اصول کافی با ترجمه و شرح فارسی محمدباقر کمره ای جلد 4

مشخصات كتاب

عنوان قراردادی:الکافی .اصول .فارسی .برگزیده

اصول‌الکافی

عنوان و نام پديدآور:اصول کافی/ تالیف ثقة‌الاسلام کلینی(رحمه الله)؛ با ترجمه و شرح فارسی محمدباقر کمره‌ای.

مشخصات نشر:[تهران]: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، 13 -

مشخصات ظاهری:6ج.

شابک:125000 ریال: دوره‌964-6066-74-7 : ؛ ج. 1 964-6066-75-5 : ؛ ج. 2 964-6066-76-3 : ؛ 125000 ریال (ج. 2، چاپ چهارم) ؛ ج. 3 964-6066-77-1 : ؛ 125000 ریال (ج.3، چاپ چهارم) ؛ 125000 ریال ‌ج. 4، چاپ چهارم 964-6066-78-X : ؛ ج. 5 964-6066-79-8 : ؛ 125000ریال (ج.5، چاپ چهارم) ؛ ج. 6 964-6066-80-1 : ؛ 12500 ریال (ج.6، چاپ چهارم)

يادداشت:فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم، 1370.

يادداشت:چاپ چهارم.

يادداشت:ج.3 - 6 (چاپ چهارم: 1379).

مندرجات:ج. 1. کتاب عقل و جهل - کتاب فضل علم - کتاب توحید-. ج. 2. کتاب حجت (1)-. ج. 3. کتاب حجت (2)-. ج. 4. کتاب ایمان و کفر-. ج. 5. کتاب ایمان و کفر-. ج. 6. کتاب دعا - کتاب فضل قرآن - کتاب عشرت.

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:کمره‌ای، محمد باقر، 1283 - 1374.، مترجم

شناسه افزوده:سازمان اوقاف و امور خیریه. انتشارات اسوه

رده بندی کنگره:BP129/ک‌8ک‌22041 1300ی

رده بندی دیویی:297/212

شماره کتابشناسی ملی:م‌79-11569

اطلاعات رکورد کتابشناسی:ركورد كامل

اشاره

فهرست مطالب‌

باب در سرشت مؤمن و كافر 15

باب ديگرى از آن و در اين باب وقوع تكليف نخست، فزون است 25

باب ديگر از آن 29

باب در اينكه رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) اول كس بود كه پاسخ گفت و به ربوبيت خدا عز و جل اقرار كرد 37

باب چگونه پاسخ دادند با اينكه ذرّه‌اى بودند 43

باب آفرينش خلق به يگانه‌پرستى 43

باب در اينكه مؤمن در صُلب كافر باشد 47

باب هر گاه خدا خواهد مؤمن آفريند 49

باب در اينكه صبغه، همان مسلمانى است 49

باب در اينكه سَكينه، ايمان است 51

باب اخلاص 55

باب شرايع 59

باب ستونهاى اسلام 63

باب در اينكه اسلام حفظ جان كند و وسيله اداى امانت گردد ولى ثواب آخرت بر ايمان است 81

باب هر جا ايمان هست مسلمانى هم هست ولى اسلام ملازم با ايمان نيست و ممكن است از او جدا باشد 85

باب ديگر از آن و در آن است كه اسلام پيش از ايمان است 91

باب در اينكه ايمان بدون انجام واجبات و ترك محرمات پذيرفته نيست [30] 95

باب در اينكه ايمان به همه اعضاء تن، پخش است 113

باب مسابقه در ايمان 133

باب درجات ايمان 139

باب ديگرى از آن 145

باب نسب اسلام و ماده و بنياد آن 149

باب خصال مؤمن 153

(باب در شرح اسلام و ايمان و كفر و نفاق 159

(باب صفت ايمان) 163

باب فضل ايمان بر اسلام و فضل يقين بر ايمان 165

باب حقيقت ايمان و يقين 169

باب تفكر و انديشه 175

باب مكارم 177

باب فضل يقين 183

باب رضا به قضاء 189

باب تفويض بر خدا و توكل بر خدا 199

باب خوف و رجاء 209

باب حسن ظن و خوشبينى به خدا عز و جل 219

باب اعتراف به تقصير 223

باب طاعت و تقوى 225

باب ورع 233

باب عفّت 241

باب اجتناب از محرمات 245

باب اداى واجبهاى الهى 247

باب استوارى بر عمل و پى‌گيرى آن 251

باب عبادت 253

باب نيّت 257

باب در افراط و سستى در عبادت 261

باب اقتصاد و ميانه روى در عبادت 263

باب كسى كه به او برسد عملى، ثوابى از طرف خدا دارد 267

باب صبر 267

باب شكر 287

باب خوش خلقى 303

باب خوشروئى 313

باب راستى و امانت پردازى 317

باب حياء 323

باب عفو و گذشت 325

باب فرو خوردن خشم 331

باب حلم و بردبارى 339

باب خاموشى و نگهداشتن زبان 343

باب مدارا و سازگارى 353

باب نرمش و رفق 357

باب تواضع 365

باب دوستى در راه خدا و دشمنى در راه خدا 375

باب نكوهش دنيا و بيان زهد در دنيا 385

باب در اطراف آنچه در باب گذشته، گذشت 409

باب قناعت 411

باب كفاف 419

باب تعجيل در كار خير 423

باب انصاف و عدالت 429

باب بى‌نيازى از مردم 439

باب صله رحم 445

باب احسان به پدر و مادر 465

باب اهتمام به امور مسلمانان و نصيحت و خير خواهى و سودمندى براى آنان 483

باب اجلال سالمندان و پيره‌مندان 487

باب برادر بودن مؤمنان با يك ديگر 489

باب در حقى كه براى وابسته به ايمان و ناقض آن ثابت است 497

باب در اينكه برادرى بر پايه دين واقع نشده و همانا روى تعارف است 499

باب حق مؤمن بر برادرش و اداى حق او 499

باب مهرورزى و دلسوزى به يك ديگر 519

باب ديدار برادران 521

باب دست به هم دادن و مصافحه 531

باب هم آغوشى 545

باب بوسيدن 549

باب مذاكره برادران 551

باب شاد كردن مؤمنان 559

باب روا كردن حاجت مؤمن 573

باب كوشش در حاجت مؤمن 585

باب گشودن گرفتارى مؤمن 593

باب اطعام مؤمن 595

باب در اينكه كسى كه مؤمنى را بپوشاند 607

باب در اظهار لطف و مهربانى به مؤمن و گرامى داشتن او 611

باب در خدمت به او (يعنى به مؤمن) 617

باب اندرز دادن و خير خواهى براى مؤمن 617

باب اصلاح ميان مردم 621

باب احياء مؤمن 625

باب در دعوت خانواده به ايمان 627

باب در ترك دعوت مردم 629

باب در اينكه خدا دين را به كسى دهد كه او را دوست دارد 635

باب سلامت دين 637

باب تقيّه 639

باب كتمان و حفظ اسرار 655

شرح‌هاى كتاب ايمان و كفر 671

كتاب ايمان و كفر

اشاره

کِتَابُ الاْءِیمَانِ وَالْکُفْرِ

بابُ طِینَةِ الْمُوءْمِنِ وَالْکَافِرِ⁽¹⁾

وفی «ج» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم . کتاب الکفر والإیمان. باب طینة المؤمن والکافر . أخبرنی محمّد بن یعقوب ، قال : حدّثنی» .

وفی «د» : «کتاب الإیمان والکفر . بسم اللّه الرحمن الرحیم . باب طینة المؤمن والکافر . أخبرنا محمّد بن یعقوب ، قال : حدّثنی» .

وفی «ز» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم . کتاب الکفر والإیمان. باب طینة المؤمن والکافر» .

وفی «ص» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم . باب طینة المؤمن والکافر . حدّثنی أبو محمّد هارون بن موسی بن أحمد التلّعکبری، قال: حدّثنی أبو جعفر محمّد بن یعقوب الکلینی، قال: حدّثنی» .

وفی «ض» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم ، وبه نستعین . کتاب الإیمان والکفر. باب طینة المؤمن والکافر» .

وفی «ف» : «الحمد للّه ربّ العالمین . بسم اللّه الرحمن الرحیم. کتاب الکفر والإیمان، والطاعات والمعاصی من المجلّد الثانی من کتاب الکافی. باب طینة المؤمن والکافر . قال أبو جعفر محمّد بن یعقوب الکلینی: حدّثنی».

وفی «ه» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم . کتاب الإیمان والکفر. باب طینة المؤمن والکافر . حدّثنی».

وفی «بر» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم . وبه ثقتی. ربِّ یسّر. المجلّد الثانی من المجلّدات السبع من الکتاب الکافی تألیف الشیخ الفقیه الکامل أبی جعفر محمّد بن یعقوب الکلینی قدّس اللّه سرّه، ونوّر ضریحه. کتاب الإیمان والکفر. باب طینة المؤمن والکافر».

وفی «بس» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم ، وبه ثقتی. باب طینة المؤمن والکافر».

وفی «بف» : «بسم اللّه الرحمن الرحیم ، وبه ثقتی. کتاب الإیمان من الکافی، والکفر، والدعاء، وفضل القرآن، والزکاة، والصوم، والاعتکاف. باب طینة المؤمن والکافر».

وفی شرح المازندرانی : «بسم اللّه الرحمن الرحیم. باب طینة المؤمن والکافر. أخبرنا محمّد بن یعقوب، قال: حدّثنی» .

وفی مرآة العقول ، ج 7 ، ص 1 : «کتاب الإیمان والکفر من کتاب الکافی ، تصنیف الشیخ أبی جعفر محمّد بن یعقوب الکلینی رضی اللّه عنه وأرضاه» ثمّ قال : «أقول: تلک الفقرات لم تکن فی بعض النسخ، والظاهر أنّه من کلام رواة الکافی» .

1 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسی، عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ

رَجُلٍ⁽²⁾: عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهماالسلام ، قَالَ: «إِنَّ⁽³⁾اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَلَقَ النَّبِیِّینَ مِنْ طِینَةِ عِلِّیِّینَ قُلُوبَهُمْ وَأَبْدَانَهُمْ، وَخَلَقَ قُلُوبَ الْمُوءْمِنِینَ مِنْ تِلْکَ الطِّینَةِ⁽⁴⁾، وَجَعَلَ⁽⁵⁾خَلْقَ أَبْدَانِ الْمُوءْمِنِینَ⁽⁶⁾مِنْ دُونِ ذلِکَ⁽⁷⁾، وَخَلَقَ الْکُفَّارَ مِنْ طِینَةِ سِجِّینٍ⁽⁸⁾

وقال المحقّق الشعرانی فی تعلیقته علی الوافی : «ظاهر هذا الکلام [فکلّ من النشأتین غلبت علیه صار من أهلها [موجب للجبر ، وهو لا یوافق المذهب ، ویبعد کلّ البعد أن یکون مراد المصنّف ما یظهر من کلامه هذا . فإن قال قائل : إنّ الخلق من طینتین مختلفتین لا یستلزم سلب القدرة عن الطرف المخالف . قلنا : الخلق من طینة علّیّین یوجب أقربیّة مَن خلَق منها إلی الخیر ، والسجّین بالعکس ، وهذا أیضا ظلم قبیح ، ومقتضی العدل واللطف الإلهی أن یخلق جمیع الناس من طینة واحدة قریبة إلی الخیر ، کما یدلّ علیه الآیة الکریمة ، وإن خرج من خرج عن فطرته بسوء اختیاره. فإن أمکن تأویل ما یخالف ذلک من الأحادیث بحیث یوافق الآیة الکریمة والضروری من مذهب الإمامیّة فهو ، وإلاّ فهی مردودة . ونعم ما قال الفاضل محمّد صالح المازندرانی : إنّ الخلق من طینتین تابع للإیمان والکفر ومسبّب عنهما ، لا العکس ؛ لأنّ اللّه تعالی علم أنّ جماعة یؤمنون باختیارهم ، سواء کانوا من طینة علّیّین أو من طینة سجّین ، فخلقهم من طینة علّیّین تشریفا لهم ، وعلم أنّ جماعة یکفرون باختیارهم ولو کانوا من طینة علّیّین ، فخلقهم من طینة سجّین توهینا وازدراءً . هذا محصّل کلامه ، ثمّ قال : وبما قرّرنا تبیّن فساد توهّم أنّ الإیمان والفضل والکمال وأضدادها تابعة لطهارة الطینة وصفائها ، وخباثة الطینة وظلمتها ؛ انتهی . فهذه الطینة عارضة علی الفطرة الأصلیّة علی التوحید» .

قال المحقّق الشعرانی فی تعلیقته علی شرح المازندرانی ، ج 8 ، ص 4 : «لیس فی الباب الأوّل من هذا الکتاب حدیث یعتمد علی إسناده ، بل جمیع أخباره ضعیفة بوجه ، ولکنّ فی البابین بعده أخبارا توصف بالحسن أو التوثیق ولکنّ مضامینها مخالفة لاُصول المذهب وللروایات الآتیة فی الباب الرابع ؛ أعنی باب فطرة الخلق علی التوحید ؛ وذلک لأنّ من اُصول مذهبنا العدل واللطف وإن لم یخلق بعض الناس أقرب إلی قبول الطاعة وبعضهم أبعد ، والتبعیض فی خلق المکلّفین مخالف لمقتضی العدل ؛ لأنّه تعالی سوّی التوفیق بین الوضیع والشریف ، مکّن أداء المأمور وسهّل سبیل اجتناب المحظور . وخلق بعض الناس من طینة خبیثة ، إمّا أن یکون ملزما باختیار المعصیة جبرا ، وهو باطل ، وإمّا أن یکون أقرب إلی قبول المعصیة ممّن خلق من طینة طیّبة ، وهو تبعیض وظلم ، وقلنا : إنّه مخالف للروایات الآتیة فی الباب الرابع ؛ لأنّها صریحة فی أنّ اللّه تعالی خلق جمیع الناس علی فطرة التوحید ، ولیس فی أصل خلقهم تشویه وعیب ، وإنّما العیب عارض ، وهکذا ما نری من خلق اللّه تعالی ؛ فإنّه خلق الماء صافیا ، وإنّما یکدّره الأرض التربة . وکذلک الإنسان خلق سالما من الخبائث وأبواه یهوّدانه وینصّرانه ویمجّسانه .

وأیضا القرآن یدلّ علی أنّ جمیع الناس قالوا : بلی ، فی جواب «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» [الأعراف (7) : 172 [فالأصل الذی علیه اعتقادنا أنّ جمیع أفراد الناس متساویة فی الخلقة بالنسبة إلی قبول الخیر والشرّ ، وإنّما اختلافهم فی غیر ذلک ، فإن دلّت روایة علی غیر هذا الأصل فهو مطروح ، أو مؤوّل بوجه ، سواء علمنا وجهه ، أو لم نعلم . ومن التأویلات التی هی فی معنی طرح الروایات تأویل الشارح ؛ فإنّ الروایات صریحة فی أنّ الطینة مؤثّرة فی صیرورة العبد سعیدا أو شقیّا ، وأوّلها الشارح بأنّها غیر مؤثّرة» .

وقال العلاّمة المجلسی فی مرآة العقول ، ج 7 ، ص 15 : «اعلم أنّ ما ذکر فی هذا الباب وفی بعض الأبواب الآتیة من متشابهات الأخبار ومعضلات الآثار ، وممّا یوهم الجبر ونفی الاختیار ، ولأصحابنا رضوان اللّه علیهم فیها مسالک :

الأوّل : ما ذهب إلیه الأخباریّون ، وهو أنّا نؤمن بها مجملاً ونعترف بالجهل عن حقیقة معناها وعن أنّها من أیّ جهة صدرت ونردّ علمها إلیهم علیهم‌السلام .

الثانی : أنّها محمولة علی التقیّة ؛ لموافقتها لروایات العامّة ومذاهب الأشاعرة الجبریّة ، وهم جلّهم .

الثالث : أنّها کنایة عن علمه تعالی بما هم إلیه صائرون ؛ فإنّه سبحانه لمّا خلقهم وکان عند خلقهم عالما بما یصیرون إلیه فکأنّه خلقهم من طینات مختلفة .

الرابع : أنّها کنایة عن اختلاف استعداداتهم وقابلیّاتهم ، وهذا أمر بیّن لایمکن إنکاره ؛ فإنّه لایریب عاقل فی أنّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وأباجهل لیسا فی درجة واحدة من الاستعداد والقابلیّة ، وهذا لا یستلزم سقوط التکلیف ؛ فإنّ اللّه تعالی کلّف النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بقدر ما أعطاه من الاستعداد والقابلیّة لتحصیل الکمالات ، وکلّفه ما لم یکلّف أحدا مثله ، وکلّف أباجهل ما فی وسعه وطاقته ، ولم یجبره علی شیء من الشرّ والفساد .

الخامس : أنّه لمّا کلّف اللّه تعالی الأرواح أوّلاً فی الذرّ وأخذ میثاقهم فاختاروا الخیر والشرّ باختیارهم فی ذلک الوقت ، وتفرّع اختلاف الطینة علی ما اختاروه باختیارهم ، کما دلّت علیه بعض الأخبار فلا فساد فی ذلک» .

وقال العلاّمة الطباطبائی فی ذیل هذا الحدیث : «الأخبار مستفیضة فی أنّ اللّه تعالی خلق السعداء من طینة علّیّین من الجنّة ، وخلق الأشقیاء من طینة سجّین من النار ، وکلّ یرجع إلی حکم طینته من السعادة والشقاء . وقد اُورد علیها أوّلاً بمخالفة الکتاب ، وثانیا باستلزام الجبر الباطل .

أمّا البحث الأوّل فقد قال اللّه تعالی : «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن طِینٍ» [الأنعام (6) : 2] وقال : «وَ بَدَأَ خَلْقَ الاْءِنسَـنِ مِن طِینٍ»[السجدة (32) : 7] ، فأفاد أنّ الإنسان مخلوق من طین ، ثمّ قال تعالی: «وَ لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهَا»الآیة ، [البقرة (2) : 148] وقال : «مَآ أَصَابَ مِن مُّصِیبَةٍ فِی الاْءَرْضِ وَ لاَ فِیآ أَنفُسِکُمْ إِلاَّ فِی کِتَـبٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَآ»الآیة ، [الحدید (57) : 22 [فأفاد أنّ للإنسان غایة ونهایة من السعادة والشقاء ، وهو متوجّه إلیها ، سائر نحوها ، وقال تعالی : «کَمَا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ فَرِیقًا هَدَی وَفَرِیقًا حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلَــلَةُ» الآیة ، [الأعراف (7) : 29 ـ 30] فأفاد أنّ ما ینتهی إلیه أمر الإنسان من السعادة والشقاء هو ما کان علیه فی بدء خلقه وقد کان فی بدء خلقه طینا ، فهذه الطینة طینة سعادة وطینة شقاء . وآخر السعید إلی الجنّة وآخر الشقیّ إلی النار ، فهما أوّلهما ؛ لکون الآخر هو الأوّل ، وحینئذ صحّ أنّ السعداء خلقوا من طینة الجنّة ، والأشقیاء خلقوا من طینة النار ، وقال تعالی : «کَلاَّآ إِنَّ کِتَـبَ الاْءَبْرَارِ لَفِی عِلِّیِّینَ وَ مَآ أَدْرَلـکَ مَا عِلِّیُّونَ کِتَـبٌ مَّرْقُومٌ یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ»[المطففین (83) : 18 ـ 21] ، «کَلاَّآ إِنَّ کِتَـبَ الْفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ وَ مَآ أَدْرَلـکَ مَا سِجِّینٌ کِتَـبٌ مَّرْقُومٌ وَیْلٌ یَوْمَـلـءِذٍ لِّلْمُکَذِّبِینَ» [المطفّفین (83) : 7 ـ 10[ الآیات ، وهی تشعر بأنّ «علّیّین» و«سجّین» ، هما ما ینتهی إلیه أمر الأبرار والفجّار من النعمة والعذاب ، فافهم .

وأمّا البحث الثانی ، وهو أنّ أخبار الطینة تستلزم أن تکون السعادة والشقاء لازمین حتمیّین للإنسان ، ومعه لایکون أحدهما اختیاریّا کسبیّا للإنسان ، وهو الجبر الباطل .

والجواب عنه أنّ اقتضاء الطینة للسعادة أو الشقاء لیس من قبل نفسها ، بل من قبل حکمه تعالی وقضائه ما قضی من سعادة وشقاء ، فیرجع الإشکال إلی سبق قضاء السعادة والشقاء فی حقّ الإنسان قبل أن یخلق وأنّ ذلک یستلزم الجبر . وقد ذکرنا هذا الإشکال مع جوابه فی باب المشیئة والإرادة [ذیل ح 387 [وحاصل الجواب أنّ القضاء متعلّق بصدور الفعل عن اختیار العبد ، وهو فعل اختیاریّ فی عین أنّه حتمیّ الوقوع ولم یتعلّق بالفعل ، سواء اختاره العبد ، أو لم یختره حتّی یلزم منه بطلان الاختیار . وأمّا شرح ما تشتمل علیه هذه الأخبار تفصیلاً فأمر خارج عن مجال هذا البیان المختصر ، فلیرجع فیه إلی مطوّلات الشروح والتعالیق ، واللّه الهادی» .

2 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحسَیْنِ⁽¹⁴⁾، عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ ، عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِیِّ⁽¹⁵⁾: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، قَالَ : «إِنَّ

باب در سرشت مؤمن و كافر

1- از على بن الحسين (علیه السّلام) فرمود:

به راستى خدا عز و جل پيغمبران را همه از سرشت آسمانى آفريد چه دلهاى آنها را و چه پيكرهاى آنها را و دلهاى مؤمنان را هم از همان سرشت آفريد و پيكر آنان را از نشيب آن و كافران را از سرشت سياه سياه‌چال زندانى آفريد، چه دلهايشان را و چه پيكرشان را و ميان هر دو سرشت در آميخت و از براى اين است كه مؤمن، كافر زايد و از كافر مؤمن بر آيد و از اين جا است كه مؤمن به بد كردارى افتد و از اينجا است كه كافر به خوش‌رفتارى رسد، دلهاى مؤمنان شوق‌مند باشند بدان چه از آن آفريده شدند و دلهاى كافران شوق‌مند باشند بدان چه از آن آفريده شدند.

2- از امام صادق (علیه السّلام) كه فرمود: به راستى خداى عز و جل مؤمن را از سرشت بهشتى آفريده و كافر را از سرشت دوزخى و

اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَلَقَ الْمُوءْمِنَ مِنْ طِینَةِ الْجَنَّةِ ، وَخَلَقَ الْکَافِرَ⁽¹⁾مِنْ طِینَةِ النَّارِ» .

وَقَالَ : «إِذَا أَرَادَ اللّهُ⁽²⁾ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِعَبْدٍ خَیْراً، طَیَّبَ رُوحَهُ وَجَسَدَهُ ، فَلاَ یَسْمَعُ شَیْئاً مِنَ الْخَیْرِ إِلاَّ عَرَفَهُ ، وَلاَ یَسْمَعُ شَیْئاً مِنَ الْمُنْکَرِ إِلاَّ أَنْکَرَهُ».

قَالَ: وَسَمِعْتُهُ یَقُولُ: «الطِّینَاتُ ثَلاَثٌ⁽³⁾: طِینَةُ الاْءَنْبِیَاءِ، وَالْمُوءْمِنُ مِنْ تِلْکَ الطِّینَةِ ، إِلاَّ أَنَّ الاْءَنْبِیَاءَ هُمْ⁽⁴⁾مِنْ⁽⁵⁾صَفْوَتِهَا ؛ هُمُ⁽⁶⁾الاْءَصْلُ وَلَهُمْ فَضْلُهُمْ، وَالْمُوءْمِنُونَ الْفَرْعُ مِنْ طِینٍ لاَزِبٍ⁽⁷⁾، کَذلِکَ⁽⁸⁾لاَ یُفَرِّقُ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ شِیعَتِهِمْ» .

وَقَالَ : «طِینَةُ النَّاصِبِ مِنْ حَمَاًء مَسْنُونٍ⁽⁹⁾، وَأَمَّا الْمُسْتَضْعَفُونَ⁽¹⁰⁾فَمِنْ تُرَابٍ؛ لاَ یَتَحَوَّلُ مُوءْمِنٌ عَنْ إِیمَانِهِ، وَلاَ نَاصِبٌ عَنْ نَصْبِهِ ، وَلِلّهِ الْمَشِیئَةُ فِیهِمْ⁽¹¹⁾».⁽¹²⁾

3 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ، قَالَ:

قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : جُعِلْتُ فِدَاکَ، مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ طِینَةَ الْمُوءْمِنِ؟ فَقَالَ: «مِنْ طِینَةِ الاْءَنْبِیَاءِ؛ فَلَمْ تَنْجَسْ⁽¹³⁾أَبَداً».⁽¹⁴⁾

4 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی وَغَیْرُهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَغَیْرِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ⁽¹⁵⁾

هذا ، وقد وردت روایة محمّد بن خالد المراد به البرقی عن أبی نهشل فی الکافی ، ح 2667 و3709 و6069 .

ثمّ إنّه لا یخفی وجه تصحیف «خالد» ب «خلف» علی العارف بأسالیب الخطوط القدیمة ؛ فقد کان یُکتَبُ «خالد» فی بعض تلک الخطوط من دون «الألف» فیقع فی معرض التصحیف ب «خلف» .

فرمود: چون خدا عز و جل خير بنده‌اى را خواهد جان و تنش را پاك كند و خيرى را نشنود جز آنكه آن را بداند و بفهمد و هيچ بدى و زشتى را نشنود جز آنكه آن را بد دارد، گويد: شنيدم كه آن حضرت مى‌فرمود: سرشت بر سه گونه باشد:

1- سرشت انبياء: مؤمن هم از همان سرشت باشد جز آنكه پيغمبران از برگزيده آنند و در آن اصل باشند و برترى دارند و مؤمنان فرع آنند از سرشتى بايست آن، از اين رو خدا عز و جل ميان پيمبران و پيروانشان جدائى نيندازد و فرمود:

2- سرشت ناصبى است كه از سياه سياه‌چال بد بوئى است.

3- مستضعفان كه از سرشت خاك معمولى باشند مؤمن از ايمان خود بر نگردد و ناصبى از بد كيشى خود و مستضعفان وابسته خواست خدايند.

3- از صالح بن سهل گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم:

قربانت خداى عز و جل سرشت مؤمن را از چه آفريده است؟

فرمود از سرشت پيمبران، و هرگز پليد نگردد.

4- از ابى حمزه ثمالى گويد: از امام باقر (علیه السّلام) شنيدم مى‌فرمود:

به راستى خدا جلّ و عزّ ما را از اعلى علّيّين آفريد و دل شيعه ما را از آن آفريد كه ما را آفريد و تن آنها را از درجه نازلتر آفريد، دل در هواى ما دارند زيرا دل آنها با ما هم سرشت است، سپس اين آيه را خواند (18- 21 سوره مطففين): «نه، هرگز، به راستى

خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقْنَا⁽¹⁾» ثُمَّ تَلاَ هذِهِ الاْآیَةَ : «کَلاّ إِنَّ کِتابَ الاْءَبْرارِ لَفِی عِلِّیِّینَ وَما أَدْراکَ ما عِلِّیُّونَ کِتابٌ مَرْقُومٌ یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ»⁽²⁾.

«وَخَلَقَ عَدُوَّنَا مِنْ سِجِّینٍ، وَخَلَقَ قُلُوبَ شِیعَتِهِمْ مِمَّا خَلَقَهُمْ مِنْهُ ، وَأَبْدَانَهُمْ مِنْ دُونِ ذلِکَ؛ فَقُلُوبُهُمْ تَهْوِی إِلَیْهِمْ؛ لاِءَنَّهَا خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقُوا مِنْهُ» ثُمَّ تَلاَ هذِهِ الاْآیَةَ: «کَلاّ إِنَّ کِتابَ الفُجّارِ لَفِی سِجِّینٍ وَما أَدْراکَ ما سِجِّینٌ کِتابٌ مَرْقُومٌ وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ»⁽³⁾.⁽⁴⁾

5 . عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا⁽⁵⁾، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ ؛ وَغَیْرُ وَاحِدٍ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ⁽⁶⁾

هذا ، وقد روی الکلینی عن عدّة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن محمّد بن اُورمة فی الکافی ، ح 2141 و 2153 و 2296 و 2324 و 3006 و 4449 و 4505 و 4546 . وقد حُذِف عدّة من أصحابنا من صدر السند تعلیقا ـ و ح 8153 و 8159 . فالظاهر فی سندنا هذا أنّ سهل بن زیاد والحسین بن الحسن یرویان معا عن محمّد بن اُورمة ، تدلّ علی ذلک لفظة «جمیعا» .

