میزان الحکمه با ترجمه فارسی جلد 5

کنز العمّال : 15 / 530 ـ 540 «کتاب المزارعة» .

کنز العمّال : 3 / 890 ـ 905 «إحیاء المَوات» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : وسائل الشیعة : 12 / 24 باب 10 «استحباب الغرس و الزرع» . وسائل الشیعة : 13 / 191 ـ 218 «کتاب المُزارعة و المُساقاة» .

2) انظر : عنوان 11 «الأرض» ، 259 «الشجر» . الإجارة : باب 10 .

1573 - استِحبابُ الزَّرعِ وَالغَرسِ

1573 - مستحب بودن کشاورزی و درختکاری

الکتاب :

أ فَرَأیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ * ءَ أنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أمْ نَحْنُ الزّارِعُونَ * لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطامَا فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ * إنّا لَمُغْرَمُونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیث :

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :کانَ أبی یقولُ : خَیرُ الأعمالِ الحَرْثُ ، تَزرَعهُ فَیَأکُلُ مِنهُ البَرُّ و الفاجِرُ ، أمّا البَرُّ فَما أکَلَ مِن شیءٍ استَغفَرَ لکَ ، و أمّا الفاجِرُ فما أکَلَ مِنهُ مِن شَیءٍ لَعَنَهُ ، و یَأکُلُ مِنهُ البهائمُ و الطَّیرُ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :سِتُّ خِصالٍ یَنتَفِعُ بها المؤمنُ مِن بَعدِ مَوتِهِ : وَلدٌ صالِحٌ یَستَغفِرُ لَهُ ، و مُصحَفٌ یَقرَأُ فیهِ ، و قَلِیبٌ یَحفِرُهُ ، و غَرسٌ یَغرِسُهُ ، و صَدَقةُ ماءٍ یُجرِیهِ ، و سُنَّةٌ حَسَنَةٌ یُؤخَذُ بها بَعدَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سُئلَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أیُّ المالِ خَیرٌ ؟ قالَ : زَرعٌ زَرَعَهُ صاحِبُهُ و أصلَحَهُ و أدّی حَقَّهُ یَومَ حَصادِهِ . ⁽⁴⁾

1573

مستحب بودن کشاورزی و درختکاری

قرآن :

«آیا چیزی را که می کارید دیده اید؟ آیا شما می رویانیدش یا ما رویاننده ایم؟ اگر می خواستیم خاشاکش می ساختیم تا در شگفت بمانید . [و گویید : ]ما غرامت زدگانیم . بلکه ما بی نصیب ماندگانیم» .

حدیث :

امام باقر علیه السلام :پدرم می فرمود : بهترین کارها کشاورزی است ؛ چیزی را می کاری و نیک و بد از آن می خورند . نیکوکار می خورد و برایت از خدا آمرزش می طلبد و بدکار می خورد و آنچه خورده او را لعن و نفرین می کند و چرندگان و پرندگان نیز از آن بهره مند می شوند .

امام صادق علیه السلام :شش چیز است که مؤمن بعد از مرگ خود از آنها بهره مند می شود : فرزند صالحی که برای او آمرزش بطلبد ، قرآنی که از روی آن تلاوت می کند ، چاهی که حفر می نماید و درختی که می نشاند و نهر آبی که در راه خدا جاری و وقف می کند و سنّت (روش) پسندیده ای که از خود بر جای می گذارد و بعد از او به آن عمل می شود .

امام صادق علیه السلام :از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال شد : کدام مال بهتر است؟ فرمود : زراعتی که صاحبش بکارد و به آن رسیدگی کند و در روز برداشت ، حق و حقوق آن را بپردازد .

1) الواقعة : 63 ـ 67 .

2) الکافی : 5/260/5 .

3) الخصال : 323/9 .

4) بحار الأنوار : 103/64/4 ، انظر تمام الحدیث .

عنه علیه السلام :سُئلَ النبیُّ صلی الله علیه و آله : أیُّ المالِ بَعدَ البَقَرِ خَیرٌ ؟ قالَ : الرّاسِیاتُ فی الوَحَلِ ، و المُطعِماتُ فی المَحْلِ . ⁽¹⁾

1574 - الزّارِعونَ

1574 - کشاورزان

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن غَرَسَ غَرسا فَأثمَرَ ، أعطاهُ اللّهُ مِنَ الأجرِ قَدرَ ما یَخرُجُ مِن الثَمَرَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن مسلِمٍ یَغرِسُ غَرسا أو یَزرَعُ زَرعا ، فَیَأکُلُ مِنهُ طَیرٌ أو إنسانٌ أو بَهیمِةٌ ، إلاّ کانَ لَهُ بِه صَدَقةٌ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :کانَ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام یقولُ : مَن وَجَدَ ماءً و تُرابا ثُمّ افتَقَرَ فَأبعَدَهُ اللّهُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الزّارِعُونَ کُنُوزُ الأنامِ، یَزرَعُونَ طَیِّبا أخرَجَهُ اللّهُ عزّ و جلّ ، و هُم یومَ القِیامَةِ أحسَنُ الناسِ مَقاما ، و أقرَبُهُم مَنزِلَةً ، یُدعَوْنَ المُبارَکِینَ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال شد : بعد از گاو ، کدام ثروت بهتر است؟ فرمود : آن ریشه داران در گِل و لای، و میوه دهندگان در خشکسالی (درختان خرما).

1574

کشاورزان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه درختی بنشاند و آن درخت به بار نشیند ، خداوند به اندازه ای که آن درخت میوه دهد ، او را پاداش عطا فرماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر مسلمانی درختی بنشاند ، یا زراعتی بکارد و انسانی یا پرنده ای یا چرنده ای از محصول آن بخورد ، برای وی صدقه محسوب شود .

امام باقر علیه السلام :امیر المؤمنین علیه السلام می فرمود : هر که با وجود داشتن آب و خاک نیازمند باشد ، خدا [از رحمت خود ]دورش گرداند .

امام صادق علیه السلام :کشاورزان گنجهای مردمند ، بذر پاکیزه ای را می کارند که خداوند عزّ و جلّ آن را برآورده است . مقام آنان در روز قیامت از همگان بهتر و قرب و منزلتشان از همه بیشتر است و «مبارک» خوانده می شوند .

1) الکافی : 5/261/6 .

2) مستدرک الوسائل : 13/460/15893 .

3) صحیح البخاری : 2/817/2195 .

4) قرب الإسناد : 115/404 .

5) الکافی : 5/261/7 .

عنه علیه السلامـ فی قولِ اللّه عزّ و جلّ : «و عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ المُؤمِنُونَ» ⁽¹⁾ـ: الزّارِعُونَ . ⁽²⁾

1575 - الأنبِیاءُ وَالزِّراعَةُ

1575 - پیامبران و کشاورزی

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ اللّهَ جَعَلَ أرزاقَ أنبیائهِ فی الزَّرعِ و الضَّرعِ ، لِئلاّ یَکرَهُوا شَیئا مِن قَطْرِ السماءِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ عزّ و جلّ اختارَ لأنبیائهِ الحَرثَ و الزَّرعَ ، کَی لا یَکرَهُوا شیئا مِن قَطْرِ السماءِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ یزیدُ بنُ هارونَ الواسِطیُّ عنِ الفَلاّحِینَ ـ: هُمُ الزّارِعُونَ کُنوزَ اللّهِ فی أرضِهِ ، و ما فی الأعمالِ شَیءٌ أحَبَّ إلی اللّهِ مِن الزِّراعَةِ ، و ما بَعَثَ اللّهُ نبیّا إلاّ زَرّاعا إلاّ إدریسَ علیه السلام فإنّهُ کانَ خَیّاطا . ⁽⁶⁾

⁽⁷⁾ امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «و مؤمنان باید به خدا توکّل کنند» ـفرمود : منظور از مؤمنان ، کشاورزان است .

1575

پیامبران و کشاورزی

امام صادق علیه السلام :خداوند روزیِ پیامبران خود را در کشاورزی و دامداری قرار داد ، تا بارشهای آسمان را ناخوش ندارند .

امام صادق علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ کارِ کشت و زرع را برای پیامبران خود برگزید، تا بارش آسمان را ناخوش ندارند .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به یزید بن هارون واسطی که از ایشان درباره برزگران پرسید ـفرمود : آنان کشتگران گنجهای خدا در زمین اویند . در میان کارها هیچ کاری نزد خداوند محبوب تر از کشاورزی نیست و خدا هیچ پیامبری نفرستاد، مگر آن که کشاورز بود، مگر ادریس علیه السلام که خیّاط بود .

1) آل عمران : 160 .

2) بحار الأنوار : 103/66/16 .

3) (انظر) العجب : باب 2476 .

4) الکافی : 5/260/2 .

5) الکافی : 5/260/1 .

6) وسائل الشیعة : 12/25/3 .

7) (انظر) النبوّة العامّة : باب 3720 .

203 - الزکاة

203 - زکات

اشاره

کنز العمّال : 6 / 292 ـ 336 «الزکاة» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 96 / 1 ـ 110 «الزکاة» . وسائل الشیعة : 6 / 2 ـ 255 «الزکاة» .

2) انظر : عنوان 293 «الصدقة» ، 519 «الإنفاق» .

1576 - الزَّکاةُ

1576 - زکات

خُذْ مِنْ أمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیهِمْ إنَّ صَلاَتَکَ سَکَنٌ لَّهُمْ و اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» . ⁽¹⁾

1576

زکات

قرآن :

«از اموال آنان صدقه (زکات) بگیر تا بدین وسیله آنان را پاک کنی و بر آنان درود فرست که درود تو ایشان را آرامش می بخشد و خداوند شنوا و داناست» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زکات، پُل اسلام است ؛ کسی که آن را بپردازد، از پل بگذرد و هرکه آن را نپردازد از عبور او جلوگیری شود . زکات ، خشم پروردگار را فرو می نشاند .

امام صادق علیه السلام :خداوند ـ که یادش بر فراز باد ـ چیزی سخت تر از زکات بر این امّت واجب نکرد و عموم آنان جز در این مورد هلاک نشوند .

1577 - اقتِرانُ الزَّکاةِ بِالصَّلاةِ

1577 - پیوستگی زکات و نماز

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الزَّکاةُ قَنطَرَةُ الإسلامِ، فَمَن أدّاها جازَ القَنطَرةَ و مَن مَنَعَها احتَبَسَ دُونَها ، و هِی تُطفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ما فَرَضَ اللّهُ عَزّ ذِکرُهُ علی هذهِ الاُمّةِ أشَدَّ علَیهِم مِنَ الزَّکاةِ ، و ما تَهلِکُ عامَّتُهُم إلاّ فیها . ⁽³⁾

1577

اقتِرانُ الزَّکاةِ بِالصَّلاةِ

الکتاب :

وَ أقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ إنَّ اللّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» . ⁽⁴⁾

1577

پیوستگی زکات و نماز

قرآن :

«و نماز را بر پای دارید و زکات بدهید و هر خیری که برای خودتان پیش فرستید ، آن را نزد خدا می یابید . خداوند به هر کاری که می کنید بیناست» .

1) التوبة : 103 .

2) الأمالی للطوسی : 522/1157 .

3) الأمالی للطوسی : 693/1474 .

4) البقرة : 110 .

1578 - حِکمَةُ الزَّکاةِ

1578 - حکمت زکات

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا صلاةَ لِمَن لا زکاةَ لَهُ ، و لا زکاةَ لِمَن لا وَرَعَ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَمّا نَزَلَت آیَةُ الزَّکاةِ «خُذْ مِنْ أموالِهِم صَدَقَةً ......... » ⁽²⁾فی شَهرِ رَمَضانَ ، فَأمَرَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مُنادِیَهُ فَنادی فی الناسِ : إنّ اللّهَ تبارکَ و تعالی قد فَرَضَ علَیکُمُ الزَّکاةَ کما فَرَضَ علَیکُمُ الصَّلاةَ ......... ثُمّ لَم یَتَعَرَّضْ لِشیءٍ من أموالِهِم حتّی حالَ علَیهِمُ الحَولُ مِن قابِلٍ فَصامُوا و أفطَرُوا ، فَأمَرَ صلی الله علیه و آله مُنادِیَهُ فَنادی فی المسلمینَ : أیّها المسلمونَ ، زَکُّوا أموالَکُم تُقبَلْ صَلاتُکُم . ⁽³⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إنّ اللّهَ عزّ و جلّ أمَرَ بثلاثةٍ مَقرونٍ بها ثلاثةٌ اُخری : أمَرَ بالصلاةِ و الزکاةِ، فَمَن صَلّی و لَم یُزَکِّ لَم تُقبَلْ مِنهُ صلاتُهُ . ⁽⁴⁾

حِکمَةُ الزَّکاةِ

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ اللّهَ فَرَضَ علی أغنیاءِ الناسِ فی أموالِـهِم قَدْرَ الذی یَسَعُ

فُقَراءَهُم ، فإن ضاعَ الفَقیرُ أو أجهَدَ أو عَرِیَ ، فبما یَمنَعُ الغَنیُّ ، و إنّ اللّهَ عزّ و جلّ مُحاسِبٌ الأغنیاءَ فی ذلکَ یَومَ القِیامَةِ ، و مُعَذِّبُهُم عَذابا ألِیما . ⁽⁵⁾

حدیث :

امام صادق علیه السلام :کسی که زکات ندهد نمازش بی حاصل است، و کسی که ورع نداشته باشد زکاتش پذیرفته نیست .

امام صادق علیه السلام :هنگامی که آیه زکات [یعنی آیه ]«از اموال آنان صدقه بگیر . . .» ، در ماه رمضان نازل شد ، رسول خدا صلی الله علیه و آله به جارچی خود دستور داد در میان مردم جار زند که: خداوند تبارک و تعالی همچنان که نماز را بر شما واجب کرد، زکات را نیز بر شما واجب ساخت . . . آن حضرت تا رمضان سال بعد به هیچ چیزی از اموال آنان کاری نداشت . چون [ماه رمضان ]سال بعد را مسلمانان روزه گرفتند و افطار کردند، رسول خدا صلی الله علیه و آله به جارچی خود فرمود تا در میان مسلمانان جار زند که : ای مسلمانان! زکات اموالتان را بدهید تا نمازتان پذیرفته شود.

امام رضا علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ به سه چیز فرمان داد که هر یک با چیزی دیگر قرین (پیوسته) است : به نماز و زکات [در کنار هم ]فرمان داد . پس کسی که نماز بخواند و زکات ندهد ، نمازش پذیرفته نشود ......... .

1578

حکمت زکات

امام علی علیه السلام :خداوند در اموال توانگران به اندازه ای که تهی دستانشان را تأمین کند، حق و حقوق واجب کرد ؛ بنا بر این ، اگر تهیدست نابود شود، یا در راهِ تأمین معاش خود جان بِکَند ، یا برهنه بماند ، علّتش آن است که توانگر از پرداخت حقّ او دریغ کرده است . خداوند عزّ و جلّ در روز قیامت توانگران را برای این کار مؤاخذه می کند و آنان را عذابی دردناک می چشاند .

1) مشکاة الأنوار : 96/212 .

2) التوبة : 103.

3) وسائل الشیعة : 6/3/1 .

4) بحار الأنوار : 96/12/17 .

5) بحار الأنوار : 96/28/57 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ اللّهَ عزّ و جلّ فَرَضَ لِلفُقَراءِ فی أموالِ الأغنیاءِ ممّا یَکتَفُونَ بهِ ، و لَو عَلِمَ اللّهُ أنَّ الذی فَرَضَ لَهُم لَم یَکفِهِم لَزادَهُم ، فإنّما یُؤْتَی الفُقَراءُ فیما اُوتُوا مِن مَنعِ مَن مَنَعَهُم حُقوقَهُم ، لا مِنَ الفَریضَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ تعالی خَلَقَ الخَلقَ کُلَّهُم فَعَلِمَ صَغیرَهم و کَبیرَهم ، و عَلِمَ غَنِیَّهُم و فَقِیرَهُم ، فَجَعَلَ مِن کُلِّ ألفِ إنسانٍ خَمسَةً و عِشرینَ مِسکِینا ، فلَو عَلِمَ أنّ ذلکَ لا یَسَعُهُم لَزادَهُم ، لأنّهُ خالِقُهُم و هُو أعلَمُ بهِم . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنّما وُضِعَتِ الزَّکاةُ اِختِبارا للأغنِیاءِ و مَعُونَةً لِلفُقَراءِ ، و لَو أنَّ الناسَ أدَّوا زکاةَ أموالِهِم ما بَقِیَ مسلمٌ فَقیرا مُحتاجا ، و لاَسْتَغنی بما فَرَضَ اللّهُ عزّ و جلّ لَهُ ، و إنّ الناسَ ما افتَقَرُوا ، و لا احتاجُوا ، و لا جاعُوا ، و لا عَرُوا إلاّ بِذُنوبِ الأغنیاءِ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ در داراییهای توانگران به اندازه ای که نیاز تهیدستان را تأمین کند، حقّی واجب کرد . اگر خداوند می دانست که آنچه برای تهیدستان مقرّر داشته، کفایتشان نمی کند، حقّ بیشتری واجب می کرد . بنا بر این ، تهیدستیِ فقیران نه به سبب [کم بودن] این فریضه (زکات) است، بلکه از آن روست که توانگران حقوق آنان را نمی پردازند .

امام صادق علیه السلام :خداوند همه خلایق را بیافرید و از خُرد و کلان و توانگر و تهیدست آنان آگاه است . او در میان هر هزار انسان بیست و پنج مستمند قرار داد . بنا بر این ، اگر می دانست که زکات آن عدّه، زندگی این عدّه را تأمین نمی کند، بر مقدار زکات آنان می افزود ؛ چرا که او آفریننده آنهاست و نسبت به مردم از خود آنان آگاهتر است .

امام صادق علیه السلام :زکات به منظور آزمودن توانگران و کمک به مستمندان وضع شده است. اگر مردم زکات اموال خود را می پرداختند ، هیچ مسلمانی نیازمند نمی ماند و به سبب آنچه خداوند عزّ و جلّ برای او واجب کرده است بی نیاز می شد . مردم ، فقیر و نیازمند و گرسنه و برهنه نشدند مگر به گناه [ترک زکات ]از سوی ثروتمندان .

1) علل الشرائع : 369/2 ، انظر وسائل الشیعة : 6/ 3/2 و ح 3 .

2) علل الشرائع : 369/1 .

3) کتاب من لا یحضره الفقیه : 2/7/1579 .

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :إنّما وُضِعَتِ الزَّکاةُ قُوتا للفُقَراءِ و تَوفیرا لأموالِ الأغنیاءِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إنّ علّةَ الزَّکاةِ مِن أجلِ قُوتِ الفُقَراءِ ، و تَحصِینِ أموالِ الأغنِیاءِ؛ لأنّ اللّهَ عزّ و جلّ کَلَّفَ أهلَ الصِّحَّةِ القِیامَ بِشَأنِ أهلِ الزَّمانَةِ و البَلوی ، کما قال اللّه تَبارَکَ و تَعالی : «لَتُبْلَوُنَّ فی أمْوالِکُم و أنْفُسِکُم» ⁽²⁾فی أموالِکُم : إخراجُ الزَّکاةِ ، و فی أنفسِکُم : تَوطینُ الأنفُسِ عَلَی الصَّبرِ .

مَعَ ما فی ذلکَ مِن أداءِ شُکرِ نِعَمِ اللّهِ عزّ و جلّ ، و الطَّمَعِ فی الزِّیادَةِ ، مع ما فیهِ مِن الزِّیادةِ و الرَّأفَةِ و الرَّحمَةِ لِأهلِ الضَّعفِ ، و العَطفِ عَلی أهلِ المَسکَنَةِ ، و الحَثِّ لَهُم علی المُواساةِ ، و تَقوِیَةِ الفُقَراءِ ، و المَعونَةِ لَهُم علی أمرِ الدِّینِ ، و هوَ عِظَةٌ لِأهلِ الغِنی و عِبرَةٌ لَهُم لِیَسـتَدِلُّوا علی فُقَراءِ الآخِرَةِ بِهِم . ⁽³⁾

امام کاظم علیه السلام :زکات برای تأمین قُوتِ تهیدستان و افزایش داراییهای توانگران وضع شده است .

امام رضا علیه السلام :سبب [وضع] زکات آن است که هزینه تهیدستان ، تأمین و داراییهای توانگران ، حفظ شود ؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ تندرستان را مکلّف کرد که به امور افراد بیمار و از کار افتاده رسیدگی کنند ، چنان که فرمود : «هر آینه شما در داراییها و جانهایتان آزمایش می شوید» . آزمون در اموالتان، پرداخت زکات است و آزمون در جانها، واداشتن آنها به صبر (پایداری) است . علاوه بر این ، با پرداخت زکات، از نعمتهای خداوند عزّ و جلّ شکر گزاری می شود و به افزایش دارایی ها امید می رود و نا توانان مشمول رأفت و مهربانی قرار می گیرند و به بینوایان مهر ورزی می شود و توانگران، به همدردی و تقویت تهیدستان و کمک به امور دینی آنان تشویق می شوند . دادن زکات، اندرزی به توانگران و عبرتی برای آنان است، تا با [دیدن ]فقیران، به فقیرانِ آخرت پی برند .

1) علل الشرائع : 368/1 .

2) آل عمران : 186 .

3) کتاب من لا یحضره الفقیه : 2/8/1580 .

1579 - دَورُ الزَّکاةِ فی نَماءِ المالِ

1579 - نقش زکات در رشد ثروت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا أرَدتَ أن یُثرِیَ اللّهُ مالَکَ فَزَکِّهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فَرَضَ اللّهُ ......... الزَّکاةَ تَسبیبا للرِّزقِ . ⁽²⁾

الإمامُ الحسنُ علیه السلام :ما نَقَصَتْ زکاةٌ مِن مالٍ قَطُّ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الزَّکاةُ تَزِیدُ فی الرِّزقِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی قولهِ تعالی : «فَأمّا مَنْ أعطی و اتَّقی * و صَدَّقَ بِالحُسْنی» ⁽⁵⁾ـ: إنّ اللّهَ یُعطِی بالواحِدَةِ عَشرَةً إلی مِائةِ ألفٍ فما زادَ ، «فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری» ⁽⁶⁾: لا یُرِیدُ شَیئا مِنَ الخَیرِ إلاّ یَسَّرَهُ اللّهُ لَهُ . ⁽⁷⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :یا مُفَضَّـلُ ، قُلْ لِأصحابِکَ یَضَعُونَ الزَّکاةَ فی أهلِها ، و إنّی ضامِنٌ لِما ذَهَبَ لَهُم . ⁽⁸⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :إنّ اللّهَ عزّ و جلّ وَضَعَ الزَّکاةَ قُوتا للفُقَراءِ و تَوفِیرا لِأموالِکُم . ⁽⁹⁾

1579

نقش زکات در رشد ثروت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر می خواهی که خداوند دارایی تو را زیاد کند ، زکات آن را بپرداز .

امام علی علیه السلام :خداوند . . . زکات را واجب کرد ، تا سبب روزی باشد .

امام حسن علیه السلام :زکات ، هیچگاه از ثروت نمی کاهد .

امام باقر علیه السلام :زکات دادن ، روزی را زیاد می کند .

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه «و اما کسی که [حقّ خدا را ]بپردازد و پروا کند و [پاداش ]نیکوتر را تصدیق کند» ـفرمود : خداوند در قبال یک عطا ده تا صد هزار و بیشتر پاداش می دهد [و ]«بزودی راه آسانی پیش پایش خواهیم گذاشت» ؛ هر خیری که بخواهد، خداوند آن را برایش فراهم می آورد .

امام صادق علیه السلام :ای مفضّل! به دوستانت بگو که زکات را به اهلش بدهند و من [جبران] آنچه را از دست داده اند ضمانت می کنم .

امام کاظم علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ زکات را به منظور تأمین قوت تهیدستان و افزایش داراییهای شما وضع کرده است .

1) بحار الأنوار:96/23/54.

2) . نهج البلاغة : الحکمة 252 .

3) بحار الأنوار: 96/23/56.

4) . بحار الأنوار: 78/183/8 .

5) اللیل : 5 ـ 6 .

6) . اللیل : 7 .

7) وسائل الشیعة : 6/256/5 .

8) بحار الأنوار : 78/381/1 .

9) الکافی : 3/498/6 .

1580 - تَحصینُ المالِ بِالزَّکاةِ

1580 - حفظ کردن داراییها با زکات

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :حَصِّنُوا أموالَکُم بالزَّکاةِ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :ما نَقَصَتْ زکاةٌ مِن مالٍ قَطُّ و لا هَلَکَ مالٌ فی بَرٍّ أو بَحرٍ اُدِّیَتْ زَکاتُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :وَجَدنا فی کتابِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ......... إذا مَنَعُوا الزَّکاةَ مَنَعَتِ الأرضُ بَرَکَتَها مِنَ الزَّرعِ و الثِّمارِ و المَعادِنِ کُلِّها . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ما ضاعَ مالٌ فی بَرٍّ و لا بَحرٍ إلاّ بِتَضییعِ الزَّکاةِ ، فَحَصِّنُوا أموالَکُم بالزَّکاةِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إذا حُبِسَتِ الزَّکاةُ ماتَتِ المَواشِی . ⁽⁶⁾

1580

حفظ کردن داراییها با زکات

امام علی علیه السلام :داراییهایی خود را با [دادن ]زکات حفظ کنید .

امام باقر علیه السلام :زکات هرگز از ثروت نکاهد و هر مالی که زکاتش پرداخته شود ، در خشکی یا دریا از بین نرود .

امام باقر علیه السلام :در کتاب رسول خدا صلی الله علیه و آله دیدیم که . . . هرگاه مردم از دادن زکات خودداری کنند ، زمین برکتهای خود را ، از هر نوع زراعت و میوه ها و کانیها، دریغ دارد .

امام صادق علیه السلام :هیچ مالی در خشکی و دریا از بین نرفت، مگر به سبب فرو گذاردن زکات . پس ، اموال خود را با زکات حفظ (بیمه) کنید .

امام رضا علیه السلام :هرگاه زکات پرداخته نشود ، چارپایان دچار مرگ و میر شوند .

1581 - مانِعُ الزَّکاةِ

1581 - کسی که زکات نمی دهد

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن مَنَعَ الزَّکاةَ سَألَ الرَّجعَةَ عندَ المَوتِ، و هُو قولُ اللّهِ عزّ و جلّ : «حَتّی إذا جاءَ أحَدَهُمُ المَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أعْمَلُ صالِحا فیما تَرَکْتُ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

1581

کسی که زکات نمی دهد

امام صادق علیه السلام :کسی که زکات نپردازد ، هنگام فرا رسیدن مرگ خواهان بازگشت [به زندگی ]می شود و این است[منظور ]سخن خداوند عزّ و جلّ که : «چون یکی از آنان را مرگ فرا رسد ، گوید : پروردگارا! مرا برگردانید باشد که برای جبران آنچه فرو گذاشتم کاری نیک انجام دهم» .

1) (انظر) الإنفاق : باب 3884 .

2) . بحار الأنوار : 78/60/138 .

3) بحار الأنوار: 96/28/57.

4) . الکافی : 2/374/2 .

5) بحار الأنوار : 69/393/73 .

6) بحار الأنوار : 73/373/8 .

7) المؤمنون : 99 ـ 100 .

8) . بحار الأنوار:96/21/50.

عنه علیه السلام :إذا قامَ القائمُ أخَذَ مانِعَ الزَّکاةِ فَضَرَبَ عُنُقَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :السُّرّاقُ ثلاثةٌ : مانعُ الزَّکاةِ ، و مُستَحِلُّ مُهُورِ النِّساءِ ، و کذلکَ مَنِ استَدانَ و لَم یَنوِ قَضاءَهُ . ⁽²⁾

1582 - کُفرُ مانِعِ الزَّکاةِ

1582 - کافر بودن کسی که زکات ندهد

الکتاب :

وَ وَیْلٌ لِّلْمُشْرِکِینَ * الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ» . ⁽⁴⁾

الحدیث :

بحار الأنوار :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ لَمّا سُئلَ عن قولِ اللّهِ عزّ و جلّ : «و وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ * الذینَ لا یُؤْتُونَ الزکاةَ ......... » ـ : لا یُعاتِبُ اللّهُ المُشرِکِینَ، أ ما سَمِعتَ قولَهُ: «فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ * الذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ* الذین هُم یُراؤونَ * و یَمنَعُونَ الماعُونَ» ⁽⁵⁾؟! ألا إنّ الماعُونَ الزَّکاةُ . ثُمّ قالَ : و الذی نَفسُ محمّدٍ بِیَدِهِ ، ما خانَ اللّهَ أحَدٌ شیئا مِن زکاةِ مالِهِ إلاّ مُشرِکٌ بِاللّهِ . ⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلام :هر گاه قائم قیام کند، کسی را که زکات ندهد دستگیر کند و گردن زند .

امام صادق علیه السلام :دزدان سه گروهند : کسی که زکات ندهد، و کسی که مهریه زنان را [بر خود ]حلال شمارد، و نیز کسی که وام ستاند و قصد پرداختن آن را نداشته باشد .

1582

کافر بودن کسی که زکات ندهد

قرآن :

«وای بر مشرکان ؛ کسانی که زکات نمی دهند و هم آنان به آخرت کافرند!».

حدیث :

بحار الأنوار :وقتی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره آیه «و وای بر مشرکان ؛ آنان که زکات نمی پردازند . . .» سؤال شد ـ فرمود : خداوند مشرکان را مورد عتاب قرار نمی دهد . مگر نشنیده ای این سخن او را : «وای بر نماز گزاران ؛ آنان که در نماز خود غافلند ، آنان که خود نمایی می کنند و ماعون را نمی پردازند»؟ بدانید که ماعون، همان زکات است . سپس فرمود : سوگند به آن که جان محمّد در دست اوست، هیچ کس در چیزی از زکات مال خود به خدا خیانت نکرد، مگر آن که مشرک به خدا باشد.

1) بحار الأنوار:96/21/48.

2) . بحار الأنوار : 96/12/15 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 10 باب 3 .

4) فصّلت : 6 ـ 7 .

5) الماعون : 4 ـ 7 .

6) بحار الأنوار : 96/29/57 .

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا عَلِیٌّ ، کَفَرَ بِاللّهِ العَظیمِ مِن هذِه الاُمّةِ عَشرَةٌ ......... و مانعُ الزَّکاةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن مَنَعَ قِیراطا مِن زکاةِ مالِهِ ، فَلَیسَ هُو بمُؤمِنٍ و لا مُسلِمٍ و لا کَرامَةَ لَه . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن مَنَعَ قِیراطا مِنَ الزَّکاةِ فَلْیَمُتْ إن شاءَ یَهُودیّا و إن شاءَ نَصرانیّا . ⁽³⁾

1583 - عِقابُ مانِعِ الزَّکاةِ

1583 - کیفر کسی که زکات نپردازد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مانِعُ الزَّکاةِ یُجَرُّ قَصَبُهُ فی النارِ ـ یَعنِی أمعاءَهُ فِی النارِ ـ و مُثِّلَ لَهُ مالُهُ فی النارِ فی صُورةِ شُجاعٍ أقرَعَ لَهُ زَبِیبانِ أو زَبِیبَتانِ یَفِرُّ الإنسانُ مِنهُ ، و هُو یَتبَعُهُ حَتّی یَقضِمَهُ کما یُقْضَمُ الفُجْلُ و یقولُ : أنا مالُکَ الذی بَخِلتَ بِهِ . ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! از میان این امّت ده کس به خداوند بزرگ کافر باشند : . . . و کسی که زکات ندهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس قیراطی از زکات مال خود را نپردازد ، نه مؤمن است و نه مسلمان و نه او را حرمتی است .

امام صادق علیه السلام :هرکه قیراطی از زکات را نپردازد ، گو بمیرد، خواه یهودی و یا نصرانی .

1583

کیفر کسی که زکات نپردازد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که زکات نپردازد ، روده هایش در آتش کشیده می شود و دارایی او به صورت افعیِ اقرعِ ⁽⁶⁾دو نیشه یا دارای دو خال سیاه بر بالای چشمانش ، در می آید و او از آن می گریزد و افعی او را دنبال می کند تا آن که وی را مانند تربچه خرد می کند و می گوید : من همان ثروت تو هستم که به آن بخل می ورزیدی .

1) الخصال : 451/56 .

2) مکارم الأخلاق : 2/331/2656 .

3) ثواب الأعمال : 281/7 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 17 باب 4 .

5) بحار الأنوار : 96/15/29 .

6) اقرع : ماری که بر اثر شدّت زهرش،کرک های سرش ریخته باشد ـ م .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الذی یَمنَعُ الزَّکاةَ یُحَوِّلُ اللّهُ مالَهُ یَومَ القِیامَةِ شُجاعا مِن نارٍ لَهُ رِیمَتانِ ⁽¹⁾فَیُطَوِّقُهُ إیّاهُ ثُمّ یقالُ لَهُ : اِلزَمْهُ کما لَزِمَکَ فی الدنیا ، و هُو قولُ اللّهِ «سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوم القیامة» ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ عزّ و جلّ یَبعَثُ یَومَ القِیامَةِ ناسا مِن قُبورِهم مَشدودَةً أیدِیهِم إلی أعناقِهِم ، لا یَستَطِیعُونَ أن یَتَناوَلُوا بِها قِیسَ أنْمُلَةٍ ، مَعهُم ملائکةٌ یُعَیِّرُونَهُم تَعییرا شَدیدا ، یَقولونَ : هَؤلاءِ الذینَ مَنَعُوا خَیرا قَلیلاً مِن خَیرٍ کثیرٍ ، هَؤلاءِ الذینَ أعطاهُم اللّهُ عزّ و جلّ فَمَنَعُوا حَقَّ اللّهِ عزّ و جلّ فی أموالِهِم . ⁽⁴⁾

1584 - طیبُ النَّفسِ فی أداءِ الزَّکاةِ

1584 - پرداخت زکات با رضایت خاطر

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ الزّکاةَ جُعِلَتْ مَع الصَّلاةِ قُربانا لأهلِ الإسلامِ ، فَمَن أعطاها طَیِّبَ النفسِ بها ، فإنّها تُجعَلُ لَهُ کَفّارَةً ، و مِن النارِ حِجازا (حِجابا) و وِقایَةً ، فلا یُتبِعَنَّها أحَدٌ نَفسَهُ ، و لا یُکثِرَنَّ علَیها لَهْفَهُ ، فإنّ مَن أعطاها غَیرَ طَیِّبَ النَّفسِ بها یَرجُو بها ما هُو أفضَلُ مِنها فهُو جاهِلٌ بِالسُّنَّةِ ، مَغبونُ الأجرِ ، ضالُّ العَمَلِ ، طَویلُ النَّدَمِ . ⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلام :کسی که زکات نپردازد خداوند در روز قیامت دارایی او را به صورت افعی آتشین و دو سر (نیش) در می آورد و آن را طوق گردن او می کند و سپس به آن افعی گفته می شود : به او بچسب همچنان که او در دنیا به تو چسبیده بود . این است که سخن خداوند : «بزودی روز قیامت آنچه را که در بخشیدنش بخل می ورزیدند ، چون طوقی به گردنشان خواهند آویخت » .

امام باقر علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ در روز قیامت گروهی را از گورهایشان برمی انگیزد ، در حالی که دستهای آنان به گردنشان بسته شده است به طوری که نمی توانند با آنها به اندازه یک سر انگشت چیزی بردارند . همراه ایشان، فرشتگانی هستند که بشدّت آنها را توبیخ می کنند و می گویند : اینان کسانی هستند که از پرداخت اندک مالی از مال و دارایی فراوان خود، دریغ کردند . اینان کسانی هستند که خداوند عزّ و جلّ به آنها عطا کرد، ولی آنان حقّ خداوند عزّ و جلّ در اموال خود را ندادند .

1584

پرداخت زکات با رضایت خاطر

امام علی علیه السلام :همانا زکات در کنار نماز قرار داده شده است، تا سبب نزدیکی مسلمانان به خداوند باشد . بنا بر این ، کسی که زکات را با رضایت خاطر بپردازد، کفّاره گناهان او و مایه نگه داری اش از آتش باشد . پس ، نباید کسی دل در پی زکاتی که می پردازد داشته باشد و مرتباً افسوس خورد ؛ زیرا کسی که آن را از روی بی میلی بپردازد ، و با این حال در قبال آن ، به بهتر از آن (بهشت) چشم امید بندد ، به سنّت [الهی] نادان است و در پاداش ، مغبون ؛ کارش بیهوده و پشیمانی اش طولانی باشد .

1) کذا ، و لعلّ الصحیح «زَبیبَتان» (کما فی هامش المصدر).

2) آل عمران : 180 .

3) بحار الأنوار : 96/8/3 .

4) بحار الأنوار : 96/21/49 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 199 .

1585 - الحَقُّ المَعلومُ غَیرُ الزَّکاةِ

1585 - حقّ معلوم غیر از زکات است

الکتاب :

وَ الَّذِینَ فِی أمْوالِهِم حَقٌّ مَعلُومٌ * لِلسّائلِ والْمَحرُومِ» . ⁽¹⁾

الحدیث :

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :و لکِنَّ اللّهَ عزّ و جلّ فَرَضَ فی أموالِ الأغنیاءِ حُقوقا غَیرَ الزَّکاةِ ، فقالَ عزّ و جلّ : «و الَّذِینَ فی أمْوالِـهِم حَقٌّ مَعلومٌ» ، فالحَقُّ المَعلوم مِن غَیرِ الزَّکاةِ ، و هُو شیءٌ یَفرِضُهُ الرجُلُ علی نفسِهِ فی مالِهِ ، یَجِبُ علَیهِ أن یَفرِضَهُ علی قَدْرِ طاقَتِهِ و سَعَةِ مالِهِ ، فَیُؤَدِّیَ الذی فَرَضَ علی نَفسِهِ إن شاءَ فی کُلِّ یَومٍ ، و إن شاءَ فی کُلِّ جُمُعَةٍ ، و إن شاءَ فی کُلِّ شَهرٍ . ⁽²⁾

1585

حقّ معلوم غیر از زکات است

قرآن :

«و آنان که در اموالشان حقّی است معلوم ، برای گدا و محروم» .

حدیث :

امام صادق علیه السلام :لیکن خداوند عزّ و جلّ در داراییهای توانگران بجز زکات ، حقوقی دیگر واجب و مقرّر کرده و فرموده است : «و آنان که در اموالشان حقّی است معلوم،» بنا بر این ، حقّ معلوم و معیّن که چیزی جز زکات می باشد ، آن است که هر کس وظیفه خود می داند از مالش بپردازد . او باید به اندازه توان و وسع مالی که دارد، آن مقدار را بر خود واجب شمارد ، و بسته به میل خودش، هر روز یا هر جمعه یا هرماه بپردازد.

1) . المعارج : 24 ، 25 .

2) الکافی : 3/498/8 .

الکافی :جاءَ رَجُلٌ إلی أبی عبدِ اللّهِ علیه السلام فقالَ لَهُ : یا أبا عبدِ اللّهِ، قَرضٌ إلی مَیسَرَةٍ ، فقالَ لَهُ أبو عبدِ اللّهِ علیه السلام : إلی غَلَّةٍ تُدرِکُ ؟ فقالَ الرجُلُ : لا و اللّهِ ، قالَ : فإلی تِجارةٍ تَؤبُّ ؟ قالَ : لا و اللّهِ ، قالَ : فإلی عُقدَةٍ تُباعُ ؟ فقالَ : لا و اللّهِ .

فقالَ أبو عبد اللّه علیه السلام : فَأنتَ مِمَّن جَعَلَ اللّهُ لَهُ فی أموالِنا حَقّا ، ثُمّ دعا بِکِیسٍ فیهِ دَراهِمُ فَأدخَلَ یَدَهُ فیهِ فَناوَلَهُ مِنهُ قَبضَةً ، ثُمّ قالَ لَهُ : اِتَّقِ اللّهَ و لا تُسرِفْ و لا تَقتُرْ ، و لکنْ بینَ ذلکَ قَواما . ⁽¹⁾

1586 - المُستَحِقُّونَ لِلزَّکاةِ

1586 - مستحقّان زکات

الکتاب :

إنَّما الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ و الْمَساکِینِ و الْعامِلِینَ عَلَیْها و الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ والْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّهِ و ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّهِ و اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ» . ⁽³⁾

الکافی :مردی خدمت امام صادق علیه السلام آمد و عرض کرد : یا ابا عبد اللّه ! تا زمانی که وضع مالی ام خوب شود، مبلغی به من قرض بدهید . حضرت فرمود : یعنی تا زمانی که محصولت را برداشت کنی؟ آن مرد عرض کرد : نه به خدا قسم [من محصولی ندارم] . فرمود : تا مال التجاره ات برگردد؟ عرض کرد : نه به خدا قسم[ من مال التجاره ندارم] . فرمود : تا ملکی از تو فروخته شود؟ عرض کرد : نه به خدا قسم [من ملکی ندارم] . امام صادق علیه السلام فرمود : پس تو از کسانی هستی که خداوند در اموال ما برای آنان حقّی مقرّر کرده است . آن گاه فرمود تا همیانی درهم بیاورند . حضرت دست در همیان بُرد و مشتی برداشت و به او داد و فرمود : از خدا بترس و در خرج کردن افراط و تفریط مکن ، بلکه حدّ وسط را نگه دار .

1586

مستحقّان زکات

قرآن :

«جز این نیست که صدقات (زکات) برای فقیران و مسکینان و تحصیلداران آن است و نیز برای به دست آوردن دل [مخالفان] و آزاد کردن بندگان و قرضداران و انفاق در راه خدا و در راه ماندگان و آن فریضه ای است از جانب خدا . و خدا دانا و حکیم است» .

1) الکافی : 3/501/14 .

2) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 27 باب 7 . السؤال (طلب الحاجة) : باب 1714 .

3) التوبة : 60 .

1587 - الزَّکاةُ الظّاهِرَةُ وَالباطِنَةُ

1587 - زکات ظاهری و باطنی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أمّا وَجـهُ الصَّدَقاتِ فإنّما هی لأقوامٍ لَیسَ لَهُم فی الإمارَةِ نَصِیبٌ ، و لا فی العِمارَةِ حَظٌّ ، و لا فی التِّجارَةِ مالٌ ، و لا فی الإجارَةِ مَعرِفَةٌ و قُدرَةٌ ، فَفَرَضَ اللّهُ فی أموالِ الأغنیاءِ ما یَقُوتُهُم و یُقَوِّمُ بهِ أوَدَهُم ......... ثُمّ بَیَّنَ سبحانَهُ لِمَن هَذِهِ الصَّدَقاتُ ، فقالَ : «إنَّما الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ و الْمَساکِینِ و الْعامِلِینَ عَلَیْها و الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ والْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّهِ و ابْنِ السَّبِیلِ» . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «إنّما الصَّدَقاتُ للفُقَراءِ ......... » ـ: الفَقیرُ الذی لا یَسألُ الناسَ ، و المِسکینُ أجهَدُ مِنهُ ، و البائسُ أجهَدُهُم . ⁽²⁾

الزَّکاةُ الظّاهِرَةُ وَ الباطِنَةُ

الکافی عن المُفَضَّلِ :کنتُ عندَ أبی عبد اللّهِ علیه السلام فسألَه رَجُلٌ : فی کَم تَجِبُ الزَّکاةُ مِنَ المالِ؟ فقالَ لهُ: الزَّکاةَ الظّاهِرَةَ أم الباطِنَةَ تُرِیدُ ؟ فقالَ : اُرِیدُهُما جَمیعا . فقال : أمّا الظاهِرَةُ فَفِی کُلِّ ألفٍ خَمسَةٌ و عِشرُونَ ، و أمّا الباطِنَةُ فلا تَستَأثِرْ علی أخِیکَ بِما هو أحْـوَجُ إلَیهِ مِنکَ . ⁽⁴⁾

حدیث :

امام علی علیه السلام :صدقات (زکات) برای کسانی است که نه در کارهای دولتی دستی دارند ، نه از ساخت و ساز (بنّایی) سهمی ، نه برای تجارت و کسب و کار ، سرمایه ای و نه از کارگری ، آگاهی و توانایی . از این رو، خداوند در اموال توانگران به اندازه ای که قوتِ آنان را تأمین و گرفتاری شان را برطرف کند ، حقّی واجب کرده است . . . خدای سبحان کسانی را که این صدقات (زکات) به آنها تعلّق می گیرد، بر شمرده و فرموده است : «جز این نیست که صدقات (زکات) برای فقیران و مسکینان و تحصیلداران آن است و نیز برای به دست آوردن دل [مخالفان] و آزاد کردن بندگان و قرضداران و انفاق در راه خدا و در راه ماندگان » .

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «جز این نیست که صدقات برای فقیران است و ......... » ـفرمود : فقیر کسی است که دست گدایی به سوی مردم دراز نمی کند و مسکین وضعش از فقیر بدتر است و بائس از همه آنان بینواتر است.

1587

زکات ظاهری و باطنی

الکافیـ به نقل از مفضّل ـ: خدمت امام صادق علیه السلام بودم که شخصی از حضرت پرسید : زکات واجب مال چقدر است؟ فرمود : مقصودت زکات ظاهری است یا باطنی؟ عرض کرد : هر دو . فرمود : زکات ظاهری در هر هزار درهم بیست و پنج درهم واجب است و زکات باطنی این است که وقتی برادرت به چیزی نیازمندتر از تو بود، او را بر خود ترجیح دهی .

1) وسائل الشیعة : 6/146/8 .

2) . الکافی : 3/501/16 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 143 باب 1 . الصدقة : باب 2208 .

4) الکافی : 3/500/13 .

1588 - لِکُلِّ شَی ءٍ زَکاةٌ

1588 - هر چیز زکاتی دارد

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :زکاةُ القُدرَةِ ، الإنصافُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :زکاةُ الجَمالِ ، العَفافُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :زکاةُ الظَّفَرِ ، الإحسانُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :العَفوُ زکاةُ الظَّفَرِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :زکاةُ الیَسارِ ، بِرُّ الجِیرانِ و صِلَةُ الأرحامِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :زکاةُ الصِّحَّةِ ، السَّعیُ فی طاعَةِ اللّهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :زکاةُ الشَّجاعةِ ، الجِهادُ فی سبیلِ اللّهِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :زکاةُ النِّعَمِ ، اِصطِناعُ المَعروفِ . ⁽⁸⁾

1588

هر چیز زکاتی دارد

امام علی علیه السلام :زکات قدرت ، انصاف داشتن است .

امام علی علیه السلام :زکات زیبایی ، پاکدامنی است .

امام علی علیه السلام :زکات پیروزی ، نیکی کردن است .

امام علی علیه السلام :گذشت ، زکات پیروزی است .

امام علی علیه السلام :زکات توانگری، نیکی کردن به همسایگان و پیوند با خویشان است .

امام علی علیه السلام :زکات تندرستی ، کوشیدن در طاعت خداست .

امام علی علیه السلام :زکات شجاعت ، جهاد در راه خداست .

امام علی علیه السلام :زکات نعمتها ، انجام کارهای خیر است .

1) غرر الحکم : 5448 .

2) غرر الحکم : 5449 .

3) غرر الحکم : 5450 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 211 .

5) غرر الحکم : 5453 .

6) غرر الحکم : 5454 .

7) غرر الحکم : 5455 .

8) غرر الحکم : 5457 .

عنه علیه السلام :زکاةُ العِلمِ بَذلُهُ لِمُستَحِقِّهِ ، و إجهادُ النفسِ فی العَمَلِ بهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ فَرَضَ علَیکُم زکاةَ جاهِکُم کما فَرَضَ علَیکُم زکاةَ ما مَلَکَت أیمانُکُم . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لِکُلِّ شَیءٍ زکاةٌ ، و زکاةُ العَقلِ احتِمالُ الجُهّالِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ لِکُلِّ شَیءٍ زکاةً ، و زکاةُ العِلمِ أن یُعَلِّمَهُ أهلَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :المَعروفُ زکاةُ النِّعَمِ ، و الشَّفاعةُ زکاةُ الجاهِ ، و العِلَلُ زکاةُ الأبدانِ ، و العَفوُ زَکاةُ الظَّفَرِ ، و ما أدّیتَ زکاتَهُ فهُو مَأمونُ السَّلْبِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :علی کلِّ جُزءٍ مِن أجزائکَ زکاةٌ واجبةٌ للّهِِ عزّ و جلّ ، بل عَلی کُلِّ شَعرَةٍ ، بل عَلی کُلِّ لَحظَةٍ ! فزکاةُ العَینِ النَّظَرُ بِالْعِبرَةِ و الغَضُّ عن الشَّهَواتِ و ما یُضاهِیها ، و زکاةُ الاُذُنِ استِماعُ العِلمِ و الحِکمَةِ و القُرآنِ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :زکات دانش، گذاشتن آن در اختیار کسی است که سزاوار آن است و به رنج افکندن نفْس در راه عمل به آن .

امام علی علیه السلام :خداوند همچنان که زکات دارایی هایتان را بر شما واجب کرد ، زکات جاه و مقام را نیز بر شما واجب فرمود .

امام علی علیه السلام :هر چیزی را زکاتی است، و زکات خِرَد، تحمّل کردن نا بخردهاست .

امام صادق علیه السلام :هر چیزی زکاتی دارد و زکات دانش این است که آن را به اهلش بیاموزی .

امام صادق علیه السلام :نیکی کردن ، زکات نعمتهاست و وساطت کردن ، زکات جاه و مقام و بیماریها ، زکات بدنها و گذشت ، زکات پیروزی و هر چیزی که زکاتش را بدهی ، از خطر نابودی در امان است .

امام صادق علیه السلام :بر هر جزء از اجزای بدن تو و بلکه بر هر تار مو و حتی بر هر نیم نگاهی، زکاتی واجب برای خداوند عزّ و جلّ است . زکاتِ چشم، نگاه عبرت آمیز و فروهشتن آن از شهوات و امثال آن است و زکاتِ گوش، شنیدن دانش و حکمت و قرآن است .

1) غرر الحکم : 5458 .

2) بحار الأنوار: 74/223/7 .

3) غرر الحکم : 7301 .

4) بحار الأنوار : 78/247/77 .

5) بحار الأنوار: 78/268/182 .

6) بحار الأنوار: 96/7/1 .

1589 - زَکاةُ البَدَنِ

1589 - زکات بدن

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :علَیکَ بالصَّومِ ؛ فَإنّهُ زکاةُ البَدَنِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :زکاةُ البَدَنِ الجِهادُ و الصِّیامُ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنّ النبیَّ صلی الله علیه و آله قالَ لأصحابِهِ یَوما : مَلعونٌ کلُّ مالٍ لا یُزَکّی ، مَلعونٌ کُلُّ جَسَدٍ لا یُزَکّی و لو فی کُلِّ أربَعینَ یَوما مَرّةً ، فقیلَ : یا رسولَ اللّهِ ، أمّا زکاةُ المالِ فقد عَرَفناها ، فما زکاةُ الأجسادِ ؟ قالَ لَهُم : أن تُصابَ بِآفَةٍ .

قالَ : فَتَغَیَّرَتْ وُجُوهُ القَومِ الذینَ سَمِعُوا ذلکَ مِنهُ ، فَلمّا رَآهُم قد تَغَیَّرَتْ ألوانُهُم ، قالَ لَهُم : هَل تَدرُونَ ما عَنَیتُ بِقَولِی؟ قالوا : لا یا رسولَ اللّهِ ! قالَ صلی الله علیه و آله : بَلی ، الرجُلُ یُخدَشُ الخَدشَ ، و یُنکَبُ النَّکبَةَ ، و یَعثِرُ العَثرَةَ ، و یَمرَضُ المَرضَةَ ، و یُشاکُ الشَّوکَةَ و ما أشبَهَ هَذا ، حَتَّی ذَکَرَ فی آخِرِ حَدِیثِهِ : اختِلاجَ العَینِ . ⁽³⁾

1589

زکات بدن

امام علی علیه السلام :بر تو باد روزه گرفتن ، که آن زکات بدن است .

امام علی علیه السلام :زکات بدن ، جهاد و روزه است .

امام باقر علیه السلام :روزی پیامبر صلی الله علیه و آله به اصحاب خود فرمود : هر مالی که زکاتش پرداخته نشود ، ملعون است . هر بدنی که در هر چهل روز یک بار زکاتش داده نشود ، ملعون است . عرض شد : ای رسول خدا! زکات مال را که می دانیم ، امّا زکات بدن چیست؟ فرمود : این است که گزندی به او رسد .

از شنیدن این سخن چهره مردم دگرگون شد . وقتی پیامبر تغییر رنگ چهره آنان را دید ، فرمود : آیا می دانید مقصود من چه بود؟ عرض کردند : نه ، ای رسول خدا . فرمود : آری ، [گزند؛ یعنی] آدمی خراش بر می دارد ، زمین می خورد ، پایش می لغزد ، بیمار می شود ، خاری در پایش می خلد و امثال اینها . تا آن که در آخر حدیثش فرمود : و چشمش بی اختیار می پرد .

1) بحار الأنوار: 78/99/1 .

2) غرر الحکم : 5452 .

3) بحار الأنوار: 81/181/28 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :العِلَلُ زکاةُ الأبدانِ . ⁽¹⁾

1590 - زَکاةُ الفِطرَةِ

1590 - زکات فطره

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن أدّی زکاةَ الفِطرَةِ تَمَّمَ اللّهُ لَهُ بها ما نَقَصَ مِن زکاةِ مالِهِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ مِن تَمامِ الصَّومِ إعطاءَ الزَّکاةِ ـ یعنی الفِطرَةَ ـ کما أنَّ الصَّلاةَ علی النبِیّ صلی الله علیه و آله مِن تَمامِ الصّلاةِ ، لأنّه مَن صامَ و لَم یُؤَدِّ الزَّکاةَ فلا صَومَ لَهُ إذا تَرَکَها مُتَعَمِّدا . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ امام صادق علیه السلام :بیماریها ، زکات بدنهاست .

1590

زکات فطره

امام علی علیه السلام :هر که زکات فطره را بدهد ، خداوند به سبب آن ، زکاتی را که از مالش کم شده است جبران کند .

امام صادق علیه السلام :تمامیت روزه ، به دادن زکات (فطریه) است ، همچنان که تمامیت نماز به صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله می باشد ؛ زیرا اگر کسی روزه بگیرد و زکات فطره را عمدا ندهد از روزه بی بهره است .

1) بحار الأنوار: 78/268/182 .

2) (انظر) الصوم : باب 2320 .

3) وسائل الشیعة : 6/220/4 .

4) کتاب من لا یحضره الفقیه : 2/183/2085 .

5) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 220 أبواب زکاة الفطرة .

204 - التزکیة

204 - تزکیه

اشاره

1) انظر : عنوان 203 «الزکاة» . النفس : باب 3861 ، 3863 ، 3865 ، المدح : باب 3596 .

1591 - التَّزکِیَةُ

1591 - تزکیه

الکتاب :

کَما أرْسَلْنا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُم یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِنا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الکِتابَ و الحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُم مَّا لَم تَکُونُوا تَعْلَمُونَ» . ⁽¹⁾

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیّینَ رَسُولاً مِّنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ و الْحِکْمَةَ وَ إِن کَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلاَلٍ مُّبِینٍ» . ⁽²⁾

قَدْ أفْلَحَ مَنْ زَکّاها» . ⁽³⁾

فَقُلْ هَلْ لَکَ إلی أنْ تَزَکَّی» . ⁽⁴⁾

وَ لاَ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخرَی وَ إن تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إلَی حِمْلِهَا لاَ یُحْمَلْ مِنهُ شَیءٌ وَ لَو کانَ ذا قُربَی إنَّما تُنذِرُ الَّذِینَ یَخْشَونَ رَبَّهُم بِالْغَیْبِ وَ أقَامُوا الصَّلاَةَ وَ مَنْ تَزَکَّی فَإنَّما یَتَزَکَّی لِنَفسِهِ وَ إلَی اللّهِ المَصِیرُ» . ⁽⁵⁾

قَدْ أفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی» . ⁽⁶⁾

1591

تزکیه

قرآن :

«همچنان که برای شما رسولی از خودتان فرستادیم تا آیات ما را برای شما بخواند و تزکیه تان کند و کتاب و حکمت را به شما تعلیم دهد و آنچه را که نمی دانستید به شما بیاموزد» .

«اوست خدایی که در میان تعلیم نا دیدگان، پیامبری از خودشان فرستاد تا آیاتش را برای آنان بخواند و تزکیه شان کند و کتاب و حکمت را به ایشان بیاموزد ، هر چند پیشتر در گمراهی آشکاری بودند» .

«رستگار شده کسی که آن (نفس) را تزکیه کرد» .

«بگو : آیا تو را رغبتی هست که تزکیه شوی؟» .

«هیچ کس بار (گناه) دیگری را بر دوش نکشد و اگر گران باری [کسی را] به حمل کردن بار خود فرا خواند ، از حمل آن سر باز زند ، هر چند خویشاوند او باشد . تو فقط کسانی را بیم می دهی که از پروردگارشان ، در نهان ، بیمناکند و نماز می گزارند . و هر که تزکیه شود به سود خود تزکیه شده است و بازگشت به سوی خداست» .

«رستگار شد ، کسی که تزکیه گشت» .

1) البقرة : 151 .

2) الجمعة : 2 ، انظر آل عمران : 164 .

3) الشمس : 9 .

4) النازعات : 18 .

5) فاطر : 18 .

6) الأعلی : 14 .

1592 - مَوانِعُ التَّزکِیَةِ

1592 - موانع تزکیه

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ فی قولهِ : «قَدْ أفْلَحَ مَنْ تَزَکّی» ـ: مَن شَهِدَ أن لا إلهَ إلاّ اللّهُ و خَلَعَ الأندادَ و شَهِدَ أنّی رسولُ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :بِتَزکِیَةِ النَّفسِ یَحصُلُ الصَّفاءُ . ⁽²⁾

مجمع البیان عن سعیدِ بنِ أبی هلالٍ :کانَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا قَرَأ هذِهِ الآیَةَ «قَدْ أفْلَحَ مَنْ زَکّاها» وَقَفَ ثُمّ قالَ : اللَّهُمَّ آتِ نَفسِی تَقواها ، أنتَ وَلِیُّها و مَولاها ، و زَکِّها و أنتَ خَیرُ مَن زَکّاها . ⁽³⁾

مَوانِعُ التَّزکِیَةِ

الکتاب :

إنَّ الَّذِینَ یَشتَرُونَ بعَهْدِ اللّهِ وَ أیمانِهِم ثَمَنا قَلِیلاً أُولئکَ لا خَلاقَ لَهُم فِی الاْخِرَةِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ و لا یَنْظُرُ إلَیْهِمْ یَوْمَ القِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ» . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ و لا یَنظُرُ إلَیهِم یَومَ القِیامَةِ و لا یُزَکِّیهِم و لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ: شیخٌ زانٍ ، و مَلِکٌ جَبَّارٌ ، و مُقِلٌّ مُختالٌ . ⁽⁶⁾

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ درباره آیه «رستگار شد کسی که تزکیه گشت» ـفرمود : منظور ، کسی است که به یگانگی خداوند گواهی دهد و به او شرک نورزد و شهادت دهد که من رسول خدا هستم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با تزکیه نفْس است که صفا[ی جان] به دست می آید .

مجمع البیانـ به نقل از سعید بن ابی هلال ـ: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هرگاه آیه «رستگار شد ، کسی که نفْس را تزکیه کرد» را می خواند ، درنگ می کرد و سپس می گفت : خدایا! نفْس مرا تقوا عطا فرما، که تو سرپرست و مولای آنی ، و آن را پاک و تزکیه فرما ، که برای تزکیه آن تو بهترینی .

1592

موانع تزکیه

قرآن :

«کسانی که عهد خدا و سوگندهای خود را به بهایی اندک می فروشند ، در آخرت نصیبی ندارند و خدا در قیامت با آنان سخن نمی گوید و به ایشان نمی نگرد و آنان را تزکیه نمی کند و برایشان عذابی درد آور است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه نفرند که خداوند در روز قیامت با آنان سخن نمی گوید و نگاهشان نمی کند و آنان را تزکیه نمی نماید و عذابی دردآور دارند : پیر مردِ زناکار ، پادشاهِ ستمکار و فقیرِ متکبّر .

1) الدرّ المنثور : 8/485 .

2) تنبیه الخواطر : 2/119 .

3) مجمع البیان : 10/755 .

4) آل عمران : 77 .

5) (انظر) البقرة: 174 .

6) الکافی : 2/311/14 .

عنه صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ عزّ و جلّ یَومَ القِیامَةِ و لا یَنظرُ إلیهِم و لا یُزَکِّیهِم و لَهَم عذابٌ ألِیمٌ : رجُلٌ بایَعَ إماما لا یُبایِعُهُ إلاّ للدُّنیا ، إن أعطاهُ مِنها ما یُرِیدُ وَفی لَهُ ، و إلاّ کَفَّ ، و رَجُلٌ بایَعَ رَجُلاً بِسِلعَتِهِ بَعدَ العَصرِ فَحَلَفَ بِاللّهِ عزّ و جلّ لقد اُعطِیَ بها کذا و کذا فَصَدَّقَهُ فَأخَذَها و لَم یُعطَ فیها ما قالَ ، و رَجُلٌ عَلی فَضلِ ماءٍ بِالفَلاةِ یَمنَعُهُ ابنَ السَّبیلِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ و لا یَنظُرُ إلَیهِم و لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ : العالِمُ المُبتَغی بِعِلمِهِ حُطامَ الدنیا ، و مُستَحِلُّ المُحَرَّماتِ بالشُّبُهاتِ ، و الزانی بحَلِیلَةِ جارِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ لا یَنظُرُ اللّهُ إلَیهِم یَومَ القِیامَةِ و لا یُزَکِّیهِم و لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ : المُرخِی ذَیلَهُ مِنَ العَظَمَةِ ، و المُزَکِّی سِلعَتَهُ بِالکِذبِ ، و رَجُلٌ استَقبَلَکَ بِوُدِّ صَدرِهِ فَیُوارِی و قَلبُهُ مُمتَلِئٌ غِشّا . ⁽³⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه گروهند که خداوند در روز قیامت با آنان سخن نمی گوید و به آنان نظر نمی کند و پاکشان نمی سازد و برایشان عذابی دردناک است : مردی که با پیشوایی بیعت کند و بیعتش جز برای دنیا نباشد ، به طوری که اگر چیزی از دنیا به وی بدهد بر بیعت خود وفادار ماند و اگر ندهد کنار بکشد . و مردی که بعد از عصر کالایی را بفروشد و قسم جلاله بخورد که آن را به فلان و بهمان مبلغ خریده است و خریدار هم قبول کند و کالا را بگیرد ، در حالی که فروشنده دروغ گفته باشد. و مردی که در صحرا [چاه ]آبی داشته باشد و اجازه ندهد در راه ماندگان از مازاد آن آب استفاده کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه کس اند که خداوند در روز قیامت با آنان سخن نمی گوید و نگاهشان نمی کند و عذابی دردناک دارند : عالمی که علم خود را وسیله کسب خُرده ریزه های دنیا قرار دهد و کسی که با [القای ]شبهات ، حرامها را حلال کند و کسی که با زن همسایه خود زنا کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه نفرند که خداوند در روز رستاخیز به آنها نمی نگرد و تزکیه شان نمی کند و عذابی دردآور دارند : کسی که از روی تکبّر دامن کشان راه رود و کسی که از کالای خود به دروغ تبلیغ و تعریف کند و کسی که در روی تو اظهار دوستی نماید و پشت سرت دلش آکنده از نیرنگ باشد .

1) الخصال : 107/70 .

2) تنبیه الخواطر : 2/121 .

3) بحار الأنوار : 75/211/6 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ثلاثةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ ، و لا یَنظُرُ إلَیهِم و لا یُزَکِّیهِم و لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ : الناتِفُ شَیبَهُ ، و الناکِحُ نَفسَهُ ، و المَنکوحُ فی دُبُرِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ثلاثةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ و لا یُزَکِّیهِم و لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ : الشَّیخُ الزانی ، و الدَّیُّوثُ ، و المرأةُ تُوطِئُ فِراشَ زَوجِها . ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام :سه کس اند که خداوند در روز رستاخیز با آنان سخن نمی گوید و نگاهشان نمی کند و تزکیه شان نمی کند و آنان را عذابی دردناک است : کسی که موهای سپید خود را بکند ⁽³⁾، کسی که خود ارضایی کند، و کسی که لواط دهد .

امام صادق علیه السلام :سه نفرند که خداوند در روز قیامت با آنان سخن نمی گوید و پاکشان نمی سازد و برایشان عذابی دردآور است : پیر مرد زناکار ، مرد بی غیرت ، و زنی که به شوهرش خیانت کند .

1) الخصال : 106/68 .

2) الکافی : 5/537/7 .

3) به احتمال فراوان ، مقصود کسی است که به جهت فریب دیگران و برای همسر گزینی ، خود را به گونه ای دیگر بنمایاند.

205 - الزمان

205 - زمان

اشاره

بحار الأنوار : 58 / 353 باب 13 «السنین و الشهور» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 58 / 353 ـ 383 ، 59 / 1 ـ 143 «أبواب الأزمنة» . کنز العمّال : 12 / 310 ـ 323 «فضائل الأزمنة» .

2) انظر : عنوان 10 «التاریخ» .

1593 - مَعرِفَةُ الزَّمانِ

1593 - شناخت زمانه

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :حَسْبُ المَرءِ ......... مِن عِرفانِهِ ، عِلمُهُ بِزَمانِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أعرَفُ الناسِ بالزّمانِ ، مَن لَم یَتَعَجَّبْ مِن أحداثِهِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :العالِمُ بِزَمانِهِ ، لا تَهجُمُ علَیهِ اللَّوابِسُ . ⁽³⁾

1593

شناخت زمانه

امام علی علیه السلام :برای . . . آگاهی انسان همین بس که زمان خود را بشناسد .

امام علی علیه السلام :آگاهترین مردمان به روزگار ، کسی است که از حوادث آن تعجب نکند .

امام صادق علیه السلام :کسی که زمان خود را بشناسد ، آماج اشتباهات قرار نگیرد .

1594 - مَن أمِنَ الزَّمانَ

1594 - آن که به زمانه اعتماد کند

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن وَثِقَ بِالزَّمانِ صُرِعَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن أمَنَ الزَمانَ خانَهُ ، و مَن أعظَمَهُ أهانَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن أمَنَ الزَّمانَ خانَهُ ، و مَن تَعَظَّمَ علَیهِ أهانَهُ ، و مَن تَرَغَّمَ علَیهِ أرغَمَهُ ، و مَن لَجَأَ إلَیهِ أسلَمَهُ ، و لَیسَ کُلُّ مَن رَمی أصابَ ، و إذا تَغَیَّرَ السُّلطانُ تَغَیَّرَ الزَّمانُ . ⁽⁶⁾

1594

آن که به زمانه اعتماد کند

امام علی علیه السلام :کسی که به زمانه اعتماد کند ، زمین خورد .

امام علی علیه السلام :هر که زمانه را امین داند (به آن اعتماد ورزد) زمانه به او خیانت کند و هرکه آن را بزرگ شمارد ، همو خوارش کند .

امام علی علیه السلام :هرکه زمانه را امین داند همو به وی خیانت کند و هرکه بر او بزرگی کند ، خوار و حقیرش سازد و هرکه بر وی خشم گیرد ، او نیز وی را به خشم آورد و هرکه بدو پناه برد ، او تسلیمش کند ؛ چنین نیست که هر تیراندازی به هدف زند، و چون حکومت تغییر کند ، زمانه تغییر کند .

1) بحار الأنوار : 78/80/66 .

2) غرر الحکم : 3252 .

3) تحف العقول : 356 .

4) عیون أخبار الرِّضا : 2/54/204 .

5) غرر الحکم : 8028 .

6) بحار الأنوار : 77/213 / 1 .

عنه علیه السلام :الزَّمانُ یَخُونُ صاحِبَهُ ، و لا یَستَعتِبُ لِمَن عاتَبَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن تَشاغَلَ بالزَّمانِ شَغَلَهُ . ⁽²⁾

1595 - مَن عانَدَ الزَّمانَ

1595 - هرکه با زمانه بستیزد

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن عَتَبَ عَلی الزمانِ طالَت مَعتَبَتُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن عانَدَ الزَّمانَ أرغَمَهُ ، و مَنِ استَسلَمَ إلَیهِ لَم یَسلَمْ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن کابَرَ الزَّمانَ عَطِبَ ، و من یَنقِمْ علَیهِ غَضِبَ . ⁽⁵⁾

1595

هرکه با زمانه بستیزد

امام علی علیه السلام :هرکه از زمانه گلایه کند ، گلایه اش به درازا کشد .

امام علی علیه السلام :هرکه با زمانه بستیزد ، زمانه او را به خاک مذلت افکند و هرکه تسلیم آن شود، در امان نباشد .

امام علی علیه السلام :هرکه با روزگار بستیزد ، هلاک شود و هرکه آن را سرزنش کند ، [خود] در خشم شود .

1596 - عَیبُ الزَّمانِ

1596 - عیب زمانه

عیون أخبار الرِّضا عن الرَّیّانِ بنِ الصَّلتِ:أنشَدَنِی الرِّضا علیه السلام لعبدِ المُطَّلِبِ:

یَعِیبُ الناسُ کُلُّهُمُ زَمانا

و ما لِزَمانِنا عَیبٌ سِوانا

نَعِیبُ زَمانَنا و العَیبُ فِینا

و لو نَطَقَ الزَّمانُ بِنا هَجانا

و إنَّ الذِئبَ یَترُکُ لَحمَ ذِئبٍ

و یَأکُلُ بَعضُنا بَعضا عِیانا

لَبِسْنا لِلخداعِ مسوکَ طِیبٍ

و وَیلٌ لِلغَرِیبِ إذا أتانا. ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :زمانه به صاحب خود خیانت می کند و هر کس را ملامت کند ، از او رضایت و پوزش نطلبد .

امام علی علیه السلام :هرکه با زمانه سرگرم شود ، زمانه [نیز] او را مشغول سازد .

1596

ایراد گرفتن از زمانه

عیون أخبار الرضاـ به نقل از ریّان بن صلت ـ: حضرت رضا علیه السلام این ابیات را از عبد المطّلب برای ما خواند :

تمام مردم از زمانه ایراد می گیرند

حال آن که زمانه را عیبی جز ما نیست

ما از زمانه خود ایراد می گیریم حال آن که عیب در خود ماست

و اگر زمانه زبان داشت ما را هجو می کرد

گرگ گوشت گرگ را نمی خورد

ولی ما آشکارا یکدیگر را می خوریم

فریبکارانه پوستهای فریبا بر تن می کنیم

و وای بر غریبی که نزد ما آید.

1) غرر الحکم : 2093 .

2) غرر الحکم : 7890 .

3) عیون أخبار الرِّضا : 2/53/204 .

4) غرر الحکم : 9054 .

5) تحف العقول : 85 .

6) عیون أخبار الرِّضا : 2/177/5 .

206 - الزنا

206 - زنا

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 79 / 17 باب 69 «الزِّنا» . وسائل الشیعة : 18 / 346 «أبواب حدّ الزِّنا» .

2) انظر : عنوان 101 «الحدود» . الإیمان : باب 271 ، الربا : باب 1436 ، الشهادة فی القضاء : باب 2081 .

1597 - النَّهیُ عَنِ الزِّنا

1597 - نهی از زنا

الکتاب :

وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنَی إنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلاً» . ⁽¹⁾

⁽²⁾ الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لَن یَعمَلَ ابنُ آدَمَ عَملاً أعظَمَ عِندَ اللّهِ تبارکَ و تعالی مِن رَجُلٍ قَتَلَ نَبیّا أو إماما ، أو هَدَمَ الکَعبَةَ التی جَعَلَها اللّهُ عزّ و جلّ قِبلَةً لِعِبادِهِ ، أو أفرَغَ ماءَهُ فی امرَأةٍ حَراما . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ما زَنی غَیُورٌ قَطُّ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فی قولِه تعالی : «و لا تَقْرَبُوا الزِنا إنّه کانَ فاحِشَةً» ـ: مَعصیَةً و مَقْتا فإنّ اللّهَ یَمقُتُهُ و یُبغِضُهُ ، قالَ : «و ساءَ سَبِیلاً» هُو أشَدُّ الناسِ عَذابا ، و الزنا مِن أکبَرِ الکَبائرِ . ⁽⁵⁾

1597

نهی از زنا

قرآن :

«و به زنا نزدیک مشوید که آن فحشاست و بد راهی است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدمیزاد هیچ کار [گناهی ]نکرد که نزد خداوند تبارک و تعالی سنگین تر از این باشد که پیامبری یا امامی را بکشد ، یا کعبه را، که خداوند عزّ و جلّ قبله بندگان خود قرار داده است، ویران کند ، یا به حرام، با زنی نزدیکی کند . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :غیرتمند ، هرگز زنا نمی کند.

