روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 6

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

ادامه سوره نساء

اشاره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ،

ربّ يسّر و لا تعسر [به نام خداى بخشايندۀ مهربان،پروردگارا آسان ساز و دشوار مساز] ⁽¹⁾قوله عزّ و جلاّ:

سوره النساء (4): آیات 62 تا 70

اشاره

فَكَيْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جٰاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِيقاً (62) أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ يَعْلَمُ اَللّٰهُ مٰا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (63) وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِيُطٰاعَ بِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اَللّٰهَ وَ اِسْتَغْفَرَ لَهُمُ اَلرَّسُولُ لَوَجَدُوا اَللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِيماً (64) فَلاٰ وَ رَبِّكَ لاٰ يُؤْمِنُونَ حَتّٰى يُحَكِّمُوكَ فِيمٰا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (65) وَ لَوْ أَنّٰا كَتَبْنٰا عَلَيْهِمْ أَنِ اُقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اُخْرُجُوا مِنْ دِيٰارِكُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا يُوعَظُونَ بِهِ لَكٰانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً (66) وَ إِذاً لَآتَيْنٰاهُمْ مِنْ لَدُنّٰا أَجْراً عَظِيماً (67) وَ لَهَدَيْنٰاهُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِيماً (68) وَ مَنْ يُطِعِ اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ فَأُولٰئِكَ مَعَ اَلَّذِينَ أَنْعَمَ اَللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ اَلنَّبِيِّينَ وَ اَلصِّدِّيقِينَ وَ اَلشُّهَدٰاءِ وَ اَلصّٰالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِيقاً (69) ذٰلِكَ اَلْفَضْلُ مِنَ اَللّٰهِ وَ كَفىٰ بِاللّٰهِ عَلِيماً (70)⁽²⁾

ترجمه

چگونه بود چون برسد به ايشان مصيبتى به آنچه در پيش افگند دستهايشان،پس آيند به تو،سوگند مى خورند به خداى،كه ما نخواستيم مگر نيكويى و توفيق.

ايشان آنانند كه داند خداى آنچه در دل ايشان است،بگرد از ايشان ⁽³⁾و پند ده ايشان را و بگو ايشان را ⁽⁴⁾در نفسهاى ايشان سخنى رسيده.

و نفرستاديم ما هيچ پيغامبرى مگر تا طاعتش دارند ⁽⁵⁾به فرمان خدا،و اگر ايشان چون بيداد كردند بر خود به تو آمدندى و آمرزش خواستندى از خداى و آمرزش خواستى براى ايشان پيغامبر، يافتندى خداى را توبه پذير و بخشاينده.

نه به خداى تو كه ايمان ندارند تا به حاكم كنند تو را در آنچه خلاف بود ميان ايشان،پس نيابند در خويشتن تنگى از آنچه حكم كرده باشى و بسپارند سپردنى ⁽⁶⁾.

و اگر ما بنويسيم بر ايشان كه بكشيد خود را يا بيرون شوى ⁽¹⁾از سراهاى خود ⁽²⁾،نكنند مگر اندكى از ايشان،و اگر ايشان بكنند آنچه پند مى دهند ايشان را به آن،باشد بهتر ⁽³⁾ايشان را و سخت[تر] ⁽⁴⁾بر جاى بودنى.

پس ما بدهيم ايشان را از نزد ما مزدى بزرگ.

و راه نماييم ⁽⁵⁾ايشان را راه راست.

هركه ⁽⁶⁾فرمان برد خداى را و پيغامبر را،ايشان با آنان باشند كه انعام كرد ⁽⁷⁾برايشان خداى ⁽⁸⁾از پيغامبران و راست گويان و شهيدان ⁽⁹⁾و نيكان و نكو باشند ايشان همراه ⁽¹⁰⁾.

آن فضل است از خداى و بس است خداى دانا.

قوله: فَكَيْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ «كيف»سؤال عن ⁽¹¹⁾حال باشد و معنى او استفهام بود،و اين جا تقريع و تعجيب است.و در موضع او دو قول گفته اند ⁽¹²⁾:يكى رفع به خبر ابتدا، أى فكيف[322-پ]صنيعهم اذا اصابتهم مصيبة.

بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ،و التقدير:الإساءة صنيعهم بالجرأة فى كذبهم ام الاحسان بالتوبة.و«كيف»چون در جاى خبر ابتدا باشد لا بد مقدّم بود بر ابتدا،براى آن كه

استفهام را صدر كلام باشد.و گفته اند:محلّ او نصب است،و تقدير آن كه:كيف يكونون أم مصرّين ⁽¹⁾أم تائبين.

و در معنى«مصيبت»در آيت دو قول گفتند:يكى ⁽²⁾آيت در عبد اللّٰه أبى سلول ⁽³⁾آمد،و مصيبت ⁽⁴⁾آن مذلّت بود كه به او رسيد چون از غزاة بنى المصطلق بازآمدند در وقعتى كه آن را مريسيع گفتند،و سورة المنافقين در شأن او فرود آمد و او در عذر و خشوع گرفت ⁽⁵⁾-و قصّۀ آن ⁽⁶⁾در سورة المنافقين بيايد- إن شاءاللّٰه.آنگه بيامد و سوگند خورد كه او به آنچه گفت از ميان آن دو گروه جز احسان و توفيق نخواست.

قولى دگر آن است كه:چون وفاتش نزديك رسيد،مصيبت آن است كه بيامد و رسول را گفت:يا رسول اللّٰه!مرا از پيراهنهاى خاص تو ⁽⁷⁾يكى ده مرا ⁽⁸⁾تا تبرّك را در پوشم تا مرا امانى باشد از دوزخ.چون او را گفتند:تو منافقى،و اين نه از اعتقاد مى گويى،و اين به نفاق مى گويى،سوگند خورد بر اين كه من از اين جز توفيق و احسان ⁽⁹⁾نمى خواهم،و اين قول علىّ بن الحسين مغربى است.

بعضى دگر گفتند:مراد به«مصيبت»،كشتن آن مرد بود كه عمر بن الخطّاب بكشت او را ⁽¹⁰⁾،آنگه اولياى خون او آمدند و طلب ديت كردند و سوگند خوردند كه ما را غرض در اين إطفاء نائره است،و ما طلب صلاح مى كنيم و إلاّ احسان و توفيق نمى خواهيم.

قولى ديگر آن است كه:آيت بر عموم است،و مراد مصيبتى معيّن نيست،يعنى هرگه كه ايشان را نكبتى رسد و نقمتى،اعتبار بر نگيرند و از سوگند دروغ خوردن بازنايستند ،و آنچه بخلاف راستى به ظاهر وفاق و باطن نفاق كنند برآن سوگند خورند كه ما به اين جز احسان و صلاح و صواب نخواستيم، حق تعالى تكذيب ايشان كرد به

آنچه گفتند،گفت: أُولٰئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِي قُلُوبِهِمْ ،ايشان آنانند كه خداى تعالى داند آنچه در دلهاى ايشان[است] ⁽¹⁾.و«اولئك»اشارت است به آن منافقان كه ذكر ايشان در آيت اوّل رفت.حق تعالى گفت:يا محمّد!از ايشان اعراض كن و بگرد[و بر] ⁽²⁾ايشان اقبال مكن. وَ عِظْهُمْ ،و براى اعذار و انذار و حجّت ايشان را وعظ كن و پند ده به زبان،و عقوبت مكن ايشان را.

وَ قُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً ،بعضى گفتند مراد آن است كه:ايشان را به قتل بترسان اگر توبه نكنند.ضحّاك گفت:ايشان را بر ملاء وعظ كن و در سرّ قولى بليغ گوى كه ايشان را زجر كند ⁽³⁾در مستقبل از مثل اين بعضى دگر گفتند:اعرض ⁽⁴⁾عن قبول عذرهم،عذرشان مپذير كه دروغ مى گويند،و پند ده ايشان را و بليغ گوى،و معنى آن كه:اگر آنچه در دل دارى اظهار كنى،بفرمايم كشتن شما را ⁽⁵⁾.

آنگه حق تعالى غرض و حكمت خود در بعثت انبيا بگفت كه: وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ ،و اين«من»زيادت است،و لكن در او معنى هست و آن مبالغت است و تأكيد در نفى،چنان كه گويى:ما جاءني من احد،تا مستغرق جنس باشد در نفى، يعنى هيچ پيغامبر را نفرستاديم ⁽⁶⁾إلاّ براى آن تا طاعتش دارند و فرمانش برند. بِإِذْنِ اللّٰهِ ،أى بأمر اللّٰه،به فرمان خداى كه طاعت ايشان بر خلقان واجب كرد،نظيره قوله تعالى: وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ⁽⁷⁾... اى بامر اللّٰه.و«اذن»به معنى لطف باشد في قوله: وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ ⁽⁸⁾وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ⁽⁹⁾،و قيل:بعلم اللّٰه و قيل:باعلام اللّٰه،آنگه آنچه صلاح ايشان در آن بود كه ايشان نكردند بگفت: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا ،و اگر ايشان چون بر خويشتن ظلم كردند.

مفسّران گفتند:بتحاكمهم ⁽¹⁰⁾الى الطّاغوت،به آن كه به حكومت بر طاغوت رفتند.

و ظلم ايشان را بر خود دو معنى بود:يكى از جهت لغت،و دگر ⁽¹¹⁾از جهت

اصطلاح.امّا از جهت لغت معنى آن بود كه ايشان چون نقصان حظّ خود كردند از ثواب به آنچه كردند[كه اگر نكردندى ايشان را ثواب بودى،و«ظلم»در لغت نقصان باشد.در وجه دوم تا چون ايشان نفس خود را اضرار كردند و به آنچه كردند] ⁽¹⁾استجلاب مضرّت عقاب كردند،پس به منزلۀ ظالم نفس خود بودند،اگر آنگه كه اين كردند به تو آمدندى و عذر خواستندى و طلب مغفرت كردند[ى] ⁽²⁾از خداى و از دل استغفار و توبه كردندى ⁽³⁾و رسول-عليه السلام-براى ايشان استغفار كردى،ايشان خداى را توبه پذيرنده و بخشاينده يافتند ⁽⁴⁾،يعنى خداى تعالى چنين بودى تا اگر وجدان و ادراك ⁽⁵⁾بودى جز چنين نبودى،براى آن كه ادراك تعلّق به مدرك كه ⁽⁶⁾دارد على ما هو به دارد،پس اين كنايت باشد ازآن كه خداى-جلّ و عزّ-جز چنين ⁽⁷⁾كه گفت ⁽⁸⁾از توّابى و رحيمى نيست با تائبان و مستغفران چون از سر توبه و اخلاص استغفار كنند،و از حقّ آن كه او استغفار كند آن است كه اوّل در دل توبه كند از ندم و عزم كه گفتيم،پس به زبان استغفار كند چه اگر به اصرار كند ⁽⁹⁾به دل و زبان استغفار كند،چنان بود كه رسول-عليه السّلام-گفت:

المصرّ على ذنبه المستغفر بلسانه كالمستهزئ بربّه ،گفت:آن كه به زبان استغفار كند[323-ر]و به دل اصرار كند،او بر خداى فسوس ⁽¹⁰⁾مى دارد.

حسن بصرى گفت:آيت در حقّ دوازده مرد منافق آمد كه با يكديگر بر نفاقى اتّفاق كردند و خداى تعالى رسول را-عليه السّلام-خبر داد،گفت:در ميان شما كه حاضرانيد ⁽¹¹⁾دوازده مرد بر كارى نفاق اتّفاق كردند،و خداى تعالى مرا خبر داد ⁽¹²⁾.اگر

برخيزند و استغفار كنند و عذر خواهند و توبه كنند،من براى ايشان شفاعت كنم.

برنخاستند ⁽¹⁾تا رسول-عليه السّلام-هر دوازده ⁽²⁾را به نام و نسب ⁽³⁾برخواند و رسوا كرد، آنگه گفتند:يا رسول اللّٰه!براى ما استغفار كن،خداى تعالى آيت فرستاد كه:اگر اوّل كه آن كردى ⁽⁴⁾بيامده بودى ⁽⁵⁾و توبه كرده ⁽⁶⁾،من بيامرزيدمى شما را.اكنون پس از اين شما را بر من جاهى ⁽⁷⁾نيست،و بر رسول من جاى نيست.رسول-عليه السّلام- بفرمود تا ايشان را از مسجد بيرون كرد ⁽⁸⁾و دگر ايشان را پيش خود رها نكرد ⁽⁹⁾.و در آيت دليل است بر بطلان مذهب مجبّره ازآنجا كه خداى تعالى گفت به«لام» غرض كه:غرض من در بعثت رسولان ⁽¹⁰⁾است ⁽¹¹⁾تا همۀ خلايق طاعت او دارند،نه آن كه بعضى طاعت ⁽¹²⁾دارند و بعضى عاصى شوند.و مذهب مجبّره آن است كه:خداى تعالى از مطيعان طاعت مى خواهد و از عاصيان معصيت،بل مطيعان به خواست او طاعت مى دارند و عاصيان به ارادت او عصيان مى كنند براى آن كه به نزديك ايشان ارادت موجب،مراد باشد.

و در خبر مى آيد ⁽¹³⁾از اميرالمؤمنين -عليه السّلام-كه او گفت:چون رسول را- عليه السّلام-دفن كرديم و سه روز بر آمد،اعرابى بيامد و به سر گور رسول آمد و به ⁽¹⁴⁾سر گور درافتاد و مى گريست و از آن خاك تربت رسول بر سر مى ريخت و مى گفت:

يا رسول اللّٰه!آنچه گفتى بشنيدم و بگرويدم،و آنچه از خدايها گرفتى ما از تو به واجب ها نگرفتيم ⁽¹⁵⁾و از جملۀ آنچه خداى بر تو انزله كرد اين بود كه: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِيماً.

و من بر خويشتن ظلم كردم و آمده ام تا تو براى من استغفار كنى يا رسول اللّٰه.از گور آواز آمد:قد غفر لك،بيامرزيدند تو را اى گوينده.

قوله: فَلاٰ وَ رَبِّكَ -الآية از مفسّران بعضى گفتند:آيت در زبير آمده و خصمى كه او را بود.و در نام او خلاف كردند ⁽¹⁾.صالحى گفت:ثعلبة بن حاطب،و ديگران گفتند:حاطب بن أبي بلتعه ⁽²⁾،ايشان به حكومت پيش رسول آمدند در آبى كه از رود مى آمد،و زمين زبير بالاى زمين اين مرد بود.رسول-عليه السّلام-بر طريق مسامحه گفت:يا زبير تو زرع خود را آب بده و آب به او رها كن.مرد را از آن خوش نيامد، گفت:أن كان ابن عمّتك قلت هذا،اين براى آن گفتى كه او پسرعمّۀ تو است؟ رنگ ⁽³⁾رسول بگرديد،زبير را گفت:اى زبير!آنچه حقّ تو است از آب بخور تمام،و بستان و جاى خود تا به ديوار پرآب بدار كه اين حقّ تو است،چون حقّ خود تمام خورده باشى آنگه آب رها كن.و آنچه اوّل گفت،بر طريق مسامحه گفت تا جانب آن مرد را مراعات كند ⁽⁴⁾بر طريق شفاعت و مساهلۀ زبير با او.چون مرد آن اساءت ادب كرد،رسول-عليه السلام-گفت:چون مرد به اين ابلهى است كه نمى داند كه من جانب او بهتر مراعات ⁽⁵⁾مى كنم ⁽⁶⁾،زبير را گفت:اكنون برو حقّ خود تمام بخور از آب و آنگه رها كن،و اين حكمى شرعى بود بحق.

ايشان از پيش رسول بيامدند به مقداد بگذشتند.مقداد گفت:يا با بلتعه!حكم كه را بود؟مرد گفت:قضى لابن عمّته علىّ،براى پسرعمّه اش ⁽⁷⁾حكم كرد و لب بر پيخت ⁽⁸⁾به طريق استهزاء.جهودى نشسته بود آن بديد،گفت:عجبا لهؤلاء،عجب است كار اينان،مى گويند:ما گواهى مى دهيم كه اين مرد رسول خداست،آنگه او را متّهم مى دارند در حكمى كه مى كند به خدايى خدا،كه ما در عهد موسى گناهى كرديم،آمديم تا توبه كنيم،موسى ما را گفت:توبۀ شما آن است كه خود را ببايد

كشتن.ما تيغ برداشتيم و در يكديگر نهاديم تا هفتاد هزار مرد كشته شد ⁽¹⁾در طاعت خداى-عزّ و جلّ-تا از ما راضى شد.ثابت بن قيس بن شمّاس حاضر بود،گفت:و اللّٰه كه اگر رسول-عليه السّلام-مى فرمايد ⁽²⁾كه خود را بكش،من در كشتن خود هيچ توقّف نكنم،و خداى تعالى از من داند كه راست مى گويم،خداى تعالى اين آيت فرستاد و آيت ديگر كه از پس آن است الى قوله: إِلاّٰ قَلِيلٌ ⁽³⁾،يعنى ثابت بن قيس بن شمّاس.

مجاهد و شعبي گفتند:آيت در بشر منافق آمد و آن مرد جهود كه به حكومت پيش رسول رفتند و عمر او را بكشت-و قصّۀ آن برفت.

قوله: فَلاٰ وَ رَبِّكَ در«لا»چند قول گفتند:بعضى گفتند معنى آن است كه:

ليس الأمر كما زعموا،اين كار نه چنان است كه ايشان گفتند.

قولى دگر آن است كه:«لا»ايذان و اخبار مى كند به آن كه از پس او نفى خواهد آمدن،و هو قوله: لاٰ يُؤْمِنُونَ ،چنان كه ما گوييم:نه چنين نيست،آنگه گفت: وَ رَبِّكَ ،قسم از سر گرفت، وَ لاٰ يُؤْمِنُونَ ،به جواب قسم كرد و آن«لا»در پيش افگند تا تنبيه باشد بر اين نفى و مؤكّد اين بود.

قولى دگر آن است كه:«لا»صله است،نحو قوله: لاٰ أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيٰامَةِ ⁽⁴⁾-و هذا أضعف الوجوه.

حق تعالى گفت:نه چنين نيست ⁽⁵⁾كه ايشان گمان بردند به خداى تو كه ايشان ايمان نياورده باشند،و ايمان ايشان درست نباشد تا آنگه كه تو را به حاكم كنند در آن خلافى[323-پ]كه ميان ايشان باشد،آنگه به آن حكم كه تو كرده باشى راضى باشند،و در نفس خود از آن حرجى و ضيقى نيابند.و قوله: شَجَرَ ،أى اختلف و تشاجر الرّجلان إذا اختلفا و تخاصما،و درخت را شجر براى اين خوانند لالتفاف اغصانه،و الشّجير الخصيم،قال ⁽⁶⁾:

ألفيتني هشّ اليدي‌***ن بمرى قدحي أو شجيري

لأنّه يشاجره في القمار،و يقال:لعصىّ الهودج:شجار،و تشاجر الرّماح

اختلافها،قال ⁽¹⁾:

نفسي فداءك و الرّماح شواجر***و القوم فى ضنك اللّقاء قيام

ثُمَّ لاٰ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ،معنى آن است كه تا رضاى تو بر هواى خود اختيار نكنند و تسليم نكنند و انقياد ننمايند،اگرچه به زبان گويند مؤمنيم مؤمن نباشند،و ايمانى ⁽²⁾درست نبود ايشان را.

وَ لَوْ أَنّٰا كَتَبْنٰا عَلَيْهِمْ ،و اگر ما برايشان نويسيم كه خويشتن را بكشى ⁽³⁾،يعنى فريضه كنيم بر ايشان چنان كه بر بنى اسرائيل كرديم. أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيٰارِكُمْ ،يا هجرت كنى ⁽⁴⁾و خانه هاى خود رها كنى ⁽⁵⁾. مٰا فَعَلُوهُ ،نكنند،و«ها»راجع است با قتل لأنّه اشدّ،يا راجع است الى كلّ واحد منهما،يا راجع است الى امتثال المأمور به فيهما.

إِلاّٰ قَلِيلٌ مِنْهُمْ ،رفع او بر فاعليّت است و«إلاّ»چون حشو است در لفظ و اگرچه از روى معنى فايدۀ او بر جاست،و آن استثناء است ⁽⁶⁾،و اگر گويند:از روى معنى فاعل است بر حقيقت هم روا بود،براى آن كه معنى ما جاءني الّا زيد،آن است كه جاءني زيد لا غير،و كذا ما رأيت الّا زيدا،و ما مررت الّا بزيد.

و اگر گويند:اين استثناء منقطع است به وجهى روا بود،براى آن كه آنان كه اين نكنند أعني قتل نفس و سراى مسكون ⁽⁷⁾رها كردن مباين و مخالف باشند در ديانت و اعتقاد مؤمنان را،و اگر گويند:متّصل است،روا باشد براى آن كه به ظاهر اهل يك ملّتند و كلمۀ اسلام مى گويند.دگر آن كه،خداى تعالى گفت:«منهم»، و گفتند:آيت در ثابت بن قيس بن شمّاس آمد،و مراد به«قليل»اوست چنان كه پيش از اين برفت.و ابن عامر خواند:الّا قليلا،و در مصحف اهل شام چنين است،و نصب او بر استثنا بود براى آن كه در استثنا غير موجب هر دو وجه رواست ⁽⁸⁾،و اگر گويند:حمل بر استثناى منقطع كرده است بعيد نباشد.

حسن بصري و مقاتل گفتند:چون اين آيت آمد،عمّار ياسر و عبد اللّٰه مسعود و جماعتى گفتند-و اگرچه اندك بودند-كه:به خداى ⁽¹⁾اگر خداى و رسول ما را بفرمايند كه خود را ⁽²⁾بكشيم و خانه ها رها كنيم و برويم.

اين حديث به رسول-عليه السّلام-رسيد،گفت:

انّ من امّتي رجالا الإيمان أثبت في قلوبهم من الجبال الرّواسي ،از امّت من مردانى ⁽³⁾هستند كه ايمان در دل ⁽⁴⁾ايشان از كوهها ثابت تر و محكم تر است.

ابن كثير و نافع و ابن عامر و كسائي خواندند:«أن اقتلوا»،«او اخرجوا»، بالضّم فيهما«نون»و«واو»بضمّ،و عاصم و حمزه هر دو مكسور خواندند،و ابو عمرو ⁽⁵⁾«واو» ⁽⁶⁾مضموم خواند و«نون»مكسور.آنان كه هر دو مضموم خواندند،اتباع كردند ضمّه را به ضمّه،و آنان كه هر دو مكسور خواندند بر اصل تحريك التقاء ساكنين حمل كردند كه آن كسره باشد.و ابو عمرو«نون»بر اصل التقاء ساكنين به كسر رها كرد و ضمّ در«واو»براى نسبت آورد كه«واو»اخت ضمّه است.

وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا يُوعَظُونَ بِهِ ،حق تعالى گفت:اگر آنچه فرمودم از قتل نفس و رها كردن نشيمن سخت بود برايشان و اندكى مردم به جاى آوردند،اكنون آنچه كم از آن است كه ايشان را از آن ⁽⁷⁾وعظ كردند،اگر ⁽⁸⁾به جاى آرند ايشان را بهتر باشد.

وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً، در او دو قول گفتند:يكى آن كه معنى ⁽⁹⁾آن است كه ثابت تر و پاى برجاى تر در باب اعتقاد[و بصيرت براى آن كه اعتقاد] ⁽¹⁰⁾حق ⁽¹¹⁾،از سر دليل و حجّت اعتقادى ⁽¹²⁾علمى باشد مقتضى سكون نفس،به خلاف اعتقاد جهل و تقليد و تنحيت ⁽¹³⁾كه نفس به آن مضطرب باشد.و قولى دگر آن كه مراد به ثبات نفع ثواب

است،يعنى ثواب خداى تعالى و نفع آن بهتر باشد ايشان را از نفع دنيا،كه اين منقطع بود و آن دائم. و قوله:و اذا لآتيناهم،بيان كرديم كه:«اذا»جواب باشد و جزاء ⁽¹⁾عطف است على جواب«لو»،من قوله:«لكان خيرا لهم»،يعنى اگر آنچه گفتند و پند دادند ايشان را به آن بكردندى ايشان را به بودى،و پس ما ايشان را بدادمانى ⁽²⁾از نزديك ما مزدى عظيم،يعنى ثواب خداى و بيرون ازآن كه تخصيص داد ثواب را به آن كه از نزديك اوست تا به شرف و كرامت مختص باشد،چون قديم-جلّ جلاله-تولّاى آن كند ⁽³⁾به خودى خود،گفت:عظيم است،و چگونه عظيم نباشد آن كه تعظيم و تبجيل او با آن مقرون باشد!و به بقاى او بماند ⁽⁴⁾،حيات بلا موت و عزّ بلا ذلّ.

وَ لَهَدَيْنٰاهُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِيماً ،يعنى الطافى كنيم با ايشان كه به آن الطاف ثبات كنند و بر راه راست كه ره اسلام است بباشند و بمانند،نحو قوله تعالى: اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِيمَ ⁽⁵⁾،و اين اولى تر است از آنچه ابو على گفت كه:مراد الأخذ بهم في طريق الجنّة،براى آن كه تكرار باشد.دگر آن كه چون در اوّل آيت بگفت كه:من ايشان را ثواب دهم و نعيم بهشت،در آخرت ⁽⁶⁾بر سبيل عطف چيزى گويد كه كم از آن باشد از هدايت و ره بهشت لايق نباشد.

قوله: وَ مَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ [324-ر] فَأُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ، بعضى مفسّران گفتند:اين آيت در ثوبان آمد مولاى رسول-عليه السّلام-و او پيغامبر را سخت دوست داشتى ⁽⁷⁾.روزى در آمد گونه ⁽⁸⁾بگشته و اثر حزن و كآبت ⁽⁹⁾بر روى او ظاهر،رسول-عليه السّلام-او را گفت:تو را چه بوده است؟گفت:يا رسول اللّٰه!مرا هيچ رنج نبود الّا ياسۀ ⁽¹⁰⁾ديدار تو،آنگه انديشه كردم كه فرداى قيامت حال من از هر دو ⁽¹¹⁾بيرون نبود:يا اهل بهشت باشم،[يا اهل دوزخ،و هرگز روى تو نبينم.و اگر از

اهل بهشت باشم] ⁽¹⁾منزله و جاى من آنجا نبود كه جاى تو باشد،تو را نبينم.خداى تعالى اين آيت فرستاد،و رسول-عليه السّلام-گفت:به آن خداى كه جان من به فرمان اوست كه هيچ بنده اى مؤمن نباشد و ايمان او درست نبود تا مرا از جان خود و ⁽²⁾پدر و مادر و اهل و ولد خود دوست تر ندارد،و بعضى گفتند:جماعتى از صحابه بودند كه اين گفتند،و خداى اين آيت براى ايشان ⁽³⁾فرستاد.و اگر بر عموم حمل كنند اولى تر باشد،براى آن كه فايده اش ⁽⁴⁾بيشتر بود و براى آن كه«من»اسمى است متضمّن معنى شرط را،و چون شرط حاصل آمد لا بدّ جزا بايد تا با آن بود.حق تعالى گفت:هركه طاعت خداى دارد و طاعت رسول ⁽⁵⁾،ايشان فردا با آنان باشند كه خداى را برايشان نعمت است،آنگه به«من»تبيين بيان كرد ايشان را،گفت: مِنَ النَّبِيِّينَ ،از پيغامبران و صدّيقان و شهيدان و نيكان و رفاقت و صحبت ايشان نيك چيز است ⁽⁶⁾و نكو ⁽⁷⁾،بيان كرديم كه:لفظ نبى از نباوت مشتق است و هى الرّفعة،و اين اولى تر است از قول آن كس كه او گفت:من النّبأ،و هو الخبر،براى آن كه باتّفاق اين لفظ مدح است،و در خبر دادن هيچ مدح نيست.و دگر آن كه فعيل از ثلاثى آيد،از مزيد نيايد،و فعل از آن«أنبأ»و«نبّأ»باشد.دگر آن كه رسول-عليه السّلام- گفته است:

لا تنبزوا باسمي ،أى لا تهمزوا،نام من به همز ⁽⁸⁾مگوى ⁽⁹⁾،هم اين معنى خواسته است كه اشارت كرديم با او تا از«نباوت»باشد،از«نبأ»نباشد.

و الصدّيق،الكثير[الصدق] ⁽¹⁰⁾،و الّذي ذلك ⁽¹¹⁾من عادته،كالسّكّير و الخمّير و الشّرّيب.

و در شهيد دو قول گفتند:يكى آن كه قام بشهادة الحقّ،كه او به شهادت و گواهى حق ايستاده باشد تا او را بكشتن ⁽¹²⁾،و ديگر آن است كه فرداى قيامت از جملۀ

گواهان خداى باشد-جلّ جلاله-كما قال تعالى: وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَى النّٰاسِ ⁽¹⁾،اين دو قول از گواهى است.و بر اين قولها فعيل به معنى[فاعل باشد،و معنى دگر محتمل است،و آن آن است كه:تشهده الملائكة، فرشتگان به قتل او و وفات او حاضر باشند،و بر اين قول فعيل به معنى] ⁽²⁾مفعول باشد،و صلاح استقامت نفس باشد در حسن عمل،و مصلح مقوّم نفس خود يا كار ديگرى باشد.

وَ حَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِيقاً ،نصب او گفتند بر تمييز است،و اولى تر آن بود كه بر حال باشد.امّا آن كه چرا لفظ واحد گفت،با آن كه ذوا الحال ⁽³⁾جمع اند،چند قول گفتند:يكى آن كه ذهب به مذهب الفعل،و الفعل لا يثنّى و لا يجمع.يكى آن كه رجع بالوصف إلى كلّ واحد منهم.قولى دگر آن است كه:عرب اين جنس را چون نصب كنند بر حال يا تمييز،آنجا هم واحد گويند ⁽⁴⁾هم جمع،قال اللّٰه تعالى: ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ⁽⁵⁾.و قالوا:للّٰه درّهم فارسا،و هؤلاء من احسن النّاس وجها أو ⁽⁶⁾سيرة و طريقة،و يقولون أيضا:فرسانا و وجوها.قولى ⁽⁷⁾دگر آن است كه:لفظ واحد به جاى جمع نهاد،نحو قوله: وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ ⁽⁸⁾،و: يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ ⁽⁹⁾،قال الشّاعر ⁽¹⁰⁾:

نصبن الهوى ثمّ ارتمين قلوبنا***باعين اعداء و هنّ صديق

اراد اصدقاء،و اصل كلمه من الرّفق باشد.و فعيل به معنى مفاعل باشد، كالأكيل و النّديم و الجليس و الصّديق.

و در متناول ⁽¹¹⁾آيت سه قول گفتند:يكى عكرمه گفت مراد به پيغامبران محمّد مصطفى است-صلّى اللّٰه عليه و آله-و به صدّيقان ابو بكر صدّيق ⁽¹²⁾،و به شهداء عمر و

عثمان و علىّ ⁽¹⁾،و به صالحان باقى صحابه.

وَ حَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِيقاً ،اين وصف و حال ايشان است در حسن صحبت،و بعضى دگر مفسّران گفتند:آيت بر عموم است،مراد جمله انبيا و صدّيقان و شهيدان و صالحانند.

و در تفسير اهل البيت-عليهم السّلام-چنين آمد از محمّد بن علىّ الباقر كه:

مراد به پيغامبران محمّد مصطفى است،و به صدّيقان على ابو طالب ⁽²⁾است،و به شهيدان حسن و حسين،و به صالحان ده ⁽³⁾از فرزندان حسين از زين العابدين تا به حسن عسكرى. وَ حَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِيقاً ،مهدى امّت است.

و در خبر است كه:يك روز أبو ذرّ غفارى-رحمة اللّٰه عليه-از رسول حديثى روايت مى كرد،قومى را باور نمى بود،گفتند:أبو ذرّ دروغ مى گويد،او دلتنگ شد.

رسول-عليه السّلام-در آمد،او شكايت كرد با رسول از ايشان و گفت:اى رسول اللّٰه! اين خبر نه تو گفتى ⁽⁴⁾؟گفت:بلى،آنگه گفت:

ما أظلّت الخضراء و لا اقلّت الغبراء اصدق لهجة من ابي ذرّ، آسمان سايه بر كس نيفكند،و زمين كس را بر نگرفت راست گوى تر از ⁽⁵⁾أبو ذرّ.

چون رسول-عليه السّلام-اين مى گفت،اميرالمؤمنين على ⁽⁶⁾از در درآمد،گفت:

إلاّ هذا الرّجل المقبل فانّه الصّدّيق الأكبر و الفاروق الأعظم، جز اين مرد كه روى به ما دارد كه او صدّيق اكبر است و فاروق اعظم،و ذلك ممّا أورده الشّيخ ابو جعفر بن بابويه-رحمه اللّٰه-في كتاب معانى الأخبار ⁽⁷⁾.

ذٰلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللّٰهِ ،اين از خداى فضلى و نعمتى است.«ذلك»اشارت به ثواب است،و گفته اند:اشارت به لطف و هدايت است كه عند آن افعالى كنند از

طاعت خداى و رسول كه مستحقّ اين شوند.و«فضل»اگرچه زيادت بود،در نعمت استعمال كنند[324-پ].و وجهى دگر آن كه:ثواب اگرچه واجب است،سبب او كه تكليف است تفضّل است،و كذلك القول فى اللّطف. وَ كَفىٰ بِاللّٰهِ عَلِيماً -و كفايت مقدارى بود كه مقاوم ⁽¹⁾حاجت بود،و خداى تعالى بس است دانا،يعنى به احوال آنان كه اين كنند يا نكنند و اين پايه يابند يا نيابند،و نصب او بر تميز ⁽²⁾است ⁽³⁾.

سوره النساء (4): آیات 71 تا 79

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ اِنْفِرُوا جَمِيعاً (71) وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اَللّٰهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (72) وَ لَئِنْ أَصٰابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اَللّٰهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يٰا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (73) فَلْيُقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ اَلَّذِينَ يَشْرُونَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ يُقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (74) وَ مٰا لَكُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اَلْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ اَلرِّجٰالِ وَ اَلنِّسٰاءِ وَ اَلْوِلْدٰانِ اَلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ اَلْقَرْيَةِ اَلظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اِجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اِجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (75) اَلَّذِينَ آمَنُوا يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اَلطّٰاغُوتِ فَقٰاتِلُوا أَوْلِيٰاءَ اَلشَّيْطٰانِ إِنَّ كَيْدَ اَلشَّيْطٰانِ كٰانَ ضَعِيفاً (76) أَ لَمْ تَرَ إِلَى اَلَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَ أَقِيمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّكٰاةَ فَلَمّٰا كُتِبَ عَلَيْهِمُ اَلْقِتٰالُ إِذٰا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ اَلنّٰاسَ كَخَشْيَةِ اَللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا اَلْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلىٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتٰاعُ اَلدُّنْيٰا قَلِيلٌ وَ اَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اِتَّقىٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (77) أَيْنَمٰا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ اَلْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ اَلْقَوْمِ لاٰ يَكٰادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (78) مٰا أَصٰابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اَللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَ أَرْسَلْنٰاكَ لِلنّٰاسِ رَسُولاً وَ كَفىٰ بِاللّٰهِ شَهِيداً (79)

ترجمه

اى آنان كه گرويده ايد بگيريد ⁽⁴⁾سلاحتان برويد ⁽⁵⁾گروه گروه،يا بروى ⁽⁶⁾جمله.

از شما كس هست كه درنگ مى كند اگر برسد شما را نكبتى، گويد:نعمت كرد خداى بر من چون نبودم به ايشان حاضر.

و اگر برسد شما را نعمتى از خداى گويد:

پندارى نبوده است ميان شما و او دوستى،كاشك بودمى با ايشان تا بهره يافتمى بهره اى بزرگ.

بگو تا كارزار كنند در راه خدا آنان كه بفروختند ⁽⁷⁾زندگانى نزديكتر ⁽⁸⁾به سراى بازپسين.و هركه كارزار كند در راه خداى بكشند او را ⁽⁹⁾يا غلبه كند بدهيم او را مزدى بزرگ.

چيست ⁽¹⁾شما را كه كارزار نمى كنيد در راه خداى و ضعيفان از مردان و زنان و كودكان،آنان كه مى گويند خداى ⁽²⁾ما ⁽³⁾ببر ما را از اين شهر بيدادگر اهلش،كن ما را از نزديك تو ⁽⁴⁾دوستى و كن ما را از نزديك تو ⁽⁵⁾يارى.

آنان كه مؤمن باشند كارزار كنند در راه خداى،و آنان كه كافر باشند كارزار كنند در راه ديو، كارزار كنيد با دوستان ديو كه كيد ديو سست باشد.

نبيبى ⁽⁶⁾آنان را كه گفتند ايشان را كه بازگيريد دستهايتان و به پاى داريد نماز و بدهيد زكات،چون نوشتند برايشان كارزار ناگاه گروهى از ايشان مى ترسند از مردمان چون ترس خداى يا سخت تر به ترس ⁽⁷⁾، گفتند خداى ⁽⁸⁾چرا نوشتى بر ما كارزار،چرا بازپس نداشتى ⁽⁹⁾ما را تو به وقتى نزديك، بگو متاع دنيا اندك است و آخرت بهتر است آن را كه پرهيزگار باشد و بيداد نكنند برايشان اندكى.

هركجا باشيد دريابد شما را مرگ و اگرچه باشيد در كوشكهاى بلند محكم و اگر برسد ايشان را نيكويى،

گويند اين از نزديك خداست،و اگر برسد ايشان را بدى گويند اين ⁽¹⁾از نزديك تو است،بگو همه از نزديك خداى است،چيست اين قوم را كه نزديك نيست تا بدانند حديثى ⁽²⁾.

آنچه ⁽³⁾رسد به تو از نيكويى از خداست،و آنچه رسد به تو از بدى از تو است،و فرستادم تو را براى مردمان پيغامبر،و بس است خدا گواه.

قوله ⁽⁴⁾: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ ⁽⁵⁾،خطاب است با مؤمنان و آنان كه خداى و رسول را تصديق كرده باشند،ايشان را مى فرمايد كه:حذر خود برگيريد.

و در«حذر»دو قول گفته اند:از باقر-عليه السّلام-روايت كردند كه:«حذر» سلاح باشد و سلاح را براى آن حذر خواند ⁽⁶⁾كه آلت حذر است به او از دشمن حذر كنند.و قولى دگر آن است كه:مراد به«حذر»،حذر است،و هما لغتان،كالمثل و المثل،و الشّبه و الشّبه،و الاذن و الأذن ⁽⁷⁾،و معنى آن است كه:احذروا و كونوا على حذر،حذر كنيد و بر حذر باشيد.

و اصل«نفر»رميدن باشد از فزع،يقال:نفر من كذا.و النّفر جماعتى باشد ⁽⁸⁾كه از ايشان ببايد گريختن و ⁽⁹⁾به ترسيدن،و نفير عند قتال العدوّ از فزع باشد،و منافرت مفاخرت باشد لفزع كلّ واحد منهما إلى ما اثره ⁽¹⁰⁾.و نفر الحاجّ آن باشد كه از منا بروند، و روا بود كه جمع نافر باشد،كركب و شرب في جمع راكب و شارب،و معنى در آيت رفتن است.و«ثبات»جمع ثبه باشد و هى جماعات في تفرقه.و باقر-

عليه السّلام-گفت:مراد به ثبات سراياست،و قال ابو ذؤيب ⁽¹⁾:

فلمّا اجتلاها بالايّام تحيّزت***ثبات عليها ذلّها و اكتيابها

يصف عاسلا و تدخينه الى النّحل،و قال زهير ⁽²⁾:

و قد اغدوا على ثبة كرام***نشاوى واجبين ⁽³⁾لما يشاء

و يجمع أيضا جمع السّلامة على ثبين،و مثله كرين و قلين و عزين و سنين،و اگرچه اين نوع از جمع عقلا را باشد،و لكن به عوض نقصانى كردند كه در او راه يافت براى آن كه فقيل ⁽⁴⁾ثبية بوده است،و از اين اسماء از بهرى«واو»ساقط است و از بهرى«ياء».

عبد اللّٰه عبّاس و ضحّاك و مجاهد و قتاده و سدّى گفتند:معنى آن است كه برويد ⁽⁵⁾جماعت از پس جماعت،يا هر جماعتى به جانبى. أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً ،يا جمله به يك راه برويد ⁽⁶⁾به يك بار به حسب مصلحت.و نصب«ثبات»و«جميعا»هر دو بر حال است از فاعل.

وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ ،بيشتر مفسّران گفتند:آيت در منافقان آمد كه ايشان مردم را دل شكسته بكردندى و از جهاد بازداشتندى،آنگه چون مسلمانان را نكبتى رسيدى از قتلى و جراحتى و هزيمتى،بر طريق شماتت گفتندى:قد انعم اللّٰه علينا ⁽⁷⁾، خداى بر ما نعمت كرد كه ما با شما نبوديم،حق تعالى اين خبث نيّت و طويّت از ايشان بازگفت.و قوله:«لمن»،«لام»تأكيد راست در مبتدا چون واقع باشد اين موقع،أعنى خبرش ظرف بر او متقدّم ⁽⁸⁾،و«من»نكرۀ موصوفه است،و التّقدير:و انّ منكم رجلا أو ⁽⁹⁾انسانا.و إبطاء،اطالة المدّة باشد و نقيض إسراع بود،و«بطىء» خلاف سريع باشد.و براى آن گفت منافقان را كه از شمااند كه به ظاهر حال و

حكم شرع از ايشان اند و حكمشان حكم مسلمانان است در مناكحه و موارثه و مانند اين.و شهيد اين جا به معنى حاضر است،فعيل به معنى فاعل ⁽¹⁾.

وَ لَئِنْ أَصٰابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ ،و اگر فضلى رسد شما را از خداى چون ظفرى و غنيمتى،تمنّا كنند ⁽²⁾كه كاشك ⁽³⁾با ايشان بودى ⁽⁴⁾تا از آن غنيمت نصيب يافتى ⁽⁵⁾، و خداى تعالى ايشان را به اين تمنّا ذمّ كرد براى دو وجه:يكى ⁽⁶⁾رغبت ايشان در عاجل غنيمت و ايثار آن بر ثواب آخرت براى شكّ ايشان در ثواب و جزا،دگر حسد ايشان بر مؤمنان و آن كه اين گفتار بر وجه حسد گفتند.

و قوله تعالى: كَأَنْ لَمْ تَكُنْ ⁽⁷⁾بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُ مَوَدَّةٌ ،در او سه قول گفتند:يكى آن كه اعتراضى است كه افتاد بين القول و التمنّي بمثابة حشو،و از اعراب او را موضعى نباشد،و تقدير اين است:ليقولن يا ليتنى كنت معهم فأفوز فوزا عظيما كأن لم يكن بينكم و بينه مودّة،و اين قدر از كلام خداى-جلّ جلاله-باشد مبتدا حكايت نباشد از قول ايشان.

و وجهى دگر آن است كه:در كلام تقديم و تأخيرى هست،و تقدير اين است:

ليقولنّ يا ليتني كنت معهم فأفوز فوزا عظيما،كأن لم يكن بينكم و بينه مودّة،و اين قدر از كلام خداى جلّ جلاله باشد مبتدا حكايت نباشد از قول ايشان.

و وجهى دگر آن است كه در كلام تقديم و تأخيرى هست،و تقدير اين است ⁽⁸⁾كه: قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً ،كأن لم يكن بينكم و بينه مودّة،بر اين قول محلّ او نصب باشد على أنّه مفعول به لقال،و اين وجه اختيار ابو على الفارسىّ است.

وجه سه ام آن كه:موضع او حال بود،چنان كه گويى:مررت بزيد كأن لم يكن بيني و بينه معرفة فضلا على المودّة،أى مررت به و الحال هذه أى مشبّها ⁽⁹⁾بمن

ليس بيننا معرفة.و زجّاج هر سه وجه روا داشت.

و در معنى آيت دو قول گفتند:يكى آن كه اين منافقان كه مردم را از جهاد بازمى دارند از جملۀ سخنهاى ايشان اين باشد كه گويند مسلمانان را انگار كه ميان شما و او،يعنى محمّد-عليه السّلام-دوستى نيست يا نبوده است.و قول دوم[325-پ] آن كه:اين منافقان با شما معاملۀ كسى مى كنند كه از ميان ايشان و شما معرفتى و صداقتى نباشد.

علىّ بن الحسين المغربيّ گفت:خداى تعالى در اين آيت منافقان را به بدعهدى وصف كرد كه ايشان نخواستند كه در سرّاء و ضرّاء با مسلمانان باشند،بل خواستند كه در حال غنيمت با شما باشند و در حال نكبت از شما دور باشند.و قوله:

فَأَفُوزَ فَوْزاً ،نصب او بر جواب تمنّاست به«فا».و كوفيان گفتند:نصب بر صرف ⁽¹⁾است،براى آن كه مصروف است ازآن كه معطوف تواند بودن،يعنى يا ليتني كنت معهم ففزت،اگر چنين بودى عطف بودى چون مصروف است از اين وجه نصب على الصّرف گفتند اين را،و بصريان گفتند:الجواب بالفاء في الأشياء السّتة من الأمر و النّهى و النّفى و الاستفهام و العرض و التّمنّي باضمار«أن»منصوب باشد.و ابو جعفر و حفص و رويس و برجمى خواندند:كأن لم تكن،بالتّاء براى لفظ مودّت.

فَلْيُقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،حق تعالى چون حكايت تثبيط منافقان بكرد از جهاد، در عقب او ذكر آنان كرد از مؤمنان كه بخلاف اين بودند،گفت: فَلْيُقٰاتِلْ ،بگو آنان را كه ايشان زندگانى دنيا بدل كرده اند به آخرت كه سراى ثواب است تا قتال كنند در سبيل خداى تعالى،و اين امر غايب باشد به«لام»،و مراد سبيل خداى جهاد است بلا خلاف.و«شرى»هم بيع باشد و هم خريدن،و مراد در آيت بيع است،يعنى آنان كه دنيا بفروخته اند به آخرت،يعنى دنيا رها كرده اند و از دست بداده و آخرت بستده ⁽²⁾،و منه قوله تعالى: وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ ⁽³⁾... ،أى باعوه،در قصّۀ يوسف-عليه السّلام-و كذا قوله: [وَ] ⁽⁴⁾مِنَ النّٰاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ...

... ⁽¹⁾،قال يزيد ⁽²⁾بن مفرّغ في بيع غلام له اسمه برد ⁽³⁾:

و شريت بردا ليتني***من بعد برد كنت هامة

أى بعته،تحريض كرد در اين آيت مؤمنان را بر جهاد كفّار به امر و وعد و ترغيب في قوله: وَ مَنْ يُقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،هركه او در سبيل خداى جهاد كند بكشند او را يا او بكشد و غالب شود بر خصم،و براى آن در برابر«يقتل»،«يقتل»نگفت، «يغلب»گفت كه اين عام تر است،چه غلبه هم به قتل باشد هم به تاختن دشمن، چون دشمن را بشكند هم غالب باشد ⁽⁴⁾.

فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً ،ما او را مزدى بزرگ دهيم،[يعنى ثواب جهاد يا صبر بر شهادت.

آنگه حق تعالى هم بر طريق ترغيب به لفظ استفهام و معنى تقريع گفت: مٰا لَكُمْ ،چه بوده است شما را كه] ⁽⁵⁾كارزار نمى كنيد در سبيل خداى و نصرت نمى كنيد ⁽⁶⁾و نمى رهانيد ⁽⁷⁾از مسلمانان مستضعفان را كه در دست كفّار مكّه اسير مانده اند و در رنج و عذاب ايشان افتاده اند.

در محل«مستضعفين»دو قول گفتند:يكى آن كه جرّ است على معنى قوله:«في سبيل الله و في المستضعفين»،يعنى في حقّهم و نصرتهم و الذّبّ عنهم و تخليصهم من ايدى الكفّار،على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه،و گفته اند:محلّ او نصب است و عامل در او معنى«تقاتلون»،براى آن كه چون قتال كند با كسى براى كسى آن را كه براى او قتال كند كه مدفوع عنه باشد او را خلاص بود،كأنّه قال:ما لكم لا تخلّصون المستضعفين.

كلبي روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّٰه عبّاس كه گفت تقدير اين است كه:و عن المستضعفين،أى ذبّا و دفعا عنهم،براى آن كه چون رسول-عليه السّلام-از مكّه

بيامد و جماعتى كه ساز آمدن نداشتند آنجا بماندند،مشركان ايشان را عذاب كردند و ايذا نمودند و عقوبت كردن گرفتند.آنگه بيان كرد به«من»تبيين كه:اين ضعيفان هم مردانند هم زنانند هم كودكان ⁽¹⁾.و الولدان،جمع كثير ⁽²⁾باشد ولد را،كخرب و خربان و ورل و ورلان،و آنچه غالب بود بر جمع اين باب فعال بود،كجبل و جبال و جمل و جمال.آنگه بگفت كه ايشان در آنجا چه مى گويند و چه ⁽³⁾دعا مى كنند:

رَبَّنٰا ،بار خدايا!ما را بيرون بر از اين شهر بيدادگر اهل ⁽⁴⁾،و ظالم در لفظ صفت «قرية»است،و در معنى صفت«اهل»،براى آن كه فعل اهل قريه است.و رفع «أهل»بر فاعليّت است براى آن كه اسم فاعل عمل فعل كند،و مراد به«قرية»مكّه است بر قول عامّۀ مفسّران،و ايشان شهر بزرگ را قريه خوانند براى آن كه مردم در او مجتمع باشند،و نيز در دعا مى گويند: وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا ،و ما را از نزديك تو ⁽⁵⁾ولىّ كن،و«ولىّ»قيّم باشد به كارى كه او به آن اولى تر باشد،و ما را از نزديك تو ⁽⁶⁾يارى كن،تولّاى كار ما تو كن و با كس مگذار،و نصرت ما را تو قوّت فرماى.

و ابو على گفت:از جملۀ بازماندگان ضعيفان عيّاش بن ابي ربيعة بود و أبو جند بن سهيل و سلمة بن هشام و الوليد و غيرهم،خداى تعالى دعاى ايشان اجابت كرد و رسول-عليه السّلام-مكّه بگشاد و عتّاب بن اسيد را بر او امير كرد،و او يار ايشان شد تا آنان كه مظلوم بودند و ذليل و ضعيف قاهر و غالب و قوى گشتند بر ظالمان.

آنگه حق تعالى وصف كرد هر دو فرقه را از مؤمنان و كافران و بازگفت ⁽⁷⁾نصرت ايشان معبود خود را،گفت: اَلَّذِينَ آمَنُوا ،آنان كه مؤمنانند در سبيل خداى جهاد كنند،و آن غزات كافران است.

و در«سبيل اللّٰه»دو قول گفتند:يكى جهاد و يكى ره ⁽⁸⁾بهشت،و المعنى في

طاعة اللّٰه[326-ر]فانّها تؤدّي الى الجنّة و الثّواب،و آنان كه كافراند جهاد مى كنند در ره ⁽¹⁾طاغوت.

حسن و شعبى گفتند:شيطان است،و ابو العاليه گفت:كاهن است،و زجاج گفت:هر معبود ⁽²⁾كه فرود خداست.آنگه امر كرد مؤمنان را به جهاد كافران،گفت:

فَقٰاتِلُوا أَوْلِيٰاءَ الشَّيْطٰانِ ،قتال كنيد با دوستان شيطان كه كيد شيطان ضعيف بوده است هميشه.و معنى«كان»آن است كه:لم يزل ضعيفا.

و كيد شيطان را وصف كرد به ضعف براى چند وجه را:يكى به اضافه با نصرت خداى،و دوم براى ضعف دواعى اولياى او،چه حاصل نه اند بر بصيرتى از سر شبهت قتال كنند و مؤمنان از سر حجّت.

قوله: أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ ،كلبى گفت:آيت در عبد الرّحمن عوف آمد و سعد أبو وقاص و قدامة بن مظعون در مكّه از مشركان رنج مى ديدند،گفتند:يا رسول اللّٰه!دستور باش ⁽³⁾تا با اينان كارزار كنيم كه از حدّ ببردند؟رسول-عليه السّلام-گفت:مرا نفرموده اند به قتال اينان،صبر بايد كردن تا وقت باشد.

چون رسول-عليه السّلام-هجرت كرد و به مدينه آمد و خداى تعالى غزات بدر فرمود،رسول گفت:جهاد بايد كردن از آن ⁽⁴⁾را كه در مكّه آرزوى كارزار بود به دروغ،چون بدانستند به درست ⁽⁵⁾كه جهاد مى بايد كردن،خوش نيامد ايشان را و اظهار كراهت و ضعف و فشل كردند.خداى تعالى اين آيت بفرستاد و در ايشان حق تعالى گفت:نبينى آنان را كه ايشان را گفتند: كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ ،دست فرود آريد و امتناع كنيد،يعنى در مكّه از قتال مشركان پيش ⁽⁶⁾نزول آيت جهاد،و بر نماز و زكات اقتصار كنى ⁽⁷⁾.

و مجاهد گفت:آيت در جهودان آمد،خداى تعالى اين امّت را فرمود كه آن

مكنى ⁽¹⁾كه ايشان كردند.و قولى دگر گفتند:آيت به مدينه آمد براى آن كه خداى تعالى در مكّه زكات نفرموده بود،و آنان كه آن گفتند لفظ زكات بر صدقه حمل كردند چنان كه خداى تعالى زكات را صدقه خواند في قوله: إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ⁽²⁾-الآية.

فَلَمّٰا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتٰالُ ،چون كارزار بر ايشان نوشتند. إِذٰا فَرِيقٌ ،اين را «إذا»مفاجات خوانند،نحو قول القائل:فتحت الباب فاذا زيد بالباب،كه نگاه كردى گروهى از ايشان چنان مى ترسيدند از مشركان كه از خداى ترسند يا سخت تر، و گفتند:بار خداى ما!چرا كارزار بر ما نوشتى و ما را بازپس نداشتى تا به وقتى نزديك؟و معنى«أو»گفتند:«واو»است،يعنى و أشدّ ⁽³⁾خشية،و گفتند:«بل»است، يعنى بل اشدّ خشيّة،و گفتند:براى ابهام است بر مخاطب،كقول القائل:اكلت اليوم تمرا أو زبدا،و او شاكّ ⁽⁴⁾نباشد در آنچه خورده بود كقوله تعالى: وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلىٰ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ ⁽⁵⁾،تا لازم نيايد كه در كلام شكّى باشد يا«أو»براى شكّ بود.و بعضى گويند:آيت در منافقان آمد كه ايشان را يقينى نبود.و بعضى دگر گفتند:

در جهودان،و بعضى گفتند:در مؤمنانى كه سست يقين و بصيرت بودند.و معنى «لو لا»هلا است،و مراد به«اجل قريب»،وقت مرگ است.

آنگه حق تعالى بيان كرد كه:آنچه در آن رغبت مى كنند از متاع دنيا چيزى نيست و اندك است بالإضافة الى ما عند اللّٰه و الآخرة،و آخرت بهتر است آنان را كه پرهيزگار باشند.

و بر ايشان ظلم نكنند به مقدار فتيلى.و در او دو قول گفتند:يكى آن كه «فتيل»آن باشد كه چون دو انگشت به هم بمالد چو رشته چرك حاصل شود،و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است.و بعضى دگر گفتند:شبه رسنى باريك باشد در ميان استخوان خرما.و«فتيل»فعيل باشد به معنى مفعول،و اين كنايت است از چيز اندك بر سبيل مبالغه.

آنگه حق تعالى رد كرد بر منافقان و تحريض مؤمنان بر جهاد تا از مرگ نترسند، و رغبت نكنند در حيات دنيا،و گمان نبرند كه براى آن كه به كارزار نروند هميشه خواهند ماندن و مرگ به ايشان نخواهد رسيدن،گفت: أَيْنَمٰا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ ،هركجا باشى ⁽¹⁾مرگ شما را دريابد. وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ،و اگر همه در حصنهاى حصين باشيد،اين قول قتاده است.عكرمه گفت:في قصور محصّصة،من الشّيد و هو الجصّ،ابو عبيده گفت:مزيّنة،آراسته.قتيبى گفت:مطوّلة، بلند كرده،من شاد البناء اذا رفعه و شيّده براى مبالغه را.و مراد به«بروج»حصون و قلاع است،و گفتند:آيت ردّ است بر آنان كه گفتند از منافقان مجاهدان و شهيدان را: لَوْ كٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا ⁽²⁾... ،و نيز گفتند: قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً ⁽³⁾.

قوله: وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ ،اين در جهودان و منافقان آمد ⁽⁴⁾كه ايشان چون رسول -عليه السّلام-به مدينه آمد،هرگه ايشان را نكبتى رسيدى و احتياجى و نقصانى ⁽⁵⁾ريع و ميوه بودى،گفتند ⁽⁶⁾:هذا بشوم هذا الرّجل،اين از شومى اين مرد است،و اگر ايشان را خصبى ⁽⁷⁾و راحتى و نفعى و زيادتى بودى،گفتندى ⁽⁸⁾: هٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ،يعنى اين نعمت از نزديك خداست ⁽⁹⁾.

بعضى دگر گفتند:مراد به«حسنه»ظفر و غنيمت است،و مراد به«سيّئه»قتل و هزيمت،يعنى كه اگر نه سبب آن بودى كه تو كه محمّدى ما را به كارزار بردى يا فرستادى،ما را اين نكبت نرسيدى،و قول اوّل درست تر است.حق تعالى [326-پ] گفت:جواب ده ايشان را و بگو كه اين همه از رنج و راحت و بيمارى و تن درستى و تنگى و فراخى و خصب و جدب و رخص و غلا-على بعض الوجوه-از قبل خداست-

جل جلاله -براى آن كه او را كه محمد است در اين شرعى نيست و به دست او از اين چيزى نيست.

آنگه بر سبيل تقريع و انكار گفت: فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ ،چه بوده است اين قوم را كه نزديك آن نيست كه چيزى بدانند!وصف كرد ايشان را بقلّة الفهم و التّفكّر.و «كاد»براى مقاربت باشد،قربى قريب،و خبر او فعل مضارع باشد بى«أن».و «فقه»در لغت علم باشد،من قولهم:فقهت الشّىء اذا علمته،و به عرف شرع مخصوص شد به علم شريعت،و آن را كه اين نوع علم داند او را فقيه گويند،و اين از اسماء مخصوصه باشد.و بعضى گفتند:مراد به«حديث»قرآن است كه خداى تعالى قرآن را حديث خواند في قوله: نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ ⁽¹⁾،و قول اوّل بهتر است براى تنكير و اگر مراد قرآن بودى معرّف ⁽²⁾بودى به«لام»و اللّٰه أعلم بمراده.

و قوله: فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ ،در مصاحف«لام»جدا مى نويسند،علّت معتمد آن است كه اتّباعا للمصحف،متابعت مصحف را كه به خطّ صحابه چنين يافتند.

و فرّاء وجهى گفت براى كثرت استعمال«ما»ى استفهامى با اين«لام»جارّه كه ما لك و ما له و ما لي و ما للقوم،پندارى گمان افتاد كه«لام»از اصل كلمه است از معمول مجرورش جدا كردند و آن علّت ضعيف است.

آنگه حق تعالى آنچه حقيقت كار است بيان كرد،گفت:چرا با تو حواله مى كنند،مى گويند:يا به شوم ⁽³⁾تو است يا به سوء تدبير تو،نمى دانند كه هرچه حسن است از خصب و سعت و نعمت و ظفر و غنيمت،هم ⁽⁴⁾از من است كه خداام،و هرچه قحط و شدّت و نكبت و آفت است به شوم ⁽⁵⁾كفر و معصيت ايشان است،و خطاب با رسول است و مراد امّت،نحو قوله: يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ⁽⁶⁾.قتاده گفت:خطاب با يكى است از جملۀ مخاطبان مبهم،كأنّه قال:ما اصابك ايّها الإنسان.

و در«حسنه»و«سيّئه»دو قول است-چنان كه گفتيم:يكى خصب و

خباب ⁽¹⁾و نعمت و نقمت،و يكى ظفر و غنيمت چنان كه روز بدر بود،يا قتل و هزيمت چنان كه روز احد بود.و بر اين قول، فَمِنْ نَفْسِكَ ،بر حقيقت خود باشد براى آن كه آنچه به ايشان رسيد به احد از فعل ايشان بود،و بر قول اوّل كه فعل خداى باشد اضافه به ايشان مجاز بود،يعنى به شوم كفر و معصيت او بر سبيل عقوبت.

و ابو العاليه گفت:مراد طاعت و معصيت است،يعنى طاعت به توفيق و اقدار و تمكين و الطاف و تسهيل ⁽²⁾اوست و معاصى به فعل ⁽³⁾بد تو بى اعانت و ارادت خداى.

و ابو القاسم بلخى گفت:مراد به«سيّئه»عقوبت است بر سبيل جزا على المعاصى المتقدّمة،و عقوبت را بر توسّع سيئه خواند،چنان كه گفت: وَ جَزٰاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ ⁽⁴⁾... ،و مجبّره را تمسّكى نباشد بقوله: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ،براى آن كه در آيت دوم تفصيل اين جمله بداد و بگفت: مٰا أَصٰابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ ،و«من»في قوله: مِنْ حَسَنَةٍ ،و: مِنْ سَيِّئَةٍ ،براى تبيين است،زياده نيست. وَ أَرْسَلْنٰاكَ لِلنّٰاسِ رَسُولاً ،و ما تو را بفرستاديم براى مردمان به رسالت و پيغام.و نصب«رسولا»بر حال باشد از«كاف»كه خطاب رسول ⁽⁵⁾است. وَ كَفىٰ بِاللّٰهِ شَهِيداً ،و نصب او بر تمييز ⁽⁶⁾است،معنى آن است كه:ما تو را به رسالت فرستاديم كه اگرچه تو نيز بر اينان گواهى،[اگر گواهى تو نباشد، گواهى] ⁽⁷⁾من كفايت است،چه من عالمم به احوال ايشان و لكن براى بلاغ حجّت گفتم ⁽⁸⁾: وَ جِئْنٰا بِكَ ⁽⁹⁾عَلىٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِيداً ⁽¹⁰⁾،امّا جزا و عقاب و ثواب به امر من و حكم من است،تو به كار خود قيام كن و كار من با ما ⁽¹¹⁾گذار كه مرا در اين كار يار به كار نيست ⁽¹²⁾.

قوله-تعالى عزّ و جلّ:

سوره النساء (4): آیات 80 تا 91

اشاره

مَنْ يُطِعِ اَلرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اَللّٰهَ وَ مَنْ تَوَلّٰى فَمٰا أَرْسَلْنٰاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (80) وَ يَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ اَلَّذِي تَقُولُ وَ اَللّٰهُ يَكْتُبُ مٰا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اَللّٰهِ وَ كَفىٰ بِاللّٰهِ وَكِيلاً (81) أَ فَلاٰ يَتَدَبَّرُونَ اَلْقُرْآنَ وَ لَوْ كٰانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اَللّٰهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اِخْتِلاٰفاً كَثِيراً (82) وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ اَلْأَمْنِ أَوِ اَلْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى اَلرَّسُولِ وَ إِلىٰ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ اَلَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اَللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ اَلشَّيْطٰانَ إِلاّٰ قَلِيلاً (83) فَقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ لاٰ تُكَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَكَ وَ حَرِّضِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَسَى اَللّٰهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا وَ اَللّٰهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْكِيلاً (84) مَنْ يَشْفَعْ شَفٰاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهٰا وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفٰاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهٰا وَ كٰانَ اَللّٰهُ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (85) وَ إِذٰا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (86) اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلىٰ يَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ لاٰ رَيْبَ فِيهِ وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اَللّٰهِ حَدِيثاً (87) فَمٰا لَكُمْ فِي اَلْمُنٰافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَ اَللّٰهُ أَرْكَسَهُمْ بِمٰا كَسَبُوا أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اَللّٰهُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اَللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (88) وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمٰا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيٰاءَ حَتّٰى يُهٰاجِرُوا فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اُقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَ لاٰ نَصِيراً (89) إِلاَّ اَلَّذِينَ يَصِلُونَ إِلىٰ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقٰاتِلُوكُمْ أَوْ يُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقٰاتَلُوكُمْ فَإِنِ اِعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقٰاتِلُوكُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ اَلسَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اَللّٰهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (90) سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَ يَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمٰا رُدُّوا إِلَى اَلْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهٰا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَ يُلْقُوا إِلَيْكُمُ اَلسَّلَمَ وَ يَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اُقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِكُمْ جَعَلْنٰا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِيناً (91)

ترجمه

هركه فرمان برد رسول را فرمان خداى برده باشد،و هركه پشت بر كند ⁽¹⁾ما نفرستاديم تو را بر ايشان نگاهبان.

و گويند فرمان تو طاعت است،پس چون بيرون روند ⁽²⁾از نزديك تو مى سگالند ⁽³⁾گروهى از ايشان جز آن كه تو گويى،و خداى بنويسد آنچه ايشان مى سگالند ⁽⁴⁾،بر گرد ايشان و توكّل كن بر خداى و بس است خداى و كيل.

انديشه نمى كنند در اين قرآن؟و اگر از نزديك جز خداى بودى،يافتندى ⁽⁵⁾در او خلافى در بسيار.

و چون آيد با ايشان كارى از ايمنى باشد يا ترس، آشكارا كنند،و اگر با رسول افگنند و با خداوندان كار از ايشان بدانند آنان كه بيرون مى آرند آن را از ايشان،و اگر نه فضل خداى بودى بر شما و بخشايش او از پى ديو بوديتان مگر اندكى.

كارزار كن در ره خداى تكليف نمى كنند مگر نفس تو،و برانگيز مؤمنان را تا باشد كه خداى بازدارد شرّ آنان كه كافر شدند،و خداى سخت تر ⁽⁶⁾است به قوّت و سخت تر است به عقوبت ⁽⁷⁾.

هركه شفاعتى كند نيكو،باشد او را بهرى ⁽¹⁾از آن،و هركه شفاعتى كند بد،باشد او را بهره از آن،و خداى بر همه چيزى تواناست.

و چون تحيّت كنند شما را به سلام ⁽²⁾،تحيّت كنيد نيكوتر از آن يا رد كنيد، هم آن كه ⁽³⁾خداى بر همه چيزى حساب كننده است.

خداى،نيست بجز او ⁽⁴⁾خداى گرد آرد ⁽⁵⁾شما را به روز قيامت،شك نيست در او و كيست كه راست تر گويد از خداى سخن.

چيست شما را كه در منافقان دو گروهى ⁽⁶⁾،و خداى بازپس افگند ايشان را به آنچه كرده بودند مى خواهيد تا راه دهيد آن را كه گمراه كند خداى ⁽⁷⁾؟و هركه گمراه كند خداى او را نيابى او را راهى.

تمنّا كردند كه كافر شويد شما چنان كه كافر شدند ايشان تا باشيد راست،مگيريد از ايشان دوستان تا هجرت كنند در راه خداى ⁽⁸⁾،اگر برگردند بگيريد ايشان را و بكشيد ايشان را هركجا يابيد ايشان را،و مگيريد از ايشان دوستى و نه يارى.

مگر آنان كه پيوندند به قومى كه از ميان شما و ايشان عهدى باشد يا آيند به شما تنگ شده دلهاى ايشان كه تا كارزار كنند با شما يا كارزار كنند با قوم خود،و اگر خواهد خداى مسلّط كردى ايشان را تا با شما كارزار كردندى،اگر دور شوند ⁽¹⁾و كارزار نكنند با شما و به شما افگنند صلح ⁽²⁾،نكرد خداى شما را بر ايشان راهى.

[327-پ] ⁽³⁾يابيد ⁽⁴⁾گروهى ديگر را كه مى خواهند كه ايمن باشند از شما و ايمن باشند از قوم خود،هرگه بازبرند ايشان را با كفر سرنگون كنند ايشان را در آن،اگر دور نشوند از شما و نيفگنند به شما صلح و دست بنه دارند بگيريد ايشان را و بكشيد هركجا يابيد ايشان را،ايشان اند كه ما كرديم شما را بر ايشان حجّتى روشن.

قوله: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ ⁽⁵⁾حق تعالى در ⁽⁶⁾آيت پيدا كرد كه طاعت رسول طاعت من است،براى آن كه امر او امر من است و به رضاى من است.پس حكم امر او حكم امر من دارد،نه آن كه امر او و امر خداى يكى باشد،اگر امرى از ميان دو آمر فعلى باشد از ميان دو فاعل و آن فاسد است.

و در آيت تمسّكى نيست مجبّره را براى آن كه ظاهر است در عرف و مطّرد است در استعمال كه يكى از ما چون خواهد كه اختصاص غيرى به او بازنمايد،گويد:

حكم او حكم من است،و امر او امر من است،و طاعت او طاعت من است،و رضاى او رضاى من است،نه آن خواهد كه عين فعل او عين فعل من است،آن خواهد كه آنچه او فرمايد آن فرمان من است،و مصلحت همچنان به او متعلّق است

كه به فرمان من.پس چو حكم هر دو[امر يكى باشد،حكم هر دو طاعت كه] ⁽¹⁾امتثال امر است يكى باشد.

گفتند سبب نزول آيت آن بود كه:چون رسول-عليه السّلام-گفت:

من اطاعني فقد اطاع اللّٰه و من عصاني فقد عصى اللّٰه ،هركه طاعت من دارد طاعت خداى داشته بود،و هركه در من عاصى شود در خداى عاصى شده باشد،منافقان گفتند:همانا اين مرد مى خواهد تا ما او را پرستيم و به خدائى او اقرار دهيم چنان كه ترسايان كردند با عيسى،خداى تعالى اين آيت فرستاد ردّ بر ايشان،گفت:هم چنان است كه او گفت طاعت او طاعت من است،هركه فرمان او برد فرمان من برده باشد.

وَ مَنْ تَوَلّٰى ،و هركه پشت بر فرمان او كند و اعراض و عدول كند، فَمٰا أَرْسَلْنٰاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً ما تو را به محافظت او نفرستاديم،كار تو بيشتر از تبليغ نيست،حافظ و رقيب و محاسب اعمال ايشان منم.

و در معنى او چند قول گفتند:يكى آن كه تو نگاهبان ايشان نه اى تا برنگردند كه اين نه تكليف تو است،دگر آن كه تو نگاهبان اعمال ايشان نه اى براى جزا كه جزاى آن به دست تو نيست.دگر آن كه گفتند:تو مسلّط نه اى برايشان،چه كار تو جز تبليغ رسالت نيست،و مثله قوله: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ ⁽²⁾،أى بمسلّط.و بعضى مفسّران گفتند:حكم اين آيت منسوخ است به آية السّيف بل رسول-عليه السّلام-پس از امر به جهاد مسلّط است بر ايشان تا اگر ايمان نيارند ايشان را گردن بزند.

قوله: وَ يَقُولُونَ طٰاعَةٌ ،در رفع او دو وجه گفتند:يكى آن كه خبر مبتداست محذوف،يعنى أمرك طاعة،و يك قول آن كه:مبتداست و خبر محذوف،يعنى منّا طاعة لك،چنان كه گفت: قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ ⁽³⁾،و قوله: فَأَوْلىٰ لَهُمْ، طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ ⁽⁴⁾.

خلاف كردند در آن كه آنان كه اين گفتند كه بودند؟بعضى گفتند:منافقان

بودند،چون به نزديك رسول آمدندى،گفتندى:فرمان تو ما را طاعت است،و ما منقاد فرمان توايم.چون از پيش او برفتندى و با خلوت افتادندى،كارهاى ديگر به خلاف آن سگاليدن گرفتندى.بعضى دگر گفتندى:آنان بودند كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد كه: يَخْشَوْنَ النّٰاسَ كَخَشْيَةِ اللّٰهِ ⁽¹⁾-الآية.

فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طٰائِفَةٌ ،ابو عمرو و حمزه ادغام كردند«تا»را در «طا»لقرب المخرج،و كسائى در فعل روا نداشت،[در اسم روا داشت] ⁽²⁾،أعنى بيّت ⁽³⁾طائفة ⁽⁴⁾ادغام نكرد و روا داشت:بيّتت ⁽⁵⁾طائفة،و زجاج و مبرّد گفتند:اين را وجهى نيست،و فرقى نكردند و ادغام«تا»«در طا»براى قرب مخرج است،امّا روا نداشتند كه«طا»در«تا»ادغام كنند براى آن كه«طا»مطبق است و«تا» مهموس در او مدغم نشود.

و«تبييت» ⁽⁶⁾كارى سگاليدن باشد به شب،و شبيخون را و غارت شب را «تبييت»خوانند براى آن كه به شب سگاليده باشد.و جبّائي گفت:كارى باشد كه در خانه بسگالند،همانا از بيت اشتقاق كرد،و اهل لغت اين بگفتند ⁽⁷⁾،و اين اشتقاق دور است.رمّاني گفت:در او معنى اخفاء فى النّفس در است،براى آن بر خداى تعالى اجرا نكنند،قال عبيد بن همام:

أتوني فلم ارض ما بيّتوا***و كانوا أتوني بأمر نكر

لانكح أيّهم منذرا***و هل ينكح العبد حرّ لحرّ

و قال النّمر بن تولب ⁽⁸⁾:

سفها تبيّتك الملامة فاهجعي***

و أخفش گفت:آن بيت ⁽⁹⁾شعر است بر سبيل تشبيه كه ايشان آن كار به شب

سگالند،چنان كه شاعر ابيات شعر به شب ⁽¹⁾سگالد.

وَ اللّٰهُ يَكْتُبُ مٰا يُبَيِّتُونَ ،و خداى آنچه ايشان مى سگالند مى نويسد.در معنى او دو قول گفتند:يكى آن كه خداى تعالى در لوح محفوظ بنويسد تا ايشان را برآن جزا دهد،و قولى دگر آن كه:در نوشتۀ قرآن بر تو انزله كند ⁽²⁾چنان باشد كه او نوشته،و روا باشد كه فرشتگان را فرمايد تا برنامۀ اعمال ايشان نويسند،آنگه چون به امر او بود اضافه با خود كرد.و گفته اند:معنى«يكتب»يحفظ است،و خداى تعالى نگاه دارد آنچه ايشان مى كنند،چنان كه كسى چيزى به كتابت نگاه دارد.

آنگه رسول را-عليه السّلام-فرمود كه:از ايشان اعراض كن و بگرد و توكّل بر خداى كن،يعنى به ايشان التفات مكن و بر ايشان اعتماد مكن ⁽³⁾با خداى تعالى افگن كه خداى تعالى بس است و كيل[328-ر]كه قيام كند به آنچه به او تفويض كنى.

قوله: أَ فَلاٰ يَتَدَبَّرُونَ ،حق تعالى گفت:در اين قرآن تأمّل نمى كنند و آنگه ⁽⁴⁾اگر نه از نزديك خدا بودى در او خلاف بسيار بودى،و در آيت چهار دليل است بر چهار اصل از اصول مذهب ما:يكى بطلان تقليد و حثّ بر نظر و تأمّل و تدبّر،دگر دليل است بر بطلان قول آن كس كه گفت:معنى قرآن نشايد دانستن الّا به قول رسول،و اين مذهب مجبّران است و جماعتى حشويان،براى آن كه خداى تعالى ما را حثّ كرد بر تدبّر و تأمّل او بدانيم كه كلام خداست بانتفاء الاختلاف عنه،و اين آنگه باشد كه ما از او به تأمّل چيزى بدانيم.دگر دلالت آن كه او كلام خداست به نفى اختلاف و تناقض فرمود،نه از جهت قدم و حدوث،نه گفت اگر نه كلام خداى بودى محدث بودى.دليل چهارم آن كه اختلاف و تناقض و تفاوت نه از فعل خداى است،براى آن كه اگر از فعل او بودى از عند او بودى،و خداى تعالى گفت:

آن از عند غير من باشد.

و معنى«تدبّر»نظر در عواقب امور باشد،و تدبير اصلاح كار باشد براى عاقبتش،و اصل او از دبر است،و دبر الأمر،عاقبته،و تدابر كه تواضع است ⁽⁵⁾هم از اين

جاست كه هركسى از ايشان پشت بر صاحبش كند،و فرق ⁽¹⁾ميان تدبّر و تفكّر آن است كه«تدبّر»تصرّف دل باشد به نظر[در عواقب و تفكّر تصرّف دل باشد به نظر] ⁽²⁾در دلائل.و حقيقت اختلاف آن باشد كه ممتنع باشند ازآن كه يكى قائم بود مقام آن ديگر در آنچه راجع بود با ذاتشان چون سواد و بياض و سواد و حلاوت.

و در معنى اختلاف اين جا سه قول گفتند:يكى آن كه ابو علىّ گفت:على حدّ واحد است از فصاحت و بلاغت هيچ در او ركيك و ضعيف و بد و مرذول نيست.

زجّاج گفت:يعنى در او اختلاف نيست در اخبار غايبات،و آنچه از احوال و اسرار شما خبر مى دهد همه اخبارش وفق مخبر است.قتاده و ابن زيد گفتند:در او تناقضى و تفاوتى نيست از جهت حقّى و باطلى.

و اختلاف سه گونه باشد:اختلاف تناقض باشد،و اختلاف تفاوت،و اختلاف تلاوت.و آن دو اختلاف باتّفاق در قرآن نيست.

و امّا اختلاف تلاوت از اختلاف قرّاء در او نه اختلافى است كه در او نقصى آرد،بل همه بر منهاج حق و صواب است،چون هريكى را وجهى و دليلى و بيّنتى از كلام عرب هست،پس به مثابۀ آن است لاختلاف ⁽³⁾فيه من هذه الجهة على هذا اللّسان.و اختلاف كه در تازى آمد شد باشد،هم موافق مذهب متكلّمان است براى آن كه ايشان اكوان متضادّ گويند به اختلاف جهات و تضادّ اختلاف باشد و زيادة عليه.

وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ ،اين هم وصف منافقان است كه رسول-عليه السّلام-سريّتى را به جايى فرستادى و ايشان را ظفرى يا كسرى بودى،منافقان بشتافتندى و آن خبر از صادر و وارد بپرسيدندى و با يكديگر بازگفتندى پيش ازآن كه با رسول گفتندى،و بعضى دگر گفتند:مراد ⁽⁴⁾آن ارجاف است كه ايشان در مدينه افگندندى به نيك و بد بى بصيرتى،چنان كه خداى تعالى گفت:

وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ... ⁽⁵⁾،و آن كه چنين چيزى گويد ايمن نباشد ازآن كه

دروغ گويد،و گفته اند:مرا به امن و خوف ظفر و هزيمت است،و اگر حمل كنند بر عموم اولى تر باشد. أَذٰاعُوا بِهِ ،آشكارا كنند و بپراگنند،و إذاعة السّر افشاؤه باشد، قال ⁽¹⁾:

اذاع به فى النّاس حتّى كأنّه***بعلياء نار أوقدت بثقوب

و اصل او تفريق باشد.تبّع گفت-آنگه كه به مدينه آمد و آب مدينه بازخورد ⁽²⁾:

و لقد شربت على براجم شربة***كادت بباقية الحياة تذيع

أى تتفرّق ⁽³⁾.براجم:ماء بالمدينة،و گفته اند:او از اين[آب] ⁽⁴⁾بازخورد زره ⁽⁵⁾در آب بود در گلوى او گرفت،و ذاع الخبر اذا فشا،و رجل مذياع اذا كان لا يحفظ السرّ،و ذاع و شاع و فشا و علن و ظهر متقارب است.

آنگه گفت: وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ ،و اگر با رسول افگندى تا او بگفتى و افشا كردى در قول آنان كه گفتند مراد حديث سراياست،و گفته اند: إِلَى الرَّسُولِ ،أى الى سنّته،يا طريقت و سنّت او رد كردندى.و امّا«اولى الأمر،باقر-عليه السّلام-گفت:أئمّۀ معصوم اند ⁽⁶⁾،و وجوهى بسيار از ⁽⁷⁾استدلال برفت بر اين.

ابن زيد و سدّى و جبّائي گفتند:امراء ⁽⁸⁾،سرايايند،حسن و قتاده و ابن جريج گفتند:علمااند و ملازمان رسول-عليه السّلام.و قول باقر-عليه السّلام-كه گفت:

مراد معصومانند اولى تر است،براى آن كه خداى تعالى گفت:اگر به ايشان رد كنند بدانند آنان كه استنباط و استخراج آن مى كنند،و هيچ كس نباشد كه به قول او علم حاصل شود مگر معصومى كه دروغ بر او روا نباشد.

دگر آن كه قول ايشان كه گفتند:امرا و علمااند،داخل است در قول ما كه

اينان هم امامند هم امرا هم علما،و قول ما داخل نيست در قول ايشان.پس اين متّفق عليه است،و آن قول مختلف فيه.

و قوله: يَسْتَنْبِطُونَهُ ،أى يتجسّسونه،آنان كه تجسّس مى كنند فى قول ابن عبّاس و ابى العاليه،و زجّاج گفت:معنى استنباط استخراج باشد،و أنبط الماء اذا اخرجه، قال الشاعر ⁽¹⁾:

اذا قال قولا أنبط الماء فى الثّرى***

و اين سواديان عرب را براى آن نبيط خوانند كه ايشان چشمه هاى آب بيرون آرند[328-پ]،قال المعرّي ⁽²⁾:

اين امرؤ القيس و القوافي***اذ مال من تحته الغبيط

استنبط العرب فى الموامي***بعدك و استعرب النبيط

و در«منهم»دو قول گفتند كه ضمير با كه راجع است:يكى آن كه راجع است با«اولى الامر»،و دگر با فرقۀ منافقان كه خبر مى پرسيدند. وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ،و اگر نه فضل و رحمت خداى بودى بر شما از تواتر و ترادف الطاف شما پسر و ⁽³⁾شيطان شدى. إِلاّٰ قَلِيلاً ،مگر اندكى.

خلاف كردند در رجوع اين استثناء كه با كه راجع است بر چهار قول:قولى آن است كه راجع با ضمير مخاطبان است،من قوله: لاَتَّبَعْتُمُ ،كه در بر ⁽⁴⁾اوست،و اين اولى تر است براى آن كه ظاهر كلام اين است،و تقدير اين است كه:الّا قليلا منهم ⁽⁵⁾.

و قول دگر ابو على گفت:الّا قليلا من الاتّباع،يعنى همۀ اتّباع شما شيطان را بودى مگر اتّباعى اندك كه آن نه شيطان را بودى.

حسن بصرى و قتاده و فرّاء گفتند:استثناست از مستنبطان،و تقدير آن كه:

لعلمه الّذين يستنبطونه منهم الّا قليلا.چهارم عبد اللّٰه عبّاس و ابن زيد و كسائي و فرّاء و مبرّد گفتند:أذاعوا به الّا قليلا،استثنا از«إذاعة»كردند،و اين جمله اگرچه جايز است[در رجوع ⁽⁶⁾] ⁽⁷⁾إلى كلّ واحدة من هذه الجمل صلاحا خلاف نيست،و لكن

خلاف در آن است كه ⁽¹⁾هل يرجع الى جميعها قطعا،أو الى كلّ واحدة منها قطعا،أو الى ما يليه قطعا؟و كلام در اين مسئله جاى دگر بيايد ⁽²⁾مستقصى- إن شاءاللّٰه-و جز به قرينه رد نتواند كردن ⁽³⁾إلى أحد المحتملين و قطع كردن كه راجع است با يكى از اين.و بعضى اهل علم گفتند معنى آن است كه:لو لا فضل اللّٰه عليكم لاتّبعتم الشّيطان كلّكم،چنان كه گويند:قلّ ما رأيت مثله،أى ⁽⁴⁾ما رأيت مثله،و قال:قليل المثالب و القادحة ⁽⁵⁾،أى لا قادحة ⁽⁶⁾فيه و لا مثلبة-و اللّٰه اعلم بمراده.

قوله: فَقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،آنگه رسول-عليه السّلام-را فرمود كه:تو به كار خود مشغول باش و مبالات مكن به تخلّف منافقان و ارجاف مرجفان،تو در سبيل خداى جهاد كن ⁽⁷⁾كه تكليف ايشان بر تو نيست تا ضرر معصيت ايشان با تو آيد،بل تكليف ايشان بر ايشان است و وبال و ضرر فعل ايشان برايشان بود،تو را جز تكليف خود نيست.آنگه گفت: وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ،مؤمنان را تحريض كن بر جهاد تا كسى گمان نبرد كه به اين كه خداى تعالى گفت: لاٰ تُكَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَكَ ،او را نيست كه مردمان را جهاد فرمايد.و«تحريض»و«تحضيض»و«حثّ»به يك معنى باشد،و در آيت دليل است بر آنكه خداى تعالى به گناه كسى،ديگر را نگيرد.

و در آن كه اين«فا»في قوله: فَقٰاتِلْ ،به چه تعلّق دارد دو قول گفته اند:يكى آن كه جواب آن است كه گفت: [وَ] ⁽⁸⁾مَنْ يُقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ[فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً ⁽⁹⁾، فَقٰاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ] أنت ايضا طمعا في ذلك،و گفته اند تعلّق دارد بقوله: وَ مٰا لَكُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ⁽¹⁰⁾، فَقٰاتِلْ ،چرا كارزار

نمى كنى ⁽¹⁾تو كارزار كن.

و قوله: عَسَى اللّٰهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ،در«عسى»اين جا دو قول گفته اند:يكى آن كه«عسى»اطماع است از خداى تعالى مكلّفان را و طمع افگند [ايشان را و قطع نكرد] ⁽²⁾ايشان را بر كفّ بأس كافران براى ضربى مصلحت،نه آن كه شكّى باشد از خداى تعالى در اين.دگر آن كه گفتند:«عسى»از خداى واجب باشد همه جايى.

اگر گويند بر اين قول كه:«عسى»از خداى واجب باشد،انجاز اين وعده كجاست كه ما نمى بينيم كه بأس كافران ممنوع نيست؟گوييم از اين چند جواب است:يكى آن كه آيت خاص است در بدر كوچك،كه چون رسول-عليه السّلام- تحريض كرد صحابه را بر قتال،تكاسل كردند و تثاقل نمودند.رسول-عليه السّلام- بر نشست با هفتاد سوار بيرون رفت.ابو سفيان بشنيد كه رسول بيرون آمد و بترسيد و خداى تعالى ترس در دل او افگند،برگرديد و با مكّه شد،فذلك قوله: عَسَى اللّٰهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا .قولى ديگر آن است كه:اين در حديبيّه بود،آنجا كه خداى تعالى گفت: وَ هُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ ⁽³⁾-الآية.

قولى ديگر آن است كه:آيت مخصوص است به آنان كه خداى تعالى ترس رسول-عليه السّلام-در دل ايشان افگند تا با رسول-عليه السّلام-كارزار نيارستند كردن.

قولى ديگر آن است كه:آيت مخصوص است به اهل ذمّه كه قبول جزيه كردند و اختيار كارزار نكردند.قولى ديگر آن است كه آيت عام است،جز آن كه انجاز اين وعد هنوز نيست،آنگاه باشد كه صاحب الزّمان-عليه السّلام-بيرون آيد،و عيسى -عليه السّلام-از آسمان فرود آيد،و خلاف بر خيزد،و دين يكى شود،و كفر مقموع و مقهور گردد،و دين خداى تعالى بر همه دينها ظاهر شود،چنان كه گفت: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ ⁽⁴⁾،

يملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت جورا و ظلما.

وَ اللّٰهُ أَشَدُّ بَأْساً ،و قوّت و شدّت خداى را-جلّ جلاله-سخت تر است. وَ أَشَدُّ تَنْكِيلاً ،أى عقوبة.و«تنكيل»تفعيل باشد از نكال،و اصل او از نكول است و آن امتناع بود براى خوف.و«نكل»بند باشد براى آن كه مانع باشد از رفتن،و نكال مانع و زاجر باشد از گناه،و اصل كلمه امتناع است،و نصب هر دو بر تميز ⁽¹⁾است.

مَنْ يَشْفَعْ شَفٰاعَةً حَسَنَةً -الآية،در او چند قول گفتند:يكى آن كه مراد به شفاعت نيك دعاى خير است،و مراد به شفاعت بد دعاى بد است براى آن كه مؤمنان يكديگر را دعا ⁽²⁾كردندى و جهودان نفرين كردندى،حق تعالى گفت:هركه دعاى نيك كند او را از آن نصيب باشد،و هركه دعاى بد كند او را از آن نصيب باشد.

در خبر مى آيد كه:چون مؤمنى ديگرى را دعا كند در غيبت او،فرشتگان گويند بدأ اللّٰه بك،خداى تعالى ابتدا[329-ر]به تو كناد.و چون كسى كسى را نفرين كند به ناحق،آن نفرين بازگردد به او،اگر او نيز مستحقّ آن نباشد با جهودان گردد.

حسن بصرى و مجاهد و ابن زيد گفتند:مراد به«شفاعت حسنه»وسيلت است،و آن كه شفاعت كند براى كسى ديگرى را تا او را از بند رها كند يا حقّى مستحقّ ⁽³⁾به او بخشد،يا در حقّ او مكرمتى كند و شفاعت بد آن است كه در حقّ كسى تخليط و نكادت و نميمت كند و سبب سازد تا مضرّتى به او رسد.و اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-گفت:

الشّفيع جناح الطّالب ،شفاعت كننده بال طلب كننده است،و ازهرىّ ⁽⁴⁾گفت معنى آن است كه:هركه عمل بر عمل زيادت كند از خير و شر و طاعت و معصيت.

و«شفع ⁽⁵⁾»در لغت زياده باشد،و«شفع ⁽⁶⁾»جفت باشد و«وتر»تاق،و اصل كلمه اين است،و شفاعت و شفعه از اينجاست به معنى ضمّ،براى آن كه شفيع

جفت مشفوع فيه باشد،و«شفعه»براى آن گويند كه شفيع مى خواهد تا ضمّ كند آن ملك را با ملك خود،و بر اين تفسير دادند

قول رسول را-عليه السّلام: اشفعوا توجروا. دوم آن مرد تنها شويد ⁽¹⁾كه در صف نماز تنها بود تا مزد بود شما را.

و حقيقت شفاعت به نزديك ما در اسقاط مضارّ بود،و در مسئله منافع ⁽²⁾بر مجاز به كار دارند،دليل بر اين آن است كه:چون در حقّ رسول-عليه السّلام-از خداى تعالى زياده منافع و درجات خواهيم،نگويند:ما شفيع رسوليم و براى او شفاعت مى كنيم ⁽³⁾،و در باب شفاعت رتبه معتبر است از ميان شافع و مشفوع إليه،چنان كه از ميان آمر و مأمور و از ميان شافع و مشفوع فيه رتبه نباشد،بخلاف آن كه اصحاب وعيد گفتند،براى آن كه كلام بر دو ضرب است:يكى آن كه در او اعتبار رتبه كنند،و يكى آن كه نكنند.امّا آن نوع كه در او اعتبار رتبه كنند از ميان مخاطب و مخاطَب باشد دون ما يتعلق ⁽⁴⁾به الخطاب،كالأمر و النّهى و الدّعاء و المسألة،فكذلك الشّفاعة،و از اينجاست كه روا باشد كه يكى از ما شفيع خود باشد،و روا نبود كه آمر خود باشد يا ناهى خود.

و قوله: يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهٰا ،حسن و قتاده گفتند:به معنى وزر بود،و اين قول باقر است-عليه السّلام.و سدّى و ربيع و ابن زيد گفتند:«كفل»نصيب باشد،و منه قوله: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ ⁽⁵⁾... ،و«كفل»مركبى باشد كه بسازند شتر ⁽⁶⁾را چون زين و جايى كه نشست را آسان بود،و براى آن گويند كه ⁽⁷⁾نصيبى و بهرى از پشت در او شود جمله را مستغرق نباشد.و«كفل»عجز باشد.أزهرى گفت:«كفل»آن باشد كه بر اسب نداند نشستن،و الكفل المثل ايضا،و منه الكفالة بالنّفس و المال.

وَ كٰانَ اللّٰهُ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً ،و در مقيت پنج قول گفتند:سدّى و ابن زيد گفتند:مقتدر باشد،عبد اللّٰه عبّاس گفت:حفيظ و نگاه دار بود،مجاهد گفت:گواه

باشد،بعضى دگر گفتند:حسيب باشد،پنجم گفتند:جزادهنده باشد.و اصل «مقيت»از قوت باشد و گفته اند از قوّة،و قال الزّبير بن عبد المطلب عمّ النّبي -عليه السّلام-فيه بمعنى القادر ⁽¹⁾:

و ذي ضغن كففت النّفس عنه***و كنت على مساءته مقيتا

و قال كثيّر ⁽²⁾:

و ما ذاك عنها عن نوال أناله***و لا أنّني منها مقيت على ودّ

و ابن كثير گفت:المقيت القادر على كلّ شىء.

قوله: وَ إِذٰا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ -الآية.اين آيت خطاب است از خداى تعالى با جملۀ مؤمنان،حق تعالى مى فرمايد مردمان را كه:چون كسى شما را تحيّتى كند از سلامى يا دعاء بخير بالبقاء و البركة و طول العمر،شما او را از آن نكوتر بازگوييد.

[أو ردّوها] ⁽³⁾،يا مثل آن رد كنيد با او،يعنى به جواب او كنيد.

و«احسن»لا ينصرف است براى وزن فعل و صفت.و«تحيّة»تفعله باشد من حيّاه إذا سلّم عليه و دعا له بطول الحياة.و عطا و ابراهيم گفتند و سدّى و ابن جريج كه:مراد آن است كه چون كسى بر شما سلام كند،جوابش از آن نكوتر دهيد كه او گفته باشد.

در خبر است كه:چون كسى از مسلمانان بر رسول-عليه السّلام-سلام كردى، گفتى:سلام عليك ⁽⁴⁾،گفتى:

و عليك السّلام و رحمة اللّٰه ،چون گفتى:السّلام عليكم و رحمة اللّٰه،[رسول گفتى:

و عليك السّلام و رحمة اللّٰه] ⁽⁵⁾و بركاته هم چنين او زياده گفتى در جواب كه آن كس ⁽⁶⁾گفته بودى.

و در خبر مى آيد كه چون بندۀ مؤمن برادرش را گويد:

سلام عليك، او را ده حسنه بنويسند،چون گويد ⁽⁷⁾

السّلام عليك و رحمة اللّٰه ،بيست حسنتش بنويسند،

چون گويد:

السّلام عليك و رحمة اللّٰه و بركاته ،سى حسنتش بنويسند،و هم چنين جواب دهنده را.و عبد اللّٰه عبّاس گفت:هركس كه او برده كس سلام كند،يا بر كسى ده بار سلام كند،هم چنان بود كه برده اى آزاد كرده.

و در خبر است كه:از ميان سلام كننده و جواب دهنده صد حسنه باشد،نود و نه آن را بود كه سلام كند و يك حسنه آن را كه جواب دهد.گفتند:براى آن چنين آمد كه او ابتدا كرد و اختيار اين خير كرد و رغبت نمود،و آن كه جواب دهد لا بد ⁽¹⁾او را جواب بايد دادن و به منزلت كسى است كه نه به اختيار خود است.

و آورده اند كه،زايرى به نزديك عبد اللّٰه جعفر آمد.عبد اللّٰه او را صلتى و عطايى نكو داد.آن مرد انديشه كرد كه من چه كنم تا مكافات او باز كنم؟دست خود از مكافات او كوتاه ديد،يك روز عبد اللّٰه[329-پ]جعفر در بازار مى آمد،او روى بگردانيد.عبد اللّٰه جعفر عجب داشت،با پيش روى او شد گفت:يا فلان!سلام عليك،او بجست و جواب داد.گفت:چرا روى بگردانيدى؟گفت:براى آن ⁽²⁾تا تو سلام كنى مرا جواب بايد دادن،آن ثواب بسيار تو را باشد و اندك مرا،كه مرا قوّت مكافات تو نيست.

و سلام در شرع براى سلامت نهادند ⁽³⁾،براى اين گفت رسول-عليه السّلام:

افشوا السّلام تسلموا ،سلام فاش دارى ⁽⁴⁾تا سلامت يابى ⁽⁵⁾.و

قال-عليه السّلام:

السّلام تحيّة لملّتنا و امان لذمّتنا، و براى آن ⁽⁶⁾فرمود-عليه السّلام-كه

السّلام للرّاكب على الرّاجل،و للقائم على القاعد، گفت:سلام سوار را بايد كردن بر پياده و ايستاده را بايد كردن بر نشسته،براى آن كه سوار از پياده ايمن باشد و ايستاده ⁽⁷⁾از سوار خائف.و هم چنين استاده و نشسته ⁽⁸⁾. أَوْ رُدُّوهٰا ،يا همان،يعنى مثل آن ⁽⁹⁾بر او رد كنى ⁽¹⁰⁾آنچه گفته باشد او را بازگويى ⁽¹¹⁾.

و رسول-عليه السّلام-گفت:چون يكى از اهل ذمّه بر شما سلام كند،بگوييد او را:

عليك ،يا:

و عليكم. و جماعتى به اين ⁽¹⁾تمسّك كردند در آن كه سلام سنّت است و جواب فريضه،براى آن كه حق تعالى گفت به لفظ امر: فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا ،و ظاهر امر قرآن بر وجوب باشد.

إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً ،كه خداى تعالى بر همه چيزى حسيب است.گفتند:مراد محاسب و مجازى است،و گفته اند:حفيظ است و كفايت كننده،و گفته اند:كافى است و بسند كار ⁽²⁾.من قولهم:حسبي كذا،أى كفاني،زجاج گفت معنى او ⁽³⁾آن است كه:همه چيز ⁽⁴⁾اندازه ⁽⁵⁾دهد ⁽⁶⁾،و منه قوله:

عَطٰاءً حِسٰاباً ⁽⁷⁾،أى كافيا.

قوله: اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ ،اين«لام»جواب قسمى مضمر است،و تقدير آن است كه:و اللّٰه انّ اللّٰه ليجمعنّكم،خداى شما را جمع كند و حشر كند براى روزى كه در آن روز شكّى نيست،و آن روز قيامت است.و گفتند:اين روز را براى آن روز قيامت خواندند كه مردم از گورها برخيزند،و گفته اند:براى آن كه پيش خداى بايستند،چنان كه گفت: يَوْمَ يَقُومُ النّٰاسُ لِرَبِّ الْعٰالَمِينَ ⁽⁸⁾.و گفته اند:من قيام الحقّ،و هو ظهوره،براى آن كه حق در اين روز آشكارا شود. لاٰ رَيْبَ فِيهِ ،شك نيست در او.گفته اند:ضمير راجع است با روز،يعنى در روز شكّ نيست.[و گفته اند:راجع است با مصدر«ليجمعنّكم»،أى في الجمع.و قوله: وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدِيثاً ،استفهامى است به معنى تقرير،و كيست كه] ⁽⁹⁾از خداى راستگيرتر ⁽¹⁰⁾است به حديث،و نصب او بر تميز ⁽¹¹⁾است،و معنى آن كه.هيچ كس نيست از خداى

تعالى راستگوى تر براى آن كه كذب بر او روا نيست به هيچ وجه از وجوه ⁽¹⁾،او عالم است به قبح آن و مستغنى است از آن،و دروغ آن كس گويد كه به او ⁽²⁾جرّ منفعت كند يا دفع مضرّت،و اين بر خداى روا نيست.

قوله: فَمٰا لَكُمْ فِي الْمُنٰافِقِينَ فِئَتَيْنِ ،خداى تعالى به اين آيت خطاب كرد با مؤمنان صحابۀ رسول،گفت:چيست شما را كه در منافقان دو گروه شدى ⁽³⁾؟و نصب او بر حال است،چنان كه گويى:مالك قائما ههنا. وَ اللّٰهُ أَرْكَسَهُمْ ،«واو»حال است،و اركسهم و عكسهم ⁽⁴⁾و نكسهم،به معنى واحد،أى ردّهم الى أحكام اهل الشّرك في اباحة دمائهم،و خداى ايشان را با حكم اهل شرك برده است ازآن كه خونشان حلال است و مالشان،و سبى زنان و فرزندانشان.و الإركاس الرّدّ.و در مصحف عبد اللّٰه مسعود و ابى بى«الف»نوشته اند:ركسهم،قال اميّة بن الصّلت ⁽⁵⁾:

فاركسوا في حميم النّار انّهم***كانوا عصاة و قالوا الافك و الزّورا

و در آن كه آيت در كه انزله بود پنج قول گفتند:بعضى گفتند در منافقانى كه روز أحد از رسول-عليه السّلام-بازايستادند و با مدينه شدند،و چون ايشان را در آن باب ملامت كردند جواب اين دادند كه: لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاكُمْ ⁽⁶⁾... ،اصحاب رسول در ايشان به دو فرقه شدند،[قومى گفتند:كافراند] ⁽⁷⁾،قومى گفتند:نه اند، فذلك قوله: فَمٰا لَكُمْ فِي الْمُنٰافِقِينَ فِئَتَيْنِ .

مجاهد و ابو جعفر و فرّاء گفتند:آيت در قومى آمد كه از مكّه به مدينه آمدند ⁽⁸⁾و اظهار اسلام كردند به نفاق،و مدّتى به مدينه بودند،خوش نيامد ايشان را آنجا، گفتند:برويم.آنگه گفتند:به چه علّت رويم؟گفتند:به علّت تنزّه برويم از مدينه، به علّت تنزّه بيرون شدند و ره ⁽⁹⁾مكّه برگرفتند و نامه نوشتند به رسول-عليه السّلام-

كه:ما هم برآن عهديم[از اسلام] ⁽¹⁾كه با تو كرديم،جز ⁽²⁾هواى مدينه خوش نيست ما را،روزى چند به مكّه رويم و خويشان و دوستان را ببينيم و بازآييم.جماعتى گفتند:چه منع است ما را ازآن كه اينان كه از ما مفارقت كردند و سراى هجرت ما رها كردند؟برويم و ايشان را بكشيم و مال ايشان برداريم.گروهى دگر گفتند:

چگونه روا باشد مردمانى بر دين ما و ملّت ما،براى آن كه از شهر ما برفتند؟و اين مناظره ميان ايشان به حضور رسول-عليه السّلام-مى رفت،و رسول-عليه السّلام- هيچ نگفت ⁽³⁾تا خداى تعالى اين آيت فرستاد و رسول را خبر داد از نفاق ايشان.رسول -عليه السّلام-گفت:

انّها طيّبة و انّها تنفي الخبث كما تنفى النّار خبث الفضّة، گفت:طيبه يعنى مدينه پاك است،پليدى را چنان بيندازد كه آتش پليدى سيم را [330-ر].

عبد اللّٰه عبّاس و قتاده گفتند:آيت در دو مرد آمد از قريش كه در مكّه اظهار اسلام كردند و هجرت نكردند.جماعتى اصحاب رسول ايشان را در راهى ديدند، خواستند تا ⁽⁴⁾ايشان را بكشند،گفتند:خون ايشان حلال است،و گروهى گفتند:

حلال نيست،خلاف كردند.خداى تعالى[اين] ⁽⁵⁾آيت فرستاد.

سدّى گفت:جماعتى منافقان بودند،گفتند:ما مى رويم كه ما را بضاعتى هست جايى تا بياريم و بازارگانى كنيم،و غرض ايشان آن بود تا از رسول عليه السّلام-بگريزند،برفتند.صحابۀ رسول در ايشان خلاف كردند،خداى تعالى آيت فرستاد.

پنجم ابن زيد گفت:آيت در منافقان ⁽⁶⁾افك آمد كه دروغ بر عائشه نهادند.

عبد اللّٰه ابىّ سلول بود و اصحابش،خداى تعالى آيت در ⁽⁷⁾ايشان فرستاد. وَ اللّٰهُ أَرْكَسَهُمْ ،در معنى او خلاف كردند.عبد اللّٰه عبّاس گفت:معنى اركاس رد باشد،و

به روايتى ديگر گفت:اركاس ايقاع باشد.قتاده گفت:اهلاك باشد،و سدّى گفت:به معنى اضلال باشد.

و ⁽¹⁾قوله: أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ ،مى خواهى ⁽²⁾كه هدايت دهى ⁽³⁾آن را كه خداى اضلال كرده باشد؟و در اين«اضلال»دو قول گفتند:يكى آن كه سمّاهم ضالّين و حكم بضلالهم،چنان كه كميت گفت ⁽⁴⁾:

فطائفة قد أكفروني بحبّكم***و طايفة قالوا مسيء و مذنب

و وجه ديگر آن كه:وجدهم اللّٰه ضالين،خداى ايشان را ضالّ يافته بود، چنان كه شاعر گفت ⁽⁵⁾:

هبونى امرءا منكم أضلّ بعيرة***له ذمّة انّ الذّمام كبير

و وجهى دگر محتمل است،و آن آن است:خذلهم اللّٰه بكفرهم على سبيل العقوبة.مراد به اضلال خذلان باشد بر سبيل عقوبت.و وجهى دگر آن است كه:

اضلّه عن طريق الجنّة و الثّواب،خداى ايشان را از ره بهشت و ثواب اضلال كند،و اين هر چهار وجه محتمل است و كلام در«ضلال»باستقصاء برفته است في قوله:

يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً ⁽⁶⁾.

وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً ،و هركه خداى او را اضلال كند به اين معانى كه گفتيم تو او را راهى نيابى امّا به ره ثواب و امّا به تسميه و حكم هدى،و امّا به توفيق و لطف،و هيچ تمسّك نيست مجبّره را بقوله: أَرْكَسَهُمْ ،براى آن كه گفت: بِمٰا كَسَبُوا ،تصريح كرد به آن كه اين معنى به ايشان به استحقاق رفت و به جزاى كسب ايشان بر سبيل عقوبت.و«فئه»در لغت فرقه باشد من فأوت رأسه بالسّيف إذا شققته به،و الفأو شعب من شعاب الجبل.

قوله: وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمٰا كَفَرُوا ،آنگه خداى تعالى از اين منافقان خبر داد كه:ايشان تمنّا مى كنند و مى خواهند كه شما هم چو ⁽⁷⁾ايشان كافر باشيد.آنگه نهى

كرد ايشان را،أعني مؤمنان را از ولايت و تولّاى ايشان،گفت:از ايشان تبرّا كنى ⁽¹⁾تا آنگه كه هجرت كنند در راه خداى.

و هجرت بر سه وجه بود:يكى هجرت مؤمنان با رسول-عليه السّلام-از مكّه به مدينه،چنان كه خداى تعالى گفت: لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ ⁽²⁾،و قوله: وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَى اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ⁽³⁾.

و دوم ⁽⁴⁾هجرت كافران و منافقان باشد از كفر و نفاق با ايمان چنان كه در اين آيت هست،و از اينجاست در باب امامت نماز كه:اگر جماعتى حاضر آيند و وقت نماز آن را تقديم كنند به امامت نماز كه قارى تر باشد قرآن بداند ⁽⁵⁾،اگر در قرائت راست باشند،آن كس كه[فقيه تر باشد،اگر در فقه راست باشند،آن كس كه] ⁽⁶⁾در هجرت مقدّم تر باشد در عهد رسول بر هجرت حمل كردند،و در عهد ما بر آنكه پدرانش در اسلام پيشتر ⁽⁷⁾باشند.

و سه ام ⁽⁸⁾هجرت مؤمنان معاصى را من

قوله-صلّى اللّٰه عليه ⁽⁹⁾: المهاجر من هجر ⁽¹⁰⁾ما نهاه اللّٰه عنه. فان تولّوا،اگر برگردند و پشت بر اسلام و توحيد كنند و هجرت نكنند. فَخُذُوهُمْ ،بگيرى ⁽¹¹⁾ايشان را و بكشى ⁽¹²⁾هركجا يابى ⁽¹³⁾در حلّ و حرم ⁽¹⁴⁾،از ايشان هرگز دوست و يار مگيرى ⁽¹⁵⁾كه ايشان دوستى را نشايند و يارى نكنند شما را.و قوله: فَتَكُونُونَ سَوٰاءً ،اگرچه به«فاء»است و عقيب تمنّاست براى آن مرفوع است منصوب نيست كه جواب نيست،بل تقدير اين است:ودّوا لو تكفرون فتكونون بر سبيل عطف،كأنّه قال:و ودّوا أيضا لو تكفرون ⁽¹⁶⁾سواء،و مثله قوله:

وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ ⁽¹⁾،و قوله: وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ ⁽²⁾عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وٰاحِدَةً ⁽³⁾.

آنگه استثنا كرد از ايشان جماعتى را،گفت: إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلىٰ قَوْمٍ ، يعنى ينتسبون في قول أبي عبيدة،و گفت

فى الحديث: من اتّصل فاغصّوه، أى من دعا دعوى الجاهليّة،هركه دعوى جاهليّت كند او را تمكين مكنى ⁽⁴⁾از آن گفتن،و آب دهنش در گلوگيرانى ⁽⁵⁾،لأنّ المعنى أغصّوه بريقه،و قال الاعشى ⁽⁶⁾:

اذا اتّصلت قالت بكر بن و وائل***و بكر سبتها و الانوف رواغم

أى انتسبت.و بعضى دگر گفتند:يصلون من الوصول و مراد التجاست،يعنى چرا آنان كه التجا كنند به قومى كه ميان شما و ايشان عهدى و ميثاقى باشد.خلاف كردند در آن كه مراد به اين قوم كيست،و اين قوم مستثنى از حكم آيت اوّل از سفك الدّماء،و آن كه هركجا بينند ايشان را بكشند كه اند ⁽⁷⁾؟بعضى گفتند:بني مدلج اند،و آن آن بود كه سراقة بن مالك بن جعشم المدلجىّ به نزديك رسول آمد از پس كارزار[330-پ]احد،و از رسول-عليه السّلام-عهدى بستند ⁽⁸⁾كه رسول به غزاى ايشان نرود و گفت:هرگه قريش ايمان آرد،ما نيز ايمان آريم براى آن كه ايشان حليف قريش بودند.رسول-عليه السّلام-بر اين قرار داد با او و عهد كرد،و اين قول عمر بن شيبه است.و باقر-عليه السّلام-گفت:مراد بني اسلم اند كه هلال ⁽⁹⁾بن عويمر الأسلمىّ و قيل:السّلمىّ-بيامد و با رسول-عليه السّلام-عهد كرد كه او و قوم او به غزاى رسول نيايند،و رسول-عليه السّلام-و قومش نيز به غزاى ايشان نشوند،و او معاونت مشركان نكند و يك جانب شود از ايشان.رسول-عليه السّلام-گفت:هركه در جوار و حمايت ايشان است در اين عهد است،تعرّضى ⁽¹⁰⁾مكنيد ⁽¹¹⁾او را.

أَوْ جٰاؤُكُمْ ،بعضى گفتند:«أو»به معنى«واو»است،چنان كه چند جايگاه گفتيم كه«أو»به معنى«واو»عطف آمد.بعضى گفتند:بني مدلج اند،و بعضى گفتند:بني أسلم.عمر بن شيبه گفت:بني اشجع اند كه ايشان به مدينه آمدند و پيشرو ايشان مسعود بن رخيله بود.رسول-عليه السّلام-بفرمود تا ايشان را ميزبانى ⁽¹⁾كردند به خرما،و ايشان را گفت:به چه كار آمده ايد؟گفتند:براى آن آمديم كه جاى ما به تو نزديك است،و ما حرب تو را ⁽²⁾كارهيم و كارزار بنى ضمره را كه از ميان ما و ايشان عهدى هست.آيت در حقّ ايشان آمد،و آنان كه اين گفتند،«قد» تقدير كردند،گفتند:معنى آن است كه أو جاءوكم قد حصرت،براى آن كه«قد» تقريب ⁽³⁾فعل ماضى كند به حال،چنان كه گويند:جاء فلان ذهب عقله،و المعنى قد ذهب عقله،يعنى در آن حال و اين جمله حال باشد از آنان كه«يصلون الى قوم» صفت ايشان است.

و قولى دگر آن است:أو الّذين جاءوكم،بر اين قول اين قوم دگر باشند،و بر هر دو قول حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ،حال باشد،و يعقوب خواند:«حصرة صدورهم»، نصب بر حال،و معنى آنست كه:ضاقت صدورهم،به شما آيند و دلهاى ايشان تنگ شده باشد از قتال شما يا قتال قوم خود-كه از مسلمانان جماعتى بسيار خويش ايشان بودند-يا معاهد و حليف-و خلاصه معنى آن است كه:حق تعالى ذكر گروهى منافقان كرد ⁽⁴⁾،و آن كه ⁽⁵⁾حكم ايشان حكم كافران است،و ايشان را هركجا يابى ⁽⁶⁾ببايد كشتن مگر گروهى كه متّصل باشند به قومى كه ميان شما و ايشان عهدى و ميثاقى باشد،امّا اتّصالى نسبى-چنان كه گفتيم-يا اتّصالى عهدى از طريق همكارى،كه ايشان را نبايد كشتن و امّا گروهى كه ايشان را ملال باشد از قتال شما و قتال متّصلان قوم خود نخواهند كه با شما يا با ايشان قتال كنند،نه بر شما باشند نه با شما،و اين حكم منسوخ است باتّفاق.

خلاف در آن افتاد كه به كدام آيت منسوخ است؟آنگه گفت: وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ ،چون ذكر حصر و دلتنگى كرد و آن را به خداى تعالى تعلّق است،گفت:اگر به بدل حصر و دلتنگى و دل شكستگى ايشان و ملال ايشان از قتال شما ايشان را دليرى دادى بر شما بر اين وجه مورد آيت مورد منّت بود،گفت:

اگر خداى خواستى ايشان را بر شما مسلّط كردى مشيّت قدرت،چنان كه گفت:

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَكُمْ ⁽¹⁾... ، وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ ⁽²⁾،چنان كه يكى از ما گويد:اگر من خواهم چنين كنم و چنين كنم،يعنى توانم كردن و در دست من است.حق تعالى هم بر اين وجه گفت:تواند،و لكن نكند براى آن كه حكمت مانع است از آن.اگر خداى خواستى مسلّط كردى ايشان را بر شما تا با شما كارزار كردندى،نه آن كه دلشان تنگ كرد تا ملال آمد ايشان را از قتال شما و با شما قتال نكنند.

وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ ،و القا كنند به شما صلح،يعنى با شما صلح كنند و از ره كارزار شما دور شوند.و بعضى مفسّران گفتند چون بلخى و طبرى و جبّائى كه:مراد به«سلم»اسلام است،يعنى اگر اسلام آورند،و معنى از روى لغت متقارب است براى آن كه مسلم مستسلم باشد،و كذلك المسالم الّذي هو خلاف المحارب،قال الطّرمّاح ⁽³⁾.

و ذاك انّ تميما غادرت سلما***للاسد كلّ حصان وعثة الكبد

فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً ،خداى تعالى شما را بر ايشان راهى نكرد، يعنى دستى نداد از روى شرع،و رخصت نداد در قتال ايشان ما دام تا مسلم يا مسالم باشند.اگر مسلمان شوند برادران شمااند،و اگر در عهد و صلح شما آيند معاهد شما باشند،به هيچ دو وجه ⁽⁴⁾شما را نيست كه با ايشان كارزار كنى ⁽⁵⁾.

آنگه گفت: سَتَجِدُونَ آخَرِينَ ،گروهى دگر را يابى ⁽⁶⁾شما،يعنى گروهى دگر هستند كه حكم ايشان خلاف حكم اينان است.خلاف كردند مفسّران در آن كه

ايشان كه بودند:

كلبي روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّٰه عبّاس كه گفت:ايشان أسد و غطفان بودند،بيامدند و اظهار اسلام كردند و منافق بودند،و چون قوم ايشان ايشان را گفتندى:به كى ⁽¹⁾اسلام آورده اى ⁽²⁾؟گفتندى:بهذا القرد و بهذا العقرب،به اين كپى و به اين گزدم ⁽³⁾.و چون رسول را ديدندى و اصحاب او را،گفتندى:ما از شماييم، حق تعالى نفاق ايشان اظهار كرد،بگفت ⁽⁴⁾:غرض ايشان در اين گفتن آن است تا به اظهار كلمۀ اسلام از شما ايمن باشند،و به اظهار كلمۀ كفر از قوم خود ايمن باشند.

و جويبر گفت از ضحّاك از عبد اللّٰه عبّاس كه:ايشان بنو عبد الدّار بودند،و سدّى گفت:در نعيم بن مسعود[331-ر]الأشجعى آمد،كه او هروقت آمدى به نزديك رسول و از او امانى بستده بود،و آنگه چيزهايى ⁽⁵⁾كه رفتى نقل كردى با مشركان،و غرض آن بود تا از هر دو گروه ايمن باشد.قتاده گفت:اينان مى بودند از عرب به تهامه فرود آمدند،خواستند تا از هر دو قوم ايمن باشند.

و قوله: كُلَّمٰا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهٰا ،ابو العاليه گفت كه:هرگه كه ايشان را امتحان و ابتلا كنند به بليّتى تا ⁽⁶⁾سر كفر شوند و اظهار كفر كنند.قتاده گفت:هرگه كه بلايى رسد ايشان را به آن ⁽⁷⁾با سر طريقۀ اوّل شوند از كفر.عبد اللّٰه عبّاس گفت معنى آن است كه:هرگه كه ايشان را با كفر دعوت كنند با سر كفر شوند.

و اصل«فتنه»اختبار و امتحان باشد،و«إركاس»نكس باشد و سرنگونسار گردانيدن ⁽⁸⁾،و اين عبارت براى تقبيح حال ايشان گفت،و براى آن با خداى تعالى حواله كرد بلفظ ما لم يسمّ فاعله،كه از طريق خذلان و منع توفيق بود و ايشان را با

خود گذاشتن.آنگه حق تعالى حكم ايشان بگفت في قوله: فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ ، گفت:اگر از شما جدا نشوند و با ميان قوم خود كه كافرانند نروند،يا دست به مصالحت و به مسالمت به شما ندهند،و معاهد شما نشوند و دست از قتال شما بنه دارند ⁽¹⁾،بگيرى ⁽²⁾ايشان را و بكشيد ⁽³⁾هركجا يابيد ⁽⁴⁾كه ايشان آنانند كه ما شما را بر ايشان سلطانى مبين داديم.

سدّى و عكرمه گفتند:يعنى حجّتى ظاهر،و ديگران گفتند:دستى قوى به خلاف حكم آنان كه در آيت اوّل ذكر ايشان كرد كه: فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً ⁽⁵⁾.

قوله تعالى ⁽⁶⁾:

سوره النساء (4): آیات 92 تا 96

اشاره

وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ كٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثٰاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اَللّٰهِ وَ كٰانَ اَللّٰهُ عَلِيماً حَكِيماً (92) وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِيهٰا وَ غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذٰاباً عَظِيماً (93) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقىٰ إِلَيْكُمُ اَلسَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا فَعِنْدَ اَللّٰهِ مَغٰانِمُ كَثِيرَةٌ كَذٰلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اَللّٰهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيراً (94) لاٰ يَسْتَوِي اَلْقٰاعِدُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي اَلضَّرَرِ وَ اَلْمُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اَللّٰهُ اَلْمُجٰاهِدِينَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى اَلْقٰاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلاًّ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلْحُسْنىٰ وَ فَضَّلَ اَللّٰهُ اَلْمُجٰاهِدِينَ عَلَى اَلْقٰاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (95) دَرَجٰاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ كٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً (96)

ترجمه

نباشد ⁽⁷⁾مؤمنى ⁽⁸⁾كه بكشد مؤمنى را مگر به خطا و هركه بكشد مؤمنى را به خطا بر اوست آزاد كردن گردنى مؤمن و ديتى سپرده ⁽⁹⁾به خداوندش مگر كه صدقه كنند اگر باشد از مردمانى كه دشمن شما باشند و او مؤمن بود آزاد كردن گردنى مؤمن بايد،و اگر باشد از گروهى ميان شما و ايشان عهدى باشد ديتى سپرده بايد به اهلش و آزاد كردن گردنى مؤمن،هركه نيابد روزۀ دو ماه پيوسته توبه از خداى،و بوده است ⁽¹⁰⁾خداى دانا و محكم كار.

و هركه بكشد مؤمنى ⁽¹¹⁾را بقصد،جزاى او دوزخ است

هميشه ⁽¹⁾آنجا باشد،و خشم گيرد خداى بر او و لعنت كند او را و بجارد ⁽²⁾براى او عذابى بزرگ.⁽³⁾اى آنان كه ايمان آورده ايد چون برويد ⁽⁴⁾در ره خداى ساكنى كنيد ⁽⁵⁾و مگوييد آن را كه بيفگند به شما اسلام نيستى مؤمن مى جويى مال زندگانى نزديكتر به نزديك خدا غنيمتهاست بسيار هم چنين بودى شما از اين پيش منّت نهاد[خداى] ⁽⁶⁾بر شما،بر جاى باشيد كه خداى بود به آنچه شما مى كنيد دانا.⁽⁷⁾اى آنان كه ايمان آورده ايد چون برويد (5)در ره خداى ساكنى كنيد (6)و مگوييد آن را كه بيفگند به شما اسلام نيستى مؤمن مى جويى مال زندگانى نزديكتر به نزديك خدا غنيمتهاست بسيار هم چنين بودى شما از اين پيش منّت نهاد[خداى] (7)بر شما،بر جاى باشيد كه خداى بود به آنچه شما مى كنيد دانا.

راست نباشند نشستگان از مؤمنان نه خداوندان آفت نابينايى و جهادكنندگان در راه خداى به مالشان و جانشان تفضيل داد خداى جهادكنندگان را به مالشان و جانشان بر نشستگان پايه اى،و همه را وعده داد خدا نيكوتر و تفضيل داد [خداى] ⁽⁸⁾جهادكنندگان را بر نشستگان مزدى ⁽⁹⁾بزرگ[331-پ].

پايه هايى از او و آمرزشى و بخشايشى و بود خداى آمرزنده و بخشاينده.

قوله تعالى: وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ -الآية.مفسّران گفتند:آيت در عيّاش بن ابي

ربيعة المخزوميّ ⁽¹⁾آمد كه به نزديك رسول آمد به مكّه پيش از هجرت و ايمان آورد.

چون رسول ⁽²⁾با مدينه آمد،او در مكّه نتوانست بودن بيامد و با بعضى كوههاى مدينه رفت و جاى بساخت و آنجا مقام كرد.چون خبر اسلام او به مادرش رسيد،جزعى عظيم كرد و سخت آمد او را و پسرانش را گفت-ابو جهل و حارث را-پسران هشام-و اينان ⁽³⁾برادران عيّاش بودند از مادر-كه:به خداى كه در زير هيچ سقفى نشوم و هيچ طعامى و شرابى نخورم تا نبروى ⁽⁴⁾و او را پيش من نيارى ⁽⁵⁾.

ايشان برخاستند-و حارث بن زيد بن أنيسه با ايشان بود-و بيامدند به آنجا كه عيّاش جاى ساخته بود و او را گفتند:مادرت سوگند خورده است كه در زير هيچ سقفى نشود و طعام و شراب نخورد تا تو را نبيند،و با او عهد كردند و سوگند خوردند كه او را نيازارند،و در باب دين بر او اكراه نكنند.

او چون حديث مادر شنيد و سوگند و عهد ايشان،به زير آمد و دست در دست ايشان نهاد.ايشان او را بگرفتند و دستهايش ببستند،و هر برادرى او را صد تازيانه بزدند و او را با مكّه آوردند پيش مادرش.مادر سوگند خورد كه او را از بند رها نكند تا كافر نشود و از دين برنگردد.آنگه او را بياوردند و در آفتاب افگندند.او چون كار بر او سخت شد،آنچه ايشان مى خواستند از او بگفت.او را بگشادند.اين حارث بن زيد كه با ايشان همراه بود او را ملامت كرد و عيب كرد و گفت:يا عيّاش!اين چيست كه كردى!نه بر دين پدرانت بماندى نه در اين دين كه رفته بودى ⁽⁶⁾.و اگر اين دين كه بر او بودى هدى بود از هدى برگشتى،و اگر ضلالت بود تو چندگاه ضالّ بودى.مانند اين حديثهاى موحش گفت.عيّاش گفت:و اللّٰه كه هركجا خالى يابم تو را،از تو برنگردم ⁽⁷⁾تات ⁽⁸⁾نكشم.آنگه برخاست و با مدينه آمد و اسلام تازه كرد و در مدينه مقام ساخت.پس از آن به مدّتى اين حارث بن زيد هم به مدينه آمد و اسلام

آورد،و در اين وقت عيّاش غايب بود و خبر نداشت از اسلام حارث.چون بازآمد، يك روز اين حارث را ديد به قبا،حمله برد بر او و او را بكشت.مردم او را گفتند:

چرا كشتى اين را كه اين مسلمان است؟او گفت:من ندانستم و پشيمان شد،و به نزديك رسول آمد و اين حال با رسول-عليه السّلام-بگفت و سوگند خورد كه من از اسلام او خبر نداشتم.خداى تعالى اين آيت فرستاد: وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً ،گفت:نباشد هيچ مؤمن را كه مؤمنى را بكشد،يعنى روا نباشد او را و حلال نبود و رخصت نيست او را كه مؤمنى را بكشد[مگر] ⁽¹⁾به خطا.[خطا] ⁽²⁾استثناى منقطع است بر ⁽³⁾قول بيشتر مفسّران به معنى«لكن»،چنان كه شاعر گفت ⁽⁴⁾:

من البيض لم تظعن بعيدا و لم تطأ***على الأرض[الّا ريط برد مرجّل] ⁽⁵⁾

[و المعنى انّها لم تطأ على الارض] ⁽⁶⁾وطئت على برد مرجّل و هو غير الارض يصفها بانّها ناعمة،و اين را مثال بسيار است،قال اللّٰه تعالى: مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ ⁽⁷⁾،و تقدير اين است كه:هيچ مؤمن را نيست كه مؤمن را بكشد بعمد و قصد،امّا اگر به خطأ كشد او را حكمش اين است كه گفت در آيت.و قومى گفتند ⁽⁸⁾:استثنا متّصل است و معنى آن است كه:اگر مؤمنى[مؤمنى] ⁽⁹⁾را بكشد به خطا از ايمان و حكم ايمان بيرون نباشد ⁽¹⁰⁾،و اگر بعمد باشد از حكم بدر بود ⁽¹¹⁾،و اصحاب وعيد باشد ⁽¹²⁾حكم آن كس كه او بر سبيل خطا كسى را بكشد بگفت.

و «خَطَأً» در هر دو جايگاه نصب او بر تمييز ⁽¹³⁾است،براى آن كه در اوّل تقدير

هم اين است:الّا ان يقتله(خطأ) ⁽¹⁾آن كس كه مؤمنى را به خطا بكشد، فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ،أى فعليه تحرير رقبة،بر اوست كه بردۀ مؤمن ⁽²⁾آزاد كند ⁽³⁾.

بدان كه قتل بر سه ضرب است:عمد محض است و خطاى ⁽⁴⁾محض است و خطاء شبيه بالعمد،و مذهب ابو حنيفة و شافعى هم اين است،و مالك[گفت] ⁽⁵⁾بر دو ضرب است:عمد و خطا،و آنچه ما شبيه ⁽⁶⁾عمد گفتيم او عمد گفت.

امّا قتل عمد را در وقود باشد و قصاص،الّا كه اولياى مقتول عفو بكنند يا به ديت راضى شوند.و خطاى شبيه ⁽⁷⁾عمد آن باشد كه:قصد كند به تأديب كسى كه او را[در] ⁽⁸⁾شرع باشد كه او را تأديب كند ⁽⁹⁾كشته شود،يا كسى را فصد كند ⁽¹⁰⁾،يا دارو ⁽¹¹⁾دهد و غرض منفعت و مصلحت آن كس باشد قتل حاصل شود اين خطايى باشد كه با عمد ماند،اين جا قصاص واجب نبود،بل ديت بايد دادن مغلّظ در خاصّ مال قاتل دون عاقله.

و امّا خطاى محض آن بود كه كسى تيرى به صيدى اندازد بر كسى آيد ⁽¹²⁾كشته شود آن كس ⁽¹³⁾بر او كفّارت باشد در خاصّ مال او و ديت بر عاقله باشد[332-ر]، مخفّف-چنان كه بيان كرديم ⁽¹⁴⁾-وقود نباشد به هيچ حال.

امّا قتل عمد هر عاقلى بالغ كه او قصد كشتن غيرى كند به هر آلت كه باشد از آهن و جز آن از چوب و سنگ و زهر و گلو گرفتن و هرچه به غالب عادت عند آن قتل حاصل آيد-اگر آزاد باشد و اگر بنده-و اگر كافر باشد يا مسلمان-مرد يا زن به هر وجه كه باشد قصاص واجب بود بر او ⁽¹⁵⁾الّا كه اولياى مقتول راضى شوند به ديت يا به

عفو،و به نزديك شافعى هم چنين است،و مالك و ابن ابي ليلى و ابو يوسف و محمّد بن الحسن،و به نزديك ابو حنيفه اگر نه به آهن كشته باشد قصاص واجب نبود، و شعبى و نخعى و حسن بصرى هم چنين گفتند.و اگر كودكى يا ديوانه اى يا ناقص عقلى كسى را بكشد بعمد،حكم آن حكم خطا باشد،بر او قصاص نبود بل ديت باشد بر عاقله و قوله: تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ،به نزديك ما برده اى بايد ⁽¹⁾بالغ مؤمن،يعنى مظهر ايمان از كلمۀ شهادت و شعار اسلام،و با وجود بالغ طفل نشايد عندنا و عند الشّافعى،و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است و شعبى و حسن و ابراهيم و قتاده،و اگر بالغ نيابد روا باشد كه كودكى آزاد كند مسلمان زاده،و اگر نيابد كودكى را از آن نوع كه باشد،سواء اگر مقتول مرد باشد يا زن يا كودك يا ديوانه يا كافر يا بنده،و شافعى در همه موافقت كرد ⁽²⁾،و ابو حنيفه در بنده موافقت كرد بس،و مالك در بنده خلاف كرد.

و اگر جماعتى مشاركت كنند در قتل يك كس،بر هريكى از ايشان كفّارتى باشد،و جملۀ فقها موافقت كردند مگر عثمان بتّي كه او گفت:بر همه يك كفّارت باشد.

و كفّارت قتل عمد سه چيز باشد على الجمع:بردۀ ⁽³⁾مؤمن كه آزاد كند،و شصت درويش را طعام،و دو ماه پيوسته روزه ها دارد ⁽⁴⁾،و جملۀ فقها خلاف كردند در اين.و كفّارت قتل خطا يا برده اى باشد،اگر نيابد روزه دارد دو ماه،و اگر نتواند شصت درويش را طعام دهد مانند كفّارت ظهار.و شافعى را دو قول است:يكى چنين كه ما گفتيم،و دگر آن كه روزه در ذمّۀ او مى باشد تا آن كه توانا شود و بدارد.

و در كفّارت قتل ⁽⁵⁾عمد اصلا كه خود بر او كفّارت باشد يا نه،شافعى و مالك و زهرى موافقت كردند،و ابو حنيفه و اصحابش و سفيان ثورى گفتند:كفّارت نيست بر او به هيچ وجه.و اگر كسى خود را بكشد بر او ديت و كفّارت نباشد به نزديك ما و

بيشتر فقها،و شافعى گفت:بر او كفّارت باشد،و از مالش برده اى ⁽¹⁾بخرند و آزاد كنند براى او.

وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ ،و ديتى كه به اهل مقتول بسپارد و ايشان اولياى خون باشند اولى تر كس به او و به ميراث او ⁽²⁾اگر عمد باشد يا شبه ⁽³⁾عمد بر خاصّ مال او و اگر خطاى محض باشد بر عاقله و ايشان عصبۀ او باشند از برادران پدرى يا پدرى و مادرى دون مادرى تنها،و اعمام و بنى اعمام پدر و پسران اعمام پدر و موالى اعنى من فوق ⁽⁴⁾قال ابو حنيفة،و در موالى من اسفل.

شافعى را دو قول است:يكى چنان كه ما گفتيم كه بر ايشان چيزى نيست،و يكى آن كه هست و مذهب شافعى هم اين است و جماعتى فقيهان،و ابو حنيفه گفت ⁽⁵⁾:پدر و فرزند هم عاقله باشند،و ديت قتل خطا ابتداء بر عاقله واجب باشد،و بعضى اصحابان ما گفتند:عاقله ديت بدهند به اولياى مقتول و از قاتل بازستانند،و مذهب درست،اوّل است.

و شافعى را دو قول است:يكى چنين كه ⁽⁶⁾ما گفتيم،و دگر آن كه بر قاتل واجب مى شود اوّلا آنگه عاقله از او تحمّل كند،و ابو حنيفه چنين گفت،پس شافعى به يك قول موافق ماست و به يك قول موافق ابو حنيفه و چون عاقله بسيار باشند ⁽⁷⁾و بيش از ديت باشند ⁽⁸⁾بر ايشان ببخشند به نصيب،و شافعى گفت:از توانگر بيش از نيم دينار نستانند ⁽⁹⁾و از متحمل ⁽¹⁰⁾دانگ و نيم ⁽¹¹⁾،اگر چيزى بماند بر امام باشد.

و بيت المال ابتداء بالأقرب فالأقرب كنند چنان كه استحقاق ميراث ايشان باشد،و به نزديك ما بر بيت المال ⁽¹²⁾چيزى نباشد إِلاّٰ أَنْ يَصَّدَّقُوا ،و المعنى الّا أن

يتصدّقوا،الّا كه صدقه كنند اولياى مقتول و به ايشان بخشند و رها كنند به ايشان.

«تا»ى تفعّل را قلب كردند با«صاد»،و آنگه در«صاد»ادغام كردند،و كذلك فى«اطّيرنا ⁽¹⁾»و«اثّاقلتم ⁽²⁾»و الأصل تطيّرنا و تثاقلتم. فَإِنْ كٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ ،يعنى فان كان المقتول خطأ،اگر اين را كه به خطا كشته باشند و از جملۀ كافران باشد،يعنى در ميان ايشان باشد،و او كه كشته است مؤمن باشد كشنده را كفّارت باشد و ديت نبود بر او.

آنگه ⁽³⁾خلاف كردند.بعضى گفتند كه:اين مسلمانى باشد در ميان كافران كسى او را بكشد بر او كفّارت باشد و ديت نباشد براى آن كه ورثۀ او كافرانند و كافر از مسلمان ميراث نگيرد،و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است و سدّى و قتاده و ابراهيم و ابن زيد،بعضى دگر گفتند:كسى را خواست كه از سراى حرب به سراى اسلام آيد [و اسلام آرد] ⁽⁴⁾آنگه با سراى حرب رود چون لشكرى از مسلمانان به غزاى ايشان روند كافران بگريزند،او نبگريزد ⁽⁵⁾[332-پ]براى ايمانش،ايشان بيايند ⁽⁶⁾ندانند كه او مسلمان است او را بكشند،و اين[از] ⁽⁷⁾جنس ⁽⁸⁾قتل خطا باشد و اين روايتى است از عبد اللّٰه عبّاس.

وَ إِنْ كٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثٰاقٌ و اگر اين كشته از قومى باشد كه ميان شما و ايشان عهدى باشد و ذمّتى،و نه از اهل حرب باشد،آنگه او را به خطا بكشند ديتى لازم آيد كه به قوم و اهل او دهند،از عاقله بستانند،و قاتل،كفّارت را بردۀ ⁽⁹⁾مؤمن آزاد كند.

آنگه در اين كشتۀ دوم خلاف كردند كه شرط هست كه او مؤمن باشد يا نه، بعضى گفتند كه:اگر كافر باشد هم اين حكم دارد و ايمان شرط نيست،و اين قول

عبد اللّٰه عبّاس است و زهرى و شعبى و ابراهيم و نخعى و قتاده و ابن زيد و اين مذهب شافعى است،و بعضى دگر گفتند:مراد آن است كه او اگرچه از كافران معاهد باشد او مؤمن باشد،و اين مذهب ماست و قول جماعتى مفسّران چون حسن بصرى و ابراهيم النّخعى،الّا آن كه مذهب ما آن است كه ديت به وارثان مسلمانش دهند و به كافران ندهند،و اگر هيچ وارث مؤمن ندارد ⁽¹⁾ديت ⁽²⁾بيت المال را باشد،و مراد به عهد ذمّه است،و خطا آن باشد كه او قصد چيزى دگر كند آن بر نيايد چيزى دگر برآيد.

امّا ديت،به نزديك ما شش جنس باشد:شتر و گاو و گوسفند و زر و سيم و حلّه،اگر مرد اهل شتر باشد صد شتر،و اگر اهل گاو باشد دويست گاو،و اگر اهل گوسپند باشد هزار گوسپند،و اگر اهل زر باشد هزار دينار،و اگر از اهل درم باشد ده هزار درم،و اگر از اهل حلّه باشد دويست حلّه،و اين قول ابو يوسف و محمّد الحسن ⁽³⁾است و احمد حنبل،الّا آن است كه ايشان از گوسپند دو هزار گفتند، و ابو حنيفه گفت:اصل او سه است زر و درم و شتر،الّا آن است كه گفت:مخيّر باشد و اعواز شرط نكرد.

و شافعى را دو قول است در قديم گفت:صد شتر اگر نيابند ⁽⁴⁾يا هزار دينار يا دوازده هزار درم و بيشتر ⁽⁵⁾فاضل تر باشد،و قولى دگر آن است كه در جديد گفت:صد شتر بايد،اگر نيابد انتقال كند با بهايش چندان كه برآيد.و در روايت بعضى اصحاب ما از درم دوازده هزار آمده است.آنگه در تغليظ و تخفيف آن خلاف كردند.

ديت عمد مغلّظ ستانند،اگر زر باشد هزار دينار سرخ،و اگر شتر باشد صد شتر تمام است،و شافعى گفت:در قتل عمد و شبيه[عمد] ⁽⁶⁾ديت بر سه ثلث باشد،سى ⁽⁷⁾حقّه و آن سه ساله باشد در چهارم شده كه مستحقّ ركوب باشد سى جذعه و آن

پنج ساله باشد و چهل خلفه و آن آبستن باشد في بطونها أولادها،و محمّد بن الحسن هم اين گفت،و ابو حنيفه و ابو يوسف و ثورى گفتند:از چهار ربع باشد ربعى و آن بيست و پنج بود.بنت مخاض،و آن يك ساله باشد،و بيست و پنج[بنت] ⁽¹⁾لبون و آن دوساله باشد،و بيست و پنج حقّه و بيست و پنج جذعه.

و ديت عمد به نزديك ما حالّ باشد به نزديك بيشتر اصحاب ما،و بعضى اصحاب ⁽²⁾گفتند:به يك سال از او بستانند،و شافعى چنان گفت كه قول اوّل ماست كه حالّ باشد،و ابو حنيفه گفت كه:به سه سال ⁽³⁾بستانند.

امّا ديت عمد شبيه بالخطا مغلّظ باشد بر اثلاث سى و سه بنت لبون و سى و سه حقّه و سى و چهار خلفه كه به حدّ آن باشد كه فحل بر او گشنى كند،و در راويان بعضى اصحاب ما سى بنت مخاض و سى بنت لبون و چهل خلفة طروقة الفحل.

و شافعى فرقى نكرد ميان عمد محض و شبيه الخطا در اين مسئله و اجل چنان گفت كه ما در ديت خطا گوييم در سه سال،و ابو حنيفه بر ارباع گفت-چنان كه بيان كرديم-در عمد مذهب او،و مالك گفت:قصاص واجب باشد در شبيه العمد، چنان كه در عمد ديت نبود.شبرمه گفت:ديۀ شبيه العمد حالّ بود چنان كه ما گفتيم در عمد محض.

و ديت قتل خطا مغلّظ بود در ماه حرام و در حرم،و شافعى هم چنين گفت جز [كه] ⁽⁴⁾او يكى بفزود ⁽⁵⁾و آن قتل يكى از محرم است چون مادر و پدر و برادران و خواهران و فرزندان ايشان.و ابو حنيفه و مالك گفتند:در او تغليظ نباشد به هيچ وجه، و در صحابه مذهب شافعى روايت كرده اند ⁽⁶⁾عمر و عثمان و عبد اللّٰه عبّاس،و در تابعين سعيد بن المسيّب و سعيد جبير ⁽⁷⁾و عطا و طاوس و زهرى،و مذهب ابو حنيفه روايت است ⁽⁸⁾از عبد اللّٰه مسعود،و در تابعين نخعى و شعبى.

امّا ديت قتل خطا صد شتر باشد اگر عاقله از اهل شتر بود ارباع باشد ربعى بنت

مخاض و ربعى بنت لبون و ربعى حقّه و ربعى جذعه،و اين روايت است از اميرالمؤمنين على-عليه السّلام.و بعضى دگر گفتند:اخماس است،بيست بنت مخاض،و بيست بنت لبون،و بيست ابن لبون،و بيست حقّه،و بيست جذعه،و اين از عبد اللّٰه مسعود روايت است.و در اخبار ما هر دو آمده است،و اين روايات متكافى است،و اولى تر تخيّر ⁽¹⁾باشد و به سه سال بستانند.

امّا ديۀ اهل ذمّه بهرى گفتند كه:چون ديت[333-ر]مسلمانان است،و اين روايت كرده اند از ابو بكر و عثمان و عبد اللّٰه مسعود و ابراهيم نخعى و مجاهد[و] ⁽²⁾زهرى و شعبى،و اين مذهب ابو حنيفه است و اصحاب او.

و بعضى دگر گفتند:نيمۀ ديت مسلمان باشد،و اين روايت است از عمر خطّاب و عمر بن عبد العزيز و عمرو بن شعيب،و بعضى دگر گفتند:بر ثلث ديت مسلمان باشد،و اين قول سعيد بن المسيّب است و مذهب شافعى و اسحاق و ابو ثور.

و احمد حنبل گفت:اگر قتل عمد باشد،مانند ديت مسلمان باشد،و اگر خطا بود نيمۀ ديت مسلمان،و معاهد و مستأمن و ذمّى يك معنى دارد،و به نزديك ما هشصد ⁽³⁾درم باشد،و فرقى نبود ميان اهل كتاب أعنى جهودان و ترسايان و ميان گبركان ⁽⁴⁾در اين باب به نزديك ما كه ديت هريكى از ايشان هشصد ⁽⁵⁾درم باشد،و مذهب شافعى و مالك با مذهب[ما] ⁽⁶⁾موافق است در اين باب.

و عمر عبد العزيز ⁽⁷⁾گفت:ديت او نيمۀ ديت مسلمان باشد چنان كه در اهل كتاب گفت،و ابو حنيفه گفت:ديت او چون ديت مسلمان باشد.

قوله: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ ،أى فعليه صيام شهرين متتابعين، هركه نيابد.خلاف كردند در آن كه چه نيابد.بعضى گفتند:برده اى ⁽⁸⁾كه آزاد كند و بهاى او،و اين قول مجاهد است و بيشتر مفسّران.و بعضى دگر گفتند:نيابد،يعنى

ديت و كفّارت روزه او را كفايت باشد و قائم بود مقام ديت و كفّارت،و اين قول مسروق است و قول اوّل درست تر است براى آن كه ديت بر عاقله است و كفّارت بر او به اجماع و آنچه تكليف ديگرى باشد او را عوض نبايد كردن.

و از شرط روزه آن است كه:متتابع بود،پياپى بلافصل،و اگر يك ماه بدارد و از دوم چيزى بدارد و اگر خود يك روز باشد پس بگشايد مخطى باشد جز آن كه بنا شايد كردن ⁽¹⁾و با سر نبايد گرفتن،و اگر يك ماه بدارد و از ماه دوم ⁽²⁾هيچ نداشته باشد ⁽³⁾بگشايد ⁽⁴⁾بايد گرفتن به همه حال.

و قوله: تَوْبَةً مِنَ اللّٰهِ ،نصب او بر مفعول له باشد،يعنى عودى و رجعتى است از خداى تعالى بر شما به رحمت تا تخفيف باشد آن را كه برده ⁽⁵⁾ندارد.و در كفّارت بر او بسته نشود،و كسى را نبود كه اعتراض كند بر وجوب ديت بر عاقله و گويد اين ظلم است يا تكليف ما لا يطاق،براى آن كه اين آنگاه بودى كه اين در حقّ عاقله بر سبيل عقوبت بودى،اين بر وجه عبادت است و خداى تعالى عاقله را بر اين ضمان ثواب كرده است اين به مثابت زكات و صدقه و خمس است نه آن است ⁽⁶⁾به جنايتى كه ديگرى كرد او را مى فرمايد گرفتن.

وَ كٰانَ اللّٰهُ عَلِيماً حَكِيماً ،و خداى تعالى هميشه عالم و حكيم بوده است، عالم به احوال مكلّفان و مصالح ايشان،و حكم ⁽⁷⁾در اوامر و نواهى كه ايشان را كند.

وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً -الآية.مفسّران گفتند:آيت در مقيس بن صبابة الكنانىّ آمد،و آن آن بود كه او برادرش را-هشام بن صبابه را-كشته يافت در بنى النّجّار،و برادرش مسلمان بود،به نزديك رسول آمد،و رسول را-عليه السّلام- بگفت.رسول-عليه السّلام-مردى را از بني فهر با او بفرستاد به بنى النّجّار،و گفت ايشان را بگو ⁽⁸⁾كه:رسول خداى سلام مى كند شما را و مى گويد اگر قاتل برادر اين مرد

را مى دانى ⁽¹⁾با او دهيدش تا بكشد او را،و اگر نمى دانى ⁽²⁾كه او را كه كشته است ديت او به برادرش دهى ⁽³⁾.

اين مرد فهرى بيامد و اين پيغام بداد،ايشان گفتند:سمعا و طاعة للّٰه و لرسوله، به خداى كه ما قاتل او را نمى دانيم و لكن ديتش بدهيم،و آنگاه صد شتر بياوردند و به مقيس دادند،و ايشان هر دو روى با مدينه نهادند و مسافت نزديك بود،شيطان وسواس آورد مقيس را كه[تو] ⁽⁴⁾اين ديت بستانى مردم تو را عيب كنند.راى آن است كه اين مرد را ببايد كشتن تا در برابر خون برادرت باشد و شتر براندن و به رفتن ⁽⁵⁾.آنگه رها كرد تا فهر ⁽⁶⁾غافل شد،سنگى برداشت بزرگ و بر سر او زد ⁽⁷⁾و او را بكشت،و شترى را بر نشست و باقى شتر براند و روى به مكّه نهاد و مرتد شد،و اين بيتها بگفت ⁽⁸⁾:

قتلت به فهرا و حمّلت عقله***سراة بنى النّجّار ارباب فارع

و ادركت ثأري و اضطجعت مرسّدا***و كنت الى الأوثان اوّل راجع

خداى تعالى در حقّ او اين آيت فرستاد و بيان كرد كه:هركس كه مؤمنى را بكشد بقصد،جزا و پاداشت او دوزخ باشد كه در آنجا خالد بدارد او را،و خشم خداى بر او بود،و لعنت كند ⁽⁹⁾او را و او را عذابى عظيم دهد.

و اهل وعيد از معتزله و خوارج تمسّك كردند به اين آيت در آن كه كشندۀ مؤمن ابد در ⁽¹⁰⁾دوزخ بماند و از ايمان به درآيد به اين كشتن،و به نزديك ما و جملۀ مرجيان از اسم ايمان و حكم اهل ايمان بيرون نيايد،و به اين فعل مؤبّد در دوزخ بنماند.و دليل بر آنكه قاتل به قتل از حكم ايمان به در نيايد آن است كه:حق تعالى چون ذكر قتل

عمد كرد ايشان را به نام ايمان خواند في قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصٰاصُ ⁽¹⁾فِي الْقَتْلىٰ ⁽²⁾.

و دليل بر آنكه مراد قتل عمد است،آن است كه قصاص الّا در قتل عمد نباشد ⁽³⁾.دليل ديگر در اين آيت آن است كه گفت: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ ⁽⁴⁾، قاتل ⁽⁵⁾برادر مقتول و اولياى مقتول خواند،و لا محال برادرى دين است،چه برادرى نسب صورت نبندد ⁽⁶⁾اين جا،و كافر برادر مؤمن نباشد در دين.

دليل ديگر از اين آيت،قوله: ذٰلِكَ تَخْفِيفٌ [333-پ] مِنْ رَبِّكُمْ وَ رَحْمَةٌ ⁽⁷⁾، و اين از صفت مؤمنان است براى آن كه خداى تعالى با كافران تخفيف و رحمت نكند،آنگه آن را كه اعتداء كند،پس از اين گفت:او را عذابى اليم باشد،و ذكر كفر و تخليد نكرد.و عذاب متناول باشد قصاص را و حكم او حكم عقاب نيست، دليل بر اين قوله: قٰاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَيْدِيكُمْ ⁽⁸⁾.دليل ⁽⁹⁾ديگر قوله تعالى: وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمٰا ⁽¹⁰⁾-الآية،ذكر ايشان به نام ايمان كرد در حال اقتتال با يكديگر،و اقتتال به عمد باشد به خطا نباشد.و از جهت اخبار آنچه اخبار متواتر است بر آنكه رسول-عليه السّلام-بيعت مردمان كه ستدى ⁽¹¹⁾برآن ستدى ⁽¹²⁾كه شرك نيارند و خون به ناحق نكنند و آنچه ⁽¹³⁾شرايط اسلام است از اجتناب كباير،آنگه گفتى:

فمن فعل من ذلك شيئا فاقيم عليه الحدّ فهو كفّارة له و من ستر عليه فامره الى اللّٰه عزّ و جلّ ان شاء غفر له و ان شاء عذّبه ،گفتى:هركه از اين كباير ارتكاب چيزى كند و حدّ بر او برانند آن كفّارت باشد او را،و هركه را پرده به او فروگذارند ⁽¹⁴⁾كار او با خداست،اگر خواهد بيامرزد او را و اگر خواهد عذابش كند.

و اگر قاتل كافر بودى،اين حديث را وجهى نبودى كه حكم كافر خلاف اين باشد.

و نيز اجماع امّت است كه:در عهد رسول-عليه السّلام-بسيار قتل افتاد به عهد ⁽¹⁾،رسول-عليه السّلام-ولىّ خون را گفت:

أ تعفوا ⁽²⁾،عفو كنى ⁽³⁾اين مرد را؟چون شفيعى ⁽⁴⁾،گفت:نه،گفت:ديت بستانى ⁽⁵⁾؟گفت:نه،گفت:قصاص كنى،و مرد را نفرمود كه ايمان با سر گير كه كافر شدى،و نيز شفاعت نكردى در حقّ كافر ⁽⁶⁾مرتد،و نيز آن كه او را عفو كردند يا ديت از او قبول كردند،حكم اهل ردّت بر ايشان نراند ⁽⁷⁾از تحريم زن و فساد عقد،و اگر چيزى بودى از اين معنى واجب بودى كه بيان كردى.

دگر آن كه گفت:

من اصل الاسلام الكفّ عمّن قال لا اله الّا اللّٰه لا يكفّره ⁽⁸⁾بذنب، از اصل مسلمانى آن است كه زبان از گويندۀ لااله الاّاللّٰه نگاه دارى و او را به هيچ گناه كه كند كافر نخوانى.

دليلى ديگر آن است كه:كفر به اتّفاق جحود است،و قاتل منكر نيست خداى تعالى[را] ⁽⁹⁾-جلّ جلاله-و جاحد نيست،و اگر آن كه كفر نيارد روا باشد كه او را كافر خوانند آن كس كه ايمان ندارد روا باشد كه او را مؤمن خوانند.

اگر گويند:نه خداى تعالى واجب كرد قاتل مؤمن را خلود در دوزخ؟گوييم از اين چند جواب است:يكى آن كه بيان كرديم پيش از اين كه عموم را صيغتى مختص نيست،بل الفاظ عموم كه گويند اصحاب عموم مشترك است ميان عموم و خصوص.

دگر آن كه بيان كرديم كه آيت در حقّ شخصى معيّن آمد به روايت جماعتى مفسّران-چنان كه قصّه اش برفت.

دگر آن كه چون ابطال عموم كرديم تخصيص توان كردن آيت:به من ⁽¹⁾قتل مؤمنا متعمّدا لايمانه و ⁽²⁾مستحلاّ بقتله،چون براى ايمانش كشد ⁽³⁾يا مستحلّ قتل او باشد كافر شود ⁽⁴⁾مستحقّ عقاب ابد بود.

دگر آن كه گفت: فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ ،يعنى مستحقّ دوزخ شود،چنان كه يكى از ما گويد:من فعل كذا فجزاءه كذا،از كجا كه آن جزا لا محال واقع باشد به ايشان، و جزا ⁽⁵⁾نشايد كه بعد الاستحقاق[آن جزا به ايش‌] ⁽⁶⁾ان رسد،و از اينجاست كه مزدورى كه براى كسى كارى كند و مستحقّ اجرتى شود،آن زر و سيم كه در كيسۀ مستأجر باشد نگويند جزاى اوست،بل مزد او بر ذمّۀ مستأجر باشد دراهمى نامعيّن تا ازآنجا دهد كه او خواهد،و از اين جا گويند:جزا قاتل العمد القود،و اگرچه نكرده باشند ⁽⁷⁾،و جزاء الزّانى المحصن الرّجم،و اگرچه در وجود نيامده باشد،و جزاء الكافر الخلود فى النّار،و محال است كه خلود در دوزخ در وجود آيد.الّا شيئا بعد شىء،براى آن كه آنچه در وجود آيد متناهى باشد،و ما لا يتناهى در وجود محال است.به اين جمله معلوم شد كه آنچه اصحاب وعيد گفتند كه:جزاء موجود باشد و ناموجود را جزاء نگويند صحيح نيست.

امّا قوله: وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ ،مانع نيست از اين براى آن كه اين هم بر سبيل استحقاق است،و روا باشد كه بعد الاستحقاق عفو دريابد[او را] ⁽⁸⁾.و اصحاب وعيد را چاره ازآن كه آيت را تخصيص كنند بر اصل خود به نفى توبه،چون ايشان را باشد كه اخراج تايب كنند از حكم آيت،و آيت را تخصيص كنند و تقييد به نفى توبه،ما را باشد كه اخراج كنيم آن را كه عفو متناول باشد او را.و اگر ⁽⁹⁾ايشان را گوييم:از كجا خلود را بر تأييد تفسير دادى ⁽¹⁰⁾؟و خلود در كلام عرب عبارت باشد از

طول مدّت بيانش قولهم:«خلّدت فلانا السّجن»،و همه عاقلان دانند نه سجن مخلّد باشد و نه مسجون،و قوله:أخلد الى الأرض و اتّبع هواه ⁽¹⁾،و فلان مخلّد إذا كان بطيء الشّيب.و قوله: يَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ ⁽²⁾،و هيچ عاقل در دنيا تأبيد گمان نبرد.اگر گويند: غَضِبَ اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ ،و ⁽³⁾دليل آن كند كه خارج است از ايمان،گوييم:عطف است بر جزا،و جزا-چنان كه بيان كرديم-اسمى باشد واقع بر مستحق دون حاصل،و تقدير آن است ⁽⁴⁾:و جزاءه ان يغضب اللّٰه عليه و ان يلعنه.و دليل بر آنكه چنين است مضافا الى ما تقدّم من الادلّة و الامثلة و مؤكّدا له.قوله تعالى: إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِينَ يُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا ⁽⁵⁾-الآية.و از هزار محارب يكى را با او اين معامله نرود ⁽⁶⁾معلوم شد كه مراد[334-ر]استحقاق است نه وصول و حصول،و قال: وَ جَزٰاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهٰا ⁽⁷⁾،و اگر حاصل ⁽⁸⁾و اصل بودى،اين سخن عقيب او معنى نداشتى كه گفت:

فَمَنْ عَفٰا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ ⁽⁹⁾.

دگر آن كه علاء بن المسيّب روايت كرد عن عاصم بن أبى النّجود و عن ابن عبّاس في هذه الآية في قوله: فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ ،كه او گفت:جزايش دوزخ باشد، ان شاء عذّبه و ان شاء غفر له،اگر خداى خواهد عذابش كند و اگر خواهد عفوش كند.

و امّا قول آن كس كه گفت:قاتل عمد را توبه نباشد،قول او خارج اجماع است و مخالف كتاب و سنّت،براى آن كه خداى تعالى گفت: وَ تُوبُوا إِلَى اللّٰهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ⁽¹⁰⁾،و قوله: فَمَنْ تٰابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ ⁽¹¹⁾،و قوله:

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ ⁽¹²⁾،و مانند اين از آيات،و تخصيص نكرد گناهى را دون گناهى.

دگر آن كه به اجماع از كفر توبه باشد ⁽¹⁾،قتل دون كفر باشد،چون از آنچه بيشتر از قتل است توبه باشد اولى تر كه از آنچه دون كفر است توبه باشد،و اخبارى كه در اين باب آورده اند كه خداى تعالى توبۀ او نپذيرد اخبار آحاد باشد و قبول نكنند براى آن كه خلاف ادلّۀ عقل است و قرآن و اجماع،و آنچه اصحاب وعيد گفتند كه:آيت در اهل صلات ⁽²⁾است وجهى ندارد،براى آن كه آيت اوّل كه در قتل خطاست مختص است به اهل صلات ⁽³⁾وجهى ندارد،براى آن كه ديت قتل خطا لازم بود هم مؤمن را و هم معاهد را و كفّارت لازم باشد مؤمن را و كافر را و معاهد را براى آن كه به نزديك ما كفّار به شرايع متعبّداند،و اگر تسليم كنيم كه آيت اوّل مختص است به اهل ايمان و صلات ⁽⁴⁾واجب نباشد كه آيت دوم حمل كنند بر آيت اوّل بى دليلى جامع ميان ايشان،بل ممتنع نبود كه مراد به آيت اوّل مؤمنان باشند و به آيت دوم كافران.

و امّا احكامى كه به قتل عمد تعلّق دارد و ⁽⁵⁾در آيت اوّل بگفتيم كه ذكر اقسام قتل كرديم،و اختلاف فقها در آن،و قتل عمد اگر به آهن باشد و اگر جز به آهن قصاص جز به آهن نشايد كردن

لقوله-عليه السّلام: لا قود الّا بحديدة، و شافعى گفت:به آن قصاص كنند ⁽⁶⁾كه او را ⁽⁷⁾كشته باشد و قصد عمد باشد ⁽⁸⁾و عمد الى كذا اذا قصد اليه،و تعمّد تكلّف العمد باشد و جزا پاداشت باشد،مقابله فعل بود به خير و شرّ،و مراد آن است كه:جزاى فعل او عذاب دوزخ باشد.

و«خالدا»،نصب بر حال است و«فيها»ضمير دوزخ است،و غضب ارادت عقاب باشد از خداى به مستحقّش.و«لغت»طرد و ابعاد و راندن و دور كردن از رحمت باشد و اعداد و استعداد بجاردن ⁽⁹⁾باشد.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ ،كلبي روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّٰه عبّاس كه:آيت در مردى آمد از بني مرّه بن عفو و سعد بن ذبيان ⁽¹⁰⁾،نام ⁽¹¹⁾مرداس بن

نهيك،و او از اهل فدك بود و مسلمان بود و از قوم او جز او مسلمان نبود ⁽¹⁾.رسول -عليه السّلام-سريّتى را فرستاد به غزاى ايشان.چون خبر يافتند بگريختند،و اين مرد مقام كرد براى آن كه مسلمان بود.چون لشكر نزديك در آمدند،انديشه كرد كه نبايد كه[نه] ⁽²⁾لشكر پيغامبر باشند ⁽³⁾!گوسپند را با شكستۀ كوهى ⁽⁴⁾راند و او بر سر آن كوه شد،چون لشكر فرود آمدند و تكبير كردن گرفتند،او بدانست كه لشكر مسلمانانند.

فرود آمد و تكبير كرد و برايشان سلام كرد و گفت:لا اله الّا اللّٰه،محمّد رسول اللّٰه.

اسامة بن زيد بن حارثه ⁽⁵⁾آهنگ او كرد،او را بكشت و گوسپندش ⁽⁶⁾براند،آنگه به نزديك رسول آمدند و او را خبر دادند.رسول-عليه السّلام-دل تنگ شد و خشم گرفت بر اسامة و گفت:من دانم كه او را براى طمع گوسپندان كشتى،و خداى تعالى اين آيت فرستاد ⁽⁷⁾.رسول-عليه السّلام-آيت بر او خواند،او گفت:يا رسول اللّٰه!استغفار كن براى من.رسول-عليه السّلام-گفت:پس با

«لااله الاّاللّٰه» چه كنم!تا چند بار اسامة از رسول-عليه السلام-استغفار خواست،او گفت:

فكيف بلا اله الّا اللّٰه، يعنى چگونه استغفار كنم براى كسى كه او گويندۀ«لااله الاّاللّٰه»را بكشت به طمع حطام دنيا،تا اسامه گفت:من خواستمى تا ⁽⁸⁾آن روز ايمان آورده بودمى از آن وهن كه بر من افتاد آن روز،آنگه پس از آن رسول استغفار كرد براى او و او را گفت:برده اى ⁽⁹⁾آزاد كن.

عكرمه گفت از عبد اللّٰه عبّاس كه:آيت در مردى آمد از بني سليم گوسپند ⁽¹⁰⁾داشت به ⁽¹¹⁾جماعتى از صحابۀ رسول-عليه السّلام-بگذشت و بر ايشان سلام كرد.

ايشان گفتند:اين مرد اين سلام براى آن كرد تا گوسپند ⁽¹²⁾را حمايت كند و الّا مسلمان نيست،آنگه او را بكشتند و گوسفندانش برگرفتند،خداى تعالى آيت فرستاد.

حسن بصرى گفت:جماعتى مسلمانان بر جماعتى مشركان غزا كردند و ايشان را ⁽¹⁾هزيمت كردند،در جمله مردى را بگرفتند.او گفت:من مسلمانم،و اظهار شهادتين كرد،از او قبول نكردند و براى متاعش و سلاحش او را بكشتند و متاعش برداشتند.رسول-عليه السّلام-كشندۀ او را گفت:مردى را كه مى گفت من مسلمانم چرا كشتى؟گفت:اى رسول اللّٰه!او از خوف مى گفت.رسول-عليه السّلام-گفت:

چرا دلش بنشكافتى تا بدانى كه دروغ تو مى گويى يا او،ما را الّا با زبان كار ⁽²⁾نيست.بس ⁽³⁾برنيامد[334-پ]كه آن كشندۀ ⁽⁴⁾آن مرد بمرد.او را بياوردند و در پهلوى گور او دفن كردند،زمين او را برانداخت.دگرباره دفن كردند،زمينش بر انداخت،و سه ام ⁽⁵⁾بار هم چنين.چون بديدند كه زمين او را قبول نمى كند،پاى او ⁽⁶⁾گرفتند ⁽⁷⁾و او را در شعبى از شعاب كوه بينداختند و خداى تعالى در حقّ ايشان اين آيت فرستاد.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،خداى تعالى خطاب مى كند با جملۀ مؤمنان و مى فرمايد ايشان را:چون در زمين روند و سياحت كنند اگر مجاهد باشند و اگر مسافر،و مراد به«سبيل اللّٰه»جهاد است،«و الضّرب»السّير فى الارض امّا من ضرب الارض بالرّجل او ضرب الرّاحلة الارض برجلها،و اين كنايت باشد از سير شديد.

فَتَبَيَّنُوا ⁽⁸⁾،كوفيان خوانند:«فتثبّتوا»بثامن الثّبوت،مگر عاصم هم اين جا و هم در سورة الحجرات،و باقى قرّاء و عاصم خوانند من التّبيين ⁽⁹⁾«فتبيّنوا».

و تثبّت سكون و آهستگى باشد و ترك استعجال،و فلان متثبّت اذا كان ساكنا ثابت القول و القدم فى الامور،و آن كه از تبيّن خواند من قولهم:تبيّنت كذا،أى علمته و

بيّنته لغيري،أى أعلمته بالبيان.

حق تعالى گفت:در كارها تعجيل مكنى ⁽¹⁾و ثبات و سكون ⁽²⁾به جاى آرى ⁽³⁾و نيك بدانى ⁽⁴⁾و انديشه كنى ⁽⁵⁾، وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقىٰ إِلَيْكُمُ السَّلاٰمَ ،اهل مدينه و ابن عامر و حمزه و خلف خوانند بى«الف»من السّلم و هو الصّلح أو من الإسلام،و مگوى ⁽⁶⁾آنان را كه القاى كلمۀ اسلام كنند بر شما يا القاى كلمۀ صلح كنند بر شما كه مسلمان نه اى ⁽⁷⁾براى طمع دنيا،و باقى قرّاء خوانند: لِمَنْ أَلْقىٰ إِلَيْكُمُ السَّلاٰمَ ، يعنى آنان كه بر شما سلام كنند.و سلام تحيّت اهل اسلام است،عامه ⁽⁸⁾مسلمانى باشد.مگوى ⁽⁹⁾او را كه تو مؤمن نه اى براى متاع دنيا[و مال و متاع دنيا] ⁽¹⁰⁾را عرض خواند تشبيها بالعرض الّذي هو خلاف الجوهر و لا يكون له لبث كلبث الأجسام.

ثبات و بقا ندارد و گذرنده باشد،براى آنش عرض خواند كه مشبّه است بعرض لا يبقى.

آنگه گفت:اگر شما چنين كارها به طمع حطام دنيا مى كنى ⁽¹¹⁾و طمع غنيمت، به نزديك خداى تعالى غنيمتها بسيار است،يعنى ثواب بهشت آن كس را كه تحرّج كند از مثل اين كارها.آنگه گفت:اين همه تعجّب نيست از ايشان،شما نيز هم چون ايشان بودى ⁽¹²⁾پيش از اين،يعنى كافر بودى ⁽¹³⁾به اظهار كلمۀ اسلام ايمن شدى ⁽¹⁴⁾.اين قول ابن زيد است.

بعضى دگر گفتند: كَذٰلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ ،شما نيز هم چنين بودى ⁽¹⁵⁾كه اين مقتول،ايمان از قوم كفّار پوشيده مى داشتى ⁽¹⁶⁾ترس ⁽¹⁷⁾ايشان را.

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَيْكُمْ ،خداى بر شما منّت نهاد به تقويت شما تا ممكّن شدى ⁽¹⁾و اسلام ظاهر بكردى ⁽²⁾اين قول سعيد جبير است.

مغربى گفت: كَذٰلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ ،شما پيش از اين هم چون او بودى ⁽³⁾آحاد و أذلاّء،يك يك بى يار و ناصر،هركس شما را ديدى بر شما ظفر يافتى،فمنّ اللّٰه عليكم بأن كثّركم و اظهركم على المشركين.سدّى گفت:تاب اللّٰه عليكم، خداى تعالى توبۀ شما را بپذيرفت.

فَتَبَيَّنُوا ،نيك بدانى ⁽⁴⁾تا تثبّت كنى ⁽⁵⁾و تأنّى به جاى آرى ⁽⁶⁾.و در آيت دليل نيست بر آنكه ايمان قول به زبان باشد،براى آن كه حكم اسلام از تبقيه و حقن الدّماء و الأموال به اسلام باشد و بر ايمان ثواب باشد،و ايمان به دل باشد و اسلام به جوارح.و نيز در آيت تمسّك نيست مجبّره را براى آن كه خداى ⁽⁷⁾گفت: فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَيْكُمْ ،براى آن كه اين منّت بر قول بيشتر مفسّران بر اعزاز و اظهار و اكثار است،و بر قول ابن زيد كه گفت:منّت به اسلام است،مراد آن است كه به الطاف و توفيق و اقدار ⁽⁸⁾و تمكين و ازاحت علّت و نصب ادلّه و اسبابى كه در تكليف تعلّق دارد به خداى تعالى تا بنده ايمان آرد و بر ايمان ثبات كند.

إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيراً ،كه خداى تعالى به هرچه شما مى كنى ⁽⁹⁾از خير و شر عالم است بر او هيچ پوشيده نيست.و ابو جعفر من طريق النّهروانىّ خوانده است:«مؤمنا» ⁽¹⁰⁾به فتح«ميم»دوم على انّه مفعول،و ابو القاسم بلخى اين قرائت روايت كرد از باقر-عليه السّلام-و معنى آن باشد كه:آن كس كه به امان به شما آيد و از شما زنهار جويد مگوى ⁽¹¹⁾او را كه تو ايمن نه اى و ما تو را ايمن نخواهيم كردن،بر اين قرائت اصل كلمه امان باشد ⁽¹²⁾بر قرائت عامّه از ايمان باشد.

قوله: لاٰ يَسْتَوِي الْقٰاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ،كلبي روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّٰه عبّاس كه سبب نزول آيت آن بود كه:چون خداى تعالى ذكر مجاهدان كرد و بيان درجات ايشان و ترغيب كرد ايشان را در جهاد،عبد اللّٰه امّ مكتوم و عبد اللّٰه جحش به نزديك رسول آمدند،و ايشان نابينا بودند،گفتند:يا رسول اللّٰه!خداى تعالى بندگان را جهاد فرمود و ترغيب كرد،و احوال ما از بى ديدگى ⁽¹⁾اين است كه تو مى دانى و ما را آرزوى جهاد است،ما را رخصتى هست كه جهاد نكنيم ⁽²⁾؟اين آيت فرود آمد و استثنا كرد خداوندان ضرر را،يعنى عمى.و ضرر در آيت گفتند:عماست،و أعمى را از اين جا ضرير گويند،و اين ⁽³⁾فعيل است به معنى مفعول.

حمّاد روايت كرد از ثابت از عبد الرّحمن أبى ليلى كه اين آيت اوّل چنين آمد كه:لا يستوى القاعدون من المؤمنين و المجاهدون.عبد اللّٰه بن امّ مكتوم دعا كرد و گفت:اللّهمّ[335-ر]انزل عذري،بار خدايا عذر من فروفرست،خداى تعالى بفرستاد: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ،و بفرمود كه به جاى خود بنه،و ⁽⁴⁾پس از آن به غزا رفتى و گفتى:مرا راست بداريد ⁽⁵⁾در بر اين ⁽⁶⁾دشمن و رايت به من دهى ⁽⁷⁾كه من بنگريزم و نتوانم گريختن.

زيد بن ثابت گفت: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ،أى الزّمانة،آن كه زمن نباشد و مقعد نبود.علىّ بن ابي طلحه گفت عن ابن عبّاس كه:مراد به«ضرر»عذر است،هر عذر كه باشد.

اهل مدينه و ابن كثير خواندند:«غير»منصوب بر استثناء،و باقى قرّاء خواندند:

«غير»بر رفع بر صفت«قاعدون».حق تعالى گفت:راست نباشد ⁽⁸⁾مؤمنانى كه فرونشينند از جهاد بى عذرى و منعى طلب رفاهيت و آسايش را ⁽⁹⁾،مؤمنانى كه ايشان به جان و مال جهاد كنند در سبيل خداى،ايشان در منازل و درجات راست نباشد ⁽¹⁰⁾با

اينان،بل آنان ⁽¹⁾را كه مجاهد باشند فضل ايشان ⁽²⁾بر آنان كه نشسته باشند،و اين تفضيلى است كه خداى تعالى داد ايشان را بقوله: فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقٰاعِدِينَ دَرَجَةً .

آنگه گفت:ايشان ⁽³⁾بى نصيب نه اند،هركسى پايۀ خود دارد. وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنىٰ ،خداى تعالى همه را وعدۀ ثواب داده است.و«حسنى»تأنيث أحسن باشد كه افعل تفضيل بود و كنايت است از ثواب،بيانش: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنىٰ وَ زِيٰادَةٌ ⁽⁴⁾.

وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ عَلَى الْقٰاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً، دَرَجٰاتٍ مِنْهُ ،و خداى تفضيل داد جهادكنندگان را بر نشستگان به ثوابى و مزدى ⁽⁵⁾عظيم درجه هايى ⁽⁶⁾و پايه هايى ⁽⁷⁾از او رحمت و آمرزش ⁽⁸⁾.

اگر گويند در آيت اوّل ⁽⁹⁾گفت:تفضيل يك درجه است،و در آخر آيت گفت:

به درجات است،و اين متناقض باشد،گوييم از اين دو جواب است:

يكى آن كه:خداى تعالى در آيت اوّل ⁽¹⁰⁾وعده داد به فضل مجاهدان را بر نشستگانى كه خداوند ضرر باشند به يك درجه،و در آخر آيت بر نشستگانى كه نه خداوندان ضرر باشند به درجات،و بر اين وجه تناقض زائل بود.

جواب دوم آن كه:مراد به درجه در اوّل آيت علوّ منزلت است و ارتفاع قدر بر سبيل مدح،چنان كه گويند:فلان أعلى درجة عند الأمير من فلان.و مراد به «درجات»درجات بهشت است كه درجات بهشت متفاضل باشد بعضى را بر بعضى بر قدر استحقاق،و بر اين وجه همۀ تنافى زائل باشد.

قوله تعالى:

سوره النساء (4): آیات 97 تا 104

اشاره

إِنَّ اَلَّذِينَ تَوَفّٰاهُمُ اَلْمَلاٰئِكَةُ ظٰالِمِي أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قٰالُوا كُنّٰا مُسْتَضْعَفِينَ فِي اَلْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اَللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِيهٰا فَأُولٰئِكَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِيراً (97) إِلاَّ اَلْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ اَلرِّجٰالِ وَ اَلنِّسٰاءِ وَ اَلْوِلْدٰانِ لاٰ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لاٰ يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (98) فَأُولٰئِكَ عَسَى اَللّٰهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كٰانَ اَللّٰهُ عَفُوًّا غَفُوراً (99) وَ مَنْ يُهٰاجِرْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ يَجِدْ فِي اَلْأَرْضِ مُرٰاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَى اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ اَلْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اَللّٰهِ وَ كٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً (100) وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِي اَلْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ اَلصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ اَلْكٰافِرِينَ كٰانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (101) وَ إِذٰا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ اَلصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرٰائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْرىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كٰانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضىٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَ خُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اَللّٰهَ أَعَدَّ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰاباً مُهِيناً (102) فَإِذٰا قَضَيْتُمُ اَلصَّلاٰةَ فَاذْكُرُوا اَللّٰهَ قِيٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلىٰ جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اِطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا اَلصَّلاٰةَ إِنَّ اَلصَّلاٰةَ كٰانَتْ عَلَى اَلْمُؤْمِنِينَ كِتٰاباً مَوْقُوتاً (103) وَ لاٰ تَهِنُوا فِي اِبْتِغٰاءِ اَلْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ يَرْجُونَ وَ كٰانَ اَللّٰهُ عَلِيماً حَكِيماً (104)

ترجمه

آنان كه جان برداشت ايشان را فرشتگان بيدادكننده بر خود،گفتند در چه بوديد ⁽¹⁾.شما؟گفتند:بوديم ضعيفان در زمين.

گفتند:نيند ⁽²⁾زمين خداى فراخ تا هجرت كرديتان ⁽³⁾در اين جا ايشان را جايشان دوزخ باشد و بد جاست ⁽⁴⁾.

مگر ضعيفان را از مردان و زنان و كودكان،نتوانند حيلتى و ندانند راهى ⁽⁵⁾.

ايشان باشند كه خداى عفو كند از ايشان،و هست خدا عفوكننده و آمرزنده ⁽⁶⁾.

و هركه هجرت كند در راه خدا يابد در زمين راهى و نشستگاهى ⁽⁷⁾بسيار و فراخى،و هركه بيرون آيد از خانه اش هجرت كننده به خدا و پيغامبر،پس دريابد او را مرگ ⁽⁸⁾،حاصل باشد مزدش بر خدا و خداى تعالى آمرزنده و بخشاينده [بوده است] ⁽⁹⁾.

چون برويد در زمين نيست بر شما بزه اگر قصر كنيد ⁽¹⁰⁾از نماز اگر ترسيد كه رنج دارند ⁽¹¹⁾شما را

كافران كه كافران بودند شما را دشمنى روشن.

و چون باشى ⁽¹⁾در ايشان و نماز كنى ⁽²⁾براى ايشان بگو تا بايستند گروهى از ايشان با تو و برگيرند سلاحهاشان چون سجده كننده باشند از پس شما،و بگو تا بيايند گروهى دگر كه نماز نكرده باشند و نماز كنند با تو و برگيرند آلت حذرشان و سلاحهاشان و خواهند كافران كه غافلان شويد ⁽³⁾از سلاحتان و متاعهايتان بچسبند ⁽⁴⁾بر شما يك چسبيدن ⁽⁵⁾،و بزه نيست بر شما اگر باشد شما را رنجى از باران،يا باشيد ⁽⁶⁾بيماران كه فرونهيد سلاحهايتان و بگيريد ⁽⁷⁾حذرتان ⁽⁸⁾، خداى بجارد ⁽⁹⁾براى كافران عذابى خواركننده.

چون ⁽¹⁰⁾بگذاريد ⁽¹¹⁾نماز ⁽¹²⁾ذكر خداى كنيد ⁽¹³⁾ايستاده و نشسته و بر پهلوهاتان ⁽¹⁴⁾چون ساكن شويد ⁽¹⁵⁾،به پاى داريد ⁽¹⁶⁾نماز كه ⁽¹⁷⁾نماز بوده است بر مؤمنان نوشته به وقت.

سستى مكنيد ⁽¹⁾در طلب ⁽²⁾كافران كه اگر شما الم و درد مى يابيد ⁽³⁾،ايشان نيز درد مى يابند[چنان كه شما مى يابيد] ⁽⁴⁾و اميد مى داريد ⁽⁵⁾شما از خداى آنچه ايشان اميد ندارند ⁽⁶⁾،و خداى دانا و محكم كار بوده است.

قوله: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِكَةُ ،مفسّران گفتند:آيت در جماعتى آمد از اهل مكّه ⁽⁷⁾به زبان ايمان آوردند و در دل نفاق داشتند،از جملۀ ايشان قيس بن الفاكه بود و قيس بن الوليد بن المغيره،و هجرت نكردند با رسول-عليه السّلام.چون مشركان به بدر حاضر آمدند،ايشان با مشركان حاضر آمدند،چون قلّت لشكر مسلمانان ديدند گفتند:غرّ هؤلاء دينهم ⁽⁸⁾،دين ايشان اينان را بفريفته است.ايشان در غزات بدر كشته شدند،فرشتگان بر روى و پشت ايشان مى زدند و مى گفتند: ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِيقِ ⁽⁹⁾.

ابو الجارود روايت كرد از باقر-عليه السّلام-كه اينان پنج كس بودند:حارث بن زمعة بن الأسود،و ابو العاص بن منبّه بن الحجّاج،و علىّ بن اميّة بن خلف،و قيس بن الوليد بن المغيره،و قيس بن الفاكه بن المغيره،هر پنج در بدر كشته شدند.حق تعالى گفت:آنان كه ⁽¹⁰⁾فرشتگان جانهاى ايشان برداشتند،و ايشان ظالم نفس خود بودند.و نصب او بر حال است از مفعول به،يعنى در آن حال كه ايشان چنين بودند.و «توفّى»و«استيفاء»تمام بستدن باشد.و«توفية»تمام به دادن باشد،و مراد قبض روح است،و قبض و استيفاء و توفّي در يك طريق باشد جز كه توفّي بليغتر است از قبض.و مرده را متوفى براى آن گويند كه مقبوض الرّوح باشد،قال اللّٰه تعالى ⁽¹¹⁾:

يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهٰا ⁽¹²⁾...،و مراد به ظلم نفس كفر است،و اصل او نقصان

حظّ نفس باشد،يقال:ظلمته حقّه اذا بخسته حقّه،و شايد كه مراد ادخال الضّرر عليها بالعقاب باشد.و گفته اند ⁽¹⁾:مراد به ملائكه ملك الموت است،و گفته اند:مراد اعوان ⁽²⁾اويند،و گفته اند:مراد فرشتگانند كه روز بدر خداى تعالى ايشان را به يارى رسول-عليه السّلام-فرستاد في قوله: يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِكَةِ مُسَوِّمِينَ ⁽³⁾.

قٰالُوا فِيمَ كُنْتُمْ ،گفتند ايشان را،يعنى فرشتگان گفتند اين كافران را: فِيمَ كُنْتُمْ ،در چه بودى ⁽⁴⁾شما ⁽⁵⁾؟سؤال توبيخ و تعنيف است،و بيان كرديم كه حرف جرّ چون در«ما»ى[336-ر]استفهامى شود«الف»از او بيفگنند و به فتحه اكتفا كنند،چنان كه«فيم»و«لم»و«بم»و«علام»و«حتّام».

قٰالُوا كُنّٰا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ ،جواب دادند كه:ما در زمين مكّه ضعيفان بوديم،و مستضعف آن باشد كه او را ضعيف دارند،يعنى ضعف ما پوشيده نبود بر مردمان كه مشركان ما را ضعيف كردند.فرشتگان ⁽⁶⁾ايشان را جواب دادند ⁽⁷⁾: أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِيهٰا ،نه زمين خداى فراخ بود!گفتند:زمين مدينه خواست،و قوله: فَتُهٰاجِرُوا ،در محلّ نصب است براى آن كه جواب استفهام است به «فا»و علامت نصبش سقوط«نون»است،چنان كه گفت: فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَيَشْفَعُوا لَنٰا ⁽⁸⁾،نه زمين فراخ بود تا هجرت كرديتان در زمين.آنگه حق تعالى بيان كرد كه:اينان دروغ[مى] ⁽⁹⁾گويند و اين تعلّل باطل است،و آنچه گفتند بنفاق گفتند و انّما مأواى و مرجع ايشان دوزخ است.و«مأوى»مفعل باشد من أوى اليه إذا ذهب اليه.

وَ سٰاءَتْ مَصِيراً ،يعنى و ساءت النّار مصيرا،و«مصير»مرجع باشد،يقال:

صار اليه اذا رجع اليه،و نصب او بر تميز است.

آنگه استثنا كرد از ايشان گروهى مستضعفان بر حقيقت را كه ايشان را راهى و حيلتى نباشد و از مردانى پير و درويش و زنان و كودكان كه اينان چارۀ هجرت و برگ و ساز و قوّت آن ندارند كه بيرون آيند و راه بدانند ⁽¹⁾، ايشان كه چنين باشند همانا خداى تعالى ايشان را عفو بكند چون عذر ايشان داند.و«عسى»براى مقاربۀ عفو و ترجّى ايشان گفت تا مكلّف قاطع نباشد برآن،بل متردّد بود از ميان خوف و رجاء، كه خداى تعالى عفوكننده و آمرزنده است.

حسن بصرى روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:هركه دين خود بگريزاند از ⁽²⁾زمينى به زمينى،و اگرچه از روى مثل به دستى باشد بهشت واجب شود او را، ⁽³⁾در بهشت رفيق ابراهيم خليل باشد و رفيق من كه محمّدم.

وَ مَنْ يُهٰاجِرْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،و هركه او هجرت كند در راه خداى،يعنى[در] ⁽⁴⁾طاعت خدا ⁽⁵⁾و رضاى او، يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرٰاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً ،در زمين مرا غمى بسيار يابد و فراخى.مجاهد گفت:مراغم متزحزح باشد،يعنى مبعد و دورى از مكاره.عبد اللّٰه عبّاس و ضحّاك گفتند:مراغم متحوّل باشد از زمينى به زمينى،و ابو عبيده گفت:مراغم مهاجر باشد،و گفتند:مذهب و مضطرب،و قال النّابغة الجعدىّ ⁽⁶⁾:

كطود يلاذ باركانه***عزيز المراغم و المذهب

و قال آخر ⁽⁷⁾:

الى بلد غير دانى المحلّ***عزيز المراغم و المهرب

وَ سَعَةً ،گفتند ⁽⁸⁾:مراد فراخى شهرهاست،و گفتند:مراد فراخى روزى است، و معنى آيت بر نهاد اين بيتهاست كه شاعر گفت:

و فى الارض عن ذى الجور منأى و مذهب***و كلّ بلاد أوطئت ⁽¹⁾كبلادي

و ديگرى گفت ⁽²⁾:

و فى النّاس ان رثّت حبالك و اصل***و فى الارض عن دار القلى متحوّل

اذا انت لم تنصف اخاك وجدته***على شرف الهجران ان كان يعقل

و يركب حدّ السّيف من ان تضيمه***اذا لم يكن عن شفرة السّيف مزحل

و كنت إذا ما صاحب رام ظنّتي***و بدّل سوء بالّذى كنت افعل

قلبت له ظهر المجنّ فلم أدم***على ذاك الا ريث ما أتحوّل

اذا انصرفت نفسي عن الشىء لم تكد***اليه بوجه آخر الدّهر تقبل

تقول العرب:راغمت فلانا اذا هاجرته و تركته و ان كان بالرّغم منه و المذلة،و اصله من الرّغام و هو التّراب،و منه قولهم:على رغم أنفه و قولهم و ان رغم أنفه،أى ترب.اصل كلمه اين است كه گفتيم.

مفسّران گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه چون خداى تعالى اين آيت فرستاد كه پيش از اين است:

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِكَةُ ظٰالِمِي أَنْفُسِهِمْ -الآية،جماعتى مسلمانان،منهم ضمرة بن العيص بيمار بود،گفت:من از جملۀ آنان نه ام ⁽³⁾كه خداى استثنا كرد مرا، بل من راه دانم و ساز دارم،حرام است بر من اگر من يك شب در مكّه قرار كنم ⁽⁴⁾.

بفرمود تا براى او چهار پاى ⁽⁵⁾و جاى خوار ⁽⁶⁾بساختند و او را از مكّه بيرون آوردند.در راه به تنعيم رسيد فرمان يافت،خداى تعالى در او اين آيت فرستاد.

عمر بن شبّه ⁽⁷⁾گفت:اين مرد ابو اميّة بن ضمرة بن جندب الخزاعى بود،زبير بن بكّار گفت:خالد بن حزام بود.عكرمه گفت:جماعتى از مكّه به در آمدند تا به مدينه آيند،مشركان از قفاى ايشان بيامدند و ايشان را بفريفتند و بازپس بردند،خداى تعالى در ايشان اين آيت بفرستاد.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِيَ فِي اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ كَعَذٰابِ اللّٰهِ ⁽¹⁾،مسلمانان از مدينه اين آيت به ايشان نوشتند،ايشان بخواندند و توبه كردند و هجرت كردند،خداى تعالى در ايشان اين آيت بفرستاد. ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ ⁽²⁾.آنگه حق تعالى در حقّ آنان كه هجرت كردند و در راه وفات رسيد ايشان را اين آيت بفرستاد و گفت ⁽³⁾:هركه او از خانۀ خود بيرون آيد، مُهٰاجِراً هجرت كننده-و نصب او بر حال است-به خداى و پيغامبر،آنگه مرگ در يابد او را، فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ .

و سبب آن بود كه چون اين مرد بيمار از مكّه بيرون آمد آنجا كه حال بر او سخت شد[336-پ]و دانست كه بخواهد مردن،دست راست مى برآورد ⁽⁴⁾و بر دست چپ مى زد و مى گفت:اللهم هذه لك و هذه لرسولك،بار خدايا اين بيعت تو راست و اين بيعت رسولت راست ⁽⁵⁾،ابايعك على ما بايع عليه رسولك،بيعت مى كنم تو را بر آنچه رسول خداى تو را بيعت كرد.اين بگفت و گذشته شد ⁽⁶⁾.مسلمانان گفتند:اگر به مدينه رسيدى ثواب و مزد مهاجران يافتى،امّا چون نرسيد ندانيم كه او را مزد مهاجران باشد يا نه!و مشركان گفتند:اين مرد نه به خانۀ خود بماند و نه به مقصود رسيد-بر طريق شماتت ⁽⁷⁾.خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت: فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ -أى وجب،مزد او بر خداى واجب شد و نزديك ⁽⁸⁾خداى واقع شد و به موقع افتاد. وَ كٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً ،و خداى تعالى آمرزنده است،آن را كه او در حال شرك كرد،و بخشاينده است بر او در آنچه در حال اسلام كرد.

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ ،و چون در زمين سفر كنى و بروى ⁽⁹⁾. فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ

جُنٰاحٌ ،بر شما بزه اى و حرجى نيست كه قصر كنى ⁽¹⁾به نماز اگر ترسى ⁽²⁾از فتنۀ كافران.

بدان كه ظاهر آيت چنين مى نمايد كه قصر در نماز روا نبود الّا با خوف،و خلاف نيست كه اگر خوف باشد و اگر نباشد ⁽³⁾در نماز سفر قصر بايد كردن،و خوف شرط نيست در قصر نماز براى اين معنى اصحاب شافعى گفتند كه:اين جا كلام تمام است كه گفت:«من الصّلاة».و قوله: إِنْ خِفْتُمْ ،ابتداى كلام دگر است،و «واو»مقدّر است،و تقدير آن است كه:و ان خفتم ان يفتنكم الّذين كفروا.و آنچه او را حمل كرد بر اين آن است كه ما گفتيم،و جماعتى بسيار از فقها گفتند كه:

اگرچه ظاهر قرآن چنان است كه قصر با خوف باشد اين حكم منسوخ است به اجماع و به نزديك او نسخ الكتاب بالسنّة روا نباشد آن را بنابراين كرد، ⁽⁴⁾بر مذهب ما و ديگر فقها آن است كه:نسخ القرآن بالسّنّة المعلومة المقطوع عليها روا باشد،براى آن كه حكم سنّت معلومه از اخبار متواتر و اجماع امّت حكم قرآن است،چنان كه نسخ قرآن روا باشد بعضى بر ⁽⁵⁾بعضى نسخ قرآن بسنّة مقطوع عليها روا باشد،و فرقى نبود.

فامّا نسخ قرآن بالسنّة غير المقطوع عليها،بناى آن بر عمل به اخبار آحاد باشد آن كس كه عمل گويد به اخبار آحاد به نزديك او روا باشد و به نزديك ما روا نباشد، براى آن كه به نزديك ما عمل به اختبار آحاد روا نباشد.و آن تقدير كه ايشان كردند آيت را،تقديرى فاسد است براى آن كه اگر«ان خفتم»به شرطى مستأنف كند آن را جزايى بايد،و در ⁽⁶⁾آيت جزاى آن شرط كه ايشان تقدير كردند نيست.دگر آن كه «واو»ى تقدير كردند كه در كلام نيست،و نه دليلى هست بر حذف آن.

و نيز ظاهر آيت آن است كه:مرد مسافر مخيّر است در قصر نماز،و به نزديك ما و بيشتر فقها آن است كه مسافر مخيّر نيست بين القصر و الاتمام،بل چون سفر به شرايط خود بود واجب است او را كه قصر كند.

و مذهب شافعى آن است كه:مسافر مخيّر است اگر خواهد قصر كند و اگر خواهد اتمام،و اتمام اولى تر باشد و القصر رخصة.

عبد اللّٰه عبّاس گفت:اوّل نماز كه در او قصر فرمودند نماز ديگر بود به عسفان در غزات ذي أنمار،و اين هم از جملۀ آن است كه منسوخ است به اختبار متواتر و اجماع اهل البيت اعنى التخيير بين القصر و الاتمام،و به نزديك ما فرض مسافر قصر [است] ⁽¹⁾،چنان كه فرض حاضر اتمام است،و خوف شرط نيست،بل خوف سببى است برأسه موجب قصر.

و از شرايط[سفر] ⁽²⁾تا در او قصر بايد كردن آن است كه سفر مباح باشد يا طاعت،معصيت نبود،و هشت فرسنگ باشد يا بيشتر.

و ابو حنيفه گفت:سه مرحله بايد[بيست] ⁽³⁾و چهار فرسنگ،و شافعى گفت:

شانزده فرسنگ،چهل[و] ⁽⁴⁾هشت ميل،و گروهى دگر از فقها گفتند:در اندك و بسيار سفر قصر واجب بود،و قصر در نماز چهارگانه واجب باشد از نماز پيشين و دگر، و نماز خفتن كه چهار دو شود.فامّا نماز شدم و نماز بامداد ⁽⁵⁾بر حال خود بود در سفر و حضر،و به نزديك ما سنّت هفده ركعت بيوفتد در سفر و هفده بماند.آن هفده كه بيوفتد شانزده ركعت سنت پيشين است و دو ركعت نشسته از پس نماز خفتن كه آن را وتيره گويند،و آن به يك ركعت شمارند.

و از شرط مسافر تا قصر كند آن است كه:نيّت سفر از شب كرده باشد،چه اگر به روز اتّفاق افتد ناگاه كه بيرون رود آن روز نماز تمام كند،و تا از شهر بيرون نرود و چندان بنشود كه ديوارهاى شهر از چشم او غايت شود يا بانگ نماز شهر نشنود او را قصر نشايد كردن.و چون به شهرى يا منزلى فرود آيد و ده روز نيّت مقام كند،حكم او حكم حاضران است.و اگر عزم مقام كمتر از ده روز باشد،نماز به قصر كند كه حكم او حكم مسافران است.و اگر نداند كه چه مقدار مقام خواهد بودن،گويد:

امروز بروم و فردا بروم و منتظر صحبت باشد و هر ساعت مجوّز بود كه صحبت در افتد،

او نماز به قصر كند تا سى روز[بگذرد] ⁽¹⁾.اگر سى روز بگذرد،[] ⁽²⁾سى ويكم روز نماز تمام كند،و اگر همه[337-ر]يك نماز باشد.

و آن كس كه يك نماز تمام بكند در منزل،پس از آن عزم مقام ده روز بگرداند او را نماز تمام بايد كردن.

و چند كس را از جمله مسافران قصر نشايد كردن:مكارى و ملاح و شبان و بودى كه به طلب باران ⁽³⁾گردد،[و] ⁽⁴⁾آن كه در عمارت خود مى گردد از شهرى به شهرى،و آن كه در تجارت مى گردد از بازارى به بازارى.و آن را كه سفر بيش از حضر باشد.و حدّش آن بود كه در شهرى ده روز مقام نكند،و آن كه سفر او معصيت باشد،و آن كس كه سفر او به صيد لهو و بطر باشد.فامّا آن كس كه صيد او براى تجارت باشد،او نماز تمام كند و روزه بگشايد.و آن كس كه سفر او به صيد باشد براى قوت عيال،او را نماز قصر بايد كردن و روزه بگشادن.

و در چهار جايگاه اتمام مستحب است:در مكّه و مدينه و مشهد اميرالمؤمنين على-عليه السلام-و مشهد حسين على-عليهما السلام.

و قولى دگر در آيت آن است كه:مراد به قصر نماز،قصر اركان نماز است در حال خوف،و به نزديك ما نماز خوف به قصر بايد كردن چون نماز سفر،و بيانش بيايد.و نماز شدّت خوف به ايماء باشد.روى به تكبير احرام به قبله كند،و آنگه چنان كه مى آيد روى مى گرداند و ركوع و سجود به اشارت كند،و سجودش از ركوع خافض تر باشد،اگر چنين نتواند كردن ⁽⁵⁾،به بدل هر ركعتى چهار تسبيح كند:سبحان اللّٰه و الحمد للّٰه و لا اله الّا اللّٰه و اللّٰه اكبر.

و بعضى مفسّران گفتند دو گونه است:يكى قصر نماز مسافر بى خوف كه او را هر چهار ركعت دو شود،و يكى قصر نماز خوف است كه آن قصر قصر باشد،اعنى

قصر نماز مسافر دو يكى ⁽¹⁾،چنان كه آنچه حاضر را چهار باشد،مسافر خائف را يكى باشد،و اين مذهب عبد اللّٰه عبّاس است به روايتى.

و فتنۀ كافران در آيت دل مشغولى دادن ايشان باشد مؤمنان را به ترسانيدن و كيد كردن و حرب كردن با ايشان،و اصله في الامتحان.

ابن جريح و قتاده گفتند:در قرائت ابىّ چنين است:اذا ضربتم في الارض فليس عليكم جناح ان تقصروا من الصلاة ان يفتنكم الّذين كفروا-و«ان خفتم»در جامع او نيست،على معنى لئلا يفتنكم الّذين كفروا،كما قال تعالى: يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ⁽²⁾،و المعنى لئلا تضلّوا،و قوله: وَ أَلْقىٰ فِي الْأَرْضِ رَوٰاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ ⁽³⁾،و المعنى:لئلا تميد بكم-و معنى آن كه بر شما حرجى نيست كه قصر كنى ⁽⁴⁾از نماز تا به فتنه نيفگنند شما را كافران،و بر اين قرائت چون در آيت خوف نبود بر مذهب ما و مذهب فقها راست باشد.

و راوى خبر گويد كه من گفتم عمر خطّاب را كه:ما را چه عذر است كه قصر مى كنيم،و خداى تعالى به خوف مشروط بكرد و ما ايمنيم؟گفت:اين كه تو را مشكل است،مرا نيز ⁽⁵⁾مشكل بود،از رسول-عليه السلام-پرسيدم،گفت:

صدقة تصدّق اللّٰه بها عليكم فاقبلوا صدقته ،گفت:صدقه ⁽⁶⁾است كه خداى تعالى به شما داد،صدقۀ او قبول كنى ⁽⁷⁾.

و قومى گفتند كه:قصر روا نباشد الّا با خوف،و اين از عائشه روايت كردند و سعد ابو وقّاص ⁽⁸⁾،و اين خلاف منقرض ⁽⁹⁾است و در ⁽¹⁰⁾فقهاء مذهب هيچ كس نيست.و قوله: إِنَّ الْكٰافِرِينَ كٰانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً ،براى آن ⁽¹¹⁾به لفظ واحد گفت«عدوّا»با آن كه كافران جمع اند،كه فعول و فعيل را لفظ واحد و جمع يكى باشد،يقال:رجل

عدو و قوم عدو،و كذلك:كفور و شكور،و كذلك جريح و قتيل.

قوله: وَ إِذٰا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ ،قوله: فِيهِمْ ،أى في الضاربين في الارض.حق تعالى گفت:يا محمد!اگر تو در ميان اين مسافران و مجاهدان باشى كه ايشان از دشمن ترسند،و خواهى تا نماز جماعت كنى براى ايشان بر اين ترتيب بايد كردن:نماز كنى به ⁽¹⁾ايشان قصر مسافر دون قصر خائف كه او را شدّت خوف نباشد،اغنى از نقصان اركان نماز و اقتصار در ركوع و سجود بر ايماء،بل دو ركعت نماز كنى براى ايشان-چنان كه شرح دهيم-و اين به دو شرط باشد:

يكى آن كه:در مسلمانان كثرتى باشد كه چون دو فرقه بباشند هريكى از ايشان در برابر دشمن مقاومت توانند كردن.

دگر آن كه:دشمن در خلاف جهت قبله باشد،چون اين دو شرط باشد رسول -صلى اللّٰه عليه و على آله-يا امام كه نايب رسول باشد،يا كسى كه نايب امام باشد در جهاد در نماز ايستد و تكبير احرام بكند ⁽²⁾،و گروهى بيايند و در قفاى او بايستند و نماز ببندند با او،و گروهى ديگر در برابر دشمن با سلاح مقاومت مى كنند با ايشان،و امام با اينان ⁽³⁾يك ركعت نماز بكند و به دوم برخيزد و«الحمد»بخواند و سورتى دراز،و اين قوم كه در قفاى او باشند آن ركعت مخفّف كنند و بنشينند و سلام بازدهند و بروند و به جاى آن فرقت ⁽⁴⁾بايستند در برابر دشمن،و ايشان بيايند و به قفاى امام آيند و تكبير ببندند و آن يك ركعت با امام بكنند.چون امام به تشهّد بنشيند، تشهّد ⁽⁵⁾مطوّل كند تا ايشان برخيزند و يك ركعت ديگر ضمّ كنند با آن ركعت و بنشينند تشهد خفيف خوانند،و امام با ايشان سلام بازدهد،فرقۀ اوّل را تكبير باشد و دوم ⁽⁶⁾را تسليم.

و اگر نماز ⁽⁷⁾شام بود هم اين ترتيب باشد جز كه ⁽⁸⁾اگر امام خواهد[337-پ]به فرقۀ اول يك ركعت كند و به فرقۀ دوم ⁽⁹⁾دو ركعت،و اگر خواهد به فرقۀ اول دو ركعت

كند و به فرقۀ دوم يك ركعت،و همچنين فرقۀ اول را تكبير باشد و فرقۀ دوم را تسليم، فهذا معنى قوله: فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرٰائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْرىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ ،و اين كيفيّت ⁽¹⁾بعينها مذهب شافعى است و مذهب احمد حنبل و مذهب مالك در اوّل، آنگه ⁽²⁾بازآمد از اين و خلاف كرد در يك فصل،و آن آن است كه گفت:چون امام سلام بازدهد،ايشان كه در پى اويند سلامها بازندهند،بل برخيزند و ركعتى دگر كنند و آنگه سلام بازدهند.و ابن ابى ليلى هم چنين گفت،جز كه در يك فصل خلاف كرد و آن آن است كه گفت:امام به اوّل تكبير احرام به هر دو فرقه ببندد،و آنگه ⁽³⁾فرقتى بروند و يك فرقت با او ايستند ⁽⁴⁾و باقى چنان كه گفتيم.

و مذهب ابو حنيفه آن است كه ⁽⁵⁾:دو فرقه شوند-چنان كه ما گفتيم-و امام تكبير احرام كند و به يك فرقه يك ركعت نماز بكند،چون به ركعت دوم ⁽⁶⁾برخيزد اين گروه كه به اول يك ركعت كرده باشند در نماز بروند و به برابر دشمن روند ⁽⁷⁾و آن طايفه بيايند و تكبير نماز ببندند و با امام اين يك ركعت ⁽⁸⁾بكنند و امام سلام دهد ⁽⁹⁾و ايشان ندهند،بل در نماز بروند و به برابر دشمن شوند،و آن ⁽¹⁰⁾طايفۀ اوّل بازآيند و آن ركعت دوم ⁽¹¹⁾كه بر ايشان مانده باشد بكنند و برابر دشمن روند،و آنگه آن طايفه بيايند -أعنى طايفۀ دوم-و نماز خود تمام بكنند،و هر دو فرقه را نماز تمام باشد.مخالفت او با ما چند جاى است:

يكى آن كه گفت:در نماز آيند و شوند،و نمازشان تباه نشود به سبب خوف،و دوم ⁽¹²⁾آن كه گفت:با امام سلام بدهند ⁽¹³⁾.و اصحاب شافعى حكايت مذهب ⁽¹⁴⁾ابن ابي ليلى كنند ⁽¹⁵⁾،و اخبار بسيار آمده از طرف ⁽¹⁶⁾ما و مخالفان بر اين ترتيب كه ما گفتيم

كه:رسول-عليه السلام-صلات خوف چنين كرد،و در چندين جايگاه به عسفان و ذات النّخل و ذات الرّقاع و جز آن.

و امّا نماز شام:اگرچه امام ⁽¹⁾مخيّر است به نزديك ما فاضل تر آن است كه به فرقۀ اوّل يك ركعت كند و[به] ⁽²⁾دوم دو ركعت،و مذهب شافعى هم اين است،و اصحاب او از او ⁽³⁾دو قول گفتند و اختيار مذهب آن ⁽⁴⁾كردند كه به فرقۀ اوّل دو ركعت كند و به دوم يك ركعت،و نماز خوف در سفر و حضر جايز باشد،و مذهب ابو حنيفه و شافعى هم چنين است.

و مذهب مالك آن است كه:در حضر روا نبود،دليل ما عموم آيت است و عموم اخبار،و تخصيص نيست حال سفر را از حال حضر،اگر امام قوم را به چهار فرقه بكند در حضر،و به هر فرقتى ركعتى بكند نماز امام و مأموم باطل باشد.

و ابو حنيفه گفت:نماز امام درست باشد و نماز مأموم باطل،و شافعى را دو قول است:يكى آن كه نماز هر دو درست باشد،و يكى چون قول ابو حنيفه.

قوله: وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ،سلاح بر گرفتن واجب است به نزديك ما بر اين گروه كه نماز مى كنند،و اين مذهب داود است از فقها،:و يك قول شافعى،و قول دوم ⁽⁵⁾شافعى را آن است كه:مستحب است،و اين مذهب ابو حنيفه است.

نماز شدّت خوف به نزديك ما چنان است كه گفتيم:به ايماء و[به] ⁽⁶⁾تكبير احرام روى به قبله كند و چنان كه آيد مى گردد ⁽⁷⁾،از آمدن و شدن و تيغ زدن و نيزه زدن،و پشت بر قبله و روى به قبله و به هر وجه كه باشد.

و مذهب شافعى هم اين است،الّا آن كه او گفت:اگر نيزه زند و شمشير زند نمازش تباه شود بگذرد در نماز و پس نماز با سر گيرد،و ابو العبّاس سريج گفت:نماز

با سر نگيرد.مثل آن كه ما گفتيم[و ابو حنيفه هم چنين گفت كه ما گفتيم] ⁽¹⁾جز آن كه او گفت:اگر رود نمازش تباه شود،و اگر به طعن و ضرب محتاج باشد هم نماز درست نبود،مثل قول الشافعى نماز را تأخير كند و آنگاه قضا كند.

چون سوارى بيند و گمان برد كه دشمن است نماز خوف بكند،آنگه پيدا شود كه دشمن نيست،مثلا شتر ⁽²⁾باشد يا گاو و يا قومى دگر كه[نه] ⁽³⁾كافران و دشمنان باشند نمازش درست بود و با سر نبايد گرفتن.و شافعى را دو قول است:يكى چنان كه ما گفتيم،و يكى آن كه با سر بايد گرفتن،و اين مذهب ابو حنيفه است.

نماز آدينه بر هيئت نماز خوف روا باشد در شهر و صحرا چون شرايط وجوبش حاصل بود ⁽⁴⁾.ابو حنيفه گفت:نماز آدينه روا نباشد الّا در شهر يا در صحرا در مصلى كه نماز عيد كنند،و شافعى گفت:در صحرا به هيچ حال روا نباشد،و جز در شهر روا نبود.

و نماز خوف در سفر و حضر دو ركعت باشد جملۀ نمازها الا نماز شام ⁽⁵⁾كه سه ركعت بود،و اين مذهب عبد اللّٰه عبّاس و حسن بصرى و طاوس،و بعضى اصحاب ما گفتند:نماز خوف در سفر دو شود،امّا در حضر بر حال خود باشد چهار چهار،و اين مذهب جملۀ فقهاست،و قول اول در مذهب درست تر است،و مذهب جملۀ فقها و مذهب ما آن است كه:صلات خوف منسوخ نيست،و ابو يوسف و مزنى گفتند:منسوخ است،و ابو يوسف از آن بازآمد و به قول فقها گفت،و ⁽⁶⁾مزنى تنها برخلاف ماند و آن خلاف منقرض است امروز.

قوله: وَ إِذٰا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ ،كلبي روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّٰه عبّاس كه او گفت:سبب نزول آيت آن بود كه رسول-عليه السلام-در بعضى غزوات نماز پيشين بكرد بر هيئت آن كه هروقت كردى به جماعت،و جملۀ صحابه و لشكر با او نماز بكردند[338-]،و دشمن در برابر.چون رسول-عليه السلام-از نماز

فارغ شد،مشركان تأسّف خوردند و گفتند:چرا ما بر اينان حمله نبرديم،چون اينان در نماز بودند،و اينان را به تيغ و نيزه فرونگرفتيم ⁽¹⁾؟رها كنى ⁽²⁾كه ايشان ⁽³⁾را نمازى ديگر هست كه آن نماز دوست تر دارند از پدران و فرزندان خود،چون در آن نماز شوند ما مراد خود بيابيم.

چون رسول-عليه السلام-خواست كه نماز ديگر كند،جبرئيل آمد و او را از كيد مشركان خبر داد،و نماز خوفش بياموخت-چنان كه شرح داديم-و گفت:اين نماز خوف است چون حال بر اين جمله باشد نماز چنين كند و اين آيت آورد. وَ إِذٰا كُنْتَ فِيهِمْ ،خطاب است با رسول-عليه السلام-يعنى چون تو در ميان اينان باشى ⁽⁴⁾و با اينان حاضر باشى و خواهى تا نماز كنى، فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ ،«لام»امر است،و امر غايب به«لا»م بود،يعنى بايد تا گروهى با تو بايستند ⁽⁵⁾. وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ،و بگو تا سلاح برگيرند،و اين گروه نماز كنان را مى گويد،و اين دليل است بر صحّت مذهب ما در آن كه گفتيم كه:سلاح بر گرفتن اين گروه را واجب است،براى آن كه خداى تعالى امر كرد به اخذ سلاح اين قوم را،و امر قرآن را ظاهر بر وجوب بود تا دليلى برخاستن كه واجب نيست،و آن سلاح كه برگيرند تيغ باشد و كارد و خنجر-فى قول اكثر المفسرين-و در اخبار ما هم چنين آمد.

و عبد اللّٰه عبّاس گفت:اين گروه كه مأموراند به اخذ سلاح،آنانند كه در برابر دشمن اند،و قول اوّل درست تر است كه ظاهر دليل آن مى كند در سياقت كلام.

فَإِذٰا سَجَدُوا ،چون سجده كنند،يعنى آن گروه كه با تو در نمازند و از سجده فارغ شوند، فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرٰائِكُمْ ،بازپس شما شوند،يعنى با برابر دشمن با جاى آن گروه ديگر،و اين دليل است بر قاعده اى از قواعد ما در اين مسئله،و آن آن است كه ما گفتيم اين نماز بر اين وجه به دو شرط واجب باشد:يكى آن كه دشمن در خلاف جهت قبله باشد،از اين كار ⁽⁶⁾حق تعالى گفت اينان را كه:با جايگاه مقاومان دشمن

مى شوند كه: فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرٰائِكُمْ .و شرط ديگر آن كه:در مسلمانان كثرتى باشد -چنان كه گفتيم.

وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْرىٰ لَمْ يُصَلُّوا ،و بفرما تا بيايند آن گروهى ديگر كه نماز نكرده باشند. فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ ،و بگو تا با تو نماز كنند،و اين نيز دليل صحت قول ماست در مسئله على ابي حنيفة و غيره ممن خالفنا،كه حق تعالى گروه اول را يك ركعت فرمود با رسول،و ركعت دوم ⁽¹⁾طايفۀ ديگر ⁽²⁾را،و آنگه گفت ⁽³⁾:اينان نيز كه بيايند بايد تا سلاح دارند ⁽⁴⁾براى آن كه طمع دشمن در آنان بيشتر باشد كه نماز كنند، پس ايشان را به سلاح گرفتن احتياط بهتر بايد كردن.دگر آن كه آنان كه برابر دشمن باشند ايشان را حاجت نيست كه امر كنند به اخذ سلاح،براى آن كه در قضيّۀ عقل خود واجب است بر ايشان و بيش از امر وجوب اين دانند بر خود چه از باب دفع ضرر است.

آنگه گفت: وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ ،و كافران خواهد و تمنّا كنند كه شما غافل شوى ⁽⁵⁾از سلاح و متاعتان تا ايشان بر شما حمله آرند به يك بار يك حمله.تقول العرب:ملنا عليهم،أى حملنا عليهم،و از اينجاست كقول عبّاس بن عبادة بن فضلة الانصارى شب عقبۀ دوم ⁽⁶⁾رسول را-عليه السلام:و اللّٰه لو شئت لتميلنّ غدا على اهل منى بأسيافنا،به خداى كه اگر خواهى ما فردا بر اهل منا به شمشير حمله كنيم.رسول-عليه السلام-گفت:مر نفرموده اند هنوز، پس از حقّ شما آن است كه غافل نباشيد ⁽⁷⁾و تمكين نكنى ⁽⁸⁾دشمن را از خود كه غدر كرده باشى ⁽⁹⁾.

آنگه گفت بر سبيل رخصت چون امر واجب كرده بود به اخذ سلاح: وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَيْكُمْ ،بر شما حرجى و بزه اى نيست اگر شما را از باران رنجى باشد يا بيمار و مجروح باشى ⁽¹⁰⁾. أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ ،كه سلاح بنهى ⁽¹¹⁾و آنچه آلت حذر و احتياط

است به جاى آرى ⁽¹⁾.و الحذر و الحذر لغتان بمعنى ككبد و كبد،و كرش و كرش و فخذ و فخذ،و گفتند:آيت براى آن آمد كه بعضى صحابه رنجور و بيمار بودند و سلاح برايشان گردان بود.گفتند:روا باشد اگر ما سلاح بنهيم؟خداى تعالى رخصت داد.

إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰاباً مُهِيناً ،كه خداى تعالى براى كافران عذابى بجارده ⁽²⁾است ذليل و مهين كننده و مخلّد مؤبّد،و اين«لام»ها كه در آيت است، «لام»امر است و عمل او جزم باشد،و اصل او كسر است چون ابتدا كنند به او، چنان كه گويى:ليقم ⁽³⁾زيد،چون حرفى به او پيوندد از«واو»يا«فا»ساكن كنند، چنان كه:فلتقم،و ليأخذوا ⁽⁴⁾،اگر«ثمّ»باشد،هر دو روا باشد،هم حركت«لام»و هم سكون في قوله: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ ⁽⁵⁾،و حق تعالى در اين خبر از طايفه اى كه داد يك بار بر لفظ آرند ⁽⁶⁾و يك بار بر معنى،بر لفظ گفت:«فلتقم»،و«و لتأت طائفة»،و باقى به لفظ جمع فرمود من قوله: وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ ،و قوله: لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا ،و نگفت:و لتأخذ حذرها و أسلحتها،و كذا الباقى،و مثله قوله: وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَى الْأُخْرىٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتّٰى تَفِيءَ إِلىٰ أَمْرِ اللّٰهِ ⁽⁷⁾فَإِنْ فٰاءَتْ ⁽⁸⁾... ،در اين آيت بيشتر با لفظ داد،و در آيت ما بيشتر با معنى،و مثله: فَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلاٰلَةُ ⁽⁹⁾،و مثله:

نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ ⁽¹⁰⁾،على اللّفظ[338-پ]دون المعنى.و در قرآن از اين بسيار است،و در آيت دليل است بر نبوّت رسول-صلى اللّٰه عليه و آله-براى آن كه اين آيت فر وقعتى ⁽¹¹⁾آمد كه رسول-عليه السلام-به عسفان بود و مشركان به ضجنان.رسول -عليه السلام-نماز پيشين بكرد،و از ميان مسلمانان و كافران مسافتى بود،ايشان سگالش آن كردند كه به سر مسلمانان فرود آيند،خداى تعالى از كيدشان ⁽¹²⁾رسول را

خبر داد بى آنكه كسى از ايشان به لشكرگاه رسول آمد ⁽¹⁾،و گفتند:سبب اسلام خالد وليد اين بود.و قوله: وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كٰانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ ،بعضى گفتند:در عبد الرحمن عوف آمد كه او را بيمار بود و سلاح نمى توانست برگرفتن.و كلبي گفت عن ابي صالح عن عبد اللّٰه بن عبّاس كه:آيت در رسول-عليه السلام- آمد،و آن آن بود كه رسول-عليه السلام-به غزاء محارب و بني أنمار شد به منزلى فروآمد ⁽²⁾و مسلمانان فرود آمدند،و از مشركان هيچ كس پديد نبود.رسول-عليه السلام- برخاست و به قضاى حاجتى برفت،و باران مى آمد.چون رسول-عليه السلام-فارغ شد و خواست تا با لشكرگاه آيد،رود در آمده بود و حايل شده.رسول-عليه السلام-از آن جانب بماند تنها و سلاح نداشت،برفت و در زير درختى بنشست.از سر كوه حويرث بن الحارث المحاربي ثم الحضرمى نگاه كرد.رسول[را] ⁽³⁾-عليه السلام-از دور بديد،اصحابش را گفت:هذا محمد قد انقطع من أصحابه،آن محمّد است كه تنها آنجا نشسته است از اصحاب خود تنها شده ⁽⁴⁾،قتلنى اللّٰه ان لم اقتله،خداى مرا بكشاد و اگر او را بنكشم ⁽⁵⁾.بيامد شمشير به دست گرفته و بر كشيده.كه رسول خبر داشت-به سر او رسيده بود ⁽⁶⁾با تيغ،گفت ⁽⁷⁾:من يمنعك منّي،تو را از من كه حمايت كند؟رسول-عليه السلام-گفت:اللّٰه ⁽⁸⁾،خداى تعالى مرا از تو حمايت كند،آنگاه گفت:[اللهم] ⁽⁹⁾اكفني حويرث بن الحارث بماء شئت،بار خدايا شرّ اين مرد كفايت كن مرا به هرچه خواهى.آنگه تيغ برآورد تا بر رسول زند،فرشته اى بيامد و پرى بر ميان كتف او زد و او به رو ⁽¹⁰⁾در آمد و تيغ از دستش بيفتاد.رسول-عليه السلام تيغ بر گرفت و بر سر او بايستاد و گفت:

الآن من يمنعك منّي اكنون تو را كه از من

حمايت كند ⁽¹⁾؟گفت:لا احد يمنعنى منك،كس نيست كه مرا از تو حمايت كند.

رسول-عليه السلام-گفت:گواهى ده كه خدا ⁽²⁾يكى است و محمّد رسول اوست تا تيغ با تو دهم تا بروى،گفت:اين نگويم،و لكن با تو عهد كنم كه هرگز با تو و قوم تو كارزار نكنم و كس را بر تو يارى نكنم.

رسول-عليه السلام-تيغ به او داد،او تيغ بستند و گفت:و اللّٰه لانت خير منّي،به خداى كه تو از من بهترى.رسول-عليه السلام-گفت:

انا احق بذلك منك به هر حال من سزاوارترم به آن كه از تو به باشم ⁽³⁾.حويرث با اصحابش شد،او را گفتند:ويلك،تيغ بركشيده به سر محمد شدى،چرا تيغ نزدى و جهانى را از دست او نرهانيدى،و چرا بيوفتادى ⁽⁴⁾بى آنكه تو را بيفگند؟گفت:آنجا كه من تيغ برآوردم،پنداشتى كسى بيامد و چيزى ⁽⁵⁾بر پشت من زد و مرا بيفگند و تيغ از دست من بيوفتاد ⁽⁶⁾،و محمّد تيغ برگرفت و اگر خواستى كه مرا بكشد توانستى و لكن نكرد، و او از من جوانمردتر بود،مرا گفت:اسلام آر ⁽⁷⁾.قبول نكردم،و لكن عهد كردم كه نيز با او قتال نكنم و كس را بر او يارى نكنم،و رود ساكن شد ⁽⁸⁾رسول-عليه السلام- با لشكرگاه آمد و از اين حال صحابه او خبر داد و آيت برايشان خواند.

و اصل«جناح»من جنح اذا مال باشد،براى آن كه صاحب جناح مايل است از صواب و راستى.پس گفتند:سبب نزول آيت اين بود-و اللّٰه اعلم.

فَإِذٰا قَضَيْتُمُ الصَّلاٰةَ -الآية.حق تعالى گفت:چون حال اين حال باشد،و شما را با دشمن مصاف باشد و نماز خوف كرده باشى ⁽⁹⁾و پرداخته،در عقب آن ذكر خداى[كنى] ⁽¹⁰⁾از حمد و ثناى او و دعاى خود و برادران خود به فتح و ظفر و نصرت و نفرين بر دشمنان خداى،تا باشد كه ظفر يابى ⁽¹¹⁾،چنان كه گفت ⁽¹²⁾:

يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللّٰهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ اين قول عبد اللّٰه عبّاس است و بيشتر مفسّران.

و در اخبار ما آمد كه:مستحبّ است كه عقب نماز سفر و نماز خوف كه با قصر مى بايد كردن،سى بار بگويد:

سبحان اللّٰه و الحمد للّٰه و لا اله الّا اللّٰه و اللّٰه اكبر ،تا جبران نقصان نماز باشد.

و قوله: قِيٰاماً وَ قُعُوداً ،جمع قائم و قاعد باشد،و نصب او بر حال باشد. وَ عَلىٰ جُنُوبِكُمْ ،جار و مجرورهم در محل نصب است بر حال،و التقدير:مضطجعين على جنوبكم،در اين احوال كه باشى ⁽¹⁾اگر ايستاده باشى ⁽²⁾و اگر نشسته،و اگر بر پهلو خفته.

آنگه چون ذكر نماز سفر و نماز خوف و حالات اعذار بگفت،بازنمود كه:

چون خوف زائل ⁽³⁾و سفر كناره شود، فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ ،چون ساكن شوى ⁽⁴⁾و جاى به شما آرام گيرد، فَأَقِيمُوا الصَّلاٰةَ نماز را اقامت كنى ⁽⁵⁾بتمام و كمال و حدود و اركان و شرايط خود،چنان كه نماز حضر و امن بود،بى قصرى و ايمايى ⁽⁶⁾به ركوع و سجود و قرائت.

إِنَّ الصَّلاٰةَ كٰانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتٰاباً مَوْقُوتاً ،عبد اللّٰه عبّاس و عطيّة العوفى و ابن زيد و سدّى و مجاهد گفتند:

فريضة مفروضة، نماز بر مؤمنان فريضۀ[339-ر] مفروض است و هو المروىّ عن ابى جعفر و ابى عبد اللّٰه-عليهما السلام.و ديگران گفتند:فرضا واجبا،و معنى متقارب است،و بعضى دگر گفتند:فرضا منجّما، فريضۀ منجّم است نجم نجم،به وقت خود بيايد گزاردن ⁽⁷⁾.اين قول عبد اللّٰه مسعود است و زيد بن أسلم و قتاده.و«موقوت»،مفعول باشد از وقت،يعنى فريضه است موقّت.

قوله: وَ لاٰ تَهِنُوا فِي ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ ،حق تعالى در اين آيت قوم را تحريض كرد بر قتال كفّار و نهى كرد ايشان را ازآن كه سستى و ناتوانى و كسل ⁽¹⁾نمايند،گفت:

وَ لاٰ تَهِنُوا ،من الوهن و هو الضّعف،يقال:وهن،يهن و هنا إذا ضعف، فِي ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ ،در طلب اين قوم يعنى ابو سفيان و لشكرش-چنان كه قصّۀ آن در سورۀ آل عمران گذشت ⁽²⁾.آنگه گفت: إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمٰا تَأْلَمُونَ ،اگر از جراحت و قتل الم ⁽³⁾مى يابى ⁽⁴⁾.ايشا[ان] ⁽⁵⁾هم چو ⁽⁶⁾شما آدميانند از گوشت و خون آفريده،هم چنان الم يابند كه شما مى يابى ⁽⁷⁾،و اين بر طريق مثل است چنان كه شاعر گفت:

القوم امثالكم لهم شعر***في الرأس لا ينشرون ان قتلوا

و مثله بالفارسيّة ⁽⁸⁾:

فريدون فرخ فرشته نبود***ز مشك و از ⁽⁹⁾عنبر سرشته نبود

آنگه گفت:شما را در اين باب برايشان مزيّتى هست كه شما از خداى اميد ثواب مى دارى ⁽¹⁰⁾و ايشان را اين اميد نيست.پس شمار ⁽¹¹⁾به مصابرت كردن بر كارزار و احتساب كردن و مزد بدو رسيدن اولى ترى ⁽¹²⁾،و گفتند مراد آن است كه:آن وعده نصرت و ظفر كه شما را هست از خداى تعالى كافران را نيست،پس شما از خداى فتح و ظفر اميد مى داريد ⁽¹³⁾كه ايشان نمى دارند و بعضى دگر گفتند:مراد به رجاء خوف است،يعنى از خداى مى ترسى ⁽¹⁴⁾بر مخالفت فرمان او به آنچه ايشان نمى ترسند.

فرّاء گفت:«رجاء»به معنى خوف آنجا باشد كه جحد ⁽¹⁵⁾باشد،چنان كه:

قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لاٰ يَرْجُونَ أَيّٰامَ اللّٰهِ ⁽¹⁾،و نحو قوله: مٰا لَكُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً ⁽²⁾،أى لا تخافون له عظمة ⁽³⁾،و اين لغت اهل حجاز است،و قال الشاعر ⁽⁴⁾:

لا ترتجي حين تلافى الزائدا***أ سبعة لاقت معا ام واحدا

و قال الهذلي ⁽⁵⁾:

اذا لسعته النحل لم يرج لسعها***و خالفها في بيت نوب عوامل ⁽⁶⁾

و مراد آن است كه:«رجاء»به معنى خوف آنجا استعمال كنند كه در فحواى كلام دليلى باشد بر او يا در كلام قرينه اى بود،و كسائي گفت:اين لغت الّا به تهامه نشنيدم،و در جاى مبالات استعمال مى كنند،چنان كه شاعر گفت ⁽⁷⁾:

لعمرك ما ارجو اذا كنت مسلما***على اي جنب كان للّٰه مصرعي

اى ما أبالي،و اگر بر خوف تفسير دهند در بيت هم روا باشد.

قوله تعالى:

سوره النساء (4): آیات 105 تا 116

اشاره

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ اَلْكِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ اَلنّٰاسِ بِمٰا أَرٰاكَ اَللّٰهُ وَ لاٰ تَكُنْ لِلْخٰائِنِينَ خَصِيماً (105) وَ اِسْتَغْفِرِ اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ غَفُوراً رَحِيماً (106) وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ اَلَّذِينَ يَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ مَنْ كٰانَ خَوّٰاناً أَثِيماً (107) يَسْتَخْفُونَ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ لاٰ يَسْتَخْفُونَ مِنَ اَللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مٰا لاٰ يَرْضىٰ مِنَ اَلْقَوْلِ وَ كٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (108) هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا فَمَنْ يُجٰادِلُ اَللّٰهَ عَنْهُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (109) وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اَللّٰهَ يَجِدِ اَللّٰهَ غَفُوراً رَحِيماً (110) وَ مَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا يَكْسِبُهُ عَلىٰ نَفْسِهِ وَ كٰانَ اَللّٰهُ عَلِيماً حَكِيماً (111) وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ اِحْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِيناً (112) وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اَللّٰهِ عَلَيْكَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَ مٰا يُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَ أَنْزَلَ اَللّٰهُ عَلَيْكَ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحِكْمَةَ وَ عَلَّمَكَ مٰا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَ كٰانَ فَضْلُ اَللّٰهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (113) لاٰ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَيْنَ اَلنّٰاسِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (114) وَ مَنْ يُشٰاقِقِ اَلرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُ اَلْهُدىٰ وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ اَلْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِيراً (115) إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِيداً (116)

ترجمه

ما فرستاديم به تو كتاب ⁽⁸⁾به درستى تا حكم كنيد ⁽⁹⁾ميان مردمان به آنچه با تو نمود خداى،و مباش خيانت كنندگان را خصم.

و آمرزش خواه از خداى كه خداى هميشه آمرزنده و بخشاينده است.

جدال مكن از آنان كه خيانت كنند با خود ⁽¹⁰⁾،خداى دوست ندارد آن را كه خيانت كننده و بزهكار باشد.

پنهان مى دارند از مردمان و پنهان نمى دارند از

خداى و او با ايشان است چون مى سگالند به شب آنچه نپسندد از گفتار،و بوده است خداى به آنچه مى كنند دانا.

شما آنانيد ⁽¹⁾كه خصومت كرديد از ⁽²⁾ايشان در زندگانى دنيا ⁽³⁾كه خصومت كند از ⁽⁴⁾ايشان روز قيامت ⁽⁵⁾؟يا كه ⁽⁶⁾باشد بر ايشان و كيل ⁽⁷⁾؟ و هركه كند بدى يا بيداد كند بر خود آنگه آمرزش خواهد از خداى،يابد خداى را آمرزنده و بخشاينده.

[339-پ] و هركه بيندوزد گناهى به درستى كه بيندوزد آن را بر خود،و بوده است خداى دانا و محكم كار.

و هركه بيندوزد گناهى يا بزه اى پس بيندازد به آن بى گناهى را،برگرفته باشد دروغى و بزه اى روشن.

اگر نه نعمت خداى بودى بر تو و بخشايش او،و همّت كردند ⁽⁸⁾گروهى از ايشان كه گمراه بكنند ترا و گمراه نكنند مگر با خود،و زيان نمى كنند تو را چيزى،و فرستاد خداى بر تو كتاب و شريعت و بياموخت تو را آنچه تو ندانستى،و بود فضل خداى بر تو بزرگ.

خير نيست در بسيارى از سرّ ايشان الّا آن كه فرمايد صدقه اى يا برّى يا صلاح جستنى ميان مردمان،و هركه كند آن،طلب خشنودى خداى را،بدهيم او را مزدى بزرگ.

و هركه فرمان نبرد پيغامبر را از پس آن كه روشن شد او را حق،و پس روى كند جز راه مؤمنان را،با او گذاريم آنچه كرده باشد،و بسوزانيم او را دوزخ ⁽¹⁾،و بد جايگاه است آن.

خداى نيامرزد آن كه به او شرك آرند،و بيامرزد آنچه فرود آن باشد آن را كه خواهد ⁽²⁾،هركه شرك آرد به خداى گمراه شود گمراهى دور ⁽³⁾.

كلبي روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّٰه عبّاس كه گفت:اين آيت در مردى انصارى آمد نام او طعيمة ⁽⁴⁾بن ابيرق كه او درعى بدزديده بود از همسايه اى كه او را قتادة بن النعمان گفتند،و آن درع در انبانى بود كه در آن انبان پاره اى آرد بود،و انبان را سوراخى بود،و ⁽⁵⁾آن انبان برگرفت و از خانۀ انصارى به خانۀ مردى جهود برد كه او را زيد بن السّمير ⁽⁶⁾گفتند،و همۀ راه كه او مى رفت ⁽⁷⁾آرد مى ريخت.بامداد كه ايشان طلب درع كردند بر جاى نبود،برخاستند و براثر آن آرد كه ⁽⁸⁾ريخته بود مى شدند تا به خانۀ زيد بن السّمير.او را بگرفتند و گفتند:اين درع تو دزديدى.گفت:درع طعيمة بن ابيرق پيش من به وديعت نهاد،و جماعتى جهودان گواهى دادند برآن آمدند و او را گفتند:اين درع حواله بر تو مى كنند،او سوگند خورد كه از آن خبر ندارد ⁽⁹⁾.قوم او برخاستند و به شكايت به نزديك رسول آمدند و گفتند:يا رسول اللّٰه!بنى ⁽¹⁰⁾قتاده را

كه درعى از خانۀ او جهودى دزديده بود ⁽¹⁾و در خانۀ او بازيافته اند او را دست بداشته است ⁽²⁾و در مردى از آن ما آويخته،طعيمة ⁽³⁾بن ابيرق را خواستند.رسول-عليه السّلام- ايشان را بخواند و همه را حاضر كرد و آن مجارّه برفت.رسول ⁽⁴⁾-عليه السّلام-از حسن ظن به مرد مسلمان و از اتّهام او جهود را گمان برد كه خود ⁽⁵⁾دزديده است و مسلمان مبرّاست،خواست تا با جهودان ⁽⁶⁾خصومت كند،خداى تعالى اين آيت فرستاد و رسول را آن حال معلوم كرد.

و روايتى دگر از عبد اللّٰه عبّاس آن است كه طعيمة ⁽⁷⁾بن ابيرق درعى از كسى بدزديد،و آن درع در انبانى بود كه در آنجا پاره اى سپوست ⁽⁸⁾بود،آن انبان پاره اى سوراخ ⁽⁹⁾كرد تا در راه[آن] ⁽¹⁰⁾سپوست ⁽¹¹⁾مى ريخت،آنگه انبان بياورد و بر در سراى زيد بن السّمير ⁽¹²⁾اليهودىّ بنهاد و درع به در ⁽¹³⁾گرفت و به خانۀ خود برد.چون بامداد بود، خداوند درع طلب درع كرد،درع نيافت.از سراى بيرون آمد،سبوس ⁽¹⁴⁾ريخته بود،براثر آن برفت و پى به در سراى زيد بن السّمير ⁽¹⁵⁾برد و او را بگرفت و پيش رسول آورد.

رسول-عليه السّلام-همّت آن كرد كه آن جهود را دست ببرد،خداى تعالى آيت فرستاد.

ضحّاك گفت:آيت در مردى انصارى آمد كه درعى به وديعت به او ⁽¹⁶⁾دادند.

چون بازخواستند انكار كرد و گفت:خبر ندارم.مرد در او آويخت و او را پيش رسول آورد.قوم او بيامدند و گفتند:اين مردى صالح[است] ⁽¹⁷⁾و اين خيانت[340-ر]به او لايق نباشد و خداوند درع بر او دروغ[مى] ⁽¹⁸⁾گويد.رسول-عليه السّلام-گواهى

ايشان ⁽¹⁾بشنيد و آن مرد را كه صاحب درع بود ملامت كرد،خداى تعالى اين آيت فرستاد و خيانت او معلوم كرد.چون او به وحى رسوا گشت ⁽²⁾مرتد گشت و با مكّه شد،خداى تعالى اين آيات در حقّ او بفرستاد الى قوله: إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ ⁽³⁾.

مقاتل گفت:زيد بن السّمير ⁽⁴⁾درعى به نزديك طعيمة بن ابيرق ⁽⁵⁾به وديعت نهاد.

چون بازخواست،جحود كرد و در سراى ببست و درع بر بام برد و در سراى همسايه انداخت،آنگه در بگشاد و گفت:سراى من بجوى،بجستند چيزى نبود آن جايگاه ⁽⁶⁾.

بر بام رفتند.او گفت:نگاه مى كنم،در سراى اين همسايه درعى مى بينم،ندانم تا شما را هست يا نى ⁽⁷⁾؟چو ⁽⁸⁾بديدند درع ايشان بود،و نام اين همسايه ابو هلال بود.

مردمان اين مرد كه درع پيش او بود ⁽⁹⁾جمع شدند و به نزديك رسول آمدند و از اين صاحب درع شكايت كردند كه او صاحب ما را متّهم كرد.رسول خواست تا به گواهى ايشان و تزكيۀ ايشان آن مرد را ملامت كند،خداى تعالى اين آيت فرستاد.

مجاهد و قتاده و ابن زيد و عكرمه گفتند:آيت در بنو ابيرق آمد،و ايشان سه برادر بودند بشر و بشير و مبشّر،و كنيت اين بشر ابو طعيمه ⁽¹⁰⁾بود،نقبى در سراى عمّ قتادة بن نعمان زدند و تيغى و زرهى و پاره اى طعام بدزديدند.او اين شكايت با پسر برادرش كرد قتاده،و اين قتاده مردى بدرى بود،او به نزديك رسول آمد و اين قصّه بازگفت ،و مردى با ايشان در سراى بود نام او لبيد بن سهل مردى درويش بود،و لكن مردى مؤمن[و] ⁽¹¹⁾شجاع بود.بنو ابيرق،قتاده را گفتند:اين كار ما نباشد،اين كار لبيد است.چون لبيد اين حديث بشنيد،تيغ بر گرفت و بيرون آمد و گفت پسران ابيرق

را ⁽¹⁾:تهمت دزدى بر من مى نهى ⁽²⁾،و شما به آن اولى ترى ⁽³⁾كه شما منافقانى ⁽⁴⁾و هجو رسول مى گويى ⁽⁵⁾و بر قريش مى بندى ⁽⁶⁾!اگر اين كار روشن بنكنى ⁽⁷⁾،اين تيغ در شما نهم ⁽⁸⁾و همه را به تيغ بيارم ⁽⁹⁾.ايشان او را دلخوش كردند و خاموش كردند،و چون بشنيدند كه قتاده اين حديث با رسول ⁽¹⁰⁾گفته است،بيامدند و ايشان را خويشى بود نام او أسير بن عروة،مردى زبان آور بود،اين حال با او بگفتند.او برخاست با جماعتى پيش رسول آمد،و گفت:اى رسول اللّٰه!اين شرط باشد كه قتاده بيايد و جماعتى را از اهل البيتى معروف به دزدى متّهم كند!و اين حديث در ايشان نگنجد.

رسول-عليه السّلام-قتاده را ملامت كرد به گفتار و گواهى ايشان.قتاده دلتنگ از پيش رسول ⁽¹¹⁾برگشت و عمّ را گفت:اين چه كار است كه مرا آورده اى ⁽¹²⁾كه رسول -عليه السّلام-امروز مرا ملامتى مى كرد ⁽¹³⁾كه من تمنّاى مرگ كردم در اين ⁽¹⁴⁾حال.عمّ گفت:خداى مى داند كه من مظلومم و لكن چه توانم كردن،اللّٰه ⁽¹⁵⁾المستعان،جز آن كه از خداى يارى مى خواهم،خداى تعالى اين آيات فرستاد إلى قوله: وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِيناً ⁽¹⁶⁾،الى قوله: وَ كٰانَ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَيْكَ عَظِيماً ⁽¹⁷⁾.

اين خبر به بني ابيرق رسيد،مرتد شدند و به مكّه گريختند و آنجا مقام ساختند با قريش،چون رسول-عليه السّلام-مكّه بگشاد به شام گريختند،خداى تعالى در ايشان اين آيت فرستاد: وَ مَنْ يُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُ ⁽¹⁸⁾،الى آخر الآية ⁽¹⁹⁾.