فعلیه فی السند تحویل، بعطف «غیر واحد ، عن الحسین بن الحسن» علی «عدّة من أصحابنا ، عن سهل بن زیاد» .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ، أَنَا مَوْلاَکَ عَبْدُ اللّهِ بْنُ کَیْسَانَ.

قَالَ: «أَمَّا النَّسَبُ فَأَعْرِفُهُ، وَأَمَّا أَنْتَ فَلَسْتُ أَعْرِفُکَ».

قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنِّی وُلِدْتُ بِالْجَبَلِ⁽⁷⁾، وَنَشَأْتُ فِی أَرْضِ فَارِسَ، وَإِنَّنِی⁽⁸⁾أُخَالِطُ النَّاسَ فِی التِّجَارَاتِ وَغَیْرِ ذلِکَ، فَأُخَالِطُ الرَّجُلَ، فَأَری لَهُ حُسْنَ السَّمْتِ⁽⁹⁾وَحُسْنَ الْخُلُقِ وَکَثْرَةَ⁽¹⁰⁾أَمَانَةٍ⁽¹¹⁾، ثُمَّ أُفَتِّشُهُ، فَأَتَبَیَّنُهُ⁽¹²⁾عَنْ⁽¹³⁾عَدَاوَتِکُمْ؛ وَأُخَالِطُ الرَّجُلَ، فَأَری مِنْهُ سُوءَ الْخُلُقِ⁽¹⁴⁾وَقِلَّةَ أَمَانَةٍ⁽¹⁵⁾وَزَعَارَّةً⁽¹⁶⁾، ثُمَّ أُفَتِّشُهُ، فَأَتَبَیَّنُهُ⁽¹⁷⁾عَنْ وَلاَیَتِکُمْ، فَکَیْفَ یَکُونُ ذلِکَ؟

قَالَ⁽¹⁸⁾: فَقَالَ لِی: «أَمَا عَلِمْتَ یَا ابْنَ کَیْسَانَ، أَنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ أَخَذَ طِینَةً مِنَ الْجَنَّةِ وَطِینَةً مِنَ النَّارِ، فَخَلَطَهُمَا جَمِیعاً، ثُمَّ نَزَعَ هذِهِ مِنْ هذِهِ ، وَهذِهِ مِنْ هذِهِ⁽¹⁹⁾، فَمَا رَأَیْتَ مِنْ⁽²⁰⁾أُولئِکَ مِنَ الاْءَمَانَةِ وَحُسْنِ

كتاب نيكان در عليّين است تو ندانى كه عليّين چيست، كتابى نوشته شده كه مقرّبان بر آن گواهند» فرمود: دشمن ما را از سجّين آفريد و دل شيعه آنها را از آن آفريد كه خوشان را آفريد و تن آنها را از آنچه جز آن است و دلشان در هواى آنها است، زيرا با آنها هم سرشت باشند، سپس اين آيه را خواند (7- 10 سوره مطففين): «نه، هرگز به راستى كتاب هرزه‌كاران در سجّين باشد و تو ندانى كه سجّين چيست، كتابى است نوشته، واى در اين روز بر مكذّبان» 5- از عبد الله بن كيسان از امام صادق (علیه السّلام) گويد: به او گفتم:

قربانت، من عبد الله بن كيسان چاكر شما هستم، فرمود: نژاد تو را مى‌شناسم ولى خود تو را نمى‌شناسم (يعنى شيعه بودنت را نمى‌دانم- از مجلسى ره) گويد: به آن حضرت گفتم: من در كوهستان زائيده شدم و در سرزمين فارس بزرگ شدم، من در بازرگانى و جز آن با مردم آميزش دارم، با مردى در آميزم و ببينم كه خوش رفتار و نيكو كردار است و خوش‌اخلاق و امانت‌دار است و او را وارسم و بفهمم با شما دشمن است، و با مردى آميزش كنم و از او بدرفتارى و بى‌پروائى در امانت و در درندگى و كج خلقى (فساد و تبهكارى خ ل) بينم و او را وارسم و بفهمم كه دوست شما است، اين چگونه مى‌شود؟ به من فرمود: اى پسر كيسان، به راستى خدا عز و جل از سرشت بهشت و سرشت دوزخ بر گرفت و آنها را با هم در آميخت و اين دو از هم به خود بر گرفتند، تو در آنها هر چه امانت دارى و خوش رفتارى و خوش روشى بينى از آن است كه با سرشت بهشتى سائيده‌اند و آنها برگردند بدان چه از آن آفريده شدند

الْخُلُقِ وَحُسْنِ السَّمْتِ، فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ⁽¹⁾مِنْ طِینَةِ⁽²⁾الْجَنَّةِ، وَهُمْ یَعُودُونَ إِلی مَا خُلِقُوا مِنْهُ، وَمَا رَأَیْتَ مِنْ هوءُلاَءِ مِنْ قِلَّةِ الاْءَمَانَةِ وَسُوءِ الْخُلُقِ وَالزَّعَارَّةِ⁽³⁾، فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ⁽⁴⁾مِنْ طِینَةِ النَّارِ، وَهُمْ یَعُودُونَ⁽⁵⁾إِلی مَا خُلِقُوا مِنْهُ».⁽⁶⁾

6 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ⁽⁷⁾، عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ، قَالَ:

قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : الْمُوءْمِنُونَ⁽⁸⁾مِنْ طِینَةِ الاْءَنْبِیَاءِ؟ قَالَ: «نَعَمْ».⁽⁹⁾

7 . عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ⁽¹⁰⁾، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ⁽¹¹⁾، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، قَالَ: «إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ علیه‌السلام بَعَثَ جَبْرَئِیلَ علیه‌السلام فِی أَوَّلِ سَاعَةٍ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَقَبَضَ بِیَمِینِهِ قَبْضَةً بَلَغَتْ⁽¹²⁾قَبْضَتُهُ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَی السَّمَاءِ الدُّنْیَا، وَأَخَذَ مِنْ کُلِّ سَمَاءٍ تُرْبَةً، وَقَبَضَ قَبْضَةً أُخْری مِنَ الاْءَرْضِ السَّابِعَةِ الْعُلْیَا إِلَی الاْءَرْضِ السَّابِعَةِ الْقُصْوی، فَأَمَرَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ کَلِمَتَهُ، فَأَمْسَکَ الْقَبْضَةَ الاْءُولی بِیَمِینِهِ ، وَالْقَبْضَةَ⁽¹³⁾الاْءُخْری بِشِمَالِهِ ، فَفَلَقَ⁽¹⁴⁾الطِّینَ فِلْقَتَیْنِ، فَذَرَا⁽¹⁵⁾مِنَ الاْءَرْضِ ذَرْواً، وَمِنَ السَّمَاوَاتِ ذَرْواً، فَقَالَ لِلَّذِی بِیَمِینِهِ: مِنْکَ الرُّسُلُ وَالاْءَنْبِیَاءُ⁽¹⁶⁾وَالاْءَوْصِیَاءُ وَالصِّدِّیقُونَ وَالْمُوءْمِنُونَ وَالسُّعَدَاءُ وَمَنْ أُرِیدُ کَرَامَتَهُ، فَوَجَبَ⁽¹⁷⁾لَهُمْ مَا قَالَ کَمَا قَالَ، وَقَالَ لِلَّذِی بِشِمَالِهِ: مِنْکَ

و آنچه در اينان از بى‌پروائى در امانت و بد خلقى و درندگى و تباهى بينى از آن است كه سرشت دوزخى به آنها سائيده و اثر كرده و آنها بر گردند بدان چه از آن آفريده شدند.

6- از صالح بن سهل گويد:

از امام صادق (علیه السّلام) پرسيدم: مؤمنان از سرشت پيغمبرانند؟

فرمود: آرى.

7- از امام صادق (علیه السّلام) فرمود: چون خدا عز و جل خواست آدم را بيافريند، جبرئيل را در نخستين ساعت روز جمعه فرستاد و با دست راست خود مُشتى بر گرفت كه از آسمان هفتم تا آسمان دنيا را فرا داشت و از هر آسمانى تربتى در كف خود برداشت و مُشتى ديگر بر گرفت كه از هفتمين زمين بلند تا هفتمين زمين دورتر را در آن فرا گرفت و خدا عز و جل دستور داد تا مُشت نخست را با دست راستش نگهداشت و ديگر مُشت را با دست چپش و آنچه در مُشت داشت دو بار در شكافت و از آنچه از زمين بود در پاشيد و از آنچه هم از آسمان بود در پاشيد، پس بدان چه در دست راست داشت گفت: از تو است رسولان و پيغمبران و اوصياء و صديقان و مؤمنان و سعادتمندان و هر كس ارجمندش خواستم- و آنچه گفت برايشان چنانچه گفت بايست شد- و بدان چه در دست چپ داشت گفت: از تو است جبّاران و مشركان و كافران و سركشان و هر كه خوارى و بدبختى او را خواهم- و بر ايشان آنچه را گفت چنانچه گفت بايست شد- سپس هر دو سرشت در هم آميختند و اين است تفسير قول خدا

الْجَبَّارُونَ وَالْمُشْرِکُونَ وَالْکَافِرُونَ وَالطَّوَاغِیتُ وَمَنْ أُرِیدُ هَوَانَهُ وَشِقْوَتَهُ، فَوَجَبَ لَهُمْ مَا قَالَ کَمَا قَالَ.

ثُمَّ إِنَّ الطِّینَتَیْنِ⁽¹⁾خُلِطَتَا جَمِیعاً، وَذلِکَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّ اللّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوی»⁽²⁾، فَالْحَبُّ طِینَةُ الْمُوءْمِنِینَ⁽³⁾الَّتِی⁽⁴⁾أَلْقَی اللّهُ عَلَیْهَا مَحَبَّتَهُ، وَالنَّوی طِینَةُ الْکَافِرِینَ الَّذِینَ نَأَوْا⁽⁵⁾عَنْ کُلِّ خَیْرٍ، وَإِنَّمَا سُمِّیَ النَّوی مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ نَأی⁽⁶⁾عَنْ⁽⁷⁾کُلِّ خَیْرٍ وَتَبَاعَدَ عَنْهُ⁽⁸⁾.

وَ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ»⁽⁹⁾فَالْحَیُّ: الْمُوءْمِنُ الَّذِی تَخْرُجُ⁽¹⁰⁾طِینَتُهُ مِنْ طِینَةِ الْکَافِرِ، وَالْمَیِّتُ ـ الَّذِی یَخْرُجُ⁽¹¹⁾مِنَ الْحَیِّ ـ هُوَ الْکَافِرُ الَّذِی یَخْرُجُ مِنْ طِینَةِ الْمُوءْمِنِ⁽¹²⁾، فَالْحَیُّ: الْمُوءْمِنُ، وَالْمَیِّتُ: الْکَافِرُ .

وَ ذلِکَ قَوْلُهُ⁽¹³⁾عَزَّ وَجَلَّ : «أَ وَمَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ»⁽¹⁴⁾فَکَانَ مَوْتُهُ اخْتِلاَطَ طِینَتِهِ مَعَ طِینَةِ الْکَافِرِ، وَکَانَ حَیَاتُهُ حِینَ فَرَّقَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بَیْنَهُمَا بِکَلِمَتِهِ ⁽¹⁵⁾کَذلِکَ⁽¹⁶⁾یُخْرِجُ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ الْمُوءْمِنَ فِی الْمِیلاَدِ مِنَ الظُّلْمَةِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِیهَا إِلَی النُّورِ، وَیُخْرِجُ⁽¹⁷⁾الْکَافِرَ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلْمَةِ بَعْدَ دُخُولِهِ إِلَی النُّورِ، وَذلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: «لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا وَیَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرِینَ»⁽¹⁸⁾».⁽¹⁹⁾

عز و جل (95 سوره انعام): «به راستى خداوند شكافنده دانه و هسته است» دانه سرشت مؤمن است كه خدا دوستى خود را در آن افكنده و هسته سرشت كافر است كه از هر خيرى به دورند و آن را «نوى» تعبير كرده براى آنكه از هر خيرى به دورند و از آن دورى جويند و خدا عز و جل فرموده: «بر آرد زنده را از مرده و بر آرد مرده را از زنده».

زنده مؤمنى است كه سرشتش از سرشت كافرى برآيد، و مرده‌اى كه از زنده برآيد همان كافرى است كه از سرشت مؤمن در آيد، زنده مؤمن است و مرده كافر و اين است تفسير قول خدا عز و جل (122 سوره انعام): «و آيا كسى كه مرده است و او را زنده كرديم» (چون كسى است كه در تاريكيها است) مرگش آميزش سرشت او است با سرشت كافر، و زنده‌شدنش آنگاه است كه خداى عز و جل به فرمان خود آنها را از هم جدا سازد، همچنين خدا عز و جل مؤمن را در هنگام زايش از آن تاريكى كه در آن اندر است به روشنى بر آرد و كافر را از نورى كه در آن اندر است به تاريكى بر آرد و اين است تفسير قول خدا عز و جل (70 سوره يس):

«تا بيم دهد هر كه زنده است و پا برجا شود فرمان حق بر كافران».

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ، وَفِیهِ زِیَادَةُ وُقُوعِ التَّکْلِیفِ الاْءَوَّلِ⁽¹⁾

1 .أَبُو عَلِیٍّ الاْءَشْعَرِیُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ

الْحَکَمِ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ زُرَارَةَ: عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ: «لَوْ عَلِمَ النَّاسُ کَیْفَ⁽²⁾ابْتِدَاءُ الْخَلْقِ مَا⁽³⁾اخْتَلَفَ اثْنَانِ، إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ الْخَلْقَ قَالَ: کُنْ مَاءً عَذْباً ؛ أَخْلُقْ⁽⁴⁾مِنْکَ⁽⁵⁾جَنَّتِی وَأَهْلَ طَاعَتِی، وَکُنْ مِلْحاً أُجَاجاً؛ أَخْلُقْ مِنْکَ نَارِی⁽⁶⁾وَأَهْلَ مَعْصِیَتِی، ثُمَّ أَمَرَهُمَا، فَامْتَزَجَا، فَمِنْ ذلِکَ صَارَ یَلِدُ الْمُوءْمِنُ الْکَافِرَ، وَالْکَافِرُ الْمُوءْمِنَ⁽⁷⁾.

ثُمَّ أَخَذَ طِیناً⁽⁸⁾مِنْ أَدِیمِ⁽⁹⁾الاْءَرْضِ، فَعَرَکَهُ⁽¹⁰⁾عَرْکاً شَدِیداً، فَإِذَا هُمْ کَالذَّرِّ⁽¹¹⁾یَدِبُّونَ⁽¹²⁾، فَقَالَ لاِءَصْحَابِ الْیَمِینِ: إِلَی الْجَنَّةِ بِسَلاَمٍ، وَقَالَ لاِءَصْحَابِ الشِّمَالِ: إِلَی النَّارِ وَلاَ أُبَالِی.

ثُمَّ أَمَرَ نَاراً، فَأُسْعِرَتْ⁽¹³⁾، فَقَالَ لاِءَصْحَابِ الشِّمَالِ: ادْخُلُوهَا، فَهَابُوهَا، وَقَالَ⁽¹⁴⁾لاِءَصْحَابِ الْیَمِینِ: ادْخُلُوهَا، فَدَخَلُوهَا⁽¹⁵⁾، فَقَالَ⁽¹⁶⁾: کُونِی بَرْداً وَسَلاَماً، فَکَانَتْ بَرْداً وَسَلاَماً.

فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ: یَا رَبِّ، أَقِلْنَا⁽¹⁷⁾، فَقَالَ⁽¹⁸⁾: قَدْ أَقَلْتُکُمْ، فَادْخُلُوهَا، فَذَهَبُوا، فَهَابُوهَا، فَثَمَّ⁽¹⁹⁾ثَبَتَتِ⁽²⁰⁾الطَّاعَةُ وَالْمَعْصِیَةُ، فَلاَ یَسْتَطِیعُ⁽²¹⁾هوءُلاَءِ أَنْ یَکُونُوا مِنْ هوءُلاَءِ، وَلاَ هوءُلاَءِ⁽²²⁾مِنْ هوءُلاَءِ».⁽²³⁾

باب ديگرى از آن و در اين باب وقوع تكليف نخست، فزون است‌

1- از امام باقر (علیه السّلام) فرمود: اگر مردم مى‌دانستند چگونه آفرينش آغاز شده است دو كس با هم اختلاف نداشتند، به راستى خدا عز و جل پيش از آنكه خلق را بيافريند فرمود: آبى خوش‌گوار باش تا من بهشت و فرمانبرانم را از تو آفرينم، و آب شور و تلخى باش تا من دوزخ و نافرمانانم را از تو بيافرينم. اين دو با هم آميختند و از اين است كه مؤمن كافر زايد و كافر مؤمن، سپس سرشتى از روى زمين بر گرفت و سختش در هم ماليد بناگاه مردمى پديد شدند و چون مورچه بجنبيدند، به اصحاب يمين فرمود: با سلامتى به سوى بهشت، و به اصحاب شمال فرمود: به سوى دوزخ و من باكى ندارم، سپس آتشى را فرمان داد تا بر افروخت و به اصحاب شمال فرمود: در آن درآئيد، از آن هراس كردند، به اصحاب يمين فرمود:

در آن درآئيد، بدان در آمدند و فرمود: سرد و سلامت باش، و آن آتش بر آنها سرد و سلامت شد، پس اصحاب شمال گفتند:

پروردگارا قرار ما را تجديد كن، فرمود: تجديد كردم اكنون در آن درآئيد، رفتند كه درآيند و باز در هراس شدند و سپس طاعت و معصيت ثبت شد و تنوانند اينان از آنان باشند و نه آنان از اينان.

2 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ⁽¹⁾، عَنْ زُرَارَةَ: أَنَّ رَجُلاً سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ علیه‌السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ⁽²⁾جَلَّ وَعَزَّ: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی»⁽³⁾إِلی آخِرِ الاْآیَةِ.

فَقَالَ ـ وَأَبُوهُ یَسْمَعُ علیهماالسلام ـ : «حَدَّثَنِی أَبِی أَنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ قَبَضَ⁽⁴⁾قَبْضَةً مِنْ تُرَابِ التُّرْبَةِ الَّتِی خَلَقَ⁽⁵⁾مِنْهَا آدَمَ علیه‌السلام ، فَصَبَّ عَلَیْهَا الْمَاءَ الْعَذْبَ الْفُرَاتَ، ثُمَّ تَرَکَهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً ، ثُمَّ⁽⁶⁾صَبَّ عَلَیْهَا الْمَاءَ⁽⁷⁾الْمَالِحَ⁽⁸⁾الاْءُجَاجَ، فَتَرَکَهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً، فَلَمَّا اخْتَمَرَتِ الطِّینَةُ أَخَذَهَا ، فَعَرَکَهَا عَرْکاً شَدِیداً، فَخَرَجُوا کَالذَّرِّ مِنْ⁽⁹⁾یَمِینِهِ وَشِمَالِهِ، وَأَمَرَهُمْ جَمِیعاً أَنْ یَقَعُوا فِی النَّارِ، فَدَخَلَ⁽¹⁰⁾أَصْحَابُ الْیَمِینِ ، فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَسَلاَماً ، وَأَبی أَصْحَابُ⁽¹¹⁾الشِّمَالِ أَنْ یَدْخُلُوهَا».⁽¹²⁾

3 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ : عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، قَالَ : «إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ⁽¹³⁾ـ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ علیه‌السلام ، أَرْسَلَ الْمَاءَ عَلَی الطِّینِ ، ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً فَعَرَکَهَا ، ثُمَّ فَرَّقَهَا فِرْقَتَیْنِ بِیَدِهِ ، ثُمَّ ذَرَأَهُمْ فَإِذَا هُمْ یَدِبُّونَ ، ثُمَّ رَفَعَ لَهُمْ نَاراً ، فَأَمَرَ أَهْلَ الشِّمَالِ أَنْ یَدْخُلُوهَا ، فَذَهَبُوا إِلَیْهَا، فَهَابُوهَا وَلَمْ یَدْخُلُوهَا⁽¹⁴⁾، ثُمَّ أَمَرَ أَهْلَ الْیَمِینِ أَنْ یَدْخُلُوهَا، فَذَهَبُوا، فَدَخَلُوهَا ، فَأَمَرَ اللّهُ ـ جَلَّ وَعَزَّ ـ النَّارَ فَکَانَتْ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَسَلاَماً، فَلَمَّا رَأی ذلِکَ أَهْلُ الشِّمَالِ⁽¹⁵⁾، قَالُوا: رَبَّنَا، أَقِلْنَا،

2- از زراره كه مردى از امام باقر (علیه السّلام) پرسيد از قول خدا عز و جل (172 سوره اعراف): «و آنگاه كه برگرفت پروردگار تو از آدمى‌زاده‌ها نژادشان را از پشتشان و آنان را بر خود گواه گرفت كه آيا من پروردگار شما نيستم؟ گفتند چرا» تا آخر آيه (گواهيم، تا نگوئيد روز قيامت كه ما بوديم از اين بى‌خبر و غافل).

در پاسخ فرمود- و پدرش هم مى‌شنود- كه: پدرم برايم باز گفت: به راستى خداى عز و جل مُشتى از خاكى كه آدم را از آن آفريد بر گرفت و از آب گوارا بر آن ريخت و آن را چهل صباح وانهاد و سپس از آب تلخ و شور بر آن ريخت و آن را چهل صباح وانهاد، و چون خمير مايه شد آن را بر گرفت و به سختى در هم ماليد و از راست و چپ آن چون مورچگان بر آمدند و به همه فرمان داد در آتش روند و اصحاب يمين رفتند و آتش بر آنها سرد و سلامت شد و اصحاب شمال سرباز زدند از رفتن در آن.

3- از امام صادق (علیه السّلام) فرمود:

به راستى خدا عز و جل چون خواست آدم را آفريند آب را بر خاك روان كرد و سپس مُشتى از آن بر گرفت و آن را مالش داد و با دست خود از هم جدا كرد و دو بخش نمود و آنها را در پاشيد و بناگاه به جنبش در آمدند و سپس آتشى براى آنها برافراشت و به اهل شمال فرمان داد در آن درآيند و به سوى آن رفتند و از آن هراس كردند و در آن در نيامدند و سپس به اهل يمين دستور داد تا در آن در آيند و رفتند و در آن در آمدند و خدا به آتش دستور داد تا بر آنها گلستان شد و چون اهل شمال چنان ديدند گفتند: پروردگارا براى ما تجديد قرار كن و از ما در گذر، و خدا از آنها در گذشت و

فَأَقَالَهُمْ، ثُمَّ قَالَ لَهُمُ: ادْخُلُوهَا ، فَذَهَبُوا ، فَقَامُوا عَلَیْهَا وَلَمْ یَدْخُلُوهَا⁽¹⁾، فَأَعَادَهُمْ طِیناً⁽²⁾، وَخَلَقَ مِنْهَا آدَمَ علیه‌السلام ».

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ⁽³⁾: «فَلَنْ یَسْتَطِیعَ هوءُلاَءِ أَنْ یَکُونُوا مِنْ هوءُلاَءِ ، وَلاَ هوءُلاَءِ أَنْ یَکُونُوا مِنْ هوءُلاَءِ».

قَالَ⁽⁴⁾: «فَیَرَوْنَ أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أَوَّلُ مَنْ دَخَلَ تِلْکَ النَّارَ ، فَلِذلِکَ قَوْلُهُ⁽⁵⁾جَلَّ وَعَزَّ: «قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ»⁽⁶⁾».⁽⁷⁾

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ

1 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ، عَنْ دَاوُدَ الْعِجْلِیِّ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ حُمْرَانَ: عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ : «إِنَّ اللّهَ ـ تَبَارَکَ وَتَعَالی ـ حَیْثُ خَلَقَ الْخَلْقَ، خَلَقَ مَاءً عَذْباً وَ ⁽⁸⁾مَاءً مَالِحاً أُجَاجاً، فَامْتَزَجَ الْمَاءَانِ، فَأَخَذَ ⁽⁹⁾طِیناً مِنْ أَدِیمِ الاْءَرْضِ، فَعَرَکَهُ عَرْکاً شَدِیداً، فَقَالَ لاِءَصْحَابِ الْیَمِینِ ـ وَهُمْ کَالذَّرِّ یَدِبُّونَ ـ : إِلَی الْجَنَّةِ بِسَلاَمٍ ، وَقَالَ لاِءَصْحَابِ الشِّمَالِ:

إِلَی النَّارِ وَلاَ أُبَالِی ، ثُمَّ قَالَ: «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا⁽¹⁰⁾یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنّا کُنّا عَنْ هذا غافِلِینَ»⁽¹¹⁾.

ثُمَّ أَخَذَ الْمِیثَاقَ عَلَی النَّبِیِّینَ ، فَقَالَ: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ، وَأَنَّ هذَا

سپس فرمود: در آن در آئيد و رفتند بر سر آن ايستادند و در آن در نيامدند و خدا آنان را به حال گِل باز گردانيد و آدم را از آن آفريد، امام صادق (علیه السّلام) فرمود: هرگز نتوانند اينان از آنان باشند و نه آنان از اينان شوند، فرمود: بدانند (يعنى اهل بيت (علیه السّلام) از مجلسى ره) كه رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) اول كس بود كه در آن آتش در آمد و از اين راه خدا جل و عز فرمايد (81 سوره زخرف): «بگو اگر براى خدا پسرى بود من اول پرستنده بودم».

باب ديگر از آن‌

1- از حمران از امام باقر (علیه السّلام): به راستى خدا تبارك و تعالى چون خلق را آفريد آن خوش‌گوارى آفريد و آب تلخ و شورى و هر دو آب را به هم آميخت و از روى زمين گِلى بر گرفت و آن را سخت ماليد و به اصحاب يمين كه چون مورچه مى‌جنبيدند فرمود: با سلامتى به سوى بهشت، و به اصحاب شمال فرمود: به سوى دوزخ و باكى ندارم، سپس فرمود: آيا من پروردگار شما نيستم؟ گفتند چرا، گواهيم؛ تا نگويند در قيامت كه ما از اين بى‌خبر و غافل بوديم، سپس از پيغمبران پيمان ستد و فرمود: آيا نيستم من پروردگار شما؟ و اين محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) رسول من و اين على امير مؤمنان؟ گفتند:

چرا، و نبوت براى آنها ثبت شد و از اولو العزم به اين مضمون پيمان ستد كه:

مُحَمَّدٌ رَسُولِی ، وَأَنَّ هذَا عَلِیٌّ⁽¹⁾أَمِیرُ الْمُوءْمِنِینَ؟ قَالُوا: بَلی، فَثَبَتَتْ⁽²⁾لَهُمُ النُّبُوَّةُ؛ وَأَخَذَ الْمِیثَاقَ عَلی أُولِی الْعَزْمِ أَنَّنِی رَبُّکُمْ ، وَمُحَمَّدٌ رَسُولِی ، وَعَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُوءْمِنِینَ ، وَأَوْصِیَاوءُهُ مِنْ بَعْدِهِ وُلاَةُ أَمْرِی وَخُزَّانُ عِلْمِی علیهم‌السلام ، وَأَنَّ الْمَهْدِیَّ أَنْتَصِرُ بِهِ لِدِینِی ، وَأُظْهِرُ بِهِ⁽³⁾دَوْلَتِی ، وَأَنْتَقِمُ بِهِ مِنْ أَعْدَائِی ، وَأُعْبَدُ بِهِ طَوْعاً وَکَرْهاً ، قَالُوا: أَقْرَرْنَا یَا رَبِّ ، وَشَهِدْنَا⁽⁴⁾، وَلَمْ یَجْحَدْ آدَمُ وَلَمْ یُقِرَّ، فَثَبَتَتِ ⁽⁵⁾الْعَزِیمَةُ لِهوءُلاَءِ الْخَمْسَةِ فِی الْمَهْدِیِّ ، وَلَمْ یَکُنْ لآِدَمَ عَزْمٌ عَلَی الاْءِقْرَارِ بِهِ ، وَهُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً»»،⁽⁶⁾قَالَ: «إِنَّمَا هُوَ: فَتَرَکَ⁽⁷⁾

وفی مرآة العقول : «الظاهر أنّ المراد بعدم العزم عدم الاهتمام به وتذکّره ، أو عدم التصدیق اللسانی ؛ حیث لم یکن ذلک واجبا ، لا عدم التصدیق به مطلقا ، فإنّه لایناسب منصب النبوّة ، بل ما هو أدون منه» .

وفی شرح المازندرانی : «لم یجحد آدم ولم یقرّ ، أی لم یجحد آدم عهد المهدیّ علیه‌السلام قلبا ، ولم یقرّ به لسانا ، بل أقرّ به قلبا. ولم یقرّ به لسانا لتولّهه وتأسّفه بضلالة أکثر أولاده ... وعلی هذا کأنّه لم یکن له عزم تامّ علی الإقرار به ؛ إذ لو کان له ذلک العزم کما کان لاُولی العزم من الرسل ، لأقرّ به کما أقرّوا . أمّا قوله :«فَنَسِیَ»معناه فترک الإقرار به لسانا ، أو فترک العزم علی الإقرار به . ولیس المراد به معناه الحقیقی ؛ فتأمّل» .