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه «و به زنا نزدیک مشوید که آن فحشاست» ـفرمود : یعنی، معصیت و نفرت انگیز است ؛ زیرا خداوند زنا را دشمن می دارد و از آن نفرت دارد . فرمود : «و بد راهی است» عذاب زناکار از همه گنهکاران سخت تر است و زنا از بزرگترین گناهان کبیره است .

1) الإسراء : 32 .

2) (انظر) النور: 33 ، الفرقان: 68 .

3) بحار الأنوار : 79/20/9 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 305 .

5) بحار الأنوار : 79/19/5 .

6) متن روایت چنین است : «. . . یا به حرام آبش را در رحم زنی بریزد».

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ أشَدَّ الناسِ عَذابا یَومَ القِیامَةِ رَجُلٌ أقَرَّ نُطفَتَهُ فی رَحِمٍ تَحْرُمُ علَیهِ . ⁽¹⁾

1598 - أکبَرُ الزِّنا

1598 - بزرگترین زنا

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :اِشتَدَّ غَضَبُ اللّهِ عزّ و جلّ عَلَی امرأةٍ ذاتِ بَعلٍ مَلَأتْ عَینَها مِن غَیرِ زَوجِها أو غَیرِ ذِی مَحرَمٍ مِنها ، فإنّها إن فَعَلَتْ ذلکَ أحبَطَ اللّهُ کُلَّ عَمَلٍ عَمِلَتهُ ، فإن أوطَأتْ فِراشَهُ غَیرَهُ کانَ حَقّا عَلَی اللّهِ أن یُحرِقَها بِالنارِ بعدَ أن یُعَذِّبَها فی قَبرِها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَمّا اُسرِیَ بِی مَرَرتُ بِنِسوانٍ مُعَلَّقاتٍ بِثُدُیِّهِنَّ فقلتُ : مَن هؤلاءِ یا جَبرئیلُ ؟ فقالَ : هؤلاءِ اللَّواتِی یُورِثْنَ أموالَ أزواجِهِنَّ أولادَ غَیرِهِم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن فَجَرَ بامرَأةٍ و لَها بَعلٌ ، انفَجَرَ مِن فَرجِهِما مِن صَدِیدٍ وادٍ مَسِیرَةَ خَمسِمِائَةِ عامٍ یَتَأذّی أهلُ النارِ مِن نَتْنِ رِیحِهِما ، و کانا مِن أشَدِّ الناسِ عَذابا . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أ لا اُخبِرُکُم بأکبَرِ الزِّنا ؟ ......... هِی امرأةٌ تُوطِئُ فِراشَ زَوجِها فَتَأتِی بوَلَدٍ مِن غَیرِهِ فَتُلزِمُهُ زَوجَها ، فتِلکَ التِی لا یُکَلِّمُها اللّهُ ، و لا یَنظُرُ إلَیها یَومَ القِیامَةِ ، و لا یُزَکِّیها و لَها عَذابٌ ألِیمٌ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :سخت ترین عذاب را در روز قیامت آن مردی دارد که نطفه خود را در رحمی که بر وی حرام است جای دهد .

1598

بزرگترین زنا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زن شوهرداری که مرد بیگانه ای یا نا محرمی چشمش را پر کرده باشد ، مورد خشم شدید خداوند عزّ و جلّ است ؛ زیرا که اگر چنین باشد، خداوند همه اعمال او را باطل گرداند و اگر به شوهر خود خیانت ورزد ، بر خداست که او را بعد از عذاب دادن در قبر، به آتش دوزخ بسوزاند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شبی که به معراج برده شدم، به زنانی برخوردم که از پستانهای خود آویزان بودند . پرسیدم : ای جبرئیل! اینها کیستند؟ گفت : اینها زنانی هستند که فرزندان غیر شوهران خود را وارث اموال آنان می کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه با زن شوهرداری زنا کند ، رودخانه ای از چرکابه به طول پانصد سال راه ، از شرمگاه آن دو جاری شود، به طوری که دوزخیان از بوی گند آنها متأذّی باشند و عذاب آنان از همه دوزخیان سخت تر باشد .

امام علی علیه السلام :آیا شما را از بزرگترین زنا خبر ندهم؟ . . . زنی که به شوهر خود خیانت کند و از بیگانه، فرزندی بیاورد و او را به شوهر خود منسوب کند؛ این همان زنی است که خداوند در روز قیامت با او سخن نمی گوید و به او توجّه نمی کند و تزکیه اش نمی کند و وی را عذابی دردناک باشد .

1) بحار الأنوار:79/26/28.

2) . بحار الأنوار : 76/366/30.

3) بحار الأنوار : 79/19/6 .

4) . بحار الأنوار: 76/ 366/30.

5) بحار الأنوار : 79/26/27 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ثلاثةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ تعالی و لا یُزَکِّیهِم و لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ ، مِنهُمُ المرأةُ تُوطِئُ فِراشَ زَوجِها . ⁽¹⁾

1599 - حِکمَةُ تَحریمِ الزِّنا

1599 - حکمت تحریم زنا

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فَرَضَ اللّهُ ......... تَرکَ الزِّنا تَحصینا للنَّسَبِ ، و تَرکَ اللَّواطِ تَکثیرا للنَّسلِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سألَهُ الزِّندیقُ: لِمَ حَرَّمَ اللّهُ الزِّنا ؟ ـ: لِما فیهِ مِنَ الفَسادِ ، و ذَهابِ المَوارِیثِ ، و انقِطاعِ الأنسابِ لا تَعلَمُ المرأةُ فی الزِّنا مَن أحبَلَها ، و لا المَولودُ یَعلَمُ مَن أبُوهُ ، و لا أرحامٌ مَوصولةٌ ، و لا قَرابَةٌ مَعروفَةٌ . ⁽³⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :حُرِّمَ الزِّنا لِما فیهِ مِنَ الفَسادِ مِن قَتلِ الأنفُسِ ، و ذَهابِ الأنسابِ ، و تَرکِ التَّربیَةِ للأطفالِ ، و فَسادِ المَوارِیثِ ، و ما أشبَهَ ذلکَ مِن وُجُوهِ الفَسادِ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :سه نفرند که خداوند متعال با آنان سخن نمی گوید و تزکیه شان نمی کند و آنان را عذابی دردناک است . یکی از آن سه نفر، زنی است که به شوهر خود خیانت کند .

1599

حکمت تحریم زنا

امام علی علیه السلام :خداوند واجب فرمود ......... ترک زنا را برای حفظ اصل و نسب، و ترک لواط را برای زیاد شدن نسل .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال زندیق که چرا زنا حرام شده است ـفرمود : چون مایه فساد و از بین رفتن ارث و میراث و انقطاع نسل است . در زنا، زن نمی داند که چه کسی او را حامله کرده و فرزند نمی داند پدرش کیست ، نه نسبها پیوسته است و نه خویشاوندیها معلوم است .

امام رضا علیه السلام :زنا به علّت مفاسدی که در بردارد ، مانند قتل نفس ، از بین رفتن و مخدوش شدن اصل و نسب ، ترک تربیت کودکان ، تباه شدن موضوع ارث و میراث و امثال این مفاسد ، حرام شده است .

1) . ثواب الأعمال : 312/5 .

2) نهج البلاغة : الحکمة 252 .

3) بحار الأنوار : 103/ 368/ 2 .

4) بحار الأنوار : 79/ 24/ 19 .

1600 - آثارُ الزِّنا

1600 - پیامدهای زنا

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا علیُّ فی الزِنا سِتُّ خِصالٍ : ثلاثٌ مِنها فی الدنیا و ثلاثٌ فی الآخِرَةِ ، فأمّا التی فی الدنیا فَیَذهَبُ بالبَهاءِ ، و یُعَجِّلُ الفَناءَ ، و یَقطَعُ الرِّزقَ ، و أمّا التی فی الآخِرَةِ فَسُوءُ الحِسابِ ، و سَخَطُ الرحمنِ ، و الخُلُودُ فی النارِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أربَعٌ لا تَدخُلُ بَیتا واحِدَةٌ مِنهُنَّ إلاّ خَرِبَ و لم یَعمُرْ بالبَرَکَةِ : الخِیانَةُ ، و السَّرِقَةُ ، و شُربُ الخَمرِ ، و الزِّنا . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الزِّنا یُورِثُ الفَقرَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الذُّنوبُ التی تَحبِسُ الرِّزقَ، الزنا . ⁽⁵⁾

1600

پیامدهای زنا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! زنا شش پیامد دارد : سه پیامد در دنیا و سه دیگر در آخرت ؛ پیامدهای دنیایی اش این است که آبرو را می برد ، مرگ را شتاب می بخشد و روزی را می بُرد؛ و پیامدهای آخرتش حسابرسی سخت و دقیق ، خشم خدای رحمان، و جاودانگی در آتش است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار چیز است که اگر یکی از آنها به هر خانه ای وارد شود آن را ویران می کند و آباد و با برکت نمی شود : خیانت ، دزدی ، شرابخواری و زنا .

امام علی علیه السلام :زنا ، فقر به بار می آورد.

امام صادق علیه السلام :[از جمله] گناهانی که جلو روزی را می گیرد ، زناست .

1) (انظر) الزنا : باب 1603 .

2) بحار الأنوار : 79/22/15 .

3) . بحار الأنوار : 79/19/4.

4) بحار الأنوار : 79/23/18 .

5) . بحار الأنوار : 79/23/18 .

1601 - انتِشارُ الزِّنا

1601 - شیوع زنا

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :وَجَدْنا فی کتابِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا ظَهَرَ الزِّنا مِن بَعدِی کَثُرَ مَوتُ الفَجْأةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :وَجَدْنا فی کتابِ عَلیٍّ علیه السلام قالَ : قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا کَثُرَ الزِّنا کَثُرَ مَوتُ الفَجْأةِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا فَشا الزِّنا ظَهَرَتِ الزَّلازِلُ . ⁽³⁾

1601

شیوع زنا

امام باقر علیه السلام :در کتاب رسول خدا صلی الله علیه و آله یافتیم که : چون بعد از من زنا آشکار گردد ، مرگهای ناگهانی زیاد شود .

امام باقر علیه السلام :در کتاب علی علیه السلام یافتیم که فرموده است : رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : هرگاه زنا زیاد شود ، مرگهای ناگهانی افزایش یابد .

امام صادق علیه السلام :هرگاه زنا شیوع یابد ، زمین لرزه ها پدیدار شود .

1602 - لِکُلِّ عُضوٍ حَظٌّ مِنَ الزِّنا

1602 - هر عضوی از بدن بهره ای از زنا دارد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :عَلی کُلِّ نَفَسٍ مِن بَنی آدَمَ کُتِبَ حَظٌّ مِنَ الزِّنا أدرَکَ ذلکَ لا محالَةَ ، فالعَینُ زِناها النَّظَرُ ، و الرِّجلُ زِناها المَشیُ ، و الاُذُنُ زِناها الاستِماعُ . ⁽⁴⁾

المسیحُ علیه السلام :أیُّما امرأةٍ استَعطَرَتْ و خَرَجَتْ لِیُوجَدَ رِیحُها فهِی زانِیَةٌ ، و کُلُّ عَینٍ زانِیَةٌ . ⁽⁵⁾

1602

هر عضوی از بدن بهره ای از زنا دارد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر هر عضوی از اعضای انسان بهره ای از زنا نوشته شده که لا جرم به آن می رسد ؛ مثلاً زنای چشم نگاه کردن است و زنای پا ، رفتن و زنای گوش ، شنیدن .

مسیح علیه السلام :هر زنی که خود را خوشبو کند و بیرون رود تا بویش به مشام دیگران رسد ، زناکار است و هر چشمی [ که او را بنگرد ]زناکار است .

1) الکافی : 2/374/2 .

2) بحار الأنوار : 79/27/31 .

3) تهذیب الأحکام : 3/148/318 .

4) کنز العمّال : 13026 انظر تمام الحدیث .

5) تنبیه الخواطر : 1/28 .

عنه علیه السلام :لا تَکُونَنَّ حَدیدَ النَّظَرِ إلی ما لَیسَ لکَ فإنّهُ لَن یَزنِی فَرجُکَ ما حَفِظتَ عَینَکَ ، فإن قَدَرتَ أن لا تَنظُرَ إلی ثَوبِ المرأةِ التی لا تَحِلُّ لکَ فافعَل . ⁽¹⁾

1603 - حَدُّ الزِّنا

1603 - حدّ زنا

الکتاب :

الزّانِیَةُ و الزَّانِی فاجْلِدُوا کُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّهِ إنْ کُنْتُم تُؤمِنُونَ بِاللّهِ والْیَومِ الآخِرِ وَ لْیَشهَدْ عَذابَهُما طائفَةٌ مِن الْمُؤمِنِینَ» . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :حَدُّ الزانی أشَدُّ مِن حَدِّ القاذِفِ ، و حَدُّ الشارِبِ أشَدُّ مِن حَدِّ القاذِفِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :یُجلَدُ الزانِی أشَدَّ الجَلدِ و جَلدُ المُفتَرِی بَینَ الجَلدَینِ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :عِلَّةُ ضَربِ الزانِی علی جَسَدِهِ بِأشَدِّ الضَّربِ لِمُباشَرَتِهِ الزِّنا ، و استِلذاذِ الجَسَدِ کُلِّهِ بهِ ، فَجُعِلَ الضَّربُ عُقوبَةً لَهُ ، و عِبرَةً لِغَیرِهِ ، و هُو أعظَمُ الجِنایاتِ . ⁽⁷⁾

مسیح علیه السلام :نباید به آنچه (زنی) که تعلّق به تو ندارد خیره شوی ؛ چه تا زمانی که چشم خود را نگه داری هرگز مرتکب زنا نشوی . اگر توانی که [حتّی] به جامه زن نا محرم نگاه نکنی چنین کن .

1603

حدّ زنا

قرآن :

«زن و مرد زناکار را هر یک صد تازیانه بزنید . و اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارید مبادا که در دین خدا نسبت به آن دو دستخوش ترحّم شوید . و باید که به هنگام مجازات آن دو ، گروهی از مؤمنان حاضر باشند» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :[ضربه] حدّ زناکار باید محکمتر از ضربه حدّ افترا زننده [به زنا ]باشد و ضربه حدّ شراب خوار محکمتر از ضربه حدّ افترا زننده [به شرابخواری] .

امام کاظم علیه السلام :زناکار با سخت ترین ضربه تازیانه زده می شود و افترا زننده با ضربات متوسّط .

امام رضا علیه السلام :علّت آن که بر پیکر زناکار باید با سخت ترین ضربات تازیانه زد ، این است که بدن، مرتکب زنا شده و با تمام وجود از آن لذّت برده است . از این رو، تازیانه به عنوان کیفر بدن و درس عبرت برای دیگران قرار داده شده است و زنا، بزرگترین جنایت است .

1) تنبیه الخواطر : 1/62 .

2) (انظر) الطِّیب : باب 2401 .

3) النور : 2 .

4) (انظر) النساء: 15 ، 16 .

5) بحار الأنوار : 79/33/2 .

6) بحار الأنوار : 79/33/3 .

7) عیون أخبار الرِّضا : 2/97/1 .

1604 - حَدُّ الزِّنا بِالعُنفِ

1604 - کیفر زنا کردن به زور

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن رَجُلٍ اغتَصَبَ امرأةً فَرجَها ـ: یُقتَلُ مُحصَنا کانَ أو غَیرَ مُحصَنٍ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا کابَرَ الرَّجُلُ المَرأةَ علی نَفسِها ضُرِبَ ضَربَةً بِالسَّیفِ ماتَ مِنها أو عاشَ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1604

کیفر زنا کردن به زور

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از حکم مردی که به زور به زنی تجاوز کند ـفرمود : باید کشته شود، خواه دارای همسر باشد یا نباشد .

امام صادق علیه السلام :هرگاه مرد، به زور با زن زنا کند، کیفرش یک ضربه شمشیر است، خواه بر اثر آن بمیرد، یا جان به در بَرَد.

1605 - وَلَدُ الزِّنا

1605 - زنا زاده

الکتاب :

وَ لاَ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخرَی وَ إنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إلَی حِمْلِهَا لاَ یُحْمَلْ مِنهُ شَیءٌ وَ لَو کانَ ذا قُربَی إنَّما تُنذِرُ الَّذِینَ یَخْشَونَ رَبَّهُم بِالْغَیبِ وَ أقامُوا الصَّلاَةَ وَ مَنْ تَزَکَّی فَإنَّما یَتَزَکَّی لِنَفْسِهِ وَ إلَی اللّهِ الْمَصِیرُ» . ⁽⁵⁾

1605

زنا زاده

قرآن :

«هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نکشد و اگر گران باری [کسی را] به حمل کردن بار خود فرا خواند ، از آن چیزی برداشته نمی شود، هر چند خویشاوند او باشد . تو فقط کسانی را بیم می دهی که از پروردگارشان ، در نهان ، بیمناکند و نماز می گزارند و هر که پاک شود برای خود پاک شده است . و بازگشت همه به سوی خداست» .

1) (انظر) بحار الأنوار : 79 / 30 باب 70 .

2) الکافی : 7/189/1 .

3) الکافی : 7/189/4 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 18 / 381 باب 17 .

5) فاطر : 18 .

«إن تَکْفُرُوا فَإنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنکُم وَ لاَ یَرضَی لِعِبَادِهِ الْکُفْرَ وَ إن تَشکُرُوا یَرْضَهُ لَکُم وَ لاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَی ثُمَّ إلَی رَبِّکُم مَّرجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُم بِما کُنتُمْ تَعْمَلُونَ إنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» . ⁽¹⁾

منِ اهتَدَی فَإنَّمَا یَهتَدِی لِنَفسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإنَّمَا یَضِلُّ عَلَیها وَ لاَ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ أُخرَی وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولاً» . ⁽²⁾

قُلْ أ غَیْرَ اللّهِ أبْغِی رَبّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ وَ لاَ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إلاَّ عَلَیها وَ لاَ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ أُخرَی ثُمَّ إلَی رَبِّکُم مَّرجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُم بِما کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» . ⁽³⁾

أمْ لَم یُنَبَّأْ بِما فِی صُحُفِ مُوسی * وَ إبراهِیمَ الّذِی وَفّی * ألاّ تَزِرُ وازِرةٌ وِزرَ أُخرَی» . ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لَیسَ عَلی وَلَدِ الزِّنا مِن وِزرِ أبَوَیهِ شَیءٌ . ⁽⁵⁾

المستدرک علی الصحیحین :إنما کان رجل من المنافقین یؤذی رسول اللّه صلی الله علیه و آله : فقال: من یَعذرُنی من فلان؟ قیل : یا رسولَ اللّهِ ، معَ ما به ولد زنا.

فقال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : هو شرّ الثلاثة . ⁽⁶⁾

«اگر ناسپاسی کنید ، خدا از شما بی نیاز است و ناسپاسی را برای بندگانش نمی پسندد و اگر سپاسگزار باشید، آن را برای شما می پسندد . و هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی کشد . بازگشت همه شما به سوی پروردگارتان است . او شما را از کارهایی که می کرده اید آگاه می کند و او به آنچه در دلها می گذرد آگاه است» .

«هرکه هدایت شود به سود خود هدایت شده و هر که گمراه شود به زیان خود گمراه شده است و هیچ کس بار دیگری را بر ندارد و ما هیچ قومی را عذاب نمی کنیم تا آن گاه که برایشان پیامبری بفرستیم» .

«بگو : آیا جز اللّه ، پروردگاری جویم؟ او پروردگار هر چیزی است و هر کس تنها کیفر کار خویش را می بیند . و کسی بار گناه دیگری را بر دوش نمی کشد . سپس بازگشت همه شما به سوی پروردگارتان است و او شما را به چیزهایی که در آن اختلاف می ورزیدید آگاه می کند» .

«آیا به آنچه در صحیفه های موسی آمده خبر داده نشد؟ و از ابراهیم که حقّ رسالت را ادا کرد؟ که هیچ کس بار گناه دیگری را بر ندارد؟» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زنا زاده هیچ مسئولیتی در قبال گناه پدر و مادر خود ندارد .

المستدرک علی الصحیحین :مردی منافق پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را آزار می داد ، حضرت فرمود : چه کسی مرا معذور می دارد تا او را به سزای خود برسانم؟ گفته شد : ای پیامبر خدا ! با این همه شرارت ، زنا زاده هم هست . پیامبر خدا فرمود : به خدا سوگند او از پدر و مادر زناکار خود بدتر است .

1) الزمر : 7 .

2) الإسراء : 15 .

3) الأنعام : 164 .

4) النجم : 36 ـ 38 .

5) کنز العمّال : 13091 .

6) المستدرک علی الصحیحین : 2/234/2855.

1606 - عَلاماتُ وَلَدِ الزِّنا

1606 - نشانه های زنا زاده

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :کَذَبَ مَن زَعَمَ أنّهُ وُلِدَ مِن حَلالٍ و هُو یُحِبُّ الزِّنا . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ لِوَلَدِ الزِّنا علاماتٍ: أحَدُها بُغضُنا أهلَ البَیتِ ، و ثانیها أنَّهُ یَحِنُّ إلی الحَرامِ الذی خُلِقَ مِنهُ ، و ثالِثُها الاِستِخفافُ بالدِّینِ ، و رابِعُها سُوءُ المَحضَرِ لِلنّاسِ ، و لا یُسِیءُ مَحضَرَ إخوانِهِ إلاّ مَن وُلِدَ علی غَیرِ فِراشِ أبِیهِ ، أو حَمَلَتْ بهِ اُمُّهُ فی حَیضِها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :علاماتُ وَلَدِ الزِّنا ثَلاثٌ : سُوءُ المَحضَرِ، و الحَنِینُ إلی الزِنا ، و بُغضُنا أهلَ البَیتِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن شَعَفَ بمَحَبَّةِ الحَرامِ و شَهوَةِ الزِّنا فهُو شِرْکُ شَیطانٍ . ⁽⁴⁾

1606

نشانه های زنا زاده

امام علی علیه السلام :دروغ می گوید کسی که زنا را دوست داشته باشد و خود را حلال زاده پندارد .

امام صادق علیه السلام :زنا زاده نشانه هایی دارد: اول آن که با ما خاندان دشمنی می ورزد ، دوم آن که به همان کار حرامی که بر اثر آن آفریده شده است (زنا) علاقه دارد ، سوم آن که به دین اهمّیتی نمی دهد ، چهارم آن که بد محضر است [ و مردم نشست و برخاست را با وی خوش ندارند] . و کسی برای برادران خود بد محضر نمی شود، مگر کسی که نطفه اش از حرام یا حیض بسته شده باشد .

امام صادق علیه السلام :نشانه های زنا زاده سه چیز است : بد مجلس (بدخو) بودن ، علاقه مندی به عمل زنا و نفرت از ما اهل بیت .

امام صادق علیه السلام :کسی که شیفته لذّت حرام و شهوت زنا باشد ، شیطان در نطفه او شریک بوده است .

1) بحار الأنوار:79/18/1.

2) . بحار الأنوار: 75/279/2.

3) بحار الأنوار: 79/19/3.

4) . الخصال : 217/40 .

1607 - الدَّیُّوثُ

1607 - دیّوث

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لیلةَ اُسرِیَ بِی ......... رَأیتُ امرأةً یُحرَقُ وَجهُها وَ یداها ، و هِی تَأکُلُ أمعاءَها ......... ، فإنّها کانَت قَوّادَةً . ⁽¹⁾

1607

دیّوث

امام باقر علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : بوی بهشت از فاصله ای به مسافت پانصد سال احساس می شود ولی عاق و دیّوث آن را احساس نمی کنند . عرض شد : ای رسول خدا ! دیّوث کیست؟ فرمود : مردی که زنش زنا دهد و او از آن اطلاع داشته باشد .

امام باقر علیه السلام :خداوند نماز سه نفر را نمی پذیرد ؛ یکی از آنها دیّوث است که با زنش زنا می شود .

1608 - القِیادَةُ

1608 - پا اندازی

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :قال رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنِّ الجَنَّة لَیُوجَدُ ریحُها مِنْ مَسیرةِ خمسمائة عامٍ، و لا یَجدُها عاقٌ و لا دَیّوثٌ، قیلَ : یا رسولَ اللّهِ ، و ما الدَّیُّوثُ ؟ قالَ: الذی تَزنِی امرَأتُهُ و هُو یَعلَمُ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :ثلاثةٌ لا یَقبَلُ اللّهُ لَهُم صلاةً : مِنهُمُ الدَیُّوثُ الذی یُفجَرُ بِامرَأتِهِ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1608

پا اندازی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شبی که به معراج برده شدم . . . زنی را دیدم که چهره و دو دستش می سوزد و روده های خود را می خورد . . . ؛ زیرا پا انداز و جا کش بوده است .

1609 - النَّوادِرُ

1609 - گوناگون

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ عزّ و جلّ ......... : شَیخٌ زانٍ ، و مَلِکٌ جَبّارٌ ، و مُقِلٌّ مُختالٌ . ⁽⁵⁾

1609

گوناگون

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه کس اند که خداوند عزّ و جلّ با آنان سخن نمی گوید . . . : پیر مردِ زناکار ، فرمانروایِ ستمکار و تهیدستِ متکبّر .

1) عیون أخبار الرِّضا : 2/11/24 .

2) بحار الأنوار : 79/114/1 .

3) . بحار الأنوار : 79/115/9 .

4) (انظر) بحار الأنوار : 79 / 114 باب 84 .الغَیرة : باب 3097 .

5) ثواب الأعمال : 265/12 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مُدمِنُ الزِّنا و السَّرَقِ و الشُّربِ کَعابِدِ وَثَنٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أوحَی اللّهُ إلی موسی ......... لا تَزنُوا فَتَزنِی نِساؤکُم، و مَن وَطِئَ فُرُشَ امرِئٍ مسلمٍ وُطِئَ فِراشُهُ ، کما تَدِینُ تُدانُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :عِفُّوا عَن نِساءِ الناسِ تَعِفُّ نِساؤکُم . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ امام صادق علیه السلام :کسی که به زنا و دزدی و شرابخواری معتاد باشد ، مانند بت پرست است .

امام صادق علیه السلام :خداوند به موسی وحی فرمود : . . . زنا نکنید که زنانتان زنا می دهند . و هر که به همسر مردی مسلمان خیانت کند ، به همسرش خیانت کنند . با هر دست که بدهی، از همان دست می گیری .

امام صادق علیه السلام :نسبت به زنان مردم عفیف باشید، تا به زنان شما عفّت ورزند .

1) بحار الأنوار : 79/24/22 .

2) بحار الأنوار : 79/27/32 .

3) الأمالی للصدوق : 364/449 .

4) (انظر) العفّة : باب 2710 .

207 - الزهد

207 - زهد

اشاره

کنز العمّال : 3 / 241 «زهد النبیّ صلی الله علیه و آله » .

کنز العمّال : 13 / 184 «زهد أمیر المؤمنین علیه السلام » .

الإیمان : باب 286 ، الجاه : باب 656 ، العلم : باب 2852 .

العبادة : باب 2465 ، المحبّة (حبّ اللّه ) : باب 680 ، الیقین : باب 4195 .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 70 / 309 باب 58 «الزُّهد و درجاته» . کنز العمّال : 3 / 181 ـ 246 «الزُّهد» .

2) انظر : عنوان 5 «الآخرة» ، 163 «الدنیا» ، 517 «النفس» . 535 «الهوی» ، 499 «المال» .

1610 - فَضلُ الزُّهدِ

1610 - ارزش زهد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ما اتَّخَذَ اللّهُ نَبِیّا إلاّ زاهِدا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما تَعَبَّدُوا للّهِِ بشَیءٍ مِثلِ الزُّهدِ فی الدنیا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لابن مسعودٍ ـ: یا بنَ مسعودٍ ، النارُ لِمَن رَکِبَ مُحَرَّما و الجَنَّةُ لِمَن تَرَکَ الحلالَ ، فعلَیکَ بِالزُّهدِ ، فإنّ ذلکَ مِمّا یُباهِی اللّهُ بِهِ الملائکةَ ، و بهِ یُقبِلُ (اللّهُ) علَیکَ بِوَجهِهِ و یُصَلِّی علَیکَ الجَبّارُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما عُبِدَ اللّهُ بِشَیءٍ أفضَلَ مِنَ الزُّهدِ فی الدنیا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طُوبی لِمَن تَواضَعَ للّهِِ عَزَّ ذِکرُهُ و زَهِدَ فیما أحَلَّ لَهُ مِن غَیرِ رَغبةٍ عن سُنَّتی ، و رَفَضَ زَهرَةَ الدنیا مِن غَیرِ تَحَوُّلٍ عن سُنَّتی . ⁽⁵⁾

1610

ارزش زهد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند هیچ پیامبری را برنگزید ، مگر آن که زاهد بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند را با هیچ عبادتی همانند دل برکندن از دنیا نپرستیدند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به ابن مسعود ـفرمود : ای پسر مسعود! آتش، از آنِ کسی است که مرتکب حرام شود و بهشت از آنِ کسی که حلال را وا گذارد . پس بر تو باد زهد ؛ زیرا زهد، از چیزهایی است که خداوند به آن بر فرشتگان می بالد و با زهد است که خداوند به تو رو می کند و خداوند جبّار بر تو درود می فرستد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به چیزی برتر از بی اعتنایی به دنیا عبادت نشده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوشا به حال کسی که برای خداوند، عزّ ذکره، فروتنی کند و از آنچه برایش حلال کرده نیز کناره گیرد بی آن که از سنّت من روی گرداند؛ زرق و برق دنیا را کنار نهد، بی آن که از سنّت من منحرف شود .

1) مستدرک الوسائل : 12 / 51/13488 .

2) بحار الأنوار : 70/322 .

3) . بحار الأنوار : 77/96/1 .

4) مستدرک الوسائل : 12/50/13488 .

5) تحف العقول : 30 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الزُّهدُ أقَلُّ ما یُوجَدُ و أجَلُّ ما یُعهَدُ ، و یَمدَحُهُ الکُلُّ ، و یَترُکُهُ الجُلُّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ شِیمَةُ المُتَّقِینَ و سَجِیَّةُ الأوّابِینَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ مَتجَرٌ رابِحٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ ثَروةٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ علامَةَ الراغِبِ فی ثوابِ الآخِرَةِ زُهدُهُ فی عاجِلِ زَهرَةِ الدنیا . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :جُعِلَ الخَیرُ کُلُّهُ فی بَیتٍ ، و جُعِلَ مِفتاحُهُ الزُّهدَ فی الدنیا . ⁽⁶⁾

1611 - التَّزَیُّنُ بِالزُّهدِ

1611 - آراسته شدن به زهد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ فی قولِ اللّهِ تعالی : «و آتَیناهُ الحُکْمَ صَبِیّا» ⁽⁷⁾ـ: یَعنِی الزُّهدَ فی الدنیا ، و قالَ اللّهُ تعالی لموسی : یا موسی ، إنّهُ لَن یَتَزَیَّنَ المُتَزَیِّنُونَ بِزِینَةٍ أزیَنَ فی عَینی مِثلَ الزُّهدِ . ⁽⁸⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا علیُّ ، إنَّ اللّهَ قد زَیَّنَکَ بزِینَةٍ لَم یُزَیَّنِ العِبادُ بِزینَةٍ أحَبَّ إلیَ اللّهِ مِنها ، زَیَّنَکَ بالزُّهدِ فی الدنیا و جَعَلَکَ لا تَرْزَأُ مِنها شیئا و لا تَرْزَأُ مِنکَ شیئا . ⁽⁹⁾

امام علی علیه السلام :زهد، کمیابترین پدیده ها و والاترین چیزی است که از آن یاد می شود؛ همگان آن را می ستایند، ولی بیشتر مردم آن را رها می سازند .

امام علی علیه السلام :زهد خوی پرهیزگاران است و خصلتِ همیشه توبه کنندگان .

امام علی علیه السلام :زهد ، تجارتی سودآور است .

امام علی علیه السلام :زهد ، یک ثروت است .

امام علی علیه السلام :نشانه کسی که به پاداش آخرت رغبت دارد، زهد ورزیدن به زرق و برق دنیاست .

امام صادق علیه السلام :همه خیر در یک خانه نهاده شده و کلید آن ، دل بر کندن از دنیا قرار داده شده است .

1611

آراسته شدن به زهد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ درباره آیه «و در کودکی به او دانایی عطا کردیم» ـفرمود : یعنی، زهد و بی رغبتی به دنیا . خداوند متعال به موسی فرمود : ای موسی! آراستگان ، خود را به هیچ زیوری نیاراستند، که همانند زهد در نظرم زیبا آید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! خداوند تو را به زیوری آراسته، که بندگان را به زیوری دوست داشتنی تر از آن نزد خود نیاراسته است ؛ تو را با بی رغبتی به دنیا آراسته و چنانت قرار داده که نه تو از او به نوایی می رسی و نه او از تو .

1) غرر الحکم : 2021 .

2) . غرر الحکم : 1713 .

3) غرر الحکم : 550 .

4) . نهج البلاغة : الحکمة 4 .

5) بحار الأنوار:73/52/24.

6) . بحار الأنوار:73/49/20.

7) مریم : 12 .

8) . بحار الأنوار : 77/94/1.

9) الأمالی للطوسی : 181/303 .

عنه صلی الله علیه و آله :یا علیُّ ، إنّ اللّهَ تعالی زَیَّنَکَ بزینَةٍ لَم یُزَیِّنِ العِبادَ بزینَةٍ هِی أحَبُّ إلَیهِ مِنها ، زَهَّدَکَ فیها ، و بَغَّضَها إلَیکَ ، و حَبَّبَ إلَیکَ الفُقَراءَ فَرَضِیتَ بهِم أتباعا ، و رَضُوا بکَ إماما . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :کانَ فیما ناجَی اللّهُ به موسی علیه السلام : ......... ما تَزَیَّنَ لی المُتَزَیِّنُونَ بمِثلِ الزُّهدِ فی الدنیا عَمّا بِهِمُ الغِنی عنه . ⁽²⁾

1612 - الزُّهدُ وَالدِّینُ

1612 - زهد و دین

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الزُّهدُ أصلُ الدِّینِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ ثَمَرَةُ الدِّینِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ أساسُ الیَقینِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :علَیکَ بالزُّهدِ ، فإنّهُ عَونُ الدِّینِ . ⁽⁷⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! خداوند متعال تو را به زیوری آراسته که بندگان را به زیوری محبوبتر از آن نزد خود نیاراسته است ؛ تو را به دنیا بی رغبت کرد و آن را منفور تو ساخت و محبّت تهیدستان را در دل تو نهاد ؛ پس تو، به داشتن پیروانی چون آنان خرسندی و آنان به داشتن امامی چون تو .

امام باقر علیه السلام :از جمله نجواهای خداوند متعال با موسی علیه السلام این بود : . . . آراستگان ، خود را برای من به زیوری نیاراستند که همانند بی رغبتی به دنیا در آنچه بدان نیاز ندارند، باشد .

1612

زهد و دین

امام علی علیه السلام :زهد ، ریشه دین است.

امام علی علیه السلام :زهد ، میوه دین است .

امام علی علیه السلام :زهد ، شالوده یقین است .

امام علی علیه السلام :بر تو باد زهد ، که آن یاور دین است .

1) بحار الأنوار : 40/330/13 .

2) بحار الأنوار : 13/349/37 .

3) (انظر) الزینة : باب 1695 .

4) غرر الحکم : 487 .

5) غرر الحکم : 412 .

6) غرر الحکم : 516 .

7) غرر الحکم : 6098 .

عنه علیه السلام :إنَّ مِن أعوَنِ الأخلاقِ علی الدِّینِ الزُّهدَ فی الدنیا . ⁽¹⁾

1613 - حَقیقَةُ الزُّهدِ

1613 - حقیقت زهد

الکتاب :

إذْ تُصْعِدُونَ وَ لاَ تَلْوُونَ عَلَی أحَدٍ و الرَّسُولُ یَدْعُوکُم فِی أُخْراکُم فَأثابَکُمْ غَمّا بِغَمٍّ لِّکَیْلاَ تَحْزَنُوا عَلَی ما فاتَکُم وَ لاَ مَا أصابَکُم و اللّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ» . ⁽³⁾

لِکَیْلا تَأْسَوا عَلَی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ و اللّهُ لاَ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ» . ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الزُّهدُ فی الدنیا قَصرُ الأمَلِ، و شُکرُ کُلِّ نِعمَةٍ ، و الوَرَعُ عن کُلِّ ما حَرَّمَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الزُّهدُ لَیسَ بتَحریمِ الحَلالِ ، و لکنْ أن یکونَ بما فی یَدَیِ اللّهِ أوثَقَ مِنهُ بما فی یَدَیهِ . ⁽⁶⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الزُّهدُ کُلُّهُ فی کَلِمَتَینِ مِنَ القُرآنِ ، قالَ اللّهُ تعالی : «لِکَیْلا تَأْسَوا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» فَمَن لم یَأسَ عَلَی الماضِی و لم یَفرَحْ بالاْتی فهُو الزاهِدُ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :از خویهایی که بیشترین کمک را به دین می کند ، بی رغبتی به دنیاست .

1613

حقیقت زهد

قرآن :

«آنگاه که در حال گریز [از کوه] بالا می رفتید و به کسی توجّه نمی کردید و پیامبر شما را از پشت سرتان فرا می خواند . پس [خداوند] به سزای [این کار] ، غمی بر غم شما افزود . تا برای آنچه از دست داده اید یا آنچه به شما رسیده است، اندوهگین نشوید . خدا از هر کاری که می کنید آگاه است» .

«تا بر آنچه از دستتان می رود اندوهگین نشوید و به آنچه دستتان می آید شادمانی نکنید . و خدا هیچ متکبّر فخر فروشی را دوست ندارد» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بی رغبتی به دنیا عبارت است از کوتاه کردن آرزو و به جای آوردن شکر هر نعمتی و پرهیز از هر آنچه خداوند حرام کرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهد ، به معنای حرام کردن حلال [بر خود] نیست ، بلکه بدین معناست که انسان اطمینانش به آنچه در دست خداست بیشتر باشد از آنچه در دست خود اوست .

امام علی علیه السلام :همه زهد در دو جمله قرآن آمده است ؛ خداوند متعال فرموده : «تا بر آنچه از دستتان می رود، اندوهگین نشوید و بر آنچه به دستتان می آید، شادمانی نکنید» . بنا بر این ، کسی که بر گذشته اندوه نخورد و برای آنچه به دستش می رسد شاد نشود ، زاهد است .

1) الکافی : 2/128/3 .

2) (انظر) الدین : باب 1298 .

3) آل عمران : 153 .

4) الحدید : 23 .

5) تحف العقول : 58 .

6) بحار الأنوار : 77/172/8 .

7) بحار الأنوار:78/70/27.

عنه علیه السلام :الزُّهدُ کَلِمَةٌ بینَ کَلِمَتَینِ ، قالَ اللّهُ تعالی : «لِکَیْلا تَأْسَوا عَلَی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ و اللّهُ لاَ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ » فَمَن لَم یَأسَ علی الماضِی ، و لَم یَفرَحْ بالآتی فقد أخَذَ الزُّهدَ بِطَرَفَیهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أیُّها الناسُ ، إنّما الناسُ ثلاثةٌ : زاهِدٌ ، و راغِبٌ ، و صابِرٌ ، فأمّا الزاهِدُ فلا یَفرَحُ بِشیءٍ مِنَ الدنیا أتاهُ ، و لا یَحزَنُ علی شَیءٍ منها فاتَهُ ، و أمّا الصابرُ فَیَتَمَنّاها بِقَلبِهِ فإن أدرَکَ مِنها شَیئا صَرَفَ عنها نَفسَهُ لِما یَعلَمُ مِن سُوءِ عاقِبَتِها ، و أمّا الراغبُ فلا یُبالِی مِن حِلٍّ أصابَها أم مِن حَرامٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :یا بنَ آدَمَ ، لا تَأسَفْ علی مَفقودٍ لا یَرَدُّهُ إلیکَ الفَوتُ ، و لا تَفرَحْ بمَوجُودٍ لا یَترُکُهُ فی یَدَیکَ المَوتُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ أن لا تَطلُبَ المَفقودَ حتّی یَعدَمَ المَوجودُ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :زهد در دو جمله فراهم آمده است ؛ خدای متعال فرموده : «تا بر آنچه از دستتان رفته اندوهگین نشوید و به آنچه دستتان می آید شادمانی نکنید . و خدا هیچ متکبّر فخر فروشی را دوست ندارد» . بنا بر این ، کسی که برای از دست رفته افسوس نخورد و برای آنچه به دستش می رسد شاد نشود ، هر دو جانب زهد را رعایت کرده است .

امام علی علیه السلام :ای مردم! مردم سه گروهند : دنیا گریز و دنیا خواه و شکیبا . دنیا گریز، هرگاه به چیزی از دنیا دست یابد، شاد نمی شود و هرگاه چیزی از آن را از دست دهد افسوس نمی خورد . و شکیبا، در دل آرزوی دنیا را دارد، اما اگر به چیزی از دنیا دست یابد، چون عاقبت بد و ناگوار آن را می داند، خود را از آن باز می دارد . و دنیاخواه، اهمیتی نمی دهد که از راه حلال به دنیا برسد، یا از راه حرام .

امام علی علیه السلام :ای پسر آدم! برای آنچه از دست رفته و باز نمی گردد، افسوس مخور و برای آنچه در دست داری، اما مرگْ آن را در دستانت باقی نمی گذارد، شادی مکن .

امام علی علیه السلام :زهد آن است که تا موجودی ات از بین نرفته ، در طلب نا داشته بر نیایی .

1) . بحار الأنوار: 70/317/23.

2) بحار الأنوار:10/120/1.

3) . تنبیه الخواطر : 2/114 .

4) غرر الحکم : 1259 .

عنه علیه السلام :الزُّهدُ تَقصیرُ الآمالِ ، و إخلاصُ الأعمالِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أصلُ الزُّهدِ حُسنُ الرَّغبَةِ فیما عندَ اللّهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أیُّها الناسُ، الزَّهادَةُ قَصْرُ الأمَلِ، و الشُکرُ عندَ النِّعَمِ ، و التَّوَرُّعُ عندَ المَحارِمِ ، فإن عَزَبَ ذلکَ عنکُم فلا یَغلِبِ الحَرامُ صَبرَکُم ، و لا تَنسَوْا عندَ النِّعَمِ شُکرَکُم . ⁽³⁾

الإمامُ الحسنُ علیه السلامـ لمّا سُئلَ عنِ الزُّهدِ ـ: الرَّغبَةُ فی التَّقوی و الزَّهادَةُ فی الدنیا . ⁽⁴⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ فی الدعاءِ ـ: اللّهُمّ صَلِّ علی محمّدٍ و آلِهِ ، و اجعَلْ ثَنائی علَیکَ و مَدحِی إیّاکَ و حَمدِی لکَ فی کُلِّ حالاتِی حتّی لا أفرَحَ بما آتَیتَنی مِن الدنیا ، و لا أحزَنَ علی ما مَنَعتَنی فیها . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لیسَ الزُّهدُ فی الدنیا بِإضاعَةِ المالِ ، و لا بِتَحریمِ الحَلالِ ، بلِ الزُّهدُ فی الدنیا أن لا تکونَ بما فی یَدِکَ أوثَقَ مِنکَ بما فی یَدِ اللّهِ عزّ و جلّ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :زهد، کوتاه کردن آرزوهاست و خالص کردن اعمال .

امام علی علیه السلام :ریشه زهد ، رغبتِ شایسته داشتن است به آنچه نزد خداست .

امام علی علیه السلام :ای مردم! زهد، کوتاهی آرزو و گزاردن شکر نعمتها و خویشتنداری در هنگام روبرو شدن با حرامهاست . اگر این زهد از شما برنیامد ، [لااقل ]نباید که حرام بر شکیباییِ شما چیره آید و سپاسگزاری از نعمتها را فراموش کنید .

امام حسن علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که زهد چیست؟ ـفرمود : رغبت به تقوی و بی رغبتی به دنیا .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـگفت : پروردگارا ! بر محمّد و آلش درود فرست و مرا در همه حال به ستایش و مدح و سپاسگزاری از خودت برگمار، تا بر آنچه از دنیا به من داده ای، شاد نشوم و برای آنچه از من در دنیا باز داشته ای، غم مخورم .

امام صادق علیه السلام :بی رغبتی به دنیا، به استفاده نکردن از مال و ثروت و یا حرام کردن حلال [بر خود] نیست ، بلکه بی رغبتی به دنیا آن است که به آنچه در دست داری، از آنچه در دست خداوند عزّ و جلّ است مطمئن تر نباشی .

1) غرر الحکم : 1844 .

2) غرر الحکم : 3086 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 81 .

4) تحف العقول : 225 .

5) الصحیفة السجّادیّة : الدعاء 21 .

6) بحار الأنوار:70/310/4.

عنه علیه السلام :قِیلَ لأمیرِ المؤمنینَ علیه السلام : ما الزُّهدُ فی الدنیا ؟ قالَ : تَنَکُّبُ حَرامِها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ مِفتاحُ بابِ الآخِرَةِ ، و البَراءةِ مِنَ النارِ ، و هُو تَرکُکَ کُلَّ شیءٍ یَشغَلُکَ عنِ اللّهِ ، مِن غَیرِ تَأسُّفٍ علی فَوتِها ، و لا إعجابٍ فی تَرکِها ، و لا انتِظارِ فَرَجٍ مِنها ، و لا طَلَبِ مَحمَدَةٍ علَیها ، و لا عِوَضٍ مِنها ، بل تَری فَوتَها راحَةً و کَونَها آفَةً ، و تکونُ أبدا هارِبا مِنَ الآفَةِ ، مُعتَصِما بِالرّاحَةِ . ⁽²⁾

1614 - صِفاتُ الزّاهِدِ

1614 - صفات زاهد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :قلتُ : یا جَبرَئیلُ ، فما تَفسیرُ الزُّهدِ ؟ قالَ : الزاهِدُ یُحِبُّ مَن یُحِبُّ خالِقُهُ ، و یُبغِضُ مَن یُبغِضُ خالِقُهُ ، و یَتَحَرَّجُ مِن حَلالِ الدنیا و لا یَلتَفِتُ إلی حَرامِها ، فإنَّ حلالَها حِسابٌ و حَرامَها عِقابٌ ، و یَرحَمُ جَمیعَ المسلمینَ کما یَرحَمُ نفسَهُ ، و یَتَحَرَّجُ مِنَ الکلامِ کما یَتَحَرَّجُ مِنَ المَیتةِ التی قدِ اشْتَدَّ نَتْنُها ، و یَتَحَرَّجُ عن حُطامِ الدنیا ، و زِینَتِها کما یَتَجَنَّبُ النارَ أن تَغشاهُ ، و یَقْصُرُ أمَلَهُ ، و کان بَینَ عَینَیهِ أجَلُهُ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :به امیر المؤمنین علیه السلام عرض شد : زهدِ به دنیا چیست؟ فرمود : فرو گذاشتن حرامِ آن .

امام صادق علیه السلام :زهد کلید درِ آخرت است و برائت از آتش . زهد آن است که هر چه تو را از خدا باز دارد رها کنی ، بی آن که بر از دست دادن آن افسوس خوری و نه بر اثر فرو گذاشتن آن دچار خودپسندی شوی و نه چشمداشت گشایشی از آن داشته باشی و نه خواهان ستایشی در قبال این کار و نه طالب عوض و جبران آن باشی . بلکه از دست دادن آن را مایه آسایش و بودن آن را آفتی [برای خود ]دانی و همواره از آفت گریزان باشی و به آسایش چنگ زنی .

1614

صفات زاهد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گفتم : ای جبرئیل! تفسیر زهد چیست؟ گفت : زاهد، آنچه را که آفریدگارش دوست دارد ، دوست می دارد و آنچه را آفریدگارش ناخوش دارد ، ناخوش می دارد و از حلال دنیا می پرهیزد و به حرام آن توجّه نمی کند ؛ زیرا حلال آن حساب دارد و حرامش کیفر؛ و [زاهد ]همچنان که به خودش رحم می کند، به همه مسلمانان نیز رحم می کند و همچنان که از مردار گندیده بسیار بد بو، دوری می کند از سخن گفتن نیز می پرهیزد و همچنان که از آتش دوری می کند، که مبادا او را فرا گیرد، از خُرده ریزه های دنیا نیز کناره می گیرد و آرزویش کوتاه است و مرگ را در برابر چشمِ خود دارد .

1) . بحار الأنوار : 70/310/2 .

2) بحار الأنوار : 70/315/20 .

3) (انظر) الرضا بالقضاء : باب 1523 . المحجّة البیضاء : 7 / 345 .

4) بحار الأنوار : 77/20/4 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الزاهدُ فی الدنیا مَن لَم یَغلِبِ الحَرامُ صَبرَهُ ، و لَم یَشغَلِ الحَلالُ شُکرَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الزاهدُ فی الدنیا کُلَّما ازدادَتْ لَهُ تحلّیا إزدادَ عَنها تَوَلِّیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الزاهِدونَ فی الدنیا قومٌ وُعِظُوا فاتَّعَظُوا ، و اُخِیفُوا فَحَذِرُوا ، و عُلِّمُوا فَتَعَلَّمُوا ، و إن أصابَهُم یُسرٌ شَکَرُوا ، و إن أصابَهُم عُسْرٌ صَبَرُوا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا یکونُ زاهِدا حتّی یکونَ مُتَواضِعا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی صفة الزُّهّادِ ـ: کانوا قَوما مِن أهلِ الدنیا و لَیسُوا مِن أهلِها ، فکانوا فیها کَمَن لَیسَ مِنها ، عَمِلُوا فیها بما یُبصِرُونَ ، و بادَرُوا فیها ما یَحذَرُونَ ، تُقَلَّبُ أبدانُهُم بینَ ظَهْرانی أهلِ الآخِرَةِ، یَرَونَ أهلَ الدنیا یُعْظِمُونَ مَوتَ أجسادِهِم، و هُم أشَدُّ إعظاما لِمَوتِ قُلوبِ أحیائهِم . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :بی رغبت به دنیا کسی است که در مقابل حرام ، شکیبایی خود را از دست ننهد و حلال ، او را از گزاردن شکرش غافل نسازد .

امام علی علیه السلام :کسی که به دنیا بی اعتناست، هرچه دنیا بیشتر برایش خود آرایی کند، او بیشتر به آن پشت می کند .

امام علی علیه السلام :دنیا گریزان، مردمی هستند که چون اندرز داده شدند ، پند گرفتند و چون بیم داده شدند ، حذر کردند و چون تعلیم داده شدند ، آموختند و هرگاه آسایشی به آنان رسد ، شکر کنند و چون به سختی درافتند ، شکیبایی ورزند .

امام علی علیه السلام :زاهد، زاهد نباشد، مگر آنگاه که فروتن باشد .

امام علی علیه السلامـ در وصف زهّاد ـفرمود : آنان گروهی از مردم دنیا هستند، ولی اهل دنیا (دنیا دوست) نیستند . در این دنیا همچون کسانی هستند که از آن نیستند . بر اساس بینش و بصیرت کار می کنند و در دنیا از آنچه می ترسند (مرگ) پیشی می گیرند ، پیکرهایشان در میان اهل آخرت می گردد (جز با اهل دین و آخرت نمی آمیزند) ، اهل دنیا را می بینند که به مرگ بدنهایشان اهمیت می دهند ، در حالی که آنان مرگ دلهای زنده را بیش از آن مُهم می شمارند .

1) . بحار الأنوار : 78/37/3 .

2) الإرشاد : 1/298 .

3) . تنبیه الخواطر : 2/213 .

4) بحار الأنوار : 78/8/64 .

5) بحار الأنوار : 70/320/36 .

عنه علیه السلام :إنّ الزاهِدینَ فی الدنیا تَبکِی قلُوبُهُم و إن ضَحِکُوا ، و یَشتَدُّ حُزنُهُم و إن فَرِحُوا ، و یَکثُرُ مَقتُهُم أنفُسَهُم ، و إنِ اغتَبَطُوا بما رُزِقُوا . ⁽¹⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :إنَّ علامَةَ الزاهِدِینَ فی الدنیا الراغبینَ فی الآخِرَةِ ، تَرکُهُم کُلَّ خَلِیطٍ و خَلِیلٍ ، و رَفضُهُم کُلَّ صاحِبٍ لا یُرِیدُ ما یُرِیدُونَ ، ألا و إنَّ العامِلَ لِثَوابِ الآخِرَةِ هو الزاهِدُ فی عاجِلِ زَهرَةِ الدنیا . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الزاهِدُ الذی یَختارُ الآخِرَةَ علی الدنیا ، و الذُلَّ علی العِزِّ ، و الجَهْدَ علی الراحَةِ ، و الجُوعَ علی الشِّبَعِ ، و عاقِبَةَ الآجِلِ علی مَحَبَّةِ العاجِلِ ، و الذِّکرَ علی الغَفلَةِ ، و یکونُ نَفسُهُ فی الدنیا و قَلبُهُ فی الآخِرَةِ . ⁽³⁾

امام علی علیه السلام :بی رغبتان به دنیا، گر چه [به ظاهر ]خندانند اما دلهایشان گریان است و هر چند [به ظاهر] شادند ، لیکن سخت اندوهناکند ؛ هرچند به آنچه روزیشان شده خرّم و شادمانند، اما بر خود بسیار خشمناکند .

امام زین العابدین علیه السلام :نشانه دنیا گریزانِ آخرت خواه، رها کردن هر همنشین و دوست و طرد کردن هر یار و رفیقی است که خواسته اش با خواسته آنان یکی نباشد . بدانید کسی که برای ثواب آخرت کار می کند ، نسبت به زرق و برقِ زودگذر دنیا بی رغبت است .

امام صادق علیه السلام :زاهد کسی است که آخرت را بر دنیا و خاکساری را بر بزرگی و رنج را بر آسایش ، و گرسنگی را بر سیری، و فرجام آخرت را بر محبّت دنیا، و ذکر [خدا و آخرت] را بر غفلت ترجیح می دهد . پیکرش در دنیاست و دلش در آخرت.

1) نهج البلاغة : الخطبة 113 .

2) تحف العقول : 272 .

3) بحار الأنوار : 70/315/20 .

عنهُ علیه السلامـ لمّا سُئلَ عن الزاهِدِ فی الدنیا ـ: الذی یَترُکُ حَلالَها مخافَةَ حِسابِهِ ، و یَترُکُ حَرامَها مَخافَةَ عَذابِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنّ الزُّهَّادَ فی الدنیا نورُ الجَلالِ علَیهم ، و أثَرُ الخِدمَةِ بینَ أعیُنِهِم ، و کیفَ لا یکونونَ کذلکَ ، و إنّ الرجُلَ لَیَنقَطِعُ إلی بعضِ مُلوکِ الدنیا فَیُری علَیهِ أثَرُهُ فکیفَ بِمَن یَنقَطِعُ إلی اللّهِ تعالی لا یُری أثَرَهُ علَیهِ ؟ ! ⁽²⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن صِفَةِ الزاهِدِ ـ: مُتَبَلِّغٌ بِدُونِ قُوتِهِ ، مُستَعِدٌّ لِیَومِ مَوتِهِ ، مُتَبَرِّمٌ بحَیاتِهِ . ⁽³⁾

1615 - أوَّلُ الزُّهدِ

1615 - نخستین گام زهد

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :التَّزَهُّدُ یُؤَدِّی إلی الزُّهدِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أوَّلُ الزُّهدِ التَّزَهُّدُ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این که زاهدِ به دنیا کیست؟ ـفرمود : کسی که از بیم حسابرسی ، حلال دنیا را ترک گوید و از بیم کیفر ، حرام آن را رها کند .

امام صادق علیه السلام :همانا بی رغبتان به دنیا، از نور جلال و عظمت منوّرند و نشانه خدمت گزاری بر پیشانی آنها هویداست ؛ و چرا چنین نباشند؟ آدمی وقتی خود را وقف خدمت گزاری به حکمرانی از حکمرانان دنیا می کند، آثار آن در وی دیده می شود، پس چگونه ممکن است کسی خود را وقف خدمت به خداوند متعال کند و اثر آن بر وی دیده نشود؟

امام رضا علیه السلامـ در پاسخ به پرسش از صفت زاهد ـفرمود : کسی که به کمتر از قُوت خود بسنده می کند ، برای روز مرگش آماده است و از زنده ماندن خود دلتنگ است (شوق آخرت و دیدار خدا را دارد) .

1615

نخستین گام زهد

امام علی علیه السلام :تمرین زهد کردن به زهد [واقعی ]می انجامد .

امام علی علیه السلام :آغاز زهد ، خود را به زهد واداشتن است .

1) عیون أخبار الرِّضا : 2/52/199 .

2) أعلام الدین : 304 .

3) بحار الأنوار : 78/349/6 .

4) غرر الحکم : 1120 .

5) غرر الحکم : 2922 .

1616 - أصلُ الزُّهدِ

1616 - ریشه زهد

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أصلُ الزُّهدِ الیَقینُ ، و ثَمَرَتُهُ السعادَةُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أصلُ الزُّهدِ حُسنُ الرَّغبَةِ فیما عندَ اللّهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :زُهدُ المَرءِ فیما یَفنی علی قَدْرِ یَقِینِهِ بما یَبقی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کیفَ یَزهَدُ فی الدنیا مَن لا یَعرِفُ قَدرَ الآخِرَةِ ؟ ! ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی ذکْرِ مناجاتِهِ سبحانَهُ و تَعالی لموسی علیه السلام ـ: إنّ عبادِیَ الصالِحِینَ زَهِدُوا فیها بِقَدْرِ عِلمِهِم بی ، و سائرَهُم مِن خَلقِی رَغِبُوا فیها بِقَدرِ جَهلِهِم بی ، و ما مِن خَلقِی أحَدٌ عَظَّمَها فَقَرَّت عَینُهُ . ⁽⁵⁾

1616

ریشه زهد

امام علی علیه السلام :ریشه زهد، یقین است و میوه آن، خوشبختی .

امام علی علیه السلام :ریشه زهد ، رغبت نیکو به چیزهای نزد خداست .

امام علی علیه السلام :بی رغبتی انسان به آنچه فناپذیر است (دنیا)، به اندازه یقین اوست به آنچه فنا نا پذیر است (آخرت) .

امام علی علیه السلام :چگونه به دنیا پشت کند کسی که ارزش آخرت را نمی داند؟

امام صادق علیه السلام :از جمله نجواهای خداوند متعال با موسی علیه السلام این بود که : بندگان صالح من، به اندازه معرفتشان نسبت به من، دل از دنیا برکندند و دیگر آفریدگان من به اندازه جهلشان نسبت به من، به دنیا روی آوردند ؛ هیچ یک از آفریدگان من از بزرگداشت دنیا،شادی و خرّمی ندید .

1) غرر الحکم : 3099 .

2) غرر الحکم : 3086 .

3) غرر الحکم : 5488 .

4) غرر الحکم : 6987 .

5) الأمالی للصدوق : 765/1028 .

6) (انظر) الیقین : باب 4195 . الزهد : باب 1629 .

1617 - موجِباتُ الزُّهدِ

1617 - عوامل زهد

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن وصایاهُ لابنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ: أکثِرْ ذِکرَ الآخِرَةِ ، و ما فیها مِنَ النَّعیمِ و العَذابِ الألِیمِ ؛ فإنّ ذلک یُزَهِّدُکَ فی الدنیا و یُصَغِّرُها عِندَکَ ، و قد نَبَّأَکَ اللّهُ عَنها ، و نَعَتْ لکَ نَفسَها . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن صَوَّرَ المَوتَ بَینَ عَینَیهِ هانَ أمرُ الدنیا علَیهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أحَقُّ الناسِ بالزَّهادَةِ مَن عَرَفَ نَقصَ الدنیا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أحزَمُکُم أزهَدُکُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا تَرغَبْ فی کُلِّ ما یَفنی و یَذهَبُ ، فَکَفی بذلکَ مَضَرَّةً . ⁽⁵⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :

و فی دُونِ ما عایَنْتُ مِن فَجَعاتِها

إلی رَفْضِها داعٍ و بالزُّهدِ آمِرُ

فَجِدَّ و لا تَغفُلْ فَعَیشُکَ زائل

و أنتَ إلی دارِ المَنِیَّةِ صائرُ

و لا تَطلُبِ الدُّنیا ، فإنَّ طِلابَها

فإنْ نِلتَ مِنها غِبَّها لکَ ضائرُ ⁽⁶⁾

1617

عوامل زهد

امام علی علیه السلامـ در ضمن سفارشهای خود به فرزندش حسن علیه السلام ـفرمود : از آخرت و نعمتها و عذاب دردناک آن بسیار یاد کن ؛ زیرا این کار، تو را به دنیا بی رغبت و آن را در نظرت بی مقدار می کند . خداوند تو را از دنیا [و احوال آن] خبر داده و دنیا نیز خویشتن را برای تو وصف کرده است .

امام علی علیه السلام :هر که چهره مرگ را در پیش چشمانش داشته باشد ، کار دنیا بر او آسان شود .

امام علی علیه السلام :سزاوارترین مردم به زهد ورزی ، کسی است که عیب و نقص دنیا را بشناسد .

امام علی علیه السلام :دور اندیش ترین و محتاط ترین شما زاهدترین شماست .

امام علی علیه السلام :به هیچ چیز فناپذیر و رفتنی دل مبند که برای زیانبار بودن همین بس است .

امام زین العابدین علیه السلامـ در شعر ـ:

مشاهده کمترین سختیها و ناملایمات دنیا

تو را به ترک دنیا فرامی خواند و به زهد فرمان می دهد.

پس بکوش و غافل مباش که زندگی تو رفتنی است

و تو به سوی سرای مرگ رهسپاری.

دنیا را مَطَلب ؛ زیرا که اگر هم در دنیاطلبی

به چیزی رسی، فرجام آن به زیان تو تمام شود .

1) تحف العقول : 76 .

2) غرر الحکم : 8604 .

3) غرر الحکم : 3209 .

4) غرر الحکم : 2832 .

5) غرر الحکم : 10195 .

6) بحار الأنوار : 78/159/19 .

. الإمامُ الباقرُ علیه السلام :أکثِرْ ذِکرَ المَوتِ ، فإنّهُ لَم یُکثِرْ إنسانٌ ذِکرَ المَوتِ إلاّ زَهِدَ فی الدنیا . ⁽¹⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :إنّ العُقَلاءَ زَهِدُوا فی الدنیا و رَغِبُوا فی الآخِرَةِ ، لأنّهم عَلِمُوا أنَّ الدنیا طالِبَةٌ و مَطلوبَةٌ ، و الآخِرَةَ طالِبَةٌ و مَطلوبَةٌ ، فَمَن طَلَبَ الآخِرَةَ طَلَبَتهُ الدنیا حَتَّی یَستَوفِیَ مِنها رِزقَهُ ، و مَن طَلَبَ الدنیا طَلَبَتهُ الآخِرَةُ فَیَأتِیهِ المَوتُ فَیُفسِدُ علَیهِ دُنیاهُ و آخِرَتَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ عند قبرٍ حَضَرَهُ ـ: إنَّ شیئا هذا آخِرُهُ لَحَقِیقٌ أن یُزهَدَ فی أوَّلِهِ ، و إنَّ شیئا هذا أوَّلُهُ لَحَقِیقٌ أن یُخافَ آخِرُهُ . ⁽³⁾

الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :لَو عَقَلَ أهلُ الدنیا خَرِبَتْ . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ امام باقر علیه السلام :زیاد به یاد مرگ باش ؛ زیرا هیچ انسانی مرگ را بسیار یاد نکرد ، مگر آن که به دنیا بی رغبت شد .

امام کاظم علیه السلام :خردمندان ، به دنیا بی رغبتند و به آخرت مشتاق ؛ زیرا می دانند که دنیا طالب است و مطلوب و آخرت نیز طالب است و مطلوب ؛ چه، هر که آخرت را طلبد، دنیا در طلب وی برآید، تا وی روزی خود را به تمام از آن دریافت کند و هر که دنیا را طلبد ، آخرت در طلب وی برآید و مرگش فرا رسد و دنیا و آخرتش را بر وی تباه کند .

امام کاظم علیه السلامـ به گاه حضور بر سر گوری ـفرمود: چیزی که آخرش این است، سزاوار است که از همان آغاز به آن دل بسته نشود و چیزی که آغازش این است ، به جاست که از فرجام آن ترسیده شود .

امام عسکری علیه السلام :اگر اهل دنیا عقل خود را به کار می بستند ، دنیا ویران می شد [چون به دنیا بی رغبت می شدند].

1) بحار الأنوار : 73/64/31 .

2) بحار الأنوار : 78/301/1 .

3) بحار الأنوار : 78/320/9 .

4) بحار الأنوار : 78/377/3 .

5) (انظر) الموت : باب 3671 ، 3672 .

1618 - طَریقُ الزُّهدِ

1618 - راه زهد

بحار الأنوار :فی حدیثِ المعراجِ : یا أحمدُ إن أحبَبتَ أن تکونَ أورَعَ الناسِ فازهَدْ فی الدنیا و ارغَبْ فی الآخِرَةِ ، فقالَ : یا إلهِی ، کیفَ أزهَدُ فی الدنیا و أرغَبُ فی الآخِرَةِ؟

قالَ : خُذْ مِنَ الدنیا خِفّا مِنَ الطَّعامِ و الشَّرابِ و اللِّباسِ ، و لا تَدَّخِرْ لِغَدٍ . ⁽¹⁾

1618

راه زهد

بحار الأنوار :در حدیث معراج آمده است : ای احمد! اگر دوست داری که پارساترین مردم باشی، به دنیا پشت کن و به آخرت روی آر . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد : بار خدایا! چگونه به دنیا پشت کنم و به آخرت روی آورم؟ فرمود : از دنیا اندکی خوردنی و نوشیدنی و پوشیدنی برگیر و برای فردا میندوز .

1619 - مَوانِعُ الزُّهدِ

1619 - موانع زهد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :کیفَ یَعمَلُ للآخِرَةِ مَن لا تَنقَطِعُ مِنَ الدنیا رَغبَتُهُ ، و لا تَنقَضِی فیها شَهوَتُهُ ؟ ! ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :کیفَ یَزهَدُ فی الدنیا مَن لا یَعرِفُ قَدرَ الآخِرَةِ ؟ ! ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کیفَ یَصِلُ إلی حَقیقَةِ الزُّهدِ مَن لَم یُمِتْ شَهوَتَهُ ؟ ! ⁽⁵⁾

1619

موانع زهد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چگونه برای آخرت کار کند ، کسی که از دنیا دل بر نمی کَنَد و شهوت و خواهشهای دنیایی او پایان نمی پذیرد؟

امام علی علیه السلام :چگونه به دنیا پشت کند ، کسی که ارزش آخرت را نمی داند؟

امام علی علیه السلام :چگونه به حقیقت زهد می رسد ، کسی که شهوت خویش را نمیرانده است؟!

1) بحار الأنوار : 77/22/6 .

2) (انظر) الزهد : باب 1615 ، 1616 ، 1617 .

3) . أعلام الدین : 340 .

4) غرر الحکم : 6987 .

5) . غرر الحکم : 7000 .

1620 - دَرَجاتُ الزُّهدِ

1620 - درجات زهد

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :الزُّهدُ عَشرَةُ أجزاءٍ فَأعلی دَرَجاتِ الزُّهدِ أدنی دَرَجاتِ الوَرَعِ، و أعلی دَرَجاتِ الوَرَعِ أدنی دَرَجاتِ الیَقینِ ، و أعلی دَرَجاتِ الیَقینِ أدنی دَرَجاتِ الرِّضا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ عَشرَةُ أجزاءٍ فَأعلی دَرَجاتِ الزُّهدِ أدنی دَرَجاتِ الرِّضا ، ألا و إنّ الزُّهدَ فی آیَةٍ مِن کِتابِ اللّهِ «لِکَیْلا تَأْسَوا عَلَی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1620

درجات زهد

امام زین العابدین علیه السلام :زهد، ده درجه دارد و بالاترین درجه زهد ، کمترین درجه ورع است و بالاترین درجه ورع ، پایین ترین درجه یقین و عالیترین درجه یقین ، فروترین درجه رضاست .

امام زین العابدین علیه السلام :زهد، دارای ده درجه است . بالاترین درجه زهد کمترین درجه رضاست . بدانید که همه زهد در یک آیه از کتاب خداست : «تا افسوس مخورید بر آنچه از دستتان می رود و شادمانی نکنید به آنچه دستتان می آید» .

1621 - الزُّهدُ وَالعِلمُ الذّاتِیُّ

1621 - زهد و علم ذاتی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، ما زَهِدَ عَبدٌ فی الدنیا إلاّ أنبَتَ اللّهُ الحِکمَةَ فی قَلبِهِ ، و أنطَقَ بها لِسانَهُ ، و یُبَصِّرُهُ عُیوبَ الدنیا و داءَها و دَواءَها ، و أخرَجَهُ مِنها سالِما إلی دارِ السَّلامِ . ⁽⁵⁾

1621

زهد و علم ذاتی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! هیچ بنده ای دل از دنیا برنکَنْد ، مگر آن که خداوند [بذر ]حکمت را در دل او رویاند و زبانش را به آن گویا کرد و عیب های دنیا و درد و درمان آن را به وی شناساند و او را سالم از دنیا به سرای سلامت (بهشت) بُرد .

1) بحار الأنوار : 78/136/11 .

2) الحدید : 23 .

3) بحار الأنوار : 70/311/10 .

4) (انظر) الیقین : باب 4184 .

5) بحار الأنوار : 77/80/3 .

عنه صلی الله علیه و آله :مَن یَرغَبْ فی الدنیا فَطالَ فیها أمَلُهُ أعمَی اللّهُ قَلبَهُ علی قَدرِ رَغبَتِهِ فیها ، و مَن زَهِدَ فیها فَقَصَرَ فیها أمَلَهُ أعطاهُ اللّهُ عِلما بغَیرِ تَعَلُّمٍ ، و هُدیً بغَیرِ هِدایَةٍ ، و أذهَبَ عَنهُ العَماءَ و جَعَلَهُ بَصیرا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا خَرَجَ ذاتَ یومٍ فقالَ ـ: هَل مِنکُم أحَدٌ یُرِیدُ أن یُؤتِیَهُ اللّهُ عزّ و جلّ عِلما بغَیرِ تَعَلُّمٍ و هُدیً بغَیرِ هِدایةٍ ؟! هَل مِنکُم أحَدٌ یُرِیدُ أن یُذهِبَ اللّهُ عَنهُ العَمی و یَجعَلَهُ بَصیرا ؟!

ألا ......... مَن زَهِدَ فی الدنیا و قَصُرَ أمَلُهُ فیها أعطاهُ اللّهُ عِلما بغَیرِ تَعَلُّمٍ و هُدیً بغَیرِ هِدایَـةٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، إذا رَأیتَ أخاکَ قد زَهِدَ فی الدنیا فاستَمِع مِنهُ فإنّهُ یُلَقّی الحِکمَةَ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن زَهِدَ فی الدنیا ، و لم یَجزَعْ مِن ذُلِّها ، و لَم یُنافِسْ فی عِزِّها ، هَداهُ اللّهُ بغَیرِ هِدایَةٍ مِن مَخلوقٍ ، و عَلَّمَهُ بغَیرِ تَعلِیمٍ ، و أثبَتَ الحِکمَةَ فی صَدرِهِ و أجراها علی لِسانِهِ . ⁽⁴⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به دنیا روی آوَرَد و آرزویش دراز گردد ، خداوند ، به اندازه رغبت او به دنیا ، دلش را کور گرداند و هر که به دنیا پشت کند و آرزویش را در آن کوتاه گرداند ، خداوند او را دانشی عطا کند، بی آن که از کسی فرا گیرد و هدایتش فرماید، بی آن که کسی هدایتش کند و کوری را از [دل] او ببرد و بینایش گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ پس از خروج [از منزل] ـفرمود : آیا کسی از شما هست که بخواهد خداوند ، بی واسطه کسی، او را علم آموزد و هدایت کند؟ آیا کسی از شما هست که بخواهد خداوند کوردلی او را بزداید و بینا و بصیرش گرداند؟

بدانید. . . که هر کس به دنیا بی رغبت باشد و آرزویش را در دنیا کوتاه کند ، خداوند بدون درس گرفتن و رهنمایی، او را علم آموزد و هدایتش فرماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! هر گاه دیدی برادرت به دنیا پشت کرده است ، به سخنان او گوش کن ؛ زیرا او حکمت تعلیم می دهد .

