روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 11

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

و به نستعين

سورة يوسف عليه السلام

اشاره

بدان كه ⁽¹⁾اين سورت مكّى است و عدد آيات او صد و يازده است و هزار و هفتصد و هفتاد و شش كلمت است و هفت هزار و صد و شصت ⁽²⁾و شش حرف است.

و روايت است از ابو امامه از ابيّ كعب ⁽³⁾،گفت كه:رسول-صلّى اللّه عليه و آله-گفت:بندگانتان را سورت يوسف بياموزى كه هر مسلمانى كه اين سورت يوسف بخواند و اهلش را بياموزد و زيردستانش را،خداى تعالى سكرات مرگ و جان كندن بر او آسان كند و او را توفيق دهد تا هيچ مسلمان را حسد نبرد.

سوره يوسف (12): آیات 1 تا 21

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ . الر تِلْكَ آيٰاتُ اَلْكِتٰابِ اَلْمُبِينِ (1) إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (2) نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَيْنٰا إِلَيْكَ هٰذَا اَلْقُرْآنَ وَ إِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ اَلْغٰافِلِينَ (3) إِذْ قٰالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يٰا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سٰاجِدِينَ (4) قٰالَ يٰا بُنَيَّ لاٰ تَقْصُصْ رُؤْيٰاكَ عَلىٰ إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً إِنَّ اَلشَّيْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ (5) وَ كَذٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ اَلْأَحٰادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلىٰ آلِ يَعْقُوبَ كَمٰا أَتَمَّهٰا عَلىٰ أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (6) لَقَدْ كٰانَ فِي يُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آيٰاتٌ لِلسّٰائِلِينَ (7) إِذْ قٰالُوا لَيُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلىٰ أَبِينٰا مِنّٰا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ (8) اُقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اِطْرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَ تَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِينَ (9) قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ لاٰ تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِي غَيٰابَتِ اَلْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ اَلسَّيّٰارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فٰاعِلِينَ (10) قٰالُوا يٰا أَبٰانٰا مٰا لَكَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلىٰ يُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ (11) أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً يَرْتَعْ وَ يَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ (12) قٰالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخٰافُ أَنْ يَأْكُلَهُ اَلذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ (13) قٰالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ اَلذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ (14) فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيٰابَتِ اَلْجُبِّ وَ أَوْحَيْنٰا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا وَ هُمْ لاٰ يَشْعُرُونَ (15) وَ جٰاؤُ أَبٰاهُمْ عِشٰاءً يَبْكُونَ (16) قٰالُوا يٰا أَبٰانٰا إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ وَ تَرَكْنٰا يُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا فَأَكَلَهُ اَلذِّئْبُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ كُنّٰا صٰادِقِينَ (17) وَ جٰاؤُ عَلىٰ قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَ اَللّٰهُ اَلْمُسْتَعٰانُ عَلىٰ مٰا تَصِفُونَ (18) وَ جٰاءَتْ سَيّٰارَةٌ فَأَرْسَلُوا وٰارِدَهُمْ فَأَدْلىٰ دَلْوَهُ قٰالَ يٰا بُشْرىٰ هٰذٰا غُلاٰمٌ وَ أَسَرُّوهُ بِضٰاعَةً وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ بِمٰا يَعْمَلُونَ (19) وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ كٰانُوا فِيهِ مِنَ اَلزّٰاهِدِينَ (20) وَ قٰالَ اَلَّذِي اِشْتَرٰاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوٰاهُ عَسىٰ أَنْ يَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ كَذٰلِكَ مَكَّنّٰا لِيُوسُفَ فِي اَلْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ اَلْأَحٰادِيثِ وَ اَللّٰهُ غٰالِبٌ عَلىٰ أَمْرِهِ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ (21)

ترجمه

اين آيتهاى دفتر ⁽⁴⁾بيان كننده است.

ما فروفرستاديم قرآنى به تازى تا همانا شما بدانى.

ما قصّه كنيم ⁽⁵⁾بر تو نكوترين قصّه ها به آن وحى كه

كرديم ⁽¹⁾بر تو اين كتاب را و به درستى كه بودى تو از پيش اين از جملۀ نياگاهان ⁽²⁾.

چون گفت يوسف پدرش را اى پدر من،من ديدم يازده ستاره و آفتاب و ماه را،ديدمشان كه مرا مى سجده كردند ⁽³⁾.

گفت اى پسرك من قصّه مكن خوابت را بر برادرانت كه بكنند با تو حيلتى كه ديو مر مردم را دشمنى است آشكارا.

و همچنين برگزيند تو را خدايت و بياموزد تو را از تأويل خواب و تمام كند نعمتش بر تو و بر آل يعقوب،چنان كه تمام كرد آن را بر دو پدرت از پيش اين ابراهيم و اسحاق كه خداى تو دانا و محكم كار است.

بود ⁽⁴⁾در يوسف و برادرانش دليلهايى پرسندگان را.

چون گفتند كه يوسف و برادرش دوست تر است به پدر از ما و ما گروهى ايم پدر ما در گمراهى است روشن.

بكشى يوسف را يا بيندازى او را به زمينى[تا خالى شود شما] ⁽⁵⁾را روى پدرتان را و باشى از پس او گروهى نيكان.

گفت گوينده اى از ايشان:مكشى يوسف را و دراندازى او را در قعر[چاه تا بر آرد او را بهرى] ⁽⁶⁾رهگذريان،اگر شما خواهى كردن.

گفتند:[اى پدر] ⁽¹⁾ما چه بوده است تو را كه ايمن نمى دارى ما را بر يوسف،و ما او را نصيحت كنيم ⁽²⁾[1-پ].⁽³⁾بفرست او را با ما فردا تا بچرد و بازى كند و ما او را نگاهداريم ⁽⁴⁾.

گفت دژم كند ⁽⁵⁾مرا آن كه ببرى شما او را و ترسم كه بخورد او را گرگ و شما از او بى خبر باشى.

گفتند:اگر بخورد او را گرگ-و ما جماعتى ايم-ما آنگه زيان كاران باشيم.

چون ببردند او را و عزم كردند ⁽⁶⁾كه كنند او را در قعر چاه،و وحى كرديم به او كه خبر دهى ⁽⁷⁾تو ايشان را به كارشان اين،و ايشان نمى دانند.

آمدند به پدرشان شبانگاه مى گريستند.

گفتند:اى پدر ما،ما برفتيم ⁽⁸⁾و سبق مى برديم و رها كرديم يوسف را به نزديك متاع ما،بخورد او را گرگ و تو باور ندارى ⁽⁹⁾ما را و اگرچه ما راستيگرايم ⁽¹⁰⁾.

آوردند بر پيرهن خونى دروغ،گفت:بل بياراست

براى شما تنهاى شما كارى،صبرى نيكو،و از خداى يارى در خواسته است ⁽¹⁾بر آنچه وصف مى كنى.

آمدند رهگذريانى بفرستادند پيشرو ⁽²⁾ايشان را، فروگذاشت دلوش،گفت:اى مژدۀ من!اين غلامى است،و پنهان كردند ⁽³⁾او را براى بضاعت،و خداى عالم است ⁽⁴⁾به آنچه كردند ايشان.

بفروختند او را به بهاى اندك،درمى چند ⁽⁵⁾شمرده،بودند در او از زاهدان ⁽⁶⁾ناخواهان ⁽⁷⁾.

گفت آن كه بخريد او را از مصر زنش را:گرامى دار مقام او،باشد ⁽⁸⁾كه سود دارد ما را،يا گيريم او را فرزند ⁽⁹⁾همچنين تمكين كرديم يوسف را در زمين و تا بياموزيم او را از تأويل حديثها ⁽¹⁰⁾،و خداى غالب است بر كارش و لكن بيشتر مردمان ندانند ⁽¹¹⁾قوله تعالى: الر ،اختلاف اقوال مفسّران رفت ⁽¹²⁾در حروف مقطّع كه در اوايل سور است.فاما،«الر»،بعضى مفسّران گفتند:چو ⁽¹³⁾اوّل اين سورت را ضم كنى با «حم» ⁽¹⁴⁾و«نون»،الرحمن باشد.و قول بعضى مفسّران آن است كه نام سورت است. تِلْكَ ،اشارت است بآيات ⁽¹⁵⁾،و الر ،بر قول آن كه ⁽¹⁶⁾گفت نام سورت است،در

محلّ رفع است به ابتدا،و تقديره:هذه السّورة. تِلْكَ ،مبتداى دوم است و آيٰاتُ خبر اوست،و الر آيتى نيست باتّفاق براى آن كه مضاهى رءوس آيات نيست بخلاف «طه»،كه آن آيتى است براى آن كه [2-ر]مطابق رءوس آيات است،و آيٰاتُ ، دلالات و حجج باشد و روا بود كه مراد آيات ⁽¹⁾،قرآن است و مراد به اَلْكِتٰابِ ، قرآن است بلا خلاف،و اَلْمُبِينِ ،محتمل است دو معنى را:[يكى روشن]يكى بيان كننده براى آن كه«ابان»هم لازم باشد و هم متعدّى،يقال:ابان الشىء ⁽²⁾و ابنته اذا بيّنته.

مجاهده و قتاده گفتند:«مبين»را معنى آن است كه بيان كننده حلال و حرام است و قضايا و احكام است.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ ما فروفرستاديم اين كتاب قرآن. قُرْآناً ،نصب او بر حال است از ضمير مفعول به.و بيان كرديم كه اشتقاق قرآن من قرأت الشّىء اذا جمعته باشد.

عَرَبِيًّا ،صفت قرآن است و«يا»نسبت است يعنى به لغت عرب. لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ،تا همانا شما بدانى و تعقّل كنى و در فهم معانى و اغراض او عقل كار بندى.و«عقل» عبارت است از مجموع علومى كه ممكن بود ⁽³⁾كه به آن استدلال كنند به شاهد ⁽⁴⁾بر غايب،و فرق كنند به آن ميان حسن و قبيح ⁽⁵⁾.آنگه بر توسّع بر دگر علمها اجرا مى كنند،و در آيت دليل است بر حدوث قرآن براى آن كه خداى تعالى وصف كرد آن را به آن كه منزل است و مجموع است و منسوب است با لغت عرب.[و اتّفاق است كه لغت] ⁽⁶⁾به مواضعه ⁽⁷⁾شناسد و مواضعه ⁽⁸⁾قديم نيست پس در آيت سه دليل است بر حدوث قرآن:

يكى قوله: أَنْزَلْنٰاهُ ،و دگر: قُرْآناً ،و سديگر ⁽⁹⁾: عَرَبِيًّا از اين وجه كه گفتيم كه منزل قديم نباشد،و قرآن جمع بود و مجموع،بعضى بر بعضى مقدّم بود و قديم را

چيزى بر او مقدّم نباشد و آنچه منسوب بود با عرب و لغت ايشان،و عرب و لغت ايشان محدّث ⁽¹⁾،محال بود كه منسوب با آن قديم،باشد.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ ،ما قصّه خواهيم كردن بر تو و اصل قصّه و اشتقاق او،من قصّ أثره إذا اتّبعه باشد،و منه:القصاص لأنّه اتّباع القاتل للقود،و منه:القصّة للشّعر لتتابع ⁽²⁾بعضه بعضا على النّسق. أَحْسَنَ الْقَصَصِ ،نكوترين قصّه ها.و خلاف كردند در آن كه خداى تعالى اين قصّه را چرا نكوترين قصّه ها خواند.بعضى گفتند:

«أحسن»به معنى حسن است تا لازم نيايد كه كلام خداى را-جلّ جلاله-در باب حسن بعضى را بر بعضى مزيّتى و تفاضلى هست ⁽³⁾،چنان كه گويند:هذا اولى بك، چيزى را كه جز او ⁽⁴⁾والى نباشد آن را و مالك،و مثله قوله: وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ... ⁽⁵⁾،أى هيّن،و قول الشّاعر:

لعمرك ما ادرى و انّى لاوجل،***

اى و جل.و قول الشّاعر:

انّ الّذي سمك السّماء بنا ⁽⁶⁾لنا***بيتا دعائمه أعزّ و أطول

أى عزيزة ⁽⁷⁾طويلة.

بعضى دگر گفتند:بر ظاهر خود است على التفضيل.آنگه در وجه آن ⁽⁸⁾خلاف كردند:مقاتل روايت كرد از سعيد جبير،كه او گفت اصحاب رسول-عليه السّلام ⁽⁹⁾- بر سلمان رفتند،گفتند:براى ما از تورات حديثى گوى كه تورات را قصّه هاى نيكو در وى است ⁽¹⁰⁾.خداى تعالى اين آيت فرستاد و بيان كرد كه:قصّه هاى قرآن نيكوتر است از قصص تورات.بعضى دگر گفتند:براى آنش«أحسن القصص»خواند كه چندان ⁽¹¹⁾عبر و عجايب كه در اين قصّه است،در هيچ قصّه نيست.و از اين جا گفت:

لَقَدْ كٰانَ فِي يُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آيٰاتٌ لِلسّٰائِلِينَ ⁽¹²⁾،و گفت: لَقَدْ كٰانَ فِي قَصَصِهِمْ

عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبٰابِ ⁽¹⁾... ،و گفتند:براى كرم يوسف كه با برادران كرد،في قوله:

لاٰ تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ⁽²⁾... ،حديث و قصّۀ او را«أحسن القصص»خواند.و گفتند:

براى آنش نيكوترين قصّه ها خواند كه در او ذكر انبياست و ذكر صالحان و فريشتگان [2-پ]و شياطين و إنس و جنّ و أنعام و طيور و سير ملوك و آداب مماليك و طريقت تجّار و ذكر عقلا و جهّال و اختلاف احوال و مكر زنان و حيل ⁽³⁾ايشان،و نيز در او ذكر توحيد و فقه و علم سير و تعبير خواب و آداب سياست و حسن معاشرت و تدبير معاش.پس براى آن كه جامع است اين خصال را،كه در او منافع دين و دنياست، آن را احسن القصص خواند.

بِمٰا أَوْحَيْنٰا إِلَيْكَ هٰذَا الْقُرْآنَ ،«با»متعلّق است به«نقصّ» ⁽⁴⁾،و«ما»مصدريّه است،أي بوحينا،به وحى كردن ما و القاى ما بر تو اين قرآن را. وَ إِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِينَ ،و به درستى كه ⁽⁵⁾پيش از اين تو از اين قصّه و اخبار غافل بوده اى ⁽⁶⁾و بى علم.و«غفلت»،سهو ⁽⁷⁾باشد،و او عبارت بود از نفى علم،و اگر معنى بودى ضدّ علم بودى.

إِذْ قٰالَ يُوسُفُ ،عامل در ظرف فعلى ⁽⁸⁾مقدّر است،و التّقدير:اذكر يا محمّد،ياد كن اى محمّد،چون گفت يوسف.و«يوسف»نامى است أعجمى و براى آن لا ينصرف است كه هم أعجمى است و هم علم،و هما السّببان المانعان من الصّرف.و از بعضى علما پرسيدند كه:يوسف چه باشد؟گفت:«أسف» ⁽⁹⁾،حزن باشد و «أسيف»بنده باشد،و هر دو در يوسف حاصل بود،يعنى اشتقاق مى كنم آن را،إمّا از أسف،و إمّا أسيف،و قول اوّل درست تر است.أبو هريره روايت كرد ⁽¹⁰⁾كه رسول- صلّى اللّه عليه و آله ⁽¹¹⁾-گفت:

الكريم بن الكريم بن الكريم بن الكريم يوسف بن يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم-عليه السّلام. و يوسف به كسر السّين،لغة فيه،و بر اين

لغت ممكن بود كه به تازى نزديك تر بود.آنگه سبب منع صرف،علميّت باشد و وزن فعل ⁽¹⁾،كه اين لفظ بر وزن يفعل باشد ⁽²⁾.

ياد كن چون گفت يوسف پدرش را-يعقوب: يٰا أَبَتِ ،اى پدر من!ابن عامر و ابو جعفر خواندند اين جا و در همۀ قرآن:يا أبت،به فتح التّا ⁽³⁾،و دگر قرّاء به كسر«تا» خواندند اين جا و در همۀ قرآن:و ابن كثير بر«ها»وقف كرد،«يا أبه».امّا اين «تا»،بيشتر نحويان گفتند:بدل است از«يا»ى اضافت الى نفس المتكلّم،و بعضى گفتند:به منزلۀ ⁽⁴⁾«ها»ى طلحه و حمزه است،و بعضى دگر گفتند:عوض ⁽⁵⁾است از«واو»ساقط براى آن كه اصل«آب»ابو بوده است به دلالت قولك أبوان في التّثنية و لذلك ⁽⁶⁾لزمت الاسم حتّى صارت كانّها من نفس الكلمة ⁽⁷⁾لأنّها عوض ⁽⁸⁾حرف أصل.امّا از آنان كه ⁽⁹⁾به كسر«تا»خواندند،گفتند،«تا»دليل باشد بر آنكه بدل است از اضافت.و بعضى دگر گفتند:چون مستعمل شد و بسيار شد استعمال او،صار كنفس الكلمة حذف منها«ياء»الإضافة ⁽¹⁰⁾و بقى الكسر ⁽¹¹⁾ليدلّ ⁽¹²⁾على حذف ياء الإضافة.و آنان كه مفتوح خواندند،گفتند:اصل كلمه«يا ابتا» ⁽¹³⁾بوده است چنان كه شاعر گفت ⁽¹⁴⁾:

يا أبتا علّك ⁽¹⁵⁾أو عساكا***

و اين الف بدل«يا»ى اضافت است چون«الف»بيفگندند فتحۀ«تا»را دليل حذف«الف»كردند،اى پدر من: إِنِّي رَأَيْتُ ،من ديدم،من الرّؤيا.يقال:رأيت، على ثلاثة معان:من رؤية العين،و رأى القلب و رؤيا المنام،اين از رؤياى ⁽¹⁶⁾خواب

است ⁽¹⁾.اهل علم سير گفتند:ابتداى قصّۀ يوسف و يعقوب آن بود كه در سراى يعقوب ⁽²⁾درختى بود هرگه كه يعقوب را پسرى آمدى از آن درخت شاخى بر آمدى و با آن پسر مى باليدى.چون پسر بزرگ شدى شاخ بزرگ شده بودى و قوى گشته،پدر آن ⁽³⁾بگرفتى و به او دادى گفتى:اين چوب تراست و عصاى تو است ⁽⁴⁾كه با تو زاد و رست و بباليد ⁽⁵⁾.تا آنگه كه يوسف آمد او را از آن ⁽⁶⁾هيچ شاخ نرست.

چون يوسف-عليه السّلام ⁽⁷⁾-بزرگ شد و برادران او هريك چوبى و عصايى داشتند-و ايشان ده بودند و يوسف يازدهمين بود و بنيامين ⁽⁸⁾دوازدهمين-يوسف پدر را گفت:اى پدر[3-ر]برادران من هريكى را چوبى هست و مرا نيست چرا چنين آمد؟از خداى براى من چوبى بخواه از بهشت.يعقوب دعا كرد خداى تعالى جبريل را فرستاد با عصايى از چوب بهشت،گفت:اين به يوسف ده.يوسف-عليه السّلام- آن چوب بستد و آن چوبى بود از زبرجد سبز.شبى يوسف-عليه السّلام-در خواب ديد كه آن عصاى خود ⁽⁹⁾به زمين فروزدى ⁽¹⁰⁾و برادران او بيامدندى و عصاهاى خود در پيرامن آن ⁽¹¹⁾به زمين فروزدندى ⁽¹²⁾.عصاى او بلند شدى و برگ بياوردى و شاخها بكشيدى و سايه ⁽¹³⁾بگستردى و سر در اعنان ⁽¹⁴⁾آسمان بكشيدى و عصاهاى ⁽¹⁵⁾برادرانش بر حال خود بماندى آنگه بادى برآمدى و عصاهاى برادران از بيخ بركندى و در دريا انداختى و عصاى او بر جاى بماندى او از خواب در آمد ترسيده.پدر گفت:چه بود تو را اى فرزند من و اى قرّة العين من؟او اين حديث با پدر گفت.برادران بشنيدند از او حقد و كينه در دل گرفتند و گفتند:اى ⁽¹⁶⁾پسر راحيل عجب خوابى ديده اى!همانا تو سيّد خواهى بودن و ما بندگان تو و كار تو بلند شود و غالب شود بر كار ما ⁽¹⁷⁾.

وهب گفت:يوسف چون ⁽¹⁾اين خواب ديد،او را هفت سال بود و چون خواب آفتاب و ماه و ستاره ديد او را دوازده سال بود.و يعقوب-عليه السّلام-چنان كه در اخبار آمد يوسف ⁽²⁾را از چشم فرونگذاشتى يك ساعت،پيوسته پيش او بودى و پيش او خفتى.

شبى از شبها پيش از خفته بود-و گفتند:شب ⁽³⁾آدينه بود-در خواب ديد كه يازده ستاره و ماه و آفتاب از قطب آسمان جدا شدى و پيش او سجده كردندى.او از خواب در آمد و گفت:اى پدر خوابى ديدم عجب!گفت:چه ديدى؟گفت:در خواب ديدم كه درهاى آسمان گشاده شدى و نورى عظيم پديد آمدى چنان كه همه جهان بگرفتى و كوهها و صحرا روشن شدى از او و درياها موج زدى و ماهيان دريا به انواع لغات تسبيح كردندى و مرا جامه اى پوشانيدندى كه ⁽⁴⁾دنيا از نور و حسن آن ⁽⁵⁾نور گرفتى ⁽⁶⁾و پنداشتمى كه كليد گنجهاى زمين پيش من بنهادندى و پنداشتمى كه يازده ستاره و ماه و آفتاب ⁽⁷⁾مرا سجده كردندى،و ذلك قوله: إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً .

ابو جعفر خواند تنها:أحد عشر،به سكون«عين»إلى تسعة عشر،جمله به سكون «عين»گويد كَوْكَباً ،نصب او بر تمييز است بعد تمام الاسم،و تمام اسم اين جا تقدير تنوين است،لأنّ الاصل ⁽⁸⁾أحد و عشر،من باب قولهم:قدر راحة سحابا و ثلاثة رطل عسلا. رَأَيْتُهُمْ لِي سٰاجِدِينَ ،ديدم كه مرا سجده همى كردندى ⁽⁹⁾.براى آن گفت كه:رأيتهم لي ساجدين و لم يقل رأيتها لى ساجدة،براى آن كه سجده كه ⁽¹⁰⁾كار عقلاست و از شأن ايشان ⁽¹¹⁾است چون اسناد آن با كواكب كرد آنان را جارى مجراى عقلا داشت.

سدّى روايت كند از عبد الرّحمن بن سابط ⁽¹²⁾از جابر بن عبد اللّه الانصارىّ كه او

گفت:مردى جهود به نزديك رسول آمد،گفت:يا محمّد!مرا خبر ده تا نام آن ستاره ها چه بود كه يوسف را سجده كردند؟رسول-عليه السّلام-سر در پيش افگند به انتظار وحى.جبريل ⁽¹⁾آمد و رسول را خبر داد از نامهاى ايشان.رسول-عليه السّلام-جهود را گفت:اگر تو را خبر دهم به نامهاى ايشان و تو دانى كه چنان است،اسلام آرى؟ گفت:آرى ⁽²⁾گفت:نامها ⁽³⁾اين بود:جريان و طارق و ذيال ذو الكتفان ⁽⁴⁾و ذو القرع و ذناب و عموران ⁽⁵⁾و قابس و ضروح و مصبح و فليق ⁽⁶⁾.چنان ديد كه در هوا ⁽⁷⁾او را سجده مى كردندى،سجدۀ حقيقى كه معروف و معهود است.و بعضى دگر گفتند [3-پ]مراد به سجده خضوع و خشوع است.و گفته اند:ميان آن خواب كه يوسف -عليه السّلام-ديد در معنى عصا و ميان اين خواب هفت سال بود آنگه اين خواب بديد و با پدر بگفت. يعقوب-عليه السّلام-او را گفت:يا پسرك من ⁽⁸⁾نگر تا اين خواب با برادرانت ⁽⁹⁾نگويى كه با تو كيدى كنند و مكرى سازند و حيلتى،چه ديو،مردم را دشمنى است آشكارا.گفتند يعقوب-عليه السّلام-او را گفت:اين خواب با كس مگو،و يعقوب برفت و با زن خود بگفت و با او عهد كرد ⁽¹⁰⁾كه با كس نگويد.راست كه او برفت و فرزندان يعقوب در آمدند آن زن با ايشان بگفت ايشان را حسد زيادت شد.و گفتند:اين غلام سر پادشاهى مى دارد گاهى خوابش چنان باشد كه در عصا او ديد ⁽¹¹⁾.گاهى خواب چنين مى بيند كه ماه و آفتاب و ستاره او را مى سجده برد ⁽¹²⁾.به هر حال ماه و آفتاب مادر و پدر ⁽¹³⁾باشد و يازده ستاره ما يازده برادريم،و بر سرى پدر او را دوست تر ⁽¹⁴⁾از ايشان داشت.گفتند:با اين كيدى بايد كردن،چنان كه خداى تعالى

حكايت كرد كه يعقوب گفت: فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً ،«نون»براى آن بيفتاده است كه جواب نهى است به«فا» ⁽¹⁾،و محلّ او نصب است و عمل به اضمار«أن»كند.و كسائى خواند-الّا به روايت ابو الحارث-و قتيبه و ابن البريدى ⁽²⁾و العبسى ⁽³⁾:

«رؤياك»به اماله،و باقى قرّاء به تفخيم.و قوله: يٰا بُنَيَّ ،در او سه«يا»است:

«يا»ى اصلى و«يا»ى تصغير و«يا»ى اضافت.آنگه«يا» ⁽⁴⁾ى اضافت بيفگندند و قناعت كردند از او به كسره،و يك«يا»را در ديگر ادغام كردند.و امّا كسر«يا»و فتح او دو لغت است،يقال:يا بنىّ و يا بنىّ،كسر براى آن تا دليل حذف«يا»ى اضافت كند،و فتح لكونه أخفّ الحركات ⁽⁵⁾،أو لما ذكرنا في قوله:يا أبت بالفتح.و «كيد»طلب أذى و رنج باشد از صاحب غيظ مر غيرى را.آنگه حق تعالى حكايت كرد از يعقوب كه او بر سبيل مثل در ميان قصّه گفت إِنَّ الشَّيْطٰانَ ،كه ديو مر آدمى را دشمنى است آشكارا.و اين«لام»اضافت است يقال:هو أب لك و أخ لك و ولىّ لك و عدوّ لك.و معنى«لام»اضافت آن است كه چون اين«لام»بيفگنى اضافت حاصل باشد ⁽⁶⁾،آنگه در معنى او دو وجه بود:يكى آن كه شيطان ايشان را اغرا كند به كيد با تو كه شيطان دشمنى است آشكارا آدمى را،و وجه ⁽⁷⁾دگر آن كه مراد خود ايشان اند ايشان را شيطان او خواند چون با او فعل شيطان كردند و از شياطين انس بودند.كمال قال: شَيٰاطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ ⁽⁸⁾قوله: وَ كَذٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ -الآية،اجتباء و اصطفاء و اختيار ⁽⁹⁾هر سه ⁽¹⁰⁾يكى باشد.اين هم حكايت است از يعقوب-عليه السّلام-كه او مى گويد در تعبير خواب يوسف كه خداى تعالى تو را برگزيند و تو را تأويل احاديث در آموزد،و اصل «اجتباء»من جباية الخراج باشد،إذا اخلصته لنفسك او لغيرك،و مراد تعبير خواب است بقول: وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحٰادِيثِ ،فى قول مجاهد و قتاده.و ابن زيد

گفت ⁽¹⁾:در عهد او تاويل و تعبير خواب به از او كس ندانست.زجّاج گفت:مراد تأويل آيات است در ادلّۀ توحيد و جز از آن از علوم دين ⁽²⁾.تأويل آن باشد كه معنى با او گردد،من الاول و هو الرّجوع،و گفت:نيز اين خواب دليل آن مى كند كه خداى تعالى نعمت خود بر تو و بر آل يعقوب تمام كند چنان كه بر پدرانت تمام كرد، ابراهيم و اسحاق و آن كه ايشان را برگزيد و دو پيغامبر ⁽³⁾مرسل كرد،آنگه گفت:

خداى محكم كار و داناست آنچه كند به حكمت و مصلحت كند.ابن اسحاق گفت:خداى تعالى هر فصلى ⁽⁴⁾و حالى از احوال يوسف[4-ر]براى غرضى ⁽⁵⁾صحيح با رسول-عليه السّلام-حكايت كرد،و غرض از اين فصل ⁽⁶⁾آن بود ⁽⁷⁾تا رسول -عليه السّلام-متسلّى شود از كيد و حسد قوم او بر او كه پيش از اين برادران يوسف بر يوسف حسد بردند و با او كيد كردند.

قوله: لَقَدْ كٰانَ فِي يُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آيٰاتٌ لِلسّٰائِلِينَ ،آنگه حق تعالى گفت:در يوسف و برادرانش آياتى و علاماتى و عبرتى و دلالاتى ⁽⁸⁾هست مر پرسندگان را.و برادران يوسف يازده بودند و نامهاى ايشان اين است:روبيل-و او برادر مهتر است ⁽⁹⁾- و شمعون،و لاعون ⁽¹⁰⁾،و يهودا،و ريالون و يسجر و مادر او،ليّا-بنت ليان بود-و او دختر خالۀ ⁽¹¹⁾يعقوب بود و چهار پسر ديگر او را آمدند ⁽¹²⁾از دو سريّه ⁽¹³⁾:نام يكى زلفه و نام يكى بلهه ⁽¹⁴⁾،دان و تقتالى ⁽¹⁵⁾و حاد ⁽¹⁶⁾.و اشر ⁽¹⁷⁾آنگه ليّا را وفات آمد يعقوب خواهرش ⁽¹⁸⁾راحيل ⁽¹⁹⁾بزنى كرد از او يوسف آمد او را و بنيامين.پس جمله فرزندان

يعقوب دوازده بودند ⁽¹⁾و آنان كه در آن كار بودند و با يوسف آن كيد كردند،ده بودند.

و اهل مكّه خواندند:«آية للسّائلين»بر واحد،و باقى قرّاء بر جمع.و براى آن گفت:

«للسّائلين»كه جهودان رسول را-عليه السّلام-پرسيدند از قصّۀ يوسف،او ايشان را خبر داد همچنان كه در تورات بود.ايشان عجب بماندند و گفتند:يا محمّد!اين از كجا دانستى؟گفت:از وحى خداى تعالى.و بعضى دگر گفتند:معنى آن است كه:آيات للسّائلين و لمن لم يسأل.چنان كه شاعر گفت ⁽²⁾:

فما أدري أرشد طلابها***

و إنّما المعنى ⁽³⁾:أرشد طلابها أم غيّ.و از آيات يوسف-عليه السّلام-آن بود كه حق تعالى او را تخصيص كرد به بهره اى از حسن كه از أهل عصر خود مميّز شد به آن.و گفته اند خداى تعالى حسن قسمت كرد ميان آدميان دو ثلث به يوسف داد و ثلثى به همۀ جهان و گفته اند:ثلثى به او داد و دو ثلث به همه جهان ⁽⁴⁾.

و أبو سعيد خدرى روايت كرد ⁽⁵⁾از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:شب معراج ⁽⁶⁾چون مرا به آسمان بردند،يوسف را ديدم جبريل را گفتم:اين كيست؟ گفت:اين يوسف است.گفتند:يا رسول اللّه چگونه ديدى او را؟گفت:چنان كه ماه در شب چهارده ⁽⁷⁾.

و أنس مالك روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:يوسف را و مادرش را نيمۀ حسن بدادند.اسحاق بن عبد اللّه بن أبى فروه گفت:يوسف- عليه السّلام به جمال تانجا ⁽⁸⁾بود كه او در كويهاى ⁽⁹⁾مصر مى گذشتى ⁽¹⁰⁾نور روى او بر ديوارها مى تافتى چنان كه نور آفتاب.

كعب الاحبار گفت:خداى تعالى صورت پيغامبران ⁽¹¹⁾به آدم نمود تا او يك يك

را بديد.در طبقۀ ششم يوسف را به نمود،تاج و قار بر سر ⁽¹⁾نهاده،و پيرهن ⁽²⁾بهاء پوشيده و قضيب ⁽³⁾ملك به دست گرفته و رداى كرامت بر دوش نهاده ⁽⁴⁾،بر راست او هفتاد هزار فريشته ⁽⁵⁾و بر چپ او هفتاد هزار فريشته ⁽⁶⁾و جماعتى از امّت پيغامبران ⁽⁷⁾در پى او،و ايشان را زجلى و آوازى بود به تسبيح و تهليل و در پيش او درختى كه آن را درخت سعادت مى خواندند،هركجا او مى رفت با او مى رفت.آدم گفت:بار خدايا:اين كيست از فرزندان من؟گفت:يا آدم!اين مردى است محسود بر آنچه من به او خواهم دادن.گفت:بار خدايا!او را چه خواهى دادن؟گفت:حظّى تمام از حسن.آدم او را در بر گرفت و بوسه بر چشم او داد و گفت:

لا تأسف يا بنيّ و إنّه يوسف. پس اوّل كس كه او را يوسف خواند آدم بود ⁽⁸⁾.

و در خبر هست كه:او بر صورت آدم بود و بر حسن و بهاء و نور او پيش ازآن كه ⁽⁹⁾از درخت بخورد،چون از درخت بخورد آن نور و بها،از او برفت،و خداى تعالى به يوسف داد.و گفته اند:[4-پ]يوسف را چندان نور و بهاء بود كه نور روى او در شب چنان بودى كه شبه ⁽¹⁰⁾،و سپيدلون بود و نكوروى بود و جعدموى بود،فراخ چشم بود راست خلق،ستبر ⁽¹¹⁾ساق و ستبر ⁽¹²⁾ساعد ⁽¹³⁾،ميان باريك ⁽¹⁴⁾،تيزبينى ⁽¹⁵⁾،خرد دندان،بر ⁽¹⁶⁾روى راست خالى ⁽¹⁷⁾سياه داشت و بر ميان دو چشم علامتى سپيد داشت پنداشتى كه ماه تابان است، چون بخنديدى يا سخن گفتى نور از دندانهاى او مى تافتى.و هيچ وصّاف وصف او ندانستى كردن.و گفتند:او حسن به ميراث از جدّش اسحاق يافت و اسحاق از مادرش ساره و خداى تعالى ساره را بر صورت حور العين آفريده بود و لكن صفاى حور نداشت جز آن كه يوسف از صفاى لون و رقّت و لطافت اندام به آنجا ⁽¹⁸⁾بود كه اگر از اين

خضر چيزى بخوردى سبزى آن در پوست او پيدا بودى كه به گلوش ⁽¹⁾فرومى شدى ⁽²⁾.و ساره حسن از حوّا يافت به ميراث ⁽³⁾.

عبد اللّه مسعود روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-گفت:جبريل آمد و مرا گفت خداى ⁽⁴⁾مى گويد من حسن يوسف از نور كرسى دادم و حسن تو از نور عرش.و بعضى علما را گفتند:يوسف نكوتر ⁽⁵⁾بود يا محمّد؟گفت:در اوّلينان ⁽⁶⁾يوسف نكوتر بود و در آخرينان ⁽⁷⁾محمّد-صلّى اللّه عليه و على آله ⁽⁸⁾-و نيز از آيات يوسف-عليه السّلام-علم تعبير خواب بود كه هر خواب كه از او پرسيدند ⁽⁹⁾او تعبير آن بگفتى و همچنان بودى كه او بگفتى ⁽¹⁰⁾.

قوله تعالى: إِذْ قٰالُوا لَيُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلىٰ أَبِينٰا مِنّٰا -الآية عامل در«إذ»آن فعلى مضمر است،نحو:اذكر.و روا بود كه عامل در او«كان»باشد،فى قوله: لَقَدْ كٰانَ فِي يُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آيٰاتٌ لِلسّٰائِلِينَ .«اذ قالوا»اين ظرف آن فعل باشد،و «كان»تامّه بود به معنى حصل و حدث،چون گفتند برادران يوسف.«ليوسف» «لام»ابتداست و گفتند:جواب قسمى مقدّر است،و التّقدير:و اللّه ليوسف و أخوه، يوسف و برادرش بنيامين، أَحَبُّ إِلىٰ أَبِينٰا مِنّٰا ،دوست تر ⁽¹¹⁾است از ما به نزديك پدر ما، وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ ،و ما جماعتى ايم،ده كس بودند،و«عصبه»از سه باشد تا به ده و گفتند از ميان ده تا چهل،و او را از لفظ خود واحدى نيست،كالقوم و الرّهط، و النّفر ⁽¹²⁾،پدر ما در ضلالى است روشن.و مراد به ضلال ذهاب است از ره صواب و راى و تدبير،و ضلال از دين نخواستند.و گفتند:مراد ايشان به ضلال فرط محبّت يعقوب بود يوسف را.

آنگه با يكديگر بنشستند و رايى ⁽¹³⁾زدند و تدبير كردند و گفتند چاره اى بايد تا

ما او را از پدر دور كنيم،يكى گفت از ايشان: اُقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً، يوسف را بكشى يا او را به زمين افگنى دور كه روى پدر،شما را خالى و صافى و مستخلص شود.خلاف كردند در آن كه اين گوينده كه بود:بهرى گفتند،شمعون گفت. ⁽¹⁾اين قول وهب است.كعب گفت:دان بود كه اين گفت،و آنگه از پس او يعنى از پس كشتن او گروهى صالح نيك باشى تايب.مقاتل گفت:صالح ما بينكم و بين أبيكم،كار ميان شما و پدر سره شود چون او را بكشى.

قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ ،يكى از ايشان گفت.و بيشتر مفسّران برآنند كه اين گوينده روبيل بود ⁽²⁾-و او پسر خاله يوسف بود و در حقّ يوسف نكورأى ⁽³⁾بود و برادر مهين بود و ايشان در حكم او بودند-گفت: لاٰ تَقْتُلُوا يُوسُفَ ،يوسف را مكشى كه كشتن برادر عظيم باشد وَ أَلْقُوهُ فِي غَيٰابَتِ الْجُبِّ ،و او را در چاه افگنى.بعضى ⁽⁴⁾گفتند:مراد به «غيابة الجبّ»طاقى باشد كه در چاه بود پيش ازآن كه به آب رسد.حسن گفت:

غيابت چاه قعر چاه باشد ⁽⁵⁾.بعضى دگر گفتند ظلمت و تاريكى چاه باشد،و بعضى دگر گفتند آنجا كه خير ⁽⁶⁾غايب شود.و اصل«غيابت» ⁽⁷⁾از غيبت و غيبوبت باشد و اهل مدينه«غيابات»خواندند ⁽⁸⁾على الجمع[5-ر]و باقى«غيابت»على الواحد.و «جبّ»چاهى باشد ناپيراسته و به سنگ بر نياورده.قتاده گفت:چاه بيت المقدّس است.وهب گفت:به زمين اردن بود.كعب گفت:ميان مصر و مدين بود.مقاتل گفت:بر سه فرسنگى خانۀ يعقوب بود، يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيّٰارَةِ ،تا بهرى ⁽⁹⁾رهگذريان ⁽¹⁰⁾باشد كه او را برآرند.جملۀ قرّاء خواندند:«يلتقطه»به«يا»براى آن كه مسند است با«بعض»و حسن بصرى تلتقطه به«تا»خواند براى آن كه«بعض»مضاف است با مؤنّث.و گفت:خبر ⁽¹¹⁾از«بعض» ⁽¹²⁾چون خبر ⁽¹³⁾از جمله باشد چنان كه شاعر گفت:

أرى مرّ السّنين أخذن منّي***كما أخذ السّرار من الهلال

و قال آخر:

إذا مات منهم سيّد قام سيّد***فدانت له أهل القرى و الكنائس

و«تا»در«سيّارة»براى مبالغت است كعلاّمة و نسّابة.و گفتند:صفت موصوفى محذوف است،نحو:العصبة و الطّائفة و الفرقة و الجماعة. إِنْ كُنْتُمْ فٰاعِلِينَ ،اگر لا بدّ اين بخواهى كردن.

حسن بصرى را گفتند:مؤمن حسد برد؟گفت:اى سبحان اللّه!برادران يوسف را فراموش كردى؟و از اين جا گفتند:الأب جلاّب و الأخ سلاّب،پدر جمع كننده باشد و برادر رباينده. آنگه گفتند:به هر حال حيلتى بايد كه ميان او و پدر جدا كنيم.

آنگه گفتند:او را از پدر ببايد خواستن تا با ما به چراگاه ⁽¹⁾آيد،دگرباره گفتند:پدر ما را بر او استوار ندارد و او را به ما ندهد،تدبير آن است كه او را بگوييم.اوّل بيامدند و پيش او با يكديگر كشتى گرفتند ⁽²⁾و انواع بازيها از جستن و سنگ دستى ⁽³⁾و سلاح بازى كردن،او گفت:هر روز به چره گاه ⁽⁴⁾چنين كنى؟گفتند:از اين بيشتر و خوش تر،و لكن ⁽⁵⁾تو را دل خواهد كه با ما بيايى ⁽⁶⁾تا آنجا نظارۀ ما كنى و تو نيز ساعتى بازى كنى و او را مشوّق كردند تا او راغب شد.آنگه جمله بجمع بيامدند و پيش پدر بر پاى ايستادند-و اين عادت ايشان بود چون حاجتى بودى ⁽⁷⁾- ايشان را پدر گفت ⁽⁸⁾:چه حاجت است شما را و چه كار را آمده اى؟گفتند: يٰا أَبٰانٰا ، اى پدر ما، مٰا لَكَ چه بوده است تو را؟-و«ما»استفهامى است- لاٰ تَأْمَنّٰا عَلىٰ يُوسُفَ ،كه ما را مأمون نمى دارى بر يوسف،جملۀ قرّاء به ادغام خواندند و اشمام ⁽⁹⁾رفع در«نون»،و ابو جعفر خواند:«لا تأمننا» ⁽¹⁰⁾به جزم«نون»اوّل.و يحيى بن وثّاب ⁽¹¹⁾

در شاذّ ⁽¹⁾لا تيمّنا،على لغة من قال من تعلم و نعلم ⁽²⁾. وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ ،و ما او را نصيحت گريم و بدو خير خواهيم و با او خيانت نكنيم،و النّصح ضدّ الغشّ،و أصل او اخلاص عمل باشد از خيانت،و منه:التّوبة النّصوح،الخالصة.و نصح اخلاص ⁽³⁾باشد،و منه:النصاحة للخياطة.

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا ،يوسف را با ما بفرست ⁽⁴⁾،فردا. يَرْتَعْ وَ يَلْعَبْ ⁽⁵⁾،ابن كثير و أبو عمرو ابن عامر خواندند:«نرتع و نلعب»به«نون»در هر دو فعل و كسر ⁽⁶⁾«عين»من الارتعاء، افتعال من الرّعى،و جزم كه باشد به حذف«يا»باشد براى جواب أمر،و أهل الحجاز -إلاّ المالكىّ و العطّار عن الزّينبىّ-خواندند به اثبات«يا»در حال وصل ⁽⁷⁾و وقف.

و نافع خواند:«يرتع و يلعب»بالياء فيهما،حكاية عن يوسف-عليه السّلام-بفرست او را تا با ما چره كند و بازى كند،و يعقوب خواند:«نرتع و يلعب»اوّل به«نون»دوّم به «يا»،چنان كه«رتع»را اضافت با ايشان باشد كه بزرگان بودند و بازى را اضافت كردند ⁽⁸⁾با يوسف ⁽⁹⁾كه كودك بود.و باقى قرّا«نرتع و نلعب»به«نون»و جزم هر دو فعل من الرّتع ⁽¹⁰⁾و هو الرّعى. وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ ،و ما او را نگاه داريم.[5-پ] ⁽¹¹⁾.

قٰالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ ،گفت مرا دلتنگ بكند آن كه شما او را ببرى.«أن»مع الفعل در محلّ رفع است،على أنّه فاعل«يحزننى»،و«نى»ضمير منصوب متّصل است،على انّه مفعول به. وَ أَخٰافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ ،و ترسم كه او را گرگ بخورد، وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ ،و شما از او غافل و بى خبر ⁽¹²⁾باشى.خلاف كردند در آن كه ⁽¹³⁾يعقوب-عليه السّلام-چگونه گفت ايشان را كه او را گرگ بخورد و اين

غيب است اگر به وحى تقرير كرد و به فرستادن ⁽¹⁾گوييم،از اين چند جواب گفته اند ⁽²⁾:يكى آن كه زمين مسبعه بود و گرگ بسيار بود آنجا،براى اين گفت.

وجهى ديگر آن است كه بر دل او بگذشت و بر زبان او براند ⁽³⁾خداى تعالى،تا وقت احتجاج و اعتلال[ايشان] ⁽⁴⁾را دست افزار ⁽⁵⁾نباشد.بعضى دگر گفتند:در خواب ديد كه او را گرگ خورده بود،و گفتند:در خواب ديد كه ايشان او را ببردند و بازنياوردند و چون پرسيد كه او را كجا بردى؟گفتند:او را گرگ بخورد،و گفتند:در خواب ديد كه ده گرگ گرد يوسف-عليه السّلام-در آمده بودند و او را تعرّض مى كردند و بر او حمله مى كردند ⁽⁶⁾و يكى از آن جمله از او ذبّ و دفع مى كرد و زمين بشكافت و يوسف به زمين فروشد و ازآنجا بر نيامد إلاّ از پس سه روز.چون يعقوب اين خواب بديد او را از برادران نگاه مى داشت،چون استدعا كردند گفت: وَ أَخٰافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ .

عبد اللّه عمر ⁽⁷⁾روايت كرد از رسول-عليه السّلام ⁽⁸⁾-كه او گفت مردمان را دروغ تلقين مكنى ⁽⁹⁾كه فرزندان يعقوب ندانستند كه گرگ آدمى را خورد ⁽¹⁰⁾چون يعقوب بگفت: وَ أَخٰافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ ،ايشان ⁽¹¹⁾بياموختند و آن را دست افزار خود كردند و گفتند: فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ .و اين آن است كه در مثل گفتند:أذكرتنى الطّعن و كنت ناسيا.

پدر را گفتند: لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ ،اگر چنان كه گرگ او را بخورد و ما،ده مرد ⁽¹²⁾با او،پس ما زيانكار باشيم،و«لام»جواب قسمى مضمر است فى قوله: لَئِنْ ،و«واو» حال راست،فى قوله: وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ ،و إِذاً ملغاست،لوقوعه بين المبتدأ و الخبر.

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ- الآية،در كلام حذفى و اختصارى هست،تقديره:فأجابهم إلى ملتمسهم و أرسله معهم،فلمّا ذهبوا به.يعقوب-عليه السّلام-ايشان را اجابت كرد و

يوسف را با ايشان بفرستاد.

راويان اخبار گويند سدّى و عبد اللّه عبّاس و عبد اللّه مسعود و كعب الاحبار و حسن بصرى به اختلاف الفاظ و اتّفاق معانى،كه:چون برادران يوسف را از پدر بخواستند ⁽¹⁾به حيلت و دستان،و پدر ايشان را گفت:من ترسم كه او را گرگ بخورد، ايشان گفتند:گرگ او را چگونه بخورد!و نحن عصبة،و ما،ده مرد با اوايم و شمعون با ماست.و او مردى بود كه چون خشم گرفتى نعره اى بزدى ⁽²⁾هيچيز ⁽³⁾نبودى از حيوانات كه آواز او بشنيدى نه بيوفتادى ⁽⁴⁾،و اگر آبستنى ⁽⁵⁾بودى بچّه بيفگندى-و يهودا در ميان ماست و او چون خشم گرفتى ⁽⁶⁾شير را بدريدى از هم ⁽⁷⁾.

چون يعقوب-عليه السّلام-از ايشان چون ⁽⁸⁾اين سخن بشنيد ساكن شد،يوسف -عليه السّلام-بيامد و پيش پدر بايستاد و گفت:اى پدر مرا با برادران بفرست،يعقوب گفت:تو را مى بايد؟گفت:آرى.

گفت:دستورى دادم.چون روز ديگر ⁽⁹⁾بود،يوسف-عليه السّلام-جامه در پوشيد و كمر بر بست و قضيب به دست گرفت و بيرون شد با برادران.يعقوب-عليه السّلام- سلّه اى بگرفت و آن بندى كه ابراهيم زاد اسحاق-عليهما السّلام-در آنجا نهادى و چند گونه طعام ⁽¹⁰⁾براى يوسف در آنجا نهاد ⁽¹¹⁾و فرزندان را وصايت خير كرد به يوسف و گفت:اى فرزندان من!اين پسرك من يوسف امانت است از من به شما،از خداى بترسى و در او هيچ خيانت مكنى.به خداى بر شما كه اگر گرسنه شود طعامش دهى و اگر آب خواهد ⁽¹²⁾آبش دهى و بر او شفقت و مهربانى كنى ⁽¹³⁾و او را رها مكنى و از چشم فرومگذارى ⁽¹⁴⁾و در رفتن بر او رنج منهى.گفتند:يا پدر او ما را برادر است و ما

را بر او شفقت برادران است ⁽¹⁾و يكى از ماست بل مفضّل است بر ما براى دوستى تو او را،يعقوب-عليه السّلام-با ايشان به صحرا پاره اى بيرون رفت و ايشان را به خداى سپرد و يوسف را در بر گرفت و بوسه بر چشم ⁽²⁾داد و گفت:تو را به خداى و برادران سپردم و عهد وثيقت ⁽³⁾كردم با آن كه ترسم كه تو را ضايع مى كنم و برگرديد.ايشان او را به صحرا بيرون بردند تا پدر با ايشان بود و به چشم پدر بودند او را بر دوش گرفته بودند و اكرام مى كردند.چون پاره اى نيك به رفتن و او را به بيابان فروبردند و دور شدند از شهر،سخن بگردانيدند و او را جفا كردن ⁽⁴⁾و زدن گرفتند،و هرگه كه برادرى او را بزدى او به استعانت به ديگرى شدى او نيز او را بزدى و آن طعامى كه پدر براى او ساخته بود چيزى بخوردند و چيزى به سگان دادند و او را چيزى ندادند و او را پياده مى تاختند گرسنه و تشنه ⁽⁵⁾و مى زدند،او مى گريست و مى گفت پدر را:بى خبرى كه با يوسف تو چه مى كنند!عند آن حال فريشتگان بگريستند ⁽⁶⁾به رحمت بر يوسف -عليه السّلام.

اين حال نيك با حال ⁽⁷⁾حسن و حسين-عليهما السّلام-ماند كه تا رسول -صلّى اللّه عليه و آله ⁽⁸⁾-در حال حيات ⁽⁹⁾بود براى تقرّب او ايشان را اكرام مى كردند تا آن روز كه از حظيرۀ بنى النّجّار ⁽¹⁰⁾ايشان را مى آورد بر دوش گرفته،يك يك به تقرّب مى رفتند كه يكى را به ما ده،رسول-عليه السّلام-مى گفت:

نعم المطيّة انا و نعم الرّاكبان هما و أبوهما خير منهما. چون رسول-عليه السّلام-با جوار رحمت ايزدى شد يكى را ⁽¹¹⁾به زهر بكشتند و يكى را ⁽¹²⁾به تيغ.

چون خواستند كه او ⁽¹³⁾را بكشند و راى ايشان بر اين درست شد،يهودا ⁽¹⁴⁾-و او

پسر خاله يوسف بود-گفت:نه با من عهد كرده اى كه يوسف را نكشى؟گفتند:بلى عهد كرده ايم اكنون چه كنيم او را؟گفت:او را در چاهى افگنى كه ⁽¹⁾رهگذر كاروان است،باشد كه از اين رهگذريان ⁽²⁾كسى او را بر آرد.

و ذلك قوله: فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ ،«لمّا»در جاى ظرف افتد ⁽³⁾و «با»تعديت راست و«ها»ضمير يوسف است و إجماع ⁽⁴⁾عزم باشد.يقال:أجمع على كذا و أزمع،و عزم بمعنى،و بى حرف جر نيز ⁽⁵⁾گويند،يقال:أزمع و أجمع أن يفعل كذا. وَ أَوْحَيْنٰا إِلَيْهِ ،در اين وحى خلاف كردند،بعضى گفتند:وحى پيغامبرى بود و خداى تعالى عند آن حال او را پيغامبرى داد و جبرئل آمد و او را خبر داد و بشارت به آنچه ⁽⁶⁾خواست بودن و او را تسليت داد،و بعضى دگر گفتند:القاء القلب ⁽⁷⁾است،در دل او افگند خداى تعالى.و قول اوّل قول حسن بصرى است و جماعتى مفسّران و اين ظاهر آيت است.و قوله: لَتُنَبِّئَنَّهُمْ ،كه خبر دهى ايشان را به كار ايشان و آنچه با تو مى كنند.و مورد اين كلمه تهديد و وعيد است. وَ هُمْ لاٰ يَشْعُرُونَ ،«واو» حال است،يعنى در حالى كه ايشان ندانند.عبد اللّه عبّاس و حسن و ابن جريج گفتند:

يعنى ندانند كه او يوسف است.مجاهد و قتاده گفتند:يعنى ايشان ندانند كه او را وحى آمده است.و«شعور»إدراك علم دقيق بود،مشبّه بالشّعر.و دو قول گفتند در جواب«لمّا»:يكى آن كه محذوف است و تقدير آن است كه:و لمّا ذهبوا به و أجمعوا أن يجعلوه في غيابت الجبّ عظمت فتنتهم و كبر ما قصدوا له.و بعضى دگر گفتند:«أوحينا»جواب«لمّا»ست و«واو»صله است و التّقدير:لمّا ذهبوا به أوحينا إليه،تا جواب را بشايد ⁽⁸⁾] ⁽⁹⁾،چه اگر«واو»بود عطف باشد و جواب نتواند بودن، و اين مذهب كوفيان است.و گفتند:مانند اين بيت امرؤ القيس است.

فلمّا أجزنا ساحة الحيّ و انتحى***بنا بطن خبت ذى قفاف ⁽¹⁰⁾عقنقل

و التقدير:انتحى.و قال آخر:

حتّى إذا ثملت بطونكم***و رأيتم أبناءكم شبّو ⁽¹⁾

و قلبتم ظهر المجنّ لنا***إنّ اللّئيم لعاجز خبّ

التّقدير:قلبتم،و بصريان روا نمى دارند ⁽²⁾.

چون يوسف را به كنار چاه آوردند پيرهن ⁽³⁾از او بر كردند ⁽⁴⁾-و اين چاهى بود ميان اردن و مصر ⁽⁵⁾.و گفتند:تا به خانۀ يعقوب ازآنجا سه فرسنگ بود و بر ره كاروان بود و چاهى بود تاريك و وحش ⁽⁶⁾و سر او تنگ ⁽⁷⁾،تنگ بود و بن چاه فراخ ⁽⁸⁾و براى آن كردند ⁽⁹⁾تا بر نتواند آمدن ⁽¹⁰⁾.و گفتند:آب اين ⁽¹¹⁾چاه شور بود،و سام بن نوح كنده بود آن چاه ⁽¹²⁾پس دستهايش ببستند و پيراهنش بكندند.گفت:اى برادران! پيراهن ⁽¹³⁾با من دهى تا عورت پوش من باشد در حيات من و كفن من باشد در مماتم ⁽¹⁴⁾، و دستم بگشايى تا هوامّ زمين را از خود بازدارم.به ⁽¹⁵⁾او گفتند:آن يازده ستاره را و ماه و آفتاب را كه تو را در خواب سجده مى كردند بخوان تا دستهاى تو ⁽¹⁶⁾بگشايند و پيرهن ⁽¹⁷⁾با تو دهند ⁽¹⁸⁾.آنگه رسنى در ميان او بستند و او را فروگذاشتند ⁽¹⁹⁾چون به نيمه رسيد رسن ببريدند و او را در چاه افگندند.خداى تعالى از ميان آن آب سنگى بر آورد بزرگ و ليّن تا يوسف برآن سنگ آمد و رنج ⁽²⁰⁾نرسيد او را.و در روايتى ديگر آمد كه خداى تعالى جبريل را گفت:درياب يوسف را،به يك پر زدن به زمين آمد و يوسف

را در ميان چاه گرفت و به آسانى برآن سنگ نهاد و او را تسليت داد و احوالى كه بر سر او ⁽¹⁾خواست رفتن با او بگفت.چون ايشان آواز وقع او نشنيدند او را آواز دادند،او جواب داد.گفتند:او زنده است هنوز،خواستند تا او را سنگسار كنند يهودا رها نكرد و گفت:نه عهد شما با من آن است كه او را نكشى؟رها كردند.

در خبر است كه:چون يوسف را-عليه السّلام-به چاه افگندند چاه تاريك بود روشن شد و آبش شور بود خوش شد و او از آن آب مى خورد،آن آب او را به جاى طعام و شراب بود،خداى تعالى فريشته اى را بفرستاد تا أنيس او شد تا مستوحش نباشد و آن بندها از او بر گرفت و پيرهنى ⁽²⁾از حرير بهشت فرستاد خداى تعالى تا در او پوشانيدند ⁽³⁾.

و روايتى ديگر آن است كه:چون ابراهيم را به آتش انداختند او را برهنه بكردند و بند بر دست و پاى او نهادند آتش بندهاى او بسوخت و جبريل آمد و پيرهنى ⁽⁴⁾از حرير بهشت بياورد و در او پوشانيد.او به ميراث به اسحاق رها كرد و اسحاق به يعقوب و يعقوب آن خواست كه به يوسف رسد در تعويذى نهاد و بر گردن او بست.آن فريشته آن تعويذ بشكافت،آن پيرهن ⁽⁵⁾بگرفت و در او پوشانيد.

و روايتى دگر آن است كه اين فريشته او را ⁽⁶⁾بهى بياورد تا او بخورد.چون شب درآمد فريشته خواست تا برود.يوسف گفت-عليه السّلام:اگر تو بروى من تنها مانم و مستوحش شوم ⁽⁷⁾گفت:من تو را دعايى بياموزم كه چون بخوانى وحشت از تو برود.

بگو:

يا صريخ المستصرخين يا غوث المستغيثين يا مفرّج كرب المكروبين قد ترى مكانى و تعرف حالى و لا يخفى عليك شيء من أمرى ⁽⁸⁾. يوسف-عليه السّلام-اين بگفت.خداى تعالى هفتاد ⁽⁹⁾فريشته را بفرستاد تا گرد او در آمدند و او را انس

مى دادند و يهودا هر روز بيامدى و طعام و شراب بياوردى و به چاه فروگذاشتى.

[6-ر].

چون سه روز در چاه بود روز چهارم جبرئيل آمد و گفت:تو را كه در اين چاه افگند؟گفت:برادرانم گفت:چرا؟گفت:بر من حسد كردند براى دوستى پدر مرا.

گفت:خواهى تا از اين چاه بر آيى ⁽¹⁾؟گفت:آرى.گفت،بگو:

«يا صانع كلّ مصنوع،و يا جابر كلّ كسير،و يا حاضر كلّ ملا،و يا شاهد كلّ نجوى،و يا قريبا غير بعيد،و يا مونس كلّ وحيد و يا غالبا غير مغلوب،و يا حيّا لا يموت،و يا محيى الموتى،يا لا إله إلاّ أنت،اللّهمّ إنّى أسألك بانّ لك الحمد لا إله إلاّ أنت بديع السّماوات و الأرض ذو الجلال و الإكرام أن تصلّى على محمّد و آل محمّد و أن تجعل لي من أمري فرجا و مخرجا،و أن ترزقنى ⁽²⁾من حيث لا أحتسب ⁽³⁾.

يوسف-عليه السّلام-اين كلمات بگفت خداى تعالى او را فرج داد از چاه و ملك مصر به او داد ازآنجا كه او انديشه نكرد.مجاهد گفت:يوسف ⁽⁴⁾از پدر جدا شد شش ساله بود چون با پدر رسيد چهل ساله بود.

قوله: وَ جٰاؤُ أَبٰاهُمْ عِشٰاءً يَبْكُونَ- الآية،در آيت محذوفى هست و آن اين است:

و لمّا فعلوا ⁽⁵⁾ما أجمعوا عليه من إلقائه فى الجبّ جاءوا أباهم عشاء.چون آنچه در دل داشتند و برآن عزم كرده بودند ازآن كه او را در چاه افگنند بكردند،آمدند با نزديك ⁽⁶⁾پدر نماز شام گريان.«أباهم»در محل نصب است به مفعول به ⁽⁷⁾.«عشاء»نصب بر ظرف است. يَبْكُونَ ،محل او نصب است بر حال.آن روز برفتند همه روز و يعقوب -عليه السّلام-در بند انتظار مى بود و دل مشغول تا ايشان با يوسف چه كردند.

چون ايشان يوسف را به چاه افگندند،حسن بصرى گفت:در اين وقت او را هفده ⁽⁸⁾سال بود و در بندگى و زندان و پادشاهى هشتاد سال بماند و بيست و سه سال ديگر بماند ازآن پس،و چون فرمان يافت او را صد و بيست سال بود.

آنگه بيامدند و بزغاله اى را بگرفتند ⁽¹⁾از گلّه و بكشتند و پيرهن يوسف در خون ⁽²⁾آغشتند و روى با خانه نهادند.يعقوب-عليه السّلام-به سر راه آمده بود به انتظار ايشان،چون پدر را ديدند جمله به يك بار بانگ بر آوردند و گريستن گرفتند.يعقوب بدانست كه ايشان را كارى افتاده است و ⁽³⁾يوسف را نديد،گفت:يوسف كجاست؟ ايشان به يك بار دست بزدند و جامه ها بدريدند و خروش و ناله كردند گرفتند ⁽⁴⁾. و گفتند: إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ ،ما برفتيم تا سبق بريم بر يكديگر،و قوله:«نستبق»در جاى حال است،اى مستبقين. وَ تَرَكْنٰا يُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا ،و يوسف را به نزديك متاع و ثقل خود رها كرديم، فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ ،گرگ او را بخورد. وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا ،تو ما را به راست گوى ندارى ⁽⁵⁾و اگرچه ما راستيگريم ⁽⁶⁾در اين گفتار.و اصحاب ما به اين ⁽⁷⁾آيت استدلال كردند ⁽⁸⁾بر آنكه ايمان تصديق باشد ⁽⁹⁾كه خداى تعالى در اين آيت ايمان گفت.و مراد او تصديق بود به اتّفاق.و جواب«لو»محذوف است.براى دلالت كلام بر او،و التّقدير:و لو كنّا صادقين ما صدّقتنا ⁽¹⁰⁾.و اهل اشارت گفتند:براى آن نماز شام آمدند تا وقت تاريك باشد،ايشان را از آن دروغ گفتن ⁽¹¹⁾شرم نيايد در سخن فرونمانند.و از اين كار ⁽¹²⁾گفته اند:چون از كسى حاجتى خواهى به شب مخواه ⁽¹³⁾كه حيا در چشم است و چون تاريك بود چشم نگيرد ⁽¹⁴⁾.و چون عذرخواهى به روز مخواه كه فرومانى در عذر خواستن.و اين گريۀ دروغ كه ايشان مى كردند آب از همه گريه هاى به راست ببرد.

شعبى گفت:زنى به نزديك شريح آمد به حكومت و مى گريست و جزع مى كرد

پس ازآن كه حجت بر او متوجّه شد،يكى گفت ⁽¹⁾:بنگر كه اين مسكينه چگونه مى گريد[6-پ]همانا مظلومه است،شريح گفت:برادران يوسف ظالم بودند و با ظلم مى گريستند و اين آيت بخواند.و شاعر در اين معنى گويد ⁽²⁾:

أغرك من شيخ بكاء ⁽³⁾و مملقة***أم اللّحية البيضاء للنّتف مطلقة

فانّ بنى يعقوب جاءوا أباهم***عشاء و هم يبكون زورا و مخرقة

آنگه آن پيرهن ⁽⁴⁾خون آلود عرضه كردند و گفتند ⁽⁵⁾:اينك پيرهن ⁽⁶⁾او خون آلود است.

و ذلك قوله: وَ جٰاؤُ عَلىٰ قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ ،اى مكذوب فيه،و آوردند ⁽⁷⁾بر پيرهن ⁽⁸⁾او خونى دروغ ⁽⁹⁾.اگر گويند«دروغ»صفت قول باشد و در خبر شود چون مخبر او برخلاف خبر باشد،چگونه در خون استعمال فرمود؟جواب گوييم كه:مراد به«كذب»مكذوب فيه است لفظ مصدر است و معنى مفعول ⁽¹⁰⁾،كقولهم:رجل رضا، اى مرضى،و ماء سكب،و شراب صبّ،اى مسكوب و مصبوب،و به معنى فاعل نيز استعمال كنند چنان كه:ماء غور و رجل صوم و فطر،و برعكس اين مفعول گويند و مراد ايشان مصدر،يقولون:ما له معقول،أى عقل،و ماله على هذا الأمر مجلود،اى جلد،قال الشاعر:

حتّى إذا لم يتركوا لعظامه ⁽¹¹⁾***لحما و لا لفؤاده معقولا

و قال آخر:

قد و الّذي ⁽¹²⁾سمك السّماء بقدره ⁽¹³⁾***بلغ العزاء و أدرك المجلود

و فرّاء گفت و ديگر نحويان كه:بدم كذبا،به نصب ⁽¹⁾روا باشد ⁽²⁾در نحو جز كه نخوانده اند و نصب او بر مصدرى ⁽³⁾باشد محذوف الفعل،كانّه قال:بدم كذبوا فيه كذبا،و روا بود كه نصب او بر تمييز ⁽⁴⁾بود،و براى آن دروغ گفت آن را كه آن،خون ⁽⁵⁾يوسف نبود خون بزغاله بود.يعقوب-عليه السّلام-پيرهن⁽⁶⁾به دست گرفت و گفت:چه حليم گرگى بود ⁽⁷⁾كه يوسف را بدريد ⁽⁸⁾و پيرهنش⁽⁹⁾نيازرد ⁽¹⁰⁾و ندريد ⁽¹¹⁾!ايشان فروماندند- .گفتند ⁽¹²⁾:لا،بل قتله اللّصوص،بل دزدان او را بكشتند.گفت:اى سبحان اللّه!دزدان او را بكشتند و پيرهن او ⁽¹³⁾رها كردند و حاجت ايشان به پيرهن ⁽¹⁴⁾بود نه به كشتن او! و گفته اند در پيرهن⁽¹⁵⁾يوسف سه آيت بود:يكى اين روز كه بياوردند خون آلود و يعقوب ازآنجا بدانست كه دروغ مى گويند.دوم آنجا كه زليخا در او آويخت و پيرهن⁽¹⁶⁾او بدريد از پس ⁽¹⁷⁾و سه ام ⁽¹⁸⁾آن روز كه بياوردند و بر روى ⁽¹⁹⁾يعقوب فگندند ⁽²⁰⁾او بينا شد،آنگه پيرهن ⁽²¹⁾بستد و بر سر و چشم نهاد و ببوييد ⁽²²⁾و نعره اى بزد و بيوفتاد ⁽²³⁾و هوش از او برفت.روز ديگر ⁽²⁴⁾كه با چره گاه ⁽²⁵⁾رفتند گفتند:ديدى كه پدر ما را چگونه ⁽²⁶⁾خجل و دروغزن كرد ⁽²⁷⁾؟تدبير آن است كه برويم و يوسف را از ⁽²⁸⁾چاه برآريم و پاره پاره كنيم و استخانهاى ⁽²⁹⁾او با پيش ⁽³⁰⁾پدر بريم تا قول ما راست شود.

يهودا گفت:نه ⁽¹⁾،با من عهد كرده اى كه يوسف را نكشى،و ايشان را از آن منع كرد.نماز شام چون با خانه ⁽²⁾شدند،پدر گفت ايشان را:اگر چنان است كه راست مى گويى اين گرگ كه او را بخورد بگيرى و پيش من آرى.ايشان برفتند و چوب و رسن بر گرفتند ⁽³⁾و به صحرا شدند و گرگى را بگرفتند و دست و پاى ⁽⁴⁾ببستند و پيش يعقوب آوردند و بيفگندند.يعقوب-عليه السّلام-گفت:دست و پاى او بگشايى،او را بگشادند ⁽⁵⁾،يعقوب ⁽⁶⁾گفت:اى گرگ بياى،او بيامد و پيش يعقوب بايستاد،يعقوب گفت:اى گرگ شرم ندارى كه فرزند مرا و ميوۀ دل مرا و روشنايى چشم مرا بخورى ⁽⁷⁾؟گرگ به آواز آمد و گفت:

لا،و حقّ شيبتك يا نبىّ اللّه ما أكلت لك ولدا و انّ لحومكم و دماءكم،معاشر الانبياء محرّمة علينا و إنّى لمظلوم مكذوب عليّ و إنّى غريب فى بلاد مصر، به حقّ شيبت تو كه من فرزند تو را نخوردم[7-ر]و گوشت و خون شما كه پيغامبرانى ⁽⁸⁾بر ما حرام است و من مظلومم و دروغ بر من نهاده اند و من بدين ⁽⁹⁾زمين غريبم.گفت:براى چه به اين زمين آمده اى؟گفت:مرا اين جا خويشان اند به زيارت ايشان آمده بودم،اين پسران تو مرا بگرفتند و ببستند و پيش تو آوردند و اين دروغ بر من نهادند.

عند آن يعقوب گفت: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً ،«تسويل»تزيين نفس باشد كارى ⁽¹⁰⁾كه نيكو نباشد،على قول قتاده.و گفته اند:تقرير المعنى في النّفس باشد.گفت:«بل»،و اين كلمه إضراب را باشد و اعراض را از كلامى به كلامى ديگر. سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ ،نفس شما اين كار بياراست در چشم شما. فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ،أى صبري صبر جميل،أو شأنى ⁽¹¹⁾صبر جميل،مرفوع است بر خبر مبتداى محذوف،كار من امروز و شأن من صبرى است نكو ⁽¹²⁾.و صبر نكو ⁽¹³⁾آن باشد كه در

خلال آن جزعى ⁽¹⁾نباشد. وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ ،و خداى است كه از او يارى ⁽²⁾خواهند و به او ⁽³⁾استعانت كنند بر آنچه شما وصف مى كنى،يعنى من به خداى استعانت مى كنم و يارى مى خواهم از او.

قوله: وَ جٰاءَتْ سَيّٰارَةٌ -الآية،يوسف-عليه السّلام-سه روز در آن چاه بماند،روز چهارم كاروانى مى گذشت آنجا از مدين مى آمدند ⁽⁴⁾و به مصر مى شدند ⁽⁵⁾به تجارت از جادّۀ راه بگرديده بودند به نزديك اين چاه فرود آمدند و اين چاه بر جادّۀ راه نبود، مردى را بفرستادند از عرب از بلاد مدين نام او مالك بن الذّعر ⁽⁶⁾تا آب آرد براى ايشان،او به كنار ⁽⁷⁾چاه آمد و دلو فروگذاشت ⁽⁸⁾تا آب بر كشد.يوسف-عليه السّلام- دست در رسن زد و از چاه بر آمد مرد آبكش نگاه كرد كودكى را ديد،من اجمل ⁽⁹⁾اهل زمانه.

و ذلك قوله تعالى: وَ جٰاءَتْ سَيّٰارَةٌ ،صفت موصوفى محذوف است،اى رفقة سيّارة،فعّالة من السّير.و روا بود كه«ها» ⁽¹⁰⁾براى مبالغت باشد كه داب و عادت كاروان رفتن باشد. فَأَرْسَلُوا وٰارِدَهُمْ ،حق تعالى گفت:كاروانى به آنجا رسيدند وارد ايشان را بفرستادند،و وارد آن كس باشد كه به آب آيد،يقال:ورد ⁽¹¹⁾الماء،إذا أتاه،و صدر عنه إذا رجع عنه،و رائد گويند آن را كه از پيش بيايد به طلب آب و گياه.

فَأَدْلىٰ دَلْوَهُ ،اى أرسلها،و دلاّها ⁽¹²⁾إذا أخرجها و نزعها،و دلاّها ⁽¹³⁾لتكثير الفعل.و دلو آلت سقى باشد و فعل از او بر گرفته اند. قٰالَ يٰا بُشْرىٰ ⁽¹⁴⁾،در كلام حذفى و اختصارى هست و التقدير:فأدلى دلوه فتعلّق يوسف بالحبل و خرج من البئر فلمّا راه الوارد قال:يا بشراى ⁽¹⁵⁾،أهل كوفه خواندند:«يا بشرى»بى«يا»على وزن فعلى من

غير اضافة إلى«يا»لمتكلّم ⁽¹⁾،و باقى قرّا خواندند:يا بشراى ⁽²⁾،به«الف»و«يا» على الاضافة إلى«يا»لمتكلّم ⁽³⁾،كقولهم:هواى و عصاى.آنگه در معنى او دو قول گفتند:قتادة و سدّى گفتند:معنى آن است كه:اى بشارت من،يعنى بشارتى است مرا اين ⁽⁴⁾،كانّه نادى بشارته،پندارى مژده و بشارت خود را مى بخواند.و شايد كه «يا»در ⁽⁵⁾اسمى محذوف شده باشد كأنّه قال:يا هذا و يا صاح بشراى.و التقدير:هذا بشراى،أى هذا الغلام أو هذه الحال بشراى ⁽⁶⁾،چنان كه:يا عافاك اللّه،و مانند اين.

و قول دوّم آن است كه«بشرى» ⁽⁷⁾نام رفيق او باشد،او را ندا كرد گفت:يا بشراى، بمثابت قولهم:يا صاحبى.و بر قرائت كوفيان يا بشرى،يعنى يا فلان، هٰذٰا غُلاٰمٌ ، اين كودكى است وَ أَسَرُّوهُ بِضٰاعَةً ،و او را پنهان كردند براى بضاعت.

در او دو قول گفتند:يكى آن كه اينان كه آب مى كشيدند پنهان كردند او را از ديگران تا طمع نصيب نكنند.و قول ديگر ⁽⁸⁾آن است[7-پ]كه برادران كار او پنهان كردند و نگفتند او برادر ماست،و قول اوّل درست تر است،لقوله:«بضاعة»يعنى أعدّوه بضاعة،و نصب او بر مفعول له باشد.و روا بود كه تمييز بود و روا بود كه حال بود ⁽⁹⁾على تأويل ⁽¹⁰⁾:و أعدّوه بضاعة،و البضاعة،القطعة من المال يتّجر بها،و اشتقاقه من البضع و هو القطع و البضعة من اللّحم،القطعة منه،و البضع ما بين الثلاثة الى العشرة، و ما بين العقدين ⁽¹¹⁾فهو بضع.و نيش را مبضع براى آن گويند كه به آن رگ زنند آلت قطع باشد.بعضى دگر گفتند:معنى آن است كه كار او پوشيده كردند.و گفتند:

اين غلام بضاعتى است كه اهل اين آب به ما داده اند تا براى ايشان بفروشيم.آنگه حق تعالى گفت بر سبيل تهديد و وعيد كه آن حال پوشيده نماند بر خداى تعالى و او عالم است به آنچه ايشان كردند ⁽¹²⁾.

وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ ،اى باعوه.بر دگر روز يهودا به سر چاه آمد بر عادت و طعام بياورد تا يوسف را طعام دهد،آواز داد.يوسف جواب نداد و در چاه نبود.بيامد به طلب او،آن كاروان را ديد و يوسف در ميان ايشان به نزديك مالك ذعر ⁽¹⁾.برادران را خبر داد،بيامدند و مالك را گفتند:اين غلام ماست از ما گريخته است.مالك گفت:اگر خواهى ⁽²⁾با شما دهم او را و اگر خواهى ⁽³⁾بخرم از شما.گفتند:نخواهيم او ⁽⁴⁾را كه با ما دهى،بخر او را تا بفروشيم و لكن ⁽⁵⁾اين غلامى است دزد و گريزنده و ما اين را به اين عيب مى فروشيم.مالك گفت:با اين ⁽⁶⁾عيبها به چند مى دهى ⁽⁷⁾؟ گفتند؟به چندان كه تو مى خواهى،به شرط آن كه او را از اين ولايت ببرى تا با نزديك ⁽⁸⁾ما نيايد.گفت:آخر به چند بفروشى ⁽⁹⁾اين را؟گفتند:بر حكم تو،و ذلك قوله: وَ شَرَوْهُ ،بفروختند او را،يعنى برادران.و«شرى»هم بيع باشد و فروختن و هم خريدن و منه قوله: وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ ⁽¹⁰⁾...،اى باعوها ⁽¹¹⁾،و قال الشّاعر:

و شربت بردا ليتني***من بعد برد كنت هامة ⁽¹²⁾

بِثَمَنٍ بَخْسٍ ،اى باخس،و هو من ⁽¹³⁾باب رجل صوم و عدل،به بهاى اندك،آنگه آن را شرح داد كه:درمى چند شمرده بود،و در عدد و مبلغ آن علما خلاف كردند:

عبد اللّه عبّاس و عبد اللّه مسعود و قتاده و سدّى گفتند:بيست درم بود،مجاهد گفت:

بيست و دو درم بود،عكرمه گفت:چهل درم بود،و بعضى دگر گفتند:هژده ⁽¹⁴⁾درم بود،بعضى اهل معانى گفتند:زير ده درم بود براى آن كه«دراهم»آن را گويند زير ده باشد تا به ده،چون بر ده بيفزايد درهما گويند.آن درمها بستدند و با يكديگر

ببخشيدند.يوسف-عليه السّلام-مى نگريد ⁽¹⁾و نيارست گفتن كه خلاف آن است كه ايشان مى گويند كه از كشتن مى ترسيد.و براى اين او را به اين بهاى اندك بفروختند ⁽²⁾كه ايشان از جملۀ زاهدان بودند در او،يعنى ايشان را به او رغبت نبود، يقال:زهد في كذا،إذا رغب عنه و لم يرده،و زاهد را براى اين ⁽³⁾خوانند كه در دنيا و مال دنيا رغبت نكنند ⁽⁴⁾.

و در خبر مى آيد كه يوسف-عليه السّلام-يك روز در آينه نگريد جمال او او را به عجب ⁽⁵⁾آورد،گفت:اگر من بنده اى بودمى بهاى من كس ندانستى كه چند است، امتحان كردند او را و بهاى او به او نمودند درمى چند شمرده.

و في قوله: مَعْدُودَةٍ دو قول گفتند:يكى آن كه عادت نبود كه درم سنجند،به عدد شمردندى و هنوز در بعضى شهرها چنين است ⁽⁶⁾-و قولى دگر آن كه ⁽⁷⁾«معدودة» كنايت است از قلّت و حقارت چنان كه أَيّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ⁽⁸⁾در باب روزه،و كذلك قوله حكاية عن اليهود: وَ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَيّٰاماً مَعْدُودَةً... ⁽⁹⁾آنگه ⁽¹⁰⁾كاروان ازآنجا بار بر گرفت و برادران يوسف با ايشان مى رفتند[8-ر]و مى گفتند اين غلام را نگاه دارى كه اين غلامى گريزنده دزد ⁽¹¹⁾دروغزن است و ما اين را به اين عيبها فروخته ايم.مالك او را بر شترى نشاند و روى به مصر نهادند و ره ايشان بر گور مادر يوسف بود-راحيل-يوسف چون از دور گور مادر بديد خويشتن از شتر به زير افگند ⁽¹²⁾و به سر گور مادر آمد و زيارت كرد و بگريست و مى گفت:اى مادر اگر هيچ توانى سر از خاك بردار و بنگر كه با فرزند تو چه معامله كردند ⁽¹³⁾،و آنچه با او كرده بودند از سر دل تنگى در آن گور مى گفت:اى مادر بى خبرى كه برادران بى رحمت ⁽¹⁴⁾مرا از پدر

جدا كردند و در چاه افگندند و روى من به تپنچه ⁽¹⁾سياه كردند و مرا در بيابان سنگسار كردند و در«من يزيد»چنان كه بندگان را فروشند،بفروختند و چنان كه اسيران را از شهرى به شهرى ⁽²⁾برند بر شتر ⁽³⁾مرا مى برند ⁽⁴⁾.

كعب الاحبار گويد:چون يوسف اين مى گفت از پس پشت او هاتفى آواز داد:

وَ اصْبِرْ وَ مٰا صَبْرُكَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ ⁽⁵⁾.مالك ذعر ⁽⁶⁾بازنگريد او را بر شتر نديد،گفت:

آه ⁽⁷⁾!آن كه گفتند اين غلام گريزنده است،راست گفتند.آنگه در كاروان افتاد و بانگ مى كرد و يوسف را طلب مى كرد و مى گفت:اين غلام را كه بخريدم بگريخت و با خانۀ اهل خود رفت.آنگه در آن ميانۀ طلب كردن برسيدند ⁽⁸⁾او را ديدند بر سر آن گور،آمدند و او را بگرفتند و بزدند و گفتند:ما را باور نبود از آنچه ما را گفتند كه تو گريزنده اى تا بديديم تو را كه بگريختى.او گفت:من نگريختم و لكن اين گور مادر من است چون بديدم خواستم تا آن را زيارتى كنم ⁽⁹⁾.باورش نداشتند و بندى گران بياوردند و بر پاى او نهادند و او را بر شتر نشاندند و به مصر آوردند ⁽¹⁰⁾.

مالك ذعر ⁽¹¹⁾گفت:ما به هيچ منزل فرود نيامديم و الّا بركت او بر من و رحل من و مال من پديد آمد،و به بامداد و شبانگاه مى شنيدم كه فريشتگان بر او سلام مى كردند،آواز ايشان مى شنيدم و شخصان ⁽¹²⁾نمى ديدم،و تا در راه بوديم هر روز ابرى سپيد بيامدى و بر بالاى سر او بايستادى و او را سايه مى كردى.چون برفتى با او برفتى و چون بايستادى با او بايستادى.

چون در شهر آمدند مالك ذعر او را به گرماوه برد و برآورد و جامه اى نو كرد

براى او و او از شكلى ⁽¹⁾به شكلى ⁽²⁾دگر شد.او را به بازار آورد و عرض كرد بر بيع.

مردى او را بخريد كه خزينه دار ملك ⁽³⁾بود و او را لقب عزيز بود و نام قطفير،و گفته اند:اظفر بن رحيب.و ملك مصر در آن روزگار الريّان ⁽⁴⁾بن الوليد بن ثروان بن اراشة بن عمرو بن عملان بن لاوذ بن سام بن نوح بود.و گفته اند:اين پادشاه به يوسف ايمان آورد و اين ملك پيش از يوسف ⁽⁵⁾فرمان يافت. ⁽⁶⁾از پس او پادشاهى به قابوس بن مصعب افتاد و يوسف-عليه السّلام-او را به اسلام دعوت كرد،ابا كرد و ايمان نياورد.

عبد اللّه عبّاس گفت:چون كاروان به مصر رسيد اين قطفير به استقبال كاروان رفت و يوسف را به بيست دينار و جفتى نعلين و دوپاره كمان بخريد.وهب منبّه گفت:چون يوسف را در بازار آوردند و بر بيع عرض كردند،چشمها در او متحيّر بماند كه مانند او به جمال نديده بودند،در بهاى او زيادت مى كردند ⁽⁷⁾تا بهاى او به آنجا رسيد كه گفتند ⁽⁸⁾:او را برابر به زر بردارند و به سيم و به مشك و به حرير به اين چهار جنس او را برابر برداشتند. و قطفير العزيز او را بخريد و به خانه برد،و زنى داشت نام او فكا بنت ينوس ⁽⁹⁾،او را گفت:آنچه خداى تعالى از او حكايت كرد:

وَ قٰالَ الَّذِي اشْتَرٰاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَكْرِمِي [8-پ] مَثْوٰاهُ عَسىٰ أَنْ يَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً ،گفت اين را نكو دار كه ما را در اين ⁽¹⁰⁾خيرى و نفعى باشد يا اين را فرزند ⁽¹¹⁾گيريم كه ما فرزند نداريم.و ذلك قوله تعالى: وَ قٰالَ الَّذِي اشْتَرٰاهُ .

چون عزيز او را بخريد و با خانه ⁽¹²⁾برد،زنش را گفت: أَكْرِمِي مَثْوٰاهُ ،اين را گرامى دار و مقام او جاى نيكو باز كن.و المثوى،المقام،من قولهم:ثوى بالمكان إذا أقام به،و قال: ⁽¹³⁾

ربّ ثاو يملّ منه الثّواء و الثّاوى،المقيم،و الثّوى،المقام.و«عسى»كلمتى است كه براى مقاربت دارند، و فيها طمع و اشفاق،طمع در آن كه باشد،و اشفاق ازآن كه ⁽¹⁾نباشد،كه باشد كه ما را از اين سود بود،و انّما براى آن گفت كه در فراست او مى ديد.و عبد اللّه مسعود گفت،سه كس فراست نكو كردند:يكى عزيز چون زن را گفت در حقّ يوسف:

أَكْرِمِي مَثْوٰاهُ عَسىٰ أَنْ يَنْفَعَنٰا .و ديگر،دختر شعيب چون پدر را گفت ⁽²⁾: يٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ ⁽³⁾...و أبو بكر ⁽⁴⁾آنگاه كه عمر بن الخطّاب ⁽⁵⁾را خليفه كرد.

أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً ،يا ⁽⁶⁾باشد كه او را فرزند گيريم،كه ايشان را فرزند نبود.

آنگه حق تعالى گفت: وَ كَذٰلِكَ مَكَّنّٰا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ ،و ما همچنين تمكين كرديم يوسف را در زمين.گفتند:وجه تشبيه در«كاف»آن است كه چنان كه عزيز او را ممكّن كرد و مملّك بر اسباب ⁽⁷⁾خود،پس ازآن كه او را به بها بخريد، ما او را به اسباب توفيق تمكين داديم تا از اين چاهش ⁽⁸⁾به سر گاه برآوريم. وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحٰادِيثِ ،اين«لام»معطوف است على تقدير قوله:دبّرنا ذلك لتمكينه، وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحٰادِيثِ ،و مراد به تأويل احاديث ⁽⁹⁾تعبير خواب است. وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلىٰ أَمْرِهِ ،و خداى-جلّ جلاله ⁽¹⁰⁾-غالب است بر كارش،مغلوب نيست،كس او را غلبه نتواند كردن.و در«ها»كه ضمير مجرور است،فى أمره، خلاف كردند كه راجع با كيست ⁽¹¹⁾:بعضى گفتند،راجع است با نام خداى تعالى،و بعضى گفتند:راجع است با يوسف.و مرجع غلبه و غالبى ⁽¹²⁾راجع است با قادرى.

وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ النّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ ،و لكن بيشتر مردمان ندانند.

قوله تعالى:

سوره يوسف (12): آیات 22 تا 42

اشاره

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنٰاهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَ كَذٰلِكَ نَجْزِي اَلْمُحْسِنِينَ (22) وَ رٰاوَدَتْهُ اَلَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ اَلْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَيْتَ لَكَ قٰالَ مَعٰاذَ اَللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوٰايَ إِنَّهُ لاٰ يُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ (23) وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأىٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ اَلسُّوءَ وَ اَلْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِينَ (24) وَ اِسْتَبَقَا اَلْبٰابَ وَ قَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ أَلْفَيٰا سَيِّدَهٰا لَدَى اَلْبٰابِ قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ (25) قٰالَ هِيَ رٰاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ كٰانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ اَلْكٰاذِبِينَ (26) وَ إِنْ كٰانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ اَلصّٰادِقِينَ (27) فَلَمّٰا رَأىٰ قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قٰالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (28) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اِسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ اَلْخٰاطِئِينَ (29) وَ قٰالَ نِسْوَةٌ فِي اَلْمَدِينَةِ اِمْرَأَتُ اَلْعَزِيزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهٰا حُبًّا إِنّٰا لَنَرٰاهٰا فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ (30) فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَ آتَتْ كُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَ قٰالَتِ اُخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَكٌ كَرِيمٌ (31) قٰالَتْ فَذٰلِكُنَّ اَلَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكُوناً مِنَ اَلصّٰاغِرِينَ (32) قٰالَ رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمّٰا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَ أَكُنْ مِنَ اَلْجٰاهِلِينَ (33) فَاسْتَجٰابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِيعُ اَلْعَلِيمُ (34) ثُمَّ بَدٰا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا اَلْآيٰاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتّٰى حِينٍ (35) وَ دَخَلَ مَعَهُ اَلسِّجْنَ فَتَيٰانِ قٰالَ أَحَدُهُمٰا إِنِّي أَرٰانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَ قٰالَ اَلْآخَرُ إِنِّي أَرٰانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ اَلطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِيلِهِ إِنّٰا نَرٰاكَ مِنَ اَلْمُحْسِنِينَ (36) قٰالَ لاٰ يَأْتِيكُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ إِلاّٰ نَبَّأْتُكُمٰا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمٰا ذٰلِكُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كٰافِرُونَ (37) وَ اِتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِي إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ مٰا كٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِكَ بِاللّٰهِ مِنْ شَيْءٍ ذٰلِكَ مِنْ فَضْلِ اَللّٰهِ عَلَيْنٰا وَ عَلَى اَلنّٰاسِ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ يَشْكُرُونَ (38) يٰا صٰاحِبَيِ اَلسِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اَللّٰهُ اَلْوٰاحِدُ اَلْقَهّٰارُ (39) مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّيْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُكُمْ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنِ اَلْحُكْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ أَمَرَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِيّٰاهُ ذٰلِكَ اَلدِّينُ اَلْقَيِّمُ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ (40) يٰا صٰاحِبَيِ اَلسِّجْنِ أَمّٰا أَحَدُكُمٰا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَ أَمَّا اَلْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ اَلطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ اَلْأَمْرُ اَلَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيٰانِ (41) وَ قٰالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نٰاجٍ مِنْهُمَا اُذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسٰاهُ اَلشَّيْطٰانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي اَلسِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (42)

ترجمه

چون برسيد به قوّتش،بداديم او را حكمت و علم و هو چونين ⁽¹⁾پاداشت ⁽²⁾دهيم نكوكاران را.

مطالبه كرد او را آن كه او در خانه ش ⁽³⁾بود از نفس او و در بست درها،و گفت:بياى ⁽⁴⁾،گفت:پناه با خداى مى دهم كه او خداوند من است،نيكو بكرد جاى من كه فلاح نيابند بيدادگران ⁽⁵⁾.

همّت كرد زن به او و همّت كرد يوسف به زن اگر نه آن بود كه بديد حجّت خداى،هم چنين ⁽⁶⁾تا گردانيم از او بدى و زشتى كه ⁽⁷⁾از بندگان خالص ماست ⁽⁸⁾.

بدويدند ⁽⁹⁾به در،بدريد پيرهن ⁽¹⁰⁾او از پس و يافتند شوهر ⁽¹¹⁾او را به نزديك در،گفت:چيست ⁽¹²⁾پاداشت آن كس ⁽¹³⁾كه خواهد به اهل تو بدى؟الّا آن كه در زندان كنند او را،يا عذابى دردناك.

گفت:او فريفت مرا از خود ⁽¹⁴⁾،و گوايى ⁽¹⁵⁾داد

گوايى ⁽¹⁾از اهل زن اگر پيرهن ⁽²⁾او دريده شده است از پيش زن راست گفت و مرد از جملۀ دروغ زنان است.

و اگر پيرهن ⁽³⁾او دريده شده است از پس،زن دروغ گفت،و او از راستيگران ⁽⁴⁾است.

چون بديد پيرهن ⁽⁵⁾او كه دريده بود از پس،گفت:اين از كيد شماست ⁽⁶⁾كه كيد شما بزرگ است.

اى يوسف بگرد از اين و آمرزش خواه اى زن براى گناهت كه تو از جملۀ گناهكارانى.

گفتند زنانى در شهر،زن عزيز مى فريبد غلامش را از نفس او غلبه كرد او را دوستى ما مى بينيم او را در گمراهى روشن.

چون بشنيد مكر ايشان،بفرستاد به ايشان و بساخت براى ايشان تكيه گاهى و بداد هريكى را از ايشان،كاردى و گفت:برون شو ⁽⁷⁾بر ايشان ⁽⁸⁾،چون بديدند او را بزرگ داشتند او را و ببريدند دستهايشان و گفتند:

دور باد خداى ⁽⁹⁾نيست اين آدمى،نيست اين مگر فريشته اى گرامى ⁽¹⁰⁾.

گفت:اين آن است كه ملامت

كردى مرا در اين و من مطالبه كردم ⁽¹⁾او را از نفس او،خود را نگاه داشت،و اگر نكند آنچه من فرمايم او را،بازدارند او را و ⁽²⁾باشد از ذليلان ⁽³⁾.

گفت:بار خدايا ⁽⁴⁾زندان دوست تر است به من از آنچه مى خوانند مرا به آن ⁽⁵⁾و اگر بر نگردانى از من كيد ايشان ميل كنم به ايشان و باشم از نادانان ⁽⁶⁾.

اجابت كرد او را خدايش،بگردانيد از او ⁽⁷⁾كيد ايشان كه او شنوا و داناست.

پس پديد آمد ايشان را از پس آن كه بديدند آيتها كه بازدارند او را تا مدّتى.

و در رفت با او در زندان دو جوان،گفت يكى از ايشان:من مى ديدمى خود را كه مى فشارمى ⁽⁸⁾مى ⁽⁹⁾،و گفت ديگر:من مى بينمى ⁽¹⁰⁾خود را كه بر گرفتمى ⁽¹¹⁾بالاى ⁽¹²⁾سر خود نان،مى خوردمى مرغ از او.خبر ده ما را به تأويل آن كه ما مى بينيم تو را از نكوكاران.

گفت:

نيارند ⁽¹³⁾به شما طعامى كه به روزى كنند شما را،الّا خبر دهم شما را به تأويل آن پيش ازآن كه آيد به شما،آن آن است كه بياموخت مرا خدايم،من رها كردم ⁽¹⁴⁾دين

گروهى كه ايمان ندارند ⁽¹⁾به خداى و ايشان به قيامت كافران اند.

و پيروى ⁽²⁾كردم ملّت پدرانم را ابراهيم و اسحاق و يعقوب،نباشد ما را كه شرك آريم به خداى هيچ چيزى ،آن از فضل خداست بر ما و بر مردمان،و لكن بيشترين مردمان شكر نكنند.

اى دو رفيق زندانى،خداوندانى پراگنده بهتر باشند يا خداى كه يكى است و قهركننده؟ نمى پرستى شما از فرود او ⁽³⁾مگر نامهايى كه نام نهادى آن را شما و پدران شما،نفرستاد خداى به آن هيچ حجّتى،نيست حكم مگر خداى را فرمود كه نپرستى مگر او را،آن دينى است راست و لكن بيشتر مردمان ندانند.

اى دو رفيق زندانى!امّا يكى از شما بدهد خداوندش را مى ⁽⁴⁾و امّا دگر ⁽⁵⁾را بردار كنند،خورد مرغ از سر او براندند آن كار كه در او فتوى مى پرسى ⁽⁶⁾.

گفت آن را كه گمان برد كه او رستگار خواهد بودن ⁽⁷⁾از ايشان:ياد كن مرا نزديك خداوندت كه فراموش گردانيد او را ديو ⁽⁸⁾ياد خداى او،بماند ⁽⁹⁾در زندان اند سالها.

قوله: وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ الآية،«لمّا»در او معنى ظرف باشد،«آتيناه»جواب او باشد و عامل در او به منزلت«إذا».چون برسيد به«أشدّ»خود.در«أشدّ»خلاف كردند،مفسّران و اهل لغت نيز،بعضى گفتند:أشدّ جمع است و واحد او شدّ.كفلس و أفلس،و بهرى دگر گفتند:واحده شدّ كود و اود يقال فلان ودّى و القوم اودّى.

و بهرى دگر گفتند:واحد او شدّت باشد،كنعمة و أنعم،و بهرى گفتند:هى ⁽¹⁾جمع لا واحد له،و اين از بناء قلّت باشد.امّا معنى او:بهرى گفتند هژده ⁽²⁾سال باشد تا شست ⁽³⁾سال.عبد اللّه عبّاس گفت:بيست سال باشد.مجاهد گفت:سى و سه سال ⁽⁴⁾باشد. آتَيْنٰاهُ حُكْماً وَ عِلْماً ،ما او را حكمت و علم داديم و اين حكم به معنى حكمت است چنان كه رسول-عليه السّلام-گفت:

ان من الشعر لحكما ،و حكم حكومت و قضا باشد ميان مردمان،و حكم قولى باشد فاصل ⁽⁵⁾قاطع كه دعوت كند با حكمت،اين قول رمّانى است.و اصل او منع باشد من حكمة اللّجام.و علم اعتقادى باشد كه اقتضاى سكون نفس كند.و بهرى دگر در حدّ علم گفتند:معنيى باشد كه يتبيّن به الشّىء على ما هو به ⁽⁶⁾. وَ كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ،و هم چنين جزا كنيم و پاداشت دهيم ⁽⁷⁾و وجه تشبيه آن است كه همچنان كه يوسف را پاداشت داديم، دگر نيكوكاران ⁽⁸⁾را پاداشت دهيم.

قوله: وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ -الآية،چون يوسف-عليه السّلام-با خانۀ عزيز رفت و عزيز او را به زن ⁽⁹⁾سپرد،و جمال و حسن او به آن حد بود كه شرح داده شد زن عزيز را و نام او ⁽¹⁰⁾زليخا بود چشم در او افتاد و او را دوست بداشت و هرچه روز آمد ⁽¹¹⁾جمال يوسف زيادت بود[10-ر]و عشق زليخا زيادت،تا صبر و طاقت

و قوّت داشت،پنهان مى داشت چون از حد بگذشت ⁽¹⁾و به غايت رسيد بر او اظهار كرد ⁽²⁾و او را مراودت كرد،و مراودت مخادعه باشد،و گفتند:مطالبه باشد براى كارى به نوعى حيلت تا ⁽³⁾كارى كند،و مرود ⁽⁴⁾گويند ميل را براى آن كه آلت عملى كه به حيلت و تدبير توان كردن،و اصل او من راد يرود باشد إذا جاء و ذهب،آمد و شد ⁽⁵⁾كند تا آن كار به چنگ آرد به حيلت و خديعت.«الّتى»اسمى است موصول، و ما بعده صلة له،و صلۀ او هميشه جمله اى باشد از مبتدا و خبر،يا فعل و فاعل.«هو» ضمير مرفوع منفصل است و كنايت است از يوسف-عليه السّلام- فِي بَيْتِهٰا ،يعنى بيت زليخا،يعنى بفريفت و مطالبه كرد او را آن كس كه او در خانۀ او بود به غلامى،از نفس او،يعنى خواست تا او را از دست اوها گيرد ⁽⁶⁾.يقال:راودته ⁽⁷⁾عن كذا، بمعنى خادعته ⁽⁸⁾عنه.و در تفصيل ⁽⁹⁾مراودت او مر يوسف را،مفسّران بسيار سخنها گفتند.

عبد اللّه عبّاس گفت:از جملۀ مراودت او آن بود كه با يوسف بنشست و او را گفت:اى يوسف چه نيكوست اين موى تو!گفت:اول چيز كه در خاك پراگنده شود ⁽¹⁰⁾،اين موى باشد.گفت:يا يوسف!چه نيكوست اين روى تو!گفت:خداى در رحم مادر نگاشت اين را.گفت:يا يوسف!حسن صورت تو تن من ⁽¹¹⁾لاغر بكرد! گفت:شيطان تو را بر اين معاونت مى كند.گفت:يا يوسف!عشق تو آتش در دل من زد آن آتش را بنشان.گفت:اگر آتش تو بنشانم به آتش دوزخ سوخته شوم.گفت:

خيز ⁽¹²⁾در آن خانه شو و آبى بيار كه من تشنه شده ام.گفت:در آن خانه آن كس شود كه كليد خانه به دست اوست.گفت:يا يوسف!در آن خانه بستر حرير باز كرده ام، خيز در آن خانه آى و مراد من از خود بده.گفت:پس نصيب من از بهشت بشود.

گفت:يا يوسف!خيز با من در آن پرده آى كه كس را در آن پرده راه نيست.گفت:

هيچ پرده مرا از خداى نپوشد.گفت:يا يوسف!دست بر دل من نه تا از دست تو شفا يابم ⁽¹⁾،گفت:عزيز به اين اولى تر است.گفت:چه گويى اگر من عزيز را شربه اى ⁽²⁾دهم كه در آن شربه ⁽³⁾زيبق باشد و زرّ سوده ⁽⁴⁾تا بميرد و اعضايش پاره پاره شود،آنگه در چيزى پيچم او را و در نهان خانه فگنم او را تا كس نبيند او را نيز و ملك او به تو دهم؟گفت:پس چگونه رستگارى يابى از عقاب ⁽⁵⁾خداى؟گفت:يا يوسف، چندانى كه در شمار تو آيد ⁽⁶⁾تو را زر و جواهر دهم تا در رضاى خداى خود صرف كنى.گفت:يا هذه،اى زن مرا مسلّم كن.

سدّى و ابن اسحاق گفتند:مراودت او يوسف را آن بود كه خويشتن مى آراست و بر او عرضه مى كرد ⁽⁷⁾و محاسن خود پيش او مى گفت و ذكر مى كرد و او را با خود دعوت مى كرد،يك بار به رغبت،يك بار به رهبت،مى گفت:يا يوسف،اين روى من نه به جمال است؟گفت:در خاك پوسيده شود.مى گفت:اين موى من نه نيكوست؟گفت:با خاك بر آميخته شود.و چون پيش يوسف بنشستى يوسف روى بگردانيدى به جانب ديگر با آن ⁽⁸⁾جانب شدى ⁽⁹⁾بايستادى.و خانه اى بساخت از آيينه ⁽¹⁰⁾، زير و بالا و ديوارها همه از آيينۀ افروخته ⁽¹¹⁾و يوسف را گفت:اين خانه بنگر تا هيچ چنين ديده هستى ⁽¹²⁾!يوسف در آن خانه رفت او بيامد ⁽¹³⁾پيش او بنشست.يوسف روى بگردانيد[10-پ]با دگر جانب ⁽¹⁴⁾،چون در نگريد زليخا را ديد از عكس آيينه و به هر جانب كه نگريد هم چونين ⁽¹⁵⁾زليخا را مى ديد خواست تا بيرون آيد ازآنجا،

درها بسته يافت.و ذلك قوله: وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ ،و در بست درها،و تشديد عين الفعل براى تكثير فعل است،يقال:أغلقت الباب و غلّقت الابواب ⁽¹⁾،براى آن كه أبواب جمع است.و گفته اند براى آن مشدّد گفت تا فايده آن بود كه سخت ببست و نيك ببست و استوار بكرد،اين تشديد براى مبالغت است. وَ قٰالَتْ هَيْتَ لَكَ ، ابو عمرو ⁽²⁾و عاصم و حمزه و كسائى خواندند:هيت لك به فتح«ها»و«تا».ابن كثير خواند:هيت لك به فتح«ها»و ضمّ«تا».نافع و ابن عامر خواندند:هيت لك به كسر«ها»و فتح«تا».و هشام بن عمّار ⁽³⁾روايت كرد از ابن عامر:هئت به معنى تهيّأت به همز ⁽⁴⁾،و أبو عمرو ⁽⁵⁾و كسائى همز ⁽⁶⁾را منكرند.أمّا قرائت ابن كثير هيت،شاهد ⁽⁷⁾او قول طرفه است:

ليس قومي بالأبعدين إذا ما***قال داع من العشيرة هيت

هم يجيبون ذا هلمّ ⁽⁸⁾سراعا ⁽⁹⁾***كالأبابيل لا يغادر بيت

ابو عبيده ⁽¹⁰⁾گفت:معنى«هيت لك»هلمّ باشد كلمت حثّ و تحريض،و مجاهد گفت:لغت تميم است و معنى دعاى غيرى است با ⁽¹¹⁾خود،معناه إلىّ إلىّ.

حسن گفت:اين كلمتى است سريانى،سدّى گفت:قبطى است،و عكرمه گفت:

لغت اهل حوران ⁽¹²⁾است،و معنى يكى است.و آنان كه گفتند:كلمت تازى نيست،گفتند حكايت قول اوست،و آنان كه گفتند:كلمه تازى است،گفتند:

أصل او من هيّت فلان بفلان إذا صاح به ⁽¹³⁾،قال الشّاعر:

قد رابنى ⁽¹⁴⁾أنّ الكرىّ أسكتا ⁽¹⁵⁾***لو كان معنيّا ⁽¹⁶⁾به لهيّتا

أى،صاح به،و أما حجّت ابو عمرو و موافقان او در قرائت«هيت»قول شاعرى است كه أمير المؤمنين-عليه السّلام-را مى گويد:

أبلغ أمير المؤمنين***أخا العراق إذا أتيتا ⁽¹⁾

إنّ العراق و أهله***عنق ⁽²⁾إليك فهيت هيتا

أى،أقبل أقبل،و معنى قرائت آن كس كه او خواند:«هيت لك»بالكسر،و ضمّ التّا،گفت معنى آن است كه تهيّأت لك،براى تو ساخته بجارده ام ⁽³⁾،ساخته ام خود را.و ابو القاسم بن حبيب گفت:در بعضى تفاسير ديدم كه معنى آن است ⁽⁴⁾:هل لك رغبة في جمالى،و ابو عبيده گفت:اين كلمت را تثنيه و جمع و تذكير و تأنيث نباشد، بل در جمله به يك صورت آيد ⁽⁵⁾:يوسف-عليه السّلام-گفت:به جواب ⁽⁶⁾او: مَعٰاذَ اللّٰهِ ،و نصب او بر مصدر است و تقدير او آن است كه:أعوذ باللّه معاذا،پناه با خداى مى دهم ⁽⁷⁾پناه دادنى.آنگه فعل بيفگند و مصدر را اضافه كرد با مفعول،كقوله:صنع اللّه،و كتاب الله،و فطرة اللّه في اضافة المصدر إلى الفاعل ⁽⁸⁾.يعنى پناه با خداى مى دهم ازآن كه من چنين فعل بكنم و مرا ⁽⁹⁾اين انديشه باشد. إِنَّهُ رَبِّي ،او سيّد و خواجۀ من است و ولىّ‌نعمت من،يعنى شوهر تو عزيز.و«ربّ»اين جا به معنى سيّد است أَحْسَنَ مَثْوٰايَ ،أى أنزلنى ⁽¹⁰⁾منزلا حسنا.و المثوى،المنزل و المقام.و روا بود كه مصدر بود،و روا بود كه موضع بود،مرا نيكو ⁽¹¹⁾داشت و إكرام كرد،و اگر من اين انديشه كنم ظالم باشم و ظالمان را بس ⁽¹²⁾فلاحى و ظفرى و بقايى نباشد.زجّاج گفت:روا باشد كه به«ربّ»خداى ⁽¹³⁾را خواست يعنى خداى من-جلّ جلاله-با من نيكويى كرد و مقام و منزلت ⁽¹⁴⁾رفيع كرد.و قول اوّل اولى تر است.

قوله: وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا -الآية،آنگه خداى تعالى حكايت كرد فعل ايشان را كه زليخا به يوسف همّت كرد و يوسف نيز همّت كرد به زليخا،أمّا أصحاب حديث[11-ر]و حشويان گفتند:شيطان بيامد و يك دست بر پهلوى اين نهاد و يك دست بر پهلوى آن دگر،و ايشان را جمع كرد در يك خانه،و چون ايشان با يكديگر حاضر آمدند،زليخا چندانى مراودت و مخادعت كرد و تضرّع و لابه كه يوسف را نرم كرد و يوسف اجابت كرد او را و عزم كرد بر معصيت.و همّت هر دو را بر يك وجه تفسير كردند و آن عزم است.گفتند:هر دو بر معصيت عزم درست كردند و يوسف -عليه السّلام-جلس منها مجلس الخائن،او از زليخا ⁽¹⁾آنجا بنشست كه جاى خيانت كنندگان و جاى زانيان باشد و كار ميان ايشان تا حلّ ⁽²⁾سراويل برسيد ⁽³⁾و چون يوسف عزم درست كرد بر معصيت و خواست تا ⁽⁴⁾با او خلوت كند،خداى تعالى برهانى به او نمود،و آن برهان را-على قولهم الفاسد-به چند وجه تفسير كردند ⁽⁵⁾:

يكى آن كه جبريل بانگ بر او زد و او را بترسانيد و منع كرد،و قولى دگر ⁽⁶⁾گفتند:

فريشته اى بانگ بر او زد و گفت:نام تو در آسمان از جملۀ صدّيقان است و پيغامبران و جاى تو در زمين جاى ⁽⁷⁾خيانت كنندگان است.و قولى دگر ⁽⁸⁾به روايتى دگر كه دريچه اى پيدا شد و صورت يعقوب پديد آمد از او ⁽⁹⁾انگشت مى كشت ⁽¹⁰⁾بر او بر وجه تهديد.

و به روايتى دگر ⁽¹¹⁾آن كه:فريشته اى بر صورت يعقوب از پس پشت او در آمد و لگدى بر پشت او زد چنان كه آب پشت او به پيشانى ⁽¹²⁾بيرون آمد و از اين ترّهات و محالات،آنچه عقل و شرع و قرآن و اخبار،پيغامبران خداى ⁽¹³⁾را از آن منزّه كرده است،و اين هيچ به نزديك ما روا نيست بر پيغامبران-عليهم السّلام- ازآنجا كه

ايشان معصومان و مطهّرانند و پاكيزگان ⁽¹⁾،و صغيره و كبيره بر ايشان روا نيست ازآنجا كه ادلّه عقل دليل كرده است بر عصمت ايشان،چه در عقل مقرّر است كه تجويز صغاير و كباير ⁽²⁾بر ايشان منفّر بود مكلّفان را از قبول قول ايشان[و استماع وعظ ايشان ⁽³⁾،و غرض قديم تعالى از بعثت ايشان قبول قول ايشان است] ⁽⁴⁾و امتثال أمر و اجابت دعوت ايشان،آنچه قدح كند در آن،واجب بود كه حق تعالى ⁽⁵⁾ايشان را از آن معصوم و منزّه دارد،و تجويز زنا،كه من أكبر الكبائر است و اعظم الخطايا و امّهات الذّنوب است واجب بود كه از آن منزّه باشند كه حظّ او در تنفير به غايت و نهايت است.

امّا تفسير آيت بر وجهى كه مطابق ادلّۀ عقل بود و موافق مذهب حق آن است كه:حق تعالى همّت با هريك ⁽⁶⁾از ايشان اضافت كرد جز كه از قرائن ادلّه خالى نكرد آن را،عقلى و قرآنى،اگرچه مورد هر دو يكى است ⁽⁷⁾از قرائن همّت يوسف را حمل كنند،على أحسن الوجه،و همّت او را على وجه غير حسن،كما يليق بهما ⁽⁸⁾و حكى اللّه عنهما ⁽⁹⁾.و اوّل آن است كه گوييم:همّ و همّت در كلام عرب بر معانى مختلف آمد:منها،از آن جمله عزم بر كارى،كقوله تعالى: إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ ⁽¹⁰⁾...و كما ⁽¹¹⁾قال الشّاعر:

هممت ⁽¹²⁾و لم أفعل و كدت و ليتنى***تركت ⁽¹³⁾على عثمان تبكى حلائله

و كما قالت ⁽¹⁴⁾الخنساء.

و فضّل مرداسا على النّاس حمله ⁽¹⁵⁾***و أن كلّ همّ همه فهو فاعله

و از جمله وجوه«هم»خطور ⁽¹⁾الشّىء بالبال باشد و اگرچه عزم نبود برآن، كه خداى تعالى گفت: إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِيُّهُمٰا ⁽²⁾...

و اين همّت عزم نيست براى آن كه اگر عزم بودى عزم بر معصيت بودى و خداى تعالى والى ⁽³⁾آن كس نباشد ⁽⁴⁾كه او عازم بود ⁽⁵⁾بر معصيت،نبينى كه خداى تعالى در حق آنان كه اين عزم كردند ⁽⁶⁾چه گفت؟. وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّٰ مُتَحَرِّفاً لِقِتٰالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلىٰ فِئَةٍ فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ⁽⁷⁾،و چون فرار رجف ⁽⁸⁾معصيت باشد عزم بر معصيت هم معصيت باشد،تا گروهى گفتند:عزم بر كبيره كبيره باشد ⁽⁹⁾و عزم بر كفر كفر باشد،و از جملۀ شواهد اين وجه قول كعب بن زهير است كه گفت:

فكم فيهم من سيّد متوسّع***و من فاعل للخير إن همّ أو عزم

نبينى كه عطف كرد عزم را بر همّت[اگر نه آنستى كه همّت] ⁽¹⁰⁾در بيت جز عزم است و الّا[11-پ]تكرار بودى بلا فايده.و از وجوه ⁽¹¹⁾«همّ»آنست كه به معنى مقاربت ⁽¹²⁾استعمال كنند،گويند:همّ بكذا إذا كاد أن يفعله،كما قال ذو الرّمّة:

أقول لمسعود بجرعاء مالك***و قد همّ دمعى أن تلجّ أوائله

أى كاد و قارب.و قال أبو الاسود الدّؤلىّ.

و كنت متى تهمم يمينك مرّة***لتفعل ⁽¹³⁾خيرا تقتفيها شمالكا

و عزم بر دست روا نباشد بر مقاربه حمل كردند ⁽¹⁴⁾و اگر بر عزم حمل كنند،على التوسّع لا على الحقيقة،روا باشد.و از وجوه«همّ»شهوت باشد،يقول العرب:هذا الأمر من همّى و أربى و وطرى ⁽¹⁵⁾و هذا أهمّ الاشياء إلىّ،اين به معنى ميل طباع باشد،

و حسن بصرى آيت بر اين حمل كرد در حقّ يوسف-عليه السّلام-و در حقّ زليخا بر عزم.

حسن را از اين آيت سؤال كردند،گفت:أمّا همّها فكان أخبث الهمّ و أمّا همّه فما طبع عليه الرّجال ⁽¹⁾من شهوة النّساء.و چون وجوه«همّ»مختلف باشد چنان كه مى بينى در حقّ يوسف-عليه السّلام-برآن تفسير بايد دادن ⁽²⁾كه به او لايق باشد و از اين وجوه شهوت و ميل طباع روا باشد،و خطوره ⁽³⁾بباله روا باشد،و مقاربه هم روا باشد،على بعض الوجوه،ما دام تا عزم با او ⁽⁴⁾نباشد،و عزم روا نباشد به هيچ وجه، ⁽⁵⁾إلاّ آن است كه اگر بر عزم ⁽⁶⁾حمل كنند،آيت را بر وجهى تفسير بايد دادن ⁽⁷⁾كه همّت و عزم متعلّق نباشد به معصيت و آن وجه چنين بود:«و لقد همّت به و همّ بها»أى، بضربها ⁽⁸⁾و دفعها عن نفسه،او همّت كرد به يوسف كه در او آويزد و يوسف همّت كرد به او،به آن معنى كه او را بزند و براند و از خويشتن دور كند ⁽⁹⁾اگر گويند بر اين ⁽¹⁰⁾تفسير كه شما دادى چه تأويل بود اين را كه گفت: لَوْ لاٰ أَنْ رَأىٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ ،و دفع او از خويشتن طاعت باشد برهان از آن منع نكند؟گوييم ممتنع نباشد ⁽¹¹⁾كه چون يوسف-عليه السّلام-خواست تا او را بزند و دفع كند ⁽¹²⁾و بعنف،براند او را خداى تعالى برهانى بنمود كه يوسف از آن امتناع كرد چه در معلوم چنان بود كه اگر او را بزدى اهل او يوسف را بكشتندى يا تهمت بزدندى ⁽¹³⁾بر او به زنا و او آن را حجّت خود كردى گفتى ⁽¹⁴⁾او مرا استدعا كرد با زنا،چون من امتناع كردم ⁽¹⁵⁾مرا بزد،پس بر اين وجه معنى اين بود اين آيت را ⁽¹⁶⁾. كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ ،ما هم

چونين ⁽¹⁾صرف كنيم سوء و فحشاء،يعنى قتل و مكروه را ⁽²⁾يا تهمت و گمان زنا را ⁽³⁾چه اين معنى از ضرب و زجر ⁽⁴⁾نابوده او مى گويد اعنى زليخا آنجا كه يوسف از او بگريخت و او در يوسف آويخت و پيراهن ⁽⁵⁾او بدرّيد.

مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ .اگر گويند:

جواب«لو لا»بر اين وجه كجاست؟گوييم:جواب«لو لا»با اين وجه محذوف است و تقدير آن است:و لقد همّت به ⁽⁶⁾و همّ بضربها ⁽⁷⁾و دفعها لو لا أن رأى برهان ربّه لفعلهما ⁽⁸⁾و أقدم عليهما ⁽⁹⁾.و جواب «لو لا»از كلام بسيار حذف كنند چنان كه حق تعالى گفت: وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللّٰهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ ⁽¹⁰⁾.و تقدير آنست كه:«و لو لا فضل اللّه عليكم و رحمته لهلكتم»،و مثله قوله: كَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ، لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ⁽¹¹⁾،و تقدير آن كه:لو تعلمون علم اليقين لم تحرصوا ⁽¹²⁾على حطام الدّنيا و لم تنافسوا ⁽¹³⁾فيها.

و قال امرؤ القيس:

فلو أنّها نفس تموت ⁽¹⁴⁾سويّة ⁽¹⁵⁾***و لكنّها نفس تساقط أنفسا

أراد:لتقضّت و فنيت.اگر گويند اين وجه كه شما گفتى مخالف ظاهر است، گوييم:چنين نيست براى آن كه باتّفاق ما و خصم همّت ⁽¹⁶⁾تعلّق دارد به چيزى كه روا نباشد كه عزم متعلّق بود به او،و آن ذوات باقيۀ موجوده است،و عزم تعلّق ندارد الّا به امرى معدوم كه حدوثش صحيح بود[12-ر]پس لا بدّ است ما را ⁽¹⁷⁾تعليق عزم كردن

به أمرى كه صحيح بود كه متعلّق باشد به او از ايقاع فعلى به او جز كه ايشان گفتند متعلّق بود به زنا،و ما گفتيم متعلّق بود به ضرب و دفع،پس ظاهر نيست با ما و ايشان و چون ما را و ايشان را عدول مى بايد كردن از ظاهر،ايشان چه اولى ترند از ما كه حمل كنند بر زنا ⁽¹⁾ازآن كه ما حمل كنيم بر ضرب و دفع،بعد ما كه ما اولى تريم كه ما حمل به دليل مى كنيم و ايشان بى دليل،و با حمل ما پيغامبر مسلّم است و منزّه و با حمل ايشان پيغامبر ملوم و مذموم و متّهم.اگر گويند هر دو همّت وارد است يك ⁽²⁾مورد،چرا يكى ⁽³⁾حمل كردى بر وجهى نيكو-و آن ضرب و دفع است-و يكى على الزّنا و القبيح ⁽⁴⁾؟گوييم:براى دليل چنين كرديم كه ادلّۀ عقل و قرآن و آثار ⁽⁵⁾بر اين دليل كرد و الّا هر دو را حمل كردندى على وجه واحد،امّا من حيث العقل دليلى نيست بر عصمت زليخا،حمل كرديم بر آنچه گفتند در حق او از همّت قبيح و زنا، و امّا در حقّ يوسف-عليه السّلام-چون ادلّۀ عقل راه نمود به عصمت او و تنزيه ⁽⁶⁾او از صغاير و كبائر،لا بدّ حمل بايست كردن بر وجهى كه لايق باشد به حال او.اما ادلّۀ قرآن كه دليل مى كند بر عصمت يوسف و برائت او از گناه و بر اتّهام زليخا،چند آيت است:

منها قوله تعالى: وَ قٰالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهٰا حُبًّا إِنّٰا لَنَرٰاهٰا فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ ⁽⁷⁾،و قوله: وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهٰا[عَنْ نَفْسِهِ] ⁽⁸⁾وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَيْتَ لَكَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوٰايَ إِنَّهُ لاٰ يُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ ⁽⁹⁾و قوله تعالى حكاية عنها: اَلْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِينَ ⁽¹⁰⁾،و قوله ايضا: فَذٰلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكُوناً مِنَ الصّٰاغِرِينَ ⁽¹¹⁾،

قٰالَ:رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمّٰا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ -الى قوله: فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ ⁽¹⁾،و قوله: كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ ⁽²⁾...،و قوله: ذٰلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ ⁽³⁾.،و منها قول العزيز: إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ، يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ ⁽⁴⁾،و بر قول ايشان كيد مصروف نبود از او و سوء و فحشاء مدفوع نبود و او خائن ⁽⁵⁾و به جاى ⁽⁶⁾خيانت كنندگان بنشسته ⁽⁷⁾،و چنان كه زن را ⁽⁸⁾استغفار فرمود اگر دانستى كه او نيز گناهكار است او را نيز استغفار فرمودى.و اين آيتها جمله دليل مى كند بر برائت ساحت يوسف-عليه السّلام-و بر تهمت ⁽⁹⁾زليخا، براى اين تعليق كرديم همّت هريكى بدانچه دليل به آن راه نمود.

پس آيت را بر دو وجه تفسير كردند اهل حق:يكى آن كه جواب«لو لا» ⁽¹⁰⁾در او محذوف باشد و همّت واقع ⁽¹¹⁾،و لكن متعلّق به ضرب و دفع و مانند اين،و تقدير آيت چنين:و لقد همّت بالزّنا و همّ-عليه السّلام-بضربها و دفعها ⁽¹²⁾عن نفسه و لو لا أن رأى برهان ربّه لفعل ما همّ به،و وجه ديگر آن كه جواب«لو لا»متقدّم ⁽¹³⁾باشد بر لو لا،و تقدير آن كه:و لقد همّت به،و لو لا ان رأى برهان ربّه،لهمّ بها،و بر اين تقدير همّت واقع نباشد براى آن كه برهان از او منع كرد،پس همّت از زليخا حاصل بوده باشد و از يوسف به هيچ وجه حاصل نباشد.و مثال اين كلام چنان بود كه:قد كنت هلكت لو لا أن تداركتك و قتلت لو لا أنّى خلّصتك،و معنى آن كه لو لا تداركى لهلكت و لو لا تخليصى ⁽¹⁴⁾لقتلت،و كقول الشّاعر:

فلا ⁽¹⁾يدعنى ⁽²⁾قومى صريحا ⁽³⁾لحرّة***لئن كنت مقتولا و تسلم ⁽⁴⁾عامر ⁽⁵⁾[12-پ]و قال آخر:

فلا يدعنى ⁽⁶⁾قومى ليوم كريهة***لئن لم أعجّل ضربة او أعجّل

و بر هر دو وجه در آيت شرطى هست باتّفاق كه وقوع همّت با آنچه همّت به آن تعلّق داشت برآن موقوف بود،چون برهان حاصل آمد آنچه بر او موقوف بود بايد تا نباشد كه قضيّت معنى«لو لا»اين است،نبينى كه:لو لا علىّ لهلك عمر،چون وجود على هست هلاك عمر واجب است كه نباشد ⁽⁷⁾.و كلام در لو و لو لا ⁽⁸⁾بيان كرديم كه با نفى معنى إثبات دهد ⁽⁹⁾و با اثبات نفى.

اگر گويند:آن برهان چه بود كه خداى تعالى بنمود تا يوسف عند آن امتناع كرد از قبيح؟گوييم:امّا آنچه ايشان گفتند از مشاهده فريشته و يا صورت يعقوب و نداى فريشته و مانند اين،ر[و]ا نبود ⁽¹⁰⁾براى آن كه اين اسباب الجا باشد و تكليف به الجا ⁽¹¹⁾روا نباشد و اگر ملجا بودى او را در آن هيچ مدحى و ثوابى نبودى و اين قول فاسد باشد.

امّا برهان روا بود كه لطفى باشد كه خداى تعالى با او بكرد عند آن حال كه او منصرف ⁽¹²⁾شد از آنچه خواست كردن از ضرب و دفع با ⁽¹³⁾همّت آن.و آن لطف كه مكلّف عند آن از قبايح امتناع كند،آن است كه ما آن را عصمت مى خوانيم ⁽¹⁴⁾.

و گفته اند:برهان آن ادلّه و حجج بود كه خداى تعالى نصب كرده بود او را بر تحريم زنا و آن كه فاعل آن مستحقّ عقاب ⁽¹⁵⁾عظيم بود براى آن كه آن نيز صارف باشد از فعل

قبيح و مقوّى باشد داعى امتناع را.و روا بود كه رؤيت به معنى علم بود چنان كه بسيار جايها هست.و اللّه أعلم بمراده.

كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ ،حق تعالى گفت:ما چنين كنيم كه كرديم براى آن كه تا ⁽¹⁾از او صرف كنيم،يعنى چنان كه نموديم اين برهان و كرديم اين لطف،نيز الطاف كنيم و آيات ⁽²⁾نماييم تا سوء و فحشاء از او صرف كنيم و برگردانيم.

و در سوء و فحشاء چند قول گفتند:يكى قتل و مكروه،بر قول آن كس كه گفت:همّت تعلّق داشت به ضرب و دفع يا به تهمت ⁽³⁾و ظنّ خطا و زنا به او،و گفتند سوء،گمان بد است و فحشاء،زنا. إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِينَ ،كه او از بندگان خالص كردۀ ماست.مكّيان و بصريان مخلصين خواندند به كسر لام،و باقى قرّا به فتح لام، ⁽⁴⁾به كسر،فاعل باشد و به فتح،مفعول.

قوله: وَ اسْتَبَقَا الْبٰابَ- الآية،چون زليخا يوسف را در آن خانه پيخت ⁽⁵⁾و درها ببست و در او آويخت و بر او إلحاح كرد و يوسف-عليه السّلام-از او امتناع مى كرد، عبد اللّه بن احمد الطّائىّ روايت كرد از پدرش از جدّش از زين العابدين علىّ بن الحسين-عليهما السّلام-كه گفت:چون زليخا بر يوسف الحاح كرد،بتى در گوشۀ خانه نهاده بود برفت و جامه اى بر روى آن بت افگند،يوسف ⁽⁶⁾گفت:چرا چنان كردى؟گفت:او معبود من است شرم دارم از او كه به مشاهدۀ او معصيت كنم.

يوسف-عليه السّلام-گفت:عجب از تو!شرم مى دارى از جمادى كه لاٰ يَسْمَعُ وَ لاٰ يُبْصِرُ وَ لاٰ يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً ⁽⁷⁾،و من شرم ندارم از خدايى كه خالق و رازق و منعم ⁽⁸⁾من است و عالم به سرّ ⁽⁹⁾و علانيۀ من است؟گفتند:برهان ⁽¹⁰⁾اين بود.قولى ديگر اين است ⁽¹¹⁾:يوسف از دست او بجست و از درى از درهاى خانه بيرون ⁽¹²⁾آمد و زليخا به

قفاى او.و استباق،افتعال باشد از سبق،اى تبادرا و تسارعا،مى شتافتند به جانب در خانه تا كه سبق برد!يوسف بر وجه گريختن از او ⁽¹⁾و زليخا به دنبال او در بر در- آويخته ⁽²⁾.

چون به در خانه رسيد ⁽³⁾،زليخا به او رسيد و در پيرهن ⁽⁴⁾او آويخت.يوسف -عليه السّلام-پيرهن ⁽⁵⁾از او در كشيد،پيرهن ⁽⁶⁾يوسف دريده شد.يوسف از خانه بدر جست[13-ر]و زليخا بر پى او و پيرهن ⁽⁷⁾يوسف دريده.چون نگاه كردند عزيز را كه خواجۀ يوسف بود او را ⁽⁸⁾بر در خانه يافتند.و ذلك قوله: وَ أَلْفَيٰا سَيِّدَهٰا لَدَى الْبٰابِ ،اى وجدا زوجها.و اين جا ⁽⁹⁾سيّد به معنى شوهر است.زليخا پيش دست شد و سبق ⁽¹⁰⁾برد به سخن گفتن،براى آن كه آن حركات متّهمان بود«و حركة المريب ⁽¹¹⁾لا تخفى».گفت: مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً ،چه ⁽¹²⁾جزا و مكافات باشد آن را كه به اهل و خانۀ تو بدى خواهد،يعنى زنا. إِلاّٰ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ ،إلاّ آن كه او را به زندان بازدارند يا عذابى مولم كنند او را ⁽¹³⁾.

عبد اللّه عبّاس گفت:ضرب تازيانه خواست و اين آن مثل ساير است كه گفته اند:«رمتنى بدائها و انسلّت»و دگر مثل كه گفته اند:«خذ اللّصّ من قبل ⁽¹⁴⁾أن يأخذك»،و ما گوييم:«دزد باش و مرد باش».

يوسف-عليه السّلام-گفت: هِيَ رٰاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي ،او مراوده كرد مرا از خود و مخادعه و مطالبه كرد،و چون از او بگريختم در من آويخت و پيرهن ⁽¹⁵⁾من بدريد.

يكى از جملۀ علما،نام او نوف ⁽¹⁶⁾الشامىّ،گفت:اگر زليخا نگفتى:

مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً ،يوسف نگفتى: هِيَ رٰاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي ،جز آن كه چون او يوسف را ⁽¹⁾متّهم بكرد،يوسف براى نفى تهمت و برائت ساحت واجب شناخت اين قدر گفتن.عزيز كه شوهر زليخا بود گفت:يا يوسف!شما هر دو مدّعيى،تو بر دعوى خود گواى ⁽²⁾دارى؟گفت:بلى.و ذلك قوله ⁽³⁾: وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا .

در اين گواه خلاف كردند:سعيد جبير و ضحّاك گفتند:كودكى بود در گاهواره ⁽⁴⁾،يوسف-عليه السّلام-گفت:گواى ⁽⁵⁾من آن كودك است.عزيز گفت:آن كودك در گاهواره ⁽⁶⁾چگونه گواى ⁽⁷⁾دهد؟گفت:او براى من گواى ⁽⁸⁾دهد.آنگه به نزديك گاهوارۀ ⁽⁹⁾كودك شدند،يوسف-عليه السّلام-گفت:يا كودك!چنان كه ديدى بگو.به فرمان خداى كودك به سخن در آمد و به زبانى درست گفت: إِنْ كٰانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْكٰاذِبِينَ ،اگر پيراهن ⁽¹⁰⁾يوسف از پيش دريده است زن راست مى گويد و مرد دروغ،و اگر پيرهن ⁽¹¹⁾از پس دريده است مرد راست مى گويد و زن دروغ.چون بنگريدند پيرهن ⁽¹²⁾از پس دريده بود.عزيز گفت زن را: إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ ،اين جمله از كيد ⁽¹³⁾شماست و كيد شما عظيم باشد.

و دليل اين قول حديث ⁽¹⁴⁾عبد اللّه عبّاس ⁽¹⁵⁾است.گفت،چهار كس پيش از وقت سخن گفتند:پسر ماشطۀ ⁽¹⁶⁾دختر فرعون،و گواى ⁽¹⁷⁾يوسف-عليه السّلام-و صاحب جريح الرّاهب و عيسى-عليه السّلام-و قصّۀ اينان در جاى خود بيايد ⁽¹⁸⁾.

و در خبر مى آيد كه:يوسف-عليه السّلام-چون پادشاهى با او فتاد ⁽¹⁹⁾و خداى تعالى او را به پيغامبرى به اهل آن ولايت فرستاد،يك روز جبريل به نزديك ⁽²⁰⁾او نشسته بود،

جوانى از در سراى در آمد،چاكر بعضى مطبخيان او،و جامۀ شوخگن پوشيده و چيزى از آلت مطبخ به دست گرفته و بگذشت ⁽¹⁾.جبريل-عليه السّلام-گفت:يا يوسف!اين برنا را شناسى؟گفت:نه.گفت:اين آن كودك است كه براى تو در گاهواره گواى داد ⁽²⁾.يوسف-عليه السّلام-گفت:چون چنين است او را حقّى بر ما ⁽³⁾ثابت شده است ⁽⁴⁾.بفرمود تا او را بياوردند و آن جامه از او بركندند ⁽⁵⁾و خلعتى گران مايه در او پوشانيد ⁽⁶⁾و او را وزارت خود داد.

اين جا اشارتى است و در آن اشارت تو را بشارتى است ⁽⁷⁾،و آن آن است كه:اگر كودكى نابالغ نه باختيار ⁽⁸⁾گواهى داد ⁽⁹⁾به حق،درجۀ وزارت يافت،اى موحّدى كه هفتاد سال است كه بر توحيد و عدل بارى و تنزيه او از قبايح گواى ⁽¹⁰⁾مى دهى [13-پ]عجب باشد كه در بهشت درجۀ امارت و ولايت يابى؟ اشارتى ديگر:اگر كودكى گواى ⁽¹¹⁾داد تنها بر برائت ساحت يوسف،وزارت يافت،چه عجب كه آن كس كه با خداى گواى ⁽¹²⁾دهد بر نبوّت رسول-عليه السّلام- فى قوله: قُلْ كَفىٰ بِاللّٰهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتٰابِ ⁽¹³⁾،اگر استحقاق وزارت و خلافت ⁽¹⁴⁾يابد! اشارت اخرى ⁽¹⁵⁾:آن كه بر عصمت يوسف گواى ⁽¹⁶⁾داد وزارت يوسف يافت اگر آن كس كه بر توحيد و عدل خداى-عزّ و جل-گواى ⁽¹⁷⁾دهد،فى قوله: شَهِدَ اللّٰهُ -إلى قوله: وَ أُولُوا الْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ ⁽¹⁸⁾...،و از جملۀ اولو العلم باشد بل سر ايشان و مقدّم

ايشان ⁽¹⁾،چه عجب اگر وزارت و خلافت يابد!گفتم ⁽²⁾:علما را سر بود آز آن كه مدينۀ علم را ⁽³⁾در بود،اخرى ⁽⁴⁾چو ⁽⁵⁾مدينه را باب بود،خلافت را بابت ⁽⁶⁾بود.أخرى در مدينه بود،و اصل سفينه بود،و صاحب سكينه بود،و مرد هزينه بود،و چونين ⁽⁷⁾مناقب او كمينه بود.

حسن و عكرمه و قتادة گفتند:كودك نبود،بل مردى بود بزرگ حليم با وقار كه مردم گواى مثل او بشنوند ⁽⁸⁾و قبول كنند ⁽⁹⁾،و از جملۀ خواصّ ملك بود.سدّى گفت:يكى از بنى أعمام را عيل بود كه با قطفر ⁽¹⁰⁾بر در خانه نشسته بود كه اين سخن گفت و اين حكم كرد خداى تعالى از آن خبر داد.

و قوله: قُدَّ ،اى شقّ ⁽¹¹⁾،و القدّ،القطع و الشقّ،و كذلك الخدّ و الجدّ و الجذّ و الحذّ ⁽¹²⁾و الجزّ و الحزّ،و كلها متقاربة اللفظ و المعنى،و القبل و القبل ⁽¹³⁾بالتّخفيف و التّثقيل،و كذلك الدّبر و الدّبر ⁽¹⁴⁾بمعنى كالحلم و الحلم ⁽¹⁵⁾و الخلق و الخلق ⁽¹⁶⁾.

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا ،و التّقدير:يا يوسف،از اسم منادى چون علم باشد حرف ندا روا بود كه بيفگنند ⁽¹⁷⁾،چنان كه زيد و عمرو،براى آن كه بناء بر ضمّ در اسماى معربه دليل كند بر حذف حرف ندا.گفت:اى يوسف!از سر اين حديث برو و اين حديث پوشيده دار،و زن را ⁽¹⁸⁾گفت: وَ اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ ،استغفار كن و آمرزش خواه براى گناهانت.اگر خواجگان روزگار ما را معلوم شد كه يوسف گناه كرد و خطاب كرد و همّت و عزم معصيت كرد،عزيز را معلوم تر بودى كه مشاهد ⁽¹⁹⁾حال بود او

را نيز گفتى تو هم استغفار كن كه توى ⁽¹⁾عزمى كردى.چون استغفار زن را بفرمود پس ⁽²⁾و نسبت به خطا او را كرد بس كه ⁽³⁾: إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخٰاطِئِينَ ،كه تو از جملۀ خطاكنندگانى.

وَ قٰالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ ،و گفتند زنانى در شهر،يعنى شهر مصر.و براى آن «قال»گفت كه فعل ⁽⁴⁾مقدّم است و اگر مؤخّر بودى«قلن»بايستى ⁽⁵⁾و اگر گفتى «قالت»هم روا بودى،لاجل الجمع،براى آن كه جمع مؤنث است،و آن زنان گفتند ⁽⁶⁾.مفسّران گفتند:زن ساقى ملك بود و زن نانواى ملك و زن صاحب زندان و زن صاحب دوابّ ستوردار،چنان كه عادت زنان باشد در مثل اين حديث كه بازگويند با يكديگر،گفتند:زن عزيز يعنى عزيز ⁽⁷⁾خزينه دار كه قطفر ⁽⁸⁾نام بود.و بعضى مفسّران گفتند:عزيز در كلام عرب ملك باشد،كما قال أبو داود ⁽⁹⁾:

درّة غاص عليها تاجر***جلبت ⁽¹⁰⁾عند عزيز يوم طلّ

أى،ملك. تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ ،اى تخادع ⁽¹¹⁾غلامها الكنعانىّ مى بخواهد ⁽¹²⁾و بخواند و بفريبد غلامش را.و الفتى،الغلام،هاهنا.همانا اهل آن روزگار كه مشاهدان ⁽¹³⁾حال بودند آن حال ايشان را مصوّرتر بود كه مردمان اين روزگار را،ايشان حوالت به راعيل كردند كه زليخا بود و بر يوسف ⁽¹⁴⁾هيچ حوالت نكردند،گفتند: اِمْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ. و الفتى،الغلام الشّابّ،و الفتاة،الجارية الشّابّة،قال الشّاعر:

كأنا يوم قرى إن‌.....***-نما نقتل ⁽¹⁵⁾إيانا

قتلتا منهم ⁽¹⁾كلّ***فتى أبيض حسّانا ⁽²⁾

[14-ر]و نيز حوالت عشق و محبّت و غلبۀ آن بر دل هم به زليخا كردند. قَدْ شَغَفَهٰا حُبًّا ، اى دخل شغاف قلبها،أى داخله.و قيل شغاف القلب،حجابه.سدّى گفت:شغاف.

پوستكى تنك باشد بر دل،آن را«لسان القلب»گويند،يقال:شغفه الحبّ،اذا علاه من شعاب ⁽³⁾الجبل و هو أعلاه،و شغفه الحبّ اذا دخل جوف قلبه،قال النّابغة الذّبيانى:

و قد حال هم دون ذلك داخل***دخول الشّغاف تبتغيه الأصابع ⁽⁴⁾

عبد اللّه عبّاس گفت:شغفها،اى علقها،حسن و قتاده گفتند:بطنها و استبطنها، دوستى او در دل گرفت پنهان،و عطاردى و شعبى و اعرج در شاذّ خواندند:

«شعفها»بالعين غير المعجمة،و الشّعف ⁽⁵⁾،الحبّ.و قال الفرّاء:أصله من شعف ⁽⁶⁾الجبل،و معنى آن كه:ذهب بها كلّ مذهب،و هذا من شعف ⁽⁷⁾الدّابّة ⁽⁸⁾،چون او را به هر جانب بتازى و ببرى.و قال امرؤ القيس:

أ تقتلنى و قد شعفت ⁽⁹⁾فؤادها***كما شعف ⁽¹⁰⁾المهنوءة ⁽¹¹⁾الرّجل الطّالي

أخفش گفت ⁽¹²⁾:برّح بها،اى شدّد بها الحبّ،دوستى كار بر او سخت كرد.

محمّد بن جرير گفت:غمّها،دل تنگ ⁽¹³⁾بكرد او را. إِنّٰا لَنَرٰاهٰا فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ، ما او را در ضلال ⁽¹⁴⁾و گمراهى و ذهاب از ره صواب مى بينيم و مى دانيم،من الرّأى و الرّؤية.و ضلال نيز حوالت به زن كردند ⁽¹⁵⁾دون يوسف.

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ ،چون راعيل كه زن عزيز بود مكر ايشان و حديث و گفتار ايشان بشنيد،دعوتى ساخت براى ايشان و كس فرستاد و ايشان را بخواند و ديگر زنان

را تا جمله خواندگان و حاضران از آن مهمانى چهل زن بر آمدند،و محمّد بن اسحاق گفت:براى آن،حديث ايشان را مكر خواند كه ايشان به آن حديث مكر كردند و حيلت تا يوسف را ببينند،كه يوسف از خانه بيرون نيامدى ⁽¹⁾و ايشان را مراد ⁽²⁾بود كه او را ببينند از آنچه مى شنيدند از جمال او،اين حديث بكردند تا باشد كه راعيل ⁽³⁾ايشان را بحاضر ⁽⁴⁾كند و او را به ايشان ⁽⁵⁾نمايد آن چنان آمد كه ايشان انداختند و نيز ⁽⁶⁾انديشۀ ايشان خطا نشد،او دعوت ⁽⁷⁾بساخت و ايشان را بخواند. وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً ،و بساخت براى ايشان مجلسى در او بالشها نهاده كه بر او تكيه كنند.و «أعتدت»أفعلت من العتاد و أعتد و أعدّ بمعنى واحد،قال اللّه تعالى: إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِينَ نٰاراً ⁽⁸⁾... ،و المتّكأ،موضع الاتّكاء،و هى النّمارق و الوسائد.عبد اللّه عبّاس متّكا را تفسير بر وسائد داد.سعيد جبير و قتاده و ابن اسحاق گفتند:متّكا،اى طعاما.قتيبى گفت:اين بر توسّع و مجاز است براى آن كه آن كس كه اكرام مهمان كند براى هريك على حده و ساده اى بنهد تا عند آن كه طعام خورد ⁽⁹⁾بر او تكيه كند.

و بعضى دگر گفتند:نه براى اين ⁽¹⁰⁾تشبيه است كه اين خود لغتى است في الطّعام، يقال اتّكأنا عند فلان،أى طعمنا.قال عدى بن زيد:

فظللنا بنعمة فاتّكأنا***و شربنا الحلال من قلله

اى طعمنا.آنگه آنان كه طعام گفتند در او خلاف كردند.عبد اللّه عبّاس گفت:ترنج بود.ضحّاك گفت:بز ما ورد بود.عكرمه گفت:چيزهايى ساخته بود كه به كارد حاجت باشد ⁽¹¹⁾آن را چون خربزه و ترنج و موز و آنچه به اين ماند.ابن زيد گفت:ترنج بود و انگبين،و از اقوال[14-پ]آن درست تر ⁽¹²⁾است كه طعامى بود كه به كارد ⁽¹³⁾تمام شدى،لقوله: وَ آتَتْ كُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً ،و ⁽¹⁴⁾هريكى را ازيشان ⁽¹⁵⁾

كاردى به دست داد،ايشان كارد به دست گرفتند و او يوسف را جامۀ سپيد ⁽¹⁾پوشانيد و او را گفت:اگر هيچ مرا بر تو حقّى هست از اين جاى خود برون آيى ⁽²⁾و بر اينان گذرى كن كه تو را در اين زيانى نيست.و گفتند:ايشان را در خانه اى نشانده بود ⁽³⁾و دو دركه ⁽⁴⁾آنجا رهگذر يوسف بود به كارى كه او را بودى او را گفت به آن خانه دررو و گذر كن و فلان كار بكن.او به خانه درآمد و به ايشان بگذشت.

گفتند:براى آنش جامۀ سپيد ⁽⁵⁾پوشانيد تا نگويند كه او به جامۀ گرانمايه نكوست كه حسنى كه به جامه بود حسنى ⁽⁶⁾عاريتى باشد،چو ⁽⁷⁾جامه بكنند ⁽⁸⁾برود.

حسن يوسف چنان بود كه اگر جامۀ گرانمايه پوشيدى جامه از او آراسته شدى،چنان كه شاعر گفت:

و تزيدين طيب الطّيب طيبا***إن تمسّيه ⁽⁹⁾أين مثلك أينا

و إذا الدّرّ زان ⁽¹⁰⁾حسن وجوه***كان للدّرّ حسن وجهك زينا

و گفتند:ايشان را در صفّه اى بنشاند ⁽¹¹⁾كه برآن صفّه خانه اى بود و يوسف در آن خانه بود و يوسف را گفت: اُخْرُجْ عَلَيْهِنَّ ،برون ⁽¹²⁾آى بر اينان.در كلام حذفى و اختصارى هست،و التّقدير:فخرج عليهن فلما رأينه،يوسف-عليه السّلام-بيرون ⁽¹³⁾آمد.گفتند،زليخا ايشان را گفت:كه من اين جوان را خواهم گفتن كه بر شما گذرى كند،اكنون چون او بگذرد هريكى از شما از اين ترنج كه به دست دارى ⁽¹⁴⁾پاره اى ببرى ⁽¹⁵⁾و او را ⁽¹⁶⁾دهى ⁽¹⁷⁾براى من. فَلَمّٰا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ ،چون او را بديدند بزرگ آمد او در چشم ايشان.عبد اللّه عبّاس گفت:«حضن لاجله»،حيض پديد آمد ايشان

را چون او را ديدند.و قال:الاكبار الحيض،قال الشّاعر ⁽¹⁾:

تأتى ⁽²⁾النّساء لدى أطهارهنّ و لا***نأتى ⁽³⁾النّساء إذا اكبرن ⁽⁴⁾إكبارا

و بر اين تأويل تقدير آن باشد كه:«أكبرن له» ⁽⁵⁾،اى لاجله،و مثله قول عنتره:

و لقد أتيت على الطّوى و أظلّه***حتّى أنال ⁽⁶⁾به كريم المطعم ⁽⁷⁾

اى،و أظلّ عليه.اصمعى گفت:اين بيت پيش رسول بخواندند گفت:هيچ شاعر نبود در جاهليّت كه مرا بايست كه او را ببينم مگر عنتره را ⁽⁸⁾براى اين بيت.

وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ،دستها ببريدند از دهش و تحيّر،چنان كه بى خبر شدند ⁽⁹⁾و هوش از ايشان برفت ⁽¹⁰⁾كه دست مى بريدند و از نظارۀ جمال يوسف خبر ألم ⁽¹¹⁾نداشتند.وهب گفت:از آن چهل زن،نه بمردند،قتاده گفت:بعضى از ايشان دست جدا كردند،مجاهد گفت:ايشان از دست بريدن آنگه خبر داشتند كه خون ديدند ⁽¹²⁾آنگه از سر تعجّب و تحيّر گفتند: حٰاشَ لِلّٰهِ ،پرگست باد ⁽¹³⁾! ابو عبيده گفت،اين كلمت را دو معنى است:يكى تنزيه،يكى استثنا،پس بر اين قول معنى آن باشد كه:سبحان اللّه!و التنزيه للّه و المحاشاة له عمّا لا يليق به، يعنى منزّها خدايا كه چنين خلق آفريند!عامۀ قرّاء خواندند:«حاش للّه»بى الف.

آنگه در او چند قول گفتند:

يكى آن كه ⁽¹⁴⁾اصل«حاشى»بوده است به الف،براى كثرت استعمال الف بيفگندند،چنان كه گفتند:لا أب لك و لا أب لشانيك،و الاصل:لا أبا لك،

و چنان كه حذف كردند از«لم» ⁽¹⁾و«بم»و«عمّ».و ابو على گفت:حاش و حشا و حاشى ⁽²⁾سه لغت است،قال: ⁽³⁾:

حشا رهط النّبيّ فإنّ فيهم***بحورا لا يقطّعها الدّلاء

و اما«حاشى»فكقول ⁽⁴⁾الشّاعر:

حاشى أبى ⁽⁵⁾ثوبان إنّ به***ضمنا ⁽⁶⁾عن الملحاة ⁽⁷⁾و الشّتم

و ابو على گفت:اين كلمت دو معنى دارد[15-ر]:يكى حرف جرّ و يكى فعل ماضى.أمّا حرف جرّ صورت نبندد اين جا،پس فعل ماضى باشد و فاعل او يوسف باشد،يعنى:حاش يوسف-عليه السّلام-ممّا قرف ⁽⁸⁾به للّه تعالى،اى صار في حشا و ناحية من ذلك لما نرى ⁽⁹⁾فيه من العفّة و الصّلاح.گفتند:ما او را از اين كار كه بر او تهمت مى كنند ⁽¹⁰⁾دور مى بينيم ⁽¹¹⁾و بر كناره مى بينيم از آنچه در او ديديم از سيماى خير و علامت رشد و عفّت و صلاح. مٰا هٰذٰا بَشَراً ،اين نه آدمى است،و اين«ما» عمل«ليس»كند،رفع اسم و نصب خبر ⁽¹²⁾،و أعمش خواند:«ما هذا بشر»بر آنكه ⁽¹³⁾اعمال«ما»نكرد،و اين لغت اهل نجد است و بنى تميم،و أنشد الفرّاء:

و يزعم حسل ⁽¹⁴⁾أنّه فرع قومه***و ما أنت فرع يا حسيل ⁽¹⁵⁾و لا اصل

و أنشد أيضا:

لشتّان ما أنوى و ينوى بنو أبى***جميعا فما هذان مستويان

تمنّوا لى ⁽¹⁶⁾الموت الّذى يشعب الفتى***و كلّ فتى و الموت يلتقيان

و أبو الحويرث ⁽¹⁾الحنفىّ خواند:«ما هذا بشرىّ ⁽²⁾»اى بمشترى ⁽³⁾،چنين شخص خريده نباشد و بنده نتواند بودن. إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَكٌ كَرِيمٌ ،اين نيست إلاّ فريشته اى كريم،و«ان»به معنى ⁽⁴⁾حرف نفى است،و المعنى:ما هذا الّا ملك كريم.

قٰالَتْ فَذٰلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ ،زليخا گفت:آن زنان ملامت كننده را كه تا يوسف را نديده بودند زبان ملامت دراز كرده بودند و چون او را بديدند روى ملامت به ملامت خود نهادند و بدانستند كه ايشان به ملامت اولى ترند،و زليخا دست يافت و عذرش روشن شد ⁽⁵⁾. فَذٰلِكُنَّ الَّذِي ،«ذا» ⁽⁶⁾اشارت است به يوسف و«كنّ» خطاب ايشان است،گفت:اين آن شخص است كه شما ⁽⁷⁾مرا در حقّ او ملامت مى كردى ⁽⁸⁾.

أقول قول زليخا من عواذلها***هذا العزيز الّذى لمتنّنى فيه

آنگه بر ⁽⁹⁾خويشتن اقرار داد ⁽¹⁰⁾: وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ ،و من او را مراودت كردم و مطالبه از نفس او. فَاسْتَعْصَمَ ،خويشتن نگاه داشت از من و امتناع كرد،از همه جهان به كار يوسف در اين مسألة زليخا نزديك تر بود،او مى گويد:

فاستعصم،و مجبّران مى گويند:فاستعصى.آن زنان او را گفتند:چرا فرمان او نكنى؟ گفت:فرمان خداى رها نكنم و فرمان او كنم عند آن زليخا گفت: وَ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ ،اگر آنچه منش فرمايم نكند لَيُسْجَنَنَّ ،به زندانش بازدارند و از جملۀ ذليلان و خواران شود.او را تهديد كرد به زندان و مذلّت،و«نون»تأكيد ⁽¹¹⁾ثقيله و خفيفه و «لام»في قوله: لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكُوناً ⁽¹²⁾مِنَ الصّٰاغِرِينَ براى جواب قسمى مضمر آورد، و التّقدير:و اللّه ليسجننّ-يرجع الى لفرقة الملحقه ⁽¹³⁾.

يوسف-عليه السّلام-گفت: رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ ،روى از ايشان و حديث ايشان بگردانيد و با خداى تعالى به مناجات گفت: ⁽¹⁾خداوند ⁽²⁾من و پروردگار من! من ⁽³⁾زندان دوست تر مى دارم از آنچه ايشان مرا با آن مى خوانند.و اين دليل آن مى كند كه هريكى از ايشان در او طمع كرد ⁽⁴⁾و استدعا كرد ⁽⁵⁾او را،يا بر عموم ⁽⁶⁾مى گويد براى آن كه زليخا از ايشان بود،يعنى اگر هريكى از ايشان ⁽⁷⁾هم آن ⁽⁸⁾دست يابند كه زليخا،همان كنند از استدعا كه او كرد ⁽⁹⁾.

اگر گويند چگونه گفت: اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمّٰا يَدْعُونَنِي ⁽¹⁰⁾إِلَيْهِ ،و بازداشتن ايشان او را در زندان معصيت بود و آنچه او را با آن دعوت مى كردند هم معصيت بود، چگونه گفت:معصيتى دوست تر ⁽¹¹⁾دارم از معصيتى؟گوييم از اين دو جواب گفتند:

يكى آن كه مراد به«أحبّ»أخفّ و أسهل است،يعنى زندان ⁽¹²⁾مرا آسان تر آيد و صبر كردن برآن هوان و مذلّت و مقام در زندان مرا خوش تر آيد و توطين نفس برآن،ازآن كه اجابت كردن ايشان يا ملتمسشان ⁽¹³⁾.و اين چنان بود كه يكى را از ما مخيّر كنند ميان دو مكروه:[15-پ]يكى خوارتر، ⁽¹⁴⁾يكى سخت تر ⁽¹⁵⁾،او گويد:هذا أحبّ الىّ من ذلك.و وجهى دگر آن كه مراد آن است كه:سجنى نفسى و توطينى لها و صبرى عليه[أحبّ] ⁽¹⁶⁾إلىّ من فعل المعصية،اگر گويند:اين خلاف ظاهر است،گوييم:لا بدّ است ازآن كه مخالفت ظاهر كنند براى آن كه محبّت در آيت تعلّق دارد به چيزى كه ارادت صحيح نباشد كه متعلّق بود به او،و آن«سجن»است.و سجن بنيان مخصوص

باشد،و اجسام موجودۀ باقيه بيان كرديم كه صحيح نباشد كه مراد بود،لا بدّ تقدير ⁽¹⁾فعلى بايد كردن كه صحيح بود كه ارادت به آن تعلّق دارد،ايشان گفتند:سجنهم ايّاى فى السجن أحبّ الىّ،و ما گفتيم:صبرى ⁽²⁾فى السّجن أو سجن نفسى عن المعصية أحبّ إلىّ.و ما به اين اولى تريم كه با ما دليل است و با ايشان ⁽³⁾نيست.و يعقوب خواند:«ربّ السّجن»بفتح«سين»على المصدر،و بر اين قرائت اين تأويل نيك ⁽⁴⁾بود و ايشان اولى تر نباشند ⁽⁵⁾كه گويند:سجنهم ايّاى فى السّجن،ازآن كه ما گوييم:سجنى نفسى عن المعصية،بل ما اولى تريم لمكان الدّليل. وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ ،و اگر كيد ايشان از من برنگردانى به الطاف و مرا با خود رها كنى، أَصْبُ إِلَيْهِنَّ ،من ميل كنم به ايشان و الصّبوّ،الميل،يقال:صبا إليه يصبو صبوّا ⁽⁶⁾،و منه الصّبىّ لميله إلى اللّهو و اللّعب،قال الشّاعر:

إلى هند صبا قلبى***و هند مثلها بصبى ⁽⁷⁾

و قال آخر:

صبا قلبى و مال إليك ميلا***و أرّقنى خيالك يا أثيلا ⁽⁸⁾

و اگر لطف تو مرا در نيابد من از جملۀ جاهلان باشم ⁽⁹⁾،يعنى ممكن بود كه اگر تو لطف نكنى من ارتكاب اين معصيت كنم چه در مقدور او بود،و آنگه از جملۀ جاهلان باشم.

حق تعالى گفت: فَاسْتَجٰابَ لَهُ رَبُّهُ ،خداى او را اجابت كرد و كيد ايشان صرف كرد از او ⁽¹⁰⁾.و اگر چنانستى كه مجبّران ⁽¹¹⁾گفتند،نه دعا را اجابت بودى و نه كيد مصروف،براى آن كه آنچه ⁽¹²⁾معصيت بود از عزم بر قبيح،و جلوسه ⁽¹³⁾منها مجلس الخائن حاصل بود،على قولهم الفاسد الشّنيع.و اين آيت نيز از جملۀ ادلّه است بر

عصمت يوسف-عليه السّلام-. إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ،كه او شنواست اقوال ايشان ⁽¹⁾را و عالم است به احوال ايشان.

و اهل معانى گفتند،در آيت حذفى هست و تقدير آن است:و إلاّ تصرف عنّى ثمرة كيدهنّ أو عاقبة كيدهنّ،براى آن كه كيد ايشان دعوت و مراودت و مطالبه بود و آن حاصل بود و آنچه مدفوع و مصروف بود از او،معصيت بود كه ثمرۀ كيد ايشان بود و اين ⁽²⁾از جملۀ حذف المضاف و اقامة المضاف إليه مقامه باشد.

قوله: ثُمَّ بَدٰا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا الْآيٰاتِ ،آنگه روى راى ايشان چنان راه داد و بدا لهم،ظهر لهم باشد پس ازآن كه آيات و دلالات بديدند و بدانستند كه مجرم زليخاست-كه يوسف را محبوس كنند-تا ايهام ⁽³⁾كنند بر مردمان كه گناهكار ⁽⁴⁾يوسف است و زليخا بى گناه.و أمّا فاعل«بدا»،رمّانى گفت:فاعل او مضمر است،أى بدا لهم رأى،و اگرچه ذكر زنان رفته است چون عزيز و دگر كس با ايشان مضاف شدند، «لهم»گفت ⁽⁵⁾،تغليبا للمذكّر على المؤنّث.و كذلك: لَيَسْجُنُنَّهُ ،فعل جماعت مردان ⁽⁶⁾است با«نون»تأكيد مشدّد ⁽⁷⁾و«نون»تأكيد هم براى إضمار قسم است،و التّقدير:

بدا لهم ان أقسموا ليسجننّه.و روا بود كه«أن»مع الفعل كه مقدّر است فاعل«بدا» باشد.امّا آيات:پيرهن دريده و گواى ⁽⁸⁾گواه و قطع الايدى و اعتراف المرأة.و «حتّى»حرف جرّ است به معنى«إلى».و«حين»اين جا مدّتى است نامعيّن چنان كه ما گوييم:روزى چند تا بادى به سر اين كار بجهد ⁽⁹⁾.

وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيٰانِ ،در كلام حذفى هست[16-ر]و التّقدير:فسجن ⁽¹⁰⁾و دخل معه،اين بگفتند و يوسف را به زندان فرستادند.سدّى گفت:سبب حبس يوسف آن بود كه زليخا گفت شوهرش را:اين غلام كنعانى مرا رسوا بكرد ⁽¹¹⁾در ميان

مردمان،او مى گويد من مراودت كردم او را،و من نمى توانم با هريكى تقرير عذر خود كردن ⁽¹⁾،يا مرا دستور باش تا برون ⁽²⁾روم و عذر خود ظاهر كنم يا او را محبوس كن ⁽³⁾تا نيز حديث من نكند ⁽⁴⁾،و مردم اين حديث نيز ⁽⁵⁾از زبان فرونهند ⁽⁶⁾.

عزيز پيش ملك رفت و گفت:مرا غلامى است اكنون از او گناهى ⁽⁷⁾در وجود آمد بفرماى ⁽⁸⁾تا او را به زندان برند.ملك بفرمود تا يوسف را به زندان ⁽⁹⁾بردند ⁽¹⁰⁾و با او دو جوان ⁽¹¹⁾را به زندان بردند:يكى خوان سالار ملك بود و يكى شراب دار،و گفتند:دو غلام بودند ملك را ⁽¹²⁾،نام خوان سالار ⁽¹³⁾مجلث ⁽¹⁴⁾بود و نام شراب دار نبو ⁽¹⁵⁾،و ملك بر ايشان خشم گرفته بود،و سبب خشم او آن بود كه او را خبر دادند كه ⁽¹⁶⁾خوان سالار تدبير آن مى كند كه او ⁽¹⁷⁾را زهر دهد و ساقى در آن ⁽¹⁸⁾خبر مى دارد و با هم راست كرده اند.

و سبب اين آن بود كه جماعتى كه ايشان را از ملك رنج بود از اهل مصر و رعايا خواستند تا ملك را زهر دهند،ممكن نشد ايشان را الّا از ره طعام و شراب.اين هر دو غلام را بفريفتند و ايشان را مالهاى بسيار وعده دادند،خوان سالار مال بستد و زهر بستد ⁽¹⁹⁾و در طعام كرد و ساقى پشيمان رسيد ⁽²⁰⁾و مال نستد و زهر نستد.چون وقت طعام و شراب آمد خوان سالار به عادت طعام پيش آورد ⁽²¹⁾و بنهاد.شراب دار

بيامد و گفت:أيّها الملك!لا تأكل هذا الطّعام فانّه مسموم،اين طعام مخور كه زهرآلود است.خوان سالار گفت:أيّها الملك!آن شراب كه او دارد نيز زهرآلود است آن مخور.ملك گفت:چنين است؟گفت:دروغ مى گويد.گفت:او نيز دروغ مى گويد.

ملك ساقى را گفت:آن شراب بازخور.او ⁽¹⁾شراب بازخورد،او را گزند نكرد كه در او زهر نبود.صاحب طعام را گفت:اين طعام بخور،نخورد و ابا كرد.ملك گفت:تا بهيمه اى را بياوردند و آن طعام به او دادند.بخورد و در حال بمرد.ملك فرمود تا هر دو را به زندان بردند و يوسف-عليه السّلام ⁽²⁾-در زندان تعبير خواب كردى چه زندانيان از دل تنگى و دل مشغولى خوابهاى آشفته بسيار بينند و براى اين صالح بن عبد القدّوس مى گويد اين ⁽³⁾ابيات،چون مهدى او را در زندان كرد به تهمت زنديقى ⁽⁴⁾:

خرجنا من الدّنيا و نحن من أهلها***فلسنا من الأحياء فيها و لا الموتى

إذا دخل السّجّان يوما لحاجة***عجبنا و قلنا جاء هذا ⁽⁵⁾من الدّنيا

و نفرح ⁽⁶⁾بالرّؤيا ⁽⁷⁾و جلّ حديثنا***اذا نحن اصبحنا ⁽⁸⁾الحديث عن الرّؤيا ⁽⁹⁾

فإن حسنت لم ⁽¹⁰⁾تأت ⁽¹¹⁾عجلى و أبطأت***و ان قبحت لم تحتبس و أتت عجلى

طوى دوننا الأخبار ⁽¹²⁾سجن ممنّع***له حارس تهدى ⁽¹³⁾العيون و لا يهدى ⁽¹⁴⁾

قبرنا و لم ندفن فنحن بمعزل***من النّاس لا نخشى ⁽¹⁵⁾فنغشى و لا نغشى ⁽¹⁶⁾

أ لا أحد يأوى لأهل محلّة***مقيمين في الدّنيا و قد فارقوا الدّنيا

و گفته اند در وصف زندان و زندانيان ⁽¹⁷⁾به از اين ابيات نگفته اند.

چون زندانيان بامداد برخاستند ⁽¹⁾هريكى چند خواب مختلف ديده و روى به يوسف نهادندى ⁽²⁾و خوابها پرسيدن گرفتندى ⁽³⁾و او تعبير مى كردى.ايشان خواستند تا تجربه كنند اين خوابها[16-پ]بينداختند و گفتند:ما در خواب ديديم-و نديده بودند-خوان سالار گفت ⁽⁴⁾:در خواب ديدم كه نان بر سر داشتمى ⁽⁵⁾و مرغان هوا نان از سر من مى خوردندى ⁽⁶⁾و شراب دار گفت:من در خواب ديدمى ⁽⁷⁾كه انگور مى فشاردمى ⁽⁸⁾و به خداوندگار ⁽⁹⁾مى دامى.

عكرمه روايت كرد از عبد اللّه عبّاس از رسول-صلّى اللّه عليه و على آله،كه هركه او خوابى ⁽¹⁰⁾نديده باشد گويد ⁽¹¹⁾ديدم،و در خواب ديده دروغ گويد ⁽¹²⁾،روز قيامت دو جو ⁽¹³⁾به دست او دهند و او را تكليف كنند تا بر يك دگر ⁽¹⁴⁾بندد.و هركه او گوش با حديث قومى ⁽¹⁵⁾كند كه ايشان نخواهند كه او آن شنود ⁽¹⁶⁾،فردا ⁽¹⁷⁾قيامت سرب در گوش او گدازند ⁽¹⁸⁾،اين قول عبد اللّه مسعود است ⁽¹⁹⁾.

بهرى ⁽²⁰⁾دگر گفتند:خواب راست بود و آن را حقيقتى بود و آنچه گفتند در خواب ديدند.محمّد بن جرير الطّبرى گفت:خواب برعكس ديدند بدل كردند آن را، او خواب اين بر خود بست ⁽²¹⁾و او خواب آن بر خود.

چون يوسف-عليه السّلام-تعبير كرد،آن كه صاحب خواب بد ⁽²²⁾بود گفت:

حاشا آن خواب نيك من ديده ام و خواب بد او،يوسف-عليه السّلام-گفت: قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيٰانِ .

مجاهد گفت:اوّل كه اين دو غلام آمدند كه ⁽¹⁾از او خواب پرسند،او را گفتند:

اى جوان تو سخت نيكوروى ⁽²⁾و بخرد و بخير جوانى ⁽³⁾،ما تو را ⁽⁴⁾دوست مى داريم.او گفت:به خداى بر شما كه مرا دوست ندارى ⁽⁵⁾كه هركه ⁽⁶⁾مرا دوست داشت من از محبّت او بلا ديدم ⁽⁷⁾.عمّۀ من مرا دوست داشت و خواست تا مرا بر خود بازگيرد كمرى از ابراهيم به ميراث يافته بود بر ميان من بست و من خفته ⁽⁸⁾و بى خبر از آن، آنگه مرا تهمت دزدى نهاد ⁽⁹⁾تا بعلّت آن يك سال مرا به نزد خود بازگرفت -و شرع ايشان،چنان بود كه چون كسى از كسى چيزى بدزديدى يك سال سارق را خدمت مسروق منه بايستى كردن-و اگر پدر مرا دوست داشت ⁽¹⁰⁾در محنت برادران افتادم تا مرا به چاه افگندند و به بندگى بفروختند.و اگر زليخا گفت:تو را دوست دارم مرا به محنت زندان افگند ⁽¹¹⁾.زنهار ⁽¹²⁾مرا دوست مداريد ⁽¹³⁾.گفتند:ما تو را دوست داريم ⁽¹⁴⁾و ما را با تو الف ⁽¹⁵⁾مى باشد.

آنگه همه روز ⁽¹⁶⁾بيامدندى ⁽¹⁷⁾و حديث او مى شنيدندى و بر او ⁽¹⁸⁾آفرين مى كردندى، تا شبى در خواب ديدند آنچه خداى حكايت كرد از ايشان،بر دگر روز بيامدند و پيش او بنشستند ⁽¹⁹⁾و گفتند:أيّها العالم!ما دوش هريكى خوابى ديده ايم اگر دستور

باشى ⁽¹⁾بپرسيم و تو آن را تعبير فرمايى ⁽²⁾.گفت:بگو ⁽³⁾.

ساقى گفت:من در خواب ديدم كه پنداشتمى كه در بستانى ام ⁽⁴⁾،رزى بود ⁽⁵⁾و تا كى ⁽⁶⁾.از آن آن رز سه خوشه انگور داشت من بگرفتمى و كأس ملك به دست من ⁽⁷⁾بودى در آنجا فشردمى و ملك را دادمى تا بازخوردى ⁽⁸⁾.

و خوان سالار گفت:من در خواب ديدمى ⁽⁹⁾كه سه سبد نان بر سر نهاده بودمى و برآن ألوان طعامها بودى سباع الطّير و مرغان شكارى از سر من آن نان مى خوردندى،فذلك قوله: وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيٰانِ. زجّاج گفت:ايشان مملوك را «فتى»خوانند اگر پير باشد و اگر جوان،و دگر اهل لغت گفتند:«فتى»جوان با قوّت باشد،قال الشّاعر:

يا عزّ ⁽¹⁰⁾هل لك في شيخ فتى أبدا***و قد يكون شباب غير فتيان

قٰالَ أَحَدُهُمٰا ،يكى از ايشان گفت: إِنِّي أَرٰانِي ،حكايت حال است و أفعال شكّ و يقين از ميان همۀ افعال متعدّى باشد به نفس فاعل بى آنكه ذكر نفس كنند،يقول القائل[17-ر]:رأيتنى و علمتنى و وجدتنى ⁽¹¹⁾و زعمتنى و كذا الباقى،و رأيتك و زعمتك و وجدتك،و لا يقال ضربتنى و ⁽¹²⁾قتلتنى و اكرمتنى،إنّما يقال:

ضربت نفسى و قتلت نفسى. أَعْصِرُ خَمْراً ،أى عنبا.و گفتند:«خمر»به لغت عمان انگور باشد براى آن كه خمر نتوان فشردن چه خمر خود فشرده باشد ⁽¹³⁾.و در قرائت عبد اللّه مسعود چنين است كه:أعصر عنبا.

اصمعىّ گفت،معتمر ⁽¹⁴⁾بن سليمان گفت:اعرابى اى را ديدم كه انگور داشت.

گفتم:ما معك؟قال:خمر،چه دارى؟گفت:خمر،و از اين جا سركۀ انگور ⁽¹⁾را، «خلّ خمر»خوانند،يعنى خلّ العنب،و بعضى دگر گفتند:خمر بر جاى خود است و اين چنان است كه گويند:فلان يعصر الدّهن و الزّيت،و إنّما هو يعصر ⁽²⁾ما يستخرج منه الدّهن و الزّيت،يعنى تعاطى افعال ⁽³⁾مى كند ⁽⁴⁾از عصر كه ازآنجا خمر و دهن و زيت حاصل شود،و اين قول سديد ⁽⁵⁾است. وَ قٰالَ الْآخَرُ ،آن ديگر گفت:من ديدمى كه نان بر سر گرفته ام ⁽⁶⁾و از بالاى سر من مرغان مى خوردندى، تَأْكُلُ الطَّيْرُ ، در جاى صفت خبز ⁽⁷⁾است. نَبِّئْنٰا ،ما را خبر ده به تأويل آن. إِنّٰا نَرٰاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ،كه ⁽⁸⁾ما تو را از جملۀ محسنان مى بينيم.در او چند قول گفتند:

فرّاء گفت،من المحسنين لتأويل الرّؤيا،يعنى ما تو را مى بينيم كه تأويل خواب نيك ⁽⁹⁾مى دانى،و عرب كسى را كه صنعتى داند و نيك ⁽¹⁰⁾داند گويند:فلان يحسن كذا،فلان اين صنعت نكو مى داند.و بعضى دگر گفتند:من المحسنين إلينا و المنعمين علينا ان عبّرت رؤيانا ⁽¹¹⁾.ما تو را از جملۀ محسنان و منعمان دانيم اگر تأويل خواب ما بگويى،و اين قول محمّد بن اسحاق است.ضحّاك گفت:مراد آن است كه ما تو را از جملۀ نكوكاران مى بينيم با ⁽¹²⁾زندانيان و او همه روز تعهّد ايشان كردى،بيماران را معالجه كردى و آنان را كه ⁽¹³⁾جامه دريده بودى بدوختى و جامۀ ايشان بشستى و ايشان را تسلّى دادى.

در خبر است كه:چون يوسف-عليه السّلام-در زندان شد ⁽¹⁴⁾اهل زندان را يافت دلتنگ و پژمرده ⁽¹⁵⁾،ايشان را گفت:أبشروا و اصبروا،صبر كنى و بشارت باد شما را