ثُمَّ أَمَرَ نَاراً ، فَأُجِّجَتْ ، فَقَالَ لاِءَصْحَابِ الشِّمَالِ: ادْخُلُوهَا ، فَهَابُوهَا ، وَقَالَ لاِءَصْحَابِ الْیَمِینِ : ادْخُلُوهَا ، فَدَخَلُوهَا ، فَکَانَتْ عَلَیْهِمْ⁽⁸⁾بَرْداً وَسَلاَماً ، فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ: یَا رَبِّ⁽⁹⁾أَقِلْنَا، فَقَالَ: قَدْ أَقَلْتُکُمُ ، اذْهَبُوا، فَادْخُلُوهَا⁽¹⁰⁾، فَهَابُوهَا ، فَثَمَّ⁽¹¹⁾ثَبَتَتِ⁽¹²⁾الطَّاعَةُ وَالْوَلاَیَةُ وَالْمَعْصِیَةُ».⁽¹³⁾

2 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ؛ وَ⁽¹⁴⁾عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه‌السلام یَقُولُ: «إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ لَمَّا أَخْرَجَ ذُرِّیَّةَ آدَمَ علیه‌السلام مِنْ ظَهْرِهِ⁽¹⁵⁾لِیَأْخُذَ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ بِالرُّبُوبِیَّةِ لَهُ ، وَبِالنُّبُوَّةِ لِکُلِّ نَبِیٍّ ، فَکَانَ أَوَّلَ مَنْ أَخَذَ لَهُ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ بِنُبُوَّتِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللّهِ صَلَّی اللّه‌ُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ ⁽¹⁶⁾، ثُمَّ قَالَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ لآِدَمَ:

به راستى من پروردگار شمايم و محمد رسول من است و على امير مؤمنان است و اوصيائش پس از او واليان امر منند و خزانه‌دارهاى علم من، و به راستى عهدى است كه من به وسيله او دينم را نصرت دهم و دولتم را ظاهر كنم و از دشمنانم بدو انتقام كشم و به وسيله او خواهى نخواهى پرستيده شوم.

گفتند: پروردگارا ما اقرار داريم و گواهيم، آدم نه انكار كرد و نه اقرار آورد و مقام اولو العزمى در اين پنج ثبت شد، نسبت به مهدى و آدم تصميم نگرفت كه بدو اقرار كند و اين است تفسير قول خدا عز و جل (115 سوره طه): «و هر آينه به تحقيق عهدى را عرضه كرديم بر آدم و آن را فراموش كرد و تصميمى در او نيافتيم» فرمود: همانا مقصود از «نَسيَ» در اينجا «ترك» است. سپس فرمود: تا آتشى بر افروخته شد و به اصحاب شمال فرمان داد: در آن در آئيد، و از آن هراسيدند، و به اصحاب يمين فرمود: در آن درآئيد، در آن در آمدند و بر آنها سرد و سلامت شد، پس اصحاب شمال گفتند: پروردگارا از ما بگذر، فرمود: از شما گذشتم، اكنون برويد و در آن در آئيد، پس از آن هراسيدند، از آنجا است كه طاعت و ولايت و معصيت ثبت شد.

2- از حبيب سجستانى گويد: شنيدم از امام باقر (علیه السّلام) مى‌فرمود: به راستى چون خدا عز و جل نژاد آدم را از پشتش بر آورد تا از آنها پيمان گيرد به پروردگارى خود و نبوت هر پيغمبر، اول كس كه به نبوت او پيمان گرفت از آنان، محمد بن عبد الله بود، سپس خدا عز و جل به آدم فرمود: بنگر چه مى‌بينى؟ فرمود: آدم به نژاد خود نگاه كرد كه مورچه‌وار فضاى آسمان را پُر كردند، آدم

انْظُرْ مَا ذَا تَری؟» .

قَالَ: «فَنَظَرَ آدَمُ علیه‌السلام إِلی ذُرِّیَّتِهِ ـ وَهُمْ ذَرٌّ ـ قَدْ مَلَؤُوا السَّمَاءَ ، قَالَ آدَمُ علیه‌السلام : یَا رَبِّ ، مَا أَکْثَرَ ذُرِّیَّتِی! وَلاِءَمْرٍ مَا خَلَقْتَهُمْ؟ فَمَا تُرِیدُ مِنْهُمْ بِأَخْذِکَ الْمِیثَاقَ عَلَیْهِمْ؟

قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «یَعْبُدُونَنِی لاَ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً»⁽¹⁾وَیُوءْمِنُونَ⁽²⁾بِرُسُلِی ، وَیَتَّبِعُونَهُمْ .

قَالَ آدَمُ علیه‌السلام : یَا رَبِّ ، فَمَا لِی أَری بَعْضَ الذَّرِّ أَعْظَمَ مِنْ بَعْضٍ ، وَبَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ کَثِیرٌ ، وَبَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ قَلِیلٌ ، وَبَعْضَهُمْ لَیْسَ لَهُ نُورٌ⁽³⁾؟

فَقَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : کَذلِکَ⁽⁴⁾خَلَقْتُهُمْ لاِءَبْلُوَهُمْ فِی کُلِّ حَالاَتِهِمْ.

قَالَ آدَمُ علیه‌السلام : یَا رَبِّ ، فَتَأْذَنُ لِی فِی الْکَلاَمِ؛ فَأَتَکَلَّمَ؟

قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: تَکَلَّمْ؛ فَإِنَّ رُوحَکَ مِنْ رُوحِی ، وَطَبِیعَتَکَ⁽⁵⁾خِلاَفُ⁽⁶⁾کَیْنُونَتِی⁽⁷⁾.

قَالَ آدَمُ: یَا رَبِّ⁽⁸⁾، فَلَوْ کُنْتَ خَلَقْتَهُمْ عَلی مِثَالٍ وَاحِدٍ ، وَقَدْرٍ وَاحِدٍ ، وَطَبِیعَةٍ وَاحِدَةٍ ، وَجِبِلَّةٍ وَاحِدَةٍ ، وَأَلْوَانٍ وَاحِدَةٍ ، وَأَعْمَارٍ وَاحِدَةٍ، وَأَرْزَاقٍ سَوَاءٍ ، لَمْ یَبْغِ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ ، وَلَمْ یَکُنْ⁽⁹⁾بَیْنَهُمْ تَحَاسُدٌ وَلاَ تَبَاغُضٌ ، وَلاَ اخْتِلاَفٌ فِی شَیْءٍ مِنَ الاْءَشْیَاءِ .

قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : یَا آدَمُ ، بِرُوحِی⁽¹⁰⁾نَطَقْتَ ، وَبِضَعْفِ طَبِیعَتِکَ⁽¹¹⁾تَکَلَّفْتَ⁽¹²⁾مَا لاَ عِلْمَ لَکَ بِهِ ، وَأَنَا الْخَالِقُ الْعَالِمُ⁽¹³⁾، بِعِلْمِی خَالَفْتُ بَیْنَ خَلْقِهِمْ⁽¹⁴⁾، وَبِمَشِیئَتِی یَمْضِی⁽¹⁵⁾فِیهِمْ أَمْرِی ، وَإِلی تَدْبِیرِی وَتَقْدِیرِی⁽¹⁶⁾صَائِرُونَ ، لاَ⁽¹⁷⁾تَبْدِیلَ لِخَلْقِی ، إِنَّمَا⁽¹⁸⁾خَلَقْتُ الْجِنَّ والاْءِنْسَ لِیَعْبُدُونِ⁽¹⁹⁾، وَخَلَقْتُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَنِی وَعَبَدَنِی⁽²⁰⁾مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ رُسُلِی وَلاَ أُبَالِی، وَخَلَقْتُ النَّارَ لِمَنْ کَفَرَ بِی وَعَصَانِی وَلَمْ یَتَّبِعْ رُسُلِی وَلاَ أُبَالِی ، وَخَلَقْتُکَ وَخَلَقْتُ ذُرِّیَّتَکَ مِنْ غَیْرِ فَاقَةٍ⁽²¹⁾بِی إِلَیْکَ وَإِلَیْهِمْ ، وَإِنَّمَا خَلَقْتُکَ وَخَلَقْتُهُمْ لاِءَبْلُوَکَ وَأَبْلُوَهُمْ أَیُّکُمْ⁽²²⁾أَحْسَنُ عَمَلاً فِی دَارِ الدُّنْیَا فِی حَیَاتِکُمْ وَقَبْلَ مَمَاتِکُمْ، فَلِذلِکَ⁽²³⁾خَلَقْتُ الدُّنْیَا وَالاْآخِرَةَ ، وَالْحَیَاةَ وَالْمَوْتَ ، وَالطَّاعَةَ

گفت: پروردگارا، وه چه بسيار است نژاد من، براى كار بزرگى آنها را آفريدى؟ تو از آنها چه مى‌خواهى كه پيمان ازشان مى‌ستانى؟ خدا فرمود: براى آنكه مرا بپرستند و چيزى را شريك من ندانند و به رسولانم بگروند و از آنها پيروى كنند، آدم گفت: پروردگارا پس مرا چه شده كه برخى ذره‌ها را بزرگتر از برخى بينم و برخى روشنى بسيار دارند و برخى روشنى اندك و برخى هيچ روشنى ندارند؟

خدا عز و جل فرمود: چنين آنها را آفريدم تا آزمايش نمايم در هر حالى، آدم عرض كرد: پروردگارا به من اجازه سخن مى‌دهى تا سخنى گويم؟ خدا عز و جل فرمود: سخن بگو كه جانت از من است و طبيعتت بر خلاف هستى من است، آدم گفت: پروردگارا كاش همه را يكسان آفريده بودى با يك نمونه و يك اندازه و يك طبع و يك خو و يك رنگ و با عمرهاى برابر و روزيهاى برابر تا بر يك ديگر ستم نكنند و بر يك ديگر حسد نبرند و دشمنى با هم نكنند و در هيچ چيزى اختلاف نكنند، خدا عز و جل فرمود: اى آدم، به نيروى روح من گويا شدى و به سستى طبع خود آنچه را ندانى به زبان آوردى، منم آفريدگار جهان به دانش خود آفرينش آنان را مختلف ساختم و به خواست خودم امرم را در آنان اجراء كنم و به تدبير و تقدير من بگردند، در آفرينشم تبديلى نيست، همانا جن و انس را آفريدم تا مرا بپرستند و بهشت را براى كسانى آفريدم كه مرا اطاعت كنند و بپرستند و پيروى از رسولانم كنند- و باكى ندارم- دوزخ را آفريدم براى هر كه به من كافر شود و نافرمانى من كند و پيروى از رسولانم نكند و باكى ندارم، تو را آفريدم و نژادت را آفريدم بى‌نيازى به تو و فرزندانت و همانا تو را و آنها را آفريدم تا تو را بيازمايم و آنان را بيازمايم كه كدام در دار دنيا كردار بهترى

وَالْمَعْصِیَةَ ، وَالْجَنَّةَ وَالنَّارَ ، وَکَذلِکَ⁽¹⁾أَرَدْتُ فِی تَقْدِیرِی وَتَدْبِیرِی .

وَ بِعِلْمِیَ النَّافِذِ فِیهِمْ خَالَفْتُ بَیْنَ صُوَرِهِمْ وَأَجْسَامِهِمْ وَأَلْوَانِهِمْ وَأَعْمَارِهِمْ وَأَرْزَاقِهِمْ وَطَاعَتِهِمْ وَمَعْصِیَتِهِمْ⁽²⁾، فَجَعَلْتُ مِنْهُمُ الشَّقِیَّ وَالسَّعِیدَ ، وَالْبَصِیرَ وَالاْءَعْمی ، وَالْقَصِیرَ وَالطَّوِیلَ ، وَالْجَمِیلَ وَالدَّمِیمَ⁽³⁾، وَالْعَالِمَ وَالْجَاهِلَ ، وَالْغَنِیَّ وَالْفَقِیرَ ، وَالْمُطِیعَ وَالْعَاصِیَ ، وَالصَّحِیحَ وَالسَّقِیمَ ، وَمَنْ بِهِ الزَّمَانَةُ⁽⁴⁾وَمَنْ لاَ عَاهَةَ بِهِ، فَیَنْظُرُ 2 / 11

الصَّحِیحُ إِلَی الَّذِی⁽⁵⁾بِهِ الْعَاهَةُ ، فَیَحْمَدُنِی عَلی عَافِیَتِهِ⁽⁶⁾، وَیَنْظُرُ الَّذِی بِهِ الْعَاهَةُ إِلَی الصَّحِیحِ ، فَیَدْعُونِی وَیَسْأَلُنِی أَنْ أُعَافِیَهُ ، وَیَصْبِرُ عَلی بَلاَئِی ، فَأُثِیبُهُ⁽⁷⁾جَزِیلَ

عَطَائِی ، وَیَنْظُرُ الْغَنِیُّ إِلَی الْفَقِیرِ ، فَیَحْمَدُنِی وَیَشْکُرُنِی ، وَیَنْظُرُ الْفَقِیرُ إِلَی الْغَنِیِّ ، فَیَدْعُونِی وَیَسْأَلُنِی ، وَیَنْظُرُ الْمُوءْمِنُ إِلَی الْکَافِرِ ، فَیَحْمَدُنِی عَلی مَا هَدَیْتُهُ⁽⁸⁾، فَلِذلِکَ⁽⁹⁾خَلَقْتُهُمْ⁽¹⁰⁾لاِءَبْلُوَهُمْ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَفِیمَا أُعَافِیهِمْ وَفِیمَا أَبْتَلِیهِمْ وَفِیمَا أُعْطِیهِمْ وَفِیمَا أَمْنَعُهُمْ .

وَأَنَا اللّهُ الْمَلِکُ الْقَادِرُ ، وَلِی أَنْ أَمْضِیَ⁽¹¹⁾جَمِیعَ مَا قَدَّرْتُ عَلی مَا دَبَّرْتُ ، وَلِی أَنْ أُغَیِّرَ مِنْ ذلِکَ مَا شِئْتُ إِلی مَا شِئْتُ ، وَأُقَدِّمَ مِنْ ذلِکَ مَا أَخَّرْتُ ، وَأُوءَخِّرَ مِنْ ذلِکَ مَا قَدَّمْتُ⁽¹²⁾، وَأَنَا اللّهُ الْفَعَّالُ لِمَا أُرِیدُ⁽¹³⁾، لاَ أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ ، وَأَنَا أَسْأَلُ خَلْقِی عَمَّا هُمْ فَاعِلُونَ».⁽¹⁴⁾

3 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِیِّ

داريد در زندگى و پيش از مردن خود، براى اين آفريدم دنيا و آخرت، و زندگى و مرگ، و طاعت و گناه را و بهشت و دوزخ را و همچنين اراده كردم در تقدير و تدبير خودم و به دانش نافذم در باره آنها ميان صورت و جسم و رنگ و عمر و رزق و طاعت و معصيت آنان اختلاف انداختم و از آنها شقى و سعيد و بينا و كور و كوتاه و بلند و زيبا و زشت و دانا و نادان و توانگر و درويش و مطيع و عاصى و تندرست و بيمار و زمين‌گير و بى‌عيب مقرر ساختم تا تندرست به معيوب بنگرد و مرا حمد كند بر عافيت خود، و معيوب به تندرست نگاه كند و به درگاهم دعا كند و از من خواهش كند كه او را عافيت بخشم و به بلايم صبر كند تا عطاى شايان ثوابم را به او دهم، و توانگر به درويش بنگرد و مرا سپاس گزارد و شكر كند، و درويش به توانگر نگاه كند و به درگاهم دعا كند و از من خواهش كند، و مؤمن به كافر نگرد و مرا سپاس گزارد كه او را رهنمودم؛ براى اين آنها را آفريدم كه در خوشى و ناخوشى آنها را بيازمايم، و هم در آنچه آنان را عافيت دهم و هم در آنچه گرفتار سازم و در آنچه به آنها بدهم و در آنچه از آنها دريغ دارم، و منم خداى ملك توانا و حق من است كه هر چه مقدر كردم طبق تدبير خودم اجراء كنم و حق من است كه هر چه را از آن خواهم چنانچه خواهم تغيير دهم، هر چه از آن خواهم پيش دارم و هر چه را خواهم پس اندازم، و منم خداى فعّال ما يشاء، از آنچه كنم باز پرسى ندارم، و خلق خود را از هر چه كنند بازپرسى كنم.

3- از امام باقر (علیه السّلام) فرمود: به راستى خدا عز و جل خلق را آفريد و هر كه را دوست داشت از آن آفريد كه دوست داشت، و

وَعُقْبَةَ⁽¹⁾جَمِیعاً :

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ: «إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَلَقَ الْخَلْقَ ، فَخَلَقَ مَنْ⁽²⁾أَحَبَّ مِمَّا أَحَبَّ ، وَکَانَ⁽³⁾مَا أَحَبَّ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِینَةِ الْجَنَّةِ ، وَخَلَقَ مَنْ⁽⁴⁾أَبْغَضَ مِمَّا أَبْغَضَ ، وَکَانَ⁽⁵⁾مَا أَبْغَضَ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِینَةِ⁽⁶⁾النَّارِ ، ثُمَّ بَعَثَهُمْ فِی الظِّلاَلِ».

فَقُلْتُ: وَأَیُّ⁽⁷⁾شَیْءٍ الظِّلاَلُ؟

فَقَالَ⁽⁸⁾: «أَ لَمْ تَرَ إِلی ظِلِّکَ⁽⁹⁾فِی الشَّمْسِ شَیْئاً⁽¹⁰⁾وَلَیْسَ بِشَیْءٍ».

«ثُمَّ بَعَثَ⁽¹¹⁾مِنْهُمُ⁽¹²⁾النَّبِیِّینَ ، فَدَعَوْهُمْ⁽¹³⁾إِلَی الاْءِقْرَارِ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، وَهُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّهُ»⁽¹⁴⁾ثُمَّ دَعَوْهُمْ⁽¹⁵⁾إِلَی الاْءِقْرَارِ بِالنَّبِیِّینَ فَأَقَرَّ بَعْضُهُمْ ، وَأَنْکَرَ بَعْضٌ⁽¹⁶⁾، ثُمَّ دَعَوْهُمْ⁽¹⁷⁾إِلی وَلاَیَتِنَا ، فَأَقَرَّ بِهَا وَاللّهِ مَنْ أَحَبَّ ، وَأَنْکَرَهَا مَنْ أَبْغَضَ ، وَهُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : «فَما⁽¹⁸⁾کانُوا لِیُوءْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ»⁽¹⁹⁾».

ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه‌السلام : «کَانَ التَّکْذِیبُ ثَمَّ».⁽²⁰⁾

بَابُ أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أَوَّلُ مَنْ أَجَابَ وَأَقَرَّ ⁽²¹⁾لِلّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِالرُّبُوبِیَّةِ

آنچه را دوست داشت اين بود كه او را از سرشت بهشت آفريد و هر چه را دشمن داشت از آنچه آفريد كه بد داشت و آنچه را كه بد داشت اين بود كه او را از سرشت دوزخ آفريد، سپس آنها را به سايه‌اى فرستاد، من گفتم: سايه چيست؟ در پاسخ فرمود: تو سايه خود را در برابر خورشيد نمى‌بينى كه چيزى است و در حقيقت چيزى نيست؟ سپس پيغمبران را از ميان آنها برانگيخت و آنان را به اقرار به خدا عز و جل دعوت كرد و اين است تفسير قول خدا عز و جل (87 سوره زخرف): «و اگر از آنها بپرسى، چه كسى شما را آفريده، گويند خدا» سپس مردم را دعوت كرد تا اقرار كنند به پيمبران و برخى اقرار كردند و برخى انكار نمودند، سپس آنان را به ولايت ما دعوت كرد، به خدا هر كه را دوست داشت اقرار كرد و هر كه را دشمن داشت انكار كرد و اين است تفسير قول خدا (101 سوره اعراف): «نبودند كه ايمان آورند بدان چه پيش از آن انكار كرده بودند».

سپس امام باقر (علیه السّلام) فرمود: تكذيب از آنجا است.

باب در اينكه رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) اول كس بود كه پاسخ گفت و به ربوبيت خدا عز و جل اقرار كرد

1- از امام صادق (علیه السّلام) فرمود: يكى از قريش به رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) گفت: به كدام چيز تو بر پيغمبران پيشى جستى، با اينكه

قُرَیْشٍ قَالَ لِرَسُولِ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : بِأَیِّ شَیْءٍ سَبَقْتَ الاْءَنْبِیَاءَ⁽¹⁾وَأَنْتَ بُعِثْتَ آخِرَهُمْ وَخَاتَمَهُمْ؟

فَقَالَ⁽²⁾: إِنِّی کُنْتُ أَوَّلَ مَنْ آمَنَ بِرَبِّی ، وَأَوَّلَ مَنْ أَجَابَ حَیْثُ⁽³⁾أَخَذَ اللّهُ مِیثَاقَ⁽⁴⁾النَّبِیِّینَ ، «وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ»⁽⁵⁾فَکُنْتُ أَنَا أَوَّلَ نَبِیٍّ ⁽⁶⁾قَالَ: بَلی ، فَسَبَقْتُهُمْ بِالاْءِقْرَارِ⁽⁷⁾بِاللّهِ⁽⁸⁾عَزَّ وَجَلَّ».⁽⁹⁾

2 . أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ⁽¹⁰⁾، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، قَالَ:

قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : جُعِلْتُ فِدَاکَ ، إِنِّی لاَءَری بَعْضَ أَصْحَابِنَا یَعْتَرِیهِ النَّزَقُ⁽¹¹⁾وَالْحِدَّةُ⁽¹²⁾وَالطَّیْشُ⁽¹³⁾، فَأَغْتَمُّ لِذلِکَ غَمّاً شَدِیداً ، وَأَری مَنْ خَالَفَنَا، فَأَرَاهُ حَسَنَ

السَّمْتِ⁽¹⁴⁾؟

قَالَ: «لاَ تَقُلْ حَسَنَ السَّمْتِ؛ فَإِنَّ⁽¹⁵⁾السَّمْتَ سَمْتُ الطَّرِیقِ، وَلکِنْ قُلْ: حَسَنَ السِّیمَاءِ؛ فَإِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ یَقُولُ: «سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ»⁽¹⁶⁾».

قَالَ: قُلْتُ: فَأَرَاهُ حَسَنَ السِّیمَاءِ، وَ⁽¹⁷⁾لَهُ وَقَارٌ، فَأَغْتَمُّ لِذلِکَ؟

قَالَ⁽¹⁸⁾: «لاَ تَغْتَمَّ لِمَا رَأَیْتَ⁽¹⁹⁾مِنْ نَزَقِ أَصْحَابِکَ ، وَلِمَا رَأَیْتَ مِنْ حُسْنِ سِیمَاءِ مَنْ خَالَفَکَ؛ إِنَّ اللّهَ ـ تَبَارَکَ وَتَعَالی ـ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ علیه‌السلام ، خَلَقَ تِلْکَ⁽²⁰⁾الطِّینَتَیْنِ⁽²¹⁾، ثُمَّ فَرَّقَهُمَا فِرْقَتَیْنِ ، فَقَالَ لاِءَصْحَابِ الْیَمِینِ: کُونُوا خَلْقاً بِإِذْنِی ، فَکَانُوا خَلْقاً بِمَنْزِلَةِ الذَّرِّ یَسْعی ، وَقَالَ لاِءَهْلِ⁽²²⁾الشِّمَالِ: کُونُوا خَلْقاً بِإِذْنِی ، فَکَانُوا خَلْقاً بِمَنْزِلَةِ الذَّرِّ یَدْرُجُ ، ثُمَّ رَفَعَ لَهُمْ نَاراً ، فَقَالَ: ادْخُلُوهَا بِإِذْنِی⁽²³⁾، فَکَانَ أَوَّلَ مَنْ دَخَلَهَا مُحَمَّدٌ⁽²⁴⁾صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ثُمَّ اتَّبَعَهُ⁽²⁵⁾أُولُو

در پايان آنها مبعوث شدى و خاتم آنهائى؟ در پاسخ فرمود: من نخست كس بودم كه به پروردگارم ايمان آوردم و نخستين كس بودم كه پاسخ گفتم، آنگاه كه خدا پيمان از پيغمبران ستد و آنها را بر خودش گواه گرفت كه: «آيا نيستم من پروردگار شما؟» پس من نخست پيغمبر بودم كه گفتم: بلى، و در اقرار به خدا عز و جل بر آنها پيش دستى كردم.

2- از عبد الله بن سنان، گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم:

قربانت من مى‌نگرم كه برخى هم مذهبان ما گرفتار خشم و كج خلقى مى‌شوند و از اين به سختى غمنده مى‌شوم، و مى‌نگرم كه در مخالفان ما كسانى هستند خوش روش؛ فرمود: خوش روش نگو زيرا روش، روش راه را گويند ولى بگو: خوش سيما، زيرا خدا عز و جل فرمايد (29 سوره فتح): «سيماى آنان در چهره‌شان از اثر سجده است»، گويد: گفتم:

او را خوش سيما بينم و با وقار و از اين راه هم غمنده گردم، در پاسخ فرمود: غمنده مباش از آنچه در هم مذهبان خود بد خلقى ديدى و در مخالفان خود خوش خلقى، به راستى خداى تبارك و تعالى چون خواست آدم را بيافريند اين هر دو سرشت را آفريد و آنها را در بخش كرد و به اصحاب يمين فرمود: شما به اجازه من خلقى باشيد، و خلقى شدند چون مورچگان مى‌كوشيدند، و به اهل شمال فرمود: به اجازه من خلقى باشيد، خلقى شدند چون مورچگان مى‌لوليدند، سپس آتشى براى آنها برافراشت و فرمود: به اجازه من در آن درآئيد، و نخست كس كه در آن درآمد محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) بود، سپس رسولان اولو العزم و اوصياء و پيروانشان در آن در آمدند، سپس به اصحاب شمال فرمود: به اذن من در آن در آئيد، در پاسخ

الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَأَوْصِیَاوءُهُمْ وَأَتْبَاعُهُمْ .

ثُمَّ قَالَ لاِءَصْحَابِ الشِّمَالِ: ادْخُلُوهَا بِإِذْنِی ، فَقَالُوا: رَبَّنَا ، خَلَقْتَنَا لِتُحْرِقَنَا؟ فَعَصَوْا ، فَقَالَ لاِءَصْحَابِ الْیَمِینِ: اخْرُجُوا بِإِذْنِی مِنَ النَّارِ ، فَخَرَجُوا⁽¹⁾لَمْ

تَکْلِمِ⁽²⁾النَّارُ مِنْهُمْ⁽³⁾کَلْماً ، وَلَمْ تُوءَثِّرْ فِیهِمْ أَثَراً ، فَلَمَّا رَآهُمْ أَصْحَابُ الشِّمَالِ قَالُوا: رَبَّنَا، نَری أَصْحَابَنَا قَدْ سَلِمُوا ، فَأَقِلْنَا⁽⁴⁾وَمُرْنَا بِالدُّخُولِ ، قَالَ⁽⁵⁾: قَدْ أَقَلْتُکُمْ، فَادْخُلُوهَا ، فَلَمَّا دَنَوْا⁽⁶⁾وَأَصَابَهُمُ الْوَهَجُ⁽⁷⁾رَجَعُوا ، فَقَالُوا: یَا رَبَّنَا ، لاَ صَبْرَ لَنَا عَلَی الاِحْتِرَاقِ ، فَعَصَوْا ، فَأَمَرَهُمْ⁽⁸⁾بِالدُّخُولِ ثَلاَثاً ، کُلَّ ذلِکَ یَعْصُونَ وَیَرْجِعُونَ ، وَأَمَرَ أُولئِکَ⁽⁹⁾ثَلاَثاً ، کُلَّ ذلِکَ یُطِیعُونَ وَیَخْرُجُونَ ، فَقَالَ لَهُمْ: کُونُوا طِیناً بِإِذْنِی ، فَخَلَقَ مِنْهُ آدَمَ علیه‌السلام ».

قَالَ: «فَمَنْ کَانَ مِنْ هوءُلاَءِ لاَ یَکُونُ مِنْ هوءُلاَءِ ، وَمَنْ کَانَ مِنْ هوءُلاَءِ لاَ یَکُونُ مِنْ هوءُلاَءِ؛ وَمَا رَأَیْتَ مِنْ نَزَقِ أَصْحَابِکَ وَخُلُقِهِمْ ، فَمِمَّا أَصَابَهُمْ⁽¹⁰⁾مِنْ لَطْخِ⁽¹¹⁾أَصْحَابِ الشِّمَالِ؛ وَمَا رَأَیْتَ مِنْ حُسْنِ سِیمَاءِ⁽¹²⁾مَنْ خَالَفَکُمْ وَوَقَارِهِمْ ، فَمِمَّا أَصَابَهُمْ مِنْ لَطْخِ⁽¹³⁾أَصْحَابِ الْیَمِینِ».⁽¹⁴⁾

یؤیّد ذلک مضافا إلی عدم ثبوت روایة محمّد بن الحسین ـ وهو ابن أبی الخطّاب ـ عن علیّ بن إسماعیل فی موضع ، کثرة روایة محمّد بن یحیی ، عن محمّد بن الحسین الموجبة لسهو القلم من قبل النسّاخ . راجع : معجم رجال الحدیث ، ج 18 ، ص 7 ـ 8 .

16) فی «ج ، د ، ز ، ص ، ف ، بر ، بس ، بف» والوافی والبحار : «إنّنی» . وفی البصائر : «أنا» .

17) فی الوافی : «آمن ـ أقرّ خ ل ـ».

گفتند، پروردگارا ما را آفريدى تا ما را بسوزانى؟ و نافرمانى كردند، پس به اصحاب يمين فرمود: به اجازه من از آتش درآئيد، آتش در آنها زخمى پديد نكرده بود و اثرى نكرده بود، و چون اصحاب شمال آنها را ديدند گفتند: پروردگارا ما مى‌بينيم اصحاب يمين سالمند، از ما در گذر و با ما تجديد قرار كن و به ما فرمان بده كه در آئيم.

فرمود: من از شما در گذشتم، در آتش در آئيد، چون نزديك آن شدند و سوز آتش به آنها رسيد، بر گشتند و گفتند: پروردگارا ما بر سوختن شكيبا نيستيم، و نافرمانى كردند و تا سه بار فرمان در آمدن در آتش به آنها رسيد و هر بار نافرمانى كردند و برگشتند.

و آنان را سه بار دستور ورود داد و هر سه بار اطاعت كردند و بيرون شدند، پس به آنها فرمود: همه به اجازه من گل شويد و آدم را از آن آفريد، گفت: هر كه از آنان است از اينان نيست و هر كه از اينان است از آنان نيست، آنچه از سبكى و كج خلقى يارانت بينى از آلودگى آنان با اصحاب شمال است، و آنچه از نيكوئى سيماى مخالفان خودتان و وقارشان بينى از چسبش با اصحاب يمين به آنها سرايت كرده است.

3- از صالح بن سهل از امام صادق (علیه السّلام) فرمود: سؤال شد از رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) به كدام چيز بر تمامى فرزندان آدم پيشى جستى؟، فرمود:

من نخست كس بودم كه به پروردگارم اقرار كردم، خدا از پيمبران پيمان ستد و آنها را بر خودش گواه گرفت كه: «آيا نيستم

بِرَبِّی⁽¹⁾إِنَّ اللّهَ أَخَذَ مِیثَاقَ النَّبِیِّینَ «وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلی»⁽²⁾فَکُنْتُ⁽³⁾أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ».⁽⁴⁾

بَابُ کَیْفَ أَجَابُوا وَهُمْ ذَرٌّ ⁽⁵⁾

1-عَلِيُّ بنُ أبراهِیمَ ، عَن أبِیهِ ، عَنِ ابنِ أبِي عُمَیرٍ، عَن بَعضِ أصحابِنا، عَن أبي بَصیرٍقالَ:

قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : کَیْفَ أَجَابُوا ⁽⁶⁾وَهُمْ ذَرٌّ؟!

قَالَ: «جَعَلَ فِیهِمْ مَا إِذَا سَأَلَهُمْ أَجَابُوهُ ⁽⁷⁾، یَعْنِی فِی الْمِیثَاقِ». ⁽⁸⁾

بَابُ فِطْرَةِ الْخَلْقِ عَلَی التَّوْحِیدِ

1 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّه علیه‌السلام ، قَالَ: قُلْتُ⁽⁹⁾: «فِطْرَتَ⁽¹⁰⁾اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها»⁽¹¹⁾؟ قَالَ: «التَّوْحِیدُ».⁽¹²⁾

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، قَالَ:

من پروردگار شما؟» گفتند: چرا، پس من نخست كس بودم كه پاسخ گفتم.

باب چگونه پاسخ دادند با اينكه ذرّه‌اى بودند

1- از ابى بصير، گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم: چگونه پاسخ دادند با اينكه ذرّه بودند؟

فرمود: در آنها قرار داد آنچه را كه چون از آنها بپرسند بتوانند پاسخ گويند به او- يعنى در عالم ميثاق-.

باب آفرينش خلق به يگانه‌پرستى‌

1- از هشام بن سالم گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم (30 سوره روم): «آفرينش حق كه مردم را بر پايه آن آفريده است» فرمود:

يگانه‌پرستى است.

2- از عبد الله بن سنان از امام صادق (علیه السّلام) گويد: از او تفسير قول خدا عز و جل را پرسيدم (30 سوره روم): «فطرت خدا كه مردم

سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها»: مَا تِلْکَ الْفِطْرَةُ؟

قَالَ: «هِیَ الاْءِسْلاَمُ، فَطَرَهُمُ اللّهُ حِینَ⁽¹⁾أَخَذَ مِیثَاقَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ، قَالَ ⁽²⁾: «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ»⁽³⁾وَفِیهِ⁽⁴⁾الْمُوءْمِنُ وَالْکَافِرُ⁽⁵⁾».⁽⁶⁾

3 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ ، عَنْ زُرَارَةَ ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها» .

قَالَ: «فَطَرَهُمْ⁽⁷⁾جَمِیعاً عَلَی التَّوْحِیدِ».⁽⁸⁾

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «حُنَفاءَ لِلّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ»⁽⁹⁾.

قَالَ: «الْحَنِیفِیَّةُ مِنَ الْفِطْرَةِ الَّتِی فَطَرَ اللّهُ⁽¹⁰⁾النَّاسَ عَلَیْهَا لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ». قَالَ: «فَطَرَهُمْ عَلَی الْمَعْرِفَةِ بِهِ⁽¹¹⁾» .

قَالَ⁽¹²⁾زُرَارَةُ: وَسَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ⁽¹³⁾عَزَّ وَجَلَّ: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی»⁽¹⁴⁾الاْآیَةَ .

قَالَ: «أَخْرَجَ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ ذُرِّیَّتَهُ إِلی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ، فَخَرَجُوا کَالذَّرِّ ، فَعَرَّفَهُمْ وَأَرَاهُمْ نَفْسَهُ⁽¹⁵⁾، وَلَوْ لاَ⁽¹⁶⁾ذلِکَ لَمْ یَعْرِفْ أَحَدٌ رَبَّهُ».

وَ قَالَ: «قَالَ⁽¹⁷⁾رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ ، یَعْنِی الْمَعْرِفَةَ⁽¹⁸⁾بِأَنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَالِقُهُ⁽¹⁹⁾، کَذلِکَ قَوْلُهُ: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالاْءَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ»⁽²⁰⁾».⁽²¹⁾

را بر آن آفريده است».

فرمود: مقصود از آن اسلام است، خدا آنان را بر آن آفريد هنگامى كه از آنها ميثاق بر يگانه‌پرستى گرفت.

فرمود (172 سوره اعراف): «آيا نيستم من پروردگار شما» و در آن بودند مؤمن و كافر.

3- از زراره گويد: از امام صادق (علیه السّلام) پرسيدم از قول خدا عزّوجل «فطرت خدا كه مردم را بر آن آفريده است» فرمود: همه را بر فطرت يگانه‌پرستى آفريده است.

4- از زراره از امام باقر (علیه السّلام) گويد: از او پرسيدم از قول خدا عز و جل (32 سوره حج): «راست رو باشيد براى خدا و به او شرك نورزيد» گويد: فرمود: همان فطرت يگانه‌پرستى است كه خدا مردم را بر آن آفريده «آفرينش خدا را ديگر گونى نيست» فرمود: آنان را به معرفت خود هستى داده است، زراره گويد: و از آن حضرت پرسيدم از قول خدا عز و جل (172 سوره اعراف): «و گاهى كه بر گرفت پروردگارت از آدميزاده‌گان نژادشان را از پشتشان و گواهشان ساخت بر خودشان كه آيا نيستم من پروردگار شما، گفتند بلى» الآيه، فرمود: نژاد آدم را از پشت او تا به روز قيامت بر آورد، آنان چون ذرّه بيرون شدند و خود را بدانها شناساند و وانمود و اگر اين نبود احدى پروردگار خود را نمى‌شناخت، و گويد كه رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرمود:

هر نوزادى بر فطرت زايد، يعنى شناسائى اينكه خدا عز و جل آفريننده او است، چنين است قول خدا (35 سوره لقمان): «و اگر بپرسى از آنان كه چه كسى آسمانها و زمين را آفريده است هر آينه مى‌گويند خدا».

5 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ أَبِیهِ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنِ أَبِی جَمِیلَةَ⁽¹⁾، عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ⁽²⁾:

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام فِی قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها»⁽³⁾قَالَ: «فَطَرَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ».⁽⁴⁾

بَابُ کَوْنِ الْمُوءْمِنِ فِی صُلْبِ الْکَافِرِ

1 . الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُیَسِّرٍ ⁽⁵⁾

هذا، وقد قال ابن ناصر الدین فی توضیح المشتبه ، ج 8 ، ص 30 بعد ضبط مُیَسِّر : «علیّ بن مُیَسِّر الکوفی ، وأخوه محمّد بن مُیَسِّر ، عن جعفر الصادق» ، کما قال العسقلانی فی تبصیر المنتبه بتحریر المشتبه ، ج 4 ، ص 1248 ، ذیل لفظة مُیسِّر: «علیّ بن مُیسِّر الکوفی وأخوه محمّد بن مُیسِّر».

ویؤیّد ذلک کلّه أنّ البرقی روی فی المحاسن ، ص 138 ، ح 23 ـ وعنه البحار ، ج 64 ، ص 78 ، ح 5 ـ مضمون الخبر ، عن الحسن بن علیّ الوشّاء ، عن علیّ بن میسّر ، عمّن ذکره ، عن أبی عبداللّه علیه‌السلام .

ثمّ إنّه وقع الکلام فی اتّحاد مُیَسِّر بن عبداللّه ومُیَسِّر بن عبدالعزیز ، والظاهر اتّحادهما وأنّ میسِّر بن عبداللّه محرّف ، کما ثبت فی محلّه .

ونقله العلاّمة المجلسی فی مرآة العقول ، ج 7 ، ص 65 ، ثمّ قال : «وأقول : هذا الخبر وما تقدّم فی باب کراهیة التوقیت یدلاّن علی أنّ یقطین لم یکن مشکورا وکان منحرفا عن هذه الناحیة ، وهذا الخبر یدلّ علی أنّ الصادق علیه‌السلام کان دعا علی یقطین وولده ولعنهم ، وکان علیّ مشفقا خائفا من أن یصیبه أثر تلک الدعوة واللعنة ، فأجاب علیه‌السلام بأنّ اللعنة وسائر الشرار لاتصیب المؤمن الذی فی صلب الکافر ، وشبّه ذلک بالحصاة فی اللبنة ؛ فإنّه لایضرّ الحصاة ما تقع علی اللبنة من المطر وغیره ، فعلی هذا شبّه علیه‌السلام اللعنة بالمطر ؛ لأنّ المطر یفتّت اللبنة ویفرّقها ویبطلها ، فکذا اللعنة تبطل من تصیبه وتفتّته وتفرّقه .

14) «فی «ه» : «ذهبت» .

15) فی البحار : «فلا» .

16) فی مرآة العقول : «قوله : شیئا ، أی من الضرر . وفی بعض النسخ : شیءٌ ، أی من الآفات واللعنات والشرور» .

17) الوافی ، ج 4 ، ص 70 ، ح 1675 ؛ البحار ، ج 48 ، ص 158 ، ح 30 .

5- از امام صادق (علیه السّلام) در تفسير قول خدا عز و جل «فطرت خدا كه مردم را بر آن آفريده است» فرمود: آنها را بر توحيد آفريده.

باب در اينكه مؤمن در صُلب كافر باشد

1- امام صادق (علیه السّلام) فرمود: به راستى نطفه مؤمن هر آينه در پشت كافرى باشد و چيزى از بدى بدو نرسد تا آنگاه كه به زاهدان زن مشركه درآيد و باز چيزى از بدى بدو نرسد تا آن را بزايد، و چون زائيد، چيزى از بدى بدو نرسد تا به تكليف رسد.

2- از على بن يقطين گويد: به امام كاظم (علیه السّلام) گفتم: من از نفرين امام صادق (علیه السّلام) به يقطين و فرزندانش نگرانم، در پاسخ فرمود:

اى أبا الحسن چنان نيست كه تو گمان مى‌برى، همانا مؤمن در پشت كافر چون سنگريزه‌اى است ميان خشت، باران مى‌آيد و آن خشت را مى‌شويد و مى‌برد و به سنگريزه زيانى ندارد.

بَابُ إِذَا أَرَادَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ یَخْلُقَ الْمُوءْمِنَ ⁽¹⁾

1 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُسْلِمٍ الْحُلْوَانِیِّ، عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ الصَّیْقَلِ ⁽²⁾الرَّازِیِّ:

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، قَالَ: «إِنَّ فِی الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً ⁽³⁾تُسَمَّی الْمُزْنَ ⁽⁴⁾

فالإنسان إذا أکل بقلة أو ثمرة وذکر اللّه عزّوجلّ عندها ، وشکر اللّه تعالی علیها وصرف قوّتها فی طاعة اللّه سبحانه والأفکار الإیمانیّة والخیالات الروحانیّة ، فقد تربّت تلک البقلة أو الثمرة فی جسده بماء المزن الجنانی ، فإذا فضلت من مادّتها فضلة منویّة فهی من شجرة المزن التی أصلها فی الجنّة ، وإذا أکلها علی غفلة من اللّه سبحانه ، ولم یشکر اللّه علیها ، وصرف قوّتها فی معصیة اللّه تعالی والأفکار المموّهة الدنیویّة والخیالات الشهوانیّة ، فقد تربّت تلک البقلة أو الثمرة فی جسده بماء آخر غیر صالح لخلق المؤمن إلاّ أن یکون قد تحقّق تربیتها بماء المزن الجنانیّ قبل الأکل . وأمّا مأکولة الکافر التی یخلق منها المؤمن فإنّما یتحقّق تربیتها بذلک الماء قبل أکله لها غالبا ، ولذکر اللّه عند زرعها أو غرسها مدخل فی تلک التربیة ، وکذلک لحلّ ثمنها وتقوّی زارعها أو غارسها ، إلی غیر ذلک من الأسباب» .

والمحقّق الشعرانی بیّن فی هامش شرح المازندرانی ، ج 8 ، ص 41 أنّ فی عبارة الوافی تحقیقات شریفة تلیق بأن یتعمّق فیها ، ثمّ قال کلاما هو کالشرح لها وهو قوله : «والذی یستفاد من هذا الحدیث وأمثاله أنّ الجنّة کما هی معاد وعلّة غائیّة لأعمال الصالحین ، کذلک لها مبدئیّة ودخل فی علّیّتها الفاعلیّة بنحو من الأنحاء ؛ إذ لماء هذا المزن تأثیر فی تربیة الصالحین ، وهذا لایوجب الجبر ، کما مرّ ، وبهذا یعرف معنی وجود الأرواح قبل الأجساد ؛ لأنّ الروح قد یطلق علی النفوس المنطبعة الحادثة بعد حصول المزاج الخاصّ واستعداد البدن بأن تصیر النطفة علقة والعلقة مضغة إلی أن تصیر قابلة لأن ینشئها اللّه خلقا آخر ، فیحدث هذه النفس بعد حصول الاستعداد ولم تکن قبل ذلک ، ثمّ تتقلّب النفس فی مراتبها حتّی إذا تجرّدت بالفعل وصارت عقلاً ، وهو العقل الحادث بعد النفس وبعد ترکیب المزاج ، ولیس هو بقید الحدوث قبل البدن ، والموجود قبله هو علّته المفیضة ، ولمّا لم تکن العلّة شیئا مباینا فی عرض المعلول نظیر المعدّات ، کالأب بالنسبة إلی الابن ، بل هی أصل المعلول ومقوّمه والقائم علیه ، فإذا کانت العلّة موجودة ، کان المعلول موجودا حقیقة وعرفا .

ألا تری أنّه یسمّی صاحب ملکة العلم القادر علی تفصیل المسائل عالما بها ؛ لاندارجها فی الملکة ، ولقدرة العالم علی استخراجها کلّما أراد ، کذلک المزن الذی یتقاطر منه الملکات علی نفوس الصالحین وتربّیها ، یندرج فیه جمیع تلک النفوس بتفاصیلها اندراجا إجمالیّا ، وإنّما تفصّل منه بوجودها الدنیوی لیحصل لها بالفعل ما کان کامنا بالقوّة ، ولو کانت النفوس علی کما لها منفصلة عن علّتها موجودة بالفعل لم یکن حاجة إلی إرسالها إلی الدنیا وإنّما الدنیا مزرعة الآخرة .

وبالجملة کلّ ما فی هذا العالم عکس من موجود مثالی أو عقلیّ قبله ینطبع علی الموادّ مطابقا لمثاله أو ظلّه وشبحه ، وما شئت فسمّه ، وأحسن التعبیرات عنه ما فی القرآن ، حیث قال : «فَنَفَخْنَا فِیهِ مِن رُّوحِنَا»[التحریم (66) : 12 [و«أَنشَأْنَـهُ خَلْقًا ءَاخَرَ» [المؤمنون (23) : 14] ولایکون النفخ إلاّ من نفس موجود قبله وإن کان حصوله فی الجسم واتّصاف الجسم بالحیاة بسببه حادثا» .

بَابٌ فِی ⁽⁷⁾أَنَّ الصِّبْغَةَ هِیَ الاْءِسْلاَمُ

1 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ : عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام فِی قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «صِبْغَةَ اللّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً» ⁽⁸⁾قَالَ: «الاْءِسْلاَمُ».

وَ قَالَ فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ:

باب هر گاه خدا خواهد مؤمن آفريند

1- از امام صادق (علیه السّلام) فرمود:

در بهشت درختى است به نام (مزن) و هر گاه خدا خواهد مؤمنى بيافريند قطره‌اى از آن بچكاند و به هيچ سبزى و ميوه‌اى نرسد كه مؤمن يا كافر از آن بخورد جز آنكه خدا عز و جل از صلب او مؤمنى بر آرد.

باب در اينكه صبغه، همان مسلمانى است‌

1- از عبد الله بن سنان از امام صادق (علیه السّلام) در تفسير قول خدا عز و جل (138 سوره بقره): «رنگ خدا را باشيد، چه كسى از خدا رنگ بهترى مى‌دهد».

فرمود: مقصود اسلام است. و در تفسير قول خدا عز و جل:

«بهترى مى‌دهد» فرمود: مقصود اسلام است.

و در تفسير قول خدا عز و جل (256 سوره بقره): «به تحقيق

«فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی» ⁽¹⁾قَالَ: «هِیَ الاْءِیمَانُ بِاللّهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ». ⁽²⁾

دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ⁽³⁾، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ فَرْقَدٍ، عَنْ حُمْرَانَ:

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام فِی قَوْلِ اللّهِ⁽⁴⁾عَزَّ وَجَلَّ : «صِبْغَةَ اللّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً» قَالَ: «الصِّبْغَةُ هِیَ الاْءِسْلاَمُ».⁽⁵⁾

3 . حُمَیْدُ بْنُ زِیَادٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ⁽⁶⁾

أضف إلی ذلک أنّ طبقة حمید بن زیاد المتوفّی سنة عشر وثلاثمائة تأبی عن الروایة عن ابن محبوب المتوفّی سنة أربع وعشرین ومائتین . راجع: رجال النجاشی ، ص 132 ، الرقم 339 ؛ رجال الکشّی ، ص 584 ، الرقم 1094 .

وَ قَالَ فِی قَوْلِهِ⁽⁹⁾عَزَّ وَجَلَّ: «فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَیُوءْمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی»⁽¹⁰⁾قَالَ: «هِیَ··· الاْءِیمَانُ».⁽¹¹⁾

بَابٌ فِی ⁽¹²⁾أَنَّ السَّکِینَةَ هِیَ الاْءِیمَانُ

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُوءْمِنِینَ» ⁽¹⁴⁾قَالَ: «هُوَ الاْءِیمَانُ».قَالَ: وَسَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» ⁽¹⁵⁾قَالَ: «هُوَ الاْءِیمَانُ». ⁽¹⁶⁾

چسبيده است به حلقه محكم» فرمود:

مقصود از آن ايمان به خداى يگانه و بى‌شريك است.

2- از امام صادق (علیه السّلام) در تفسير قول خدا عز و جل «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» فرمود:

مقصود از صبغه همان اسلام است.

3- امام باقر (علیه السّلام) يا امام صادق (علیه السّلام) فرمود در تفسير قول خدا عز و جل: «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» كه:

مقصود از صبغه، اسلام است.

و در تفسير قول خدا عز و جل (256 سوره بقره): «هر كه كافر شد به طاغوت و گرويد به خدا به تحقيق چسبيده است به حلقه محكم» فرمود: آن، ايمان است.

باب در اينكه سَكينه، ايمان است‌

1- از أبى حمزه گويد: از امام باقر (علیه السّلام) پرسيدم از قول خدا عز و جل (4 سوره فتح): «سَكينه را در دل مؤمنان فرو فرستاد».

فرمود: مقصود از آن ايمان است. گويد: و از او پرسيدم از قول خدا عز و جل (22 سوره مجادله): «و تأييد كرد آنان را به روحى از سوى خود» فرمود: آن ايمان است.

3 . عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ الْعَلاَءِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ: عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ: «السَّکِینَةُ⁽⁶⁾: الاْءِیمَانُ».⁽⁷⁾

وَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالی: «وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوی»⁽¹⁷⁾؟ قَالَ: «هُوَ الاْءِیمَانُ».⁽¹⁸⁾

2- از فضيل گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم (22 سوره مجادله): «آنان نوشته است در دلشان ايمان» آيا در آنچه در دل آنها نوشته است خودشان دستى دارند؟ فرمود: نه.

3- از امام باقر (علیه السّلام) كه فرمود:

سَكينه، ايمان است.

4- امام صادق (علیه السّلام) در تفسير قول خدا عز و جل (26 سوره فتح): «او است آنكه فرو فرستاده است سَكينه را در دل مؤمنان» فرمود كه:

مقصود از آن، ايمان است.

5- از جميل گويد: پرسيدم امام صادق (علیه السّلام) را از قول خدا عز و جل (26 سوره فتح): «او است آنكه فرو فرستد سَكينه را در دل مؤمنان».

فرمود: مقصود از آن، ايمان است. گفت (22 سوره مجادله):

«و تأييد كند آنان را به روحى از خود» فرمود:

آن هم ايمان است، و از قول خدا (26 سوره فتح): «و آنها را پاى بند سخن تقوى سازد» فرمود:

آن هم ايمان است.

بَابُ الاْءِخْلاَصِ

1 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی ، عَنْ یُونُسَ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ ⁽¹⁾بْنِ مُسْکَانَ:

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام فِی قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «حَنِیفاً مُسْلِماً» ⁽²⁾قَالَ: «خَالِصاً ⁽³⁾مُخْلِصاً ، لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ مِنْ عِبَادَةِ الاْءَوْثَانِ». ⁽⁴⁾

2 . عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللّهِ⁽⁵⁾:عَنْ أَبِیهِ⁽⁶⁾رَفَعَهُ إِلی أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یَا أَیُّهَا النَّاسُ ، إِنَّمَا هُوَ اللّهُ وَالشَّیْطَانُ ، وَالْحَقُّ وَالْبَاطِلُ ، وَالْهُدی وَالضَّلاَلَةُ ، وَالرُّشْدُ⁽⁷⁾وَالْغَیُّ ، وَالْعَاجِلَةُ وَالاْآجِلَةُ⁽⁸⁾وَالْعَاقِبَةُ⁽⁹⁾، وَالْحَسَنَاتُ وَالسَّیِّئَاتُ، فَمَا کَانَ مِنْ حَسَنَاتٍ فَلِلّهِ، وَمَا کَانَ مِنْ سَیِّئَاتٍ⁽¹⁰⁾فَلِلشَّیْطَانِ لَعَنَهُ اللّهُ⁽¹¹⁾».⁽¹²⁾

باب اخلاص‌

1- از امام صادق (علیه السّلام) در تفسير قول خدا عز و جل: «حنيفاً مسلماً» فرمود:

يعنى خالص و با اخلاص كه در آن، چيزى از پرستش بتها نباشد.

2- رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرمود:

آيا مردم، همانا خدا هست و شيطان، و حق است و باطل و، راه درست است و گمراهى، و رشد است و غَىّ، دنيا هست و آخرت، و حسنات است و سيئات، آنچه حسنه و خوبى است از خدا است، و هر آنچه بد كردارى است از شيطان است لعنه الله.

3- امير المؤمنين (علیه السّلام) مى‌فرمود:

خوشا بر كسى كه عبادت و دعا را خالص براى خدا بنمايد و دلش بدان چه ديده‌اش بيند مشغول نگردد و بدان چه دو گوشش شنوند ياد خدا را فراموش نكند و بدان چه به ديگرى داده‌اند غم به خود راه ندهد.

ثُمَّ قَالَ: «الاْءِبْقَاءُ عَلَی الْعَمَلِ حَتّی یَخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ، وَالْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِی لاَ تُرِیدُ أَنْ یَحْمَدَکَ عَلَیْهِ أَحَدٌ إِلاَّ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ، وَالنِّیَّةُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ، أَلاَ وَإِنَّ النِّیَّةَ هِیَ⁽⁶⁾الْعَمَلُ»، ثُمَّ تَلاَ قَوْلَهُ عَزَّ وَجَلَّ: «قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ»⁽⁷⁾: «یَعْنِی عَلی نِیَّتِهِ».⁽⁸⁾

5 . وَ بِهذَا الاْءِسْنَادِ ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «إِلاّ مَنْ أَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»⁽⁹⁾قَالَ: «الْقَلْبُ⁽¹⁰⁾السَّلِیمُ الَّذِی یَلْقی رَبَّهُ وَلَیْسَ فِیهِ أَحَدٌ سِوَاهُ». قَالَ⁽¹¹⁾: «وَ کُلُّ قَلْبٍ فِیهِ شِرْکٌ أَوْ شَکٌّ⁽¹²⁾فَهُوَ سَاقِطٌ، إِنَّمَا أَرَادُوا⁽¹³⁾بِالزُّهْدِ⁽¹⁴⁾···

فِی الدُّنْیَا لِتَفْرُغَ⁽¹⁵⁾قُلُوبُهُمْ لِلآخِرَةِ⁽¹⁶⁾».⁽¹⁷⁾

هذا وقد أورد صدر الخبر فی مستدرک الوسائل ، ج 5 ، ص 295 ، ح 5901 نقلاً من الکافی و فیه أیضا : «السُّدّیّ» .

20) هکذا فی النسخ التی قوبلت والوافی والبحار . وفی المطبوع : «العبد» .

21) فی «ه» : «ما أخلص» .

22) فی «ض» : «أزهده» .

23) فی شرح المازندرانی : «فزهّده فیها وصرف قبله عنها» بدل «زهّده ـ إلی ـ الدنیا» .

24) هکذا فی النسخ التی قوبلت والوافی والبحار . وفی المطبوع : «فأثبت» . وفی شرح المازندرانی : «ویجوز أن یقرأ : أنبت ، بالنون، فیکون تمثیلاً لزیادتها ونموّها بالإخلاص بإنبات الزرع ونموّه بالماء ؛ لقصد الإیضاح» .

25) فی «بر» : «هذه الآیة» .

26) الأعراف (7) : 152 .

4- امام صادق (علیه السّلام) در تفسير قول خدا عز و جل (2 سوره ملك): «تا بيازمايد شما را كه كدام كردار بهترى داريد».

فرمود: مقصود از كردار بهتر، كردار بيشتر نيست ولى كردار درست‌تر است، درستى كردار ترس از خدا است و به قصد پاك و خوش كردارى، سپس فرمود:

كردارى را تا به آخر پاك و بااخلاص نگهداشتن از خود آن كردار سخت‌تر است، كردار پاك آن است كه مقصودت از آن ستايش احدى جز خدا عز و جل نباشد، نيّت بهتر است از كردار، هلا خود نيّت هم كردارى است.

سپس خواند قول خدا عز و جل را (84 سوره اسراء): «بگو هر كس عمل كند بر آهنگ خود» يعنى بر نيّت خود.

5- گويد: از او پرسيدم از تفسير قول خدا عز و جل (89 سوره شعراء): «جز كسى كه نزد خدا آيد با دلى سالم».

فرمود: دل سالم آن دلى است كه نزد خدا آيد و جز او در آن نباشد، فرمود: هر دلى شرك و شك دارد ساقط است، و همانا زهد در دنيا را خواستند براى آنكه دلشان فارغ باشد براى آخرت.

6- از امام باقر (علیه السّلام) كه فرمود:

هيچ بنده‌اى چهل روز ايمان خالص به خدا نيارد يا فرمود:

خدا را چهل روز به نيكى ياد نكند جز آن كه خدا او را نسبت به دنيا زاهد سازد و درد و داروى دنيا را به او بنمايد و حكمت را در دلش پا برجا كند و زبانش را بدان گويا سازد، سپس خواند (151 سوره اعراف): «به راستى آن كسانى كه گوساله پرستيدند به زودى بدانها رسد با خوارى در زندگى دنيا و همچنين افتراءبندان را سزا دهيم» هيچ

فَلاَ تَری صَاحِبَ بِدْعَةٍ إِلاَّ ذَلِیلاً، وَ⁽¹⁾···

مُفْتَرِیاً⁽²⁾عَلَی اللّهِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ وَعَلی رَسُولِهِ وَعَلی⁽³⁾أَهْلِ بَیْتِهِ ـ صَلَوَاتُ اللّه‌ِ عَلَیْهِمْ ـ⁽⁴⁾إِلاَّ ذَلِیلاً⁽⁵⁾».⁽⁶⁾

2 / 18

بَابُ الشَّرَائِعِ

ثُمَّ افْتَرَضَ⁽¹¹⁾عَلَیْهِ⁽¹²⁾فِیهَا الصَّلاَةَ وَالزَّکَاةَ⁽¹³⁾وَالصِّیَامَ وَالْحَجَّ وَالاْءَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَالْحَلاَلَ وَالْحَرَامَ⁽¹⁴⁾وَالْمَوَارِیثَ وَالْحُدُودَ وَالْفَرَائِضَ⁽¹⁵⁾وَالْجِهَادَ فِی سَبِیلِ اللّهِ ، وَزَادَهُ⁽¹⁶⁾الْوُضُوءَ، وَفَضَّلَهُ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَبِخَوَاتِیمِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالْمُفَصَّلِ⁽¹⁷⁾، وَأَحَلَّ لَهُ الْمَغْنَمَ وَالْفَیْءَ⁽¹⁸⁾، وَنَصَرَهُ بِالرُّعْبِ⁽¹⁹⁾، وَجَعَلَ لَهُ الاْءَرْضَ⁽²⁰⁾

بدعت‌گذارى را نبينى جز اينكه خوار است و هر كه به خدا عز و جل و بر رسولش و بر خاندان او (علیه السّلام) افتراء بندد خوار باشد.

باب شرايع‌

1- از امام صادق (علیه السّلام) كه فرمود: به راستى خدا تبارك و تعالى بمحمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) شرايع نوح و ابراهيم و موسى و عيسى (علیه السّلام) را داد كه توحيد و اخلاص و ترك بت‌پرستى است با فطرت حنيف مسلمانى آسان بر كنار از گوشه‌گيرى و خانه بدوشى، هر چيز پاكيزه را در آن حلال كرد و هر بد و نفرت انگيز را حرام نمود و بار سنگين را برداشت و زنجيرهائى كه به گردن آنها بود به دور انداخت، سپس در ضمن دستورهاى اسلامى نماز و زكاة و روزه و حج و امر به معروف و نهى از منكر و حلال و حرام و مواريث و حدود و فرائض را بر آنها مقرر داشت با جهاد در راه خدا و وضوء را بر آن افزود و آن را بفاتحة الكتاب برترى داد و به آيات آخر سوره بقره و سورهاى پر فصل قرآن (از سوره محمد با آخر قرآن) غنيمت را براى او حلال كرد با في‌ء (آنچه از كفّار بى‌نبرد به دست آيد) و با هراس در دل دشمن او را يارى كرد و همه زمين را براى او سجده‌گاه ساخت و وسيله طهارت (بعنوان تيمّم بر زمين) و او را رسول همه ساخت از سفيد و سياه و جن و انس، به او جزيه را (سرانه‌اى كه از كفار اهل كتاب دريافت شود) بخشيد و اسيران

مَسْجِداً وَطَهُوراً، وَأَرْسَلَهُ کَافَّةً إِلَی الاْءَبْیَضِ وَالاْءَسْوَدِ⁽¹⁾، وَالْجِنِّ وَالاْءِنْسِ⁽²⁾، وَأَعْطَاهُ الْجِزْیَةَ وَأَسْرَ الْمُشْرِکِینَ وَفِدَاهُمْ⁽³⁾، ثُمَّ کُلِّفَ⁽⁴⁾مَا لَمْ یُکَلَّفْ أَحَدٌ مِنَ الاْءَنْبِیَاءِ ، وَ⁽⁵⁾أُنْزِلَ عَلَیْهِ سَیْفٌ⁽⁶⁾مِنَ السَّمَاءِ فِی⁽⁷⁾غَیْرِ غِمْدٍ ، وَقِیلَ لَهُ: قَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ لاَ تُکَلَّفُ إِلاّ نَفْسَکَ⁽⁸⁾».⁽⁹⁾

2 . عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسی، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ ، قَالَ : قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»⁽¹⁰⁾؟

فَقَالَ: «نُوحٌ وَإِبْرَاهِیمُ وَمُوسی وَعِیسی وَمُحَمَّدٌ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَعَلَیْهِمْ» ⁽¹¹⁾.

قُلْتُ: کَیْفَ صَارُوا أُولِی الْعَزْمِ⁽¹²⁾؟

قَالَ: «لاِءَنَّ نُوحاً علیه‌السلام بُعِثَ بِکِتَابٍ وَشَرِیعَةٍ، وَکُلُّ⁽¹³⁾مَنْ جَاءَ بَعْدَ نُوحٍ أَخَذَ بِکِتَابِ نُوحٍ⁽¹⁴⁾وَشَرِیعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ حَتّی جَاءَ إِبْرَاهِیمُ علیه‌السلام بِالصُّحُفِ وَبِعَزِیمَةِ تَرْکِ کِتَابِ نُوحٍ لاَ کُفْراً بِهِ، فَکُلُّ⁽¹⁵⁾نَبِیٍّ جَاءَ⁽¹⁶⁾بَعْدَ إِبْرَاهِیمَ أَخَذَ⁽¹⁷⁾بِشَرِیعَةِ إِبْرَاهِیمَ وَمِنْهَاجِهِ وَبِالصُّحُفِ حَتّی جَاءَ مُوسی علیه‌السلام بِالتَّوْرَاةِ وَشَرِیعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ وَبِعَزِیمَةِ تَرْکِ الصُّحُفِ، وَکُلُّ⁽¹⁸⁾نَبِیٍّ جَاءَ بَعْدَ

مُوسی أَخَذَ بِالتَّوْرَاةِ وَشَرِیعَتِهِ⁽¹⁹⁾وَمِنْهَاجِهِ حَتّی جَاءَ الْمَسِیحُ علیه‌السلام بِالاْءِنْجِیلِ وَبِعَزِیمَةِ تَرْکِ⁽²⁰⁾شَرِیعَةِ مُوسی وَمِنْهَاجِهِ ، فَکُلُّ نَبِیٍّ جَاءَ بَعْدَ الْمَسِیحِ أَخَذَ بِشَرِیعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ⁽²¹⁾حَتّی جَاءَ مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فَجَاءَ⁽²²⁾بِالْقُرْآنِ وَبِشَرِیعَتِهِ⁽²³⁾وَمِنْهَاجِهِ ؛ فَحَلاَلُهُ حَلاَلٌ إِلی

مشركان را و فدائيى كه دهند (مالى كه براى آزاد كردن اسير مى دادند) سپس به او تكليفى متوجه شد كه به هيچ كدام از پيغمبران متوجه نشده بود و شمشيرى بى‌جلد از آسمان برايش فرود آمد و به او گفته شد كه (84 سوره نساء):

«بايد در راه خدا نبرد كنى و جز خودت را در درجه اول مكلّف بدان ندانى» (يعنى پيش جنگ باشى) ..

2- از سماعة بن مهران گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم قول خدا عز و جل (سوره احقاف): «شكيبا باش چنانچه رسولان اولو العزم شكيبا بودند» چه معنا دارد؟

فرمود: مقصود از آنها نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمد است (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ).

گفتم: چگونه اولو العزم شدند؟

فرمود: زيرا نوح با كتاب و شريعتى مبعوث شد و هر كه پس از او آمد به كتاب و شريعت و روش او عمل كرد تا حضرت ابراهيم صحف را آورد و فرمان ترك كتاب نوح (علیه السّلام) را نه از راه كافر شدن بدان، و هر پيغمبرى بعد از ابراهيم آمد به شريعت و روش و صحف ابراهيم عمل كرد تا موسى (علیه السّلام) تورات را آورد با شريعت و روش خود و فرمان ترك صحف و هر پيغمبرى بعد از موسى آمد به تورات و شريعت و روش او عمل كرد تا مسيح انجيل را آورد و فرمان ترك شريعت موسى و روش او را، و هر پيغمبرى بعد از مسيح آمد به شريعت و روش او عمل كرد تا محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) آمد و قرآن را آورد و شريعت و برنامه اسلام را، پس حلال او تا روز

یَوْمِ الْقِیَامَةِ ، وَحَرَامُهُ حَرَامٌ إِلی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ؛ فَهوءُلاَءِ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ علیهم‌السلام ⁽¹⁾».⁽²⁾

بَابُ دَعَائِمِ الاْءِسْلاَمِ

1 . حَدَّثَنِی الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الاْءَشْعَرِیُّ ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ الزِّیَادِیِّ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ ، عَنِ الْفُضَیْلِ ⁽³⁾، عَنْ أَبِی حَمْزَةَ : عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ⁽⁴⁾

ثمّ اعلم أنّا لم نجد روایة الفضیل ـ وهو ابن یسار ـ عن أبی حمزة فی غیر هذا الخبر .

2 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی⁽⁹⁾، عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ، عَنْ عَجْلاَنَ⁽¹⁰⁾أَبِی صَالِحٍ ، قَالَ : قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : أَوْقِفْنِی عَلی حُدُودِ الاْءِیمَانِ⁽¹¹⁾.

فَقَالَ⁽¹²⁾: «شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ ، وَالاْءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ⁽¹³⁾بِهِ⁽¹⁴⁾مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَصَلاَةُ⁽¹⁵⁾الْخَمْسِ ، وَأَدَاءُ الزَّکَاةِ ، وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَحِجُّ الْبَیْتِ ، وَوَلاَیَةُ وَلِیِّنَا ، وَعَدَاوَةُ عَدُوِّنَا ، وَالدُّخُولُ مَعَ الصَّادِقِینَ⁽¹⁶⁾» .⁽¹⁷⁾

3 . أَبُو عَلِیٍّ الاْءَشْعَرِیُّ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ ، عَنْ عَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنِ الْفُضَیْلِ⁽¹⁸⁾بْنِ یَسَارٍ : عَنْ أَبِي

قيامت حلال است و حرام او تا روز قيامت حرام است، پس اينهايند اولو العزم از رسولان (علیه السّلام).

باب ستونهاى اسلام‌

1- از امام باقر (علیه السّلام) كه فرمود:

سازمان شده است اسلام بر پنج چيز: بر نماز و زكاة و روزه و حج و ولايت، و براى چيزى فرياد نشده چنانچه براى ولايت.

2- از عجلان ابى صالح، گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم:

مرا به حدود ايمان واقف كن.

در پاسخ فرمود: شهادت به اينكه شايسته پرستشى جز خدا و به اينكه محمد رسول خدا است و اقرار بدان چه از نزد خدا آورده است و نماز پنجگانه و پراخت زكاة و روزه ماه رمضان و حج خانه خدا كعبه و دوستى با دوست ما و دشمنى با دشمن ما و اقدام با راستگويان.

3- از امام باقر (علیه السّلام) فرمود:

سازمان شده است اسلام بر پنج: بر نماز و زكاة و روزه و

جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ : «بُنِیَ الاْءِسْلاَمُ عَلی خَمْسٍ⁽¹⁾: عَلَی الصَّلاَةِ ، وَالزَّکَاةِ ، وَالْحَجِّ، وَالصَّوْمِ⁽²⁾، وَالْوَِلاَیَةِ ؛ وَلَمْ یُنَادَ بِشَیْءٍ کَمَا نُودِیَ بِالْوَلاَیَةِ ، فَأَخَذَ النَّاسُ بِأَرْبَعٍ وَتَرَکُوا هذِهِ» یَعْنِی الْوَِلاَیَةَ .⁽³⁾

4 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ ، عَنِ ابْنِ⁽⁴⁾الْعَرْزَمِیِّ ، عَنْ أَبِیهِ : عَنِ الصَّادِقِ علیه‌السلام ، قَالَ⁽⁵⁾: «أَثَافِیُّ⁽⁶⁾الاْءِسْلاَمِ ثَلاَثَةٌ : الصَّلاَةُ ، وَالزَّکَاةُ ، وَالْوَِلاَیَةُ ، لاَ تَصِحُّ⁽⁷⁾وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ إِلاَّ بِصَاحِبَتَیْهَا⁽⁸⁾» .⁽⁹⁾

5 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ أَبِیهِ وَعَبْدِ اللّهِ بْنِ الصَّلْتِ جَمِیعاً ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسی ، عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ زُرَارَةَ : عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ : «بُنِیَ الاْءِسْلاَمُ عَلی خَمْسَةِ أَشْیَاءَ : عَلَی الصَّلاَةِ ، وَالزَّکَاةِ ، وَالْحَجِّ ، وَالصَّوْمِ⁽¹⁰⁾، وَالْوِلاَیَةِ».

قَالَ زُرَارَةُ : فَقُلْتُ : وَأَیُّ⁽¹¹⁾شَیْءٍ مِنْ⁽¹²⁾ذلِکَ أَفْضَلُ؟

فَقَالَ⁽¹³⁾: «الْوَلاَیَةُ أَفْضَلُ ؛ لاِءَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ ، وَالْوَالِی⁽¹⁴⁾هُوَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِنَّ».

قُلْتُ : ثُمَّ الَّذِی یَلِی ذلِکَ فِی الْفَضْلِ؟

فَقَالَ⁽¹⁵⁾: «الصَّلاَةُ ؛ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قَالَ : الصَّلاَةُ عَمُودُ⁽¹⁶⁾دِینِکُمْ».

قَالَ⁽¹⁷⁾: قُلْتُ : ثُمَّ الَّذِی یَلِیهَا⁽¹⁸⁾فِی الْفَضْلِ؟

قَالَ : «الزَّکَاةُ ؛ لاِءَنَّهُ قَرَنَهَا بِهَا ، وَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَهَا ، وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : الزَّکَاةُ تُذْهِبُ الذُّنُوبَ⁽¹⁹⁾».

قُلْتُ : وَالَّذِی⁽²⁰⁾یَلِیهَا⁽²¹⁾فِی الْفَضْلِ؟

قَالَ : «الْحَجُّ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً

وَمَنْ کَفَرَ فَإِنَّ

حج و ولايت و فرياد نشده براى چيزى مانند فرياد براى ولايت، مردم چهار تا را گرفتند و اين يكى را رها كردند يعنى ولايت را.

4- از امام صادق (علیه السّلام) فرمود:

پايه‌هاى ديگ مسلمانى سه است: نماز و زكاة و ولايت ائمه، هيچ كدام در دست نباشند مگر با آن دو ديگرى.

5- زراره از امام باقر (علیه السّلام) كه فرمود:

اسلام بر پنج چيز سازمان شده، بر نماز و زكاة و حج و روزه و ولايت. زراره گويد: گفتم: كدام اينها برتر است؟

فرمود: ولايت برتر است، زيرا كليد همه است، و والى، رهبر بدانها است، گفتم: سپس كدامشان برترى دارد؟

فرمود: نماز، به راستى كه رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرمود: نماز عمود دين شما است. گويد: گفتم: سپس كدام در برترى دنبال آن است؟

فرمود: زكاة، زيرا كه خدا آن را قرين نماز كرده و پيش از نماز آورده و رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرمود: زكاة، گناهان را مى‌برد، گفتم: آنكه در برترى آن است؟ فرمود: حج است، خداى عز و جل فرموده است (97 سوره آل عمران): «و براى خدا است بر مردم حج خانه كعبه هر كه را بدان راهى باشد و هر كه كفر ورزد پس به راستى كه خدا بى‌نياز است از جهانيان» و رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) هم فرمود: هر آينه يك حجه مقبوله بهتر است از بيست نماز نافله و هر كه بر اين خانه كعبه طواف كند و هفت دورش را بشمارد و دو ركعت آن را

اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ»⁽¹⁾؛ وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لَحَجَّةٌ مَقْبُولَةٌ خَیْرٌ مِنْ عِشْرِینَ صَلاَةً نَافِلَةً ، وَمَنْ طَافَ بِهذَا الْبَیْتِ طَوَافاً أَحْصی فِیهِ أُسْبُوعَهُ وَأَحْسَنَ رَکْعَتَیْهِ ، غَفَرَ اللّهُ⁽²⁾لَهُ ؛ وَقَالَ فِی یَوْمِ عَرَفَةَ وَیَوْمِ الْمُزْدَلِفَةِ مَا قَالَ ⁽³⁾».

قُلْتُ : فَمَا ذَا⁽⁴⁾یَتْبَعُهُ⁽⁵⁾؟ قَالَ : «الصَّوْمُ».

قُلْتُ : وَمَا بَالُ الصَّوْمِ صَارَ آخِرَ ذلِکَ أَجْمَعَ؟

قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : الصَّوْمُ جُنَّةٌ⁽⁶⁾مِنَ النَّارِ».

قَالَ : ثُمَّ قَالَ⁽⁷⁾: «إِنَّ أَفْضَلَ الاْءَشْیَاءِ مَا إِذَا⁽⁸⁾فَاتَکَ لَمْ تَکُنْ⁽⁹⁾مِنْهُ تَوْبَةٌ دُونَ أَنْ تَرْجِعَ⁽¹⁰⁾إِلَیْهِ فَتُوءَدِّیَهُ⁽¹¹⁾بِعَیْنِهِ ، إِنَّ الصَّلاَةَ وَالزَّکَاةَ وَالْحَجَّ وَالْوَِلاَیَةَ لَیْسَ یَنْفَعُ⁽¹²⁾شَیْءٌ⁽¹³⁾مَکَانَهَا⁽¹⁴⁾دُونَ أَدَائِهَا ، وَإِنَّ الصَّوْمَ إِذَا فَاتَکَ أَوْ قَصَّرْتَ⁽¹⁵⁾أَوْ سَافَرْتَ فِیهِ ، أَدَّیْتَ مَکَانَهُ أَیَّاماً غَیْرَهَا⁽¹⁶⁾، وَجَزَیْتَ⁽¹⁷⁾ذلِکَ الذَّنْبَ بِصَدَقَةٍ ، وَلاَ قَضَاءَ عَلَیْکَ ، وَلَیْسَ مِنْ تِلْکَ الاْءَرْبَعَةِ شَیْءٌ یُجْزِیکَ مَکَانَهُ غَیْرُهُ».

قَالَ : ثُمَّ قَالَ⁽¹⁸⁾: «ذِرْوَةُ⁽¹⁹⁾الاْءَمْرِ وَسَنَامُهُ⁽²⁰⁾وَمِفْتَاحُهُ وَبَابُ الاْءَشْیَاءِ وَرِضَا⁽²¹⁾الرَّحْمنِ الطَّاعَةُ لِلاْءِمَامِ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ⁽²²⁾، إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ یَقُولُ : «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَمَنْ تَوَلّی فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً»⁽²³⁾أَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلاً قَامَ لَیْلَهُ وَصَامَ نَهَارَهُ⁽²⁴⁾وَتَصَدَّقَ بِجَمِیعِ مَالِهِ وَحَجَّ جَمِیعَ دَهْرِهِ وَلَمْ یَعْرِفْ وَلاَیَةَ وَلِیِّ اللّهِ فَیُوَالِیَهُ وَیَکُونَ⁽²⁵⁾جَمِیعُ أَعْمَالِهِ بِدَلاَلَتِهِ إِلَیْهِ⁽²⁶⁾، مَا کَانَ لَهُ عَلَی اللّهِ حَقٌّ فِی ثَوَابِهِ⁽²⁷⁾، وَلاَ کَانَ مِنْ أَهْلِ الاْءِیمَانِ». ثُمَّ قَالَ : «أُولئِکَ الْمُحْسِنُ مِنْهُمْ یُدْخِلُهُ اللّهُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ⁽²⁸⁾» .⁽²⁹⁾

خوب بخواند، خدايش بيامرزد و در روز عرفه و روز مشعر فرموده است آنچه را فرموده است، گفتم: دنبال آن چيست؟ فرمود: روزه، گفتم: چرا روزه در فضيلت، آخر همه است؟ فرمود: رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرموده: روزه سپر آتش است.

گويد: سپس فرمود: به راستى بهترين چيزها آن است كه چون از دست تو رفت توبه و جبران ندارد كه بدان باز گردى و خود آن را انجام دهى، به راستى نماز و زكاة و حج و ولايت چون از دست رفتند، چيزى به جاى آنها واقع نشود جز اداى خود آنها و چون روزه از تو فوت شد يا در باره آن كوتاهى كردى يا در آن سفر كردى و افطار كردى در جاى آن چند روز از غير ماه رمضان روزه مى‌دارى و يا به جاى روزه، كفاره مى‌دهى و قضاء بر تو نيست و از اين چهار تا هيچ كدام نيست كه به جاى آن چيز ديگرى جز خود آن پذيرفته شود، سپس فرمود: فراز امر دين و بلند ترين كار آن و كليد آن و در هر چيزى و خشنودى خداى رحمان طاعت امام است، پس از شناختن او، زيرا خدا عز و جل فرمايد (80 سوره نساء): «هر كه از رسول اطاعت كند محققاً خدا را اطاعت كرده و هر كه پشت دهد ما تو را نسبت به او نگهبان نفرستاديم» اما اگر مردى همه شب عبادت و هر روز روزه دارد و همه مالش را صدقه دهد و همه عمرش حج كند و ولايت ولى خدا را نداند تا پيرو او باشد و همه كارش به راهنمائى او باشد، او را بر خدا عز و جل حق ثوابى نيست و از اهل ايمان نباشد، سپس فرمود: آنان هر كدام خوش كردار باشند، خدا به فضل و رحمتش او را در بهشت در آورد.

6 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیی ، عَنْ عِیسَی بْنِ السَّرِیِّ أَبِی الْیَسَعِ ، قَالَ : قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : أَخْبِرْنِی بِدَعَائِمِ الاْءِسْلاَمِ ، الَّتِی لاَ یَسَعُ أَحَداً التَّقْصِیرُ عَنْ مَعْرِفَةِ شَیْءٍ مِنْهَا ، الَّتِی⁽¹⁾مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ شَیْءٍ مِنْهَا فَسَدَ⁽²⁾دِینُهُ وَلَمْ یُقْبَلْ⁽³⁾مِنْهُ⁽⁴⁾2 / 21

عَمَلُهُ ، وَمَنْ عَرَفَهَا وَعَمِلَ بِهَا صَلَحَ لَهُ دِینُهُ وَقُبِلَ⁽⁵⁾مِنْهُ عَمَلُهُ ، وَلَمْ یَضِقْ بِهِ⁽⁶⁾مِمَّا⁽⁷⁾هُوَ فِیهِ لِجَهْلِ⁽⁸⁾شَیْءٍ مِنَ الاْءُمُورِ جَهِلَهُ⁽⁹⁾؟

فَقَالَ⁽¹⁰⁾: «شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَالاْءِیمَانُ بِأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، وَالاْءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ⁽¹¹⁾مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَحَقٌّ⁽¹²⁾فِی ··· الاْءَمْوَالِ⁽¹³⁾الزَّکَاةُ ، وَالْوِلاَیَةُ⁽¹⁴⁾الَّتِی أَمَرَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِهَا وِلاَیَةُ آلِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ».

قَالَ : فَقُلْتُ⁽¹⁵⁾لَهُ : هَلْ⁽¹⁶⁾فِی الْوِلاَیَةِ شَیْءٌ دُونَ شَیْءٍ فَضْلٌ⁽¹⁷⁾

الثانی : أن یکون المراد به : هل فی الولایة دلیل خاصّ یدلّ علی وجوبها ولزومها فضل ؟ أی فضل بیان وحجّة . وربّما یقرأ بالصاد المهملة ، أی برهان فاصل قاطع ، یعرف هذا البرهان لمن أخذ به ، أی بذلک البرهان . والأخذ یحتمل الوجهین ، ولکلّ من الوجهین شاهد فی ما سیأتی .

و یمکن الجمع بین الوجهین بأن یکون قوله : شیء دون شیء ، إشارة إلی الدلیل ، وقوله : فضل ، إشارة إلی شرائط الإمامة وإن کان بعیدا .

وحاصل جوابه أنّه لمّا أمر اللّه بطاعة اُولی الأمر مقرونة بطاعة الرسول وبطاعته فیجب طاعتهم ولا بدّ من معرفتهم ، وقال الرسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من مات ولم یعرف إمام زمانه ـ أی من یجب أن یقتدی به فی زمانه ـ مات میتة جاهلیّة ، والمیتة بالکسر : مصدر للنوع ، أی کموت أهل الجاهلیّة علی الکفر والضلال ، فدلّ علی أنّ لکلّ زمان إماما لا بدّ من معرفته ومتابعته » .

قَالَ : «نَعَمْ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاْءَمْرِ مِنْکُمْ»⁽¹⁹⁾وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : مَنْ مَاتَ وَ⁽²⁰⁾لاَ یَعْرِفُ⁽²¹⁾إِمَامَهُ ، مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً ، وَکَانَ رَسُولَ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وَکَانَ عَلِیّاً⁽²²⁾علیه‌السلام ، وَقَالَ الاْآخَرُونَ : کَانَ⁽²³⁾مُعَاوِیَةَ ؛ ثُمَّ کَانَ الْحَسَنَ ، ثُمَّ کَانَ الْحُسَیْنَ ، وَقَالَ الاْآخَرُونَ : یَزِیدَ⁽²⁴⁾بْنَ مُعَاوِیَةَ وَحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ⁽²⁵⁾؛ وَلاَ سَوَاءَ وَلاَ سَوَاءَ⁽²⁶⁾».

قَالَ⁽²⁷⁾: ثُمَّ سَکَتَ ، ثُمَّ قَالَ : «أَزِیدُکَ؟» فَقَالَ لَهُ حَکَمٌ الاْءَعْوَرُ : نَعَمْ ، جُعِلْتُ فِدَاکَ ، قَالَ : «ثُمَّ کَانَ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ، ثُمَّ کَانَ مُحَمَّدَ بْنَ

6- از عيسى بن السرى ابى اليسع گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم: به من از دعائم اسلام خبر بده همانها كه روا نيست احدى از معرفت چيزى از آنها كوتاهى كند آنچه كه هر كس در معرفت چيزى از آنها كوتاهى كند دينش تباه شود و خدا عملى از او نپذيرد و هر كه آنها را بداند و بدان عمل كند، دينش شايسته باشد و عملش پذيرفته گردد و در آن روشى كه دارد براى نادانى در هيچ امرى كار بر او تنگ نشود.

در پاسخ فرمود: آنها شهادت به يگانگى خدا و ايمان به رسالت محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) و اقرار به اين است كه هر چه از جانب خدا آورده حق است و در عهده داشتن حقى در اموال كه زكاة است و قبول ولايتى كه خدا بدان فرمان داده يعنى ولايت آل محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ).

گويد: به آن حضرت گفتم: آيا در ولايت شرط مخصوصى است و فضيلتى كه مستحق آن بدان شناخته شود؟

فرمود: آرى، خدا عز و جل فرمايد (59 سوره نساء): «أيا كسانى كه گرويدند اطاعت كنيد خدا را و اطاعت كنيد رسول را و صاحب الامر خود را» و رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرموده است: هر كه بميرد و نشناسد امام خود را، به مردن جاهليت مرده است، رسول خدا بود و على (علیه السّلام) امام بود و ديگران در برابر او معاويه را امام دانستند، سپس حسن (علیه السّلام) بود و سپس حسين و ديگران گفتند يزيد بن معاويه و حسين بن على (علیه السّلام) برابرند، و در اينها برابرى نبود (على كجا و معاويه كجا حسين بن على كجا و يزيد كجا؟ سپس خموشى گرفت و باز فرمود: توضيح بيشترى ندهم؟

عَلِیٍّ أَبَا جَعْفَرٍ ، وَکَانَتِ الشِّیعَةُ قَبْلَ أَنْ یَکُونَ أَبُو جَعْفَرٍ وَهُمْ لاَ یَعْرِفُونَ مَنَاسِکَ حَجِّهِمْ وَحَلاَلَهُمْ وَحَرَامَهُمْ ، حَتّی کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ ، فَفَتَحَ⁽¹⁾لَهُمْ ، وَبَیَّنَ لَهُمْ مَنَاسِکَ حَجِّهِمْ وَحَلاَلَهُمْ وَحَرَامَهُمْ ، حَتّی صَارَ النَّاسُ یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِمْ مِنْ⁽²⁾بَعْدِ مَا کَانُوا یَحْتَاجُونَ إِلَی النَّاسِ ، وَهکَذَا یَکُونُ الاْءَمْرُ⁽³⁾، وَالاْءَرْضُ لاَ تَکُونُ إِلاَّ بِإِمَامٍ ، وَمَنْ مَاتَ لاَ⁽⁴⁾یَعْرِفُ إِمَامَهُ ، مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً ، وَأَحْوَجُ مَا تَکُونُ إِلی مَا أَنْتَ عَلَیْهِ إِذَا⁽⁵⁾بَلَغَتْ نَفْسُکَ⁽⁶⁾هذِهِ ـ وَأَهْوی⁽⁷⁾بِیَدِهِ إِلی حَلْقِهِ ـ وَانْقَطَعَتْ عَنْکَ الدُّنْیَا تَقُولُ : لَقَدْ کُنْتُ عَلی أَمْرٍ حَسَنٍ⁽⁸⁾» .⁽⁹⁾

أَبُو عَلِیٍّ الاْءَشْعَرِیُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ صَفْوَانَ ، عَنْ عِیسَی بْنِ السَّرِیِّ أَبِی الْیَسَعِ ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، مِثْلَهُ .

7 . عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ⁽¹⁰⁾، عَنْ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ⁽¹¹⁾، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَجْلاَنَ : عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ : «بُنِیَ الاْءِسْلاَمُ عَلی خَمْسٍ⁽¹²⁾: الْوَِلاَیَةِ ، وَالصَّلاَةِ ، وَالزَّکَاةِ ، وَصَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَالْحَجِّ» .⁽¹³⁾

9 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی ، عَنْ یُونُسَ ، عَنْ

حَكَم أعور گفت: چرا، قربانت؟

فرمود: سپس على بن الحسين (علیه السّلام) بود و پس از او محمد بن على ابا جعفر، شيعه پيش از ابى جعفر مناسك حج و حلال و حرام خود را هم نمى‌دانستند و علم آنها به جايى رسيد كه مردم به دانها نيازمند شدند، پس از اين كه آنها نياز به مردم داشتند و هم چنين است امروز، زمين بى‌امام نباشد و هر كه بميرد و امام خود را نشناسد به مردن جاهليت مرده و تو از همه وقت به معرفت امام محتاج‌ترى همان وقت كه جانت به گلويت رسد (با دست اشاره به گلويش نمود) و دنيا از دست برود بگوئى كه: هر آينه من در مذهب خوبى بودم (كه اقرار به امام بر حق و متابعت او است).

7- از امام باقر (علیه السّلام) كه:

اسلام بر پنج پايه استوار است: ولايت و نماز و زكاة و روزه ماه رمضان و حج.

8- از امام باقر (علیه السّلام):

اسلام بر پنج پايه استوار است: نماز و زكاة و روزه و حج و ولايت، و براى هيچ چيز آنچنان فرياد نشد كه براى ولايت در روز غدير.

9- از عيسى بن السرى گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم:

حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ عِیسَی بْنِ السَّرِیِّ ، قَالَ : قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : حَدِّثْنِی عَمَّا بُنِیَتْ عَلَیْهِ دَعَائِمُ الاْءِسْلاَمِ إِذَا أَنَا⁽¹⁾أَخَذْتُ بِهَا زَکا عَمَلِی ، وَلَمْ یَضُرَّنِی جَهْلُ مَا جَهِلْتُ بَعْدَهُ⁽²⁾.

فَقَالَ⁽³⁾: «شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، وَالاْءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ⁽⁴⁾مِنْ عِنْدِ اللّهِ، وَحَقٌّ فِی الاْءَمْوَالِ مِنَ⁽⁵⁾الزَّکَاةِ، وَالْوَِلاَیَةُ الَّتِی أَمَرَ اللّهُ بِهَا وَِلاَیَةُ آلِ مُحَمَّدٍ؛ فَإِنَّ⁽⁶⁾رَسُولَ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قَالَ : مَنْ مَاتَ وَ⁽⁷⁾لاَ یَعْرِفُ⁽⁸⁾إِمَامَهُ ، مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاْءَمْرِ مِنْکُمْ»⁽⁹⁾فَکَانَ عَلِیٌّ ، ثُمَّ صَارَ مِنْ بَعْدِهِ الْحَسَنُ⁽¹⁰⁾، ثُمَّ⁽¹¹⁾مِنْ بَعْدِهِ الْحُسَیْنُ⁽¹²⁾، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ ، ثُمَّ هکَذَا یَکُونُ الاْءَمْرُ ؛ إِنَّ الاْءَرْضَ لاَ تَصْلُحُ إِلاَّ بِإِمَامٍ ، وَمَنْ مَاتَ لاَ یَعْرِفُ إِمَامَهُ ، مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً ، وَ⁽¹³⁾أَحْوَجُ مَا یَکُونُ أَحَدُکُمْ إِلی مَعْرِفَتِهِ إِذَا بَلَغَتْ نَفْسُهُ⁽¹⁴⁾هَاهُنَا ـ قَالَ⁽¹⁵⁾: وَأَهْوی بِیَدِهِ إِلی صَدْرِهِ ـ یَقُولُ حِینَئِذٍ : لَقَدْ کُنْتُ عَلی أَمْرٍ حَسَنٍ» .⁽¹⁶⁾

10 . عَنْهُ⁽¹⁷⁾

هذا ، ولم نجد روایة حمّاد ـ وهو ابن عثمان ـ عن أبی الجارود ـ وهو زیاد بن المنذر ـ فی موضع .

ثمّ إنّ الظاهر رجوع الضمیر إلی عیسی بن السریّ فی السند المتقدّم ؛ فقد وردت روایة أبی الیسع عن أبی الجارود ، عن أبی جعفر علیه‌السلام فی التوحید ، ص 457 ، ح 13 . وأبو الیسع هو عیسی بن السریّ ، کما ظهر ممّا تقدّم آنفا من الحدیث السادس وذیله ، وکذا من المحاسن ، ص 92 ، ح 46 ، وعنه فی ثواب الأعمال ، ص 244 ، ح 1 ، وص 154 ، ح 79 . وانظر أیضا : رجال البرقی ، ص 30 ؛ رجال الکشّی ، ص 424 ، الرقم 799 ؛ والفهرست للطوسی ، ص 333 ، الرقم 523 .

فعلیه فی السند تعلیق ، ویکون أصله هکذا ؛ علیّ بن إبراهیم ، عن محمّد بن عیسی ، عن یونس ، عن حمّاد بن عثمان ، عن عیسی بن السریّ ، عن أبی الجارود.

قَالَ⁽²⁰⁾: فَقُلْتُ⁽²¹⁾: فَإِنِّی⁽²²⁾أَسْأَلُکَ⁽²³⁾مَسْأَلَةً تُجِیبُنِی فِیهَا⁽²⁴⁾؛ فَإِنِّی مَکْفُوفُ الْبَصَرِ ، قَلِیلُ الْمَشْیِ ، وَلاَ أَسْتَطِیعُ⁽²⁵⁾زِیَارَتَکُمْ کُلَّ

براى من باز گو از هر آنچه دعائم اسلام بر آن استوار است كه چون من بدانها عمل كنم، كردارم پاك و درست باشد و ندانستن چيزى برايم زيان نكند بعد از آن.

در پاسخ فرمود: آن شهادت به اين است كه شايسته پرستشى جز خدا نيست و محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) رسول خدا است و اقرار بهر آنچه او از طرف خدا آورده است و حق اموال كه زكاة است و قبول ولايت ائمه‌اى كه خدا عز و جل به آن فرمان داده يعنى ولايت آل محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) زيرا رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرموده: هر كه بميرد و امام خود را نشناسد، چون مردن جاهليت مرده، خدا عز و جل فرموده (59 سوره نساء): «اطاعت كنيد خدا را و اطاعت كنيد رسول را و صاحب الامر خود را» كه صاحب الامر على بود و پس از وى حسن بود و سپس بعد از او حسين و پس از او على بن الحسين و سپس دنبال او محمد بن على سپس كار بر اين روش است، زمين اصلاح نشود جز به وجود امام، هر كه بميرد و امام زمان خود را نشناسد، چون مردن جاهليت مرده است و بيشتر از همه وقت شما به معرفت امام، حاجت داريد وقتى كه نفس به اينجا رسد- گويد با دست خود اشاره به سينه‌اش كرد- در اين هنگام است كه مى‌گويد: من در مذهب خوبى بودم.

10- از ابى الجارود، گويد: به امام باقر (علیه السّلام) گفتم: يا ابن رسول الله، شما دوستى من و دلدادگى و پيروى مرا نسبت به خودتان مى‌دانيد؟ گويد: فرمود: آرى. گويد: پس گفتم: من از شما پرسشى دارم بايد پاسخ مرا بدهيد، من نابينايم و كم رفتار و نمى‌توانم هر وقت شما را ديدار كنم، فرمود: حاجت خود را بگو، گفتم: مرا از آن ديانتى كه خود و خاندانت با آن براى خدا عز و جل ديندارى مى‌كنيد

حِینٍ؟ قَالَ⁽¹⁾: «هَاتِ⁽²⁾حَاجَتَکَ».

قُلْتُ : أَخْبِرْنِی بِدِینِکَ الَّذِی تَدِینُ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِهِ أَنْتَ وَأَهْلُ بَیْتِکَ ؛ لاِءَدِینَ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِهِ ، قَالَ⁽³⁾: «إِنْ کُنْتَ أَقْصَرْتَ⁽⁴⁾الْخُطْبَةَ⁽⁵⁾فَقَدْ⁽⁶⁾أَعْظَمْتَ الْمَسْأَلَةَ ، وَاللّهِ لاَءُعْطِیَنَّکَ دِینِی وَدِینَ آبَائِیَ الَّذِی نَدِینُ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِهِ⁽⁷⁾، شَهَادَةَ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ⁽⁸⁾صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، وَالاْءِقْرَارَ بِمَا جَاءَ بِهِ⁽⁹⁾مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَالْوَلاَیَةَ لِوَلِیِّنَا ، وَالْبَرَاءَةَ مِنْ عَدُوِّنَا ، وَالتَّسْلِیمَ لاِءَمْرِنَا ، وَانْتِظَارَ قَائِمِنَا ، وَالاِجْتِهَادَ ، وَالْوَرَعَ» .⁽¹⁰⁾

أَبِی حَمْزَةَ ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُهُ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، فَقَالَ⁽¹¹⁾لَهُ⁽¹²⁾: جُعِلْتُ فِدَاکَ ، أَخْبِرْنِی⁽¹³⁾عَنِ الدِّینِ الَّذِی افْتَرَضَ⁽¹⁴⁾اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ عَلَی الْعِبَادِ مَا⁽¹⁵⁾لاَ یَسَعُهُمْ جَهْلُهُ ، وَلاَ یُقْبَلُ مِنْهُمْ غَیْرُهُ : مَا هُوَ؟

فَقَالَ : «أَعِدْ عَلَیَّ» فَأَعَادَ عَلَیْهِ⁽¹⁶⁾، فَقَالَ : «شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ ، وَإِقَامُ الصَّلاَةِ ، وَإِیتَاءُ الزَّکَاةِ ، وَحِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً ، وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ» ثُمَّ سَکَتَ قَلِیلاً ، ثُمَّ قَالَ⁽¹⁷⁾: «وَ الْوَِلاَیَةُ» مَرَّتَیْنِ .

ثُمَّ قَالَ : «هذَا الَّذِی فَرَضَ⁽¹⁸⁾اللّهُ عَلَی الْعِبَادِ ، لاَ یَسْأَلُ⁽¹⁹⁾الرَّبُّ الْعِبَادَ⁽²⁰⁾یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیَقُولَ : أَلاَّ زِدْتَنِی عَلی مَا افْتَرَضْتُ عَلَیْکَ⁽²¹⁾، وَلکِنْ مَنْ زَادَ زَادَهُ اللّهُ⁽²²⁾؛ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سَنَّ سُنَناً⁽²³⁾حَسَنَةً جَمِیلَةً یَنْبَغِی لِلنَّاسِ الاْءَخْذُ بِهَا» .⁽²⁴⁾

مطّلع كن تا من هم با همان، براى خدا عز و جل ديندارى كنم.

فرمود: اگر چه سخنرانى را مختصر كردى ولى پرسش مهمى كردى، به خدا من دين خود و پدرانم را كه ما خدا را بدان ديندارى كنيم به تو عطا كنم، آن شهادت به اين است كه نيست شايسته پرستشى جز خدا و محمد رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) است و اقرار بدان چه كه او از طرف خدا آورده و دوستى دوستان ما، و بيزارى از دشمنان ما و تسليم به امر خدا و انتظار قائم از ما خاندان و كوشش و اجتهاد و ورع.

11- از على بن ابى حمزه گويد: من شنيدم كه ابى بصير از امام صادق (علیه السّلام) مى‌پرسيد، به او گفت: قربانت، به من خبر ده از دينى كه خدا عز و جل به مردم فرض كرده، آنچه كه برايشان روا نيست ندانند و جز آن از آنها پذيرفته نيست، آن دين چيست؟ در پاسخ فرمود: دوباره بگو، دوباره براى او گفت.

در پاسخ فرمود: شهادت به اينكه جز خدا شايسته پرستشى نيست و محمد رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) است و بر پا داشتن نماز و پرداخت زكاة و حج خانه كعبه براى هر كه تواند بدان راه يابد و روزه ماه رمضان، سپس اندكى خاموش شد و دوباره فرمود: و ولايت، سپس فرمود: اين است كه خدا به بنده‌ها فرض كرده است پروردگار در روز رستاخيز از بنده‌ها بازپرسى نكند و بفرمايد چرا بر آنچه بر شما فرض كردم نيفزوديد، ولى هر كه بر آن افزايد، خدا به پاداشش بيفزايد، به راستى رسول خدا روشهاى نيكو و زيبا نهاد كه شايسته است مردم بدانها عمل كنند.

12 . الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ⁽¹⁾، عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ ، عَنْ أَبِی زَیْدٍ⁽²⁾الْحَلاَّلِ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الْعَلاَءِ الاْءَزْدِیِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام یَقُولُ : «إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ فَرَضَ عَلی خَلْقِهِ خَمْساً ، فَرَخَّصَ فِی أَرْبَعٍ⁽³⁾، وَلَمْ یُرَخِّصْ فِی وَاحِدَةٍ» .⁽⁴⁾

13 . عَنْهُ ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ ، قَالَ :

دَخَلَ رَجُلٌ عَلی أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام وَمَعَهُ صَحِیفَةٌ⁽⁵⁾، فَقَالَ لَهُ⁽⁶⁾أَبُو جَعْفَرٍ علیه‌السلام : «هذِهِ 2 / 24

صَحِیفَةُ مُخَاصِمٍ⁽⁷⁾یَسْأَلُ⁽⁸⁾عَنِ الدِّینِ الَّذِی یُقْبَلُ فِیهِ الْعَمَلُ». فَقَالَ : رَحِمَکَ اللّهُ ، هذَا الَّذِی أُرِیدُ ، فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه‌السلام : «شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ⁽⁹⁾، وَتُقِرَّ بِمَا جَاءَ⁽¹⁰⁾مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَالْوَلاَیَةُ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ ، وَالْبَرَاءَةُ مِنْ عَدُوِّنَا ، وَالتَّسْلِیمُ لاِءَمْرِنَا ، وَالْوَرَعُ ، وَالتَّوَاضُعُ ، وَانْتِظَارُ قَائِمِنَا ؛ فَإِنَّ لَنَا دَوْلَةً إِذَا شَاءَ اللّهُ جَاءَ بِهَا⁽¹¹⁾» .⁽¹²⁾

وقال العلاّمة المجلسی : «وأقول : کفی باستعماله فی هذا المعنی ظاهرا ، شاهدا علی صحّته ، بل فصاحته ... مع أنّهم علیهم‌السلام قد کانوا یتکلّمون بعرف المخاطبین ومصطلحاتهم تقریبا إلی أفهامهم» . راجع : الصحاح ، ج 6 ، ص 2253 ؛ المصباح المنیر ، ص 601 (نزه) ؛ شرح المازندرانی ، ج 8 ، ص 69 ؛ مرآة العقول ، ج 7 ، ص 118 .

12- از عبد الحميد بن أبى العلاء أزدى، گويد: شنيدم امام صادق (علیه السّلام) مى‌فرمود:

به راستى خدا عز و جل بر خلقش پنج وظيفه فرض كرده است و نسبت به چهار از آنها (كه نماز و روزه و زكاة و حج است) رخصتى داده ولى در يكى از آنها (يعنى ولايت) رخصتى نداده است.

13- از اسماعيل جعفى گويد: مردى نزد امام باقر (علیه السّلام) آمد و دفترى با خود داشت، امام (علیه السّلام) فرمود: اين دفتر مردى است كه براى مناظره آمد و پرسش مى‌كند از دينى كه عمل در آن پذيرفته است، آن مرد گفت: خدايت رحمت كناد، همين را مى‌خواهم.

امام باقر (علیه السّلام) فرمود: گواهى به اينكه نيست شايسته پرستشى جز خدا، يگانه است، شريك ندارد و اينكه محمد بنده و رسول او است و اقرار كنى بدان چه از طرف خدا آورده است و ولايت ما خانواده و بيزارى از دشمن ما و تسليم به امر ما و ورع و تواضع و انتظار قائم ما زيرا براى او دولتى است كه وقتى خدا خواهد آن را بياورد.

14- از عمرو بن حريث گفت: خدمت امام صادق (علیه السّلام) رسيدم و آن حضرت در خانه برادرش عبد الله بن محمد بود، به او گفتم: قربانت، براى چه به اين خانه آمدى؟ فرمود: براى تفريح، به او عرض كردم: قربانت، من دين خودم را براى شما نقل نكنم؟

فرمود: چرا، گفتم: براى خدا ديندارى كنم به شهادت ان لا اله الا الله وحده لا شريك له و به اينكه محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) بنده و رسول او است و

«بَلی» .

قُلْتُ : أَدِینُ اللّهَ بِشَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ⁽¹⁾، وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لاَ رَیْبَ فِیهَا ، وَأَنَّ اللّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ⁽²⁾، وَإِقَامِ الصَّلاَةِ ، وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ ، وَصَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَحِجِّ الْبَیْتِ ، وَالْوَِلاَیَةِ لِعَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُوءْمِنِینَ بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، وَالْوَِلاَیَةِ لِلْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ ، وَالْوَِلاَیَةِ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ، وَالْوَِلاَیَةِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَلَکَ مِنْ بَعْدِهِ⁽³⁾ـ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَیْهِمْ⁽⁴⁾أَجْمَعِینَ ـ وَأَنَّکُمْ أَئِمَّتِی ، عَلَیْهِ أَحْیَا وَعَلَیْهِ أَمُوتُ ، وأَدِینُ اللّهَ بِهِ .

فَقَالَ : «یَا عَمْرُو ، هذَا⁽⁵⁾وَاللّهِ دِینُ اللّهِ وَدِینُ آبَائِیَ الَّذِی أَدِینُ اللّهَ بِهِ فِی السِّرِّ وَالْعَلاَنِیَةِ ، فَاتَّقِ اللّهَ ، وَکُفَّ لِسَانَکَ إِلاَّ مِنْ خَیْرٍ ، وَلاَ تَقُلْ : إِنِّی هَدَیْتُ نَفْسِی ، بَلِ اللّهُ هَدَاکَ ، فَأَدِّ شُکْرَ مَا أَنْعَمَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِهِ عَلَیْکَ ، وَلاَ تَکُنْ مِمَّنْ إِذَا أَقْبَلَ طُعِنَ فِی عَیْنِهِ⁽⁶⁾؛ وَإِذَا أَدْبَرَ طُعِنَ فِی قَفَاهُ⁽⁷⁾، وَلاَ تَحْمِلِ النَّاسَ عَلی کَاهِلِکَ⁽⁸⁾؛ فَإِنَّکَ أَوْشَکَ ـ إِنْ⁽⁹⁾حَمَلْتَ النَّاسَ عَلی کَاهِلِکَ ـ أَنْ یُصَدِّعُوا⁽¹⁰⁾شَعَبَ⁽¹¹⁾کَاهِلِکَ» .⁽¹²⁾

ثُمَّ⁽¹⁹⁾قَالَ : «إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُکَ بِأَبْوَابِ الْخَیْرِ؟» قُلْتُ :

به اينكه قيامت آيد و شكى ندارد و اينكه خدا هر آنكه در گور است زنده كند و به پا داشتن نماز و دادن زكاة و روزه در ماه رمضان و حج خانه كعبه و ولايت على أمير المؤمنين (علیه السّلام) پس از رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) و ولايت براى حسن و حسين و ولايت على بن الحسين و ولايت محمد بن على و براى شما بعد از او و به اينكه شما امامان من هستيد، بر اين عقيده زنده باشم و بر آن بميرم و خدا را ديندارى كنم بدان، فرمود:

اى عمرو، اين به خدا دين خدا است و دين پدران من است كه خدا را در نهان و عيان بدان ديندارى كنم، از خدا بپرهيز و زبانت را جز از خير و بر گير و مگو كه من خود را رهنمائى كردم، بلكه خدا تو را رهنمائى كرده است، شكر آنچه را خدا عز و جل به تو انعام كرده بگزار و از آنها نباش كه چون حاضر باشند مردم روبرو او را سرزنش كنند و در پشت سر او هم از او بد گويند و مردم را بر دوش خود مگير كه اگر بر دوش خود بگيرى بسا كه استخوان آن را خرد كنند ..

15- از سليمان بن خالد از امام باقر (علیه السّلام) كه فرمود:

آيا به تو خبر ندهم به اصل و فرع و كنگره نيروى اسلام؟

گفتم: قربانت، چرا، فرمود: اصل آن نماز است و فرع آن زكاة و كنگره نيروى آن جهاد، سپس فرمود: اگر بخواهى به تو خبر دهم از همه ابواب خير؟ گفتم: آرى قربانت، فرمود: روزه سپر است از دوزخ؛ و صدقه، گناه را ببرد و ذكر خدا در دل شب، سپس اين آيه

نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ ⁽¹⁾، قَالَ : «الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ⁽²⁾، وَالصَّدَقَةُ تَذْهَبُ بِالْخَطِیئَةِ ، وَقِیَامُ الرَّجُلِ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ بِذِکْرِ⁽³⁾اللّهِ». ثُمَّ قَرَأَ : «تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ»⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

بَابُ أَنَّ الاْءِسْلاَمَ یُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ ⁽⁶⁾وَأَنَّ الثَّوَابَ عَلَی الاْءِیمَانِ

1 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ أَبِیهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ، عَنِ الْحَکَمِ بْنِ أَیْمَنَ ، عَنِ

الْقَاسِمِ⁽⁷⁾الصَّیْرَفِیِّ شَرِیکِ الْمُفَضَّلِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام یَقُولُ : «الاْءِسْلاَمُ یُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ ، وَتُوءَدّی⁽⁸⁾بِهِ الاْءَمَانَةُ⁽⁹⁾، وَتُسْتَحَلُّ⁽¹⁰⁾بِهِ الْفُرُوجُ⁽¹¹⁾، وَالثَّوَابُ عَلَی الاْءِیمَانِ» .⁽¹²⁾

عَنْ أَحَدِهِمَا علیهماالسلام ، قَالَ : «الاْءِیمَانُ إِقْرَارٌ وَعَمَلٌ ، وَالاْءِسْلاَمُ إِقْرَارٌ بِلاَ عَمَلٍ» .⁽¹³⁾

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «قالَتِ الاْءَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُوءْمِنُوا وَلکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمّا یَدْخُلِ الاْءِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ»⁽¹⁴⁾فَقَالَ لِی⁽¹⁵⁾: «أَ لاَ تَری أَنَّ الاْءِیمَانَ غَیْرُ الاْءِسْلاَمِ؟» .⁽¹⁶⁾

را خواند (16 سوره سجده): «دورى گزيند پهلوى آنان از بستر خواب و بخوانند پروردگار خود را از بيم و اميد و از آنچه به آنها روزى داديم انفاق كنند».

باب در اينكه اسلام حفظ جان كند و وسيله اداى امانت گردد ولى ثواب آخرت بر ايمان است‌

1- از قاسم صيرفى شريك مفضل گويد: شنيدم امام صادق (علیه السّلام) مى‌فرمود:

به وسيله اسلام، جان محفوظ است و اداى امانت مى‌شود و فروج بدان حلال مى‌گردد ولى ثواب آخرت بر ايمان است.

2- از امام باقر يا امام صادق (علیه السّلام) كه فرمود:

ايمان، اقرار است و عمل؛ و اسلام، اقرار است بى‌عمل.

3- از جميل بن درّاج گويد: از امام صادق (علیه السّلام) پرسيدم از قول خدا عز و جل (14 سوره حجرات): «اعراب گفتند ما ايمان آورديم بگو شما ايمان نياورديد ولى بگوئيد مسلمان شديم و هنوز ايمان در دل شما در نيامده است» پس بمن فرمود: نمى‌بينى كه ايمان جز اسلام است.

4 . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ ، عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ ، قَالَ : سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام عَنِ الاْءِسْلاَمِ وَالاْءِیمَانِ⁽¹⁾: مَا⁽²⁾الْفَرْقُ بَیْنَهُمَا؟ فَلَمْ یُجِبْهُ ، ثُمَّ سَأَلَهُ ، فَلَمْ یُجِبْهُ ، ثُمَّ الْتَقَیَا فِی الطَّرِیقِ وَ⁽³⁾قَدْ أَزِفَ⁽⁴⁾مِنَ الرَّجُلِ الرَّحِیلُ ، فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام : «کَأَنَّهُ قَدْ أَزِفَ مِنْکَ رَحِیلٌ؟» فَقَالَ : نَعَمْ ، فَقَالَ⁽⁵⁾: «فَالْقَنِی فِی الْبَیْتِ» فَلَقِیَهُ ، فَسَأَلَهُ عَنِ الاْءِسْلاَمِ وَالاْءِیمَانِ⁽⁶⁾: مَا الْفَرْقُ بَیْنَهُمَا؟

فَقَالَ : «الاْءِسْلاَمُ هُوَ الظَّاهِرُ الَّذِی عَلَیْهِ النَّاسُ ، شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ⁽⁷⁾، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه‌ِ⁽⁸⁾، وَإِقَامُ الصَّلاَةِ ، وَإِیتَاءُ الزَّکَاةِ ، وَحِجُّ الْبَیْتِ ، وَصِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ ، فَهذَا الاْءِسْلاَمُ» .

وَ قَالَ⁽⁹⁾: «الاْءِیمَانُ مَعْرِفَةُ هذَا الاْءَمْرِ مَعَ هذَا ، فَإِنْ أَقَرَّ بِهَا وَلَمْ یَعْرِفْ هذَا الاْءَمْرَ ، کَانَ مُسْلِماً وَکَانَ ضَالاًّ» .⁽¹⁰⁾

5 . الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ : عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ : سَمِعْتُهُ یَقُولُ : ««قالَتِ الاْءَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُوءْمِنُوا وَلکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا»فَمَنْ زَعَمَ⁽¹¹⁾أَنَّهُمْ آمَنُوا فَقَدْ کَذَبَ ؛ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُمْ لَمْ یُسْلِمُوا فَقَدْ کَذَبَ» .⁽¹²⁾

وعلی أیّ تقدیر أحمد بن محمّد هذا لیس من مشایخ الکلینی ، فعلیه فی السند تعلیق . والظاهر أنّه معلّق علی الحدیث الرابع ، لا علی الطریق الثانی من الحدیث الخامس ؛ فإنّ أحمد بن محمّد فی ذاک السند مشترک بین ابن عیسی وابن خالد ، وفی الحدیث الرابع منصرف بل متعیّن فی أحمد بن محمّد بن عیسی .

14) فی هامش المطبوع عن بعض النسخ : «حکم بن أعین» . وهو سهوٌ ؛ فإنّه لم یعهد فی رواتنا من یعرف بهذا العنوان . والمذکور فی مصادرنا الرجالیّة هو الحکم بن أیمن . راجع : رجال النجاشی ، ص 137 ، الرقم 354 ؛ الفهرست للطوسی ، ص 160 ، الرقم 246 ؛ رجال البرقی ، ص 38 ؛ رجال الطوسی ، ص 185 ، الرقم 2250 . ثمّ إنّه ورد فی التهذیب ، ج 5 ، ص 352 ، ح 1225 ، روایة صفوان ـ وهو ابن یحیی ـ عن الحکم بن أعین ، لکنّ المذکور فی بعض نسخه المعتبرة هو «الحکم بن أیمن» . کما أنّ ما ورد فی البحار ، ج 27 ، ص 56 ، ح 12 ، نقلاً من المحاسن من حکم بن أعین ، قد ورد فی المحاسن ، ص 165 ، ح 120 ، حکم بن أیمن علی الصواب .

4- از سفيان بن سمط گويد: مردى امام صادق (علیه السّلام) را از اسلام و ايمان پرسيد و فرق ميان آنها و به او پاسخ نداد، باز پرسيد و به او پاسخ نداد و آن مرد در راه به امام صادق (علیه السّلام) برخورد و نزديك به كوچ كردن بود، امام صادق به او فرمود: مثل اينكه كوچ كردنت نزديك است؟ گفت: آرى، فرمود: در خانه، مرا ديدار كن.

به خدمت آن حضرت رسيد و از فرق ميان اسلام و ايمان پرسيد، فرمود: اسلام همان ظاهر وضعى است كه مردم مسلمان بر آنند: شهادت بر اينكه نيست شايسته پرستشى جز خدا يگانه است و شريك ندارد و اينكه محمد بنده و رسول او است و بر پا داشتن نماز و دادن زكاة و حج خانه خدا و روزه ماه رمضان، اين است اسلام، و فرمود:

ايمان، معرفت اين امر است با اين وضع و اگر بدانها اقرار كند و اين امر (امامت) را نشناسد، مسلمان گمراهى است.

5- از ابى بصير كه گويد:

شنيدم امام باقر (علیه السّلام) مى‌فرمود (14 سوره حجرات): «اعراب گفتند ما ايمان آورديم بگو شما ايمان نياورديد ولى بگوئيد مسلمان شديم» هر كه گمان برد كه ايمان آورده بودند محققاً دروغ گفته و هر كه هم گمان برد كه مسلمان نبودند، دروغ گفته.

6- از قاسم شريك مفضل، گفت: شنيدم امام صادق (علیه السّلام) مى‌فرمود: به اسلام، خون محفوظ و محترم مى‌شود و امانت پرداخت

یَقُولُ : «الاْءِسْلاَمُ یُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ ، وَتُوءَدّی⁽¹⁾بِهِ الاْءَمَانَةُ ، وَتُسْتَحَلُّ⁽²⁾بِهِ الْفُرُوجُ⁽³⁾، وَالثَّوَابُ عَلَی الاْءِیمَانِ» .⁽⁴⁾

بَابُ أَنَّ الاْءِیمَانَ یَشْرَکُ الاْءِسْلاَمَ، وَالاْءِسْلاَمَ لاَ یَشْرَکُ الاْءِیمَانَ

فَقَالَ⁽⁵⁾: «إِنَّ الاْءِیمَانَ یُشَارِکُ الاْءِسْلاَمَ ، وَالاْءِسْلاَمَ لاَ یُشَارِکُ الاْءِیمَانَ».

فَقُلْتُ : فَصِفْهُمَا⁽⁶⁾لِی .

فَقَالَ : «الاْءِسْلاَمُ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَالتَّصْدِیقُ بِرَسُولِ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ ، وَعَلَیْهِ جَرَتِ الْمَنَاکِحُ وَالْمَوَارِیثُ ، وَعَلی ظَاهِرِهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ ، وَ⁽⁷⁾الاْءِیمَانُ الْهُدی وَمَا یَثْبُتُ⁽⁸⁾فِی الْقُلُوبِ مِنْ صِفَةِ الاْءِسْلاَمِ وَمَا ظَهَرَ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ⁽⁹⁾، وَالاْءِیمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الاْءِسْلاَمِ بِدَرَجَةٍ ؛ إِنَّ⁽¹⁰⁾الاْءِیمَانَ یُشَارِکُ الاْءِسْلاَمَ فِی الظَّاهِرِ ، وَالاْءِسْلاَمَ لاَ یُشَارِکُ الاْءِیمَانَ فِی الْبَاطِنِ ، وَإِنِ اجْتَمَعَا فِی الْقَوْلِ وَالصِّفَةِ» .⁽¹¹⁾

2 . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی ، عَنْ یُونُسَ بْنِ

مى‌شود و بدان فروج حلال مى‌شوند (يعنى زناشوئى درست مى‌شود) و ثواب در برابر ايمان است.

باب هر جا ايمان هست مسلمانى هم هست ولى اسلام ملازم با ايمان نيست و ممكن است از او جدا باشد

1- از سماعه، گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم: به من خبر بده از اسلام و ايمان، كه آيا اين دو جدا هستند؟ فرمود: ايمان همه جا شريك اسلام است ولى اسلام شريك ايمان نيست، گفتم: آنها را براى من شرح بدهيد، فرمود: اسلام شهادت به يگانگى خدا و تصديق رسول خدا است (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) و به وسيله آن، خونها محفوظ گردد و نكاح و ارث مجرى شوند و همه مردم مسلمان بر ظاهر آن باشند و ايمان:

هدايت معنوى و عقيده‌اى است كه در دل نسبت به اسلام ثابت مى‌شود و عملى كه بدان انجام مى‌شود، ايمان يك درجه برتر از اسلام است به راستى ايمان از نظر ظاهر با اسلام شريك است ولى اسلام در باطن با ايمان شريك نيست و اگر چه در بيان و شرح باهم جمع مى‌شوند.

2- از امام صادق (علیه السّلام) فرمود:

عَبْدِ الرَّحْمنِ ، عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ ، عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ :

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام ، قَالَ : «الاْءِیمَانُ یُشَارِکُ الاْءِسْلاَمَ ، وَالاْءِسْلاَمُ لاَ یُشَارِکُ الاْءِیمَانَ» .⁽¹⁾

3 . عَلِیٌّ ، عَنْ أَبِیهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ، عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ ، عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه‌السلام یَقُولُ : «إِنَّ⁽²⁾الاْءِیمَانَ یُشَارِکُ الاْءِسْلاَمَ ، وَلاَ یُشَارِکُهُ⁽³⁾الاْءِسْلاَمُ⁽⁴⁾؛ إِنَّ الاْءِیمَانَ مَا وَقَرَ⁽⁵⁾فِی الْقُلُوبِ ، وَالاْءِسْلاَمَ مَا عَلَیْهِ الْمَنَاکِحُ وَالْمَوَارِیثُ وَحَقْنُ الدِّمَاءِ ، وَالاْءِیمَانَ یَشْرَکُ⁽⁶⁾الاْءِسْلاَمَ ، وَالاْءِسْلاَمَ لاَ یَشْرَکُ⁽⁷⁾الاْءِیمَانَ» .⁽⁸⁾

فَقَالَ : «الاْءِیمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الاْءِسْلاَمِ⁽¹⁴⁾». قُلْتُ : فَأَوْجِدْنِی ذلِکَ ، قَالَ : «مَا⁽¹⁵⁾تَقُولُ فِیمَنْ أَحْدَثَ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُتَعَمِّداً؟» قَالَ : قُلْتُ : یُضْرَبُ ضَرْباً شَدِیداً ، قَالَ : «أَصَبْتَ⁽¹⁶⁾».

قَالَ⁽¹⁷⁾: «فَمَا⁽¹⁸⁾تَقُولُ فِیمَنْ أَحْدَثَ فِی الْکَعْبَةِ مُتَعَمِّداً؟» قُلْتُ : یُقْتَلُ ، قَالَ : «أَصَبْتَ ، أَ لاَ⁽¹⁹⁾تَری أَنَّ الْکَعْبَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسْجِدِ⁽²⁰⁾، وَأَنَّ⁽²¹⁾الْکَعْبَةَ تَشْرَکُ⁽²²⁾الْمَسْجِدَ ، وَالْمَسْجِدَ لاَ یَشْرَکُ⁽²³⁾الْکَعْبَةَ؟ وَکَذلِکَ الاْءِیمَانُ یَشْرَکُ الاْءِسْلاَمَ ، وَالاْءِسْلاَمُ لاَ یَشْرَکُ الاْءِیمَانَ» .⁽²⁴⁾

5 . عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی ،

ايمان شريك با اسلام است، و اسلام شريك با ايمان نيست.

3- فضيل بن يسار گويد: شنيدم امام صادق (علیه السّلام) مى‌فرمود:

به راستى ايمان شريك است با اسلام و اسلام با او شريك نيست براى آنكه ايمان آن چيزى است كه در دلها نشسته و اسلام ظواهرى است كه پايه و مايه نكاح و ارث و حفظ جانها است، ايمان شريك است با اسلام و اسلام ملازم ايمان نيست.

4- از ابى الصباح كنانى، گويد: به امام صادق (علیه السّلام) گفتم:

كدام برترند، ايمان يا اسلام؟ زيرا كسانى كه نزد ما هستند مى‌گويند:

اسلام برتر از ايمان است.

در پاسخ فرمود: ايمان بالاتر از اسلام است. گفتم: اين مطلب را به من بفهمانيد.

فرمود: چه گوئى در باره كسى كه عمداً در مسجد الحرام حدثى صادر كند؟ گفتم: به سختى او را بزنند، فرمود: درست گفتى.

پس چه گوئى در باره كسى كه در خانه كعبه حدثى عمداً صادر كند؟ گفتم: او را بكشند، فرمود: درست گفتى، نبينى كه خانه كعبه برتر از مسجد است و خانه كعبه در احترام شريك مسجد است و مسجد شريك خانه كعبه نيست همچنين ايمان شريك و ملازم اسلام است و اسلام شريك ايمان نيست.

5- حمران بن اعين گويد: شنيدم امام باقر (علیه السّلام) مى‌فرمود:

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ :

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ : سَمِعْتُهُ یَقُولُ : «الاْءِیمَانُ مَا اسْتَقَرَّ فِی الْقَلْبِ ، وَأَفْضی بِهِ إِلَی اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، وَصَدَّقَهُ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ لِلّهِ وَالتَّسْلِیمِ لاِءَمْرِهِ⁽¹⁾؛ وَالاْءِسْلاَمُ مَا ظَهَرَ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ ، وَهُوَ الَّذِی عَلَیْهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنَ الْفِرَقِ کُلِّهَا ، وَبِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ ، وَعَلَیْهِ جَرَتِ الْمَوَارِیثُ ، وَجَازَ النِّکَاحُ ، وَاجْتَمَعُوا عَلَی الصَّلاَةِ وَالزَّکَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ ، فَخَرَجُوا بِذلِکَ مِنَ الْکُفْرِ ، وَأُضِیفُوا إِلَی الاْءِیمَانِ ، وَالاْءِسْلاَمُ لاَ یَشْرَکُ الاْءِیمَانَ⁽²⁾، وَالاْءِیمَانُ یَشْرَکُ الاْءِسْلاَمَ ، وَهُمَا فِی الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ یَجْتَمِعَانِ⁽³⁾، کَمَا صَارَتِ الْکَعْبَةُ فِی الْمَسْجِدِ وَالْمَسْجِدُ لَیْسَ فِی الْکَعْبَةِ ، وَکَذلِکَ الاْءِیمَانُ یَشْرَکُ الاْءِسْلاَمَ ، وَالاْءِسْلاَمُ لاَ یَشْرَکُ الاْءِیمَانَ ؛ وَقَدْ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «قالَتِ الاْءَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُوءْمِنُوا وَلکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمّا یَدْخُلِ الاْءِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ»⁽⁴⁾فَقَوْلُ اللّهِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ أَصْدَقُ الْقَوْلِ».

قُلْتُ⁽⁵⁾: فَهَلْ لِلْمُوءْمِنِ فَضْلٌ عَلَی الْمُسْلِمِ فِی شَیْءٍ مِنَ الْفَضَائِلِ وَ⁽⁶⁾الاْءَحْکَامِ وَالْحُدُودِ وَغَیْرِ ذلِکَ؟

فَقَالَ : «لاَ ، هُمَا یَجْرِیَانِ⁽⁷⁾فِی ذلِکَ مَجْری وَاحِدٍ⁽⁸⁾، وَلکِنْ لِلْمُوءْمِنِ فَضْلٌ⁽⁹⁾عَلَی الْمُسْلِمِ فِی أَعْمَالِهِمَا وَمَا یَتَقَرَّبَانِ بِهِ إِلَی اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ».

قُلْتُ : أَ لَیْسَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ یَقُولُ : «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها»⁽¹⁰⁾وَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَی الصَّلاَةِ وَالزَّکَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ⁽¹¹⁾مَعَ الْمُوءْمِنِ؟

قَالَ : «أَ لَیْسَ قَدْ⁽¹²⁾قَالَ

ايمان چيزى است كه در دل جا كند و بنده را به خدا عز و جل بكشاند و طاعت و تسليم به امر خدا هم مصدق او باشد و اسلام گفتار و كردار ظاهرى است كه جمع مردم بر آنند از همه دستجات و مسلمين و به وسيله همين اسلام ظاهرى است كه جانها محفوظ است و ميراث اجراء مى‌شود و زناشوئى روا است و اتفاق دارند بر نماز و زكاة و روزه و حج و به همين جهت از كفر بيرونند و به ايمان نسبت دارند اسلام شريك و ملازم ايمان نيست ولى ايمان شريك و ملازم اسلام است و اين هر دو در گفتار و كردار با هم جمع مى‌شوند چنانچه خانه كعبه در مسجد است ولى همه مسجد در خانه كعبه نيست و همچنين ايمان شريك و ملازم اسلام و در حريم اسلام است ولى اسلام شريك و ملازم ايمان نيست و خدا عز و جل هم فرموده است (14 سوره حجرات): «اعراب گفتند ما ايمان آورديم بگو ايمان نياورديد بگوئيد مسلمان شديم و هنوز ايمان در دلتان در نيامده است» فرموده: خدا عز و جل راست‌ترين گفتار است، گفتم: آيا براى مؤمن فضلى است بر مسلم در چيزى از فضائل و احكام و حدود و جز آنها؟ فرمود: نه، آنها در اين باره يكسانند ولى مؤمن به مسلم برترى دارد در كردارش و تقربى كه به خدا عز و جل جويد، گفتم: مگر نيست كه خدا عز و جل فرمايد (160 سوره انعام): «هر كه حسنه آورده ده برابر دارد» و تو معتقدى كه همه اتفاق دارند بر نماز و زكاة و روزه و حج با مؤمن؟

فرمود: مگر نيست كه خدا عز و جل فرمايد (245 سوره

اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «فَیُضاعِفُهُ⁽¹⁾لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً»⁽²⁾؟ فَالْمُوءْمِنُونَ هُمُ الَّذِینَ یُضَاعِفُ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ لَهُمْ⁽³⁾حَسَنَاتِهِمْ : لِکُلِّ حَسَنَةٍ سبعین⁽⁴⁾ضِعْفاً ، فَهذَا⁽⁵⁾فَضْلُ الْمُوءْمِنِ ، وَیَزِیدُهُ⁽⁶⁾اللّهُ فِی حَسَنَاتِهِ عَلی قَدْرِ صِحَّةِ إِیمَانِهِ أَضْعَافاً کَثِیرَةً ، وَیَفْعَلُ اللّهُ بِالْمُوءْمِنِینَ مَا یَشَاءُ مِنَ الْخَیْرِ⁽⁷⁾».

قُلْتُ : أَ رَأَیْتَ مَنْ دَخَلَ فِی الاْءِسْلاَمِ أَ لَیْسَ⁽⁸⁾هُوَ دَاخِلاً فِی الاْءِیمَانِ؟

فَقَالَ : «لاَ ، وَلکِنَّهُ⁽⁹⁾قَدْ أُضِیفَ إِلَی الاْءِیمَانِ ، وَخَرَجَ⁽¹⁰⁾مِنَ الْکُفْرِ وَسَأَضْرِبُ لَکَ مَثَلاً تَعْقِلُ بِهِ فَضْلَ الاْءِیمَانِ عَلَی الاْءِسْلاَمِ⁽¹¹⁾: أَ رَأَیْتَ لَوْ أَبْصَرْتَ⁽¹²⁾رَجُلاً فِی الْمَسْجِدِ ، أَ کُنْتَ⁽¹³⁾تَشْهَدُ أَنَّکَ رَأَیْتَهُ فِی الْکَعْبَةِ؟» قُلْتُ : لاَ یَجُوزُ لِی ذلِکَ .

قَالَ : «فَلَوْ أَبْصَرْتَ⁽¹⁴⁾رَجُلاً فِی الْکَعْبَةِ ، أَ کُنْتَ شَاهِداً⁽¹⁵⁾أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ⁽¹⁶⁾الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ؟» قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «وَ⁽¹⁷⁾کَیْفَ ذلِکَ؟!» قُلْتُ : إِنَّهُ⁽¹⁸⁾لاَ یَصِلُ إِلی⁽¹⁹⁾دُخُولِ الْکَعْبَةِ حَتّی یَدْخُلَ الْمَسْجِدَ ، فَقَالَ⁽²⁰⁾: «قَدْ⁽²¹⁾أَصَبْتَ وَأَحْسَنْتَ» ثُمَّ قَالَ : «کَذلِکَ الاْءِیمَانُ وَالاْءِسْلاَمُ» .⁽²²⁾

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ وَفِیهِ أَنَّ الاْءِسْلاَمَ قَبْلَ الاْءِیمَانِ

عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ الْقَصِیرِ ، قَالَ : کَتَبْتُ مَعَ⁽²³⁾عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ أَعْیَنَ إِلی أَبِی عَبْدِ اللّهِ علیه

بقره): «بيفزايد برايش برابرهاى بسيار» پس مؤمنان باشند كه خدا عز و جل برايشان حسنات را چند برابر كند براى هر حسنه هفتاد برابر، اين است فضل مؤمن و بيفزايد خدا به حسنات او به اندازه درجه ايمانش برابرهاى بسيار و خدا با مؤمن هر چه خوبى خواهد كند، گفتم: بفرمائيد هر كه در اسلام در آيد، در ايمان وارد نيست؟

فرمود: نه، ولى نسبت به ايمان دارد و از كفر رسته است و من براى تو مثلى بياورم كه فضل ايمان را بر اسلام بفهمى، اگر تو ديدى مردى در مسجد الحرام است، گواهى مى‌دهى كه او را در خانه كعبه ديدى؟ گفتم: اين براى من جائز نيست، فرمود: اگر مردى را در خانه كعبه ديدى، گواهى دهى كه وارد مسجد الحرام شده؟

گفتم: آرى، فرمود: اين چگونه است؟ گفتم: او نتواند وارد كعبه شود تا در مسجد در آيد، فرمود: درست فهميدى و خوب گفتى، سپس فرمود: ايمان و اسلام هم چنين است.

باب ديگر از آن و در آن است كه اسلام پيش از ايمان است‌

1- از عبد الرحيم قصير، گويد: به همراه عبد الملك بن اعين به امام صادق (علیه السّلام) نوشتم و از آن حضرت پرسيدم كه ايمان چيست؟ در پاسخ من به همراه عبد الملك بن اعين نوشت كه:- خدايت رحمت

‌السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الاْءِیمَانِ : مَا هُوَ؟فَکَتَبَ إِلَیَّ مَعَ⁽¹⁾عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ أَعْیَنَ : «سَأَلْتَ ـ رَحِمَکَ اللّهُ ـ عَنِ الاْءِیمَانِ ؛ وَ⁽²⁾الاْءِیمَانُ هُوَ الاْءِقْرَارُ بِاللِّسَانِ ، وَعَقْدٌ فِی الْقَلْبِ⁽³⁾، وَعَمَلٌ بِالاْءَرْکَانِ ، وَالاْءِیمَانُ⁽⁴⁾بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ ، وَهُوَ دَارٌ ، وَکَذلِکَ الاْءِسْلاَمُ دَارٌ ، وَالْکُفْرُ دَارٌ ، فَقَدْ یَکُونُ الْعَبْدُ مُسْلِماً قَبْلَ أَنْ یَکُونَ مُوءْمِناً ، وَلاَ یَکُونُ مُوءْمِناً حَتّی یَکُونَ مُسْلِماً ، فَالاْءِسْلاَمُ⁽⁵⁾قَبْلَ الاْءِیمَانِ وَهُوَ یُشَارِکُ الاْءِیمَانَ⁽⁶⁾، فَإِذَا أَتَی الْعَبْدُ کَبِیرَةً⁽⁷⁾مِنْ کَبَائِرِ⁽⁸⁾الْمَعَاصِی ، أَوْ صَغِیرَةً⁽⁹⁾مِنْ صَغَائِرِ⁽¹⁰⁾الْمَعَاصِی الَّتِی نَهَی اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ عَنْهَا ، کَانَ خَارِجاً مِنَ الاْءِیمَانِ ، سَاقِطاً⁽¹¹⁾عَنْهُ اسْمُ الاْءِیمَانِ ، وَثَابِتاً عَلَیْهِ اسْمُ الاْءِسْلاَمِ⁽¹²⁾، فَإِنْ تَابَ وَاسْتَغْفَرَ ، عَادَ إِلی دَارِ⁽¹³⁾الاْءِیمَانِ ، وَلاَ یُخْرِجُهُ إِلَی⁽¹⁴⁾الْکُفْرِ إِلاَّ الْجُحُودُ وَالاِسْتِحْلاَلُ بِأَنْ⁽¹⁵⁾یَقُولَ لِلْحَلاَلِ : هذَا حَرَامٌ ، وَ⁽¹⁶⁾لِلْحَرَامِ : هذَا حَلاَلٌ ، وَدَانَ بِذلِکَ ، فَعِنْدَهَا یَکُونُ خَارِجاً مِنَ الاْءِسْلاَمِ وَالاْءِیمَانِ ، دَاخِلاً⁽¹⁷⁾فِی الْکُفْرِ ، وَکَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الْکَعْبَةَ ، وَأَحْدَثَ فِی الْکَعْبَةِ حَدَثاً ، فَأُخْرِجَ عَنِ الْکَعْبَةِ وَعَنِ الْحَرَمِ ، فَضُرِبَتْ عُنُقُهُ ، وَصَارَ إِلَی النَّارِ» .⁽¹⁸⁾

كناد- از ايمان پرسيدى؟ ايمان همان اقرار به زبان و نهادن دل و كردار با اعضاء تن است، ايمان اجزائى دارد بهم پيوسته و وابسته، آن چون خانه‌اى است و همچنين است اسلام خانمانى است و كفر هم خانمانى، بسا كه بنده مسلمان باشد پيش از آنكه مؤمن گردد ولى مؤمن نشود تا مسلمان باشد، اسلام پيش از ايمان است و مقدمه آن است و شريك با ايمان است، چون بنده گناه كبيره كند يا صغيره‌اى كه خدا از آن نهى كرده است، از ايمان بيرون است و نام ايمان از او برداشته شود و نام اسلام به او بماند و اگر توبه كرد و آمرزش خواست، به خانمان ايمان برگردد و او را به كفر بيرون نبرد جز انكار و تغيير حلال و حرام كه حلال را حرام گويد و حرام را حلال و بدان متدين شود كه در اين صورت از اسلام و ايمان بيرون است و در كفر اندرون است، و چون كسى است كه به حرم در آيد و به خانه كعبه بر آيد و در خانه كعبه حدثى صادر كند و از خانه كعبه و حرمش بر آرند و گردنش را بزنند و به دوزخ رود.

2- از سماعة بن مهران گويد: از او ايمان و اسلام را پرسيدم، گفتم: ميان اسلام و ايمان فرقى هست؟ فرمود: من مثلش را براى تو بزنم؟

گويد به او گفتم: بياور آن، فرمود: مثل ايمان و اسلام چون كعبة الحرام است نسبت به حرم، گاهى در حرم است و در كعبه نيست و در كعبه نباشد تا آنكه در حرم باشد و گاهى مسلمان باشد

یَکُونُ فِی الْکَعْبَةِ حَتّی یَکُونَ فِی الْحَرَمِ ، وَقَدْ یَکُونُ مُسْلِماً وَلاَ یَکُونُ مُوءْمِناً ، وَلاَ یَکُونُ مُوءْمِناً حَتّی یَکُونَ مُسْلِماً» .

قَالَ : قُلْتُ : فَیُخْرِجُ⁽¹⁾مِنَ الاْءِیمَانِ شَیْءٌ؟ قَالَ : «نَعَمْ». قُلْتُ : فَیُصَیِّرُهُ⁽²⁾إِلی مَا ذَا؟ قَالَ : «إِلَی الاْءِسْلاَمِ أَوِ⁽³⁾الْکُفْرِ». وَقَالَ : «لَوْ⁽⁴⁾أَنَّ رَجُلاً دَخَلَ الْکَعْبَةَ ، فَأَفْلَتَ مِنْهُ⁽⁵⁾بَوْلُهُ⁽⁶⁾، أُخْرِجَ⁽⁷⁾مِنَ الْکَعْبَةِ وَلَمْ یُخْرَجْ مِنَ الْحَرَمِ ، فَغَسَلَ⁽⁸⁾ثَوْبَهُ وَتَطَهَّرَ ، ثُمَّ لَمْ یُمْنَعْ⁽⁹⁾أَنْ یَدْخُلَ الْکَعْبَةَ ؛ وَلَوْ أَنَّ رَجُلاً دَخَلَ الْکَعْبَةَ⁽¹⁰⁾، فَبَالَ فِیهَا⁽¹¹⁾مُعَانِداً ، أُخْرِجَ مِنَ الْکَعْبَةِ وَمِنَ الْحَرَمِ ، وَضُرِبَتْ عُنُقُهُ» .⁽¹²⁾

بَابٌ ⁽¹³⁾

1 . عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ⁽¹⁴⁾، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ⁽¹⁵⁾، عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مَیْمُونٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ : عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه‌السلام ، قَالَ ⁽¹⁶⁾: «إِنَّ أُ نَاساً ⁽¹⁷⁾تَکَلَّمُوا فِی هذَا ⁽¹⁸⁾الْقُرْآنِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ⁽¹⁹⁾، وَذلِکَ أَنَّ اللّهَ ـ تَبَارَکَ وَتَعَالی ـ یَقُولُ : «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ»⁽²⁰⁾الاْآیَةَ ، فَالْمَنْسُوخَاتُ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ⁽²¹⁾، وَالْمُحْکَمَاتُ مِنَ النَّاسِخَاتِ ⁽²²⁾.

إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بَعَثَ نُوحاً إِلی

و مؤمن نيست و مؤمن نباشد تا مسلمان باشد، گويد: گفتم: چيزى از ايمان بيرون برد؟ فرمود: آرى، گفتم: او را به كجا برد؟ فرمود: به اسلام يا كفر و فرمود: اگر مردى در خانه كعبه در آيد و بى‌اختيار بشاشد، از كعبه‌اش بيرون كنند ولى از حرمش بيرون نكنند جامه‌اش بشويد و تطهير كند و مانعش نشوند كه به كعبه در آيد و اگر مردى در خانه كعبه رود و از روى عناد در آن بشاشد از كعبه و حرم هر دو بيرون شود و گردنش را بزنند.

باب در اينكه ايمان بدون انجام واجبات و ترك محرمات پذيرفته نيست 30

1- محمد بن سالم از امام باقر (علیه السّلام) فرمود: به راستى مردمى در باره قرآن ندانسته سخنها گفته‌اند و اين است كه خدا تبارك و تعالى مى‌فرمايد (7 سوره آل عمران): «او است آن كسى كه قرآن را به تو نازل كرده از آن است آياتى محكمه كه ام الكتابند و آيات ديگرى متشابهه و اما آن كسانى كه كج‌دلند پيرو آنند كه متشابه است براى فتنه‌جوئى و تأويل‌تراشى و تأويل آن را جز خدا نداند» تا آخر آيه «و راسخان در علم كه گويند ما بدان ايمان داريم همه از نزد پروردگار ما است و ياد آور نشوند جز صاحبان خرد» پس آياتى كه نسخ شدند از متشابهات هستند و آيات محكمه از نسخ‌كننده‌ها، به راستى خدا عز و جل نوح را به قومش مبعوث كرد كه خدا را بپرستيد و از او بپرهيزيد و مرا

قَوْمِهِ : «أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِیعُونِ»⁽¹⁾ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَی اللّهِ وَحْدَهُ ، وَأَنْ یَعْبُدُوهُ وَلاَ یُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ، ثُمَّ بَعَثَ الاْءَنْبِیَاءَ عَلی ذلِکَ إِلی أَنْ بَلَغُوا مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فَدَعَاهُمْ إِلی أَنْ یَعْبُدُوا اللّهَ وَلاَ یُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ، وَقَالَ : «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً وَالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَمُوسی وَعِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشاءُ وَیَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ»⁽²⁾فَبَعَثَ الاْءَنْبِیَاءَ إِلی قَوْمِهِمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَالاْءِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ⁽³⁾مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، فَمَنْ آمَنَ⁽⁴⁾مُخْلِصاً وَمَاتَ عَلی ذلِکَ ، أَدْخَلَهُ اللّهُ الْجَنَّةَ بِذلِکَ ، وَذلِکَ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِیدِ ، وَذلِکَ أَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُنْ یُعَذِّبُ عَبْداً حَتّی یُغَلِّظَ عَلَیْهِ فِی الْقَتْلِ ، وَالْمَعَاصِی الَّتِی أَوْجَبَ اللّهُ عَلَیْهِ بِهَا⁽⁵⁾النَّارَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا .

فَلَمَّا اسْتَجَابَ لِکُلِّ نَبِیٍّ مَنِ اسْتَجَابَ⁽⁶⁾لَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ الْمُوءْمِنِینَ ، جَعَلَ لِکُلِّ نَبِیٍّ مِنْهُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً ، وَالشِّرْعَةُ⁽⁷⁾وَالْمِنْهَاجُ سَبِیلٌ وَسُنَّةٌ ، وَقَالَ اللّهُ لِمُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : «إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَالنَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ»⁽⁸⁾وَأَمَرَ کُلَّ نَبِیٍّ بِالاْءَخْذِ بِالسَّبِیلِ وَالسُّنَّةِ⁽⁹⁾، وَکَانَ مِنَ السَّبِیلِ وَالسُّنَّةِ ⁽¹⁰⁾الَّتِی أَمَرَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِهَا مُوسی علیه‌السلام أَنْ جَعَلَ⁽¹¹⁾عَلَیْهِمُ السَّبْتَ ، وَکَانَ⁽¹²⁾مَنْ أَعْظَمَ السَّبْتَ وَلَمْ یَسْتَحِلَّ أَنْ یَفْعَلَ ذلِکَ مِنْ

اطاعت كنيد، سپس آنها را به پرستش خداى يگانه خواند و اين كه براى او شريكى نگيرند و سپس پيمبران را بر اين روش مبعوث كرد تا به محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) رسيدند و آنان را دعوت كرد كه خدا را بپرستند و شريك براى او نگيرند و فرمود (13 سوره شورى): «شريعت نهاد براى شما در ديانت آنچه نوح را بدان سفارش كرد و آنچه را به تو وحى كرديم و آنچه به ابراهيم و موسى سفارش كرديم كه دين را بر پا داريد و تفرقه نشويد در آن، به مشركين ناگوار است آنچه آنها را بدان دعوت مى‌كنى، خدا به سوى خود برگزيند هر كه را خواهد و رهبرى كند هر كه بدو باز گردد».

و پيغمبران را به قوم خود مبعوث كرد بر اساس شهادت به يگانگى خدا و اقرار بدان چه آورند از نزد خدا و هر كه با اخلاص گرويد و بر آن مرد خدا او را به بهشت در آورد براى آن زيرا خدا به هيچ وجه به بنده‌ها ستمكار نيست و اين براى آن است كه خدا بنده‌اى را عذاب نكند تا در قتل و هر گناهى كه خدا آن را موجب دوزخ دانسته اصرار كند و چون هر پيغمبرى را دسته با ايمان قومش اجابت كردند براى هر پيغمبرى شرعى و برنامه‌اى مقرر كرد و شرع، برنامه همان راه و روش است و به محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرمود: (163 سوره نساء): «به راستى ما به تو وحى كرديم چونان كه وحى كرديم به نوح و پيغمبران بعد از او» و به هر پيغمبرى فرمان داد تا به راه و روشى كار كند، در ضمن روش و راهى كه خدا عز و جل موسى را بدان فرمان كرد اين است كه شنبه روز را براى آنها مقرر ساخت و هر كه شنبه را بزرگ شمرد و روا ندانست كه از بيم خدا در آن كارى حلال داند، خدا او را به بهشت برد و هر كه به حق شنبه سبكى كرد و در آن حلال دانست آنچه را خدا حرام كرده بود از كارى كه خدا او را در آن نهى كرده بود خداى عز و جل او را به دوزخ برد و اين براى

خَشْیَةِ اللّهِ⁽¹⁾، أَدْخَلَهُ⁽²⁾اللّهُ⁽³⁾الْجَنَّةَ ، وَمَنِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّهِ ، وَاسْتَحَلَّ مَا حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ مِنَ الْعَمَلِ⁽⁴⁾الَّذِی نَهَاهُ⁽⁵⁾اللّهُ عَنْهُ فِیهِ⁽⁶⁾، أَدْخَلَهُ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ النَّارَ ، وَذلِکَ حَیْثُ اسْتَحَلُّوا⁽⁷⁾الْحِیتَانَ ، وَاحْتَبَسُوهَا ، وَأَکَلُوهَا یَوْمَ السَّبْتِ ، غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِمْ⁽⁸⁾مِنْ⁽⁹⁾غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا⁽¹⁰⁾أَشْرَکُوا بِالرَّحْمنِ ، وَلاَ شَکُّوا⁽¹¹⁾فِی⁽¹²⁾شَیْءٍ مِمَّا جَاءَ بِهِ⁽¹³⁾مُوسی علیه‌السلام ، قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ»⁽¹⁴⁾.

ثُمَّ بَعَثَ اللّهُ عِیسی علیه‌السلام بِشَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَالاْءِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ⁽¹⁵⁾مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَجَعَلَ لَهُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً ، فَهَدَمَتِ⁽¹⁶⁾السَّبْتَ الَّذِی أُمِرُوا بِهِ أَنْ یُعْظِمُوهُ قَبْلَ ذلِکَ ، وَعَامَّةَ مَا کَانُوا عَلَیْهِ مِنَ السَّبِیلِ وَالسُّنَّةِ الَّتِی جَاءَ بِهَا⁽¹⁷⁾مُوسی ، فَمَنْ لَمْ یَتَّبِعْ سَبِیلَ عِیسی ، أَدْخَلَهُ اللّهُ النَّارَ وَإِنْ کَانَ⁽¹⁸⁾الَّذِی جَاءَ بِهِ النَّبِیُّونَ جَمِیعاً أَنْ لاَ یُشْرِکُوا⁽¹⁹⁾بِاللّهِ شَیْئاً.

ثُمَّ بَعَثَ اللّهُ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ وَ هُوَ بِمَکَّةَ ـ عَشْرَ سِنِینَ⁽²⁰⁾، فَلَمْ یَمُتْ بِمَکَّةَ فِی تِلْکَ الْعَشْرِ سِنِینَ أَحَدٌ یَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رَسُولُ اللّهِ إِلاَّ أَدْخَلَهُ اللّهُ⁽²¹⁾الْجَنَّةَ بِإِقْرَارِهِ ـ وَ هُوَ إِیمَانُ⁽²²⁾التَّصْدِیقِ ـ وَلَمْ یُعَذِّبِ اللّهُ أَحَداً مِمَّنْ مَاتَ ـ وَ هُوَ مُتَّبِعٌ لِمُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عَلی ذلِکَ ـ إِلاَّ مَنْ أَشْرَکَ بِالرَّحْمنِ .

وَ تَصْدِیقُ ذلِکَ أَنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ أَنْزَلَ عَلَیْهِ فِی سُورَةِ بَنِی إِسْرَائِیلَ بِمَکَّةَ :

آن بود كه ماهيها را حلال شمردند و روز شنبه آنها را حبس كردند و خوردند و خدا به آنها خشم كرد بى‌آنكه به خدا شرك آورده باشند و يا در چيزى كه موسى (علیه السّلام) آورده بود شك كرده باشند.

خدا عز و جل فرمايد (62 سوره بقره): «و محققاً شما دانستيد آن كسانى را از شما كه در شنبه تعدى كردند و ما به آنها گفتيم كه باشيد ميمونهاى رانده شده» سپس خدا عيسى را مبعوث كرد به شهادت ان لا اله الا الله و اقرار بدان چه از جانب خدا آورده و براى آنها شرع و برنامه‌اى مقرر داشت و قانون شنبه را كه پيش از آن مأمور بودند احترام كنند منهدم كرد و همه آنچه را كه بر عهده آنها بود از راه و روش چنانه‌اى كه موسى آورده بود از ميان برداشت و هر كه از راه عيسى (علیه السّلام) پيروى نكرد، خدا او را به دوزخ برد و اگر چه آن را كه همه پيغمبران آوردند اين بود كه براى خدا شريك نگيرند سپس خدا محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) را مبعوث كرد و او ده سال در مكه زيست و در اين ده سال هر كه گواهى به يگانگى خدا و رسالت محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) داد خدا او را به بهشت برد براى اقرار او كه ايمان تصديق نبوت بود و خدا كسى را كه پيرو محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) مرد عذاب نكرد مگر آنكه مشرك به خداى رحمان بود و تصديق آن اين است كه خدا در مكه ضمن سوره بنى اسرائيل به آن حضرت نازل كرد كه (23 سوره اسراء): «و حكم كرد پروردگارت كه نپرستيد جز او را و به پدر و مادر احسان كنيد تا قول خدا تعالى: به راستى او آگاه و بينا است» ادب و پند و آموزش و نهى سبك، نسبت به آن وعده نداد و وعيدى ننهاد بر ارتكاب آنچه غدقن كرده است و نسبت به چيزهائى نهى كرد و بر حذر نمود و سخت نگرفت و تهديد نكرد و فرمود (31 سوره اسراء): «فرزندان خود را نكشيد از بيم تهى دستى ما به آنها روزى دهيم و هم به شما زيرا

«وَقَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» إِلی قَوْلِهِ تَعَالی : «إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً»⁽¹⁾أَدَبٌ وَعِظَةٌ وَتَعْلِیمٌ وَنَهْیٌ خَفِیفٌ ، وَلَمْ یَعِدْ عَلَیْهِ ، وَلَمْ یَتَوَاعَدْ عَلَی اجْتِرَاحِ⁽²⁾شَیْءٍ مِمَّا نَهی عَنْهُ ، وَأَنْزَلَ نَهْیاً عَنْ أَشْیَاءَ حَذَّرَ عَلَیْهَا⁽³⁾، وَلَمْ یُغَلِّظْ فِیهَا ، وَلَمْ یَتَوَاعَدْ عَلَیْهَا .

وَ قَالَ : «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً وَلا تَقْرَبُوا الزِّنی إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِیلاً وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلاّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْوءُلاً وَأَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلاً وَلا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُوءادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْوءُلاً وَلا تَمْشِ فِی الاْءَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الاْءَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً ذلِکَ مِمّا أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقی فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً»⁽⁴⁾.

وَ أَنْزَلَ فِی «وَ اللَّیْلِ إِذَا یَغْشی» : «فَأَنْذَرْتُکُمْ ناراً تَلَظّی لا یَصْلاها إِلاَّ الاْءَشْقَی الَّذِی کَذَّبَ وَتَوَلّی»⁽⁵⁾فَهذَا مُشْرِکٌ .

وَ أَنْزَلَ فِی «إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ» : «وَأَمّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً وَیَصْلی سَعِیراً إِنَّهُ کانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ بَلی»⁽⁶⁾فَهذَا مُشْرِکٌ .

وَ أَنْزَلَ فِی⁽⁷⁾«تَبَارَکَ» : «کُلَّما

كشتن آنان خطاى بزرگى (32) نزديك زنا نرويد زيرا آن هرزگى است و چه بد راهى است (33) و نكشيد نفس محترم از طرف خدا را مگر به حق و حساب و هر كه به ستم كشته شود محققاً به ولى او تسلط (بر قصاص) داديم او اسراف نكند در كشتن به راستى كه او يارى شده است (34) به مال يتيم نزديكى نكنيد مگر به وجهى كه براى او بهتر باشد تا برسد به بلوغ خود بعهد بپائيد زيرا عهد مسئوليت دارد (35) و چون كيل كنيد پيمانه را پر كنيد و با ترازوى درست جنس را بكشيد، اين بهتر و خوش‌عاقبت‌تر است (36) دنبال چيزى كه ندانى مرو، به راستى گوش و چشم و دل همه آنها باعث مسئوليتند (37) روى زمين متكبرانه راه مرو زيرا تو زمين را نتوانى شكافت و به درازى كوه‌ها نتوانى رسيد (38) همه اينها نزد خداى تو بد است (39) اين است آنچه پروردگارت از حكمت به تو وحى كرده و با خدا معبود ديگرى مقرر مدار تا در دوزخ افتى سرزنش شده و مطرود». و در سوره و الليل اذا يغشى نازل كرد: «من شما را بيم دهم از آتشى شعله‌ور كه در آن در نگيرد جز اشقى آنكه تكذيب كند و رو گرداند» و مقصود از آن مشرك است و در سوره إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ نازل كرده: «اما كسى كه نامه او را از پشت سرش به او دهند در آينده فرياد واى واى كشد و به دوزخ افتد زيرا او در ميان خاندانش شاد بود به راستى او گمان مى‌كرد كه برگشت نكند، آرى» مقصود از آن هم مشرك است، و در سوره تبارك نازل كرد: (8): «هر آنگاه كه فوجى در آن افكنده شوند خازنان دوزخ از آنها پرسند كه بيم دهنده براى شما نيامد (9) گويند چرا محققاً آمد براى ما بيم دهنده و او را تكذيب كرديم و گفتيم خدا چيزى نفرستاده» مقصود از اينها هم مشركانند و در سوره واقعه نازل كرد:

(آيه 29- 30): «و اما اگر از مكذبان و گمراهان است، با آب جوشيده پذيرائى گردد و به دوزخ رود، اينها هم مشركانند».

أُلْقِیَ فِیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللّهُ مِنْ شَیْ‌ءٍ»⁽¹⁾فَهوءُلاَءِ مُشْرِکُونَ .

وَ أَنْزَلَ فِی «الْوَاقِعَةِ» : «وَ أَمّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضّالِّینَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ وَتَصْلِیَةُ جَحِیمٍ»⁽²⁾فَهوءُلاَءِ مُشْرِکُونَ .

وَ أَنْزَلَ فِی «الْحَاقَّةِ»: «وَ أَمّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ» إِلی قَوْلِهِ: «إِنَّهُ کانَ لا یُوءْمِنُ بِاللّهِ الْعَظِیمِ»⁽³⁾فَهذَا مُشْرِکٌ .

وَأَنْزَلَ فِی «طسم»: «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ وَقِیلَ لَهُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ 2 / 32

دُونِ اللّهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَالْغاوُونَ وَجُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ»⁽⁴⁾جُنُودُ⁽⁵⁾إِبْلِیسَ ذُرِّیَّتُهُ مِنَ الشَّیَاطِینِ .

وَ قَوْلُهُ : «وَ ما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ»⁽⁶⁾یَعْنِی الْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ اقْتَدَوْا بِهِمْ هوءُلاَءِ ، فَاتَّبَعُوهُمْ عَلی شِرْکِهِمْ ، وَهُمْ قَوْمُ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لَیْسَ فِیهِمْ⁽⁷⁾مِنَ الْیَهُودِ وَالنَّصَاری أَحَدٌ .

وَ تَصْدِیقُ ذلِکَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ⁽⁸⁾قَوْمُ نُوحٍ»⁽⁹⁾، «کَذَّبَ أَصْحابُ الاْءَیْکَةِ»⁽¹⁰⁾، «کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ»⁽¹¹⁾لَیْسَ فِیهِمُ⁽¹²⁾الْیَهُودُ الَّذِینَ قَالُوا : «عُزَیْرٌ ابْنُ اللّهِ» ، وَلاَ النَّصَارَی الَّذِینَ قَالُوا : «الْمَسِیحُ ابْنُ اللّهِ»⁽¹³⁾سَیُدْخِلُ اللّهُ الْیَهُودَ وَالنَّصَارَی النَّارَ ، وَیُدْخِلُ کُلَّ قَوْمٍ بِأَعْمَالِهِمْ .

وَ قَوْلُهُمْ : «وَ ما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ» إِذْ دَعَوْنَا⁽¹⁴⁾إِلی سَبِیلِهِمْ ذلِکَ قَوْلُ اللّهِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ فِیهِمْ

و در سوره الحاقه نازل كرد (25): «و اما كسى كه نامه عملش به دست چپش آيد گويد اى كاش كه به من نامه عملم نرسيده بود (26) اى كاش نمى‌دانستم حسابم چيست (27) اى كاش كارم گذشته بود (28) دارائيم به درد من نخورد تا آنكه فرمايد به راستى او بود كه ايمان به خداى بزرگ نداشت» اين هم مشرك است، و در طسم (90 سوره شعراء):

«دوزخ خود را نمود براى گمراهان (91) به آنها گفته شد شما در كجاها پرستش مى‌كرديد (92) جز خدا را آيا شما را يارى كردند و يا ياورى جستند (93) پس به رو در افتادند در آن با گمراهان (94) و با لشكرهاى ابليس همگى» جنود ابليس نژادهاى او است از شياطين و فرموده او كه (گويند) «ما را گمراه نكرد جز مجرمان» مقصود از آن همان مشركانند كه اينان بدانها اقتداء كردند و در شريك از آنها پيروى كردند و ايشان همان قوم محمدند (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) احدى از يهود و نصارى در آنها نيست، مصدق آن قول خدا عز و جل است (12 سوره ص): «پيش از آنها قوم نوح تكذيب كردند» (176 سوره شعراء): «اصحاب؛ ايكه؛ تكذيب كردند» (160 سوره شعراء): «قوم لوط تكذيب كردند» در ميان اينان نبود يهودى‌ها كه گفتند: عزيز پسر خدا است، و نه نصارى كه گفتند: مسيح پسر خدا است. محققاً خدا يهود و نصارى را به دوزخ برد و هر قومى را به عملشان به دوزخ برد، اين است گفته آنها كه گمراه نكرد ما را جز مجرمان، زيرا ما را به روش خودشان دعوت كردند.

اين است معنى قول خدا عز و جل در باره آنها چون همه را در دوزخ گرد آورد (36 سوره اعراف): «گويند دسته‌هاى بعدى به دسته‌هاى نخست خود پروردگارا اينانند كه ما را گمراه كردند آنها را عذاب دو چندان بده در دوزخ».

حِینَ جَمَعَهُمْ إِلَی النَّارِ : «قالَتْ أُخْراهُمْ لاِءُولاهُمْ⁽¹⁾رَبَّنا هوءُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النّارِ»وَقَوْلُهُ : «کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتّی إِذَا ادّارَکُوا فِیها جَمِیعاً»⁽²⁾بَرِئَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ ، وَلَعَنَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً ، یُرِیدُ بَعْضُهُمْ أَنْ یَحُجَّ⁽³⁾بَعْضاً رَجَاءَ الْفَلْجِ⁽⁴⁾، فَیُفْلِتُوا⁽⁵⁾مِنْ عَظِیمِ مَا نَزَلَ بِهِمْ ، وَلَیْسَ بِأَوَانِ بَلْوی ، وَلاَ اخْتِبَارٍ ، وَلاَ قَبُولِ مَعْذِرَةٍ ، وَلاَتَ⁽⁶⁾حِینَ نَجَاةٍ ، وَالاْآیَاتُ⁽⁷⁾وَأَشْبَاهُهُنَّ مِمَّا نَزَلَ بِهِ ⁽⁸⁾بِمَکَّةَ ، وَلاَ یُدْخِلُ اللّهُ النَّارَ إِلاَّ مُشْرِکاً .

فَلَمَّا أَذِنَ اللّهُ لِمُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فِی الْخُرُوجِ مِنْ مَکَّةَ إِلَی الْمَدِینَةِ ، بَنَی الاْءِسْلاَمَ عَلی خَمْسٍ : شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ⁽⁹⁾، وَإِقَامِ الصَّلاَةِ ، وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ ، وَحِجِّ الْبَیْتِ ، وَصِیَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَأَنْزَلَ عَلَیْهِ الْحُدُودَ وَقِسْمَةَ الْفَرَائِضِ ، وَأَخْبَرَهُ بِالْمَعَاصِی⁽¹⁰⁾الَّتِی أَوْجَبَ اللّهُ عَلَیْهَا وَبِهَا⁽¹¹⁾النَّارَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا .

وَ أَنْزَلَ فِی بَیَانِ الْقَاتِلِ : «وَ مَنْ یَقْتُلْ مُوءْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاوءُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها وَغَضِبَ

اللّهُ عَلَیْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِیماً»⁽¹²⁾وَلاَ یَلْعَنُ اللّهُ مُوءْمِناً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّ اللّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً خالِدِینَ فِیها أَبَداً لا یَجِدُونَ وَلِیًّا وَلا نَصِیراً»⁽¹³⁾وَکَیْفَ یَکُونُ⁽¹⁴⁾فِی الْمَشِیئَةِ وَقَدْ أَلْحَقَ بِهِ ـ حِینَ جَزَاهُ ⁽¹⁵⁾جَهَنَّمَ ـ الْغَضَبَ وَاللَّعْنَةَ ، وَ⁽¹⁶⁾قَدْ بَیَّنَ ذلِکَ⁽¹⁷⁾مَنِ الْمَلْعُونُونَ فِي کِتَابِهِ .

و فرمود خدا كه: «چون هر امتى در آيند در دوزخ لعنت كنند همكار خود را تا آنكه همه در آن فراهم آيند» و از هم بيزارى جويند و همديگر را لعنت كنند، برخى مى‌خواهند به اميد نجات و رستگارى نزد ديگران روند و از بزرگى عذابى كه بر آنها رخ داده در مانند و ديگر موقع آزمايش و تجربه و عذر پذيرى نيست و نيست در اين موقع راه نجات و اين آيات و امثالش در مكه نازل شده است و خدا به دوزخ نبرد جز مشرك را.

و چون خدا به محمد (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) اجازه داد كه از مكه به مدينه رفت اسلام را بر پنج پايه استوار كرد:

1- شهادت ان لا اله الا الله و أن محمداً رسول الله.

2- بر پا داشتن نماز.

3- دادن زكاة.

4- حج خانه كعبه.

5- روزه گرفتن در ماه رمضان.

و حدود را بر او نازل كرد و تقسيم ارث را و به او خبر داد از گناهانى كه خدا به وسيله آنها و بدانها دوزخ را لازم كند براى هر كه مرتكب آنها شود و در بيان قاتل نازل كرد (95 سوره نساء)* «و هر كس عمداً مؤمنى را بكشد سزايش دوزخ است در آن جاويد است و خدا به او غضب كند و او را لعنت كند و براى او عذاب بزرگى فراهم سازد» خدا مؤمن را لعنت نكند، خدا عز و جل فرموده است (65 و 66 سوره احزاب): «به راستى خدا كافران را لعنت كند و براى آنها دوزخ را آماده كند در آن جاويد به مانند هميشه، نيابند ولى و ياورى»، چگونه متعلق به مشيت باشد با اين كه به سزاى در دوزخ افزوده غضب و لعنت را و آن را از ملعونان در قرآن خود ثبت كرده است و در باره خوردن

وَ أَنْزَلَ فِی مَالِ الْیَتِیمِ مَنْ أَکَلَهُ ظُلْماً: «إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما

یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَسَیَصْلَوْنَ سَعِیراً»⁽¹⁾وَذلِکَ أَنَّ آکِلَ مَالِ الْیَتِیمِ یَجِیءُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَالنَّارُ تَلْتَهِبُ⁽²⁾فِی بَطْنِهِ حَتّی یَخْرُجَ لَهَبُ النَّارِ مِنْ فِیهِ یَعْرِفُهُ⁽³⁾أَهْلُ⁽⁴⁾الْجَمْعِ أَنَّهُ آکِلُ مَالِ الْیَتِیمِ .

وَ أَنْزَلَ فِی الْکَیْلِ : «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ»⁽⁵⁾وَلَمْ یَجْعَلِ الْوَیْلَ لاِءَحَدٍ حَتّی یُسَمِّیَهُ کَافِراً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ»⁽⁶⁾.

وَ أَنْزَلَ فِی الْعَهْدِ : «إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَأَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الاْآخِرَةِ وَلا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَلا یُزَکِّیهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ»⁽⁷⁾وَالْخَلاَقُ النَّصِیبُ ، فَمَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ فِی الاْآخِرَةِ⁽⁸⁾، فَبِأَیِّ شَیْءٍ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ؟

وَ أَنْزَلَ بِالْمَدِینَةِ : «الزّانِی لا یَنْکِحُ إِلاّ زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزّانِیَةُ لا یَنْکِحُها إِلاّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُوءْمِنِینَ»⁽⁹⁾فَلَمْ یُسَمِّ اللّهُ الزَّانِیَ مُوءْمِناً وَلاَ الزَّانِیَةَ مُوءْمِنَةً ، وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ لَیْسَ⁽¹⁰⁾یَمْتَرِی⁽¹¹⁾فِیهِ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّهُ قَالَ⁽¹²⁾ـ : لاَ یَزْنِی الزَّانِی حِینَ یَزْنِی وَهُوَ مُوءْمِنٌ ، وَلاَ یَسْرِقُ السَّارِقُ⁽¹³⁾حِینَ یَسْرِقُ وَهُوَ مُوءْمِنٌ ؛ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذلِکَ ، خُلِعَ⁽¹⁴⁾عَنْهُ الاْءِیمَانُ کَخَلْعِ الْقَمِیصِ .

وَ نَزَلَ⁽¹⁵⁾بِالْمَدِینَةِ : «وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ

مال يتيم به ستم فرموده است (10 سوره نساء): «به راستى كسانى كه مال يتيمان را به ستم بخورند همانا در شكم خود آتش خوردند و محققاً به دوزخ در گيرند» و اين براى آن است كه خورنده مال يتيم روز قيامت مى‌آيد و در شكمش آتش شعله‌ور است تا زبانه آتش از دهانش در آيد تا اينكه همه اهل محشر او را بشناسند كه مال يتيم خورده است، و در باره كيل نازل كرد (2 سوره مطففين): «واى بر كم فروشان» و ويل را به كسى متوجه نكرده است تا او را كافر ناميده است، خدا عز و جل فرموده است (38 سوره مريم): «واى بر آن كسانى كه كافرند از مشاهده جميع خلايق در روز بزرگى»، و در باره عهد و پيمان نازل كرد (71 سوره آل عمران): «به راستى كسانى كه عهد و پيمان خدا را به بهاى اندكى بفروشند آنان در آخرت بهره‌اى ندارد و خدا با آنها سخن نگويد و به آنها نگاه نكند در روز قيامت و آنها را پاك نسازد و برايشان عذاب دردناكى است»؛ خلاق؛ بمعنى بهره است هر كه در آخرت بهره‌اى ندارد با چه وسيله به بهشت در آيد، و در مدينه نازل كرد (4 سوره نور): «مرد زانى در نياميزد جز با زن زانيه يا مشركه و زن زانيه را در آغوش نكشد جز مرد زانى يا مشرك و اين بر مؤمنان حرام است» خدا مرد زانى را مؤمن نناميده و زن زناكار را مؤمنه نام نداده و رسول خدا (صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ) فرموده است- اهل دانش در اين گفته شك ندارد- كه: زنا كار هنگام زنا كردن، مؤمن نيست، و دزد در هنگام دزدى مؤمن نيست، زيرا چون اين كار زشت را مرتكب است ايمان از او بر كنده شود، چون پيراهن از تن.

در مدينه نازل شده است كه (5 و 6 سوره نور): «و آنان كسانى كه زنان پارسا را به زنا متهم كنند و سپس چهار گواه نياورند هشتاد تازيانه به آنها بزنيد و گواهى آنها را هرگز نپذيريد و آنان فاسقند جز كسانى

شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِینَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ إِلاَّ الَّذِینَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»⁽¹⁾فَبَرَّأَهُ⁽²⁾اللّهُ ـ مَا کَانَ مُقِیماً عَلَی الْفِرْیَةِ⁽³⁾ـ مِنْ أَنْ یُسَمّی بِالاْءِیمَانِ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «أَ فَمَنْ کانَ مُوءْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ»⁽⁴⁾وَجَعَلَهُ اللّهُ مُنَافِقاً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ»⁽⁵⁾وَجَعَلَهُ اللّهُ⁽⁶⁾ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ مِنْ أَوْلِیَاءِ إِبْلِیسَ ؛ قَالَ⁽⁷⁾: «إِلاَّ إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ···

رَبِّهِ»⁽⁸⁾وَجَعَلَهُ⁽⁹⁾مَلْعُوناً ، فَقَالَ : «إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُوءْمِناتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَالاْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ»⁽¹⁰⁾وَلَیْسَتْ تَشْهَدُ الْجَوَارِحُ عَلی⁽¹¹⁾مُوءْمِنٍ ، إِنَّمَا تَشْهَدُ عَلی مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذَابِ ، فَأَمَّا الْمُوءْمِنُ ، فَیُعْطی کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «(فَأَمّا مَنْ)⁽¹²⁾أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولئِکَ یَقْرَوءُنَ کِتابَهُمْ وَلا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً⁽¹³⁾»⁽¹⁴⁾.