امام علی علیه السلام :هر که دل از دنیا برکنَد و از خواری آن بیتابی نکند و برای رسیدن به ارجمندی آن به رقابت برنخیزد ، خداوند او را هدایت کند، بی هدایت مخلوقی و علمش آموزد، بی آن که از کسی تعلیم گیرد و حکمت را در سینه اش استوار دارد و آن را بر زبانش جاری سازد .

1) بحار الأنوار : 77/163/187 .

2) حلیة الأولیاء : 8/135 .

3) بحار الأنوار : 77/80 .

4) بحار الأنوار : 78/63/155 .

بحار الأنوارـ فی الدعاء ـ: اللّهُمّ لکَ الحَمدُ علی ما جَری به قضاؤکَ فی أولیائکَ ......... بعدَ أن شَرَطْتَ علَیهِمُ الزُّهدَ ......... فَشَرَطُوا لکَ ذلکَ و عَلِمتَ مِنهُمُ الوَفاءَ بهِ فَقَبِلتَهُم ......... و أهبَطتَ علَیهِم ملائکَتَکَ و کَرَّمتَهُم بِوَحیِکَ و رَفَدتَهُم بِعِلمِکَ . ⁽¹⁾

1622 - الزُّهدُ وشَرحُ الصَّدرِ

1622 - زهد و شرح صدر

بحار الأنوار :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ فی قولهِ تعالی : «أ فَمَنْ شَرَحَ اللّهُ صَدْرَهُ لِلاْءِسْلامِ فهُو علی نُورٍ مِن رَبِّهِ» ⁽³⁾ـ : إنّ النورَ إذا وَقَعَ فی القَلبِ انفَسَحَ لَهُ و انشَرَحَ . قالوا : یا رسولَ اللّهِ ، فهَل لِذلکَ علامةٌ یُعرَفُ بها ؟

قالَ : التَّجافِی عَن دارِ الغُرورِ و الإنابَةُ إلی دارِ الخُلُودِ ، و الاستِعدادُ لِلمَوتِ قَبلَ نُزولِ المَوتِ . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ زهد و شرح صدر

بحار الأنوار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره آیه «آیا کسی که خداوند سینه اش را برای اسلام فراخ گرداند و در نتیجه نوری از سوی پروردگارش دارد» فرمود : این نور هرگاه در دل بیفتد، دل برایش باز شود و فراخ گردد . عرض کردند : ای رسول خدا! آیا برای شناخت این امر، نشانه ای هم هست؟ فرمود : دوری کردن از سرای فریب (دنیا) و روی آوردن به سرای جاودانه (آخرت) و آماده شدن برای مرگ، پیش از فرا رسیدن مرگ .

1623 - الزُّهدُ وَالمُکاشَفَةُ

1623 - زهد و مکاشفه

بحار الأنوار عن سَلاّم :کنتُ عند أبی جعفرٍ علیه السلام فَدَخَلَ علَیهِ حُمرانُ بنُ أعیَنَ فَسَأَلَهُ عن أشیاءَ ، فلَمّا هَمَّ حُمرانُ بالقِیامِ قالَ لأبی جعفرٍ علیه السلام : اُخبِرُکَ أطالَ اللّهُ بَقاکَ و أمتَعَنا بِکَ أنّا نَأتِیکَ فما نَخرُجُ مِن عندِکَ حتّی تَرِقَّ قُلوبُنا و تَسلُوَ أنْفُسُنا عنِ الدنیا ، و یَهُونَ علَینا ما فی أیدِی الناسِ مِن هذِهِ الأموالِ ، ثُمّ نَخرُجُ مِن عِندِکَ فإذا صِرنا مَعَ الناسِ و التُّجّارِ أحبَبنا الدنیا! قالَ : فقالَ أبو جعفرٍ علیه السلام : إنّما هِی القُلوبُ مَرَّةً یَصعُبُ علَیها الأمرُ و مَرَّةً یَسهُلُ .

ثمّ قال أبو جعفر علیه السلام : أما إنّ أصحابَ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالوا : یا رسولَ اللّهِ ، نَخافُ علَینا النِّفاقَ ! قالَ : فقالَ لَهُم : و لِمَ تَخافُونَ ذلکَ؟

قالوا : إنّا إذا کُنّا عِندَکَ فَذَکَّرتَنا ، رُوِعْنا وَ وَجِلنا و نَسِینا الدنیا و زَهِدنا فیها حتّی کَأنّا نُعایِنُ الآخِرَةَ و الجَنَّةَ و النارَ ، و نحنُ عِندَکَ .

و إذا دَخَلنا هذهِ البُیوتَ و شَمَمْنا الأولادَ و رَأینا العِیالَ و الأهلَ و المالَ یَکادُ أن نُحَوَّلَ عنِ الحالِ التی کُنّا علَیها عندَکَ، و حتّی کأنّا لَم نَکُن عَلی شَیءٍ ، أ فَتَخافُ

علَینا أن یکونَ هذا النِّفاقَ؟

فقالَ لَهُم رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کَلاّ ، هذا مِن خُطُواتِ الشیطانِ لِیُرَغِّبَکُم فی الدنیا ، و اللّهِ لَو أنَّکُم تَدُومُونَ علی الحالِ التی تَکُونُونَ علَیها و أنتُم عِندِی فی الحالِ التی وَصَفتُم أنفُسَکُم بها لَصافَحَتکُمُ المَلائکةُ و مَشَیتُم عَلَی الماءِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

بحار الأنوار :در دعا آمده است : بار الها! حمد و سپاس تو راست بر آنچه از قضای خود بر دوستانت جاری ساختی . . . پس از آن که با ایشان شرطِ زهد گذاشتی . . . و آنان آن شرط را از تو پذیرفتند ، و دانستی که به آن شرط وفا می کنند ، پس آنان را پذیرا شدی . . . و فرشتگان خود را بر ایشان فرو فرستادی و با وحی خود، گرامی شان داشتی و از دانش خود، عطایشان کردی .

زهد و شرح صدر

1623

زهد و مکاشفه

بحار الأنوارـ به نقل از سلاّم ـ: خدمت امام باقر علیه السلام بودم که حمران بن اعین وارد شد و سؤالاتی کرد و وقتی خواست برخیزد به امام علیه السلام عرض کرد : خداوند به شما عمر طولانی دهد و ما را از وجودتان بهره مند سازد ، می خواهم مطلبی عرض کنم، و آن این است که وقتی خدمت شما می آییم، تا زمانی که در محضر شما هستیم، رقّت قلب داریم و جان هایمان به دنیا بی رغبت است و مال و ثروت مردم برایمان ارزش و اهمّیتی ندارد ، اما همین که شما را ترک می کنیم و به میان مردم و کسبه و تجّار می رویم ، دوباره دنیا دوستی به سراغمان می آید .

امام باقر علیه السلام فرمود : دلها چنین هستند . گاه کار بر آنها دشوار می شود و گاه آسان می گردد .

سپس امام علیه السلام فرمود : اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن حضرت عرض کردند : ای رسول خدا! از نفاق بر خود می ترسیم! رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : چرا از آن می ترسید؟ عرض کردند : ما وقتی در محضر شما هستیم و ما را موعظه می فرمایی، بیم و ترس [از خدا و آخرت ]دلمان را فرا می گیرد و دنیا را فراموش می کنیم و به آن بی رغبت می شویم، چنان که گویی آخرت و بهشت و دوزخ را با چشم می بینیم . اما همین که به خانه های خود می رویم و بوی فرزندانمان به مشاممان می خورد و زن و بچه و ثروت را می بینیم، از آن حال و وضعی که در خدمت شما داشتیم تقریبا برمی گردیم ، به طوری که گویی اصلاً آن حالت را نداشته ایم. آیا از این حالت، بیم نفاق بر ما دارید؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله به آنان فرمود : هرگز ؛ این از گامهایی است که شیطان بر می دارد، تا شما را به دنیا راغب سازد . به خدا قسم اگر همان حالت نزد من را در خانه هایتان نیز داشتید ، فرشتگان با شما دست می دادند و بر روی آب راه می رفتید .

1) بحار الأنوار : 102/104/2 .

2) (انظر) العلم : باب 2874 .

3) الزمر : 22 .

4) بحار الأنوار : 73/122/110 .0

5) (انظر) القلب : باب 3334 ، 3339 .

6) بحار الأنوار: 70/56/28.

7) (انظر) باب 1275 حدیث 6314 .

تنبیه الخواطر عن حَنظلةَ الکاتبِ الاُسَیدیّـ و کانَ مِن کُتّابِ النبیِّ صلی الله علیه و آله ـ: کُنّا عندَ النبیِّ صلی الله علیه و آله فَذَکَّرَنا الجنّةَ و النارَ حتّی کَأنّا رَأیُ عَینٍ ، فقُمتُ إلی أهلِی و وُلْدِی فَضَحِکتُ و لَعِبتُ فَذَکَرتُ الذی کُنّا فیه ، فَخَرَجتُ فَلَقِیتُ أبا بکرٍ فقلتُ : نافَقتُ یا أبا بکرٍ ! قال : و ما ذاک ؟ قلتُ : نکونُ عندَ النبِیّ صلی الله علیه و آله یُذَکِّرُنا الجَنَّةَ و النارَ کَأنّا رَأیُ عَینٍ فإذا خَرَجنا مِن عِندِهِ عافَسْنا الأرواحَ و الأزواجَ و الأولادَ و الضَّیعاتِ فَنَسِینا .

فقال أبو بکرٍ : إنّا لَنَفعَلُ ذلکَ .

فَأتَیتُ النبیَّ صلی الله علیه و آله ، فَذَکَرتُ لَهُ ذلکَ فقالَ : یا حنظلةُ ، لَو کُنتُم عند أهلِیکُم کما تَکُونُونَ عِندی لَصافَحَتکُمُ المَلائکةُ علی فُرُشِکُم و فی الطَّریقِ ، یا حَنظلةُ ساعَةً و ساعَةً . ⁽¹⁾

تنبیه الخواطرـ به نقل از حنظله اُسَیدی از کاتبان پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: در خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بودیم و آن حضرت از بهشت و دوزخ برایمان گفت ، چندان که گویی آنها را با چشم می دیدیم . [در پایان مجلس] من برخاستم و پیش زن و بچه ام رفتم و شروع کردم به گفتن و خندیدن و شوخی کردن . ناگاه به یاد سخنان پیامبر و حالتی که به ما دست داده بود ، افتادم . از خانه بیرون آمدم و ابو بکر را دیدم و به او گفتم : ای ابو بکر! گرفتار نفاق شده ام . ابو بکر پرسید : کدام نفاق؟ گفتم : وقتی در خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله هستیم و از بهشت و دوزخ برایمان می گوید ، حالتی به ما دست می دهد که گویی بهشت و جهنّم را می بینیم ، اما چون از خدمت آن حضرت می رویم ، به زنها و بچه ها و مال و مَنال خود سرگرم می شویم و [همه آن سخنان را ]فراموش می کنیم .

ابو بکر گفت: ما نیز همین حالت را داریم.

من خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدم و موضوع را برای آن حضرت گفتم ؛ فرمود : ای حنظله! اگر نزد خانواده خود نیز همان حالتی را می داشتید که نزد من دارید ، هر آینه فرشتگان در بستر شما و در کوچه و گذرگاه با شما دست می دادند . ای حنظله! آدمی هر ساعتی حالتی دارد .

1) کنز العمّال : 1696 ، و انظر : 1697 ، 1699 ، 1221 .

المسیحُ علیه السلامـ لَمّا قالَ الحَواریُّونَ لَهُ : ما لکَ تَمشِی علی الماءِ و نحنُ لا نَقدِرُ علی ذلکَ ؟! ـ: و ما مَنزِلَةُ الدِّینارِ و الدِّرهَمِ عِندَکُم ؟ قالوا : حَسَنٌ ، قالَ : لکِنَّهُما عِندِی و المَدَرَ سَواءٌ . ⁽¹⁾

1624 - ثَمَراتُ الزُّهدِ

1624 - ثمرات زهد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أفلَحَ الزاهِدُ فی الدنیا ، حَظِیَ بِعِزِّ العاجِلَةِ و بِثَوابِ الآخِرَةِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن زَهِدَ فی الدنیا هانَتْ علَیهِ المُصِیباتُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الزُّهدُ یُخلِقُ الأبدانَ ، و یُحَدِّدُ الآمالَ ، و یُقَرِّبُ المَنِیَّةَ ، و یُباعِدُ الاُمنِیَّةَ ، مَن ظَفِرَ به نَصِبَ ، و مَن فاتَهُ تَعِبَ . ⁽⁵⁾

مسیح علیه السلام در پاسخ به حواریان که عرض کردند :چرا تو بر آب راه می روی و ما نمی توانیم؟ فرمود : به نظر شما درهم و دینار چگونه است؟ عرض کردند : ارزشمند هستند . مسیح علیه السلام فرمود : اما در نظر من ارزش آنها با کلوخ یکسان است.

1624

ثمرات زهد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بی رغبت به دنیا رستگار شد ، چنین کسی هم از ارجمندی دنیا بهره مند شود و هم از پاداش آخرت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که دل از دنیا برکنَد، مصیبتها و گرفتاریها بر او آسان شود .

امام علی علیه السلام :زهد، پیکرها را می فرساید ، آرزوها را محدود می کند ، مرگ را نزدیک می نمایاند و آرزو را دور می سازد . هر که به زهد دست یابد، رنجور شود و هر که آن را از دست دهد ، به رنج و سختی افتد .

1) تنبیه الخواطر : 1/156 .

2) (انظر) القلب : باب 3335 . الیقین : باب 4197 .

3) . شرح نهج البلاغة : 6/231 .

4) بحار الأنوار : 77/94/1 .

5) . بحار الأنوار:70/317/23.

عنه علیه السلام :الزُّهدُ مِفتاحُ صَلاحٍ ، الوَرَعُ مِصباحُ نَجاحٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :العِلمُ یُرشِدُکَ إلی ما أمَرَکَ اللّهُ بهِ و الزُّهدُ یُسَهِّلُ لکَ الطریقَ إلَیهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِزهَدْ فی الدنیا یُبَصِّرْکَ اللّهُ عَوراتِها ، و لا تَغفَلْ فَلَستَ بِمَغفُولٍ عنکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اِزهَدْ فی الدنیا تَنزِلْ علَیکَ الرَّحمَةُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنّکُم إن زَهِدتُم خَلَصتُم مِن شَقاءِ الدنیا و فُزتُم بدارِ البَقاءِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن زَهِدَ فی الدنیا أعتَقَ نَفسَهُ و أرضی رَبَّهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن زَهِدَ فی الدنیا استَهانَ بِالمُصیباتِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :الزهدُ فی الدنیا الراحَةُ العُظمی . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :السلامةُ فی التَّفَرُّدِ ، الراحَةُ فی الزُّهدِ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :لَن یَفتَقِرَ مَن زَهِدَ . ⁽¹⁰⁾

امام علی علیه السلام :زهد ، کلید درستی است و ورع ، چراغ راه رستگاری .

امام علی علیه السلام :دانش تو را به فرمانهای خداوند رهنمون می شود و زهد ، راه رسیدن به آن را برای تو آسان و هموار می کند .

امام علی علیه السلام :دل از دنیا بر کَن ، تا خداوند تو را به عیبها و زشتیهای آن بینا کند و غافل مباش ؛ زیرا که خداوند از تو غافل نیست .

امام علی علیه السلام :به دنیا زاهد و بی رغبت باش ، تا رحمت بر تو فرود آید .

امام علی علیه السلام :اگر شما زهد بورزید، از بدبختی دنیا رهایی یابید و به سرای جاویدان دست پیدا کنید .

امام علی علیه السلام :هر که دل از دنیا بر کنَد خود را [از قید بندگی آن ]آزاد کند و پروردگارش را خشنود سازد .

امام علی علیه السلام :هر که به دنیا بی رغبت باشد ، مصیبتها و گرفتاریها را ناچیز شمارد .

امام علی علیه السلام :دل کندن از دنیا، بزرگترین آسایش است .

امام علی علیه السلام :سلامت، در تنهایی است و آسایش در دنیا گریزی .

امام علی علیه السلام :آن که زهد ورزد ، هرگز نیازمند نشود .

1) غرر الحکم : (749 ـ 750) .

2) غرر الحکم : 1835 .

3) نهج البلاغة : الحکمة 391 .

4) غرر الحکم : 2275 .

5) غرر الحکم : 3846 .

6) غرر الحکم : 8816 .

7) نهج البلاغة : الحکمة 31 .

8) غرر الحکم : 1316 .

9) غرر الحکم : (328 ـ 329) .

10) بحار الأنوار:77/212/1.

عنه علیه السلام :مَع الزُّهدِ تُثمِرُ الحِکمَةُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ عزّ و جلّ خَلَقَ خَلقا ضَیَّقَ الدنیا علَیهِم نَظَرا لَهُم ، فَزَهَّدَهُم فیها و فِی حُطامِها ، فَرَغِبُوا فی دارِ السلامِ الذی دَعاهُم إلَیهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن وصایاهُ لابنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ: أحْیِ قَلبَکَ بالمَوعِظَةِ و أمِتْهُ بالزَّهادَةِ . ⁽³⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :مَن زَهِدَ فی الدنیا هانَتْ علَیهِ مَصائبُها و لم یَکرَهْها . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّما أرادُوا الزُّهدَ فی الدنیا لِتَفرُغَ قُلوبُهُم للآخِرَةِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :حَرامٌ علی قُلوبِکُم أن تَعرِفَ حَلاوَةَ الإیمانِ حتّی تَزهَدَ فی الدنیا . ⁽⁶⁾

⁽⁷⁾

1625 - مَضارُّ الرَّغبَةِ

1625 - زیانهای رغبت به دنیا

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الزُّهدُ فی الدنیا یُرِیحُ القَلبَ و البَدَنَ ، و الرَّغبَةُ فیها تُتعِبُ القَلبَ و البَدَنَ . ⁽⁸⁾

امام علی علیه السلام :با زهد است که حکمت به بار می نشیند.

امام علی علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ مردمانی را بیافرید و از روی لطف ، دنیا را بر آنان تنگ کرد و بدین سان آنان را به دنیا و خُرده ریزه های آن بی رغبت ساخت و در نتیجه ، آنان به سرای سلامت (بهشت)، که ایشان را به سوی آن فرا خوانده است ، روی آوردند .

امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزند خود حسن علیه السلام ـفرمود : دلت را با موعظه زنده گردان و با زهد بمیرانش .

امام زین العابدین علیه السلام :هر که دل از دنیا برکند، مصیبتهای آن بر او آسان شود و از آنها ناراحت نشود .

امام صادق علیه السلام :آنان (صاحبان قلب سلیم) زهد به دنیا را می خواهند ، تا دلهایشان را برای آخرت خالی سازند .

امام صادق علیه السلام :چشیدن حلاوت ایمان بر دلهای شما حرام است ، مگر آنگاه که دلهایتان به دنیا بی رغبت باشند .

1625

زیانهای رغبت به دنیا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بی رغبتی به دنیا ، تن و جان را آسایش می بخشد و رغبت به آن، تن و جان را به رنج می افکند .

1) غرر الحکم : 9734 .

2) . بحار الأنوار:77/378/1.

3) نهج البلاغة: الکتاب31.

4) . تحف العقول : 281 .

5) بحار الأنوار:70/239/7.

6) . بحار الأنوار : 73/49/20 .

7) (انظر) المصیبة : باب 2311 .

8) کنز العمّال : 6060 .

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الزاهِدَ فی الدنیا یَرتَجِی ، و یُرِیحُ قَلبَهُ و بَدَنَهُ فی الدنیا و الآخِرَةِ ، و الراغبَ فیها یُتعِبُ قَلبَهُ و بَدَنَهُ فی الدنیا و الآخِرَةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الرَّغبَةُ مِفتاحُ النَّصَبِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الرَّغبَةُ فی الدنیا تُورِثُ الغَمَّ و الحَزَنَ ، و الزُّهدُ فی الدنیا راحَةُ القَلبِ و البَدَنِ . ⁽³⁾

1626 - أزهَدُ النّاسِ

1626 - زاهدترین مردم

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أزهَدُ الناسِ مَنِ اجتَنَبَ الحَرامَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سَألَهُ أبو ذَرٍّ عن أزهَدِ الناسِ ـ: مَن لَم یَنسَ المَقابِرَ و البِلی ، و تَرَکَ فَضلَ زِینَةِ الدنیا ، و آثَرَ ما یَبقی علی ما یَفنی ، و لم یَعُدَّ غدا مِن أیّامِهِ ، و عَدَّ نَفسَهُ فی المَوتی . ⁽⁶⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا زُهدَ کالزُّهدِ فی الحَرامِ . ⁽⁷⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :یقولُ اللّهُ : یا ابنَ آدَمَ ، اِرْضَ بما آتَیتُکَ تَکُن مِن أزهَدِ الناسِ . ⁽⁸⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بی رغبت به دنیا [به آنچه نزد خداست ]امیدوار است و جان و تن خود را در دنیا و آخرت آسایش دهد و کسی که به دنیا راغب باشد، تن و جان خویش را در دنیا و آخرت به رنج افکند .

امام علی علیه السلام :رغبت به دنیا، کلید رنج است .

امام صادق علیه السلام :رغبت به دنیا، غم و اندوه به بار می آورد و بی اعتنایی به دنیا، مایه آسایش تن و جان است .

1626

زاهدترین مردم

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زاهدترین مردم کسی است که از حرام دوری می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به سؤال ابوذر از زاهدترین مردم ـفرمود : کسی که گورها و پوسیده شدن را فراموش نکند و زیور اضافی دنیا را وا گذارد و آنچه را ماندنی است بر آنچه فناپذیر است ، مقدّم بدارد و فردا را از روزهای عمر خود نشمارد و خود را از مردگان شمارد .

امام علی علیه السلام :هیچ زهدی ، چون بی رغبتی به حرام نیست .

امام زین العابدین علیه السلام :خداوند می فرماید : ای پسر آدم! به آنچه تو را داده ام خشنود و قانع باش ، تا از زاهدترین مردمان باشی .

1) أعلام الدین : 343 .

2) نهج البلاغة : الحکمة 371 .

3) تحف العقول : 358 .

4) (انظر) الراحة : باب 1568 .

5) الأمالی للصدوق : 72/41 .

6) بحار الأنوار:77/80/1.

7) نهج البلاغة : الحکمة 113 .

8) بحار الأنوار : 78/139/22 .

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :إنّ أصبَرَکُم علی البَلاءِ لَأزهَدُکُم فی الدنیا . ⁽¹⁾

1627 - مَوعِظَةٌ لِمَن تَأبی نَفسُهُ الزُّهدَ

1627 - یک اندرز برای کسی که نفسش زهد را پذیرا نیست

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن وصایاهُ لابنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ: یا بُنَیَّ ، فإن تَزهَدْ فیما زَهَّدتُکَ فیهِ و تَعزِفْ نَفسُکَ عَنها فهِی أهلُ ذلکَ ، و إن کُنتَ غَیرَ قابِلِ نَصِیحَتِی إیّاکَ فیها ، فاعلَمْ یَقینا أنَّکَ لَن تَبلُغَ أمَلَکَ ، و لا تَعدُوَ أجَلَکَ ، فإنّکَ فی سبیلِ مَن کانَ قَبلَکَ فَخَفِّضْ فی الطَّلَبِ و أجمِلْ فی المُکتَسَبِ . ⁽²⁾

1627

یک اندرز برای کسی که نفسش زهد را پذیرا نیست

امام علی علیه السلامـ در سفارشهای خویش به فرزندش حسن علیه السلام ـفرمود : فرزندم! اگر از آنچه تو را به دل برکندن از آن فرا خواندم، دل برکنی و خود را از آن باز داری ، کاری شایسته و بجا کرده ای، و اگر نصیحت مرا درباره دنیا نپذیری ، یقین بدان که تو [در دنیا] هرگز به آرزویت نمی رسی و از مدّت عمرت فراتر نروی ؛ چه، تو نیز همان راهی را می روی که پیشینیان تو رفتند . بنا بر این ، در طلب [دنیا ]آرام باش و برای کسب روزی میانه رو .

1628 - الزُّهدُ لا یَنقُصُ الرِّزقَ

1628 - زهد، روزی را کم نمی کند

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن زَهِدَ فی الدنیا لَم تَفُتْهُ، مَن رَغِبَ فیها أتعَبَتهُ و أشقَتهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ زُهدَ الزاهِدِ فی هذه الدنیا لا یَنقُصُهُ مِمّا قَسَمَ اللّهُ عزّ و جلّ لَهُ فیها و إن زَهِدَ ، و إنَّ حِرْصَ الحَریصِ علی عاجِلِ زَهرَةِ (الحَیاةِ) الدنیا لا یَزِیدُهُ فیها و إن حَرِصَ ، فالمَغبونُ مَن حُرِمَ حَظُّهُ مِنَ الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

امام کاظم علیه السلام :همانا صبورترین شما در برابر بلاها ، زاهدترین شما به دنیاست .

1628

زهد، روزی را کم نمی کند

امام علی علیه السلام :هر که به دنیا بی اعتنا باشد ، دنیا از دستش نرود و هر که به دنیا رو کند ، دنیا او را به رنج و بدبختی افکند .

امام علی علیه السلام :بی اعتناییِ زاهد به این دنیا، از رزقی که خداوند عزّ و جلّ برای او مقدّر فرموده ، چیزی کم نمی کند ، هر چند زهد ورزد. و حرص زدنِ حریص ، بر این زندگی زودگذر دنیا، چیزی بر روزی مقدّر او نمی افزاید ، هر چند حرص زند . پس مغبون کسی است که از بهره آخرت خود محروم مانَد .

1) بحار الأنوار:78/308/1.

2) . بحار الأنوار : 77/206/1 .

3) غرر الحکم : (8480 ـ 8481) .

4) الکافی : 2/129/6 .

1629 - الزُّهدُ وَالمَعرِفَةُ

1629 - زهد و شناخت

الکتاب :

وَ شَرَوهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کانُوا فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ» . ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لَمّا قالَ رجلٌ فی دُعائهِ : اللّهُمّ أرِنِی الدنیا کما تَراها ـ: لا تَقُلْ هکذا ، و لکِن قُلْ: أرِنِی الدنیا کما أرَیتَها الصَّالِحِینَ مِن عِبادِکَ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا تَزهَدَنَّ فی شَیءٍ حتّی تَعرِفَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :یَسِیرُ المَعرِفَةِ یُوجِبُ الزُّهدَ فی الدنیا . ⁽⁵⁾

1629

زهد و شناخت

قرآن :

«و او را به بهایی ناچیز ، درمهایی چند ، فروختند و به او بی رغبت بودند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ وقتی که مردی در دعای خود عرض کرد : بار الها! دنیا را چنان که خود می بینی به من نشان بده ـفرمود : این چنین مگو . بلکه بگو : دنیا را همان گونه که به بندگان صالح خود نشان دادی به من بنما .

امام علی علیه السلام :تا چیزی را نشناخته ای به آن زهد مورز .

امام علی علیه السلام :اندکی شناخت ، موجب بی رغبتی به دنیا می شود .

1) (انظر) الدنیا : باب 1225 .

2) یوسف : 20 .

3) المحجّة البیضاء : 7 / 347 .

4) غرر الحکم : 10168 .

5) غرر الحکم : 10984 .

عنه علیه السلامـ فی وصفِ المَأخُوذِینَ علی الغِرَّةِ فی حالِ الاحتضارِ ـ: فهُو یَعَضُّ یَدَهُ نَدامةً علی ما أصحَرَ لَهُ عندَ المَوتِ مِن أمرِهِ ، و یَزهَدُ فیما کانَ یَرغَبُ فیهِ أیّامَ عُمُرِهِ ، و یَتَمَنّی أنَّ الذی کانَ یَغبِطُهُ بها و یَحسُدُهُ علَیها قد حازَها دُونَهُ ! ⁽¹⁾

1630 - النَّوادِرُ

1630 - گوناگون

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا تَکُنْ مِمَّن یُرِیدُ الآخِرَةَ بِعَمَلِ الدنیا ......... یقولُ فی الدنیا قَولَ الزاهِدینَ ، و یَعمَلُ فیها عَمَلَ الراغِبِینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ الزُّهدِ إخفاءُ الزُّهدِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إذا هَرَبَ الزاهدُ مِنَ الناسِ فاطْلُبْهُ ، إذا طَلَبَ الزاهدُ الناسَ فاهْرُبْ مِنهُ . ⁽⁵⁾

المسیحُ علیه السلام :یا بَنِی إسرائیلَ ، لا تَأسَوا علی ما فاتَکُم مِن دُنیاکُم إذا سَلِمَ دِینُکُم کما لا یَأسی أهلُ الدنیا علی ما فاتَهُم مِن دِینِهِم إذا سَلِمَتْ دُنیاهُم . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلامـ در وصف کسانی که ناگاه در چنگال مرگ گرفتار می شوند ـفرمود : او ، بر اثر آنچه هنگام مرگ برایش آشکار شده است ، دست خود را از پشیمانی می گزد و بدانچه در روزهای زندگانی اش بدان مایل بوده ، بی رغبت می شود و آرزو می کند که ای کاش آن کسی که حسرت او را می خورد و بر وی حسادت می ورزید، این اموال را گرد آورده بود نه او!

1630

گوناگون

امام علی علیه السلام :چونان کسی مباش که با کار دنیایی آخرت را می خواهد . . . در دنیا همچون مردمان زاهد سخن می گوید و در عمل چون دنیاخواهان رفتار می کند .

امام علی علیه السلام :برترین زهد ، پوشیده داشتن زهد است .

امام علی علیه السلام :هر گاه زاهد از مردم گریزان شد ، در طلب او برآی و هرگاه زاهد در طلب مردم برآمد ، از او گریزان شو .

مسیح علیه السلام :ای بنی اسرائیل! هر گاه دینتان سالم بود ، برای از دست دادن دنیاتان افسوس مخورید ، همچنان که دنیا پرستان هر گاه دنیایشان سالم باشد ، برای از دست دادن دینشان اندوهی به خود راه نمی دهند .

1) نهج البلاغة : الخطبة 109 .

2) (انظر) الزهد : باب 1616 . النور : باب 3902 .

3) بحار الأنوار : 78/68/16 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 28 .

5) غرر الحکم : (4078 ـ 4079) .

6) الأمالی للصدوق : 585/805 .

بحار الأنوار عن عبد اللّه بن القاسم :قالَ الإمامُ الصّادقُ علیه السلام : لَمْ یَطْلُبْ أَحَدٌ الحَقَّ بِبابٍ أفضَلَ مِنَ الزُّهدِ فِی الدُّنیا و هو ضِدٌّ لما طَلَبَ أعداءُ الحقِّ . قُلتُ : جُعِلْتُ فِداکَ ممّا ذا؟ قالَ : مِنَ الرَّغْبَةِ فیها و قالَ: اِلاّ مِن صَبّارٍ کَرِیمٍ ، و إنّما هِیَ أیّامٌ قَلائلُ ؟! ⁽¹⁾

بحار الأنوار :امام صادق علیه السلام فرمود : هیچ کس حق را در بهتر از بی رغبتی به دنیا به دست نیاورد. و این، برخلاف آن چیزی است که دشمنان حق در پی آنند. عرض کردم: فدایت گردم برای چه؟ فرمود: به جهت دلبستگی به دنیا . و ادامه داد : مگر از شکیبای بزرگوار، که دنیا، چند روزی بیش نیست.

1) بحار الأنوار : 73/56/28 .

208 - الزواج

208 - ازدواج

اشاره

بحار الأنوار : 74 / 356 باب 22 «تزویج المؤمن» .

کنز العمّال : 16 / 271 ـ 611 «النکاح» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 103 / 216 «أبواب النکاح» . وسائل الشیعة : 14 ، 15 / 1 ـ 265 «النکاح» .

2) انظر : عنوان 75 «الجماع» .

1631 - الحَثُّ عَلَی الزَّواجِ

1631 - تشویق به ازدواج

الکتاب :

وَأنْکِحُوا الْأَیامَی مِنْکُمْ و الصّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إمائکُمْ إن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَ اللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ» . ⁽¹⁾

وَ مِنْ آیاتِهِ أنْ خَلَقَ لَکُم مِنْ أنْفُسِکُم أزْواجا لِتَسْکُنُوا إلَیها وَ جَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَةً إنَّ فِی ذلِکَ لاَیاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» . ⁽²⁾

وَ لَقَدْ أرسَلْنا رُسُلاً مِن قَبْلِکَ وَ جعَلْنا لَهُمْ أزْواجا وَ ذُرِّیَّةً وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أن یَأتِیَ بِآیَةٍ إلاَّ بِإذنِ اللّهِ لِکُلِّ أجَلٍ کِتابٌ» . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ أن یَلقَی اللّهَ طاهِرا مُطَهَّرا فَلْیَلْقَهُ بزَوجَةٍ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما بُنِیَ فی الإسلامِ بِناءٌ أحَبَّ إلی اللّهِ عزّ و جلّ ، و أعَزَّ مِنَ التَّزویجِ . ⁽⁶⁾

1631

تشویق به ازدواج

قرآن :

«بی همسران خود و غلامان و کنیزان شایسته تان را همسر دهید . اگر تهیدست باشند خدا از فضل و کرم خود توانگرشان کند که خدا گشایشگر داناست» .

«و از نشانه های او این است که برای شما از خودتان جفتهایی آفرید ، تا بدانها آرام گیرید و میانتان دوستی و مهربانی نهاد . همانا در اینها نشانه هایی است برای مردمی که می اندیشند» .

«پیش از تو [نیز] پیامبرانی فرستادیم و برای آنان همسران و فرزندان قرار دادیم . و هیچ پیامبری حق نداشت که جز با اجازه خدا آیتی بیاورد . هر مدّتی را مکتوبی است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که دوست دارد که پاک و پاکیزه خدا را دیدار کند ، با داشتن همسر به دیدارش رود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در اسلام هیچ بنایی ساخته نشد که نزد خداوند عزّ و جلّ محبوبتر و ارجمندتر از ازدواج باشد .

1) النور : 32 .

2) الروم : 21 .

3) الرعد : 38 .

4) (انظر) آل عمران: 39 ، النحل: 72 ، الفرقان: 74 .

5) بحار الأنوار : 103/220/18 .

6) بحار الأنوار : 103/222/40 .

عنه صلی الله علیه و آله :تَناکَحُوا تَکثُرُوا فإنّی اُباهِی بِکُمُ الاُمَمَ یَومَ القِیامَةِ حَتَّی بِالسِّقْطِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن نَکَحَ للّهِِ و أنکَحَ للّهِِ ، استَحَقَّ وَلایَةَ اللّهِ . ⁽²⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :لَو لَم تَکُن فی المُناکَحَةِ و المُصاهَرَةِ آیَةٌ مُحکَمَةٌ و لا سُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ ، لَکانَ فیما جَعَلَ اللّهُ فیها مِن بِرِّ القَرِیبِ و تَألُّفِ البَعیدِ ، ما رَغِبَ فیهِ العاقِلُ اللَّبِیبُ و سارَعَ إلَیهِ المُوَفَّقُ المُصِیبُ . ⁽³⁾

1632 - النِّکاحُ سُنَّةٌ

1632 - ازدواج، سنّت است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :النِّکاحُ سُنَّتِی ، فَمَن لَم یَعمَلْ بِسُنَّتِی فَلَیسَ مِنّی ، و تَزَوَّجُوا فإنّی مُکاثِرٌ بِکُمُ الاُمَمَ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :النِّکاحُ سُنَّتِی ، فَمَن رَغِبَ عَن سُنَّتی فَلَیسَ مِنّی . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ فِطرَتی فَلْیَستَنَّ بِسُنَّتی،

و مِن سُنَّتی النِّکاحُ . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ازدواج کنید تا جمعیت شما زیاد شود ؛ زیرا من در روز قیامت به وجود شما ، حتی به فرزندان سقط شده تان ، بر سایر امّتها می بالم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به خاطر خدا ازدواج کند و برای خدا کسی را همسر دهد ، سزاوار درآمدن در سرپرستی خداست .

امام رضا علیه السلام :اگر درباره ازدواج و پیوند ، آیتی محکم و سنّتی پیروی شده [از رسول خدا صلی الله علیه و آله ] هم نبود ، باز، نیکیِ به خویشاوند و مأنوس شدنِ با بیگانه، که خداوند در این امر قرار داده است،انگیزه ای بود که خردمندِ صاحب دل به ازدواج رغبت کند و انسان موفّق درست اندیش به آن بشتابد .

1632

ازدواج، سنّت است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ازدواج سنّت من است . هر که به سنّت من عمل نکند از من نیست . ازدواج کنید ؛ زیرا من به زیادی جمعیت شما بر سایر امّتها می بالم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ازدواج سنّت من است ؛ پس هر که از سنّت من روی گرداند از من نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه آیین مرا دوست دارد ، باید به سنّت من عمل کند و ازدواج از سنّت های من است .

1) عوالی اللآلی : 3/286/29 .

2) المحجّة البیضاء : 3/54 .

3) مکارم الأخلاق : 1/449/1541 .

4) کنز العمّال : 44407 .

5) بحار الأنوار : 103/220/23 .

6) الکافی : 5/494/1 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تَزَوَّجُوا فإنَّ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بأَلْسِنَتِهِ کثـیرا ما کانَ یقـولُ : مَن کانَ یُحِـبُّ أن یَتَّبِعَ سُنَّتی فَلْیَتَزَوَّجْ ، فإنَّ مِن سُنَّتِی التَّزویجَ . ⁽¹⁾

1633 - مَن تَزَوَّجَ فی حَداثَةِ سِنِّهِ

1633 - کسی که در جوانی ازدواج کند

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أیُّما شابٍّ تَزَوَّجَ فی حَداثَةِ سِنِّهِ عَجَّ شَیطانُهُ : یا وَیلَهُ ! عَصَمَ مِنّی دِینَهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن شابٍّ تَزَوَّجَ فی حَداثَةِ سِنِّهِ إلاّ عَجَّ شَیطانُهُ : یا وَیْلَهُ ، یا وَیْلَهُ ! عَصَمَ مِنّی ثُلُثَی دِینِهِ ، فَلْیَتَّقِ اللّهَ العَبدُ فی الثُّلُثِ الباقِی . ⁽³⁾

1633

کسی که در جوانی ازدواج کند

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر جوانی که در دوره جوانی اش ازدواج کند ، شیطانش فریاد برآورد که : ای وای! دینش را از [گزند ]من حفظ کرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ جوانی نیست که در دوره جوانی اش ازدواج کند ، مگر آن که شیطان او فریاد برآورد که : ای وای ، ای وای! دو سوم دینش را از [گزند] من حفظ کرد . بنا بر این ، بنده باید برای حفظ یک سوم دیگر ، تقوای الهی در پیش گیرد .

1634 - مَن تَزَوَّجَ أحرَزَ نِصفَ دینِهِ

1634 - کسی که ازدواج کند، نصف دین خود را به دست آورده است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا تَزَوَّجَ العَبدُ فقدِ استَکمَلَ نِصفَ الدینِ ، فَلْیَتَّقِ اللّهَ فی النِّصفِ الباقی . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :ازدواج کنید ؛ زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله فراوان می فرمود : هر که دوست دارد از سنّت من پیروی کند ، ازدواج نماید ؛ که ازدواج از سنّت من است .

1634

کسی که ازدواج کند، نصف دین خود را به دست آورده است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه آدمی ازدواج کند ، نصف دین را به دست آورده است و برای نصف دیگر باید تقوای خدا پیشه کند .

1) بحار الأنوار : 10/93/1 .

2) کنز العمّال : 44441 .

3) بحار الأنوار : 103/221/34 .

4) کنز العمّال : 44403 .

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَزَوَّجَ فقد اُعطِیَ نِصفَ العِبادَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَزَوَّجَ فقد أحرَزَ نِصفَ دِینِهِ، فَلْیَتَّقِ اللّهَ فی النِّصفَ الباقی . ⁽²⁾

1635 - صَلاةُ المُتَزَوِّجِ ونَومُهُ

1635 - نماز و خواب شخص متأهّل

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :المُتَزَوِّجُ النائمُ أفضَلُ عِندَ اللّهِ مِنَ الصائمِ القائمِ العَزَبِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ رَکعَتَینِ یُصَلِّیهِما رجُلٌ مُتَزوِّجٌ ، أفضَلُ مِن رَجُلٍ یَقومُ لَیلَهُ و یَصُومُ نَهارَهُ أعزَبَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :رَکعَتانِ یُصَلّیهِما مُتَزَوِّجٌ أفضَلُ مِن سَبعینَ رَکعَةً یُصَلِّیها غیرُ مُتَزَوِّجٍ . ⁽⁶⁾

1635

نماز و خواب شخص متأهّل

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ازدواج کرده خفته ، نزد خدا فضیلت دارد بر ازدواج نکرده روزه گیر شب زنده دار .

امام صادق علیه السلام :دو رکعت نمازی که مردِ زن دار بخواند ، بهتر است از مردِ بی همسری که شب را به عبادت سپری کند و روز را به روزه داری .

امام صادق علیه السلام :دو رکعت نمازی که ازدواج کرده می خواند ، برتر از هفتاد رکعت نمازی است که فرد عزب بخواند .

1636 - زِیادةُ الرِّزقِ بِالنِّکاحِ

1636 - زیاد شدن روزی با ازدواج

الکتاب :

وَأنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ و الصَّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إمائکُمْ إنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِن فَضلِهِ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ» . ⁽⁷⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که ازدواج کند ، نصف عبادت به او داده شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که ازدواج کند ، نیمی از دین خود را حفظ نموده است و برای نیمه دوم باید تقوای خدا در پیش گیرد .

1636

زیاد شدن روزی با ازدواج

قرآن :

«بی همسران خود و غلامان و کنیزان شایسته تان را همسر دهید . اگر تهیدست باشند ، خداوند از فضل و کرم خود آنان را توانگر می گرداند که خداوند گشایشگر داناست» .

1) بحار الأنوار : 103/220/22 .

2) کشف الخفاء : 2/239/2432 .

3) (انظر) الدین : باب 1304 .

4) بحار الأنوار : 103/221/25 .

5) قرب الإسناد : 20/67 .

6) بحار الأنوار : 103/219/15 .

7) النور : 32 .

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :اِتَّخِذُوا الأهلَ ؛ فإنّه أرْزَقُ لَکُم . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :زَوِّجُوا أیاماکُم ، فَإنَّ اللّهَ یُحسِنُ لَهُم فی أخلاقِهِم ، و یُوَسِّعُ لَهُم فی أرزاقِهِم ، و یَزِیدُهُم فی مُرُوّاتِهِم . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَرَکَ التَّزویجَ مَخافَةَ العَیْلَةِ فَلَیسَ مِنّا . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :حَقٌّ عَلَی اللّهِ عَونُ مَن نَکَحَ اِلتِماسَ العَفافِ عَمّا حَرَّمَ اللّهُ . ⁽⁴⁾

مجمع البیان :سألَ النبیُّ صلی الله علیه و آله رَجُلاً من أصحابهِ فقالَ: یا فلانُ ، هَل تَزَوَّجتَ ؟ قالَ : لا و لَیسَ عِندی ما أتَزَوَّجُ بهِ ، قالَ : أ لَیسَ مَعکَ «قُلْ هُوَ اللّهُ أحَدٌ» ؟ قالَ : بَلی ، قالَ : رُبُعُ القرآنِ ، قالَ : أ لَیسَ مَعکَ : «قُل یا أَیُّها الکافِرونَ» ؟ قالَ : بَلی ، قالَ : رُبُعُ القرآنِ ، قالَ : أ لَیسَ مَعکَ «إذا زُلْزِلَتْ» ؟ قالَ : بَلی ، قالَ : رُبُعُ القرآنِ .

ثُمّ قالَ : تَزَوَّج ، تَزَوَّج ، تَزَوَّج !!! ⁽⁵⁾

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زن بگیرید ؛ که ازدواج کردن روزی شما را بیشتر می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردان بی همسر خود را زن دهید ؛ زیرا با این کار خداوند اخلاق آنان را نیکو می گرداند و روزی هایشان را زیاد می کند و بر جوان مردیهای آنان می افزاید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که از ترس تنگدستی ازدواج نکند، از ما نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به منظور پاک نگه داشتن خود از آنچه خداوند حرام کرده است ازدواج کند ، بر خداست که او را یاری رساند .

مجمع البیان :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از یکی از اصحاب خود پرسید : فلانی! ازدواج کرده ای؟ عرض کرد : خیر ؛ چیزی ندارم که ازدواج کنم . حضرت فرمود : آیا «قل هو اللّه أحد» با خود نداری؟ عرض کرد : چرا . فرمود : یک چهارم قرآن [را داری] . فرمود : آیا «قل یا أیّها الکافرون» را با خود نداری؟ عرض کرد : چرا . فرمود : یک چهارم [دیگر ]قرآن [را داری] . فرمود : آیا «إذا زلزلت الأرض» را نداری؟ عرض کرد : چرا . فرمود : یک چهارم [دیگر ]قرآن [را داری] .

سپس فرمود : ازدواج کن ، ازدواج کن ، ازدواج کن!

1) بحار الأنوار : 103/217/1 .

2) بحار الأنوار : 103/222/38 .

3) کنز العمّال : 44460 .

4) کنز العمّال : 44443 .

5) مجمع البیان : 10/796 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن تَرَکَ التَّزویجَ مَخافَةَ الفَقرِ فقد أساءَ الظَّنَّ باللّهِ عزّ و جلّ، إنَّ اللّهَ عزّ و جلّ یقولُ : «إنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ» . ⁽¹⁾

1637 - التَّحذیرُ مِن تَرکِ الزَّواجِ

1637 - برحذر داشتن از ترک ازدواج

بحار الأنوار :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ لرجُلٍ اسمُهُ عَکّافٌ ـ : أ لَکَ زَوجَةٌ ؟ قالَ : لا یا رسولَ اللّهِ ، قالَ : أ لَکَ جارِیَةٌ ؟ قالَ : لا یا رسولَ اللّهِ ، قالَ : أ فَأنتَ مُوسِرٌ ؟ قالَ : نَعَم ، قالَ : تَزَوَّجْ ، و إلاّ فَأنتَ مِنَ المُذنِبِینَ . ⁽³⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إنَّ امرأةً سَألَتْ أبا جعفرٍ علیه السلام فقالت : أصلَحَکَ اللّهُ ، إنّی مُتَبَتِّلَةٌ ، فقالَ لَها : و ما التَبَتُّلُ عِندَکِ ؟ قالَت : لا اُرِیدُ التَّزویجَ أبدا . قالَ : و لِمَ ؟ قالَت : ألتَمِسُ فی ذلکَ الفَضلَ ، فقالَ : انصَرِفی فلَو کانَ فی ذلکِ فَضلٌ لکانَت فاطمةُ علیها السلام أحَقَّ بهِ مِنکِ ، إنّه لَیسَ أحَدٌ یَسبِقُها إلی الفَضلِ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :هرکه از ترس تهی دستی ازدواج نکند ، به خداوند عزّ و جلّ گمان بد برده است . خداوند عزّ و جلّ می فرماید : «اگر تهیدست باشند، خداوند از فضل خود توانگرشان می سازد» .

1637

برحذر داشتن از ترک ازدواج

بحار الأنوار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به مردی به نام عکّاف فرمود : آیا همسری داری؟ عرض کرد : خیر ای رسول خدا . پرسید : آیا کنیزی داری؟ عرض کرد : نه ، یا رسول اللّه . پرسید : آیا توان مالی داری؟ عرض کرد : آری . پیامبر فرمود : ازدواج کن، و گر نه از گنهکاران هستی!

امام رضا علیه السلام :زنی به امام باقر علیه السلام عرض کرد : خدایت نیکو گرداند ، من زنی تارک دنیا هستم . حضرت فرمود : منظورت از ترک دنیا چیست؟ عرض کرد: نمی خواهم هرگز ازدواج کنم . حضرت پرسید : چرا؟ عرض کرد : در ترک ازدواج، به دنبال کسب فضیلت هستم . حضرت فرمود : دست بردار ؛ اگر در این کار فضیلتی بود، فاطمه علیها السلام از تو سزاوارتر به آن بود . هیچ کس نیست که در فضیلت بر او سبقت گیرد .

1) کتاب من لا یحضره الفقیه : 3/385/4353 .

2) (انظر) وسائل الشیعة: 14/24 باب 10 ، 25 باب 11 . الرزق : باب 1496 .

3) بحار الأنوار : 103/221/27 .

4) بحار الأنوار : 103/219/13 .

1638 - ذَمُّ العُزّابِ

1638 - نکوهش عزب ها

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :شِرارُ مَوتاکُمُ العُزّابُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رُذالُ مَوتاکُم العُزّابُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِرارُکُم عُزّابُکُم ، و أراذِلُ مَوتاکُم عُزّابُکُم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِرارُکُم عُزّابُکُم ، رَکعَتانِ مِن مُتَأهِّلٍ خَیرٌ مِن سَبعِینَ رکعةً مِن غَیرِ مُتَأهِّلٍ . ⁽⁴⁾

1638

نکوهش عزب ها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین مردگان شما عزبهایند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردگان فرومایه شما عزبهایند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین شما عزبهای شمایند و فرو مایه ترین مردگان شما عزبهای شمایند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین افراد شما عزبهای شمایند ؛ دو رکعت نماز فرد متأهّل بهتر است از هفتاد رکعت نماز فرد غیر متأهّل .

1639 - ثَوابُ تَزویجِ الإخوانِ

1639 - ثواب زن دادن برادران دینی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن زَوَّجَ أخاهُ المؤمنَ امرَأةً یَأنَسُ بِها و تَشُدُّ عَضُدَهُ و یَستَرِیحُ إلَیها ، زَوَّجَهُ اللّهُ مِنَ الحُورِ العِینِ و آنَسَهُ بِمَن أحَبَّهُ مِنَ الصِّدِّیقِینَ مِن أهْلِ بیتِهِ و إخوانِهِ و آنَسَهُم بهِ . ⁽⁵⁾

1639

ثواب زن دادن برادران دینی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که برادر مؤمن خود را زن دهد، تا آن زن همدم و مایه پشت گرمی و آسایش او باشد ، خداوند او را از حوریان بهشتی همسر دهد و با هر یک از صدّیقانِ خانواده و برادران [دینی]اش که دوست داشته باشد ، همدمش کند و آنان را با وی انس و الفت دهد .

1) بحار الأنوار : 103/220/19 .

2) بحار الأنوار : 103/220/ 21.

3) کنز العمّال : 44449 .

4) کنز العمّال : 44448 .

5) بحار الأنوار : 77/192/11 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أفضَلُ الشَّفاعاتِ أن یَشفَعَ بینَ اثنَینِ فی نِکاحٍ حتّی یَجمَعَ شَملَهُما . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن زَوَّجَ أعزَبا کانَ مِمَّن یَنظُرُ اللّهُ عزّ و جلّ إلَیهِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :ثلاثةٌ یَستَظِلُّونَ بِظِلِّ عَرشِ اللّهِ یَومَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّهُ : رَجُلٌ زَوَّجَ أخاهُ المسلمَ ، أو أخدَمَهُ ، أو کَتَمَ لَهُ سِرّا . ⁽³⁾

1640 - الحَثُّ عَلَی التَّعجیلِ فی تَزویجِ البَناتِ

1640 - تشویق به زود شوهر دادن دختران

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :نَزَلَ جَبرئیلُ علی النبِیّ صلی الله علیه و آله فقالَ : یا محمّدُ ، إنّ رَبَّکَ یُقرِئُکَ السلامَ ، و یقولُ : إنّ الأبکارَ مِنَ النساءِ بمَنزِلَةِ الثَّمَرِ علی الشَّجَرِ ، فإذا أینَعَ الثَّمرُ فلا دَواءَ لَهُ إلاّ اجتِناؤهُ و إلاّ أفسَدَتْهُ الشَّمسُ ، و غَیَّرَتْهُ الرِّیحُ ، و إنّ الأبکارَ إذا أدرَکنَ ما تُدرِکُ النساءُ فلا دَواءَ لَهُنَ إلاّ البُعُولُ، و إلاّ لَم یُؤمَنْ علَیهِنَّ الفِتنَةُ ، فَصَعِدَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله المِنبَرَ فَجَمَعَ الناسَ ثُمّ أعلَمَهُم ما أمَرَ اللّهُ عزّ و جلّ بِهِ . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ امام علی علیه السلام :بهترین وساطتها این است که میان دو نفر در امر ازدواج وساطت شود، تا سر و سامان بگیرند .

امام صادق علیه السلام :هر که عزبی را زن دهد ، از جمله کسانی است که خداوند عزّ و جلّ در روز قیامت به او نظر می افکند .

امام کاظم علیه السلام :سه نفرند که در روزی که سایه ای جز سایه عرش خدا نیست در سایه عرش اویند : مردی که برادر مسلمان خود را زن دهد ، یا به او خادمی هدیه کند ، یا راز او را بپوشاند .

1640

تشویق به زود شوهر دادن دختران

امام رضا علیه السلام :جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد و گفت : ای محمّد! پروردگارت تو را سلام می رساند و می فرماید : دوشیزگان همچون میوه روی درخت هستند . میوه چون برسد برای آن دارویی جز چیدن نباشد و گر نه بر اثر آفتاب و باد خراب می شود . دوشیزگان نیز هرگاه به مرحله زنان برسند آنان را دارویی جز شوهر دادن نباشد و گر نه از گمراهی و فساد ایمن نخواهند بود . پس ، رسول خدا صلی الله علیه و آله بر منبر رفت و مردم را جمع کرد و فرمان خداوند عزّ و جلّ را به آگاهی آنان رساند .

1) بحار الأنوار : 103/222/41 .

2) الکافی : 5/331/2 .

3) الخصال : 141/162 .

4) بحار الأنوار : 16/223/22 .

5) (انظر) وسائل الشیعة : 14 / 38 باب 23 .

1641 - الاهتِمامُ بدِینِ المَرأةِ فِی الزَّواجِ

1641 - اهمّیت دادن به دیانت زن در ازدواج

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن نَکَحَ امرأةً بِمالٍ حَلالٍ غیرَ أنّهُ أرادَ بها فَخرا و رِیاءً لَم یَزِدْهُ اللّهُ عزّ و جلّ بذلکَ إلاّ ذُلاًّ و هَوانا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَزَوَّجَ امرَأةً لا یَتَزَوَّجُها إلاّ لِجَمالِها لَم یَرَ فیها ما یُحِبُّ ، و مَن تَزَوَّجَها لِمالِها لا یَتَزَوَّجُها إلاّ وَکَلَهُ اللّهُ إلَیهِ ، فعلَیکُم بذاتِ الدِّینِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزَوَّجُوا النساءَ لِحُسنِهِنَّ ، فَعَسی حُسنُهُنَّ أن یُردِیَهُنّ ، و لا تَزَوَّجُوهنَّ لِأموالِهِنَّ ، فَعَسی أموالُهُنَّ أن تُطغِیَهُنَّ ، و لکِنْ تَزَوَّجُوهُنَّ علی الدِّینِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَزَوَّجَ إمرَأةً لِدِینِها و جَمالِها، کانَ لَهُ فی ذلکَ سِدادٌ مِن عَوَزٍ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُختارُ حُسنُ وَجهِ المَرأةِ علی حسُنِ دِینِها . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تُنکَحُ المَرأةُ علی أربَعِ خِلالٍ: علی مالِها ، و عَلی دِینِها ، و عَلی جَمالِها ، و عَلی حَسَبِها و نَسَبِها ، فعلَیکَ بذاتِ الدِّینِ . ⁽⁶⁾

1641

اهمّیت دادن به دیانت زن در ازدواج

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که با مال حلال با زنی ازدواج کند، اما هدفش از گرفتن او فخر فروشی و خودنمایی باشد ، خداوند عزّ و جلّ جز بر خواری و سرشکستگی او نیفزاید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که با زنی به خاطر زیبایی اش ازدواج کند ، دلخواه خود را در او نبیند و هر که با زنی به خاطر مال و ثروتش ازدواج کند خداوند او را به همان مال و ثروت وا گذارد ، پس بر شما باد [ازدواج با ]زنان متدیّن .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با زنان به خاطر زیبایی شان ازدواج نکنید ؛ زیرا ای بسا زیبایی آنها موجب تباهی و هلاکتشان شود. برای مال و ثروت نیز با آنان ازدواج نکنید ؛ زیرا چه بسا مال و ثروتشان آنان را به طغیان و سرکشی وا دارد ، بلکه بر اساس دینداری با آنها ازدواج کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به خاطر دینداری و زیبایی با زنی ازدواج کند ، این کار مانع فقر و تنگدستی او خواهد بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نباید حُسن صورت زن را بر حُسن دینداری او برگزید (برتری داد) .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با زن به خاطر چهار ویژگی ازدواج می شود: ثروتش ، زیبایی اش ، دین داری اش و شرافت و خانواده اش و تو با زنان متدیّن ازدواج کن .

1) بحار الأنوار : 76/362/30 .

2) بحار الأنوار : 103/235/19 .

3) سنن ابن ماجة : 1/597/1859 .

4) کنز العمّال : 44588 .

5) کنز العمّال : 44590 .

6) کنز العمّال : 44602 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :أتی رَجُلٌ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَستَأمِرُهُ فی النِّکاحِ ، فقالَ : نَعَم اِنْکِحْ ، و علَیکَ بذَواتِ الدِّینِ تَرِبَتْ یَداکَ . ⁽¹⁾

1642 - الاهتِمامُ بدِینِ الرَّجُلِ فِی الزَّواجِ

1642 - اهمّیت دادن به تدیّن مرد در ازدواج

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا جاءَکُم مَن تَرضَونَ دِینَهُ و أمانَتَهُ یَخطُبُ (إلَیکُم) فَزَوِّجُوهُ ، إن لا تَفعَلُوهُ تَکُن فِتنَةٌ فی الأرضِ و فَسادٌ کبیرٌ . ⁽³⁾

الإمامُ الحسنُ علیه السلامـ لرجل جاءَ إلَیهِ یَستَشِیرُهُ فی تَزویجِ ابنَتِهِ ـ: زَوِّجْها مِن رَجُلٍ تَقِیٍّ ، فإنّهُ إن أحَبَّها أکرَمَها و إن أبغَضَها لَم یَظلِمْها . ⁽⁴⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إن خَطَبَ إلَیکَ رَجُلٌ رَضِیتَ دِینَهُ و خُلُقَهُ فَزَوِّجْهُ ، و لا یَمنَعْکَ فَقرُهُ و فاقَتُهُ ، قالَ اللّهُ تعالی : «و إن یَتَفَرَّقا یُغْنِ اللّهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ» ⁽⁵⁾و قالَ : «إنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ ......... » ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

امام باقر علیه السلام :مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و در امر ازدواج از آن حضرت کسب تکلیف و اجازه کرد . حضرت فرمود : آری، ازدواج کن و بر تو باد زنان متدیّن ، خدایت خیر دهد .

1642

اهمّیت دادن به تدیّن مرد در ازدواج

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه کسی به خواستگاری نزد شما آمد و دینداری و امانتداری او را پسندیدید ، به او زن دهید ؛ که اگر چنین نکنید ، در روی زمین تبهکاری و فساد بسیار پدید خواهد آمد .

امام حسن علیه السلامـ به مردی که با ایشان درباره ازدواج دختر خود مشورت کرد ـفرمود : او را به مردی با تقوا شوهر ده ؛ زیرا اگر دختر تو را دوست داشته باشد گرامی اش می دارد و اگر دوستش نداشته باشد به وی ستم نمی کند .

امام رضا علیه السلام :اگر مردی نزد تو به خواستگاری آمد و دین و اخلاق او را پسندیدی ، به وی زن بده و فقر و نا داری اش مانع تو از این کار نشود . خداوند متعال فرموده است : «و اگر جدا شوند، خدا هر یک را از گشایش خود بی نیاز کند» و فرموده است : «اگر تهیدست باشند خداوند از فضل و کرم خود آنان را توانگر کند» .

1) وسائل الشیعة : 14/21/2 .

2) (انظر) وسائل الشیعة : 14 / 30 باب 14 .

3) بحار الأنوار : 103/372/3 .

4) مکارم الأخلاق : 1/446/1534 .

5) النساء : 130 .

6) النور : 32 .

7) بحار الأنوار : 103/372/7 .

1643 - حِکمَةُ المَهرِ

1643 - حکمت مهریه

الکتاب :

وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإن طِبْنَ لَکُم عَن شَیءٍ مِّنْهُ نَفْسا فَکُلُوهُ هَنِیئا مَّرِیئا» . ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّما صارَ الصَّداقُ علی الرجُلِ دُونَ المرأةِ و إن کانَ فِعلُهُما واحِدا ، فإنَّ الرجُلَ إذا قَضی حاجَتَهُ مِنها قامَ عنها و لَم یَنتَظِرْ فَراغَها ، فَصارَ الصَّداقُ علَیهِ دُونَها لذلکَ . ⁽³⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :علّةُ المَهْرِ و وُجوبِهِ علی الرِّجالِ و لا یَجِبُ علی النساءِ أن یُعطِینَ أزواجَهُنّ ، لِأنَّ عَلَی الرِّجالِ مُؤنَةَ المَرأةِ ، لأنَّ المرأةَ بایِعَةٌ نَفسَها و الرَّجُلَ مُشتَرٍ ، و لا یکونُ البَیعُ بِلا ثَمَنٍ و لا شِراءٌ بغَیرِ إعطاءِ الثَّمَنِ ، مَع [ أنَّ] ⁽⁴⁾النساءَ مَحظُوراتٌ عَنِ التَّعامُلِ و المَتْجَرِ ، مَع عِلَلٍ کثیرَةٍ . ⁽⁵⁾

1643

حکمت مهریه

قرآن :

«و مهر زنان را چون هدیه به رغبت بدهید . پس اگر چیزی از آن را با رضایت خاطر به شما وا گذاشتند ، شیرین و گوارا بخورید» .

حدیث :

امام صادق علیه السلام :علّت آن که مهر به عهده مرد است نه زن ، در حالی که کار هر دو یکی است، این است که مرد ، وقتی کارش با زن تمام شد ، برمی خیزد و منتظر نمی ماند که زن هم کامیاب شود . این است که مهریه به عهده مرد نهاده شده است نه زن .

امام رضا علیه السلام :علّت قرار دادن مهر و وجوب آن بر مردان و این که بر زنان واجب نیست به شوهران خود مهر بدهند، این است که مخارج زن به عهده مردان است ؛ زیرا زن فروشنده خود و مرد خریدار است و فروختن جز در قبالِ بها و خریدن جز در قبال پرداخت بها، صورت نمی پذیرد . به علاوه این که، زنان نمی توانند معامله و تجارت کنند و نیز دلیل های دیگر .

1) (انظر) وسائل الشیعة : 14 / 50 باب 28 .

2) النساء : 4 .

3) علل الشرائع : 513/2 .

4) ما بین المعقوفین سقط من المصدر، و أثبتناه من نور الثقلین: 1/440/42 نقلاً عن المصدر .

5) علل الشرائع : 501/1 .

1644 - ذَمُّ غَلاءِ المَهرِ

1644 - نکوهش سنگینی مهریه

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أفضَلُ نِساءِ اُمَّتِی أصبَحُهُنَّ وَجها و أقَلُّهُنَّ مَهرا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خَیرُ الصَّداقِ أیسَرُهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن یُمنِ المرأةِ تَیسِیرَ خِطبَتِها ، و تَیسِیرَ صَداقِها ، و تَیسِیرَ رَحِمِها . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَیاسَرُوا فی الصَّداقِ ، فإنّ الرجُلَ لَیُعطِی المَرأةَ حتّی یَبقی ذلکَ فی نفسِهِ علَیها حَسِیکَةً ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أمّا شُؤمُ المَرأةِ فکَثرَةُ مَهرِها و عُقوقُ زَوجِها . ⁽⁷⁾

1644

نکوهش سنگینی مهریه

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین زنان امّت من ، خوب روترین و کم مهریه ترین آنان هستند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین مهریه، سبکترین آن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از میمنت و خجستگی زن این است که خواستگاری اش راحت ، و مهریه اش سبک باشد و راحت بچه دار شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در مهریه آسان بگیرید ؛ زیرا مرد مهریه [سنگین] زن را می دهد ، اما در دلش نسبت به او کینه و دشمنی پدید می آید .

امام صادق علیه السلام :شومی و نا خجستگی زن ، زیاد بودن مهریه او و نافرمانی از شوهرش است .

1645 - الاهتِمامُ فِی اختِیارِ الزَّوجَةِ

1645 - اهمّیت دادن به انتخاب زن

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّما المرأةُ قِلادَةٌ فانظُرْ ما تَتَقَلَّدُ ، و لَیسَ لامرأةٍ خَطَرٌ ، لا لِصالِحَتِهِنَّ و لا لِطالِحَتِهِنَّ : و أمّا صالِحَتُهُنَّ فَلَیسَ خَطَرُها الذَّهَبَ و الفِضَّةَ هِی خَیرٌ مِنَ الذَّهَبِ و الفِضَّةِ ، و أمّا طالِحَتُهُنَّ فَلَیسَ خَطَرُها التُّرابَ ، التُّرابُ خَیرٌ مِنها . ⁽⁸⁾

1645

اهمّیت دادن به انتخاب زن

امام صادق علیه السلام :همانا زن طوق است ؛ پس بنگر که چه طوقی به گردن می افکنی . برای زن ارزش و بهایی نمی توان تعیین کرد ، نه برای خوب آنها و نه برای بدشان . زن خوب ، ارزشش طلا و نقره نیست، بلکه از طلا و نقره هم بهتر و ارزشمندتر است و زن بد ، ارزشش خاک نیست، بلکه خاک از او ارزشمندتر است .

1) (انظر) وسائل الشیعة : 15 / 1 أبواب المهور .

2) بحار الأنوار : 103/237/25 .

3) کنز العمّال : 44707 .

4) کنز العمّال : 44721 .

5) حسیکة : أی عداوة و حقدا (النهایة : 1/386) .

6) کنز العمّال : 44731 .

7) معانی الأخبار : 152/1 .

8) معانی الأخبار : 144/1 .

1646 - تَخَیَّرُوا لِنُطَفِکُم

1646 - برای نطفه های خود [دامن های شایسته ]گزینش کنید

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :تَزَوَّجُوا فی الحِجْزِ الصالِحِ، فإنّ العِرْقَ دَسّاسٌ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَخَیَّرُوا لِنُطَفِکُم فانْکِحُوا الأکْفاءَ، و أنکِحُوا إلَیهِم . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَخَیَّرُوا لِنُطَفِکُم ، فإنَّ النساءَ یَلِدْنَ أشباهَ إخوانِهِنَّ و أخَواتِهِنَّ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَخَیَّرُوا لِنُطَفِکُم ، و انتَخِبُوا المَناکِحَ ، و علَیکُم بِذَواتِ الأوْراکِ ، فَإنّهُنّ أنجَبُ . ⁽⁴⁾

1646

برای نطفه های خود [دامن های شایسته] گزینش کنید

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با خانواده خوب و شایسته وصلت کنید ؛ زیرا رگ و ریشه اثر دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای نطفه های خود [دامن های شایسته ]گزینش کنید و با کسانی که همتای شما هستند ازدواج نمایید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای نطفه های خود گزینش کنید ؛ زیرا زنان بچه هایی همانند برادران و خواهران خود به دنیا می آورند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای نطفه های خود گزینش کنید و همسران را انتخاب نمایید . بر شما باد زنانی که لگن بزرگ دارند ، زیرا که زایاترند .

1647 - المُؤمِنَةُ کُفوُ المُؤمِنِ

1647 - زنِ مؤمن، همتای مرد مؤمن است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّما زَوَّجْتُ مَولایَ زیدَ بنَ حارِثَةَ زَینبَ بِنتَ جَحْشٍ ، و زَوَّجْتُ المِقدادَ ضباعَةَ بنتَ الزُّبیرِ ، لِتَعلَمُوا أنّ أکرَمَکُم عِندَ اللّهِ أحسَنُکُم إسلاما . ⁽⁵⁾

1647

زنِ مؤمن، همتای مرد مؤمن است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من غلام خود زید بن حارثه را به شوهری زینب دختر جحش درآوردم و مقداد را به همسری ضباعه دختر زبیر، تا بدانید که گرامی ترین شما نزد خداوند کسی است که مسلمانی اش از همه نیکوتر باشد .

1) کنز العمّال : 44559 .

2) کنز العمّال : 44556 .

3) کنز العمّال : 44557 .

4) کنز العمّال : 44594 .

5) کنز العمّال : 313 .

عنه صلی الله علیه و آله :أنکَحتُ زیدَ بنَ حارِثَةَ زینبَ بنتَ جَحْشٍ ، و أنکَحتُ المِقدادَ ضباعَةَ بنتَ الزُّبیرِ بنِ عبدِ المُطَّلِبِ ، لِیَعلَمُوا أنَّ أشرَفَ الشَّرَفِ الإسلامُ . ⁽¹⁾

1648 - مَن لا یَنبَغی تَزویجُهُم

1648 - به چه مردانی نباید زن داد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّما النِّکاحُ رِقٌّ ، فإذا أنکَحَ أحَدُکُم وَلِیدَةً فقد أرَقَّها ، فَلْیَنظُرْ أحَدُکُم لِمَن یُرِقُّ کَرِیمَتَهُ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تَزَوَّجُوا فی الشُّکاکِ و لا تُزَوِّجُوهم ، لأنَّ المرأةَ تَأخُذُ مِن أدَبِ الرَّجُلِ و یَقهَرُها عَلی دِینِهِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إیّاکَ أن تُزَوِّجَ شارِبَ الخَمرِ ، فإن زَوَّجتَهُ فکأنّما قُدْتَ إلی الزِّنا . ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من زینب دختر جحش را به ازدواج زید بن حارثه درآوردم و ضباعه دختر زبیر بن عبد المطّلب را به ازدواج مقداد، تا بدانند که والاترین شرافت ، اسلام است .

1648

به چه مردانی نباید زن داد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ازدواج ، طوق بندگی است . بنا بر این ، هر کس از شما دختر خود را شوهر دهد، او را به بندگی داده است . پس ، هر یک از شما باید بنگرد که دختر عزیز خود را به بندگی چه کسی می دهد .

امام صادق علیه السلام :از خانواده ای که [در حقانیت شما شیعیان] تردید دارند، زن بگیرید، اما به آنها زن ندهید ؛ زیرا زن ، تربیت و خلق و خوی مرد را به خود می گیرد و مرد، او را تحت تأثیر دینِ خود قرار می دهد .

امام رضا علیه السلام :از زن دادن به شراب خوار بپرهیز، که اگر به او زن دهی چنان است که دلاّل زنا شده باشی .

1) مکارم الأخلاق : 1/452/1546 .

2) (انظر) وسائل الشیعة : 14 / 43 باب 25 .

3) بحار الأنوار : 103/371/2 .

4) بحار الأنوار : 103/377/8 .

5) بحار الأنوار : 79/142/55 .

مکارم الأخلاق عن الحسینِ بنِ بَشّارٍ :کَتَبتُ إلی أبی الحسنِ علیه السلام : إنّ لی ذا قَرابَةٍ قد خَطَبَ إلَیَّ و فی خُلُقِهِ سُوءٌ ! فقالَ : لا تُزَوِّجْهُ إن کانَ سَیِّئَ الخُلُقِ . ⁽¹⁾

1649 - مَن لا یَنبَغی تَزَوُّجُهُنَّ

1649 - با چه زنانی نباید ازدواج کرد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إیّاکُم و تَزَوُّجَ الحَمْقاءِ ، فإنَّ صُحبَتَها ضَیاعٌ و وُلْدَها ضِباعٌ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَتَزَوَّجَنَّ شَهْبَرَةً و لا لَهْبَرَةً و لا نَهْبَرَةً و لا هَیْدَرَةً و لا لَفُوتا ......... أمّا الشَّهبَرَةُ فالزَّرقاءُ البَذِیَّةُ ، و أمّا اللَّهبَرَةُ فالطویلَةُ المَهْزُولَةُ ، و أمّا النَهْبَرَةُ فالقَصیرةُ الذَّمیمَةُ ، و أمّا الهَیدَرَةُ فالعَجوزَةُ المُدبِرَةُ ، و أمّا اللَّفُوتُ فذاتُ الوَلَدِ مِن غَیرِکَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ عن آبائهِ علیهم السلام: أنّ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ لِلنّاسِ : إیّاکُم و خَضْراءَ الدِّمَنِ ، قیلَ : یا رسولَ اللّهِ، و ما خَضراءُ الدِّمَنِ ؟ قالَ : المَرأةُ الحَسناءُ فی مَنبِتِ السُّوءِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ مکارم الأخلاق به نقل از حسین بشّار :به ابو الحسن علیه السلام نوشتم: من خویشاوندی دارم که از دخترم خواستگاری کرده ،اما بد اخلاق است . حضرت فرمود : اگر بد خُلق است ، به او زن نده .

1649

با چه زنانی نباید ازدواج کرد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ازدواج با زن احمق بپرهیزید ؛ زیرا همنشینی با او تباهی است و فرزندانش کفتار [صفت ]هستند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با زنِ شهبَره و لَهبَره و نَهبَره و هَیدَره و لَفُوت ازدواج نکن . . . ؛ شهبره، زنِ چشم کبود بد زبان است، لهبره ، زن دراز قدِ لاغر اندام است، نهبره ، زن کوتاه قدِ زشت است ، هیدره، پیر زن رو به مرگ است و لفوت، زنی است که از شوهر قبلی اش فرزند داشته باشد .

امام صادق علیه السلام به نقل از پدرانش علیهم السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به مردم فرمود : از خضراء الدمن (گیاه روییده در خرابه) بپرهیزید. گفته شد: ای رسول خدا! خضراء الدمن چیست؟ فرمود: زن زیبا رویی که در خانواده ای فاسد رشد کرده است .

1) مکارم الأخلاق : 1/443/1525 .

2) (انظر) وسائل الشیعة : 14 / 53 ـ 54 باب 29 ـ 31 .

3) بحار الأنوار : 103/237/35 .

4) بحار الأنوار : 103/231/6 .

5) بحار الأنوار : 103/232/10 .

6) (انظر) وسائل الشیعة : 14 / 56 باب 32 ، و ص 57 باب 34 .

1650 - أقسامُ النِّساءِ

1650 - اقسام زنان

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :النساءُ ثلاثٌ : فواحِدَةٌ لکَ ، و واحِدَةٌ لکَ و علَیکَ ، و واحِدَةٌ علَیکَ لا لکَ ، فأمّا التی هِی لکَ فالمرأةُ العَذراءُ ، و أمّا التی هِی لکَ و علَیکَ فالثَّـیِّبُ ، و أمّا التی هِی علَیکَ لا لکَ فهِی المُتبِعُ التی لها وَلَدٌ مِن غَیرِکَ . ⁽¹⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :هُنَّ ثلاثٌ : فامرأةٌ وَلُودٌ وَدُودٌ تُعِینُ زَوجَها علی دَهرِهِ لِدُنیاهُ و آخِرَتِهِ و لا تُعِینُ الدَّهرَ علَیهِ ، و امرَأةٌ عَقیمَةٌ لا ذاتُ جَمالٍ و لا تُعِینُ زَوجَها (علی خَیرٍ) و امرأةٌ صَخّابةٌ وَلاّجَةٌ هَمّازَةٌ تَستَقِلُّ الکثیرَ و لا تَقبَلُ الکثیرَ ، و إیّاکَ أن تَغتَرَّ بمَن هذهِ صِفَتُها فإنّهُ قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إیّاکُم و خَضراءَ الدِّمَنِ ، قیلَ : یا رسولَ اللّهِ و مَن خَضراءُ الدِّمَنِ ؟ قالَ: المرأةُ الحَسناءُ فی مَنبِتِ السُّوءِ . ⁽²⁾

⁽³⁾ 1650

اقسام زنان

امام صادق علیه السلام :زنان سه دسته اند : یکی ، همه به سود توست و یکی ، هم به سود تو و هم به زیان توست و یکی ، همه به زیان توست و سودی برایت ندارد . آن زنی که به سود توست، دوشیزه است و آن که هم به سود توست و هم به زیان تو، بیوه زن است و آن که به زیان توست و سودی برایت ندارد ، زنی است که از شوهر قبلی، فرزند به دنبال دارد .

امام رضا علیه السلام :زنان سه دسته اند : زن زایای مهربان، که شوهر خود را در کار دنیا و آخرتش یاری می رساند و روزگار را بر او سخت نمی کند. و زن نازا و بی بهره از زیبایی که شوهرش را [در امور خیر ]یاری نمی رساند . و زن پر سر و صدای پا به در و عیب جویی که زیاد را اندک می شمارد و زیاد را هم نمی پذیرد . زنهار که فریفته زنی با این خصوصیات شوی؛ زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از خضراء الدمن بپرهیزید . عرض شد : ای رسول خدا ! خضراء الدمن کیست؟ فرمود : زنِ زیبایی که در خانواده ای بد رشد کرده است.

1) تحف العقول : 317 .

2) بحار الأنوار : 103/234/15 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 14 / 13 باب 6 ، و ص 18 باب 7 .

1651 - حُقوقُ الزَّوجِ

1651 - حقوق شوهر

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أعظَمُ الناسِ حَقّا علی المرأةِ زَوجُها ، و أعظَمُ الناسِ حقّا عَلَی الرَّجُلِ اُمُّهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ویلٌ لاِمرَأةٍ أغضَبَتْ زَوجَها ، و طُوبی لاِمرَأةٍ رَضِیَ عنها زَوجُها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَو أمَرتُ أحَدا أن یَسجُدَ لِأَحَدٍ لَأَمَرتُ المرأةَ أن تَسجُدَ لِزَوجِها . ⁽³⁾

سنن أبی داوود عن قیسِ بنِ سعدٍ :أتَیتُ الحِیرَةَ فَرَأیتُهُم یَسجُدُونَ لِمَرْزُبانٍ لَهُم ، فَقُلتُ : رسولُ اللّهِ أحَقُّ أن یُسجَدَ لَهُ ، قالَ : فَأتَیتُ النبیَّ صلی الله علیه و آله فقلتُ : إنّی أتَیتُ الحِیرَةَ فَرَأیتُهُم یَسجُدُونَ لِمَرزُبانٍ لَهُم ، فأنتَ یا رسولَ اللّهِ أحَقُّ أن نَسجُدَ لکَ ، قالَ : أ رَأیتَ لو مَرَرتَ بِقَبرِی أ کُنتَ تَسجُدُ لَهُ ؟ قلتُ : لا .

قالَ : فلا تَفعَلُوا ، لَو کُنتُ آمِرا أحَدا أن یَسجُدَ لِأحَدٍ لَأمَرتُ النساءَ أن یَسجُدْنَ لِأزواجِهِنَّ ، لِما جَعَلَ اللّهُ لَهُم علَیهِنَّ مِنَ الحَقِّ . ⁽⁴⁾

1651

حقوق شوهر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بزرگترین حق را بر زن ، شوهر او دارد و بزرگترین حق را بر مرد ، مادر او دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وای بر زنی که شوهرش را ناراحت کند و خوشا به حال زنی که شوهرش از او راضی باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر قرار بود دستور دهم کسی در برابر کسی سجده کند ، حتما به زن دستور می دادم که شوهرش را سجده کند .

سنن أبی داوود به نقل از قیس بن سعد :به حیره وارد شدم . دیدم [مردم] در برابر حکمران خود به سجده می افتند . گفتم : رسول خدا به سجده شدن سزاوارتر است . سپس نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدم و عرض کردم : من به حیره رفتم و دیدم که [مردم آن جا] در برابر حکمران خود به سجده می افتند . در حالی که تو، ای رسول خدا بیشتر سزاواری که ما سجده ات کنیم . پیامبر فرمود : آیا اگر بر قبر من بگذری آن را سجده خواهی کرد؟ عرض کردم : نه . پیامبر فرمود : این کار را نکنید . اگر بنا بود دستور دهم کسی در برابر کسی سجده کند، هر آینه به زنان دستور می دادم به دلیل حقّی که خداوند برای شوهرانشان به گردن آنان نهاده است ، ایشان را سجده کنند .

1) کنز العمّال : 44771 .

2) بحار الأنوار : 103/246/24 .

3) الکافی : 5/508/6 .

4) سنن أبی داوود : 2/244/2140 .

⁽¹⁾ الإمامُ الباقرُ علیه السلام :لا شَفیعَ للمرأةِ أنجَحُ عِند رَبِّها مِن رِضا زَوجِها ، و لَمّا ماتَتْ فاطمةُ علیها السلام قامَ علَیها أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام و قالَ : اللَّهُمَّ إنّی راضٍ عَنِ ابنَةِ نَبِیِّکَ ، اللّهُمّ إنّها قد أوحَشَتْ فَآنِسْها . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا غِنی بالزَّوجةِ فیما بَینَها و بینَ زوجِها المُوافِقِ لَها عن ثلاثِ خِصالٍ و هُنّ : صِیانَةُ نَفسِها عن کُلِّ دَنَسٍ حتّی یَطمَئنَّ قَلبُهُ إلی الثِّقَةِ بها فی حالِ المَحبوبِ و المَکروهِ ، و حِیاطَتُهُ لِیکونَ ذلکَ عاطِفا علَیها عندَ زَلَّةٍ تکونُ مِنها ، و إظهارُ العِشقِ لَهُ بالخِلابَةِ ⁽³⁾و الهَیئةِ الحَسَنةِ لَها فی عَینِهِ . ⁽⁴⁾

1652 - حُقوقُ الزَّوجَةِ

1652 - حقوق زن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ما زالَ جَبرَئیلُ یُوصِینِی بالمرأةِ حتّی ظَنَنتُ أنَّهُ لا یَنبَغِی طَلاقُها إلاّ مِن فاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ . ⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلام :برای زن، نزد پروردگارش شفیعی کارسازتر از خشنودی شوهرش نیست. وقتی فاطمه علیها السلام درگذشت، امیر المؤمنین کنار آن بزرگوار ایستاد و گفت : بار خدایا! من از دختر پیامبر تو راضی هستم ؛ خدایا! او اکنون تنهاست پس تو همدمش باش .

امام صادق علیه السلام :زن نسبت به شوهرِ سازگار خود سه نکته را باید رعایت کند : حفظ کردن خود از هر گناه (آلودگی)، تا شوهرش در هر حال ، خوشایند یا ناخوشایند ، در دل به او اطمینان داشته باشد و [دیگر ]مراقبت از او و زندگی اش، تا شوهرش در صورتی که لغزشی از وی سر زند، نسبت به وی عطوف و مهربان باشد و [سوم] اظهار عشق به او، با خوش زبانی و دلبری و سر و وضع مناسب و خوشایند در نظر او .

1652

حقوق زن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل پیوسته مرا درباره زن سفارش می کرد ، تا جایی که گمان بردم طلاق او جایز نیست مگر در صورت زشت کاری آشکار .

1) (انظر) التعظیم : باب 2708 .

2) بحار الأنوار : 103/256/1 .

3) الخِلابة ـ بکسر الخاء ـ : الخدیعة باللسان بالقول اللطیف (مجمع البحرین : 1 / 534) .

4) بحار الأنوار : 78/237/70 .

5) بحار الأنوار : 103/253/58 .

عنه صلی الله علیه و آله :حَقُّ المرأةِ علی زَوجِها أن یَسُدَّ جَوعَتَها ، و أن یَستُرَ عَورَتَها ، و لا یُقَبِّحَ لَها وَجها . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قَولُ الرَّجُلِ للمرأةِ : «إنّی اُحِبُّکِ» لا یَذهَبُ مِن قَلبِها أبدا . ⁽²⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :و أمّا حَقُّ الزَّوجَةِ فأن تَعلَمَ أنَّ اللّهَ عزّ و جلّ جَعَلَها لکَ سَکَنا و اُنْسا ، فَتَعلَمَ أنَّ ذلکَ نِعمَةٌ مِنَ اللّهِ علَیکَ فَتُکرِمَها و تَرفُقَ بها ، و إن کانَ حَقُّکَ علَیها أوجَبَ فإنّ لَها علَیکَ أن تَرحَمَها . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ المَرءَ یَحتاجُ فی مَنزلِهِ و عِیالِهِ إلی ثلاثِ خِلالٍ یَتَکَلَّفُها و إن لَم یَکُن فی طَبعِهِ ذلکَ : مُعاشَرَةٍ جَمیلةٍ ، و سَعَةٍ بِتَقدِیرٍ ، و غَیرَةٍ بتَحَصُّنٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا غِنی بالزَّوجِ عن ثلاثةِ أشیاءَ فیما بَینَهُ و بینَ زَوجَتِهِ و هِی : المُوافَقَةُ لِیَجتَلِبَ بها مُوافَقَتَها و مَحَبَّتَها و هَواها ، و حُسنُ خُلُقِهِ مَعها ، و استِعمالُهُ استِمالَةَ قَلبِها بالهَیئَةِ الحَسَنَةِ فی عَینِها ، و تَوسِعَتِهِ علَیها . ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حقّ زن بر شوهرش این است که شکمش را سیر کند و بدنش را بپوشاند و برای او روی در هم نکشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این سخن مرد به زن که «دوستت دارم» هرگز از دل زن بیرون نرود .

امام زین العابدین علیه السلام :حقّ زن این است که بدانی خداوند عزّ و جلّ او را مایه آرامش و انس تو قرار داده است و بدانی که این نعمتی است که خداوند به تو داده ؛ پس او را گرامی داری و با وی نرمخو باشی ، هر چند حقّ تو بر او واجب تر است، اما حقّ وی بر تو این است که با او مهربان باشی .

امام صادق علیه السلام :مرد برای اداره منزل و خانواده خود به سه خصلت نیاز دارد که اگر هم به طور طبیعی آنها را نداشته باشد ، باید خود را به تکلّف در آنها وا دارد : خوش رفتاری ، گشاده دستیِ سنجیده، و غیرت بر حفاظت از آنها .

امام صادق علیه السلام :شوهر در رابطه با همسرش از سه چیز بی نیاز نیست: سازگاری با او، تا بدین وسیله سازگاری و محبّت و عشق او را به خود جلب کند، و خوش خویی با او و دلبری از او با آراستن خود در چشم وی، و فراهم آوردن امکانات رفاهی او .

1) بحار الأنوار : 103/254/60 .

2) الکافی : 5/569/59 .

3) بحار الأنوار : 74/5/1 .

4) تحف العقول : 322 .

5) بحار الأنوار : 78/237/70 .

الکافی عن إسحاقِ بنِ عمّارٍ :قلتُ لأبی عبدِ اللّهِ علیه السلام : ما حَقُّ المرأةِ علی زَوجِها الذی إذا فَعَلَهُ کانَ مُحسِنا ؟ قـالَ : یُشبِعُها و یَکسُوها ، و إن جَهِلَت غَفَرَ لَها . ⁽¹⁾

الکافی عن الحسنِ بنِ جَهمٍ :رأیتُ أبا الحسنِ علیه السلام اختَضَبَ، فقلتُ: جُعِلتُ فِداکَ، اختَضَبتَ؟ فقالَ: نَعَم، إنَّ التَّهیِئَةَ مِمّا یَزِیدُ فی عِفَّةِ النساءِ، و لَقد تَرَکَ النساءُ العِفَّةَ بِتَرکِ أزواجِهِنَّ التَّهیِئَةَ .

ثُمّ قالَ : أ یَسُرُّکَ أن تَراها علی ما تَراکَ علَیهِ إذا کنتَ علی غَیرِ تَهیِئَةٍ ؟ قلتُ : لا ، قالَ : فهُو ذاکَ . ⁽²⁾

1653 - خِدمَةُ الزَّوجِ

1653 - خدمت به شوهر

إرشاد القلوب :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أیُّما امرَأةٍ خَدَمَتْ زَوجَها سَبعَةَ أیّامٍ ، غَلَّقَ اللّهُ عَنها سَبعةَ أبوابِ النارِ و فَتَحَ لَها ثمانِیَةَ أبوابِ الجَنَّةِ تَدخُلُ مِن أینَما شاءَتْ .

و قالَ علیه السلام : ما مِنِ امرَأةٍ تَسقِی زَوجَها شَربَةَ ماءٍ إلاّ کانَ خَیرا لَها مِن سَنةٍ صِیامِ نَهارِها و قِیامِ لَیلِها . ⁽³⁾

الکافی به نقل از اسحاق بن عمّار :به امام صادق علیه السلام عرض کردم : حقّ زن بر مرد چیست که هر گاه مرد آن را به جای آورد نیکوکار است؟ فرمود : خوراک و پوشاکش را فراهم آورد و اگر نادانی و جسارتی کرد او را ببخشد .

الکافی به نقل از حسن بن جهم :ابو الحسن علیه السلام را دیدم که خضاب کرده است . عرض کردم : فدایت شوم خضاب کرده ای؟ فرمود : آری . آراستگی [مرد] از جمله چیزهایی است که بر عفّت زنان می افزاید . زنان ترک عفّت کرده اند ، چون شوهرانشان آراستگی را ترک نموده اند . سپس فرمود : اگر آراسته نباشی، آیا خوش داری که همسرت را نیز مانند خودت ببینی؟ عرض کردم : نه . فرمود : او نیز چنین است .

1653

خدمت به شوهر

إرشاد القلوب :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : هر زنی که هفت روز شوهرش را خدمت کند ، خداوند هفت در دوزخ را به روی او ببندد و هشت در بهشت را به رویش بگشاید ، تا از هر در که خواهد وارد شود . و فرمود : هیچ زنی نیست که جرعه ای آب به شوهرش بنوشاند مگر آن که این عمل او برایش بهتر از یک سال باشد که روزهایش را روزه بگیرد و شبهایش را به عبادت سپری کند .

1) الکافی : 5/510/1 .

2) الکافی : 5/567/50 .

3) إرشاد القلوب : 175 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :سَألَتْ اُمُّ سَلَمَةَ رسولَ اللّه صلی الله علیه و آله عن فَضلِ النساءِ فی خِدمَةِ أزواجِهِنَّ ، فقال : أیُّما امرَأةٍ رَفَعَتْ مِن بَیتِ زَوجِها شیئا مِن مَوضِعٍ إلی مَوضِعٍ تُرِیدُ بهِ صَلاحا إلاَّ نَظَرَ اللّهُ إلَیها ، و مَن نَظَرَ اللّهُ إلَیهِ لَم یُعَذِّبْهُ . ⁽¹⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :جِهادُ المَرأةِ حُسنُ التَّبَعُّلِ . ⁽²⁾

1654 - خِدمَةُ الزَّوجَةِ

1654 - خدمت به زن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا سَقَی الرجلُ امرَأتَهُ اُجِرَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَخدُمُ العِیالَ إلاّ صِدِّیقٌ أو شَهیدٌ أو رَجُلٌ یُرِیدُ اللّهُ بهِ خَیرَ الدنیا و الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِتَّقُوا اللّهَ فی الضَّعِیفَینِ : الیَتیمِ و المرأةِ ، فإنَّ خِیارَکُم خِیارُکُم لِأهلِهِ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :امّ سلمه از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره فضیلت خدمت کردن زنان به شوهرانشان پرسید ، آن حضرت فرمود : هر زنی که در خانه شوهر خود به قصد مرتّب کردن آن ، چیزی را جا به جا کند خداوند به او نظر افکند و هر که خداوند به او نظر کند عذابش ندهد .

امام کاظم علیه السلام :جهاد زن ، خوب شوهرداری کردن است .

1654

خدمت به زن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه مرد به زن خود آبی بنوشاند ، پاداش بَرَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به زن خود خدمت نکند، مگر صدّیق، یا شهید، یا مردی که خداوند خیر دنیا و آخرتِ او را بخواهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خدا درباره دو ناتوان بترسید : یتیم و زن . براستی بهترین شما کسی است که برای خانواده اش بهتر باشد .

1) بحار الأنوار : 103/251/49 .

2) الکافی : 5/507/4 .

3) کنز العمّال : 44435 .

4) بحار الأنوار : 104/132/1 .

5) بحار الأنوار : 79/268/5 .

عنه صلی الله علیه و آله :جُلوسُ المَرءِ عندَ عِیالِهِ أحَبُّ إلی اللّهِ تعالی مِنِ اعتِکافٍ فی مَسجِدِی هذا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الرَّجُلَ لَیُؤجَرُ فی رَفعِ اللُّقمَةِ إلی فِی امرَأتِهِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن حَسُنَ بِرُّهُ بِأهلِهِ زادَ اللّهُ فی عُمُرِهِ . ⁽³⁾

1655 - إیذاءُ الزَّوجِ

1655 - آزردنِ شوهر

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن کانَ لَهُ امرَأةٌ تُؤذِیهِ لَم یَقبَلِ اللّهُ صلاتَها و لا حَسَنَةً مِن عَمَلِها حتّی تُعِینَهُ و تُرضِیَهُ و إن صامَتِ الدَّهرَ ......... و علی الرَّجُلِ مِثلُ ذلکَ الوِزْرِ و العَذابِ إذا کانَ لَها مُؤذِیا ظالِما . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَلعونةٌ مَلعونةٌ امرأةٌ تُؤذِی زَوجَها و تُغِمُّهُ ، و سَعیدةٌ سَعِیدةٌ امرأةٌ تُکرِمُ زَوجَها و لا تُؤذِیهِ و تُطِیعُهُ فی جَمیعِ أحوالِهِ . ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشستن مرد نزد زن و فرزندش ، نزد خدای متعال محبوبتر است از اعتکاف او در این مسجد من .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که به طرف دهان همسرش لقمه ای بالا برد پاداش برد .

امام صادق علیه السلام :هر که به خانواده اش نیکی کند ، خداوند بر عمرش بیفزاید .

1655

آزردنِ شوهر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کسی زنی داشته باشد که وی را بیازارد ، خداوند نه نماز آن زن را قبول کند و نه کار نیکش را ، هر چند همه عمر روزه بگیرد تا زمانی که به شوهرش کمک کند و او را خشنود سازد . . . مرد نیز اگر زن خود را بیازارد و به او ستم کند، همین گناه و عذاب را دارد .

امام صادق علیه السلام :ملعون است ، ملعون است آن زنی که شوهر خود را بیازارد و غمگینش کند، و خوشبخت است ، خوشبخت آن زنی که شوهر خود را احترام نهد و آزارش ندهد و در همه حال از وی فرمان برد .

1) تنبیه الخواطر : 2/122 .

2) المحجّة البیضاء : 3/70 .

3) الخصال : 88/21 .

4) وسائل الشیعة : 14/116/1 .

5) بحار الأنوار : 103/253/55 .

1656 - إیذاءُ الزَّوجَةِ

1656 - آزردنِ زن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن صَبَرَ عَلی سُوءِ خُلُقِ امرَأتِهِ و احتَسَبَهُ ، أعطاهُ اللّهُ تعالی بکُلِّ یَومٍ و لَیلةٍ یَصبِرُ علَیها مِنَ الثَّوابِ ما أعطی أیُّوبَ علیه السلام عَلی بَلائهِ ، و کانَ علَیها مِنَ الوِزْرِ فی کُلِّ یَومٍ و لَیلةٍ مِثلُ رَمْلٍ عالِجٍ . ⁽¹⁾

1656

آزردنِ زن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدانید که خداوند عزّ و جلّ و رسولش بیزارند از کسی که به زنی آزار رساند، تا آن که طلاق خُلع ⁽²⁾بگیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من در شگفتم از کسی که زنش را کتک می زند ، در حالی که خودش به کتک خوردن سزاوارتر از اوست .

امام علی علیه السلامـ در ضمن وصیّت به فرزندش حسن علیه السلام ـفرمود : نباید خانواده ات به خاطر تو بد بخت ترین مردمان باشند.

1657 - الصَّبرُ عَلی سوءِ خُلُقِ الزَّوجَةِ

1657 - شکیبایی بر کج خلقی زن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ألا و إنَّ اللّهَ عزّ و جلّ و رَسُولَهُ بَرِیئانِ مِمَّن أضَرَّ بِامرَأةٍ حتّی تَختَلِعَ مِنهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی لَأتَعَجَّبُ مِمَّن یَضرِبُ امرَأتَهُ و هُو بِالضَّربِ أولی مِنها ! ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ فِیما أوصَی ابنَهُ الحسنَ علیه السلام ـ: لا یَکُنْ أهلُکَ أشقَی الخَلقِ بکَ . ⁽⁵⁾

1657

شکیبایی بر کج خلقی زن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر مردی که به خاطر خدا و به امید پاداش او در برابر بد اخلاقی همسرش صبر کند ، خداوند متعال برای هر روز و شبی که او شکیبایی می ورزد، همان ثوابی را به وی دهد که به ایّوب علیه السلام در قبال گرفتاری اش، عطا کرد . و گناه زن نیز در هر روز و شب به اندازه ریگهای ریگستان باشد .

1658 - الصَّبرُ عَلی سوءِ خُلُقِ الزَّوجِ

1658 - شکیبایی بر بداخلاقی مرد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن صَبَرَتْ عَلی سُوءِ خُلُقِ زَوجِها أعطاها مِثلَ (ثَوابِ) آسِیَةَ بنتِ مُزاحِمٍ . ⁽⁶⁾

1658

شکیبایی بر بد اخلاقی مرد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر زنی که در برابر بد اخلاقی شوهرش شکیبایی ورزد ، خداوند همانند ثواب آسیه بنت مزاحم (همسر فرعون) به او عطا کند .

1) . ثواب الأعمال : 339/1 .

2) طلاقی که زن با بخشیدن مهریه خود، یا حتی بیشتر، از شوهرش طلاق بگیرد.

3) ثواب الأعمال : 338/1 .

4) . جامع الأخبار : 447/1259 .

5) بحار الأنوار:77/229/2.

6) بحار الأنوار : 103/247/30 .

1659 - الزَّوجَةُ الصّالِحَةُ

1659 - همسر شایسته

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ما استَفادَ المؤمنُ بعدَ تَقوَی اللّهِ عزّ و جلّ خَیرا لَهُ مِن زَوجَةٍ صالِحَةٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خَیرُ مَتاعِ الدنیا المرأةُ الصالِحَةُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المَرأةُ الصالِحَةُ خَیرٌ مِن ألْفِ رَجُلٍ غَیرِ صالِـحٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مِن سَعادَةِ المَرءِ الزوجَةُ الصالِحَةُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الدنیا مَتاعٌ ، و خَیرُ مَتاعِها الزوجَةُ الصالِحَةُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المَرأةُ الصالِحَةُ أحَدُ الکاسِبَینِ . ⁽⁶⁾

الکافی عن رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّما مَثَلُ المرأةِ الصالِحَةِ مَثَلُ الغُرابِ الأعْصَمِ الذی لا یَکادُ یُقدَرُ علَیهِ . قیلَ : و ما الغُرابُ الأعْصَمُ الذی لا یَکادُ یُقدَرُ علَیهِ ؟ قال : الأبیَضُ إحْدی رِجلَیهِ . ⁽⁷⁾

1659

همسر شایسته

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، بعد از تقوای خداوند عزّ و جلّ ، بهره ای بهتر از زن شایسته نبرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین متاع دنیا، زن شایسته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یک زن شایسته بهتر از هزار مرد ناشایست است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خوشبختی مرد ، داشتن زن شایسته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دنیا متاع است ، و بهترین متاع آن زن شایسته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زن شایسته ، یکی از دو روزی آور است.

الکافی :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : مَثَل زن شایسته مَثَل کلاغ اعصم است، که تقریبا نایاب می باشد . عرض شد : کلاغ اعصم که تقریبا نایاب است چیست؟ فرمود : کلاغی که یکی از پاهایش سفید است .

1) کنز العمّال : 44410 .

2) کنز العمّال : 44451 .

3) إرشاد القلوب : 175 .

4) الکافی : 5/327/4 .

5) بحار الأنوار : 103/222/37 .

6) بحار الأنوار : 103/238/39 .

7) الکافی : 5/515/4 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :ما أفادَ عَبدٌ فائدَةً خَیرا مِن زَوجَةٍ صالِحَةٍ : إذا رَآها سَـرَّتْهُ ، و إذا غابَ عَنها حَفِظَتْهُ فی نَفسِها و مالِهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لامرَأةِ سعدٍ ـ: هَنِیئا لکِ یا خَنساءُ ! فلَو لَم یُعْطِکِ اللّهُ شیئا إلاّ ابنَتَکِ اُمَّ الحسینِ لقد أعطاکِ اللّهُ خَیرا بأَلْسِنَتِهِ کثیـرا ، إنّما مَثَلُ المَرأةِ الصالِحَةِ فی النساءِ کَمَثَلِ الغُرابِ الأعْصَمِ فی الغِرْبانِ، و هو الأبیَضُ إحدی الرِّجلَیْنِ . ⁽²⁾

1660 - الزَّوجَةُ السَّیِّئَةُ

1660 - زن ناشایست

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :شَرُّ الأشیاءِ المَرأةُ السَّوءِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أغلَبُ أعداءِ المؤمنینَ زَوجَةُ السُّوءِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أغلَبُ الأعداءِ للمؤمِنِ زَوجَةُ السُّوءِ . ⁽⁶⁾

امام باقر علیه السلام :آدمی ، سودی بهتر از همسر شایسته به چنگ نیاورده است ؛ همسری که شوهرش با دیدن او خوشحال شود و هرگاه از وی دور شود در غیابش نگهبان خود و اموال او باشد .

امام صادق علیه السلامـ به زن سعد ـفرمود : گوارایت باد ای خنساء! اگر خداوند چیزی جز دخترت اُمّ الحسین را به تو نداد، باز خیر فراوان به تو داده است . همانا، مَثَل زن شایسته در میان زنان ، مَثَل کلاغ اعصم است در میان کلاغان ، و آن کلاغی است که یکی از پاهایش سفید است .

1660

زن ناشایست

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین چیزها، زن ناشایست است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چیره ترین دشمنِ مؤمنان ، همسر ناشایست است .

امام صادق علیه السلام :چیره ترین دشمن مؤمن ، همسر ناشایست است .

1) بحار الأنوار : 103/217/2.

2) الکافی : 5/515/2 .

3) (انظر) الخیر : باب 1168 .

4) بحار الأنوار : 103/240/52 .

5) بحار الأنوار : 103/240/53 .

6) کتاب من لا یحضره الفقیه : 3/390/4370 .

عنه علیه السلام :کانَ مِن دعاءِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أعُوذُ بِکَ مِنِ امرَأةٍ تُشَیِّبُنی قَبلَ مَشِیبِی . ⁽¹⁾

1661 - طاعَةُ الزَّوجَةِ فی مَعصِیَةِ اللَّهِ

1661 - اطاعت از زن در معصیت خدا

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اِتَّقُوا شرارَ النساءِ و کُونُوا مِن خِیارِهِنَّ عَلی حَذَرٍ ، إن أمَرنَکُم بالمَعروفِ فَخالِفُوهُنَّ کَی لا یَطمَعْنَ مِنکُم فی المُنکَرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ امرِئٍ تُدَبِّرُهُ امرَأةٌ فهُو مَلعونٌ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن أطاعَ امرَأتَهُ أکَبَّهُ اللّهُ علی وَجهِهِ فی النارِ. قالَ : و ما تلکَ الطّاعَةُ ؟ قالَ : تَطلُبُ إلَیهِ ......... الثِّیابَ الرِّقاقَ فَیُجِیبُها . ⁽⁴⁾

1661

اطاعت از زن در معصیت خدا

امام علی علیه السلام :از زنان بد بترسید و از خوبان آنها نیز پروا داشته باشید . اگر شما را به کار خوب فراخواندند گوش نکنید ، تا در منکر و بدی ، به فرمانبری شما از خود طمع نبندند .

امام علی علیه السلام :هر مردی که زنی او را اداره کند ، ملعون است .

امام صادق علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : هر که از زن خود فرمان برد ، خداوند او را به رو در آتش افکند . پرسید : منظور از فرمان بردن چیست؟ فرمود : ......... لباسهای نازک از او درخواست کند و مرد بپذیرد .

1662 - ما یَنبَغی رِعایَتُهُ فی نَفَقَةِ العِیالِ

1662 - آنچه رعایتش در تأمین هزینه خانواده شایسته است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ المؤمنَ یَأخُذُ بِأدَبِ اللّهِ، إذا أوسَعَ اللّهُ علَیهِ اتَّسَعَ و إذا أمسَکَ عنهُ أمسَکَ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :یکی از دعاهای رسول خدا صلی الله علیه و آله این بود : پناه می برم به تو از زنی که پیش از آن که زمان پیری ام فرا رسد مرا پیر کند .

1662

آنچه رعایتش در تأمین هزینه خانواده شایسته است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا مؤمن به ادب الهی رفتار می کند ، هرگاه خداوند به او گشایش دهد ، گشاده دست باشد و هرگاه از او بازگیرد، او هم دست نگه دارد .

1) الکافی : 5/326/3 .

2) بحار الأنوار : 103/224/4 .

3) الکافی : 5/518/10 .

4) بحار الأنوار : 103/228/27 .

5) بحار الأنوار : 77/157/135 .

عنه صلی الله علیه و آله :مَن دَخَلَ السُّوقَ فاشتَری تُحْفةً فَحَمَلَها إلی عِیالِهِ کانَ کَحامِلِ صَدَقَةٍ إلی قَومٍ مَحاوِیجَ ، و لْیَبدَأْ بِالاْءناثِ قَبلَ الذُّکُورِ . ⁽¹⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :إنَّ أرضاکُم عِندَ اللّهِ أسبَغُکُم عَلی عِیالِهِ . ⁽²⁾

1663 - تَعَدُّدُ الزَّوجاتِ

1663 - چند همسری

الکتاب :

وَ إنْ خِفْتُم ألاَّ تُقْسِطُوا فِی الیَتامَی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثنَی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإنْ خِفْتُمْ ألاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أو ما مَلَکَتْ أیمانُکُمْ ذلِکَ أدْنَی ألاَّ تَعُولُوا» . ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :و مَن کانَت لَهُ امرَأتانِ فلَم یَعدِلْ بَینَهُما فی القَسْمِ مِن نَفسِهِ و مالِهِ ، جاءَ یَومَ القِیامَةِ مَغلولاً مائلاً شِقُّهُ حتّی یَدخُلَ النارَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إن کانَت عِندَ الرَّجُلِ امرأتانِ فلَم یَعدِلْ بینَهُما ، جاءَ یَومَ القِیامَةِ و شِقُّهُ ساقِطٌ . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس وارد بازار شود و هدیه ای خرد و آن را برای خانواده خود ببرد ، همانند کسی است که برای گروهی نیازمند صدقه ای بَرَد، و باید در دادن هدیه از دختران شروع کند .

امام زین العابدین علیه السلام :خداوند از آن کس خشنودتر است که خانواده خود را بیشتر در رفاه و نعمت قرار دهد .

1663

چند همسری

قرآن :

«اگر بیم دارید که در کار یتیمان عدالت نورزید ، از زنان هر چه خوش دارید ، دو تا دو تا و سه تا سه تا و چهار تا چهار تا ، بگیرید . و اگر بیم دارید که به عدالت رفتار نکنید فقط یک زن یا کنیزی که مالک آنید . این مناسبتر است که ستم نکنید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که دو زن داشته باشد و در تقسیم خود و خرجی دادن به آنها، میانشان به یکسان رفتار نکند ، روز قیامت در حالی که دستهایش بسته و نیمی از بدنش به یک طرف کج شده است ، آورده شود و به آتش رود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر مردی دو زن داشته باشد و میان آنها به عدالت و برابری رفتار نکند ، روز قیامت در حالی آورده شود که نیمی از بدنش افتاده است .

1) بحار الأنوار : 104/69/2 .

2) بحار الأنوار : 78/136/13 .

3) (انظر) رضوان اللّه : باب 1526 .

4) النساء : 3 .

5) ثواب الأعمال : 333/1 .

6) کنز العمّال : 44820 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن جَمَعَ مِنَ النساءِ ما لا یَنکِحُ ، فزنی مِنهُنَّ شَیءٌ ، فالإثمُ علیهِ . ⁽¹⁾

بحار الأنوار :رُویَ أنّهُ سَألَ رَجُلٌ مِنَ الزَّنادِقَةِ أبا جعفرٍ الأحوَلَ فقالَ : أخبِرْنی عن قَولِ اللّهِ تعالی : «فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النساءِ » و قالَ تعالی فی آخِرِ السورةِ: «و لَنْ تَسْتَطِیعُوا أن تَعْدِلُوا بینَ النساءِ و لَو حَرَصْتُم ......... » ⁽²⁾فَبَینَ القَولَینِ فَرقٌ؟ فقالَ أبو جعفرٍ الأحولُ : فلم یَکُنْ فی ذلکَ عِندِی جَوابٌ ، فَقَدِمتُ المَدینَةَ فَدَخَلتُ عَلی أبی عبدِ اللّهِ علیه السلام فَسَألتُهُ عنِ الآیتَینِ فقالَ : أمّا قولُهُ : «فإنْ خِفْتُم ألاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً» فإنّما عَنی فی النَّفَقَةِ ، و قولُهُ : «و لَنْ تَستَطِیعُوا » فإنّما عَنی فی المَوَدَّةِ ، فإنّهُ لا یَقْدِرُ أحَدٌ أن یَعدِلَ بینَ امرَأتَینِ فی المَوَدَّةِ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :هر که آنقدر زن بگیرد که نتواند با آنها نزدیکی کند و در نتیجه، یکی از آنها مرتکب زنا شود، گناهش به گردن اوست .

بحار الأنوار :روایت شده است که مردی از زنادقه به ابو جعفر احول گفت : به من بگو آیا میان این سخن خداوند متعال که : «و از زنان هر چه خوش دارید بگیرید» و سخن دیگر او در آخر سوره که :« و هرگز نمی توانید میان زنان عدالت ورزید هر چند جدّیت کنید» فرق و اختلافی هست؟

ابو جعفر احول گوید : من برای این سؤال جوابی نداشتم . پس به مدینه رفتم و خدمت ابو عبد اللّه (امام صادق) علیه السلام رسیدم و درباره این دو آیه از ایشان پرسیدم ، حضرت فرمود : مقصود از آیه «و اگر بیم آن دارید که به عدالت رفتار نکنید ، پس یک زن بگیرید» رعایت عدالت در نفقه است و مقصود از آیه «و هرگز نمی توانید» رعایت برابری در دوست داشتن زنان است ؛ زیرا هیچ کس نمی تواند دو زن خود را به یکسان دوست داشته باشد .

1) الکافی : 5/566/42 .

2) النساء : 129 .

3) بحار الأنوار : 10/202/6 .

1664 - أدَبُ استِجابَةِ الدَّعوةِ إلَی العُرسِ

1664 - آداب پذیرفتن دعوت عروسی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا دُعِیتُم إلی العُرُساتِ فَأبطِئُوا فإنّها تُذَکِّرُ الدنیا ، و إذا دُعِیتُم إلی الجَنائزِ فَأسرِعُوا فإنّها تُذَکِّرُ الآخِرَةَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا دُعِیَ أحَدُکُم إلی وَلِیمَةِ عُرسٍ فَلْیُجِبْ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :بِئسَ الطَّعامُ طَعامُ العُرسِ ؛ یُطعَمُهُ الأغنیاءُ و یُمنَعُهُ المَساکینُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الدَّعوةُ أوَّلَ یَومٍ حَقٌّ ، و الثانِیَ مَعروفٌ ، و الثالِثَ رِیاءٌ و سُمعَةٌ . ⁽⁴⁾

1664

آداب پذیرفتن دعوت عروسی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه به مراسم عروسی دعوت شدید ، در رفتن کندی کنید ؛ زیرا این مراسم انسان را به یاد دنیا می اندازد ، اما هرگاه به مراسم تشییع جنازه فرا خوانده شدید شتاب ورزید ؛ زیرا این مراسم یادآور آخرت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما به ولیمه عروسی دعوت شد ، بپذیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چه بد ولیمه ای است ولیمه عروسی ، در آن ثروتمندان را اطعام می کنند و از مستمندان جلوگیری می نمایند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعوت روز اول [در عروسی ]حق (وظیفه) است، دعوت روز دوم احسان ، ولی دعوت روز سوم خودنمایی و شهرت طلبی است .

1665 - الحَثُّ عَلی إعلانِ النِّکاحِ

1665 - تشویق به اعلان ازدواج

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أعلِنُوا هذا النِّکاحَ و اجعَلُوهُ فی المَساجِدِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أشِیدُوا النِّکاحَ و أعلِنُوهُ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أظهِرُوا النِّکاحَ و أخفُوا الخِطبَةَ . ⁽⁷⁾

1665

تشویق به اعلان ازدواج

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این ازدواج[ها] را علنی و آشکارا انجام دهید و آنها را در مساجد برگزار کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[مراسم] ازدواج به پا کنید و آشکارا [هم ]برگزار نمایید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[مراسم] ازدواج را آشکار برگزار کنید و خواستگاری را پنهان .

1) بحار الأنوار : 103/279/2 .

2) کنز العمّال : 44617 .

3) کنز العمّال : 44625 .

4) کنز العمّال : 44628 .

5) کنز العمّال : 44536 .

6) کنز العمّال : 44531 .

7) کنز العمّال : 44532 .

209 - الزیارة

209 - دیدار

اشاره

کنز العمّال : 15 / 758 «الزیارة و آدابها» .

بحار الأنوار : 74 / 342 باب 21 «تزاور الإخوان و تلاقیهم» .

وسائل الشیعة : 10 / 455 ـ 463 «استحباب زیارة المؤمنین خصوصا الصلحاء» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 100 / 100 ـ 455 ، 101 ، 102 «کتاب المزار» . وسائل الشیعة : 10 / 251 «أبواب المزار» .

1666 - الحَثُّ عَلَی التَّزاوُرِ فِی اللَّهِ

1666 - تشویق به دید و بازدید برای خدا

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :زُرْ فی اللّهِ أهلَ طاعَتِهِ ، و خُذِ الهِدایَةَ مِن أهلِ وَلایَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :زُورُوا فی اللّهِ و جالِسُوا فی اللّهِ ، و أعطُوا فی اللّهِ و امنَعُوا فِی اللّهِ ، زایِلُوا أعداءَ اللّهِ و واصِلُوا أولیاءَ اللّهِ . ⁽²⁾

1666

تشویق به دید و بازدید برای خدا

امام علی علیه السلام :برای خدا به دیدن اهل طاعت او برو و هدایت را از اهل ولایت او بگیر .

امام علی علیه السلام :برای خدا دیدار کنید ، برای خدا همنشینی کنید ، برای خدا بخشش کنید و برای خدا از دهش خودداری ورزید . از دشمنان خدا ببرید و با دوستان خدا پیوند زنید.

1667 - زُوّارُ اللَّهِ

1667 - دیدار کنندگان خدا

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن زارَ أخاهُ المؤمنَ إلی مَنزِلِهِ لا حاجَةً مِنهُ إلَیهِ کُتِبَ مِن زُوّارِ اللّهِ ، و کانَ حَقیقا علی اللّهِ أن یُکرِمَ زائرَهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن زارَ أخاهُ فی بَیتِهِ قالَ اللّهُ عزّ و جلّ لَهُ : أنتَ ضَیفِی و زائرِی ، عَلَیَّ قِراکَ و قد أوجَبتُ لکَ الجَنَّةَ بِحُبِّکَ إیّاهُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن زارَ أخاهُ فی اللّهِ قالَ اللّهُ عزّ و جلّ: إیّایَ زُرْتَ و ثَوابُکَ عَلَیَّ ، و لَستُ أرضی لکَ ثَوابا دُونَ الجَنَّةِ . ⁽⁵⁾

1667

دیدار کنندگان خدا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که نه به قصد نیاز خواهی بلکه به نیّت دیدن برادر مؤمن خود به خانه او رود ، از دیدار کنندگان خدا انگاشته شود و بر خدا است که دیدار کننده خود را گرامی دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به دیدن برادر خود در خانه اش رود ، خداوند عزّ و جلّ به او فرماید : تو میهمان و زایر من هستی ، پذیرایی از تو به عهده من است و من به پاداش محبّت تو به او، بهشت را بر تو واجب کردم .

امام صادق علیه السلام :هر که به خاطر خدا به دیدن برادر خود رود خداوند عزّ و جلّ فرماید : تو مرا دیدار کرده ای و پاداشت به عهده من است و من به پاداشی کمتر از بهشت برای تو راضی نمی شوم .

1) غرر الحکم : 5491 .

2) غرر الحکم : 5492 ـ 5493 .

3) بحار الأنوار : 77/192/11 .

4) بحار الأنوار : 74/345/6 .

5) بحار الأنوار:74/345/4.

1668 - ثَوابُ الزِّیارَةِ فِی اللَّهِ

1668 - ثواب دیدار به خاطر خدا

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الزائرُ أخاهُ المسلمَ أعظَمُ أجرا مِنَ المَزورِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن زارَ أخاهُ للّهِِ لا لِغَیرِهِ التِماسَ مَوعِدِ اللّهِ و تَنَجُّـزَ ما عِندَ اللّهِ ، وکَّلَ اللّهُ بهِ سَبعینَ ألفَ مَلَکٍ یُنادُونَهُ : ألا طِبْتَ و طابَتْ لکَ الجَنَّةُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن زارَ أخاهُ فی اللّهِ و للّهِِ ، جاءَ یَومَ القِیامَةِ یَخطِرُ بَینَ قُباطِیٍّ مِن نُورٍ لا یَمُرُّ بِشیءٍ إلاّ أضاءَ لَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ما زارَ مسلمٌ أخاهُ المسلمَ فی اللّهِ و للّهِِ ، إلاّ ناداهُ اللّهُ عزّ و جلّ : أیُّها الزّائرُ طِبْتَ و طابَتْ لکَ الجَنَّةُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :لَیسَ شیءٌ أنکی لإِبلِیسَ و جُنودِهِ مِن زِیارَةِ الإخوانِ فی اللّهِ بعضِهِم لِبعضٍ . ⁽⁵⁾

1668

ثواب دیدار به خاطر خدا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دیدار کننده از برادر مسلمان خود، اجرش بیشتر از دیدار شونده است .

امام صادق علیه السلام :هر که برای خدا، نه غیر او، و برای دستیابی به وعده خدا و دریافت آنچه نزد اوست، به دیدن برادر خود رود ، خداوند هفتاد هزار فرشته بر او گمارد که آوازش دهند که : هان! رستگار شدی ، و بهشت گوارایت باد .

امام صادق علیه السلام :هر که در راه خدا، و برای خدا، به دیدن برادر خود رود در روز قیامت میان جامه هایی از نور می خرامد و بر هر چه می گذرد آن را روشن می کند .

امام صادق علیه السلام :هیچ مسلمانی نیست که در راه خدا ، و برای خدا از برادر مسلمان خود دیدن کند ، مگر آن که خداوند عزّ و جلّ او را ندا دهد که : ای دیدار کننده! رستگار شدی ، و بهشت گوارایت باد .

امام کاظم علیه السلام :هیچ چیز به اندازه دیدار برادران از یکدیگر به خاطر خدا ، ابلیس و سپاه او را در هم نمی کوبد .

1) . کنز العمّال : 24665 .

2) الکافی : 2/175/1 .

3) . بحار الأنوار : 74/347/8.

4) بحار الأنوار : 74/348/10 .

5) الکافی : 2/188/7 .

1669 - دَورُ زِیارةِ الإخوانِ فی إحیاءِ القَلبِ وَ الدِّینِ

1669 - نقش دیدار از برادران در زنده نگه داشتن دل و دین

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لِقاءُ أهلِ الخَیرِ عِمارَةُ القَلبِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :تَزاوَرُوا فی بیوتِکُم فإنّ ذلکَ حَیاةٌ لِأمرِنا ، رَحِمَ اللّهُ عَبدا أحیا أمرَنا . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تَزاوَرُوا فإنّ فی زِیارَتِکُم إحْیاءً لِقُلوبِکُم ، و ذِکرا لأحادِیثِنا ، و أحادِیثُنا تُعَطِّفُ بعضَکُم عَلی بعضٍ ، فإن أخَذتُم بها رَشَدتُم و نَجَوتُم ، و إن تَرَکتُمُوها ضَلَلتُم و هَلَکتُم ، فَخُذُوا بها و أنا بِنَجاتِکُم زَعِیمٌ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1669

نقش دیدار از برادران در زنده نگه داشتن دل و دین

امام علی علیه السلام :دیدارِ نیکان، مایه آبادانی دل است.

امام باقر علیه السلام :در خانه هایتان از یکدیگر دیدار کنید ؛ زیرا این کار امر ما را زنده می کند . رحمت خدا بر آن بنده ای که امر ما را زنده کند .

امام صادق علیه السلام :دید و بازدید کنید که دیدار شما از یکدیگر موجب زنده شدن دلهای شما و یاد کرد احادیث ما می شود و احادیث ما شما را به هم مهربان می کند . اگر به آنها عمل کنید ، کمال و نجات می یابید و اگر رهایشان کنید، گمراه و هلاک می شوید . پس به احادیث ما عمل کنید که در این صورت من ضامن نجات شما هستم .

1670 - ثَمَراتُ لِقاءِ الإخوانِ

1670 - ثمرات ملاقات با برادران

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الزِّیارَةُ تُنبِتُ المَوَدَّةَ . ⁽⁵⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لِقاءُ الإخوانِ مَغنَمٌ جَسِیمٌ و إن قَلُّوا . ⁽⁶⁾

1670

ثمرات ملاقات با برادران

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دید و بازدید بذر محبّت را می رویاند .

امام علی علیه السلام :دیدار برادران ، گر چه اندک باشند ، غنیمت بزرگی است .

1) بحار الأنوار:77/208/1.

2) بحار الأنوار : 2/144/6 .

3) الکافی : 2/186/2 .

4) (انظر) القلب : باب 3352 ، 3353 .

5) بحار الأنوار : 74/355/36 .

6) الکافی : 2/179/16 .

الإمامُ الجوادُ علیه السلام :مُلاقاةُ الإخوانِ نُشْرَةٌ و تَلقیحُ العَقلِ ، و إن کانَ نَزْرا قَلیلاً . ⁽¹⁾

1671 - النَّهیُ عَن زِیارةِ الفُجَّارِ

1671 - نهی از دیدار با بدکاران

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا زُرتَ فَزُرِ الأخیارَ و لا تَزُرِ الفُجّارَ ، فإنّهُم صَخرَةٌ لا یَنفَجِرُ ماؤها ، و شَجَرَةٌ لا یَخضَرُّ وَرَقُها ، و أرضُ لا یَظهَرُ عُشْبُها . ⁽²⁾

1671

نهی از دیدار با بدکاران

امام صادق علیه السلام :هرگاه خواستی از کسی دیدار کنی، به دیدن نیکان برو و با بدکاران دیدار مکن ؛ زیرا آنان صخره ای هستند که در آن چشمه آبی نمی جوشد و درختی هستند که برگش سبز نمی شود و زمینی هستند که گیاهی در آن نمی روید .

1672 - أدَبُ الزِّیارَةِ

1672 - آداب دیدار کردن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :زُرْ غِبّا تَزدَدْ حُبّا . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إغبابُ الزِّیارَةِ أمانٌ مِنَ المَلالَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لابنِهِ الحسینِ علیه السلام ـ: کَثرَةُ الزِّیارةِ تُورِثَ المَلالَةَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن کَثُرَتْ زِیارَتُهُ قَلَّتْ بَشاشَتُهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إذا وَثِقتَ بِمَوَدَّةِ أخِیکَ ، فلا تُبالِ مَتی لَقِیتَهُ و لَقِیَکَ . ⁽⁷⁾

امام جواد علیه السلام :ملاقات با برادران ، موجب رفع دلتنگی و سبب باروری عقل می شود ، هر چند اندک و کوتاه باشد .

1672

آداب دیدار کردن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یک روز در میان دیدن کن، تا محبّتت بیشتر شود .

امام علی علیه السلام :دیدار یک روز در میان ، از ملال و بیزاری ایمن است .

امام علی علیه السلامـ در وصیت به فرزند خود حسین علیه السلام ـفرمود : دیدار زیاد ملال آور است .

امام علی علیه السلام :هر که دیدارش زیاد شود خوشرویی او کم گردد .

امام علی علیه السلام :هرگاه به دوستی برادر خود اطمینان یافتی ، دیگر به این اهمیتی نده که چه وقت به دیدنش بروی و یا او به دیدنت بیاید .

1) بحار الأنوار : 74/353/26 .

2) بحار الأنوار : 78/202/33 .

3) بحار الأنوار : 74/355/36 .

4) غرر الحکم : 3139 .

5) بحار الأنوار : 77/237/1 .

6) غرر الحکم : 8004 .

7) غرر الحکم : 4087 .

210 - زیارة القبور

210 - زیارت قبور

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : وسائل الشیعة : 2 / 877 ـ 882 باب 54 ـ 58 «زیارة القبور» . بحار الأنوار : 100 / 100 ـ 455 ، 101 ، 102 «کتاب المزار» .

2) انظر : عنوان 427 «القبر» .

1673 - زِیارَةُ النَّبیِّ صلی الله علیه وآله

1673 - زیارت پیامبر صلی الله علیه وآله

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أتانِی زائرا کُنتُ شَفِیعَهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَلَّمَ عَلَیَّ فی شَیءٍ مِنَ الأرضِ اُبلِغْتُهُ ، و مَن سَلَّمَ عَلَیَّ عندَ القَبرِ سَمِعتُهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن زارَنی حَیّا و مَیِّتا کُنتُ لَهُ شَفیعا یَومَ القِیامَةِ . ⁽³⁾

1673

زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به زیارت من بیاید، در روز قیامت شفیع او باشم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که در هر نقطه ای از روی زمین به من سلام کند ، سلامش به من می رسد و هر که بر سر قبرم به من سلام کند ، آن را می شنوم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که مرا زیارت کند ، زنده باشم یا نباشم، روز قیامت شفیع اویم .

1674 - زِیارَةُ أهل البیت علیهم السلام

1674 - زیارت اهل بیت علیهم السلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سَألَهُ الحسنُ بنُ علیٍّ علیهما السلام: یا أبَتاهُ ، ما جَزاءُ مَن زارَکَ ؟ ـ: یا بُنَیَّ ، مَن زارَنی حَیّا و مَیّتا أو زارَ أباکَ أو زارَ أخاکَ أو زارَکَ کانَ حَقّا عَلَیَّ أن أزُورَهُ یَومَ القِیامَةِ فَاُخَلِّصَهُ مِن ذُنوبِهِ . ⁽⁵⁾

1674

زیارت اهل بیت علیهم السلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به حسن بن علی علیه السلام که عرض کرد : پدر جان! پاداش کسی که شما را زیارت کند چیست؟ ـفرمود : پسرکم ! هر که زنده و مرده مرا یا پدر تو یا برادرت و یا خودت را زیارت کند ، بر من است که در روز قیامت دیدارش کنم و او را از گناهانش نجات دهم .

1) بحار الأنوار : 100/142/18 .

2) بحار الأنوار : 100/182/4 .

3) قرب الإسناد : 65/205 .

4) (انظر) بحار الأنوار : 100 / 139 باب 1 . وسائل الشیعة : 10 / 252 ـ 269 باب 2 ـ 6 .

5) علل الشرائع : 460/5 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن زارَنا فی مَماتِنا فکأنّما زارَنا فی حَیاتِنا . ⁽¹⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :مَن زارَ أوَّلَنا فقد زارَ آخِرَنا ، و مَن زارَ آخِرَنا فَقَد زارَ أوَّلَنا ، و مَن تَوَلَّی أوَّلَنا فَقَد تَوَلّی آخِرَنا ، و مَن تَوَلّی آخِرَنا فَقَد تَوَلّی أوَّلَنا . ⁽²⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إنّ لِکُلِّ إمامٍ عَهدا فی عُنُقِ أولیائهِ و شِیعَتِهِ ، و إنّ مِن تَمامِ الوَفاءِ بالعَهدِ و حُسنِ الأداءِ زیارَةَ قُبُورِهِم ، فَمَن زارَهُم رَغبَةً فی زیارَتِهِم و تَصدِیقا بما رَغِبُوا فیهِ کانَ أئمَّتُهُم شُفَعاءَهُم یَومَ القِیامَةِ . ⁽³⁾

1675 - زِیارَةُ الإمامِ عَلِیٍّ علیه السلام

1675 - زیارت امام علی علیه السلام

زِیارَةُ الإمامِ عَلِیٍّ علیه السلام ⁽⁴⁾

بحار الأنوار : 100/258/3 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا أرَدتَ زیارَةَ أمیرِ المؤمنینَ علیه السلام فاعلَمْ أنَّکَ زائرُ عِظامِ آدَمَ ، و بَدَنِ نوحٍ ، و جِسمِ عَلِیِّ بنِ أبی طالبٍ علیه السلام . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :هر که پس از مردنمان ما را زیارت کند ، چنان است که در زمان حیاتمان زیارت کرده باشد .

امام کاظم علیه السلام :هر که اوّلینِ ما را زیارت کند ، آخرینِ ما را زیارت کرده باشد و هر که آخرینِ ما را زیارت کند ، اولینِ ما را زیارت کرده باشد و هر که ولایتِ اولینِ ما را بپذیرد ولایتِ آخرینِ ما را پذیرفته باشد و هر که ولایتِ آخرینِ ما را بپذیرد ولایتِ اولینِ ما را پذیرفته باشد .

امام رضا علیه السلام :هر امامی به گردن دوستان و شیعیان خود عهدی دارد که وفای کامل به این عهد ، و بجای آوردن نیکوی آن ، با زیارت قبور آنان است. پس ، کسانی که با رغبت و علاقه به زیارت ایشان و باور داشتن آنچه آنان ترغیب کرده اند، زیارتشان کنند ، امامانِ آنها در روز قیامت شفیعشان باشند .

زیارت امام علی ⁽⁶⁾علیه السلام

امام صادق علیه السلام :هرگاه خواستی امیر مؤمنان علیه السلام را زیارت کنی، بدان که تو زایر استخوانهای آدم و بدن نوح و پیکر علی بن ابی طالب علیهم السلام هستی .

1) بحار الأنوار : 100/124/34 .

2) کامل الزیارات : 552/842 .

3) بحار الأنوار : 100/116/1 .

4) روی عن الصادق علیه السلام : «اِعلَمْ أنَّ أمیرَ المؤمنینَ علیه السلام أفضَلُ عندَ اللّه ِ مِنَ الأئمّةِ کُلِّهِمْ و لَهُ ثَوابُ أعمالِهِم و علی قَدْرِ أعمالِهِم فُضِّلُوا» و بناءً علی هذه الروایة یمکن أن یقال أن زیارته صلوات اللّه علیه أفضل من زیارة سایر الائمة علیهم السلام .

5) کامل الزیارات : 90/91 .

6) از امام صادق علیه السلام روایت شده که می فرماید: «بدان که امیر مؤمنان علیه السلام نزد خداوند از همه امامان برتر است و ثواب اعمال آنان، همه از آنِ اوست و امامان به اندازه اعمال خود برتری داده شده اند» بنا بر این می توان گفت زیارت آن حضرت بیشتر از زیارت سایر ائمّه علیهم السلام فضیلت دارد.

عنه علیه السلام :إنَّ إلی جانِبِها [أی جانِبِ الکوفَةِ ]قَبرا لا یَأتِیهِ مَکروبٌ فَیُصَلِّی عِندَهُ أربَعَ رَکعاتٍ، إلاّ رَجَعَهُ اللّهُ مَسرورا بقَضاءِ حاجَتِهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :فَضلُ زیارَةِ قَبرِ أمیرِ المؤمنینَ علی زیارَةِ قَبرِ الحُسینِ کَفَضلِ أمیرِ المؤمنینَ عَلَی الحُسینِ . ⁽²⁾

1676 - زِیارَةُ فاطِمَةَ بِنتِ رَسولِ اللَّهِ علیهما السلام

1676 - زیارت فاطمه دخت رسول خدا علیها السلام

تهذیب الأحکام عن یزید بن عبد الملک عن أبیه عن جدّه:دَخَلتُ عَلی فاطِمَةَ علیها السلام، فَبَدأَتنی بِالسَّلامِ، ثُمَّ قالَت : ما غَدا بِکَ ؟ قُلتُ : طَلَبُ البَرَکَةِ . قالَت : أخبَرَنی أبی و هُوَ ذا هُوَ أنَّهُ مَن سَلَّمَ عَلَیهِ و عَلَیَّ ثَلاثَةَ أیّامٍ أوجَبَ اللّهُ لَهُ الجَنَّةَ . قُلتُ لَها : فی حَیاتِهِ و حَیاتِکِ ؟ قالَت : نَعَم، و بَعدَ مَوتِنا. ⁽⁴⁾

تهذیب الأحکام عن إبراهیم بن محمّد بن عیسی بن محمّدٍ العُریضیّ قال :حَدَّثَنا أبو جعفرٍ علیه السلام ذاتَ یومٍ، قالَ : إذا صِرتَ إلی قَبرِ جَدَّتِکَ فاطِمَةَ علیها السلام فقُل :

«یا مُمتَحَنَةُ امتَحَنَکِ اللّهُ الَّذی خَلَقَکِ قَبلَ أن یَخلُقَکِ، فَوَجَدَکِ لِمَا امتَحَنَکِ صابِرَةً، و زَعَمنا أنّا لَکِ أولِیاءُ و مُصَدِّقونَ و صابِرونَ لِکُلِّ ما أتانا بِهِ أبوکِ صلی الله علیه و آله و أتانا بِهِ وَصِیُّهُ صلی الله علیه و آله ، فَإِنّا نَسأَلُکِ إن کُنّا صَدَّقناکِ إلاّ ألحَقتِنا بِتَصدیقِنا لَهُما بِالبُشری، لِنُبـشِّرَ أنفُسَنا بأَنّا قَد طَهُرنا بِوَلایَتِکِ ». ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :نزدیک کوفه قبری است که هر غم دیده ای آن جا رود و در کنار آن چهار رکعت نماز گزارد ، خداوند با برآوردن حاجتش او را شادمان برگرداند .

امام رضا علیه السلام :برتری قبر امیر مؤمنان بر زیارت قبر حسین همچون برتری خود امیر مؤمنان بر حسین است .

1676

زیارت فاطمه دخت رسول خدا علیها السلام

تهذیب الأحکام :یزید بن عبد الملک از پدرش از جدّش روایت کرده است : بر فاطمه علیها السلام وارد شدم. به من سلام داد و فرمود: چه چیزی سبب شده، اینجا بیایی ؟ گفتم: طلب برکت. فرمود: پدرم ـ او همان است [که می شناسید] ـ به من خبر داد که هر کس بر او و بر من سه روز سلام دهد، خداوند بهشت را بر او واجب می کند. به او گفتم: در حیات او و حیات تو؟ فرمود: آری و پس از وفات ما.

تهذیب الأحکام به نقل از ابراهیم بن محمّد بن عیسی بن محمّد عریضی :امام باقر علیه السلام روزی با ما سخن گفت و فرمود: هرگاه به زیارت قبر جدّه ات فاطمه علیها السلام رفتی، بگو : «ای آزمون شده ! خدایی که تو را آفریده پیش از آفریدنت تو را آزمود، پس تو را برای آنچه امتحان کرد، شکیبا یافت و پنداشتیم که ما هوا داران توییم و بر آنچه پدرت ـ که درود خدا بر او ـ برای ما آورد و جانشین او ـ که درود خدا بر او ـ برای ما آورد، پذیرنده و شکیباییم. ما اگر تو را تصدیق کردیم، از تو می خواهیم که با تصدیقمان نسبت به پیامبر و وصیّ او ما را به بشارت ملحق سازی، تا به خودمان مژده دهیم که به سبب ولایت تو، پاک شده ایم».

1) . بحار الأنوار : 100/259/7 .

2) بحار الأنوار : 100/262/14 .

3) (انظر) بحار الأنوار : 100 / 226 ـ 384 .

4) تهذیب الأحکام : 6/9/ 18، المزار للمفید : 177/1.

5) تهذیب الأحکام : 6/10/ 19.

1677 - زِیارَةُ الإمامِ الحَسَنِ علیه السلام

1677 - زیارت امام حسن علیه السلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن زارَ الحَسَنَ فی بَقِیعِهِ ، ثَبَتَ قَدَمُهُ علی الصِّراطِ یَومَ تَزِلُّ فیهِ الأقدامُ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنَّ الحُسینَ بنَ علیٍّ کانَ یَزُورُ قَبرَ الحَسَنِ علیه السلام فی کُلِّ عَشِیَّةِ جُمُعَةٍ . ⁽³⁾

1677

زیارت امام حسن علیه السلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که حسن را در بقیع زیارت کند ، خداوند در آن روزی که پاها می لرزد ، پای او را بر صراط استوار گرداند .

امام باقر علیه السلام :حسین بن علی هر شب جمعه به زیارت قبر حسن علیه السلام می رفت .

1) (انظر) بحار الأنوار : 100 / 191 باب 5 . وسائل الشیعة : 10 / 287 باب 18 .

2) بحار الأنوار : 100/141/14 .

3) قرب الإسناد : 139/492 .

1678 - زِیارَةُ الإمامِ الحُسَینِ علیه السلام

1678 - زیارت امام حسین علیه السلام

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن زارَ الحُسینَ علیه السلام عارِفا بِحَقِّهِ کَتَبَ اللّهُ لَهُ ثوابَ ألفِ حَجَّةٍ مَقبولَةٍ و ألفِ عُمرَةٍ مَقبولَةٍ ، و غَفَرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ و ما تَأخَّرَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَأتِ قَبرَ الحُسینِ علیه السلام حتّی یَمُوتَ کانَ مُنتَقَصَ الدِّینِ ، مُنتَقَصَ الإیمانِ ، و إن اُدخِلَ الجَنَّةَ کانَ دُونَ المؤمنینَ فی الجَنَّةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِیتُوا قَبرَ الحُسینِ علیه السلام فی کُلِّ سَنَةٍ مَرَّةً . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ تبارکَ و تعالی یَتَجَلَّی لِزُوّارِ قَبرِ الحُسینِ صلواتُ اللّهِ علَیهِ قَبلَ أهلِ عَرَفاتٍ، و یَقضِی حَوائجَهُم و یَغفِرُ ذُنوبَهُم و یُشَفِّعُهُم فی مَسائلِهِم، ثُمّ یُثَنّی بِأهلِ عرفاتٍ فَیَفعَلُ ذلکَ بِهِم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنّ الحُسینَ بنَ علیٍّ علیهما السلام عندَ ربِّهِ یَنظُرُ ......... و یقولُ : لَو یَعلَمُ زائرِی ما أعَدَّ اللّهُ لَهُ لَکانَ فَرَحُهُ أکثَرَ مِن جَزَعِهِ . و إنّ زائرَهُ لَیَنقَلِبُ و ما علَیهِ مِن ذَنبٍ . ⁽⁵⁾

1678

زیارت امام حسین علیه السلام

امام صادق علیه السلام :هر که حسین علیه السلام را، با معرفت به حق و مقام او، زیارت کند خداوند ثواب هزار حجّ پذیرفته و هزار عمره پذیرفته را برایش بنویسد و گناهان گذشته و آینده او را ببخشد .

امام صادق علیه السلام :هر که تا زنده است به زیارت قبر حسین علیه السلام نرود ، دین و ایمانش ناقص باشد و اگر به بهشت هم برود، مقامش در آن جا از همه مؤمنان پایین تر باشد .

امام صادق علیه السلام :سالی یک بار ، به زیارت قبر حسین علیه السلام بروید .

امام صادق علیه السلام :خداوند تبارک و تعالی ، پیش از جلوه کردن بر اهل عرفات ، بر زایران قبر حسین علیه السلام جلوه می کند و حاجاتشان را برمی آورد و گناهانشان را می بخشاید و خواهشهای آنان از طرف دیگران را می پذیرد و سپس به اهل عرفات می پردازد و با آنان نیز چنین می کند .

امام صادق علیه السلام :حسین بن علی علیه السلام نزد خدا می نگرد . . . و می گوید : اگر زایر من بداند که خداوند چه برایش آماده کرده است ، شادی اش بیش از بیتابی اش [از رنج سفر ]خواهد بود . همانا زایر حسین علیه السلام پاک از هر گناهی، به خانه خود بر می گردد .

1) بحار الأنوار : 100/257/1 .

2) بحار الأنوار: 101/4/14.

3) . بحار الأنوار : 101/13/5 .

4) بحار الأنوار : 101/37/50 .

5) الأمالی للطوسی : 55/74 .

1679 - دُعاءُ الصّادِقِ لِزُوّارِ الحُسَینِ علیهما السلام

1679 - دعای امام صادق برای زوّار حسین علیهما السلام

بحار الأنوار عن معاویة بنِ وهبٍ :اِستَأذَنتُ علی أبِی عبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَقِیلَ لی : اُدخُلْ ، فَدَخَلتُ فَوَجَدتُهُ فی مُصَلاّهُ فی بَیتِهِ ، فَجَلَستُ حتّی قَضی صلاتَهُ ، و سَمِعتُهُ و هُو یُناجِی رَبَّهُ و هُو یقولُ :

اللّهُمّ یا مَن خَصَّنا بالکَرامَةِ ، و وَعَدَنا بالشَّفاعَةِ ، و خَصَّنا بالوَصِیَّةِ ، و أعطانا عِلمَ ما مَضی و ما بَقِیَ ، و جَعَلَ أفئدَةً مِنَ الناسِ تَهوِی إلَینا ، اِغفِرْ لی و لإِخوانِی و زُوّارِ قَبرِ أبِیَ الحُسینِ ، الذینَ أنفَقُوا أموالَهُم و أشخَصُوا أبدانَهُم رَغبَةً فی بِرِّنا ، و رَجاءً لِما عِندَکَ فی صِلَتِنا ، و سُرورا أدخَلُوهُ علی نَبِیِّکَ .........

اللّهُمّ إنَّ أعداءَنا عابُوا علَیهِم علی خُرُوجِهِم فلَم یَنهَهُم ذلکَ عنِ الشُّخُوصِ إلَینا خِلافا مِنهُم علی مَن خالَفَنا ، فارحَمْ تلکَ الوُجُوهَ التی غَیَّرَتْها الشَّمسُ ، و ارحَمْ تلکَ الوُجُوهَ التی تَتَقَلَّبُ علی حُفرَةِ أبی عبدِ اللّهِ .........

اللّهُمّ إنّی أستَودِعُکَ تلکَ الأنفُسَ و تلکَ الأبدانَ حتّی نُوافِیَهُم علی الحَوضِ یَومَ العَطَشِ . ⁽²⁾

1679

دعای امام صادق علیه السلام برای زوّار حسین علیه السلام

بحار الأنوار به نقل از معاویة بن وهب :از امام صادق علیه السلام اجازه شرفیابی خواستم ، به من گفته شد : داخل شو . من داخل شدم و دیدم حضرت در مصلاّی خانه خود مشغول نماز است . نشستم تا نماز خود را تمام کرد و شنیدم با پروردگارش مناجات می کند و می گوید : الهی! ای آن که کرامت را مختصّ ما کردی و وعده شفاعت به ما دادی و وصایت را ویژه ما گردانیدی و دانش گذشته و آینده را به ما بخشیدی و دلهای مردمان را شیفته ما کردی! من و برادران من و زوّار قبر پدرم حسین را بیامرز ؛ همانان که به نیّت نیکی به ما و به امید پاداشی که به سبب پیوند با ما می دهی و به قصد شاد کردن پیامبر تو ، اموالشان را خرج می کنند و رنج و زحمت سفر [برای زیارت حسین علیه السلام ]را بر خود هموار می سازند . . .

الهی! دشمنان ما ، از آنان به سبب این سفر، عیبجویی می کنند اما آنان ، برخلاف انتقادات مخالفان ما، به سوی ما می آیند . پس ، بر آن چهره هایی که داغیِ آفتاب تغییرشان داده است، رحمت آر و به آن چهره هایی که بر تربت قبر ابی عبد اللّه مالیده می شود رحم کن . . .

الهی! من این جانها و این پیکرها را به تو می سپارم ، تا در آن روز تشنگی (قیامت) در کنار حوض [کوثر] با آنان دیدار کنیم .

1) (انظر) بحار الأنوار : 101 ، وسائل الشیعة : 10 / 318 ـ 425 .

2) بحار الأنوار : 101/51/1 .

1680 - أدَبُ زِیارَةِ الإمامِ الحُسَینِ علیه السلام

1680 - آداب زیارت امام حسین علیه السلام

بحار الأنوار :قالَ الإمامُ الباقرُ علیه السلام ـ لَمّا قالَ لَهُ محمّدُ بنُ مُسلمٍ : إذا خَرَجنا إلی أبِیکَ أ فَلَسنا فی حَجٍّ ؟ ـ : بَلی ، قلتُ : فَیَلزَمُنا ما یَلزَمُ الحاجَّ ؟ قالَ : ما ذا ؟ قلتُ : مِن الأشیاءِ التی یَلزَمُ الحاجَّ ؟ قالَ : یَلزَمُکَ حُسنُ الصَّحابَةِ لِمَن یَصحَبُکَ ، و یَلزَمُکَ قِلَّةُ الکَلامِ إلاّ بخَیرٍ ، و یَلزَمُکَ کَثرَةُ ذِکرِ اللّهِ ، و یَلزَمُکَ نَظافَةُ الثِّیابِ ، و یَلزَمُکَ الغُسلُ قَبلَ أن تَأتِیَ الحَیرَ ، و یَلزَمُکَ الخُشوعُ ، و کَثرَةُ الصَّلاةِ ، و الصَّلاةُ عَلی محمّدٍ و آلِ محمّدٍ ، و یَلزَمُکَ التَّوقِیرُ لِأخذِ ما لَیسَ لکَ ، و یَلزَمُکَ أن تَغُضَّ بَصَرَکَ ، و یَلزَمُکَ أن تَعودَ عَلی أهلِ الحاجَةِ مِن إخوانِکَ إذا رَأیتَ مُنقَطِعا ، و المُواساةُ . و یَلزَمُکَ التقیَّةُ التی قِوامُ دِینِکَ بها ، و الوَرَعُ عمّا نُهِیتَ عَنهُ ، و الخُصُومَةِ ، و کَثرةِ الأیمانِ ، و الجِدالِ الذی فیهِ الأیمانُ ، فإذا فَعَلتَ ذلکَ تَمَّ حَجُّکَ و عُمرَتُکَ . ⁽¹⁾

1680

آداب زیارت امام حسین علیه السلام

بحار الأنوار به نقل از محمّد بن مسلم :به امام علیه السلام عرض کردم : اگر به زیارت پدر شما برویم حج کرده ایم؟ فرمود: آری . پرسیدم : پس آنچه بر حاجی لازم است بر ما نیز لازم است؟ فرمود : چه چیز؟ عرض کردم : چیزهایی که برای حاجی لازم است . فرمود : لازم است با همسفرت خوش رفتار باشی ، لازم است کمتر حرف بزنی، مگر در خیر و خوبی ، لازم است یاد خدا بسیار کنی ، لازم است جامه ات تمیز باشد ، لازم است پیش از رسیدن به حائر [حسینی ]غسل کنی ، لازم است خاشع باشی و نماز زیاد بخوانی و بر محمّد و آل محمّد بسیار صلوات فرستی ، لازم است از برداشتن آنچه مال تو نیست خودداری کنی ، لازم است چشمت را [از حرام ]فرو بندی ، اگر دیدی یکی از برادران همسفرت توشه اش تمام شده و از سفر بازمانده ، لازم است به او رسیدگی و کمک مالی کنی . لازم است تقیّه را، که قوام و استحکام دین تو به آن است، رعایت کنی و از منهیّات و ستیزه و جرّ و بحث و قسم خوردن زیاد و جدال و بحث، که در آن سوگند خورده شود، دوری کنی . پس ، اگر اینها را رعایت کردی حج و عمره تو به طور کامل انجام شده است .

1) بحار الأنوار : 101/142/11 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا زُرتَ أبا عبدِ اللّهِ علیه السلام فَزُرْهُ و أنتَ حَزینٌ مَکروبٌ شَعْثٌ مُغْبَرٌّ جائعٌ عَطشانُ ، فإنَّ الحُسینَ علیه السلام قُتِلَ حَزینا مَکروبا شَعْثا مُغْبَرّا جائعا عَطشانا، و اسألْهُ الحوائجَ و انصَرِفْ عَنهُ و لا تَتَّخِذْهُ وَطَنا . ⁽¹⁾

بحار الأنوار عن خزامٍـ لأبی عبدِ اللّهِ علیه السلام ـ: جُعِلتُ فِداکَ ، إنّ قَوما یَزُورُونَ قَبرَ الحُسینِ علیه السلام فَیُطَیِّبُونَ السُّفَرَ . قالَ : فقالَ أبو عبدِ اللّهِ علیه السلام : أما إنّهم لَو زارُوا قُبورَ آبائهِم ما فَعَلُوا ذلکَ . ⁽²⁾

1681 - زِیارَةُ أئِمَّةِ البَقیعِ علیهم السلام

1681 - زیارت امامان بقیع علیهم السلام

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن زارَنی غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُهُ و لَم یَمُتْ فَقیرا . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :هر گاه به زیارت ابا عبد اللّه علیه السلام رفتی ، با دلی غمزده و اندوهناک و پیکری ژولیده و غبار گرفته و گرسنه و تشنه زیارتش کن ؛ زیرا که حسین علیه السلام غمزده و اندوهناک و ژولیده و غبار گرفته و گرسنه و تشنه کشته شد . حوایج خود را از او بخواه و برگرد و در کنار قبر او سکونت مگزین .

بحار الأنوارـ به نقل از خزام ـ: به امام صادق علیه السلام عرض کردم : فدایت شوم! گروهی به زیارت قبر حسین علیه السلام می روند و سفر را خوش می گذرانند ؛ حضرت فرمود : آنها اگر به زیارت قبور پدران خود می رفتند ، چنین نمی کردند .

1681

زیارت امامان بقیع علیهم السلام

امام صادق علیه السلام :هر که مرا زیارت کند ، گناهانش آمرزیده شود و در فقر نمیرد .

1) ثواب الأعمال: 114/21.

2) . بحار الأنوار : 101 /141/6 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 10 / 413 باب 71 .

4) بحار الأنوار : 100/145/34 .

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئلَ : ما لِمَن زارَ أحَداً مِنکُم ؟ ـ: کَمَن زارَ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :مَن زارَ جعفرا و أباهُ ، لم یشتَکِ عینَهُ ، و لمْ یصبْهُ سُقمٌ ، و لمْ یمتُ مُبتلی . ⁽²⁾

1682 - زِیارةُ الإمامِ الکاظِمِ علیه السلام

1682 - زیارت امام کاظم علیه السلام

الإمامُ الرِّضا علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ ابنُ سِنانٍ : ما لِمَن زارَ أباکَ ؟ ـ: لَهُ الجَنَّةُ فَزُرْهُ . ⁽⁴⁾

بحار الأنوار عن الإمام الرِّضا علیه السلام :إنّ اللّهَ نَجّی بغدادَ بمَکانِ قَبرِ أبِی الحَسنِ علیه السلام ، و قالَ علیه السلام :

و قبرٌ بِبَغدادَ لِنَفسٍ زَکِیَّةٍ

تَضَمَّنَها الرحمانُ فی الغُرُفاتِ

و قبرٌ بِطُوسَ یا لَها مِن مُصِیبَةٍ

ألَحَّتْ عَلَی الأحشاءِ بالزَّفَراتِ. ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ وقتی از ایشان سؤال شد : ثواب کسی که یکی از شما را زیارت کند چیست؟ ـفرمود : مانند ثواب کسی که رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کند .

امام عسکری علیه السلام :هر کس امام جعفر صادق و پدرش علیهما السلام را زیارت کند ، به چشم درد و بیماری مبتلا نشود و دردمند و گرفتار نمیرد .

1682

زیارت امام کاظم علیه السلام

امام رضا علیه السلامـ در پاسخ به ابن سنان که پرسید : ثواب کسی که پدر شما را زیارت کند چیست؟ ـفرمود : پاداش او بهشت است ؛ پس آن بزرگوار را زیارت کن .

بحار الأنوار :امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند بغداد را به برکت وجود قبر امام کاظم علیه السلام نجات داد . و فرمود :

و قبری در بغداد است از آنِ نفسی پاک

که خدای رحمان آن را در غرفه های بهشت جای داده است

و قبری دیگر در طوس است که وا مصیبتا بر آن قبر

که مصیبت آن بر دل ها و جگرها آتش می نشاند .

1) الکافی : 4/579/1 .

2) . تهذیب الأحکام:6/78/154.

3) (انظر) وسائل الشیعة : 10 / 426 باب 79 . بحار الأنوار : 100 / 139 ـ 145 .

4) بحار الأنوار : 102/1/3 .

5) . بحار الأنوار:102/2/4.

6) (انظر) بحار الأنوار : 102 / 1 باب 1 . وسائل الشیعة : 10 / 427 باب 80 .

1683 - زِیارَةُ الإمامِ الرِّضا علیه السلام

1683 - زیارت امام رضا علیه السلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سَتُدفَنُ بَضعَةٌ مِنّی بأرضِ خُراسانَ ، لا یَزُورُها مُؤمِنٌ إلاّ أوجَبَ اللّهُ عزّ و جلّ لَهُ الجَنَّةَ و حَرَّمَ جَسَدَهُ علی النّارِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :سَیُقتَلُ رُجُلٌ مِن وُلدِی بِأرضِ خُراسانَ بِالسَّمِّ ظُلما ، اسمُهُ اسمِی ، و اسمُ أبِیهِ اسمُ ابنِ عِمرانَ موسی علیه السلام ، ألا فَمَن زارَهُ فی غُربَتِهِ غَفَرَ اللّهُ تعالی ذُنوبَهُ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنَّ بَینَ جَبَلَی طُوسَ قَبضَةً قُبِضَتْ مِنَ الجَنَّةِ ، مَن دَخَلَها کانَ آمِنا یَومَ القِیامَةِ مِنَ النارِ . ⁽³⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :إنَّ ابنِی عَلِیّا مَقتولٌ بِالسُّمِّ ظُلما و مَدفونٌ إلی جَنبِ هارُونَ بِطُوسَ ، مَن زارَهُ کَمَن زارَ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽⁴⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :ما زارَنِی أحَـدٌ مِن أولِیائی عارِفا بِحَقِّی إلاّ تَشَفَّعتُ لَهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن زارَنِی عَلَی بُعدِ دارِی ، أتَیتُهُ یَومَ القِیامَةِ فی ثلاثِ مَواطِنَ حتّی اُخَلِّصَهُ مِن أهوالِها : إذا تَطایَرَتِ الکُتُبُ یَمینا و شِمالاً ، و عِندَ الصِّراطِ و عِندَ المِیزانِ . ⁽⁶⁾

1683

زیارت امام رضا علیه السلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زود باشد که پاره ای از تن من در خاک خراسان دفن شود . هیچ مؤمنی آن را زیارت نکند مگر آن که خداوند عزّ و جلّ بهشت را بر او واجب و بدنش را بر آتش دوزخ حرام گرداند .

امام علی علیه السلام :زودا که مردی از فرزندان من در خاک خراسان به زهر ستم کشته شود ؛ نام او نام من است و نام پدرش نام پسر عمران ، موسی علیه السلام . بدانید که هر کس او را در غربتش زیارت کند ، خداوند متعال گناهانش را بیامرزد .

امام باقر علیه السلام :میان دو [رشته] کوه طوس، خاکی است که از بهشت آورده شده است . هر که به آن خاک [برای زیارت ]قدم گذارد ، در روز قیامت از آتش دوزخ ایمن باشد .

امام کاظم علیه السلام :فرزندم علی به زهر ستم کشته و در کنار هارون، در طوس دفن می شود . هر که او را زیارت کند مانند کسی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کرده باشد .

امام رضا علیه السلام :هیچ یک از دوستان من که عارف به حق و مقام من باشد زیارتم نکند مگر این که در روز قیامت شفاعتش کنم .

امام رضا علیه السلام :هر که مرا در دیار غربت زیارت کند ، روز قیامت در سه جا به داد او می رسم و از هراسها و سختیهای آنها نجاتش می دهم : وقتی که نامه های اعمال از راست و چپ پراکنده شوند و هنگام گذشتن از صراط و موقع سنجیدن میزان [اعمال] .

1) بحار الأنوار:102/31/1.

2) عیون أخبار الرِّضا : 2/259/17.

3) عیون أخبار الرِّضا : 2/256/6 .

4) عیون أخبار الرِّضا : 2/260/23 .

5) عیون أخبار الرِّضا : 2/258/ 16 .

6) عیون أخبار الرِّضا : 2/255/2 .

1684 - زِیارَةُ الإمامِ الجَوادِ علیه السلام

1684 - زیارت امام جواد علیه السلام

الإمامُ الهادیُّ علیه السلامـ عن إبراهیم بنِ عقبةَ لَمّا سَألَهُ عن زیارَةِ أبی عبدِ اللّهِ الحُسینِ و عن زیارَةِ أبی الحَسنِ الکاظم و أبی جعفرٍ الجوادِ علیهم السلام ـ: أبو عبدِ اللّه علیه السلام المُقَدَّمُ، و هذا أجمَعُ و أعظَمُ أجرا . ⁽²⁾

1684

زیارت امام جواد علیه السلام

امام هادیـ در پاسخ به ابراهیم بن عقبه که از ایشان درباره زیارت ابی عبد اللّه الحسین و ابو الحسن امام کاظم علیهما السلام و ابو جعفر (امام جواد علیه السلام ) سؤال کرد ـفرمود : زیارت امام حسین مقدّم است اما این جامعتر و ثوابش بیشتر است .

1685 - زِیارَةُ الإمامَینِ العَسکَرِیَّینِ علیهما السلام

1685 - زیارت امام هادی و امام عسکری علیهما السلام

کامل الزیارات :رُوِیَ عَنْ بَعضِهِم أنَّهُ قالَ : إذا أرَدتَ زِیارَةَ (قَبرِ) أبِی الحَسَنِ الثّالِثِ عَلِیِّ بن مُحمَّدٍ الجوادِ و أبی محمَّدٍ الحسنِ العسکریِ علیهما السلام تقولُ : السَّلامُ عَلَیکُما یا حُجَّتَی اللّه ، السَّلامُ عَلَیکُما یا نُوری اللّهِ فی ظلماتِ الأرضِ ......... أَتَیْتُکُما عارِفا بِحَقِّکُما مُعادِیا لِأَعدائِکُما، مُوالِیا لأِولِیائِکُما مُؤمِنا بِما آمَنتُما بِهِ کافِرا بِما کَفَرتُما بِهِ ، مُحَقـقا لِما حَقَّقتُما، مُبطِلاً لِما أبطَلتُما.

أسألُ اللّهَ ربّی و ربَّکُما أن یَجعَلَ حَظّی مِن زیارَتِکُمَا الصَّلاةَ عَلی محمَّدٍ و آله و أن یَرزُقَنی مُرافَقَتَکُما فی الجِنانِ مَعَ آبائِکُما الصّالِحینَ و أسأَلُهُ أن یُعتِقَ رَقَبَتی مِنَ النّارِ، و یَرزُقَنی شَفاعَتَکُما و مُصاحَبَتَکُما، و یَعرِفَ بَینی و بَینَکُما، و لا یَسلُبَنی حُبَّکُما و حُبَّ آبائِکُمَا الصّالحینَ، و أن لا یَجعَلَهُ آخِرَ العَهدِ مِن زیارَتِکُما، و یَحشُرَنی مَعَکُما فِی الجَنَّةِ بِرَحمَتِهِ . اللهُمَّ ارزُقنی حُبَّهُما و تَوَفَّنی عَلی مِلَّتِهِما، اللهُمَّ العَن ظالِمی آل مُحَمَّدٍ حَقَّهُم، و انْتَقِم مِنْهُم.

اللهُمَّ العَنِ الأَوَّلینَ مِنهُم و الآخِرینَ، و ضاعِف عَلَیهِمُ العَذابَ، و بَلِّغ بِهِم و بأشیاعِهِم و أتباعِهِم، و مُحِبّیهِم و مُتَّبِعیهِم أسفَلَ دَرکٍ مِنَ الجَحیمِ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَی ءٍ قَدیرٌ. اللهُمَّ عَجِّل فَرَجَ وَلِیِّکَ و ابنِ وَلِیِّکَ، و اجعَل فَرَجَنا مَعَ فَرَجِهِم یا أرحَمِ الرّاحِمینَ . ⁽³⁾

1685

زیارت امام هادی و امام عسکری علیهما السلام

کامل الزیارات :از برخی روایت شده که گفته است : هرگاه خواستی قبر امام جواد و امام عسکری علیهما السلام را زیارت کنی، بگو : سلام بر شما ای حجت های خداوند! سلام بر شما ای دو نور خدا در ظلمت های زمین! به زیارت شما آمدم در حالی که به حق شما معرفت کامل دارم و با دشمنانتان دشمن و با دوستانتان دوستم. به آنچه شما به آن ایمان دارید، مؤمنم و به آنچه کافرید، کافرم. آنچه شما آن را حق می دانید، حق می دانم و آنچه شما باطل می دانید، باطل می دانم. از پروردگار خود و شما درخواست می کنم که نصیبم را از زیارت شما دو بزرگوار، صلوات بر محمّد و خاندان او قرار دهد و همراهی شما و نیاکانتان را در بهشت روزیم فرماید. از او درخواست می کنم که مرا از آتش رهاییم دهد و شفاعت و همنشینی شما را نصیبم کند و میان من و شما معرفت ایجاد کند و محبتم به شما و نیاکان صالحتان را از دلم بیرون نکند و این [زیارت]را آخرین زیارت شما قرار برایم ندهد. و مرا به رحمت خود با شما در بهشت محشور فرماید.

بار الها! دوستی این دو تن را روزی من بفرما و مرا بر دین آنها بمیران . بار الها! به ستم کنندگان بر خاندان محمّد و حقوقشان لعنت فرست و از آنان انتقام بگیر. بار الها! اولین و آخرین آنان را لعن کن و عذابشان را دو چندان فرما و آنها و پیروان و ره پویان و دوستان و تابعانشان را به پایین ترین درجه جهنم بفرست که تو حقا بر هر چیزی توانایی . بار الها! در گشایش امر ولیّت و فرزند ولیّت شتاب فرما و گشایش امر ما را با گشایش امر آنان قرار بده، ای مهربان ترین مهربانان !

1) (انظر) بحار الأنوار : 102 / 31 باب 4 . وسائل الشیعة : 10 / 432 باب 82 .

2) الکافی : 4/583/3 .

3) کامل الزیارات : 520 .

1686 - زِیارَةُ فاطِمَةَ بِنتِ موسَی الکاظِمِ علیهما السلام

1686 - زیارت فاطمه، دخت امام کاظم علیهما السلام

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ ......... لَنا حَرَما و هُو قُمّ ، و سَتُدفَنُ فیه امرَأةُ مِن وُلدِی تُسَمّی فاطِمَةَ ، مَن زارَها وَجَبَت لَهُ الجَنَّةُ . ⁽²⁾

الإمامُ الجوادُ علیه السلام :مَن زارَ قَبرَ عَمَّتِی بِقُمّ فَلَهُ الجَنَّةُ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1686

زیارت فاطمه، دخت امام کاظم علیهما السلام

امام صادق علیه السلام :ما را حرمی است و آن قم است . بزودی زنی از فرزندان من به نام فاطمه در آن جا دفن خواهد شد . هر که او را زیارت کند ، بهشت بر او واجب می شود .

امام جواد علیه السلام :هر که قبر عمّه ام را در قم زیارت کند ، پاداشش بهشت باشد .

1687 - زِیارَةُ السَّیِّدِ عَبدِالعَظیمِ الحَسَنِیِ علیه السلام

1687 - زیارت حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام

ثواب الأعمال عن محمّدِ بنِ یحیی العَطّار [ عن رجلٍ] مِن أهلِ الرَّیّ:دَخَلتُ علی أبی الحسَنِ العَسکرِیِّ علیه السلام فقالَ : أینَ کُنتَ؟ فَقُلتُ : زُرْتُ الحُسینَ علیه السلام ، قالَ : أما إنّکَ لو زُرْتَ قَبرَ عبدِ العظیمِ عِندَکُم لَکُنتَ کَمَن زارَ الحُسینَ بنَ عَلِیٍّ علیهما السلام . ⁽⁵⁾

1687

زیارت حضرت عبد العظیم حسنی علیه السلام

ثواب الأعمالـ به نقل از محمّد بن یحیی ـ: یکی از اهالی ری گفت : خدمت امام هادی علیه السلام مشرّف شدم . حضرت پرسید : کجا بودی؟ عرض کردم : به زیارت حسین علیه السلام رفته بودم . حضرت فرمود : بدان که اگر قبر عبد العظیم در شهر خودتان را زیارت کنی ، همچون کسی باشی که حسین بن علی علیهما السلام را زیارت کرده باشد .

1) (انظر) بحار الأنوار : 102 / 59 باب 6 . وسائل الشیعة : 10 / 448 باب 90 .

2) بحار الأنوار : 102/267/5 .

3) بحار الأنوار : 102/265/3 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 10 / 451 باب 94 .

5) ثواب الأعمال : 124/1 .

1688 - زِیارَةُ قُبُورِ الصُّلَحاءِ

1688 - زیارت قبور صالحان

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن لَم یَقدِرْ علی زِیارَتِنا فَلْیَزُرْ صالِحِی مَوالِینا ، یُکتَبْ لَهُ ثَوابُ زِیارَتِنا . ⁽¹⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :مَن لَم یَستَطِعْ أن یَزُورَ قُبُورَنا فَلْیَزُرْ قُبُورَ صُلَحاءِ إخوانِنا . ⁽²⁾

⁽³⁾ 1688

زیارت قبور صالحان

امام صادق علیه السلام :هر که قادر به زیارت ما نیست ، دوستان صالح ما را زیارت کند ، که ثواب زیارت ما برایش نوشته می شود .

امام کاظم علیه السلام :هر که نتواند قبرهای ما را زیارت کند ، قبور برادرانِ صالح ما را زیارت نماید .

1689 - زِیارَةُ قُبورِ المَوتی

1689 - زیارت قبور

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :زُورُوا مَوتاکُم ؛ فإنّهُم یَفرَحُونَ بِزِیارَتِکُم ، و لْیَطلُبِ الرَّجُلُ حاجَتَهُ عِندَ قَبرِ أبیهِ و اُمِّهِ بعدَ ما یَدعُو لَهُما . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ داوود الرَّقِّیُّ : یقومُ الرجُلُ علی قَبرِ أبیهِ و قَرِیبِهِ و غَیرِ قَرِیبِهِ ، هَل یَنفَعُهُ ذلکَ ؟ ـ: نَعَم إنّ ذلک یَدخُلُ علَیهِ کما یَدخُلُ عَلی أحَدِکُم الهَدِیَّةُ ، یَفرَحُ بِها . ⁽⁵⁾

1689

زیارت قبور

امام علی علیه السلام :اموات خود را زیارت کنید ؛ زیرا آنان از دیدار شما خوشحال می شوند ؛ انسان باید بعد از آن که بر سر قبر پدر و مادر خود برایشان دعا کرد حاجت خود را[از خدا] بخواهد .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به داوود رقّی که عرض کرد : انسان سر قبر پدر خود و خویشاوند و غریبه می رود . آیا این کار برای او سودی دارد؟ ـفرمود : آری ، همان طور که اگر به یکی از شما هدیه ای داده شود خوشحال می گردد ، مرده نیز از کار شما خوشحال می شود .

1) بحار الأنوار : 74/354/29 .

2) بحار الأنوار : 74/311/65 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 10 / 462 باب 101 .

4) الخصال : 618/10 .

5) بحار الأنوار : 102/296/6 .

1690 - التَّسلیمُ علی أهلِ القُبورِ

1690 - سلام کردن به اهل قبور

بحار الأنوار :قالَ الإمامُ علیٌّ علیه السلام ـ لَمّا مَرَّ علی المَقابِرِ فقالَ ـ : السَّلامُ علَیکُم یا أهلَ القُبُورِ ، أنتُم لَنا سَلَفٌ ، و نَحنُ لَکُم خَلَفٌ ، و إنّا إن شاءَ اللّهُ بِکُم لاحِقُونَ . أمّا المَساکنُ فَسُکِنَتْ ، و أمّا الأزواجُ فَنُکِحَتْ ، و أمّا الأموالُ فَقُسِّمَتْ ، هذا خَبَرُ ما عِندَنا ، فَلَیتَ شِعرِی ما خَبَرُ ما عِندَکُم ؟ ـ ثُمّ قالَ : ـ أما إنَّهُم إن نَطَقُوا لَقالوا : وَجَدنا التَّقوی خَیرَ زادٍ . ⁽¹⁾

نهج البلاغة عنه علیه السلامـ عند رُجُوعِهِ مِن صِفِّینَ و إشرافِهِ علی القُبُورِ بظاهِرِ الکُوفَةِ ـ: یا أهلَ الدِّیارِ المُوحِشَةِ ، و المَحالِّ المُقفِرَةِ ، و القُبورِ المُظلِمَةِ ، یا أهلَ التُّربَةِ ، یا أهلَ الغُربَةِ ، یا أهلَ الوَحدَةِ ، یا أهلَ الوَحشَةِ ، أنتُم لَنا فَرَطٌ سابِقٌ ، و نَحنُ لَکُم تَبَعٌ لاحِقٌ ، أمّا الدُّورُ فَقَد سُکِنَتْ ، و أمّا الأزواجُ فَقَد نُکِحَتْ ، و أمّا الأموالُ فَقَد قُسِمَتْ . هذا خَبَرُ ما عِندَنا فَما خَبَرُ ما عِندَکُم ؟ ـ ثُمَّ التَفَتَ إلی أصحابِهِ ـ فقال : أما لَو اُذِنَ لَهُم فی الکَلامِ لأَخبَرُوکُم أنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقوی . ⁽²⁾

1690

سلام کردن به اهل قبور

بحار الأنوار :امام علی علیه السلام هنگام عبور از گورستان فرمود : سلام بر شما ای خفتگان گور . شما رفتید و ما ماندیم و اگر خدا بخواهد به شما خواهیم پیوست. در خانه ها[ی شما ]دیگران می نشینند و همسرانتان ازدواج کرده اند و اموالتان تقسیم شده است. این خبری است که ما داریم. کاش می دانستم شما چه خبر دارید؟ آن گاه فرمود : بدانید که اگر آنها زبان داشتند می گفتند : ما تقوا را بهترین ره توشه یافتیم .

نهج البلاغه :امام علی علیه السلام در بازگشت از صفّین و هنگام نزدیک شدن به گورستان کوفه فرمود : ای خفتگان خانه های تنهایی، و جاهای خشک و خالی، و گورهای ظلمانی! ای خاک نشینان ، ای ساکنان دیار غربت ، ای تنهایان ، ای بی همدمان! شما پیشروان مایید که جلوتر از ما رفتید و ما نیز در پی شما آمده به شما خواهیم پیوست . [بدانید که] در خانه های شما، کسانِ دیگر جای گرفته اند و همسرانتان شوهر کرده اند و اموالتان تقسیم شده است . این خبری است که ما داریم ؛ شما چه خبر دارید؟ امام سپس رو به یاران خود کرد و فرمود : بدانید که اینان اگر اجازه سخن گفتن می داشتند، به شما خبر می دادند که : بهترین ره توشه، تقوا است .

1) بحار الأنوار : 78/71/35 .

2) نهج البلاغة : الحکمة 130 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لَمّا مَرَّ بالمَقابِرِ ـ: «السَّلامُ علی أهلِ لا إلَهَ إلاّ اللّهُ ، مِن أهلِ لا إلَهَ إلاّ اللّهُ ، یا أهلَ لا إلهَ إلاّ اللّهُ کیفَ وَجَدتُم کَلِمَةَ لا إلهَ إلاّ اللّهُ ؟ یا لا إلهَ إلاّ اللّهُ بِحَقِّ لا إلهَ إلاّ اللّهُ اغفِرْ لِمَن قالَ لا إلهَ إلاّ اللّهُ ، واحشُرْنا فی زُمرَةِ مَن قالَ لا إلهَ إلاّ اللّهُ» .

سَمِعتُ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یقولُ : مَن قالَها إذا مَرَّ بالمَقابِرِ غُفِرَ لَهُ ذُنوبُ خَمسِینَ سَنةً ، فقالوا : یا رسولَ اللّهِ ، مَن لَم یَکُن لَهُ ذُنوبُ خَمسِینَ سَنةً ؟ قالَ : لِوالِدَیهِ و إخوانِهِ و لعامَّةِ المسلمینَ . ⁽¹⁾

مشکاة الأنوار عن عَلیّ بنِ أبی حَمزةَ :سَألتُ أبا عبدِ اللّهِ علیه السلام : اُسَلِّمُ عَلی أهلِ القُبورِ؟ قالَ : نَعَم ، قلتُ : کیفَ أقُولُ ؟ قالَ : تقولُ : السلامُ علی أهلِ الدِّیارِ مِنَ المؤمنینَ و المؤمناتِ ، و المسلمینَ و المسلماتِ ، أنتُم لنا فَرَطٌ ، و إنّا بِکُم إن شاءَ اللّهُ لاحِقونَ . ⁽²⁾

⁽³⁾ امام علی علیه السلامـ در هنگام عبور از گورستان ـفرمود : «سلام و درود از اهل لا اله الا اللّه ، بر اهل لا اله الا اللّه ، ای اهل لا اله الا اللّه ! کلمه لا اله الا اللّه را چگونه یافتید؟ ای لا اله الا اللّه ! به حقّ لا اله الا اللّه ، هر که گفت لا اله الا اللّه ، او را بیامرز و ما را در زمره کسانی محشور فرما که گفتند لا اله الا اللّه » .

شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمود : هر که در هنگام عبور از گورستان، این جملات را بگوید ، گناهان پنجاه سالش بخشوده می شود . اصحاب ، عرض کردند : ای رسول خدا! کسی که گناه پنجاه سال نداشته باشد چه؟ فرمود : گناهان [پنجاه سال ]پدر و مادر و برادرانش و عموم مسلمانان بخشوده می شود .

مشکاة الأنوار به نقل از علی بن ابی حمزه :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : بر اهل قبور سلام بگویم؟ حضرت فرمود : آری . عرض کردم : چگونه سلام گویم؟ حضرت فرمود : می گویی : سلام بر ساکنان این خانه ها، بر مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان مسلمان ، شما پیشروان ما هستید و ما به خواست خدا به شما ملحق خواهیم شد .

1) بحار الأنوار : 93/203/41 .

2) مشکاة الأنوار : 350/1132 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 2 / 879 باب 55 ، 56 .

211 - الزینة

211 - زیور

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 79 / 295 ـ 324 «أبواب الزّیّ و التجمّل» . کنز العمّال : 6 / 638 ـ 699 «کتاب الزینة و التجمّل» .

2) انظر : عنوان 30 «الإناء» ، الجمال : باب 542 ، الشیعة : باب 2128 . العلم : باب 2873 ، العید : باب 2962 ، الفقر : باب 3185 .

1691 - الزِّینَةُ

1691 - زیور

الکتاب :

یا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا و اشْرَبُوا وَ لاَ تُسْرِفُوا إنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» . ⁽¹⁾

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أخْرَجَ لِعِبادِهِ و الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فی الحیاة الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الاْیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» . ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ اللّهَ یُحِبُّ ـ إذا خَرَجَ عَبدُهُ المؤمنُ إلی أخیهِ ـ أن یَتَهَیَّأ لَهُ و أن یَتَجَمَّلَ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لِیَتَزَیَّنْ أحدُکُم لأخیهِ المُسلمِ إذا أتاهُ کما یَتَزَیَّنُ للغَریبِ الذی یُحِبُّ أن یَراهُ فی أحسَنِ الهَیئَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ أن تَتَزَیَّنَ للناسِ و تُبارِزَ اللّهَ بالمعاصِی . ⁽⁵⁾

1691

زیور

قرآن :

«ای پسران آدم! در هر مسجد زیور خود را بر گیرید و بخورید و بنوشید و اسراف نکنید که او اسرافکاران را دوست ندارد» .

«بگو : چه کسی زیور خدا را ـ که برای بندگانش پدید آورده ـ و نیز روزی پاک را حرام کرده است؟ بگو : این چیزها در زندگی دنیا از آنِ کسانی است که ایمان آورده اند و روز قیامت نیز خاصّ ایشان است . بدین سان ما آیات را برای مردمی که می دانند شرح می دهیم» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند دوست دارد که هرگاه بنده مؤمنش نزد برادر خود می رود خویشتن را برای رفتن پیش او آماده و آراسته گرداند .

امام علی علیه السلام :هر یک از شما ، همان گونه که خود را برای غریبه ای که دوست دارد وی را در بهترین حالت ببیند ، آراسته و مرتّب می کند ، برای رفتن نزد برادر مسلمانش نیز خود را بیاراید .

امام علی علیه السلام :زنهار که خود را برای مردم بیارایی و با معصیت به جنگ خدا بروی .

1) الأعراف : 31 .

2) الأعراف : 32 .

3) بحار الأنوار : 79/307/23 .

4) بحار الأنوار: 79/298/3 .

5) الأمالی للصدوق : 278/308 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولهِ تعالی : «خُذُوا زِینَتَکُم عِنْدَ کُلِّ مَسجِدٍ» ـ: المُشْطُ ، (فإنَّ المُشْطَ) یَجلِبُ الرِّزقَ ، و یُحَسِّنُ الشَّعْرَ ، و یَنجُزُ الحاجَةَ ، و یَزِیدُ فی ماءِ الصُّلْبِ ، و یَقطَعُ البَلغَمَ . ⁽¹⁾

(انظر) وسائل الشیعة : 1 / 425 باب 70 .

عنه علیه السلام :لا یَنبَغی للمرأةِ أن تُعَطِّلَ نَفسَها و لَو أن تُعَلِّقَ فی عُنُقِها قِلادَةً . ⁽²⁾

بحار الأنوار :کانَ جُلوسُ الرِّضا علیه السلام فی الصَّیفِ علی حَصیرٍ و فی الشِّتاءِ عَلی مِسْحٍ ، و لُبْسُهُ الغَلیظَ مِن الثِّیابِ حتّی إذا بَرَزَ للناس تَزَیَّنَ لَهُم . ⁽³⁾

1692 - التَّزَیُّنُ لِلأعداءِ

1692 - آراسته بودن در برابر دشمنان

بحار الأنوار عن عبدِ اللّهِ بنِ خالدٍ الکِنانیّ :استَقبَلَنِی أبو الحسنِ مُوسی بنُ جعفرٍ علیه السلام و قد عَلَّقتُ سَمَکَةً بِیَدِی ، قالَ : اِقْذِفْها ، إنّی لأَکرَهُ للرَّجُلِ السَّرِیِّ أن یَحمِلَ الشیءَ الدَنِیَّ بنفسِهِ . ثُمّ قالَ : إنّکُم قَومٌ أعداؤکُم کَثیرٌ ، عاداکُمُ الخَلقُ یا مَعشرَ الشِّیعَةِ ، فَتَزَیَّنُوا لَهُم ما قَدَرتُم علَیهِ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «در هر مسجد ، زیورهای خود را بر گیرید» ـفرمود : منظور، شانه کردن است ، [زیرا شانه زدن ]روزی می آورد ، مو را زیبا می کند ، حاجت را برآورده می سازد ، نطفه را زیاد می گرداند و بلغم را از بین می برد .

امام صادق علیه السلام :سزاوار نیست که زن خودش را وا گذارد ، بلکه حتی اگر شده با آویختن گردنبندی خود را بیاراید .

بحار الأنوار :حضرت رضا علیه السلام تابستان روی بوریا می نشست و زمستان روی گلیم ، و جامه های درشت و زبر می پوشید ، اما وقتی در برابر مردم ظاهر می شد، خود را می آراست .

1692

آراسته بودن در برابر دشمنان

بحار الأنوارـ به نقل از عبد اللّه بن خالد کنانی ـ: ابو الحسن موسی بن جعفر علیه السلام مرا دید که ماهی ای به دست دارم ، فرمود : آن را بینداز ؛ زیرا خوش ندارم که مرد محترم و بزرگوار، چیز پست و بی ارزشی را خودش حمل کند . سپس فرمود : شما گروهی هستید که دشمن زیاد دارید . ای جماعت شیعه ! مردم با شما دشمنی می کنند ، پس تا جایی که می توانید در برابر چشم آنها آراسته باشید .

1) الخصال : 268/3 .

2) کتاب من لا یحضره الفقیه : 1/123/283 .

3) بحار الأنوار : 79/300/7 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 3 / 344 باب 4 .

5) بحار الأنوار : 76/324/1 .

1693 - ما یَحرُمُ مِنَ الزِّینَةِ

1693 - زیورهای حرام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الذَّهَبُ و الحَرِیرُ حِلٌّ لإناثِ اُمّتی و حَرامٌ علی ذُکُورِها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الذَّهَبُ حِلیَةُ المُشرکینَ ، و الفِضَّةُ حِلیَةُ المُسلمینَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ أن یُحَلِّقَ حَبِیبَهُ حَلْقَةً مِن نارٍ فَلْیُحَلِّقْهُ حَلقَةً مِن ذَهَبٍ ، و مَن أحَبَّ أن یُطَوِّقَ حَبیبَهُ طَوقا من نارٍ فَلْیُطَوِّقْهُ طَوقا مِن ذَهَبٍ ......... و لکنْ علَیکُم بالفِضَّةِ فالعَبُوا بها لَعبا . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 1693

زیورهای حرام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[پوشیدن] طلا و ابریشم برای زنان امّت من حلال است و برای مردان آن ها حرام .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :طلا ، زیور مشرکان است و نقره ، زیور مسلمانان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر [مردی] که دوست دارد انگشتری از آتش در انگشت دوست خود کند، انگشتری طلا در انگشت او کند. و هر که دوست دارد گردنبندی آتشین در گردن دوست خود اندازد، گردنبند طلا به گردنش بیاویزد ......... ولی بر شما باد نقره. آن را بازیچه خود کنید .

1694 - زینَةُ البَواطِنِ

1694 - زیور درون

الکتاب :

و اعْلَمُوا أنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّهِ لَو یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِّنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لکِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إلَیْکُمُ الإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إلَیْکُمُ الْکُفْرَ و الْفُسُوقَ و الْعِصیانَ أُولئکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ» . ⁽⁶⁾

1694

زیور درون

قرآن :

«بدانید که رسول خدا در میان شماست . اگر در بسیاری از امور اطاعت شما کند به رنج افتید . ولی خدا ایمان را محبوب شما کرد و آن را در دلهایتان بیاراست و کفر و نافرمانی و عصیان را ناخوشایند شما گردانید . آنان همان رهیافتگانند» .

1) (انظر) وسائل الشیعة : 3 / 344 باب 5 .

2) . کنز العمّال : 17357 .

3) کنز العمّال : 17358 .

4) . کنز العمّال : 17365 .

5) (انظر) وسائل الشیعة : 3 / 393 باب 46 .

6) الحجرات : 7 .

الحدیث :

بحار الأنوار :فیما أوحَی اللّهُ تعالی إلی موسی و هارونَ: إنّما یَتَزَیَّنُ لی أولیائی بالذِّلِّ و الخُشوعِ و الخَوفِ الذی یَنبُتُ فی قُلوبِهِم فَیَظهَرُ علی أجسادِهِم ، فهُو شِعارُهُم و دِثارُهُم الذی یَستَشعِرُونَ . ⁽¹⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :العَفافُ زِینَةُ البَلاءِ ، و التَّواضُعُ زینَةُ الحَسَبِ ، و الفَصاحَةُ زینَةُ الکلامِ ، و العَدلُ زینَةُ الإیمانِ ، و السَّکِینَةُ زینَةُ العِبادَةِ ، و الحِفظُ زینَةُ الرِّوایَةِ ، و حِفظُ الحِجاجِ زینَةُ العِلمِ ، و حُسنُ الأدبِ زینَةُ العَقلِ ، و بَسطُ الوَجهِ زینَةُ الحِلمِ ، و الإیثارُ زینَةُ الزُّهدِ ، و بَذلُ المَوجودِ زینَةُ الیَقینِ ، و التَّقَلُّلُ زینَةُ القَناعَةِ ، و تَرکُ المَنِّ زینَةُ المَعروفِ ، و الخُشوعُ زینَةُ الصَّلاةِ ، و تَرکُ ما لا یَعنِی زینَةُ الوَرَعِ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الزِّینَةُ بحُسنِ الصَّوابِ لا بحُسنِ الثِّیابِ . ⁽³⁾

حدیث :

بحار الأنوار :خداوند متعال به موسی و هارون وحی فرمود : دوستان من خود را برای من به زیور خاکساری و خشوع و ترس می آرایند . این زیور، در دلهایشان می روید و در پیکرهایشان نمودار می شود و این زیور ، جامه زیرین و رویین آنهاست، که به تن می کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عفاف ، زیور بلاست، و فروتنی ، زیور نژادگی، و فصاحت ، زیور سخن ، و عدالت ، زیور ایمان، و آرامش ، زیور عبادت و حفظ ، زیور نقل ، و نگه داشتنِ حجّتها ، زیور دانش، و ادب نیکو ، زیور خرد، و گشاده رویی ، زیور بردباری، و ایثار ، زیور زهد، و بخشیدنِ موجودی زیور یقین ، و کم خواهی ، زیور قناعت، و منّت ننهادن ، زیور نیکی کردن، و خشوع ، زیور نماز، و ترک بیهودگی ، زیور پارسایی .

امام علی علیه السلام :زیور، به زیبایی اعمال درست است، نه به زیبایی لباس .

1) بحار الأنوار : 13/49/18 .

2) بحار الأنوار : 77/131/41 .

3) غرر الحکم : 1745 .

عنه علیه السلام :زِینَةُ البَواطِنِ أجمَلُ مِن زِینَةِ الظَّواهِرِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :زَینُ الدِّینِ العَقلُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :زَینُ الإیمانِ طَهارَةُ السَّرائرِ و حُسنُ العَملِ فی الظّاهِرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :زینُ الدِّینِ الصَّبرُ و الرِّضا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :زِینَةُ الإسلامِ إعمالُ الإحسانِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :زَینُ المُصاحَبَةِ الاحتِمالُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :زَینُ العِبادَةِ الخُشوعُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :زَینُ الرِّیاسَةِ الإفضالُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :زَینُ العِلمِ الحِلمُ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :زَینُ الشِّیَمِ رَعْیُ الذِّمَمِ . ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :زَینُ المُلکِ العَدلُ . ⁽¹¹⁾

عنه علیه السلام :زَینُ الحِکمَةِ الزُّهدُ فِی الدنیا . ⁽¹²⁾

امام علی علیه السلام :زیور درون ، زیباتر از زیور برون است .

امام علی علیه السلام :زیورِ دین ، خِرد است .

امام علی علیه السلام :زیور ایمان ، پاکی درونهاست و نیک رفتاری برون .

امام علی علیه السلام :زیور دین ، صبر است و رضا[به قضای الهی] .

امام علی علیه السلام :زیور اسلام، به کار بستن احسان است .

امام علی علیه السلام :زیور همراهی ، تحمّل است .

امام علی علیه السلام :زیور عبادت ، خشوع است .

امام علی علیه السلام :زیور ریاست ، بخشندگی است .

امام علی علیه السلام :زیور دانش ، بردباری است .

امام علی علیه السلام :زیور خصلتها ، رعایت پیمانهاست .

امام علی علیه السلام :زیور حکومت، عدالت است .

امام علی علیه السلام :زیور حکمت ، بی رغبتی به دنیاست .

1) غرر الحکم : 5503 .

2) غرر الحکم : 5466 .

3) غرر الحکم : 5504 .

4) غرر الحکم : 5471 .

5) غرر الحکم : 5502.

6) غرر الحکم : 5461 .

7) غرر الحکم : 5469 .

8) غرر الحکم : 5462 .

9) غرر الحکم : 5463 .

10) غرر الحکم : 5465 .

11) غرر الحکم : 5467 .

12) غرر الحکم : 5470 .

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ فی دعاءِ مکارمِ الأخلاقِ ـ: اللّهُمّ صَلِّ علی محمّدٍ و آلِهِ ، و حَلِّنی بحِلْیَةِ الصالِحینَ ، و ألبِسْنِی زِینَةَ المُتّقینَ فی بَسطِ العَدلِ ، و کَظمِ الغَیظِ ، و إطفاءِ النائرةِ ، و ضَمِّ أهلِ الفُرقَةِ ، و إصلاحِ ذاتِ البَینِ ، و إفشاءِ العارِفَةِ ، و سَترِ العائبَةِ ، و لِینِ العَرِیکَةِ ، و خَفضِ الجَناحِ ، و حُسنِ السِّیرَةِ ، و سُکونِ الرِّیحِ ، و طِیبِ المُخالَقَةِ ، و السَّبقِ إلی الفَضیلَةِ ، و إیثارِ التفضُّلِ ، و تَرکِ التَّعیِیرِ ، و الإفضالِ علی غَیرِ المُستَحِقِّ ، و القَولِ بالحقِّ و إن عَزَّ ، و استِقلالِ الخَیرِ و إن کَثُرَ مِن قَولی و فِعلی ، و استِکثارِ الشَّرِّ و إن قَلَّ مِن قَولی و فِعلی . و أکمِلْ ذلکَ لی بِدَوامِ الطاعَةِ ، و لُزومِ الجَماعَةِ ، و رَفضِ أهلِ البِدَعِ ، و مُستَعمِلِی الرأیِ المُختَرَعِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :علَیکَ بِالسَّـخاءِ و حُسنِ الخُلُقِ فإنّهُما یُزَیِّنانِ الرَّجُلَ کما تُزَیِّنُ الواسِطةُ القِلادَةَ . ⁽²⁾

⁽³⁾ امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای مکارم الاخلاق ـگفت : بار الها! بر محمّد و آل او درود فرست و مرا به زیورِ صالحان بیارای و زینتِ پرهیزگاران را بر من بپوشان ؛ همان زیورِ گستردنِ عدالت، و فرو نشاندن خشم، و خاموش کردن آتش [دشمنی]، و گرد آوردن پراکندگان و اصلاح میان مردمان و گسترش کارهای نیک، و پوشاندن عیب (زشتی)، و نرمخویی و خاکساری، و خوشرفتاری، و وقار و آرامش، و خوش برخوردی با مردم، و پیشی گرفتن به سوی فضیلت، و برگزیدن نیکوکاری، و ترک سرزنش، و بخشش نکردن به غیر مستحق، و گفتن حق ؛ هر چند سنگین باشد، و کم شمردن گفتارها و رفتارهای نیکم؛ گر چه بسیار باشند، و زیاد شمردن گفتار و رفتار زشتم؛ گر چه اندک باشد. و اینها را با [دادنِ توفیقِ ]مداومت بر طاعت و همراهی با جماعت و طرد بدعت گذاران و به کار گیرندگان رأی و اندیشه خود ساخته برایم کامل گردان .

امام صادق علیه السلام :بر تو باد بخشندگی و خوش خویی ؛ زیرا همان گونه که گوهرِ درشتِ وسط گردنبند مایه زیبایی آن است ، این دو خصلت نیز مایه زینت مرد هستند .

1) الصحیفة السجّادیّة : الدعاء 20 .

2) بحار الأنوار : 71/391/51 .

3) (انظر) الجمال : باب 546 .

1695 - أحسَنُ الزِّینَةِ

1695 - نیکوترین زیور

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أحسَنُ زِینَةِ الرَّجُلِ السَّکِینَةُ معَ إیمانٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما زَیَّنَ اللّهُ رجُلاً بزِینَةٍ خَیرا مِن عَفافِ بَطنِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ: إنّ اللّهَ زَیَّنَکَ بزِینَةٍ لَم یُزَیِّنِ العِبادَ بِشَیءٍ أحَبَّ إلی اللّهِ مِنها ، و لا أبلَغَ عِندَهُ مِنها : الزُّهدُ فی الدنیا ، و إنَّ اللّهَ قد أعطاکَ ذلکَ ، و جَعَلَ الدنیا لا تَنالُ مِنکَ شیئا ، و جَعَلَ لَکَ سِیماءَ تُعرَفُ بها . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ أحسَنَ الزِّیِّ ما خَلَطَکَ بالناسِ و جَمَّلَکَ بینَهُم و کَفَّ ألسِنَتَهُم عنکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ما تَزَیَّنَ مُتَزَیِّنٌ بمِثلِ طاعَةِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :کانَ فیما ناجَی اللّهُ بهِ موسی علیه السلام ......... : و لا تَزَیَّنَ لی المُتَزَیِّنُونَ بمِثلِ الزُّهدِ فی الدنیا عَمّا بهِمُ الغِنی عَنهُ . ⁽⁶⁾

⁽⁷⁾ 1695

نیکوترین زیور

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نیکوترین زیور مرد، آرامش همراه ایمان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، هیچ مردی را به زیوری بهتر از عفّت شکم نیاراست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به علی علیه السلام ـفرمود : همانا خداوند تو را به زیوری آراسته است که بندگان به چیزی محبوبتر و رساتر از آن نزد خدا ، آراسته نشده اند؛ بی رغبتی به دنیا را خداوند به تو عطا فرمود و دنیا را چنان قرار داد که از تو به نوایی نرسد و برایت سیمایی قرار داد که با آن شناخته می شوی .

امام علی علیه السلام :نیکوترین هیئت (سلوک) آن است که تو را با مردم آمیزش دهد و در میان آنها زیبایت گرداند و زبان [بدگویی ]آنان را از تو باز دارد .

امام علی علیه السلام :هیچ آراسته ای به زیوری مانند طاعت خدا ، آراسته نشد .

1) بحار الأنوار : 71/337/2 .

2) تنبیه الخواطر : 2/229 .

3) مشکاة الأنوار : 207/560 .

4) غرر الحکم : 3470 .

5) غرر الحکم : 9489 .

6) بحار الأنوار : 70/313/17 .

7) (انظر) الزهد : باب 1611 .

1696 - مَن زُیِّنَ لَهُ سوءُ عَمَلِهِ

1696 - کسانی که کردار بدشان در نظرشان نیک جلوه می کند

الکتاب :

إنَّ الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بالاْخِرَةِ زَیَّنَّا لَهُمْ أعْمالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ» . ⁽¹⁾

أ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنا فَإنَّ اللّهَ یُضِلُّ مَن یَشاءُ وَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیهِم حَسَراتٍ إنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِما یَصْنَعُونَ » . ⁽²⁾

وَ إذَا مَسَّ الاْءِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أوْ قَاعِدا أوْ قَائما فَلَمَّا کَشَفْنا عَنهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأن لَّم یَدعُنَا إلَی ضُرٍّ مَّسَّهُ کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسرِفِینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» . ⁽³⁾

وَ عادَا وَ ثَمُودَ وَ قَد تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَساکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أعْمالَهُم فَصَدَّهُم عَنِ السَّبِیلِ وَ کانُوا مُسْتَبصِرِینَ» . ⁽⁴⁾

تاللّهِ لَقَدْ أرسَلْنا إلَی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیطانُ أعمالَهُم فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَ لَهُم عَذابٌ ألِیمٌ» . ⁽⁵⁾

و إذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أعْمالَهُم وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْیَومَ مِنَ النّاسِ وَ إنِّی جَارٌ لَّکُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَکَصَ عَلَی عَقِبَیهِ وَ قالَ إنِّی بَرِیءٌ مِّنکُمْ إنِّی أرَی ما لاَ تَرَونَ إنِّی أخافُ اللّهَ و اللّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ» . ⁽⁶⁾

1696

کسانی که کردار بدشان در نظرشان نیک جلوه می کند

قرآن :

«همانا کسانی که به آخرت ایمان ندارند ، اعمالشان را در نظرشان آراسته ایم ، پس آنان سرگردانند» .

«آیا کسی که بد کاری اش در نظرش آراسته شده و آن را نیکو دیده [چون غیر اوست؟] خدا هر که را خواهد گمراه سازد و هر که را خواهد هدایت کند . پس ، جان خود را از افسوس خوردن برای آنها تباه مکن که خدا از آنچه می کنند آگاه است» .

«و چون انسان را گزند و محنتی رسد ما را خفته یا نشسته یا ایستاده بخواند و چون رنج و محنتش را از او برداریم ، برود [چنان که ]گویی ما را برای محنتی که بدو رسیده اصلاً نخوانده بود . بدین سان اعمال اسرافکاران برایشان آراسته شده است» .

«و عاد و ثمود را [نیز هلاک کردیم ]. قطعا فرجام آن ها از مسکنهایشان برای شما عیان شده است و شیطان اعمال آنها را در نظرشان بیاراست و از راه منحرفشان کرد ، در حالی که بینا بودند» .

«به خدا ، ما به سوی امّتهای پیش از تو [رسولانی ]فرستادیم . پس شیطان اعمالشان را در نظرشان بیاراست ، پس او امروز ولیّ آنهاست و ایشان را عذابی دردآور است» .

«و چون شیطان اعمال آنها را در نظرشان بیاراست و گفت : امروز از این مردمان کسی بر شما چیره نیست و من پناهدار شمایم . پس چون دو گروه رویاروی هم شدند ، پا پس نهاد و گفت : من از شما بیزارم که من چیزی می بینم که شما نمی بینید . من از خدا می ترسم که خدا سخت کیفر است» .

1) النمل : 4 .

2) فاطر : 8 .

3) یونس : 12 .

4) العنکبوت : 38 .

5) النحل : 63 .

6) الأنفال : 48 .

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یَذُمُّ فیها أتباعَ الشَّیطانِ ـ: اِتَّخذُوا الشَّیطانَ لأمرِهِم مِلاکا ......... فَرَکِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ ، و زَیَّنَ لَهُمُ الخَطَلَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الشَّیطانُ مُوَکَّلٌ بهِ ، یُزَیِّنُ لَهُ المَعصیَةَ لِیَرکَبَها ، و یُمَنِّیهِ التَّوبَةَ لِیُسَوِّفَها . ⁽²⁾

⁽³⁾ حدیث :

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای که در آن به نکوهش پیروان شیطان پرداخت ـفرمود : شیطان را اساس کار خود گرفتند ......... ، پس او آنان را دستخوش لغزشها کرد و اندیشه و منطق فاسد و نادرست را در نظرشان آراست.

امام علی علیه السلام :شیطان گماشته و همراه او شده است ، گناه را در نظرش می آراید، تا آن را مرتکب شود و او را به توبه امیدوار می کند ، تا در آن تعلّل و تأخیر ورزد .

1) نهج البلاغة : الخطبة 7 .

2) نهج البلاغة : الخطبة 64 .

3) (انظر) العُجب : باب 2484 .

حرف السین

اشاره

المسؤولیة (مسئولیّت)

السؤال (طلب العلم) پرسیدن (دانش جویی)

السؤال (طلب الحاجة) درخواست (نیاز خواهی)

الأسباب (سببها)

السبّ (ناسزاگویی)

التسبیح (تسبیح)

التسابق (مسابقه)

السبیل (راه)

السجود (سجود)

المسجد (مسجد)

السجن (زندان)

السحت (مالِ حرام)

السحر (جادو)

المساحقة (مساحقه)

السخریة (مسخره کردن)

السخاء (بخشندگی)

السرّ (راز)

السریرة (درون)

السرور (شادمانی)

الاسراف (اسراف)

السرقة (دزدی)

السعادة (خوشبختی)

السفر (مسافرت)

السفلة (فرومایگان)

السفه (سبکسری)

السقی (ساقی گری)

السکر (مستی)

المَسکن (مسکن)

السِّلاح (جنگ افزار)

السُّلطان (سلطان)

الإسلام (اسلام)

السَّلام (سلام کردن)

التَّسلیم (تسلیم)

السَّمت (سیما و سیره)

الاستِماع (گوش سپردن)

الأسماء (نامها)

أسماءُ اللّه (نامهای خدا)

السُّنَّة (سنّت)

السَّهَر (شب زنده داری)

السَّیِّد (سَروَر)

السِّیاسة (سیاست)

التَّسویف (نهی از کار امروز به فردا افکندن)

السُّوق (بازار)

السِّواک (مسواک زدن)

212 - المسؤولیة

212 - مسؤولیّت

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 7 / 277 «السؤال عن الرسل و الاُمم».

2) انظر : عنوان 113 «الحساب».

1697 - المَسؤولِیَّةُ

1697 - مسؤولیّت

الکتاب :

فَلَنَسْأَلَنَ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْأَلَنَ المُرْسَلِینَ» . ⁽¹⁾

وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤولُونَ» . ⁽²⁾

فَوَ رَبِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ» . ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّی مَسؤولٌ و إنّکُم مسؤولُونَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا مَعاشِرَ قُرّاءِ القرآنِ، اِتَّقُوا اللّهَ عزّ و جلّ فیما حَمَلَکُم مِن کتابِهِ فإنّی مَسؤولٌ و إنّکُم مَسؤولُونَ ، إنّی مَسؤولٌ عن تَبلیغِ الرِّسالَةِ ، و أمّا أنتُم فَتُسألُونَ عمّا حُمِّلتُم مِن کتابِ اللّهِ و سُنَّتی . ⁽⁵⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اُوصِیکُم بتَقوَی اللّهِ فیما أنتُم عنهُ مَسؤولُونَ و إلَیهِ تَصِیرُونَ ، فإنَّ اللّهَ تعالی یقولُ : «کُلُّ نَفْسٍ بما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» ⁽⁶⁾و یقولُ : «و یُحَذِّرُکُم اللّهُ نَفْسَهُ و إِلی اللّهِ المَصِیرُ» ⁽⁷⁾و یقولُ : «فَوَ رَبِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُم أَجمَعِینَ * عمّا کانوا یَعْمَلُونَ» . ⁽⁸⁾

1697

مسئولیّت

قرآن :

«از کسانی که رسولان به سویشان فرستاده شده پرسش می کنیم و از فرستادگان نیز می پرسیم» .

«و نگه داریدشان ، که از آنان پرسش شود».

«سوگند به پروردگار تو که از همه آنها درباره آنچه می کرده اند ، پرسش می کنیم» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من بازخواست می شوم و شما نیز بازخواست می شوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای جماعت قاریان قرآن! از خدا درباره [عمل به] کتابش که به دوش شما نهاده است، بترسید ؛ زیرا که هم من بازخواست می شوم و هم شما؛ من درباره تبلیغ رسالت بازخواست می شوم و شما درباره کتاب خدا و سنّت من که بر دوش گرفته اید بازخواست می شوید .

امام علی علیه السلام :شما را درباره آنچه نسبت بدان بازخواست می شوید و به سوی آن می روید، به پروا داشتن از خدا سفارش می کنم ؛ زیرا خداوند متعال می فرماید : «هر کسی گروگانِ کار خود است» و می فرماید : «خداوند شما را از خودش بر حذر می دارد و بازگشت به سوی خداست» و می فرماید : «سوگند به پروردگارت که از همه آنها درباره آنچه می کرده اند، پرسش می کنیم» .

1) الأعراف : 6.

2) الصافّات : 24.

3) الحِجر : 92 ، 93.

4) کنز العمّال : 12911.

5) الکافی : 2/606/9.

6) المدّثّر : 38 .

7) آل عمران : 28 .

8) الأمالی للمفید : 261/3 .

عنه علیه السلام :اِتَّقُوا اللّهَ فی عِبادِهِ و بِلادِهِ فإنّکُم مَسؤولُونَ حتّی عنِ البِقاعِ و البَهائمِ، أطِیعُوا اللّهَ و لا تَعصُوهُ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی الدعاءِ بعدَ صلاةِ یَومِ الغَدیرِ ـ: یا صادقَ الوَعدِ ، یا مَن لا یُخلِفُ المِیعادَ ، یا مَن هُو کُلَّ یَومٍ فی شَأنٍ ، أن أنعَمتَ عَلَینا بمُوالاةِ أولیائکَ المَسؤولِ عنها عِبادُکَ ، فإنَّکَ قلتَ و قَولُکَ الحَقُّ : «ثمّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِیمِ» ⁽²⁾و قلتَ : «و قِفُوهُم إنَّهُم مَسْؤولُونَ» . ⁽³⁾

1698 - کُلُّکُم مَسؤُولٌ!

1698 - همه شما مسئولید!

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ألا کُلُّکُمْ راعٍ و کُلُّکُم مَسؤولٌ عن رَعِیَّتِهِ ، فالأمِیرُ الذی علی الناسِ راعٍ و هُو مَسؤولٌ عن رَعِیَّتِهِ ، و الرَّجُلُ راعٍ علی أهلِ بَیتِهِ و هُو مَسؤولٌ عَنهُم ، و المَرأةُ راعِیَةٌ علی بَیتِ بَعلِها و وُلْدِهِ و هِی مَسؤولَةٌ عَنهُم . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :از خدا بترسید درباره بندگان او و سرزمینهایش ؛ زیرا شما حتی نسبت به قطعه های زمین ها و چارپایان نیز باید پاسخگو باشید . از خدا اطاعت کنید و نافرمانی او نکنید .

امام صادق علیه السلامـ در دعای بعد از نماز عید غدیر ـگفت : ای آن که وعده اش راست است! ای کسی که خلف وعده نمی کند! ای آن که هر روز در کاری است! نعمتِ دوستی اولیای خود را، که از بندگانت درباره آن بازخواست می شود، به ما ارزانی داشتی . تو فرموده ای و فرموده تو راست است که : «سپس ، در آن روز از نعمتها بازخواست می شوید» و نیز فرموده ای: «و نگه داریدشان، که از آنان پرسش شود».

1698

همه شما مسئولید!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدانید که همه شما سرپرست هستید و همه شما درباره زیر دستانتان بازخواست می شوید . آن امیری که بر مردم فرمان می راند سرپرست است و نسبت به رعیّتش بازخواست می شود ، مرد ، سرپرست خانواده خویش است و درباره آنها باید پاسخگو باشد و زن ، سرپرست خانه و فرزندان شوهر خود است و درباره آنها باید پاسخ دهد .

1) نهج البلاغة : الخطبة 167.

2) التکاثر : 8 .

3) تهذیب الأحکام : 3/146/317 .

4) صحیح مسلم : 3/1459/20 .

عنه صلی الله علیه و آله :إن اللّهَ تعالی سائلٌ کُلَّ راعٍ عَمّا استَرعاهُ : أ حَفِظَ ذلکَ أمْ ضَیَّعَهُ حتّی یَسألَ الرَّجُلَ عن أهلِ بَیتِهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :کُلُّ امرِئٍ مَسؤولٌ عمّا مَلَکَتْ یَمِینُهُ و عِیالِهِ . ⁽²⁾

1699 - مَسؤولِیَّةُ السَّمعِ وَالبَصَرِ وَالفُؤادِ

1699 - مسئولیت گوش و چشم و دل

الکتاب :

وَ لاَ تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ البَصَرَ و الفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً» . ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «إنّ السَّمْعَ وَ البَصَرَ و الفُؤادَ» ـ: یُسألُ السَّمعُ عَمّا سَمِعَ ، و البَصَرُ عَمّا نَظَرَ إلَیهِ ، و الفُؤادُ عَمّا عَقَدَ علیهِ . ⁽⁴⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه :قالَ رجلٌ للصّادِقِ علیه السلام : إنّ لی جِیرانا و لَهُم جَوارٍ یَتَغَنَّینَ و یَضرِبن بالعُودِ ، فرُبّما دَخَلتُ المَخرَجَ فَاُطِیلُ الجُلُوسَ استِماعا مِنّی لَهُنَّ؟ ......... فقالَ لَهُ الصّادقُ علیه السلام : تاللّهِ أنتَ ! أ ما سَمِعتَ اللّهَ عزّ و جلّ یقولُ : «إنَّ السَّمْعَ و البَصَرَ و الفُؤادَ کُلُّ اُولئکَ کانَ عنه مَسْؤولاً» ؟! ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال از هر سرپرستی نسبت به آنچه سرپرستی اش را به او وا گذار کرده است بازخواست می کند ؛ خواه از آن به خوبی سرپرستی (نگهداری) کرده باشد، یا تباهش کرده باشد . حتی از مرد، درباره خانواده اش بازخواست می شود .

امام علی علیه السلام :هر مردی درباره کنیزان و خانواده خود بازخواست می شود .

1699

مسئولیت گوش و چشم و دل

قرآن :

«از آنچه بدان علم نداری پیروی مکن که همانا گوش و چشم و دل ، همگی ، مورد بازخواست قرار می گیرند» .

حدیث :

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «همانا گوش و چشم و دل» ـفرمود : از گوش درباره آنچه شنیده است بازخواست می شود و از چشم درباره آنچه بدان نگریسته است و از دل درباره باورها و دلبستگی هایش .

من لا یحضره الفقیه :مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد : همسایگانی دارم که کنیزکانشان آواز می خوانند و عود می نوازند و من گاهی اوقات به دستشویی می روم و برای گوش دادن به ساز و آواز آنها نشستنم را طول می دهم . . . حضرت فرمود : عجبا! سوگند به خدا تو [هم]؟! مگر نشنیده ای که خداوند عزّ و جلّ می فرماید : « همانا گوش و چشم و دل ، همگی ، بازخواست می شوند»؟!

1) کنز العمّال : 14636.

2) غرر الحکم : 7254.

3) الإسراء : 36.

4) مشکاة الأنوار : 445/1488.

5) کتاب من لا یحضره الفقیه : 1/80/177.

213 - السؤال (طلب العلم)

213 - پرسیدن (دانش جویی)

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : کنز العمّال : 3 / 570 ، 839 «السؤال عمّا لا یعنی».

2) انظر : عنوان 87 «الجواب» .

1700- مِفتاحُ العِلمِ

1700 - کلید دانش

الکتاب :

وَ مَا أَرْسَلْنا مِن قَبْلِکَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِی إِلَیْهِمْ فاسْأَلُوا أَهلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» . ⁽¹⁾

وَ مَا أَرْسَلْنا قَبْلَکَ إِلاَّ رِجالاً نُّوحِی إِلَیْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» . ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :العِلمُ خَزائنُ و مَفاتِیحُهُ السُّؤالُ، فَاسألُوا رَحِمَکُمُ اللّهُ فإنّهُ یُؤجَرُ أربَعةٌ : السائلُ ، و المُتَکلِّمُ ، و المُستَمِعُ ، و المُحِبُّ لَهُم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السُّؤالُ نِصفُ العِلمِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :القُلوبُ أقفالٌ مَفاتِحُها السُّـؤالُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :سَلْ عَمّا لا بُدَّ لکَ مِن عِلمِهِ و لا تُعذَرُ فی جَهلِهِ . ⁽⁶⁾

1700

کلید دانش

قرآن :

«و پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی را که به آنان وحی می کنیم ؛ پس ، از اهل ذکر بپرسید اگر نمی دانید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش گنجینه هایی است و کلیدهای آنها پرسش است ؛ پس ، رحمت خدا بر شما ، بپرسید که بر اثر آن چهار نفر پاداش می یابند : پرسنده ، گوینده ، شنونده و دوستدار آنان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پرسیدن، نیمی از دانش است .

امام علی علیه السلام :دلها ، قفلهایی هستند که کلیدهای آنها پرسیدن است .

امام علی علیه السلام :سؤال کن آنچه را که باید بدانی و در ندانستنش معذور نیستی .

1) النحل : 43.

2) الأنبیاء : 7.

3) تحف العقول : 41.

4) کنز العمّال : 29260 .

5) غرر الحکم : 1426.

6) غرر الحکم : 5595.

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :لا تَزهَدْ فی مُراجَعَةِ الجَهلِ و إن کُنتَ قد شُهِرتَ بخِلافِهِ . ⁽¹⁾

1701 - حُسنُ المَسألَةِ

1701 - خوب پرسیدن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :حُسنُ السؤالِ نِصفُ العِلمِ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن أحسَنَ السؤالَ عَلِمَ ، مَن عَلِمَ أحْسَنَ السُّؤالَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إذا سَألتَ فَاسأل تَفَقُّها و لا تَسألْ تَعَنُّتا؛ فإنَّ الجاهِلَ المُتَعَلِّمَ شَبیهٌ بالعالِمِ ، و إنَّ العالِمَ المُتَعَسِّفَ شَبیهٌ بالجاهِلِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ لِسائلٍ سَألَهُ عن مُعضِلَةٍ ـ: سَلْ تَفَقُّها ، و لا تَسْأل تَعَنُّتا ؛ فإنّ الجاهِلَ المُتَعَلِّمَ شَبیهٌ بالعالِمِ ، و إنَّ العالِمَ المُتَعَسِّفَ (المُتَعَنِّفَ) شَبیهٌ بالجاهِلِ المُتَعَنِّتِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الناسُ مَنقُوصُونَ مَدخُولُونَ إلاّ مَن عَصَمَ اللّهُ ، سائلُهُم مُتَعَنِّتٌ ، و مُجِیبُهُم مُتَکَلِّفٌ . ⁽⁶⁾

کنز العمّال عن عامرِ بنِ واثِلَةَ :شهِدتُ علیَّ بنَ أبی طالبٍ علیه السلام یخطُبُ، فقالَ فی خُطبتِهِ : سَلُونی ، فَوَ اللّهِ لا تَسألُونِّی عن شَیءٍ یکونُ إلی یَومِ القِیامَةِ إلاّ حَدَّثتُکُم بهِ ......... فَقامَ ⁽⁷⁾إلیهِ ابنُ الکَوّاءِ فقالَ : یا أمیرَ المؤمنینَ ، ما الذّارِیاتُ ذَرْوا ؟ فقالَ لَهُ : وَیلَکَ سَلْ تَفَقُّهاً ، و لا تَسأل تَعَنُّتا . ⁽⁸⁾

امام زین العابدین علیه السلام :در برطرف کردن نادانی [از خود ]بی توجّهی مکن ، هرچند برخلاف آن [به دانایی ]شهرت یافته باشی.

1701

خوب پرسیدن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوب پرسیدن نیمی از دانش است .

امام علی علیه السلام :هر که خوب سؤال کند، دانا شود ؛ هر که دانا باشد، خوب سؤال کند .

امام علی علیه السلام :هرگاه پرسشی کردی، برای دانا شدن بپرس و به منظور درمانده کردن سؤال نکن ؛ زیرا شخص نادانی که در پی آموختن باشد، همچون عالِم است و عالِمی که در بیراهه قدم بنهد، مانند جاهل است .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به مردی که از ایشان سؤال معمّا گونه ای پرسید ـفرمود : به قصد چیز یاد گرفتن بپرس نه برای آزردن و درمانده کردن ؛ زیرا جاهلی که در صدد آموختن باشد همانند عالم است و عالمی که در بیراهه قدم نهد همچون جاهلی است که به قصد درمانده کردن می پرسد .

امام علی علیه السلام :مردم، کوته اندیش و کم خِرَدند، مگر آن کس که خدایش نگه دارد . پرسنده شان، به قصد درمانده کردن می پرسد و پاسخ دهنده شان پر مدّعاست .

کنز العمّال به نقل از عامر بن واثله :شاهد بودم که علی بن ابی طالب خطبه خواند و در آن فرمود : از من بپرسید ؛ زیرا به خدا سوگند ، درباره هر چیزی تا روز قیامت ، از من بپرسید، جوابش را به شما می دهم . . . ابن کوّاء برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! «الذاریات ذروا» یعنی چه؟ حضرت فرمود : وای بر تو! برای چیز آموختن بپرس ، برای درمانده کردن نپرس .

1) بحار الأنوار : 78/161/21.

2) کنز العمّال : 29262 .

3) غرر الحکم : 7933 ـ 7674 .

4) غرر الحکم : 4147 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 320.

6) نهج البلاغة : الحکمة 343.

7) فی المصدر «فقال» و الصحیح ما أثبتناه .

8) کنز العمّال : 4740.

1702 - ما لا یَنبَغی فِی السُّؤالِ

1702 - خودداری از پرس و جوهای بیجا

الکتاب :

یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ و إِن تَسْأَلُوا عَنْهَا حِینَ یُنَزَّلُ القُرآنُ تُبْدَ لَکُمْ عَفَا اللّهُ عَنْهَا و اللّهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ» . ⁽¹⁾

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَکُمْ کَما سُئِلَ مُوسَی مِنْ قَبلُ وَ مَن یَتَبَدَّلِ الکُفْرَ بِالاْءِیمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَآءَ السَّبِیلِ» . ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ اللّهَ تبارَکَ و تعالی حَدَّ لَکُم حُدُودا فلا تَتَعَدَّوها ......... و عَفا لَکُم عن أشیاءَ رَحمَةً مِنهُ مِن غَیرِ نِسیانٍ فلا تَکَلَّفُوها . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی بَنی إسرائیلَ ـ: إنّهُم اُمِرُوا بِأدنی بَقَرَةٍ، لکِنَّهُم لَمّا شَدَّدُوا علی أنفُسِهِم شَدَّدَ اللّهُ علیهم . و ایمُ اللّهِ لَو أنّهم لَم یَستَثنُوا ما تَبَیَّنَتْ لَهُم إلی آخِرِ الدَّهرِ . ⁽⁴⁾

1702

خودداری از پرس و جوهای بیجا

قرآن :

«ای کسانی که ایمان آورده اید! از چیزهایی مپرسید که اگر برایتان معلوم شود خوش ندارید و اگر هنگام نزول قرآن از آنها بپرسید، برای شما عیان می شود ، خدا از آن (پرسش های بیجا) گذشت . و خدا آمرزنده بردبار است» .

«آیا می خواهید از پیامبرتان سؤال کنید ، چنان که پیشتر از موسی سؤال می شد؟ هر که کفر را به جای ایمان گیرد راه درست را گم کرده است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای تبارک و تعالی برای شما حدودی را معین کرده است و شما از آن حدود فراتر نروید . . . و چیزهایی را هم از روی رحمت و مهربانی ، نه از باب فراموشی ، بر شما بخشیده است؛ پس، برای دانستن آنها، زیاد کنجکاوی نکنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ درباره بنی اسرائیل ـفرمود : آنان به آوردن یک ماده گاو ساده و معمولی مأمور شدند ، اما وقتی بر خودشان سخت گرفتند ، خدا هم بر آنان سخت گرفت ، و به خدا قسم چنانچه نمی گفتند «و اگر خدا بخواهد هدایت می شویم»، [آن گاو مورد نظر ]تا ابد برایشان معلوم نمی شد.

1) المائدة : 101.

2) البقرة : 108.

3) الأمالی للطوسی : 511/1116.

4) التبیان فی تفسیر القرآن : 1/299 .

عنه صلی الله علیه و آله :لولا أنَّ بنِی إسرائیلَ قالوا : «و إنّا إنْ شاءَ اللّهُ لَمُهْتَدُونَ» ⁽¹⁾ما اُعطُوا أبَدا ، و لَو أنّهُمُ اعتَرَضُوا بَقَرةً مِن البَقَرِ فَذَبَحُوها لأَجزَأتْ عَنهُم ، و لکنَّهُم شَدَّدُوا فَشَدَّدَ اللّهُ علَیهِم . ⁽²⁾

مجمع البیان :قیلَ ـ فی سببِ نزولِ قولهِ تعالی : «لا تَسْأَلُوا عَن أشیاءَ . . .» ـ : خَطَبَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فقالَ : إنَّ [ اللّهَ] ⁽³⁾کَتَبَ علَیکُمُ الحَجَّ، فقامَ عُکاشةُ ابنُ محصنٍ و قیل : سُراقةُ بنُ مالکٍ فقالَ : أ فِی کُلِّ عامٍ یا رسولَ اللّهِ؟

فَأعرَضَ عَنهُ حَتّی عادَ مَرَّتَینِ أو ثلاثا ، فقالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : وَیحَکَ و ما یُؤمِنُکَ أن أقولَ : نَعَم ؟! و اللّهِ لو قُلتُ : نَعَم ، لَوَجَبَتْ ، و لَو وَجَبَتْ ما استَطَعتُم ، و لَو تَرَکتُمْ لَکَفَرتُم .

فَاترُکُونی کما تَرَکتُکُم ، فإنّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم بکَثرَةِ سُؤالِهِم و اختِلافِهِم علی أنبِیائهِم، فإذا أمَرتُکُم بِشَیءٍ فَأْتُوا مِنهُ ما استَطَعتُم ، و إذا نَهَیتُکُم عن شَیءٍ فَاجتَنِبوهُ . ⁽⁴⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر چنین نبود که بنی اسرائیل گفتند : «و اگر خدا خواهد هدایت می شویم» دیگر هرگز [هدایت الهی] به آنان داده نمی شد و اگر آنها از میان گاوها ماده گاوی را می گرفتند و آن را ذبح می کردند پذیرفته می شد ، اما آنان سخت گرفتند و خداوند هم بر ایشان سخت گرفت .

مجمع البیان :گفته شده پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره آیه «مپرسید از چیزهایی که . . .» فرمود : خداوند حج را بر شما واجب فرمود . سپس عکاشة بن محصن ـ و به روایتی سراقة بن مالک ـ برخاست و عرض کرد : ای رسول خدا! آیا هر سال واجب است؟ پیامبر اعتنایی نفرمود ، تا آن که عکاشه، دو یا سه بار سؤالش را تکرار کرد . در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : وای بر تو! چه چیز تو را مطمئن کرده که نگویم : آری؟! به خدا قسم اگر بگویم : آری ، هر آینه واجب می شود و در صورتی که واجب شود ، توان انجام آن را ندارید و چنانچه ترک کنید کافر می شوید . پس ، تا من شما را وا گذاشته ام ، شما نیز مرا وا گذارید . همانا پیشینیان شما به سبب همین پرس و جوهای زیادشان و سؤال پیچ کردن پیامبران خود ، هلاک شدند . بنا بر این ، هرگاه به شما دستوری دادم در حدّ توان آن را انجام دهید و هر گاه از چیزی نهی کردم از آن دوری کنید .

1) البقرة : 70 .

2) الدرّ المنثور : 1/189.

3) سقط اسم الجلالة من المصدر .

4) مجمع البیان : 3/386 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ اللّهَ افتَرَضَ علَیکُم فَرائضَ فلا تُضَیِّعُوها ......... و سَکَتَ لَکُم عن أشیاءَ و لَم یَدَعها نِسیانا فلا تَتَکَلَّفُوها . ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة : 19/282.

1703 - سَلونی قَبلَ أن تَفقِدونی

1703 - از من بپرسید، پیش از آن که مرا از دست دهید

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :سَلُونی قَبلَ أن تَفقِدُونی؛ فَلأََنا بِطُرُقِ السماءِ أعلَمُ منّی بِطُرُقِ الأرضِ . ⁽³⁾

قال ابن أبی الحدید : أجمع الناس کلّهم علی أنّه لم یقل أحد من الصّحابة ، و لا أحد من العلماءِ : «سَلُونی» غیر علیّ بن أبی طالب علیه السلام ، ذکر ذلک ابن عبد البرّ المحدّث فی کتاب «الاستیعاب» . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :خداوند متعال تکالیفی را بر شما واجب کرد، پس آنها را فرو مگذارید . . . و چیزهایی را نیز مسکوت گذاشته و فرو گذاشتن آنها از روی فراموشی نیست . پس، برای دانستن آنها پرس و جو نکنید .

1703

از من بپرسید، پیش از آن که مرا از دست دهید

امام علی علیه السلام :از من بپرسید پیش از آن که از دستم دهید ؛ زیرا من به راههای آسمان ، داناتر از راههای زمینم . ⁽⁵⁾

1) نهج البلاغة: الحکمة 105 .

2) (انظر) صحیح مسلم : 4 / 1830 باب 37. نهج البلاغة : الحکمة 364 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 189.

4) شرح نهج البلاغة : 13/106 .

5) ابن ابی الحدید می گوید : ابن عبد البرّ محدّث در کتاب الاستیعاب می گوید : به اتّفاق همگان ، هیچ کس از صحابه و احدی از دانشمندان «سَلونی (از من بپرسید)» نگفته است ، مگر علی بن ابی طالب علیه السلام .

عنه علیه السلام :سَلُونی قبلَ أن تَفقِدُونی ......... سَلُونی فإنَّ عندِی عِلمَ الأوَّلِینَ و الآخِرِینَ . أما و اللّهِ لَو ثُنِیَتْ لی وسادَةٌ فَجَلَسْتُ علَیها لأَفتَیْتُ أهلَ التَّوراةِ بِتَوراتِهِم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سَلُونی قبلَ أن تَفقِدُونی ، فَوالَّذِی فَلَقَ الحَبَّةَ و بَرَأ النَسَمَةَ لو سَألتُمُونی عن أیَّةِ آیَةٍ فی لَیلٍ اُنزِلَتْ أو فی نَهارٍ اُنزِلَتْ ، مَکِّیِّها و مَدَنِیِّها ، سَفَرِیِّها و حَضَرِیِّها ، ناسِخِها و مَنسوخِها ، و مُحکَمِها و مُتَشابِهِها ، و تَأوِیلِها و تَنزِیلِها لأَخبَرتُکُم . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :فَاسألُونی قبلَ أن تَفقِدُونی ، فَوَالذی نَفسِی بِیَدِهِ لا تَسألُونِّی عن شَیءٍ فیما بَینَکُم و بینَ الساعَةِ ، و لا عَن فئةٍ تَهدِی مِائةً و تُضِلُّ مِائةً إلاّ أنبَأتُکُم بناعِقِها و قائدِها و سائقِها ، و مُناخِ رِکابِها، و مَحَطِّ رِحالِها ، و مَن یُقتَلُ مِن أهلِها قَتلاً ، و مَن یَموتُ مِنهُم مَوتا ، و لَو قد فَقَدتُمُونی و نَزَلَتْ بِکُم کَرائهُ الاُمورِ ، و حَوازِبُ الخُطُوبِ ، لأَطرَقَ کثیرٌ مِنَ السائلینَ ، و فَشِلَ کثیرٌ مِنَ المَسؤولِینَ . ⁽³⁾

امام علی علیه السلام :بپرسید از من، پیش از آن که مرا از دست بدهید ......... بپرسید از من، که دانش اولین و آخرینِ خلایق نزد من است . هان! به خدا سوگند اگر بر مسند قضاوت بنشینم، در میان پیروان تورات بر اساس توراتشان داوری کنم .

امام علی علیه السلام :بپرسید از من، پیش از آن که مرا از دست دهید . سوگند به آن که دانه را شکافت و خلایق را آفرید، اگر از من بپرسید که کدام آیه در شب نازل شده و کدام در روز ، مکّیِ آن کدام است و مدنی اش کدام ، کدام در سفر نازل شده و کدام در حَضَر ، ناسخ آن کدام است و منسوخش کدام ، محکمش چیست و متشابهش کدام ، تأویلش چیست و تنزیلش چه ، هر آینه شما را از آن آگاه می سازم .

امام علی علیه السلام :بپرسید از من، پیش از آن که از دستم دهید ؛ زیرا سوگند به آن که جانم در دست اوست، از هم اکنون تا روز رستاخیز درباره هیچ چیز و هیچ گروهی که صد نفر را گمراه می کند و گروهی که صد نفر را به راه راست می برد سؤال نمی کنید، مگر آن که شما را آگاه کنم که چه کسی ندای دعوت را به آنها سر می دهد و چه کسی آن ها را به دنبال خود می کِشد و چه کسی آنان را به جلو می راند و کجا به استراحت می پردازند و کجا اتراق می کنند و بار می گشایند ، کدامین آنها کشته می شوند و کدامشان [به مرگ طبیعی ]می میرند . اگر مرا از دست دهید و پیشامدهای ناگوار و کارهای دشوار برایتان رخ دهد ، هر آینه بسیاری از پرسش کنندگان خاموش شوند و بسیاری از پاسخ دهندگان در جواب بمانند .

1) بحار الأنوار:10/117/1.

2) بحار الأنوار : 10/118/1 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 93.

عنه علیه السلام :سَلُونی قَبلَ أن تَفقِدُونی ، فأنا لا اُسألُ عَن شَیءٍ دُونَ العرشِ إلاّ أجَبتُ فیهِ ، لا یَقولُها بَعدی إلاّ مُدَّعٍ أو کَذّابٌ مُفتَرٍ . ⁽¹⁾

کنز العمّال : 2 / 565 ، 16 / 515 .

بحار الأنوار : 10 / 117 باب 8 .

شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید : 13 / 107 .

1704 - «لا أدری» نِصفُ العِلمِ

1704 - «نمی دانم» نصف دانش است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ مِن وصایا النبیِّ صلی الله علیه و آله لأبی ذَرٍّ ـ: یا أبا ذَرٍّ ، إذا سُئلتَ عن عِلمٍ لا تَعلَمُهُ فَقُل : لا أعلَمُهُ تَنجُ مِن تَبِعَتِهِ ، و لا تُفْتِ بما لا عِلمَ لکَ بهِ تَنجُ مِن عَذابِ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا یَستَحیِی العالِمُ إذا سُئلَ عمّا لا یَعلَمُ أن یَقولَ : لا عِلمَ لی بِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن تَرَکَ قولَ «لا أدری» اُصِیبَتْ مَقاتِلُهُ . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :بپرسید از من، پیش از آن که مرا از دست دهید ؛ زیرا درباره هر چیزی ، جز [زیرِ ]عرش ، از من سؤال شود ، جوابش را بدهم . هر که پس از من این سخن را بگوید، یا مدّعی است یا دروغگو و افترا زننده .

1704

«نمی دانم» نصف دانش است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به ابوذر ـفرمود : ای ابوذر! اگر درباره چیزی از تو سؤال شد که نمی دانی ، بگو : نمی دانم، تا از پیامدهای آن خلاص شوی و درباره آنچه نمی دانی فتوا مده، تا از عذاب خدا در روز قیامت نجات یابی .

امام علی علیه السلام :عالم هر گاه از او سؤالی شود که پاسخش را نمی داند، از این که بگوید : «پاسخش را نمی دانم» ، شرم نمی کند .

امام علی علیه السلام :هر که جمله «نمی دانم» را ترک گوید ، به هلاکت درافتد .

1) بحار الأنوار : 10/126/6.

2) (انظر) تاریخ دمشق«ترجمه الإمام علیّ علیه السلام »:3/1043ـ1047. نهج السعادة : 2 / 313 ، 618 ، 630 .

3) مکارم الأخلاق : 2/364/2661.

4) المحاسن : 1/328/664.

5) نهج البلاغة : الحکمة 85 .

عنه علیه السلام :قولُ «لا أعلَمُ» ، نِصفُ العِلمِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :ما عَلِمتُم فَقُولُوا ، و ما لَم تَعلَمُوا فقولوا : اَللّهُ أعلَمُ ، إنّ الرَّجُلَ لَیَنتَزِعُ بالآیَةِ مِنَ القرآنِ یَخِرُّ فیها أبعَدَ مِن السماءِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا سُئلَ الرَّجُلُ مِنکُم عمّا لا یَعلَمُ فَلْیَقُلْ : لا أدری ، و لا یَقُلْ : اَللّهُ أعلَمُ ، فَیُوقِعَ فی قلبِ صاحِبِهِ شَکّا ، و إذا قالَ المسؤولُ : لا أدرِی فلا یَتَّهِمْهُ السائلُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :للعالِمِ إذا سُئلَ عن شیءٍ و هُو لا یَعلَمُهُ أن یقولَ : اَللّهُ أعلَمُ ، و لیسَ لِغَیرِ العالِمِ أن یقولَ ذلکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ مَن أجابَ فی کُلِّ ما یُسألُ عَنهُ لَمَجنُونٌ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

فقالَ القاسمُ : لا تَنظُرْ إلی طُولِ لِحیَتی و کَثرَةِ الناسِ حَولی و اللّه ِ ما اُحسِنُهُ ، فقالَ شَیخٌ مِن قُریشٍ جالسٌ إلی جَنبِهِ : یا ابنَ أخی الزَمْها ، فقال : فو اللّه ِ ما رَأیْتُکَ فی مجلسٍ أنْبَلَ منکَ الیومَ ! فقالَ القاسمُ : و اللّه ِ لأن یُقطَعَ لِسانی أحَبُّ إلَیَّ أن أتَکَلَّمَ بِما لا عِلمَ لی بِهِ !!بحار الأنوار : 2/123/50 .

امام علی علیه السلام :گفتنِ «نمی دانم»، نصف دانش است.

امام باقر علیه السلام :آنچه می دانید بگویید و هرگاه چیزی نمی دانید ، بگویید : خدا داناتر است . همانا مرد، آیه ای از قرآن بیرون می کشد و [ندانسته به تفسیر آن می پردازند و با این کار ]از آن ، به فاصله ای دورتر از آسمان [تا زمین] ، سقوط می کند (منحرف می شود) .

امام صادق علیه السلام :هرگاه از یکی از شما سؤالی شد که پاسخش را نمی داند ، بگوید : نمی دانم، و نگوید : خدا داناتر است ؛ زیرا با این جمله، در دل دوست خود شک و تردید می افکند ؛ امّا هر گاه کسی که از او سؤال شده بگوید: نمی دانم، پرسنده به او بد گمان نمی شود.

امام صادق علیه السلام :عالم حق دارد که هرگاه سؤالی از او شود که پاسخش را نمی داند، بگوید : خدا داناتر است ، اما غیر عالم حق ندارد چنین بگوید . [بلکه باید بگوید : نمی دانم] .

امام صادق علیه السلام :هر کس به هر سؤالی که از او می شود پاسخ دهد ، دیوانه است . ⁽⁷⁾

1) غرر الحکم : 6758.

2) بحار الأنوار : 2/119/25.

3) الکافی : 1/42/6 .

4) الکافی : 1/42/5 .

5) بحار الأنوار : 2/117/15 .

6) عنِ القاسمِ بنِ محمّدِ بنِ أبی بکرٍ ـ أحَدِ فُقَهاءِ المَدینةِ المُتَّفَقِ علی عِلمِهِ و فِقهِهِ بینَ المسلمینَ ـ أنّه سُئلَ عَن شیءٍ فقالَ : لا اُحسِنُهُ ، فقال السائلُ : إنّی جِئتُ إلَیکَ لا أعرِفُ غَیرَکَ!

7) از قاسم بن محمّد بن ابی بکر ـ که یکی از فقهای مدینه بود و همه مسلمانان او را به علم و فقاهت قبول داشتند ـ درباره موضوعی سؤال شد. گفت: جوابش را نمی دانم. سؤال کننده گفت : من پیش تو آمده ام و جز تو کسی را قبول ندارم! قاسم گفت : به ریش بلند و جمعیت زیاد دور و بر من نگاه نکن . به خدا قسم که جوابش را نمی دانم . یکی از شیوخ قریش که کنار او نشسته بود گفت : عمو جان ، ادامه بده! به خدا قسم تو را در هیچ محفلی بزرگوارتر از محفل امروز ندیدم! قاسم گفت : به خدا قسم، اگر زبانم بریده شود، خوشتر دارم از این که چیزی بگویم که بدان علم ندارم!

214 - السؤال (طلبُ الحاجَةِ)

214 - درخواست (نیاز خواهی)

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : کنز العمّال : 6 / 495 ، 619 «ذمّ السؤال».

2) انظر : عنوان 132 «الحاجة» ، 230 «السرور». الأخ : باب 56 .

1705 - النَّهیُ عَن سُؤالِ النّاسِ

1705 - نهی از نیاز خواهی از مردم

الکتاب :

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ لاَ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبا فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسیماهُمْ لاَ یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحافا وَ ما تُنفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِیمٌ» . ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، إیّاکَ و السؤالَ فإنّهُ ذُلٌّ حاضرٌ ، و فَقرٌ تَتَعَجَّلُهُ ، و فیهِ حِسابٌ طَویلٌ یَومَ القِیامَةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن هَداهُ اللّهُ لِلإسلامِ و عَلَّمَهُ القرآنَ ثُمّ سَألَ الناسَ کُتِبَ بینَ عَینَیهِ: فَقیرٌ ، إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السؤال یُضعِفُ لِسانَ المُتَکَلِّمِ ، و یَکسِرُ قَلبَ الشُّجاعِ البَطَلِ ، و یُوقِفُ الحُرَّ العزیزَ مَوقِفَ العَبدِ الذَّلیلِ ، و یُذهِبُ بَهاءَ الوَجهِ ، و یَمحَقُ الرِّزقَ . ⁽⁴⁾

1705

نهی از نیاز خواهی از مردم

قرآن :

«[صدقه] از آنِ فقیرانی است که در راه خدا از کار مانده اند و نمی توانند [برای کسب روزی] در زمین سفر کنند . فرد بی اطّلاع ، آنان را ، از فرط خویشتنداری ، توانگر پندارد ، آنان را به سیمایشان می شناسی ، از مردم با اصرار ، سؤال (گدایی) نمی کنند . و هر مالی که انفاق کنید خدا به آن داناست» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! زنهار از سؤال (گدایی) که در دنیا مایه خواری و فقر است و در روز قیامت حسابش طولانی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که خداوند او را به اسلام هدایت کند و قرآن را به وی بیاموزد و با وجود این، دست نیاز به سوی مردم دراز کند، بر پیشانی او نوشته شود: فقیر [باش] تا روز قیامت.

امام علی علیه السلام :درخواست کردن، زبان گوینده را کوتاه می کند و دل شجاع پهلوان را می شکند و انسان آزاد سرفراز را به مقام برده ای ذلیل تنزّل می دهد و آبرو را می بَرد و روزی را می بُرد (بی برکت می کند) .

1) البقرة : 273.

2) کتاب من لا یحضره الفقیه : 4/375/5762 .

3) تنبیه الخواطر : 1/9.

4) غرر الحکم : 2110.

عنه علیه السلام :المَسألَةُ طَوقُ المَذَلَّةِ تَسلُبُ العَزیزَ عِزَّهُ و الحَسِیبَ حَسَبَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :التَّقَرُّبُ إلی اللّهِ تعالی بمَسألَتِهِ، و إلی الناسِ بتَرکِها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :المَنِیَّةُ و لا الدَّنِیَّةُ ، و التَّقَلُّلُ و لا التَّوَسُّلُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :شِیعَتِی مَن لَم یَهِرَّ هَریرَ الکَلبِ ، و لَم یَطمَع طَمَعَ الغُرابِ ، و لَم یَسألِ الناسَ و لَو ماتَ جُوعا. ⁽⁴⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :طَلَبُ الحَوائجِ إلی الناسِ مَذَلَّةٌ للحیاةِ ، و مَذهَبَةٌ للحَیاءِ ، و استِخفافٌ بِالوَقارِ ، و هُو الفَقرُ الحاضِرُ ، و قِلَّةُ طَلَبِ الحوائجِ مِنَ الناسِ هُو الغِنی الحاضِرُ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :طَلَبُ الحَوائجِ إلی الناسِ استِلابٌ لِلعِزَّةِ و مَذْهَبَةٌ لِلحَیاءِ ، والیَأسُ مِمّا فی أیدِی الناسِ عِزُّ المُؤمنینَ ، و الطَّمَعُ هُو الفَقرُ الحاضِرُ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :درخواست کردن ، طوق خواری است که عزّت را از عزیز سلب می کند و بزرگی را از بزرگ زاده .

امام علی علیه السلام :مقرّب شدن نزد خداوند متعال با درخواست کردن از اوست و مقرّب شدن نزد مردم ، با ترک درخواست از آنان .

امام علی علیه السلام :مرگ ، آری و ذلّت و پستی ، هرگز ؛ کم داشتن آری ، و دست دراز کردن سوی این و آن ، هرگز .

امام علی علیه السلام :شیعه من کسی است که چون سگ زوزه نمی کشد و مانند کلاغ طمع نمی ورزد و اگر از گرسنگی بمیرد، دست گدایی به سوی مردم دراز نمی کند.

امام زین العابدین علیه السلام :نیاز خواهی از مردم ، مایه خواری در زندگی و از بین رفتن حیاست و از وقار آدمی می کاهد و آن، فقر نقد است، و کمتر دست نیاز دراز کردن به سوی مردم ، توانگری نقد است .

امام باقر علیه السلام :دست نیاز به سوی مردم دراز کردن، عزّت را می گیرد و حیا را می بَرد، و چشم برکندن از آنچه در دست مردم است ، مایه عزّت مؤمنان است و طمع ، همان فقر نقد است .

1) غرر الحکم : 2129 .

2) غرر الحکم : 1801.

3) نهج البلاغة : الحکمة 396.

4) بحار الأنوار : 78/28/95.

5) تحف العقول : 279.

6) بحار الأنوار : 96/158/37.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شِیعَتُنا مَن لا یَسألُ الناسَ و لَو ماتَ جُوعا . ⁽¹⁾

1706 - النَّهیُ عَن سُؤالِ غَیرِ اللَّهِ

1706 - نهی از طلب حاجت از غیر خدا

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، لَئن اُدخِلَ یَدِی فی فَمِ التِّنِّینِ إلی المَرْفَقِ أحَبُّ إلَیَّ مِن أن أسألَ مَن لَم یَکُن ثُمَّ کانَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذرّ، ......... إذا سَألتَ فَاسألِ اللّهَ عزّ و جلّ، و إذا استَعَنتَ فاستَعِن بِاللّهِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا تَسألُوا إلاّ اللّهَ سبحانَهُ ، فإنّهُ إن أعطاکُم أکرَمَکُم ، و إن مَنَعَکُم خارَ لَکُم . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن سَألَ غیرَ اللّهِ استَحَقَّ الحِرمانَ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الحسینُ علیه السلام :

إذا ما عَضَّکَ الدهرُ فلا تَجْنَحْ إلی خَلقِ

و لا تـَسألْ سِوَی اللّهِ تعالی قاسِمِ الرِّزقِ

فَلَو عِشتَ و طَوَّفْتَ مِنَ الغَربِ إلی الشَّرقِ

لَما صادَفتَ مَن یَقدِرُ أن یُسعِدَ أو یُشقِی ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلام :شیعه ما کسی است که دست نیاز به سوی مردم دراز نمی کند ، گر چه از گرسنگی بمیرد .

1706

نهی از طلب حاجت از غیر خدا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! اگر دست خود را تا آرنج در دهان افعی کنم ، برایم خوشتر است تا از تازه به دوران رسیده چیزی بخواهم.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! . . . هرگاه چیزی طلبیدی ، از خداوند عزّ و جلّ بطلب و هرگاه کمک خواستی از خدا کمک بخواه .

امام علی علیه السلام :جز از خدای سبحان چیزی مخواهید ؛ زیرا خداوند اگر چیزی به شما عطا کند، با احترام می دهد و اگر ندهد بهترش را به شما عطا می فرماید .

امام علی علیه السلام :هر که از غیر خدا چیزی بخواهد ، سزاوار محرومیت باشد .

امام حسین علیه السلام :

هرگاه روزگار بر تو سخت گرفت، به خلق روی نیاور

و جز از خداوند متعال که قسمت کننده روزی است درخواست مکن

زیرا اگر آنقدر زندگی کنی که از غرب تا شرق عالم را بگردی

هرگز کسی را نخواهی یافت که بتواند کسی را خوشبخت کند یا بدبخت.

1) وسائل الشیعة : 6/309/15.

2) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 305 باب 31. الیأس : باب 4173.

3) بحار الأنوار : 77/59/3.

4) بحار الأنوار : 77/87/3.

5) غرر الحکم : 10425.

6) غرر الحکم : 7993.

7) کشف الغمّة : 2/247.

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :اِتَّخَذَ اللّهُ عزّ و جلّ إبراهیمَ خَلیلاً لأنّهُ لَم یَرُدَّ أحَدا و لَم یَسألْ أحَدا غَیرَ اللّهِ عزّ و جلّ . ⁽¹⁾

1707 - تَرکُ السُّؤالِ وضَمانُ الجَنَّةِ

1707 - ترک درخواست و تضمین بهشت

کنز العمّال :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن یَتَکَفَّلُ لِی أن لا یَسألَ الناسَ شیئا و أتَکَفَّلُ لَهُ بالجَنَّةِ ؟ قالَ ثَوْبانُ : أنا . فَکانَ ثَوْبانُ لا یَسألُ الناسَ شیئا . ⁽²⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لأبی ذرٍّ حَیثُ ضَمِنَ لَهُ الجَنَّةَ بِشُروطٍ ، قالَ ـ: عَلی أن لا تَسألَ النّاسَ شَیئا و لا سَوْطَکَ إن یَسقُطْ مِنکَ حَتَّی تَنزِلَ إلَیهِ فَتَأخُذَهُ . ⁽³⁾

بحار الأنوار :قالَ النبیُّ صلی الله علیه و آله یَوما لِأصحابِهِ : تُبایِعونی علی أن لا تَسألُوا الناسَ شَیئا ، فکانَ بعدَ ذلک تَقَعُ المِخْصَرَةُ مِن یَدِ أحَدِهِم فَیَنزِلُ لَها ، و لا یَقولُ لأحَدٍ : ناوِلْنِیها . ⁽⁴⁾

امام باقر علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ ابراهیم را خلیل خود کرد ؛ چون او دست رد به سینه هیچ سائلی نزد و دست نیاز به سوی احدی جز خداوند عزّ و جلّ دراز نکرد .

1707

ترک درخواست و تضمین بهشت

کنز العمّال :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : چه

کسی به من قول می دهد که از مردم چیزی نخواهد تا من قول بهشت را به او دهم؟ ثوبان گفت : من . پس از آن ثوبان دیگر از مردم چیزی نمی طلبید.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به ابوذر هنگامی که بهشت را با شرایطی برای او تضمین نمود ـفرمود : به شرط آن که هیچ چیز از مردم نخواهی، حتی اگر تازیانه ات به زمین افتاد ، خودت پیاده شوی و آن را برداری .

بحار الأنوار :روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به اصحاب خود فرمود: با من بیعت کنید بر این که چیزی از مردم نخواهید . از آن پس، اگر چوبدست کسی از دستش می افتاد ، خودش [از مرکب] پیاده می شد و آن را بر می داشت و به کسی نمی گفت : آن را به من

بده .

1) علل الشرائع : 34/2.

2) کنز العمّال : 17142 .

3) کنز العمّال : 16730 .

4) بحار الأنوار : 96/158/37 ، انظر وسائل الشیعة : 6/306 باب 32.

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :قالَ رجُلٌ للنبیِّ صلی الله علیه و آله : یا رسولَ اللّهِ ، عَلِّمنی عَمَلاً لا یُحالُ بَینَهُ و بَینَ الجَنَّةِ . قالَ : لا تَغضَبْ ، و لا تَسألِ الناسَ شَیئا . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ بَعدَ أن ذَکَرَ أنَّ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ضَمِنَ لِقَومٍ مِنَ الأنصارِ الجَنَّةَ عَلی ألاّ یَسألُوا أحَدا شیئا قال ـ: فکانَ الرجُلُ مِنهُم یَسقُطُ سَوطُهُ و هُو عَلی دابَّتِهِ فَیَنزِلُ حتّی یَتَناوَلَهُ کَراهِیَةَ أن یَسألَ أحَدا شیئا ، و إن کانَ الرجُلُ لَیَنقَطِعُ شِسْعُهُ فَیَکرَهُ أن یَطلُبَ مِن أحَدٍ شِسعا . ⁽²⁾

1708 - مَوارِدُ جَوازِ المَسألَةِ

1708 - آن جا که درخواست کردن رواست

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ المَسألَةَ لا تَحِلُّ إلاّ لِفَقرٍ مُدقِعٍ ، أو غُرْمٍ مُقطِعٍ . ⁽³⁾

الإمامُ الحسنُ علیه السلام :إنّ المسألَةَ لا تَحِلُّ إلاّ فی إحدی ثلاثٍ : دَمٍ مُفجِعٍ ، أو دَینٍ مُقرِحٍ ، أو فَقرٍ مُدقِعٍ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :مردی به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد : ای رسول خدا! مرا کاری بیاموز که میان آن کار و بهشت حایلی نباشد. حضرت فرمود : خشمگین مشو، و از مردم نیز چیزی مخواه .

امام صادق علیه السلامـ پس از بیان این مطلب که رسول خدا صلی الله علیه و آله بهشت را برای گروهی از انصار تضمین کرد، به شرط آن که از هیچ کس چیزی نخواهند ـفرمود : چنین شده بود که سواره ای تازیانه اش می افتاد، اما برای آن که از کسی خواهشی نکند، خود از مرکب پیاده می شد و آن را برمی داشت و اگر کسی بند کفشش پاره می شد ، خوش نداشت از کسی بند کفشی بخواهد .

1708

آن جا که درخواست کردن رواست

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درخواست کردن روا نیست، مگر برای [رفع] فقر کُشنده یا وام کمر شکن .

امام حسن علیه السلام :درخواست کردن روا نیست، مگر در یکی از این سه جا: خون بهای سنگین ، یا بدهکاری توان فرسا ، یا فقر کُشنده .

1) الأمالی للطوسی : 508/1110.

2) بحار الأنوار : 96/157/34.

3) بحار الأنوار : 96/156/29 .

4) بحار الأنوار : 96/152/16 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا تَصلَحُ المَسألَةُ إلاّ فی ثلاثٍ : فی دَمٍ مُنقَطِعٍ ، أو غُرمٍ مُثقِلٍ ، أو حاجةٍ مُدقِعَةٍ . ⁽¹⁾

الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :اِدفَعِ المَسألَةَ ما وَجَدتَ التَّحَمُّلَ یُمکِنُکَ فإنّ لِکُلِّ یَومٍ رِزقا جَدیدا، و اعلَمْ أنّ الإلحاحَ فی المَطالِبِ یَسلُبُ البَهاءَ ، و یُورِثُ التَّعَبَ و العَناءَ ، فاصبِرْ حتّی یَفتَحَ اللّهُ لکَ بابا یَسهُلُ الدُّخولُ فیهِ، فَما أقرَبَ الصَّنِیعَ مِنَ المَلهوفِ ، و الأمنَ مِنَ الهارِبِ المَخُوفِ ! فرُبَّما کانَتِ الغِیَرُ نَوعا مِن أدَبِ اللّهِ ، و الحُظوظُ مَراتِبُ ، فلا تَعجَلْ علی ثَمَرَةٍ لَم تُدرِکْ ، و إنّما تَنالُها فی أوانِها ، و اعلَمْ أنَّ المُدَبِّرَ لکَ أعلَمُ بِالوَقتِ الذی یَصلُحُ حالُکَ فیهِ فَثِقْ بِخِیَرَتِهِ فی جَمیعِ اُمُورِکَ یَصلُحْ حالُکَ . ⁽²⁾

1709 - التَّحذیرُ مِنَ السُّؤالِ عَن ظَهرِ غِنیً

1709 - برحذر داشتن از نیاز خواهی با وجود بی نیازی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن سَألَ الناسَ أموالَهُم تَکَثُّرا فإنّما هِی جَمْرةٌ ، فَلْیَستَقِلَّ مِنهُ أو لِیَستَکثِرْ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :درخواست کردن شایسته نیست مگر در سه جا : در خون بهایی که به عهده بیچاره ای است، یا در وام سنگین، و یا نیازی که [انسان را] به خاک مذلّت نشاند.

امام عسکری علیه السلام :تا جایی که می توانی تحمّل کنی دست نیاز دراز مکن ؛ زیرا هر روز، روزیِ تازه ای دارد . بدان که پافشاری در درخواست، هیبت آدمی را می بَرد ، و رنج و سختی به بار می آورد ؛ پس ، صبر کن تا خداوند دَری به رویت بگشاید که براحتی از آن وارد شوی ؛ که چه نزدیک است احسان ، به آدم اندوهناک ، و امنیت ، به آدم فراری وحشتزده ؛ چه بسا که دگرگونی و گرفتاریها ، نوعی تنبیه خداوند باشد و بهره ها مرحله دارند ؛ پس ، برای چیدن میوه های نارس شتاب مکن ، که به موقع آنها را خواهی چید . بدان، آن که تو را تدبیر می کند، بهتر می داند که چه وقت، بیشتر مناسب حال توست ، پس در همه کارهایت به انتخاب او اعتماد کن، تا حال و روزت سامان گیرد .

1709

برحذر داشتن از نیاز خواهی با وجود بی نیازی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که از روی فزون خواهی دستِ سؤال به سوی مردم دراز کند ، این جز اخگری از آتش نیست ، چه کم خواهد، چه زیاد .

1) الخصال : 135/148.

2) بحار الأنوار : 78/378/4 .

3) بحار الأنوار : 96/156/29 .

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَألَ عن ظَهرِ غِنیً فَصُداعٌ فی الرأسِ و داءٌ فی البَطنِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الذی یَسألُ مِن غَیرِ حاجَةٍ کَمِثلِ الذی یَلتَقِطُ الجَمْرَ . ⁽²⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :ضَمِنتُ علی رَبّی أن لا یَسألَ أحَدٌ أحَدا مِن غَیرِ حاجَةٍ إلاّ اضطَرَّتْهُ حاجَةٌ بالمَسألةِ یَوما إلی أن یَسألَ مِن حاجَةٍ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :مَن سَألَ بظَهرِ غِنیً لَقِیَ اللّهَ مَخْموشا وَجهُهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

الاءمامُ الصّادقُ علیه السلام :ما مِن عَبدٍ یَسألُ مِن غَیرِ حاجَةٍ فَیَمُوتُ حتّی یُحْوِجَهُ اللّهُ إلَیها و یُثبِتَ لَهُ بها النارَ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن سَألَ الناسَ شیئا و عِندَهُ ما یَقُوتُهُ یَومَهُ فهُو مِن المُسرِفِینَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن سَألَ مِن غَیرِ فَقرٍ فإنّما یَأکُلُ الخَمرَ . ⁽⁷⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس با وجود بی نیازی ، دست سؤال دراز کند نتیجه اش دردی در سر و دردی در دل (بیماری های روانی ) است!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که بدون احتیاج ، گدایی می کند، همانند کسی است که اخگری از آتش به کف گیرد .

امام زین العابدین علیه السلام :من پروردگارم را ضامن می گیرم که هیچ کس بدون داشتن نیاز از کسی چیزی نخواهد مگر آن که روزی ، نیاز واقعی او را مجبور کند که دست نیاز [به سوی مردم] دراز کند .

امام باقر علیه السلام :هر کس با وجود بی نیازی ، سؤال (گدایی) کند در روزِ قیامت با چهره ای خراشیده خدا را دیدار نماید .

امام صادق علیه السلام :هر بنده ای که بدون احتیاج دست سؤال دراز کند، نمیرد تا آن که خداوند او را به آن چیز [واقعا] محتاج کند و آتش دوزخ را بر او حتمی گرداند .

امام صادق علیه السلام :هر که به اندازه خوراک یک روز خود داشته باشد و دستِ سؤال به سوی مردم دراز کند ، از اسرافکاران است .

امام صادق علیه السلام :هر که فقیر نباشد و دست سؤال دراز کند، [همانند کسی است که ]شراب خوار است .

1) بحار الأنوار : 96/156/29 .

2) کنز العمّال : 16693.

3) بحار الأنوار : 96/158/37 .

4) بحار الأنوار : 96/155/26 .

5) ثواب الأعمال : 325/1.

6) بحار الأنوار : 96/155/25 .

7) بحار الأنوار : 96/158/37.

عنه علیه السلام :ثلاثةٌ لا یَنظُرُ اللّهُ إلَیهِم یَومَ القِیامَةِ ......... و الذی یَسألُ الناسَ و فی یَدِهِ ظَهرُ غِنیً . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن سَألَ الناسَ و عِندَهُ قُوتُ ثلاثةِ أیّامٍ لَقِیَ اللّهَ تعالی یَومَ یَلقاهُ و لَیسَ فی وَجهِهِ لَحمٌ . ⁽²⁾

1710 - الحَثُّ عَلَی الاستِغناءِ عَنِ النّاسِ

1710 - ترغیب به بی نیازی از مردم

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن سَألَنا أعطَیناهُ ، و مَنِ استَغنی أغناهُ اللّهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لو أنّ أحَدَکُم یَأخُذُ حَبلاً فَیَأتِی بِحُزْمَةِ حَطَبٍ علی ظَهرِهِ فَیَبِیعُها فَیَکُفُّ بها وَجهَهُ خَیرٌ لَهُ مِن أن یَسألَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :اِشتَدَّتْ حالُ رجُلٍ مِن أصحابِ النبیِّ صلی الله علیه و آله فقالَتْ لَهُ امرأتُهُ: لو أتَیتَ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَسَألتَهُ ، فجاءَ إلی النبیِّ فلمّا رآهُ النبیُّ قالَ : مَن سَألَنا أعطَیناهُ و مَنِ استَغنی أغناهُ اللّهُ ، فقالَ الرَّجُلُ: ما یَعنِی غَیرِی ، فَرَجَعَ إلی امرأتِهِ فَأعلَمَها ، فقالَت : إنّ رسولَ اللّهِ بَشَرٌ فَأعلِمْهُ ، فَأتاهُ فَلَمّا رآهُ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : مَن سَألَنا ......... حتّی فَعَلَ الرجُلُ ما ذَکَرَتْهُ ثلاثا ، ثُمَّ ذَهَبَ الرجُلُ فاستَعارَ مِعْوَلاً ثُمّ أتَی الجَبَلَ فَصَعِدَهُ فَقَطَعَ حَطَبا ، ثُمّ جاءَ بهِ فَباعَهُ بنِصفِ مُدٍّ مِن دَقیقٍ فَرَجَعَ فَأکَلُوهُ ، ثُمّ ذَهَبَ مِنَ الغَدِ فَصَعِدَهُ فجاءَ بأکثَرَ مِن ذلکَ فَباعَهُ ، فلَم یَزَلْ یَعمَلُ و یَجمَعُ حتّی اشتَری مِعْوَلاً، ثُمّ جَمَعَ حتّی اشتَری بَکرَینِ و غُلاما ، ثُمّ أثری حتّی أیْسَرَ ، فجاءَ إلی النبیِّ صلی الله علیه و آله فَأعلَمَهُ کیفَ جاءَ یَسألُهُ و کیفَ سَمِعَ النبیَّ فقالَ صلی الله علیه و آله : قد قُلتُ لکَ : مَن سَألَنا أعطَیناهُ و مَنِ استَغنی أغناهُ اللّهُ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :سه نفرند که خداوند در روز قیامت به آنها نظر [لطف ]نمی کند: . . . و کسی که بی نیاز باشد و در عین حال، دست گدایی به سوی مردم دراز کند .

امام صادق علیه السلام :هر که خوراکِ سه روز خود را داشته باشد و از مردم درخواست کند ، با چهره ای بدون گوشت به دیدار خدا می رود .

1710

ترغیب به بی نیازی از مردم

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که از ما چیزی بخواهد به او می دهیم، و هر که چیزی نخواهد خداوند او را بی نیاز و توانگر گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر هر یک از شما ریسمانی برگیرد و پشته ای هیزم بیاورد و بفروشد و با این کار آبروی خود را حفظ کند ، بهتر از آن است که دست گدایی دراز کند .

امام صادق علیه السلام :وضع زندگی مردی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بسیار سخت شد . همسرش گفت : کاش نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله می رفتی و از ایشان چیزی می خواستی . مرد خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد . حضرت چون او را دید فرمود : هر که از ما چیزی بخواهد به او می دهیم و هر که نخواهد خداوند بی نیازش کند . مرد [با خود] گفت : مقصود پیامبر ، کسی جز من نبود. پس نزد همسرش برگشت و ماجرا را برایش شرح داد . زن گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله هم یک بشر است ، مشکل را به آن حضرت بگو . مرد برگشت . پیامبر چون چشمش به او افتاد [همان گفته قبل را] فرمود : هر که از ما چیزی بخواهد . . .

آن مرد تا سه مرتبه این کار را کرد . سپس رفت و تبری عاریه گرفت و به کوهستان رفت و مقداری هیزم کَند و آورد و آن را به نیم چارک آرد فروخت و به خانه برگشت و آن را مصرف کرد . فردا نیز به کوه رفت و هیزم بیشتری آورد و فروخت. او همچنان کار می کرد و می اندوخت تا آن که خودش تبری خرید . بازهم اندوخته کرد تا جایی که دو شتر و یک غلام خرید و از آن پس ثروتمند و مرفّه شد . آنگاه خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و به عرض آن حضرت رساند که چگونه برای نیاز خواهی شرفیاب شد و از پیامبر صلی الله علیه و آله چه شنید . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : من که به تو گفتم : هر که از ما چیزی بخواهد به او می دهیم و هر که دست نیاز دراز نکند ، خداوند بی نیازش گرداند .

1) تفسیر العیّاشی : 1/178 / 67.

2) ثواب الأعمال : 325/1.

3) الکافی : 2/138/2 .

4) بحار الأنوار : 96/158/37 .

5) مشکاة الأنوار : 323/1024.

1711 - طَلَبُ المَعروفِ مِن أهلِهِ

1711 - نیکی خواستن از اهل آن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :اُطلُبُوا المَعروفَ و الفَضلَ مِن رُحَماءِ اُمَّتی تَعِیشُوا فی أکنافِهِم . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لابنِهِ الحسنِ ـ: یا بُنَیَّ، إذا نَزَلَ بکَ کَلَبُ الزَّمانِ و قَحْطُ الدَّهرِ فعلَیکَ بذَوِی الاُصولِ الثابِتَةِ و الفُروعِ النابِتَةِ ، مِن أهلِ الرَّحمةِ و الإیثارِ و الشَّفَقَةِ؛ فإنّهُم أقضی للحاجاتِ و أمضی لِدَفعِ المُلِمّاتِ . ⁽²⁾

1711

نیکی خواستن از اهل آن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نیکی و بخشش را از بخشندگان و مهربانان امّت من بخواهید تا در سایه آنان زندگی کنید .

امام علی علیه السلامـ به فرزند خود حسن علیه السلام ـفرمود : فرزندم! هر گاه سختی زمانه و قحطی روزگار دامنگیر تو شد ، بر تو باد [کمک گرفتن از ]کسانی که ریشه های استوار و شاخه های رویان و خرّم دارند ؛ آنان که بخشنده و ایثارگر و مهربانند ؛ زیرا این افراد نیاز آدمی را زودتر بر می آورند و گرفتاریها را بهتر بر طرف می سازند .

1) بحار الأنوار : 96/160/38 .

2) بحار الأنوار : 96/159/38.

عنه علیه السلام :ماءُ وَجهِکَ جامِدٌ یُقْطِرُهُ السُّؤالُ، فَانظُرْ عِندَ مَن تُقطِرُهُ . ⁽¹⁾

1712 - طَلَبُ الحاجَةِ مِن غَیرِ أهلِها

1712 - نیاز خواهی از نااهل

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فَوْتُ الحاجَةِ أهوَنُ مِن طَلَبِها إلی غَیرِ أهلِها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ و طَلَبَ الفَضلِ و اکتِسابَ الطَّساسِیجِ ، و القَرارِیطِ مِن ذَوِی الأکُفِّ الیابِسَةِ و الوُجوهِ العابِسَةِ؛ فإنّهُم إن أعطَوْا مَنُّوا ، و إن مَنَعُوا کَدُّوا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا شَیءَ أوجَعُ مِنَ الاِضطِرارِ إلی مسألَةِ الأغمارِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ امام علی علیه السلام :آبروی تو ، یخِ منجمد است و سؤال و خواهش ، آن را قطره قطره می چکاند . پس ، بنگر که آن را نزد چه کسی فرو می چکانی .

1712

نیاز خواهی از نااهل

امام علی علیه السلام :با نیازمندی به سر بردن ، آسانتر است از دست نیاز به سوی نااهل دراز کردن .

امام علی علیه السلام :مبادا از صاحبان دستهای خشک (بی خیر) و چهره های در هم کشیده، بخششی بخواهی و [حتی] یک پول سیاه بگیری ؛ زیرا این افراد اگر چیزی بدهند ، منّت می گذارند و اگر ندهند رنجور سازند .

امام علی علیه السلام :چیزی دردناکتر از این نیست که انسان ناچار شود از افراد نا آزموده کار چیزی بخواهد .

1) نهج البلاغة : الحکمة 346 .

2) (انظر) الحاجة : باب 971.

3) نهج البلاغة : الحکمة 66.

4) بحار الأنوار : 96/160/38.

5) غرر الحکم : 10744.

6) (انظر) الحاجة : باب 972.

1713 - أدَبُ السُّؤالِ

1713 - آداب نیاز خواهی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إذا أرَدتَ أن تُطاعَ فَاسألْ ما یُستَطاعُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَثرَةُ السُّؤالِ تُورِثُ المَلالَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن سَألَ ما لا یَستَحِقُّ قُوبِلَ بِالحِرمانِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا تَسألْ مَن تَخافُ أن یَمنَعَکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ثلاثةٌ تُورِثُ الحِرمانَ : الإلحاحُ فی المَسألَةِ ، و الغِیبةُ ، و الهُزءُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن سَألَ فَوقَ قَدرِهِ استَحَقَّ الحِرمانَ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :مَن طَلَبَ الأمرَ مِن وَجهِهِ لَم یَزِلَّ ، فإن زَلَّ لَم تَخذُلْهُ الحِیلَةُ . ⁽⁷⁾

الإمامُ الجوادُ علیه السلام :مَن أمَّلَ فاجِرا کانَ أدنی عُقُوبَتِهِ الحِرمانُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَعرِفِ المَوارِدَ ، أعیَتْهُ المَصادِرُ . ⁽⁹⁾

1713

آداب نیاز خواهی

امام علی علیه السلام :اگر می خواهی خواهشت برآورده شود ، چیزی بخواه که در حدّ توان باشد .

امام علی علیه السلام :درخواستِ زیاد ، ملال به بار می آورد .

امام علی علیه السلام :هر که چیزی خواهد که استحقاق آن را ندارد، با ناکامی رو به رو شود .

امام صادق علیه السلام :از کسی که می ترسی دست رد به سینه ات زند ، چیزی مخواه .

امام صادق علیه السلام :سه چیز موجب محرومیت است : پافشاری در درخواست ، غیبت و ریشخند کردن .

امام صادق علیه السلام :هر که بیش از قدر و اندازه خود درخواست کند ، سزاوار محروم شدن است .

امام رضا علیه السلام :هر که چیزی را از راهش بطلبد ، نلغزد و اگر هم بلغزد از پیدا کردن راهِ چاره فرو نماند .

امام جواد علیه السلام :هر که به نابکار امید بندد ، کمترین سزایش ناکام شدن است .

امام جواد علیه السلام :هر کس ورودیها را نشناسد ، خروجیها او را به ستوه آورد .

1) غرر الحکم : 4051.

2) غرر الحکم : 7094.

3) غرر الحکم : 8538 .

4) أعلام الدین : 304.

5) تحف العقول : 321.

6) أعلام الدین : 303.

7) الدرّة الباهرة : 37 .

8) کشف الغمّة : 3/140.

9) الدرّة الباهرة : 39 .

1714 - التَّحذیرُ عَن رَدِّ السائِلِ

1714 - پرهیز از نومید کردن سائل

الکتاب :

وَ أَمَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ» . ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا تَرُدُّوا السائلَ و لَو بظِلفٍ مُحْرَقٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُخَیِّبْ راجِیَکَ فَیَمقُتَکَ اللّهُ و یُعادِیَکَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَقطَعُوا علی السائلِ مَسألَتَهُ فلَولا أنَّ المَساکینَ یَکذِبُونَ ما أفلَحَ مَن رَدَّهُم . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَولا أنَّ السُّؤّالَ یَکذِبُونَ ما قَدُسَ مَن رَدَّهُم . ⁽⁵⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا تَرُدَّ سائلاً و لَو مِن شَطرِ حَبَّةِ عِنَبٍ أو شِقِّ تَمرَةٍ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی مکارمِ أخلاقِ النبیِّ صلی الله علیه و آله ـ: ما سُئلَ شیئا قَطُّ فقالَ : لا ، و ما رَدَّ سائلاً حاجَةً إلاّ بها ، أو بمَیسورٍ مِن القَولِ . ⁽⁷⁾

1714

پرهیز از نومید کردن سائل

قرآن :

«و اما سائل را از خود مران» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سائل را نومید برنگردانید ، حتی اگر با پاچه سوخته [از گوسفندی ]باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی را که به تو امید بسته است ، نومید مگردان که به خشم و دشمنی خدا گرفتار می آیی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خواهش سائل را رد نکنید ؛ اگر دروغ گویی گدایان نبود ، دست رد زننده به سینه آنان هرگز رستگار نمی شد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر نبود که سائلان (گدایان) دروغ می گویند ، کسی که آن ها را نومید بر می گردانْد، هرگز پاک نمی شد .

امام علی علیه السلام :سائل را دست خالی بر مگردان ، حتی اگر با نیم دانه ای از انگور یا خرما باشد .

امام علی علیه السلامـ در بیان خصلتهای والای پیامبر صلی الله علیه و آله ـفرمود : هرگز چیزی از آن حضرت خواسته نشد که بگوید : نه . و دست رد بر سینه هیچ سائلی نزد، بلکه یا نیازش را برمی آورد، یا با زبان خوش جواب می کرد .

1) . الضحی : 10.

2) جامع الأخبار : 385/1074.

3) الأمالی للطوسی : 299/589.

4) بحار الأنوار : 96/158/37 .

5) بحار الأنوار:96/170/2.

6) . تحف العقول : 172.

7) مکارم الأخلاق : 1/61/55.

الإمامُ الحسینُ علیه السلام :صاحِبُ الحاجةِ لَم یُکرِمْ وَجهَهُ عن سُؤالِکَ فَأکرِمْ وَجهَکَ عن رَدِّهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :أخافُ أن یَکونَ بَعضُ مَن یَسألُنا مُحِقّا فلا نُطعِمُهُ و نَرُدُّهُ فَیَنزِلُ بِنا أهلَ البیتِ ما نَزَلَ بِیَعقوبَ و آلِهِ علیهم السلام ......... . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :لو یَعلَمُ السائلُ ما فی المَسألَةِ ما سَألَ أحَدٌ أحَدا، و لَو یَعلَمُ المَسؤولُ ما فی المَنعِ ما مَنَعَ أحَدٌ أحَدا . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ الرَّجُلَ لَیَسألُنی الحاجَةَ فَاُبادِرُ بقَضائها مَخافَةَ أن یَستَغنِیَ عَنها فلا یَجِدَ لَها مَوقِعا إذا جاءَتْهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ما مَنَعَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله سائلاً قَطُّ ، إن کانَ عِندَهُ أعطی ، و إلاّ قالَ : یَأتِی اللّهُ بِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :جاءَ رَجُلٌ إلی النبیِّ صلی الله علیه و آله ، قالَ : یا رسولَ اللّهِ، أ فِی المالِ حَقٌّ سِوَی الزَّکاةِ ؟ قالَ : نَعَم ، علی المُسلمِ أن یُطعِمَ الجائعَ إذا سَألَهُ و یَکْسُوَ العارِیَ إذا سَألَهُ . قالَ: إنّهُ یَخافُ أن یَکونَ کاذِبا ، قالَ : أ فلا یَخافُ صِدقَهُ ؟ ! ⁽⁶⁾

امام حسین علیه السلام :نیازمند با درخواست کردن حرمت خود را نگه نداشته است ، پس تو با نومید نکردن او آبرو و حرمت خود را نگه دار .

امام زین العابدین علیه السلام :می ترسم بعضی از کسانی که دست سؤال به سوی ما دراز می کنند ، مستحق باشند و ما [به گمان این که مستحق نیستند] به آنان چیزی ندهیم و جوابشان کنیم و در نتیجه، همان بلایی (گرفتاری ای) که بر سر یعقوب آمد، به سر ما خاندان نیز بیاید ......... .

امام باقر علیه السلام :اگر سائل بداند که در سؤال و خواهش کردن چه نهفته است، هرگز کسی از کسی چیزی درخواست نمی کرد و اگر کسی که از وی خواهشی می شود بداند که در نومید کردن چه نهفته است ، هرگز کسی را نومید برنمی گرداند .

امام صادق علیه السلام :هرگاه مردی دست نیاز سوی من دراز کند در رفع نیاز او می شتابم ؛ زیرا می ترسم کار از کار بگذرد و اقدام من در کمک به او دیگر به کارش نیاید .

امام صادق علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز سائلی را نومید نکرد . اگر چیزی داشت به او می داد ، و گر نه می گفت : خدا حاجتت را برآورَد .

امام صادق علیه السلام :مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد : ای رسول خدا ! آیا در اموال، حقّی جز زکات وجود دارد؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : آری . مسلمان باید هرگاه گرسنه ای از او غذا بخواهد ، غذایش دهد و هر گاه برهنه ای از او لباس خواهد، وی را بپوشاند . مرد گفت: می ترسم که دروغ بگوید . پیامبر فرمود: آیا نمی ترسی که راست بگوید؟!

1) کشف الغمّة : 2/244.

2) قصص الأنبیاء : 126/127 .

3) تحف العقول : 300.

4) عیون أخبار الرِّضا : 2/179/2.

5) الکافی : 4/15/5.

6) جامع الأخبار : 378/1059.

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :ما أقبَحَ بالرَّجُلِ أن یُسألَ الشیءَ فیَقولَ :لا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن أتاهُ أخوهُ المؤمنُ فی حاجَةٍ فإنّما هِی رَحمَةٌ مِنَ اللّهِ تبارَکَ و تعالی ساقَها إلَیهِ ، فإن قَبِلَ ذلکَ فَقَد وَصَلَهُ بِوَلایَتِنا ، و هُو مَوصولٌ بوَلایَةِ اللّهِ تبارکَ و تَعالی . ⁽²⁾

⁽³⁾ بحار الأنوار :عنهم علیهم السلام : إنّا لَنُعطی غَیرَ المُستَحِقِّ حَذَرا مِن رَدِّ المُستَحِقِّ . ⁽⁴⁾

1715 - مَن لا یَنبَغی رَدُّهُ

1715 - کسی که نباید او را محروم کرد

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أعطُوا الواحِدَ و الاثنَینِ و الثلاثَةَ ، ثُمّ أنتُم بالخِیارِ . ⁽⁶⁾

امام کاظم علیه السلام :چه زشت است برای مرد که از وی چیزی خواسته شود و او «نه» بگوید .

امام کاظم علیه السلام :هر که برادر مؤمنش برای حاجتی نزد او آید، [بداند که] آن رحمتی است از جانب خدای تبارک و تعالی که به سوی وی کشانده است . پس ، اگر، بپذیرد و برآورد ، به ولایت ما پیوسته است که ما نیز به ولایت خدای تبارک و تعالی پیوسته ایم.

بحار الأنوارـ به نقل از معصومان علیهم السلام ـ: ما از بیم این که مبادا دست رد به سینه مستحق زده باشیم، به غیر مستحق نیز عطا می کنیم .

1715

کسی که نباید او را محروم کرد

امام صادق علیه السلام :به سائل اول و دوم و سوم اعطا کنید، و پس از آن اختیار با شماست .

1) مشکاة الأنوار : 407/1352 .

2) الاختصاص : 250.

3) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 290 باب 22.

4) بحار الأنوار : 96/159/37 .

5) (انظر) الزکاة : باب 1585.

6) عدّة الداعی : 91 .

عنه علیه السلام :أطعِمُوا ثلاثةً ثُمّ أنتُم بالخِیارِ علَیهِ ، إن شِئتُم أن تَزدادُوا فَازدادُوا و إلاّ فقد أدَّیتُم حَقَّ یَومِکُم . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن خلاّدٍ عن رجلٍ قالَ :کنّا جُلوسا عِندَ جعفرٍ علیه السلام فجاءَهُ سائلٌ فَأعطاهُ دِرهَما ، ثُمّ جاءَ آخَرُ فَأعطاهُ دِرهَما ، ثُمّ جاءَ آخَرُ فَأعطاهُ دِرهَما ، ثُمّ جاءَ الرابعُ فقالَ لَهُ : یَرزُقُکَ رَبُّکَ ، ثُمّ أقبَلَ علَینا فقالَ : لَو أنَّ أحَدَکُم کانَ عِندَهُ عِشرونَ ألفَ دِرهَمٍ و أرادَ أن یُخرِجَها فی هذا الوَجهِ لأَخرَجَها ، ثُمّ بَقِیَ لَیس عِندَهُ شیءٌ ، ثُمّ کانَ مِنَ الثلاثةِ الذین دَعَوا فلَم تُستَجَبْ لَهُم دَعوَةٌ . ⁽²⁾

1716 - مَوارِدُ الإنفاقِ مِن بَیتِ المالِ

1716 - موارد انفاق از بیت المال

وسائل الشیعة :محمّدُ بنُ أبی حمزةَ ، عن رجلٍ بَلَغَ بهِ أمِیرَ المؤمنینَ علیه السلام قالَ : مَرَّ شَیخٌ مَکفوفٌ کبیرٌ یَسألُ ، فقالَ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام : ما هذا ؟ قالوا : یا أمیرَ المؤمنینَ، نَصرانیٌّ . فقالَ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام : استَعمَلتُمُوهُ حتّی إذا کَبِرَ و عَجَزَ مَنَعتُمُوهُ ؟ ! أنفِقُوا علَیهِ مِن بَیتِ المالِ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :تا سه سائل را غذا بدهید ؛ پس از آن مختارید ، اگر خواستید به غیر آنها نیز بدهید و گر نه وظیفه آن روز خود را انجام داده اید .

الأمالی للطوسی به نقل از خلاّد از قول مردی :خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودیم که سائلی آمد ، حضرت یک درهم به او داد . سپس یکی دیگر آمد، حضرت یک درهم به او داد ، سومی وارد شد، حضرت یک درهم به او داد ، چهارمی آمد حضرت به او فرمود : خداوند روزی ات را بدهد . آنگاه رو به ما کرد و فرمود : اگر یک نفر از شما بیست هزار درهم داشته باشد و بخواهد همه را در این راه خرج کند ، خرج می شود و خودش بی چیز می ماند ؛ چنین کسی در زمره سه نفری باشد که دعا می کنند و دعایشان مستجاب نمی شود .

1716

موارد انفاق از بیت المال

وسائل الشیعة به نقل از محمّد بن ابی حمزه از قول مردی :مردی نابینا و سالخورده مشغول گدایی بود . امیر المؤمنین علیه السلام پرسید : این کیست؟ عرض کردند :

ای امیر المؤمنین ! او مردی نصرانی است . امیر المؤمنین علیه السلام فرمود : از او کار کشیدید و حالا که پیر و عاجز شده است، کمکش نمی کنید؟! از بیت المال به او چیزی بدهید .

1) عدّة الداعی : 91 .

2) الأمالی للطوسی : 679/1445.

3) وسائل الشیعة : 11/49/1.

1717 - النَّوادِرُ

1717 - گوناگون

تحف العقول :فیما اُوحِیَ إلی موسی علیه السلام : أکرِمِ السائلَ إذا أتاکَ بِرَدٍّ جَمیلٍ أو إعطاءٍ یَسِیرٍ . ⁽¹⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أجرُ السائلِ فی حَقٍّ لَهُ کَأجرِ المُتَصَدِّقِ علَیهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُنظُرُوا إلی السائلِ، فإن رَقَّتْ لَهُ قُلوبُکُم فَأعطُوهُ ، فإنّهُ صادِقٌ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الأیدِی ثلاثٌ : فَیَدُ اللّهِ عزّ و جلّ العُلیا ، و یَدُ المُعطِی التی تَلِیها ، و یَدُ السائلِ السُّفلی فَأعْطِ الفَضلَ و لا تُعجِزْ نَفسَکَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شَهادَةُ الذی یَسألُ فی کَفِّهِ تُرَدُّ . ⁽⁵⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا تَستَحِ مِن إعطاءِ القَلیلِ؛ فإنَّ الحِرمانَ أقَلُّ مِنهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لِتَکُنْ یَدُکَ العُلیا إنِ استَطَعتَ . ⁽⁷⁾

1717

گوناگون

تحف العقول :از جمله وحی های خداوند متعال به موسی علیه السلام این بود : هرگاه سائلی نزد تو آمد، او را گرامی دار ، بدین سان که یا با روی و زبان خوش جوابش کن و یا اندک چیزی به او بده .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اجر سائلی که حقّ خود را بخواهد ، همانند اجر آن کسی است که به او صدقه [و حقّش را ]می دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به سائل بنگرید ، اگر دلتان به حال او سوخت ، عطایش دهید که او راست می گوید.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دستها سه گونه اند : دست خداوند عزّ و جلّ که دست برتر است، و دست بخشنده که بعد از آن است، و دست سائل که دست زیرین (گیرنده) است . پس ، بخشنده باش و خود را ناتوان و درمانده مساز .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شهادت دادن کسی که دست سؤال و گدایی دراز می کند پذیرفته نیست .

امام علی علیه السلام :از عطای اندک شرم مکن ؛ زیرا محروم کردن اندکتر از آن است .

امام علی علیه السلام :تا می توانی دستِ برتر [دهنده ]داشته باش .

1) تحف العقول : 492.

2) . بحار الأنوار:96/157/33.

3) النوادر للراوندی: 86/9.

4) . الخصال : 133/144.

5) وسائل الشیعة : 6/309/16.

6) نهج البلاغة: الحکمة67.

7) . بحار الأنوار : 78/9/64.

عنه علیه السلام :إنَّ قَدْرَ السُّؤالِ أکثَرُ مِن قِیمَةِ النَّوالِ ، فلا تَستَکثِرُوا ما أعطَیتُمُوهُ فإنّهُ لَن یُوازِیَ قَدْرَ السُّؤالِ . ⁽¹⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :حَقُّ السائلِ إعطاؤهُ علی قَدْرِ حاجَتِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا نَظَرَ إلی سائلٍ یَبکِی ـ: لَو أنّ الدنیا کانَت فی کَفِّ هذا ، ثُمّ سَقَطَت مِنهُ ما کانَ یَنبَغِی لَهُ أن یَبکِیَ علَیها . ⁽³⁾

بحار الأنوار :کانَ أبو جعفرٍ علیه السلام إذا کانَ یَومُ عَرفَةَ لَم یَرُدَّ سائلاً . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَسألةُ ابنِ آدَمَ لابنِ آدَمَ فِتنَةٌ إن أعطاهُ حَمِدَ مَن لَم یُعطِهِ ، و إن رَدَّهُ ذَمَّ مَن لَم یَمنَعْهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عنِ السائلِ یَسألُ و لا یَدرِی ما هُو؟ ـ: أعطِ مَن وَقَعَت فی قَلبِکَ الرَّحمَةُ لَهُ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :سنگینی (دشواری) نیاز خواهی بیشتر از ارزش عطا است . بنا بر این ، آنچه را که عطا می کنید زیاد مپندارید ؛ زیرا که آن، با سنگینی بار درخواست برابری نمی کند .

امام زین العابدین علیه السلام :حقّ سائل آن است که به اندازه نیازش به او عطا کنی .

امام زین العابدین علیه السلامـ هنگامی که دید سائلی می گرید ـفرمود : اگر همه دنیا در دست این مرد بود و از دستش می رفت ، سزاوار نبود که برای آن بگرید .

بحار الأنوار :امام باقر علیه السلام در روز عرفه هیچ سائلی را نومید برنمی گرداند .

امام صادق علیه السلام :نیاز خواهی انسان از انسان مصیبتی است ؛ اگر به سائل عطا کند، او کسی را می ستاید که نداده است [زیرا عطا کننده واقعی خداست و باید او را ستود و سپاس گفت] و اگر نومیدش کند، از کسی نکوهش و بدگویی می کند که محرومش نکرده است .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به پرسش درباره سائلی که معلوم نیست راست می گوید که نیازمند است یا نه ـفرمود : به هر که نسبت به وی در دلت احساس دلسوزی کردی ، عطا کن .

1) غرر الحکم : 3496.

2) الخصال : 570/1 .

3) بحار الأنوار : 78/158/10.

4) بحار الأنوار : 96/180/21 .

5) تحف العقول : 365.

6) کتاب من لا یحضره الفقیه : 2/68/1743.

215 - الأسباب

215 - سببها

1718 - لِکُلِّ شَی ءٍ سَبَبٌ

1718 - هر چیزی سببی دارد

الکتاب :

إِنّا مَکَّنّا لَهُ فِی الْأَرْضِ وَ آتَیْناهُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ سَبَبا * فَأَتْبَعَ سَبَبا * حَتَّی إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِندَها قَوْما قُلْنا یَا ذَا القَرْنَینِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْنا * قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ یُرَدُّ إِلَی رَبِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذابا نُّکرا * وَ أَمَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحا فَلَهُ جَزَاءً الحُسْنَی وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا یُسْرا * ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبَا * حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلَی قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَلْ لَّهُمْ مِّن دُونِها سِتْرا * کَذلِکَ وَ قَدْ أَحَطْنا بِما لَدَیْهِ خُبْرا * ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبَا * حَتَّی إِذا بَلَغَ بَینَ السَّدَّیْنِ وَجَدَ مِن دُونِهِما قَوْما لاَّ یَکادُونَ یَفْقَهُونَ قَوْلاً» . ⁽¹⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :رَأسُ العِلمِ التَّواضُعُ ......... و عَقلُهُ مَعرِفَةُ أسبابِ الاُمُورِ . ⁽²⁾

1718

هر چیزی سببی دارد

قرآن :

«وی (ذو القرنین) را در زمین توان دادیم و از هر چیز سببی (راهی) بدو عطا کردیم . پس ، راهی را دنبال کرد تا به غروبگاه خورشید رسید و آن را دید که در چشمه ای گل آلود فرو می رود و نزدیک آن گروهی را یافت . گفتیم : ای ذو القرنین! یا عذاب کنی یا درباره آنها نیکویی پیش گیری. گفت : هر که ستم کند ، بزودی عذابش کنیم و آنگاه سوی پروردگارش برده شود و او وی را عذابی سخت کند . و هر که ایمان آورد و کار شایسته کند پاداش نیک دارد و بزودی به فرمان خویش او را به [کاری ]آسان وا خواهیم داشت . آنگاه راهی را دنبال کرد تا به طلوعگاه خورشید رسید و آن را دید که بر مردمی طلوع می کند که آنان را در برابر آفتاب پوششی ندادیم . این چنین ما از آنچه نزد وی بود خبر داشتیم . سپس راهی را دنبال کرد تا میان دو کوه رسید و گروهی را میان آن دو یافت که سخنی را نمی فهمیدند» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :سرِ دانش، افتادگی است . . . و مغزش شناخت اسباب امور است .

1) الکهف : 84 ـ 93 .

2) مطالب السؤول : 48 .

عنه علیه السلام :لِکُلِّ شیءٍ سَبَبٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ المَحَبَّةِ السَّخاءُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الایتِلافِ الوَفاءُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ صَلاحِ الدِّینِ الوَرَعُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ فَسادِ الیَقینِ الطَّمَعُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ صَلاحِ الإیمانِ التَّقوی . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ فَسادِ العَقلِ الهَوی . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الشَّقاءِ حُبُّ الدُّنیا . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ زَوالِ النِّعَمِ الکُفرانُ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ المَحَبَّةِ الإحسانُ . ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ العَطَبِ طاعةُ الغَضَبِ . ⁽¹¹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ تَزکیَةِ الأخلاقِ حُسنُ الأدَبِ . ⁽¹²⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الکَمَدِ الحَسَدُ . ⁽¹³⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الفِتَنِ الحِقدُ . ⁽¹⁴⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ السِّیادَةِ السَّخاءُ . ⁽¹⁵⁾

امام علی علیه السلام :هر چیزی ، سببی دارد .

امام علی علیه السلام :سبب محبّت ، بخشندگی است .

امام علی علیه السلام :سبب الفت ، وفاداری است .

امام علی علیه السلام :سبب درست دینی ، پارسایی است .

امام علی علیه السلام :سبب تباه شدن یقین ، طمع است .

امام علی علیه السلام :سبب سامان یافتن ایمان ، تقواست .

امام علی علیه السلام :سبب تباهی خِرَد ، هوس است .

امام علی علیه السلام :سبب رنج و بدبختی ، دنیا دوستی است .

امام علی علیه السلام :سبب زوال نعمتها ، ناسپاسی است .

امام علی علیه السلام :سبب محبّت ، نیکی کردن است .

امام علی علیه السلام :سبب هلاکت ، فرمانبرداری از خشم است .

امام علی علیه السلام :سبب تزکیه اخلاق ، حُسن تربیت است .

امام علی علیه السلام :سبب افسردگی ، حسادت است .

امام علی علیه السلام :سبب فتنه ها ، کینه توزی است .

امام علی علیه السلام :سبب سروری ، بخشندگی است .

1) غرر الحکم : 7281 .

2) غرر الحکم : 5510 .

3) غرر الحکم : 5511 .

4) غرر الحکم : 5512 .

5) غرر الحکم : 5513 .

6) غرر الحکم : 5514 .

7) غرر الحکم : 5515 .

8) غرر الحکم : 5516 .

9) غرر الحکم : 5517 .

10) غرر الحکم : 5518 .

11) غرر الحکم : 5519 .

12) غرر الحکم : 5520 .

13) غرر الحکم : 5521 .

14) غرر الحکم : 5522 .

15) غرر الحکم : 5523 .

عنه علیه السلام :سَبَبُ الشَّحناءِ کَثرةُ المِراءِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الهِیاجِ اللَّجاجُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ زَوالِ الیَسارِ مَنعُ المُحتاجِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ العِفَّةِ الحَیاءُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ صَلاحِ النفسِ العُزوفُ عنِ الدُّنیا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الفَقرِ الإسرافُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الفُرقَةِ الاِختِلافُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ القَناعَةِ العَفافُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الشَّرِّ غَلَبَةُ الشَّهوَةِ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الفُجُورِ الخَلْوةُ . ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الوَقارِ الحِلمُ . ⁽¹¹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الخَشیَةِ العِلمُ . ⁽¹²⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ السَّلامةِ الصَّمتُ . ⁽¹³⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الفَوتِ المَوتُ . ⁽¹⁴⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الإخلاصِ الیَقینُ . ⁽¹⁵⁾

امام علی علیه السلام :سبب کینه ورزی ، ستیزه گری بسیار است .

امام علی علیه السلام :سبب برآشفتن ، خیره سری است .

امام علی علیه السلام :سبب زوال توانگری ، محروم کردن نیازمند است .

امام علی علیه السلام :سبب پاکدامنی ، حیاست .

امام علی علیه السلام :سبب اصلاح نفس ، دوری جستن از دنیاست .

امام علی علیه السلام :سبب فقر ، اسراف است .

امام علی علیه السلام :سبب جدایی ، ناسازگاری است .

امام علی علیه السلام :سبب قناعت ، مناعت طبع است .

امام علی علیه السلام :سبب بدی ، چیره شدن شهوت است .

امام علی علیه السلام :سبب فسق ، تنهایی است .

امام علی علیه السلام :سبب وقار، بردباری است .

امام علی علیه السلام :سبب ترس از خدا ، علم است .

امام علی علیه السلام :سبب سلامت ماندن ، خاموشی است .

امام علی علیه السلام :سبب جدایی ، مرگ است .

امام علی علیه السلام :سبب اخلاص ، یقین است .

1) غرر الحکم : 5524 .

2) غرر الحکم : 5525 .

3) غرر الحکم : 5526 .

4) غرر الحکم : 5527 .

5) غرر الحکم : 5528 .

6) غرر الحکم : 5529 .

7) غرر الحکم : 5530 .

8) غرر الحکم : 5531 .

9) غرر الحکم : 5533 .

10) غرر الحکم : 5532 .

11) غرر الحکم : 5534 .

12) غرر الحکم : 5535 .

13) غرر الحکم : 5536 .

14) غرر الحکم : 5537 .

15) غرر الحکم : 5538 .

عنه علیه السلام :سَبَبُ الهَلاکِ الشِّرکُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الوَرَعِ صِحّةُ الدِّینِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الحَیرةِ الشَّکُّ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ فَسادِ الدِّینِ الهَوی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ فَسادِ العَقلِ حُبُّ الدُّنیا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ المَزِیدِ الشُّکرُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ تَحَوُّلِ النِّعَمِ الکُفرُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ المَحَبَّةِ البِشرُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ صَلاحِ النفسِ الوَرَعُ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ فسادِ الوَرَعِ الطَّمَعُ . ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ التَّدمِیرِ سوءُ التَّدبیرِ . ⁽¹¹⁾

عنه علیه السلام :لکنَّ اللّهَ یَختَبِرُ عِبادَهُ بأنواعِ الشَّدائدِ ، و یَتَعَبَّدُهُم بأنواعِ المَجاهِدِ ، و یَبتَلِیهِم بضُرُوبِ المَکارِهِ ، إخراجا للتَّکَبُّرِ مِن قُلُوبِهِم ، و إسکانا لِلتَّذَلُّلِ فی نُفُوسِهم ، و لیَجعَلْ ذلکَ أبوابا فُتُحا إلی فَضلِهِ ، و أسبابا ذُلُلاً لِعَفوِهِ . ⁽¹²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أبَی اللّهُ أن یُجرِیَ الأشیاءَ إلاّ بِأسبابٍ ، فَجَعَلَ لِکُلِّ شَیءٍ سَبَبا و جَعَلَ لِکُلِّ سَبَبٍ شَرْحا ، و جَعَلَ لِکُلِّ شَرْحٍ عِلما ، و جَعَلَ لِکُلِّ عِلمٍ بابا ناطِقا ، عَرَفَهُ مَن عَرَفَهُ ، و جَهِلَهُ مَن جَهِلَهُ ، ذاکَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله و نَحنُ . ⁽¹³⁾

امام علی علیه السلام :سبب هلاکت ، شرک است .

امام علی علیه السلام :سبب پارسایی ، درست دینی است .

امام علی علیه السلام :سبب حیرت ، شک است .

امام علی علیه السلام :سبب تباه شدن دین ، هوس است .

امام علی علیه السلام :سبب تباهی خِرد ، دنیا دوستی است .

امام علی علیه السلام :سبب زیاد شدن نعمت ، شکرگزاری است .

امام علی علیه السلام :سبب از کف رفتن نعمتها ، کفران است .

امام علی علیه السلام :سبب محبّت ، خوشرویی است .

امام علی علیه السلام :سبب اصلاح نفس ، پارسایی است .

امام علی علیه السلام :سبب از بین رفتن ورع ، طمع است .

امام علی علیه السلام :سبب ویرانی ، سوءِ تدبیر است .

امام علی علیه السلام :خداوند بندگان خود را با انواع سختیها می آزماید و از طریق سختگیریهای گوناگون آنان را به عبادت و پرستش وا می دارد و به انواع ناملایمات و امور ناخوشایند گرفتارشان می سازد، تا غرور را از دلهای آنان بیرون برد و افتادگی را در جانهایشان بنشاند، و نیز تا آن [آزمایشها و سختیها] را، درهایی گشاده به سوی فضل و احسان خویش و اسبابِ آسان برای [رسیدن آنان به ]گذشت و بخشایش خود قرار دهد .

امام صادق علیه السلام :خداوند ابا دارد از این که چیزها (امور) را جز از طریق اسباب فراهم آورد . از این رو ، برای هر چیزی ، سببی قرار داده، و برای هر سبب ، بیانی، و برای هر بیان ، دانشی، و برای هر دانشی ، دری . گویا هر که آن در را شناخت ، علم را فهمید و هر کس آن را نشناخت ، جاهل ماند . آن در، همان رسول خدا صلی الله علیه و آله و ما هستیم .

1) غرر الحکم : 5541 .

2) غرر الحکم : 5539 .

3) غرر الحکم : 5540 .

4) غرر الحکم : 5542 .

5) غرر الحکم : 5543 .

6) غرر الحکم : 5544 .

7) غرر الحکم : 5545 .

8) غرر الحکم : 5546 .

9) غرر الحکم : 5547 .

10) غرر الحکم : 5548 .

11) غرر الحکم : 5549 .

12) نهج البلاغة : الخطبة 192 .

13) الکافی : 1/183/7.

1719 - أوثَقُ الأسبابِ

1719 - محکمترین سبب

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن وَصایاهُ لاِبنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ: فَإنّی اُوصِیکَ بِتَقوَی اللّهِ ـ أیْ بُنَیَّ ـ و لُزومِ أمرِهِ ، و عِمارَةِ قَلبِکَ بِذِکرِهِ ، و الاعتِصامِ بِحَبلِهِ ، و أیُّ سَبَبٍ أوثَقُ مِن سَبَبٍ بَینَکَ و بَینَ اللّهِ إن أنتَ أخَذتَ بهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الطّاعَةُ للّهِِ أقوی سَبَبٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ سبحانَهُ لَم یَعِظ أحَدا بِمِثلِ هذا القرآنِ ، فإنّهُ حَبلُ اللّهِ المَتِینُ ، و سَبَبُهُ الأمِینُ . ⁽³⁾

1719

محکمترین سبب

امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزند خود حسن علیه السلام ـفرمود : تو را ای فرزندم سفارش می کنم به تقوای خدا و پایبندی به فرمان او و آباد کردن دلت به یاد او و چنگ زدن به ریسمان او . و چه ریسمانی برای گرفتن ، محکمتر از ریسمانی است که میان تو و خداست . . . ؟

امام علی علیه السلام :اطاعت از خداوند، محکمترین ریسمان است .

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان هیچ کس را به اندرزی چون این قرآن موعظه نکرد ؛ زیرا قرآن ، طناب محکم خداوند ، و ریسمان قابل اعتماد اوست .

1) نهج البلاغة : الکتاب 31 .

2) غرر الحکم : 1401.

3) نهج البلاغة : الخطبة 176.

4) (انظر) العلم : باب 2799. التقوی : باب 4102.

216 - السبّ

216 - ناسزاگویی

اشاره

وسائل الشیعة : 8 / 610 باب 158 «تحریم سبّ المؤمن».

بحار الأنوار : 75 / 147 باب 57 «من أخاف مؤمنا ......... أو سبّه».

عنوان 407 «الفحش» ، 473 «اللعن».

1) و لمزید الاطّلاع راجع : کنز العمّال : 3 / 605 ـ 608 ، 840 ـ 842 «السَّبّ».

2) انظر : الحدود : باب 752 .

1720 - سِبابُ المُؤمنِ

1720 - ناسزا گویی به مؤمن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سِبابُ المؤمِنِ فُسوقٌ ، و قِتالُهُ کُفرٌ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سابُّ المُؤمِنِ کالمُشرِفِ علی الهَلَکَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سِبابُ المؤمِنِ فُسوقٌ ، و قِتالُهُ کُفرٌ ، و أکلُ لَحمِهِ مِن مَعصیَةِ اللّهِ . ⁽³⁾

1720

ناسزا گویی به مؤمن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ناسزاگویی به مؤمن، فسق است و جنگیدن با او، کفر .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ناسزا گویِ به مؤمن همچون کسی است که در آستانه هلاکت باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ناسزا گفتن به مؤمن فسق است و جنگیدن با او کفر و خوردن گوشت او (غیبت کردن از وی) معصیت خداست .

1721 - النَّهیُ عنِ سَبِّ الأصنامِ وَالشَّیطانِ

1721 - نهی از ناسزا گفتن به بتها و شیطان

الکتاب :

وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدْوا بِغَیرِ عِلْمٍ کَذلِکَ زَیَّنَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَی رَبِّهِمْ مَّرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ» . ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا الشَّیطانَ و تَعَوَّذُوا بِاللّهِ مِن شَرِّهِ . ⁽⁵⁾

1721

نهی از ناسزا گفتن به بتها و شیطان

قرآن :

«به کسانی که جز خدا را می خوانند (می پرستند) ناسزا مگویید که [در این صورت] آنها نیز از روی دشمنی و نادانی به خدا ناسزا می گویند . بدین سان برای هر امّتی کردارشان را بیاراستیم و عاقبت ، بازگشت آنها به سوی پروردگارشان است و از اعمالی که می کرده اند خبرشان می دهد» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به شیطان ناسزا مگویید ، بلکه از شرّ آن به خدا پناه برید .

1) کنز العمّال : 8094 .

2) کنز العمّال : 8093 .

3) بحار الأنوار : 75/148/6.

4) الأنعام : 108.

5) کنز العمّال : 2120 .

1722 - النَّهیُ عَن سَبِّ النّاسِ

1722 - نهی از ناسزاگویی به مردم

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا الناسَ فَتَکتَسِبُوا العَداوةَ بَینَهُم . ⁽¹⁾

نهج البلاغة :قالَ الإمامُ علیٌّ علیه السلام ـ لَمّا سَمِعَ قَوما مِن أصحابِهِ یَسُبُّونَ أهلَ الشّامِ ـ : إنّی أکرَهُ لَکُم أن تَکُونُوا سَبّابِینَ ، و لکِنَّکُم لو وَصَفتُم أعمالَهُم و ذَکَرتُم حالَهُم ، کانَ أصوَبَ فی القَولِ و أبلَغَ فی العُذرِ ، و قُلتُم مَکانَ سَبِّکُم إیّاهُم : اَللّهُمَّ احقُنْ دِماءَنا و دَماءَهُم . ⁽²⁾و فِی نَقْلٍ : کَرِهتُ لَکُم أن تَکُونُوا لَعّانِینَ شَتّامِینَ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لِقَنْبرٍ و قد رامَ أن یَشتِمَ شاتِمَهُ ـ: مَهْلاً یا قَنبرُ ! دَعْ شاتِمَکَ مُهانا تُرْضِ الرَّحمنَ و تُسخِطُ الشَّیطانَ و تُعاقِبُ عَدُوَّکَ ، فَوَالذی فَلَقَ الحَبَّةَ و بَرَأ النَّسَمَةَ ما أرضَی المؤمنُ رَبَّهُ بِمِثلِ الحِلْمِ ، و لا أسخَطَ الشَّیطانَ بِمِثلِ الصَّمتِ ، و لا عُوقِبَ الأحمَقُ بمِثلِ السُّکوتِ عَنهُ . ⁽⁴⁾

1722

نهی از ناسزاگویی به مردم

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به مردم ناسزا مگویید که با این کار در میان آنها دشمن پیدا می کنید .

نهج البلاغة : امام علی علیه السلام آنگاه که شنید گروهی از یارانش به شامیان ناسزا می گویند فرمود : من خوش ندارم که شما ناسزا گو باشید، بلکه اگر اعمال و رفتار و موقعیت [باطل] آنها را خاطرنشان کنید ، مؤثّرتر و در بیان عذر و حجّت رساتر و قانع کننده تر باشد . به جای ناسزا گفتن به آنها ، بگویید : خدایا! خونهای ما و آنان را حفظ کن .

در نقلی دیگر آمده است :نهج البلاغة : امام علی علیه السلام آنگاه که شنید گروهی از یارانش به شامیان ناسزا می گویند فرمود : من خوش ندارم که شما ناسزا گو باشید، بلکه اگر اعمال و رفتار و موقعیت [باطل] آنها را خاطرنشان کنید ، مؤثّرتر و در بیان عذر و حجّت رساتر و قانع کننده تر باشد . به جای ناسزا گفتن به آنها ، بگویید : خدایا! خونهای ما و آنان را حفظ کن .

در نقلی دیگر آمده است : من خوش ندارم که شما لعنتگر و دشنام گو باشید .

امام علی علیه السلامـ به قنبر ، که خواست به کسی که بدو ناسزا گفته بود ناسزا گوید ـفرمود : آرام باش قنبر! دشنام گویِ خود را خوار و سرشکسته بگذار، تا خدای رحمان را خشنود و شیطان را ناخشنود کرده و دشمنت را کیفر داده باشی . قسم به خدایی که دانه را شکافت و خلایق را بیافرید ، مؤمن، پروردگار خود را با چیزی همانند بردباری و گذشت خشنود نکرد و شیطان را با حربه ای چون خاموشی به خشم نیاورد و احمق به چیزی مانند سکوت در مقابل او مجازات نشد .

1) الکافی : 2/360/3.

2) نهج البلاغة : الخطبة 206 .

3) شرح نهج البلاغة : 3/181 ، انظر تمام الکلام.

4) الأمالی للمفید : 118/2.

1723 - النَّهیُ عَن سَبِّ الأشیاءِ

1723 - نهی از ناسزا گفتن به اشیاء

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا الرِّیاحَ فإنّها مَأمُورَةٌ ، و لا تَسُبُّوا الجِبالَ و لا السّاعاتِ و لا الأیّامَ و لا اللَّیالِیَ فَتَأثَمُوا و تَرجِعَ علَیکُم . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا الرِّیحَ ؛ فإنّها مِن رَوْحِ اللّهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا الدَّهرَ ، فإنَّ اللّهَ یقولُ: أنا الدَّهرُ ، لیَ اللَّیلُ اُجِدُّهُ و اُبلِیهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا الدَّهرَ ؛ فإنَّ اللّهَ هو الدهرُ . ⁽⁴⁾

1724

نهی از ناسزاگویی به یکدیگر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه دو نفر به یکدیگر ناسزا بگویند، گناهش به گردن آغاز کننده آن است، مگر آن که ستمدیده از حدّ خود تجاوز کند .

بحار الأنوار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : از بزرگترین گناهان این است که آدمی پدر و مادر خود را دشنام دهد . عرض شد :

چگونه کسی پدر و مادر خود را دشنام می دهد؟ فرمود : کس دیگری را دشنام می دهد و او متقابلاً به پدر و مادر وی ناسزا می گوید .

1724 - النَّهیُ عَنِ التَّسابِّ

1724 - نهی از ناسزاگویی به یکدیگر

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :المُتَسابّانِ ما قالا فَعَلی البادِی حتّی یَعتَدِیَ المَظلومُ . ⁽⁵⁾

بحار الأنوار عن رسولِ اللّه صلی الله علیه و آله :مِن أکبَرِ الکبائرِ أن یَسُبَّ الرجُلُ والِدَیهِ ، قیلَ : و کیفَ یَسُبُّ والِدَیهِ ؟ ! قالَ : یَسُبُّ الرجُلَ فَیَسُبُّ أباهُ و اُمَّهُ . ⁽⁶⁾

1723

نهی از ناسزا گفتن به اشیاء

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به بادها ناسزا مگویید که آنها [از جانب خداوند] مأمورند، و کوهها و ساعتها و لحظات و روزها و شبها را ناسزا نگویید که گنهکار می شوید و به خودتان بر می گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :باد را ناسزا مگویید ؛ زیرا آن از رحمت خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به روزگار ناسزا مگویید؛ زیرا خداوند می فرماید : روزگار من هستم . شب از من است و من آن را نو می کنم و کهنه می گردانم.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به روزگار ناسزا مگویید ؛ زیرا خداوند همان [خالق] روزگار است . ⁽⁷⁾

1) علل الشرائع : 577/1.

2) کنز العمّال : 8109 .

3) کنز العمّال : 8141 .

4) الإیضاح : 9 .

5) تنبیه الخواطر : 1/111.

6) بحار الأنوار : 74/46/6 .

7) منظور این است که منشأ کارهایی که به دهر نسبت داده می شود، خداوند است و بنا بر این، ناسزاگویی به دهر، به خداوند باز می گردد.

تنبیه الخواطر عن عیاضِ بنِ حمّاد :قلتُ : یا رسولَ اللّهِ ، صَلَّی اللّهُ علَیکَ ، الرَّجُلُ مِن قَومی یَسُبُّنی و هُو دُونی فهَل عَلَیَّ بَأسٌ أن أنتَصِرَ مِنهُ ؟ فقالَ : المُتَسابّانِ شَیطانانِ یَتَعاوَیانِ و یَتَهاتَرانِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ما تَسابَّ اثنانِ إلاّ غَلَبَ ألأَمُهُما . ⁽²⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ لَمّا رَأی رَجُلَینِ یَتَسابّانِ ـ: البادِی أظلَمُ ، و وِزرُهُ و وِزرُ صاحِبِهِ علَیهِ ما لَم یَعتَدِ المَظلومُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ما تَسابَّ اثنانِ إلاّ انحَطَّ الأعلی إلی مَرتَبةِ الأسفَلِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی رَجُلَینِ یَتَسابّانِ ـ: البادِی مِنهُما أظلَمُ ، و وِزرُهُ و وِزرُ صاحِبِهِ علَیهِ ما لَم یَعتَذِرْ إلی المَظلومِ . ⁽⁵⁾

1725 - جَزاءُ مَن سَبَّ الأنبِیاءَ وَالأوصِیاءَ

1725 - کیفر کسی که انبیا و اوصیا را دشنام دهد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن سَبَّ نَبیّا مِنَ الأنبیاءِ فاقتُلُوهُ ، و مَن سَبَّ وَصِیّا فقد سَبَّ نبیّا . ⁽⁶⁾

تنبیه الخواطر به نقل از عیاض بن حمّاد :عرض کردم : ای رسول خدا! درود خدا بر تو باد ، مردی از قوم و قبیله من که از من دون پایه تر است، به من ناسزا می گوید ، آیا اشکال دارد من هم به تلافی این کار، او را دشنام دهم؟ پیامبر فرمود : دو کس که یکدیگر را ناسزا گویند، دو شیطانند که به یکدیگر پارس می کنند و به جان هم می افتند .

امام علی علیه السلام :هیچ دو نفری یکدیگر را ناسزا نگفتند مگر آن که پست ترینشان چیره گشت .

امام کاظم علیه السلامـ آن گاه که دو مرد را دید که به یکدیگر ناسزا می گویند ـفرمود : آغاز کننده ستمکارتر است و گناه طرف مقابل نیز به گردن اوست ، تا زمانی که ستمدیده زیاده روی نکند .

امام کاظم علیه السلام :هیچ گاه دو نفر به یکدیگر ناسزا نگفتند مگر این که آن یک که برتر است به مرتبه آن که فروتر است سقوط کرد .

امام کاظم علیه السلامـ درباره دو نفر که به یکدیگر ناسزا بگویند ـفرمود : آن که آغاز کرده ستمکارتر است و تا زمانی که از ستمدیده پوزش نخواهد ، گناه او نیز به گردن وی باشد .

1725

کیفر کسی که انبیا و اوصیا را دشنام دهد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که یکی از پیامبران را دشنام دهد ، او را بکشید ، و هرکه یکی از اوصیا[ی آنان ]را دشنام گوید بی گمان یکی از پیامبران را دشنام داده باشد .

1) . تنبیه الخواطر : 1/111.

2) غرر الحکم : 9602.

3) . تحف العقول : 412.

4) أعلام الدین : 305.

5) . الکافی : 2/360/4.

6) الأمالی للطوسی : 365 / 769.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عَمَّن شَتَمَ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ: یَقتُلُهُ الأدنی فَالأدنی قَبْلَ أن یَرفَعَهُ إلی الإمامِ. ⁽¹⁾

1726 - سَبُّ الإمامِ عَلِیٍّ علیه السلام

1726 - ناسزا گویی به علی علیه السلام

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :سَتُدعَونَ إلی سَبّی فَسُبُّونی و تُدعَونَ إلی البَراءَةِ مِنّی فَمُدُّوا الرِّقابَ فإنّی علی الفِطرَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ألا و إنَّهُ سَیَأمُرُکُم بِسَبّی و البَراءَةِ مِنّی فأمّا السَّبُّ فَسُبُّونی فإنّهُ لِی زَکاةٌ و لَکُم نَجاةٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ألا إنّکُم مُعْرَضُونَ علی لَعْنی و دُعایَ کذّابا فَمَن لَعَنَنی کارِها مُکرَها یَعلَمُ اللّهُ أنّهُ کانَ مُکرَها وَرَدْتُ أنا و هو عَلی محمّدٍ صلی الله علیه و آله مَعا ، و مَن أمسَکَ لِسانَهُ فلَم یَلْعَنّی سَبَقَنی کَرَمیَةِ سَهْمٍ أو لَمْحَةٍ بِالبَصَرِ ، و مَن لَعَنَنی مُنشَرِحا صَدرُهُ بِلَعْنی فلا حِجابَ بَینَهُ و بینَ اللّهِ و لا حُجَّةَ لَهُ عِندَ محمّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از حکم کسی که رسول خدا صلی الله علیه و آله را ناسزا گوید ـفرمود : نزدیکترین کس به او می تواند پیش از آن که برای محاکمه نزد امام برده شود ، وی را بکشد .

1726

ناسزا گویی به علی علیه السلام

امام علی علیه السلام :بزودی از شما خواسته خواهد شد که مرا ناسزا گویید ، [عیبی ندارد ]ناسزا بگویید . و از شما خواسته خواهد شد که از من بیزاری جویید ، گردن به تیغ بسپارید [اما این کار را نکنید]؛ زیرا من بر سرشت اسلامم .

امام علی علیه السلام :بدانید که بزودی [معاویه] به شما دستور خواهد داد تا مرا ناسزا گویید و از من بیزاری جویید ؛ اما ناسزا [عیبی ندارد]بگویید؛ زیرا ناسزا گفتن به من، موجب تزکیه من و باعث نجات [جان ]شماست .

امام علی علیه السلام :بدانید که شما را وادار خواهند کرد تا بر من لعنت فرستید و دروغ گویم خوانید . هرکه از روی بی میلی و اجبار مرا لعن و نفرین کند و خدا بداند که به اجبار این کار را کرده است من و او با هم بر محمّد صلی الله علیه و آله وارد شویم. و هرکه زبانش را نگه دارد و نفرینم نکند ، پیش از من ، به سرعت تیر یا چشم به هم زدنی ، بر پیامبر وارد شود. و هرکه با اختیار و میل بر من لعن و نفرین فرستد، میان او و خداوند پرده ای [نگهدارنده از عذاب الهی ]نباشد و حجّت و بهانه ای به پیشگاه محمّد صلی الله علیه و آله ندارد .

1) الکافی : 7/259/21.

2) (انظر) وسائل الشیعة : 18 / 458 باب 25 و ص 461 باب 27.

3) الأمالی للطوسی : 210/362 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 57 .

5) الأمالی للمفید: 120/4.

کنز العمّال :جاء رَجُلٌ بِرِجالٍ إلی عَلِیٍّ فقالَ : إنّی رَأیتُ هؤلاءِ یَتَوَعَّدُونَکَ فَفَرُّوا و أخَذتُ هذا، قالَ: أ فَأقتُلُ مَن لم یَقتُلْنی ؟! قالَ : إنَّهُ سَبَّکَ ، قالَ : سُبَّهُ أو دَعْ . ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة :رُوِیَ أنّهُ [علیّا] علیه السلام کانَ جالِسا فی أصحابِهِ ، فَمَرَّت بِهِمُ امرأةٌ جَمیلَةٌ ، فَرَمَقَها القَومُ بأبصارِهِم ، فقالَ علیه السلام :

إنّ أبصارَ هذهِ الفُحولِ طَوامِحُ ، و إنَّ ذلکَ سَبَبُ هِبابِها ، فإذا نَظَرَ أحَدُکُم إلی امرأةٍ تُعجِبُهُ فَلیُلامِسْ (فَلْیَلمِسْ) أهلَهُ ، فإنّما هِی امرأةٌ کَامرَأتِهِ.

فقالَ رجلٌ مِنَ الخَوارِجِ : قاتَلَهُ اللّهُ کافِرا ما أفقَهَهُ ! ، فَوَثَبَ القَومُ لِیَقتُلُوهُ ، فقالَ علیه السلام :

رُوَیداً، إنّما هُو سَبٌّ بِسَبٍّ ، أو عَفوٌ عن ذَنبٍ ⁽²⁾. ⁽³⁾

کنز العمّال :مردی یک نفر را به خدمت علی علیه السلام آورد و عرض کرد : دیدم که این عدّه از دوزخی بودن تو سخن می گویند، همگی فرار کردند، اما من این یکی را گرفتم . علی علیه السلام فرمود : آیا کسی را بکشم که مرا نکشته است؟ مرد عرض کرد : او تو را دشنام می داد . علی علیه السلام فرمود : تو هم او را دشنام ده یا رهایش کن .

شرح نهج البلاغة :روایت شده که امام علی علیه السلام با اصحاب خود نشسته بود که زنی زیبا روی از کنارشان گذشت . چشمهای همه به او خیره گشت ، حضرت فرمود : چشمهای این نرینِگان ، حریصانه می نگرد و این نگریستن مایه تحریک آنان است . هرگاه یکی از شما زنی را دید و از او خوشش آمد ، با زن خود آمیزش کند ؛ زیرا که او نیز زنی همانند زن خود اوست . یکی از خوارج گفت : خدا این کافر را بکشد ، چقدر می فهمد! اصحاب حضرت از جا پریدند که او را بکشند ، امام علیه السلام فرمود : آرام باشید ، جواب دشنام ، دشنام است یا چشم پوشی از گناه . ⁽⁴⁾

1) کنز العمّال : 31616.

2) نهج البلاغة : الحکمة 420.

3) قال ابن أبی الحدید : إنّ معاویة کان یقول فی آخر خطبة الجمعة : اللّهمّ إنّ أبا تراب ألحد فی دینک ، و صدّ عن سبیلک فالعنه لعنا وبیلا و عذّبه عذابا ألیما، و کتب بذلک إلی الآفاق فکانت هذه الکلمات یشار بها علی المنابر إلی خلافة عمر بن عبد العزیز (شرح نهج البلاغة : 4/56) .

4) ابن ابی الحدید می نویسد : معاویه در آخر خطبه نماز جمعه می گفت : خدایا! ابو تراب از دین تو برگشت و از راه تو منحرف شد ، پس او را سخت لعنت کن و به عذابی دردناک گرفتارش ساز . او بخشنامه کرد که این جملات را در سراسر جهان اسلام بگویند. از آن پس، تا زمان خلافت عمر بن عبد العزیز آن را بر فراز منبرها می گفتند .

217 - التسبیح

217 - تسبیح

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 93 / 175 باب 3 «التسبیح و فضله و معناه». کنز العمّال : 1 / 459 «فی التسبیح».

1727 - تَفسیرُ سُبحانَ اللَّهِ

1727 - معنای سبحان اللَّه

الکتاب :

سُبْحانَ اللّهِ عَمَّا یَصِفُونَ». ⁽¹⁾

سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ العِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ». ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سَألَهُ طَلحةُ بنُ عُبیدِ اللّهِ عن تفسیرِ «سبحانَ اللّهِ» ـ: هُو تَنزیهُ اللّهِ مِن کلِّ سُوءٍ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن تفسیرِ «سبحانَ اللّهِ» ـ: هُو تَعظیمُ جَلالِ اللّهِ عزّ و جلّ و تَنزِیهُهُ عمّا قالَ فیهِ کُلُّ مُشرِکٍ ، فإذا قالَهُ العَبدُ صَلّی علَیهِ کُلُّ مَلَکٍ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن قَولِ اللّهِ عزّ و جلّ: «سُبحانَ اللّهِ » ـ: تَنزیهٌ . ⁽⁵⁾

1727

معنای سبحان اللّه

قرآن :

«پاک و منزّه است خدا از آنچه در وصف او می گویند».

«پاک و منزّه است پروردگار تو ، خداوندگار عزّت ، از آنچه در وصف او می گویند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به سؤال طلحة بن عبید اللّه از معنای سبحان اللّه ـفرمود : آن ، منزّه دانستن خداوند است از هر ناشایست .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از معنای سبحان اللّه ـفرمود : آن بزرگداشت مقام بلند خداوند عزّ و جلّ و منزّه کردن اوست از هر آنچه مشرکان درباره اش می گویند . هرگاه بنده این جمله را بگوید ، هر فرشته ای بر او درود فرستد .

امام صادق علیه السلامـ آن گاه که درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ : «سبحان اللّه » سؤال شد ـفرمود : به معنای پاک و منزّه دانستن اوست .

1) الصافّات : 159 .

2) الصافّات : 180 .

3) الدرّ المنثور : 1/269.

4) معانی الأخبار : 10/3 .

5) معانی الأخبار : 9/2 .

1728 - تَسبیحُ الأشیاءِ

1728 - تسبیح گویی اشیاء

الکتاب :

تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِن مِّن شَیءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِن لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلِیما غَفُورا». ⁽¹⁾

وَ یُسَبِّحُ الرَّعدُ بِحَمْدِهِ وَ المَلائِکَةُ مِنْ خِیفَتِهِ وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصِیبُ بِها مَن یَشَاءُ وَ هُمْ یُجادِلُونَ فِی اللّهِ وَ هُوَ شَدِیدُ المِحالِ». ⁽²⁾

فَفَهَّمْناهَا سُلَیمانَ وَ کُلاًّ آتَیْنَا حُکْما وَ عِلْما وَ سَخَّرْناَ مَعَ داوُدَ الجِبالَ یُسَبِّحْنَ و الطَّیرَ وَ کُنَّا فاعِلِینَ». ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن قَرَأ بِسمِ اللّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ مُوقِنا سَبَّحَتْ مَعهُ الجِبالُ ، إلاّ أنَّهُ لا یَسمَعُ ذلکَ مِنها. ⁽⁴⁾

الصحیفة السجادیّة الجامعة عن سعیدِ بنِ المسیَّب عن علیِّ بنِ الحسینِ علیهما السلام:أنّهُ نَزَلَ فی بعضِ المَنازِلِ، فَصَلّی رَکعَتینِ وَ سَبَّحَ فی سُجُودِهِ، فلَم یَبقَ شَجَرٌ و لا مَدَرٌ إلاّ سَبَّحَ مَعهُ . ⁽⁵⁾

1728

تسبیح گویی اشیاء

قرآن :

«آسمانهای هفتگانه و زمین و هرکه در آنهاست او را تسبیح می گویند . هیچ چیز نیست مگر آن که به ستایش او تسبیح گوست ولی شما تسبیح گویی آنان را نمی فهمید . همانا او بردبار آمرزنده است» .

«رعد به ستایش او تسبیح گوید و فرشتگان از بیم او . صاعقه ها را فرستد و هرکه را خواهد دچار آن کند . با این حال آنان درباره خدا مجادله می کنند و او سخت کیفر است» .

«و آن [داوری] را به سلیمان فهماندیم و هر یک [از آن دو ]را حُکم و دانش دادیم . و کوهها را با پرندگان رام داوود کردیم که تسبیح می گفتند و ما کننده[ی این کار ]بودیم» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که از روی یقین ، بسم اللّه الرحمن الرحیم بگوید، کوهها همصدا با او تسبیح گویند ، اما او تسبیح آنها را نمی شنود .

الصحیفة السجادیّة الجامعة به نقل از سعید بن مسیّب :امام زین العابدین علیه السلام در یکی از منازل سفر پیاده شد و دو رکعت نماز گزارد و در سجده خود تسبیح گفت و هیچ درخت و کلوخی نبود مگر اینکه همصدا با او تسبیح می گفت .

1) الإسراء : 44.

2) الرعد : 13 .

3) الأنبیاء : 79 .

4) الدرّ المنثور : 1/26.

5) الصحیفة السجّادیّة الجامعة : الدعاء 4 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فیما سَألَهُ زُرارةُ عن قَولِ اللّهِ: «و إنْ مِنْ شَیْءٍ ......... » ـ: إنّا نَری أنَّ تَنَقُّضَ الحِیطانِ تَسبیحُها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أ ما سَمِعتَ خُشُبَ البَیتِ تَنَقَّضُ ؟ و ذلکَ تَسبیحُهُ ، فسُبحانَ اللّهِ علی کُلِّ حالٍ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولهِ تعالی : «و إنْ مِنْ شیْءٍ ......... » ـ: نَقْضُ الجُدُرِ تَسبِیحُها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کانَ [داوود علیه السلام ] إذا قَرَأ الزَّبورَ لا یَبقی جَبَلٌ و لا حَجَرٌ و لا طائرٌ إلاّ جاوَبَتْهُ . ⁽⁴⁾

تفسیر القمیـ فی تفسیر قولِهِ تعالی: «و إنْ مِنْ شَیْءٍ ......... » ـ: فَحَرَکَةُ کُلِّ شَیءٍ تَسبیحٌ للّهِِ عزّ و جلّ . ⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به پرسش زراره از آیه «و هیچ چیز نیست مگر آن که . . .» ـفرمود : ما ، در هم شکستن دیوارها را تسبیح گویی آنها می دانیم .

امام باقر علیه السلام :آیا صدای در هم شکسته شدن چوبهای خانه را نمی شنوی؟ این، همان تسبیح اوست . پس ، در همه حال پاک و منزّه است خدا .

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «و هیچ چیز نیست مگر آن که . . .» ـفرمود : در هم شکستن دیوارها ، تسبیح گویی آنهاست .

امام صادق علیه السلام :داوود علیه السلام هر گاه زبور را تلاوت می کرد ، هیچ کوه و سنگ و مرغی نبود، مگر این که با او هم آواز می شد .

تفسیر قمیـ ذیل آیه «و هیچ چیز نیست مگر آن که . . .» ـ: جنبیدن هر چیزی ، تسبیح خداوند عزّ و جلّ است .

1) بحار الأنوار : 60 /177/5 .

2) بحار الأنوار : 60 /177/6 .

3) المحاسن : 2/462/2597.

4) کمال الدین : 524/6 .

5) تفسیر القمی : 2 / 20 .

218 - التسابق

218 - مسابقه

اشاره

کنز العمّال : 4 / 344 ـ 361 و ص 463 «المسابقة».

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 103 / 189 باب 4 . وسائل الشیعة : 13 / 345 «السَّبق و الرِّمایة».

2) انظر : عنوان 196 «الرمایة» .

1729 - التَّسابُقُ

1729 - مسابقه

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا سَبْقَ إلاّ فی خُفٍّ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّ الأرضَ سَتُفتَحُ لَکُم و تُکفَونَ الدنیا فلا یَعجِزْ أحَدُکُم أن یَلهُوَ بِأسهُمِهِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :دَخَلَ النبیُّ صلی الله علیه و آله ذاتَ لیلَةٍ بیتَ فاطمةَ علیها السلام و مَعهُ الحسنُ و الحسینُ علیهما السلام فقالَ لَهُما النبیُّ صلی الله علیه و آله : قُوما فاصْطَرِعا ، فَقاما لِیَصطَرِعا ......... الحدیث . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ شیءٌ تَحضُرُهُ الملائکةُ إلاّ الرِّهانُ و ملاعَبَةُ الرَّجُلِ أهلَهُ . ⁽⁴⁾

1729

مسابقه

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسابقه دادن جز در سه مورد روا نیست : در شتر سواری ، یا اسب دوانی، یا تیراندازی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بزودی زمین برای شما فتح خواهد شد و دنیا در اختیارتان قرار خواهد گرفت؛ پس، هیچ یک از شما از بازی کردن با تیرهایش (تمرینات رزمی) خسته و مانده نشود .

امام صادق علیه السلام :شبی پیامبر صلی الله علیه و آله به خانه فاطمه علیها السلام رفت و حسن و حسین علیهما السلام با او بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله به آن دو فرمود : برخیزید و کشتی بگیرید . آن دو برخاستند و به کشتی گرفتن پرداختند ......... .

امام صادق علیه السلام :هیچ کاری نیست که فرشتگان در هنگام انجام آن حضور به هم رسانند ، مگر مسابقه اسب دوانی و شوخی کردن مرد با همسرش .

1730 - استِباقُ الخَیراتِ

1730 - مسابقه دادن در خوبیها

الکتاب :

سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِن رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الفَضْلِ العَظیمِ». ⁽⁵⁾

1730

مسابقه دادن در خوبیها

قرآن :

«به سوی آمرزش پروردگار خود و نیز بهشتی با هم مسابقه بدهید که پهنای آن به پهنای آسمان و زمین است و برای کسانی آماده شده که به خدا و پیامبران او ایمان آورده اند . این فضل خداست که به هرکه

خواهد می دهد و خداوند صاحب فضل بزرگ است» .

1) کنز العمّال : 10818 .

2) کنز العمّال : 10830 .

3) بحار الأنوار : 103/189/1.

4) الکافی : 5/49/10.

5) الحدید : 21.

وَ لِکُلٍّ وجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهَا فَاسْتَبِقُوا الخَیْراتِ أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّهُ جَمِیعا إِنَّ اللّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ». ⁽¹⁾

وَ أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الکِتَابَ بِالحَقِّ مُصَدِّقا لِّما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الکِتابِ وَ مُهَیْمِنا عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَ لاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَکَ مِنَ الحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجا وَ لَوْ شَاءَ اللّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِن لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتاکُمْ فاسْتَبِقُوا الخَیْرَاتِ إِلَی اللّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعا فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ». ⁽²⁾

الحدیث :

الدرّ المنثور عن رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ یَومَ بدرٍ ـ: قُومُوا إلی جَنَّةٍ عَرضُها السماواتُ و الأرضُ ، فقالَ عُمیرُ بنُ الحمامِ الأنصاریُّ : یا رسولَ اللّهِ ، جَنَّةٌ عَرضُها السماواتُ و الأرضُ ؟ ! قالَ : نَعَم ، قالَ : بَخٍ بَخٍ ......... ! ، لا و اللّهِ یا رسولَ اللّهِ لا بُدَّ أن أکونَ مِن أهلِها ، قالَ : فإنّک مِن أهلِها ، فَأخرَجَ تُمَیراتٍ مِن قَرنِهِ فَجَعَلَ یَأکُلُ مِنهُنَّ، ثُمّ قالَ : لئن حَیِیتُ حتّی آکُلَ تَمَراتِی هذِه إنّها لَحیاةٌ طَویلَةٌ ، فَرَمی بما کانَ مَعهُ مِن التَّمرِ ثُمّ قاتَلَهُم حتّی قُتِلَ . ⁽³⁾

«هر گروهی را جهتی است که به سوی آن رو می کند . پس به کارهای خوب سبقت گیرید . هر کجا باشید خدا همه تان را می آورد که خدا بر هر کاری تواناست» .

«ما این کتاب را به حق بر تو نازل کردیم که تصدیقگر و حاکم کتابهای پیش از خود و حاکم بر آنها است . پس میان آنان (یهود) طبق آنچه خدا نازل کرده است حکم کن و به جای حکم حق که بر تو نازل شده، از هوسهای آنان پیروی مکن . هر گروه از شما را آیین و روشی مقرّر کرده ایم . اگر خدا می خواست هر آینه شما را یک امّت کرده بود ولی [نکرد]تا درباره آنچه به شما داده بیازمایدتان . به سوی کارهای خوب سبقت گیرید که بازگشت همگی تان به سوی خداست . و او شما را از [حقیقت ]چیزهایی که در آنها اختلاف می کرده اید ، خبر می دهد» .

حدیث :

الدرّ المنثور :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در روز بدر فرمود : به سوی بهشتی پیش روید که پهنای آن آسمانها و زمین است. عمیر بن حمام انصاری عرض کرد : ای رسول خدا! بهشتی که پهنای آن آسمانها و زمین است؟! فرمود : آری ؛ عرض کرد : به به . . .! به خدا قسم ، ای رسول خدا! من باید از اهل این بهشت باشم . حضرت فرمود : تو از بهشتیان هستی . او چند دانه خرمای ریز از زیر کاکل خود در آورد و شروع به خوردن آنها کرد و گفت : اگر آنقدر زنده بمانم که خرماهایم را بخورم عمر زیادی کرده ام . سپس خرماها را دور انداخت و با دشمن جنگید تا کشته شد .

1) البقرة : 148.

2) المائدة : 48 .

3) الدرّ المنثور : 2/315.

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنَّ الدنیا أدبَرَتْ و آذَنَتْ بوَداعٍ ، و إنّ الآخِرَةَ قد أقبَلَتْ و أشرَفَتْ بِاطِّلاعٍ ، ألا و إنّ الیَومَ المِضمارُ ، و غَدا السِّباقُ ، و السَّبَقَةَ الجَنَّةُ ، و الغایَةَ النارُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ الإسلامِ ـ: مُتَنافَسُ السَّبَقَةِ ، شَریفُ الفُرسانِ ، التَّصدیقُ مِنهاجُهُ ، و الصالِحاتُ مَنارُهُ ، و المَوتُ غایَتُهُ ، و الدنیا مِضمارُهُ ، و القِیامَةُ حَلْبَتُهُ ، و الجَنَّةُ سَبَقَتُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :فَسابِقُوا ـ رَحِمَکُمُ اللّهُ ـ إلی مَنازِلِکُمُ التی اُمِرتُم أن تَعمُرُوها ، و التی رَغِبتُم فیها ، و دُعِیتُم إلَیها. ⁽³⁾

الحرص : باب 804 .

امام علی علیه السلام :همانا دنیا پشت کرده و بانگ وداع برداشته و آخرت روی آورده و بناگاه رخ می نماید . بدانید که امروز روز تمرین و آماده شدن است و فردا روز مسابقه ، و هدف ، بهشت است و فرجام [عقب ماندگان در این مسابقه ]دوزخ .

امام علی علیه السلامـ در توصیف اسلام ـفرمود : جایزه مسابقه اش ، ارزش رقابت را دارد ، سوار کارانش شریف و بزرگوارند ، مسیرش ، تصدیق و نشانه اش ، کارهای شایسته و خطّ پایانش مرگ است . دنیا ، میدان تمرین و کسب آمادگیِ آن است و قیامت، محلّ گرد آمدن مسابقه دهندگان و بهشت ، جایزه آن .

امام علی علیه السلام :رحمت خدا بر شما! پیشی گیرید به سوی منازلی که دستور دارید آنها را آباد کنید و به آنها ترغیب گشته اید و به سویشان فرا خوانده شده اید .

1) نهج البلاغة : الخطبة 28 .

2) نهج البلاغة : الخطبة 106.

3) نهج البلاغة : الخطبة 188 .

4) (انظر) الخیر : باب 1173. العجلة : باب 2499 ، 2500.

219 - السبیل

219 - راه

اشاره

1) انظر : عنوان 294 «الصراط» ، الإمامة العامّة : باب 142.

1731 - سَبیلُ اللَّهِ

1731 - راه خدا

الکتاب :

وَ قَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَ لاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لاَ یُحِبُّ المُعْتَدِینَ». ⁽¹⁾

وَ أَنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لاَ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ المُحْسِنِینَ». ⁽²⁾

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا و الَّذِینَ هَاجَرُوا و جَاهَدُوا فِی سَبیلِ اللّهِ أُولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَةَ اللّهِ و اللّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ». ⁽³⁾

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْواتا بَلْ أَحْیَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ». ⁽⁴⁾

الحدیث :

صحیح مسلم :إنّ رجُلاً أعرابیّا أتَی النبیَّ صلی الله علیه و آله فقالَ : یا رسولَ اللّهِ ، الرَّجُلُ یُقاتِلُ لِلمَغنَمِ ، و الرجُلُ یُقاتِلُ لِیُذکَرَ ، و الرَّجُلُ یُقاتِلُ لِیُری مَکانُهُ ، فَمَن فِی سَبیلِ اللّهِ ؟ فقالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن قاتَلَ لِتَکُونَ کَلِمَةُ اللّهِ أعلی فهُو فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

1731

راه خدا

قرآن :

«در راه خدا با آنان که با شما می جنگند بجنگید و تعدّی مکنید که خدا تعدّی کنندگان را دوست ندارد» .

«و در راه خدا انفاق کنید و با دستان خود خویشتن را به هلاکت نیندازید و نیکی کنید که همانا خداوند نیکوکاران را دوست دارد» .

«کسانی که ایمان آوردند و کسانی که هجرت کردند و در راه خدا جنگیدند همانان به رحمت خدا امیدوارند و خدا آمرزنده و مهربان است» .

«و کسانی را که در راه خدا کشته شده اند مرده مپندارید بلکه آنان زنده اند و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند» .

حدیث :

صحیح مسلم :عربی بیابان نشین خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد : ای رسول خدا! مردی برای غنیمت می جنگد و مردی برای نام آوری و مردی برای خود نمایی ، کدام یک در راه خدا [جنگیده] است؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : هر که برای اعلای کلمه حق بجنگد اوست که در راه خدا [جنگیده ]است .

1) البقرة : 190 .

2) البقرة : 195 .

3) البقرة : 218 .

4) آل عمران : 169.

5) صحیح مسلم : 3/1513/149 انظر صحیح مسلم : 3/1512 باب 42.

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یَومَ الغَدیرِ ـ: إعلَمُوا أیّها المؤمنونَ أنَّ اللّهَ عزّ و جلّ قالَ : «إنّ اللّهَ یُحِبُّ الذین یُقاتِلُونَ فی سَبِیلِهِ صَفّا کَأَنَّهُم بُنیانٌ مَرصُوصٌ» ⁽¹⁾أ تَدرُونَ ما سَبیلُ اللّهِ و مَن سَبِیلُهُ ؟ أنا سَبِیلُهُ الذی نَصَبَنِی لِلاتِّباعِ بَعدَ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مِن أحَبِّ السُّبُلِ إلی اللّهِ جُرعَتانِ : جُرعَةُ غَیظٍ تَرُدُّها بِحِلمٍ ، و جُرعَةُ حُزنٍ تَرُدُّها بِصَبرٍ.

و مِن أحَبِّ السُّبُلِ إلی اللّهِ قَطرَتانِ : قَطرَةُ دُمُوعٍ فی جَوفِ اللَّیلِ ، و قَطرَةُ دَمٍ فی سَبیلِ اللّهِ.

و مِن أحَبِّ السُّبُلِ إلی اللّهِ خُطوَتانِ : خُطوَةُ امرِئٍ مسلمٍ یَشُدُّ بها صَفّا فی سَبیلِ اللّهِ ، و خُطوَةٌ فی صِلَةِ الرَّحِمِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :فی وصفِ السالِکِ الطریقَ إلی اللّهِ سبحانَهُ ـ : قد أحیا عَقلَهُ و أماتَ نَفسَهُ ، حتّی دَقَّ جَلیلُهُ و لَطُفَ غَلِیظُهُ ، و بَرَقَ لَهُ لامِعٌ کَثیرُ البَرقِ ، فَأبانَ لَهُ الطریقَ ، و سَلَکَ بهِ السَّبیلَ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای در روز غدیر ـفرمود : بدانید ای مؤمنان که خداوند عزّ و جلّ فرموده است : «خداوند دوست دارد کسانی را که در راه او صف بسته همچون بنای [محکم ]سربی می جنگند». آیا می دانید راه خدا چیست و چه کسی راه اوست ؟ من راه خدا هستم که منصوبم کرد، تا بعد از پیامبرش صلی الله علیه و آله آن را بپیمایند .

امام علی علیه السلام :از محبوب ترین راهها نزد خداوند دو جرعه است : جرعه خشمی که با بردباری آن را پس می زنی و جرعه غمی که با صبر دورش می کنی . و از محبوب ترین راهها نزد خداوند دو قطره است : قطره اشکی که در دل شب فرو می چکد و قطره خونی که در راه خدا به زمین می ریزد . و از محبوب ترین گامها در راه خدا دو گام است : گامی که مرد مسلمان با آن صفی را در راه خدا استوار می کند و گامی که برای صله رحم برداشته می شود .

امام علی علیه السلامـ در وصف رهرو راه خداوند سبحان ـفرمود : خرد و اندیشه خویش را زنده کرده و نفسش را میرانده است ، به گونه ای که پیکرش ، نحیف و دلش ، نرم گشته است . در دلش برقی پر نور درخشیده و راه را برایش روشن ساخته و

در پرتو آن، راه [حق ]را پیموده است .

1) الصفّ : 4 .

2) مصباح المتهجّد : 756/843 .

3) بحار الأنوار : 78/58/128.

4) نهج البلاغة : الخطبة 220 .

عنه علیه السلام :إنّ مِن أحَبِّ عِبادِ اللّهِ إلَیهِ عَبدا أعانَهُ اللّهُ علی نَفسِهِ ......... و ارتَوی مِن عَذبٍ فُراتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوارِدُهُ ، فَشَرِبَ نَهَلاً ، و سَلَکَ سَبیلاً جَدَدا . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :نحنُ و اللّهِ نحنُ سَبیلُ اللّهِ الذی أمَرَ اللّهُ بِاتِّباعِهِ ، و نحنُ و اللّهِ الصِّراطُ المُستَقیمُ ، و نحنُ و اللّهِ الذینَ أمَرَ اللّهُ العِبادَ بطاعَتِهِم . ⁽²⁾

1732 - سَبیلُ الحَقِّ

1732 - راه حق

الکتاب :

إِنّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِرَا و إِمّا کَفُورَا». ⁽⁴⁾

قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَی اللّهِ عَلی بَصِیرَةٍ أَنا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحانَ اللّهِ وَ مَا أَنا مِنَ المُشْرِکِینَ». ⁽⁵⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ اللّهَ قد أوضَحَ لَکُم سَبیلَ الحَقِّ و أنارَ طُرُقَهُ فَشِقْوَةٌ لازِمَةٌ أو سَعادَةٌ دائمَةٌ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :از محبوبترین بندگان خدا نزد او ، بنده ای است که خداوند او را در برابر نفْسش یاری رساند . . . و از آب گوارایی که آبشخورهای آن برایش هموار و آسان شد ، سیراب گردید و سپس راه راست و همواری را پیمود .

امام صادق علیه السلام :به خدا قسم ما همان راه خداییم که خداوند به پیمودن آن فرمان داده است . به خدا ما همان راه راست هستیم ، به خدا ما همان کسانی هستیم که خداوند بندگان را به اطاعت از آنان فرمان داده است .

1732

راه حق

قرآن :

«ما راه را به او نشان دادیم ، یا سپاسگزار است یا ناسپاس» .

«بگو : این است راه من ، به سوی خدا می خوانم ، من و هر که پیروی ام کرده قرین بصیرتیم . منزّه است خدای یکتا . و من از مشرکان نیستم» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :همانا خداوند راه حق را برای شما آشکار کرد و راههای آن را روشن ساخت . پس، [از آن به بعد] یا بدبختی همیشگی است و یا سعادت پایدار .

1) نهج البلاغة: الخطبة87 .

2) تفسیر القمّی : 2/66 .

3) (انظر) النیّة : باب 3921.

4) الدهر : 3.

5) یوسف : 108.

6) نهج البلاغة : الخطبة 157.

عنه علیه السلام :علَیکُم بالمَحَجَّةِ البَیضاءِ فَاسلُکُوها ، و إلاّ استَبدَلَ اللّهُ بکُم غَیرَکُم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :قد وَضَحَتْ مَحَجَّةُ الحَقِّ لِطُلاّبِها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن عَدَلَ عن واضِحِ المَسالِکِ سَلَکَ سُبُلَ المَهالِکِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن زَلَّ عن مَحَجَّةِ الطریقِ وَقَعَ فی حَیرَةِ المَضِیقِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن عَدَلَ عن واضِحِ المَحَجَّةِ غَرِقَ فی اللُّجَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابهِ إلی معاویةَ ـ: فَنَفسَکَ نَفسَکَ ! فقد بَیَّنَ اللّهُ لکَ سَبیلَکَ ، و حَیثُ تَناهَتْ بِکَ اُمُورُکَ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :راه راست و روشن [حق] را بپیمایید؛ و گرنه خداوند به جای شما کسانی دیگر را به پیمودن آن وا خواهد داشت .

امام علی علیه السلام :شاهراه حق ، برای جویندگان آن آشکار شده است .

امام علی علیه السلام :هرکه از راههای روشن منحرف شود، راههای هلاکت را بپیماید .

امام علی علیه السلام :هرکه از شاهراه به بیراهه رود ، در سرگردانیِ کج راهه بیفتد .

امام علی علیه السلام :هرکه از جاده راست و روشن منحرف شود ، در غرقاب فرو رود .

امام علی علیه السلامـ در نامه خود به معاویه ـنوشت : به خود آی و خویشتن را دریاب ! خداوند راه تو و فرجامت را روشن ساخته است .

1) غرر الحکم : 6150 .

2) غرر الحکم : 6674 .

3) غرر الحکم : 8749 .

4) غرر الحکم : 8774 .

5) غرر الحکم : 9240 .

6) نهج البلاغة : الکتاب 30.

220 - السجود

220 - سجود

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : وسائل الشیعة : 4 / 950 ـ 987 «أبواب السجود». وسائل الشیعة : 3 / 591 ـ 609 «أبواب ما یُسجَد علیه».

2) انظر : الشکر للّه سبحانه : باب 2055 ، التعظیم : باب 2708.

1733 - السُّجودُ

1733 - سجود

یَا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ». ⁽¹⁾

1733

سجود

قرآن :

«ای کسانی که ایمان آورده اید! رکوع کنید و سجده کنید و پروردگارتان را بپرستید و نیکی کنید شاید رستگار شوید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون بنده برای خدا سجده ای بگذارد، خداوند جایگاه سجودش را تا ژرفای زمین هفتم، پاک می گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زمینی که مؤمن بر آن سجده می کند نورش تا آسمان می رود .

امام صادق علیه السلام :سجود ، اوج عبادت بنی آدم است .

1734 - ما یَسجُدُ لِلَّهِ

1734 - سجده کنندگان برای خدا

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ العبدَ إذا سَجَدَ للّهِ سَجدةً ، طهَّرَ اللّهُ موضِعَ سُجودِه إلی سبعِ أرَضین . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الأرضَ الّتی یَسجُد علیها المُؤمِنُ ، یُضیء نورُها إلی السَّماءِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السُّجودُ مُنتَهی العِبادَةِ مِن بَنی آدَمَ . ⁽⁴⁾

1734

ما یَسجُدُ لِلّهِ

الکتاب :

وَ لِلّهِ یَسْجُدُ مَن فِی السَّماوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعا وَ کَرْها وَ ظِلاَلُهُمْ بِالغُدُوِّ وَ الاْصَالِ». ⁽⁵⁾

1734

سجده کنندگان برای خدا

قرآن :

«هرچه در آسمانها و زمین است ، به رغبت یا به ناچار ، با سایه هاشان بامداد و شبانگاهان سجده خدا

می کنند» .

1) الحجّ : 77.

2) کنز العمّال : 19009 .

3) مستدرک الوسائل : 4/485/5230 .

4) الدعوات : 33/70.

5) الرعد : 15.

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ». ⁽¹⁾

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی ما خَلَقَ اللّهُ مِن شَیْءٍ یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الیَمِینِ و الشَّمائِلِ سُجَّدا لِلّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ * وَ لِلّهِ یَسْجُدُ ما فِی السّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ دَآبَّةٍ و الْمَلائِکَةُ وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ». ⁽²⁾

بحار الأنوار : 60 / 164 باب 34.

1735 - السُّجودُ وَالتَّقرُّبُ إلَی اللَّهِ

1735 - سجود و تقرّب به خدا

الکتاب :

کَلاَّ لاَ تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ». ⁽⁴⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا یُقَرِّبُ مِنَ اللّهِ سبحانَهُ إلاّ کَثرَةُ السُّجودِ و الرُّکوعِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا قالَ لَهُ سعیدُ بنُ یسارٍ : أدعُو و أنا راکِعٌ أو ساجِدٌ ؟ ـ: نَعَم اُدْعُ و أنتَ ساجِدٌ ، فإنَّ أقرَبَ ما یَکونُ العَبدُ إلی اللّهِ و هُو ساجِدٌ ، اُدْعُ اللّهَ عزّ و جلّ لِدُنیاکَ و آخِرَتِکَ . ⁽⁶⁾

«و بوته ⁽⁷⁾و درخت سجده می کنند» .

«مگر آن چیزها را که خدا آفریده است ندیده اند که سایه های آنها از راست و چپها می گردد و با فروتنی برای خدا سر بر خاک می سایند . هرچه در آسمانها و زمین است ، از فرشتگان و جنبندگان ، خدا را سجده می کنند و تکبّر نمی ورزند» .

1735

سجود و تقرّب به خدا

قرآن :

«هرگز اطاعت او مکن . سجده کن و [به خدا ]نزدیک شو» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :[بنده را] به خدای سبحان نزدیک نکند مگر سجود و رکوع بسیار .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سعید بن یسار که پرسید : در حال رکوع یا سجود دعا کنم؟ ـفرمود : آری ، در حال سجود دعا کن ؛ زیرا نزدیکترین زمان بنده به خداوند زمانی است که در سجده است . [در آن حال] برای دنیا و آخرتت به درگاه خداوند عزّ و جلّ دعا کن .

1) الرحمن : 6.

2) النحل : 48 ، 49.

3) (انظر) الحجّ الآیة 18 . التسبیح : باب 1728.

4) العلق : 19.

5) غرر الحکم : 10888.

6) بحار الأنوار : 85/131/6.

7) «نجم» گاه به معنای ستاره می آید و گاه به معنای گیاهان بدون ساقه و در این جا به قرینه «شجر (درخت)» مقصود، معنای دوم یعنی گیاهان بدون ساقه (بوته) است .

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :أقرَبُ ما یَکونُ العَبدُ مِنَ اللّهِ عزّ و جلّ و هُو ساجِدٌ ، و ذلکَ قولُهُ تبارکَ و تعالی : «و اسْجُدْ وَ اقْتَرِب» . ⁽¹⁾

1736 - تَفسیرُ السُّجودِ

1736 - معنای سجود

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السُّجودُ الجِسمانِیُّ هُو وَضعُ عَتائقِ الوُجُوهِ علی التُّرابِ ، و استِقبالُ الأرضِ بِالرّاحَتَینِ و الکَفَّینِ و أطرافِ القَدَمَینِ مَع خُشوعِ القَلبِ و إخلاصِ النِّیَّةِ . و السُّجودُ النَّفسانیُّ فَراغُ القَلبِ مِن الفانِیاتِ ، و الإقبالُ بکُنْهِ الهِمَّةِ علی الباقِیاتِ و خَلعُ الکِبْرِ و الحَمِیَّةِ ، و قَطعُ العَلائقِ الدُّنیویَّةِ ، و التَّحَلِّی بالخلائقِ النَّبَوِیَّةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن معنی السُّجودِ ـ: مَعناهُ : مِنها خَلَقتَنی ؛ یَعنِی مِن التُّرابِ ، و رَفْعُ رَأسِکَ مِنَ السُّجودِ مَعناهُ : مِنها أخرَجتَنی ، و السَّجدَةُ الثانیَةُ : و إلَیها تُعِیدُنی ، و رَفْعُ رَأسِکَ مِن السَّجدَةِ الثانیَةِ: و مِنها تُخرِجُنی تارَةً اُخری. و معنی قَولِهِ «سُبحانَ رَبِّیَ الأعلی» ، فَسُبحانَ : أنَفَةٌ للّهِ، و رَبِّی : خالِقِی ، و الأعلی : أی عَلا و ارتَفَعَ فی سَماواتِهِ حتّی صارَ العِبادُ کُلُّهُم دُونَهُ ، و قَهَرَهُم بِعِزَّتِهِ ، و مِن عِندِهِ التَّدبیرُ ، و إلَیهِ تَعرُجُ المَعارِجُ . ⁽⁴⁾

امام رضا علیه السلام :نزدیکترین حال بنده به خداوند عزّ و جلّ زمانی است که در سجود است . و این سخن خداوند تبارک و تعالی است، آن جا که می فرماید : «سجده کن و [به خدا ]نزدیک شو» .

1736

معنای سجود

امام علی علیه السلام :سجود جسمانی، عبارت است از گذاشتن قسمتهای شریف صورت بر خاک و نهادن کف دستها و نوک پاها به زمین، با خشوعِ قلب و نیّتِ خالص . و سجود روحانی، خالی کردن دل است از امور فانی و روی آوردن با تمام وجود به آنچه ماندنی و جاویدان است و برکندن لباس کبر و غرور و بریدن علایق و

تعلّقات دنیوی و آراسته شدن به خُلق و خویهای نبوی .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از معنای سجود [در حال نماز] ـفرمود : معنایش این است که مرا از خاک آفریدی و برداشتن سر از سجود معنایش این است که مرا از خاک بیرون آوردی و سجده دوم، یعنی مرا به خاک بر می گردانی و سر برداشتن از سجده دوم ، یعنی بار دیگر مرا از خاک بیرون می آوری [اما] و جمله سبحان ربّی

الأعلی ؛ «سبحان» یعنی پاک و منزّه دانستن خدا [از مرتبه مخلوقان] و «ربّی» یعنی آفریدگار من و «اعلی» یعنی بر فراز آسمان های خود جای دارد به طوری که بندگان همگی زیر دست او و مقهور عزّت و شکوه اویند و اوست که همگان را تدبیر می کند و هر عروجی به سوی اوست .

1) عیون أخبار الرِّضا : 2/7/15 .

2) (انظر) المقرّبون : باب 3277.

3) غرر الحکم : 2210 ـ 2211 .

4) بحار الأنوار : 85/139/24.

1737 - مَن أتی بِحَقیقَةِ السُّجودِ

1737 - هرکه حقیقت سجده را به جای آورد

بحار الأنوار عن مصباح الشریعة قال الصّادقُ علیه السلام :ما خَسِرَ و اللّهِ مَن أتی بحَقیقَةِ السُّجودِ و لَو کانَ فی العُمُرِ مَرَّةً واحِدَةً ، و ما أفلَحَ مَن خَلا بِرَبِّهِ فی مِثلِ ذلکَ الحالِ شَبِیها بِمُخادِعٍ لِنَفسِهِ ، غافِلٍ لاهٍ عمّا أعَدَّ اللّهُ للسّاجِدینَ ، مِنَ اُنسِ العاجِلِ ، و راحَةِ الآجِلِ.

و لا بَعُدَ أبدا عنِ اللّهِ مَن أحسَنَ تَقَرُّبَهُ فی السُّجودِ ، و لا قَرُبَ إلَیهِ أبدا مَن أساءَ أدَبَهُ ، و ضَیَّعَ حُرمَتَهُ ، و یَتَعَلَّقُ قَلبَهُ بِسِواهُ فی حالِ سُجُودِهِ، فَاسجُدْ سُجودَ مُتَواضِعٍ ذَلیلٍ عَلِمَ أنّهُ خُلِقَ مِن تُرابٍ یَطؤهُ الخَلقُ ، و أنّهُ رُکِّبَ مِن نُطفَةٍ یَستَقذِرُها کُلُّ أحَدٍ، و کُوِّنَ و لَم یَکُنْ . و قد جَعَلَ اللّهُ مَعنَی السُّجودِ سَبَبَ التَّقَرُّبِ إلَیهِ بالقَلبِ و السِّرِّ و الرُّوحِ ، فَمَن قَرُبَ مِنهُ بَعُدَ مِن غَیرِهِ ، أ لاَ یَری فی الظاهِرِ أنّهُ لا یَستَوِی حالُ السُّجودِ إلاّ بالتَّوارِی عن جَمیعِ الأشیاءِ ، و الاحتِجابِ عن کُلِّ ما تَراهُ العُیونُ ؟! کذلک أرادَ اللّهُ تعالی الأمرَ الباطِنَ . ⁽¹⁾

1737

هرکه حقیقت سجده را به جای آورد

بحارالأنوار به نقل از مصباح الشریعة امام صادق علیه السلام فرمود :به خدا قسم زیانکار نباشد هرکه حتی در تمام عمر یک بار حقیقت سجده را به جای آورد ، و رستگار نباشد هرکه در چنین حالتی (سجده) با پروردگارش خلوت کند، اما چونان کسی باشد که خود را می فریبد و از خوشی دنیا و آسایش آخرت که خداوند برای سجده کنندگان آماده کرده غافل و بی خبر است . کسی که در سجود ، به خدا خوب تقرّب جست، هرگز از او دور نشد و هرکه به ساحت خدا بی ادبی کرد و حرمت او را نگه نداشت و و در حال سجودش به جز او دل بست، هرگز به خدا نزدیک نشد . پس ، چونان کسی سجده کن که در برابر خدا خاکسار و ذلیل است و می داند که از خاکی آفریده شده، که مردمان آن را پایمال می کنند و تو را از نطفه ای بر آورده، که همگان آن را نجس می دانند و از نیستی، هست شده است . خداوند معنای سجود را وسیله تقرّب دل و درون و روح [بنده ]به خود قرار داده است . پس هرکه به او نزدیک شود، از غیر او دور گردد . مگر نمی بینی که در ظاهر نیز حالت سجده جز با کنار گذاشتن همه چیز و چشم پوشیدن از هر آنچه دیدگان می بینند تحقّق نمی یابد . خدا باطن کار را نیز چنین خواسته است .

1) بحار الأنوار : 85/136/16 .

1738 - إطالَةُ السُّجودِ

1738 - طول دادن سجده

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا أرَدتَ أن یَحشُرَکَ اللّهُ مَعی فَأطِلِ السُّجودَ بینَ یَدَی اللّهِ الواحِدِ القَهّارِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أطِیلُوا السُّجودَ ، فما مِن عَمَلٍ أشَدَّ علی إبلیسَ مِن أن یَرَی ابنَ آدَمَ ساجِدا ، لأنّهُ اُمِرَ بالسُّجودِ فَعَصی . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ العَبدَ إذا أطالَ السُّجودَ حیثُ لا یَراهُ أحَدٌ ، قالَ الشیطانُ : وا وَیلاه! أطاعُوا و عَصَیتُ ، و سَجَدُوا و أبَیتُ . ⁽³⁾

1738

طول دادن سجده

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر می خواهی خداوند تو را با من محشور فرماید ، در پیشگاه خدای واحد قهّار سجده طولانی کن .

امام علی علیه السلام :سجده را طول دهید ؛ زیرا هیچ چیز برای ابلیس سخت تر و نا خوشایندتر از این نیست که فرزند آدم را در حال سجده ببیند ؛ چرا که به او فرمان سجده کردن داده شد ، اما سرپیچی کرد .

امام صادق علیه السلام :هرگاه بنده در جایی که کسی او را نمی بیند سجده را طول دهد ، شیطان گوید : واویلا! آنان فرمان بردند و من نا فرمانی کردم و سجده کردند و من نکردم.

1) بحار الأنوار : 85/164/12 .

2) الخصال : 616/10.

3) ثواب الأعمال : 56/1.

عنه علیه السلام :علَیکَ بطُولِ السُّجودِ؛ فإنّ ذلکَ مِن سُنَنِ الأوّابِینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنّ قَوما أتَوا رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فقالوا : یا رسولَ اللّهِ، اضمَن لَنا علی رَبِّکَ الجَنَّةَ ، فقالَ : علی أن تُعِینُونِی بِطُولِ السُّجودِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کانَ علیُّ بنُ الحسینِ علیه السلام ......... إذا سَجَدَ لَم یَرفَعْ رَأسَهُ حتّی یَرْفَضَّ عَرَقا . ⁽³⁾

1739 - سُجودُ الإمامِ زین العابدین علیه السلام

1739 - سجود امام زین العابدین علیه السلام

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنَ أبی علیَّ بنَ الحسینِ علیه السلام ما ذَکَرَ نِعمَةَ اللّهِ علَیهِ إلاّ سَجَدَ ، و لا قَرَأ آیَةً مِن کتابِ اللّهِ عزّ و جلّ فیها سُجودٌ إلاّ سَجَدَ ، و لا دَفَعَ اللّهُ تعالی عَنهُ سُوءً یَخشاهُ أو کَیدَ کایِدٍ إلاّ سَجَدَ ، و لا فَرَغَ مِن صَلاةٍ مَفروضَةٍ إلاّ سَجَدَ ، و لا وُفِّقَ لإِصلاحٍ بَینَ اثنَینِ إلاّ سَجَدَ ، و کانَ أثَرُ السُّجودِ فی جَمیعِ مَواضِعِ سُجودِهِ فَسُمِّیَ السَّجَّادَ لذلکَ . ⁽⁴⁾

بحار الأنوار عن علیِّ بنِ الحسینِ علیه السلام :أنّهُ بَرَزَ إلی الصَّحراءِ فَتَبِعَهُ مَولیً لَهُ فَوَجَدَهُ ساجِدا علی حِجارَةٍ خَشِنَةٍ ، فَأحصی علَیهِ ألفَ مَرّةٍ لا إلَهَ إلاّ اللّهُ حقّا حقّا ، لا إلَهَ إلاّ اللّهُ تَعَبُّدا وَ رِقّا ، لا إلَهَ إلاّ اللّهُ إیمانا و صِدقا، ثُمّ رَفَعَ رَأسَهُ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :بر تو باد طول دادن سجده ؛ زیرا این کار ، شیوه فرمانبرداران است .

امام صادق علیه السلام :گروهی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و عرض کردند : ای رسول خدا ! در برابر پروردگارت بهشت را برای ما ضمانت کن . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : به شرط آن که با سجده های طولانی مرا یاری دهید .

امام صادق علیه السلام :علی بن الحسین علیه السلام ......... هرگاه به سجده می رفت سر بر نمی داشت چندان که عرق از بدنش سرازیر می شد .

1739

سجود امام زین العابدین علیه السلام

امام باقر علیه السلام :پدرم علی بن الحسین علیهما السلام به یاد هر یک از نعمتهایی که خدا به او داده بود می افتاد ، سجده می کرد . هر آیه ای از کتاب خداوند عزّ و جلّ که تلاوت می کرد و در آن سجده بود ، به سجده می افتاد . هر شرّ و کیدی را که خداوند متعال از او دفع می کرد ، سجده می نمود. از هر نماز واجبی که فراغت می یافت، سجده می کرد . هرگاه موفّق می شد میان دو نفر را اصلاح دهد ، سجده می کرد . در تمام سجده گاههای بدنش اثر سجده بود و از همین رو سجّاد (بسیار سجده کننده) نام گرفت .

بحار الأنوار :علی بن الحسین علیه السلام روزی به صحرا رفت . غلامش در پی آن حضرت روانه شد، دید که روی سنگی سخت و زبر

به سجده افتاده است . بر شمرد و دید هزار مرتبه گفت : لا إله إلاّ اللّه حقّاً حقّاً ، لا إله إلاّ اللّه تعبّداً و رقّاً ، لا إله إلاّ اللّه ایماناً و صدقاً ، و سپس سر از سجده برداشت .

1) علل الشرائع : 340/1.

2) الأمالی للطوسی : 664/1389.

3) بحار الأنوار : 85/137/17.

4) علل الشرائع : 233/1.

5) بحار الأنوار : 85/166/17.

1740 - أثرُ السُّجودِ

1740 - اثر سجود

سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ». ⁽¹⁾

1740

اثر سجود

قرآن :

«نشانه های آنان بر اثر سجود ، در چهره هایشان است» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :من برای مرد نمی پسندم که بالای پیشانی اش صاف دیده شود و اثری از سجده در آن نباشد .

امام باقر علیه السلام :در محلّ سجود پدرم آثاری بر آمده بود . سالی دوبار و هر بار پنج پینه می برید . از همین رو به آن حضرت «ذو الثَفِنات (صاحب پینه ها)» می گفتند .

1741 - ذَمُّ المُرائی بِالسُّجودِ

1741 - نکوهش سجده ریایی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّی لأکرَهُ للرَّجُلِ أن تُری جَبهَتُهُ جَلحاءَ لَیسَ فیها شیءٌ مِن أثَرِ السُّجودِ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :کانَ لأبِی علیه السلام فی مَوضِعِ سُجودِهِ آثارٌ ناتِیةٌ ، و کانَ یَقطَعُها فی السَّنَةِ مَرَّتَینِ ، فی کُلِّ مَرّةٍ خَمسَ ثَفِناتٍ فَسُمِّیَ ذا الثَّفِناتِ لذلکَ . ⁽³⁾

1741

ذَمُّ المُرائی بِالسُّجودِ

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أبصَرَ رجُلاً دَبِرَتْ جَبهَتُهُ ، فقالَ رسول اللّه صلی الله علیه و آله : مَن یُغالِبِ اللّهَ تعالی یَغلِبْهُ و مَن یَخدَعِ اللّهَ یَخدَعْهُ ، فَهَلاّ تَجافَیتَ بِجَبهَتِکَ عنِ الأرضِ و لِمَ تُشَوِّهْ خَلقکَ ؟ ! ⁽⁴⁾

1741

نکوهش سجده ریایی

امام علی علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله مردی را دید که پیشانی اش زخم شده است . فرمود : هرکه در صدد غلبه بر خدا بر آید ، خداوند او را مغلوب کند و هرکه از دَرِ فریب با خدا درآید ، خداوند فریبش دهد . چرا پیشانی ات را از زمین دور نمی داری و چرا صورتت را زشت کرده ای؟!

1) الفتح : 29.

2) بحار الأنوار : 71/344/4.

3) علل الشرائع : 233/1.

4) بحار الأنوار : 71/343/4.

1742 - عِلَّة عَدَمِ جوازِ السُّجودِ عَلی غَیرِ الأرضِ

1742 - علّت جایز نبودن سجده بر غیر زمین

علل الشرائع عن هِشام بنِ الحکمِ : قلتُ لأبی عبدِ اللّهِ علیه السلام :أخبِرْنی عَمّا یَجوزُ السُّجودُ علَیهِ و عمّا لا یَجوزُ ؟ ـ : السُّجودُ لا یَجوزُ إلاّ علی الأرضِ ، أو ما أنبَتَتِ الأرضُ إلاّ ما اُکِلَ أو لُبِسَ .

فقلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ، ما العلّةُ فی ذلکَ ؟ قالَ : لأنَّ السُّجودَ هُو الخُضوعُ للّهِِ عزّ و جلّ ، فلا یَنبَغی أن یَکونَ علی ما یُؤکَلُ و یُلبَسُ ، لأنّ أبناءِ الدنیا عَبِیدُ ما یَأکُلُونَ و یَلبَسُونَ ، و الساجِدُ فی سُجودِهِ فی عِبادَةِ اللّهِ تعالی ، فلا یَنبَغی أن یَضَعَ جَبهَتَهُ فی سُجودِهِ علی مَعبودِ أبناءِ الدنیا الذینَ اغتَرُّوا بغُرُورِها. و السُّجودُ علی الأرضِ أفضَلُ ، لأنّهُ أبلَغُ فی التَّواضُعِ و الخُضوعِ للّهِِ عزّ و جلّ . ⁽²⁾

1742

علّت جایز نبودن سجده بر غیر زمین

علل الشرائع به نقل از هشام بن حکم :به امام صادق علیه السلام عرض کردم : به من خبر دهید که سجده بر چه چیزهایی جایز است و بر چه چیزهایی جایز نیست؟ فرمود : سجده کردن جز بر زمین یا آنچه از زمین می روید ، بجز خوردنیها یا پوشیدنیهایش ، جایز نیست .

عرض کردم : فدایت شوم ؛ علّت این امر چیست؟ فرمود : چون سجده، یعنی خضوع در برابر خداوند عزّ و جلّ، بنا بر این سزاوار نیست که بر آنچه خوردنی و پوشیدنی است سجده شود ؛ زیرا دنیا پرستان، بنده خوراک و پوشاکند و کسی که سجده می کند، در حال سجده، خداوند متعال را می پرستد ؛ پس نشاید که در سجده، پیشانی خود را بر معبود دنیا پرستانِ فریفته دنیا بگذارد . سجده کردن بر زمین بهتر است ؛ چون تواضع و خضوع در برابر خداوند عزّ و جلّ را بیشتر می رساند .

1) (انظر) الریاء : باب 1415.

2) علل الشرائع : 341/1.

1743 - السُّجودُ عَلی تُربَةِ الحُسَینِ علیه السلام

1743 - سجده کردن بر تربت حسین علیه السلام

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السُّجودُ علی تُربَةِ الحُسینِ علیه السلام یَخرُقُ الحُجُبَ السَّبعَ . ⁽¹⁾

1743

سجده کردن بر تربت حسین علیه السلام

امام صادق علیه السلام :سجده کردن بر تربت حسین علیه السلام حجابهای هفتگانه را از هم می دَرد .

1) بحار الأنوار : 85/153/14.

221 - المسجد

221 - مسجد

اشاره

کنز العمّال : 8 / 313 ـ 328 «فیما یتعلّق بالمسجد».

بحار الأنوار : 84 / 19 باب 9 «أدعیة دخول المسجد».

بحار الأنوار : 100 / 385 باب 6 «فضل الکوفة و مسجدها الأعظم».

بحار الأنوار : 100 / 434 باب 7 «مسجد السهلة».

بحار الأنوار : 21 / 252 باب 30 «مسجد الضِّرار».

1) و لمزید الاطّلاع راجع : وسائل الشیعة : 3 / 477 ـ 557 «أحکام المساجد». کنز العمّال : 7 / 648 ـ 678 «فضائل المسجد».

2) انظر : الغفلة : باب 3057.

1744 - المَسجِدُ بَیتُ اللَّهِ

1744 - مسجد ، خانه خداست

الکتاب :

وَ أَنَّ المَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدا». ⁽¹⁾

وَ إِذْ جَعَلْنَا البَیْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَ أَمْنا وَ اتَّخِذُوا مِن مَّقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلّیً وَ عَهِدْنا إِلَی إِبْراهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ أنْ طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ العاکِفِینَ و الرُّکَّعِ السُّجُودِ». ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :فی التَّوراةِ مَکتوبٌ أنّ بُیُوتِی فی الأرضِ المَساجِدُ ، فَطُوبی لِعَبدٍ تَطَهَّرَ فی بَیتِهِ ثُمَّ زارَنی فی بَیتی، ألا إنّ علی المَزُورِ کَرامَةَ الزائرِ ، ألا بَشِّرِ المَشّائینَ فی الظُّلَماتِ إلی المَساجِدِ بالنُّورِ السّاطِعِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :علَیکُم بِإتیانِ المَساجِدِ؛ فإنّها بُیوتُ اللّهِ فی الأرضِ ، و مَن أتاها مُتَطَهِّرا طَهَّرَهُ اللّهُ مِن ذُنوبِهِ و کُتِبَ مِن زُوّارِهِ فَأکثِرُوا فیها مِن الصَّلاةِ و الدُّعاءِ . ⁽⁴⁾

1744

مسجد ، خانه خداست

قرآن :

«همانا مساجد (سجده گاهها) از آنِ خداست ، پس هیچ کس را با خدا مخوانید» .

«و چون این خانه را محلّ اجتماع مردم و جای امنی کردیم ، [و فرمودیم :] از مقام ابراهیم، نمازگاهی برای خود برگیرید ؛ و به ابراهیم و اسماعیل سپردیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و راکعان و ساجدان پاکیزه دارید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در تورات نوشته شده است که: خانه های من در روی زمین مسجدهایند . پس ، خوشا بنده ای که در خانه اش خود را پاکیزه کند و سپس در خانه من، به دیدارم بیاید . بدانید! بر میزبان است که میهمان را گرامی دارد . هان! آنان را که در تاریکیهای شب به مساجد می روند، بشارت بادا به نور درخشان در روز رستاخیز .

امام صادق علیه السلام :بر شما باد رفتن مساجد ؛ زیرا مساجد خانه های خدا در روی زمینند . هر که پاک و پاکیزه وارد آنها شود خداوند او را از گناهانش پاک گرداند و در زمره زایران خود قلمدادش کند . پس ، در مساجد نماز و دعا بسیار بگزارید .

1) الجنّ : 18.

2) البقرة : 125.

3) بحار الأنوار : 83/373/37.

4) الأمالی للصدوق : 440/584 .

1745 - ثَوابُ بِناءِ المَسجِدِ

1745 - ثواب ساختن مساجد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن بَنی مَسجِدا و لَو کَمَفْحَصِ قَطاةٍ بَنَی اللّهُ لَهُ بَیتا فی الجَنَّةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن بَنی مَسجِدا بَنَی اللّهُ لَهُ بَیتا فی الجَنَّةِ . ⁽²⁾

1745

ثواب ساختن مساجد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که مسجدی ، هر چند به اندازه لانه یک کوکر (مرغ سنگخواره) بسازد ، خداوند در بهشت برایش خانه ای بنا کند .

امام صادق علیه السلام :هر کس مسجدی بسازد ، خداوند برای او در بهشت خانه ای بسازد .

1746 - اتِّخاذُ المَسجِدِ فِی البَیتِ

1746 - نمازخانه داشتن در خانه

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ، صلاةٌ فی مَسجِدِی هذا تَعدِلُ مِائةَ ألفِ صَلاةٍ فی غَیرِهِ مِنَ المَساجِدِ ، إلاّ المَسجِدَ الحَرامَ ، صلاةٌ فی المَسجِدِ الحَرامِ تَعدِلُ مِائةَ ألفِ صَلاةٍ فی غَیرِهِ ، و أفضَلُ مِن هذا کُلِّهِ صَلاةٌ یُصَلِّیها الرَّجُلُ فی بیتِهِ حیثُ لا یَراهُ إلاّ اللّهُ عزّ و جلّ یَطلُبُ بهِ وَجهَ اللّهِ تعالی . ⁽³⁾

بحار الأنوار :قالَ الإمامُ الصّادقُ علیه السلام : کانَ لعلیٍّ علیه السلام بَیتٌ لَیسَ فیهِ شَیءٌ إلاّ فِراشٌ و سَیفٌ و مُصحَفٌ، و کانَ یُصَلّی فیه ـ أو قالَ ـ : کانَ یَقِیلُ فیهِ . ⁽⁴⁾

1746

نماز خانه داشتن در خانه

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! یک رکعت نماز در این مسجد من، برابر است با صد هزار رکعت که در دیگر مساجد خوانده شود ، بجز مسجد الحرام، که یک رکعت نماز در آن برابر است با صد هزار رکعت در مساجد دیگر . برتر و افضل از همه اینها نمازی [مستحبّی ]است که مرد در خانه خود ، جایی که کسی جز خداوند عزّ و جلّ او را نمی بیند ، برای رضای خداوند متعال می خواند .

بحار الأنوار :امام صادق علیه السلام فرمود : علی علیه السلام اتاقی داشت که در آن چیزی جز یک فرش و یک شمشیر و یک قرآن نبود و در آن جا نماز می خواند . یا فرمود : در آن قیلوله (خواب نیمروزی) می کرد .

1) بحار الأنوار : 77/121/20.

2) الکافی : 3/368/1.

3) بحار الأنوار : 83/369/30.

4) بحار الأنوار : 76/161/1 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :کانَ علیٌّ علیه السلام قد جَعَلَ بَیتا فی دارِهِ لَیس بالصَّغیرِ و لا بالکَبیرِ لِصَلاتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی کتابٍ لَهُ إلی مِسْمعٍ ـ: إنّی اُحِبُّ لکَ أن تَتَّخِذَ فی دارِکَ مَسجِدا فی بعضِ بُیوتِکَ ، ثُمّ تَلبَسَ ثَوبَینِ طِمرَینِ غَلِیظینِ ، ثُمّ تَسألَ اللّهَ أن یُعتِقَکَ مِنَ النارِ و أن یُدخِلَکَ الجَنَّةَ، و لا تَتَکَلَّمَ بکَلِمَةٍ باطِلَةٍ و لا بکَلِمَةِ بَغْیٍ . ⁽²⁾

1747 - عِمارَةُ المَساجِدِ

1747 - آباد کردن مساجد

الکتاب :

إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الیَومِ الاْخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاَةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَی أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ المُهْتَدِینَ». ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ و قد سَألَهُ أبو ذَرٍّ عن کَیفیّةِ عِمارَةِ المَساجِدِ ـ: لا تُرفَعُ فیها الأصواتُ ، و لا یُخاضُ فیها بالباطِلِ ، و لا یُشتَری فیها و لا یُباعُ ، و اترُکِ اللَّغوَ ما دُمتَ فیها ، فإن لَم تَفْعَل فلا تَلُومَنَّ یَومَ القِیامَةِ إلاّ نَفسَکَ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :علی علیه السلام در منزل خود اتاقی را که نه کوچک بود نه بزرگ ، مخصوص نمازش قرار داده بود .

امام صادق علیه السلامـ در نامه ای به مسمع ـنوشت : دوست دارم که یکی از اتاقهای منزلت را نماز خانه قرار دهی و سپس دو جامه فرسوده زبر بپوشی و آنگاه از خداوند مسئلت کنی که تو را از آتش رهایی دهد و به بهشتت بَرَد و هیچ سخن باطل یا ظالمانه ای به زبان نیاوری .

1747

آباد کردن مساجد

قرآن :

«جز این نیست که مساجد خدا را آن کس آباد می کند که به خدا و روز واپسین ایمان داشته باشد و نماز بگزارد و زکات بپردازد و جز از خدا نترسد . امید است که اینان از رهیافتگان باشند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به سؤال ابوذر از چگونگی آباد کردن مساجد ـفرمود : [به این گونه که ]در آنها صداها بلند نشود، به سخنان و کارهای نادرست و بیهوده پرداخته نشود ، در آنها خرید و فروش صورت نگیرد و تا زمانی که در مسجد هستی از کارهای لغو و بیهوده دست بکش . اگر چنین نکنی در روز قیامت نباید کسی جز خودت را ملامت کنی.

1) بحار الأنوار:76/161/2.

2) . بحار الأنوار:84/244/32.

3) (انظر) وسائل الشیعة : 3 / 554 باب 69.

4) التوبة : 18.

5) مکارم الأخلاق : 2/374/2661.

عنه صلی الله علیه و آله :جَنِّبُوا مَساجِدَکُم مَجانِینَکُم و صِبیانَکُم و رَفعَ أصواتِکُم إلاّ بذِکرِ اللّهِ تعالی ، و بَیعَکُم و شِراءَکم و سِلاحَکُم ، و جَمِّرُوها فی کُلِّ سَبعَةِ أیّامٍ ، وضَعُوا المَطاهِرَ علی أبوابِها . ⁽¹⁾

1748 - المَشیُ إلَی المَساجِدِ

1748 - رفتن به مساجد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن مَشی إلی مَسجِدٍ یَطلُبُ فیهِ الجَماعَةَ کانَ لَهُ بکُلِّ خُطوَةٍ سَبعونَ ألفَ حَسَنةٍ ، و یُرفَعُ لَهُ مِن الدَّرَجاتِ مِثلُ ذلکَ ، و إن ماتَ و هُو علی ذلکَ وکَّلَ اللّهُ بهِ سَبعینَ ألفَ مَلَکٍ یَعُودُونَهُ فی قَبرِهِ ، و یُؤنِسُونَهُ فی وَحدَتِهِ ، و یَستَغفِرُونَ لَهُ حتّی یُبعَثَ . ⁽²⁾

1748

رفتن به مساجد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که برای شرکت در نماز جماعت به مسجدی رود ، برای هر قدمی که برمی دارد هفتاد هزار حسنه منظور شود و به همان اندازه درجاتش بالا رود و اگر در آن حال بمیرد ، خداوند هفتاد هزار فرشته بگمارد که در قبرش به عیادت او روند و انیس تنهایی او باشند و تا زمانی که برانگیخته شود برایش آمرزش طلبند .

1749 - الجُلوسُ فِی المَسجِدِ

1749 - نشستن در مساجد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، إنّ اللّهَ تعالی یُعطِیکَ ما دُمتَ جالِسا فی المَسجِدِ بِکُلِّ نَفَسٍ تَنَفَّستَ دَرَجةً فی الجَنَّةِ ، و تُصَلِّی علَیکَ الملائکةُ ، و تُکتَبُ لَکَ بِکُلِّ نَفَسٍ تَنَفَّستَ فیهِ عَشرُ حَسَناتٍ ، و تُمحی عنکَ عَشرُ سَیّئاتٍ . ⁽³⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مساجد خود را از [حضور ]دیوانگان و کودکانتان دور نگه دارید . صداهایتان را در آنها ، جز به ذکر خداوند متعال ، بلند نکنید ، از خرید و فروش و حملِ جنگ افزار در آنها خودداری ورزید و هر هَفت روز [یک بار ]آنها را خوشبو کنید و جلو دَرِ آنها وسیله طهارت بگذارید .

1749

نشستن در مساجد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! تا زمانی که در مسجد نشسته ای خداوند متعال به تعداد هر نفسی که می کشی ، یک درجه در بهشت به تو می دهد و فرشتگان بر تو درود می فرستند و برای هر نفسی که در مسجد می کشی ده حسنه برایت نوشته می شود و ده گناه از تو پاک می گردد .

1) بحار الأنوار:83/349/2.

2) . بحار الأنوار : 76/336/1 .

3) بحار الأنوار : 77/85/3.

عنه صلی الله علیه و آله :کُلُّ جُلوسٍ فی المَسجِدِ لَغوٌ إلاّ ثلاثَةً: قِراءةُ مُصَلٍّ ، أو ذِکْرُ اللّهِ ، أو سائلٌ عن عِلمٍ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ عن آبائه علیهم السلام: قال رسولُ اللّه : الجُلوسُ فی المَسجِدِ لانتِظارِ الصَّلاةِ عِبادَةٌ ، ما لَم یُحدِثْ ، قیلَ : یا رسولَ اللّهِ، و ما الحَدَثُ ؟ قالَ : الاغتِیابُ . ⁽²⁾

1750 - شَکوَی المَساجِدِ

1750 - شکایت مسجدها

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شَکَتِ المَساجِدُ إلی اللّهِ تعالی الذین لا یَشهَدُونَها مِن جِیرانِها ، فَأوحَی اللّهُ عزّ و جلّ إلَیها : و عِزَّتی و جلالی لا قَبِلتُ لَهُم صلاةً واحِدَةً ، و لا أظهَرتُ لَهُم فی الناسِ عَدالَةً ، و لا نالَتهُم رَحمَتی ، و لا جاوَرُونی فی جَنَّتی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ثلاثةٌ یَشکُونَ إلی اللّهِ عزّ و جلّ : مَسجِدٌ خَرابٌ لا یُصَلِّی فیه أهلُهُ ، و عالِمٌ بینَ جُهّالٍ ، و مُصحَفٌ مُعَلَّقٌ قد وَقَعَ علَیهِ غُبارٌ لا یُقرَأُ فِیهِ . ⁽⁴⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر نشستنی در مسجد لغو و بیهوده است، مگر نشستن سه کس : نماز گزاری که [قرآن ]قرائت کند ، کسی که ذکر خدا بگوید و کسی که به دنبال دانشی باشد .

امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرانش علیهم السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : در مسجد به انتظار نماز نشستن ، عبادت است تا زمانی که حدثی سر نزند . عرض شد : ای رسول خدا! حدث چیست؟ فرمود : غیبت کردن .

1750

شکایت مسجدها

امام صادق علیه السلام :مسجدها از حاضر نشدن همسایگان در خود به درگاه خداوند متعال شکایت کردند . خداوند عزّ و جلّ به آنها وحی فرمود : به عزّت و جلالم سوگند که حتی یک نماز از آنان نپذیرم و عدالتی از آنان در میان مردم آشکار نکنم و رحمت من به آنان نرسد و در بهشت، همسایه من نشوند .

امام صادق علیه السلام :سه چیز نزد خداوند عزّ و جلّ شکایت کنند : مسجد خرابی که اهالی [اطراف] آن در آن نماز نخوانند، و دانشمندی که در میان عدّه ای نادان قرار گرفته باشد، و قرآنی که در کنار طاقچه ها گذاشته شده و غبار رویش را گرفته باشد و کسی آن را نخواند .

1) . بحار الأنوار : 77/86/3.

2) الأمالی للصدوق : 506/698 .

3) بحار الأنوار : 83/348/1.

4) الخصال : 142/163.

1751 - جِوارُ المَسجِدِ وَالصَّلاةُ فیهِ

1751 - همسایگی مسجد و نماز خواندن در آن

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لَیسَ لِجارِ المَسجِدِ صَلاةٌ إذا لَم یَشهَدِ المَکتوبَةَ فی المَسجِدِ ،إذا کانَ فارِغا صَحیحا. ⁽¹⁾

بحار الأنوار عن الإمامِ علیٍّ علیه السلام :لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِدِ إلاّ فی المَسجدِ، إلاّ أن یکونَ لَهُ عُذرٌ أو بهِ عِلَّةٌ، فقیلَ: و مَن جارُ المَسجدِ یا أمیرَ المؤمنینَ ؟ قالَ : مَن سَمِعَ النِّداءَ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :حَریمُ المَسجِدِ أربَعونَ ذِراعا ، و الجِوارُ أربَعونَ دارا مِن أربعَةِ جَوانِبِها. ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1751

همسایگی مسجد و نماز خواندن در آن

امام علی علیه السلام :اگر همسایه مسجد ، فارغ و سالم باشد و برای گزاردن نماز واجب در آن حاضر نشود ، نمازش پذیرفته نیست .

بحار الأنوار :امام علی علیه السلام فرمود : نماز همسایه مسجد ، جز در مسجد پذیرفته نیست ، مگر آن که عذری داشته باشد یا بیمار باشد . عرض شد : ای امیر المؤمنین! همسایه مسجد کیست؟ فرمود : کسی که ندا [ی دعوت به اقامه نماز] را بشنود .

امام علی علیه السلام :حریم مسجد چهل گز ⁽⁵⁾باشد و همسایگی آن چهل خانه از چهار طرف مسجد .

1752 - دُخولُ المَسجِدِ لِمَن عِندَهُ مَظلِمَةٌ

1752 - مسجد رفتن کسی که مظلمه ای به گردن دارد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ إلَیَّ أن یا أخا المُرسَلِینَ یا أخا المُنذِرِینَ أنذِرْ قَومَکَ لا یَدخُلُوا بیتا مِن بُیوتی و لأحَدٍ مِن عِبادِی عندَ أحَدِهِم مَظلِمَةٌ ، فإنّی ألعَنُهُ ما دامَ قائما یُصَلِّی بینَ یَدَیَّ حتّی یَرُدَّ تلکَ المَظلِمَةَ ، فَأکُونَ سَمعَهُ الذی یَسمَعُ بهِ ، و أکُونَ بَصَرَهُ الذی یُبصِرُ بهِ ، و یکونَ مِن أولیائی و أصفِیائی ، و یکونَ جارِی مَع النَّبِیِّینَ و الصِّدِّیقینَ و الشُّهَداءِ فی الجَنَّةِ . ⁽⁶⁾

1752

مسجد رفتن کسی که مظلمه ای به گردن دارد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به من وحی فرمود که : ای از تبار پیامبران! ای از تبار هشدار دهندگان! به قوم خود هشدار ده که هرگاه یکی از آنان نسبت به یکی از بندگان من مظلمه ای به گردن داشته باشد، به هیچ یک از خانه های من وارد نشود ؛ زیرا تا زمانی که در برابر من به نماز ایستاده او را لعنت کنم مگر این که آن مظلمه را رد کند . در این صورت گوش شنوا و چشم بینای او شوم و از دوستان و برگزیدگان من باشد ؛ و در بهشت ، همراه پیامبران و صدّیقان و شهیدان ، همسایه من شود .

1) بحار الأنوار : 83/354/7 .

2) بحار الأنوار : 83/379/47.

3) الخصال : 544/20.

4) (انظر) وسائل الشیعة : 3 / 478 باب 2.

5) هر ذراع، یک گز و یک گز برابر 24 انگشت بوده (فرهنگ معین: 3/3300) .

6) بحار الأنوار : 84/257/55 .

1753 - آدابُ المَساجِدِ

1753 - آداب مساجد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أکَلَ هذهِ البَقلَةَ المُنتِنَةَ [ یَعنی الثُّومَ] فلا یَقرَبْ مَسجِدَنا ، فأمّا مَن أکَلَهُ و لَم یأتِ المَسجِدَ فلا بَأسَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَجعَلُوا المَساجِدَ طُرُقا حتّی تُصَلُّوا فیها رَکعتَینِ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1753

آداب مساجد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که این سبزی بدبو (سیر) را بخورد به مسجد ما نزدیک نشود ، امّا اگر کسی آن را بخورد ولی به مسجد نیاید اشکالی ندارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسجدها را گذرگاه خود قرار ندهید مگر آن که دو رکعت نماز در آنها بخوانید .

1754 - آدابُ الدُّخولِ إلی المَسجِدِ

1754 - آداب ورود به مسجد

مصباح الشریعةـ فیما نسبه إلی الإمامِ الصّادقُ علیه السلام ـ: إذا بَلَغتَ بابَ المَسجِدِ فَاعلَم أنّکَ قَصَدتَ بابَ بیتِ مَلِکٍ عَظیمٍ لا یَطَأُ بِساطَهُ إلاّ المُطَهَّرُونَ ، و لا یُؤذَنُ بمُجالَسَةِ مَجلِسِهِ إلاّ الصِدِّیقُونَ ، و هَبِ القُدومَ إلی بِساطِ خِدمَةِ المَلِکِ فإنّک علی خَطَرٍ عظیمٍ إنْ غَفَلتَ هَیبَةَ المَلِکِ ، و اعلَمْ أنّهُ قادِرٌ علی ما یَشاءُ مِنَ العَدلِ و الفَضلِ مَعکَ و بِکَ .........

و اعتَرِفْ بِعَجزِکَ و تَقصِیرِکَ و فَقرِکَ بینَ یدَیهِ ، فإنّکَ قد تَوَجَّهتَ للعِبادَةِ لَهُ ، و المُؤانَسَةِ ، و اعرِضْ أسرارَکَ علَیهِ ، و لْتَعلَمْ أنّهُ لا تَخفی علَیهِ أسرارُ الخَلائقِ أجمَعینَ و عَلانِیَتُهُم ، و کُن کَأفقَرِ عِبادِهِ بینَ یدَیهِ ، و أخْلِ قَلبَکَ عن کُلِّ شاغِلٍ یَحجُبُکَ عن ربِّکَ ، فإنّهُ لا یَقبَلُ إلاّ الأطهَرَ و الأخلَصَ.

و انظُرْ مِن أیِّ دِیوانٍ یَخرُجُ اسمُکَ ، فإن ذُقتَ مِن حَلاوَةِ مُناجاتِهِ ، و لَذیذِ مُخاطَباتِهِ و شَرِبتَ بکَأسِ رَحمَتِهِ و کَراماتِهِ مِن حُسنِ إقبالِهِ علَیکَ و إجابَتِهِ ، فَقد صَلُحتَ لِخِدمَتِهِ ، فَادخُلْ فلکَ الأمنُ و الأمانُ ، و إلاّ فَقِفْ وُقُوفَ مُضطَرٍّ قدِ انقَطَعَ عَنهُ الحِیَلُ ، و قَصُرَ عَنهُ الأمَلُ ، و قَضی علَیهِ الأجَلُ ، فإذا عَلِمَ اللّهُ عزّ و جلّ مِن قَلبِکَ صِدقَ الاِلتِجاءِ إلَیهِ ، نَظَرَ إلَیکَ بعَینِ الرَّحمَةِ و الرَّأفَةِ و العَطفِ و وَفَّقَکَ لِما یُحِبُّ و یَرضی فإنّهُ کریمٌ یُحِبُّ الکَرامَةَ لِعبادِهِ المُضطَرِّینَ إلَیهِ المُحتَرِقِینَ علی بابِهِ لِطَلَبِ مَرضاتِهِ ، قالَ اللّهُ عزّ و جلّ : «أَمَّن یُجِیبُ المُضْطَرَّ إذا دَعاهُ وَ یَکشِفُ السّوء» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

1754

آداب ورود به مسجد

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ: هرگاه به در مسجد رسیدی بدان که تو به آستانِ خانه پادشاهی بزرگ و پر شکوه آمده ای، که جز پاکان بر بساط او قدم نگذارند و اجازه نشستن در مجلس او، جز به صدّیقان داده نشود . و خیال کن که تو بر بساط خدمت گزاری و چاکری پادشاه قدم گذاشته ای ؛ پس اگر از هیبت و شکوه پادشاه غافل مانی، خطری بزرگ تو را تهدید می کند . بدان که او هر گونه خواهد با تو رفتار کند ، خواه به عدالت و یا با فضل و کرمش ، تواند . . .

در پیشگاه او به ناتوانی و تقصیر و فقر خود اعتراف کن ؛ زیرا که تو برای پرستش و همدمی با او آمده ای . رازهایت را با او در میان نِه و بدان که اسرار و نهانیهای خلایق ، همگی ، و نیز آشکارشان بر او پوشیده نیست . در برابر او همچون فقیرترین بندگانش باش و دلت را از هر علاقه و دل مشغولی ای که حجاب میان تو و پروردگارت شود خالی کن ؛ زیرا که او جز پاکترین و خالص ترین را نمی پذیرد .

و بنگر که از کدام دیوان نامت بیرون می آید . اگر حلاوت مناجات با او و لذّت گفتگو با وی را چشیدی و بر اثر رویکردِ خوش او به تو و اجابتش ، جام رحمت و کرامتهای او را سرکشیدی، هر آینه لایق چاکری و خدمت گزاری او شده ای ؛ اینک [به مسجد ]در آی که در امن و امان خواهی بود . و گر نه درنگ کن، همچون بیچاره ای که راههای چاره بر او بسته شده است و دست امیدش کوتاه گشته و حکم مرگش صادر شده است . پس ، هرگاه خداوند عزّ و جلّ بداند که دلت به راستی به او پناه آورده است ، با دیده مهر و رأفت و محبّت به تو بنگرد و در انجام کارهایی که محبوب و پسند اوست توفیقت دهد ؛ زیرا او بخشنده و بزرگوار است و دوست دارد نسبت به بندگان بیچاره اش، که برای کسب خشنودی او ، دلسوخته بر درگاهش ایستاده اند، بزرگواری کند . خداوند عزّ و جلّ فرموده : «چه کسی است که دعای بیچاره درمانده را اجابت کند و گرفتاری را بر طرف سازد» .

1) (انظر) عنوان 329 «الظلم». الذکر : باب 1343.

2) بحار الأنوار:84/9/83 .

3) الأمالی للصدوق : 509/707 .

4) (انظر) کنز العمّال : 7 / 648.

5) النمل : 62 .

6) بحار الأنوار : 83/373/40.

1755 - ثَمَرَةُ الاختِلافِ إلَی المَساجِدِ

1755 - ثمره آمد و شد به مساجد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا یَرجِعُ صاحِبُ المَسجِدِ بِأقَلَّ مِن إحدَی ثلاثٍ : إمّا دُعاءٍ یَدعُو بهِ یُدخِلُهُ اللّهُ بهِ الجَنَّةَ ، و إمّا دُعاءٍ یَدعُو بهِ لِیَصرِفَ اللّهُ بهِ عَنهُ بَلاءَ الدنیا، و إمّا أخٍ یَستَفِیدُهُ فی اللّهِ عزّ و جلّ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَنِ اختَلَفَ إلی المَسجِدِ أصابَ إحدَی الثَّمانی : أخا مُستَفادا فی اللّهِ ، أو عِلما مُستَطرَفا ، أو آیَةً مُحکَمَةً ، أو رَحمَةً مُنتَظَرَةً ، أو کَلِمَةً تَرُدُّهُ عن رَدیً ، أو یَسمَعُ کَلِمَةً تَدُلُّهُ علی هُدیً ، أو یَترُکُ ذَنبا خَشیَةً أو حَیاءً . ⁽²⁾

1755

ثمره آمد و شد به مساجد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شخص مسجد رو ، دست کم یکی از این سه چیز نصیبش می شود : یا دعایی که به درگاه خدا می کند و خداوند با آن او را به بهشت می برد ، یا دعایی که به سبب آن خداوند بلای دنیا را از او برمی گرداند و یا برادری که به خاطر خداوند عزّ و جلّ به دست می آورد [و نه بر اساس انگیزه های دنیوی و مادّی] .

امام علی علیه السلام :هر که به مسجد آمد و شد کند به یکی از این هشت چیز دست یابد: یافتن برادری به خاطر خدا ، یا دانشی جدید ، یا آیتی محکم ، یا رحمتی که آن را چشم به راه بود ، یا سخنی که او را از هلاکت برهاند ، یا شنیدن جمله ای که او را به هدایت رهنمون شود ، یا آن که گناهی را از ترس و یا شرم ترک گوید .

1) الأمالی للطوسی : 47/57 .

2) الأمالی للصدوق : 474/637 .

الإمامُ الحسینُ علیه السلام :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن أدمَنَ إلی المَسجِدِ أصابَ الخِصالَ الثَّمانِیَةَ : آیَةً مُحکَمَةً ، أو فَریضَةً مُستَعمَلَةً ، أو سُنَّةً قائمةً ، أو عِلما مُستَطرَفا ، أو أخا مُستَفادا ، أو کَلِمَةً تَدُلُّهُ علی هُدیً أو تَرُدُّهُ عن رَدیً ، و تَرکَ الذَّنبِ خَشیَةً أو حَیاءً . ⁽¹⁾

1756 - المَساجِدُ المَمدوحَةُ

1756 - مسجدهای ستوده شده

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَسجِدُ الکوفَةِ صَلّی فیهِ سَبعونَ نَبیّا و سَبعونَ وَصِیّا، أنا أحَدُهُم . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا تَدَعْ إتیانَ المَشاهِدِ کُلِّها : مَسجِدِ قُبا ، فإنّهُ المَسجِدُ الذی اُسِّسَ علی التَّقوی مِن أوَّلِ یَومٍ ، و مَشرَبَةِ اُمِّ إبراهیمَ ، و مَسجِدِ الفَضِیخِ ، و قُبورِ الشُّهَداءِ ، و مَسجِدِ الأحزابِ و هُو مَسجِدُ الفَتحِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بالکوفةِ مَسجِدٌ یقالُ لَهُ مَسجِدُ السَّهلَةِ ، لَو أنَّ عَمِّیَ زیدا أتاهُ فَصَلّی فیهِ و استَجارَ اللّهَ لأَجارَهُ عِشرینَ سَنَةً . ⁽⁵⁾

امام حسین علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : هر که پیوسته به مسجد رود، به هشت چیز دست یابد : آیتی محکم ، یا فریضه ای عمل شده، یا سنّتی جاری [از معصومان]، یا دانشی تازه ، یا برادری که به دست آورده، یا سخنی که او را هدایت کند، یا از هلاکت برهاندش و گناه را از سر ترس یا شرم ترک گوید .

1756

مسجدهای ستوده شده

امام علی علیه السلام :در مسجد کوفه هفتاد پیامبر و هفتاد وصیّ [از اوصیای پیامبران] نماز خواندند که یکی از آنها من هستم .

امام صادق علیه السلام :رفتن به هیچ یک از مشاهد را ترک نکن : مسجد قبا، که از همان روز اول بر شالوده تقوا بنا شد، و مشربه ام ابراهیم ⁽⁶⁾و مسجد فضیخ ⁽⁷⁾و قبور شهیدان و مسجد احزاب که همان مسجد فتح باشد .

امام صادق علیه السلام :در کوفه مسجدی است به نام مسجد سهله . اگر عمویم زید به آن جا می رفت و نماز می خواند و از خدا پناه می خواست، خداوند بیست سال به او پناه می داد.

1) بحار الأنوار : 84/3/73.

2) (انظر) وسائل الشیعة : 3 / 480 باب 3.

3) . بحار الأنوار : 11/58/59.

4) بحار الأنوار : 100/215/6 .

5) الکافی : 3/495/3.

6) اتاق و جایگاه نماز پیامبر (ص) که به خاطر زاده شدن ابراهیم، پسر آن حضرت در آن، به این نام نامیده شده است.

7) مسجدی که گفته می شود ماجرای رد شمس به خاطر حضور پیامبر (ص) و امیر مؤمنان در آن، اتفاق افتاد.

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إنَّ مَسجِدَ الکوفَةِ بَیتُ نُوحٍ لو دَخَلَهُ رَجُلٌ مِائةَ مَرَّةٍ لَکَتَبَ اللّهُ لَهُ مِائةَ مَغفِرَةٍ ، لأنَّ فیهِ دَعوَةَ نُوحٍ علیه السلام حَیثُ قالَ : «رَبِّ اغْفِرْ لی و لِوالِدَیَّ و لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمنا» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

بیانٌ :

الأخبارُ الواردةُ فی فضلِ هذا المسجدِ ⁽³⁾ـ و أنّه کانَ بَیتَ إدریسَ النبیِّ الذی کان یَخِیطُ فیه و یُصَلِّی فیه ، و أنّه کان بیتَ إبراهیمَ الذی خَرَجَ منه إلی العَمالِقَةِ ، و أنّ فیها مُناخَ الراکِب ؛ یعنی الخضرَ علیه السلام ، و أنَّ منه سارَ داوود إلی جالوتَ، و أنّه ما بَعَثَ اللّهُ نبیّا إلاّ و قد صَلّی فیه، و المُقِیمُ فیه کالمُقِیمِ فی فُسْطاطِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، و أنّه مَنزِلُ صاحِبِنا إذا قامَ بأهلِهِ ، و أنّه لم یَأتِهِ مکروبٌ إلاّ فَرَّجَ اللّهُ کُربَتَهُ ، و أنّ فیه زَبَرْجدةً فیها صورةُ کُلِّ نَبیٍّ و کُلِّ وَصِیٍّ ، و أنّ فیه یُنفَخُ فی الصُّورِ و إلیه المَحشَرُ ، و یُحشَرُ مِن جانِبِهِ سبعونَ ألفا یَدخُلُونَ الجَنَّةَ بغیرِ حِسابٍ ـ کَثیرةٌ جِدّا . ⁽⁴⁾

امام رضا علیه السلام :مسجد کوفه، خانه نوح است . هر مردی که صد بار وارد آن شود ، خداوند صد گناه او را ببخشد ؛ زیرا که نوح علیه السلام در آن چنین دعا کرد : «خدایا! من و پدر و مادرم و هر کس را که با ایمان به خانه من درآید، بیامرز» .

توضیح :

در فضیلت مسجد کوفه ، اخبار بسیار زیادی آمده و حاکی از آن است که : این مسجد خانه ادریس پیامبر بوده و آن حضرت در آن جا خیّاطی می کرده و به نماز می پرداخته است ؛ خانه ابراهیم بوده که از همان جا به جنگ عمالقه رفت ؛ اقامتگاه آن سواره ـ یعنی خضر علیه السلام ـ بوده است ؛ داوود علیه السلام از همان جا به پیکار جالوت رفت ؛ هر پیامبری که خدا فرستاد در آن جا نماز خواند ؛ کسی که در این مسجد باشد ، مانند کسی است که در خیمه رسول خدا صلی الله علیه و آله است ؛ هرگاه صاحب ما قیام کند همراه خانواده اش در آن جا استقرار خواهد یافت ؛ هر غم دیده و گرفتاری به این مسجد برود، خداوند اندوهش را برطرف کند ؛ در آن جا زبرجدی است که صورت هر پیامبر و وصیّی بر آن منقوش است ؛ در آن جاست که در صور دمیده می شود و خلایق به سوی آن جا محشور می شوند و از کنار آن هفتاد هزار نفر به صحرای محشر می آیند که بدون حساب و کتاب وارد بهشت می شوند .

1) نوح : 28 .

2) بحار الأنوار : 100/262/14 .

3) انظر الکافی : 3 / 495 / 3 ، تهذیب الأحکام : 6 / 31 / 57 و ص37/76 ، قصص الأنبیاء : 80/64 .

4) بحار الأنوار : 100/434 باب 7.

1757 - مَسجدُ ضِرارٍ

1757 - مسجد ضِرار

الکتاب :

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِدا ضِرارا وَ کُفْرا وَ تَفْرِیقا بَیْنَ المُؤْمِنِینَ وَ إِرصادا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الحُسْنی وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ». ⁽¹⁾

الحدیث :

مجمعُ البیانِـ فی تفسیرِ قولِهِ تعالی : «و إِرْصادا لِمَنْ حَارَبَ اللّهَ وَ رَسولَهُ مِن قَبْلُ» ـ: أی أرصَدُوا ذلکَ المسجدَ و اتَّخذُوهُ و أعَدُّوا لأبِی عامرٍ الراهِبِ ، و هو الذی حارَبَ اللّهَ و رسولَهُ مِن قَبلُ و کانَ مِن قِصَّتِهِ أنّهُ کانَ قد تَرَهَّبَ فی الجاهلیَّةِ و لَبِسَ المُسُوحَ فَلَمّا قَدِمَ النبیُّ صلی الله علیه و آله المدینةَ حَسَدَهُ و حَزَّبَ علیه الأحزابَ ، ثُمّ هَرَبَ بَعدَ فَتحِ مَکَّةَ إلی الطائفِ فَلَمّا أسلَمَ أهلُ الطائفِ لَحِقَ بالشامِ و خَرَجَ إلی الرومِ و تَنَصَّرَ، و هو أبو حَنظَلَةَ غَسِیلِ الملائکةِ .........

و سَمّی رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أبا عامرٍ الفاسقَ، و کانَ قَد أرسَلَ إلی المُنافقینَ أنِ استَعِدُّوا و ابنُوا مَسجِدا فإنّی أذهَبُ إلی قَیصَرَ و آتی مِن عندِهِ بِجُنُودٍ و اُخرِجُ محمّدا مِنَ المدینةِ.

فکانَ هؤلاءِ المنافقونَ یَتَوَقَّعُونَ أن یَجِیئَهم أبو عامرٍ ، فَماتَ قَبلَ أن یَبلُغَ مَلِکَ الرُّومِ .........

فَأطلَعَ اللّهُ نَبِیَّهُ عَلی فَسادِ طَوِیَّتِهِم و خُبثِ سَرِیرَتِهِم ......... فَوَجَّهَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عند قُدُومِهِ مِن تَبُوکَ عاصمَ بنَ عَوفٍ العَجلانیَّ و مالکَ بنَ الدخشمَ ......... فقال لهما : اِنطَلِقا إلی هذا المسجِدِ الظالِمِ أهلُهُ فَاهدِماهُ و حَرِّقاهُ ، و رُوِیَ أنّه بَعَثَ عمّارَ بنَ یاسرٍ و وَحشِیّا فَحَرَّقاهُ ، و أمَرَ بأن یُتَّخَذَ کُناسةً یُلقی فیها الجِیَفُ . ⁽²⁾

1757

مسجد ضِرار

قرآن :

«و کسانی که مسجدی ساختند برای ضرر زدن و [تقویت ]کفر و ایجاد تفرقه میان مؤمنان و کمینگاه کسی که از پیش با خدا و پیامبر او ستیز کرده بود و قسم می خورند که ما جز نیکی نمی خواستیم و خدا گواهی می دهد که آنان دروغ گویند» .

حدیث :

مجمع البیانـ در تفسیر آیه «و کمینگاه کسی که از پیش با خدا و پیامبر او ستیز کرده بود» ـفرمود : یعنی آن مسجد را برای بازگشت ابو عامر راهب ساخته و آماده کرده بودند . ابو عامر همان کسی است که قبلاً با خدا و رسولش جنگیده بود . داستانش چنین است که وی در جاهلیت پشمینه پوشیده و رهبانیت پیش گرفته بود . اما وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه رفت، بر آن حضرت حسادت ورزید و احزاب را علیه ایشان سامان دهی کرد . او بعد از فتح مکّه به طائف گریخت و چون مردم طائف مسلمان شدند به شام و از آن جا به روم رفت و مسیحی شد . ابو عامر پدر حنظله غسیل الملائکه است . . .

رسول خدا صلی الله علیه و آله او را ابو عامر فاسق نامید . وی به منافقان پیغام داده بود که خود را آماده کنند و مسجدی بسازند ؛ زیرا نزد قیصر می روم و با لشکریان او می آیم و محمّد را از مدینه بیرون می کنم .

این منافقان منتظر برگشت ابو عامر بودند اما او ، پیش از رسیدن به نزد پادشاه روم ، مُرد . . .

خداوند، پیامبر خود را از نیّت پلید و باطن کثیف منافقان آگاه کرد . . . و رسول خدا صلی الله علیه و آله ، در برگشت از غزوه تبوک ، عاصم بن عوف عَجلانی و مالک بن دخشم را فرستاد و فرمود : بروید و این مسجدی را که اهل آن ستمگرند ویران کنید و بسوزانید . به روایتی دیگر ، آن حضرت ، عمّار بن یاسر و وحشی را فرستاد و آنها آن مسجد را سوزاندند و دستور داد محلّ آن را به زباله دانی و جای انداختن لاشه ها و مردارها تبدیل کنند .

1) التوبة : 107 .

2) مجمع البیان : 5/110.

1) (انظر) بحار الأنوار : 21 / 252 باب 30.

222 - السجن

222 - زندان

اشاره

1) انظر : عنوان 12 «الأسیر» ، 95 «الحبس» ، الدنیا : باب 1247 ، 1248 . الإمامة الخاصّة : باب 221 ، 225 ، 234 ، 237 .

1758 - السِّجنُ

1758 - زندان

الکتاب :

قالَ رَبِّ السِّجنُ أحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدعُونَنِی إِلَیهِ وَ إِلاَّ تَصرِف عَنِّی کَیدَهنَّ أصبُ إِلَیهِنَّ وَ أکُن مِّنَ الجاهِلِینَ». ⁽¹⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السِّجنُ أحَدُ القَبرَینِ . ⁽²⁾

مجمَعُ البیانِ :رُوِیَ أنّ یوسُفَ لَمّا خَرَجَ مِن السِّجنِ دَعا لأهلِهِ و قالَ: اللّهُمّ اعطِفْ علَیهِم بِقُلوبِ الأخیارِ، و لا تُعَمِّ علَیهِم الأخبارَ ؛ فَلِذلکَ یکونُ أصحابُ السِّجنِ أعرَفَ الناسِ بالأخبارِ فی کلِّ بَلدَةٍ . و کَتَبَ عَلی بابِ السِّجنِ : هذا قُبورُ الأحیاءِ ، و بَیتُ الأحزانِ ، و تَجرِبَةُ الأصدِقاءِ ، و شَماتَةُ الأعداءِ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1758

زندان

قرآن :

«گفت : پروردگارا ! زندان را از آنچه آنان مرا به آن می خوانند دوست تر دارم و اگر مکر آنان را از من نگردانی ، به آنان متمایل می شوم و از نادانان خواهم بود» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :زندان، یکی از دو قبر است .

مجمع البیان :روایت شده است که چون یوسف از زندان آزاد شد ، برای آنان (زندانیان) دعا کرد و گفت : خدایا! دلهای نیکان را بر آنان مهربان ساز و اخبار و رویدادها را از آنان پنهان مدار . از این رو ، زندانیان هر شهری بیش از سایر مردم درباره اخبار و رویدادها اطلاع دارند ، و بر در زندان نوشته شد : این جا گورهای زندگان است و سرای اندوهها و جای آزمودن دوستان و شاد کامی دشمنان از بدبختی دیگران .

1) یوسف : 33.

2) غرر الحکم : 1631.

3) مجمع البیان : 5/370 .

4) (انظر) المحبّة : باب 664.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «نَبِّئْنا بِتَأْوِیلِهِ إِنّا نَراکَ مِنَ المُحْسِنِینَ» ⁽¹⁾فی قصّةِ یوسُفَ فی السِّجنِ ـ: کانَ یقومُ علی المَریضِ و یَلتَمِسُ المُحتاجَ و یُوَسِّعُ علی المَحبوسِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :دَخَلَ یوسُفُ السِّجنَ و هُو ابنُ اثنَتَی عَشْرَةَ سَنةً، و مَکَثَ فیه ثَمان عَشْرَةَ سَنةً ، و بَقِیَ بعدَ خروجِهِ ثَمانینَ سَنةً ، فذلکَ مِائةُ سَنةٍ و عَشرُ سِنِینَ . ⁽³⁾

1759 - سِجنُ النَّفسِ

1759 - زندان نفْس

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :المَرَضُ أحَدُ الحَبسَینِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المَسجُونُ مَن سَجَنَتهُ دُنیاهُ عَن آخِرَتِهِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «ما را از تعبیر آن آگاه کن که تو را از نیکوکاران می بینیم» که مربوط به داستان یوسف در زندان می شود ـفرمود : آن حضرت، [زندانیانِ ]بیمار را تیمار می کرد و از حال نیازمندشان جویا می شد و به افراد زندانی رسیدگی می نمود .

امام صادق علیه السلام :یوسف دوازده ساله بود که به زندان افتاد و هیجده سال در زندان ماند و بعد از آزادی اش هشتاد سال عمر کرد که مجموعا یکصد و ده سال می شود .

1759

زندان نفْس

امام علی علیه السلام :بیماری ، یکی از دو زندان است .

امام صادق علیه السلام :زندانی [واقعی ]کسی است که دنیایش او را از آخرتش باز داشته باشد .

1) یوسف : 36 .

2) تفسیر القمّی : 1/344 .

3) الأمالی للصدوق : 324/376 .

4) غرر الحکم : 1636.

5) الکافی : 2/455/9.

6) (انظر) الدنیا : باب 1247 ، 1248.

223 - السحت

223 - مالِ حرام

اشاره

1) انظر : عنوان 109 «الحرام» ، 127 «الحلال» . 531 «الهدیّة» ، 189 «الرشوة» .

1760 - السُحتُ

1760 - مالِ حرام

الکتاب :

سَمّاعُونَ لِلْکَذِبِ أَکَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِن جَاءُوکَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ أَو أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ إِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ یَضُرُّوکَ شَیْئا وَ إِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالقِسْطِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ المُقْسِطِینَ». ⁽¹⁾

⁽²⁾ الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أبوابُ السُّحتِ ثَمانِیَةٌ : رَأسُ السُّحتِ رِشوَةُ الحُکْمِ ، و کَسبُ البَغِیِّ ، و عَسبُ الفَحلِ ، و ثَمَنُ المَیْتَةِ ، و ثَمنُ الخَمرِ ، و ثَمنُ الکَلبِ ، و کَسبُ الحَجّامِ ، و أجرُ الکاهِنِ . ⁽³⁾

کنز العمّال عن الإمامِ علیٍّ علیه السلامـ و قد سُئلَ عنِ السُّحتِ ـ: الرِّشاءُ ، فقیلَ لَهُ : فی الحُکمِ ؟ قالَ : ذاکَ الکُفرُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السُّحتُ ثَمَنُ المَیْتَةِ ، و ثَمنُ الکَلبِ ، و ثَمنُ الخَمرِ ، و مَهرُ البَغِیِّ ، و الرِّشوَةُ فی الحُکمِ ، و أجرُ الکاهِنِ . ⁽⁵⁾

1760

مالِ حرام

قرآن :

«شنوای دروغند و خورندگانِ حرام . اگر پیش تو آمدند میانشان حکم کن یا از آنها روی بگردان . اگر روی از ایشان بگردانی تو را زیانی نتوانند زد . اگر حکم کردی میانشان به انصاف حکم کن که خدا افراد منصف را دوست دارد» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :درهای مال حرام هشت تاست : رشوه گرفتن در قضاوت، در رأس مالهای حرام قرار دارد، و درآمد از راه فحشا، و کرایه دادن حیوان نر برای جفتگیری، و پول فروش مُردار، و پول فروش شراب، و پول فروش سگ، و درآمد حجامت کننده و مزد پیشگو (کاهن) .

کنز العمّال :امام علی علیه السلام در پاسخ به سؤال از سُحت فرمود : [مقصود] رشوه است . عرض شد : در قضاوت؟ فرمود : آن که کفر است .

امام صادق علیه السلام :مال حرام عبارت است از بهای فروش مردار ، بهای فروش سگ ، بهای فروش شراب ، درآمد زنا ، رشوه گرفتن در قضاوت و مزد پیشگو .

1) المائدة : 42.

2) (انظر) المائدة: 62 ، 63.

3) کنز العمّال : 4358 .

4) کنز العمّال : 4357.

5) الکافی : 5/127/2.

عنه علیه السلام :السُّحتُ أنواعٌ کثیرَةٌ ، مِنها ما اُصِیبَ مِن أعمالِ الوُلاةِ الظَّلَمَةِ . ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام :مال حرام موارد فراوانی دارد؛ یکی از آنها درآمدی است که از راه کار کردن برای والیان ستمگر به دست می آید .

1) الخصال : 330/26 .

224 - السحر

224 - جادو

اشاره

وسائل الشیعة : 12 / 105 باب 25 «تحریم تعلّم السِّحر و أجره».

کنز العمّال : 6 / 742 ـ 753 «کتاب السِّحر و العَین و الکَهانة».

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 63 / 1 باب 1 «السِّحر و العَین». بحار الأنوار : 79 / 205 باب 96 «السِّحر و الکَهانة».

2) انظر : البلاغة : باب 390 حدیث 1981.

1761 - السِّحرُ

1761 - جادو

الکتاب :

فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسی ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَیُبْطِلُهُ إِنَّ اللّهَ لا یُصْلِحُ عَمَلَ المُفْسِدِینَ». ⁽¹⁾

⁽²⁾ الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن تَعَلَّمَ شَیئا مِنَ السِّحرِ قَلیلاً أو کَثیرا فَقَد کَفَرَ ، و کانَ آخِرَ عَهدِهِ بِرَبِّهِ ، و حَدُّهُ أن یُقتَلَ إلاّ أن یَتُوبَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :العَینُ حَقٌّ ، و الرُّقی حَقٌّ ، و السِّحرُ حَقٌّ ، و الفَألُ حَقٌّ ، و الطِیَرَةُ لَیسَت بِحَقٍّ ، و العَدوی لَیسَت بِحَقٍّ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :المُنَجِّمُ کالکاهِنِ ، و الکاهِنُ کالساحِرِ ، و الساحِرُ کالکافِرِ ، و الکافِرُ فی النارِ . ⁽⁵⁾

1761

جادو

قرآن :

«و چون بیفکندند ، موسی گفت : هر چه جادو آورده اید خدا آن را باطل می کند ؛ زیرا که خدا عمل تبهکاران را به صلاح نمی آورد» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :هر که چیزی از جادو بیاموزد ، کم یا زیاد ، کافر است و [این ]پایان عهد او با پروردگارش باشد و کیفرش آن است که کشته شود، مگر اینکه توبه کند .

امام علی علیه السلام :چشم زخم ، راست است و طلسم ، راست است و جادو ، راست است و فال نیک زدن ، راست است ، اما فال بد زدن ، حقیقت ندارد و سرایت [بدی] نیز حقیقت ندارد .

امام علی علیه السلام :منجّم، مانند کاهن است و کاهن ، مانند جادوگر و جادوگر ، مانند کافر و کافر در آتش است .

1) یونس : 81 .

2) (انظر) البقرة: 102 ، الأعراف: 116 ، یونس: 77 ، طه: 66 ، 69 ، الفلق: 3 ، 4.

3) بحار الأنوار : 79/210/2.

4) نهج البلاغة : الحکمة 400 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 79.

عنه علیه السلام :أقبَلَتِ امرَأةٌ إلی رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فقالَت : یا رسولَ اللّهِ ، إنَّ لی زَوجا و لَهُ عَلَیَّ غِلظَةٌ ، و إنّی صَنَعتُ بهِ شَیئا لأِعطِفَهُ عَلَیَّ ! فقالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اُفٍّ لَکِ : کَدَّرتِ دِینَکِ ! لَعَنَتکِ الملائکةُ الأخیارُ ، لَعَنَتکِ الملائکةُ الأخیارُ ، لَعَنَتکِ المَلائکةُ الأخیارُ ، لَعَنَتکِ ملائکةُ السماءِ ، لَعَنَتکِ ملائکةُ الأرضِ . ⁽¹⁾

1762 - جَزاءُ ساحِرِ المُسلِمینَ

1762 - سزای جادوگر مسلمان

المیزان فی تفسیر القرآن :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا أخَذتُمُ السّاحِرَ فاقتُلُوهُ ، ثُمّ قَرَأ «و لا یُفْلِحُ السّاحِرُ حَیثُ أَتی» ⁽²⁾قالَ : لا یَأمَنُ حَیثُ وُجِدَ. ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام عَـن رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سـاحِرُ المسلمینَ یُقتَلُ ، و لا یُقتَلُ ساحِرُ الکُفّارِ ، قیلَ : یا رسولَ اللّهِ ، و لِمَ ذلک ؟ قالَ : لأنَّ الشِّرکَ و السِّحرَ مَقرُونانِ ، و الذی فیهِ مِن الشِّرکِ أعظَمُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إذا شَهِدَ رَجُلانِ عَدلانِ علی رجُلٍ مِن المسلمینَ أنّهُ سَحَرَ قُتِلَ. ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :زنی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد : ای رسول خدا! شوهری دارم که با من تند است و من با او کاری (جادو جنبل) کرده ام تا وی را با خودم مهربان کنم! رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : اف بر تو! دینت را تیره و تار کردی! نفرین فرشتگان بزرگ بر تو باد! نفرین فرشتگان بزرگ بر تو باد! نفرین فرشتگان بزرگ بر تو باد! نفرین فرشتگان آسمان بر تو باد! نفرین فرشتگان زمین بر تو باد!

1762

سزای جادوگر مسلمان

المیزان فی تفسیر القرآن :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : هرگاه جادوگری را گرفتید ، او را بکشید . سپس این آیه را تلاوت کرد : «و جادوگر هر جا باشد نجات نمی یابد» . [آن گاه ]فرمود : هر جا یافت شد در امان نیست .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : جادوگرِ مسلمان باید کشته شود و جادوگر کافر کشته نمی شود . عرض شد : ای رسول خدا! علّتش چیست؟ فرمود : چون شرک و سحر قرین همند و وجود شرک در کسی، بدتر از وجود سحر است.

امام علی علیه السلام :اگر دو مرد عادل شهادت دهند که مرد مسلمانی جادو کرده است ، باید کشته شود .

1) بحار الأنوار : 79/214/13.

2) طه : 69 .

3) المیزان فی تفسیر القرآن : 14/185.

4) دعائم الإسلام : 2/482/1725 .

5) دعائم الإسلام : 2/482/1725 .

1763 - أنواعُ السِّحرِ

1763 - انواع جادو

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ زِندِیقٌ عن السِّحرِ : ما أصلُهُ ؟ و کیفَ یَقدِرُ الساحِرُ علی ما یُوصَفُ مِن عَجائبِهِ و ما یَفعَلُ؟ ـ: إنَّ السِّحرَ علی وُجُوهٍ شَتّی : وَجهٌ مِنها بمَنزِلَةِ الطِّبِّ ، کما أنَّ الأطِبّاءَ وَضَعُوا لِکُلِّ داءٍ دَواءً فکذلکَ عِلمُ السِّحرِ احْتالُوا لِکُلِّ صِحَّةٍ آفَةً ، و لِکُلِّ عافِیَةٍ عاهَةً ، و لکُلِّ مَعنیً حِیلَةً. و نوعٌ مِنهُ آخَرُ خَطفَةٌ و سُرعةٌ و مَخاریقُ و خِفَّةٌ.

و نوعٌ مِنهُ ما یَأخُذُ أولیاءُ الشَّیاطینِ عَنهُم ......... فَأقرَبُ أقاوِیلِ السِّحرِ مِنَ الصَّوابِ أنّهُ بمَنزِلَةِ الطِّبِّ . إنّ الساحِرَ عالَجَ الرجُلَ فَامتَنَعَ مِن مُجامَعَةِ النساءِ ، فَجاءَ الطبیبُ فَعالَجَهُ بغَیرِ ذلکَ العِلاجِ فَاُبرِئَ . ⁽²⁾

1763

انواع جادو

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به زندیقی که پرسید : منشأ جادو چیست و چگونه جادوگر می تواند آن کارهای شگفت آور را انجام دهد؟ ـفرمود : جادو ، گونه های مختلفی دارد : گونه ای از آن به منزله طبابت است . همان طور که پزشکان برای هر بیماری و دردی دارویی درست کرده اند ، در علم سحر نیز جادوگران برای هر صحّتی آفتی و برای هر عافیتی درد و رنجی و برای هر کاری چاره ای اندیشیده اند . گونه ای دیگر از آن چشم بندی ، چالاکی ، مهارت و تردستی است . نوع دیگری از آن اموری است که جن گیرها از جنّیان فرا می گیرند . نزدیکترین عقیده درباره جادو به واقعیت آن است که جادو به منزله طبابت است . جادوگر مردی را جادو می کند که نتواند با زن نزدیکی نماید و پزشک می آید و او را از طریق دیگری (دارو و نه جادو) معالجه می کند و بهبود می یابد .

1) (انظر) مستدرک الوسائل : 18 / 191 باب 1 ، وسائل الشیعة : 18 / 576 باب 1.

2) بحار الأنوار : 63/21/14.

1764 - أشَدُّ سِحراً مِن هاروتَ وماروتَ !

1764 - جادوگرتر از هاروت و ماروت!

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :اِتَّقُوا الدنیا فوالذی نَفسِی بیدِهِ أنّها لأَسحَرُ مِن هارُوتَ و مارُوتَ . ⁽¹⁾

⁽²⁾ 1764

جادوگرتر از هاروت و ماروت!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از دنیا حذر کنید ؛ زیرا سوگند به آن که جانم در دست اوست ، دنیا جادوگرتر از هاروت و ماروت است .

1) الدرّ المنثور : 1/244.

2) (انظر) الدنیا : باب 1235 ، 1236.

225 - المساحقة

225 - مساحقه

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 79 / 75 باب 72 «السحق و حدّه». وسائل الشیعة : 18 / 424 ـ 430 «أبواب حدّ السحق و القیادة».

1765 - المُساحَقَةُ

1765 - مساحقه

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أوَّلُ مَن عَمِلَ هذا العَمَلَ قَومُ لُوطٍ فاستَغنی الرِّجالُ بِالرِّجالِ و بَقِیَ النساءُ بغَیرِ رِجالٍ ، فَفَعَلنَ کما فَعَلَ رِجالُهُنَّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا دَخَلَتِ امرَأةٌ مَع مَولاةٍ لَها علَیهِ و سَألَت ما تَقولُ فی اللَّواتی مَع اللَّواتِی ؟ ـ: هُنَّ فی النارِ ، إذا کانَ یَومُ القیامَةِ یُؤتی بِهِنَّ فَاُلبِسْنَ جِلبابا مِن نارٍ و خُفَّینِ مِن نارٍ و قِناعا مِن نارٍ . ⁽²⁾

بحار الأنوار عن هِشام بنِ سالمٍ عن الإمامِ الصّادقِ علیه السلامـ فی جَوابِ امرَأةٍ سَألَتهُ عنِ السَّحقِ ـ: حَدُّها حَدُّ الزانی ، فقالَت : ما ذَکَرَ اللّهُ عزّ و جلّ ذلکَ فی القُرآنِ ؟ قالَ : بَلی ، قالَت : و أینَ هُو ؟ قالَ : هُو أصحابُ الرَّسِّ . ⁽³⁾

1765

مساحقه

امام صادق علیه السلام :نخستین کسی که این عمل را مرتکب شد ، قوم لوط بودند ؛ زیرا مردها به یکدیگر پرداختند و زنان بی مرد ماندند و در نتیجه آنها نیز ، همانند مردانشان ، به هم روی آوردند .

امام صادق علیه السلامـ آنگاه که زنی همراه کنیز خود خدمت امام علیه السلام رسید و عرض کرد : درباره پرداختن زنان به یکدیگر چه می فرمایید؟ ـفرمود : جایگاهشان آتش است . روز قیامت این گونه زنان آورده می شوند و بالاپوشی از آتش و پای افزاری از آتش و رو بندی از آتش بر آنان پوشانده می شود .

بحار الأنوار به نقل از هشام بن سالم :امام صادق علیه السلام در پاسخ به سؤال زنی از حکم مساحقه فرمود : حدّش حدّ زناکار است . پرسید : آیا خداوند عزّ و جلّ در قرآن آن را بیان فرموده است؟ فرمود: آری . عرض کرد : در کجای آن؟ فرمود: داستان اصحاب رسّ .

1) بحار الأنوار : 79/76/3.

2) تفسیر القمّی : 2/113 .

3) بحار الأنوار : 79/75/2 .

226 - السخریة

226 - مسخره کردن

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 75 / 142 باب 56 «مَن أذلّ مؤمنا أو أهانه أو حقّره أو استهزأ به». بحار الأنوار : 75 / 292 باب 73 «الغمز و الهمز و اللمز و السُّخریّة و الاستهزاء».

2) انظر : عنوان 120 «التحقیر» ، 380 «العیب» ، 381 «التعییر».

1766 - السُّخرِیَّةُ

1766 - مسخره کردن

الکتاب :

یا أَیُّها الَّذینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَومٌ مِن قَوْمٍ عَسَی أَن یَکُونُوا خَیْرا مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسَی أَن یَکُنَّ خَیْرا مِنْهُنَّ وَ لاَ تَلْمِزُوا أْنفُسَکُمْ وَ لاَ تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الفُسُوقُ بَعْدَ الاْءِیمانِ وَ مَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلئکَ هُمُ الظَّالِمُونَ». ⁽¹⁾

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّا حَتَّی أَنسَوْکُمْ ذِکْرِی وَ کُنتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ». ⁽²⁾

أَتَّخَذْناهُمْ سِخْریّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الأَبْصارُ». ⁽³⁾

وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلَی شَیاطِینِهِمْ قالُوا إِنّا مَعَکُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤونَ». ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا بنَ مَسعودٍ ، إنّهُم لَیَعِیبُونَ علی مَن یَقتَدِی بِسُنَّتی فرائضَ اللّهِ ، قالَ اللّهُ تعالی : «فَاتَّخَذْتُمُوهم سِخرِیّا حتّی أَنْسَوکُم ذِکْرِی و کُنتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ * إِنّی جَزَیْتُهُمُ الیَوْمَ بِما صَبَرُوا» . ⁽⁵⁾

1766

مسخره کردن

قرآن :

«ای کسانی که ایمان آورده اید! گروهی از شما گروه دیگر را مسخره نکنند شاید که آن گروه بهتر از ایشان باشند ، و نه زنانی زنان دیگر را مسخره کنند شاید که آنان بهتر از اینان باشند ، و از یکدیگر عیب مگیرید و به همدیگر لقبها[ی ناخوشایند ]مدهید، چه ناپسندیده است نام زشت پس از ایمان . و هر که توبه نکند همانان ستمگرانند» .

«و آنها (مؤمنان) را مسخره کردید تا یاد مرا از خاطرتان بردند و به آنها می خندیدید» .

«آن ها را به مسخره گرفتیم یا دیدگان از آنها برگشته است؟» .

«چون با مؤمنان روبرو شوند گویند : ایمان آوردیم و چون با یاران دیو نهادِ خویش تنها شوند ، گویند : ما با شماییم ، جز این نیست که ما مسخره کننده ایم» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای پسر مسعود! آنان بر کسانی که با پیروی از سنّت من، فرایض خدا را به جای می آوردند، خرده می گیرند . خداوند متعال فرموده است : «و آنها را مسخره کردید تا یاد مرا از خاطرتان بردند و به آنها می خندیدید . امروز من پاداش صبر آنان را می دهم» .

1) الحجرات : 11.

2) المؤمنون : 110.

3) ص : 63.

4) البقرة : 14.

5) بحار الأنوار : 77/102/1.

عنه صلی الله علیه و آله :إنّ المُستَهزِئینَ یُفتَحُ لأحَدِهِم بابُ الجَنَّةِ ، فیُقالُ : هَلُمَّ : فَیَجِیءُ بِکَرْبِهِ و غَمِّهِ ، فإذا جاءَ اُغلِقَ دُونَهُ ، ثُمّ یُفتَحُ لَهُ بابٌ آخَرُ ......... فما یَزالُ کذلکَ حتّی أنَّ الرَّجُلَ لَیُفتَحُ لَهُ البابُ فیقالُ لَهُ: هَلُمَّ هَلُمَّ ، فما یَأتِیهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «و إذا لَقُوا الذینَ آمَنُوا ......... » ـ: إنّهُم کُهّانُهُم قالوا إنّا مَعَکُم أی عَلی دِینِکُم «إِنّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤونَ» أی نَستَهزِئُ بِأصحابِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله و نَسخَرُ بهِم فی قَولِنا: آمَنّا ! ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا یَطمَعَنَّ المُستَهزِئُ بالناسِ فی صِدقِ المَوَدَّةِ . ⁽³⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دَرِ بهشت به روی یکی از مسخره کنندگان باز می گردد و به او گفته می شود : بیا .او با غم و اندوه جلو می رود و چون نزدیک شد ، در به رویش بسته می شود . سپس در دیگری به رویش گشوده می گردد ......... این کار مرتّبا تکرار می شود تا جایی که در به رویش باز می گردد و گفته می شود : بیا ، بیا ؛ اما او دیگر جلو نمی رود .

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه «و چون با مؤمنان رو برو شوند . . .» ـفرمود : کاهنان آنها وقتی با مؤمنان روبرو می شدند، می گفتند : ما با شما هستیم؛ یعنی، دین شما را داریم . «ما مسخره کننده ایم و بس» یعنی، ما با گفتن جمله «ایمان آوردیم» اصحاب محمّد صلی الله علیه و آله را مسخره می کنیم .

امام صادق علیه السلام :کسی که مردم را مسخره می کند ، نباید به دوستی خالصانه آنها چشم امید بندد .

1) کنز العمّال : 8328 .

2) مجمع البیان : 1/140 .

3) بحار الأنوار : 75/144/9.

227 - السخاء

227 - بخشندگی

اشاره

بحار الأنوار : 41 / 24 باب 102 «سخاء الإمام علیّ علیه السلام ».

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 71 / 350 باب 87 «السخاء و السماحة و الجود». کنز العمّال : 6 / 337 ـ 393 ، 570 ـ 588 «السخاء».

2) انظر : عنوان 1 «الإیثار» ، 31 «الـبُخل» ، 88 «الجود» . 293 «الصدقة» ، 348 «فعل المعروف».

1767 - السَّخاءُ أکرَمُ الأخلاقِ

1767 - بخشندگی، گرامی ترین اخلاق است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ما جَبَلَ اللّهُ ولِیّا لَهُ إلاّ عَلی السَّخاءِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السَّخاءُ خُلُقُ اللّهِ الأعظَمُ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّخاءُ سَجِیَّةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ خُلُقٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ خُلُقُ الأنبیاءِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ و الشَّجاعةُ غَرائزُ شَریفَةٌ یَضَعُها اللّهُ سبحانَهُ فِیمَن أحَبَّهُ و امتَحَنَهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أشجَعُ الناسِ أسخاهُم . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :أکرمُ الأخلاقِ السَّخاءُ و أعَمُّها نَفعا العَدلُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ قُربَةٌ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :تَحَلَّ بِالسَّخاءِ و الوَرَعِ ، فهما حِلیَةُ الإیمانِ و أشرَفُ خِلالِکَ . ