روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 2

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

ادامه سوره بقره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ⁽¹⁾

سوره البقرة (2): آیات 67 تا 73

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ مُوسىٰ لِقَوْمِهِ إِنَّ اَللّٰهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قٰالُوا أَ تَتَّخِذُنٰا هُزُواً قٰالَ أَعُوذُ بِاللّٰهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ اَلْجٰاهِلِينَ (67) قٰالُوا اُدْعُ لَنٰا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنٰا مٰا هِيَ قٰالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهٰا بَقَرَةٌ لاٰ فٰارِضٌ وَ لاٰ بِكْرٌ عَوٰانٌ بَيْنَ ذٰلِكَ فَافْعَلُوا مٰا تُؤْمَرُونَ (68) قٰالُوا اُدْعُ لَنٰا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنٰا مٰا لَوْنُهٰا قٰالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهٰا بَقَرَةٌ صَفْرٰاءُ فٰاقِعٌ لَوْنُهٰا تَسُرُّ اَلنّٰاظِرِينَ (69) قٰالُوا اُدْعُ لَنٰا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنٰا مٰا هِيَ إِنَّ اَلْبَقَرَ تَشٰابَهَ عَلَيْنٰا وَ إِنّٰا إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَمُهْتَدُونَ (70) قٰالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهٰا بَقَرَةٌ لاٰ ذَلُولٌ تُثِيرُ اَلْأَرْضَ وَ لاٰ تَسْقِي اَلْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لاٰ شِيَةَ فِيهٰا قٰالُوا اَلْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهٰا وَ مٰا كٰادُوا يَفْعَلُونَ (71) وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادّٰارَأْتُمْ فِيهٰا وَ اَللّٰهُ مُخْرِجٌ مٰا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (72) فَقُلْنٰا اِضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا كَذٰلِكَ يُحْيِ اَللّٰهُ اَلْمَوْتىٰ وَ يُرِيكُمْ آيٰاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (73)

ترجمه

چون گفت موسى قومش را كه خداى مى فرمايد شما را كه بكشى گاوى ⁽²⁾،گفتند:مى گيرى ما را ⁽³⁾فسوس،گفت:پناه مى دهم به خداى كه باشم از جملۀ نادانان.

گفتند بخوان براى ما خدايت را تا بيان كند ما را كه ⁽⁴⁾چيست آن؟گفت او مى گويد كه:آن گاوى است نه پير نه جوان،ميانه ⁽⁵⁾، ميان اين و آن بكنى آنچه مى فرمايند شما را.

گفتند بخوان براى ما خدايت را تا بيان كند ما را كه چيست گونۀ ⁽⁶⁾آن؟گفت او مى گويد كه:آن گاوى است زرد خالص رنگش،خرّم كند نگرندگان [را] ⁽⁷⁾.

گفتند:بخوان براى ما خدايت را تا بيان كند ما را كه چيست ⁽⁸⁾كه گاو پوشيده گشت بر ما،و ما اگر خواهد خداى راه يابيم.

گفت او مى گويد ⁽¹⁾:آن گاوى است نه كار ⁽²⁾شكسته كه سپرد ⁽³⁾زمين را و نه آب دهد كشت را بى عيب، نباشد رنگى بر او،گفتند:اكنون آوردى ⁽⁴⁾حق و درستى،بكشتند آن را و نزديك نبود ⁽⁵⁾كه بكنند.

چون بكشتى تنى را و مدافعت كردى در آن،و خدا بيرون آرد آنچه شما پنهان مى كنى.

گفتيم بزنى او را به بعضى از آن،همچنين زنده كند خداى مردگان را و بازنمايد شما را حجّتهاى خود تا همانا شما بدانيد.

[قوله تعالى: وَ إِذْ قٰالَ مُوسىٰ لِقَوْمِهِ -الآية] ⁽⁶⁾سبب اين آن بود كه در بنى اسرايل كشته اى ⁽⁷⁾را يافتند نام او عاميل و ندانستند كه او را كه كشته است ⁽⁸⁾.مفسّران خلاف كردند در كشنده ⁽⁹⁾او و سبب كشتن او.

عطا و سدّى گفتند:مردى بود در بنى اسرايل و او را مال بسيار بود،و پسر عمّى داشت و جز او وارث ⁽¹⁰⁾نداشت.اين پسر عمّ مى خواست كه او بميرد تا ميراث او بر دارد،و او دراز عمر بود،او را بكشت تا ميراث او بر دارد.

بهرى دگر گفتند:اين عاميل زنى داشت بجمال و پسر عمّ او مى خواست كه او را به زنى كند،او را بكشت براى آن زن.

كلبى گويد:عاميل دخترى داشت بجمال،اين پسر عمّ او را به زنى

مى خواست بدو نمى داد،او را بكشت تا ولايت ⁽¹⁾دختر با او افتد،و آن مرد را چون بكشت از آن ده ⁽²⁾بر گرفت و به دهى ⁽³⁾ديگر برد و بيفگند،و گفتند:از ميان دو ده ⁽⁴⁾بيفگند او را.

عكرمه گفت:مسجدى بود بنى اسرايل را دوازده در داشت[98-ر]به عدد اسباط بنى اسرايل،اين مرد را كشته يافتند به در سبطى،به در سبطى دگر كشيدند او را،از ميان آن دو سبط خصومت افتاد.

ابن سيرين گفت:اين پسر عمّ او را بكشت،و به در سراى مردى برد و بيفگند در شب،آنگاه ⁽⁵⁾بامداد بيامد و طلب خون او مى كرد از آن مرد ⁽⁶⁾،بدين سبب از ميان اسباط بنى اسرايل خصومت افتاد،به نزديك موسى آمدند و گفتند:چنين حال ⁽⁷⁾افتاد، و اين كار بر ما مشتبه ⁽⁸⁾شد،از خداى در خواه تا ما را معلوم كند كه اين مرد را كه كشت ⁽⁹⁾.موسى-عليه السّلام-گفت: إِنَّ اللّٰهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً .

بيان كرديم كه:حدّ امر چون از باب قول بود،هو قول القائل افعل أو ما يجرى مجراه إذا كان القائل فوق المقول له فى الرّتبة و كان مريدا لما امر به،و امر هم در فعل و هم در قول حقيقت بود چنان كه بيان كرده شود-إن شاء اللّه.

و ذبح قطع حلقوم بهيمه باشد براى انتفاع به گوشتش،و حقيقت او در گاو ⁽¹⁰⁾و گوسپند باشد و آنچه بدان ماند،و در حقّ مردم بر مجاز گويند.و اصل ذبح در لغت شقّ و شكافتن بود،يقال:ذبحت ⁽¹¹⁾فأرة المسك إذا شققتها،نافۀ مشك بشكافتم.

و بقره اسم گاو ماده باشد،و نر را ثور گويند،چنان كه ناقة و جمل و رجل و امرأة كه مؤنّث او نه از لفظ مذكّر باشد.و«بقر»،جنس بود،و«تا»در او نه علامت تأنيث است،بل علامت وحدان ⁽¹²⁾است،من باب تمر و تمرة.و باقر اسمى باشد بقر را،چنان كه جامل اسمى باشد جمل را،و اصل او از بقر است،و بقر

شكافتن بود،يقال:بقر بطنه،اى شقّه،براى آنش بقر خوانند كه زمين شكافد،چنان كه ثور را لاثارته الارض،قال اللّه تعالى: وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا ⁽¹⁾.

موسى-عليه السّلام-گفت خداى تعالى شما را مى فرمايد كه:گاوى بكشى تا معلوم شود كه اين مرد را كه كشته است.ايشان گفتند أَ تَتَّخِذُنٰا هُزُواً ،بر ما افسوس مى دارى براى آن كه ايشان را مستبعد آمد،چه نسبتى معقول نبود از ميان اين و آن.

و در«هزوا»،سه قرائت است و همچنين در كفوا.هزؤا و كفؤا به تخفيف و همزه،اين قرائت حمزه و خلف است.و هزؤا و كفؤا به تثقيل و همز،و اين قرائت ابو عمرو است و كسائى و اهل حجاز و اهل شام.و هزوا و كفوا مثقّل بى همز،و اين قرائت عاصم است به روايت حفص.و همۀ لغات فصيح و صحيح است.و هزوا، سخريّت و فسوس ⁽²⁾باشد و استهزاء،همچنين يقال:هزئت به،قال الرّاجز:

قد هزئت منّي امّ طيسلة ⁽³⁾قالت اراه معدما لا شىء له

موسى-عليه السّلام-گفت: أَعُوذُ بِاللّٰهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجٰاهِلِينَ ،پناه با خداى مى دهم ازآن كه من از جملۀ جاهلان باشم،براى آن كه در جواب مسترشد ⁽⁴⁾كه طلب رشد و صلاح كند،سخريّه و استهزا جهل باشد،و جهل اعتقادى باشد كه معتقد به خلاف اعتقاد بود هركه او را متعلّقى ⁽⁵⁾بود،و از جمله حيوانات گاو ⁽⁶⁾براى آن تخصيص كرد كه ايشان عبادت عجل كرده بودند[98-پ]و آن در چشم و دل ايشان موقعى داشت تا بر او استخفافى ⁽⁷⁾باشد،و مهين و ذليل شود بر دست ايشان،و بدانند كه او صلاحيت عبادت ندارد.

اكنون اهل علم خلاف كردند در آن كه خداى تعالى ايشان را ذبح بقره فرمود هرچه باشد،يا ذبح بقرى كه موصوف باشد به اين جمله صفات.

بيشتر مفسّران گفتند:خداى تعالى ايشان را فرمود كه گاوى بكشند هرچه باشد اگر مراجعت نكردندى و گاوى بكشتندى هرگونه كه بودى مجزى بودى از

ايشان،و لكن چون بر خويشتن سخت بكردند خداى تعالى بر ايشان سخت بكرد، چون خداى تعالى ايشان را گفت:گاوى بكشيد،مصلحت در آن بود كه گاوى بكشندى بر هر وجه كه بودى،چون مراجعت كردند مصلحت بگرديد ⁽¹⁾گاوى بايست موصوف به صفات اوّل،اگر بكردندى و مراجعت نكردندى مجزى بودى.چون دگرباره مراجعت كردند،مصلحت بگشت گاوى بايست به اين لون مخصوص.چون دگرباره مراجعت كردند ⁽²⁾گاوى بايست جامع اين جمله صفات را كه در سه آيت است،و اين مذهب معتزليان و اصحاب الحديث است و بيشتر متكلّمان در اصول الفقه.

و مذهب مرتضى علم الهدى-قدس اللّه روحه-آن است كه:خداى تعالى به اوّل ايشان را كشتن گاوى فرمود كه جامع باشد جمله اين صفات را،و لكن تأخير بيان كرد از وقت خطاب به وقت حاجت،و اين را بنا بر مسأله اى باشد بزرگ از اصول الفقه كه تأخير البيان عن وقت الخطاب روا بود يا نبود؟ مذهب مشايخ معتزله آن است كه روا نبود،و مذهب مرتضى-رحمه اللّه ⁽³⁾-آن است كه:تأخير بيان از وقت خطاب روا بود،از وقت حاجت روا نبود،و اين آيت دليل است بر صحّت اين قول،و ⁽⁴⁾وجه استدلال از آيت آن است كه خداى تعالى ايشان را فرمود كه گاوى بكشند در وقتى،مثلا در عاشر اوقات از خطاب،خطاب بگفت در اوّل حال و بيان تأخير كرد تا به وقت عاشر كه وقت حاجت بود.

و دليل بر آنكه ايشان مأمور نبودند الّا به ذبح بقرى كه جامع بود اين جمله صفات را،آن است كه اگر مراد خداى تعالى ذبح بقرى بودى ايّة ⁽⁵⁾بقرة كانت،چون مراجعت كردند و گفتند:ما هى؟جواب آن بود كه مراد من بقره اى است هرچه باشد اذبحوا ايّة ⁽⁶⁾بقرة كانت،چنان كه باشد يا به دست آيد،از براى آن كه نتوان گفتن كه «هى»و«انّها»در جواب و سؤال كنايت است از بقره ديگر كه ذكر آن در آيت نيست،لا بدّ بايد كه راجع با بقره اوّل باشد،و جز چنين نشايد،و با اين جمله هيچ شبهت نماند در آن كه مراد خداى تعالى جز گاوى نباشد جامع جمله اين صفات را.

دگر آن كه:ما به ضرورت دانيم حسن آن كه يكى از ما غلامش را گويد:تو را فردا به بازار مى بايد رفتن يا به ديه كه چند مهمّ است تا تمام كنى.و در وقت خطاب مهمّات را بيان نكند،چون وقت رفتن درآيد او را پيش خواند و مهمّات بر او شمارد و تفصيل بكند ⁽¹⁾و بيان كند و وصايت كند،ما دانيم كه هركس[99-ر]كه در حسن ⁽²⁾اين خلاف كند يا گويد،اين جارى مجراى خطاب غيرى ⁽³⁾بود به رنجى ⁽⁴⁾مكابر باشد و دافع ضرورت.

سدّى و جماعتى ديگر مفسّران گفتند:اين گاو موصوف به اين صفات در همه بنى اسرايل نزديك مردى بود كه او با پدر نيكوكار بود،و قصّۀ او آن بود كه:او مردى بازرگان بود و جوهر فروختى،روزى مردى آمد تا جوهر خرد از او به مبلغى،و او را بدان بسيار سود خواست بودن.چون بيامد تا جوهر عرضه كند،جوهر در صندوق بود و قفل بر زده و كليد در زير سر پدرش بود و پدر خفته بود.پدر را بيدار نكرد و بيامد و مرد را جواب داد و گفت:وقت را ميسّر نيست،اگر توقّف كنى تا پدرم بيدار شود من از بهاى اين جوهر ده ⁽⁵⁾هزار درم كم بستانم.مرد گفت:مرا تعجيل است،اگر كار من ترويج كنى ⁽⁶⁾،ده هزار درم بر آنچه قرار بهاست زيادت بدهم ⁽⁷⁾.او گفت:نكنم و روا ندارم كه براى زيادت زر و سيم پدر را بيدار كنم و خواب بر او بياشوبم ⁽⁸⁾.مرد را گسيل كرد و طمع از آن سود ببريد.چون پدر بيدار شد،او را خبر دادند بدين حال، پدر او را حمد كرد و دعا كرد و گفت:به بدل اين مرا گاوى است نيكو به تو دهم و او را دعا كرد به بركت در آن گاو،و آن گاو بستد.

چون اين حال افتاد و خداى تعالى فرمود ايشان را كه گاوى بايد موصوف به اين صفات،در همه بنى اسرايل الّا به نزديك او نيافتند.از او بخواستند به احتياط و استقصاء تمام و از او بخريدند«بملإ مسكها ذهبا»،به آن كه پوستش پر از زر بازكنند و به او دهند.

عبد اللّه عبّاس و وهب منبّه گفتند:مردى صالح بود در بنى اسرايل و او را پسرى طفل بود و گوساله اى داشت،چون اجلش نزديك ⁽¹⁾رسيد آن گوساله را بياورد،و بيشه اى بود در آن بيشه كرد و گفت:اى خداى ابراهيم!اين عجل را به تو مى سپارم تا اين فرزندك ⁽²⁾من بزرگ شود با او دهى،و برفت و مادر آن پسر را از اين حال خبر داد و با پيش خدا شد آن عجل در آن بيشه بزرگ گشت و قوى شد و دست به كسى نداد تا اين كودك بزرگ شد ⁽³⁾،هر روز بيامدى و پشته هيزم كردى ⁽⁴⁾در آن بيشه و بياوردى و بفروختى و نفقه خود و مادر كردى و رضاى مادر ⁽⁵⁾عظيم نگه داشتى.

يك روز مادر او را گفت:پدر تو را در اين بيشه گوساله اى هست به وديعه به خداى ابراهيم سپرده،اگر بروى و آن وديعه بازخواهى،كه او وديعه دارى است كه ودائع به نزديك او ضايع نشود،و وديعه را بازدهد.غلام بيامد و به بيشه در آمد و گفت:

يا اله ابراهيم يا من لا يضيع ودائعه،اى خداوندى كه وديعه ⁽⁶⁾تو ضايع نشود،آن وديعۀ پدرم به من بازده ⁽⁷⁾.نگاه كرد ⁽⁸⁾گاوى مى آمد ⁽⁹⁾،كاعظم ما يكون من البقر و احسنه، بزرگتر ⁽¹⁰⁾آنچه ممكن باشد كه گاوى بود و نيكوتر ⁽¹¹⁾،تا پيش او بايستاد ⁽¹²⁾،به نام خداى رسن بر سر او كرد،چون به بازار در آمد مردمان را از نيكويى ⁽¹³⁾آن گاو و بزرگى او عجب آمد،به خانه آورد[99-پ]،مادر او را گفت:مصلحت در آن است كه اين گاو بفروشى و در سرمايه گيرى و بدان كار مى كنى.

بر دگر روز گاو به بازار برد و قيمت گاو ⁽¹⁴⁾در آن روزگار سه درم بود ⁽¹⁵⁾،مادر را گفت:به چند فروشم اين گاو ⁽¹⁶⁾؟گفت:قيمت ⁽¹⁷⁾سه درم است،و لكن به هر بها

كه خواهند تا مرا خبر ندهى مفروش.چون گاو ⁽¹⁾به بازار آورد ⁽²⁾،مردى در آمد و گفت:اين گاو به چند فروشى؟گفت:قيمت بازار سه درم است.گفت:سه درم از من بستان.گفت:تا مادر را خبر دهم.گفت:قيمت سه درم است،شش درم از من بستان و مادر را خبر مكن.گفت:نستانم،او درم دوازده كرد و بيست و چهار كرد، او مى گفت:ممكن نيست تا من مادر را خبر ندهم.او همچنين مى فزود تا به آنجا رسانيد كه گفت:پوست اين گاو پر از زر كرده بستان،و با مادر رجوع مكن.گفت:

ممكن نيست.مردم از آن بخنديدند و گفتند:بى خرد غلام ⁽³⁾است اين.

در تفسير مى آيد كه:آن فريشته اى بود كه خداى تعالى او را فرستاده بود به امتحان تا برّ اين كودك با مادر ⁽⁴⁾به خلقان نمايد،تا ايشان را تنبيه باشد و بدانند كه كس بر طاعت خداى تعالى و رضاى مادر و پدر نگاه داشتن زيان نكند.

نماز ديگر به خانه بازآمد و مادر را خبر داد.مادر گفت:صواب كردى و لكن فردا به بازار شو و اگر آن مرد را بينى با او مشورت كن و بگو كه با تو مشورت مى كنم، آنچه صلاح من است در حديث اين گاو مرا خبر ⁽⁵⁾ده.

بر دگر روز غلام به بازار آمد،آن مرد را ديد،گفت:اى بنده خداى!من با تو مشورت مى كنم،آنچه مصلحت من است ⁽⁶⁾مرا بفرماى.گفت:برو اين گاو ⁽⁷⁾نگه دار كه تا پس نه ⁽⁸⁾در بنى اسرايل حادثه اى افتد،و ايشان را به اين گاو حاجت باشد.

چون از تو خواهند،كمتر از پوست او پر از زر كرده بها مستان.

او برفت.چون در بنى اسرايل اين حادثه افتاد،در همه بنى اسرايل گاوى كه بر اين صفت بود إلاّ به نزديك اين غلام نيافتند،از او بخريدند به مراد او،به پوست آن گاو پر از زر ⁽⁹⁾.

و عجب آن است كه اين هر دو روايت در تفسيرهاى آنان است كه ايشان

مى گويند:هر گاو كه بودى روا بودى،و به تشديد ايشان مشدّد شد،و نمى دانند كه اين مناقض قول و مذهب ايشان است،براى آن كه اين هر دو قصّه دليل مى كند كه مراد خداى تعالى جز اين گاو معيّن نبود.چون چنين باشد،اين قوّت آن مذهب مى كند كه سيّد-رحمة اللّه عليه-اختيار كرده است كه گاو نمى شايست كه باشد إلاّ جامع جمله اين صفات را كه در آيات مذكور است،چه مراد خداى تعالى آن بود،و امر به او تعلّق داشت.

پس چون موسى-عليه السّلام-ايشان را گفت،خداى تعالى مى فرمايد شما را كه:گاوى بكشى و پاره اى از آن گاو بر تن ⁽¹⁾كشته زنى[100-ر]تا خداى تعالى او را زنده كند و او ⁽²⁾بگويد كه مرا كه كشت ⁽³⁾.

ايشان چون بدانستند كه اين حديث خداست و از قبل خداى است،گفتند ⁽⁴⁾:يا موسى اُدْعُ لَنٰا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنٰا مٰا هِيَ ،دعا كن خداى را تا بيان كند كه اين گاو چه گاوى است! دعا،در خواستن فعلى باشد از غيرى بر وجهى كه داعى به مرتبه از مدعو فروتر باشد،و كذلك السّؤال،يقال:دعوت اللّه في كذا،و سألته كذا.و دعا،به معنى بانگ زدن نيز باشد،يقال:دعاه،إذا صاح به.و منه قوله تعالى: لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعٰاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً ⁽⁵⁾...،و دعا له بالخير،و دعا عليه بالشّرّ.چون دعاى خير ⁽⁶⁾كند«له»گويند،و چون نفرين كند«دعا عليه»گويند.و بيان روشن كردن باشد،و اصل او از بين و از بينونة ⁽⁷⁾،و خداى است كه تفصيل دهد و مشتبه از نامشتبه جدا كند.ماهى،«ما»استفهامى است و«هى»به اجماع كنايت است از بقره مقدّم في قوله: إِنَّ اللّٰهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً .

موسى-عليه السّلام-جواب داد كه خداى تعالى مى گويد:

إِنَّهٰا بَقَرَةٌ لاٰ فٰارِضٌ وَ لاٰ بِكْرٌ ⁽¹⁾،اين گاوى مى بايد نه بزرگ و نه كوچك،يعنى به سال نه پيرى پير و نه جوانى جوان.

مجاهد و ابو عبيدة گفتند:«فارض»،آن باشد كه به پيرى ⁽²⁾به حدّى باشد كه نزايد،يقال:فرضت تفرض فروضا،قال الشّاعر:

كميت بهيم اللّون ليس بفارضو لا بعوان ذات لون مخصّف

و قال الرّاجز:

يا ربّ ذي ضغن و ضبّ فارضله قروء كقروء الحائض

اى حقد قديم.

و«بكر»جوانى بود كه هنوز زاده نبود ⁽³⁾.و سدّى گفت:«بكر»آن بود كه يك بار زاده باشد،او را و پدر ⁽⁴⁾و فرزند را«بكر»خوانند،قال الشّاعر:

يا بكر بكرين و يا خلب الكبداصبحت منّي كذراع من عضد

و«عوان»نصف بود،نه جوان جوان و نه پير پير،ميان هر دو.و«ذلك»، اشارت است به هر دو.و اخفش گفت:«عوان»آن بود كه چند بار زاده بود،و جمعها عون،و آن غايت نكويى و قوّت ⁽⁵⁾باشد،قال الاخطل:

و ما بمكّة من شمط محلّقةو ما بيثرب من عون و ابكار

و رفع«فارض»و«بكر»بر صفت است،و رفع«عوان»بر خبر مبتداى محذوف،و روا بود كه هم صفت بود،يعنى غير فارض و لا بكر بل عوان،أو بل هي عوان.فافعلوا ما تؤمرون،بكنى آنچه مى فرمايند شما را.

آنگه گفتند:اى موسى!حديث سال معلوم شد،در خواه از خداى تعالى تا بيان كند ما را لون اين گاو تا به چه رنگ مى بايد؟«لون»،عام تر است از صفرت،چه لون نوع است و صفرت جنس،و نوع واقع بود بر متماثل و مختلف و متضادّ،و جنس واقع بود بر متماثل.

پس گفت،خداى تعالى مى گويد:اين گاوى مى بايد زرد و سخت زرد.عبد اللّه

عبّاس گفت:فاقع شديد الصّفرة،قال عدىّ:

و إنّي لأسقى الشّرب صفراء فاقعا *** كأنّ ذكيّ المسك منه يفتّق[100-پ]

و قتاده و ابو العاليه گفتند:«فاقع»خالص اللّون باشد.سعيد جبير گفت:

سرو و سم زرد دارد.حسن بصرى گفت:مراد به«صفراء»،سياه است،چنان كه اعشى گويد:

تلك خيلي منه و تلك ركابيهنّ[صفر] ⁽¹⁾أولادها كالزّبيب

اى سود.

و اين قول درست نيست براى آن كه تأكيد سواد به حلوكة كنند،يقال:اسود حالك و ابيض يقق و احمر قانئ و اخضر ناضر،و اصفر فاقع.

تَسُرُّ النّٰاظِرِينَ ،نگريدگان ⁽²⁾را خرّم كند از صفاى لون،و اين لون بر گاو نكو باشد،و چشم مولع بود به نگريدن به او.

و از اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-روايت كرده اند كه او گفت:هركه او نعلى زرد بپوشد غمش برود ⁽³⁾،لقوله-تعالى: صَفْرٰاءُ فٰاقِعٌ لَوْنُهٰا تَسُرُّ النّٰاظِرِينَ .

چون لون معلوم شد،گفتند:يا رسول اللّه!از خداى در خواه تا بازنمايد كه اين چه گاوى مى بايد كه بر ما مشتبه است ⁽⁴⁾،و تشابه الشّىء و اشتبه بمعنى واحد،و آيت ⁽⁵⁾متشابه براى آن گويند كه معنى در او مشتبه باشد و پوشيده.

اگر گويند:بقر جمع است،چرا تشابهت ⁽⁶⁾نگفت،گوييم از اين چند جواب است:

يكى آن كه بقر مذكّر اللّفظ است،و چون چنين باشد تذكير اولى تر بود،چنان كه خداى تعالى گفت: كَأَنَّهُمْ أَعْجٰازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ ⁽⁷⁾.

و مبرّد گفت:سيبويه را از اين پرسيدند،گفت:هر لفظى از الفاظ جمع كه با

واحد ⁽¹⁾ماند يا لفظ او را حروف جمعش از حروف واحد كمتر بود آن را تذكير كنند، چنان كه اعشى گفت:

ودّع هريرة انّ الرّكب مرتحل و نگفت مرتحلة زجّاج گفت معنى آن است كه:جنس البقرة ⁽²⁾تشابه علينا. وَ إِنّٰا إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ لَمُهْتَدُونَ ،اى لموفّقون فيما امرنا،و اگر خداى خواهد ما راه يافته و موفّق گرديم در اين امر كه ما را كردند.

جواب دادند ايشان را كه:اين گاوى مى بايد،لا ذلول،نه كار شكسته،اى مذلّلة بالعمل تثير الارض،كه زمين سپرده باشد،يقال:رجل ذليل بيّن الذّلّ و الذّلّة و المذلّة،و دابّة ذلول بيّنة الذّلّة.و ذلول ⁽³⁾در صفت اسپ ⁽⁴⁾و در صفت مرد مدح باشد، قال اللّه تعالى: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكٰافِرِينَ ⁽⁵⁾...،و در صفت گاو ذمّ است اين جا.

و تثير الارض،من أثرت التّراب باشد چون خاك بازمشيباند ⁽⁶⁾.و گاو نر را از اين جا«ثور»خوانند كه زمين شيب اند ⁽⁷⁾،و ثار النّقع ⁽⁸⁾گرد انگيخته شد،و اثرته انا، من برانگيختم،و ثار الفحل،آن باشد كه شتر نر حمله آرد.و كسى كه به قصد كسى برخيزد،گويند:ثار إليه،و اخذ الثّار و طلب الثّار،از اين جا باشد كه كينه بازخواست.و ثأرت ⁽⁹⁾بالقتيل،آن باشد كه كشندۀ او را بازكشد ⁽¹⁰⁾.

وَ لاٰ تَسْقِي الْحَرْثَ ،كشت را آب نداده باشد،كه جايى كه آب روان نباشد كشت را به گاو و شتر آب دهند كه از چاهها بر كشند. مُسَلَّمَةٌ ،يعنى برى از عيبها.

حسن بصرى گفت:درست دست و پا. لاٰ شِيَةَ فِيهٰا ،يكرنگ،در او ⁽¹¹⁾نباشد مخالف

رنگ تنش،اين قول محمّد بن كعب است.مجاهد گفت:در او سواد و بياض نباشد [101-ر].قتاده گفت:در او عيبى نباشد.

چون اين جمله بشنيدند،گفتند: اَلْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ ،اكنون حق آوردى،يعنى جملۀ صفات روشن كردى چنان كه اشتباه زائل شد.و اين دليل است بر آنكه ايشان مأمور بودند به كشتن گاوى موصوف به جمله اين صفات،كه چون صفات تمام بشنيدند و بدانستند،گفتند:الآن جئت بالحقّ،و اگر مراد آن بودى كه گاوى بكشى ⁽¹⁾،هر گاوى كه باشد به اوّل كه شنيدند كه: أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ...،گفتند: اَلْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ،فَذَبَحُوهٰا .

در آيت حذف و اختصارى هست مقدّر تا كلام مستقيم شود،و آن اين است كه:فطلبوها فوجدوها و اشتروها باغلى الثّمن.فذبحوها،بجستند و بيافتند و به گرانتر بها بخريدند.آنگه بكشتند آن گاو را، وَ مٰا كٰادُوا يَفْعَلُونَ ،و نزديك بود كه نكنند، لغلاء ثمنها،از گرانى بهاى آن.سدّى گفت:ده سر ⁽²⁾به زر باز كردند ⁽³⁾.ديگران گفتند:پوستش پر از زر بار كردند و به بهاش ⁽⁴⁾بدادند.

وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً ،يعنى عاميل را،و اين آيت اوّل قصّه است. فَادّٰارَأْتُمْ فِيهٰا ، أى تدارأتم و تدافعتم،و اصل او تفاعلتم ⁽⁵⁾است براى قرب مخرج«تا»به«دال» ادغام خواستند تا كنند،«تا»را«دال»كردند و اسكان او كردند براى ادغام ابتدابه ساكن نشايست كردن،«الف»وصل بياوردند تا زبان بر او اعتماد كند در گفتن، ادّارأتم شد،و كذلك قوله: اِثّٰاقَلْتُمْ ⁽⁶⁾...،و: اِطَّيَّرْنٰا ⁽⁷⁾.

عبد اللّه عبّاس گفت:تدافعتم و اختلفتم،و مجاهد و ضحّاك گفتند:اختصمتم.

عبد العزيز بن يحيى گفت:شككتم ⁽⁸⁾،و اصل«درء»،دفع بود،من قوله تعالى:

وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ ⁽⁹⁾...،و منه قول الشّاعر:

فنكّب عنهم درء الاعادي

وَ اللّٰهُ مُخْرِجٌ مٰا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ ،و خداى بيرون آرنده است آنچه شما پنهان مى كردى.

فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا ،گفتيم اكنون چون اين گاو بكشى بعضى از اين گاو كشته بر اين مرد كشته زنى.

مفسّران در آن بعض خلاف كردند.عبد اللّه عبّاس گفت:آن استخوان بود كه به نزديك غضروف ⁽¹⁾باشد،و هو بعض ⁽²⁾الكتف و آن مقتل بود.و ضحّاك گفت:زبانش بود.سعيد جبير گفت:دم غزه بود.مجاهد گفت:دنبالش بود.كلبى گفت:ران راستش بود.سدّى گفت:آن پارۀ گوشت كه از ميان دو كتف بود.بعضى ديگر گفتند:گوشش بود.

حسين ابن الفضل گفت:از همه اقوال آن بهتر است كه زبانش بود براى آن كه او آلت كلام است،و غرض آن بود تا او سخن گويد.و در كلام حذفى و اضمارى هست و تقدير او تا معنى مستقيم شود اين است:«فقلنا اضربوه ببعضها يحيى الله فيدلكم على من قتله فضربوه به فاحياه الله فذكر و دل على قاتله». كَذٰلِكَ يُحْيِ اللّٰهُ الْمَوْتىٰ ،گفتيم پارۀ از اين گاو بر او زنى تا خداى زنده كند او را تا بگويد كه مرا كه كشت ⁽³⁾.[101-پ]بكردند خداى تعالى او را باز زنده كرد تا بگفت كه مرا كه كشت، آنگه بيفتاد و بمرد.

آنگه خداى-تعالى-بر سبيل تنبيه آنان را كه منكران بعث و نشور باشند، گفت: كَذٰلِكَ يُحْيِ اللّٰهُ الْمَوْتىٰ ،خداى تعالى-مردگان را چنين زنده كند كه عاميل را زنده كرد. وَ يُرِيكُمْ آيٰاتِهِ ،و آيات و حجج و بيّنات و دلالات و معجزات با شما مى نمايد. لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ،تا شما بدانى و عقل كار بندى و تفكّر و تأمّل كنى.

سوره البقرة (2): آیات 74 تا 77

اشاره

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِيَ كَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ اَلْحِجٰارَةِ لَمٰا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ اَلْأَنْهٰارُ وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ اَلْمٰاءُ وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اَللّٰهِ وَ مَا اَللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ (74) أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَ قَدْ كٰانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلاٰمَ اَللّٰهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (75) وَ إِذٰا لَقُوا اَلَّذِينَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ بَعْضُهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اَللّٰهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (76) أَ وَ لاٰ يَعْلَمُونَ أَنَّ اَللّٰهَ يَعْلَمُ مٰا يُسِرُّونَ وَ مٰا يُعْلِنُونَ (77)

ترجمه

2\77-74<

پس سخت شد دلهاتان از پس آن چون سنگهاست يا سخت تر به سختى و از سنگها بهرى (1)بود كه بردمد از او جويها،و از آن بهرى (2)بود كه بشكافد به درآيد از او آب،و از آن بهرى (3)بود كه فرود آيد از ترس خداى،و نيست خداى غافل از آنچه شما مى كنى.

طمع مى دارى كه به راست دارند شما؟را و بودند گروهى از ايشان مى شنويدند ⁽¹⁾سخن خداى،پس بر مى گردانيدند آن را از پس آن كه بدانسته بودند و ايشان مى دانستند.

چون بينند آنان را كه ايمان دارند،گويند ما گرويديم چون خالى شوند بهرى ⁽²⁾با بهرى گويند حديث مى كنى ايشان را به آنچه حكم كرد خداى بر شما تا حجّت انگيزند ⁽³⁾بر شما به آن نزديك خدايتان؟خردمند نيستى! ⁽⁴⁾نمى دانند ⁽⁵⁾كه خداى داند آنچه پنهان دارند ايشان و آنچه آشكارا دارند؟ ⁽⁶⁾قديم-جلّ جلاله-گفت ايشان را پس ازآن كه با شما اين همه الطاف كردم و حجّت انگيخته و مرده زنده كردم و كشنده را[پيدا كردم] ⁽⁷⁾:دلهاى شما سخت شد.

معنى قسوة ذهاب لين و رحمت باشد از دل.و حجر قاس و جبل قاس جاس ⁽⁸⁾اذا كان صلبا شديدا.و جاسى و قاسى سخت بود،و قسوت بليغتر از جسوة باشد،و قسو و جسو در يك معنى باشد.

خلاف كردند در آن كه اين خطاب با كيست.عبد اللّه عبّاس گفت:خطاب با اولياى مقتول است،و«ذلك»اشارت است به احياء كشته،و بر قول ديگر مفسّران خطاب است با جمله بنى اسرايل،و«ذلك»اشارت است به جمله آيات متقدّم از فلق ⁽¹⁾دريا و غرق آل فرعون و نجات بنى اسرايل و جز آن آنگه تشبيه كرد دلهاى ايشان را به سختى به سنگ.«فهى»،كنايت راجع است با قلوب،و«هى»ضمير مرفوع منفصل باشد به ابتدا،و«كاف»تشبيه در جاى خبر او بود[102-ر]،و تقدير ⁽²⁾:فهى مثل الحجارة فى القسوة.

آنگه ترجيح داد دلهاى ايشان را در باب سختى بر سنگ،گفت: أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ،نصب«قسوة»بر تميز بود.اگر گويند:«او»كه در خبر شود به معنى شكّ بود،و شكّ بر خداى روا نيست،گوييم:از اين سؤال چند جواب برفت في قوله تعالى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ ⁽³⁾...،و آن جوابها جمله صالح است اين جا كه جواب اين سؤال باشد.

و جوابى ديگر اين جا آن است كه:«او»اين جا به معنى«بل»است،و بل اضراب را باشد،چنان كه در دگر آيت گفت: وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلىٰ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ ⁽⁴⁾، و المعنى بل يزيدون،چنان كه شاعر گفت:

بدت مثل قرن الشّمس في رونق الضّحىو صورتها او انت في العين املح

و معنى«او»،بل است اين جا.

وجهى دگر اين جا آن است كه:«او»به معنى«واو»است،چنان كه گفت:

وَ لاٰ تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً ⁽⁵⁾،معنى آن است:و كفورا،و چنان كه شاعر گفت:

و قد زعمت ليلى بأني فاجرلنفسي تقاها أو عليها فجورها

و معنى آن است كه:و عليها فجورها.

و وجهى دگر آن است در آيت كه:«او»براى ابهام بر مخاطب گفت،چنان كه عرب گويند:اكلت اليوم تمرة او بسرة،امروز خرماى يا بسرى خوردم،و غرض

ابهام آن بود بر مخاطب،نه آن كه او شاكّ باشد در آنچه خورده باشد.

و در خبر مى آيد كه:ابو الأسود الدّئلي-رحمة اللّه عليه-در بنى قشير فرود آمد،و ايشان مجبّر بودند او را به شب سنگ مى انداختند،او بر دگر روز ⁽¹⁾ايشان را ملامت كرد.ايشان گفتند:ما رميناك بل اللّه رماك،ما تو را سنگ نينداختيم،خداى انداخت،گفت:لا تكذبوا ⁽²⁾على اللّه فلو انّ اللّه رماني لما أخطأني،گفت:دروغ بر خداى منهيد،اگر خداى سنگ انداختى به من خطا نكردى.

آنگه او را گفتند:تا چند از على و على خواهى گفتن-و او مدح بنى هاشم و اهل البيت بسيار كردى-او به جواب گفت:

يقول الأرذلون بنى ⁽³⁾قشيرطوال الدّهر لا تثني ⁽⁴⁾عليّا

أحبّ محمّدا حبّا شديداو عبّاسا و حمزة و الوصيّا

فان يك حبّهم رشدا اصبهو لم اك مخطئا ان كان غيّا

او را گفتند:شك آوردى؟گفت:أ فترون اللّه شكّ حيث يقول: وَ إِنّٰا أَوْ إِيّٰاكُمْ لَعَلىٰ هُدىً أَوْ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ ⁽⁵⁾،گفت:خداى شاكّ است آنجا كه در يك آيت دو«او»مى گويد؟ و ابو الأسود معروف است به حاضر جوابى،پس او نيز بر سبيل ابهام بر مخاطب مى گويد:نه از شكّى كه او را بود در دوستى ايشان.

آنگه بازنمود خداى تعالى كه:دلهاى ايشان چرا از سنگ سخت تر است، گفت: وَ إِنَّ مِنَ الْحِجٰارَةِ لَمٰا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهٰارُ ،بازنمود كه:در سنگ چند گونه خير است كه در دلهاى ايشان از آن هيچ چيز ⁽⁶⁾نيست.و«من»تبعيض راست اين جا از سنگها بعضى هست. لَمٰا يَتَفَجَّرُ ،«لام»تأكيد راست و«ما»نكرۀ موصوفه است، تقدير اين است كه:و انّ من الحجارة لحجرا،چنان كه شاعر گفت:

ربّ ما تكره النّفوس من الام ر له فرجة كحلّ العقال

اى ربّ امر تكرهه النّفوس.

و«ما»در محلّ نصب است به«انّ»،و جار و مجرور در جاى خبر اوست.

«يتفجّر»،گشاده مى شود،[102-پ]و در شاذّ«ينفجر»خوانده اند.و تفجّر و انفجار،خروج آب باشد از منبع خود،و«انهار»،جمع نهر باشد،و اصل او اتّساع بود،و منه النّهار لاتّساع الضّياء فيه.و مراد به جويها آب است،و لكن اكتفا كرد به ذكر جويى از آب.

و بهرى از آن،آن است كه شكافته مى شود و آب از او بيرون مى آيد ⁽¹⁾،و اين تكرار نباشد براى آن كه به اوّل آب خواست كه از كاريزها در سنگ كنده بيرون مى آيد تا جويها روان مى شود،و دوم ⁽²⁾آب چشمه ها ⁽³⁾خواست كه در كوهها از خانيها ⁽⁴⁾مى زايد،فهذه عيون نابعة،و تلك انهار جارية و مغربي گفت:مراد به حجارة اوّل كوههاست كه انهار از او بيرون مى آيد،و به دوم سنگ موسى است كه در تيه آب از او مى آمد به معجزۀ موسى-عليه السّلام.

وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا يَهْبِطُ ،و از سنگها بهرى آن است كه از كوهها فرومى آيد از ترس خداى.مغربى گفت:مراد به«من»اين جا«با»ست،چنان كه گفت:

يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ ⁽⁵⁾...،و المعنى ⁽⁶⁾بامر اللّه.

و در معنى«هبوط»،اين جا چند قول گفتند:قولى آن است كه مراد سايۀ كوههاست و سنگها كه بر زمين افتد،چنان كه گفت: يَتَفَيَّؤُا ظِلاٰلُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمٰائِلِ سُجَّداً لِلّٰهِ ⁽⁷⁾...،چنان كه آن سايۀ بر زمين افتاده را آنجا ساجد خواند ⁽⁸⁾بر توسّع،اين جا هابط خواند ⁽⁹⁾بر سبيل مجاز.

قول دوم ⁽¹⁰⁾آن است كه:مراد به اين سنگها كوه است كه پاره پاره شد عند تجلّى چون سؤال رؤيت رفت.

وجه سيم ⁽¹⁾آن است كه:مراد آن سنگهاست كه در وقت عقوبت كفّار و هلاك ايشان فرود آمد،چنان كه بر قوم لوط و جز ايشان في قوله وَ أَمْطَرْنٰا عَلَيْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ ⁽²⁾.

و وجه چهارم آن است كه:آيت جارى مجراى آن آيت است كه حق تعالى گفت: لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا الْقُرْآنَ عَلىٰ جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ ⁽³⁾... ،و معنى آيت آن است كه:اگر ما اين قرآن را بر كوهى فروفرستيم با صلابت و شدّتش و او عاقل و سامع بود،خاشع و ذليل شود،و از ترس خداى تعالى شكافته گردد.يعنى از سنگها بهرى آن است كه با صلابت و شدّت او اگر عقل دارد و ترس خداى تعالى به او رسد،بر جاى بنماند،و ازآنجا كه باشد زائل شود و فرود آيد.

قولى دگر آن است كه:«منها»راجع نيست با«حجارة»،بل راجع است با «قلوب»،و تقدير چنان است كه[و إنّ من القلوب يهبط اى يخشع و يخضع و يذلّ من خشية اللّه،و از دلها بهرى آن است كه] ⁽⁴⁾از ترس خداى تعالى خاشع و خاضع شود،و آن دل مؤمنان است،و اين وجه ضعيف است براى آن كه مخالف نظم آيت است.

و وجهى چند ديگر گفتند،امّا براى آن كه ضعيف است نياورديم.

وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ ،«ما»نفى راست به معنى«ليس»،و در خبر او گاه«با ⁽⁵⁾»باشد و گاه نباشد،تقول:ما زيد بمنطلق و منطلقا،و خداى تعالى غافل نيست از آنچه شما مى كنيد.

ابن كثير تنها به«يا»خواند[103-ر]خبر از غايب،آنچه ايشان مى كنند.و جملۀ قرّاء به«تا»ى خطاب خوانند.

أَ فَتَطْمَعُونَ ،«الف»،استفهام است و مراد انكار،و مورد آيت قطع طمع رسول است-عليه السّلام-و طمع مؤمنان از ايمان ايشان،گفت:طمع مى دارى كه ايشان ايمان آرند و شما را باور دارند،و جماعتى از ايشان آنانند كه كلام خداى مى شنودند و تحريف و تغيير مى كردند،يعنى اينان خلف آن سلف اند كه تغيير كتاب ⁽⁶⁾خداى

تعالى كردند يعنى تورات. مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ ،از پس آن كه شناخته و دانسته بودند و معنى فهم كرده. وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ،و ايشان مى دانستند كه آن كلام ⁽¹⁾خداى است.

قول دگر آن است كه:ايشان مى دانستند كه ايشان را نيست كه آن تغيير و تبديل كنند.و قوله: يَسْمَعُونَ كَلاٰمَ اللّٰهِ ،خلاف كردند در آن كه اين كلام از كه مى شنيدند.مجاهد و قتاده و عكرمه و سدّى گفتند:از موسى مى شنيدند.

عبد اللّه عبّاس گفت:از خداى مى شنيدند به طور.بر اين قول،مراد به فريق منهم،آن هفتاد مرد باشند كه موسى-عليه السّلام-ايشان را با خود به طور برد تا كلام خداى شنوند ⁽²⁾.

مقاتل گفت:تحريف ايشان آن بود كه چون بازآمدند،گفتند:ما شنيديم كلام خداى و اوامر و نواهى او،و لكن ما را مخيّر كرد،گفت:اگر خواهى كنى،و اگر نخواهى مكنى كه بر شما باكى نيست.و در آيت دليل است بر آنكه كلام خداى تعالى از جنس حرف و صوت است،براى آن كه حق تعالى گفت: يَسْمَعُونَ كَلاٰمَ اللّٰهِ ،و ادراك سمع به هيچ معنى از معانى تعلّق ندارد جز به صوت ⁽³⁾و آنچه ايشان دعوى كردند ازآن كه كلام معنى باشد قائم به ذات متكلّم،و اگرچه از او چيزى نشنوند،حديثى نامعقول است و طريقى نيست به اثبات آن و دون اثباته خرط القتاد ⁽⁴⁾تهاب شوكته اليد.

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا ،چون ايشان را ملاقات بود به مؤمنان،يعنى چون به مؤمنان رسند و با هم افتند.و معنى«ملاقات»و«لقاء»به استقصاء گفته شد گويند:ما نيز مؤمنيم،و چون به خلوات ⁽⁵⁾با يكديگر اوفتند،گويند: أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَيْكُمْ ،ايشان را نمى گوى و حديث مى كنى ⁽⁶⁾با ايشان؟ و معنى«فتح اللّه»،حكم اللّه است،و از اين جا حاكم را فتّاح ⁽⁷⁾خوانند،و منه قوله تعالى: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنٰا وَ بَيْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفٰاتِحِينَ ⁽⁸⁾،و اين قول

كلبي است.

كسائي گفت:معنى آن است كه:بما بيّنه اللّه لكم،ايشان را خبر مى دهى به احوالى كه خداى بيان كرده است شما را؟يعنى سرّ مذهب با مسلمانان مى گويى!و اين بر سبيل ملامت گفتند.

واقدي گفت:بما انزل اللّه عليكم،و اين قريب است به قول اوّل،نظيرش:

لَفَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ بَرَكٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ⁽¹⁾...،اى انزلنا،فتح،به معنى انزال است در اين آيت.

ابو عبيده و اخفش گفتند:بما منّ اللّه عليكم و اعطاكم،باز مى گويى آن نعمت [103-پ]كه خداى بر شما كرد! و بهرى دگر گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه جماعتى مؤمنان چون خويشان و دوستان و حلفاء ⁽²⁾خود را ديدندى از جهودان،ايشان را گفتندى:كار محمّد چگونه مى دانى؟ايشان گفتندى:ما براى خويشى و دوستى با شما بگوييم،او پيغامبر است و ذكر او در تورات هست.ايشان بيامدندى و رؤسا و معاندان را گفتندى هم از شما جماعتى مى گويند كه:اين مرد پيغامبر است و صادق است،ايشان اينان را ملامت كردندى كه: أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ ،تا با شما به آن محاجّت و مخاصمت كنند فردا پيش خداى تعالى.

مجاهد گفت:سبب نزول اين آيت آن بود كه چون رسول-صلّى اللّه عليه و آله- از غزات احزاب فارغ شد،و آن ⁽³⁾فتح بر آمد او را.قصد حصن بني قريظه و بنى النّضير كرد،لشكر بيامدند و پيرامن حصن خيمه ها بزدند و فرود آمدند،و اميرالمؤمنين على- عليه السّلام-رايت رسول صلّى اللّه عليه و آله-داشت.رسول-عليه السّلام-او را گفت:

سر على بركة اللّه و ايقن بالنّصر، برو بر بركت خداى و به يقين دان كه خداى ناصر تو است،و خداى تعالى مرا وعده داده است زمينها و سراهاى ايشان،و آن خداى كه تو را بر عمرو ⁽⁴⁾ظفر داد،تو را مخذول نكند،و خداى تعالى ترس من در دل اينها فگند ⁽⁵⁾.

اميرالمؤمنين -عليه السّلام-گفت:من آمدم تا به زير حصن و رايت رسول در زير حصن بردم راست.چون مرا ديدند،خوفى عظيم در ايشان افتاد،يكى مى گفت:

جاءكم صاحب عمرو، و يكى مى گفت:

اقبل اليكم قاتل عمرو، يكى از كنار ⁽¹⁾حصن آواز داد:

قتل علىّ عمرا صاد علىّ صقرا،قصم علىّ ظهرا،هتك علىّ سترا،ابرم علىّ امرا ،و مضطرب شدند.من بدانستم كه ايشان بترسيدند،و خداى ايشان را مخذول كرد.

چون ساعتى بود ⁽²⁾،به كنار حصن آمدند سفاهت مى كردند و دشنام مى دادند.

من خواستم كه پيش رسول بازشوم،و او را به علّتى برگردانم تا آن سخنها نشنود.من در اين عزم بودم، ⁽³⁾رسول-عليه السّلام-فرارسيد ⁽⁴⁾و آن بشنيد،آواز داد كه:

يا اخوة القردة و الخنازير انّا إذا نزلنا بساحة قوم،فساء صباح المنذرين ⁽⁵⁾،گفت:اى برادران بوزنگان ⁽⁶⁾و خوكان!ما چون به پيرامن قومى فرود آييم،بامداد ايشان بد باشد.

ايشان چون اين بشنيدند گفتند:

يا ابا القاسم!ما كنت جهولا و لا سبّابا،اى ابو القاسم! تو هرگز جاهل و دشنام دهنده نبودى.رسول-عليه السّلام-از كرم خود به شرم بر افتاد،

فرجع القهقرى، به پس ⁽⁷⁾باز شد و باستاد ⁽⁸⁾.ايشان با يكديگر گفتند:اين حديث محمّد را كه گفته باشد؟همانا از شما خاسته باشد، أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَيْكُمْ ،چنين حديثها مى گويى با ايشان به حكمى كه خداى بر شما كرد تا با شما حجّت مى آرند و به وقت مخاصمه بر شما حجّت مى كنند. أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ،شما خود عقل ندارى كه چنين سخنها با دشمنان و خصمان نقل كنى[104-ر]! آنگه خداى تعالى بر ايشان رد كرد كه: أَ وَ لاٰ يَعْلَمُونَ ،ايشان نمى دانند، أَنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ مٰا يُسِرُّونَ وَ مٰا يُعْلِنُونَ ،كه خداى داند آنچه ايشان پنهان دارند و آنچه آشكارا دارند؟

سوره البقرة (2): آیات 78 تا 82

اشاره

وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاٰ يَعْلَمُونَ اَلْكِتٰابَ إِلاّٰ أَمٰانِيَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَظُنُّونَ (78) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ اَلْكِتٰابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّٰا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّٰا يَكْسِبُونَ (79) وَ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا اَلنّٰارُ إِلاّٰ أَيّٰاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اَللّٰهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (80) بَلىٰ مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحٰاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولٰئِكَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ (81) وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ (82)

ترجمه

و از ايشان امّيّانند ندانند نوشتن مگر خواندن از بر،و نيند ⁽¹⁾ايشان مگر گمان برنده.

واى بر آنان كه بنويسند كتاب به دستهاى خود،آنگه گويند اين از نزديك خداست تا بخرند ⁽²⁾به آن بهاى اندك،واى ايشان را ⁽³⁾آنچه نوشت دستهاى ايشان،و واى ايشان را از آنچه مى اندوزند.

گفتند نرسد به ما آتش ⁽⁴⁾مگر روزهاى شمرده،بگو كه گرفته اى به نزديك خداى زنهارى ⁽⁵⁾؟كه خلاف نكند خداى زنهارش را، يا مى گويى ⁽⁶⁾بر خداى آنچه ندانى ⁽⁷⁾.

بلى آن كس كه اندوخت ⁽⁸⁾بدى و گرد در آمده باشد به او گناهش،ايشان اهل دوزخند،ايشان در آنجا هميشه باشند.

و آن كسانى كه بگرويدند و كردند نيكيها،ايشان اهل بهشتند،ايشان در آنجا هميشه باشند.

قوله تعالى: وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ ،«من»تبعيض راست،يعنى بعضى از ايشان،يعنى از اهل كتاب. أُمِّيُّونَ ،امّيانند،يكى ⁽⁹⁾را امّي گويند ⁽¹⁰⁾.و در معنى او خلاف كردند.

عبد اللّه عبّاس و قتاده گفتند:غير عارفين بالكتاب،كه به كتاب و بر معانى او

واقف نباشند،از حفظ قراءتى بود ايشان را بى فهم ⁽¹⁾.

كلبي گفت:قرائت و كتابت ندانند،و دليل بر اين قول رسول است- عليه السّلام:

نحن امّة امّيّة لا نكتب و لا نحسب، ما امّتى ايم[امّى] ⁽²⁾كه ننويسيم و حساب نكنيم،و شاعر گويد:

له امّة سمّيت في الزّبور امّيّة هى خير الامم

اهل علم خلاف كردند كه چرا آنان را كه كتابت ننويسند و چيزى ندانند خواندن،امّى خوانند.بهرى گفتند:منسوب است با امّت،يعنى جماعت عامّه،و عامّه قرائت و كتابت ندانند.و بعضى ديگر گفتند كه:منسوب است با امّت كه خلقت باشد،من قول الاعشى:

و إنّ معاوية الاكرمي ن حسان الوجوه طوال الامم

يعنى بر اصل خلقت مانده اند چيزى نياموخته اند.و«تا»براى«يا»ى نسبت بيفگنده اند،چنان كه در نسبت با بصره و كوفه گويند:بصرىّ و كوفىّ،تا فرق باشد ميان«يا»ى نسبت و«يا»ى اضافت.

بهرى دگر گفتند:منسوب است با امّ كه مادر باشد،مادرى اند،يعنى بر اصل ولادت مادر مانده اند،چيزى نياموخته اند و براى آن كه كتابت[104-پ]از شأن مردان است از شأن زنان نيست. لاٰ يَعْلَمُونَ الْكِتٰابَ إِلاّٰ أَمٰانِيَّ ،كتاب ندانند إلاّ امانىّ.

در امانىّ خلاف كردند.أبو روق و ابو عبيده گفتند:إلاّ تلاوة عن ظهر قلوبهم إلاّ آنچه از بر مى خوانند،و«تمنّى»،تلاوت باشد،من قوله تعالى: إِذٰا تَمَنّٰى أَلْقَى الشَّيْطٰانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ ⁽³⁾...،اى إذا تلا القى في تلاوته،چون او چيزى خواندى شيطان در ميان ⁽⁴⁾القا كردى و چيزى در ميان انداختى ⁽⁵⁾،شاعر گويد:

تمنّى كتاب اللّه أوّل ليلةو آخره لاقى حمام المقادر

حسن گفت:مراد به امانىّ تمنّاست،يعنى تمنّاى باطل مى كنند،من قولهم:

لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَيّٰاماً مَعْدُودَةً ⁽¹⁾،ازآن كه مى گويند آتش دوزخ به ما نرسد و ما معذّب نباشيم الّا روزى چند شمرده.و آنچه گفتند: نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ ⁽²⁾...،و آنچه گفتند: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ كٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰارىٰ ⁽³⁾...،مجاهد و قتاده گفتند:إلاّ كذبا و باطلا ⁽⁴⁾،مراد به امانىّ دروغ است،و آن آن است كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد في قوله: وَ قٰالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰارىٰ الْمَسِيحُ ابْنُ اللّٰهِ ⁽⁵⁾... ،و از اينجاست حديث عثمان عفّان:ما تمنّيت منذ اسلمت،اى ما كذبت، گفت:تا اسلام آوردم دروغ نگفتم.و بعضى اعراب ابن داب را گفت-و او حديثى مى كرد:أ هذا شىء رويته ام شىء تمنّيته،اين چيزى است كه روايت مى كنى يا چيزى است كه فرابافته اى به دروغ؟ و بر اين قول و بر قول حسن بصرى ⁽⁶⁾استثناى منقطع باشد،براى آنچه مستثنى از جنس مستثنى منه نيست،و بر قول اوّل قريب تر آن است كه استثناى متّصل باشد.

وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَظُنُّونَ ،«إن»به معنى«ما»ى نفى است،و هرآن«إن»كه از پس او«إلاّ»باشد،به معنى«ما»ى نفى بود،نحو قوله: إِنِ الْكٰافِرُونَ إِلاّٰ فِي غُرُورٍ ⁽⁷⁾،و قوله: إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِي ضَلاٰلٍ كَبِيرٍ ⁽⁸⁾،و مانند اين،گفت:الّا گمان نمى برند و ايشان را در آنچه مى گويند يقينى نيست،چنان كه در دگر آيت گفت: مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ ⁽⁹⁾... ،مجاهد و قتاده و ربيع گفتند:معنى آن است كه الّا دروغ نمى گويند.

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتٰابَ بِأَيْدِيهِمْ ،ابو سعيد خدرىّ روايت كند از رسول -عليه السّلام-كه گفت:«ويل»،نام وادى است در دوزخ كه چون كافران را در وى افگنند چهل سال مى روند و ⁽¹⁰⁾به قعرش نرسيده باشند.

سعيد مسيّب گفت:وادى است در دوزخ كه اگر كوههاى دنيا در وى افگنند

فروبرد.ابن دريد ⁽¹⁾گفت:وادى است در دوزخ از خون و ريم.عبد اللّه عبّاس گفت:

كنايت است از سختى عذاب.ابن كيسان گفت:«ويل»كلمتى است كه هر متفجّعى مصيبت زده بگويد،چنان كه مى گويد:ويله و ويلا له و ويل له و ويح له و ويب له و ويس له،اين جمله لغتهاست در اين معنى.

لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتٰابَ بِأَيْدِيهِمْ ،كتابت مى نويسند به دست خود و فايدۀ قيد زدن ⁽²⁾كتابت به دست و تعليق او كردن به اين عضو،و كتابت جز به دست نتوان نوشتن،آن است تا بازنمايد كه اين فعل،ايشان[105-ر]تولاّ كردند و كسى ديگر نكرد،بل بر حقيقت فعل ايشان بود و به آلت و محلّ قدرت خود كردند،چنان كه گفت: ذٰلِكَ بِمٰا قَدَّمَتْ يَدٰاكَ ⁽³⁾... بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ ⁽⁴⁾... ،و چنان كه در مثل بغداديان ⁽⁵⁾هست:

يداك اوكتا و فوك نفخ،در حق مردى كه خيكى دميده پر از باد ⁽⁶⁾بر سينه بست و به دجله فروشد ⁽⁷⁾.فرياد مى خواست و بانگ مى داشت ⁽⁸⁾.يكى گفت:يداك اوكتا و فوك نفخ،دستهاى تو گره زد و دهن تو دميد،يعنى فعل تو است فعل جز تو نيست،گناه تو است ⁽⁹⁾سخت بايست بستن.اى سبحان اللّه!همه عاقلان مى دانند كه آنچه كسى كند به دست خود از خير و شرّ مدح و ذمّ آن با او راجع باشد و چون با خداى رسد اين قضيّه ⁽¹⁰⁾بگردد ⁽¹¹⁾،فعل خير و شر در بنده خداى كند و مدح و ذمّ با بنده راجع باشد،اين خلاف معقول است.

و اين براى تأكيد باشد و مبالغه در اضافت فعل با فاعلش،چنان كه گويند.

مشيت برجلي،و اخذت بيدي،و رأيت بعيني،و سمعت بأذني،به پاى خود رفتم،و به دست خود گرفتم،و به چشم خود ديدم،و به گوش خود شنيدم،چه معلوم است

به ضرورت كه به آلت غيرى فعل نتوان كردن،پس قيد فعل به جارحه را فايده تحقيق اضافۀ فعل بود با فاعل.

ثُمَّ يَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ،آنگه گويند:اين از نزديك خداست.«من»، ابتداى غايت است،المعنى صادر من عند اللّه.

سبب نزول آيت آن بود كه:جماعتى كه احبار و علماى ايشان بودند بر جهودان مرسومى داشتند كه اكلۀ ⁽¹⁾ايشان بود و طعمه اى كه در سال به ايشان رسيدى.چون رسول-عليه السّلام-بيامد و ايشان بدانستند كه او پيغمبر آخر زمان است،و نعت و صفات او بديدند موافق آن بود كه در تورات نوشته بود،ازآن كه:مردى نيكوروى ⁽²⁾، سياه موى ⁽³⁾،سياه چشم،جعد موى ⁽⁴⁾،دو موى ⁽⁵⁾بود اين ورقها بگرفتند و به بدل آن بازنوشتند كه:مردى باشد كوتاه بالا،دميم الوجه،ازرق چشم،صرخ ⁽⁶⁾موى،شنك موى ⁽⁷⁾.

چون رسول-عليه السّلام-هجرت كرد و از مكّه به مدينه آمد،جهودان نعت و صفت او شنيده بودند.چون بديدندش گفتند:همانا اين آن پيغمبر است كه نعت او در تورات نوشته است.به نزديك احبار و رؤسا آمدند و ايشان را گفتند:اين آن پيغمبر است كه در آخر الزّمان بخواهد آمدن.ايشان گفتند:حاشا و كلا!و تورات بياوردند و آن سطرها و ورقها كه نوشته بودند و تحريف كرده و بگردانيده عرض ⁽⁸⁾كردند و بر ايشان تلبيس كردند و ايشان را از راه بيفگندند.

قديم-جلّ جلاله-تهديد كرد ايشان را و گفت: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتٰابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ .

لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً ،تا بخرند به آن بهاى اندك،معنى آن است كه:تا فراگيرند ⁽⁹⁾به آن عوضى اندك.و مشارات،معاوضه باشد براى آن كه هريكى از بايع و مشترى آنچه به نزديك اوست مى دهد[105-پ]تا عوض آن بستاند آنچه در دست

صاحبش است.و اصل او در لغت اخراج باشد.من شرت ⁽¹⁾العسل،و اشرته و اشترته ⁽²⁾اذا استخرجته. فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّٰا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ ،واى ايشان را ⁽³⁾از آنچه دستهاى ايشان مى نويسد ⁽⁴⁾.«ما»موصوله است،و«من»بدل راست،چنان كه:ليت لي من كذا كذا،و شاعر گفت:

فليت لنا من ماء زمزم شربةمبرّدة باتت على الطّهيان

و شايد كه ابتداى غايت بود،كقولهم:ويل له من فلان،يعنى از جهت او صادر باشد اين كلمه يا سبب اين عذاب،و شايد كه تبيين و تخصيص را باشد،يعنى منه لا من غيره،و شايد كه ⁽⁵⁾«ما»مصدريّه بود،و التقدير:من كتب ايديهم. وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّٰا يَكْسِبُونَ ،و ويل ايشان را از آن كسب كه مى كنند.

«كسب»،در كلام عرب فعلى باشد كه به او جرّ منفعت كنند،از اين جا مرغان صيدكننده را كواسب گويند كه ايشان به صيد كردن جرّ منفعت كنند،و نيز جوارح گويند ايشان را ازآنجا كه جراحت كنند،و لبيد مى گويد:

عبس كواسب ما يمنّ طعامها

امّا كسب كه تجّار ⁽⁶⁾مى گويند نامعقول است،براى آن كه لفظ تازى است و مراد او از اين لفظ نه اين معنى است،و چندان كه خواهد كه آن را تفسيرى گويد ممكنش نشود و چيزى عقل پذير نتوان ⁽⁷⁾گفتن،و روشن تر حدّى كه كسب را گفتند آن است كه،گويند كه:كسب آن باشد كه به قدرت محدثه ⁽⁸⁾كنند،يا ⁽⁹⁾گوييم:حدّ ⁽¹⁰⁾براى ابانت و كشف گويند،و در اين جا كشفى نيست براى آن كه معلوم نيست كه مراد ازآن كه گفتى به قدرت محدث كنند ⁽¹¹⁾چيست،يا مراد آن است كه به قدرت محدث احداثش كنند يا كسبش كنند،اگر مراد آن است كه به قدرت محدث احداثش كنند

اين قول ماست،و اگر مراد آن است كه به قدرت محدث كسبش كنند اين تحديد شىء باشد به نفس خود ⁽¹⁾،چنان است كه او را از تفسير كسب پرسيدند،گفت:كسب آن باشد كه كسبش ⁽²⁾كنند.

دگر آن كه:به ادلّه عقل معلوم شده است كه واسطه اى نيست از ميان محدث و قديم،براى آن كه اين قسمت به معنى متردّد است از ميان نفى و اثبات،اگر وجودش را ابتدا نبود آن را قديم خوانند،و اگر وجودش را ابتدا بود آن را محدّث خوانند.

حال اين كسب از دو بيرون نيست:يا قديم است يا محدث.اگر قديم گويند، با خداى تعالى قدماى بسيار اثبات كرده باشند ⁽³⁾،و اگر گويند:محدث است،آن را ⁽⁴⁾محدث بايد يا محدثش خداى باشد يا ما باشيم،اگر خداى باشد پس خداى مكتسب باشد و قادر به قدرت محدث،و اگر ما محدث او باشيم،فعل ما در حقّ او احداث باشد،اين چنين است كه ما شرح داديم و اين روشن است آن را كه تأمّل كند.

ابو مالك گفت:آيت در شأن دبيرى ⁽⁵⁾آمد كه پيغمبر را بود-صلّى اللّه عليه و آله.

آنچه پيغمبر بر او دادى كه بنويس،بخلاف ⁽⁶⁾بنوشتى،[106-ر]به جاى غفور رحيم،سميع عليم نوشتى،و به جاى سميع عليم،عزيز حكيم و مانند اين،عاقبت مرتد شد و بگريخت.رسول-عليه السّلام-بر او دعا كرد و گفت:زمين او را مپذيراد.

ابو طلحه روايت كند،گويد:من حاضر آمدم به آن زمين كه او را دفن كرده بودند.او را ديدم بر بالاى زمين افتاده،گفتم:اين مرده را چرا دفن نمى كنى؟گفتند:

اين را چند بار دفن كرديم بر بالا افتاد،من دانستم كه دعاى پيغمبر است كه در او رسيد.

اين بكردند و نيز با خويشتن تمنّاى محال كردند كه: لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَيّٰاماً مَعْدُودَةً ،گفت:دوزخ به ما نرسد الّا روزى چند شمرده آنگه منقطع شود از ما.

مفسّران در آن ايّام خلاف كردند.عبد اللّه عبّاس و مجاهد گفتند:چون رسول

-عليه السّلام-به مدينه آمد،جهودان مدينه مى گفتند:مدّت عمر دنيا هفت هزار سال خواهد بود ⁽¹⁾،و خداى تعالى به هر هزار سال ما را يك روز عذاب كند،مدّت مقام ما در دوزخ بيش از هفت روز نباشد.

قتاده و عطا گفتند:مراد بدين آن چهل روز است كه ايشان گوساله پرستيدند،و آن مدّت غيبت موسى بود از ايشان،خداى تعالى بر ايشان رد كرد بقوله: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ عَهْداً ،بگو اى محمّد.«الف»الف استفهام است كه مفتوح است،و همزۀ وصل بيفگندند.و اصل او اين چنين بود:أ اتّخذتم،[همزۀ] ⁽²⁾دوم بيفگندند تا دو همزه مجتمع نشوند كه ثقيل ⁽³⁾باشد و معنى تقرير و تقريع است،بگو كه به نزديك خداى عهدى و پيمانى گرفته اى؟ فَلَنْ يُخْلِفَ اللّٰهُ عَهْدَهُ ،كه پس خداى عهد و پيمان خود را خلاف نكند.

عبد اللّه مسعود گفت:مراد به«عهد»،توحيد است،يعنى عهد ⁽⁴⁾گرفته اى به توحيد؟چنان كه گفت: إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً ⁽⁵⁾،يعني قال:لا اله الّا اللّه مخلصا.«ام»،معادل همزۀ استفهام است،يقول القائل:أ زيد عندك ام عمرو،يا بر خداى چيزى مى گويى كه نمى دانى.

«بلى»،به معنى بل آيد ⁽⁶⁾،و در او معنى استدراك بود،چنان كه كسى گويد:

ما فعلت كذا و ما قلت كذا،او در جواب گويد:بلى فعلت و قلت،و بعضى نحويان گفتند:«بلى»دو معنى دارد:يكى نفى خبر ماضى و اثبات خبر مستقبل.

و كسائي گفت:فرق ميان«بلى»و«نعم»آن است كه:بلى جواب استفهامى بود كه بر سبيل جحد باشد،و نعم جواب استفهامى بود كه در او جحد نباشد،و مثال اوّل قوله: أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قٰالُوا بَلىٰ ⁽⁷⁾...، أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قٰالُوا بَلىٰ ⁽⁸⁾...، و مثال دوم قوله: أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ، أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ، قُلْ نَعَمْ ⁽⁹⁾... ،و اين جا جواب

جحد است في قوله: لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ .

مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً ،به معنى ⁽¹⁾من عمل سيئة و جمعها،تشبيه به كسب مال.اصل او در نفع باشد،پس به كثرت استعمال عام شد در همه فعل،و اگرچه در او مضرّت باشد.

قتاده و ابن جريج گفتند:مراد به«سيئه»اين جا شرك است،و نيز قول [106-پ]عبد اللّه عبّاس است و مجاهد و ابو وائل.سدّى گفت:مراد همه گناه است شرك و جز شرك،و قول اوّل درست تر است،و قول دوم هم نيك باشد به انضمام شرك براى آن كه ما دون شرك را عذاب دائم نباشد الّا به شرك،يا به اضافه شرك با ديگر گناه.

امّا آن كه حمل كنند بر فسق بى شرك،لايق نباشد و ملايم خلود در دوزخ لقوله تعالى: وَ يَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشٰاءُ ⁽²⁾... ،دگر آن كه چون حمل سيّئه بر شرك كنند ⁽³⁾،خطيئت بر فسق ⁽⁴⁾تكرار نباشد،و چون نه چنين كنند و حمل هر دو بر فسق كنند تكرار باشد. وَ أَحٰاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ ،احاطت،گرد در آمدن باشد،و كذلك الاحداق و الحفوف،يقال:احاط به كذا و احدق و حفّ بمعنى واحد.

و در معنى«احاطت»خلاف كردند.عبد اللّه عبّاس و ضحّاك و عطا و ابو وائل گفتند:مراد آن است كه بر شرك بميرد.ربيع خثيم گفت:اصرار باشد بر كباير.

كلبي گفت:احاطت خطيئت آن باشد كه گناهى كند كه او را به هلاك برد،من قوله: إِلاّٰ أَنْ يُحٰاطَ بِكُمْ ⁽⁵⁾.

و قول آن كس كه گفت:مراد آن است كه گناه محيط شود بر ⁽⁶⁾حسنات و آن را احباط كند درست نيست،براى آن كه احباط به نزديك ما باطل است-چنان كه بيان كرده شود.

مجاهد گفت:مراد به احاطه خطيئه آن است كه چون گناهى كند،نكته سياه بر دلش افتد،و چون گناه دو كند سياهى بيشتر شود،و چندان كه گناه مى فزايد

سياهى مى فزايد تا جمله دل سياه ⁽¹⁾شود،اين است معنى احاطت.

اهل مدينه خطيئاته خواندند بر جمع ⁽²⁾،و باقى قرّاء خطيئة بر وحدان. فَأُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ ،ايشان ملازمان دوزخ باشند و اصل صحبت ملازمت بود،و ملازم هر كارى را صاحب او گويند،و منه اصحاب السّوق و اصحاب السّلطان و اصحاب رسول اللّه-عليه السّلام-و رضى عنهم.

و«نار»با آن كه«لام»تعريف در اوست،چون علمى است دوزخ را از روى شرع،«هم»عماد است يا فصل-چنان كه شرح داديم.«فيها»،راجع است با دوزخ. خٰالِدُونَ ،خالد مقيم ثابت باشد،و اگرچه بر سبيل دوام نبود،بيانش قوله تعالى: أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ ⁽³⁾... ،و همچنين قول لبيد:

صمّا خوالد ما يبين كلامها

در وصف ديگ پايه مى گويد كه:آن سنگها بر جاى مانده است و سخن نمى گويد،پس مراد به خوالد ثوابت است،چه معلوم است كه آن دائم نباشد.و در اين لفظ و مانند اين اصحاب وعيد را متمسّكى نيست،چه اگر خلود ⁽⁴⁾به معنى دوام نبودى،به ادله ديگر از او عدول بايستى كردن،فكيف كه خود در او اين معنى نيست.

وَ الَّذِينَ آمَنُوا ،آنگه قديم-جلّ جلاله-براى آن كه دانست كه صلاح مكلّفان متعلّق است به آن كه چون وعيدى كند ايشان را مقرون كند به و عدى،و چون و عدى كند مقرون كند به وعيدى،چه مكلّفان عند اين[107-ر]به صلاح نزديك باشند و از فساد دور شوند تا آنچه داعى بود ايشان را به فعل طاعات و صارف بود ايشان را از فعل مقبّحات بطرفى الوعد و الوعيد و التّرغيب و التّرهيب و اقتران الوعد و الوعيد و ذكر الجنّة و النّار على ابلغ الوجوه ⁽⁵⁾بود تا اعذار و انذار و تحريض و منع به غايت رسانيده باشد.

اگر گويند در اين آيت چه گويى؟نه خلود را تفسير بر دوام بايد دادن؟

گوييم:لا محاله چنين بايد كردن،و لكن نه براى ظاهر را،بل براى اجماع امّت را.و اگر ما را با ظاهر رها كردندى،حمل خلود هم بر دوام نكردمانى ⁽¹⁾،چه معنى او در لغت عرب آن است كه گفته شد،و لكن اين جا اجماع امّت ما را حمل كرد بر آنكه خلود را بر دوام تفسير دهيم،و در آيت اوّل چنين نيست ⁽²⁾.

سوره البقرة (2): آیات 83 تا 85

اشاره

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِيثٰاقَ بَنِي إِسْرٰائِيلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اَللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَيْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِي اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّكٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاّٰ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (83) وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِيثٰاقَكُمْ لاٰ تَسْفِكُونَ دِمٰاءَكُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيٰارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (84) ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ اَلْعُدْوٰانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسٰارىٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ اَلْكِتٰابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذٰلِكَ مِنْكُمْ إِلاّٰ خِزْيٌ فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ يُرَدُّونَ إِلىٰ أَشَدِّ اَلْعَذٰابِ وَ مَا اَللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ (85)

ترجمه

چون فراگرفتيم ⁽³⁾پيمان پسران يعقوب كه نپرستند جز خداى را و به مادر و پدر نيكوى كردن و با خويشان و بى پدران و درويشان، و بگوييد مردمان را نيكويى و به پاى دارى نماز،و بدهى زكات،پس برگرديدى ⁽⁴⁾مگر اندكى از شما،و شما برگشته بودى.

و چون فراگرفتيم ⁽⁵⁾پيمان شما كه نريزى خونهايتان و بيرون نكنى خود را از سراهايتان،پس اقرار ⁽⁶⁾دادى و شما گواهى مى دادى.

پس شما اى جماعت!مى كشيد خود را و بيرون مى كنى جماعتى را از شما از سراهايشان ⁽⁷⁾يارى مى دهى بر ايشان به گناه و بيدادى،و اگر به شما آيند اسيران فدا كنى ايشان را،و اين حرام است بر شما بيرون كردن ايشان،مى بگروى به بهرى

تورات و كافر مى شوى به بهرى،چه باشد پا داشت ⁽¹⁾آن كه ⁽²⁾اين كند از شما؟مگر رسوايى در زندگانى دنيا،و روز قيامت بازبرندشان با سخت تر عذاب،و نيست خداى غافل از آنچه ايشان مى كنند[107-پ].

قوله تعالى: وَ إِذْ أَخَذْنٰا ،و ياد كن اى محمّد ⁽³⁾.«اذ»ظرف زمان ماضى بود و ظرف معمول باشد،و معمول را عامل بايد،لابد فعلى تقدير بايد كردن.

چون فراگرفتيم ⁽⁴⁾پيمان بنى اسرايل يعنى پسران يعقوب بر آنكه جز خداى را نپرستند،يعنى بر توحيد خداى و بر آنكه خداى را يكى دانند و يكى گويند و با او همتا و انباز نگيرند.

عبد اللّه عبّاس گفت:ميثاق عهدى سخت باشد،و وثيقه كه استوارى بود از اينجاست،و واثق استوار بود.

لاٰ تَعْبُدُونَ ابن كثير و حمزه و كسائى به«يا»خوانند،و باقى قرّاء به«تا» خوانند على الخطاب.آنان كه به مغايبه خوانند،گويند:ضمير راجع است با بنى اسرايل،و آنان كه بر خطاب خوانند،حمل كنند بر آنكه باقى آيت بر خطاب است من قوله: قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاٰةَ تا به آخر آيت.

و بصريان گفتند:«ان»مضمر است اين جا،و همچنين في قوله: لاٰ تَسْفِكُونَ دِمٰاءَكُمْ ⁽⁵⁾... ،و كذلك في قوله: أَ فَغَيْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ ⁽⁶⁾... ،تقدير آن است كه:ان لا تعبدوا و ان لا تسفكوا،و ان لا تخرجوا،و لكن چون«ان»بيفگند فعل با حال رفع شد،چنان كه طرفه گفت:

الا ايّهذا اللاّئمي ⁽⁷⁾احضر الوغاو ان اشهد اللّذّات هل انت مخلدى

و تقدير آن است:ايّهذا اللاّئمى ⁽⁸⁾[فى]ان احضر الوغا.

و دليل بر اين آن است كه در معطوف«ان»در آورد ⁽¹⁾كه:و ان اشهد اللّذّات،و وجهى دگر توان گفتن،و آن است كه:در كلام محذوفى باشد،و تقدير:في انّهم لا يعبدون الّا اللّه،چون فراگرفتيم ⁽²⁾عهد بنى اسرايل در آن كه نپرستند جز خداى را.

و أبىّ كعب خواند و در مصحف او چنين است:«لا تعبدوا»جزما على النّهى، معنى آن كه:مپرستى جز خداى را. وَ بِالْوٰالِدَيْنِ إِحْسٰاناً «با»تعلّق دارد به محذوفى، و تقدير اين است كه:وصّيناهم او امرناهم،ما ايشان را وصيّت كرديم يا ايشان را فرموديم كه با مادر و پدر نيكويى كنيد،و مادر و پدر را ⁽³⁾به هم والدين خواند،با آن كه مادر والده باشد براى تغليب مذكّر بر مؤنّث كه عرب چون مذكر و مؤنّث به هم جمع شوند در كلام و اگرچه مؤنّث به عدد بيشتر باشد غلبه مذكّر را دهند ⁽⁴⁾.

خداى تعالى از تعظيم حقّ مادر و پدر حقّ ايشان با حقّ خود پيوست و احسان با ايشان از پى توحيد خود گفت.

و در خبر هست كه:چون ابتداى اسلام بود و اوّل هجرت بود،رسول -عليه السّلام-از مكّه به مدينه آمده بود و مسجد بنا كرده،ستونى است كه آن را حنّانه خوانند.رسول-عليه السّلام-برآن ستون ⁽⁵⁾تكيه كردى و براى صحابه خطبه كردى بر پاى استاده.چون مسلمانان بيشتر شدند و عدد و عدّت بسيار شد،دستورى خواستند و گفتند:ما را خوش نيست كه ما نشسته و تو بر پاى استاده ما را خطبه مى كنى.دستور باش ⁽⁶⁾ما را تا براى تو منبرى سازيم تا بدان جا خطبه كنى ⁽⁷⁾؟گفت:روا باشد،اين منبر كه امروز هست بساختند.

رسول-عليه السّلام-آن روز از در مسجد در آمد و آهنگ منبر كرد و نزديك ستون ⁽⁸⁾حنّانه نرفت،منبر سه پايه بود پا بر پايۀ اوّل نهاد و گفت:آمين،و بر دوم نهاد و سوم ⁽⁹⁾همچنين،و كس ⁽¹⁰⁾را نديدند كه دعا مى كرد.چون بر منبر شد و بنشست خطبه

آغاز كرد،آن پاره چوب كه از آن ستون ⁽¹⁾بداشته بود كه رسول-عليه السّلام-برآن تكيه كردى ناله آغاز كرد تا چندانى بناليد كه آوازش بالاى آواز پيغامبر بر آمد.

رسول-عليه السّلام-از منبر به زير آمد و سر آن ⁽²⁾چوب دركش ⁽³⁾گرفت[108-ر] چون مادرى كه كودكى را خاموش كند.آنگه گفت:به آن خدايى كه مرا بحقّ به خلق ⁽⁴⁾فرستاد كه اگرش خاموش نكردمى تا قيامت بر فراق من مى ناليدى.

گفتند:يا رسول اللّه!چون از در درآمدى ⁽⁵⁾و به پايۀ منبر بر شدى ⁽⁶⁾،سه بار آمين گفتى ⁽⁷⁾،و كس دعايى نمى كرد؟گفت:بلى،جبريل دعا مى كرد و شما نمى شنيدى.چون پا بر پايۀ اوّل نهادم،جبريل گفت:

من ادرك والديه او واحدا منهما و لم يغفر له ابعده اللّه، هركه مادر و پدر را دريابد يا يكى را از ايشان و او را نيامرزند،ابعده اللّه،خداى او را هلاك كناد.من گفتم.آمين!چون پا بر پايۀ دوم نهادم،گفت:هركه ماه رمضان دريابد و او را نيامرزند،ابعده اللّه،خداى تعالى او را هلاك كناد.من گفتم:آمين!چون پا بر پايۀ سوم ⁽⁸⁾نهادم،گفت:هركه پيش او ذكر تو كنند و نام تو برند،و بر تو سلام ⁽⁹⁾نفرستد ابعده اللّه،خداى تعالى او را هلاك كناد،من گفتم:آمين! و رسول-عليه السّلام-مى گويد:

الجنّة تحت اقدام الامّهات ،بهشت در زير پاى مادران است. وَ ذِي الْقُرْبىٰ ،و خداوند نزديكى،يعنى خويش.و«قربى»قرابة باشد،و او مصدر است كالحسنى و الشّورى،قال طرفة:

و قرّبت بالقربى و جدّك إنّنيمتى يك امر للنّكيثة[اشهد] ⁽¹⁰⁾

وَ الْيَتٰامىٰ ،و يتامى جمع يتيم باشد چون ندامى و نديم،و يتيم طفل باشد كه او را در طفوليّت پدر بميرد،اگر پس از بلوغ او باشد يتيمش نخوانند،

لقوله- عليه السّلام: لا يتم ⁽¹¹⁾بعد حلم، يتيمى نباشد از پس خواب ديدن. وَ الْمَسٰاكِينِ ،جمع

مسكين باشد،و مسكين مفعيل باشد از سكون،و او درويشى بود كه او را چيزكى باشد و كفافش نبود. وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً ،محذوفى هست اين جا،و تقديره ⁽¹⁾:و قلنا لهم قولوا[للنّاس حسنا] ⁽²⁾،و ما ايشان را گفتيم كه مردمان را نكويى گويى.

اهل حجاز حسنا خوانند على المصدر،و حمزه و كسائي و خلف حسنا على النّعت به فتح الحاء و السّين،اى قولا حسنا.و عيسى بن عمر ⁽³⁾در شاذّ خواند حسنا ⁽⁴⁾،و اين لغت ⁽⁵⁾است در حسن،كذعر ⁽⁶⁾و ذعر،و رعب و رعب و سحت و سحت،و عاصم الجحدرىّ خواند:احسانا،اى قولا نافعا لهم،و معنى آن باشد كه به ايشان خيرخواهى در گفتن،و نيز خوانده اند:حسنى اى كلمة حسنى،مردمان را سخن نكو گوى.

بهرى دگر گفتند:معنى آن است كه قولوا للنّاس[حسنا] ⁽⁷⁾،اى لمحمّد ⁽⁸⁾حسنا، رسول مرا محمّد مصطفى را-صلوات اللّه عليه-نكو گوى،يعنى به نبوّت او اقرار دهى و نعت و صفت او كه در تورات ديده اى پنهان باز مكنى و تصديق او كنى.

عبد اللّه عبّاس و ابن جريج و سعيد جبير و مقاتل گفتند:مراد آن است كه رسول مرا به راست دارى،دليلش قوله تعالى: أَ لَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً ⁽⁹⁾... ،اى صدقا.

سفيان ثورى گفت:مراد آن است كه مردمان را امربه معروف كنى و نهى منكر.

بهرى دگر گفتند:عامّ است در جمله مردمان و در جمله اقوال حسنه،يعنى كس را بد مگوى از غيبت و بهتان و عيب و منقصت[108-پ]و آنچه مانند اين بود و حمل او بر عموم كردن اولى تر باشد تا همه داخل بود تحت آن.

ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ ،«ثمّ»حرف عطف است،و معنى او مهلت و تراخى بود.و «تولّى»،اعراض و پشت بر كردن باشد،پس پشت برآن ميثاق و عهد كردى،يعنى خلاف كردى آن را و وفا نكردى با آن. إِلاّٰ قَلِيلاً مِنْكُمْ ،«إلاّ»حرف استثناست،و

استثنا اخراج بعضى بود از جمله ⁽¹⁾چيزى كه اگر نه او باشد صحيح بود دخول او در آن.و«سين»،در او طلب راست،و معنى او در تازى طلب صرف كردن بود،يعنى مى خواهى كه برگردانى مستثنى را ازآن كه داخل بود در مستثنى منه،و نصب او بر استثناست.

حق تعالى خواست تا بازنمايد كه:همه را اين حكم نبود،و همه اين بى عهدى نكردند،جماعتى اندك بودند كه به خلاف آن كردند كه جمهور قوم و سواد اعظم ⁽²⁾برآن بودند تا بدانى كه قديما مردمان ممدوح اندك بوده اند،اگر اينجاست إِلاّٰ قَلِيلاً مِنْكُمْ ،اگر در قصّه طالوت است: فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِيلاً مِنْهُمْ ⁽³⁾... ،اگر بر جمله است: وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبٰادِيَ الشَّكُورُ ⁽⁴⁾،اگر در قصّه داود است: إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِيلٌ مٰا هُمْ ⁽⁵⁾... ،و اگر در حديث داود و جالوت است: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ ⁽⁶⁾... ،و اگر در قصّۀ نوح است: وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِيلٌ ⁽⁷⁾،اگر قول آن ⁽⁸⁾شاعر است كه قوم او را به اندكى طعنه مى زنند،به جواب مى گويد:

فقلت لها إنّ الكرام قليل

پس معلوم شد كه همه اندك ممدوح بوده اند و بسيار مذموم.

منكم،«من»تبيين راست،و«كم»ضمير مجرور متّصل است.و انتم، «واو»حال راست،و«انتم»ضمير مرفوع منفصل است بر ابتدا.و«اعراض»عدول بود از چيزى،و نقيض او اقبال بود،و براى آن جمع كرد از ميان تولّى و اعراض تا بدانند كه هم به صورت هم به معنى تارك آن ميثاق بودند و ناقض آن عهد.

قوله: وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِيثٰاقَكُمْ ،ياد كن نيز چون فراگرفتيم ⁽⁹⁾از شما ⁽¹⁰⁾عهد و ميثاقتان و سوگند و استواريتان. لاٰ تَسْفِكُونَ دِمٰاءَكُمْ ،كه نريزى خونهاتان و كس

خون خود نريزد،يعنى بعضى خون بعضى،پس خون ايشان را بمثابت يك نفس كرد،گفت:خون ⁽¹⁾آنان ريختن كه از جنس و قبيل و ملّت و دين شما باشند، همچنان باشد كه خون خود ريختن. وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيٰارِكُمْ ،و خويشتن را از سرايهاتان بيرون نكنى همين معنى دارد،يعنى بعضى بعضى را اخراج نكنى،چون قوم همه از يك ملّت و يك جنس بودند همه را يكى خواند،چنان كه رسول -عليه السّلام-گفت:

المؤمنون كنفس واحدة، يك معنى اين است.

و يك معنى آن كه:آن كس كه كسى را بكشد و شرع راه ⁽²⁾چنان نهاده باشد كه او را به قصاص باز بايد كشتن،به معنى چنان است كه خود را كشته است، چنان كه حق تعالى گفت: وَ لَكُمْ فِي الْقِصٰاصِ حَيٰاةٌ ⁽³⁾.

و جماعتى مفسّران گفتند:آيت در شأن بني قريظه و بنى النّضير ⁽⁴⁾آمد كه خداى تعالى ايشان را فرمود كه:يكدگر را نكشند،و قوى ضعيف را بر مال و ملك خود ⁽⁵⁾غلبه نكند و سراى و ملك او به غصب ⁽⁶⁾نگيرد،و اگر كسى از ايشان اسيرى بگيرد فديه كند ⁽⁷⁾[109-ر]و بازخرند او را به آن دو ⁽⁸⁾وفا نكردند،به يكى وفا كردند.

ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ،پس اقرار دادى و گواهى مى دهى برآن،اقرار بر خود و گواهى ⁽⁹⁾بر ديگران،و«واو»حال راست.

و خلاف كردند در آن كه اين حكم ⁽¹⁰⁾با ايشان بود يا با اسلاف ايشان.ابو العاليه گفت:اين قصّۀ اسلاف ايشان است،خداى تعالى حوالت با ايشان كرد،چنان كه در آيات متقدّم برفت ⁽¹¹⁾.عبد اللّه عبّاس گفت:خطاب با ايشان است و مراد ايشانند، اعني جهودان عهد رسول-عليه السّلام.و حمل كردن بر عموم اولى تر باشد تا فايده را شامل تر بود،چه از ميان هر دو قول تنافى نيست.

و قولى ديگر در وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ،آن است كه:شما دربارۀ خود مقرّى و بر اسلاف خود گواهى كه خداى تعالى بر ايشان عهد گرفت تا با ⁽¹⁾اقرار اسلاف خود گواهى دهند.

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ ،و التّقدير يا هؤلاء و حرف ندا بيفگندند ⁽²⁾لدلالة الكلام عليه، براى آن كه عرب حرف ندا بسيار بيفگند چون در كلام بر او دليل بود،كقوله تعالى:

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا ⁽³⁾... ،و كقوله عزّ و علا: وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ ⁽⁴⁾... ،در قرائت آن كس كه به رفع ⁽⁵⁾خواند،و المعنى:يا ازر ⁽⁶⁾،و«ها»تنبيه را باشد،و «اولاء»،كنايت باشد از جماعت،معنى آن است كه:پس شما اى جماعت جهودان پس ازآن كه اقرار دادى و گواهى دادى و عهد و ميثاق بر شما گرفته شد، تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ ،خويشتن را مى كشى،يعنى بعضى بعضى را،و گروهى را هم از خويشتن از سراهاتان ⁽⁷⁾بيرون مى كنى.

تَظٰاهَرُونَ عَلَيْهِمْ .اهل كوفه به تشديد خواندند ⁽⁸⁾اين جا و در تحريم ⁽⁹⁾،و تقديره ⁽¹⁰⁾:

تتظاهرون ⁽¹¹⁾،يك«تا»را قلب كردند با«ظا»،پس ادغام كردند.و باقى قرّاء به تخفيف خواندند،و محلّ او نصب است بر حال،تقدير چنان است كه:متظاهرين عليهم،اى متعاونين،براى آن كه يار را پشت خوانند كه پشت صاحب قوى دارد ⁽¹²⁾،و از اينجاست كه در عبارت فرقى نبود ميان آن كه گويند:يارى او مى كند،و ميان آن كه پشتى او مى كند.و تظاهر،تعاون باشد،و تفاعل از ميان جماعت باشد، پندارى جماعتى اند در معاونت پشت با هم داده،قال الشّاعر:

تظاهرتم اشباه نيب تجمّعتعلى واحد لازلتم قرن واحد

و بعضى نحويان گفتند:هؤلاء بدل انتم است و تأكيد او،و تقديره ⁽¹⁾:ثمّ انتم القوم تقتلون انفسكم.و اعان عليه خلاف اعانه باشد.اعانه،يارى داد او را،و اعان عليه يارى داد دشمن ⁽²⁾را بر او،براى اين گفت شاعر:

اعان علىّ الدّهر إذ حكّ بركةكفى الدّهر لو وكّلته بي كافيا

و از اينجاست قول خداى:و ان تظاهرا ⁽³⁾...،اى تعاونا،و قوله: سِحْرٰانِ ⁽⁴⁾تَظٰاهَرٰا ⁽⁵⁾... ،و ظهير،عون باشد في قوله تعالى: وَ الْمَلاٰئِكَةُ بَعْدَ ذٰلِكَ ظَهِيرٌ ⁽⁶⁾، [109-پ]و شاعر گفت:

تكثّر من الاخوان ما اسطعت ⁽⁷⁾إنّهمعماد إذا استنجدتهم و ظهير

و ما بكثير الف خلّ و صاحبو انّ عدوّا واحدا لكثير

و اين معنى است

قول رسول-عليه السّلام- المرء كثير بأخيه، مرد به برادرش بسيار باشد،يعنى به برادر عزيز و قوى باشد،يعنى به معاونت و مظاهرت او.

بِالْإِثْمِ ،به معصيت. وَ الْعُدْوٰانِ ،و ظلم و تعدّى.و گفته اند:«اثم»گناهى باشد كه از تو تعدّى نكند،و«عدوان»گناهى كه از تو به ديگرى شود،و«اثم» جامع باشد جمله را،چه هرچه [به آن] ⁽⁸⁾مستحقّ ذمّ باشد ⁽⁹⁾آن را اثم خوانند،و عدوان مجاوزة الحقّ باشد. وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسٰارىٰ ⁽¹⁰⁾،[اسرى] ⁽¹¹⁾قرائت حمزه است على وزن فعلى،كقتيل و قتلى،و جريح و جرحى.«تفدوهم»هم قرائت حمزه است بى «الف»در هر دو جايگاه.

و باقى قرّاء از نافع و عاصم و كسائى و يعقوب و ابن كثير و ابو عمرو و ابن عامر:

أُسٰارىٰ تُفٰادُوهُمْ خواندند،و اسارى جمع جمع بود،يقال:اسير و جمعه اسرى و جمعها اسارى،و الاسر،الشّدّ،اسر به بستن باشد،و اسير فعيل باشد به معنى مفعول.

مفضّل بن سلمه گفت،از ابو عمرو بن العلاء پرسيدم كه:فرقى هست ميان اسرى و اسارى؟گفت:بلى،اسرى آنان باشند كه در دست دشمن باشند و اگرچه بند ندارند،و اسارى آنان باشند كه در بند باشند،و قول اوّل معتمدتر است.

و فديه آن مال باشد كه بدهند تا اسير را به آن بازخرند،و بى«الف»از بناى ثلاثى باشد،اعنى ⁽¹⁾تفدوهم،يقال:فديته افديه،و با«الف»از بناى مفاعله باشد، يقال:فاديته افاديه،قال الشّاعر:

قفي فادي اسيرك انّ قوميو قومك ما أرى لهم اجتماعا

وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرٰاجُهُمْ ،و اخراج ايشان بر شما حرام است.

عبد اللّه عبّاس و عكرمه و سدّى گفتند:معنى آيت آن است كه بنى قريظه حلفاى اوس بودند،و بنى النّضير حلفاى خزرج بودند،و چون از ميان اوس و خزرج قتال بودى،بنى قريظه و بنى النّضير به يارى حليفان خود آمدندى و هر دو قبيله از جهودان بودند و يكديگر را مى كشتندى.چون اسيرى را بگرفتندى از جانبين فديه كردندى و بازخريدى ⁽²⁾،عرب ايشان را عيب كردند ⁽³⁾و گفتند ⁽⁴⁾ايشان را ⁽⁵⁾روا مى دارى كشتن و اسير رها كردن ⁽⁶⁾روا نمى دارى تا فديه مى كنى؟ گفتند:امّا فديه ما را فرموده اند در تورات،و قتل ايشان ما را حرام كرده اند در تورات،و لكن انفه ⁽⁷⁾ما را رها نمى كند كه حلفاى خود را اسير و مستذل بينيم،براى ايشان با خويشان خود و هم ملّتان خود قتال مى كنيم.

و«حلفا»جمع حليف باشد،و حليف هم سوگند بود.خداى تعالى بر ايشان عيب كرد و انكار كرد بر ايشان و به لفظ استفهام و معنى تقريع و ملامت ايشان را گفت: أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتٰابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ ،به بعضى تورات ايمان مى دارى و به بهرى كافر مى شوى،يعنى به فديه كردن ايمان دارى و به تحريم قتل كافرى! فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذٰلِكَ ،«ما»استفهام راست،چيست جزاى آن كس كه

اين كند كه ذكر آن برفت از ايمان به بعضى كتاب و كفر به بعضى؟و«ذلك» اشارت به اين ⁽¹⁾است[110-ر]. مِنْكُمْ ،از شما كه جهودانى.الّا خزى،اى ذلّ و صغار.خزى مذلّت و مهانت باشد،و خزى هلاك باشد و عذاب.و خزى خصلتى باشد كه يخزى منه،اى يستحيى ⁽²⁾،از او شرم دارند.

مفسّران در اين خزى كه در دنيا بود ايشان را،خلاف كردند.بهرى گفتند:آن حكم بود كه خداى تعالى بكرد كه قاتل را قصاص كنند،و از ظالم و متعدّى انتقام كشند براى مظلوم.بهرى دگر گفتند:خزى اين جزيه است كه خداى تعالى بر ايشان نهاد تا به دست خود مى گزاردند ⁽³⁾ذليل و مهين، عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ ⁽⁴⁾.

بهرى دگر گفتند:مراد به خزى دنيا آن است كه چون رسول-صلّى اللّه عليه و آله-به زير حصن بنى النّضير فرود آمد،بيست و پنج روزشان حصار داد.ايشان به زينهار آمدند و از رسول-عليه السّلام-در خواستند كه:سعد معاذ را به حكم ⁽⁵⁾كند تا بر حكم او فرود آيند.بر اين قرار افتاد.رسول-عليه السّلام-سعد معاذ را به حاكم كرد تا از ميان ايشان و ميان رسول حكم كند.

سعد معاذ حكم كرد كه:مردان را ببايد كشتن و زنان را به ورده ⁽⁶⁾بايد آوردن،و مالشان قسمت بايد كردن.رسول-عليه السّلام-گفت:

يا سعد لقد حكمت فيهم بحكم اللّه من فوق سبعة ارقعة، اى سعد حكمى كردى كه خداى تعالى همان حكم كرد از بالاى هفت آسمان.

رسول-عليه السّلام-بفرمود تا مردان ⁽⁷⁾را فرود آوردند،و ايشان نهصد مرد بودند و ايشان را با مدينه آوردند.و زنان و كودكان را به بردگى ⁽⁸⁾بياوردند و مالهاى ايشان قسمت كردند،و چون مردان را با مدينه آوردند ايشان را در سرايى از سراهاى بنى النّجار فرود آوردند.

رسول-عليه السّلام-بيامد به آنجا كه امروز بازار است،و بفرمود تا چند خندق

بكندند،و اميرالمؤمنين -عليه السّلام-حاضر آمد و ايشان را بيرون آوردند گروه گروه، و على را مى فرمود تا ايشان را گردن مى زد و در آن خندق مى انداخت.و حيى اخطب و كعب اشرف در ميان ايشان بودند،ايشان دو رئيس بودند در ميان قوم.كعب اشرف را گفتند:با ما چه خواهند كرد؟گفت:فى كلّ موطن لا تعقلون أ ما ترون الدّاعي لا ينزع و من ذهب منكم لا يرجع هو و اللّه القتل،گفت:در هر جاى عقل به كار ⁽¹⁾ندارى،نمى بينى كه داعى بازنمى استد ⁽²⁾و هركه از ما مى بشود بازنمى آيد،قتل است و كشتن.

و حيى اخطب را بياوردند،دستها با گردن بسته تا پيش رسول آوردندش،چون در رسول نگريد گفت:

و اللّه ما لمت ⁽³⁾نفسى على عداوتك و لكن من يخذل اللّه يخذل، گفت:به خداى كه خود ⁽⁴⁾بر دشمنى تو ملامت نكردم و لكن آن را كه خداى مخذول بكند مخذول شود.

آنگه روى به قوم كرد و گفت:لا بدّ من امر اللّه،كتاب و قدر و ملحمة كتبت على بني اسرائيل،گفت:كار خداى لابدّ بباشد،نوشته اى و قضايى و كالزارى ⁽⁵⁾

(6،9،11،13)) .دب،آج،لب،فق،مر+على.

چون او را پيش[110-پ]اميرالمؤمنين (6)-عليه السّلام-آوردند ⁽⁶⁾تا گردنش بزند، گفت:قتلة شريفة بيد شريف،كشتن شريف ⁽⁷⁾به دست مردى شريف.

آنگاه او را گفت:اين حلّه به من رها كن و مگذار كه از من بر كنند.

اميرالمؤمنين (9)-عليه السّلام-گفت:

هى اهون علىّ من ذلك، آن خوارتر است بر من،آنگاه گردن كشيد ⁽⁸⁾و سر پيش داشت تا اميرالمؤمنين (11)گردنش بزد ⁽⁹⁾،و اميرالمؤمنين (13)-عليه السّلام-پرسيد از آن كس كه او را مى آورد،گفت:او چه گفت چون او را مى آوردى ⁽¹⁰⁾؟گفت ⁽¹¹⁾،اين بيتها مى گفت ⁽¹²⁾:

لعمرك ما لام ابن اخطب نفسهو لكنّه من يخذل اللّه يخذل

لجاهد ⁽¹⁾حتّى يبلغ ⁽²⁾النّفس جهدهاو حاول يبغى العزّ كلّ مغلغل

اميرالمؤمنين -عليه السّلام-در جواب او اين بيتها بگفت:

لقد كان ذا جدّ و جدّ بكفرهفقيد الينا فى المجامع يقتل

فقلّدته بالسّيف ضربة محفظفصار الى قعر الجحيم يكبّل

فذاك مآب الكافرين و من يكنمطيعا لأمر اللّه فى الخلد ينزل ⁽³⁾.

پس اين خزى در دنيا آن ⁽⁴⁾است كه بر ايشان رفت از قتل مردان و سبى زنان و غنيمت اموال.

قوله تعالى: وَ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ ،نصب او بر ظرف است و عامل در او«يردّون»، و اين فعل را مجهول خوانند يعنى فاعلش مجهول است و فعل ما لم يسمّ فاعله خوانند و فعل مبنى ⁽⁵⁾براى مفعول به،به اين هر سه نام فعلى بود كه معدول ⁽⁶⁾بود از اصل خود ⁽⁷⁾، اعنى از اسناد با فاعل به اسناد با مفعول به ⁽⁸⁾،و روز قيامت ايشان را با سخت ترين ⁽⁹⁾عذابى برند،و اين لفظ آنجا گويند كه ايشان وقتى ديگر آنجا بوده باشند،و لكن فعل مبتدا را هم ردّ و عود گويند ⁽¹⁰⁾چنان كه شاعر گفت:

فان تكن الايّام أحسن مرّةالىّ فقد عادت لهنّ ذنوب ⁽¹¹⁾

و جوابى ديگر از اين آن است كه:ردّ اين جا بر جاى خود است،چه ⁽¹²⁾ايشان را از اين خزى و نكال و عذاب دنيا كه ذكر كرديم با عذاب دوزخ خواهند بردن.پس معنى ردّ بر جاى خود است و همچنين در بيت ⁽¹³⁾:لأنّ ⁽¹⁴⁾من عادة الأيّام و الغالب عليها

الاساءة الى اهلها،فكأنّها كانت لها ذنوب ثمّ احسان ثمّ عادت الى ما كان ⁽¹⁾منها.

إِلىٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ ،اين را افعل تفضيل گويند،با سخت تر عذابى،و عذاب المى تيز ⁽²⁾باشد روان ⁽³⁾بر معذّب،و منه عذبة اللّسان،سر زبان را براى آن عذبه خوانند كه بر سخن جارى باشد،و ماء عذب،آبى خوش باشد براى آن كه خوار ⁽⁴⁾به گلو فروشود .و اصل كلمه از استمرار است،پس الم مستمر را عذاب گويند. وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ ، و خداى تعالى غافل نيست،و غفلت سهو باشد و آن انتفاء ⁽⁵⁾علم باشد پس از حصولش. عَمّٰا تَعْمَلُونَ ،اهل مدينه و ابو بكر و يعقوب به«تا»ى خطاب خواندند،و باقى قرّاء به«يا»خوانند خبر از غايب،از آنچه شما مى كنيد يا ايشان مى كنند ⁽⁶⁾.

سوره البقرة (2): آیات 86 تا 96

اشاره

أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ اِشْتَرَوُا اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا بِالْآخِرَةِ فَلاٰ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ اَلْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ يُنْصَرُونَ (86) وَ لَقَدْ آتَيْنٰا مُوسَى اَلْكِتٰابَ وَ قَفَّيْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَيْنٰا عِيسَى اِبْنَ مَرْيَمَ اَلْبَيِّنٰاتِ وَ أَيَّدْنٰاهُ بِرُوحِ اَلْقُدُسِ أَ فَكُلَّمٰا جٰاءَكُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْوىٰ أَنْفُسُكُمُ اِسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ (87) وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اَللّٰهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مٰا يُؤْمِنُونَ (88) وَ لَمّٰا جٰاءَهُمْ كِتٰابٌ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَهُمْ وَ كٰانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى اَلَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اَللّٰهِ عَلَى اَلْكٰافِرِينَ (89) بِئْسَمَا اِشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلىٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ فَبٰاؤُ بِغَضَبٍ عَلىٰ غَضَبٍ وَ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰابٌ مُهِينٌ (90) وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَيْنٰا وَ يَكْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ وَ هُوَ اَلْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيٰاءَ اَللّٰهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (91) وَ لَقَدْ جٰاءَكُمْ مُوسىٰ بِالْبَيِّنٰاتِ ثُمَّ اِتَّخَذْتُمُ اَلْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ (92) وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِيثٰاقَكُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَكُمُ اَلطُّورَ خُذُوا مٰا آتَيْنٰاكُمْ بِقُوَّةٍ وَ اِسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَيْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ اَلْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمٰانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (93) قُلْ إِنْ كٰانَتْ لَكُمُ اَلدّٰارُ اَلْآخِرَةُ عِنْدَ اَللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ اَلنّٰاسِ فَتَمَنَّوُا اَلْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ (94) وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ بِالظّٰالِمِينَ (95) وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ اَلنّٰاسِ عَلىٰ حَيٰاةٍ وَ مِنَ اَلَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ مٰا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ اَلْعَذٰابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَ اَللّٰهُ بَصِيرٌ بِمٰا يَعْمَلُونَ (96)⁽⁷⁾

ترجمه

آن كسانى كه بخريدند زندگانى دنيا به آخرت ⁽⁸⁾سبك نگردانند از ايشان عذاب و نه ايشان را يارى دهند.

[111-ر] و بداديم موسى را كتاب تورات و براثر او فرستاديم از پس او پيغمبران و بداديم عيسى پسر مريم را درستى ها ⁽⁹⁾و نيرومند كرديم او را به جبريل پاكيزه هرگاه بيايد به شما پيغمبرى بدانچه آرزو نكند تنهاى شما بزرگ منشى كنيد پس گروهى را دروغزن داريد و گروهى را بكشيد.

و گويند دلهاى ما بسته است ⁽¹⁰⁾،لعنت كرد ⁽¹¹⁾ايشان را خداى به كفر ايشان،اندك است آنچه بگروند.

و چون بيامد به ايشان كتاب ⁽¹⁾يعنى قرآن از نزد خداى راست دارنده مر آن را كه با ايشان است يعنى تورات،و بودند از پيش نصرت خواستند برآن كسان كه كافر گشتند چون بيامد به ايشان آنچه بشناختند كافر گشتند به وى،لعنت خداى بر كافران.

بد است آنچه خريدند به آن تنهاى خود را به آن كه كافر گشتند بدانچه فرستاد خداى از حد درگذشتن ⁽²⁾به آن كه فروفرستد خداى از فضل خود بر آنكه خواهد از بندگانش،بازگشتند با خشمى بر خشمى،و مر كافران راست عذابى خواركننده.

و چون گويند ايشان را بگرويد به آنچه فروفرستاد خداى،گويند بگرويديم ⁽³⁾بدانچه فرستاد ⁽⁴⁾بر ما و كافر شوند بدانچه جز آن ⁽⁵⁾است و او راست است يعنى قرآن،راست دارنده به آنچه با ايشان است يعنى تورات،بگو چرا مى كشتيد ⁽⁶⁾پيغمبران خداى را از پيش اگر هستيد گرويدگان.

چون بياورد به شما موسى درستى ها ⁽⁷⁾باز بگرفتيد گوساله را از پس او و شما بوديد ستمكاران.

[111-پ] چون بگرفتيم ⁽¹⁾پيمان شما و برداشتيم ⁽²⁾بالاى شما كوه طور را بگيريد آنچه بداديم شما را بنيرو ⁽³⁾،و بشنويد،يعنى فرمان بريد،گفتند:

شنيديم گفتارت و فرمان نبريم و خورانيده شدند ⁽⁴⁾در دلهاى ايشان گوساله به كفرشان،بگو بد مى فرمايد شما را به آن ايمانتان اگر شما مؤمنى.

بگو اگر خواهد بودن شما را سراى بازپسين به نزديك خداى صافى از جز مردمان،تمنّا كنى مرگ را اگر راست گويى ⁽⁵⁾شما.

و تمنّا نكنند ⁽⁶⁾هرگز به آنچه در پيش افگند ⁽⁷⁾دستهاى ايشان،و خداى داناست به بيدادكاران.

يا بى ايشان را حريص ترين مردم بر زندگانى و آنان كه مشرك بودند خواهد يكى از ايشان كه عمرش دهند هزار سال،نيست آن دوركنندۀ او از عذاب،آن كش عمر ⁽⁸⁾دهند و خداى بيناست به آنچه مى كنند ⁽⁹⁾.

قوله: أُولٰئِكَ ،بگفتيم كه:«اولاء»،كنايت باشد از جماعتى،و اين جمعى است نه از جنس واحد،و واحد او ذلك باشد،چنان كه واحد هؤلاء«هذا»باشد.

اَلَّذِينَ ،اين اسم را موصوله گويند و ما بعدش صلۀ او باشد. اِشْتَرَوُا ،بدل كرده اند- چنان كه بگفتيم. اَلْحَيٰاةَ الدُّنْيٰا ،فعلى تأنيث افعل تفضيل باشد،چنان كه اكبر و

كبرى و اعظم و عظمى،و اقصى و قصوى و ادنا و دنيا. بِالْآخِرَةِ ،به سراى بازپسين، يعنى دنيا بستانند و آخرت از دست رها كنند. فَلاٰ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذٰابُ ،سبك نكنند از ايشان عذاب را.

خداوند-جلّ جلاله-در اين آيت تهديد كرد آنان را كه اقبال كنند بر دنيا و براى طمع دنيا و حطام او دست از آخرت و عمل صالح بدارند،و دين به دنيا بفروشند،و حيات باقى به حيات فانى بدل كنند به عوض راحت اندك،ايشان را عذاب ⁽¹⁾بى كرانه باشد،كأشدّ ما يكون من العذاب،بى بى آنكه از ايشان تخفيفى كنند، و نه كس ايشان را ياور و ناصر بود يا شفاعت كند.

و آيت خاصّ است در حقّ جهودانى كه ذكر ايشان در آيات مقدّم برفت.حق تعالى بازنمود كه:آن كه ايشان را حمل كرد كه چنين كنند ⁽²⁾،حبّ دنيا بود و از جهت اين ⁽³⁾گفت رسول-عليه السّلام-

حبّ الدّنيا رأس كلّ خطيئة، و گفت:

اشقى الأشقياء من باع دينه بدنياه و اشقى منه من باع دينه بدنيا غيره ،گفت:شقى ترين اشقيا آن است كه دين به دنيا بفروشد،و از او شقى تر آن است كه دين خود به دنياى غيرى بفروشد.

وَ لَقَدْ آتَيْنٰا مُوسَى الْكِتٰابَ ،ما بداديم موسى را كتاب،يعنى تورات. وَ قَفَّيْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ،يعنى اتبعنا من القفا،يقال:قفاه يقفوه اذا تبعه،و قفّاه غيره اذا اتبعه،قال اللّه تعالى: وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ⁽⁴⁾... ،قال اميّة بن ابى الصّلت:

قالت له اخته ⁽⁵⁾قصّيه عن جنبو كيف تقفو و لا سهل و لا حزن

وَ آتَيْنٰا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنٰاتِ ،و عيسى ⁽⁶⁾مريم را آيات و معجزات داديم از آنچه در سورت آل عمران و در سورت[112-ر]المائدة مى گويد از احياء موتى و ابراء اكمه و ابرص،و خبر دادن ايشان را به آنچه خورده بودند و ذخيره كرده بودند و بيّنه،از بيان باشد،و براى آن گواه را بيّنه خواند في

قوله-عليه السّلام: البيّنة على

المدّعى و اليمين على من انكر ⁽¹⁾، كه به گواهى او حق روشن شود.

و چون پيغمبران-عليهم السّلام-مدّعى نبوت اند ⁽²⁾،حق تعالى معجزات ايشان را بيّنات خواند. وَ أَيَّدْنٰاهُ ،اى قوّيناه،او را قوّت داديم من الايد و هو القوّة،و منه قوله تعالى: دٰاوُدَ ذَا الْأَيْدِ ⁽³⁾...، اى ذا القوّة،و ايّده اللّه،اى قوّاه.

بِرُوحِ الْقُدُسِ ،ابن كثير خواند:بروح القدس،به اسكان«دال»،و باقى قرّاء خواندند:قدس به ضمّ«دال».

و مفسّران خلاف كردند در روح القدس.ربيع انس گفت:مراد به«روح»، روح عيسى است-عليه السّلام-كه در او دميد،و به«قدس»،خداى-جلّ جلاله- بقوله ⁽⁴⁾: اَلْمَلِكِ الْقُدُّوسِ ⁽⁵⁾... ،و براى تخصيص با خود اضافت كرد،كبيت اللّه و ناقة اللّه.

بهرى دگر گفتند:مراد به قدس پاكيزگى است،و قدس در لغت طهارت باشد، و براى آنش پاكيزه خواند كه مدنّس نبود به اصلاب مردان و ارحام زنان،چه او ⁽⁶⁾از آب نطفه آفريده نبود،و خداى تعالى او را از ⁽⁷⁾باد آفريد،جبريل-عليه السّلام-در گريبان او ⁽⁸⁾دميد يا در آستينش،به اختلاف روايت.

ضحّاك و سدّى و مجاهد گفتند:مراد به روح القدس،جبريل است،و«روح» نامى است از نامهاى جبريل.

بهرى دگر گفتند:معنى قدس بركت است،و«روح»نام جبريل-عليه السّلام- يعنى فرشته با بركت،و دليل اين تأويل قوله تعالى: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ ⁽⁹⁾.

عبد اللّه عبّاس و سعيد جبير و عبيد عمير ⁽¹⁰⁾گفتند:مراد نام مهترين خداست

-جلّ جلاله-كه او به بركت آن احياء موتى كردى و خداى را به آن نام بخواندى، خداى تعالى آنچه خواستى بدادى و اظهار معجزات كردى بر دست او.

ابن زيد گفت:مراد انجيل است،چه انجيل روح او بود چنان كه قرآن روح محمّد بود-عليه و آله السّلام.

و روح در قرآن بر معانى مختلف آمد:روح،روح آدمى و جانوران است كه او شرط است در وجود و بقاى حيات،و آن از جمله بنيه است في قوله تعالى:

وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ⁽¹⁾.

و آن نفس متردّد باشد كه تا تردّد آن بود حيات بماند،و چون نباشد حيات بنماند،و منه

قول النّبى-عليه السّلام: الارواح جنود مجنّدة فما تعارف منها ائتلف و ما تناكر منها اختلف، يعنى ذوى الارواح.

مراد به ارواح در خبر ذوى الارواحند على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه،كقوله تعالى: وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ ⁽²⁾... ،و اين از باب فعل و فعل باتّفاق المعنى ⁽³⁾باشد اعني روح در اين قسمت ريح بود جز كه تا در هوا بود ريح خوانند او را،چون به حيوانات پيوندد روحش ⁽⁴⁾خوانند.

و روح به معنى وحى آيد في قوله تعالى: يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلىٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ⁽⁵⁾... ،و روح قرآن است في قوله: وَ كَذٰلِكَ أَوْحَيْنٰا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا ⁽⁶⁾... ،على احد الاقوال.

و روح جبريل است-عليه السّلام-في قوله: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ ⁽⁷⁾... ،و روح عيسى است[112-پ]في قوله: وَ كَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلىٰ مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ ⁽⁸⁾... ،و روح نام فرشته اى است كه روز قيامت به يك صف بايستد و فريشتگان به يك صف في قوله تعالى: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِكَةُ صَفًّا ⁽⁹⁾... ،و روح به معنى

رحمت آمد ⁽¹⁾في قوله: وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ⁽²⁾.

أَ فَكُلَّمٰا جٰاءَكُمْ رَسُولٌ ،سبب نزول آيت آن بود كه چون قديم تعالى ⁽³⁾-قصّه معجزات عيسى با رسول بگفت،و رسول-عليه السّلام-بر جهودان خواند،ايشان گفتند:نه همانا ⁽⁴⁾كه عيسى اين كرده باشد،و اگر كرد،تو چرا همچنان نكنى كه تو نيز دعوى پيغمبرى مى كنى همچون او؟ خداى تعالى اين آيت بفرستاد و گفت كه:هرگه كه پيغمبرى چيزى به شما آرد كه دلهاى شما آن نخواهد و نفس شما كاره بود آن را گروهى را تكذيب كنى چنان كه شما مى كنى و گروهى را قتل كنى چنان كه آنان كردند كه پيش از عهد شما بودند كه زكريّا را و يحيى را-عليهما السّلام-بكشتند و ديگر پيغمبران كه جهودان ايشان را بكشتند،يقال:هوى يهوى هوى اذا اشتهى و هوى يهوي هويا اذا سقط و اصل هر دو هوى است فانّ من يهوى شيئا يهوي قلبه اليه،دلش به آن فروشود،بيانه قوله:

فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ ⁽⁵⁾... ،و قول القائل:الا حيث يهوى القلب تهوي ⁽⁶⁾به الرّجل.

و فريق،فعيل است به معنى فاعل،چون كريم و ظريف،و شايد كه به معنى مفارق بود چون اكيل و نديم و ضجيع و رسيل لأنّ كلّ واحد من الفريقين يفارق صاحبه.

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ ،گفتند،يعنى جهودان كه:دلهاى ما غلف است.جملۀ قرّاء به سكون«لام»خواندند مگر ابن محيصن كه او در شاذّ خواند:غلف،به ضمّ «لام»و غلف جمع اغلف باشد،و فعل در جمع افعل صفت قياسى مطّرد است كأحمر و حمر و اصفر و صفر و اخضر و خضر،اى في غلاف،[و] ⁽⁷⁾شمشير در نيام كرده را اغلف گويند،و مرد ختنه ناكرده اغلف و اقلف گويند.

و معنى آن است كه گفتند:دلهاى ما در پوشش است از آنچه تو مى گويى

نمى توانيم دانستن،و سخن تو در دل ما جاى گير نيست،پندارى از ميان دل ما و سخن تو حجابى و پوششى هست،و نظير اين معنى قوله-تعالى: وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا فِي أَكِنَّةٍ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَيْهِ وَ فِي آذٰانِنٰا وَقْرٌ وَ مِنْ بَيْنِنٰا وَ بَيْنِكَ حِجٰابٌ ⁽¹⁾... ،و اين قول مجاهد و قتاده است.

قولى دگر آن است كه: قُلُوبُنٰا غُلْفٌ ،و اصل او غلف بوده باشد براى تخفيف را،تسكين«لام»كردند،و او جمع ⁽²⁾غلاف باشد،و اين را دو معنى بود:يكى آن كه دلهاى ما اوعيه و ظروف و غلافهاى علم است براى آن كه خداوندان كتب اوايليم،و علم ⁽³⁾اوايل پيش ماست،ما علم تو را چه خواهيم كردن،ما را حاجت نيست به علم تو،و اين قول عبد اللّه عبّاس و عطا و كلبى است.

و معنى ديگر آن كه:دلهاى ما وعاء ⁽⁴⁾علم است و محلّ و ظرف ⁽⁵⁾علوم بسيار است،اگر اين كه تو مى گويى در آن چيزى بودى،هم در دل ما جاى گرفتى و دل ما آن را ياد گرفتى. بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِكُفْرِهِمْ ،«بل»حرف اضراب باشد،و معنى اضراب[113-ر]اعراض بود چون گوينده از آن حديث كه در او باشد عدول كند و با چيزى دگر شود،«بل»آنجا استعمال كنند،ما جاءني زيد بل عمرو.و از جملۀ حروف عطف باشد.

و اصل«لعن»طرد و ابعاد بود،يقول العرب:شأو ⁽⁶⁾لعين،اى بعيد،قال الشّمّاخ:

ذعرت به القطا و نفيت عنهمقام الذّئب كالرّجل اللّعين

يعنى خداى تعالى ايشان را براناد و دور كناد از رحمت.و لفظ خبر است،شايد كه معنى دعا بود و شايد كه خبر بود،و دعاء عليهم بهتر است. بِكُفْرِهِمْ ،خداى -تعالى-اضافه فعل لعنت با خود كرد و اضافه كفر با ايشان،اگر كفر فعل خداى بودى حوالت به خداى بودى چنان كه اسناد فعل لعنت با او است.

دگر آن كه:به اين[با] ⁽⁷⁾بيان كرد كه سبب استحقاق ايشان لعنت را آن است

كه كافر شدند.دگر آن كه:در عقل نكو نيايد كه كفر از او باشد و لعنت بر كفر،هم از او باشد. فَقَلِيلاً مٰا يُؤْمِنُونَ ،«ما»زيادت است،و روا بود كه مصدريّه باشد،و تقدير چنين باشد:فقليلا يقع ⁽¹⁾منهم الايمان،و نصب«قليلا»بر حال باشد.

و ابو عبيده گفت:نصب ⁽²⁾به نزع حرف جرّ است،و معنى آن است كه:بقليل يؤمنون و باكثره يكفرون،به كمتر ايمان دارند و به بيشتر كافرند.چون حرف جرّ بيفگندند فعل بدو رسيد ⁽³⁾و عمل كرد در او چنان كه: وَ اخْتٰارَ مُوسىٰ قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً ⁽⁴⁾... ،و المعنى من قومه.

واقدي گفت:مراد نفى ايمان است به جملۀ قليل و كثير،چنان كه يكى از ما گويد:قلّ ما رأيت مثله،من چون او كم ديدم،و معنى آن است كه:چون او خود نديدم.

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمْ كِتٰابٌ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَهُمْ ،چون به ايشان آمد كتاب از نزديك خداى.مراد به«كتاب»قرآن است.«مصدّق»،صفت كتاب است، به راست دارنده آن را كه با ايشان است يعنى تورات را،[و«ما»موصوله است] ⁽⁵⁾وَ كٰانُوا مِنْ قَبْلُ ،يعنى من قبل خروج النّبى-عليه السّلام[او من قبل مجىء الكتاب] ⁽⁶⁾.و كوفيان اين«من»را غايت گويند ⁽⁷⁾،و رفع او بر غايت بود.

و بصريان مبنى بر ضمّ گويند اين را بناى ⁽⁸⁾عارض،و معنى آن باشد ⁽⁹⁾كه مضاف اليه از ⁽¹⁰⁾لفظ بيفگنند و در نيّت و دل بر جاى باشد آن را بنا كنند،و كذلك جميع الجهات من قبل و من بعد و من فوق و من تحت. يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا ،طلب فتح كردندى بر كافران.

و سبب نزول اين آن بود كه:جهودان پيش از آمدن رسول-عليه السّلام-چون با مشركان خصومت و مناظره كردندى،گفتندى:اگر پيغمبر آخر زمان كه محمّد است

بيايد با ما باشد و براى ما گواهى دهد،و به پيغمبر ما ايمان دارد و بگويد كه:ما بحق اولى تريم از شما كه مشركانى،چه او داند كه ما اهل كتابيم و كتاب ما حق است و پيغمبر ما موسى-عليه السّلام-پيغمبرى صادق بود،چنان كه خداى تعالى در دگر آيت گفت: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَكُمُ الْفَتْحُ ⁽¹⁾.

و چون رنجى از مشركان به ايشان رسيدى،دعا كردندى كه:اللّهم انصرنا بالنّبىّ المبعوث في آخر الزّمان الّذي[113-پ]نجد نعته فى التّوراة،بار خدايا ما را نصرت كن به پيغامبر آخر زمان كه ما نعت و صفت او در تورات مى يابيم.

چون وقت آمدن رسول-عليه السّلام-بود،گفتند:قد اظلّ زمان نبىّ يخرج بتصديق ما قلنا،نزديك آمد روزگار پيغامبرى كه بيايد و بيان كند راستى آن را كه ما گفتيم. فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ ،چون او بيامد و او را شناختند و دانستند به نعت و صفت او در تورات كافر شدند به او،و گفتند:اين نه آن پيغامبر است كه ما نعت و صفت او در تورات خوانده ايم،كافر شدند با آن كه دانستند به بغى و حسد.

فَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى الْكٰافِرِينَ ،لعنت خدا بر كافران باد.

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ ،«بئس»و«نعم»دو فعل ماضى اند مخالف دگر افعال،هم به بنا و هم به حكم،و در اصل«نعم»و«بئس»بوده است على وزن فعل،و آن را فعل مدح و ذمّ گويند،و تصريف در او نشود،و فاعل ⁽²⁾او اسمى بايد ⁽³⁾كه «لام»تعريف جنس در او بود،و به اين كفايت نباشد تا مخصوص بالمدح يا بالذّم با او نباشد،چنان كه نعم الرّجل زيد و بئس الغلام عمرو.الرّجل ⁽⁴⁾فاعل باشد و زيد مخصوص باشد به مدح يا به ذمّ،و باشد كه اسم فاعل اضمار كنند،و اسمى نكره منصوب بر ⁽⁵⁾جاى ⁽⁶⁾بدارند،چنان كه:نعم رجلا زيد،تقدير اين باشد كه:نعم الرّجل رجلا زيد،و اين جا تقدير اين است:بئس الشّىء شيئا.و«ما»نكرۀ موصوفه است.

اِشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ ،كه بفروختند به آن خود را أَنْ يَكْفُرُوا ،«ان»با فعل در جاى مصدر است،و او مخصوص به ذمّ است،و معنى آن است كه:بد چيزى است

كه ايشان خود را به آن بفروختند كفرشان به آنچه خداى فروفرستاد از قرآن،و مراد به «اشتراء»،بيع است،كه شرى هم خريدن باشد هم فروختن،و مراد آن است كه:

حظ و نصيب خود از ثواب بفروختند به عقاب كفر.

و گفته اند ⁽¹⁾معنى آن است كه:بد اختيارى كردند چون بدل كردند حق به باطل و كفر به ايمان،و مراد بقوله: بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ ،قرآن است بلا خلاف،و«ما» موصوله است. بَغْياً ،اى ظلما،و نصب او بر مفعول له است،و اصل«بغى»،فساد باشد من قولهم:بغى الجرح اذا امدّ و فسد.و«بغى»طلب بود و به عرف مخصوص شده است به طلب ناحق و ناواجب.

و«بغا»زنا باشد،و گفته اند:بغى حسد باشد،يعنى حسد مى برند بر آنكه خداى تعالى فرومى فرستد از فضلش،يعنى نبوّت و كتاب عَلىٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ،بر آنكه ⁽²⁾خواهد از بندگانش يعنى محمّد-صلّى اللّه عليه و على آله. فَبٰاؤُ ، رجعوا ⁽³⁾،بازآمدند بِغَضَبٍ عَلىٰ غَضَبٍ .

مفسّران خلاف كردند در آن كه اين دو«غضب»بر چه بود.عبد اللّه عبّاس گفت:مراد به غضب اوّل خشم خداست بر ايشان به ضايع كردن ايشان تورات را،و غضب دوم به كفرشان به محمّد-صلّى اللّه عليه و آله.

ابو العاليه و قتاده گفتند:غضب اوّل به كفرشان به عيسى و انجيل،و غضب دوم به كفرشان به محمّد.

سدّى گفت ⁽⁴⁾:غضب اوّل به گوساله پرستيدن،[114-ر]و دوم ⁽⁵⁾به كفرشان به محمّد-عليه السّلام.

و گفته اند«على»به معنى مع است،چنان كه گويند:هو على صغر سنّه، يقول الشّعر،اى مع صغر سنّه. وَ لِلْكٰافِرِينَ ،يعنى جاحدان نبوّت محمّد را عَذٰابٌ مُهِينٌ ،عذابى خواهد بودن خواركننده كه ايشان در آن مهان و مستذلّ باشند.

وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ ،چون گويند ايشان را كه ايمان آرى به قرآن

حق تعالى كفر و عناد ايشان باز مى گويد كه چون ايمان بر ايشان عرض كنند و ايشان را دعوت كنند با ايمان به قرآن،گويند:ما ايمان به آن آريم كه بر ما فرود آمد،و [به] ⁽¹⁾آنچه وراى آن است و پس از آن است كافريم،يعنى آنچه جز آن است،چنان كه گفت: فَمَنِ ابْتَغىٰ وَرٰاءَ ذٰلِكَ ⁽²⁾،اى غير ذلك و سواه.و در وَ أُحِلَّ لَكُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِكُمْ ⁽³⁾،اى ما سواه.

وَ هُوَ الْحَقُّ ،و قرآن حقّ است و درست است. مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ ،به راست دارنده آن را كه با ايشان است،يعنى تورات.و نصب او بر حال است. قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيٰاءَ اللّٰهِ ،اكنون اى محمّد جواب ايشان بازده و بگو كه:«لم»،چرا.

«لام»،حرف جر است كه بر«ما»ى استفهاميّه در شده ⁽⁴⁾است،و«الف»از او بيفگنده ⁽⁵⁾،و«ميم»مانده،و حروف جارّه چون در«ما»ى استفهام شود،«الف» از او بيفتد ⁽⁶⁾و به فتحه اكتفا كنند،چنان كه:«فيم»و«بم»و«لم»و«عمّ»و «علام» ⁽⁷⁾،في ⁽⁸⁾قوله تعالى: بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ ⁽⁹⁾،و: عَمَّ يَتَسٰاءَلُونَ ⁽¹⁰⁾،و: فِيمَ كُنْتُمْ ⁽¹¹⁾... ،المعنى لما ذا،براى چه پيغامبران را مى كشتى، مِنْ قَبْلُ ،اى من قبل هذا،پيش از اين،چنان كه بيان كرده شد در حذف مضاف اليه از ⁽¹²⁾لفظ، إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بالتّورية،اگر به تورات ايمان دارى،چه در تورات نوشته است كه:كشتن پيغامبران حرام است.

وَ لَقَدْ جٰاءَكُمْ ،«واو»،حرف عطف است،و«لام»تأكيد را ⁽¹³⁾،و«قد»، تحقيق را.موسى،به شما آورد بيّنات ⁽¹⁴⁾و دلالات روشن و حجّتهاى ظاهر،و شما پس از آن گوساله به معبود خود گرفتى. وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ ،«واو»حال راست،و شما در آن حال ظالم و بيدادگر بودى بر خود-برآن تفسير كه بداديم.

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِيثٰاقَكُمْ ،و ياد كنى چون پيمان شما بستديم،و كوه طور از بالاى سر شما بداشتيم،و شما را گفتيم آنچه شما را مى دهيم بستانى،و به قوّت و جدّ و حفظ نگاه دارى. وَ اسْمَعُوا ،بشنوى،يعنى يادگيرى.و گفته اند معنى آن است كه:

طاعت دارى،و طاعت[را] ⁽¹⁾براى آن سمع خواند كه طاعت عند سماع امر باشد،و به سبب او بود،و بر اين تفسير است:سمع اللّه لمن حمده،اى اجاب اللّه لمن دعاه، خداى اجابت كننده است آن را كه او را بخواند،و شاعر مى گويد:

دعوت اللّه حتّى خفت الّايكون اللّه يسمع ما اقول

اى يجيب،يعنى اجابت مى كند.و اگر در بيت سمع بر معنى خود حمل كنند اولى تر باشد،جواب دادند كه: سَمِعْنٰا وَ عَصَيْنٰا ،بشنيديم و عاصى شديم.سمع و سماع،ادراك باشد به حاسّۀ سمع،و عصيان مخالفت ⁽²⁾امر باشد يا مخالفت اراده.

گفتند:سمعنا قولك و عصينا أمرك،سخنت بشنيديم و فرمانت نبريم،و بعضى اهل معانى گفتند كه:[114-پ]ايشان اين حديث بر زبان براندند ⁽³⁾،و لكن چون عند سماع اوامر عصيان كردند،حق تعالى گفت:چنين گفتند،چنان كه شاعر گفت:

امتلأ الحوض و قال قطنيمهلا رويدا قد ملأت بطني

يعنى بلغ حدّا لو امكنه ان يقول شيئا لقال ⁽⁴⁾قطني.

وَ أُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ ،و در خورد دل ايشان دادند دوستى گوساله، يعنى پندارى ايشان را مطبوع بكرده اند برآن و در دل ايشان سرشته.و شربت الماء و اشربته غيرى،آب بازخوردم و به خورد ديگرى دادم،و مراد حبّ العجل است، و لكن مضاف بيفگند و مضاف اليه به جاى او بنهاد،چنان كه: وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ ⁽⁵⁾... ،و نابغه گفت:

و كيف تواصل من اصبحتخلالته كأبي مرحب

اى كخلالة ابي مرحب ⁽⁶⁾،و ديگرى مى گويد:

حسبت بغام راحلتي عناقاو ماهى ويب غيرك من عناق ⁽¹⁾

يعنى آواز شتر مرا آواز بره اى ⁽²⁾پنداشتى.

بِكُفْرِهِمْ ،اكنون چون حق تعالى«اشربوا»،بر فعل ما لم يسمّ فاعله آورد،وجه آن بازنمود تا كسى گمان نبرد كه از فعل اوست،گفت:آن دوستى عجل ⁽³⁾با دل ايشان مختلط شده از كفرشان است.

آنگه رسول را-عليه السّلام-مى گويد: قُلْ ،بگو بِئْسَمٰا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمٰانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ،بد مى فرمايد شما را ايمانتان به آن،يعنى به دوستى عجل اگر شما مؤمنى بر زعم خود.

قُلْ إِنْ كٰانَتْ لَكُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ ،سبب نزول آيت آن بود كه:جهودان-عليهم لعائن اللّه-دعاوى باطل كردند ازآن كه گفتند: نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ ⁽⁴⁾... ،ما پسران خداييم و دوستان خدا،و ازآن كه گفتند: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ كٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰارىٰ ⁽⁵⁾... ،كس به بهشت نخواهد شدن الّا آن كه جهود باشد يا ترسا،و ازآن كه گفتند: لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَيّٰاماً مَعْدُودَةً ⁽⁶⁾.

قديم تعالى به اين آيت بر ايشان ردّ كرد،و گفت:بگو كه اگر سراى آخرت، يعنى بهشت كه در جوار خداست ⁽⁷⁾،شما را خواهد بودن خالص،و هيچ كس را در آن نصيبى نيست. فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ ،پس اكنون تمنّاى مرگ كنى اگر راست مى گويى، براى آن كه آن كس كه قاطع باشد بر آنكه از اهل بهشت است،به هر حال تمنّا كند كه از سراى محنت و تكليف تحويل كند با بهشت.

و نيز آن كس كه او دوست خداى باشد،همۀ تمنّاى او آن بود كه با جوار خداى شود كه دوست به نزديك دوست بيارامد،چنان كه اميرالمؤمنين ⁽⁸⁾-عليه السّلام- به مرگ مبالات نمى كرد و مى گفتى:

و اللّه لا ابالي وقع الموت علىّ ام وقعت على الموت، به خدا كه باز بازنگيرم ⁽⁹⁾اگر من بر مرگ اوفتم،و اگر مرگ بر من اوفتد،و

هروقت كه دلش تنگ شدى از قوم،محاسن خود به دست گرفتى و گفتى:

ما ينتظر اشقاها ان يخضبها من فوقها بدم، چه انتظار مى كند آن شقى ترين امّت كه خضاب كند اين محاسن سپيد را از خون اين سر،و دست بر سر نهادى و بر محاسن،و چون پسر ملجم را بديدى گفتى:

اشدد حيازيمك للموتفانّ الموت لاقيك ⁽¹⁾

و لا تجزع من الموتاذا حلّ بواديك ⁽²⁾

و مانند اين اخبار كه از او روايت كرده اند.

آنگه قديم-جلّ جلاله-[115-ر]خبر داد كه:ايشان هرگز تمنّاى مرگ نكنند به آن عمل كه ايشان كرده اند.«لن»،نفى فعل مستقبل را باشد،و تمنّا قول الرّجل لما كان ليته لم يكن و لما لم يكن ليته كان.تمنّا آن باشد كه كسى گويد چيزى را كه باشد كاشكى نبودى،يا آن را كه نباشد كاشكى بودى. بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ،اضافۀ فعل با دست كردن ⁽³⁾با آن كه فعل از جمله ⁽⁴⁾واقع است براى آن است تا مؤكّد كند كه فعل اوست-چنان كه بيان كرديم.

عبد اللّه عبّاس گفت:اگر تمنّاى مرگ كردندى،لغصّ ⁽⁵⁾كلّ انسان منهم بريقه، هريكى را از ايشان آب دهنش در گلو بماندى تا به مردن تا بر روى زمين هيچ جهود ⁽⁶⁾نماندى،و اين از جمله معجزات رسول بود كه خبر داد از غيب و نابوده و مخبر بر وفق خبر بود،و صدق بود و اين خبر درست نيايد الّا به وحيى از عالم الغيب-تبارك و تعالى. وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ بِالظّٰالِمِينَ ،و خداى داناست به ظالمان تا بدانند كه اين خبر كه داد از علم داد ايمن باشند كه مخبر به خلاف خبر نخواهد بودن.

آنگه بازنمود حق تعالى كه:بيرون از آن تمنّاى مرگ نكنند در همه جهان از ايشان حريص تر بر زندگانى نيابى. وَ لَتَجِدَنَّهُمْ ،كوفيان گفتند:قسم اين جا مضمر

است،و«لام»و«نون»تأكيد به جواب او بازآمد،و تقدير آن كه:و اللّه لتجدنّهم.

أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلىٰ حَيٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا .فرّاء گفت:تقدير چنين است كه:

احرص النّاس على حياة من كلّ احد و من الّذين اشركوا،ايشان را بر حيات و زندگانى حريص تر يابى از همه جهان،و نيز از مشركان،آنگه از ايشان خبر داد كه از حرص بر حيات تا آنجااند كه ⁽¹⁾يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ ،خواهد و تمنّا كند يكى از ايشان كه هزار سال بماند،و مثال اين از كلام چنان بود كه يكى از ما گويد:فلان اسخى النّاس و من حاتم،فلان سخى ترين مردمان است و از حاتم،براى آن كه«من»در«ناس»مقدّر باشد تا ⁽²⁾تقدير آن باشد كه:و اسخى من حاتم،و از حاتم نيز سخى تر است.

و وجهى دگر آن است كه: عَلىٰ حَيٰاةٍ ،جاى وقف است، وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا ،«واو»استيناف است. يَوَدُّ أَحَدُهُمْ و تقديره ⁽³⁾من يودّ،و معنى آن باشد كه:

از مشركان كسان هستند ⁽⁴⁾كه يكى از ايشان تمنّاى هزار سال حيات كند.بر اين قول اين تمنّا هزار سال زندگانى حوالت به مشركان باشد دون جهودان،و[شاهد] ⁽⁵⁾صحّت اين[قول] ⁽⁶⁾قول ذو الرّمّة است:

فظلّوا و منهم دمعه سابق لهو آخر يذري دمعة العين بالهمل ⁽⁷⁾

اين سخن معنى دار نيست تا«من»تقدير نكنند في قوله:و منهم من دمعه سابق له،و از ايشان كس بود كه دمعش سابق بود او را،و گفته اند:مراد به مشركان گبركانند كه در عبارت ايشان بسيار رود كه هزار سال زى ⁽⁸⁾.

آنگه حق تعالى بازنمود كه:اگرچه ايشان را عمر دراز دهند،درازى عمر ايشان را از عذاب خداى بنرهاند. وَ مٰا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ ،«ما»نفى است و«هو»

مبتداست،و أَنْ يُعَمَّرَ مع الفعل در تأويل مصدر است،و تفسير و بدل«هو»است،و تقدير[115-پ]چنين است:و ما تعميره ⁽¹⁾بمزحزحه من العذاب،و روا بود كه ضمير شأن و امر بود و خبر مقدّم،تقديره:ما الشّأن و الامر تعميره بمزحزحه من العذاب،و قول اوّل ظاهرتر است.

و زحزح،هم لازم است و هم متعدّى،يقال:زحزحته عن كذا فزحزح هو،اى ابعدته فبعد،دور كردم او را از آن كار،دور شد.ذو الرّمّة گويد در متعدّى:

يا قابض الرّوح من نفسي اذا احتضرتو غافر الذّنب زحزحني عن النّار ⁽²⁾

و ديگرى مى گويد در لازم:

خليلىّ ما بال الدّجى لا يزحزحو ما بال ضوء الصّبح لا يتوضّح ⁽³⁾

وَ اللّٰهُ بَصِيرٌ بِمٰا يَعْمَلُونَ ،و خداى ⁽⁴⁾داناست به آنچه ايشان مى كنند.

سوره البقرة (2): آیات 97 تا 101

اشاره

قُلْ مَنْ كٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اَللّٰهِ مُصَدِّقاً لِمٰا بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُدىً وَ بُشْرىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ (97) مَنْ كٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيكٰالَ فَإِنَّ اَللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْكٰافِرِينَ (98) وَ لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ وَ مٰا يَكْفُرُ بِهٰا إِلاَّ اَلْفٰاسِقُونَ (99) أَ وَ كُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ (100) وَ لَمّٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ اَلَّذِينَ أُوتُوا اَلْكِتٰابَ كِتٰابَ اَللّٰهِ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ (101)

ترجمه

بگو آن كه ⁽⁵⁾باشد دشمن جبريل او فرود آورده است اين را بر دل تو به فرمان خداى راست دارنده آن را كه از پيش اوست و بيانى و بشارتى مؤمنان را.

هركه باشد دشمن خدا را و فريشتگانش را و فرستادگانش را و جبريل را و ميكايل را،خدا دشمن كافران است.

به درستى كه فرستاديم به تو آيتهاى روشن و كافر نشوند به آن مگر فاسقان.

[هرگاه كه] ⁽¹⁾عهد ⁽²⁾كنند عهدى بيندازند آن را جماعتى از ايشان بل بيشترينه ايشان ايمان نيارند.

چون آمد به ايشان پيغامبرى از نزديك خدا ⁽³⁾راست دارندۀ آنچه با ايشان است بينداختند گروهى از آنان كه ايشان را كتاب دادند كتاب خداى ⁽⁴⁾پس پشتشان پندارى كه ايشان نمى دانند.

قوله تعالى: قُلْ مَنْ كٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ ،عبد اللّه عبّاس گفت،سبب نزول آيت آن بود كه:حبرى از احبار جهودان نام او عبد اللّه صوريا بيامد و با رسول -عليه السّلام-مناظره كرد و او را از چند مسئله پرسيد ⁽⁵⁾،چون جواب بيافت و حجّت بر او متوجّه شد،گفت:كدام فريشته به تو مى آيد[116-ر]از آسمان؟رسول -عليه السّلام-گفت:آن فريشته كه به جمله پيغامبران آمدى ⁽⁶⁾،جبريل.پسر ⁽⁷⁾صوريا گفت:او دشمن ماست،اگر به جاى او ميكايل بودى ما ايمان آوردمانى.

رسول-عليه السّلام-گفت:جبريل چرا دشمن شماست؟گفت:او صاحب عذاب و شدّت و قتال است.خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:بگو پسر ⁽⁸⁾صوريا را كه:هركه دشمن جبريل بود،جبريل آن است كه اين قرآن فرومى آرد بر دل تو به فرمان خدا.

مقاتل گفت،ايشان گفتند:جبريل دشمن ماست كه او را فرمودند كه كتاب به ما آر،به تو آورد.

و در جبريل هفت لغت است:جبرئيل،به فتح«جيم»و«را»و همز ⁽⁹⁾و اشباع، و اين قرائت حمزه و كسائى و ابو بكر و خلف است،و شاعر گويد:

شهدنا فما تلقى لنا من كتيبةمدى الدّهر الّا جبرئيل امامها ⁽¹⁾

و جبريل به فتح«جيم»بى همز ⁽²⁾،و اين قرائت ابن كثير است.

و جبريل به كسر«جيم»بى همز ⁽³⁾و اين قرائت بصريان و مدنيان است،و شاعر گويد:

و جبريل رسول اللّه فيناو روح القدس ليس به خفاء

و جبرائيل على وزن حبراعيل،و جبرايل على وزن حبراعل،و جبرئل على وزن حبرعل،و جبرال على وزن فعلال،و اين اسمى اعجمى است غير منصرف،و اسباب مانع از صرف او علميّت است و عجمه.

فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ ،«ها»در«فانّه»[ضمير] ⁽⁴⁾جبريل است،و در«نزّله»ضمير قرآن است،و اين ضمير قبل الذّكر است،چنان كه حق تعالى گفت: إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ⁽⁵⁾... ،و قوله: حَتّٰى تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ ⁽⁶⁾،و در آيات ذكر قرآن و آفتاب نرفته است. عَلىٰ قَلْبِكَ ،براى آن گفت بر دل تو،كه جبريل-عليه السّلام-آن مقدار قرآن كه آوردى بر رسول-عليه السّلام-خواندى،و رسول ياد گرفتى و پس املا كردى از حفظ تا بنوشتندى چه او ننوشتى و از نوشته نخواندى مُصَدِّقاً ،نصب بر حال است از مفعول. لِمٰا بَيْنَ يَدَيْهِ ،به راست دارنده آن را كه از پيش اوست از كتب اوايل چون تورات و انجيل و زبور و صحف و هر كتاب كه خداى تعالى پيش پيغامبر ما فرستاد.

وَ هُدىً ،هدى به معنى بيان است اين جا،و شايد كه به معنى لطف بود. وَ بُشْرىٰ بشارت باشد،و آن مصدر است كالقربى و الزّلفى و الحسنى. لِلْمُؤْمِنِينَ و اگرچه قرآن هدى است جز مؤمنان را چون ايشان منتفع و مستهدى ⁽⁷⁾شدند ذكر ايشان كرد.

شهر بن حوشب روايت كند از عبد اللّه عبّاس كه او گفت:سبب نزول آيت آن بود كه جماعتى جهودان بيامدند و رسول را-عليه السّلام-گفتند:ما از تو چند مسئله خواهيم پرسيدن،اگر ما را خبر دهى و جواب بصواب باشد ايمان آريم.رسول

-عليه السّلام-ايشان را سوگند داد و عهد و ميثاق كرد كه اگر مسائل را جواب بصواب يابى ايمان آرى.سوگند خوردند و عهد كردند.

آنگه سوگند داد ايشان را كه اين مسائل كه از من پرسى چون من جواب دهم آن را بحقّ،و شما دانى كه آن حقّ است منكر نشوى و جحود نكنى.سوگند خوردند ⁽¹⁾و قرار دادند بر اين.

رسول-عليه السّلام-گفت:اكنون بپرسى هرچه خواهى.ايشان گفتند:ما را خبر ده تا فرزند كه از مادر بزايد گاه با پدر و مادر و خويشان پدر از اعمام و بنى اعمام، و گاه با مادر و خويشان مادر ماند از اخوال و فرزندان او،سبب چيست؟ رسول-عليه السّلام-گفت:به خدا بر شما كه بدانسته هستى در كتب شما كه ⁽²⁾نطفۀ مرد ⁽³⁾سپيد باشد و سطبر،و نطفۀ زن رقيق باشد و زرد،هركدام كه غالب آيد از اين دو آب بر ديگر شبه او را باشد.گفتند:نكو گفتى و راست گفتى.

مسئله ديگر گفتند:[116-پ]ما را خبر ده تا پيغامبر آخر زمان را خواب چگونه باشد؟گفت:به خداى بر شما كه نه در كتاب خود خوانده اى كه پيغامبر آخر زمان ⁽⁴⁾كه منم و شما مى گويى كه من نيم،چشمهايش بخسبد و دلش بنه خسپد ⁽⁵⁾[گفتند] ⁽⁶⁾:

اللّهمّ نعم،آرى همچنين است.

مسئله سيوم ⁽⁷⁾آن بود كه گفتند:ما را خبر ده از آن طعام كه اسرايل بر خود حرام كرد،آنچه ⁽⁸⁾طعام بود؟گفت:به خدا بر شما دانسته اى ⁽⁹⁾كه آن طعامى بود كه او دوست تر داشتى،و آن گوشت شتر و شير او بود.گفتند:اللّهمّ ⁽¹⁰⁾بلى همه ⁽¹¹⁾همچنين است كه تو گفتى.

دگر مسئله آن بود كه گفتند:ما را خبر ده تا فرزند كه از مادر و پدر حاصل

مى آيد چه ⁽¹⁾از مرد است و چه ⁽²⁾از زن؟رسول-عليه السّلام-گفت:امّا استخوانها ⁽³⁾و رگها و پى از مرد است،و امّا گوشت و موى و خون و ناخن از زن است.گفتند:نكو گفتى و راست گفتى،و لكن ما را يك مسئله ماند كه اگر ما را از آن خبر دهى ما به تو ايمان آريم.گفت:بگوييد.

گفتند:اين فريشته كه وحى به تو مى آرد كيست؟گفت:جبريل است.

گفتند:او دشمن ماست،و او فريشته عذاب است،از آسمان بلا و صاعقه و هلاك و عذاب او فرود آرد ⁽⁴⁾،ميكايل فريشته رحمت است،رحمت و خصب و روزى و بشارت او فرود آرد از آسمان ⁽⁵⁾،اگر به بدل جبريل ميكايل به تو آمدى،ما ايمان آوردمانى.

رسول-عليه السّلام-گفت:سبب دشمنى شما با جبريل چيست؟گفتند ⁽⁶⁾:او با ما دشمنى بسيار كرده است،و از همه بتر آن است كه خداى تعالى در كتاب ما بر پيغامبر ما انزله كرد كه بيت المقدّس بيران ⁽⁷⁾شود بر دست مردى كه او را بخت نصّر گويند،در فلان وقت ما مردى را بفرستاديم تا بگشت و بخت نصّر را طلب كرد و بيافت،و اين مرد را گفتيم ⁽⁸⁾:چون او را يافته باشى بكش او را تا مسجد ما ⁽⁹⁾خراب نكند.اين مرد بيامد،چون خواست كه او را بكشد-و او غلامى بود ضعيف و مدبر و درويش و بى قوّت و بى لشكر -جبريل بيامد و رها نكرد او را و گفت:برو كه آن هلاك و خراب به فرمان و قضاى خدا خواهد بودن.مرد ⁽¹⁰⁾از او نشنيد و خواست تا او را بكشد.

جبريل او را گفت:از خداى نترسى ⁽¹¹⁾،اين مرد را به چه گناه مى كشى؟اين مرد گناهى نكرده است هنوز،چگونه روا دارى او را كشتن؟مرد ⁽¹²⁾فروماند و او را

نكشت و بازآمد و ما را خبر داد تا مدّتى بر آمد.بخت نصّر بزرگ شد و قوى گشت و پادشاه شد و مسلّط گشت و بيامد و بيت المقدّس ⁽¹⁾خراب كرد و از بنى اسرايل خلايقى را بكشت،ما از اين كار دشمن اوييم.

سدّى گفت سبب نزول آيت آن بود كه:عمر خطّاب را زمينى بود بر ⁽²⁾در مدينه، هروقت آنجا شدى،و در راه او مدرسه اى بود از آن جهودان،و در آنجا احبار و علماى جهودان بودند،هروقت در آنجا شدى و با ايشان مناظره كردى.چون گستاخ شدند با او روزى گفتند ⁽³⁾:يا بن الخطّاب!ما از اصحاب رسول ⁽⁴⁾كس را چنان دوست نمى داريم كه تو را.

گفت:براى چه؟گفتند:براى آن كه ايشان ما را رنجانند ⁽⁵⁾،و تو ما را نرنجانى ⁽⁶⁾،و ما را از الفى ⁽⁷⁾كه با تو هست سخنى كه با تو بگوييم با جز تو نگوييم.

اين محمّد مردى با خير ⁽⁸⁾است.عمر سوگند داد ايشان را به آن خداى كه تورات به كوه طور سينا بر موسى انزله كرد كه هيچ دانسته اى و شناخته اى كه اين محمّد رسول خداست،و حقّ است و صادق است.چون اين سخن بشنيدند با هم نگريدند ⁽⁹⁾و هيچ سخن نگفتند.يكى از جملۀ ايشان گفت:چرا نمى گويى آنچه او مى پرسد[117-ر] پس از ⁽¹⁰⁾سوگندان گران كه داد؟و اگر شما نگويى من بگويم:او آن پيغامبر است كه ما نعت و صفت او در تورات ديده ايم و خوانده ايم.گفت:پس چرا ايمان نيارى به او؟گفتند:سبب آن است كه آن فريشته كه به او مى آيد،جبريل است و او دشمن ماست.

گفت:چه عداوت است شما را با جبريل؟گفتند:او صاحب عذاب و خسف و مسخ است،و اگر به بدل او ميكايل بودى كه صاحب رحمت و رأفت و خصب و

سعت است،ما ايمان آوردمانى.

عمر گفت:به خداى بر شما كه بگوييد تا مقام جبريل از خدا كجاست و مقام ميكايل كجا؟گفتند:مقام جبريل بر راست است،و مقام ميكايل بر چپ،و از ميان ايشان عداوت است.و فريشتگان دست راست،دشمنان فريشتگان دست چپ اند.

عمر گفت:دروغ مى گويى كه از ميان فريشتگان هيچ عداوتى نيست،و برخاست و بيرون آمد تا رسول را خبر دهد.جبريل آمده بود و اين آيات به رسول خداى آورده و او را خبر داده از آنچه ميان ايشان رفت ⁽¹⁾.

سؤال كردند كه:وجه محاجّت و ظهور حجّت رسول بر جهودان چيست در اين آيه،و اين چه جواب است سخن ايشان را كه: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللّٰهِ جواب از اين آن است كه،معنى چنان است كه:اگر معادات شما با جبريل ازآنجاست كه او از آسمان به من پيغامها آرد و ⁽²⁾از خويشتن نمى آرد از نزديك خداى مى آرد و به فرمان او،پس اين عداوت با خداست شما را.

دگر آن كه:جبريل چنان كه به من آمد به موسى آمد،و آنچه به من آورد جنس آن و مانند آن به موسى-عليه السّلام-آورد و اگر آمدن او به من منع مى كند شما را از ايمان به من،چرا منع نكرد شما را از ايمان به موسى؟پس جبريل-عليه السّلام-آنچه آورد از خداى آورد. بِإِذْنِ اللّٰهِ ،در او دو قول است:يكى بعلم اللّه،و يكى بامر اللّه، به علم و فرمان خداى بود،و چون چنين باشد عداوت با رسولان خداى عداوت با خداى باشد.

و هركه ⁽³⁾دشمن خداى بود ⁽⁴⁾، مَنْ كٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ ،[گفت:هركه دشمن خداى باشد] ⁽⁵⁾، وَ مَلاٰئِكَتِهِ ،و فريشتگان او، وَ رُسُلِهِ ،و پيغامبران او و جبريل و ميكال باشد، اگرچه ايشان گفتند:ما دشمن جبريليم و دوست ميكايل،خداى تعالى ايشان را تكذيب كرد و گفت:دروغ مى گويند كه ايشان دشمن هر دواند ⁽⁶⁾،دشمن جبريل دوست ميكايل نباشد،و لكن بر سبيل تعلّل ازآن كه ايمان نمى آرند اين به علّت كرده اند.

امّا افراد جبريل و ميكال به ذكر با آن كه داخل باشند في قوله: وَ مَلاٰئِكَتِهِ ،اين را تخصيص بالذّكر خوانند براى تنبيه بر قدر و منزلت ايشان و تعظيم ⁽¹⁾شأن ايشان به نزديك خداى تعالى،چنان كه گفت: أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثٰاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ ⁽²⁾... ،و ميكائيل على وزن ميكاعيل قرائت اهل مكّه ⁽³⁾است.و ميكائل على وزن ميكاعل قرائت اهل مدينه است،و ميكال على وزن مفعال قرائت اهل بصره است،و شاعر گويد:

و يوم بدر لقيناكم ابا ⁽⁴⁾مددفيه مع النّصر جبريل و ميكال

و قال جرير ⁽⁵⁾[117-پ]:

عبدوا الصّليب و كذّبوا بمحمّدو بجبرئيل و كذّبوا ميكالا ⁽⁶⁾

و درست آن است كه اين دو نام اعجمى است،علم موضوع غير مشتق،و اگرچه در وجهى روايت كردند ⁽⁷⁾از جماعتى اهل علم كه جبريل و ميكايل را معنى آن است كه:عبد اللّه و عبيد اللّه،و هر اسمى كه در آخر او«ايل»است اين معنى ⁽⁸⁾دارد،چه«ايل»به ⁽⁹⁾سريانى ⁽¹⁰⁾«اللّه»باشد،و اين روايت عكرمه و سعيد جبير و عطاست از عبد اللّه عبّاس.

پس بر اين وجه سببى دگر از موانع صرف در او باشد،و آن تركيب است كمعديكرب،و اگر قائلى گويد:اين تركيب نيست،اضافت است كعبد اللّه و عبيد اللّه ⁽¹¹⁾معتمد وجه اول باشد.

حق تعالى بيان كرد در اين آيت كه:هركس كه دشمن جبريل باشد،دشمن خدا و جمله فريشتگان و رسولان و ميكايل باشد،پس آنگه خداى دشمن او باشد براى آن كه به عداوت ايشان كافر شود و خداى دشمن كافران باشد.و عداوت از ما ارادت مضرّت باشد به غيرى،و از خداى ارادت عقاب باشد به مستحقّش.و عداوت

در حقّ خداى تعالى محقّق نشود،چه مضرّت به او نتوان رسانيدن و در حقّ جز خداى محقّق بود.

امّا عداوت در حقّ خداى آن را چند تأويل بود:يكى آن كه روا باشد كه جهودان در حقّ خداى اعتقاد چنان دارند كه مضرّت به او راه يابد گرچه دانند كه ايشان نتوانند رسانيدن،و لكن صحيح باشد با اين اعتقاد كه مريد باشند آن را چه ايشان از اين عظيم تر روا داشتند في قوله تعالى حكاية عنهم: وَ قٰالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّٰهِ ⁽¹⁾.

و دگر آن كه:بر تمنّا[حمل كنند] ⁽²⁾كه چه بودى كه مضرّت ممكن بودى رسانيدن،آنگه آن را عداوت خواند و اگرچه تمنّا بود ⁽³⁾آن را به حكم ارادت برخواند بر سبيل مجاز.وجهى دگر آن كه:معادات با خداى مراد معادات با اولياى خداست،چنان كه: يُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ⁽⁴⁾.

وَ لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ ،سعيد جبير از عبد اللّه عبّاس چنين آورد كه:

سبب نزول آيت آن بود كه چون جهودان بر مشركان به رسول-عليه السّلام-احتجاج و استفتاح مى كردند و مى گفتند:اگر او بيايد ما را بر شما ظفر دهد و بگويد كه ما برحقيم و شما بر باطل،چون رسول-عليه السّلام-بيامد و ايشان كافر شدند معاذ جبل و بشر بن البراء بن معرور گفتند:اى سبحان اللّه!خداى تعالى او را نافرستاده شما تمنّا مى كردى و استعجال مى نموديد ⁽⁵⁾به فرستادن او و بر ما به او حجّت مى انگيختى و ما بر شرك بوديم،اكنون ما از شرك به اسلام آمديم و به او ايمان آورديم و شما از آنچه مى گفتى بازآمدى و كافر شدى.

ايشان گفتند:اين محمّد آيتى نياورد كه ما را عند آن ايمان آوردن به او واجب شد ⁽⁶⁾،خداى تعالى اين آيت بفرستاد. وَ لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ ،گفت:

به درستى كه من آيات فرستادم ⁽⁷⁾آياتى روشن واضح.

مفسّران خلاف كردند در اين آيات.عبد اللّه عبّاس گفت:مراد بيان حلال و حرام است.ضحّاك گفت هم از عبد اللّه عبّاس كه:مراد آيات قرآن است كه رسول -عليه السّلام-بر ايشان مى خواند بامداد و شبانگاه[118-ر].

اصم گفت:مراد علم تورات و انجيل است و اخبار غايبات و قصّۀ امّتان گذشته،و اشارت به آياتى كه ايشان تحريف كرده بودند با آن كه او هرگز كتابى نخوانده بود و تعاطى نكرده و به نزديك استاذى ⁽¹⁾اختلاف نكرده.

ابو القاسم بلخى گفت:مراد به آيات قرآن معجز است كه ايشان را و عرب و عجم را و جنّ و انس را بدان تحدّى كرد،و ايشان از آوردن مانند آن عاجز شدند.

بهرى دگر گفتند:مراد ساير معجزات است از حديث معراج و تسبيح حصا و آب بر دميدن از ميان انگشتان او و آمدن درخت و جز آن از معجزات او-عليه السّلام،و حمل كردن بر عموم اولى تر باشد تا فايده را شامل تر بود. وَ مٰا يَكْفُرُ بِهٰا إِلاَّ الْفٰاسِقُونَ ،و به اين آيات كافر نشوند الّا فاسقان.

«كفر»به اين آيات از دو وجه بود:يكى آن كه دانند و با علم جحود كنند،و يكى آن كه جحود كنند و انكار ازآن كه ندانند.و مراد به فاسق كافرست در آيت براى آن كه همه كافر فاسق باشند،و لكن همه فاسق كافر نبود.و اصل فسق خروج بود،و فاسق خارج باشد از فرمان خداى تعالى.

أَ وَ كُلَّمٰا عٰاهَدُوا ،عبد اللّه عبّاس گفت:مراد به آن عهد آن است كه خداى تعالى در تورات بر زبان موسى ⁽²⁾بستد از جهودان كه چون محمّد-عليه السّلام-بيايد به او ايمان آرند و نعت و صفت او پنهان نكنند.

رسول-عليه السّلام-مالك بن الضّيف ⁽³⁾را گفت:نه خداى تعالى از شما عهد و پيمان بستده است كه به من ايمان آرى و مرا جحود نكنى؟گفت:خداى را هيچ عهدى نيست در تورات در معنى تو با ما،و منكر شد اين را.خداى تعالى آيت بفرستاد كه عهد كردند و لكن اينان با پس پشت انداختند و كار نبستند.

أَ وَ كُلَّمٰا ،«الف»استفهام راست،و«واو»عطف را،و«كلّما»ظرف است.

و در شاذّ خواندند:عوهدوا. عَهْداً نَبَذَهُ ،اى رماه،و«نبذ»انداختن باشد،و منه قوله:

فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ ⁽¹⁾... ،و نبيذ از اينجاست،فعيل بود به معنى مفعول،و شاعر گفت:

نظرت الى عنوانه فنبذتهكنبذك نعلا اخلقت من نعالكا

فَرِيقٌ مِنْهُمْ ،گروهى از ايشان،و آن احبار و رؤساى ايشان بودند.«منهم»، من اليهود. بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ ،«بل»اضراب را بود.حق تعالى براى تسليه ⁽²⁾رسول بازنمود كه اينان بيشتر ايمان نيارند تا دل عزيز او در بند ايمان ايشان نباشد.

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمْ ،چون آمد به ايشان.مراد به ايشان جهودان عصر رسولند،و اگرچه رسول-عليه السّلام-مبعوث بود به ايشان و جز ايشان،و لكن براى قرينه حال تخصيص كرديم[به ايشان] ⁽³⁾.

ابو مسلم گفت:روا بود كه مراد به رسول رسالت بود،چنان كه كثيّر گفت:

فقد كذب الواشون ما بحت عندهمبليلى و لا ارسلتهم برسول ⁽⁴⁾

و مراد نه مجىء شخص است،مراد قيام اوست به حجّتهاى خدا در اداى رسالت، و مراد به رسول محمّد است-صلّى اللّه عليه و آله. مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ،از نزديك خدا،يعنى به فرمان او و حجّت و آيات او[118-پ]. مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَهُمْ ،صفت رسول است و آن كه او تصديق مى كند كتاب ايشان را،و اين بر سبيل تحريض است ايشان را بر ايمان به رسول-عليه السّلام-براى آن كه آن كس كه بيايد و كتاب ايشان را و پيغامبر ايشان را طعن نزند و تصديق كند اولى تر آن باشد كه او را تصديق كنند نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ ،فريق اى جماعة،و«من»تبعيض راست.

و مراد به اصحاب كتاب اين جا جهودانند. كِتٰابَ اللّٰهِ ،گفتند:مراد قرآن است كه ايمان نياوردند به آن و كار نبستند آن را.و گفتند:مراد تورات است كه در آنجا ذكر محمّد بود-صلّى اللّه عليه و آله-و نعت و صفات او.

وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ ،با پس پشت ⁽⁵⁾،كنايت است ازآن كه ترك كلّى كردند آن را و

دست از او بداشتند و برآن به هيچ وجه كار نكردند. كَأَنَّهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ ،پندارى خود ندانسته اند،با كسى مانند كه اين حال نشنيده باشد و ندانسته،و اين عبارت باشد از كارى بى قدر مستخفّ ⁽¹⁾به.عرب كار ⁽²⁾چنين را گويد:جعلت ذلك خلف ظهري و دبر اذني و تحت قدمي،و نظير اين قوله تعالى: وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَرٰاءَكُمْ ظِهْرِيًّا ⁽³⁾... ،قال الشّاعر:

تميم بن زيد لا تكوننّ حاجتيبظهر و لا يعيا عليك جوابها ⁽⁴⁾

شعبى گفت:مراد آن است كه برآن كار نكردند.سفيان عيينه گفت:تورات در حرير و ديبا پيختند ⁽⁵⁾و در زر و سيم گرفتند،و بر حلال و ⁽⁶⁾حرامش كار نكردند، معنى آن كه با پس پشت انداختند،اين است كَأَنَّهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ ،پندارى كه نمى دانند.

سوره البقرة (2): آیات 102 تا 103

اشاره

وَ اِتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا اَلشَّيٰاطِينُ عَلىٰ مُلْكِ سُلَيْمٰانَ وَ مٰا كَفَرَ سُلَيْمٰانُ وَ لٰكِنَّ اَلشَّيٰاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ اَلنّٰاسَ اَلسِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَى اَلْمَلَكَيْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا يُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰى يَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ اَلْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ يَتَعَلَّمُونَ مٰا يَضُرُّهُمْ وَ لاٰ يَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اِشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِي اَلْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ (102) وَ لَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ خَيْرٌ لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ (103)

ترجمه

پيروى ⁽⁷⁾كردند آن را كه مى خواندند ديوان بر پادشاهى سليمان و كافر نبود سليمان،و لكن ديوان كافر بودند ⁽⁸⁾مى آموزند مردم ⁽⁹⁾را جادوى و آنچه فرستاده بر دو فريشته به بابل كه هاروت و ماروتند،و نمى آموزند هيچ كس را تا مى گويند كه ما آزمايشيم،كافر مشو،مى آموزند از ايشان آنچه جدا مى كنند

به آن از ميان مرد و زنش،و نيستند ايشان زيان كننده به آن كسى را مگر به دانستن خداى و مى آموزند آنچه زيانشان دارد و سودشان ندارد،و بدانستند كه آن كه خرد ⁽¹⁾آن را،نيست او را در آخرت[نصيبى] ⁽²⁾،و بد چيزى است كه بفروختند ⁽³⁾،آن خود را اگر دانستندى.

[119-ر] و اگر ايشان ايمان آوردندى و بترسيدندى ثواب از نزديك خداى بهتر است اگر دانستندى.

اهل سير ⁽⁴⁾گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه شياطين سحر و نيز نجات ⁽⁵⁾بنوشتند بر زبان آصف ⁽⁶⁾برخيا و بر پشت آن بنوشتند ⁽⁷⁾:هذا ما علّم آصف بن برخيا سليمان الملك.و پنهان سليمان در زير سر ⁽⁸⁾او دفن كردند.چون سليمان فرمان يافت بيامدند و آن نوشته ⁽⁹⁾از زير سر ⁽¹⁰⁾او بر آوردند و گفتند:سليمان بر مردمان و جنّيان و خلايق به اين پادشاهى مى كرد،شما نيز بياموزى تا همچنان كه او ملك يابى.

امّا علما و صلحاى بنى اسرايل گفتند:معاذ اللّه كه اين علم سليمان باشد و از آن ⁽¹¹⁾تبرّا كردند،و امّا سفله و جهّال چون آن ديدند،نوشتن و آموختن گرفتند و تعاطى مى كردند و حديث سليمان و آن كه او ساحر بود بر زبانهاى ايشان روان شد تا عهد رسول ما-عليه السّلام-حق تعالى اين آيت فرستاد ردّ بر ايشان،و دليل بر برائت ساحت سليمان،اين قول كلبى است.

سدّى گفت:سبب نزول آيت آن بود كه شياطين در عهد پيشين بر آسمان توانستندى شدن و جايها مقام كردن ⁽¹²⁾كه حديث فريشتگان شنيدندى،كما قال تعالى: وَ أَنّٰا كُنّٰا نَقْعُدُ مِنْهٰا مَقٰاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهٰاباً رَصَداً ⁽¹³⁾،

و در احداثى كه در زمين افتادى و خواستى بودن آن را دروغها به اضافه ⁽¹⁾بردندى و با مردمان بگفتندى تا مردم اعتقاد كردندى كه شياطين غيب مى دانند.

چون سليمان را-عليه السّلام-به پيغامبرى بفرستاد خداى تعالى،و او را پادشاه كرد بر جنّ و انس و وحوش و طيور،او شياطين را بگرفت و آن كتابها از ايشان بستد و در زير سرير ⁽²⁾خود دفن كرد تا شياطين برآن راه نيابند.

چون سليمان از دنيا بشد،ديوى بيامد و بنى اسرايل را گفت:من شما را ره نمايم بر علم سليمان و آنچه سليمان به آن جنّ و انس را مسخّر كرد؟گفتند:بنماى.

گفت:زير سريرش ⁽³⁾بشكافى و در آنجا صندوقى يابى پر از كتاب.آن كتابها بردارى و كار بندى كه آن علم سليمان است.همچنان كردند و آن كتابها كه سليمان از ديوان بستده بود،همه سحر و جادوى و نيرنجات در آنجا نوشته،برداشتند و بديدند سحر بود،ازآنجا بيرون آوردند و در ميان مردمان خبر فاش گشت كه سليمان -عليه السّلام-پادشاه ساحر بود.

چون جهودان با رسول ما-عليه السّلام-در حقّ سليمان خصومت كردند و گفتند:

او ساحر بود،رسول-عليه السّلام-ايشان را زجر كرد،خداى تعالى تصديق رسول را و ردّ بر جهودان و برائت ساحت سليمان اين آيات فرستاد.

قوله: وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّيٰاطِينُ ،يقال:تبعه و اتّبعه و أتبعه بمعنى واحد پس روى كرد او را،فعل و افتعل به يك معنى آمد ⁽⁴⁾و بيان افعل به اين معنى قوله تعالى:

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً ⁽⁵⁾... ،و اتبع نيز آن باشد كه كسى را تبع كسى گردانند و چيزى از پى چيزى ببرد،كما قال تعالى: وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِي هٰذِهِ الدُّنْيٰا لَعْنَةً ⁽⁶⁾... ،[و اين] ⁽⁷⁾متعدّى باشد به دو مفعول.«و اتّبعوا»،يعنى اليهود،پس روى كردند ⁽⁸⁾جهودان: مٰا تَتْلُوا الشَّيٰاطِينُ ،«ما»موصوله است[بمعنى] ⁽⁹⁾الّذي،آنچه شياطين مى خواندند،من التّلاوة بمعنى القراءة،يقال:تلوت القرآن تلاوة اذا قرأته،و اين قول

عطا و عبيده ⁽¹⁾است.

و عبد اللّه عبّاس[119-پ]گفت:آنچه شياطين تتبّع مى كردند من قولهم:

تلوت الرّجل اذا تبعته و اقتفيت اثره،يمان گفت:معنى«تتلوا»آن است كه تروى و تكذب،آنچه از او روايت مى كردند به دروغ،و قوّت اين قول قرينه«عليه»است، يقول العرب:قال فلان على فلان،اى كذب عليه،و قال تعالى: وَ يَقُولُونَ عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَ ⁽²⁾... ،و قال ⁽³⁾: وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنٰا بَعْضَ الْأَقٰاوِيلِ ⁽⁴⁾،اى تكذّب و تخرّص ⁽⁵⁾،و قال الشّاعر:

عرضت نصيحة منّي ليحيىفقال غششتني و النّصح مرّ

و ما بي ان ⁽⁶⁾اكون اعيب و يحيى ⁽⁷⁾و يحيى طاهر الاخلاق برّ

و لكن قد اتاني أنّ يحيىيقال عليه في بقعاء شرّ

اى يكذب عليه،و اگرچه لفظ مستقبل است معنى ماضى است،معنى تتلوا تلت است،و مستقبل به معنى ماضى آمده است،چنان كه شاعر گفت:

و اذا مررت بقبره فاعقر بهكوم الهجان و كلّ طرف سابح

و انضح جوانب قبره بدمائهافلقد يكون أخادم و ذبائح

يعنى كان،[معنى آن است كه] ⁽⁸⁾بود خداوند خونها.

وجهى ديگر در اين آن است كه:كان اضمار كردند ⁽⁹⁾،اى ما كانت تتلوا الشّياطين،آنچه شياطين خواندندى،و اولى تر آن است كه بر ظاهر رها كنند و گويند:حكايت حال است،نحو قولهم:رأيت زيدا بالامس يفعل كذا،زيد را ديدم دى كه فلان كار مى كرد،لفظ مستقبل و معنى ماضى على حكاية الحال،تا عدول نبايد كردن از ظاهر.و معنى آيت آن است كه:جهودان پى آن گرفتند كه شياطين بر سليمان بسته بودند از حوالت سحر بر او،و دروغ نهاده بودند بر سليمان-عليه السّلام.

و در«تتلوا»اين سه قول گفتند كه برفت از دروغ و قرائت و متابعت، عَلىٰ مُلْكِ سُلَيْمٰانَ ،بر پادشاهى سليمان.و بعضى گفتند مراد آن است كه:على عهد سليمان،بر عهد سليمان،يعنى در روزگار سليمان وَ مٰا كَفَرَ سُلَيْمٰانُ ،آنگه حق تعالى برائت ساحت سليمان را بيان كرد،گفت:سليمان كافر نبود،يعنى ساحر نبود براى آن كه چون ساحر اعتقاد صحّت سحر كند كافر بود. وَ لٰكِنَّ الشَّيٰاطِينَ كَفَرُوا ،و لكن كافر و ساحر شياطين بودند كه سحر ايشان كردند و حوالت بر سليمان كردند.

و كوفيان و شاميان خواندند:و لكن الشّياطين،به تخفيف«نون لكن»و به رفع «شياطين».و باقى قرّاء به تشديد«نون لكنّ»و نصب«شياطين»،براى آن كه انّ و انّ و كأنّ و لكنّ را چون«نون»او ⁽¹⁾تخفيف كنند،عمل او باطل شود اعنى عمل نصب و رفع،و او به مثابه حرفى شود كه عمل نكند،و اسم مرفوع بماند بر مبتدا و خبر.

يُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ،مردمان را جادوى مى آموختند،بدان كه سحر حيلتى باشد كه وجه آن پوشيده بود ⁽²⁾جنس آن كه مشعبدان كنند و جنس آن كه سحرۀ فرعون كردند ازآن كه عصاها مجوّف كردند و رسنها از اديم بدوختند مار پيكر و اژدها پيكر، و ميانۀ آن پر از زيبق كردند و زير زمين مجوّف كردند و آتش برافروختند ⁽³⁾،و وقت چاشتگاه ⁽⁴⁾آفتاب گرم شد گرماى آتش و گرماى آفتاب از زير و بالا اثر كرد[120-ر] حبال و عصىّ از آن جيوه ⁽⁵⁾به جنبش در آمد،چنان مى نمود كه بخواهد رفتن،چنان كه حق تعالى گفت: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعىٰ ⁽⁶⁾،اين نوع ⁽⁷⁾سحر است.

و نوعى دگر هم از باب حيل باشد،چنان كه گويند:زنى بود و شوهرى داشت،آن شوهر او برفت و زنى ديگر كرد.اين زن اول بيامد و پيرزنى را گفت كه دعوى ساحرى كردى كه:تدبيرى توانى كردن كه اين شوهر من اين زن را رها كند؟ گفت:تدبيرى توانم كردن كه او را به دست خويشتن بكشد.

آنگه برخاست و به نزديك اين زن دوم آمد و او را گفت:چگونه مى باشى با

شوهرت؟تو را دوست مى دارد ⁽¹⁾؟گفت:نيك است ⁽²⁾،گفت:اگر خواهى تا من چيزى كنم كه از تو يك ساعت نشكيبد؟گفت:روا باشد.گفت:سه تا موى از زير محاسن اين مرد ببايد گرفتن تا من بدان جادوى كنم كه او تو را چنان دوستدار شود ⁽³⁾كه از تو ساعتى نشكيبد ⁽⁴⁾،و لكن اين مويها كه بگيرى تمام بايد و بريده نشايد،و اين تمام نشود الّا به استره.

گفت:من از كجا آرم؟گفت:من تو را بدهم،و استره اى تيز كرد ⁽⁵⁾و بدو داد، گفت:امشب چون بخسبد،تو به اين استره اين سه تا موى از زير محاسن او آنجا كه گلوست بگير تا مقصود حاصل شود.

آنگه برخاست و به نزديك شوهر آمد و برابر او بنشست و در او مى نگريست و مى گريست ⁽⁶⁾.مرد گفت:اى عجوزه تو را چه بوده است؟گفت:مرا بر جوانى تو رحمت مى آيد كه تو را بيشتر از روزى ⁽⁷⁾زندگانى نمانده است.

گفت:چگونه؟گفت:اين زن تو را كه به دل دوستى بياورده اى،عزم كرده است كه امشب تو را بكشد.گفت چرا؟گفت:ندانم.گفت:از كجا دانى؟ گفت:نشان آن است كه استره اى دارد تيز كرده چون قطرۀ آب به اين صفت و اين نشان،و او اين راز با من بگفته است.تو امشب خويشتن خفته ساز تا آنچه من گفتم معاينه ببينى.

مرد بيامد و به وقت خفتن خويشتن را خفته ساخت.زن چون گمان برد كه او خفته است،برخاست و بيامد و محاسن او برداشت تا مويها بگيرد،مرد را حديث عجوز ⁽⁸⁾درست شد،بجست و دست او به دست گرفت و او را گفت:اين چه حال است و اين استره چيست؟زن فروماند و جوابى نداشت.مرد گفت:تو قصد جان من كرده اى.آنگه آن استره از او بستد و آن زن را بكشت.

اين ⁽⁹⁾ملعونه بيامد و آن زن را گفت:ديدى كه چگونه جادوى كردم!و از او

مبلغى بستد.و اين حكايت براى آن آوردم تا بدانى كه سحرى كه آن را اصلى بود چنين باشد،اين كردن و كار بستن كفر نيست،فسق است.

امّا اعتقاد كردن ⁽¹⁾كه كسى بر خمى و جارويى ⁽²⁾نشيند و برود و يا در هوا بپرد، و اين انواع مستحيلات كه عقل قبول آن نكند كفر است،براى آن كه تجويز آن قدح كند در معجزات پيغمبران-عليهم السّلام-و آنچه از باب تمويه و تلبيس باشد-چنان كه گفتم-تعاطى آن كردن فسق باشد.

و اصل كلمه در لغت از[120-پ]پوشيدگى است،و شش را براى آن سحر گويند كه پوشيده باشد در شكم،و سحر را براى آن گويند كه آخر شب كه صبح بر خواهد آمدن تاريكتر باشد،و بيانى كه به حدّى رسد كه ديگران ندانند چنان بيان كردن سحر خوانند آن را،براى آن كه وجه آن پوشيده باشد و هركس چنان نداند گفتن.و از اينجاست حديث رسول-عليه السّلام-كه گفت:

ان من البيان لسحرا، و شعر نكورا سحر حلال خوانند،به حلال آن خواهند كه سحر جادويى حرام است،و سحر بيان حلال.و سحر به فتح«سين»،مصدر باشد،و به كسر«سين»اسم باشد، و سحر نيز غذا باشد،من قول الشّاعر:

أرانا موضعين لأمر غيبو نسحر بالطّعام و بالشّراب

و قال آخر ⁽³⁾:

فان تسألونا ⁽⁴⁾فيم نحن فانّناعصافير من هذا الانام المسحّر

و گفتند:مراد در ابيات به مسحّر و مسحور مخدوع است،و اين قريب تر است و لا يقتر به معنى ابيات و اصل لغت.

و سحر آمده است به معنى علم به كارى پوشيده،من قوله: يٰا أَيُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّكَ ⁽⁵⁾... ،يعنى يا ايّها العالم،و قوله: إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ ⁽⁶⁾،گفته اند معنى آن است كه:من المخلوقين المحتاجين الى الغذاء.

امّا انواع سحر،و آن كه گفتند:نوعى از او آن باشد كه مردم را بگرداند از صورتى به صورتى،يا با حيوانى ديگر كند،و احداث الوان و اجسام و چيزهايى كه در مقدور قادر به قدرت نباشد،اعتقاد جواز آن كفر است براى آن كه قدح كند در اختصاص قديم تعالى به قادرى بر اجسام و اعراض مخصوصه ⁽¹⁾،و نيز قدح كند در معجزات انبيا-عليهم السّلام.

و آنچه گفتند از چشم افساى و آن كه مردم را چيزى نمايد به خلاف راستى، اين همه ⁽²⁾باطل است و روا نشايد داشت براى آن كه مؤدّى بود با سفسطه و آن كه ما را به مدركات و مشاهدات وثاقت نباشد.

و امّا آنچه از باب ⁽³⁾حيل و تلبيس و تمويه باشد آن را اصلى بود ⁽⁴⁾و عقل ⁽⁵⁾آن را بپذيرد ⁽⁶⁾چون وجه او شناخته شود،كردن و تعاطى آن فسق باشد. وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ ،در«ما»خلاف كردند.بهرى گفتند: ⁽⁷⁾موصوله است به معنى الّذي،و روا بود كه عطف باشد بر«ما»في قوله: مٰا تَتْلُوا الشَّيٰاطِينُ ،و معنى آن باشد كه جهودان متابعت آن كردند كه شياطين حوالت بر سليمان كردند،و نيز متابعت آن كردند كه فرود آوردند برآن دو فريشته،و شايد كه عطف بود بر سحر،في قوله: يُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ ،يعنى شياطين مردم را سحر مى آموزند و آنچه برآن دو فريشته فرود آمد.

قولى دگر آن است كه:«ما»نفى است،و تقدير چنين باشد كه:و ما كفر سليمان و لا انزل اللّه السّحر على الملكين،و اين تأويل روايت كرده اند از عبد اللّه عبّاس و جماعتى مفسّران.

امّا«ملكين»در او خلاف كردند:در قرائت عبد اللّه عبّاس و حسن بصرى «ملكين»است به كسر«لام»،يعنى دو پادشاه بودند.و عبد اللّه عبّاس را از اين آيت پرسيدند[121-ر]گفت:متى كان العلجان ملكين ⁽⁸⁾،آن دو علج،يعنى آن دو خر ⁽⁹⁾

كى ⁽¹⁾فريشته بودند!ايشان دو پادشاه بودند.و قرائت عامّه قرّاء فتح«لام»است و معنى آن كه:دو فريشته بودند.

قوله: بِبٰابِلَ ،بعضى مفسّران گفتند:بابل نام زمينى است از عراق،و براى آنش بابل خوانند كه زبان اهلش مبلبل است اعنى مضطرب.و بعضى دگر گفتند:بابل نام آن زمين است كه صرح نمرود بر او افتاد از خوف آن زبانهاى مردم مبلبل شد،و اين اسمى است اعجمى لا ينصرف،و سبب منع صرف او عجمه است و تأنيث و علميّت.

در«هاروت»و«ماروت»خلاف كردند،و اين نيز دو اسم اعجمى است لا ينصرف و سبب منع صرف عجميّت و علميّت[است] ⁽²⁾.بعضى مفسّران گفتند:

بدل«ملكين»است نام آن دو فريشته بود،بعضى دگر گفتند:نام آن دو پادشاه بود.

بعضى دگر گفتند:بدل«شياطين»است-بدل البعض من الكلّ.بهرى دگر گفتند:

بدل«ناس»است في قوله: يُعَلِّمُونَ النّٰاسَ ،هاروت و ماروت السّحر.

و در«ملكين»نيز خلاف كردند.بهرى ديگر ⁽³⁾گفتند:مراد جبريل و ميكايل است،چه جهودان حوالت سحر بر سليمان كه كردند گفتند:جبريل و ميكايل فرود آوردند بر سليمان.بهرى دگر گفتند:هاروت و ماروت بودند.

وَ مٰا يُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ ،اين«ما»بلا خلاف«ما»ى نفى است،اين دو فريشته هيچ كس را از اين معنى چيزى نياموختند و اعلام نكردند تا نگفتند كه ما فتنه ايم يعنى امتحان و آزمايش نگر ⁽⁴⁾تا كافر نشوى.

عبد اللّه عبّاس و جماعتى مفسّران گفتند:قصّه آيت آن است كه در عهد ادريس -عليه السّلام-چون فريشتگان اعمال بنى آدم ديدند و آنچه از گناه و معاصى ايشان با آسمان مى بردند،گفتند:بار خدايا!اينان را در زمين نشاندى تا چندين فساد و معصيت مى كنند!حق تعالى گفت:اگر آن شهوت كه در ايشان مركّب است در شما باشد،و به جاى ايشان شما باشى همان كنى.گفتند:بار خدايا!تو منزّهى،ما را نرسد كه در تو عاصى شويم و تو را بيازاريم ⁽⁵⁾.

حق تعالى گفت:دو فريشته را ⁽¹⁾بگزينى تا من ايشان را به زمين فرستم تا خود چگونه كنند.ايشان هاروت و ماروت را اختيار كردند،حق تعالى ايشان را به زمين فرستاد و شهواتى كه بنى آدم را باشد:از شهوت طعام و شراب و نكاح،در ايشان مركّب كرد و ايشان را نهى كرد از كفر و شرك و شرب خمر و زنا و قتل نفس به ناحق.

ايشان بيامدند و به روز ميان مردم حكم مى كردند و به شب با آسمان مى شدند به ياد كردن نام مهم ترين ⁽²⁾خداى تعالى.يك ماه به اين بر نيامد كه زنى از پارس با جمال تمام نام او زهره به حكومت پيش ايشان آمد،ايشان در او نگريدند بر او فتنه شدند و او را مراودت و استدعا كردند.او اجابت نكرد.روز ديگر بازآمد ايشان او را [121-پ]استدعا كردند،گفت:اجابت نكنم الّا آنگه كه بت را سجده كنى و يا خمر بازخورى و يا كسى را بكشى.انديشه كردند كه بت را چگونه سجده شايد كردن،و قتل نفس هم عظيم باشد،مگر پاره اى خمر بازخوريم.بر اين قرار دادند.

زن آن روز برفت،و بر دگر روز بازآمد و پاره اى خمر با خود بياورد.ايشان از آن خمر بازخوردند تا مست شدند.چون مست شدند بت را سجده كردند.كسى ايشان را بديد،او را بكشتند و به آن زن خلوت كردند كه آخر روز بود ⁽³⁾هر چهار معصيت كرده بودند ⁽⁴⁾.

سدّى و كلبى ⁽⁵⁾گفتند:نماز شام كه خواستند كه با آسمان روند نتوانستند،و نام خداى فراموش كرده بودند و قوّت نداشتند،بدانستند كه آن از شومى معصيت ايشان است.به نزديك ادريس-عليه السّلام-آمدند و گفتند:اى بندۀ صالح!ما آن عبادت كه از آن تو ديديم كه به آسمان مى آوردند،از آن كسى دگر نديديم.دانيم كه تو را به نزديك خداى-عزّ و جلّ-منزلتى ⁽⁶⁾عظيم باشد.ما را از خداى بخواه ⁽⁷⁾.

ادريس گفت:بار خدايا ⁽⁸⁾!احوال ايشان بر تو پوشيده نيست.حق تعالى گفت:من

ايشان را لا محال عذاب خواهم كردن،و لكن ايشان را مخيّر كن تا عذاب دنيا خواهند يا عذاب آخرت؟ايشان عذاب دنيا اختيار كردند.

و علما در كيفيّت عذاب ايشان خلاف كردند.عبد اللّه مسعود گفت:ايشان ⁽¹⁾به موى سر آويخته اند تا به روز قيامت.قتاده گفت:از كمر بست تا بند پاى در بند و قيدند.عثمان بن سعيد گفت:به پاى آويخته اند و به سياط آهن مى زنند ايشان را.

بهرى دگر گفتند:ايشان ⁽²⁾سرنگون آويخته اند از بالاى آبى،و ⁽³⁾زبان ايشان از تشنگى ⁽⁴⁾بيرون افتاده است ⁽⁵⁾،و از ميان ايشان و آب چهار انگشت ⁽⁶⁾است،و خداى تعالى ايشان را به تشنگى ⁽⁷⁾عذاب مى كند.

راوى خبر گويد:كسى به زمين بابل رسيد آنجا كه ايشانند،و ايشان را بر اين جمله بديد،پناه با خداى داد و گفت:لا اله الّا اللّه،محمّد رسول اللّه،علىّ ولىّ اللّه.ايشان او را گفتند:تو از امّت كيستى؟گفت:من از امّت محمّدم.ايشان شادمانه شدند،گفتند:عذاب ما را كرانه اى پيدا خواهد آمدن كه محمّد-عليه السّلام- پيغمبر آخر زمان است،و دولت او به دامن قيامت پيوسته است.

امّا كلام در تأويل آيت از اين وجه بود كه سؤال كنند كه شايد كه خداى تعالى سحر بر فريشتگان فروفرستد،و فريشتگان مردم را سحر آموزند؟گوييم:از اين چند جواب است.

يكى آن كه:خداى تعالى از آسمان سحر نفرستاد،و لكن وصف سحر فرستاد تا مردمان بدانند و بشناسند و از آن احتراز كنند،چه از عهد ادريس تا به روزگار سليمان-عليهما السّلام-سحر در ميان مردم مستعمل شده بود،خداى تعالى اين فريشتگان را بفرستاد و بر زبان ايشان نهى كرد از سحر،و وعيد و تهديد كرد برآن.

آنگه وصف سحر بازنمود تا مردمان بدانند و اجتناب[122-ر]كنند.و غرض خداى تعالى و غرض ايشان از اين آن بود تا مردم احتراز و اجتناب كنند،نه آن كه استعمال كنند،و آن جارى مجراى اعلام و وصف ساير معاصى باشد كه خداى تعالى

اعلام كرد تا مردمان بدانند و اجتناب كنند نه آن كه استعمال كنند بيان اين وجه آن است كه:خداى تعالى گفت: وَ مٰا يُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ ،و اين«من»زيادت است اين جا،چنان كه گويند:ما جاءنى من احد،گفت:كس را نياموزند تا بنگويند ⁽¹⁾. إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَكْفُرْ ،و«فتنه»اختبار و امتحان باشد،و براى آن فتنه و آزمايش خواند آن را كه با امتحان ماند،براى آن كه بر وجهى بود تعليم ايشان كه هم اجتناب را صالح بود هم استعمال را،چون قدرت و ساير آلات كه صالح بود خير و شرّ را، گفتند:ما شما را چيزى مى آموزيم كه ممكن است و صالح هم استعمال را و هم اجتناب را،اجتناب كنى تا نجات يابى،و استعمال مكنى كه پس هلاك شوى،و ذلك قوله: وَ مٰا يُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰى يَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَكْفُرْ ،ما تو را فتنه و آزمايشيم،نگر تا كافر نشوى.

آنگه چون متعلّمان را از آن كار غرض استعمال بود نه اجتناب،بر سبيل ذمّ و تهجين از ايشان بازگفت كه: وَ يَتَعَلَّمُونَ مٰا يَضُرُّهُمْ وَ لاٰ يَنْفَعُهُمْ ،و اين وجهى است در تأويل آيت مطابق ظاهر و موافق ادلّه عقل.و در اين وجه،«ما»به معنى الّذي بود،و«واو»عطف بود على قوله:«السّحر»و محلّ او نصب بود،و تقدير چنين بود كه:يعلّمون النّاس السّحر و الّذى ⁽²⁾انزل على الملكين.

و وجه دوم در آيت آن است:كه محلّ«ما»جرّ بود عطفا على«ملك سليمان»،و تقدير چنين بود كه:و اتّبع اليهود ما كذب به الشّياطين على ملك سليمان و على ما انزل على الملكين،و ممتنع نبود عطف«ما»بر ملك سليمان با آن كه در ميان ايشان كلام ديگر افتاد،براى آن كه ردّ چيزى كردن با نظير خود و آنچه بدو لايق باشد،به دليل اولى تر بود،بل واجب بود،و اعتراض كلامى ديگر در آن ميانه منع نكند از عطف آن بر او،چنان كه گفت: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلىٰ عَبْدِهِ الْكِتٰابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً، قَيِّماً ⁽³⁾... و معنى آن است كه:انزل على عبده الكتاب قيّما،و لم يجعل له عوجا.

و«ما»در اين وجه في قوله: وَ مٰا يُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ ،«ما»ى نفى است،و معنى آن بود كه:ايشان كس را به هيچ وجه سحر نياموزند تا بدان غايت كه گويند ما فتنه ⁽¹⁾و امتحان توييم،نگر تا كافر نشوى به طلب سحر و استعمال او،و مثال اين چنان بود كه يكى از ما گويد:ما امرت فلانا بكذا و لقد بالغت في نهيه حتّى قلت له لو فعلت كذا لكان لك كذا و كذا ⁽²⁾.

و فرق ميان اين وجه ⁽³⁾و وجه اوّل آن است كه:در وجه اوّل تعليم حاصل است به شرط اعلام،و در اين وجه تعليم حاصل نيست به هيچ وجه،و حَتّٰى يَقُولاٰ مؤكّد نفى است،و بر اين وجه«منهما»راجع نباشد با دو فريشته،بل راجع باشد[122-پ]با سحر و كفر كه مذكورند در آيت في قوله: وَ لٰكِنَّ الشَّيٰاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ،و تقدير چنين بود كه:و يتعلّمون من الكفر و السّحر، مٰا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ ،و«من»در اين وجه تجريد و تبيين ⁽⁴⁾بود،چنان كه:رأيته ⁽⁵⁾فرأيت منه الاسد،و ممكن بود كه«من»بدل بود في قوله«منهما»اى و يتعلّمون بدلا منهما، و ما ⁽⁶⁾علّمناهم من النّهى عن السّحر و الزّجر عن الكفر ما يفرّقون به بين المرء و زوجه، چنان كه شاعر گفت:

جمعت من الخيرات وطبا و علبةو صرّا لا خلاف المزمّمة البزل

و من كلّ اخلاق الكرام نميمةو سعيا على الجار المجاور بالمحل

و معنى آن است كه:جمعت مكان الخيرات وطبا و علبة و بدل اخلاق الكرام نميمة بالمحل.

و وجه سيوم ⁽⁷⁾در آيت آن است كه:«ما»حرف نفى است في قوله: وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ ،و تقدير كلام چنين است ⁽⁸⁾:و ما كفّر سليمان و لا انزل اللّه السّحر على الملكين ببابل هاروت و ماروت و بر اين وجه روا بود كه«هاروت و ماروت»بدل «ملكين»باشد يا بدل«ناس»يا بدل«شياطين»،چنان كه ذكر كرديم.

امّا قوله: إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ ،در ⁽¹⁾اين وجه بر سبيل مجون و تخالع و استهزاء باشد، چنان كه يكى از ما بر سبيل استهزاء و مجون گويد:نگر تا مى نخورى،و غرض او آن باشد كه مى خورى،و لكن اين بر سبيل استهزاء بگويد،و اين تأويل روايت كرده اند از عبد اللّه عبّاس.

فاما بر قرائت او و حسن بصرى كه«ملكين»خواندند به كسر«لام»،و گفتند:مراد دو پادشاه بودند،تفسير انزال برآن دهند كه از شهرهاى نجد و زمينهاى بلند سحر به آن دو پادشاه فرود آوردند نه از آسمان بر ايشان فرود آمد،اين وجوهى است در تأويل آيت كه آيت را از آن ببرد كه سؤال سايل و طعن طاعن را در آن مجالى بود.

امّا قوله: وَ مٰا يُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ ⁽²⁾،«ما»بى خلاف نفى است و«من»زيادت است،و«حتّى»انتهاى غايت است.و«انّما»براى اثبات چيزى بود و نفى ما سواه.

و معنى«فتنة»امتحان بود از قول عرب كه:فتنت الذّهب بالنّار و هذا دينار مفتون.

امّا قوله: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا ،روا بود كه راجع بود با«ملكين»،و روا بود كه راجع بود با كفر و سحر و ازآن كه تعلّم ⁽³⁾مى كنند مردمانند،و اين ضمير راجع است الى قوله: يُعَلِّمُونَ النّٰاسَ ،و«ما»نكره موصوفه است،و تقدير چنين است كه:و يتعلّمون منهما شيئا يفرّقون به بين المرء و زوجه.

و در معنى او چند وجه گفتند:يكى آن كه از سحر و تمويه و تلبيس چيزهايى ⁽⁴⁾مى آموزند كه بدان سعايت و نميمت[كنند] ⁽⁵⁾از ميان زن و شوهر تا مفارقت افگنند ميان ايشان-چنان كه رفت در آن حكايت.

و وجهى دگر آن است كه:او را دعوت كنند با كفر و شرك،چون او كافر شد زن ⁽⁶⁾او رها شود بى طلاق.

وجهى دگر آن است كه:در شرع سليمان[123-ر]عليه السّلام-چنان بود كه

هركه سحر آموزد يا ساحرى كند،زن او رها شود بى طلاق. وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ ،«ما»نفى است به معنى ليس،و«هم»ضمير مرفوع منفصل باشد،و«با»در خبر ما و ليس يك بار بيارند،و يك بار نيارند،چنان كه:ما زيد منطلقا و ما زيد بمنطلق،و فايده در او تأكيد نفى بود.و«به»،ضمير سحر است ⁽¹⁾،و«من»زايد است و معنى هم تأكيد نفى بود،چنان كه:ما جاءني من احد.و ضرّ و مضرّت خلاف نفع و منفعت باشد،يقال:ضرّه يضرّه ضرّا و ضاره يضيره ضيرا.

إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ،در او چند وجه گفته اند:يكى آن كه معنى آن است كه:بعلم اللّه من قولهم آذنت فلانا بكذا اذا اعلمته به و اوقعته في اذنه و اذنت لكذا اذا استمعت اليه و منه الأذان،و بانگ نماز را از اين جا اذان گويند كه اعلام باشد به نماز،و گوش را از اين جا اذن گويند،قال عديّ:

في سماع يأذن الشّيخ لهو حديث مثل ما ذىّ مشار

و وجهى ديگر آن است كه:«الّا»زيادت بود،چنان كه يكى گويد:لقيت فلانا الّا انّي اكرمته،و معنى آن باشد كه:لقيته فاكرمته،چنان كه شاعر گويد:

و كلّ اخ مفارقه اخوهلعمر ابيك الّا الفرقدان

و معنى آن است كه:و الفرقدان ايضا.

و وجهى ديگر آن است كه: إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ،اى بامر اللّه،و اين وجه بدان لايق بود كه تفسير تفريق بين المرء و زوجه برآن دهند كه كافر شود تا رها شود به كفر يا به سحر-چنان كه شرح داديم،و اين حكمى است شرعى الّا به فرمان خداى نباشد.

و وجه چهارم آن است كه: إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ،اى الّا بتخلية اللّه و توليته و تمكينه.و فايده آن بود تا خلقان بدانند كه آنان كه سحر مى كنند و اضرار به سحر مى كنند نه بر وجه تعجيز خدا مى كنند،و اگر خداى تعالى خواستى ايشان را منع كردى به جبر و قهر،الّا آن است كه تكليف مانع است از او.

و وجه پنجم آن است كه:«باذن اللّه»اى بفعله و اجرائه العادة،و مراد آن مضرّت است كه به مسحور رسد عند تناول آن ادويه و اغذيه كه به او دهند تا بخورد كه

برآن سحر كرده باشند،آن مضرّت فعل خدا بود به عادت،چه ادويه و اغذيه فعلى نكند و ⁽¹⁾اثرى نباشد آن را بر حقيقت.

وَ يَتَعَلَّمُونَ مٰا يَضُرُّهُمْ وَ لاٰ يَنْفَعُهُمْ ،براى آن كه اختيار بد بود ايشان را،و غرض ايشان آن است كه كار بندند نه آن كه اجتناب كنند،از اين وجه زيان دارد ايشان را و سود ندارد.

وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ ،«لام»تأكيد است،و هر لامى كه در اول اسمى يا فعلى بود مفتوح براى تأكيد بود،و«من»در جاى ابتداست.و مٰا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ ،در جاى خبر اوست،يعنى دانند آنان كه آن خريده اند و فراگرفته اند ⁽²⁾آن را به بدل چيزهايى از خير كه ايشان را در آخرت نصيبى نيست.و«ها»در«اشتريه» ضمير سحر است[و گفتند:«لام»به جاى انّ نهاده است براى آن كه معنى هر دو تأكيد است،و تقدير چنين باشد:و لقد علموا انّ الّذي اشتراه ماله.فى الآخرة من خلاق] ⁽³⁾و«خلاق»،نصيب باشد.و حسن بصرى گفت:ما له من دين و لا وجه عند اللّه،او را دين نبود و به نزديك خداى-عزّ و جلّ-هيچ روى نبود.

عبد اللّه عبّاس[123-پ]گفت:من قوام ⁽⁴⁾،راستى نباشد او را.بهرى دگر گفتند:من خلاق،اى من خلاص ⁽⁵⁾،رستگارى نبود او را،قال اميّة بن ابى الصّلت:

يدعون بالويل فيها لا خلاق لهمالّا سرابيل قطران و اغلال

اى لا خلاص لهم.

وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ ،«ما»نكرۀ موصوفه است و تقديره:و لبئس شيئا شروا به انفسهم.و«بئس»فعل ذمّ باشد،و فاعل در او مضمر است اين جا چنان كه بيان كرديم.و لبئس الشّىء شيئا شروا به انفسهم،اى باعوا حظّ انفسهم،بد چيزى است آنچه ايشان حظّ و نصيب خود از ثواب آخرت به آن فروختند. لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ ، اگر دانند كه آنچه كردند نيك نيست از اختيار كفر و سحر بر ايمان و دين حق.

اگر سؤال كنند و گويند:چگونه اثبات علم كرد در حقّ ايشان في قوله:

وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ ،و نفى علم كرد في قوله: لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ ؟گوييم از اين چند جواب است ⁽¹⁾:

يكى آن كه آنان كه دانستند جز آنانند كه ندانستند،آنان كه دانستند شياطينند يا جهودان و احبار ايشان كه كتاب با پس پشت انداختند في قوله: نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ كِتٰابَ اللّٰهِ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ ،و بيانش آن است كه گفت: كَأَنَّهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ .و آنان كه ندانستند آنان بودند كه سحر آموختند،و دين به دنيا بفروختند.

جوابى ديگر آن است كه:قوم يكى بودند،و لكن چيزى دانستند و چيزى ندانستند.آنچه دانستند آن بود كه بر جمله معلوم ايشان بود كه:ما لهم فى الآخرة من خلاق.و آنچه ندانستند آن بود كه تفاصيل انواع عقاب كه ايشان را خواهد بودن بر كفر و سحر و تعاطى و استعمال آن از تعليم و تعلّم و جز آن ندانستند.

جواب ديگر آن است كه:قوم همانند و دانستند و لكن كار نبستند.چون كار نبستند همان انگار كه ندانستند،كه آن كس كه چيزى داند و كار نبندد همچنان بود كه نداند براى آن كه به علم منتفع نباشد،پس وجود و عدم علمى كه بدو انتفاع نباشد يكى مى شمارد.و بيان اين وجه و شاهد او قول كعب زهير ⁽²⁾است كه وصف مى كند گرگى را و كلاغى را كه پى او مى دارند تا چون او صيدى كند و ازآنجا چيزى بيفگند تناول كند آن را،مى گويد:

اذا حضراني قلت لو يعلمانهأ لم تعلما انّي من الزّاد مرمل

چون حاضر آيند پيش من گويم ايشان را:اگر بدانند نمى دانى كه من از زاد درويشم ⁽³⁾؟و اين بيت و زان آيت است ⁽⁴⁾براى آن كه«لو يعلمانه»نفى علم است،و «أ لم تعلما»،اثبات علم است،و معنى بيت آن است كه:ايشان مى دانند و لكن تجاهل مى كنند.غرض شاعر از بيت اين است.

وَ لَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا ،اى عقاب اللّه و معاصيه،اگر بگرويدندى به خداى -عزّ و جلّ-و رسولان او،و از عقاب او بترسيدندى،و از معاصى و مخالفت او اجتناب كردندى، لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ خَيْرٌ ،و تقدير آن است كه:خير لهم،ثواب خداى ايشان را بهتر بودى از آنچه ايشان در آنند از كفر و سحر،و به طمع حطام دنيا ثواب آخرت رها كردن.

و مثوبة مصدر است،و ثواب همچنين،و ثواب در جاى اسم به كار دارند،و اصل او من ثاب اذا رجع باشد. لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ ،اگر دانندى ⁽¹⁾[124-ر]كه موقع ثواب خداى و اكرام و اجلال او-تبارك و تعالى-مستحق ثواب را چگونه باشد.

و در آيت دليل است بر آنكه ثواب و عقاب به استحقاق باشد،براى آن كه لفظ ثواب و عقاب هم از روى وضع لغت و هم از عرف شرع،و هم از جهت اشتقاق دليل مى كند كه معلّل باشند به سبب.براى آن كه ثواب من ثاب باشد،و معنى آن بود كه:چون طاعت كند پاداشت نيك يابد،و چون حسنه كند احسان يابد،چنان كه گفت: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنىٰ ⁽²⁾... ،و چون بدى كند به عقب آن بدى ⁽³⁾يابد و پاداشت به بدى،پس لفظ ثواب و عقاب دليل مى كند بر آنكه الّا به استحقاق باشد، چنان كه مذهب اهل عدل است ⁽⁴⁾.

سوره البقرة (2): آیات 104 تا 109

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا وَ قُولُوا اُنْظُرْنٰا وَ اِسْمَعُوا وَ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰابٌ أَلِيمٌ (104) مٰا يَوَدُّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ اَلْكِتٰابِ وَ لاَ اَلْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ اَللّٰهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِيمِ (105) مٰا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اَللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (106) أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اَللّٰهَ لَهُ مُلْكُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ (107) أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَمٰا سُئِلَ مُوسىٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ يَتَبَدَّلِ اَلْكُفْرَ بِالْإِيمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ اَلسَّبِيلِ (108) وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ اَلْكِتٰابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمٰانِكُمْ كُفّٰاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُمُ اَلْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اِصْفَحُوا حَتّٰى يَأْتِيَ اَللّٰهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اَللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (109)

ترجمه

اى آنان كه گرويده اى مگويى اين كلمه و بگويى گوش دار ما را و بشنوى و ناگر[ويدگان را عذابى بود دردمند] ⁽⁵⁾.

نخواهند آنان كه ناگرويده باشند از اهل كتاب ⁽⁶⁾و نه بت پرستان كه فرود آورند بر شما هيچ نيكيى از

خدا[يتان و خداى] (1)خاص گرداند به بخشايش خود آن را كه خواهد و خداى خداوند نعمت ⁽¹⁾بزرگوار است.

هرگه كه منسوخ كنيم از آيتى يا[بازپس داريم آن را بباريم بهتر از آن] (3)يا مانند آن،نمى دانى كه خدا بر همه چيزى تواناست.

نمى دانى كه خدايى او راست پادشاهى آسمانها و زمين،و نيست شما را بجز از خداى از يارى و ياورى.

يا مى خواهى كه بخواهى از پيغمبرتان چنان كه خوا[ستند از موسى] (4)از پيش اين،و هركه بدل كند كفر را به ايمان،گم كرده باشد راستى راه.

خواهند بسيارى از[اهل كتاب] (5)اگر برگردانند شما را از پس ايمانتان كافران به حسد از نزديك خودشان از پس آن كه [پيدا شد ايشان را حق] (6)،عفو كنى و درگذارى تا بيارد خداى فرمانش كه خداى بر همه چيزى قادر و تواناست ⁽²⁾.

مفسّران گفتند سبب نزول ⁽³⁾آيت كه گفت: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا تا به آخر،آن بود كه مسلمانان به نزديك رسول آمدندى و گفتندى:يا رسول اللّه! «راعنا»،ما را مراعات كن و ما را ⁽⁴⁾پاى دار و گوش به ما ⁽⁵⁾و حديث ما دار.و اين لفظ

به لغت جهودان دشنام بود،چنان كه حق تعالى ⁽¹⁾دگر جا گفت: وَ رٰاعِنٰا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِي الدِّينِ ⁽²⁾.

جهودان چون اين بشنيدند غنيمت شمردند و گفتند:ما محمّد را در سرّ دشنام مى داديم،اكنون بهانه اى به دست آورديم كه او را آشكارا دشنام دهيم،بيامدندى و گفتندى:راعنا يا محمّد راعنا،و مى خنديدندى[124-پ]و استهزاء مى كردندى،و رسول-عليه السّلام از آن غافل بود.

سعد معاذ اين بشنيد،و او اين لفظ بشناخت،و غرض ايشان در آن گفتن بدانست.ايشان را گفت:به آن خداى كه محمّد را بحق به خلقان فرستاد كه اگر كسى ديگر اين معنى بر زبان آرد ⁽³⁾جز به تيغ با او خطاب نكنم.ايشان گفتند:نه صحابه و قوم او مى گويند؟گفت:ايشان خير مى خواهند،و شما سبّ و دشنام.

حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت:چون جهودان به اين كلمه تورات مى كنند و به گفتن شما تعلّل مى كنند،شما نيز«راعنا»مگويى و به بدل اين كلمه بگويى كه:

اُنْظُرْنٰا .اين قول عبد اللّه بن عبّاس است و جماعتى از مفسّران.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،بدان كه:قديم-جلّ جلاله-در اين كتاب مجيد به اين خطاب مؤمنان را ⁽⁴⁾هشتاد و هشت جايگاه ندا كرد.و عبد اللّه عبّاس مى گويد:هركجا در قرآن يٰا أَيُّهَا النّٰاسُ ⁽⁵⁾... است مكّى است،و هركجا يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ⁽⁶⁾... ، است مدنى است.و هم او گويد-رحمة اللّه عليه-كه:هركجا در قرآن يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا است،بدل آن در تورات«يا ايّها المساكين»است،اى مسكينان درويشان.

حق تعالى ايشان را به نام مسكنت برخواند و مسكنت و مذلّت بر ايشان زد في قوله:

وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ ⁽⁷⁾.

و امّت محمّد را چون ندا كرد،به نداى شرف و مدحت ندا كرد گفت:اى

مؤمنان،اى گرويدگان،اى باور دارندگان،و اين اسم مدح است لغة و شرعا،و جهودان را در عهد موسى-عليه السّلام-خطاب به مسكنت كرد،و در عهد رسول -عليه السّلام-به تازيانۀ مسكنت ادب كرد كه: وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ ⁽¹⁾... ،اين جا شان به مسكنت بزد،و آنجا شان مسكنت بر سر زد.

در حكايات الصّالحين مى آيد ⁽²⁾كه:مردى بود نام او عيسى بن زادان،مجلس وعظ داشتى،و عجوزى بود نام او مسكينة الطّفاويّة،مجلس او رها نكردى،يك دو نوبت بگذشت كه حاضر نمى آمد.واعظ گفت:آن عجوز ⁽³⁾كجاست؟گفتند:

بيمار است.چون فرود آمد،گفت:برويم و او را عيادت كنيم.برفت و جماعتى با او،چون به بالين او در آمد،او را در حال خود يافت اعنى حال نزع.ساعتى بر بالين او بنشست و مى گريست،او را ديد كه لب مى جنبانيد و چيزى مى گفت.گوش به نزديك لب او برد،او مى گفت:كار كردم ⁽⁴⁾به سر آمد،رنج بردم ⁽⁵⁾به بر آمد ⁽⁶⁾،دوست جستم ⁽⁷⁾خبر آمد.واعظ گفت:عجوزه آگاه است و مى داند كه ⁽⁸⁾كجا مى رود.آنگه دمى چند بر آورد و جان بداد.عيسى بن زادان به كار او قيام كرد و او را دفن كرد.

چون شب در آمد بخفت،او را در خواب ديد كه تاج كرامت بر سر نهاده و حلّه هاى بهشت پوشيده تبختركنان،او را گفت:اى مسكينه!اين تويى؟گفت:

بلى،و لكن نگر تا مرا دگر مسكينه نخوانى كه:ذهبت المسكنة و جاءت المملكة، درويشى و مسكنت رفت و پادشاهى و مملكت آمد.

و عبد اللّه عبّاس-رحمة اللّه عليه-گويد كه:خداى تعالى هيچ جايگاه[125-ر] در قرآن نگفت يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،الّا و اميرالمؤمنين ⁽⁹⁾-عليه السّلام-رئيس و شريف ايشان بود،و در آياتى كه ديگران را تعبير كرد ⁽¹⁰⁾ذكر على-عليه السّلام-جز به خير نكرد.

قوله: رٰاعِنٰا ،خلاف كردند در آن كه حق تعالى چرا منع كرد از اين گفتن؟قول عبد اللّه عبّاس آن است كه گفتيم در باب سبب نزول.

قتاده و مجاهد گفتند:براى آن كه جهودان اين بر وجه استهزا مى گفتند،خداى تعالى نهى كرد مؤمنان را تا ايشان نيز به دليرى مسلمانان نگويند.حسن و ابن زيد گفتند:براى آن كه اين كلمتى است كه زبردستى گويد زيردستى را،حق تعالى گفت:ادب نگاه دارى،و خطاب پيغامبر بشناسى كه چگونه بايد كردن،چنان كه در دگر آيت گفت: لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعٰاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً ⁽¹⁾.

قولى دگر آن است كه:«راعنا»به زبان جهودان اين بود كه:اسمع لا سمعت، بشنو كه مشنواش ⁽²⁾.مسلمانان پنداشتند كه كلمه تازى است و از مراعات است نيز بگفتند.

بهرى دگر گفتند:غرض ايشان آن بود كه«راعينا»،اى شبان ما.

سدّى گويد مردى از قبيلۀ بني قينقاع نام او رفاعة بن زيد به نزديك رسول -عليه السّلام-آمدى و با او حديث كردى و در ميانه مى گفتى:اسمع غير مسمع، مسلمانان بشنيدند گمان بردند كه معنى آن است كه:اسمع غير صاغر،ايشان نيز مى گفتند،و نيز گفتى:«راعنا» ⁽³⁾و غرض او سبّ بود.مسلمانان پنداشتند كه كلمت از مراعات است،مى گفتند.خداى تعالى نهى كرد.

قطرب گفت:اين كلمه متضمّن معنى وعيد است،اگرچه اشتقاق او از مراعات است.حق تعالى گفت:اين كلمه در حقّ رسول من اجرا مكنى.

و در شاذّ حسن بصرى خوانده است:«راعنا»به تنوين.آنگه وقف كند بر او تا «راعنا»شود كه منصوب منوّن را در حال وقف به بدل تنوين«ألفى»بيايد،چنان كه:رأيت زيدا در وصل،و در وقف رأيت زيدا.

آنگه در معنى او خلاف كردند.بهرى دگر گفتند معنى آن است:لا تقولوا قولا راعنا،اى قولا فاسدا قبيحا،قالوا ⁽⁴⁾:و الرّاعن هو القبيح من الكلام،و ممتنع نبود كه

اشتقاق او من رعن الجبل باشد،و هو الانف الخارج منه،و آنگه معنى آن باشد كه:

سخنى خارج و خطابى ها دار هسته ⁽¹⁾مكنى با رسول.و گفتند:اشتقاق او از رعونت باشد و آن خفّت و جهل و حمق باشد،اى لا تقولوا ما تقولونه جهلا و حمقا.

مجاهد گفت:خلافا.يمان گفت:هجرا و آن سخن زشت باشد.كسائى گفت:شرّا،و اين اقوال ⁽²⁾متقارب است،و همه برآن قرائت مى آيد ⁽³⁾كه منون خوانند.

فامّا اصل كلمه از مراعات باشد،و«راعنا» ⁽⁴⁾امر باشد،فاعلنا از بناى مفاعلة و «رعايت»،نگاه داشتن باشد،و«رعى»،چره كردن و چرانيدن باشد.

و امّا قولهم:ارعني سمعك،دو معنى دارد:يكى آن كه اجعل سمعك يرعاني و يحفظني،گوشت را نگاهبان من كن و شنوندۀ سخن من ⁽⁵⁾،قولى ديگر آن كه:

گوشت به چره كنندۀ سخن من كن،تا چنان كه چهار پاى از آن انتفاع گيرد،تو از كلام من انتفاع گيرى[125-پ].

وَ قُولُوا انْظُرْنٰا ،گفت:به بدل اين لفظ بگوى: اُنْظُرْنٰا ،گفته اند:معنى آن است كه«انتظرنا»براى آن كه نظرته به معنى انتظرته باشد،و معنى آن باشد كه:توقّف فرما تا ما كلام تو بشنويم و تأمّل كنيم و بدانيم،آنگه ديگر بگو.

بهرى ⁽⁶⁾گفتند:«انظرنا»معنى آن است كه:انظر الينا،و لكن حرف[جرّ] ⁽⁷⁾بيفگند،چنان كه: وَ اخْتٰارَ مُوسىٰ قَوْمَهُ ⁽⁸⁾... ،اى ⁽⁹⁾من قومه،چنان كه شاعر گفت:

ظاهرات الجمال و الحسن ينظرن كما ينظر الاراك الظّباء ⁽¹⁰⁾

اى الى الاراك،و معنى آن باشد كه:به ما نگر تا ما خطاب تو نيك فهم كنيم كه چون گوينده به بعضى شنوندگان نگرد،او ⁽¹¹⁾از شمايل و حركات و آثار او ⁽¹²⁾

چيزهايى بيند ⁽¹⁾كه فهم كلام او بهتر تواند ⁽²⁾كردن از آنان كه كلام او شنوند و او را نبينند ⁽³⁾و او به ايشان ننگرد.

بهرى دگر گفتند:«انظرنا»،در جاى انظرنا استعمال كرد،فعل در معنى افعل،و در حرف ⁽⁴⁾ابىّ كعب چنين است،و معنى آن است كه:ما را مهلت ده تا چون تو سخنى بگويى ما فهم آن بكنيم و در آن انديشه كنيم پس از آن چيزى ديگر بگو، چنان كه در«انظرنا»به معنى انتظرنا شرح داديم.

قطرب گفت:«راعنا»و«انظرنا»به معنى يكى است،جز آن كه در عرف يكى نكوست و يكى زشت،به يكى امر كرد و از يكى نهى.

و از جمله اقوال و وجوه آن بهتر است كه نظر به معنى انتظار باشد،چه ظاهر بر جاى خود باشد و معنى بر جاى خود.و«نظر»به معنى انتظار در قرآن و كلام عرب شايع و ظاهر است،قال اللّه تعالى: وَ إِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنٰاظِرَةٌ ⁽⁵⁾... ،اى منتظرة، و قال امرؤ القيس:

فانّكما ان تنظرانى ساعةمن الدّهر ينفعني لدى ⁽⁶⁾امّ جندب

مجاهد گفت معنى آن است كه:فهّمنا،ما را مفهوم گردان.يمان گفت:بين لنا،ما را بيان كن. وَ اسْمَعُوا ،بشنوى،يعنى طاعت دارى،براى آن كه غرض از سمع طاعت است.و گفته اند:مراد آن است كه بشنوى اين آيات كه بر شما مى خوانند.

وَ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰابٌ أَلِيمٌ ،و كافران را،يعنى جهودان را عذابى خواهد بودن مولم موجع،فعيل است به معنى مفعل،چنان كه شاعر گفت:

امن ريحانة الدّاعى السّميعيؤرّقني و اصحابي هجوع

و بيان كرديم كه:عذاب استمرار الم بود،من قولهم:ماء عذب.

مٰا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتٰابِ ،سبب نزول آيت آن بود كه مسلمانان حلفاى خود را گفتند:ايمان آرى از جمله جهودان،ايشان گفتند:در ايمان به محمّد خيرى نيست،و ما خواستمانى كه در آن ⁽⁷⁾خيرى بودى تا ما نيز به آن خير برسيدمانى،

و شما را نيز خير بودى.حق تعالى به اين آيت تكذيب ايشان كرد و بازنمود كه:

ايشان كه اهل كتابند،هرگز براى شما تمنّاى هيچ خير نكنند و نه نيز مشركان،يقال:

وددت الشّىء اذا تمنّيته وددت الرّجل اذا احببته ودّا و ودّا و ودادا و مودّة،و در آيت هر دو معنى محتمل است،هرگز تمنّاى خير نكنند براى شما[126-ر]و ⁽¹⁾هرگز به شما خير نخواهند.«من»تبيين راست، وَ لاَ الْمُشْرِكِينَ ،در محلّ جرّ است عطفا على «اهل الكتاب»و به معنى عطف است على«الّذين كفروا»و ⁽²⁾در محلّ رفع است،و نظير اين آيت در اعراب قوله تعالى: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ الْكُفّٰارَ أَوْلِيٰاءَ ⁽³⁾... ،جز كه در اين آيت هر دو خوانده اند،هم جرّ و هم نصب،و در آيت ما جز جرّ نخوانده اند،و اگر به رفع خوانده بودندى ⁽⁴⁾در عربيت روا بودى،جز آن است كه قرائت موقوف بر سماع و روايت باشد.

أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ ،«ان»مع الفعل در تأويل مصدر است و محلّ او از اعراب نصب است بوقوع الودّ عليه.و مِنْ خَيْرٍ ،جار و مجرور در محلّ رفع است باسناد ⁽⁵⁾التّنزيل اليه ⁽⁶⁾،و تقدير چنين باشد كه:ما يودّ الكافرون ⁽⁷⁾من اليهود و النّصارى و المشركين تنزيل خير عليكم ⁽⁸⁾،«من»زيادت است و روا بود كه تبيين بود. مِنْ رَبِّكُمْ ،اين«من»ابتداى غايت است،و«من»اوّل براى تأكيد نفى آورد.

وَ اللّٰهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشٰاءُ ،و خداى-عزّ و جلّ-تخصيص كند به رحمتش آن را كه خواهد.و اصل«رحمت»نعمت باشد-چنان كه بيان كرده شده است-و مراد اين جايگاه به رحمت نبوّت است،يعنى خداى تعالى نبوّت ⁽⁹⁾و كتاب به آن كس دهد كه خود خواهد،براى آن كه اين معنى تبع مصلحت باشد،و مصلحت اقتضاى آن كرد كه نبوّت و رسالت به محمّد-صلّى اللّه عليه و آله-دهد،چه او بهتر و

فاضل تر خلق بود،و صالحتر اداى رسالت را،و مستقل تر ⁽¹⁾به اعباى او،و دورتر از منفرات در حقّ او.پس خداى تعالى نبوّت او را رحمت خواند و او را خود رحمت خواند في قوله: وَ مٰا أَرْسَلْنٰاكَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِينَ ⁽²⁾،و نبوّت به معنى رحمت،في قوله تعالى: أَ هُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ ⁽³⁾...،در جواب آنان كه گفتند: لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلىٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ ⁽⁴⁾.

وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ ،و خداى تعالى ⁽⁵⁾-جلّ جلاله ⁽⁶⁾-خداوند فضل و احسان و نعمت عظيم است براى آن كه او را بر هر بنده اى و پرستارى چندان نعمت است كه حصر آن جز او نداند،چنان كه گفت: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ⁽⁷⁾.

قوله: مٰا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ ،حق تعالى چون ذكر نبوّت كرد و تعليق آن كرد به مشيّت او بر سبيل مصلحت بازنمود كه:چنان كه نبوّت تبع مصلحت است شرايع كه با نبوّت به يك جا رود هم تبع مصلحت است.

و از حقّ آن كه متعلّق به مصلحت باشد آن است كه:به اوقات و اشخاص مختلف شود،وقتى مصلحت خلقان در آن باشد كه كتاب ايشان تورات بود و پيغامبر ايشان موسى،و وقتى مصلحت ايشان در آن بود كه پيغامبرشان عيسى بود و كتاب انجيل،و وقتى مصلحت در آن داند كه نبوّت و پيغامبرى به محمّد-عليه السّلام-دهد و كتاب او قرآن بود.

و آيت ردّ بر جهودان است كه ايشان منكر بودند نسخ شرايع را،حق تعالى بازنمود كه:چنان كه شرايع تبع مصالح بود،نسخ او و تبديل او هم تبع مصالح بود تا اگر در اين كتاب[126-پ]كه ناسخ همۀ كتابهاست و اين شريعت كه ناسخ همۀ شرعهاست مصلحت نسخ پيدا شود ⁽⁸⁾،بعضى به بعضى منسوخ كنم ⁽⁹⁾،آيتى به آيتى و حكمى به حكمى،چه مصالح خلقان در تكاليف و عبادات ⁽¹⁰⁾ايشان جز من ندانم.

بهرى دگر از مفسّران گفتند،سبب نزول ⁽¹⁾آيت آن بود كه:چون خداى تعالى بعضى آيات و احكام را نسخ مى كرد،جهودان طعن زدند و گفتند:محمّد را -عليه السّلام-راى متين نيست،كه وقتى چيزى بياورد ⁽²⁾آنگه پشيمان شود چيزى ديگر به خلاف آن بيارد.خداى تعالى رد كرد بر ايشان به اين آيت،و اين آيت بفرستاد ⁽³⁾تا بازنمايد ⁽⁴⁾كه:اين كار تعلّق به من دارد نه به راى محمّد-عليه السّلام-گفت: مٰا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ .

«ما»در آيت جزاى است،چنان كه گويى:ما تصنع ⁽⁵⁾اصنع،و عمل او جزم بود در شرط و جزا به شرط آن كه هر دو مضارع باشند.و«ننسخ»شرط است،و «نأت»جزاى اوست،و هر دو به«ما»مجزوم است،و«ما»در اين باب اسم باشد، و او اسمى بود مبهم،معنى آن است كه:هرچه تو بخواهى كردن كائنا ما ⁽⁶⁾كان،من نيز بكنم في قولك:ما تصنع اصنع،و مضمّن بود معنى او به«ان»و تقدير چنين باشد معنى را كه:هر فعل از افعال اگر تو بكنى،من نيز بكنم.و معنى در آيت آن است كه:هرآن آيت كه منسوخ بكنيم يا تأخير كنيم،آيتى دگر بياريم بهتر از آن يا مانند آن.

و معنى«نسخ»در كلام عرب تغيير و تبديل باشد،و«مسخ»همچنين،يقال:

مسخه اللّه قردا و غيره.و نسخ نيز تحويل باشد،يقال:نسخت الكتاب نسخا و نسخة،و نسخت را براى آن گويند كه تحويل كرده باشند با جايى ديگر،فعله باشد به معنى مفعول،و منه قوله تعالى: إِنّٰا كُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ⁽⁷⁾،يعنى بفرماييم فريشتگان را تا نسخۀ اعمال تو بكنند و بر جرايد نويسند تا تو فردا بر خوانى.

و عبد اللّه عبّاس را يك قول در نسخ آيت اين است كه گفت:معنى آن كه هرچه ما نسخت آن مى كنيم از لوح محفوظ، أَوْ نُنْسِهٰا ،يا بازپس مى داريم كه نسخه نمى كنيم بدل آنچه انساء و تأخير مى كنيم و نمى آريم و انزال نمى كنيم،آيتى يا

حكمى مى آريم به از آن يا مانند آن،اين يك قول است عبد اللّه عبّاس را در معنى آيت.

قول ديگر آن است از او كه:مراد نسخ شرعى است از ازالت و ابطال حكم من قول العرب:نسخت الشّمس الظلّ،اى ذهبت به و ابطلته،و معنى آيت بر اين قول آن باشد كه:هيچ آيتى يا حكمى نباشد كه ما برداريم و ازالت كنيم آن را،و الّا به بدل آن به از آن يا مانند آن بياريم.

و حدّ نسخ بيان كرديم كه:ازالت مثل حكم ثابت باشد به دليل شرعى در مستقبل بر وجهى كه اگر آن دليل نبودى ثابت بودى به نصّ اوّل با ⁽¹⁾تراخيش ⁽²⁾از او.

و«ناسخ»آن دليل شرعى باشد كه دليل كند بر ازالت مانند حكم ثابت با باقى ⁽³⁾شرايط كه بگفتيم،و«منسوخ»آن حكم بود كه بر دارند و ازالت كنند به دليل ناسخ[127-ر]،و حقيقت نسخ در دليل شود و ناسخ بر حقيقت دليل باشد،و حكم را بر تبع ناسخ و منسوخ خوانند.

و خداى تعالى را-جلّ جلاله-ناسخ خوانند بر توسّع،براى آن كه نصب كنندۀ آن دليل كه نسخ به او باشد اوست،و از احكام نسخ آن است كه در احكام شرعى افتد دون اجناس افعال،و ادلّۀ عقل را كه دليل كند بر زوال چيزى،آن را ناسخ نخوانند- چنان كه در اوّل كتاب شرح داديم.

و«نسخ»در امرونهى شود،يا در خبرى ⁽⁴⁾كه متضمّن بود معنى امرونهى را، فامّا در خبر محض و ديگر اقسام كلام نباشد.

امّا فرق از ميان«بدا»و«نسخ»و«تخصيص»:نسخ اين است كه بيان كرديم،و بدا در لغت ظهور باشد،يقال:بدا له اذا ظهر له،و بادى الرّأى-بى همز ⁽⁵⁾-آن راى باشد كه پديد آيد،و آن علم باشد يا ظنّ كه پيدا شود بر كارى.

و«بدا»را چهار شرط است:يكى آن كه فعل يكى باشد،اعني مأمور به و منهىّ عنه،چنان كه يك چيز بفرمايد و هم از آن نهى كند،و مكلّف،و وجه،و

وقت،يكى باشد،هرچه جامع بود اين چهار شرط را بدا بود،مثال او چنان كه زيد را گويد:نماز پيشين كن چهار ركعت،آنگه پيش ازآن كه وقت درآيد گويد:مكن، اين بدا باشد،و اين بر خداى تعالى روا نيست براى آن كه اين،آن كس كند كه عالم نباشد به عواقب امور،و عالم بود به علم محدث.چون كارى بفرمايد كه گمان چنان برد كه آن مصلحت است،آنگه پيدا شود او را به علمى كه پديد آيد او را كه آن مصلحت نبود پشيمانش شود نهى كند از آن.

و براى آن گفتيم در نسخ كه ازالت مثل حكم ثابت ⁽¹⁾باشد،و نگفتيم كه ازالت حكم باشد،تا فرق بود ميان نسخ و بدا،و هرگه كه اين چهار شرط يكى نباشد،بدا نبود،بل كه نسخ باشد،پس هر امرى بعد نهيى ⁽²⁾يا نهيى ⁽³⁾بعد امرى كه جامع باشد اين شرايط را آن بدا بود.

و امّا«تخصيص»،اخراج چيزى باشد از حكم جمله به دليل،و از ميان مسلمانان خلافى نيست در جواز نسخ،و لكن ⁽⁴⁾خلاف در اين باب با جهودان است.

و نسخ بر سه وجه بود:نسخ لفظ باشد و حكم معا،و نسخ لفظ باشد بى حكم، و نسخ حكم باشد بى لفظ.

امّا نسخ حكم ⁽⁵⁾دون لفظ چون آيت تخفيف قتال است كه خداى تعالى در اوّل فرمود كه يك مسلمان با ده كافر قتال كند،و اگر روى از او برگرداند فاسق و عاصى بود في قوله: يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتٰالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ⁽⁶⁾... ،آنگه اين حكم منسوخ كرد بقوله: اَلْآنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صٰابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ ⁽⁷⁾... ،حق تعالى گفت:من اين حكم منسوخ بكردم،يك مرد با دو مرد بايد كه ⁽⁸⁾مقاومت كند،پس حكم منسوخ بكرد و تلاوت بر جاى رها كرد[127-پ].

و همچنين است صدقه پيش ⁽¹⁾نجوى،في قوله تعالى: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقَةً ⁽²⁾... ،آنگه منسوخ كرد اين حكم بقوله: أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقٰاتٍ ⁽³⁾... ،چنان كه ⁽⁴⁾قصّۀ او بيايد در جاى خود.

و امّا آنچه تلاوت منسوخ است،چنان است كه در تفسير آمده است كه از جملۀ قرآن در سورۀ النّور بود كه:الشّيخ و الشّيخة اذا زنيا فارجموها البتة فانّهما قضيا ⁽⁵⁾الشّهوة جزاء بما كسبا نكالا من اللّه و اللّه عزيز حكيم.

و آنچه لفظ و حكم منسوخ است،آن است كه در ⁽⁶⁾اخبار آمده است ⁽⁷⁾:كان مما انزل الله ان عشر رضعات يحرمن،آنگه منسوخ شد به پانزده رضعه و تلاوت نيز منسوخ شد،و اين هر دو در اخبار آحاد است و بر او قطع نيست.

امّا نسخ الشّيء قبل فعله روا باشد،و لكن قبل وقت فعله روا نباشد به نزديك ما و به نزديك اصحاب ابو حنيفه و بيشتر متكلّمان،براى آن كه اين بدا بود،و به نزديك اصحاب شافعى روا باشد.

نسخ الكتاب بالكتاب روا بود و هست،چنان كه گفتيم بلا خلاف،و نسخ السّنّة بالكتاب روا باشد،و نسخ الكتاب بالسّنّة روا باشد به شرط آن كه مقطوع عليها باشد،و نسخ السّنّة بالسّنّة هم روا باشد به اين شرط كه گفتيم كه معلوم و مقطوع بها باشد.

امّا نسخ اجماع به قياس و فحوى الخطاب روا نباشد،و اين جمله مسائل اصول الفقه است،و ادلّه و بيان او در كتب اصول الفقه مشروح باشد،در اين جاى احتمال نكند.

امّا معنى آيت،و اختلاف اقوال در او،و اختلاف ⁽⁸⁾قرّاء در قرائتش،جمله قرّاء خوانند: مٰا نَنْسَخْ ،به فتح«نون»و«سين»،مگر ابن عامر كه او خواند:«ما ننسخ» به ضمّ«نون»و كسر«سين»من الانساخ.و بر اين قرائت در او دو قول باشد:يكى

آن كه نسخ و انسخ به يك معنى باشد.دگر آن كه:انسخت الكتاب اذا امرت بنسخه ⁽¹⁾.يقال:نسخت الكتاب و انسخته غيري اذا جعلته ناسخا له،چنان كه:حفرت بئرا و احفرت زيدا بئرا،اى جعلته حافرا لها.

قوله: أَوْ نُنْسِهٰا ،جمله قرّاء خواندند:«او ننسها»،مگر ابو عمرو و ابن كثير كه ايشان خوانند:«او ننساها» ⁽²⁾.آنان كه«ننسها»خوانند،من الانساء باشد،افعال من النّسيان،يا ⁽³⁾از ياد ببريم ايشان را آن آيتها.

و قوّت اين قول و بيان او آن است كه،روايت كرده اند كه،سهل بن حنيف گفت:يك روز مردى در مجلس رسول خدا-صلّى اللّه عليه و آله-بر پاى خاست و گفت:يا رسول اللّه!چند آيت قرآن دانستم كه در نماز شب ⁽⁴⁾خواندمى ⁽⁵⁾،دوش برخاستم فراموش كرده بودم.چندان كه خواستم تا ياد ⁽⁶⁾آرم،يك حرف يادم نيامد.

ديگرى برخاست،گفت:مرا هم اين افتاد،و ديگرى هم چنين.رسول اللّه-صلّى اللّه عليه و آله-گفت كه:بدانى كه چرا چنين بود؟خداى تعالى-جلّ جلاله ⁽⁷⁾-آن آيتها منسوخ كرد،و چون آيتى منسوخ كند از يادها و دلها ببرد.اين يك قول است در معنى أَوْ نُنْسِهٰا [128-ر].

وجهى دگر آن است كه:او نتركها،و در اين وجه نسى و انسى به يك معنى باشد،و نسيان در كلام عرب ترك بود،من قوله تعالى: نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِيَهُمْ ⁽⁸⁾... ،اى تركوا طاعة اللّه فتركهم من الثّواب،و كذلك قوله تعالى: كَذٰلِكَ أَتَتْكَ آيٰاتُنٰا فَنَسِيتَهٰا وَ كَذٰلِكَ الْيَوْمَ تُنْسىٰ ⁽⁹⁾.

و وجه دگر آن است كه:«ننسها»نأمر بتركها،بفرماييم تا رها كنند،چنان كه شاعر گفت:

انّ علىّ عقبة اقضيهالست بناسيها و لا منسيها

يعنى آمر بتركها.

وجهى دگر در«ننسها»آن است كه معنى آن بود كه:نؤخّرها،با پس داريم آن را من انسا اللّه اجله،اى اخّره ⁽¹⁾،يك معنى آن بود كه:تأخير كنيم انزال آن را خود فرونفرستيم،يا ⁽²⁾تأخير كنيم از وقتى به وقتى تا به حسب مصلحت فروفرستيم.

امّا قرائت ابو عمرو و ابن كثير«او ننساها»،يك معنى اين بود كه:نتركها،من قولهم:نسيت الشّىء اذا تركته.وجهى دگر آن كه:«ننسؤها»،اى نمضيها،من قولك:نسأت الابل اذا سقتها،و منه المنسأة للعصا،براى آن كه شتر را به آن رانند، طرفة بن العبد گويد در وصف شترش:

أمون كألواح الإران نساتهاعلى لاحب كأنّه ظهر برجد

نَأْتِ بِخَيْرٍ ،«نأت»مجزوم است به جزاى شرط،و در معنى او دو قول است:

يكى آن كه نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهٰا ،به از آن بياريم،به معنى ⁽³⁾خوارتر ⁽⁴⁾و سهل تر در باب تكليف.و قولى ديگر:«بخير منها»اى باصلح منها،بهتر از آن و نافعتر از آن در باب تكليف. أَوْ مِثْلِهٰا ،يا مانند آن در اين دو وجه از صلاح و خفّت.

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ⁽⁵⁾،استفهام به معنى تقرير است، نمى دانى؟يعنى مى دانى كه خداى بر همه چيزى قادر است.و«شىء»،در آيت مخصوص است به معدوم دون موجود،براى آن كه آنچه در وجود آمد از مقدورى برفت.و«قدير»،فعيل باشد به معنى فاعل بناى مبالغت ⁽⁶⁾.

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ،نمى دانى كه ملك آسمان و زمين خداى راست؟و معنى ملك و ملك راجع بود با قادرى،وصف از ملك ملك باشد و از ملك مالك،يعنى در قبضۀ قدرت اوست تا مى گرداند چنان كه خواهد از عدم به وجود آورد و از وجود به عدم،و از حال به حال به حسب مصلحت چنان كه داند.

وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ ،«ما»،نفى است و«من»در هر دو

جا ⁽¹⁾زيادت است،و معنى آن است كه:ما لكم دون اللّه ولىّ و لا نصير،يعنى جز خداى تعالى شما را يار و ياورى نبود.و«دون»در آيت به معنى غير است،و «ولىّ»و«نصير»هر دو فعيل است به معنى فاعل در ⁽²⁾وجه مبالغت.و معنى ولىّ آن باشد كه يتولّى امرهم،كه تولّاى ⁽³⁾كار ايشان كند و اولى تر باشد،و يارى نبود ايشان را كه حمايت كند ⁽⁴⁾بر خداى تعالى.

أَمْ تُرِيدُونَ ،«ام»معادل بود همزه استفهام را،و آن بر دو ضرب ⁽⁵⁾بود:متّصل و منقطع باشد،مثال متّصل چنان بود كه:أ زيد عندك ام عمرو.و مثال منقطع چنان كه:أ زيد عندك ام عندك عمرو ⁽⁶⁾.و فرق از ميان ايشان در معنى آن بود كه در اوّل سايل را علم حاصل بود[128-پ]به وجود يكى از زيد و عمرو،و لكن عين نمى داند،از عين او سؤال مى كند،و در دوم سؤال مى كند ⁽⁷⁾از كون ⁽⁸⁾به نزديك او،پس زيد را رها مى كند به جملگى و سؤال با سر مى گيرد از عمرو،يعنى زيد را رها كردم اكنون از عمرو خبر ده مرا تا نزد تو هست يا نه؟و«ام»در آيت معادل همزۀ استفهام است فى قوله: أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .

و وجهى دگر آن است در«ام»كه:«ميم»زيادت است،و معنى آن كه:

أ تريدون ان تسألوا رسولكم.

و وجهى دگر آن است كه:به معنى«بل»است،چنان كه شاعر گفت:

ام انت فى العين املح

و معنى آن كه:بل انت فى العين املح.

[أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ] ⁽⁹⁾،حق-سبحانه و تعالى-در اين آيت تقريع و ملامت كرد جهودان را و جز ايشان را از آنان كه ⁽¹⁰⁾بر رسول-عليه السّلام-تحكّم و تعنّت كردند، گفت:شما مى خواهى كه از پيغمبرتان،يعنى محمّد مصطفى-صلّى اللّه عليه و آله-

آن خواهى كه قوم موسى از موسى خواستند پيش از اين؟ و آنچه ايشان از موسى-عليه السّلام-خواستند آن بود كه،ايشان موسى -عليه السّلام-را گفتند:خداى تعالى را-جلّ جلاله-به ما نماى معاينه،چنان كه خداى-عزّ و جلّ از ايشان حكايت كرد كه: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتّٰى نَرَى اللّٰهَ جَهْرَةً ⁽¹⁾... ، و در دگر آيت از ايشان بازگفت كه: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسىٰ أَكْبَرَ مِنْ ذٰلِكَ فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً ⁽²⁾.

آنگاه ⁽³⁾بيان كرد كه:مثل سؤال ايشان كردن،بدل كردن باشد كفر را به ايمان،اگر سؤالش كفر باشد همانا اعتقادش ايمان نباشد. وَ مَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِيلِ ،اشارت است به آن سؤال كردن در حقّ خداى تعالى آنچه بر او روا نباشد و بدو لايق نبود،به اعتقاد جواز ⁽⁴⁾آن كفر باشد،و هركه كافر شود و كفر به ايمان بدل كند يعنى ايمان رها كند و اختيار ايمان نكند و به بدل آن كفر آرد او راه راست گم كرده باشد.و سَوٰاءَ السَّبِيلِ ،ميانه راه باشد،يعنى جادّه راه، بيانه ⁽⁵⁾: فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوٰاءِ الْجَحِيمِ ⁽⁶⁾،اى في وسط الجحيم.

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتٰابِ ،اين آيت در شأن گروهى جهودان آمد،و سبب ⁽⁷⁾او آن بود كه:فنحاص ⁽⁸⁾بن عازورا ⁽⁹⁾و زيد بن قيس،عمّار ياسر را و حذيفۀ يمان ⁽¹⁰⁾را ⁽¹¹⁾چون واقعۀ احد بيفتاد و وهنى رسيد مسلمانان را گفتند ⁽¹²⁾:اگر ⁽¹³⁾شما حق ⁽¹⁴⁾بودى،اين وهن نيفتادى شما را،از او برگردى و به دين ما در آيى كه آن بهتر باشد شما را.

عمّار ياسر گفت:شما چه گويى ⁽¹⁵⁾در ⁽¹⁶⁾نقض عهد؟گفتند:عظيم باشد،

گفتند ⁽¹⁾:ما با خداى عهدى كرده ايم كه هرگز به محمّد كافر نشويم.فنحاص ⁽²⁾گفت:امّا هذا فقد صبا،اين مرد صابى باشد.عمّار گفت:امّا انا فقد رضيت باللّه ربّا و بالإسلام دينا و بمحمّد نبيّا ⁽³⁾و بالقرآن اماما ⁽⁴⁾و بالكعبة قبلة و بالمؤمنين اخوانا، گفت:من بارى راضيم به آن كه خداوند من خداى باشد،و اسلام دين من باشد[و محمّد پيغامبرم باشد] ⁽⁵⁾و قرآن امام من ⁽⁶⁾باشد و كعبه قبله ام و مؤمنان برادرانم باشند.

آنگه بيامدند و رسول را-عليه السّلام-خبر كردند ⁽⁷⁾.رسول-عليه السّلام-بر ايشان ثنا كرد و گفت:

اصبتما الخير و افلحتما، به خير رسيدى و فلاح يافتى[129-ر].

وَدَّ ،اى تمنّا و اراد.بسيار كسان از اهل كتاب،يعنى جهودان مى خواهند و تمنّا مى كنند كه شما را از ايمان به كفر برگردانند.و كُفّٰاراً ،منصوب است بر حال از مفعول.و حَسَداً ،منصوب است بر مفعول له،و روا بود كه مصدر فعل ⁽⁸⁾محذوف بود، يعنى حسدوا حسدا،و اصل حسد در لغت حكّ الشّىء بالشّيء،چيزى در چيزى سودن باشد چنان كه خراشيده شود،و از اين جا بيل را محسد گويند كه آلت خدش است و قراد را اعنى ⁽⁹⁾كرهه را حسدل گويند به زيادت«لام»،چنان كه عبد را عبدل گويند،و در ⁽¹⁰⁾معنى قول شاعر از اينجاست كه گفت:

اصبر على مضض الحسود فانّ صبرك قاتله

كالنّار تأكل نفسهاان لم تجد ما تأكله

گفت:صبر كن بر خشم و حسد حاسد كه صبر تو و حسد حاسد ⁽¹¹⁾او را بكشد چون آتش كه چون چيزى نيابد كه بخورد خود را بخورد،يعنى حسد حاسد دل او را بخورد.و رسول-عليه السّلام-در ذمّ حسد گفت:

ان الحسد ليأكل الحسنات كما تأكل النار الحطب ،گفت:حسد ⁽¹²⁾حسنات را چنان بخورد كه آتش هيزم را.

و اميرالمؤمنين -عليه السّلام-گفت:

الحاسد مغتاظ على من لا ذنب له گفت:

حاسد خشمناك است برآن كه او را گناهى نبود.و در مثل گفته اند:

«الحسود لا يسود» ،حسود هرگز سيّد نشود.و هيچ چيز نيست كه زيانكارتر بود و سودمندتر از حسد،اعنى حاسد را و محسود را.

امّا حاسد را جگر خورد و امّا محسود را رفعت دهد،پندارى حاسد را بر گماشته اند تا آن كس را كه مردمان ندانند و نشناسند ذكر مى كند و نام او تازه مى دارد،و نكو گفت ابو تمّام طائي ⁽¹⁾اين معنى:

و اذا اراد اللّه نشر فضيلةطويت اتاح لها لسان حسود

لو لا اشتعال النّار فيما جاورتما كان يعرف طيب عرف العود

و ديگرى مى گويد كه بر او حسد برده اند ⁽²⁾:

انّي حسدت فزاد اللّه في حسديلا عشت ما عشت يوما غير محسود

لا يحسد المرء الّا من فضائلهبالفضل و العلم و النّعماء و الجود

و ديگرى گويد:

ان يحسدوني فانّي غير لائمهمقبلي من النّاس اهل الفضل قد حسدوا

فدام لي و لهم ما لي و ما بهمو مات اكثرنا غيظا بما يجد

انا الشّجا وجدوني في حلوقهملا ارتقى صدرا منها و لا ارد

و از اين جا گفت حق تعالى ⁽³⁾-جل جلاله -در حقّ اميرالمؤمنين على-عليه الصّلاة و السّلام-چون حاسدان بر او حسد بردند: أَمْ يَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلىٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ ⁽⁴⁾-الآية، و از عائشه روايت كرده اند كه گفت:روزى رسول-عليه السّلام-در حجرۀ من بود.جماعتى جهودان آمدند و دستورى خواستند،من در حجاب شدم و ايشان در آمدند و رسول را خطاب ⁽⁵⁾كردند كه:السّلام عليك يا محمّد.رسول-عليه السّلام-دانست،و ليكن به كرم و حلم اغضاء كرد.چيزى پرسيدند و برفتند.مرا سخت آمد،همّت كردم كه جواب دهم[129-پ]ايشان را چون برفتند جماعتى دگر آمدند و همچنين

گفتند،گفت:مرا صبر نماند،من گفتم از پس پرده:و عليكم السّام و اللّعنة و الغضب يا اعداء اللّه.

رسول-عليه السّلام-مرا گفت:خاموش باش.چون ايشان برفتند،رسول -عليه السّلام-مرا ملامت كرد و گفت:چرا سخن گفتى؟گفتم:يا رسول اللّه!من بر خويشتن مالك نبودم كه جواب ندهم،گفت:ندانى كه جهودان قومى اند حسود و بسيار حسد،و بر هيچ چيز حسد ايشان بيشتر نيست از خصال مسلمانان،ازآن كه بر سلام،كه حق تعالى به تحيّت ما كرده است،و آن تحيّت اهل بهشت است،و بر آمين گفتن به عقب دعا.پس هركه حسد كار بندد،به جهودان اقتدا كرده باشد.

مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ ،پس ازآن كه حق،ايشان را روشن شد،يعنى پس ازآن كه بدانستند و بشناختند كه تو رسول خدايى،و نعت و صفت تو در تورات بخواندند.

آنگه حق تعالى گفت:رها كنى ايشان را، فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا ،ايشان را عفو كنى.و«صفح»عفو باشد،و اصل او اعراض بود حتّى تبدو صفحة وجهك،از او بگردى ⁽¹⁾تا جانب رويت پيدا شود. حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ،تا خداى تعالى كار خود يا ⁽²⁾فرمان خود بيارد.

عبد اللّه عبّاس گفت به روايت ابن ابي طلحه ⁽³⁾:اين منسوخ است بقوله: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ⁽⁴⁾...،و اين قول قتاده است و ربيع ⁽⁵⁾انس و سدّى.و بهرى دگر گفتند منسوخ است بقوله: قٰاتِلُوا الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ يُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ⁽⁶⁾-الآية.

و محمّد بن علىّ الباقر-عليهما السّلام-گفت:خداى تعالى رسول را -عليه السّلام-قتال نفرمود تا اين آيت آمد: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ⁽⁷⁾.

جبريل بيامد و اين آيت بياورد،و تيغى از آسمان بياورد و در گردن رسول افگند، و هر آيت كه آيت سلم و صلح و مدارا بود به اين آيت منسوخ كرد، حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ،كلبى گفت از عبد اللّه عبّاس:بامره فى ⁽¹⁾القتال،تا فرمان خداى بيايد در قتال.

آنگه فرمان خداى آمد در بنى قريظه به قتل و سبى تا مردان را بكشتند و زنان را آواره كردند و برده بردند،و در بنى النّضير به جلا و نفى و تا ايشان را از زمين خود به زمين شام راندند.

و ابو مسلم گفت: حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ،يعنى آنچه وعده داد از نصرت و فتح و اظهار دين اسلام و اعلاء كلمۀ او،چنان كه دگر جا گفت: فَتَرَبَّصُوا حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ⁽²⁾.

بهرى دگر گفتند: حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ،بالموت ⁽³⁾و العقاب،تا خداى تعالى ايشان را هلاك بر آرد و از دنيا با سراى عقاب برد.بهرى دگر گفتند:معنى آن است كه تا بميرند يا ايمان آرند.و بعضى ديگر گفتند:تا مسلمانان را قوّتى و عددى ⁽⁴⁾و عدّتى پيدا شود.

و بيشتر مفسّران برآنند كه:تا فرمان خداى تعالى بيايد در حقّ اهل كتاب،امّا به آن كه ايمان آرند يا قبول جزيه كنند و جزيه بدهند ذليل و صاغر[130-ر]،و شرايط ذمّه را مراعات كنند،و يا بكشندشان اگر اين نكنند.

اگر گويند چگونه گفت: فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا ،و عفو كسى كند كه قادر باشد و مسلمانان ضعيف و عاجز بودند؟جواب آن است كه گوييم:حق تعالى گفت مسلمانان را در اين سخنها و ايذاء و سفاهت كه اينان مى كنند و شما مى توانيد كه جواب دهيد،مدهيد تا آنگه كه خدا فرمان دهد به آنچه شرح داده شد. إِنَّ اللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ،خداى تعالى بر همه چيز قادر است.

سوره البقرة (2): آیات 110 تا 114

اشاره

وَ أَقِيمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّكٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (110) وَ قٰالُوا لَنْ يَدْخُلَ اَلْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ كٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰارىٰ تِلْكَ أَمٰانِيُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ (111) بَلىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ (112) وَ قٰالَتِ اَلْيَهُودُ لَيْسَتِ اَلنَّصٰارىٰ عَلىٰ شَيْءٍ وَ قٰالَتِ اَلنَّصٰارىٰ لَيْسَتِ اَلْيَهُودُ عَلىٰ شَيْءٍ وَ هُمْ يَتْلُونَ اَلْكِتٰابَ كَذٰلِكَ قٰالَ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ فِيمٰا كٰانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (113) وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اَللّٰهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اِسْمُهُ وَ سَعىٰ فِي خَرٰابِهٰا أُولٰئِكَ مٰا كٰانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِينَ لَهُمْ فِي اَلدُّنْيٰا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي اَلْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِيمٌ (114)

ترجمه

2\114-110<

به پاى داريد نماز را و بدهيد زكات را و آنچه در پيش داريد براى خود از نيكى بيابيد آن را نزديك خداى،به درستى كه خداى بدانچه شما كنيد بيناست.

گفتند نشود در بهشت الّا آن كه باشد جهود يا ترسا آن آرزوهاى ايشان است،بگو بياريد حجّتتان اگر شما راست همى گوييد ⁽¹⁾.

آرى آن كس كه بسپارد روى خود خداى را و او نيكوكار بود،او را بود مزدش به نزديك خدايش،و ترسى نبود بر ايشان و نه ايشان اندوهگن ⁽²⁾شوند.

گفتند جهودان نيستند ترسايان بر چيزى،و گفتند ترسايان نيستند جهودان بر چيزى،و ايشان همى خوانند كتاب را، يعنى تورات و انجيل،همچنين گفتند آنان كه نمى دانند ⁽³⁾مانند گفتار ايشان،خداى داورى كند ميان ايشان روز قيامت در آنچه بودند ايشان در آن خلاف مى كنند.

كيست ⁽⁴⁾ظالم تر از آن كس او منع كند مسجدهاى خداى را كه ياد كنند در آنجا نام او،و سعى كنند در ويرانى آن اينانند كه نبود ايشان را كه در آنجا شوند الّا ترسان ⁽⁵⁾،ايشان راست در دنيا هلاكى و ايشان راست در آخرت عذابى بزرگ.

قديم-جلّ جلاله-چون صحابه رسول را و مسلمانان را آنچه مصلحت ⁽⁶⁾ايشان بود

در باب عفو و صفح و مدارا و حسن معاشرت با اهل كتاب بفرمود ⁽¹⁾انتظار فرج را و آمدن فرمان خدا را،گفت:آنچه به خاصّۀ شما متعلّق است از عبادات ابدان و اموال،نيز به پاى داريد از اقامت نماز و ايتاء زكات،اين وجه اتّصال آيت است به آيت متقدّم،و كلام در اقامت نماز و ايتاء زكات مستوفى برفت در آيات متقدّم ⁽²⁾.

قوله: وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ ،«ما»مجازات راست،و جزاى او تَجِدُوهُ است،و «نون»از هر دو فعل به جزم شرط و جزا بيفتاد ⁽³⁾،گفت:و هرآنچه تقديم كنى و در پيش افگنى ⁽⁴⁾براى خود بازيابى به نزديك خداى-عزّ و جلّ.و«من»تبيين راست.

و مراد به«خير»صدقه است.بعضى گفته اند ⁽⁵⁾[130-پ]:مراد به«خير» مال است،نظيره قوله تعالى: إِنْ تَرَكَ خَيْراً ⁽⁶⁾... ،اى مالا،و گفته اند:مراد عمل صالح است،و اولى تر حمل آن بود.بر عموم تا جمله داخل باشند تحت او.

خداى تعالى به اين آيت تحريص ⁽⁷⁾مى كند مردم را بر عمل صالح و آنچه ايشان را به خير نزديك گرداند،و مى گويد:آن بماند به نزديك خداى تعالى مدّخر ⁽⁸⁾،تا در خبر آمده است كه:يك خرما يا يك لقمه نان كه بنده به صدقه بدهد،خداى آن را مى پروراند تا چندان شود كه كوهى عظيم،آن را بيارد ⁽⁹⁾در كفۀ حسنات او نهد تا كفّه ⁽¹⁰⁾سر به شاهين آرد،بيانش قوله تعالى: يَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰا وَ يُرْبِي الصَّدَقٰاتِ ⁽¹¹⁾.

در خبر هست كه:يك روز مردى به نزديك رسول آمد و گفت:يا رسول اللّه!ما بالنا ⁽¹²⁾نكره الموت؟ما را چه بوده است كه ⁽¹³⁾مرگ را كارهيم؟گفت:

قدّم مالك فانّ قلب كلّ امرئ عند ماله، گفت:مالت از پيش بفرست كه دل هركس به نزديك مالش بود.