمندان گفته‌اند: مقدار كودى كه در طى يك سال از مجموع برق‌هاى آسمان در كره زمين به وجود مى‌آيد به ده‌ها ميليون تن مى‌رسد و اين رقم فوق‌العاده بالائى است.

بنابراين مى‌بينيم همين پديده ظاهراً پيش پا افتاده و بى خاصّيت طبيعت! چقدر پر بار و پر بركت است. هم آبيارى مى‌كند، هم سمپاشى مى‌كند، هم تغذيه؛ و اين نمونه كوچكى از اسرار شگرف و پردامنه عالم هستى است كه

رهنمون راه خداشناسى مى‌تواند باشد.

اينها همه بركات برق است؛ ولى از سوى ديگر آتش سوزى‌هايى كه از يك نوع آن (صاعقه‌ها) به وجود مى‌آيد؛ گاهى ممكن است انسان يا انسان‌ها يا زراعت‌ها و درختانى را بسوزاند. هرچند اين امر كم و نادر و غالباً قابل اجتناب است؛ ولى مى‌تواند عامل خوف و ترس شود و به اين ترتيب آنچه در آيه فوق خوانديم كه برق هم مايه ترس است و هم مايه اميد، مى‌تواند اشاره به مجموع اين امور باشد.

نيز ممكن است جمله وَيُنْشِى‌ءُ السَّحابَ الثِقالَ كه در آخر آيه فوق آمده؛ ارتباط با همين خاصّيت برق داشته باشد كه ابرها را سنگين بار از دانه‌هاى باران مى‌سازد.

13- نشانه‌هاى او در آفرينش درياها و كشتى‌ها

اشاره:

مى‌دانيم حدود سه چهارم روى زمين را آب فرا گرفته، و اقيانوس‌ها و درياها همگى به يكديگر ارتباط دارند؛ و نيز مى‌دانيم كه انسان از درياها براى حمل ونقل از قديم الايّام تاكنون بزرگترين استفاده را كرده است. بعلاوه قسمت مهمى از مواد غذائى از دريا به دست مى‌آيد؛ و مواد مختلفى كه در صنايع به كار مى‌رود نيز قسمت قابل توجّهى از آن از درياها است.

از همه گذشته، نقش درياها در ايجاد ابرها و آبيارى تمام خشكى‌ها بر كسى پوشيده نيست؛ همانگونه كه حيوانات دريا و تنوّع و شگفتى‌هاى آن تقريباً بر همه معلوم است.

روى اين جهات است كه قرآن مجيد درياها و كشتى‌ها را از آيات حق شمرده؛ و انسان‌ها را به مطالعه اسرار آن دعوت نموده است.

با اين اشاره به سراغ قرآن مى‌رويم و به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ هُوَ الَّذِى سَخَّر الْبَحْرَ لِتاْ كلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيّاً وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيْهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُروْنَ⁽¹⁾

2- وَ ما يَسْتَوِى الْبَحَرانِ هَذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هَذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ مِنْ كُلِّ تَاكُلُوْنَ لَحْماً طَرِيّاً وَ تَسْتَخْرِجُوْنَ حِلْيَةً تَلْبَسُوْنَها وَتَرَى الْفُلْكَ فِيْهِ مَواخِرَ لِتَبْتَغُوْا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعلَّكُمْ تَشْكُرُوْنَ⁽²⁾

3- اللَّهُ الَّذِى سَخَّرَلَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِىَ الْفُلْكُ فِيْهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَكُمْ تَشْكُرُونَ⁽³⁾

4- وَ مِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِى الْبَحْرِ كَاْلأَعْلامِ انْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيْحَ فَيَطْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لَكُلِّ صَبّارٍ شَكُورٍ⁽¹⁾

5- أَلمَ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِى فى الْبَحْرِ بِنَعْمَةِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إنَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لِكُلِّ صَبّارٍ شَكُوْرٍ⁽²⁾

6- انَّ فِى خَلْقِ السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ ... وَ الْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فى الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النّاسَ ... لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُوْنَ⁽³⁾

7- رَبُّكُمُ الَّذِى يُزْجِى لَكُمُ الْفُلْكَ فِى الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ انَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيْماً⁽⁴⁾

ترجمه:

1- «او كسى است كه دريا را مسخر (شما) ساخت تا از گوشت تازه آن بخوريد، و وسائل زينتى براى پوشش از آن استخراج نمائيد، و كشتى‌ها را مى‌بينى كه سينه دريا را مى‌شكافند تا شما (به تجارت پردازيد) و از فضل خدا بهره گيرد شايد شكر نعمت‌هاى او را بجا آوريد.»

2- «اين دو دريا يكسان نيستند: اين دريائى كه آبش شيرين و نوشيدنش خوش‌گوارا است، و اين يكى كه شور و تلخ و گلوگير است، (امّا) از هر دو گوشت تازه مى‌خوريد و وسائل زينتى استخراج كرده، مى‌پوشيد، و كشتى‌ها را در آن مى‌بينى كه آب‌ها را مى‌شكافند (و به هر طرف پيش مى‌روند) تا از فضل خداوند بهره گيريد، شايد شكر (نعمت‌هاى او را) بجا آوريد.»

3- «خداوند همان كسى است كه دريا را مسخر شما كرد تا كشتى‌ها به فرمانش در آن حركت كنند، و بتوانيد از فضل او بهره گيريد، و شايد شكر نعمت‌هايش را بجا آوريد.»

4- «از نشانه‌هاى او كشتى‌هايى است همچون كوه‌ها در دريا در حركت است، اگر اراده كند باد را ساكن مى‌سازد تا آنها بر پشت دريا متوقف شوند، در اين نشانه‌هايى است براى هر صبر كننده شكرگذار.»

5- «آيا نديدى كشتى‌ها بر صفحه درياها به فرمان خدا، و به بركت نعمت او حركت مى‌كنند؟ او مى‌خواهد گوشه‌اى از آياتش را به شما نشان دهد كه در اينها آيات و نشانه‌هايى است براى كسانى كه شكيبا و شكر گزارند.»

6- «در آفرينش آسمان‌ها و زمين، و آمد و شد شب و روز، و كشتى‌هايى كه در دريا به سود مردم در حركتند ... نشانه‌هايى است (از ذات پاك خدا و يگانگى او) براى مردمى كه عقل دارند و مى‌انديشند.

7- «پروردگارتان كسى است كه كشتى را در دريا براى شما به حركت در مى‌آورد تا از نعمت او بهره‌مند شويد، او هميشه نسبت به شما مهربان است»

شرح مفردات:

به گفته راغب در كتاب مفردات: «بحر» در اصل به هر مكان وسيعى كه آب فراوان در آن جمع باشد گفته مى‌شود؛ و سپس به صورت كنايه به هر شى‌ء وسيعى «بحر» (دريا) مى‌گويند؛ و «متبحر» يا «مستبحر» به كسى مى‌گويند كه علم وسيعى داشته باشد؛ و اطباء به تغيير ناگهانى كه در بيمارى‌هاى شديد پيدا مى‌شود «بحران» اطلاق مى‌كنند.- سپس واژه «بحران» به حوادث حاد ديگر نيز اطلاق شده است- بعضى شور بودن را نيز در مفهوم «بحر» داخل دانسته‌اند؛ در حالى كه اطلاق «بحر» به درياهاى آب شيرين نيز مى‌شود.⁽¹⁾

فُلك (بر وزن قفل) به معنى كشتى است؛ و مفرد و جمع و مذكر و مؤنث در آن يكسان است. واژه «فَلَكَ» (بر وزن فَدَك) به معنى مسير و مدار ستارگان از

همين ريشه گرفته شده است.

«جوارى» جمع «جارية» در اصل از «جرى» كه به معنى عبور سريع است گرفته شده؛ و «جاريه» به كشتى‌هايى مى‌گويند كه در درياها جريان دارند و حركت مى‌كنند؛ و در لغت عرب به دختران جوان نيز «جاريه» گفته مى‌شود به خاطر جريان نشاط جوانى در تمام وجود آنها. در مصباح المنير آمده است كه اطلاق واژه «جاريه» بر كنيز به خاطر آن است كه مسخّر فرمان مولا است و در انجام كارهاى او پيوسته جريان دارد. واژه «جاريه» به خورشيد و نور آفتاب و ستارگان سيّار نيز اطلاق شده است.

«مَواخر» جمع «ماخره» به معنى كشتى، از مادّه «مَخْر» (بر وزن فَخْر) و به معناى پيشروى آب در زمين و شكافتن آن است، و همچنين به شكافتن آب از چپ و راست به وسيله سينه كشتى گفته مى‌شود. اين واژه در مورد صداى وزش بادها نيز به كار مى‌رود و ظاهراً از لوازم معنى اول است.⁽¹⁾

تفسير و جمع‌بندى‌

شگفتى‌هاى درياها!

نخستين آيه به عنوان معرّفى ذات مقدّس خداوند، مى‌گويد: «او كسى است كه درياها را مسخر شما كرد»: وَ هُوَ الَّذِىْ سَخَّرَ الْبَحْرَ

اين تعبير نشان مى‌دهد كه دريا با تمام وجودش در خدمت انسان است؛ و به راستى چنين است. نخستين جوانه حيات در درياها آشكار شد، و در گذشته و امروز دريا منبع مهمّى براى انواع نيازمندى‌هاى بشر و ادامه حيات او بوده است.

در ادامه اين آيه روى سه موضوع تكيه شده:

نخست اينكه: انسان مى‌تواند گوشت تازه از دريا به دست آورد: لِتَأْكُلُوا مِنْهُ

لَحْماً طَرِيّاً

گوشت فراوانى كه هرگز زحمت پرورش آن را نكشيده؛ و در بسيارى از نقاط روى زمين به صورت كاملًا تازه در اختيار انسان‌ها قرار مى‌گيرد.

تكيه روى طراوت و تازگى اين گوشت علاوه بر اشاره به لطافت فوق العاده گوشت ماهى‌ها، اين نكته را يادآور مى‌شود كه در آن عصر و زمان كه به خاطر مشكلات به دست آوردن گوشت تازه، از گوشت‌هاى كهنه استفاده مى‌كردند اين نعمت اهمّيّت خاصّى داشت؛ و در عصر و زمان ما نيز كه به جهات ديگرى گوشت‌هاى كهنه و يخ زده فراوان است نيز اهمّيّت اين تعبير برجا است.

بعضى از مفسّران گفته‌اند: اين تعبير اشاره به قدرت نمائى خداوند در زمينه آفرينش گوشت‌هاى لطيف و خوش طعم در آب‌هاى شور و تلخ است.⁽¹⁾

تعبير به «لحم»: «گوشت» ممكن است اشاره به اين باشد كه قسمت عمده ماهى گوشت است و استخوان بسيار كمى دارد؛ برخلاف بسيارى از حيوانات ديگر.

با توجّه به اينكه در عصر ما مسأله استفاده از ماهى‌ها براى تغذيه بشر مورد توجّه بيشترى، (به خاطر كمبود مواد غذائى) قرار گرفته؛ اهمّيّت اين نعمت الهى روشن‌تر مى‌شود.

دوّمين منفعت دريا را استخراج وسائل زينتى و جواهرات مخصوص ذكر مى‌كند وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُوْنَها

گوئى مى‌فرمايد: از ضرورى‌ترين مواد غذائى تا نيازهاى غير ضرورى و تزيينى از دريا استخراج مى‌شود، و همه در اختيار شما است.

در مورد سوّمين منفعت درياها، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را مخاطب ساخته مى‌فرمايد:

«كشتى‌ها را مى‌بينى كه در دريا سينه آب را مى‌شكافند و به پيش مى‌روند» وَ تَرى الْقُلْكَ مَواخِرَ فِيْهِ

«خدا اين نعمت‌ها را به شما داده است تا از فضلش بهره گيريد، شايد شكر

نعمت‌هايش را بجا آوريد» وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُروُنَ

براى اينكه كشتى‌ها بتوانند از اقيانوس‌ها و درياها به عنوان مهم‌ترين راه حمل و نقل مال التّجاره‌ها و مسافرت انسان‌ها استفاده كنند؛ بايد امورى دست به دست هم دهد:

كيفيّت و قوانينى بر مواد سنگين و سبك حاكم باشد كه آن را روى آب نگهدارد. لغزندگى آب، و بادهاى منظّمى كه بر صفحه اقيانوس‌ها مى‌وزد، و عمق كافى درياها دست به دست هم دهد تا كشتى‌هاى غول پيكر بتوانند بر صفحه اقيانوس‌ها حركت كنند. كشتى‌هايى كه با استفاده از نيروى بخار به صورت عظيم‌ترين صنايع بشر در آمده، و گاه يكى از آنها به عظمت يك شهر است و مى‌تواند كارى را كه ده‌ها هزار اتومبيل انجام مى‌دهند به تنهايى انجام دهد. (كشتى‌هاى پانصد هزار تنى به اندازه پنجاه هزار اتومبيل ده تن، بار با خود مى‌برد!)

اين مسأله به اضافه مسأله استخراج انواع مواد غذائى و غير غذائى و زينتى، دليل روشنى است بر علم و قدرت خالق جهان كه اين همه نعمت را به رايگان در اختيار انسان‌ها قرار داده است.

در دوّمين آيه همان نعمت‌هاى سه گانه‌اى را كه در آيه قبل به آن اشاره شده بود (گوشت تازه، وسائل زينتى، حركت كشتى‌ها بر صفحه درياها) نيز تكرار شده و روى آنها تكيه نموده است. با اين تفاوت كه در آغاز آيه به درياهاى آب شيرين و آب شور اشاره مى‌كند؛ و مى‌گويد: «اين دو دريا ... كه يكى آبش شرين و نوشيدنش خوشگوار است و اين يكى شور و تلخ و گلوگير است يكسان نيستند» وَ ما يَسْتَوِى الْبَحْران هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ

گرچه اكثر درياهاى روى زمين درياهاى آب شورند؛ ولى دريا و درياچه‌هاى آب شيرين نيز كم نيستند كه نمونه‌هاى متعدّدى از آن در ايالات متحده ديده مى‌شود، و مورد استفاده فراوان است. بعلاوه نهرهاى عظيمى كه به

درياى شور مى‌ريزند و در آن پيشروى كرده، آب‌هاى شور را عقب مى‌زنند و تا مدت زيادى با آن مخلوط نمى‌شوند عملًا درياى آب شيرينى توليد مى‌كنند كه در موقع جزر و مد، سواحل زيادى را آبيارى كرده، و باغات و مزارع عظيمى را پرورش مى‌دهند.

فخررازى در تفسير خود اين دو درياى آب شور و شيرين را اشاره و تمثيلى براى مؤمنان و كافران مى‌شمارد. ولى دقت در لحن آيات نشان مى‌دهد كه ناظر بر اين معنى نيست؛ بلكه هدف بيان آيات و نشانه‌هاى الهى در پهنه آفرينش است.

در سومين آيه سخن از تسخير درياها براى انسان است اللَّهُ الَذِّى سَخَّرَلَكُمْ الْبَحْرَ.

ولى از ميان بركات مختلف دريا، تنها روى مسأله كشتيرانى تكيه شده است؛ كه در آيات قبل نيز به آن اشاره شده بود.

در چهارمين آيه، كشتى‌هاى عظيمى را كه همچون كوه‌هاى متحرّك بر صفحه درياها ظاهر مى‌شوند از آيات و نشانه‌هاى خدا شمرده؛ و مى‌گويد: وَ مِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِى الْبَحْرِ كَاْلأَعْلامِ

راستى چه كسى اقيانوس‌ها را با اين وسعت و عمق و ويژگى‌ها آفريد؟ چه كسى به چوب و آهن اين خاصّيت را بخشيد كه بر صفحه آب ثابت بماند؟ و چه كسى به بادها دستور داده است كه به صورت منظّم بر صفحه درياها بوزند، و به انسان اجازه دهند تا از هر نقطه‌اى به نقطه ديگر كه مايل است برود، و ميليون‌ها ميليون ثروت و سرمايه را از طريق دريا جابجا كند؟

آيا اين نظام متقن و محكم، و همچنين نظامى كه بر نيروى بخار و برق حاكم است؛ دليل روشنى بر علم و حكمت پروردگار نيست؟

در اينجا قرآن مجيد كشتى‌هاى بزرگ را به «اعْلام» تشبيه مى‌كند. «اعْلام»

جمع «عَلَم» (بر وزن قلم) به گفته راغب در مفردات در اصل به معنى اثرى است كه از آن به وجود چيزى علم حاصل مى‌شود؛ مانند: نشانه‌هايى كه بر جادّه‌ها قرار مى‌دهند، و پرچم لشكر، و كوه را از اين جهت علم ناميده‌اند كه نشانه روشنى است كه از دور نمايان است؛ و كشتى‌هاى بزرگ از اين جهت به كوه‌ها تشبيه شده‌اند كه همچون كوه از دور نمايان هستند.

جالب اينكه قرآن به دنبال اين آيه مى‌گويد: اگر خدا اراده كند باد را ساكن مى‌سازد تا كشتى‌ها بر پشت دريا متوقف مانند» انْ يَشَأْيُسْكِنِ الرِّيْحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ

يا اگر بخواهد مى‌تواند بادها را چنان نامنظم و درهم و برهم قرار دهد كه نه تنها هيچ كشتى به مقصد نرسد؛ بلكه همه را در دريا غرق و واژگون كند. لذا در پايان آيه باز تأكيد مى‌كند كه «در اين امر نشانه‌هايى است براى صابران شكرگزار»: انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لِكُلِّ صَبّارٍ شَكُوْرٍ

آنها كه با صبر و حوصله اين آيات آفاقى را پى‌گيرى كرده؛ و بعد از درك حقيقت در مقام شكرگزارى بر مى‌آيند، و سربر آستان با عظمت حق مى‌نهند.

در پنجمين آيه نيز به همين مطلب، يعنى حركت كشتى‌ها در درياها به عنوان يكى از نعمت‌هاى بزرگ خدا اشاره كرد؛ با اين تفاوت كه مى‌گويد: هدف از اعطاى اين نعمت اين بوده است كه خداوند بعضى از آياتش را به شما نشان دهد لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ

به همين جهت در ششمين آيه كه بحث از هفت نشانه از نشانه‌هاى حق به ميان مى‌آورد؛ سومين نشانه را كشتى‌هاى ذكر مى‌كند كه در درياها به سود انسان‌ها به حركت در مى‌آيند: وَالْفُلْكِ الَّتى تَجْرى فِى الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النّانسَ

در پايان آين آيه تأكيد مى‌كند كه در اين امور نشانه‌هايى از ذات پاك خدا و يگانگى او است براى مردمى كه تعقّل مى‌كنند» لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

در هفتمين آيه تكيه بر ربوبيت خداوند مى‌كند؛ و مى‌گويد: شما به سراغ بت‌ها نرويد، بت‌ها پروردگار شما نيستند؛ «پروردگار شما كسى است كه كشتى را در دريا به سود شما با ملايمت و مداومت به حركت در مى‌آورد» رَبُّكُمُ الَّذِى يُزْجِى لَكُمُ الْفُلْكَ فِى الْبَحْرِ

در اينجا به تعبير تازه‌اى برخورد مى‌كنيم: «يُزْجى» از مادّه «ازجاء» به طورى كه در مصباح اللّغه آمده است به معنى راندن چيزى با ملايمت و نرمش است؛ و از مقائيس اللّغه استفاده مى‌شود كه به معنى راندن مداوم و مستمرى مى‌باشد؛ و اين دو نكته در حركت كشتى‌ها بر صفحه اقيانوس‌ها قابل توجّه است.

مخصوصاً در كشتى‌هاى بادبانى، معمولًا بادها با ملايمت و به طور مداوم كشتى‌ها را به نرمى و به طور مستمر به حركت در مى‌آورد.

اگر بادها داراى نوسان شديد بودند، و يا استمرار نداشتند؛ دائماً كشتى را با تكان‌هاى شديد و لرزه‌ها مواجه مى‌ساختند؛ و گاه نيز در وسط دريا متوقّف و سرگردان مى‌كردند. اين تعبير قرآن اسرار تازه‌اى از اين آيت الهى را نشان مى‌دهد.

به اين ترتيب از مجموع آيات فوق، فوائد مختلفى براى آفرينش درياها استفاده مى‌شود كه هر كدام آيتى از آيات او است. مخصوصاً حركت كشتى‌ها با آن نظام حساب شده بر صفحه اقيانوس‌ها.

هميشه اهمّيّت يك نعمت را در صورت فقدان آن بايد جستجو كرد. اگر درياها نبودند نه تنها قسمت مهم مال التّجاره‌ها كه از طرق آبى حمل مى‌شود راكد مى‌ماند، كه مقدار زيادى از مواد غذائى و صنعتى و زينتى نيز از ميان مى‌رفت؛ و از همه مهم‌تر، نه ابرى بر مى‌خواست، و نه بارانى مى‌باريد، و هواى خشك و سزان همه موجودات زنده را به نابودى مى‌كشانيد.

توضيحات‌

1- دريا كانون انواع نعمت‌ها

. هيچكس در آن روز كه درياها تشكيل شد، وجود نداشت، تا طرز پيدايش آنها را ببيند. ولى عقيده دانشمندان بر اين است كه اين كره خاكى ما، بعد از جدا شدن از خورشيد، داغ و سوزان بود؛ كم كم سرد شد، و پوست آن مانند پوست يك سيب پخته چين و چروك و پستى و بلندى پيدا كرد، و كوه‌ها و بستر درياها نمايان گشت.

ممكن است سؤال شود: آب‌هاى دريا از كجا به وجود آمدند؟ در اينجا دو عقيده است: بعضى معتقدند اين آب‌ها از تركيب اكسيژن و ئيدروژن در اعماق كره زمين تشكيل شد؛ و مانند چشمه‌هاى جوشانى كه هم اكنون از اعماق زمين بيرون مى‌آيد بيرون آمدند، و به تدريج پستى‌هاى قشر زمين را پر كردند.

ولى نظر معروف‌تر اين است كه آسمان اطراف كره زمين را ابرهاى متراكمى پوشانده بود؛ و همين كه ابرها سرد شدند به شكل باران‌هاى سيلابى فرو ريختند. هزاران سال باران باريد، و آنچنان طوفانى سراسر اين كره خاكى را فرا گرفت كه به تصور نمى‌آيد؛ و درياها به وجود آمدند. البته تا مدّت زيادى تلاطم بى‌نظيرش هم اعماق درياها را مى‌سائيد و هم صخره‌ها و سواحل را، و تدريجاً آرام گرفت، و به صورت كنونى در آمد.

به هر حال دريا تاريخچه بسيار كهن و اسرارآميزى دارد؛ ولى از آن مهم‌تر بركات و منافعى است كه امروز از درياها براى انسان حاصل مى‌شود كه ما مى‌توانيم فهرست وار در اينجا به قسمتى از آن اشاره كنيم، كه شرح آن از حوصله اين بحث فشرده خارج است:

1- دريا در كشتيرانى و حمل نقل انسان‌ها و مال التّجاره‌ها اهمّيّت حياتى دارد؛ و همانگونه كه اشاره كرديم مهمترين وسيله انسان‌ها براى حمل و نقل همين درياها هستند. به خصوص اينكه خطوط دريائى به طور طبيعى به تمام نقاط زمين مى‌رسد، كافى است به اين حقيقت توجّه كنيم كه امروز كشتى‌هاى

غول پيكر نفتى‌اى ساخته‌اند كه قادر است پانصد هزار تن نفت را در خود جاى دهد و به هر نقطه‌اى ببرد!

(براى حمل اين محموله بيست و پنج هزار اتومبيل بيست تنى لازم است!)

2- مواد غذائى‌

براى پى بردن به اهمّيّت اين موضوع كافى است بدانيم كه در هر سال بيست و شش ميليون تن ماهى از درياها صيد مى‌شود؛ و البته اين آمار مربوط به حدود سى سال پيش است، و مسلّماً امروز اين رقم افزايش زيادى پيدا كرده است.

نه تنها انسان كه بسيارى از پرندگان نيز خوراك خود را از درياها مى‌گيرند؛ و اين خود صرفه‌جويى در مصرف مواد غذائى خشكى‌ها است.

با محاسبه‌اى كه بعضى از دانشمندان كرده‌اند؛ مى‌گويد: تنها پرندگان دريائى ساكن كوه‌هاى ساحلى و جزائر صخره‌اى در سال دو ميليون و پانصد هزار تن ماهى مى‌خورند!

اين را نيز مى‌دانيم كه امروز قسمت مهمّى از مواد غذائى براى مصرف مرغدارى‌ها، از استخوان‌هاى ماهيان دريا، و خود اين ماهى‌ها به دست مى‌آيد.

يعنى به طور مستقيم در تغذيه انسان دخالت دارد.

3- مواد گياهى و داروئى‌

از علف‌هاى دريائى مواد مختلفى همچون الكل‌هاى جامد و سلّولز و نشاسته و مواد ژلاتينى به دست مى‌آورند كه در صنعت شيميائى و تهيه غذا (و بعضى از داروها) مورد استفاده قرار مى‌گيرد.

4- مواد معدنى و نفت‌

جمله فلزاتى را كه از آب دريا مى‌توان گرفت، «منيزيوم» است كه در صنايع مورد استفاده است؛ و همچنين پتاسيم و برم و سلفات سديم و غير اينها است.

دانشمندان مى‌گويند: بيش از چهل عنصر- علاوه بر آنچه گفته شد- در آب دريا وجود دارد كه ارزش صنعتى قابل ملاحظه دارند. حتى در آب درياها طلا يافت مى‌شود، منتها هنوز استخراج بسيارى از اين فلزات هزينه سنگينى دارد و مقرون به صرفه نيست؛ شايد روزى انسان بتواند از طرق سهل‌ترى به آنها دست يابد.

بعضى از كمپانى‌هاى بزرگ، از مواد معدنى دريا بيش از پانصد چيز مختلف مى‌سازند؛ همچنين در آب دريا ميليون‌ها ميليون تن مواد معدنى وجود دارد.

اصولًا نفت كه از گرانبهاترين فرآورده‌ها است از هديه‌هاى دريا به شمار مى‌آيد، زيرا در زمان‌هاى قديم ميليون‌ها ميليون جانداران درياها در بسترهاى عظيم دريا گرد آمدند، و چون قارّه‌ها بالا آمد زير ماسه‌ها و خاك‌هايى كه بعداً به سنگ مبدّل شد مدفون گرديدند، و نفتى كه از آن حاصل شد در اعماق زير باقى ماند.

يكى از مهمترين مواد معدنى كه از دريا استخراج مى‌شود نمك است. نمك در زندگى انسان نقش مهمّى دارد، و در گذشته به خاطر كمبود آن از چنان اهميّتى برخوردار بود كه نوشته‌اند سربازان رومى غالباً حقوق خود را به صورت نمك دريافت مى‌كردند! و حتى در روسيه شورش‌هاى نمكين، به خاطر افزايش نرخ نمك به وجود آمد!

مهمترين منبع استخراج نمك دريا است؛ و حتى در بعضى از نقاط، لايه‌هاى نمكى كه به قطر هشتصد متر در خشكى‌ها وجود دارد نيز از آثار درياهايى است كه زمانى سراسر روى زمين را فرا گرفته بود.

مصرف ساليانه نمك را در كل دنيا بيست و دو ميليون تن محاسبه كرده‌اند؛ كه اگر انسان تنها ذخيره‌هاى نمك معدنى خشكى‌ها را بخواهد مصرف كند، دير يا زود تمام مى‌شود در حالى كه دريا منبع تمام نشدنى نمك است. زيرا

نمك‌هاى موجود در دريا مى‌تواند جواب‌گوى يك ميليون و هفتصد هزار سال نيازهاى بشر باشد!

5- بهترين توليد كننده انرژى‌

محاسبات دانشمندان امروز نشان مى‌دهد كه از اين نيرو مى‌توان برق زيادى توليد كرد؛ و از آن به عنوان مهمترين منبع توليد نيرو كمك گرفت.

جزر و مد آب درياها كه در شبانه روز دو مرتبه بر اثر جاذبه ماه صورت مى‌گيرد؛ سطح آب درياها را به مقدار زيادى بالا و پايين مى‌برد، و اين موضوع علاوه بر مسأله انرژى كه به آن اشاره شد؛ در آبيارى سواحل فوق‌العاده مؤثّر است. چرا كه در مصّب رودخانه‌اى كه به دريا مى‌ريزند دريائى از آب شيرين وجود دارد؛ آب شيرين در ساحل به عقب رانده مى‌شود و بسيارى از زمين‌ها را زير پوشش خود قرار مى‌دهد، لذا انسان‌ها از زمان‌هاى قديم با كندن نهرها در اينگونه مناطق، زمين‌هاى فراوانى را زير كشت برده‌اند.

امروز در ساحل خليج فارس شايد ميليون‌ها نخل وجود دارد كه تنها از همين طريق آبيارى مى‌شود؛ زيرا آب تا فاصله زيادى از ساحل عقب نشينى مى‌كند. اين آب عذب فرات كه در كنار آب ملح و اجاج قرار گرفته است، و با آن آميخته نمى‌شود؛ سرمايه بزرگى براى ساحل نشينان اين منطقه است.

6- زيورآلات مختلف‌

7- تعديل هوا به وسيله جريان‌هاى دريائى‌

يكى از نيرومندترين آنها گلف استريم است؛ اين رود عظيم از سواحل آمريكاى مركزى حركت مى‌كند و سراسر اقيانوس اطلس را مى‌پيمايد، و به سواحل اروپاى شمالى مى‌رسد. اين آبها كه از مناطق نزديك به خط استوا حركت مى‌كنند، گرم‌اند؛ حتى گاهى رنگ آنها با رنگ‌هاى مجاور متفاوت است، و جالب اينكه اين رود عظيم دريائى (گلف استريم) حدود صد و پنجاه كيلومتر عرض دارد، و عمق آن چند صد متر است؛⁽¹⁾و در بعضى از مناطق سرعت آن به قدرى است كه در يك روز صد و شصت كيلومتر راه را طى مى‌كند! و حرارت آن با آب‌هاى مجاور ده تا پانزده درجه تفاوت دارد.

گلف استريم بادهاى گرمى به وجود مى‌آورد؛ و مقدار زيادى از حرارت خود را به كشورهاى شمالى قاره اروپا مى‌دهد، و هواى اين مناطق را بسيار مطبوع مى‌كند، و اگر اين جريان نبود شايد زندگى در اين كشورها بسيار سخت و بعضاً غير ممكن بود!

عجب اينكه اين رودهاى عظيم دريائى كه عامل اصلى پيدايش آنها تفاوت درجه حرارت منطقه استوائى زمين و مناطق قطبى است با آب‌هاى اطراف خود كمتر آميخته مى‌شوند؛ و هزاران كيلومتر راه را به همان صورت مى‌پيمايند، و مصداق جالب مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتِقيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لايَبْغِيانِ «خداوند دو دريا را در كنار هم قرارداد در حالى كه با هم تماس دارند ولى در يان آن دو مانعى قرار داد كه يكى بر ديگرى غلبه نكند.»⁽²⁾

كه اين يك تفسير جالب براى آيه مزبور است.

8- استفاده طبى از آب دريا

9- منبع اصلى آب‌هاى روى زمين‌

10- تهيه آب شيرين‌

اينها قسمتى از منافع و بركات درياها است كه انسان تا به امروز به آن واقف شده، و معلوم نيست در آينده چه منافع ديگرى در اختيار انسان قرار مى‌گيرد؛ و اينجا است كه به عظمت اين تعبير قرآنى وَسَخّرَلَكُمُ البَحْرَ «خداوند دريا را مسخر شما ساخت و در خدمتتان قرارداد» به خوبى واقف مى‌شويم.⁽¹⁾

2- دريا ديار عجائب!

تمام موجودات جهان اگر درست بينديشيم، شگفت انگيزاند؛ ولى هيچكدام آنها مانند جانوران اعماق درياها نيستند. بعضى تعداد انواع جانوران شناخته شده دريائى را يكصد و چهل هزار نوع! ذكر كرده‌اند، البته تعداد آنها در سطح اقيانوس‌ها بسيار زياد است؛ ولى هرچه رو به اعماق مى‌رويم كمتر مى‌شود يا لااقل ما از آنها كمتر اطلاع داريم.

مسأله مهم در مورد درياها اين است كه در گذشته چنين تصوّر مى‌شد كه در اعماق درياها مطلقاً موجود زنده‌اى نيست؛ زيرا آفتاب تقريباً تا عمق ششصد مترى در آب فرو مى‌رود، و آخرين اشعّه آن در چنين عمقى ناپديد مى‌گردد، و همه چيز در تاريكى مطلق فرو مى‌رود.

بعلاوه آب دريا در اين منطقه بسيار سرد است؛ و از همه مهم‌تر فشارى است كه از ناحيه آب بر موجودات آن منطقه وارد مى‌شود: زيرا فشار آب در عمق يك كيلومترى بر هر سانتيمتر مربع در حدود يكصد كيلوگرم است و مسلّماً اگر انسانى بدون پوشش حفاظتى در آنجا باشد استخوان‌هاى او كاملًا خرد و نرم مى‌شود؛⁽¹⁾و به همين جهت پايين رفتن در درياها از عمق چندين ده متر به پايين بدون پوشش ممكن نيست، و در اعماق خيلى پائين بايد از محفظه‌هاى فولادين بسيار قطور و ضخيم استفاده كرد، و الّا فشار دريا همه چيز را درهم مى‌شكند، و در بعضى از مراحل پايين‌تر با هيچ وسيله‌اى نمى‌توان سفر كرد؛ چون چيزى كه در برابر آن فشار مقاومت بياورد، وجود ندارد.

به هر حال مطالعات بعدى دانشمندان ثابت كرد كه در اعماق خيلى زياد دريا، موجودات زنده فراوان و عجيب و غريبى هستند؛ و فشار عجيب آن را با فشارى كه در درون وجود آنها است خنثى مى‌كنند!

در آنجا مطلقاً گياهان نمى‌رويد، تا جانوران اعماق دريا از آن استفاده كنند؛ ولى دست قدرت آفريدگار غذاى مورد نياز آنها را كه عبارت از مواد مختلف

گياهى است در سطح اقيانوس و زير نور آفتاب پرورش مى‌دهد، و پس از آماده شدن به صورت يك مائده آسمانى به سر ساكنان اعماق دريا فرو مى‌ريزد و ته نشين مى‌كند. بعلاوه بسيارى از جانوران سطح آب كه مى‌ميرند لاشه‌هاى آنها خوراك لذيذى براى جانوران اعماق دريا محسوب مى‌شود.

اما ببينيم مشكل تاريكى مطلق را چگونه حل مى‌كنند؟ همان قدرتى كه آنها را براى زندگى در اين منطقه آفريده؛ نور لازم را براى آنها نيز تهيه كرده‌است.

زيرا بسيارى از اين جانوران از خود نور بيرون مى‌دهند؛ نورى سرد همچون نور كرم شب تاب در شب‌هاى تابستان و گاه آن محيط را چراغانى مى‌كنند!

از سر يك نوع ماهى نور قرمز، و از دم آن نور آبى مى‌تابد؛ بعضى به رنگ قرمز و سفيد و آبى، نور مى‌پاشند!

يكى از دانشمندان مى‌نويسد: عجيب‌ترين نواحى دريا نه نزديك سطح آب است، و نه روى كف اقيانوس؛ بلكه در محلى ميان اين دو قرار گرفته، كه نه آسمانى در بالا دارد و نه زمينى در زير، بلكه همه جا آب است. موجوداتى كه در آنجا زندگى مى‌كنند خانه ندارند؛ از اين رو دائماً در حركت‌اند. ماهى‌هايى در آنجا است كه شما را به حيرت مى‌اندازد، دندان‌هاى بعضى آنقدر دراز است كه هيچ وقت نمى‌توانند دهان خود را ببندند! يكنوع ماهى آنقدر شكم خود را كش مى‌دهد كه مى‌تواند يك ماهى را كه سه برابر او است ببلعد! به اين ماهى‌ها نام‌هاى عجيب و غريب داده‌اند از قبيل: بلعنده سياه، افعى دريائى و اژدها ماهى!

اعماق اقيانوس را رها مى‌كنيم و به سطح آب مى‌آئيم؛ در آنجا نيز غوغائى است. ماهيانى وجود دارد كه يكى از ديگرى عجيب‌تر، از جمله آنها ماهيان برق دارند كه مى‌توانند با يك فرمان كه از مغزشان صادر مى‌شود مقدار زيادى برق توليد كنند كه دشمن يا صيد خود را به كلّى فلج سازند، برقى كه حتى براى انسان نيز خطرناك است.

ماهيان پرنده كه گاهى از آب بيرون مى‌آيند و تا شصت متر پرواز مى‌كنند؛ و

گاه از درختان بالا مى‌روند!

ماهى مركب كه براى پنهان شدن از دست دشمن، مادّه سياه رنگى در آب دريا پخش مى‌كند و از چنگال دشمن مى‌گريزد. شبيه كارى كه در جنگل‌هاى كلاسيك امروز نيز معمول است كه گاهى ميدان را با مواد دودزائى پر مى‌كنند تا نفرات به وسيله آن از چشم دشمن پنهان شوند.

سفره ماهى يكى ديگر از انواع عجيب ماهى‌ها است كه بسيار پهن و بزرگ است. خود را در سطح اقيانوس مى‌گستراند، و به محض اينكه طعمه‌اى روى سفره‌اش قرار گرفت بال‌هاى پهن خود را روى آن مى‌پيچد و مشغول خوردن آن مى‌شود.

كوچكترين جانوران در دريا زندگى مى‌كنند، و بزرگترين آنها نيز در آنجا هستند. نهنگ‌هايى در دريا وجود دارد كه طول آن به سى متر و قطر آن بيش از چهارده متر و درازى فك‌اش به بيش از هفت متر مى‌رسد! زبانش سه تن وزن دارد، قلبش در حدود نيم تن، و جگرش يك تن، و نوزادش گاهى هفت متر طول دارد.⁽¹⁾

يكى از نهنگ‌ها كه در جزائر: نيوجورجيا، صيد شد؛ سى و سه متر طول، و صد و بيست و پنج هزار كيلو وزن داشت.⁽²⁾

گياهان ذرّه‌بينى، و گياهانى كه پنجاه متر طول دارند نيز در درياها پيدا مى‌شوند.

3- دريا در كلمات معصومين‌

اينجا است كه بايد با يك دنيا خضوع و اخلاص به اين جمله معروف دعاى جوشن مترنّم شويم؛ و بگوئيم: «يا مَنْ فِى الْبِحارِ عَجائِبُهُ»: «اى كسى كه

شگفتى‌هاى قدرتت در درياها است.»⁽¹⁾

آن روز كه اين جمله در دعاى جوشن از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شد؛ هنوز اسرار درياها بر كسى مكشوف نبود، و امروز عظمت اين جمله براى ما از هر زمانى روشن‌تر است.

در دعا و مناجات ديگرى از اميرمؤمنان على عليه السلام آمده است، كه فرمود:

«أَنْتَ الَّذِىْ فِى السَّماءِ عَظَمَتُكَ، وَ فِى اْلأَرْضِ قُدْرَتُكَ، وَ فِى الْبِحارِ عَجائِبُكَ»: «تو كسى هستى كه عظمتت در آسمان و قدرتت در زمين، و شگفتى‌هاى خلقتت در دل درياها است.»⁽²⁾اين بحث را با حديث ديگرى از اميرمؤمنان على عليه السلام ادامه مى‌دهيم؛ آنجا كه فرمود: «سَخَّرَلَكُمُ الماءَ يُغْدُو عَلَيْكُمْ وَ يَرُوْحُ صَلاحاً لِمَعاشِكُمْ وَ الَبحْرَ سَبَباً لِكَثْرةِ امْوالِكُم»: «خداوند آب را مسخّر فرمان شما قرارداد، صبحگاهان مى‌رود و عصر باز مى‌گردد، تا زندگى شما را سامان بخشد (اين تعبير ممكن است اشاره به جزر و مد دريا و آثار حياتى آن باشد) و دريا را وسيله وفور و كثرت اموال شما قرار داد.»⁽³⁾اين بحث را با فرازى از حديث معروف توحيد مفضّل از امام صادق عليه السلام پايان مى‌دهيم؛ فرمود:

«فَاذا أَرَدْتَ أنْ تَعْرِفَ سِعَةَ حِكْمَةِ الْخالِقِ وَ قِصَرِ عِلْمِ الْمَخْلُوقِيْنَ فَانْظُرْ الى ما فِى الْبِحارِ مِنْ ضُروُبِ السَّمَكِ وَ دَوابِّ الْماءِ، وَ الأَصْدافِ وَ الأَصْنافِ الَّتِىْ لا تُحْصى وَ لا تعُرّفُ مَنافِعُها الّا الشَّى‌ءُ بَعْدَ الشَّى‌ءِ يُدْرِكُهُ النّاسُ بِاسْبابٍ تَحْدُثُ»:

«اگر مى‌خواهى وسعت حكمت آفريدگار و كوتاهى علم مخلوقات را بدانى نظر به آنچه در اقيانوس‌ها از انواع ماهيان و جنبندگان آب و صدف‌ها است بيفكن. انواعى كه شماره ندارد، و منافع آن تدريجاً براى بشر بر اثر حوادثى كه (در زندگى او) پيش مى‌آيد روشن مى‌گردد.»⁽⁴⁾

آرى در دريا و جنبندگان دريا و گياهان دريائى و غير آن منافع و بركاتى است كه هر روز كه بر عمر بشر مى‌گذرد اسرار تازه‌اى از آن كشف مى‌شود؛ و فوائد جديدى بر او ظاهر مى‌گردد كه او را در برابر خالق اين همه نعمت‌ها وادار به خضوع مى‌كند.

14- نشانه‌هاى او در آفرينش سايه‌ها

اشاره:

آيا سايه هم چيزى است كه بتوان از آن به آفريدگار جهان پى برد؟

آرى در آيات قرآن به هنگام توصيف نعمت‌هاى پروردگار و معرّفى ذات پاك او روى همين مسأله به ظاهر ساده نيز انگشت گذارده شده. شايد به اين دليل كه مى‌خواهد اين حقيقت را روشن سازد كه در اين جهان سراسر شگفتى‌ها و رازها بر هر چه بنگرى آثار عظمت او در آن است؛ و دلائل حكمت و قدرت‌اش در پيشانى تمامى موجودات كوچك و بزرگ ثبت است.

با اين اشاره به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- الَمْ تَرَ الى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّالظِّلَّ وَ لَوْشاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَمْسَ عَلَيْهِ دَلِيْلًا ثُمَّ قَبَضْناهُ الَيْنا قَبْضاً يَسِيْراً⁽¹⁾

2- وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمّا خَلَقَ ظِلالًا وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ اكْناناً وَ جَعَلَ لَكُمْ سَرابِيْلَ تَقِيْكُمُ الْحَرَّ وَ سَرابِيْلَ تَقِيْكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ⁽²⁾

3- اوَلَمْ يَرَوْا إلَى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَى‌ءٍ يَتَفَيَّوءا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِيْنِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً للَّهِ وَ هُمْ داخِروُنَ⁽³⁾

4- وَللَّهِ يَسْجَدُ مَنْ فِى السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُّوِّ وَ الآصالِ⁽⁴⁾

ترجمه:

1- «آيا نديدى چگونه پروردگارت سايه را گسترده؟ و اگر مى‌خواست آن را ساكن قرار مى‌داد، سپس خورشيد را بر وجود آن دليل قرار داديم-

سپس آن را آهسته جمع مى‌كنيم.»

2- «خداوند از آنچه آفريده سايه‌هايى قرار داده، و از كوه‌ها پناهگاهائى، و براى شما پيراهن‌هايى آفريده كه شما را از گرما (و سرما) حفظ مى‌كند، و پيراهن‌هايى كه حافظ شما به هنگام جنگ است، اينگونه نعمتهايش را بر شما كامل مى‌كند تا تسليم فرمان او شويد.»

3- «آيا آنها مخلوقات خدا را نديدند كه چگونه سايه‌هايشان از راست و چپ حركت دارند، و با خضوع براى خدا سجده مى‌كنند؟!»

4- «همه آنها كه در آسمان‌ها و زمين هستند از روى اطاعت يا اكراه، و همچنين سايه‌هاى آنها، هر صبح و عصر براى خدا سجده مى‌كنند.»

شرح مفردات:

«ظِلالْ» جمع «ظِلَّ» به معنى سايه است؛ ولى دانشمند و مفسّر معروف: راغب در كتاب مفردات مى‌گويد: هرجا كه نور آفتاب بر آن نتابيده سايه محسوب مى‌شود؛ خواه قبلًا به آن تابيده باشد يا نه. ولى «فيى‌ء» (بر وزن شى‌ء) تنها به جائى گفته مى‌شود كه قبلًا آفتاب تابيده و بعد سايه بر آن افتاده است.

در حالى كه بعضى از ارباب لغت اين دو را به يك معنى گرفته‌اند، و بعضى گفته‌اند: «ظل» سايه‌هايى است كه در طرف صبح مى‌افتد و «فيى‌ء» به سايه‌هاى بعد از ظهر گفته مى‌شود. ولى معنى اول با موارد استعمال اين دو واژه بهتر سازگار است.

واژه «ظل» به عنوان كنايه در مورد عزّت و قدرت و رفاه و آسايش نيز اطلاق مى‌شود؛ زيرا اين امور معمولًا در سايه حاصل مى‌شود.⁽¹⁾

تفسير و جمع‌بندى:

آيا سايه هم نعمت بزرگى است؟

در اين آيات سخن از سايه‌ها است؛ مسأله ظاهراً ساده‌اى كه مطالعه دقيق آن مى‌تواند ما را به خالق جهان نزديك‌تر و آشناتر سازد.

در نخستين آيه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم را مخاطب ساخته؛ مى‌گويد: «آيا نديدى چگونه پروردگارت سايه را گسترده است»: ألَمْ تَرَ الى ربِّكَ كَيْفَ مَدَّالْظِّلَ

«و اگر مى‌خواست آن را ساكن قرار مى‌داد»: وَلَوْشاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً.

در پايان اين آيه مى‌افزايد: «سپس ما خورشيد را دليل بر وجود سايه قرار داديم»: ثُمَّ جَعَلْنا الشَّمسَ عَلَيْهِ دَلِيْلًا.

در آيه بعد مى‌افزايد: «سپس ما آن را آهسته جمع مى‌كنيم» ثُمَّ قَبَضْناهُ الَيْنا قَبْضاً يَسيْراً.

در اينكه منظور از اين سايه چيست كه خدا آن را مى‌گستراند و تدريجاً جمع مى‌كند؟ بعضى گفته‌اند: منظور سايه شب است كه به طور متناوب بر تمام سطح زمين گسترده و جمع مى‌شود، و وجود خورشيد دليل و گواه بر آن است، چرا كه هر چيز را با ضدّش مى‌توان شناخت «تُعْرَفُ الأَشْياءُ بِاضْدادِها»

بعضى آن را اشاره به سايه كشيده و گسترده‌اى مى‌دانند كه بين الطلوعين (ميان طلوع صبح و طلوع آفتاب) صفحه زمين را مى‌پوشاند و لذتبخش‌ترين انواع سايه‌ها و ساعات است.

بعضى نيز آن را به معنى سايه‌هايى مى‌دانند كه در اثناء روز به خاطر برخورد نور آفتاب به كوه‌ها و درختان و اجسام ديگر به وجود مى‌آيد و تدريجاً جابه‌جا مى‌شود.

از آنجا كه ميان اين تفسيرهاى سه گانه تضادى نيست، و تعبير آيه نيز مطلق و جامع است؛ ممكن است اشاره به همه اينها باشد كه هر كدام نعمتى است پر ارزش.

مى‌دانيم شب در واقع همان سايه نيم‌كره زمين است كه در برابر آفتاب قرار

گرفته؛ سايه‌اى است مخروطى كه در طرف مقابل در فضا گسترده مى‌شود و دائماً در حركت است. اگر سايه شب نبود نور آفتاب و حرارت ناشى از آن همه موجودات زنده را مى‌سوازنيد، و نسل انسان به سرعت از پاى در مى‌آمد.

اگر سايه‌هاى ديگر نبود، و انسان مجبور بود تمام طول روز را در آفتاب بگذراند فوق‌العاده به زحمت مى‌افتاد؛ و زندگى مخصوصاً در فصل گرما و تابستان براى او مشقّت‌بار بود. خداوند نعمت سايه‌ها را به انسان داد تا هم خودش و هم آنچه متعلّق به او است آرامش و آسايش يابد.

به تبعير ديگر بعضى از اشياء «كدر آفريده شده‌اند، و بعضى شفّاف كه نور را از خود عبور مى‌دهند. اگر همه اشياء شفّاف بودند و سايه‌اى مطلق وجود نداشت؛ زندگى بشر در برابر نور مداوم آفتاب به جهنم سوزانى مبدّل مى‌گشت، و اگر كمى انسان در اين زمينه بينديشد عظمت و اهمّيّت اين نعمت را در مى‌يابد و از آن مى‌تواند به آفريدگار حكيم پى برد.

ضمناً تصريح به نظام تدريجى سايه در آيه فوق، شايد اشاره به اين واقعيّت است كه اگر سايه‌ها دفعتاً پيدا يا محو مى‌شدند، زيان‌هاى فراوانى داشتند؛ چرا كه انتقال دفعى از نور به ظلمت و بالعكس، يا از گرما به سرما و بالعكس، زيان‌اش بر كسى پوشيده نيست.

ولى سايه با تمام بركات و لطف‌اش اگر ثابت و جاودانى شود آن هم زيان‌بار است؛ چرا كه انسان را از نعمت نور محروم مى‌كند. لذا در آيه فوق مى‌فرمايد:

اگر خدا مى‌خواست آن را ساكن قرار مى‌داد (ولى به لطف و كرمش اين كار را نكرد تا بندگان از نعمت نور و سايه هر دو بهره گيرند.)

دوّمين آيه كه در ضمن آيات توحيدى در سوره نحل بيان شده؛ بعد از بر شمردن بخشى از آيات آفاقى و نعمت‌هاى پروردگار، مى‌گويد: «خداوند براى شما از آنچه آفريده است سايه‌هايى قرارداد»: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمّا خَلَقَ ظِلالًا

بعضى از مفسّران گفته‌اند: منظور در اينجا اشيائى است كه سايه‌ها را به

وجود مى‌آورند؛ مانند: كوه‌ها، درختان، ابرها، سقف و ديوار خانه‌ها.⁽¹⁾

بدون شك اگر همه اشياء- چنانكه قبلًا نيز اشاره شد- مانند بلور شفّاف و درخشنده بود، و سايه‌اى در عالم وجود نداشت؛ زندگى براى انسان مرگ‌بار بود.

در ادامه آيه به نعمت‌هاى ديگرى اشاره مى‌كند كه در واقع مكمّل وجود سايه‌اند؛ مانند پناهگاه‌هايى كه در كوه‌ها به صورت غارها و شكاف‌هاى كوه آفريده شده است؛ و همچنين لباس‌هايى كه انسان را از حرارت سوزان آفتاب مى‌پوشاند، و يا در ميدان جنگ (مانند زره) جلو ضربات دشمن را مى‌گيرد وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيْلَ تَقِيْكُمُ الْحَرَّ وَ سَرابِيْلَ تَقِيْكُمْ بَأْسَكُمْ⁽²⁾

در اينكه چرا در آيه فوق لباس را فقط به عنوان پوششى در برابر گرما ذكر كرده؛ بى‌آنكه اشاره‌اى به سرما كند؟ بعضى از مفسّران گفته‌اند: به خاطر آن است كه در مناطقى كه اين آيات نازل شد مسأله گرما بيشتر مطرح بود، يا اينكه خطرات گرمازدگى و سوختگى در مقابل آفتاب بيشتر و سريعتر است، در حالى كه طرق دفاع انسان در مقابل سرما بيشتر مى‌باشد.

ولى نبايد فراموش كرد كه در ادبيات عرب، در بسيارى از موارد هنگامى كه مى‌خواهند به دو ضد اشاره كنند؛ يكى را براى اختصار حذف كرده و تنها يكى را ذكر مى‌كنند و اين مطلب نظائر فراوانى دارد.

قابل توجّه اينكه در پايان اين آيه بعد از ذكر اين نعمت‌هاى سه گانه (سايه‌ها، مسكن‌ها، و لباس‌ها) مى‌گويد: «اينگونه خداوند نعمت‌هايش را بر شما تمام مى‌كند تا در برابر فرمان او تسليم شويد» كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُوْنَ

آرى توجّه به اين نعمت‌ها و اسرار مختلف آنها از يك سو انسان را به علم و قدرت خدا آشنا مى‌سازد؛ و از سوى ديگر به خاطر تحريك حسّ شكرگزارى او را وادار به تسليم در برابر فرمان پروردگارى كه اين همه لطف و مرحمت دارد مى‌كند.

سوّمين آيه در شكل آيات توحيدى، مشركان را مورد ملامت و سرزنش قرار داده؛ مى‌گويد: «آيا آنها خلوقات خدا را نديدند كه چگونه سايه‌هايشان از راست و چپ براى خدا سجده مى‌كنند، در حالى كه خاضع‌اند؟»: اوَلَمْ يَرَوْا الى ما خَلَقَ اللَّه مِنْ شَى‌ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِيْنِ وَ الشَمائِلِ سُجَّداً للَّهِ وَ هُمْ داخِرُوْنَ⁽¹⁾

چه تعبير جالبى! سايه‌ها همه سر بر زمين نهاده و در برابر ذات پاك او سجده مى‌كنند؛ چرا كه تسليم فرمان او هستند و اين خضوع و تسليم در برابر قوانين آفرينش سجده آنها در پيشگاه حق است!

چگونه انسان حتى از سايه‌ها كمتر باشد، و در برابر بت‌ها، و نه در مقابل پروردگار سجده كند.

سجده سايه‌ها جزئى از سجده عمومى تمام موجودات آسمان و زمين است؛ و لذا در ادامه همين آيه، اشاره به اين سجده عمومى كرده، مى‌فرمايد: «و آنچه در آسمان‌ها و زمين از جنبندگان است براى خدا سجده مى‌كنند» وَللَّهِ يَسْجُدُ ما فى السَّمواتِ وَ ما فى اْلأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ

در اينجا بحث‌هاى مشروحى است كه به هنگام بحث از سجده عمومى موجودات جهان در برابر حق مطرح خواهد شد.

به هر حال اين آيه نيز اشاره لطيفى به اهمّيّت سايه‌ها و آثار آن دارد كه

مى‌تواند به عنوان يك منبع الهام بخش توحيد مورد توجّه قرار گيرد.

در چهارمين آيه سايه‌ها را در رديف موجودات آسمان و زمين كه همگى براى خداوند خضوع و سجده مى‌كنند قرار داده؛ مى‌فرمايد: «تمام كسانى كه در آسمان و زمين هستند، و همچنين سايه‌ها آنها، هر صبح و عصر از روى اطاعت و تسليم يا اجبار و اكراه براى خدا سجده مى‌كنند»: وَللَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِى السَّمواتِ وَ اْلأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ اْلآصالِ.

تعبير به «طَوْعاً و كَرْهاً» ممكن است اشاره به اين باشد كه موجودات عاقل و با شعور از روى ميل و رغبت؛ و موجودات فاقد عقل، همچون سايه‌ها، به حكم قوانين الزامى آفرينش تسليم فرمان خدا هستند.

يا اينكه مؤمنان از روى ميل و رغبت، و غير مؤمنان كه حاضر به سجده اختيارى نيستند تمام ذرّات وجودشان به حكم قوانين الزامى آفرينش تسليم فرمان خدا است؛ و سجود تكوينى در برابر ذات پاك او دارند.

يا اينكه مؤمنان در همه حال (در راحتى و مشكلات، و در آرامش و اضطراب) در برابر او پيشانى بر خاك مى‌نهند؛ ولى كافران تنها در حال اضطرار و به هنگام هجوم مشكلات رو به سوى او مى‌آورند.

البته در ميان اين تفسيرهاى سه گانه تضادى نيست؛ و جمع آنها در مفهوم آيه ممكن است.

تعبير به «مَن» در آيه فوق گرچه ظهور در صاحبان عقل دارد؛ ولى اين احتمال بسيار نزديك به نظر مى‌رسد كه در اينجا مفهوم عامّى داشته باشد و شامل تمام موجودات عاقل و غير عاقل گردد؛ و تعبير به «مَن» به اصطلاح از باب تغليب باشد.

اما تعبير به «غدو» و «آصال» (صبح و شامگاهان) شايد به اين دليل است كه در وسط روز ممكن است سايه‌ها محو شوند، و يا بسيار محدود و كوچك گردند؛ در حالى كه در صبح و شام چنين نيست. از اين گذشته اين تعبير در بسيارى از

مواقع براى بيان دوام و عموميت است؛ مثلًا مى‌گوئيم: فلان كس هر صبح و شام درس مى‌خواند، يا مزاحم شخص ديگرى است؛ يعنى هميشه چنين است.

از مجموع اين آيات به خوبى استفاده مى‌شود كه قرآن حتى براى سايه‌ها اهميّت خاصّى قائل شده، و آنها را از نشانه‌هاى عظمت خدا مى‌شمرد؛ و تعبير به «يَسجُدُ» كه نهايت خضوع است؛ اشاره لطيفى به همين معنى است.

توضيحات:

اگر سايه‌اى وجود نداشت ...

براى پى بردن به اهمّيّت يك موجود لازم است فرض كنيم در يك لحظه يا يك روز و يك ماه به كلّى از ميان برود؛ و بعد پيامدهاى آن را در نظر بگيريم.

در مسأله سايه‌ها كه در ابتدا موضوع ساده و كم اهميّتى به نظر مى‌رسد مطلب همين گونه است. فرض كنيد يك هفته هرگونه سايه و سايبان از كره زمين برچيده شود؛ نه كوه‌ها، نه درختان، نه ديوار و سقف خانه‌ها، و نه حتى سايه نيم كره زمين روى نيم كره ديگر كه شب نام دارد، همه اينها يك مرتبه از ميان برود، و تمام اجسام اين جهان حالت بلورين پيدا كنند و نور آفتاب را از خود بگذرانند؛ راستى زندگى چقدر مشكل و طاقت فرسا خواهد شد. نور آفتاب بطور مداوم مى‌تابد، و همه چيز را تحت فشار قرار مى‌دهد، هرگونه آسايش و آرامش و راحتى را از انسان و همه موجودات زنده مى‌گيرد؛ و اگر چنين فرضيه‌اى در فصل تابستان رخ دهد در همين مدّت كوتاه همه موجودات زنده هلاك مى‌شوند.

بنابراين مى‌توان گفت وجود سايه‌ها در زندگى انسان‌ها نقش بسيار مؤثّر و حياتى دارد. زيرا:

1- براى تعديل نور و حرارت آفتاب، وجود سايه‌ها نهايت ضرورت را دارد. چرا كه اشعّه حيات‌بخش آفتاب اگر با نوازش متناوب سايه‌ها تعديل

نشود؛ در مدّتى كوتاه همه چيز را پژمرده كرده و مى‌سوزاند.

فخررازى در تفسير خود مى‌گويد: ظلمت خالص، مورد تنفّر انسان است؛ و روشنائى خالص نيز او را كاملًا آزار مى‌دهد. بنابراين بهترين حال همان سايه است؛ و لذا يكى از نعمت‌هاى مهم بهشتى ظِلٌ مَمْدُودٌ «سايه‌هاى كشيده» ذكر شده است.⁽¹⁾

2- نقش سايه‌ها مخصوصاً سايه‌هاى متحرّك، براى مسافران و بيابان‌گردان حياتى‌تر به نظر مى‌رسد. آنها به كمك سايبان‌ها و خيمه‌ها و وسائل نقليه سقف‌دار مى‌توانند خود را در برابر خطرات تابش ممتد آفتاب به خوبى حفظ كنند.

3- مسأله بسيار قابل ملاحظه ديگر، اينكه: برخلاف تصوّر عمومى، نور به تنهايى براى رؤيت اشياء كافى نيست؛ بلكه هميشه بايد نور با سايه‌ها توأم گردد تا امكان مشاهده اشياء حاصل شود. به عبارت روشن‌تر: اگر نور از چهار طرف به موجودى چنان بتابد كه هيچگونه سايه و نيم سايه‌اى نداشته باشد؛ آن جسم كه در تمام جهات غرق نور يكنواخت است قابل مشاهده نيست! پس همانگونه كه در ظلمت مطلق انسان نمى‌تواند اشياء را ببيند، در نور مطلق نيز قادر به مشاهده اشياء نيست. بلكه اين دو بايد دست به دست هم دهند تا مشاهده اشياء را ممكن سازند. (دقت كنيد.)

آفريدگارى كه اين نقش‌هاى مهم و اساسى را به موجودى به اين سادگى سپرده است؛ شايسته هرگونه بندگى و خضوع و سجده است.

اين سخن را با جمله‌اى از يكى از مفسّران پايان مى‌دهيم. او به يكى از افرادى كه سجده را براى خدا به دست فراموشى سپرده بود، مى‌گويد: سايه تو (كه موجود ضعيف و كم ارزشى است) براى خدا سجده مى‌كند؛ اما تو خودت سجده نمى‌كنى! (چقدر زشت و زننده و ناپسند است؟!).⁽²⁾

15- نشانه‌هاى او در عالم گياهان و ميوه‌ها

اشاره:

گسترده‌ترين موجودات زنده روى زمين گياهان‌اند، و از نظر تنوّع و كثرت، عجائب و شگفتى‌ها و زيبائى‌ها، و همچنين از نظر آثار مفيد و ارزنده نيز در رديف اول قرار دارند.

به همين دليل قرآن مجيد در آيات توحيدى خود كراراً روى مسأله آفرينش گياهان، و ويژگى‌هاى مختلف آنها تكيه كرده است، و انسان را به مطالعه اسرار اين موجودات بديع جهان آفرينش دعوت نموده. موجوداتى كه تنها يك برگ آن مى‌تواند دفترى از معرفت كردگار را ارائه دهد.

با اين اشاره به آيات زير و نكات جالب آنها گوش جان فرا مى‌دهيم.

1- أَوَلَمْ يَرَوْا الَى الأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنا فِيْها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيْمٍ انَّ فِى ذلِكَ لَايَةً وَ ما كانَ اكْثَرُهُمْ مُؤْمِنيْنَ⁽¹⁾

2- أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءاً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهاءَ الهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُوْنَ⁽²⁾

3- خَلَقَ السَّمواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَ أَلْقى فِى اْلأَرْضَ رَواسِىَ أَنْ تَمِيْدَ بكُمْ وَ بَثَّ فِيْها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءاً فَانْبَتْنا فِيْها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيْمٍ- هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُوْنِى ماذا خَلَقَ الَّذِيْنَ مِنْ دُوْنِهِ بَلِ الظّالِمُونَ فِى ضَلالٍ مُبِيْنٍ⁽³⁾

4- وَ آيَةٌ لَهُمُ اْلأَرْضُ الْمَيْتَةٌ أَحْيَيْنا ها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبّاً فَمِنْهُ يَأْكُلُوْنَ وَ جَعَلْنا فِيْها جَنّاتٍ مِنْ نَخِيْلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا مِنَ الْعُيُونِ

5- وَ هُوَ الَّذِىْ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءاً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَى‌ءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرجُ مِنْهُ حَبّاً مُتَراكِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنُوانٌ دانِيَةٌ وَ جَنّاتٌ مِنْ أعْنابٍ وَ الزَّيْتُوْنَ و الرُّمانَ مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ أُنْظُرُوا الى ثَمَرِهِ اذا أَثْمَرَ وَ يَنْعِهِ انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ⁽²⁾

6- وَ فِى اْلأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيْلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنوانٍ يُسْقَى بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلَى بَعْضٍ فِى اْلأُكُلِ انَّ فِى ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُوْنَ⁽³⁾

7- هُوَ الَّذِى أنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءاً لَكُمُ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيْهِ تُسِيْمُونَ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُوْنَ وَ النَّخِيْلَ وَ اْلأَعْنابَ وَ مِنْ كُلِ الثَّمَراتِ انَّ فِىِ ذلِكَ لَايَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُوْنَ⁽⁴⁾

8- وَ هُوَ الَّذِى أَنْشَأَ جَنّاتٍ مَعْرُوْشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوْشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً اكُلُهُ وَ الزَّيتُوْنَ وَ الرُّمّانَ مُتَشابِهاً وَ غَيرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمرَه اذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا انَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفَيْنَ⁽⁵⁾

9- وَ اْلأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيْها رَواسِىَ وَ أَنبَتْنا فِيْها مِنْ كُلِّ شَى‌ءٍ مَوْزُونٍ وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيْها مَعايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِيْنَ⁽⁶⁾

10- انَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوَى ... ذلِكُمُ اللَّهُ فَأنَّى تُؤْفَكُوْنَ⁽¹⁾

ترجمه:

1- «آيا آنها به زمين نگاه نكردند، چه اندازه در آن از انواع گياهان آفريديم؟»

2- «آيا بت‌هايى كه معبود شما هستند بهترند يا كسى كه آسمان و زمين را آفريده؟ و براى شما از آسمان، آبى فرستاد كه با آن باغ‌هايى زيبا و سرورانگيز رويانيديم، شما هرگز قدرت نداشتيد درختان آن را برويانيد، آيا با اين حال معبود ديگرى با خدا است؟ نه، آنها گروهى هستند كه (از روى نادانى) مخلوقات خدا را در رديف او قرار مى‌دهند.»

3- «آسمان‌ها را بدون ستونى كه قابل رؤيت باشد آفريد، و در زمين كوه‌هايى افكند، تا شما را به لرزه در نياورد، و از هرگونه جنبنده‌اى روى آن منتشر ساخت، و از آسمان، آبى نازل كرديم و به وسيله آن در روى زمين انواع گوناگونى از جفت‌هاى گياهان پر ارزش رويانديم- اين آفرينش خدا است، اما به من نشان دهيد معبودانى كه غير او هستند چه چيز را آفريده‌اند؟

ولى ظالمان در گمراهى آشكارند.»

4- «زمين مرده براى آنها آيتى است ما آن را زنده كرديم و دانه‌هايى از آن خارج ساختيم و آنها از آن مى‌خورند- و در آن باغ‌هايى از نخل‌ها و انگورها قرار داديم و چشمه‌هايى از آن بيرون فرستاديم- تا از ميوه آن

بخورند در حالى كه دست آنها هيچ دخالتى در ساختن آن نداشته است، آيا شكر خدا را بجا نمى‌آورند؟- منزه است كسى كه تمام «زوج‌ها» را آفريد از آنچه زمين مى‌روياند و از خود آنها و از آنچه نمى‌دانند!»

5- «او كسى است كه از آسمان، آبى نازل كرد و به وسيله آن گياهان گوناگون رويانيد، و از آن ساقه‌ها و شاخه‌هاى سبز خارج ساختيم و از آنها دانه‌هاى متراكم، و از شكوفه نخل خوشه‌ها با رشته‌هاى باريك بيرون فرستاديم، و باغ‌هايى از انواع انگور و زيتون و انار شبيه به يكديگر و بى‌شباهت، به ميوه آن و طرز رسيدنش به هنگامى كه ميوه مى‌كند بنگريد كه در آن نشانه‌هايى براى افراد با ايمان است.»

6- «و در روى زمين قطعاتى در كنار هم قرار دارد كه با هم متفاوتند، و باغ‌هايى از انگور، و زراعت‌ها و نخل‌ها كه گاهى بر يك پايه مى‌رويند و گاهى بر دو پايه، همه آنها از يك آب سيراب مى‌شوند، و با اين حال بعضى از آنها را از جهت ميوه بر ديگرى برترى مى‌دهيم، در اينها نشانه‌هايى است براى آنها كه عقل خويش را به كار مى‌گيرند.»

7- «او كسى است كه از آسمان، آبى فرستاد كه نوشيدن شما از آن است، و گياهان و درختانى از آن مى‌رويند كه حيوانات خود را در آن به چرا مى‌بريد- خداوند با آن (آب باران) براى شما زراعت و زيتون و نخل و انگور مى‌روياند و از انواع ميوه‌ها، مسلّماً در اين نشانه روشنى است براى گروهى كه تفكر مى‌كنند.»

8- «او است كه باغ‌هاى معروش (باغ‌هايى كه درختانش روى داربست‌ها قرار مى‌گيرند) و باغ‌هاى غير معروش (درختانى كه نياز به داربست ندارند) آفريد، و همچنين نخل و انواع زراعت را كه از نظر طعم با هم متفاوتند و (نيز) درخت زيتون و انار را كه از جهتى با هم شبيه و از جهتى با هم تفاوت دارند (برگ و ساختمان ظاهرشان شبيه يكديگر است، در حالى كه طعم ميوه آنها بسيار متفاوت است) از محصول و ميوه آنها به هنگامى كه به ثمر مى‌نشيند بخوريد و حق آن را به هنگام درو بپردازيد، و اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست ندارد.»

9- «و زمين را گسترديم و در آن كوه‌هاى ثابتى افكنديم، و از هر گياه موزون در آن رويانديم- و در آن براى شما انواع وسائل زندگى قرار داديم، و همچنين براى كسانى كه شما نمى‌توانيد به آنها روزى دهيد.»

10- «خداوند شكافنده دانه و هسته است، زنده را از مرده خارج مى‌سازد، و مرده را از زنده، اين است خداى شما پس چگونه از حق منحرف مى‌شويد؟، اين اندازه‌گيرى خداوند تواناى دانا است.»

شرح مفردات:

«نَباتْ» در اصل به معنى هر نوع گياهى است كه از زمين مى‌رويد؛ خواه داراى ساقه باشد، مانند: درخت، يا بدون ساقه كه عرب به آن «نجم» مى‌گويد.

ولى غالباً اين واژه در مورد گياهان بدون ساقه گفته مى‌شود، و در تعبيرات وسيع‌تر «نبات» به هر موجودى كه داراى نمو است؛ اعم از گياه و حيوان و انسان اطلاق مى‌گردد.⁽¹⁾

«شَجَرْ» به معنى گياهانى است كه داراى ساقه است؛ و لذا در قرآن مجيد در مقابل «نجم» كه به معنى گياهان بى‌ساقه است قرار گرفته: وَالنَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ: «و گياه و درخت براى او سجده مى‌كنند.»⁽²⁾

در مقائيس اللّغه آمده است كه «شجر» در اصل داراى دو معنى است: بلندى و ارتفاع، و تداخل اجزاء يك شى در يكديگر؛ و از آنجا كه درختان هم داراى ارتفاع‌اند، و هم شاخه‌هاى آنها در يكديگر وارد مى‌شود، «شجر» به آنها اطلاق شده است و «مُشاجِرَة» به معنى نزاع و اختلاف و گفتگو است؛ چرا كه سخنان طرفين در يكديگر تداخل مى‌كند.

ولى بعضى معتقدند كه اصل اين مادّه به معنى چيزى است كه نمو دارد و بالا

مى‌رود و شاخ و برگ پيدا مى‌كند؛ و گاه به امور معنوى نيز اطلاق مى‌شود، مانند:

وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُوْنَةَ فِى الْقُرانِ⁽¹⁾

(كه به معنى شجره زقوم يا قوم يهود يا بنى‌اميه تفسير شده است.)⁽²⁾

«زَرْعٍ» به طورى كه از كتب مختلف لغت استفاده مى‌شود، در اصل به معنى پاشيدن بذر و دانه در زمين است؛ و از آنجا كه روئيدن گياه و برداشتن محصول به دنبال افشاندن بذر خواهد بود، به هريك از اين امور نيز «زرع» اطلاق مى‌شود.

بعضى گفته‌اند: «زرع» به معنى رويانيدن است، و اين در حقيقت كار خدا است؛ و اگر واژه «زارع» به بندگان اطلاق مى‌شود به خاطر آن است كه اسباب و مقدمات آن را فراهم مى‌سازند، و گاهى به «مزروع» نيز «زرع» گفته مى‌شود.

واژه «زرع» غالباً بر گندم و جو اطلاق مى‌شود؛ ولى مفهوم آن در اصل گسترده‌تر است، و اين دو و غير آن را شامل مى‌گردد.⁽³⁾

«ثَمَرْ» در مقائيس اللّغه آمده است كه اين واژه در اصل به معنى هر چيزى است كه از چيز ديگر متولّد مى‌گردد؛ و بعضى گفته‌اند: كه فقط به معنى نتيجه‌اى است كه از درخت به دست مى‌آيد.

بعضى ديگر از ارباب لغت نيز تصريح كرده‌اند كه هر موجودى كه از موجود ديگرى متولّد و حاصل گردد؛ خواه خوردنى باشد، يا غير خوردنى، مطلوب يا غير مطلوب، شيرين يا تلخ، «ثمر» ناميده مى‌شود.

ولى ظاهر اين است كه «ثمر» در اصل مفهوم محدودى داشته كه همان ميوه‌اى است كه از درخت به دست مى‌آيد، ولى بعد اين مفهوم گسترش پيدا كرده و به صورت كنائى بر حاصل و مولود هر شى‌ء اطلاق شده است، تا آنجا كه گفته مى‌شود ثمره و ميوه اين مكتب يا اين تعليمات چنين و چنان بوده است.

در روايت آمده است: «أُمُّكَ أَعْطَتْكَ مِنْ ثَمَرَةِ قَلْبِها» «مادرت به تو از ثمره

قلبش بخشيد» (اشاره به شير مادر يا محبت مادر است) و در روايات به فرزند «ثمره فؤاد» (ميوه قلب) نيز اطلاق شده است.

تفسير و جمع‌بندى:

برگ درختان سبز ...!

در نخستين آيه اشاره به مشركان يا منكران خداوند كرده؛ مى‌گويد: «آيا آنها به زمين نگاه نكردند كه چه اندازه از انواع گياهان با ارزش در آن رويانديم؟!» اوَلَمْ يَرَوا الى اْلأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنا فِيْها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيْمٍ

سپس با صراحت مى‌گويد: «در اين موضوع نشانه روشنى بر وجود خداوند است ولى اكثر آنها هرگز ايمان نياورده‌اند»: انَّ فِى ذلِكَ لَايةً وَ ما كانَ اكْثَرُهم مؤمِنِينَ

آرى اگر آنها در اين همه گياهان رنگارنگ، گل‌ها، ميوه‌ها، اشجار و درختان، سبزه‌ها و سنبل‌ها، و انواع زراعت‌ها، دقت كنند؛ نشانه‌هاى او را به روشنى در اينها مى‌بينند. آنها نمى‌خواهند ايمان بياورند و چهره ذات مقدّس او را با چشم دل ببينند؛ وگرنه جمال او بر كسى پنهان نيست. آرى آنها نه گوش شنوائى براى شنيدن آيات تشريعى الهى دارند، و نه چشم بينائى براى تماشاى آيات تكوينى او.

در اينكه منظور از «زوج» در اينجا چيست؟ بسيارى از مفسّران آن را به معنى نوع و صنف تفسير كرده‌اند؛ و اشاره به تنوّع فوق‌العاده گياهان و نباتات مى‌دانند كه به راستى تعداد آن بى‌شمار و افزون از حد و حساب است؛ و هر كدام آيتى از آيات حق محسوب مى‌شود.

در حالى كه بعضى ديگر احتمال داده‌اند كه اشاره به مسأله زوجيت (نر و مادّه) در عالم گياهان مى‌باشد؛ و اين حقيقتى است كه براى نخستين بار به صورت گسترده به وسيله گياه‌شناس معروف سوئدى لينه در اواسط قرن

هيجدهم ميلادى كشف شد كه گياهان (غالباً) مانند حيوانات از طريق آميزش نر وبارور مى‌شوند و ميوه مى‌دهند؛ در حالى كه اين حقيقت در قرآن مجيد از قرن‌ها قبل آمده است.

از آنجا كه در ميان اين دو معنى تضادى نيست؛ مى‌تواند اشاره به هر دو باشد.

توصيف «زوج» به «كريم» با توجّه به اينكه واژه «كريم» به معنى موجود پر ارزش است؛ اشاره به اهمّيّت انواع گياهان و ارزش فوق‌العاده آنها مى‌باشد.

تنوّع گياهان به قدرى زياد است كه بعضى از دانشمندان نوشته‌اند: نخل بيش از سه هزار نوع، و كاكتى» يا انجير هندى يكهزار و هفتصد نوع، و گل ثعلب يك هزار و دويست نوع دارد. براى قارچ‌ها از يكصد هزار نوع نام مى‌برند، و براى جلبك‌ها چهار هزار نوع!

براى سيب هفت هزار نوع، و براى گندم سى و پنج هزار نژاد ذكر كرده‌اند!⁽¹⁾

راستى چه عجيب است عالم گسترده گياهان با اين همه تنوّع! و چه بزرگ است خالق و مدبّر آنها!

در دوّمين آيه براى اثبات توحيد معبود، مردم را به مطالعه اسرار آفرينش آسمان‌ها و زمين و سپس نزول باران دعوت مى‌كند؛ و بعد مى‌افزايد: «ما به وسيله آن باغ‌هاى زيبا و خم و سرورانگيز رويانديم»: فَأنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ⁽²⁾

«شما هرگز نمى‌توانستيد درختان زيباى اين باغ‌ها را برويانيد»: ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها