روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 5

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

ادامه سوره آل عمران

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

سوره آل عمران (3): آیات 106 تا 115

اشاره

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا اَلَّذِينَ اِسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمٰانِكُمْ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (106) وَ أَمَّا اَلَّذِينَ اِبْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اَللّٰهِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ (107) تِلْكَ آيٰاتُ اَللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَ مَا اَللّٰهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِينَ (108) وَ لِلّٰهِ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ وَ إِلَى اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ (109) كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ اَلْكِتٰابِ لَكٰانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (110) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاّٰ أَذىً وَ إِنْ يُقٰاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ اَلْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ يُنْصَرُونَ (111) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ اَلذِّلَّةُ أَيْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ اَلْمَسْكَنَةُ ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كٰانُوا يَكْفُرُونَ بِآيٰاتِ اَللّٰهِ وَ يَقْتُلُونَ اَلْأَنْبِيٰاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذٰلِكَ بِمٰا عَصَوْا وَ كٰانُوا يَعْتَدُونَ (112) لَيْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ اَلْكِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ يَتْلُونَ آيٰاتِ اَللّٰهِ آنٰاءَ اَللَّيْلِ وَ هُمْ يَسْجُدُونَ (113) يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ يُسٰارِعُونَ فِي اَلْخَيْرٰاتِ وَ أُولٰئِكَ مِنَ اَلصّٰالِحِينَ (114) وَ مٰا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (115)

ترجمه

آن روز ⁽¹⁾كه سپيد باشد ⁽²⁾رويها و سياه باشد ⁽³⁾رويها ⁽⁴⁾،فامّا آنان كه سياه باشد رويها كافر شدى پس ايمانتان،بچشيد عذاب به آنچه كافر شديد.

و امّا آنان كه سپيد باشد ⁽⁵⁾رويهايشان در رحمت خداى،ايشان در آنجا هميشه باشند.

اين آيتهاى خداست،مى خوانيم بر تو به درستى،و نخواهد خداى،بيداد جهانيان.

و خداى راست آنچ در آسمانهاست،و آنچ در زمين است و با خداى شود ⁽⁶⁾كارها.

بوديد شما بهترين امّتانى ⁽⁷⁾كه بيرون آوردند براى مردمان،مى فرماييد ⁽⁸⁾نيكى،و منع مى كنيد از بدى،و ايمان داريد به خداى،و اگر ايمان آورند ⁽⁹⁾جهودان و ترسايان ايشان را به بودى،از ايشان بهرى مؤمنند و بيشترين ايشان كافراند.

زيان نكنند ⁽¹⁾شما را مگر رنجى،و اگر كارزار كنند با شما پشت بر شما كنند،آنگه نصرت نكنند ايشان را.

زدند بر ايشان خوارى هرجا ⁽²⁾يابند ايشان را مگر به زنهارى ⁽³⁾از خدا و زنهارى ⁽⁴⁾از مردمان و بازآمدند به خشمى از خداى.زدند ⁽⁵⁾بر ايشان درويشى،آن به آن است كه ايشان كافر شدند به آيتهاى خداى و بكشتند پيغمبران را به ناحق اين به آن است كه عاصى شدند و ظلم كردند.

نباشند راست،از اهل كتاب ⁽⁶⁾امّتى ايستاده،مى خوانند آيات خدا در اوقات شب،و ايشان سجده مى كنند[251-پ].

ايمان آرند به خداى و به روز بازپسين،و مى فرمايند نيكى،و بازمى دارند از بدى و مى شتابند در نيكيها،و ايشان از جملۀ نيكانند.⁽⁷⁾آنچه شما كنيد از نيكى ⁽⁸⁾،كفران نكنند،و خداى داناست به پرهيزگاران.⁽⁹⁾آنچه شما كنيد از نيكى (9)،كفران نكنند،و خداى داناست به پرهيزگاران.

قوله تعالى: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ ،عامل در«يوم»امّا مضمرى باشد چنان كه

گفتيم:اذكر يوم تبيضّ،و شايد كه عامل در او عظيم باشد،أي يعظم عذابهم يوم تبيضّ وجوه،و شايد كه معنى عذاب بود،تا تقدير چنين باشد:و هم يعذّبون عذابا عظيما يوم تبيضّ.

يحيى بن وثاب خواند:تبيضّ و تسودّ،به كسر هر دو«تا»على لغة تميم،و زهرى خواند:تبياض و تسوادّ و افعلّ و افعالّ،امّا ⁽¹⁾في الالوان و العيوب،گفتند مفسّران كه معنى آيت آن است كه:يوم تبيضّ وجوه المؤمنين و تسودّ وجوه الكافرين- آن روز كه رويها سپيد ⁽²⁾باشد و ⁽³⁾رويها سياه.گفتند:رويهاى سپيد ⁽⁴⁾رويهاى مخلصان ⁽⁵⁾باشد،و رويهاى سياه رويهاى منافقان ⁽⁶⁾باشد.

عطا گفت:رويهاى سپيد ⁽⁷⁾روى ⁽⁸⁾مهاجر ⁽⁹⁾و انصار باشد،و رويهاى سياه رويهاى ⁽¹⁰⁾بني قريظه و بنى النّضير باشد.عبد اللّه عبّاس گفت:روى سپيد ⁽¹¹⁾رويهاى ⁽¹²⁾موحّدان باشد،و رويهاى سياه روى ⁽¹³⁾اهل بدعت باشد.

كلبى روايت كند عن ابي صالح عن ابن عبّاس كه عبد اللّه عبّاس گفت:چون روز قيامت باشد،خداى بردارد و نصب كند هر معبودى را كه بدون او ⁽¹⁴⁾پرستيده باشند ⁽¹⁵⁾در دار دنيا هركسى به جانب معبود خود تازند و بشتابند،و هو قوله تعالى: نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰى ⁽¹⁶⁾...،ما او را به آن گذاريم كه به آن تولاّ كرد ⁽¹⁷⁾.چون به او ⁽¹⁸⁾رسند و آن خسارت و ندامت بينند دژم شوند ⁽¹⁹⁾،از دژمى ⁽²⁰⁾روهاى ⁽²¹⁾ايشان سياه شود،آنجا مؤمنان بمانند و اهل كتاب براى ايشان معبودى رفع نكنند كه ايشان بت پرست نبوده باشند در دنيا.

حق تعالى گويد:هركه از شما مرا در ⁽¹⁾دنيا سجده كرد،امروز سجده كنيد مرا،مؤمنان ⁽²⁾سجده كنند،جهودان و ترسايان ⁽³⁾سجده نتوانند كردن.مؤمنان سر بردارند و رويهاى ايشان از نور چون ماه ⁽⁴⁾بود.منافقان و اهل كتاب-از جهودان و ترسايان-در روى مؤمنان نگرند،از آن حزن و اندوه رويهايشان سياه شود،گويند:بار خدايا! رويهاى مشركان سياه كردى،و ما در دنيا مشرك نبوديم!و ذلك قوله تعالى:

وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا كُنّٰا مُشْرِكِينَ ⁽⁵⁾.حق تعالى گويد: اُنْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ ⁽⁶⁾.

امّا آنچه موافق كتاب خداست آن است كه گفت في قوله: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يٰا حَسْرَتىٰ عَلىٰ مٰا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِينَ، أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ⁽⁷⁾.حق تعالى در اين آيت بيان ⁽⁸⁾كرد كه:مشركان با شرك جبر گويند ⁽⁹⁾،تا آن مثل در حقّ ايشان محقّق باشد كه مع كفره قدرى،كفر آن است كه: وَ إِنْ كُنْتُ ⁽¹⁰⁾لَمِنَ السّٰاخِرِينَ ⁽¹¹⁾،و قدر آن كه: لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِي ⁽¹²⁾،اگر خداى مرا هدايت دادى من متّقى بودمى،يعنى خداى مرا هدايت نداد،و اين دروغ است بر خداى،و به مثل ⁽¹³⁾گفته اند:دروغزن سياه روى باشد.اگر آن كه دروغ بر كسى نهد من افناء النّاس سيه روى شود،آن كه دروغ بر خداى نهد چه شود؟ به وعدۀ خداى هم چنين شود كه در آخر آيات گفت: وَ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ ⁽¹⁴⁾.

بهرى ⁽¹⁵⁾از اهل معانى گفتند:سواد و بياض كنايت است از اربداد ⁽¹⁶⁾و اشراق و از

عبوس و طلاقة،أ لا ترى الى[قوله] ⁽¹⁾: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَةٌ ⁽²⁾،و: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بٰاسِرَةٌ ⁽³⁾، و: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ، ضٰاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ، وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهٰا غَبَرَةٌ، تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ ⁽⁴⁾.

آنگه بيان و تفصيل[حال] ⁽⁵⁾ايشان داد هريكى را على حده گفت: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ ،و امّا آنان را كه رويهاى ⁽⁶⁾ايشان سياه باشد. أَ كَفَرْتُمْ ،در كلام حذفى و اختصارى هست،و التّقدير:فيقال لهم أكفرتم،ايشان را گويند،و اين از جملۀ آن جايهاست كه قول اضمار كرد كه كافر شدى پس ⁽⁷⁾ايمانتان،يعنى پس ⁽⁸⁾آن كه اظهار كردى ايمان ⁽⁹⁾و منافق بودى ⁽¹⁰⁾در آن اظهار كفر كردى كه در دل داشتى ⁽¹¹⁾و مرتد شدى ⁽¹²⁾.

ربيع و ابو العاليه گفتند: بَعْدَ إِيمٰانِكُمْ ،يعنى بعد اقراركم يوم الميثاق ⁽¹³⁾.حسن بصرى گفت:آنانند كه اظهار كلمۀ ايمان كردند و منافق بودند،و اين بعينه مذهب ماست.عكرمه گفت:مراد جهودان و ترسايانند كه پيش ازآن كه رسول-عليه السّلام- آمد ⁽¹⁴⁾،ايشان نعت و صفت او مى خواندند در تورات و انجيل،و مقرّ بودند.چون بيامدند ⁽¹⁵⁾او را بديدند و بشناختند ⁽¹⁶⁾كافر شدند،چنان كه گفت: فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ ⁽¹⁷⁾.

بعضى دگر[252-ر]از مفسّران گفتند:قومى باشند از اهل قبلۀ ما.حارث أعور گفت از اميرالمؤمنين على ⁽¹⁸⁾شنيدم كه مى گفت بر ⁽¹⁹⁾منبر:مرد باشد كه از خانه

بيرون آيد ⁽¹⁾با خانه نشود الّا پس ازآن كه عملى كند كه مستوجب بهشت شود.و مرد باشد كه از خانه بيرون آيد،با خانه نشود تا عملى كند كه مستوجب دوزخ شود،و آنگه اين آيت برخواند: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ -الآية،و بيان اين،قول النّبىّ- عليه السلام-كه گفت ⁽²⁾:روزگارى آيد بر امّت من كه مرد بامداد مسلمان بود،نماز شام كافر شود كه دين خود به چيزى اندك از دنيا بفروشد.

ابو امامة الباهلىّ گفت:خوارجند و قتاده گفت:مبتدعان امّت اند،بيان اين قول خبر رسول است-صلّى اللّه عليه و آله-كه گفت:فردا قيامت جماعتى به نزديك من آيند بر كنار حوض از اهل صحبت ⁽³⁾من،چون من ايشان را بينم،ايشان را از پيش من بربايند ⁽⁴⁾.من آواز دهم كه:

اصيحابي اصيحابي ⁽⁵⁾، ياركان منند،مرا گويند،تو ندانى كه اينان از پس تو چه احداث كردند؟

انّهم رجعوا على اعقابهم القهقرى و ارتدوا ،اينان از پس تو مرتدّ شدند و برگشتند،و اين خبر ثعلبى امام اصحاب الحديث در تفسير آورد.

وَ أَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ ،و امّا آنان را كه روى ايشان سپيد ⁽⁶⁾باشد و ايشان مؤمنان و موحّدان و مخلصان باشند،عكس آنان كه ذكر ايشان برفت. فَفِي رَحْمَتِ اللّٰهِ ،أي في ثواب اللّه،ايشان در رحمت و ثواب خداى باشند،يعنى در بهشت. هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ ،و در آنجا مخلّد ⁽⁷⁾و مؤبّد باشند به بقاى خداى تعالى.

تِلْكَ آيٰاتُ اللّٰهِ ،اين آيات و بيّنات و حجج خداست. نَتْلُوهٰا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ، ما بر تو مى خوانيم به حقّ و راستى و درستى،تا بدانى از اين آيات و بيّنات كه خداى تعالى ظلم ⁽⁸⁾عالميان نخواهد،يعنى نخواهد كه بر هيچ كس از جهانيان ظلم كند.

و نسبت و اتّصال اين حديث بما تقدم آن است كه:خداى تعالى ذكر كافران و منافقان و مؤمنان بكرد،و آنگه جزا و استحقاق هريك بگفت،آنگه گفت:اين براى آن است تا معلوم شود كه خداى تعالى نخواهد كه بر هيچ كس ظلم كند،امّا به

ثواب مستحقّ او بازگيرد،و امّا به آن كه تا او را مستحقّ عذاب كند.و در آيت دليل است بر بطلان قول مجبّره كه گفتند:خداى تعالى ظلم خواهد و ظلم كند، براى آن كه به لفظ نكره نفى كرد از خود ارادۀ هر ظلمى نامعيّن،چنان كه گويى:

جاءنى رجل أو ما جاءني رجل،و بر هر مردى كه در جهان است برافتد ⁽¹⁾نامعيّن،و نيز دليل است بر آنكه ظلم نكند،براى آن كه اجماع است كه:خداى تعالى فعلى نكند كه نخواهد همۀ افعال خود را مريد باشد،پس آيت دليل است بر آنكه ظلم نكند و نخواهد.

وَ لِلّٰهِ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ ،وجه اتّصال اين آيت به آيت متقدّم آن است تا قيدى و تأكيدى باشد آن را كه گفت: وَ مَا اللّٰهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِينَ ،براى آن كه ظلم ⁽²⁾و قبيح آن كس كند كه جاهل باشد به قبح آن،يا محتاج باشد به آن.چون قديم-جلّ جلاله-بازنمود كه:ملك آسمان و زمين و هرچه در آسمان و زمين است همه او راست ⁽³⁾،و مرجع و مردّ همه كارها با او است،به هيچ حال او را حاجت نباشد ⁽⁴⁾به ظلم كردن و ظلم خواستن،چه آن را كه ملك آسمان و زمين او را باشد، مستغنى بود.پس اين حجّت و بيّنت آن دعوى است كه در آيت اوّل گفت،و وجوه آن كه چرا به لفظ رجوع گفت و از او بيامده نيست تا با او شود گفته شد پيش از اين.

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ ،عكرمه و مقاتل گفتند ⁽⁵⁾:آيت در جماعتى آمد از صحابۀ رسول، منهم:عبد اللّه بن مسعود و أبىّ بن كعب،و سبب آن بود[كه] ⁽⁶⁾:مالك بن الضّيف و وهب بن يهودا دو حبر بودند از احبار جهودان،اينان را گفتند:ما از شما بهيم و دين ما از دين شما بهتر است.خداى تعالى اين آيت فرستاد ردّ بر ايشان ⁽⁷⁾.

سعيد جبير گفت از عبد اللّه عبّاس،كه او گفت:هم المهاجرون،آنانند كه با رسول -عليه السلام-هجرت كردند و از مكّه به مدينه آمدند.و ضحّاك گفت:اصحاب رسولند خاصّة

الرّواة الدّعاة،راويان اخبار و داعيان با دين خداى كه مسلمانان را فرمودند كه:

طاعت ايشان داريد ⁽¹⁾،و اين صفت امامان باشد.و از بعضى صحابۀ رسول روايت است كه او گفت:[آيت] ⁽²⁾در اوّلينان ماست نه در آخرينان.

عمران بن حصين روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:

خير الناس قرني ثم الذين يلونهم ،گفت:بهترين مردمان مردمان عهد منند،پس آنان كه از پس ايشانند،پس آنان كه از پس ايشانند،پس از آن قومى آيند:

يتسمنون يحبون السمن ، كه تن پرورند و خويشتن فربه كنند،و همّت ايشان در اين باشد،پيش ازآن كه از ايشان پرسند و خواهند گواهى دهند.

و ابو سعيد خدرىّ روايت كرد كه رسول-عليه السّلام گفت:

طوبى لمن راني، و لمن راى من راني،و لمن راى من راى من راني ،گفت:خنك ⁽³⁾آن را كه مرا ديد، يا آن را ديد كه مرا ديد ⁽⁴⁾،يا آن را ديد كه آن را ديد ⁽⁵⁾كه مرا ديد.

هم او روايت كرد كه،رسول-عليه السّلام گفت:

لا تسبّوا اصحابي، اصحاب مرا دشنام مدهيد،كه به آن خداى كه جان من به امر اوست كه اگر يكى از شما [252-پ]چندان كه وزن كوه احد است زر ⁽⁶⁾خرج كند،آن درنيابد از درج ⁽⁷⁾كه ايشان و نه نيمۀ آن ⁽⁸⁾.بعضى دگر گفتند:مراد جملۀ امّت محمّداند،و آيت عام است در همۀ امّت.

و

قال عليه السّلام: احفظوني في أصحابي فانّهم خيار امّتي، گفت:مرا نگاه داريد ⁽⁹⁾در ⁽¹⁰⁾ياران من كه ايشان بهينۀ ⁽¹¹⁾امّت منند.

و در اخبار و تفاسير اهل البيت-عليهم السّلام-چنان است كه ⁽¹²⁾:آيت خاصّ

است در حقّ ايشان و ائمۀ معصوم ⁽¹⁾-عليهم السّلام-براى آن كه لفظ«خير»در حقّ مقتدايان امّت روان باشد ⁽²⁾،آنگه آن صفات كه آيت متضمّن آن است لايق حال ايشان است،من قوله تعالى: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ -الآية.بيانش آن خبر كه ⁽³⁾سلمان پارسى ⁽⁴⁾-رحمة اللّه عليه-روايت كند كه:در عهد عمر خطّاب مردى بيامد از احبار جهودان،و پرسيد كه:خليفۀ محمّد كيست كه بر جاى اوست؟او را هدايت كردند به عمر.او بيامد و گفت:أنت خليفة محمّد؟گفت:آرى.گفت:إنّي سائلك ⁽⁵⁾عن ثلاث،و ثلاث و واحدة،گفت:من تو را بخواهم پرسيدن از سه مسئله،و سه مسئله و يكى.گفت:چه منع كرد تو را ازآن كه نگفتى ⁽⁶⁾هفت مسئله؟گفت:براى آن كه اگر آن سه اوّل بپرسم جواب يابم،دگر بپرسم ⁽⁷⁾،و إلاّ لا اوذيك و نفسى،خود را و تو را رنجه ندارم.عمر گفت:فاذا عليك بعلي بن أبي طالب،او را ببر على فرستاد.

او بيامد و على ⁽⁸⁾را گفت:من تو را سؤال خواهم كردن،چنان كه اوّل گفته بود گفت:سل ما بدا لك ⁽⁹⁾،بپرس از هرچه خواهى!گفت:گفت:خبر ده مرا از اوّل درخت ⁽¹⁰⁾كه بر زمين برست،و از اوّل سنگ كه بر زمين بنهادند،و از اوّل چشمۀ آب ⁽¹¹⁾كه بر زمين پديد آمد؟ گفت:امّا شما كه جهودانيد ⁽¹²⁾مى گوييد اوّل درخت ⁽¹³⁾كه بر زمين برست سمر بود،و دروغ گفتيد.اوّل درخت كه بر زمين برست درخت عجوه بود،نوعى ⁽¹⁴⁾خرماست.و اوّل چشمۀ آب ⁽¹⁵⁾شما گفتيد ⁽¹⁶⁾چشمۀ بيت المقدّس است،و دروغ گفتيد ⁽¹⁷⁾.اوّل چشمۀ آب كه بر زمين پديد آمد،آن چشمه بود كه صاحب موسى در او

ماهى بشست و ماهى زنده باشد.و اوّل سنگى كه بر زمين نهادند ⁽¹⁾،شما گفتيد آن سنگ است كه در بناى بيت المقدّس نهاده است،دروغ گفتيد.اوّل سنگ كه بر زمين بنهادند،حجر أسود بود كه جبرئيل-عليه السّلام-از بهشت به آدم آورد،

و له لسان ذلق يشهد لمن وافاه يوم القيمة، و فردا قيامت او را زبانى فصيح بود تا گواهى دهد براى ⁽²⁾آن كس كه به او آمده باشد.جهود گفت:اشهد انّه املاء موسى و كتاب هارون،گفت:گواهى دهم ⁽³⁾كه اين جمله املاء موسى است و كتابت هارون.

گفت:مسئله سه ماند.گفت:بگو.گفت:أخبرني عن موضع نبيّكم في الجنّة،خبر ده مرا از جاى پيغامبرتان در بهشت.گفت:

قضيب غرسه اللّه بيده فى أعلى علّيين ثم قال له كن فكان جنّات عدن، گفت:قضيبى و شاخى ⁽⁴⁾حق تعالى به دست قدرت خود غرس كرد ⁽⁵⁾در اعلا علّيّين.آنگه گفت آن را كه:بباش،بهشت عدن[شد] ⁽⁶⁾.گفت ⁽⁷⁾:

املاء موسى و كتاب هارون.

گفت:خبر ده مرا تا با او كه باشد در آنجا ؟گفت:

اثنى عشر من أهل بيته يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و لا يخافون فى اللّه لومة لائم، دوازده كس از اهل البيت او كه امربه معروف كنند و نهى منكر كنند،و از ملامت هيچ ملامت كننده نترسند.گفت:راست گفتى ⁽⁸⁾،املاء موسى است و كتاب هارون.

گفت:خبر ده مرا از وصىّ او تا از پس او چند سال بماند.

اميرالمؤمنين ⁽⁹⁾-عليه السّلام-عقد بيده ثلاثين، به دست،سى ⁽¹⁰⁾بگرفت،يعنى سى سال.

گفت:يك مسئله ماند مرا،اگر جواب دهى بصواب ايمان آرم.گفت:

و ما هى، و آن چيست؟گفت:اخبرني عن وصيّه أ يموت ام يقتل،

خبر ده مرا از وصىّ او تا به مرگ ميرد يا او را بكشند؟اميرالمؤمنين ⁽¹⁾-عليه السّلام- گفت:

لا بل يخضب هذه من هذا ⁽²⁾-و وضع يده على لحيته و رأسه ،لا بل كه ⁽³⁾اين را از اين خضاب كنند-و اشارت كرد به دست ها سر و محاسن ⁽⁴⁾خود.جهود ايمان آورد و از جمله موالى او يكى بود ⁽⁵⁾و گفت:اشهد ان لا اله الّا اللّه و أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه و ⁽⁶⁾أنّك وصىّ رسول اللّه.

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ ،«كان»صله است اين جا و مراد آن كه:انتم خير أمّة،چنان كه گفت: مَنْ كٰانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا ⁽⁷⁾،[أى من هو في المهد صبىّ] ⁽⁸⁾،يعنى شما بهتر امّتى.و«كان»زيادت است.و محمّد جرير ⁽⁹⁾گفت:«كان»تامّه است،و معنى آن است كه:و خلقتم و وجدتم خير امّة،شما را بهتر امّت آفريده اند.و«خير» نصب او بر حال باشد نه خبر،كان تامّه را اسم كفايت باشد بى خبر.

و بعضى دگر گفتند:«كان»بر جاى خود است،و معنى آن كه: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ عند اللّه في اللّوح المحفوظ،شما بهتر امّت بوده اى ⁽¹⁰⁾به نزديك خداى تعالى در لوح محفوظ.و قوله: أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ در جاى صفت امّت است،اى كنتم خير أمّة مخرجة للنّاس،و معنى آن است كه:أنتم خير النّاس للنّاس،و اين اقوال مفسّران همه دليل آن مى كند كه مراد ⁽¹¹⁾امامان و مقتدايان اند ⁽¹²⁾،براى آن كه هريكى را از مردمان كه نه امام و پيغامبراند أخرج لنفسه براى خود آفريد او را،و او را با كس كار نباشد مگر پيغامبر و امام را كه تكليف امّت و اتباع در گردن ايشان باشد.

و ابو هريره روايت كرد كه معنى آن است ⁽¹⁾:انتم خير النّاس للنّاس تدخلونهم فى الاسلام،شما بهتر ⁽²⁾امّتانيد،يعنى بهترين مردمانيد ⁽³⁾براى مردمان كه مردم را در اسلام آرى ⁽⁴⁾،و اين صفت امام باشد.

قتاده گفت[253-ر]:مراد آنانند كه جهاد كنند و سبى و غارت كنند،و مردم را در اسلام آرند به تيغ و قتال،كه پيش از رسول-عليه السّلام-ديگران را قتال نفرمودند.

مقاتل بن حيّان گفت ⁽⁵⁾:امّتان پيشين ⁽⁶⁾امربه معروف و نهى منكر نكردندى، و گفتندى:ما را با كس كار نيست،ما را تكليف خود به جاى بايد آوردن،اگر كسى نيك باشد او را به بود،و اگر بد باشد او را بتر بود ⁽⁷⁾،و امّت ما نه چنين اند،بلكه امربه معروف كنند و نهى منكر كنند،و مردم را از ظلم و معصيت بازدارند،پس[از] ⁽⁸⁾اين جا بهترين امّتان باشند.

بهز بن حكيم روايت كند عن أبيه عن جدّه از رسول-عليه السّلام-كه گفت در اين آيت:شما تمامى هفتاد امّتى ⁽⁹⁾از ميان پيشين ⁽¹⁰⁾شما از همه بهترى ⁽¹¹⁾و بر خداى گرامى تر.

بريدة الاسلمىّ روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-گفت:اهل بهشت در قيامت صد و بيست صف باشد ⁽¹²⁾،هشتاد صف امّت من باشد ⁽¹³⁾.و عبد اللّه عمر روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-گفت:هيچ امّت نيست و الا بهرى در بهشت باشند و بهرى در دوزخ،مگر امّت من كه همه در بهشت باشند.

أنس روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:امّت من چو ⁽¹⁴⁾بارانند،

كس نداند كه اوّلش به بود يا آخرش.

أنس روايت كند ⁽¹⁾كه اسقف ترسايان پيش ⁽²⁾رسول آمد و گفت:يا رسول اللّه! مرا در دل افتاده است ⁽³⁾كه ايمان آرم.گفت سبب چيست؟گفت در خواب ديدم كه:قيامت خاسته بودى ⁽⁴⁾و خلقان ⁽⁵⁾در صعيد سياست بداشته اند ⁽⁶⁾،و امّتان را بر خداى عرضه مى كردند.جماعتى درآمدند أغرّ محجّل،روى و دست و پاى سپيد،بر صراط بگذشتند كالبرق الخاطف،و ديگران مى فتادند ⁽⁷⁾و مى خاستند ⁽⁸⁾،من گفتم:

اين امّت كيستند؟همانا ⁽⁹⁾انبيااند ⁽¹⁰⁾يا اوصيا يا فرشتگان،گفتند:نه،اينان امّت محمّداند،غرّا محجّل ⁽¹¹⁾،از آثار طهور ازين سبب مرا رغبت اسلام افتاد.رسول -عليه السّلام-اسلام ⁽¹²⁾عرضه كرد و ايمان آورد.

رسول-عليه السّلام-گفت:بهشت بر پيغمبران حرام است تا من در او شوم ⁽¹³⁾،و بر اوصيا حرام است تا وصىّ من در شود ⁽¹⁴⁾،و بر امّتان حرام است تا امّتان من در او شوند ⁽¹⁵⁾.

ابو موسى أشعرى روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه گفت:امّت من امّتى اند مرحومه،چون روز قيامت باشد خداى تعالى هر مردى را از امّت من كافرى بدهد، گويد:اين فدا ⁽¹⁶⁾تو است از آتش دوزخ.

أنس روايت كند كه:يك روز با رسول-عليه السّلام-مى رفتم،آوازى از شعبى

بيرون مى آمد،مرا گفت:بنگر يا أنس تا آن آواز چيست؟گفت:برفتم،مردى را ديدم كه در بن درختى نماز مى كرد و مى گفت:مرا از امّت مرحومه كن ⁽¹⁾،مرا از امّت ⁽²⁾محمّد كن كه بر ايشان رحمت كرده اى و گناهان ايشان بيامرزيده ⁽³⁾و دعاى ايشان اجابت كرده ⁽⁴⁾و ايشان را ضمان ثواب كرده اى.

بيامدم،رسول را بگفتم،مرا گفت:برو آن مرد را بگو كه رسول خداى تو را سلام مى كند و مى گويد:من أنت،تو كيستى؟بيامدم و بگفتم،گفت:رسول خداى را از من سلام كن و بگو كه:برادر تو است خضر،خداى را دعا مى كند و مى خواهد تا او را از امّت تو كند.

در خبر است كه قوم عيسى،عيسى را گفتند:يا روح اللّه!پس ⁽⁵⁾اين امّت امّتى دگر باشند؟گفت آرى امّت احمد.گفتند:امّت احمد كه باشند ⁽⁶⁾؟گفت:

علماء حلماء،ابرار،أتقياء كأنّهم من العفّة أنبياء يرضون من اللّه باليسير من الرّزق و يرضى اللّه منهم ⁽⁷⁾باليسير من العمل يدخلهم الجنّة بشهادة أن لا اله الّا اللّه، گفت:عالمان باشند و حليمان و نكوكاران و پرهيزگاران[پندارى] ⁽⁸⁾كه از ⁽⁹⁾عفّت پيغامبرانند،از خداى به اندكى ⁽¹⁰⁾روزى راضى باشند،و خداى از ايشان به اندكى ⁽¹¹⁾عمل راضى باشد به گفت ⁽¹²⁾لااله الاّاللّه به بهشت برد ايشان را.

و در خبر است كه كعب الاحبار را گفتند:چرا در عهد رسول و عهد أبو بكر ايمان نياورديد ⁽¹³⁾در عهد عمر ايمان آورديد ⁽¹⁴⁾؟گفت:سبب آن بود كه پدرم در در مرگ ⁽¹⁵⁾صحيفه اى به من داد مهر برنهاده،و مرا وصايت كرد ⁽¹⁶⁾كه:مهر از اين جا

برندار ⁽¹⁾.من بنهادم و مهر بر نداشتم تا به عهد عمر.در خواب ديدم كه مرا گفتند ⁽²⁾:

پدر با تو خيانت كرد،مهر از آن صحيفه بردار و بنگر تا چيست در آنجا كاربند.من مهر از او برداشتم ⁽³⁾،در آنجا نعت امّت محمّد بود،سالوما و عالوما و حالوما و حاكوما و صافوحا و خاروجا.گفتند:تفسير اين ⁽⁴⁾چه باشد؟گفت:«سالوما»،بر يكديگر سلام كنند به تحيّت،و«عالوما»،علماءاند چون انبياء بنى اسرائيل[و «حالوما»] ⁽⁵⁾،حليمانند و بردباران،و«حاكوما»و خداى ايشان را حكم كرد به بهشت ⁽⁶⁾،و با يكديگر مصافحت كنند،از گناه بيرون آيند چنان كه از مادر زاده ⁽⁷⁾.

يحيى معاذ گفت:اين آيت مدح امّت محمّد است،و خداى تعالى از كرم روا ندارد ⁽⁸⁾كه قوم ⁽⁹⁾را مدح كند،و آنگه به دوزخ برد ايشان را،آنگه وصف كرد ايشان را به انواعى ⁽¹⁰⁾مدح كه در ايشان بود،گفت:امربه معروف كنند و نهى منكر كنند،و به خداى ايمان دارند،آنگه گفت ⁽¹¹⁾:[اگر] ⁽¹²⁾اهل كتاب نيز ايمان آورندى ايشان را به بودى،و اگرچه بهرى از ايشان مؤمنند بيشتر كافراند.

و مراد به«فسّاق»در آيت كافر است براى قرينۀ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ ،و در آيت تمسّك نيست اهل وعيد را براى آن كه خداى در آيت فاسق را كافر نخواند،كافر را فاسق خواند،و كافر به همه حال فاسق باشد براى آن كه از فرمان خداى خارج باشد.دگر آن كه تنافى نيست از ميان كفر و فسق،تنافى از ميان كفر و ايمان است چون فاسق به فعل[فسق] ⁽¹³⁾مستحقّ[253-پ]اين اسم باشد،واجب بود كه به فعل ايمان مستحقّ اسم مؤمن بود از روى اشتقاق،و اگر دعوى نقل كنند دليل نيابند بر اين.

قوله: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاّٰ أَذىً ،مقاتل گفت:رؤساى جهودان چون كعب و نعمان و ابو رافع و ابو ياسر و كنانه و ابن صوريا،به نزديك عبد اللّه سلام آمدند و اصحاب او از مؤمنان اهل كتاب،و ايشان را ملامت و سرزنش كردند بر مسلمانى،خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:اين جهودان به شما هيچ نتوانند كردن مگر ايذاء به زبان از طعنه ⁽¹⁾و وعيدى به دروغ يا دعوت با جهودى،يا ⁽²⁾كلمه اى از كلمات كفر كه بگويند تا شما به آن رنجور شويد ⁽³⁾.

« إِلاّٰ أَذىً »محلّ او نصب است بر استثناء و جرير طبرى و بو القاسم بلخى ⁽⁴⁾گفتند:استثناء منقطع است براى آن كه آن أذى ايشان را زيان ندارد،و اولى تر آن است كه استثناء متّصل باشد براى آن كه أذى از جنس مضرّت باشد،و منقطع آن بود كه مستثنى از جنس مستثنى منه نباشد،چنان كه:ما بالدّار من أحد الّا حمارا.

وَ إِنْ يُقٰاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبٰارَ ،و اگر با شما كارزار كنند پشت به هزيمت دهند شما را،و اين آيت از جمله معجزات است براى آن كه خبر است از غيب،و مخبر بر وفق خبر آمد كه هريكى از ايشان با رسول و صحابۀ او قتال كردند ⁽⁵⁾منهزم شدند از بنى قريظه و بنى النّضير و بنى المصطلق و جز ايشان،پس آيت دليل صحّت نبوّت است و تسلّى رسول است-عليه السّلام.و قوله: ثُمَّ لاٰ يُنْصَرُونَ ⁽⁶⁾،و پس ايشان را نصرت نكنند،هم اين مورد دارد از روى اعجاز و تسلّى.و اگرچه«ثمّ»حرف عطف است،اين فعل معطوف نيست بر فعل اوّل،براى آن مجزوم است،و التّقدير:ثمّ هم لا ينصرون،و إنّما استأنف لرأس الآية،كما قال الشّاعر:

أ لم تسئل الرّبع القديم فينطق

أى فهو ينطق ⁽⁷⁾،و آنجا كه سر آيه نبود چنين فرمود: لاٰ يُقْضىٰ عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا ⁽⁸⁾... ،و مثله في رأس الآية قوله: وَ لاٰ يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ ⁽⁹⁾.

قوله: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ ،بر ايشان راند ⁽¹⁾مذلّت و خوارى. أَيْنَ مٰا ⁽²⁾ثُقِفُوا ،هركجا يابند ايشان را به قتل و أسر و سبى و جزيه. إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ ،أى بعهد،و قيل:

بأمان،يعنى هركجا باشند ⁽³⁾و به هر حال كه باشند ذليل و مهين باشند.

حسن بصرى گفت:مراد جهودانند كه ايشان را ابدا علامت ذلّت ⁽⁴⁾مسكنت بر ايشان پيدا بود.و قوله:«ضربت».صارت ثابتة عليهم لازمة[لهم] ⁽⁵⁾،يعنى چنان كه اثر ⁽⁶⁾ضرب و زدن پيدا باشد،آن اثر بر ايشان پيداست،و منه الضّريبة،و ضريبة از اينجاست،فعيلة بمعنى مفعولة.

و در استثناء خلاف كردند كه متّصل است يا منقطع،و اولى تر آن است كه منقطع گويند كه هست،براى آن كه حالت اعتصام به حبل خداى نه حالت ذلّت باشد.و در«باء»خلاف كردند كه به چه تعلّق دارد.فرّاء گفت:به محذوفى تعلّق دارد،و تقدير آن است كه:الّا ان يعتصموا بحبل و عهد ⁽⁷⁾من اللّه و مثله ⁽⁸⁾قول الشّاعر:

رأتني بحبليها فصدّت مخافةو في الحبل روعاء الفؤاد فروق

أى رأتني فاقبلت بحبليها،و قال الآخر:

قريب الخطو يحسب من رانيو لست مقيّدا أنّي بقيد

أى مقيّد بقيد.و گفته اند:تعلّق دارد بمعنى قوله:ضربت،أى وجبت لهم الذلّة بكلّ حال الّا بحبل من اللّه.

وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ ،و عهدى از مردمان.گفتند:مراد به«ناس»رسول است- عليه السّلام-و نايبان او ⁽⁹⁾. وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ،أى رجعوا،بازآمدند به خشم خداى ⁽¹⁰⁾،و اين عبارت است ازآن كه مستحق خشم خداى شدند به افعالى كه كردند

از كفر و معاصى.و غضب از خداى تعالى ارادۀ عقاب باشد به مستحقّش. وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ،گفته اند:مراد مذلّت است،و گفته اند:مراد درويشى است كه آنان نيز كه توانگر باشند از جهودان از خويشتن درويشى ⁽¹⁾نمايند و درويش مانده باشند،و هى مفعلة على السّكون ⁽²⁾. ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كٰانُوا يَكْفُرُونَ بِآيٰاتِ اللّٰهِ ،اين «با»ى جزاست،يعنى اين براى آن و به سبب و جزا و مكافات آن بود كه ايشان به آيات خداى كافر شدند،و پيغامبران را كشتند به ناحق.

اگر گويند:چگونه روا باشد كه خداى تعالى به گناه پدران ايشان ⁽³⁾را مؤاخذه كند،و ايشان كه در عهد رسول بودند هيچ پيغامبر را نكشتند؟گوييم از اين دو جواب است:يكى آن كه اگرچه تولّاى قتل نكردند،راضى بودند و مصوّب آراء و افعال ايشان بودند،خداى تعالى گفت:به مثابه آن است ⁽⁴⁾كه ايشان كشتند.

و جواب دوّم آن است كه بر سبيل تغليب گفت چون ذكر قاتل و ناقاتل كرد غلبه داد قاتلان را،چنان كه مذكّر را بر مؤنث تغليب كنند،و بيان كرديم كه:لازم نيايد از فحواى آيت كه قتل انبيا بر وجهى از وجوه حق باشد،و إنّما مراد آن است كه كشتن پيغامبران جز به ناحق نباشد،چنان كه:

على لاحب لا يهتدى بمناره

و قوله ⁽⁵⁾:لم تكحل من الرمد،يعنى لا منار هناك فيهتدى به و لا رمد ⁽⁶⁾فتكتحل لأجله.

قوله: ذٰلِكَ بِمٰا عَصَوْا ،«ما»مصدريّه است،أى ذلك بعصيانهم،و اين«با» هم جزا راست،اين به سبب عصيان و نافرمانى ايشان است بر ايشان. وَ كٰانُوا ،أى [و] ⁽⁷⁾بما كانوا. يَعْتَدُونَ ،أى باعتدائهم،و به آن ظلم و عدوان و تعدّى و تجاوز از اندازۀ خود كه كردند.

لَيْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتٰابِ ،«سواء»اقتضاى دو اسم كند،كقوله تعالى:

سَوٰاءً مَحْيٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ ⁽¹⁾...،و قولهم:[سواء زيد و عمرو،و قوله] ⁽²⁾: سَوٰاءٌ عَلَيْنٰا [254-ر] أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا ⁽³⁾...،و در آيت ذكر يكى كرده است و دوم مضمر است على قول الفرّاء،و تقدير آن است كه:امّة قائمة و امّة غير قائمة،و لكن حذف كرد لدلالة الكلام عليه،كقول الشّاعر:

عصيت اليها القلب إنّي لامرهامطيع فما ادري ارشد طلابها

اراد ارشد أم غىّ،و اين قول بر لغت آنان روا باشد كه ضمير متّصل را به فعل جمع روا دارند با تقديم،من قولهم:أكلونى البراغيث،و قال الشّاعر:

رأين الغوانى الشّيب لاح بعارضيفأغرضن عنّي بالخدود ⁽⁴⁾النّواضر

و بر قول بصريان امّت بدل ضمير باشد تا اين لازم نيايد،چنان كه گفت قوله:

وَ أَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ⁽⁵⁾...،و وجهى ديگر-تا اين لغت نامعروف ⁽⁶⁾لازم نيايد در اين آية و امثال اين-آن است كه اين به منزلۀ جواب سائل باشد،پندارى چون شنيدند كه: لَيْسُوا سَوٰاءً ،گفتند:من هم ⁽⁷⁾،فقيل لهم:امّة قائمة أى هم ⁽⁸⁾امّة قائمة، تا رفع او بر خبر مبتدا باشد نه بر فاعليّت،و اين هم وجهى نكوست.

و قولى ديگر در آيت آن است،و آن قول زجّاج ⁽⁹⁾كه آنجا ⁽¹⁰⁾مى گفت: لَيْسُوا سَوٰاءً وقف است و تمام كلام است،و آن دو اسم كه«سواء»را به كار بايد ⁽¹¹⁾در پيش رفته است في قوله: مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ ⁽¹²⁾،أى لا يستوى المؤمنون و اكثرهم الفاسقون،آنگه مِنْ أَهْلِ الْكِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ،مبتدا و خبر باشد.و بر اين قول، أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ مراد مؤمنانند اهل كتاب ⁽¹³⁾از عبد اللّه سلام و جز او.

و بر قول اوّل مراد آن است كه:مؤمنان و جهودان راست نباشند،و به معنى

متقاربند هر دو قول،و اگرچه در نظم ميان ايشان مخالفت است.

و مراد به أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ نمازشب كنانند،نظيره قوله تعالى: أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّيْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً ⁽¹⁾-الآية،أى قائمة في الصّلاة،آنان كه به نماز شب برخيزند.

و در خبر هست كه رسول-عليه السّلام-در وصيّتش اميرالمؤمنين على را گفت:

يا على عليك بصلاة اللّيل،عليك بصلاة اللّيل،عليك بصلاة اللّيل، براى تأكيد اين وصيّت بر او مكرّر كرد،يا على بر تو است نماز شب،و رسول-عليه السّلام گفت:

من كثر صلاته بالليل حسن وجهه بالنّهار، گفت:هركه به شب نماز بسيار كند،به روز رويش نكو باشد.

و مفسّران گفته اند في قوله تعالى: يَسْعىٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ ⁽²⁾...،كه مراد نمازشب كنانند.

عبد اللّه عبّاس و مقاتل گفتند سبب نزول آيت آن بود كه:چون عبد اللّه سلام و ثعلبه و اسيد بن سعيه و أسد بن عبيد ⁽³⁾اسلام آوردند،جهودان گفتند:آنان كه از ما به محمّد ايمان آوردند شرار مااند و بدان قوم،چه اگر در ايشان خيرى بودى دين اسلاف ⁽⁴⁾خود رها نكردندى و صابى نشدندى.و ايشان كسى را كه از دينى به دينى شدى،او را صابى گفتندى ⁽⁵⁾.خداى تعالى اين آيت فرستاد.

عبد اللّه عبّاس گفت: أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ،أى قائمة بدين اللّه،امّتى و گروهى ⁽⁶⁾به دين خداى قيام كرده ⁽⁷⁾.مجاهد گفت:قائمة،أى عادلة مستقيمة،عادل و راست در كار دين خداى.سدّى گفت:قائمة على كتاب اللّه باقامة حدوده و احكامه،بر كتاب خداى ايستاده اند،حلال و حرام آن ⁽⁸⁾كار مى بندند.

اخفش گفت:أراد ذو امّة[قائمة] ⁽⁹⁾،أى ذو طريقة مستقيمة،على حذف

المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه،كقوله:

فانّما هى اقبال و ادبار

اى ذات اقبال و ادبار خداوندان رهى ⁽¹⁾راست من اممته اذا قصدته،قال النّابغة:

و هل يأثمن ذو أمّة و هو طائع

أي ذو طريقة.

يَتْلُونَ آيٰاتِ اللّٰهِ ،آيات خدا و كتاب او مى خوانند.مجاهد گفت:يتبعون، متابعت مى كنند،من تلوته اذا تبعته،قال الرّاجز:

قد جعلت دلوى تستتليني ⁽²⁾

أى تستتبعني ⁽³⁾.

آنٰاءَ اللَّيْلِ ،أي ساعاته،واحدها إنى و أنى و إنى،مثل:قفا و أقفاء،و معا و أمعاء،و نحى و أنحاء،قال الرّاجز:

للّه درّ جعفر أيّ فتىمشمّر عن ساقه كلّ إنّي

اى كلّ وقت،و قال آخر:

حلو و مرّ كعطف القدح شيمتهفي كلّ إنى حذاه اللّيل ينتعل

سدّى گفت:جوف اللّيل،يعنى ميانۀ شب.

در خبر است كه،رسول-عليه السّلام-گفت:

ركعتان يركعهما العبد في جوف اللّيل الآخر خير له من الدّنيا و ما فيها لو لا أن أشقّ على امّتي لافترضتها ⁽⁴⁾عليهم، گفت:دو ركعت نماز كه بنده بكند در ميانۀ شب در نصف اخير ⁽⁵⁾بهتر است او را از دنيا و هرچه در دنياست،و اگر نه آنستى ⁽⁶⁾كه مشقّت بر امّت نمى نهم،فريضه كردمى ⁽⁷⁾بر ايشان. وَ هُمْ يَسْجُدُونَ ،گفته اند:مراد سجده است،براى آن كه از اركان

نماز ركنى باخضوع تر از او ⁽¹⁾نيست،و گفته اند مراد آن است كه:و هم يصلّون.سجده عبارت است از نماز،نظيره: وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسْجُدُونَ ⁽²⁾،أي يصلّون.

عبد اللّه مسعود گفت:مراد نماز خفتن است،براى آن كه جهودان نماز خفتن نكنند.راوى خبر گويد كه:رسول-عليه السّلام-شبى از شبها نماز خفتن تأخير كرد، آنگه از حجره بيرون آمد و نماز خفتن بكرد و گفت:هيچ اهل دينى نبودند كه در اين وقت نماز كردند جز شما كه امّت منى ⁽³⁾،اين آيت فرود آمد.و گفته اند:[مراد] ⁽⁴⁾نماز نوافل است از ميان ⁽⁵⁾نماز شام و خفتن.

هشام بن سالم روايت كند از صادق-عليه السّلام-[254-پ]كه او گفت:هركه از ميان نماز شام و خفتن دو ركعت نماز كند،در ركعت اوّل«الحمد»بخواند و قوله ⁽⁶⁾: وَ ذَا النُّونِ ⁽⁷⁾إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً ⁽⁸⁾الى قوله: وَ كَذٰلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ ⁽⁹⁾،و در دوم الحمد و: عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَيْبِ ⁽¹⁰⁾،و در قنوت ⁽¹¹⁾بگويد:

اللّهمّ انّي اسألك بمفاتح الغيب التي لا يعلمها الّا انت ان تصلّي على محمّد و آله، و حاجت بخواهد آنگه بگويد:

اللّهمّ انت ولىّ نعمتي و القادر على طلبتي تعلم حاجتي أسألك بحقّ محمّد و آل محمّد-عليه و عليهم السّلام-لمّا قضيتها ⁽¹²⁾، هيچ حاجت از خداى نخواهد الّا خداى تعالى اجابت كند.

و صادق گويد-عليه السّلام-از پدرانش از اميرالمؤمنين از رسول-صلّى اللّه عليه و آله-كه او گفت:هركه او از ميان نماز شام و خفتن دو ركعت نماز كند،در ركعت اوّل«الحمد»بخواند ⁽¹³⁾:و إِذٰا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزٰالَهٰا ⁽¹⁴⁾سيزده بار،و در ركعت دوم

«الحمد» ⁽¹⁾و قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ ⁽²⁾پانزده بار،هركه هر سال اين نماز يك بار بكند از جملۀ محسنان باشد،و هركه هر ماه يك بار بكند ⁽³⁾از موقنان ⁽⁴⁾باشد.و هركه هر شب آدينه بكند ⁽⁵⁾از مصلحان باشد،و هركه هر شب بكند ⁽⁶⁾،

زاحمني في الجنّة و لم يحص ثوابه الّا اللّه، با من در بهشت مزاحمت كند و ثواب او جز خداى نداند.

بعضى دگر از مفسّران گفتند ⁽⁷⁾:آيت در باب چهل مرد آمد از نجران از عرب،و سى و دو مرد از حبشه،و هشت مرد از روم كه ايشان بر دين عيسى اند،و رسول را- عليه السّلام-تصديق كردند،و جماعتى انصاريان كه پيش از هجرت رسول -عليه السّلام-به او ايمان آوردند،چون:سعد بن زراره و البراء بن معرور-و قصّۀ ايشان برفت-آنگه وصف كرد ايشان را به اوصافى محموده كه در ايشان بود،گفت: يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ،به خداى ايمان دارند و امربه معروف كنند و نهى منكر كنند،و به خيرات مسارعت كنند.و در او دو قول گفتند:يكى آن كه مبادرت كنند و شتاب ترس آن را كه فايت شود،چنان كه شاعر گفت:

قدّم جميلا اذا ما شئت تفعله ⁽⁸⁾و لا تؤخّر ففى التّأخير آفات

أ لست تعلم أنّ الدّهر ذو غيرو للمكارم و الاحسان أوقات

و قولى ديگر آن است كه:متثاقل و گران نباشند در خيرات كردن،بل سبك بارند و راغب.و فرق از ميان سرعت و عجله آن است كه سرعت تقدّم باشد در آنچه در آن سرعت پسنديده باشد و او محمود است،و ضدّش كه بطوء است مذموم.و عجله تقدّم در چيزى ⁽⁹⁾كه در آن تقدّم نبايد كردن و او مذموم است،و ضدّش كه سكون و أناة است محمود.

وَ أُولٰئِكَ مِنَ الصّٰالِحِينَ ،و ايشان از جملۀ صالحان اند و نيكان ⁽¹⁰⁾.

وَ مٰا يَفْعَلُوا ⁽¹¹⁾مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ ،حمزه و كسائي و خلف و حفص به«يا»

خوانند ⁽¹⁾،و باقى قرّاء به«تا».و ابو عمرو هر دو روا دارد.آن كه به«يا»خواند ضمير با«امّة قائمة»بود كه ذكر ايشان و اوصافشان در آيت مقدّم برفت. وَ مٰا يَفْعَلُوا ⁽²⁾مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ ،آنچه از خير كنند ايشان مكفور نباشند و مجحود،يعنى مشكور و مرضىّ باشد و واقع به موقع حمد و ثواب.و آن كس كه به«تا»خواند،خطاب با رسول-عليه السّلام-و صحابه و جملۀ مكلّفان باشد تا ايشان را به وعدۀ او وثاقت ⁽³⁾باشد و بدانند كه رنج ايشان ضايع نيست و سعى ايشان مشكور است،مكفور نيست. وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ ،و خداى تعالى عالم است ⁽⁴⁾به متّقيان و احوال ايشان.

قوله تعالى:

سوره آل عمران (3): آیات 116 تا 129

اشاره

إِنَّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَيْئاً وَ أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ (116) مَثَلُ مٰا يُنْفِقُونَ فِي هٰذِهِ اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اَللّٰهُ وَ لٰكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (117) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِكُمْ لاٰ يَأْلُونَكُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ اَلْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنّٰا لَكُمُ اَلْآيٰاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (118) هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ يُحِبُّونَكُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْكِتٰابِ كُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوكُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ اَلْأَنٰامِلَ مِنَ اَلْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِيمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (119) إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهٰا وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (120) وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ اَلْمُؤْمِنِينَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اَللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (121) إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اَللّٰهُ وَلِيُّهُمٰا وَ عَلَى اَللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (122) وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اَللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (123) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِكَةِ مُنْزَلِينَ (124) بَلىٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِكَةِ مُسَوِّمِينَ (125) وَ مٰا جَعَلَهُ اَللّٰهُ إِلاّٰ بُشْرىٰ لَكُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَ مَا اَلنَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ اَلْعَزِيزِ اَلْحَكِيمِ (126) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خٰائِبِينَ (127) لَيْسَ لَكَ مِنَ اَلْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ (128) وَ لِلّٰهِ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (129)

ترجمه

آنان كه كافر شدند بنگزيراند ⁽⁵⁾از ايشان خواسته هايشان ⁽⁶⁾و نه فرزندان ايشان از خداى چيزى،و ايشان اهل دوزخ اند، ايشان در آن هميشه ⁽⁷⁾باشند.

مثل آنان كه ⁽⁸⁾نفقه كنند در اين زندگانى دنيا ⁽⁹⁾چون مثل ⁽¹⁰⁾بادى است كه در او سرما باشد ⁽¹¹⁾كه برسد به كشت ⁽¹²⁾قومى كه بيداد كرده باشند بر خود،هلاك كند آن را و ⁽¹³⁾ظلم نكند خداى بر ايشان،و لكن ايشان بر خود ظلم كنند.

اى آنان كه بگرويديد مگيريد خاصگان ⁽¹⁴⁾از جز شما،كه تقصير

نكنند شما را فساد،تمنّا كردند رنج و مشقّت شما.پيدا شد دشمنى از دهنهاى ايشان و آنچه پنهان دلهاى شما مى كنند ⁽¹⁾بهتر است،بيان كرديم براى شما[آيتها را] ⁽²⁾اگر هستيد كه خرد داريد ⁽³⁾.

[255-ر] شما آنانى ⁽⁴⁾كه دوست داريد ايشان را،و ايشان دوست ندارند و ايمان داريد ⁽⁵⁾به همه كتابها،چون بينند شما را گويند:ايمان داريم ⁽⁶⁾ما،و چون خالى شوند مى گزند بر شما سر انگشتها از خشم،گو ميريد ⁽⁷⁾به خشمتان كه خداى داناست به آنچه در دلهاست.

اگر برسد به شما نيكى ⁽⁸⁾دژم كند ⁽⁹⁾ايشان را و اگر رسد شما را بدى خرّم شوند به آن،و اگر صبر كنيد و پرهيزگار باشيد زيان ندارد ⁽¹⁰⁾شما را مكر ⁽¹¹⁾ايشان چيزى،كه خداى به آنچه شما مى كنيد عالم است.

چون بامداد بيامدى از خانه ات جاى ساختيد ⁽¹²⁾مؤمنان را جايگاهى براى كارزار ⁽¹³⁾،و خداى شنوا و داناست.

چون همّت كردند ⁽¹⁴⁾دو گروه از شما كه بددل شوند ⁽¹⁵⁾و خداى يار ايشان بود و بر خداى

توكّل كنند مؤمنان.

يارى داد شما را خداى به بدر و شما ذليلان بوديد ⁽¹⁾بترسيد ⁽²⁾از خداى تا شاكر باشيد ⁽³⁾.

چون مى گفتى ⁽⁴⁾مؤمنان را بس نيست ⁽⁵⁾شما را آن كه مدد كند ⁽⁶⁾شما را خداى به سه هزار از فرشتگان فروفرستاده ⁽⁷⁾؟ آرى اگر شكيبايى كنيد و پرهيزگار باشيد و آيند به شما از سر اين شتاب فروفرستاد شما را خداى به پنج هزار[از] ⁽⁸⁾فرشتگان با علامت ⁽⁹⁾.

و نكرد آن را خداى مگر بشارتى شما را ⁽¹⁰⁾و تا ساكن شود ⁽¹¹⁾دلهاى شما به آن،و نيست يارى ⁽¹²⁾مگر از نزديك خداى عزيز محكم كار.

تا ببرد گوشه اى از آنان كه كافر شدند يا به روى در آورد ايشان را برگردند ⁽¹³⁾نوميد.

نيست تو را از اين كار چيزى،يا توبه پذيرد بر ايشان،يا عذاب كند ايشان را،ايشان بيدادكارانند.

و خداى راست آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است،بيامرزد آن را

كه خواهد و عذاب كند آن را كه خواهد،و خداى آمرزگار و بخشاينده است.

قوله: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا ،خداى-جلّ جلاله-چون مؤمنان و آنان كه از اهل كتاب ايمان آوردند و اوصاف و مستحقّات ⁽¹⁾ايشان و آنچه ايشان را خواهد بودن بگفت،در عقب آن ذكر كافران كرد و احوال ايشان،گفت:آنان كه كافر شدند آنچه همّت[و] ⁽²⁾سعى و كدّ ايشان در آن بود و همه عنايت از ايشان ⁽³⁾مصروف به آن است و همه عمر در سر آن كردند ⁽⁴⁾فردا قيامت از ايشان هيچ غنا و كفاف نكند، يقال:اغنى فلان عن فلان،إذا قام مقامه و دفع عنه،گفت:مالش سود ندارد و فرزندان از او دفع نكنند،چنان كه حق تعالى از او حكايت كرد كه به وقت فروماندگى گويند: مٰا أَغْنىٰ عَنِّي مٰالِيَهْ، هَلَكَ عَنِّي سُلْطٰانِيَهْ ⁽⁵⁾،جز آن كه غنا نكند وبال باشد كه:

فى حلالها حساب و في حرامها عقاب ⁽⁶⁾.و بر جمله معنى آن است [255-پ]كه ⁽⁷⁾:لا ينفع و لا يدفع،سود ندارد و بازندارد،مال سود ندارد و فرزند بلا بازندارد.

و قوله: شَيْئاً ،براى آن به لفظ نكره گفت تا نفى عام باشد كه هيچ چيز به هيچ وجه هيچ سود ندارد.

وَ أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ ،و ايشان ملازمان دوزخ باشند.و صاحب هر چيز ⁽⁸⁾ملازم او بود،و آنجا هميشه باشند و مفارقت نكنند ازآنجا.

مَثَلُ مٰا يُنْفِقُونَ فِي هٰذِهِ الْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا ،يمان گفت:مراد نفقۀ ابو سفيان است و يارانش كه روز بدر كردند بر عداوت رسول-عليه السّلام.

مقاتل گفت:نفقۀ عوامّ جهودان است بر احبار و رؤسايشان بر سبيل رشوت.

مجاهد گفت:نفقات كفّار خواست كه بر كارهاى دنياوى ⁽¹⁾صرف كنند،حق تعالى آن را مثل زد و تشبيه كرد به بادى كه در او صرّى باشد.

مفسّران خلاف كردند در معنى«صرّ».عبد اللّه عبّاس گفت:باد سموم باشد كه به حرارت و گرمى مردم را و حيوان را بكشد،و خداى تعالى جانّ را از آن آفريد.

ابن كيسان گفت: فِيهٰا صِرٌّ ،أى صوت و صرير،آن را آوازى باشد ⁽²⁾.و بيشتر مفسّران گفتند: فِيهٰا صِرٌّ ،أي برد شديد.

أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ ،به زرع و كشت ⁽³⁾قومى رسد كه ايشان بر خود ظلم كرده باشند به كفر و معاصى. فَأَهْلَكَتْهُ ،آن را هلاك كند،و براى آن تخصيص كرد حرث قومى ظالم را تا ايهام نيفگند ⁽⁴⁾كه خداى تعالى حرث كسى به باد هلاك كند كه نامستحق باشد،و اگرچه اين بر سبيل مثل است نه بر وجه تحقيق،يعنى چنان كه خداوند آن كشت،نوميد و خايب شود ⁽⁵⁾از آن اميد كه به آن دارد،هم چنين ⁽⁶⁾اين منفق كه نفقه نه در ره ⁽⁷⁾خداى كرده باشد به وقت انتفاع نوميد شود چنان كه او به وقت ارتفاع.

آنگه حق تعالى گفت تأكيد آن را: وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ ،تا كسى گمان نبرد كه خداى بر ايشان ظلم كرد به اين كه با ايشان كرد،بل ⁽⁸⁾ظلم ايشان كردند بر خود كه وضع شىء كردند نه به موضع خود،و نفقه نه در ره خداى كردند و آنجا كه خداى فرموده بود.

يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِكُمْ ،ابو امامه روايت كرد از رسول -عليه السّلام-كه او گفت:مراد به اين خوارجند.عبد اللّه عبّاس گفت:جماعتى مسلمانان با جهودان دوستى مى كردند به سبب قرابتى و حلفى كه از ميان ايشان بود و همسايگى،خداى نهى كرد ايشان را از آن و گفت:آنان را كه از شما نه اند و بر دين و ملّت و طريقۀ شما نيستند،ايشان را بطانت و دخلۀ خود مگيريد ⁽⁹⁾.و«بطانت»

آن دوستى باشد مرد را كه بر احوال پوشيدۀ او مطّلع باشد تشبيها ببطانة الثّوب،براى آن كه ظهارة ⁽¹⁾همه كس بيند و داند،و بطانت جز مرد كه ⁽²⁾خداوند جامه است ⁽³⁾يا خواصّ او ندانند ⁽⁴⁾،و اين لفظ به جاى مصدر افتاد براى آن كه در جاى جمع لفظ واحد آورد،كه مصدر را تثنيه و جمع و مذكّر و مؤنّث يكسان باشد،قال الشّاعر:

اولئك خلصاني ⁽⁵⁾نعم و بطانتيو هم عيبتي من دون كلّ قريب

و مثال اين در قول رسول اللّه است كه گفت:

الانصار كرشي و عيبتي ،أى هم خواصّي و أصحاب سرّي.

لاٰ يَأْلُونَكُمْ خَبٰالاً ،أى لا يقصّرون في فعل ذلك بكم،يقال:ما ألوته كذا و لا آلوه نصيحة،يعنى تقصير نكنند به آنچه توانند كردن در حقّ شما از خبال[و فساد] ⁽⁶⁾، و قال امرؤ القيس:

و ما المرء ما دامت حشاشة نفسهبمدرك اطراف الخطوب و لا آل

أى مقصر في الطّلب.و الخبال،الشّر و الفساد،قال اللّه تعالى: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مٰا زٰادُوكُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً ⁽⁷⁾...،أى شرّا و فسادا،و قال الشّاعر:

نظر ابن سعد نظرة ويب لها ⁽⁸⁾كانت لصحبك و المطىّ خبالا

و نصب او بر مفعول دوم است.و گفته اند:بر مصدرى كه فعلش محذوف است،أى يخبلونكم خبالا،و گفته اند:بر تمييز ⁽⁹⁾منصوب است و اين درست تر است،و قوله: وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ ،«ودادة»تمنّا باشد ⁽¹⁰⁾،يعنى تمنّاى شرّ و فساد و عنت شما مى كنند،و«ما»مصدريّه است،فعل با او در جاى مصدر باشد كقوله تعالى:

وَ ضٰاقَتْ عَلَيْكُمُ ⁽¹¹⁾الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ⁽¹²⁾...،أى برحبها،أى ودّوا عنتكم،و گفته اند:

مراد به«عنت»هلاك است،و گفتند:مراد رنج و مشقّت است،و گفتند:مراد كفر و ضلال است،كما قال تعالى: وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمٰا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ ⁽¹⁾سَوٰاءً ⁽²⁾،و اين آن مثل است كه پارسيان گويند:خرمن سوخته سوخته خواهد خرمن،هركه به آفتى گرفتار باشد و به عيبى آلوده،خواهد كه همه جهان چو او باشد تا عيب او پوشيده شود،چنان كه مثل است:در مرگ ⁽³⁾به انبوه كه جشن باشد ⁽⁴⁾،و اگرچه آيت در جهودان است،بعينه صفت اهل روزگار ماست،چنان كه شاعر مى گويد:

و اعلنت الفواحش في النّواديو صار النّاس أعوان المريب

إذا ما عبتهم عابوا مقاليلما في القوم من تلك العيوب

و ودّوا لو كفرنا فاستويناو صار النّاس كالشّيء المشوب

و كنّا نستطبّ اذا مرضنافصار سقامنا بيد الطّبيب

و كيف نجيز غصّتنا بشيءو نحن نغصّ بالماء»الشّروب

و ⁽⁵⁾قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ ،اگرچه دشمنى در دل دارند بر دهنشان پيدا مى شود،چه آن[256-ر]پيش از دل است:

نار چون پر شود بدرّد پوست

از بسيارى كه در دل دارند طاقت نمى دارند ⁽⁶⁾تا نهان دارند،بعضى از آن اظهار مى كنند و ظاهر مى شود از ايشان،و اين آن است كه در كلام اميرالمؤمنين - عليه السّلام-آمد:

ما أضمر احد شيئا الّا ظهر في صفحات وجهه أو فلتات لسانه، هيچ كس[چيزى] ⁽⁷⁾پنهان بازنكند الّا بر كنارها روا و جستها زبانش ⁽⁸⁾پديد آيد.

آنگه حق تعالى از دل ايشان خبر داد كه:آنچه در دل دارند بيش ⁽¹⁾از آن و مهتر از آن است كه بر زبان دارند،و در آيت دلالت و علم معجز است ايشان را اگر انديشه كنند،براى آن كه خداى تعالى خبر داد از آنچه در دل ايشان است،و خبر مطابق مخبر بود.

ازهر بن راشد گويد:چون انس ما را حديثى گفتى از رسول-عليه السّلام-و ما را معنى مفهوم نشدى،به نزديك حسن بصرى آمدمانى ⁽²⁾و از او پرسيدى ⁽³⁾.يك روز انس گفت رسول-عليه السّلام-گفته است:

لا تستضيئوا بنار المشركين و لا تنقشوا في خواتيمكم عربيّا، ما ندانستيم معنى حديث.آمديم و از حسن ⁽⁴⁾پرسيديم،گفت:امّا عربيّا از نامهاى رسول-عليه السّلام-يكى است،يعنى نام ⁽⁵⁾او بر نگين نقش مكنيد ⁽⁶⁾، و آن كه گفت:از آتش مشركان طلب روشنايى مكنيد ⁽⁷⁾،كنايت است ازآن كه به ايشان ⁽⁸⁾در كارها مشورت مكنيد ⁽⁹⁾و از ايشان راى زدن مخواهى ⁽¹⁰⁾،آنگه گفت نمى خوانى ⁽¹¹⁾در قرآن: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِكُمْ لاٰ يَأْلُونَكُمْ خَبٰالاً؟ راوى خبر گفت:ابو موسى اشعرى از دست عمر بن الخطّاب ⁽¹²⁾عمل داشت در بهرى شهرها ⁽¹³⁾كس فرستاد كه اين جا به نزديك ما مردى هست ترسا،و دبيرى نيك است،دستور باش ⁽¹⁴⁾تا او را دبير خود كنم كه مرد جلد و كافى و محاسب است؟ گفت:ويحك!نمى خوانى: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِكُمْ -الآية، گفت:مرا با دين او چه كار است؟دين او ⁽¹⁵⁾او راست و كتابتش مرا.گفت:نبايد اكرام ايشان ⁽¹⁶⁾،و خداى اهانت كرد ⁽¹⁷⁾ايشان را و نه اعزاز ايشان،و خداى اذلال فرمود

در حقّ ايشان ⁽¹⁾: هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ ،«ها»تنبيه را باشد،«أنتم»خطاب با حاضران است از مردان،و اگرچه در ميان ايشان زنان باشند على التّغليب،و«اولاء» اسم جمع است و آن جمع«ذا»باشد لا من لفظه،گفت:شما كه مؤمنانيد ايشان را دوست مى داريد براى قرابتى[و جوارى] ⁽²⁾و حلفى و مصاهرتى كه از ميان شما هست،و ايشان شما را دوست نمى دارند براى آن كه بر دين ايشان نه اى،يعنى جهودان،اين قول بيشتر مفسّران است.

مفضّل گفت:معنى محبّت مسلمان ⁽³⁾ايشان را آن است كه ايشان را دعوت مى كنند با اسلام و با خداى و با راه راست و طريق نجات و بهشت،و اين ⁽⁴⁾از سر دوست دارى مى كنند و ايشان اينان را ⁽⁵⁾دوست نمى دارند كه ايشان را با كفر دعوت مى كنند و مى خواهند كه چون ايشان باشند.

ابو العاليه و مقاتل گفتند:مراد منافقان اند كه مسلمانان ⁽⁶⁾ايشان را دوست دارند براى اظهار كلمۀ اسلام و شعار مسلمانى،و ندانند كه در دل ايشان چيست،و ايشان مسلمانان را دوست ندارند براى اعتقاد و مسلمانى را ⁽⁷⁾.

قتاده گفت در اين آيت:به خداى كه مؤمن منافق را دوست دارد و بر او رحمت آيد ⁽⁸⁾او را،و اگر آن تمكّن و دست كه مؤمن را بر منافق هست منافق را بودى بر مؤمن،او را مستأصل كردى.

وَ تُؤْمِنُونَ بِالْكِتٰابِ كُلِّهِ ،أى بالكتب،واحد در جاى جمع نهاد براى آن گفت:

كلّه،و«كلّ»تأكيد واحد ⁽⁹⁾نباشد-و اين طريقه بيان كرديم پيش از اين،أعني وضع الواحد مكان الجمع،و گفتند:مراد جنس است،و او واقع بود بر واحد و جمع.و گفتند:«كلّ»راجع است با آحاد و اجزاء كتاب،يقال:قرأت الكتاب كلّه،لأنّ

الكتاب مشتمل على أشياء كثيرة و مسائل جمّة،و شما به كتابهاى ايشان ايمان دارى،و ايشان به كتاب شما ايمان ندارند.

وَ إِذٰا لَقُوكُمْ قٰالُوا آمَنّٰا ،چون شما را بينند و با شما به يك جاى باشند،گويند:

ما ايمان داريم. وَ إِذٰا خَلَوْا ،و چون خالى شوند از شما بعضى با بعضى به يك جاى باشند. عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَيْظِ ،انگشت بر شما مى گزند از خشم،و اين كنايت باشد از غايت حقد و خشم ⁽¹⁾،چنان كه شاعر گفت:

اذا رأوني اطال اللّه غيظهمعضّوا من الغيظ اطراف الاباهيم

و قال ابو طالب-رحمة اللّه عليه ⁽²⁾:

و قد صالحوا قوما علينا أشحّةيعضّون غيظا خلفنا بالانامل

و«أنامل»،سر انگشتان باشد واحدتها أنملة،و أنملة،بفتح الميم و ضمّها.

قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ ،بگو اى محمّد كه به خشم ⁽³⁾بميرى.اگر گويند:چرا نمردند،چون خداى تعالى امر كرد ايشان را به مرگ،و امر خداى چنان باشد خصوصا از افعال او كه چون گويد:«كن»باشد ⁽⁴⁾؟جواب آن است كه گوييم:اين امر نيست بر حقيقت براى آن كه امر كه امر باشد نه به صيغه و صورت امر باشد،كه اين صيغه مشترك است ميان معانى بسيار از امر و اباحت و تهديد و تحدّى و حكايت،و انّما امر به ارادة آمر مأمور به را امر شود،خداى تعالى مريد نبود مرگ ايشان را در آن حال كه اين گفت،و اين كنايت است ازآن كه خشم به جايى رسانى كه اگر غايت و شدّت آن مرگ آرد چنان باشد،و اين آيت جارى مجراى آن است در معنى ⁽⁵⁾كه خداى تعالى گفت: مَنْ كٰانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللّٰهُ فِي الدُّنْيٰا وَ الْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمٰاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مٰا يَغِيظُ ⁽⁶⁾[256-پ].و اين نيز هم امر نيست بر حقيقت،أعني«فليمدد»،اگرچه صيغۀ امر است،براى آن كه اراده با او نيست.و محمّد جرير گفت خداى تعالى رسول را فرمود كه ⁽⁷⁾:بر ايشان

نفرين كن به مرگ.و وجه معتمد كه به كلام عرب و كنايت و استعارت ايشان لايق است آن است كه گفتيم و عرف دليل آن مى كند،در ⁽¹⁾كلام ما همچنين آمد،چنان كه شاعر گفت:

خاموش باش و خشك فروپژمر و بمير

إِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ ،خداى تعالى عالم است به آنچه در دلهاست،و «ذات الصّدور»،كنايت است از اسرارى كه در دل باشد كه اظهار نكرده باشند و بر زبان نرانده اند،لملازمتها القلوب و الصّدور.

عمرو بن مالك روايت كند عن أبى الجوزاء كه:او روزى ذكر اصحاب اهواء و آراء ⁽²⁾مى كرد،آنگه گفت:و اللّه كه اگر سراى من پر از قرده و خنازير باشد دوست تر ⁽³⁾از آن دارم كه يكى از ايشان در همسايگى من باشند،كه ايشان داخلند در اين آيت كه خداى مى گويد: هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ يُحِبُّونَكُمْ -الآية.

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ ،آنگه حق تعالى وصف ايشان كرد به نفاق و آن كه ايشان در دل خلاف آن دارند كه اظهار مى كنند،و با شما كه مسلمانيد ⁽⁴⁾به غايت دشمنى و كينه دارند،تا اگر شما را حسنتى و خيرى و راحتى و فتحى و ظفرى و غنيمتى و روزى رسد،ايشان دژم و دلتنگ باشند.و اگر شما را نكبتى و آفتى و شكستى ⁽⁵⁾و قحطى و فرصت دشمنى و مانند اين رسد،شادمانه شوند. وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا ،و اگر شما صبر كنيد ⁽⁶⁾بر كيد ايشان و بردبارى كنى-و الصّبر حبس النّفس على ما تكره-و پرهيزگارى كار بندى،كيد ايشان شما را هيچ زيان ندارد،چه آن كيد كيد ضعيفان است.

لاٰ يَضُرُّكُمْ ،قرّاء در اين لفظ خلاف ⁽⁷⁾كردند.نافع و ابن كثير و ابو عمرو و يعقوب خواندند:لا يضركم،به كسر«ضاد»و سكون«را»و تخفيف او ⁽⁸⁾من ضاره

يضيره ضيرا،نظيره قوله: لاٰ ضَيْرَ إِنّٰا إِلىٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ ⁽¹⁾.و براى آن مجزوم است كه جزاى شرط است.

و ضحّاك در شاذّ خواند:«لا يضركم»به ضمّ«ضاد»و اسكان«را»من ضاره يضوره،و هما لغتان.و كسائى گفت از بعضى حجازيان شنيدم كه مى گفت ⁽²⁾:لا ينفعني ذاك و لا يضورني.و باقى قرّاء خواندند:«لا يضرّكم»به ضمّ«ضاد»و تشديد«را»و من ضرّه يضرّه ضرّا و مضرّة.و در رفع او دو وجه گفتند:يكى آن كه محلّ او جزم است بر جزاى شرط،و لكن براى ادغام چنين شد كه اصل «لا يضرركم»بوده است،چون خواستند كه ادغام كنند«را»ى اوّل را ساكن بايست كردن،دو ساكن جمع شد لا بدّ تحريك بايست كردن،حركت او از جنس آن دادند كه ما قبل او بود.پس بر اين قول حركت ضمّه باشد،رفع نباشد.و فرّاء گفت:«لا» به معنى«ليس»است،و المعنى فليس يضركم،چنان كه شاعر گفت:

فان كان لا يرضيك حتّى تردّنيالى قطريّ ⁽³⁾لا إخالك راضيا

أى فلست ⁽⁴⁾أظنّك راضيا،و بر اين قول حركت رفع باشد براى آن كه حركت اعراب است و در اوّل حركت بناء. إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ ،و خداى تعالى به آنچه ايشان مى كنند عالم است،و در حقّ يكى از ما كه چيزى نيك بداند و تفاصيل آن او را معلوم باشد،گويند:أحاط بكذا علما و أحاط علمه به،علم او گرد آن درآمد،يعنى از جمله و تفصيل آن چيزى نماند كه نه معلوم او شد ⁽⁵⁾.آنگه بر سبيل مجاز و مبالغه در حقّ خداى تعالى بگفتند،چه معنى به او لا يقتر است،و اگرچه لفظ در حقّ او حقيقت نيست،براى آن كه ساير معلومات واجب است كه معلوم او باشد بر هر وجه كه صحيح بود كه معلوم باشد.

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ -الآية.اهل معانى گفتند نظم آيات چنين است در تقدير كه خداى تعالى گفت:اگر شما صبر كنيد ⁽⁶⁾و متّقى باشيد ⁽⁷⁾كيد ايشان شما را زيان ندارد،بل نصرت

كند شما را چنان كه روز بدر كرد،و اگر نكنى ⁽¹⁾و مخالفت كنى فرمان رسول را، چنان باشد كه روز احد كه رسول-عليه السّلام-بامداد بيامد و جاى شما در كارزار باز مى كرد،و هو قوله: وَ إِذْ غَدَوْتَ .و اگر اين تقدير تقديم و تأخير نكنند هم روا باشد و كلام مستقيم بود[257-ر]،و نظم بر جاى خود و معنى راست.

مفسّران خلاف كردند در اين روز.حسن بصرى گفت:روز بدر بود،مقاتل گفت:روز احزاب بود،ديگر مفسّران گفتند:روز احد بود،و اين درست تر است، و دليل بر اين،قوله تعالى: إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ ،و اين روز احد بود.مجاهد و كلبى و واقدى گفتند:رسول-عليه السّلام-بيرون آمد از مدينه پياده تا به احد آمد و به دست خود صف لشكر راست مى كرد تا اگر يكى را از ايشان بديدى كه اندكى از صف خارج بودى اشارت مى كرد كه صف راست دار.

محمّد بن اسحاق و سدّى گفتند:چون مشركان به احد فرود آمدند روز چهارشنبه بود.چون خبر به رسول آمد،كس فرستاد و اصحابان ⁽²⁾را بخواند و با ايشان مشورت كرد.و عبد اللّه ابىّ سلول را بخواند و با او مشورت كرد،و پيش از آن هرگز نكرده بود.و عبد اللّه ابىّ و بيشتر انصار گفتند:بيرون نبايد شدن،هم در مدينه مقام بايد كردن كه ما را عادت چنين رفته است كه:هرگه ⁽³⁾از مدينه بيرون شديم مصاب و مغلوب و منهزم شديم،و هرگه در مدينه مقام كرديم و ايشان به ما آمدند،غلبه و ظفر ما را بود،و تو در ميان ما نبودى.اكنون چون وجود تو هست،اولى تر كه ظفر باشد ما را،رها كن ⁽⁴⁾اى رسول اللّه تا خود چه كنند!ايشان اگر آنجا مقام كنند،آن مقامى و منزلى بد است،و اگر در مدينه آيند ما در روى ايشان كارزار كنيم به نيزه و تيغ،و زنان و كودكان ⁽⁵⁾از بامها به سنگ و تير،و اگر بروند خايب و خاسر باشند.

رسول را-عليه السّلام-اين راى نيك آمد.بعضى دگر صحابه گفتند:اى رسول اللّه!اين سگان را چندين محلّ باشد كه ما تقاعد نماييم از قتال ايشان تا گمان برند

كه،بترسيديم از ايشان،و اين از سر ضعف مى كنيم!و نعمان بن مالك الانصارىّ بيامد و گفت:يا رسول اللّه!مرا از بهشت محروم مكن كه به آن خداى كه تو را بحق بفرستاد،كه من چشم برآن نهاده ام كه به بهشت روم ⁽¹⁾.رسول-عليه السّلام-گفت:

به چه چيز؟گفت:به آن كه گواهى مى دهم كه خدا يكى است،و تو رسول اويى و از كارزار نخواهم گريختن.رسول-عليه السّلام-گفت:

صدقت، راست گفتى.آن ⁽²⁾روز بكشتند او را.رسول-عليه السّلام-گفت:من در خواب گاو ديدم،تعبيرش بر چيزى كردم ⁽³⁾،و در خواب ديدم كه:در كنارۀ شمشير من رخنه اى بود،تعبيرش بر هزيمت كردم،و چنان ديدم كه:دست در درعى ⁽⁴⁾محكم كرده ام،تعبيرش برآن كردم كه مدينه باشد.اگر صواب بينى ⁽⁵⁾ما هم ⁽⁶⁾اين جا باشيم.اگر مقام كنند به بتر جاى مقام باشد ايشان را،و اگر اين جا آيند اين جا كارزار كنيم با ايشان.و رسول را-عليه السّلام-چنان مى بايست كه اگر كارزار كنند در مدينه و در كويهاى ⁽⁷⁾مدينه باشد جماعتى كه ايشان را شهادت مى بايست و كارزار دوست بودند ⁽⁸⁾،الحاح كردند و بسيار بگفتند تا رسول-عليه السّلام-سلاح بپوشيد.

چون رسول-عليه السّلام-سلاح پوشيده بود ⁽⁹⁾،پشيمان شدند و گفتند:خطا كرديم كه بر رسول اشارت كرديم،و او را وحى مى آيد از آسمان.بر پاى خاستند و گفتند:يا رسول اللّه!ما خطا كرديم،و ما را در اين راى نيست،و راى راى تو است، و فرمان تو راست،آنچه مصلحت باشد مى فرماى تا ما راى تو را متابعت كنيم.

رسول-عليه السّلام-گفت:اكنون كه زره پوشيدم جز رفتن راى نيست،كه هيچ پيغامبر نشايد كه سلاح در پوشد و كارزار ناكرده سلاح از خود جدا كند.و مشركان چهارشنبه و پنج شنبه ⁽¹⁰⁾مقام كردند.رسول-عليه السّلام-روز آدينه بيرون شد پس از آن

كه نماز آدينه بكرد ⁽¹⁾،بامداد روز شنبه به شعب احد آمد نيمۀ شوّال سنۀ ثلاث من الهجرة:و كارزار كردند چنان كه طرفى از آن در جاى خود بيايد-ان شاءاللّه.

قوله: وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ ،ياد كن اى محمّد چون بامداد بيامدى از اهلت.

گفتند:از خانۀ عائشه آمد. تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ ،يقال:بوّأت القوم المنزل اذا وطّنتهم فيه فتبوّءوا هم،قال اللّه تعالى: وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِيمٰانَ ⁽²⁾...،و قال: أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِكُمٰا ⁽³⁾و قال تعالى: وَ لَقَدْ بَوَّأْنٰا بَنِي إِسْرٰائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ ⁽⁴⁾و يحيى و ثاب ⁽⁵⁾در شاذّ خواند:تبوئ على وزن تفعل من أبوأ كأبرأ،و فعّل و أفعل به يك معنى باشد،و عبد اللّه مسعود خواند:تبوّئ للمؤمنين ⁽⁶⁾.

مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ ،مراد به«مقاعد»مواضع و مواطن لهنّ ⁽⁷⁾.و أشهب العقيلىّ خواند ⁽⁸⁾:مقاعد ⁽⁹⁾مراد از آيت حكايت آمدن رسول است از خانه به احد،و تسويۀ صفوف،و هريك را به جاى خود به داشتن.و رسول-عليه السّلام-وعدۀ ظفر داده بود قوم را اگر صبر كنند و ثبات كنند.زيد بن وهب روايت كند،گويد ⁽¹⁰⁾از عبد اللّه مسعود:روزى طيب نفسى يافتيم،گفتيم ⁽¹¹⁾:لو حدّثتنا عن يوم احد،اگر ما را از حديث احد چيزى بگو ⁽¹²⁾!گفت:بگويم،و آنگه آغاز كرد و مى گفت تا به وقت قتال رسيد،گفت:رسول-عليه السّلام-ما را گفت:

اخرجوا على اسم الله ⁽¹³⁾،برون شويد [257-پ]بر نام خداى.ما بيرون شديم و صفى دراز بايستاديم،و شعبى بود از پس پشت ما،اگر گشاده بودى دشمن ازآنجا به ما راه يافتى.پنجاه مرد انصارى را آنجا ⁽¹⁴⁾بداشت و آن شعب به ايشان ⁽¹⁵⁾سپرد و مردى را بر ايشان امير كرد،و گفت ايشان را كه:

اگر ما را جمله ⁽¹⁶⁾بكشند مثلا،شما اين جايگاه رها مكنيد ⁽¹⁷⁾كه دشمن از اين جا بر ما ظفر يابد.

و ابو سفيان بن حرب در برابر ايشان خالد بن الوليد را بداشت،و لواى قريش در دست بنى عبد الدّار بود،و لواى مشركان طلحة بن ابي طلحه داشت،و او را كبش الكتيبة خواندندى.و رسول-عليه السّلام-لواى مهاجريان به اميرالمؤمنين على داد،و ابو سفيان،طلحه را گفت:اگر دانيد ⁽¹⁾كه اين لوا را محافظت نتوانيد كردن ⁽²⁾به ماده، كه آفت قوم از جهت لوا باشد.و روز بدر كه ما را آن بليّت افتاد،[از جهت لوا افتاد] ⁽³⁾،طلحه گفت:اگر دانيد كه اين مى گويى ⁽⁴⁾،و اللّه لأوردنّكم بها حياض الموت،به خداى ⁽⁵⁾كه من امروز شما را به اين لوا به حوض مرگ فروبرم.آنگه بيرون آمد و مبارز خواست.اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-بيرون آمد و گفت:تو كيى؟ گفت:من طلحة بن ابي طلحه كبش الكتيبة ⁽⁶⁾،او گفت:تو كيستى؟گفت:من على ابو طالبم ⁽⁷⁾.

آنگه بگرديدند يك دو نوبت و يك دو ضربت از ميان ايشان مختلف شد.

اميرالمؤمنين ⁽⁸⁾ضربه اى ⁽⁹⁾بر پيش سر او زد چشمهايش بيرون آمد و بيفتاد و نعره اى بزد كه مانند آن نشنيده بودند،و لوا از دستش بيفتاد ⁽¹⁰⁾.و او را برادرى بود نام او مصعب، لوا بگرفت و پيش رفت،عاصم بن ثابت او را تيرى زد و بكشت او را.و برادر ديگر بود ايشان را نام او عثمان،لوا برگرفت و پيش آمد ⁽¹¹⁾.هم عاصم تيرى زد او را و بيفگند.بنده اى بود ايشان را نام او صؤاب،مردى شجاع بود،بيرون آمد.اميرالمؤمنين او را ضربتى زد و دست راستش بيفگند ⁽¹²⁾،او لوا به دست چپ گرفت،دست چپش

نيز بيفگند،او رايت ⁽¹⁾به سينه بازگرفت و دستهاى بريده گرد آن درآورد ⁽²⁾،ضربه اى زد بر سرش و او بيفتاد و رايت منكوس شد ⁽³⁾و مشركان به هزيمت شدند ⁽⁴⁾و مردم در غنيمت افتادند و غنيمت مى گرفتند.

اصحاب شعب نگاه كردند مردم را ديدند كه به غنيمت مشغول بودند،امير خود را گفتند:ما را مقام كردن صواب نيست،اين جا مردم همه غنيمت ببردند و ما محروم مانيم،ما نيز برويم و طلب غنيمت كنيم.امير گفت:روا نباشد،پيغامبر اين ثغر به ما سپرده است،و گفت:اگر ما را تا به آخر بكشند،شما از اين جا حركت مكنيد ⁽⁵⁾.اكنون فرمان رسول را چگونه مخالفت كنيم!گفتند:تو دانى ⁽⁶⁾، ما رفتيم.و او را ⁽⁷⁾رها كردند و بيامدند و به غنيمت ⁽⁸⁾مشغول شدند،و امير ايشان عبد اللّه بن عمر و بن حزم بود بر جاى ⁽⁹⁾باستاد ⁽¹⁰⁾.خالد وليد نگاه كرد ثغر شعب گشاده ديد،و مردى تنها را ديد آمد با جماعتى و او را بكشت،و لشكر از پس پشت مسلمانان راه يافتند و در آمدند،و خالد وليد در پيش ايشان،و رسول-عليه السّلام-با جماعتى اندك ⁽¹¹⁾،و اصحاب رسول آن قدر كه بودند بذل جهد كردند تا هفتاد مرد كشته شدند و باقى به هزيمت رفتند،و از پيش نيز لشكر درآمدند و اين قوم را در ميان گرفتند و قتلى عظيم كردند،و لشكر مسلمانان به هزيمت رفتند و با رسول-عليه السّلام- كس نماند مگر اميرالمؤمنين و ابو دجانۀ أنصارى و سهل حنيف ⁽¹²⁾.

رسول-عليه السّلام-با على نگريد،گفت:كجا رفتند اينان؟گفت هزيمت شدند.نگاه كرد ⁽¹³⁾لشكرى و جمعى عظيم روى به رسول نهاده بودند.رسول،على را

گفت:اكفني هؤلاء الّذين قصدوا،قصد اينها را كفايت كن.اميرالمؤمنين [عليه السّلام] ⁽¹⁾بر ايشان حمله كرد و ايشان را براند.گروهى دگر آمدند،رسول -عليه السّلام-گفت:بر اينان ⁽²⁾حمله كن.على حمله كرد و ايشان را از پيش ⁽³⁾بر انداخت،و قومى دگر آمدند هم چنين كرد.و أبو دجانة و سهل حنيف ⁽⁴⁾با تيغ بر بالاى سر رسول-عليه السّلام-ايستاده بودند،و على در پيش حمله مى برد،و هاتفى آواز داد در آنجا و در مدينه،و گفت:قتل رسول اللّه،رسول خداى را بكشتند.دلها از جاى برخاست ⁽⁵⁾و مردم بترسيدند.

عماره ⁽⁶⁾روايت كند از عكرمه از اميرالمؤمنين -عليه السّلام-كه گفت:روز احد در پيش رسول-عليه السّلام-تيغ مى زدم و دشمن را از او دفع مى كردم،از پيش رسول دورتر افتادم ⁽⁷⁾.چون بازآمدم،رسول را بر جاى خود كه رها كرده بودم نديدم او را، گفتم با خود، ⁽⁸⁾رسول بنگريزد و در ⁽⁹⁾كشتگان نديدم او را ⁽¹⁰⁾،همانا ⁽¹¹⁾به آسمانش برده باشند!نيام شمشير خود بشكستم ⁽¹²⁾و گفتم ⁽¹³⁾:قتال كنم تا رسول را بازيابم،يا مرا ⁽¹⁴⁾بكشند.انبوهى عظيم ديدم جمع شده،بر ايشان حمله بردم و ايشان را برگشادم و پراگنده كردم.رسول را ديدم از اسپ بيفتاده،من به بالين او شدم و گفتم:تن و جان من فداى تو باد!من براى تو دل مشغول بودم.جماعتى حمله آوردند،گفت:بران اينان را از من-الى آخر الحديث.

راوى خبر گويد-زيد بن وهب ⁽¹⁵⁾:عبد اللّه مسعود را گفتم،از جملۀ صحابه جز ابو دجانه و سهل حنيف و على بو طالب نماندند ⁽¹⁶⁾؟گفت:و اللّه لم يبق معه الّا علىّ بن

ابي طالب وحده و ثاب الى رسول اللّه بعد ذلك جماعة فكانا اوّل من ثاب،به خداى كه با رسول-عليه السّلام-إلاّ على نماند و جماعتى از هزيمت شدگان ⁽¹⁾بازآمدند،اوّلشان ابو دجانه و سهل بود.گفتم:تو كجا بودى؟گفت:من از جملۀ رفتگان بودم،گفتم ⁽²⁾:

تو را كه گفت[258-ر]اين كه مى گويى؟گفت:سهل حنيف و أبو دجانة.گفت:

مرا تعجّب آمد از ثبات على در مانند آن جايگاه.گفت ⁽³⁾:اگر شما را عجب مى آيد ⁽⁴⁾، و اللّه كه فرشتگان را ⁽⁵⁾از او تعجّب آمد تا جبرئيل گفت آن روز:

لا سيف الّا ذو الفقار و لا فتى الّا عليّ ⁽⁶⁾.

ما گفتيم:تو چه دانى كه اين جبرئيل گفت؟گفت:ما آوازى شنيديم از آسمان به اين گفتار،رسول را گفتيم:يا رسول اللّه!اين گوينده كيست؟گفت:

جبرئيل است.و در اخبار مخالف و مؤالف متواتر است كه:اين ⁽⁷⁾روز از آسمان آواز شنيدند:

لا سيف الّا ذو الفقار لا فتى الّا عليّ ⁽⁸⁾.

و به روايت عكرمه از اميرالمؤمنين علىّ آن است كه،رسول گفت:يا على!آواز اين فرشته مى شنوى كه از آسمان مدح تو مى گويد؟من گفتم:يا رسول اللّه!اين كيست؟گفت:فرشته است ⁽⁹⁾،نام او رضوان.

راوى خبر گويد:روز احد هر معروفى از مشركان كه حمله آورد،تا ⁽¹⁰⁾قصد مسلمانان كرد،چون:عمر بن عبد اللّه الجمحيّ و هشام بن اميّة المخزوميّ،و بشر بن مالك العامرىّ و الحكم بن أخنس،و اميّة بن أبي حذيفة بن المغيره و جز ايشان،همه را اميرالمؤمنين كشت،تا نگاه مى كردم آنجا كه با مدينه آمد و دست او تا به كتف به خون مخضّب شده بود،در حجرۀ فاطمه شد عليها السّلام،و او انايى آب پيش نهاده بود[و] ⁽¹¹⁾روى على از آن گرد و خون مى شست،و او آن تيغ به او داد و گفت:بستان

اين شمشير كه امروز با من وفا كرد،و اين بيتها انشا كرد:

أ فاطم هاك السّيف غير ذميمفلست بر عديد و لا بلئيم

لعمري لقد أعذرت في نصر احمدو طاعة ربّ بالعباد عليم

أميطي دماء القوم عنه فانّهسقى آل عبد الدّار كأس حميم

و رسول-عليه السّلام-گفت:

خذي يا فاطمة فقد ادّى بعلك ما عليه و قتل اللّه بسيفه صناديد قريش.و اللّه سميع عليم، و خداى شنواست اقوال ايشان را،و عالم است به احوال ايشان.

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ ،زجّاج گفت:عامل در«اذ»،تفشلا است، و ديگران گفتند:عامل مضمر است،يعنى اذكر،ياد كن اى محمّد چون همّت كردند دو گروه از شما كه بگريزند.بعضى گفتند:مراد به اين«همّت»عزم است، و بعضى دگر گفتند:مراد خطور بالبال است،و اين اولى تر است براى آن كه عزم بر فرار از زحف معصيت باشد و كبيره بود ⁽¹⁾،و خداى مى گويد: وَ اللّٰهُ وَلِيُّهُمٰا ،و خداى يار ايشان بود،و خدا يار آنان نباشد كه ايشان عزم معصيت كنند.و وجوه«همّ» ⁽²⁾در جاى خود بيايد-ان شاءاللّه.

مفسّران گفتند:اين دو گروه،يكى بنو سلمه بودند از خزرج،و يكى بنو حارثه از أوس،و ايشان جناح لشكر بودند.و رسول-عليه السّلام-چون به غزاة ⁽³⁾احد رفت،هزار مرد با او بودند،و به يك روايت نهصد و پنجاه مرد.زجّاج گفت:سه هزار مرد بودند.

راوى خبر گويد كه:چون لشكر رسول به جايى ⁽⁴⁾رسيدند كه آن را شواظ ⁽⁵⁾گويند، عبد اللّه ابىّ سلول خزرجىّ برگشت با سيصد مرد و گفت:چه مهمّ است ما را خويشتن را به دست خود علف شمشير كردن!ابو جابر السّلمى از قفاى او مى رفت و مى گفت:

يا عبد اللّه!از خداى بترس،رسول خداى و مسلمانان را رها مى كنى و مى روى!اين دو گروه نيز همّت كردند كه بروند،توفيق خداى ايشان را دريافت،نرفتند و بر جاى

بماندند،و خداى تعالى اين ⁽¹⁾نعمت بر ايشان ياد ايشان داد ⁽²⁾: وَ اللّٰهُ وَلِيُّهُمٰا ،بان لطف لهما،و خداى تعالى يار ايشان بود به لطف ⁽³⁾كه به ايشان كرد.

و در خبر است كه جابر گفت:كاشك كه تا اين«همّه»ما كرده بودمانى و در حقّ ما اين ولايت ⁽⁴⁾آمده بودى كه: وَ اللّٰهُ وَلِيُّهُمٰا .

وَ عَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ،و بر خداى بايد تا ⁽⁵⁾مؤمنان توكّل كنند،يعنى بر خداى و بر جز خداى نه ⁽⁶⁾.فايدۀ تقديم«على اللّه»اين است كه گفته شد.

قوله: وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ،«واو»عطف است جمله را بر جمله،و«لام» تأكيد راست،و«قد»تحقيق راست.حق تعالى در اين آيت تذكير نعمت كرد و گفت:خداى تعالى شما را كه مسلمانانى ⁽⁷⁾نصرت كرد به بدر.

وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ ،«واو»حال راست،در آن حال كه شما ذليل و مهين و ضعيف بودى ⁽⁸⁾.شعبى گفت:«بدر»نام مردى است كه او را چاهى بود،[آن چاه] ⁽⁹⁾به او بازخواندند و آن را بدر نام نهادند.

واقدى گفت:من اين بگفتم با عبد اللّه جعفر و محمد صالح،ايشان انكار كردند و گفتند:خلاف اين است،بل اين اسمى است موضوع اين جايگاه را،چنان كه:

اسماء المنازل و المواضع باشد.هم او گفت:يحيى نعمان غفارىّ ⁽¹⁰⁾را گفتم اين حديث،او گفت من از پيران ما شنيدم ⁽¹¹⁾كه:اين نام آبى است كه ما را و اسلاف ما را بود،و آن از بلاد غفار است،از بلاد جهينه نيست.

و ضحّاك گفت:نام آبى است بر دست راست مكّه و مدينه،و آن اوّل غزايى بود كه رسول-عليه السّلام-در او قتال كرد،و غزواتى كه رسول-عليه السّلام-به نفس

خود حاضر آمد آنجا بيست و شش غزا بود:

اوّل غزاى أبواء بود،آنگه غزاة بواط بود،آنگه غزاة العشيرة،آنگه غزاة بدر اوّل، آنگه غزاة بدر بزرگ،آنگه غزاة بني سليم،آنگه غزاة السّويق،آنگه غزاة ذي أمرّ، آنگه غزاة احد،آنگه غزاة بحران ⁽¹⁾،آنگه غزاة حمراء الأسد ⁽²⁾،آنگه غزو ⁽³⁾بنى النّضير،آنگه غزوة ذات الرّقاع،آنگه غزوة بدر بازپسين،آنگه غزوة دومة الجندل،آنگه[غزاة] ⁽⁴⁾خندق،آنگه غزاة بني قريظه،آنگه غزوة ⁽⁵⁾بني لحيان،آنگه غزوة بني قرد،آنگه غزوة بنى المصطلق،آنگه غزاة الحديبية،آنگه غزاة خيبر،آنگه فتح مكّه،آنگه غزاة حنين [258-پ]،آنگه غزاة طائف،آنگه غزاة تبوك.

رسول-عليه السّلام-از اين غزوات در نه غزات كارزار كرد ⁽⁶⁾:در بدر بزرگ،و آن روز آدينه بود بيست ⁽⁷⁾هفتم ماه رمضان سنۀ اثنين من الهجرة،سال دوم از هجرت.و در احد،و آن در شوّال بود سال سه ام ⁽⁸⁾از هجرت،و ⁽⁹⁾خندق و بني قريظه در شوّال بود سال چهارم از هجرت.بني المصطلق و بنى لحيان در شعبان بود سال پنجم.و خيبر در سال ششم.و فتح مكّه در ماه رمضان سال هشتم ⁽¹⁰⁾.حنين و طائف در شوّال هم سال هشتم ⁽¹¹⁾.و اوّل غزا كه به نفس خود قتال كرد در او ⁽¹²⁾بدر بود،و آخر تبوك.

امّا عدد سرايا،سى و شش سريّه بود:سريّۀ عبيدة بن الحارث بود در زير ثنيّة المروه،و آن نام آبى است از حجاز.و غزاة حمزة عبد المطّلب بود به ساحل دريا،و غزوه ⁽¹³⁾سعد ابو وقّاص بود به خرّار.از زمين حجاز،و غزاة مرثد بن ابى مرثد بود به

رجيع،و غزاة منذر بن عمرو بود،و سريّۀ ابو عبيدۀ جرّاح بود به ذى القصّة من طريق العراق،و سريّۀ عمر بن الخطّاب بود به زمين بني عامر،و غزاة علىّ بن ابي طالب بود به يمن،و غزاة غالب بن عبيد اللّه ⁽¹⁾بود به كديد،و غزوۀ ⁽²⁾اميرالمؤمنين على بود به زمين فدك،و غزوۀ ⁽³⁾ابن أبى العوجاء السّلمى بود،بني سليم او را و اصحابش را همه آنجا بكشتند،و غزاة عكّاشة بن محصن بود به غمره،و غزاة ابو سلمة بن عبد الأسد بود به قطن ⁽⁴⁾،نام آبى است بني أسد را،و غزاة محمّد مسلمه ⁽⁵⁾بود به هوازن،و غزوة بشير بن سعد بود الى بني مرّة به فدك،و غزاى ⁽⁶⁾دگر هم او را به بعضى زمينهاى خيبر،و غزوۀ ⁽⁷⁾زيد بن حارثه به جموم از زمين بني سلمه،و غزاتى دگر هم او را بر حسمى ⁽⁸⁾،و غزاتى دگر هم زيد حارثه به طرفى از اطراف عراق،و ديگرى هم او را به وادى القرى،و ديگر عبد اللّه رواحه را به خيبر ⁽⁹⁾،و ديگرى عبد اللّه عتيك را هم به خيبر،و ديگرى محمّد مسلمه را به كعب بن اشرف،و ديگرى عبد اللّه بن انيس را به بني هذيل،و ديگرى به چاه معونة،و غزوة الامراء ⁽¹⁰⁾جعفر بن ابي طالب و زيد بن حارثه و عبد اللّه بن رواحه به زمين مؤته از شام،و غزاة كعب بن عمير الغفارىّ به ذات أطلاح ⁽¹¹⁾از زمين شام و او را و اصحاب او را آنجا بكشتند،و غزاة عيينۀ بنى العنبر من تميم، و غزوة ⁽¹²⁾غالب بن عبد اللّه الكلبى به زمين بني مرّة،و غزاة علىّ بن ابي طالب به ذات السّلاسل،و غزوۀ ابن ابي حدرد الى بطن إضم،و غزوة ⁽¹³⁾عبد الرّحمن بن عوف الى الغابة،و غزوة ابي عبيدة الجرّاح الى سيف البحر،و ديگرى ⁽¹⁴⁾از آن عبد الرّحمن بن

عوف ذكره الثّعلبى في تفسيره برواية احمد بن حنبل عن عبد الرّزاق عن معمر بن ⁽¹⁾عثمان الخزريّ عن مقسم و هو صاحب الحديث.

قوله: وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ ،جمع ذليل كعزيز و أعزّة،و حبيب و أحبّه،و لبيب و ألبّه،و شما ذليل بوديد ⁽²⁾،يعنى شما را عددى و مددى و سازى و آلتى نبود،امّا به عدد سيصد و سيزده مرد بودند.

شعبه روايت كند عن ابي اسحاق عن حارثة بن المضرّب،كه او گفت از اميرالمؤمنين على شنيدم كه او گفت:ما به بدر حاضر آمديم و در ميان ما سوارى كه اسب داشت نبود الّا مقداد أسود،ديگران پا ⁽³⁾پياده بودند يا ⁽⁴⁾هر دو مرد و سه مرد بر شترى بوديم ⁽⁵⁾.و آن شب كه بر دگر روز كارزار بود ⁽⁶⁾،همه كس بخفتند مگر رسول خداى-عليه السّلام-كه او در بن درختى ⁽⁷⁾ايستاده بود نماز مى كرد تا صبح بر آمد.

ابو رافع روايت كرد-مولى ⁽⁸⁾رسول اللّه-كه گفت:روز بدر مشركان صف كارزار راست كردند،و عتبة بن ربيعه و برادرش شيبه و پسرش وليد عتبه بيرون آمدند،و آواز دادند:يا محمّد!أخرج إلينا أكفاءنا من قريش،همسران ما را از قريش پيش ما فرست.سه برناى ⁽⁹⁾انصارى برخاستند و پيش ايشان رفتند،ايشان گفتند:من انتم فانسبوا لنا،[شما كيستى ⁽¹⁰⁾؟نسب خود] ⁽¹¹⁾با ما بگويى ⁽¹²⁾.ايشان نسب ⁽¹³⁾بگفتند، گفتند:ما شما را نشناسيم و نخواهيم،ما همسران ⁽¹⁴⁾خود را خواهيم از قريش و بنى اعمام خود را.

رسول-عليه السّلام-حمزۀ عبد المطّلب را و عبيدۀ حارث را و علىّ بن ابي طالب را گفت:بيرون شويد ⁽¹⁾به نصرت دين خداى و پيغامبر خداى،و حقّى كه خداى فرستاد او را به آن،چون ايشان باطل آورده اند تا نور خداى بنشانند به آن.ايشان بيرون شدند پوشيده به سلاح ⁽²⁾.مشركان گفتند:من أنتم،شما كيستى ⁽³⁾؟نسب خود بگفتند.ايشان گفتند:اكفاء كرام،همسرانى ⁽⁴⁾كريمانند.و رسول-عليه السّلام-گفته بود عبيد را كه:شيبه تراست و حمزه را كه:عتبه تر است،و على را كه:وليدتر است، هريكى پيش قرن خود[رفتند] ⁽⁵⁾.

اميرالمؤمنين گويد:با وليد بگرديدم،از ميان ما دو ضربت رفت ⁽⁶⁾،من ضربت وليد رد كردم،و او ضربت مرا دست چپ در پيش داشت،دستش بيفگندم.آنگه در ميانۀ حديث گفت:

كأنّى أنظر الى وميض ⁽⁷⁾خاتمه في شماله، گفت:پندارى در تافتن نگين انگشتريش مى نگرم كه در دست چپ داشت.آنگه ضربۀ ديگرش بزدم و بيفگندم او را.چون سلاح از او باز كردم،اثر خلوق ديدم بر او،دانستم كه قريب العهد است به دامادى ⁽⁸⁾،از آنان كه ايشان را كشتم بر او رقّت آمد مرا.بيامدم حمزه را ديدم با عتبه بر آويخته ⁽⁹⁾،و حمزه او را ضربه اى ⁽¹⁰⁾زده بود،سر او در بغل عتبه بود[259-ر].من آواز دادم كه:يا عمّ!سر نگاه دار.حمزه سر از او بجهانيد ⁽¹¹⁾،من ضربه زدم او را و بيفگندم و بكشتم،و با عبيده نيز مشاركت كردم در قتل شيبه.

آنگه مرا و حمزه را خلاف افتاد در كشتن عتبه.پيش رسول شديم،حمزه گفت:من كشتم او را،و من گفتم:من كشتم ⁽¹²⁾او را.رسول-عليه السّلام-هر دو

جانب مراعات كرد ⁽¹⁾،گفت:يا على!اگر تو نرفتى به يارى حمزه،حمزه ⁽²⁾با او كفايت بودى،و يا حمزه!اگر على تو را يارى ندادى،تو به رنج افتادى.از پيش رسول برگشتيم خشنود.و عبيدۀ حارث را ضربه اى ⁽³⁾بر عضلۀ ساق آمده بود و خون بسيار رفته از او.او را بر گرفتند،و او رمق داشت،با پيش رسول بردند،او گفت:يا رسول اللّه!عمّت ابو طالب مى بايست تا حاضر بودى امروز تا بدانستى كه ما اولى تريم به آن بيت كه او گفت در حقّ تو در آن قصيدۀ لامى:

أ لم تعلموا أنّ ابننا لا مكذّبلدينا و لا يعيا ⁽⁴⁾بقول الاباطل

كذبتم و بيت اللّه لا تقتلونهو لمّا نماصع ⁽⁵⁾دونه و نقاتل ⁽⁶⁾

رسول-عليه السّلام-متغيّر شد و اثر خشم بر روى او ظاهر شد و گفت:

رحم اللّه عمّي أبا طالب ⁽⁷⁾،خداى بر عمّ من ابو طالب رحمت كناد،اگر امروز حاضر بودى كم از اين نكردى كه شما مى كنيد ⁽⁸⁾.عبيده بترسيد و گفت:يا رسول اللّه!پناه با خداى مى دهم از خشم خداى و خشم رسول خداى.توبه كردم.رسول-عليه السّلام-گفت:

مرا بر تو خشم نيست،و لكن تو ندانى كه من دوست ندارم كه پيش من ذكر ابو طالب كنند الّا به خير.و عبيده به منزلى كه آن را صفراء گويند ⁽⁹⁾با پيش خداى شد،و در قتل ايشان هند بنت عتبه اين بيتها گفت:

ايا ⁽¹⁰⁾عين جودي بدمع سربعلى خير خندف ⁽¹¹⁾لمّا نسب

تداعى له رهطه غدوةبنو هاشم و بنو المطّلب

يذوقونهم حرّ أسيافهميعرّونه بعد ما قد شجب

و اخبار متظاهر است به بلاء اميرالمؤمنين على در اين روز،و ابلاء جهد او حتّى أتى على شطر القوم،تا در اخبار هست كه:نيمۀ قوم را او كشت،سى و پنج شجاع معروف را او به تنهايى بكشت چون:عاص وائل سهمى و نوفل بن خويلد و حنظلة ابن أبي سفيان و عثمان و مالك ابناء عبيد اللّه برادران طلحه،و عمّ طلحه را عمر بن عثمان را،و مسعود بن اميّه،و قيس بن الفاكه،و حذيفة بن ابي حذيفه و غيرهم-إلى تمام العدد كه ذكر ايشان در كتب مغازى مشهور است و اسماء ايشان مثبت،بيرون ازآن كه مشاركت كرد با ديگران.

و نوفل بن خويلد آن بود كه پيش ⁽¹⁾هجرت در مكّه ابو بكر را و طلحه را به يك رسن در هم بست،و يك روز تا به شب ايشان را عذاب كرد تا شفاعت كردند قومى و او رها كرد ايشان را.راوى خبر گويد كه:چون رسول-عليه السّلام-بشنيد كه او حاضر است به بدر،دست برداشت و گفت:

اللّهم اكفني نوفلا، بار خدايا كار نوفل مرا كفايت كن،و كان أشدّ النّاس عدواة لرسول اللّه،و از او دشمن تر رسول را نبود.

معمر روايت كند از زهرى كه اميرالمؤمنين على گفت:نوفل را ديدم در كارزارگاه متحيّر مانده چون كسى كه راه از پيش و پس نداند،به جانب او تاختم و ضربه اى زدم او را در سرش بماند و كارى نكرد،بركشيدم ازآنجا و در عش مشمّر بود و ساقش گشاده بزدم ⁽²⁾هر دو پايش بيفگندم،بيفتاد بكشتمش.چون كارزار به يك سو شد،رسول-عليه السّلام-گفت:

من له علم بنوفل ،كيست كه حال نوفل داند؟من گفتم:

يا رسول اللّه انا قتلته ،منش كشتم.رسول-عليه السّلام-تكبير كرد و گفت:

الحمد للّه الّذي أجاب دعوتي فيه، اسپاس ⁽³⁾خداى را كه دعاى من در او اجابت كرد.

ابو بكر الهذليّ روايت كرد از زهرى عن صالح بن كيسان كه:يك روز سعيد بن العاص و عثمان بن عفّان در مسجد رسول آمدند در عهد عمر خطّاب ⁽⁴⁾.امّا عثمان به جايگاهى كه لايق او بود بنشست،امّا سعيد بن العاص به جانبى رفت دورتر و

بنشست،عمر او را گفت:چرا كرانه مى گيرى؟مى پندارى كه پدرت را من كشتم روز بدر؟و اللّه كه خواستمى كه من كشته بودمى او را،و لكن روز بدر او را ديدم كه مى آمد كالثّور،مانند گاو-و از خشم كف از دهن مى انداخت.از او عدول كردم،او قصد من كرد و مرا گفت:الى أين يا ابن الخطّاب،كجا مى روى اى پسر خطّاب؟ على از پس پشت او درآمد و او را تيغى زد و بيفگند،آنگه تمام بكشت او را،و على حاضر بود،گفت:

اللّهمّ عفوا و غفرا ذهب الشّرك بما فيه ⁽¹⁾، چرا مردمان را احوال گذشته ياد مى دهى؟سعيد بن العاص گفت:و اللّه كه من بخواستمى ⁽²⁾كه كشندۀ پدرم جز پسر عمّش بودى-علىّ بن ابي طالب-كه او كفوى كريم است.

عروة بن الزّبير گفت از اميرالمؤمنين كه:روز بدر طعيمة بن عدىّ بن نوفل از پيش من بر افتاده[259-پ]بود ⁽³⁾به نيزه از پشت اسپش بيفگندم ⁽⁴⁾چنان كه برنخاست ⁽⁵⁾،و گفتم:

و اللّه ⁽⁶⁾لا تخاصمنا فى اللّه بعد هذا، به خدا كه پس از اين با ما در حقّ خداى خصومت نكنى،و در باب قتال اميرالمؤمنين و كشتن او مشركان را، و بذل جهد كردن او و تحريض ⁽⁷⁾مشركان بر او ⁽⁸⁾،اسيد بن إياس گفت:

في كلّ مجمع غاية اخزاكمجذع أبرّ على المذاكى القرّح

للّه دركم أ لمّا تنكرواقد ينكر الحرّ الكريم و يستحيي

هذا ابن فاطمة الّذي افناكمذبحا و قتلة قعصة لم تذبح

اعطوه خرجا و اتّقوا بضريبةفعل الذّليل و بيعة لم تربح

أين الكهول و أين كلّ دعامةفى المعضلات و أين زين الابطح

أفناهم قعصا و ضربا يفتريبالسّيف يعمل حدّه لم يصفح

اين طرفى است از اين قصّه بر سبيل اختصار چنان كه شرط رفته است و شرح و سياقۀ آن در كتب مغازى مشروح باشد.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ،از خداى بترسيد ⁽⁹⁾تا شاكر باشيد ⁽¹⁰⁾،و ثواب شما

ثواب شاكران بود.

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ ،ياد كن اى محمّد چون مى گفتى مؤمنان را: أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ ،كفايت نيست شما را كه خداى مدد مى كند شما را به سه هزار فرشته؟ ⁽¹⁾مفسّران خلاف كردند كه اين كه بود و چگونه بود ⁽²⁾.قتاده گفت:روز بدر بود ⁽³⁾، خداى تعالى مسلمانان را مدد فرستاد ⁽⁴⁾به هزار فرشته نخست بار،حيث قال:

فَاسْتَجٰابَ لَكُمْ ⁽⁵⁾أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِكَةِ مُرْدِفِينَ ⁽⁶⁾،آنگه ايشان را ⁽⁷⁾سه هزار كرد حيث قال: بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِكَةِ مُنْزَلِينَ ،آنگه ايشان را پنج هزار كرد، حيث قال: بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِكَةِ مُسَوِّمِينَ ،و پنج هزار مشروط بود و ⁽⁸⁾به صبر و تقوى،مؤمنان صبر و تقوى به جاى آوردند،خداى تعالى اين مدد پنج هزار بفرستاد، اين قول قتاده است.حسن بصرى گفت:اين پنج هزار هميشه يار مؤمنانند تا به روز قيامت.عبد اللّه عبّاس و مجاهد گفتند:فرشتگان كارزار نكردند بر زمين الّا روز بدر، در دگر كارزارها حاضر آمدند و قتال نكردند،انّما ⁽⁹⁾عدد و مدد بودند.

عمير بن اسحاق گويد:روز احد چون مردم به هزيمت برفتند،سعد بن مالك ⁽¹⁰⁾پيش رفته بود و تير مى انداخت تا تير برسيد ⁽¹¹⁾.برنايى ⁽¹²⁾از كنارى برآمد ⁽¹³⁾و تيرها جمع [مى] ⁽¹⁴⁾كرد و پيش او مى انداخت و مى گفت:إرم يا أبا اسحاق،إرم أبا ⁽¹⁵⁾اسحاق اى بو اسحاق ⁽¹⁶⁾بينداز.چون كارزار تمام شد ما پرسيديم از او ⁽¹⁷⁾،كس او را نشناخت،

بدانستيم كه ⁽¹⁾فرشته بود.

شعبي گفت:روز بدر كرز بن جابر النّجارىّ خواست تا با لشكرى به مدد مشركان آيد.رسول-عليه السّلام-بشنيد،سخت آمد او را.خداى تعالى اين آيت فرستاد: أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِكَةِ ،كفايت نباشد شما را كه اگر او بيايد به مدد مشركان،من شما را مدد فرستم از فرشتگان به سه هزار فرشته.او نيامد،و خداى تعالى آن مدد نفرستاد.و انّما همان ⁽²⁾بود كه اوّل هزار ⁽³⁾فرستاده بود.و بعضى دگر ⁽⁴⁾مفسّران گفتند ⁽⁵⁾:خداى تعالى وعده داد كه اگر صبر كنند و از محارم اجتناب كنند،خداى تعالى مدد فرستد ايشان را در دگر كارزارها به فرشتگان،نكردند و خداى تعالى نفرستاد،و اگر فرستاده بودى در احد آن وهن ⁽⁶⁾نيفتادى.در احزاب شرط به جاى آوردند،خداى تعالى مدد فرستاد،چنان كه گفت: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جٰاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ⁽⁷⁾...،يعنى الملائكة،براى آن كه آن لشكر كه ما از ⁽⁸⁾ايشان را نبينيم كه مدد مسلمانان كنند جز فرشتگان نباشند.

و عبد اللّه بن أبي أوفى گفت:نيز در حصار بنى قريظه ما را مدد فرشتگان فرستادند،و آن چنان بود كه ما چند روز حصار مى داديم ⁽⁹⁾گشاده نشد،برگشتيم تا برويم و رسول-عليه السّلام-پاره اى غسل ⁽¹⁰⁾بخواست و بر سر نهاد و سر مى شست، جبرئيل آمد و گفت:يا رسول اللّه!سلاح بنهادى و بازگشتى،و فرشتگان سلاح ننهادند هنوز؟رسول-عليه السّلام-خرقه ⁽¹¹⁾بخواست و در سر بست و آن غسل ⁽¹²⁾بر سر نهاده ⁽¹³⁾و سر ناشسته سلاح در پوشيد و منادى ندا كرد،و لشكر سلاح بر گرفتند و رفتند

با آنكه رنجور و خسته بودند از نشاط مدد فرشتگان تا به بر حصن آمدند ⁽¹⁾،و خداى تعالى سه هزار فرشته را فرستاد و عن قريب فتح برآمد.

بعضى دگر گفتند:وعدۀ پنج هزار روز احد بود به شرط صبر و تقوى،چون به شرط وفا نكردند خداى تعالى مدد نكرد،و آن وهن بيفتاد ⁽²⁾،اين قول عكرمه و ضحّاك است.

بعضى دگر گفتند:اين روز احد بود.چون ابو سفيان خواست كه رجعت كند و بازآيد،و مى گفت:تا مدينه نستانم نروم.و رسول-عليه السّلام-مستشعر مى بود،از آن اميرالمؤمنين را فرستاد و گفت:برو و بنگر تا ⁽³⁾ابو سفيان و مشركان چه مى كنند!اگر بر اسپان نشسته اند و شتران پيش كرده،آهنگ مدينه دارند.و اگر بر شتر نشسته اند و اسپان بر قود گرفته ⁽⁴⁾آهنگ[260-ر]مكّه دارند.و آنچه بينى كس را مگو تا مرا گويى ⁽⁵⁾.

اميرالمؤمنين گفت:من بيامدم ⁽⁶⁾،ايشان را ديدم بر شتران نشسته و اسپان بر قود گرفته ⁽⁷⁾،دانستم كه عزم مكّه دارند.شادمانه ⁽⁸⁾شدم،بازآمدم و رسول را خبر دادم،و ما نيز با مدينه رفتيم،خداى تعالى اين آيت فرستاد: أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ ،نه بس است شما را كه خداى تعالى كفايت كرد شما را بازگشتن مشركان از شما؟و ايشان را از شما برگردانيد.و در اين وجه ضعفى هست براى آن كه خلاف ظاهر است.

أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ ،مفضّل گفت:فرق از ميان«مدّ»و«أمدّ»آن است كه هرچه بر سبيل معونت و نصرت باشد،آنجا«امدّه»گويند،و آنچه بر سبيل زياده باشد آنجا«مدّ»گويند،بيانه قوله تعالى: وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ⁽⁹⁾...،و بعضى دگر گفتند:فرق آن است كه«امدّ»در خير مستعمل باشد و«مدّ»در شر،أ لا ترى الى قوله: وَ أَمْدَدْنٰاكُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِينَ ⁽¹⁰⁾...،و قوله: أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِينَ ⁽¹¹⁾.و

در شر گفت: وَ يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيٰانِهِمْ يَعْمَهُونَ ⁽¹⁾،و قوله: وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذٰابِ مَدًّا ⁽²⁾.

و قولى ديگر آن است كه:هر دو لغت است به معنى واحد.

بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِكَةِ ،از سه تا ده معدود مجموع باشد و مجرور به اضافه، و از يازده تا نود و نه موحّد باشد و منصوب بر تميز،و از صد تا هزار و بالاى آن موحّد و مجرور باشد به اضافه.و«من»تبيين راست.

ابن عامر و حسن و مجاهد و طلحة بن مصرّف و عمرو بن ميمون خوانند:

«منزّلين»،بتشديد على تكثير الفعل،بيانه قوله: وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَيْهِمُ الْمَلاٰئِكَةَ ⁽³⁾.و ابو حياة خواند:«منزلين»بكسر«زا»و تخفيف،يعنى منزلين النّصر على المؤمنين،و باقى قرّاء خواندند:«منزلين»چنان كه مفعول باشد من الانزال،بيانه قوله: وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ⁽⁴⁾...،و قوله: لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلاٰئِكَةُ ⁽⁵⁾.

و«انزال»و«تنزيل»نقل چيز ⁽⁶⁾باشد من علو الى سفل،از جهت علو به سفل، آنچه از بالا فرود آرد ⁽⁷⁾انزال گويند كانزال المطر،و انزال آب مرد براى آن است كه:

يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرٰائِبِ ⁽⁸⁾،هم از بالا فرود مى آيد.

بَلىٰ إِنْ تَصْبِرُوا ،آنگه گفت:اگر صبر كنى ⁽⁹⁾بر جهاد و متابعت فرمان خداى و فرمان رسول-عليه السّلام-كنى ⁽¹⁰⁾،نيز شما را مدد فرستد به پنج هزار.گفتند آن كه ⁽¹¹⁾:

أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ ،روز بدر بود،و اين وعده مشروط به صبر و تقوى،كه اگر بر اوامر خداى صبر كنى ⁽¹²⁾و از معاصى اتّقا و اجتناب كنى ⁽¹³⁾روز احد بود،شرط به جاى نياوردند،خداى تعالى نفرستاد-چنان كه گفته شد.

و قوله: وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا ،در او دو قول گفتند:يكى آن كه من سرعتهم و ⁽¹⁴⁾وجههم و جهتهم الّتي قصدوا اليها،اگرچه ⁽¹⁵⁾برفور و تعجيل با شما گردند،يعنى

ابو سفيان در عزم كرّت و رجعت چنان كه رفت چون بازنيامد،خداى نفرستاد.و قولى ديگر آن است كه: مِنْ فَوْرِهِمْ ،من غضبهم،از سر خشم به شما آيند.و اصل هر دو يكى است من فارت القدر اذا غلت.و مستعجل چو ⁽¹⁾تيز باشد،او را فورتى باشد،و نيز آن كس كه خشمگين باشد او را فورتى و جوششى باشد.پس هر دو مجاز است و از روى وضع و اصل كلمه در ⁽²⁾جوشش ديگ است،و دگر ازآنجا استعاره كردند چنان كه شاعر گفت:

تفور علينا قدرهم فنديمهاو نفثؤها عنهم اذا حميها غلا

الّا آن است كه به قرينۀ«هذا»حمل كردن بر سرعت و استعجال و وجه و رفتن اولى تر است،عرب گويد:رجعت من وجهي هذا و من وقتي هذا و ساعتي هذه،و لا يقال:من غضبي،پس اولى تر است قول اوّل كه: وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا ،أى من جهتهم هذه مسرعين،اگر ايشان هم از اين جا و هم اين ساعت بازگردند دل مشغول ⁽³⁾مداريد كه من شما را مدد فرستم ⁽⁴⁾پنج هزار فرشته.

اگر گويند:يكجا ⁽⁵⁾سه هزار گفت،و يكجا ⁽⁶⁾پنج هزار،نه مناقضه باشد؟ جواب معتمد آن است كه گوييم:بر اين وجه كه شرح داديم اين سؤال لازم نيست، جواب ديگر آن است بر قول قتاده كه:اوّل هزار بودند،و آنگه سه هزار،و آنگه پنج ⁽⁷⁾، هم مناقضه زائل باشد.

و آنان كه گفتند:مدد پنج هزار بود،مختلف شدند.حسن بصرى گفت:جمله پنج هزار بودند،اوّل هزار پس دوديگر تا سه شدند،پس دوديگر تا پنج شدند.و گروهى ديگر گفتند:هشت هزار بود،اوّل سه هزار،و آنگه پنج هزار ديگر مضاف با آن.

مُسَوِّمِينَ ،أى معلّمين،علامت بر كرده من السّيماء و السّيمياء،و هما العلامة،

و قال الشاعر:

مسوّمين بسيما النّار أنفسهملا مهتدين و لا فيها براضينا

ابن كثير و ابو عمرو و عاصم و يعقوب خواندند بكسر«الواو»،بر آنكه فاعل ايشان باشند،يعنى أنّهم سوّموا أنفسهم و خيولهم بعلامات،ايشان علامتى بر خود كرده بودند.و باقى قرّاء خواندند:«مسوّمين»أى معلّمين،براى آن كه ايشان مفعول باشند.

و قرائت اوّل اختيار ابو حاتم است،و دوم اختيار ابو عبيده.

خلاف كردند در علامت ايشان كه چه بود:عمير بن اسحاق روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او صحابه را گفت روز بدر كه:خود را علامت ⁽¹⁾بركنى كه فرشتگان علامت كردند خود را به پاره اى پشم ⁽²⁾سفيد كه بر بالاى ترك و كلاه نهاده اند.

ضحّاك و قتاده گفتند پاره اى پشم ⁽³⁾رنگين در پيشانى اسپان و دنبال اسپان بسته بودند.مجاهد گفت:علامت ايشان آن بود كه دنبال اسپان و برشهاى ايشان ببريده بودند.ربيع گفت:علامت آن بود[260-پ]كه بر اسپان ابلق بودند،و علىّ بن ابي طالب و عبد اللّه عبّاس گفتند:دستارهاى سپيد داشتند دنبال دراز به ميان كتف فروگذاشته.

عبد اللّه زبير گفت:عمامه هاى زرد داشتند.زبير بن المنذر گفت عن جدّه ابي اسيد-و او بدرى بود-و مكفوف ⁽⁴⁾شده بود-گفت:اگر مرا چشم درست بودى،من شما را آنجا بردمى و آن شعب كه فرشتگان از او بيرون آمدند با شما نمودمى،كه پندارى در ايشان مى نگرم كه مى آمدند با عمامه هاى زرد دنبال دراز فروگذاشته.

عكرمه گفت:بر ايشان سيماى قتال و كارزار بود.سدّى گفت:سيماى مؤمنان بود.

قوله: وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْرىٰ لَكُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ ،هاى ضمير راجع است با مدد يا با وعدۀ مدد خداى تعالى گفت:نكرد خداى تعالى آن مدد را و آن وعدۀ دوم ⁽⁵⁾كه داد به مدد إلاّ تا شما را كه به مؤمنانيد بشارتى باشد و دلهاى شما ساكن شود و جزعى و

فزعى نبود شما را از قلّت خود و كثرت دشمن.

وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ،«ما»نفى است،و نصرت نيست إلاّ از جهت خداى عزيز حكيم،تا از عدد و مدد فرشته نبينى چه از خداى بينى-جلّ جلاله،كه او عزيز است و غالب و كس او را غالب نيست،و حكيم است به حكمت و مصلحت،نصرت كند گاه به حجّت و گاه به مدد فرشتگان و گاه به غلبه و ظفر.

لِيَقْطَعَ طَرَفاً ،«لام»متعلّق است بقوله تعالى: وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ،و خداى تعالى شما را به بدر نصرت كرد تا ببرّد طرفى از كافران ⁽¹⁾كه دشمنان شمااند، يعنى گروهى را هلاك كند از ايشان،و اين«قطع»عبارت است از هلاك،نظيره قوله: فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا ⁽²⁾.

سدّى گفت:معنى آن است تا ركنى از اركان شرك بيران كند ⁽³⁾به قتل و أسرتا روز بدر چهل كس را از معروفان مشركان بكشتند،و چهل را اسير گرفتند. أَوْ يَكْبِتَهُمْ ،يا به روى درآرد ايشان را،و اين عبارت باشد از مذلّت و قهر و غلبه بر ايشان.كلبى گفت:مراد از«كبت»هزم است،تا ايشان را منهزم كند.پس قطع قتل باشد،و كبت،أسر-چنان كه رفت.

مؤرّج گفت:أى يحزنهم،تا ايشان را محزون و دژم كند.نضر بن شميل گفت:

يغيظهم،به خشم آرد ايشان را.مبرّد گفت:ظفر دهد بر ايشان،سدّى گفت:لعنت كند بر ايشان.ابو عبيده گفت:هلاك كند ايشان را،بعضى اهل لغت گفتند:اصل يكبتهم يكبدهم،و«تا»مبدّل است از«دال»لقرب مخرجيهما ⁽⁴⁾،و به معنى آن كه:

يصيبهم في اكبادهم،تا جگر ايشان را برنجاند به حزن و عداوت و خشم و بسوزاند،و عرب دشمن را وصف كند به سواد الكبد،كما قال الأعشى:

فما احشمت من اتيان قومهم الاعداء و الاكباد سود

همانا آن خواست كه جگر به عداوت ⁽⁵⁾سوخته شود سياه گردد،و«دال» ⁽⁶⁾

و«تا»متعاقب باشند،يقال:هرد الثّوب و هرته اذا خرّقه فَيَنْقَلِبُوا خٰائِبِينَ ،برگردند نوميد از آنچه اميد داشته باشند از ظفر و فتح و فوز به غنيمت و مانند اين.

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ -الآية.در سبب نزول آيت خلاف كردند.عبد اللّه مسعود گفت:سبب آن بود كه رسول-عليه السّلام-[خواست] ⁽¹⁾تا دعا كند بر آنان كه روز احد به هزيمت بشدند از جملۀ اصحاب او-و آن بيشتر صحابه بودند-خداى تعالى گفت:من توبۀ ايشان پذرفتم ⁽²⁾،كار ايشان به تو نيست به من است،تا توبۀ ايشان قبول كنم يا عذاب كنم ايشان را كه ظلم كردند.

عكرمه و مقسم گفتند:مردى از هذيل نام او عبد اللّه بن قميئه روز احد روى رسول-عليه السّلام ⁽³⁾- خون آلود كرد.رسول-عليه السّلام-بر او دعا كرد،خداى تعالى تيسى را بر او مسلّط كرد تا او را به سرو ⁽⁴⁾بكشت،و ⁽⁵⁾عتبۀ ابو وقّاص ⁽⁶⁾سنگى بر سر رسول زد و سنگى ديگر بزد و ⁽⁷⁾دندان رسول بشكست،و رسول بر او دعا كرد،گفت:

بار خدايا!سال بر مگردان بر او تا بميرد كافر.سال برنگشت كه او بر كفر بمرد، خداى تعالى اين آيت فرستاد.

ربيع و كلبى گفتند:رسول-عليه السّلام-همّت كرد ⁽⁸⁾كه بر كافران دعا كند روز احد،خداى تعالى گفت:توقّف كن،و آيت فرستاد براى آن كه دانست كه از ايشان باشند جماعتى كه ايمان آرند.

انس مالك روايت كند كه:روز احد رسول را-عليه السّلام-شجّه بر سر آمد بر ابروش و سنگى بر رويش آمد و دندانش شكسته شد.رسول-عليه السّلام-با كناره شد و آبى بخواست و روى مى شست و مى گفت:

كيف يفلح قوم خضّبوا وجه نبيّهم بالدّم، چگونه فلاح يابند گروهى كه روى پيغمبرشان به خون برجند ⁽⁹⁾،و او ايشان را

با خداى خواند،خداى تعالى اين آيت فرستاد،و شعبى و محمّد بن اسحاق بن يسار گفتند:روز احد چون كارزار منقرض شد،جماعتى مشركان بر بالايى شدند.رسول -عليه السّلام-گفت:برانى ⁽¹⁾اينان را[از] ⁽²⁾اين جا.ايشان را براندند،و رسول -عليه السّلام-برآن بالا شد و بنگريد،هند را ديد و جماعتى زنان با او،مر كشتگان مسلمانان را مثله مى كردند گوش و بينى و انگشتان و مذاكير مى بريدند و با رشته مى كردند ⁽³⁾.و هند-عليها اللّعنة ⁽⁴⁾-شكم حمزه بشكافته بود و جگر او بگرفته و در دهن نهاده خواست تا بخايد ⁽⁵⁾،خداى تعالى تمكين نكرد و در دهن او سنگى شد.آن ملعونه بر بالايى شد و به آواز بلند اين بيتها مى خواند:

نحن جزيناكم بيوم بدرو الحرب بعد الحرب ذات السّعر ⁽⁶⁾

ما كان عن عتبة لي من صبرأبي و عمّي و أخي و بكري

شفيت نفسي و قضيت نذريو سكّن القتلى غليل صدري

عبد اللّه بن جحش پيش از كارزار احد گفت:بار خدايا![261-ر]اگر فردا ما را ملاقات به اين كافران شود،من مى خواهم تا شكمم بشكافند و گوش و بينى ⁽⁷⁾ببرند تا روز قيامت با پيش تو آيم،تو گويى:اين معامله با تو چرا كردند؟من گويم:

براى تو،چون كارزار برفت همچنان كردند.يكى از جملۀ صحابه كه اين سخن شنيده بود از او،گفت:امّا اين مرد آنچه خواست[در دنيا بدادند او را،و آنچه خواست] ⁽⁸⁾در قيامت هم بدهند.

چون رسول-عليه السّلام-آن ديد كه با حمزه و صحابه كرده بودند از مثله، گفت:اگر ما را بر اينان دست بود مكافات اين باز كنيم،خداى تعالى اين آيت فرستاد.

عطا گفت و عبد اللّه عمر كه:رسول-عليه السّلام-چهل بامداد جماعتى را از ملوك كنده لعنت كرد،و ابو سفيان را و حارث بن هشام را و صفوان بن اميّه را،پس اين آيت آمد،و آيت اگرچه به لفظ عموم است،مراد خصوص است،يعنى ليس لك من أمر ⁽¹⁾هؤلاء شىء.و گفته اند:«لام»به معنى«الى»است،و اين دو حرف متعاقب باشند در چند فعلها،يقال:دعوته لكذا و الى كذا،و هديته لكذا و الى كذا، قال اللّه تعالى: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي هَدٰانٰا لِهٰذٰا ⁽²⁾...،و قال تعالى: سَمِعْنٰا مُنٰادِياً يُنٰادِي لِلْإِيمٰانِ ⁽³⁾...،و اگر بر ظاهر حمل كنند اولى تر باشد براى آن كه معنى آن است كه:تو را از اين كار چيزى نيست،يعنى لا تملكه و لا يختصّ بك و لا يتعلّق بك،و چون «الى»گويى،معنى آن باشد ⁽⁴⁾:كار اينان با تو مفوّض و موكول نيست،و هر دو معنى يكى است و از ظاهر عدول نكردن اولى تر باشد.

أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ،يا توبۀ اينان بپذيرد يا عقاب كند اينان را.اگر توبه پذيرد فضل كرده باشد،و اگر عذاب ⁽⁵⁾كند عدل كرده باشد.و قرينۀ مخصّص اين است كه در آيت گفت،يعنى از باب قبول توبه يا عذاب كردن اينان به تو تعلّق ندارد.

و در نصب او دو وجه گفتند:يكى آن كه معطوف است على قوله: لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ، أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ،[و وجهى ديگر آن است ⁽⁶⁾:

«او»به معنى«الّا ان»باشد،كقولهم:لألزمنّك او تعطيني حقّي،و قول امرؤ القيس:

نحاول ملكا او نموت فنعذرا

المعنى:الّا ان يتوب عليهم او يعذّبهم] ⁽⁷⁾ابو حاتم گفت:نصب او به اضمار «ان»است،و التّقدير:ليس لك من الامر شىء أو من ان يتوب عليهم ⁽⁸⁾،آنگه

«أن»بر جاى بدل امر باشد و در محلّ مصدر افتاده بود،المعنى:ليس لك من امرهم شىء من قبول توبتهم،او من عذابهم،و اين وجه از هر دو قريب تر است،و اين قول ابو حاتم است،و آن دو قول اختيار فرّاء.

آنگه حق تعالى بيان كرد كه:چرا تو را هيچ نيست از كار اينان؟گفت ⁽¹⁾:براى آن كه ملك آسمان و زمين و آنچه در آسمان و زمين است همه خداى راست،هركسى مالك آن قدر باشند ⁽²⁾كه او را تمليك كند.چون همه او راست،آن را كه خواهد بيامرزد،و آن را كه خواهد عذاب كند،و آن را كه بيامرزد به رحمت بيامرزد، و آن را كه عذاب كند باستحقاق ⁽³⁾كند كه او آمرزنده و بخشاينده است.

قوله تعالى:

سوره آل عمران (3): آیات 130 تا 140

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَأْكُلُوا اَلرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (130) وَ اِتَّقُوا اَلنّٰارَ اَلَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكٰافِرِينَ (131) وَ أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (132) وَ سٰارِعُوا إِلىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا اَلسَّمٰاوٰاتُ وَ اَلْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (133) اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي اَلسَّرّٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ وَ اَلْكٰاظِمِينَ اَلْغَيْظَ وَ اَلْعٰافِينَ عَنِ اَلنّٰاسِ وَ اَللّٰهُ يُحِبُّ اَلْمُحْسِنِينَ (134) وَ اَلَّذِينَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اَللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلىٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (135) أُولٰئِكَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ اَلْعٰامِلِينَ (136) قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي اَلْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُكَذِّبِينَ (137) هٰذٰا بَيٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (138) وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اَلْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (139) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ اَلْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْكَ اَلْأَيّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَيْنَ اَلنّٰاسِ وَ لِيَعْلَمَ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدٰاءَ وَ اَللّٰهُ لاٰ يُحِبُّ اَلظّٰالِمِينَ (140)⁽⁴⁾

ترجمه

اى آنان كه گرويده ايد ⁽⁵⁾مخوريد ⁽⁶⁾زيادت حرام بارها دوباره كرده ⁽⁷⁾،و بترسيد ⁽⁸⁾از خداى تا همانا فلاح يابيد ⁽⁹⁾.

و بترسيد ⁽¹⁰⁾از آن آتش كه نهاده اند ⁽¹¹⁾كافران را.

و فرمان بريد خداى را و پيغامبر ⁽¹²⁾را تا همانا بر شما رحمت كنند.

و بشتابيد ⁽¹³⁾به آمرزش از خدايتان و بهشتى كه پهناى آن آسمان و زمين بود

كه نهاده اند ⁽¹⁾براى پرهيزگاران.

آنانى كه هزينه كنند ⁽²⁾در توانگرى و درويشى و فروبرندگان خشم ⁽³⁾و عفوكنندگان از مردمان،و خداى دوست دارد نيكوكاران را.

و آنان كه چون بكنند زشتى يا بيداد كنند بر خود،ياد كنند خداى را و آمرزش خواهند براى گناهشان،و كيست كه بيامرزد گناهان مگر خداى و مقام نكنند بر آنچه كرده باشند،و ⁽⁴⁾ايشان دانند.

ايشان پاداش شان ⁽⁵⁾آمرزش بود از خدايشان و بهشتهايى ⁽⁶⁾كه مى رود در ⁽⁷⁾زير آن جويها،هميشه باشند در آن ⁽⁸⁾و نيك مزد بود اين كنندگان را ⁽⁹⁾.

[261-پ] بگذشت از پيش شما سنّتها برويد ⁽¹⁰⁾در زمين بنگريد ⁽¹¹⁾كه چگونه بود عاقبت ⁽¹²⁾به دروغ دارندگان.⁽¹³⁾اين بيانى است ⁽¹⁴⁾مردمان را و

لطفى ⁽¹⁾و پندى پرهيزگاران ⁽²⁾را.

و اندوهگين ⁽³⁾مباشيد ⁽⁴⁾و شما بلندتر باشيد ⁽⁵⁾اگر ايمان آورديد ⁽⁶⁾.

اگر برسد شما را رنجى ⁽⁷⁾پس رسيد ⁽⁸⁾ايشان را جراحتى مانند آن،و اين روزگار مى گردانيم ميان مردمان و تا بداند خداى آنان را كه بگرويدند و بگيرد از شما گواهان ⁽⁹⁾،و خداى دوست ندارد بيدادكاران را.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَأْكُلُوا الرِّبَوا - ⁽¹⁰⁾الآية،وجه اتّصال آيت به آيت متقدّم آن است كه:قديم-جلّ جلاله-چون ذكر عذاب كرد و آن كه او را هست كه آن را[كه] ⁽¹¹⁾مستحق بود عذاب كند يا عفو كند،از آن وجوه و افعال كه برآن مستحقّ عذاب شوند ⁽¹²⁾يكى بگفت،و آن«ربا»ست،و آن آن است كه ⁽¹³⁾:در جاهليّت دادند و بر دست داشتند.

عطا و مجاهد گفتند ⁽¹⁴⁾:در جاهليّت مردى را بر كسى دينى بود ⁽¹⁵⁾مؤجّل،وقت حلول اجل درآمدى مطالبت كردى.مرد گفتى:در اجل بيفزاى تا در مال بيفزايم، خداى تعالى اين حرام كرد و نهى كرد از او و گفت: لاٰ تَأْكُلُوا الرِّبَوا .

و بيان كرديم كه:اصل او در لغت و شرع زيادت بود.و از وجوهى كه گفته اند در تحريم ربا،معتمد آن است كه مصلحت دينى به او ⁽¹⁶⁾تعلّق دارد،كه خداى تعالى

داند كه صلاح چيست در آن،و ما را به آن طريق نيست.و وجوهى بر سبيل تقريب گفتند،يكى آن كه:تا فرق باشد ⁽¹⁾ميان بيع و ربا،وجهى دگر آن كه:تا اظهار عدل باشد در آن كه چندان بستاند كه داده باشد.دگر آن كه:تا تحريض ⁽²⁾باشد بر مكارم اخلاق و انظار معسر بى زيادتى،و قرض دادن و دستگيرى درماندگان كردن بى ضرورتى كه عايد بود يا محتاج،و اين وجه بازپسين از صادق-عليه السّلام-روايت كرده اند ⁽³⁾،و در تكرار اين حكم اين جا با آن كه در سورة البقرة گفته بود: وَ أَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبٰا ⁽⁴⁾...،دو وجه گفتند:يكى تأكيد و توثيق تحريم را،و ديگر آن كه:

آنجا به لفظ تحريم است،و اين جا به لفظ نهى تا معلوم شود كه تحريم او على أبلغ الوجوه است كه ره ⁽⁵⁾منع از حكيم در تكليف بيش از اين دو نباشد.

قوله: أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً ،نصب او بر حال است از«ربا»كه مفعول است،و «ضعف»چيز ⁽⁶⁾مثلش باشد،و گفته اند:دو مثلش باشد،و از خداى بترسيد تا فلاح يابيد،و«فلاح»نجاح و ظفر به مراد باشد. وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكٰافِرِينَ ،و بترسيد ⁽⁷⁾از آن آتش كه براى كافران بجارده اند ⁽⁸⁾.

اگر گويند:چون دوزخ براى كافران و فاسقان بجارده اند ⁽⁹⁾،چرا كافران را تخصيص كرد؟گوييم،از اين چند جواب است:يكى آن كه دوزخ اگرچه معدّ است براى هر دو،و لكن ذكر آنان[كرد] ⁽¹⁰⁾كه مقطوع عليهم اند دون آنان كه مجوّز است در حقّ ايشان،و اين جواب بر اصل ⁽¹¹⁾ما روان باشد،بر مذهب اهل وعيد نرود.

جواب ديگر از اين آن است كه:اين آتشى است مخصوص كه در آنجا كافران باشند دون فاسقان،چه دوزخ ⁽¹²⁾منازل و دركات است،و هر گروهى را دركه اى باشد تا منافقان در درك اسفل باشند از آن.و جوابى ديگر از او آن است

كه:اين از آن خاص است كه با او دليل است بر عام،أعني اين خاص است و عمومش به دليل ديگر دانند ⁽¹⁾،نظيرش قوله: كُلَّمٰا أُلْقِيَ فِيهٰا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قٰالُوا بَلىٰ قَدْ جٰاءَنٰا نَذِيرٌ،فَكَذَّبْنٰا ⁽²⁾...،و معلوم است كه جملۀ اهل دوزخ اين نگويند،و مثله قوله: إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِينَ ⁽³⁾،و معلوم است كه همۀ اهل دوزخ تسويه نكرده اند ميان خدا و شيطان ⁽⁴⁾و اعداد و استعداد و اهبه و اتّخاذ به يك معنى باشد. آنگه چون ذكر دوزخ كرد و عذابى كه نهاده است كافران را،ترغيب كرد مكلّفان را در آن كه طريقى سپرند كه ره ⁽⁵⁾نجات باشد و به رحمت انجامد،و آن طاعت خداست.و«طاعت»بگفتيم كه:موافقت امر و اراده باشد،و نيز طاعت رسول براى آن كه طاعت رسول در آنچه فرمايد همچنان واجب است كه طاعت خداى تعالى در اوامرى كه كند[262-ر]از واجبات،و در اين آيت اگر بر خصوص گيرند امر باشد به ترك ربا و بيان تحريم او،و اين به سمع توان شناختن و به قول رسول.

لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ،تا باشد كه بر شما رحمت كنند،و معنى«لعلّ»ترجّى باشد، و اين بر خداى تعالى روا نبود جز ⁽⁶⁾آن است كه راجع نيست با خداى تعالى،بل راجع است با مكلّفان،و معنى آن كه:اگر طاعت خدا و رسول دارى ⁽⁷⁾،اميد رحمت بود شما را،پس اميد راجع با ماست نه با خداى تعالى.

وَ سٰارِعُوا إِلىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ،نافع و ابن عامر خوانند:«سارعوا»بى«واو» عطف،باقى قرّاء به«واو»خوانند: وَ سٰارِعُوا .و در مصاحف اهل شام بى«واو» است،و در مصاحف اهل عراق به«واو»،امر است و ترغيب از خداى تعالى مكلّفان را به مسارعت و شتافتن به كارهايى كه موجب مغفرت و بهشت بود از توبه و عمل صالح،و معنى على أحد الوجهين إمّا دريافتن قبل الفوت و إمّا تباطى و تثاقل ناكردن -چنان كه برفت.

و مفسّران خلاف كردند ⁽¹⁾كه كدام فعل مراد است به آيت كه جالب و سبب مغفرت بود.عبد اللّه عبّاس گفت:اسلام است،ابو العاليه و ابو روق گفتند:هجرت است،اميرالمؤمنين على گفت:اداى فرائض است،عثمان بن عفّان گفت:اخلاص است،انس مالك گفت:تكبير افتتاح است در نماز،سعيد جبير گفت:اداى طاعات است،يمان گفت:نماز پنج است،ضحّاك گفت:جهاد است،عكرمه گفت:توبه است،مقاتل گفت:عمل صالح است،ابو بكر ورّاق گفت:كار كردن بر معروف و بازايستادن از منكر،بعضى دگر گفتند:نماز آدينه و جماعت است، و حمل كردن بر عموم اولى تر است براى آن كه تنافى نيست ميان اينان.

وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ ،آنگه مضاف بيفگند و مضاف اليه به جاى او بنهاد،چنان كه: وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ ⁽²⁾، وَ جٰاءَ رَبُّكَ ⁽³⁾،و قوله: مٰا خَلْقُكُمْ وَ لاٰ بَعْثُكُمْ إِلاّٰ كَنَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ،أى كخلق نفس واحدة،و شواهد اين از اشعار گفته شده است،و آن بسيار باشد در كلام عرب آنجا كه لبسى نبود.

و تخصيص«عرض»براى مبالغه كرد كه در غالب عادت طول بيش از عرض باشد،يعنى چون عرض چندين باشد طول چه باشد!زهري گفت:اين وصف عرض است،و امّا طولش جز خداى نداند،و مثال اين در معنى: مُتَّكِئِينَ عَلىٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ ⁽⁴⁾،چون آستر از استبرق باشد،افره ⁽⁵⁾از چيزى باشد به از آن.و بعضى اهل معانى گفتند:مراد نه عرض است كه خلاف طول باشد،و انّما مراد سعت و فراخى و بزرگى است،چنان كه عرب گويد:أعرض من الدّهنا ⁽⁶⁾،أى أوسع،قال جرير:

لجّت امامة في عذلي و ما علمتعرض السّماوة روحاتي و لا بكري

و قال آخر:

تجيز بنا عرض الفلاة و ما لناعليهنّ الّا و خزهنّ شفا

و قال آخر:

كأنّ بلاد اللّه و هى عريضةعلى الخائف المطلوب كفّة حابل

و اين كنايت باشد از سعت و فراخى بهشت،آنگه على التّقريب بخواطر السّامعين تشبيهى كرد آن را به عرض آسمان و زمين،چنان كه گفت: مٰا دٰامَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ ⁽¹⁾،و مراد تأبيد است و مبالغه در طول مدّت.

و در خبر آمده است كه:ملك روم نامه نوشت به رسول-عليه السّلام-و گفت:

تو ما را با بهشتى مى خوانى كه عرض او چند آسمان و زمين است،پس دوزخ كجا باشد؟رسول-عليه السّلام-گفت:يا سبحان اللّه!چون روز درآيد،شب كجا باشد! و انس مالك را پرسيدند كه بهشت در آسمان است يا در زمين؟گفت:و ⁽²⁾بهشت در كدام آسمان و زمين گنجد!گفتند:پس كجاست؟گفت:بالاى هفت آسمان است در زير عرش،و قتاده گفت:در روايت چنين آمد كه بهشت بالاى هفت آسمان است و دوزخ در زير هفتم زمين.

و ابو مسلم محمّد بن بحر ⁽³⁾الاصفهانى گفت:اين نه عرض است كه خلاف طول باشد،اين عرض از معارضه است كقولهم:هذا الثّوب عرضه كذا،أى قيمته الّتي يعارض بها،يعنى آن ⁽⁴⁾قيمت كه به آن معارضه كنند او را.پس بر اين قول، معنى اين ⁽⁵⁾باشد كه:بهشتى كه هفت آسمان و هفت زمين ارزد،و فيه بعض التعسّف،براى آن كه فهم و وهم سامع سبق نبرد به اين. أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ ،و اين دليل باشد بر آنكه بهشت ⁽⁶⁾آفريده است كه آنچه معدوم باشد معدّ نبود،و دوزخ نيز كه:

أُعِدَّتْ لِلْكٰافِرِينَ ⁽⁷⁾،گفت آن را.

آنگه وصف كرد آن متّقيان را كه بهشت براى ايشان بجارده است ⁽⁸⁾،گفت:

اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ ،آنان كه مال نفقه و هزينه كنند در خوارى و دشوارى ⁽⁹⁾،در توانگرى و درويشى،اوّل خلقى از اخلاق ايشان كه موجب بهشت بود ايشان را،سخاوت شمرد.و رسول-عليه السّلام-گفت:

الجنة دار الاسخياء ،بهشت

سراى سخاوتيان است.و ابو هريره روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-گفت:

السّخيّ قريب من اللّه،قريب من الجنّة،قريب من النّاس،بعيد من النّار،و البخيل بعيد من اللّه،بعيد من الجنّة،بعيد من النّاس،قريب من النّار،و لجاهل سخىّ احبّ الى اللّه من عالم بخيل، گفت:سخى نزديك است به خدا و به بهشت و به مردمان ⁽¹⁾،دور است از دوزخ و بخيل دور است از خداى[262-پ]و بهشت و مردمان،و نزديك است به دوزخ،و خداى تعالى سخى جاهل را دوست تر ⁽²⁾دارد ازآن كه عالمى بخيل را.

و انس روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه گفت:سخاوت درختى است در بهشت شاخهاى ⁽³⁾آن در دنياست،هركه دست به شاخى از شاخهاى ⁽⁴⁾او زند او را به بهشت برد،و بخل درختى است در دوزخ،شاخهاى ⁽⁵⁾آن در زمين است،هركه دست به شاخى از شاخهاى ⁽⁶⁾او زند او را به دوزخ برد.و رسول-عليه السّلام-گفت:

تجافوا ⁽⁷⁾عن ذنب السّخيّ فانّ اللّه اخذ بيده كلّما عثر ،گفت:از گناه سخى درگذرى ⁽⁸⁾كه خداى دست گير او بود هركجا بيفتد.

وَ الْكٰاظِمِينَ الْغَيْظَ ،و آنان كه خشم فروبردند ⁽⁹⁾،و براى آن«كظم»گفت كه مرد خشم گرفته چون ممتلى باشد از آن خشم،و راحت ممتلى در آن بود كه قذف كند از روى تشبيه او را از خشم به گلوا ⁽¹⁰⁾مى برآيد ⁽¹¹⁾تا به دهن او فروبرد و بر زبان نراند و امضا نكند و اظهار،رسول-عليه السّلام-گفت:

من كظم غيظا و هو يقدر على انفاذه ملاه اللّه امنا و ايمانا، هركه خشمى فروبرد ⁽¹²⁾و او تواند تا آن خشم از پيش ببرد،خداى تعالى ⁽¹³⁾او را پر از امن و ايمان باز كند.و اصل«كظم»حبس الشّىء عند امتلائه باشد،يقال:كظمت القربة اذا ملأتها ماء.و مجارى آب را«كظائم»خوانند

براى آن كه به آب ممتلى باشد،يكى را كظامة گويند،و از اين جا گويند:اخذت بكظمه،أى بمجاري نفسه،براى آن كه آن مجارى از نفس ممتلى باشد.و«كظم الابل»آن باشد كه نشخوار در شكم جمع كند بر نيارد،و شتر اين عند فزع و جهد كند،قال الاعشى يصف رجلا مهيبا تهابه الابل لأنّه يسخرها للأضياف:

و تكظم البزل منه حين تبصرهحتّى تقطّع في أجوافها الجرر

و رجل كظيم و مكظوم اذا كان ممتليا غمّا و حزنا،قال اللّه تعالى: وَ ابْيَضَّتْ عَيْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ ⁽¹⁾كَظِيمٌ ⁽²⁾،و قال: ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِيمٌ ⁽³⁾،و قال عبد المطّلب بن هاشم:

و حضضت قومي و احتسبت قتالهمو القوم من خوف المنايا كظّم

و در خبر مى آيد:

ما من جرعة احمد عقبى من جرعة غيظ مكظوم، گفت:هيچ جرعه نيست عاقبت آن پسنديده تر از جرعۀ خشم كه بنده فروبرد.

و انس روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه گفت:هركس كه او خشمى فروبرد و او قادر بود كه آن خشم براند،خداى تعالى روز قيامت او را بخواند بر سر خلقان و مخيّر كند او را در حور العين تا هركدام كه خواهد اختيار كند،و شاعر گفت:

و اذا غضبت فكن وقورا كاظماللغيظ تبصر ما تقول و تسمع

فكفى به شرفا تصبّر ساعةيرضى به عنك الاله و ترفع

و رسول-عليه السّلام-گفت:هيچ جرعه نيست كه خداى دوست تر ⁽⁴⁾دارد از جرعۀ خشم كه بنده فروبرد،يا جرعه اى از صبر كه بر مصيبتى فروبرد.

وَ الْعٰافِينَ عَنِ النّٰاسِ ،رياحى ⁽⁵⁾و كلبي گفتند:مراد به اين«ناس»مملوكان و بردگانند كه چون ايشان گناهى كنند تو عفو كنى.زيد بن اسلم گفت:عمّن ظلمهم و اساء اليهم،عفو كنند ⁽⁶⁾از آنان كه بر ايشان ظلم كنند و با ايشان اساءت كنند ⁽⁷⁾.

مقاتل بن حيّان گفت،روايت كردند ما را كه:رسول-عليه السّلام-چون آيت بخواند، گفت:اينان در امّت من كم نباشند ⁽¹⁾مگر كسى كه خداى او را عصمت كند.

ابو هريره روايت كند كه:رسول-عليه السّلام-با ابو بكر در مجلسى حاضر بود، مردى از جملۀ حاضران در پوستين ابو بكر افتاد،و رسول-عليه السّلام-مى خنديد و تبسّم مى كرد.چون ابو بكر به جواب درآمد و بعضى سخنهاى او را جواب كرد،رسول -عليه السّلام-خشم گرفت و برخاست و برفت.ابو بكر برخاست و از قفاى رسول -عليه السّلام-برفت و گفت:اى رسول اللّه!اين مرد مرا دشنام مى داد،تو تبسّم مى كردى.چون من به جواب بعضى سخنهاى او مشغول شدم،خشم گرفتى و برخاستى و جا رها كردى ⁽²⁾؟گفت:بلى،آنگه كه او تو را دشنام مى داد و تو خاموش بودى،فرشته اى ايستاده بود كه جواب مى داد براى تو،مرا از آن تبسّم مى بود ⁽³⁾.چون تو به جواب درآمدى ⁽⁴⁾،فرشته برفت و شيطان درآمد،و من جايى كه شيطان حاضر باشد ننشينم آنجا ⁽⁵⁾.سه كلمه از من بشنو يا با بكر ⁽⁶⁾!بنده ⁽⁷⁾نباشد كه مظلمتى فروبرد و عفو بكند ⁽⁸⁾از آن الّا ⁽⁹⁾و خداى تعالى نصر او عزيز گرداند،و هيچ بنده نباشد كه در سؤال بر خود بگشايد براى كثرت مال الّا خداى تعالى او را درويشى بيفزايد[و هيچ بنده اى نباشد كه او در عطايى وصلتى ⁽¹⁰⁾بگشايد و الّا خداى تعالى او را مال بيفزايد] ⁽¹¹⁾،و قال عروة بن الزّبير:

لن ⁽¹²⁾يبلغ المجد اقوام و ان كرمواحتّى يذلّوا و ان عزّوا لأقوام

و يشتموا فترى الألوان مشرقةلا عفو ذلّ و لكن عفو احلام

وَ اللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ،مقاتل گفت:معنى آن است كه اين چيزها كه از

پيش رفت از انفاق و خشم فروبردن ⁽¹⁾و عفو بكردن احسان است،هركه اين كند محسن باشد،و خداى تعالى محسنان را دوست دارد.

حسن بصرى گفت:احسان آن باشد كه عام دارى بر همه كس از دوست و دشمن و مستحق و نامستحق چون آفتاب و چون باد و باران،سفيان ثوري گفت:

احسان آن باشد كه به آن كس احسان كنى كه با تو اساءت كند،كه احسان كردن با آن كه با تو احسان كرده باشد مكافات بود،سرىّ السّقطي گفت:احسان آن باشد [263-ر]كه در اوقات امكان به جاى آرى ⁽²⁾و فرصت نگاه دارى،و اين معنى بعضى شعرا نظم كرد:

ليس في كلّ ساعة و أوانيتهيّأ صنايع الاحسان

فاذا امكنت تبادرت فيهاحذرا من تعذّر الامكان

أنس مالك روايت كند كه رسول-عليه السّلام-گفت:شب معراج كوشكهايى ديدم در اعلا درجات بهشت،جبرئيل را گفتم:اين كه راست؟گفت:للكاظمين ⁽³⁾الغيظ و العافين عن الناس و المحسنين ⁽⁴⁾،آنان راست كه خشم فروبرند و عفو بكنند و احسان كنند.

و در خبر مى آيد كه:زين العابدين-عليه السّلام-و در دگر روايت كاظم موسى بن جعفر-عليهما السّلام-دست مى شست،و غلام آب بر دست او مى ريخت،مشغول شد،گوشۀ ابريق بر سر او آمد.او به غلام برنگريد،غلام گفت: وَ الْكٰاظِمِينَ الْغَيْظَ، گفت:

كظمت غيظي، خشم فروبردم ⁽⁵⁾،گفت: وَ الْعٰافِينَ عَنِ النّٰاسِ ،گفت:

[عفوت عنك] ⁽⁶⁾،عفو بكردم از تو،گفت: وَ اللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ⁽⁷⁾،گفت:

اعتقتك ،آزادت كردم ⁽⁸⁾.

قوله: وَ الَّذِينَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ⁽⁹⁾،عبد اللّه مسعود گفت:سبب نزول آيت آن

بود كه جماعتى از صحابه گفتند:يا رسول اللّه!همانا بنى اسرائيل از ما گرامى تر بودند بر خداى ⁽¹⁾؟گفت:چرا؟گفتند:براى آن كه چون گناهى كردندى،بر در سراى ايشان نوشته اى پيدا شدى كه بر خويشتن عقوبتى بكنى ⁽²⁾از گوش بريدن يا بينى بريدن يا مانند اين،تا كفّارت گناهان باشد.ايشان آن بكردندى،و واثق شدندى به كفّارت گناه ⁽³⁾.خداى تعالى اين آيت فرستاد،گفت:شما گرامى تريد ⁽⁴⁾بر من كه شما را اين نفرمودم به كفّارت گناه،از شما به توبه و استغفار راضى شدم.

عطا گفت ⁽⁵⁾:در نبهان ⁽⁶⁾التّمّار آمد كه او مردى خرمافروش بود،زنى به دكّان او شد تا خرما خرد.زن را جمالى بود،مرد گفت:يا هذه!مرا خرما به از اين هست به خانه،اگر خواهى تا به خانه رويم و از آن خرما بدهم.زن با او به خانه رفت.چون او را خرما داده بود،او را به بر گرفت ⁽⁷⁾و بوسه داد ⁽⁸⁾،زن گفت:اتّق اللّه،از خداى بترس.مرد در حال پشيمان شد و دست از او بداشت و به نزديك رسول اللّه آمد و گفت:يا رسول اللّه!خويشتن ⁽⁹⁾هلاك كردم،و قصّه با رسول بگفت و گفت:يا رسول اللّه!آنچه من سزاوار آنم با من بكن.جبرئيل آمد و اين آيت آورد.

مقاتل و كلبي گفتند:رسول-عليه السّلام-برادرى داد ميان مردى انصارى و مردى ثقفى.ثقفى را رسول-عليه السّلام-در سريّتى به غزاى فرستاد،اين مرد انصارى تعهّد خانه و عيال او مى كرد.روزى پاره اى گوشت به خانۀ ثقفى برد،و زن بيرون آمد تا گوشت از او بستاند.بستد و در سراى برد او از پس او در سرا رفت،او در خانه رفت.مرد از پس او در خانه رفت،مرد قصد آن كرد كه بوسه ⁽¹⁰⁾به زن بازدهد.زن دست بر روى نهاد،او بوسه بر پشت دست او داد،گفت:نكو محافظت كردى غيبت برادرت را!مرد پشيمان شد و ازآنجا بيرون آمد و به نزديك ابو بكر شد و گفت:

كار مرا هيچ درمانى هست؟ابو بكر گفت:ندانى كه خداى تعالى آن حميت كه براى غازى برد،براى مقيم نبرد! ازآنجا به نزديك عمر شد،هم عمر اين گفت.

مرد انصارى برخاست و از مدينه بيرون شد و در كوه و بيابان مى گرديد و مى گريست و عذر مى خواست و توبه مى كرد.مرد ثقفى بازآمد،زن او را خبر داد از آنچه رفته بود،مرد او را گفت:چون بينم ملامت كنم او را،خداى تعالى اين آيت فرستاد.

وَ الَّذِينَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ،اين صفت موصوفى محذوف است،يعنى اذا فعلوا فعلة او خصلة فاحشة،آنان كه فعلى ⁽¹⁾زشت كنند.و اصل«فحش»پاى از حدّ بيرون نهادن باشد،براى اين گويند آن را كه سخت دراز باشد،انّه لفاحش الطّول،و كلام بد زشت را كلام فاحش گويند،و أفحش في كذا اذا فعله خارجا عن العادة.

سدّى گفت:مراد به اين«فاحشة»زناست،و از جابر عبد اللّه انصارى مانند اين روايت كردند.

أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ،گفت:مراد معاصى ديگر است.مقاتل گفت و كلبي:دون الزّنا باشد از بوسه و لمس و مانند اين.أصمّ گفت: فَعَلُوا فٰاحِشَةً ،كباير است، أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ صغاير،و بعضى دگر گفتند: فَعَلُوا فٰاحِشَةً ،معصيتى كنند بفعل أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بالقول،يا به زبان محالى و هزلى گويند. ذَكَرُوا اللّٰهَ ،جواب «اذا»است و عامل است در او،و هركجا«اذا»باشد او را جواب بايد و عامل، براى آن كه ظرف است،و ظرف را عامل بايد،و عامل در او آن بود كه جواب او بود.

ذَكَرُوا اللّٰهَ ،ضحّاك گفت:معنى آن است كه روز عرض اكبر ياد كنند آن روز كه ايشان را و اعمال ايشان بر خداى عرض كنند.

مقاتل و واقدىّ گفتند:مراد آن است كه در خويشتن ياد آرند كه خداى تعالى ايشان را از آن بخواهد پرسيدن،پشيمان شوند و به استغفار مشغول شوند.

مقاتل بن حيّان گفت: ذَكَرُوا اللّٰهَ ،ذكر خداى كنند به زبان به تسبيح و تهليل ⁽²⁾و«استغفار»،و اين«سين»طلب راست،يعنى طلب آمرزش كنند و از خداى تعالى

آمرزش خواهند.

در خبر مى آيد كه رسول-عليه السّلام-گفت[263-پ]:

ما صرّ ⁽¹⁾من استغفر و لو عاد فى اليوم سبعين مرّة ،گفت:اصرار نكرده باشد آن كه استغفار كند،و اگرچه در روزى هفتاد بار با سر گناه شود.

در خبر آمده است:

طوبى لمن وجد في صحيفته تحت كلّ ذنب استغفر اللّه، خنك آن را كه در صحيفۀ خود در زير هر گناهى نوشته بيند:«استغفر اللّه».

در خبر است كه باقر-عليه السّلام-گفت:هركه او بگويد:

استغفر اللّه الّذي لا اله الّا هو الحىّ القيّوم و أتوب اليه عقيب نماز بامداد،خداى تعالى او را هفتصد ⁽²⁾كبيره بيامرزد،و آنگه گفت:و خيرى نباشد در كسى كه در روزى هفتصد ⁽³⁾كبيره بيشتر كند.

و از صادق-عليه السّلام-روايت است كه او گفت:هركه او صد بار استغفار كند چون بخواهد خفتن همه شب گناه از او ريزد ⁽⁴⁾تا در روز آيد و بر وى هيچ گناه نباشد.

و رسول-عليه السّلام-گفت:خداى تعالى بيامرزد گناهكاران را الّا آن را كه نخواهد كش بيامرزند ⁽⁵⁾،[گفتند:يا رسول اللّه!كه باشد كه نخواهد كش بيامرزند؟] ⁽⁶⁾گفت:آن كه استغفار نكند ⁽⁷⁾.

و من يغفر الذّنوب الّا اللّه،و كيست كه گناه آمرزد جز خداى تعالى!استثنا كه نفى باشد با استفهام غير موجب باشد ما بعد«الّا»مرفوع بود آنجا كه در كلام فاعل باشد،چنان كه:ما جاءني احد الّا زيد،بر بدل مرفوع باشد،و نصب نيز روا باشد.امّا رفع بر فاعليّت است و«الّا»را هيچ عمل نيست.حقّ تعالى بر سبيل ترغيب و تحريض ⁽⁸⁾بر فزع كردن و گريختن با درگاه او اين گفت.صورت استفهام

است و معنى تقرير.

وَ لَمْ يُصِرُّوا ،و اصرار و مقام نكنند بر آنچه كرده باشند از گناه.و در معنى اصرار خلاف كردند،بيشتر مفسّران اين گفتند كه بيان كرديم.

قتاده گفت:إيّاكم و الاصرار،پرهيزيد ⁽¹⁾از اصرار كه آنان كه اصرار كردند هلاك شدند،آنان كه بر گناه بروند ⁽²⁾و در معاصى تقدّم كنند ترس خداى ايشان را از محرّمات بازندارد و توبه نكنند از گناه تا مرگ به ايشان آيد.

حسن بصري گفت:گناه بر سبيل عمد اصرار باشد الّا كه توبه كند.سدّى گفت:الاصرار،السّكوت و ترك الاستغفار آن باشد كه استغفار نكند و از آن خاموش باشد،و به اين خبر تمسّك كرد:

ما صرّ ⁽³⁾من استغفر و لو عاد في اليوم سبعين مرّة.

و ابو هريره روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:

لا كبيرة مع استغفار و لا صغيرة مع اصرار، گفت:گناه بزرگ نباشد با استغفار و كوچك نباشد با اصرار.

و مراد به استغفار نه گفت ⁽⁴⁾زبان است بس،بلكه پشيمانى بر گذشته و عزم بر آينده كه با مثل آن رجوع نكند،براى آن كه رسول-عليه السّلام-گفت:

المصرّ على ذنبه المستغفر بلسانه كالمستهزئ بربّه، آن كس كه او اصرار كند بر گناه و به زبان استغفار مى كند،او چون مستهزى است به خداى خود.و اصل«اصرار»در لغت ثبات باشد،قال الحطيئة يصف الخيل:

عوابس بالشّعث الكماة اذا انتقواعلالتها ⁽⁵⁾بالمحصدات أصرّت

وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ،و ايشان دانند كه آنچه مى كنند معصيت است.ضحّاك گفت:

ايشان بدانند كه خداى به توبه گناه ايشان بيامرزد.سدّى گفت:و ايشان دانند كه گناه كرده اند.

بعضى دگر گفتند:و ايشان دانند كه توبه نه ⁽⁶⁾از اصرار است،چنان كه شاعر

گويد:

أقرر بذنبك ثمّ اطلب تجاوزهانّ الجحود جحود الذّنب ذنبان

حسين بن الفضل ⁽¹⁾گفت: وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ،ايشان دانند كه ايشان را خدايى هست كه گناه بيامرزد،و اين از قول رسول-عليه السّلام-گرفت آنجا كه گفت:

من اذنب ذنبا و علم أنّ ⁽²⁾له ربّا يغفر الذّنوب غفر له و ان لم يستغفر، هركه او گناهى بكند و داند كه او را خدايى هست كه گناه بيامرزد،او را بيامرزند و اگرچه استغفار نكند.و رسول-عليه السّلام-گفت خداى تعالى گفته است:هركه داند كه من قادرم بر آنكه گناه او بيامرزم،بيامرزم او را و باك ندارم.

عبيد بن عمير گفت در بعضى كتابهاى خداى هست كه:يا ابن آدم انّك ما دعوتني و رجوتني لأغفرنّ لك على ما كان منك و لا ابالي،فرزند آدم!ما دام تا مرا خوانى و به من اميد دارى من گناهت بيامرزم به آن كه از تو در وجود آمده است و باك ندارم.

محمّد بن المنكدر روايت كرد از جابر عبد اللّه انصارى از رسول-عليه السّلام- كه گفت:در بنى اسرائيل مردى به سر توله اى بگذشت،در آن نگريد از روى اعتبار، به روى درآمد و سر بر زمين نهاد و گفت:بار خدايا!

انت انت و انا انا انت العوّاد بالمغفرة و انا العوّاد بالذّنوب ،بار خدايا!من منم و تو تويى،من آنم كه با سر گناه شوم تو با سر آمرزش.هاتفى آواز داد كه:همچنين است كه گفتى،سر بردار كت بيامرزيدند.

بعضى دگر گفتند: وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ،و ايشان دانند كه اگر توبه كنند من ايشان را بيامرزم كه توبه سبب آمرزش است.

أُولٰئِكَ جَزٰاؤُهُمْ ،ايشان آنانند كه پاداش ⁽³⁾ايشان آمرزش باشد-يعنى آنان كه به اين صفت باشند كه در آيات مقدّم برفت-و بهشتهايى كه در زير درختان آن جويها مى رود. خٰالِدِينَ فِيهٰا ،در آنجا مخلّد مؤبّد باشند.و نصب او بر حال است از

مفعول،و عامل در او«جزاءهم»،و التّقدير:يجازون بمغفرة و ⁽¹⁾جنّات خالدين فيها.

وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِينَ ،و نيك مزد عمل كنندگان است بهشت[264-ر]و تقدير اين است:و نعم اجر العاملين الجنّة،و لكن از كلام بيفگند للدّلالة عليه،براى آن كه كلام بر او دليل مى كند و الّا«نعم»و«بئس»مستقل نباشد ⁽²⁾به يك اسم تا ايشان را مخصوص بالمدح و الذّم نباشد ⁽³⁾،چنان كه:نعم الرّجل زيد،و بئس الغلام عمرو.

و در خبر هست كه خداى تعالى وحى كرد به موسى عمران:

يا موسى!ما اقلّ حياء من يطمع في جنّتي بغير عمل،يا موسى كيف أجود برحمتي على من يبخل بطاعتي، يا موسى!چه بى شرم باشد آن كس كه او طمع كند در بهشت بى عمل !يا موسى چگونه سخاوت كنم به رحمتم بر آنكه بخل كند به طاعت من.

شهر بن حوشب گفت:طمع بهشت بى عمل از جملۀ گناه است.ثابت البنانى گفت:چنين رسيد به من كه چون اين آيت آمد: وَ الَّذِينَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً -تا به آخر آيات،ابليس بگريست،آنگاه گفت:به عزّت تو كه تا توانم اغراء و اغواء مى كنم ايشان را.خداى تعالى گفت:به عزّت و جلال من كه بيامرزم ايشان را ما دام با ⁽⁴⁾استغفار مى كنند.

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ ،حق تعالى خواست تا بر سبيل وعظ و اعتبار ياد دهد مكلّفان را احوال گذشتگان،و آن كه پيش از شما مردمان بودند و گناه كردند و كيفر كشيدند و عقوبت ديدند.

قَدْ خَلَتْ ،بگذشت از پيش شما سنن.ابن دريد گفت:اى أمثال،مانند شما بسيار كسان بگذشتند.مفضّل گفت:سنن،أى امم،جماعات بسيار گذشتند پيش ⁽⁵⁾شما،قال:و السنّة الأمّة،قال الشّاعر:

ما عاين النّاس من فضل كفضلكمو لا رأوا مثلكم في سالف السّنن

أى الامم.بعضى دگر گفتند معنى آن است كه:اصحاب سنن.عطا گفت:

شرايع أى اصحاب شرايع،هم بر تأويل حذف مضاف و اقامة المضاف اليه مقامه.

كلبي گفت:قد مضت لكلّ امّة سنّة،هر امّتى را سنّتى و منهاجى و دينى بوده است كه اگر متابعت آن كردندى خداى از ايشان راضى شدى.

مجاهد گفت:از خداى تعالى سنّتى و عادتى و طريقتى گذشته است در آنان كه پيش ⁽¹⁾شما پيغمبران را به دروغ داشتند.و«سنّة»در لغت طريقت مسلوكه و امام متّبع مقتدى باشد،يقال:سنّ فلان سنّة حسنة و سنّة و سيّئة،چون عملى كند ⁽²⁾از خير يا شرّ كه به او اقتدا كنند در آن.قال لبيد:

من معشر سنّت لهم آبائهمو لكلّ قوم سنّة و امامها

و قال سليمان بن قتّة:

و انّ الاولى بالطّف من آل هاشمتأسّوا فسنّوا للكرام التّأسّيا

و معنى آيت آن است كه:پيش ⁽³⁾شما امّتان و طوائف گذشته اند از آنان كه تكذيب انبيا و رسل كردند. فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ ،در زمين بروى و بنگرى ⁽⁴⁾تا عاقبت آن كافران مكذّبان چگونه بود و كجا رسيد،و حقيقت عاقبت آن بود كه سبب مقدّم مؤدّى بود با او،و نه چنين است آخرت،براى آن كه شايد كه شمارنده از او ابتدا كند،پس او اوّل گردد.و اين فرق است ميان عاقبت و آخرت و اشتقاق او از عقب و عقب باشد.

هٰذٰا بَيٰانٌ لِلنّٰاسِ ،حسن گفت:«هذا»اشارت است[به قرآن.خداى تعالى گفت:اين قرآن بيان و دلالت و حجّت است مردمان را.محمّد بن اسحاق گفت:

اشارت است] ⁽⁵⁾به آن آيات و قصص كه[از] ⁽⁶⁾پيش رفت،يعنى اين كه گفتيم بيان است،و«هدى»در آيت امّا ⁽⁷⁾محمول بود بر لطف،و امّا ⁽⁸⁾بر بيان،و لكن براى اختلاف لفظ را تكرار كرد،چنان كه:

و هند أتى من دونها النّأى و البعد

و امّا محمول بود بر آنكه اداء كند مكلّف را به ره بهشت و ثواب،كه از جملۀ وجوه«هدى»يكى آن است.و«موعظة»مفعله باشد من الوعظ،و آن مصدر است كالمعذرة و المعدلة. لِلْمُتَّقِينَ ،پرهيزگاران را،و اگرچه قرآن جز متّقيان را لطف است و پند،و لكن حق تعالى تخصيص ايشان كرد ⁽¹⁾به ذكر براى آن كه ايشان مهتدى و متّعظ شدند به آن چنان،كه گفت: إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشٰاهٰا ⁽²⁾،تو پيغامبر آن كسى كه بترسد ⁽³⁾و او پيغامبر همه است،جز آن كه آنان را كه نترسند اعتداد نكرد به ايشان. آنگه حق تعالى تسليه ⁽⁴⁾داد مؤمنان را از آن وهنى كه روز احد افتاد،و حثّ كرد ⁽⁵⁾ايشان را بر آنكه دگر تكاسل و تثاقل نكنند،گفت:سستى مكنيد ⁽⁶⁾و ضعف و بددلى پيشه مگيرى ⁽⁷⁾،و ازآن كه رفت دلتنگ و رنجور نباشيد ⁽⁸⁾كه احوال كارزار چنين باشد:تارة لكم و تارة عليكم،يك بار شما را باشد و يك بار بر شما.آن كه شما را باشد به فتح و ظفر و رحمت و توفيق خداى باشد،و آن كه بر شما باشد از تخاذل و تواكل و تثاقل شما بود تا خذلان او شما را دريابد و از مقصود بازمانى ⁽⁹⁾،و در مثل گفته اند:الحرب سجال،أى مساجلة،و مساجلت مفاخرت باشد في السّقى بالسّجل،و هو الدّلو العظيم،آن نيز همچنين باشد مرد در ⁽¹⁰⁾درگاه غالب باشد و گاه مغلوب،و گاه قاهر و گاه مقهور،و شاعرى از پارسيان ممدوح خود را تسليه مى دهد از وهنى كه بر لشكر ⁽¹¹⁾افتاد در بعضى از كارزارها،مى گويد:

اى خداوند گر از لشكر تو پيش روىبى تو در حرب گرفتار شد الحرب سجال

نه همه سال ⁽¹²⁾ظفر اهل ظفر يافته انديا نه هرگز نچشيده است ⁽¹³⁾بدى نيك اسگال ⁽¹⁴⁾

گر همه سال بود كامروا مردم نيكپس چه بود آن همه ناكامى پيغامبر ⁽¹⁾و آل ⁽²⁾

و در اين روز پنج مهاجر معروف را بكشتند و هفتاد مرد انصارى را از جملۀ مهاجر،يكى حمزۀ عبد المطّلب بود-رحمة اللّه عليه-عمّ رسول-عليه السّلام-كه رسول او را سيّد الشّهداء گفت:هند زن ⁽³⁾ابى سفيان وحشى را جعلى ⁽⁴⁾پذيرفت ⁽⁵⁾بر آنكه يا محمّد را يا على را يا حمزه را[264-پ]بكشد،وحشى گفت:امّا محمّد فقد حفّ به اصحابه،امّا محمّد اصحابانش ⁽⁶⁾گرد در آمده باشند ⁽⁷⁾بر او ظفر نشايد يافتن.و امّا علىّ فى الحرب أحذر من الذّئب،او شيرى است در كارزار كه از گرگ حذرتر ⁽⁸⁾باشد، پندارى كه از هر جانبى چشم ⁽⁹⁾دارد.و امّا حمزه مردى معجب است و به دشمن مبالات نكند،و چون خشم گيرد از سختى خشم چشمش تاريك شود،در او حيله سازم.و آنگه بيامد و بر رهگذار او كمين ساخت،و حمزه-رحمة اللّه عليه-خويشتن علامت بر كرده بود به پر شتر مرغى ⁽¹⁰⁾كه از بالاى زره به سينه فروكرده بود تا مكان او در كارزار بشناسند،و از چپ و راست حمله مى برد و مبارز مى افگند.وحشى از كمين بيرون آمد.چون حمزه به او بگذشت و ⁽¹¹⁾از پس پشت او حربه بيفگند و از سينۀ حمزه

بيرون آورد.او از اسپ درآمد و بيفتاد.وحشى بيامد و نزد او نيارست رفتن از دور آواز مى داد و مى گفت:يا حمزه يا حمزه!چون جواب نداد،دانست كه او را كشته است،بيامد و حربه بر گرفت و به نزديك هند شد و گفت:حمزه را كشتم،هند حليّى ⁽¹⁾كه داشت بر خود به او داد.چون شب درآمد و كارزار يك سو شد و مردم بعضى با هم افتادند،بعضى مجروح و بعضى منهزم،حمزه بازنيامد،رسول -عليه السّلام- همه شب دل مشغول مى بود و مى پرسيد كه:

من له علم بعمّي حمزة، كس هست كه خبر عمّ من حمزه دارد؟كس خبر نداد.چون صبح اثر كرد،رسول -عليه السّلام-كس فرستاد به طلب او،و در شب هند بيامده بود و او را مثله كرده و شكم بشكافته و جگر بگرفته،هركه آمد و حمزه را چنان ديد،دلش نداد ⁽²⁾كه با پيش رسول رود و او را اين خبر دهد،تا چند كس بيامدند و كس بازپس نرفت ⁽³⁾.

رسول-عليه السّلام-بنفس خود برخاست بيامد،اين جماعت بر سر حمزه ايستاده بودند و مى گريستند.رسول-عليه السّلام-پديد آمد،ايشان يك سو شدند.چون چشم رسول بر حمزه افتاد،پشت دولا كرد ⁽⁴⁾و گريان به بالين حمزه شد و بفرمود تا حمزه را برگرفتند و او را تجهيز كرد،با آن ⁽⁵⁾جامه همچنين خون آلود بياوردند و رسول -عليه السّلام-بر او نماز كرد،هفتاد تكبير بكرد.چون فارغ شد،صحابه گفتند:يا رسول اللّه!هرگز چنين نكردى؟گفت:براى آن بود كه هرگه پنج تكبير كردم،چون خواستم كه از نماز بيرون آيم،فوجى ⁽⁶⁾دگر از فرشتگان رسيدند نماز با سر گرفتم.

چون رسول-عليه السّلام-با مدينه آمد،و آنان كه در مدينه بودند از پيش بازآمدند ،و آنان را كه كسى ⁽⁷⁾كشته بودند بر كشتگان خود مى گريستند،و كس بر حمزه نمى گريست كه او غريب بود،و او را در مدينه اهلى نبود.رسول-عليه السّلام-گفت:

پيداست كه حمزه غريب است كس بر او نمى گريد،اكنون براى دل من بر او بگرييد و نوحه كنيد.مردم دست از كشتگان خود بداشتند و براى دل رسول بر حمزه نوحه

كردن گرفتند.در مدينه سنّتى شد از آن روز تا إلى يومنا هذا،كه هركس را كه كسى بميرد اوّل بر حمزه بگريد،و رسول-عليه السّلام-ايشان را شكر كرد و بارع زوزنى گويد ⁽¹⁾در اين معنى:

ما كان فى النّاس غبنكهلك ليث بجحش

أمثل حمزة يهوىبمثل حربة وحشي

و هم او گويد در قصيده:

فكأنّما شهداء بدر انجمو البدر حمزة سيّد الشّهداء

و از آن پنجگانه مصعب بن عمير بود،و عبد اللّه بن جحش بود پسرعمّۀ رسول،و عثمان بن شمّاس بود،و سعد مولاى عتبه ⁽²⁾.

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ،و شما بلندتر و رفيع تر و غالب تر باشيد ⁽³⁾و فتح و ظفر بود شما را اگر مؤمن باشيد ⁽⁴⁾.چند قول گفتند در اين،يكى آن كه:اگر بر ايمان ثبات كنيد.دگر آن كه:اذ كنتم مؤمنين،چون شما مؤمنيد،دگر آن كه:

لانّكم مؤمنين،براى آن كه شما مؤمنيد.

عبد اللّه عبّاس گفت:چون مسلمانان هزيمت شدند روز احد خالد بن الوليد با لشكرى ⁽⁵⁾بسيار از مشركان بر سر كوه آمدند ⁽⁶⁾و خواستند تا به سر لشكر ⁽⁷⁾رسول درآيند.

رسول-عليه السّلام-دست برداشت و گفت:

اللّهمّ لا يعلنّ ⁽⁸⁾علينا، بار خدايا تمكين مكن اينان را كه بر ما غالب و عالى شوند.

اللّهمّ لا قوّة الّا بك، بار خدايا قوّت نيست الّا به تو.

اللّهمّ لا يعبدك بهذه البلدة غير هؤلاء النّفر ،بار خدايا در اين شهر الّا اين گروه نيستند كه تو را مى پرستند،خداى تعالى اين آيت فرستاد.و جماعتى از تيراندازان مسلمانان بازآمدند و ايشان را به تير[] ⁽⁹⁾ازآنجا براندند،و رسول

-عليه السّلام-بر جاى ايشان شد،فهذا معنى قوله: وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ .

و بعضى دگر گفتند:معنى آيت آن است ⁽¹⁾:و لا تهنوا لما نالكم ⁽²⁾من الهزيمة و لا تحزنوا لما ⁽³⁾فاتكم من الغنيمة وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بقضاء اللّه و وعده، ضعيف دل مشويد ⁽⁴⁾به اين هزيمت كه به شما رسيد و دلتنگ مشويد ⁽⁵⁾به اين غنيمت كه از شما فوت شد،و شما غالب تر باشيد ⁽⁶⁾اگر به قضا و وعدۀ خداى ايمان داريد ⁽⁷⁾.

قوله: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ ،راشد بن سعيد ⁽⁸⁾گفت:سبب نزول آيت آن بود كه چون رسول-عليه السّلام-از احد بازآمد،و صحابۀ او جماعتى كشته و جماعتى مجروح،و آن زنان و كودكان نوحه مى كردند-رسول-عليه السّلام-دلتنگ شد و گفت:بار خدايا با رسول تو چنين كنند!خداى تعالى اين آيت فرستاد[265-ر]: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ ،اگر شما را جراحتى رسيد روز احد،ايشان را نيز جراحت رسيد روز بدر.حمزه و عاصم و كسائى و خلف خواندند:«قرح»بضمّ القاف،و باقى قرّاء بفتح القاف،و در شاذّ محمّد بن السّميقع خواند:«قرح»[بفتحهما.بعضى اهل لغت گفتند:«قرح»و«قرح»دو لغت است مثل:جهد و جهد،و وجد و وجد.بعضى دگر گفتند:«قرح] ⁽⁹⁾به فتح«قاف»جراحات بود،يكى را قرحه خوانند.و«قرح»به ضمّ «قاف»الم جراحت بود.

وَ تِلْكَ الْأَيّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَيْنَ النّٰاسِ ،اين روزگار مى گردانيم از ميان مردمان، روزى ايشان را بود و روزى بر ايشان.روزى چون روز بدر باشد كه از مشركان هفتاد را بكشند و هفتاد را اسير كنند به يك روايت،و روزى روز احد باشد كه هفتاد و پنج مرد مهاجر و انصار را بكشند.

أنس مالك روايت كند كه:روز احد اميرالمؤمنين على ⁽¹⁰⁾با پيش رسول آمد و

شصت ⁽¹⁾و اند جراحت بر اندام ⁽²⁾از تير و نيزه و تيغ،رسول-عليه السّلام-دست بر او مى ماليد،در حال درست مى شد چنان كه پنداشتى ⁽³⁾هرگز نبود،و نظير اين آيت در معنى قوله: أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ ⁽⁴⁾...،يعني يوم احد قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهٰا ⁽⁵⁾... ،يعني يوم بدر.

عبد اللّه عبّاس گويد:چون روز احد آن وهن بيفتاد،ابو سفيان با جماعتى بر سر كوه آمد.رسول-عليه السّلام-گفت:

اللّهمّ انّه ليس لهم ان يعلونا، بار خدايا تو دانى كه ايشان را نيست ⁽⁶⁾كه بر بالاى ما شوند ⁽⁷⁾.

ابو سفيان گفت:أين ابن ابى كبشه؟يعنى رسول اللّه،أين ابن ابي قحافة؟أين ابن الخطّاب؟عمر گفت:اينك رسول خدا،و اينك ابو بكر،و اينك من،چه خواهى؟ گفت:يوما بيوم و انّ الأيّام دول و الحرب سجال،روزى به روزى و روزگار دولتهاست،و كارزار مساجله است.عمر گفت:لا سواء،راست ⁽⁸⁾نه ايم ما با شما، قتلانا فى الجنّة و قتلاكم فى النّار،كشتگان ما به بهشتند و كشتگان شما به دوزخ.

ابو سفيان گفت:شما چنين مى گويى ⁽⁹⁾،و اگر چنين است ما خايب و خاسر باشيم.آنگه گفت:در ميان ⁽¹⁰⁾شما مثله كردگانند ⁽¹¹⁾،و آن نه به اختيار ما بوده است،و اگرچه ما آن را كاره نه ايم،و شاعر در اين معنى گويد:

ارى النّاس قد أحدثواشيمة و في كلّ حادثة تؤتمر

يهينون من حقّر و افتقرو ان كان فيهم يفي أو يبرّ

فيوما علينا و يوما ⁽¹²⁾لناو يوما نساء و يوما نسرّ

وَ لِيَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا ،ظاهر آيت آن است كه خداى تعالى اين براى آن كرد تا بداند آنان را كه مؤمنند از شما،و معنى آن است كه:خداى تعالى معاملۀ آنان

كرد[كه نداند] ⁽¹⁾تا بداند آنان را،چنان كه گفت: خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيٰاةَ لِيَبْلُوَكُمْ ⁽²⁾... ،و ابتلا كسى كند كه نداند تا بداند.و هركجا در قرآن لفظ«ابتلاء»و «امتحان»است اين معنى دارد،براى آن كه تكليف اين صورت دارد در باب اوامر و نواهى و وعد و وعيد و امهال و تمكين با كار كسى ماند كه اين براى آن كند كه عاقبت نداند تا بداند،الّا آن كه واجب است از اين ظاهر عدول كردن از مكان ادلّۀ عقل كه برخاسته است،كه خداى تعالى عالم الذّات است و همه معلومات،واجب است از اين ظاهر عدول كردن كه ⁽³⁾معلوم او باشد بر هر وجهى كه صحيح باشد كه معلوم بود.

قوله: وَ يَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدٰاءَ ،و از ⁽⁴⁾شما گواهان گيرد،يعنى چون ظاهر شده باشد كه كيست كه صفت عدالت دارد و صلاحيت شهادت او را اختيار كند،براى آن تا بر خلقان گواه باشند،و اگرچه او ايشان را ناآفريده داند كه معصوم كيست[و نامعصوم كيست] ⁽⁵⁾.و تأويل هم آن باشد كه گفته شد.

وَ اللّٰهُ لاٰ يُحِبُّ الظّٰالِمِينَ ،و خداى تعالى ظالمان را دوست ندارد،و معنى آن است كه:مريد ⁽⁶⁾نباشد ثواب ايشان را.

قوله تعالى-عزّ و جلّ:

سوره آل عمران (3): آیات 141 تا 150

اشاره

وَ لِيُمَحِّصَ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ اَلْكٰافِرِينَ (141) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ وَ لَمّٰا يَعْلَمِ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ جٰاهَدُوا مِنْكُمْ وَ يَعْلَمَ اَلصّٰابِرِينَ (142) وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ اَلْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (143) وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ اَلرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ اِنْقَلَبْتُمْ عَلىٰ أَعْقٰابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلىٰ عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اَللّٰهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اَللّٰهُ اَلشّٰاكِرِينَ (144) وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ كِتٰاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ يُرِدْ ثَوٰابَ اَلدُّنْيٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ يُرِدْ ثَوٰابَ اَلْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِي اَلشّٰاكِرِينَ (145) وَ كَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اِسْتَكٰانُوا وَ اَللّٰهُ يُحِبُّ اَلصّٰابِرِينَ (146) وَ مٰا كٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اِغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِي أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ اُنْصُرْنٰا عَلَى اَلْقَوْمِ اَلْكٰافِرِينَ (147) فَآتٰاهُمُ اَللّٰهُ ثَوٰابَ اَلدُّنْيٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ اَلْآخِرَةِ وَ اَللّٰهُ يُحِبُّ اَلْمُحْسِنِينَ (148) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا اَلَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلىٰ أَعْقٰابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِينَ (149) بَلِ اَللّٰهُ مَوْلاٰكُمْ وَ هُوَ خَيْرُ اَلنّٰاصِرِينَ (150)

ترجمه

و تا خالص گرداند خداى آنان را كه ايمان آرند و هلاك كند ⁽⁷⁾كافران را.

يا پنداشتى ⁽¹⁾شما كه بهشت شويد ⁽²⁾و بندانسته خداى آنان را كه جهاد كنند از شما و دانسته صابران را.

و شما تمنّاى مرگ مى كرديد از پيش آن كه ⁽³⁾،بديديد ⁽⁴⁾آن را و شما مى نگريديد.

و نيست محمّد مگر پيغمبرى كه گذشته ⁽⁵⁾از پيش او پيغامبران،اگر بميرد يا بكشند ⁽⁶⁾او را بر گرديد بر پيهايتان ⁽⁷⁾؟و هركه بر گردد بر پيش زيان ندارد خداى را چيزى و پاداش دهد خداى شاكران را.

[265-پ] و نباشد هيچ كس را ⁽⁸⁾كه بميرد مگر به فرمان خدا نامۀ موقّت.و هركه خواهد نفع اين سراى نزديكتر،بدهيم او را[از آن] ⁽⁹⁾.و هركه خواهد ثواب سراى بازپسين بدهيم او را از آن،و پاداش دهيم شكركنندگان را.

و بسا ⁽¹⁰⁾پيغمبر كه كارزار كردند،با او ⁽¹¹⁾جماعتى بسيار،سست نشدند ⁽¹²⁾از آنچه برسيد به ايشان در ره خداى و ضعيف نشدند ⁽¹³⁾و ذليل نشدند و خدا دوست دارد صبركنندگان را.

و نبود گفتار ايشان الّا آن كه گفتند:خداى ما بيامرز ما را گناهان ما و اسراف ما در كار ما.و بر جاى بدار ⁽¹⁾پايهاى ما و يارى ده ما را بر گروه كافران.

بداد ايشان را خداى نعمت اين سراى و نيكوئى نعمت آخرت و خداى دوست دارد نيكوكاران را.

اى آنان كه بگرويديد اگر فرمان بريد كافران را بر گردانند شما را بر پى شما،پس برگرديد زيانكار.

خداى ⁽²⁾يار شماست و او بهترين ياوران ⁽³⁾است.

قوله تعالى: وَ لِيُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا ،«واو»عطف را است على قوله:

وَ لِيَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا... ،و اين ⁽⁴⁾را«لام كى»گويند براى آن كه معنى و عملش يكسان باشد و نيز«لام غرض»گويند.و در معنى تمحيص چند قول گفتند:عبد اللّه عبّاس و سدّى و مجاهد گفتند به معنى ابتلاست و نيز براى آن كه تا ابتلا و امتحان كند و آزمايش خداى تعالى مؤمنان را.و تأويل آن است كه گفتم ⁽⁵⁾.فرّاء گفت:

معنى آن است كه خداى تعالى اين كه كرد از تمكين و تخليۀ كفّار براى آن كرد تا كفّارت گناه مؤمنان باشد.پس بر اين وجه تمحيص تكفير السّيّئات باشد.زجّاج گفت:تمحيص تخليص باشد،و ابو العبّاس مبرّد هم اين گفت،و معانى متقارب است،و اصل كلمه خالص بكردن باشد يقال محّصه،اذا خلّصه ⁽⁶⁾من العيوب.و محص و ملص و محض،اذا ذهب اثره.و

فى الدّعاء: اللّهمّ محّص عنّا ذنوبنا. و اصل المحق،النقصان وَ يَمْحَقَ الْكٰافِرِينَ ،اى ⁽⁷⁾ينقص ⁽⁸⁾عددهم.فى قول ابن عبّاس.

و نيز تا عدد كافران كم كند.و گفته اند مراد هلاك است اى يهلكهم.

آنگه حق تعالى تحريض كرد مؤمنان را و ترغيب افگند به لفظ ملامت،گفت:

أَمْ حَسِبْتُمْ ،يا شما كه مؤمنانى ⁽¹⁾مى پندارى كه در بهشت خواهى رفتن به گزاف ⁽²⁾رنج نابرده و اجتهاد و صبرنا كرده. وَ لَمّٰا يَعْلَمِ اللّٰهُ ،و هنوز خداى ندانسته كه از شما مؤمن كيست و مجاهد كيست،و صابر و محتسب كيست،يعنى جهاد و صبر شما ⁽³⁾ظاهر ناشده و بر سبيل تقريب و تشبيه به علم ما كه تا پيدا نشود ندانيم.و تحقيق معنى آن كه :و شما مجاهد و صابر ناشده تا خداى تعالى شما را چنان داند در حال،چه در ماضى دانست كه چگونه خواهند بودن در مستقبل.فانّ العلم بانّ الشّىء سيوجد علم بوجوده اذا وجد،و علم و عالمى تعلّق دارد بمعلوم على ما هو به و جعل ⁽⁴⁾معلوم نكند على ما هو به،پس اين معنى اين باشد كه گمان بردى كه به بهشت خواهى رفتن مجاهد ناشده و صبر كار نابسته،و اين بيت متضمّن معنى اين آيت است:

لا تحسب المجد تمرا انت آكلهلن تبلغ المجد حتّى تلعق الصّبرا

و حسن بصرى خواند:و يعلم الصّابرين،عطفا على قوله: وَ لَمّٰا يَعْلَمِ اللّٰهُ ،و جملۀ قرّاء خوانند:و يعلم الصّابرين،و كوفيان اين را نصب على الصّرف گويند،و بصريان به اضمار ان،و اين«واو»را«واو»جمع خوانند،چنان كه:لا تأكل السّمك و تشرب اللّبن أى[266-ر]مع ان تشرب اللّبن،و اين را شرح داديم.

وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ- الآية.حسن بصرى و مجاهد و قتاده و ربيع و سدّى گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه چون روز بدر جماعتى شهيد شدند،جماعتى ديگر از صحابه تمنّاى شهادت كردند،خداى تعالى از پس وقعۀ ⁽⁵⁾احد اين آيت فرستاد، گفت:تمنّاى مرگ مى كرديد ⁽⁶⁾[و] ⁽⁷⁾شهادت پيش ازآن كه مرگ به شما آيد و شما را با مرگ ملاقات بود. فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ ،اكنون روز احد بديدى آنچه تمنّا كردى.و اهل

معانى گفتند:يعنى اسباب و مقدّمات مرگ بديدى براى آن كه مرگ نتوان ديدن چه اگر معنى بودى هم ديدنى نبودى،فكيف او معنى نيست و انّما مرجع او با نفى حيات است بر مذهب درست،و لكن آيت بر حذف مضاف گفت،چنان كه بسيار رفت از اين،و مثله قول الشّاعر:

و محلّما يمشون تحت لوائهو الموت تحت لواء آل محلّم ⁽¹⁾

اى اسباب الموت و ابو القاسم بلخى گفت: فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ ،«رؤيت»اين جا به معنى علم است.اگر گويند:شايد كه صحابۀ رسول تمنّاى آن كنند كه مشركان ايشان را بكشند؟گوييم:نه،براى آن كه اين معصيت باشد،و چنان كه ارادۀ معصيت معصيت باشد،تمنّاى معصيت هم معصيت باشد،و انّما ايشان تمنّاى جهاد كردند و مصابرت و ثبات در كارزار،و اگرچه مؤدّى باشد با قتل ايشان،نبينى كه شهادت صفت مدح است شهيد را،و باتّفاق مدح او نه بر كشتن كافر مى كنند او را، براى آن كه كشتن كافر مسلمان را كبيره است-من اعظم الكبائر-و نيز بر فعل كسى ديگرى را مدح نكنند،پس معلوم شد كه مدح او به ثبات و مصابره و مداومت و فرار ناكردن و قوّت دين خداى جستن و بذل جهد و طاقت كردن باشد تا آنگه كه مؤدّى بود بر قتل ⁽²⁾او و اين غايت كار باشد،و بر حقيقت ايشان تمنّاى شهادت براى اين كردند،و تمنّاى ⁽³⁾به نزديك ما و محقّقان از قبيل كلام باشد،و هو قول القائل:

«ليت كذا كان»آن را كه نباشد،و:«ليت كذا لم يكن»آن را كه باشد،و از ارادت در چيزى نباشد،و لكن براى آن كه تمنّا بيشتر محال باشد،عاقلان اظهار كمتر كنند.اشتباه افتاد جماعتى را كه او معنى باشد در دل.

و قوله: وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ،در او دو قول است:يكى آن كه تأكيد رؤيت باشد، كما يقال:رأيته بعينى،و أخذت ذلك بيدي،و بر اين قول نظر،تقليب حدقه باشد،و قول دگر آن كه:و أنتم تتأمّلون أسبابه و مقدّماته،و شما تأمّل مى كرديد در اسباب و احوال و مقدّمات آن.

قوله: وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ ،اهل سير و اصحاب مغازى گفتند:رسول -عليه السّلام-با نهصد مرد به احد آمد و به شعب فرود آمد،و عبد اللّه جبير را برادر خوّات بن جبير را با پنجاه مرد بر شعب بداشت،و گفت:البتّه از اين جا مفارقت نكنى ⁽¹⁾،خالد بن وليد بيامد و عكرمة بن ابى جهل با جماعتى با لشكرى و در برابر ايشان بايستادند،و جماعتى زنان بيامدند و دف مى زدند و شعرى ⁽²⁾مى خواندند،و هند مى گفت:

نحن بنات طارق نمشي على النّمارق ان تقبلوا نعانق ⁽³⁾او تدبروا نفارقفراق غير وامق

و اوّل كس از مشركان كه پيش آمد عبد عمرو بن الصّيفى با جماعتى احابيش.

رسول-عليه السّلام-تيغى به دست داشت به ابو دجانة الانصارىّ داد و نام او سماك بن خرشه ⁽⁴⁾بود،او آن تيغ بستد و مى گفت:

انا الّذي عاهدني خليليو نحن بالسّفح لدى النّخيل

الّا اقوم الدّهر فى الكيّولأضرب بسيف اللّه و الرّسول

و كارزار پيوسته شد چنان كه طرفى را شرح داديم،و اميرالمؤمنين سه يا چهار مرد صاحب رايت را بكشت،و مشركان به هزيمت شدند.آن جماعت شعب نگاه كردند،مشركان را منهزم ديدند و مسلمانان را به غنيمت گرفتن مشغول،امير خود را گفتند:ما نيز به طلب غنيمت رويم.امير گفت:نشايد كه رسول اين ثغر به ما سپرده است و تأكيد كرده،ايشان گفتند:رسول-عليه السّلام-اين آن وقت گفت كه حال نه بر اين جمله بود،اكنون چون مشركان هزيمت شدند و مسلمانان غنيمت ببردند،فردا ما را چيزى نباشد از غنيمت.و فرمان امير نكردند و بيامدند،و او مقام كرد تنها ⁽⁵⁾.

خالد بن الوليد كه آن ديد ⁽⁶⁾،با لشكر در آمد و او را بكشت و آن ثغر گشاده شد،و

مشركان از پس درآمدند و رفتگان رجعت كردند و مسلمانان را در ميان گرفتند و جماعتى را بكشتند و ديگران منهزم شدند.و عبد اللّه بن قميئة الحارثىّ سنگى بينداخت بر روى رسول آمد و جراحت كرد و دندان رسول بشكست ⁽¹⁾،و اين ملعون بيامد و قوام رسول-عليه السّلام-مى داشت تا فرصتى يابد.مصعب بن عمير را ديد، گمان برد كه رسول است او را ضربه اى زد و بكشت و بازآمد،و گمان چنان برد كه رسول را كشته است و بانگ برداشت ⁽²⁾و مى گفت:قتلت محمّدا.و در خبر مى آيد كه:

ابليس نيز از سر كوه آواز داد كه:قتل محمّد.صحابۀ رسول-عليه السّلام- به يك بار دل شكسته شدند و هزيمت شدن گرفتند.

اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-گويد:من دانستم كه رسول را نكشتند،براى آن كه واثق بودم به وعد ⁽³⁾خداى تعالى و لكن چون بازآمدم و او را بر جاى خود نديدم، گمان بردم كه او را از ميان ما به آسمان بردند[266-پ].گفت:در اين ميانه رسول را ديدم-عليه السّلام-به شكر به روى درآمدم و گفتم:يا رسول اللّه!كجا بودى؟مرا گفت:بر اينان حمله بر-چنان كه طرفى برفت ⁽⁴⁾.در اين ميانه أبىّ بن خلف الجمحيّ نگاه كرد،رسول را ديد في حفّ من اصحابه،با جماعتى اندك،طمع افتاد او را، درآمد و گفت:لا نجوت ان نجوت،مرا نجات مبادا اگر تو از من بجهى ⁽⁵⁾،و آهنگ رسول كرد.صحابه گفتند:يا رسول اللّه!دستور باش ⁽⁶⁾تا ما يكى پيش او رويم؟رسول -عليه السّلام-گفت:رها كنيد تا بيايد،و پيش از آن هرگه پيغامبر را ديدى،گفتى:

ماديانى دارم،هر روز او را فرقى ارزن مى دهم تا تو را بر پشت او بكشم.رسول -عليه السّلام-گفتى:من كشم-ان شاءاللّه تو را.چون روز احد بود و اين ملعون قصد رسول كرد،رسول-عليه السّلام-گفت:رها كنيد تا بيايد.چون نزديك درآمد،حربه از دست حارث بن الصّمّه ها گرفت ⁽⁷⁾و يك حربه بر گردن او زد چنان كه اثرى اندك بكرد،مانند خدشه،او از اسپ بيفتاد و بانگ و فرياد بر گرفت و مى گفت: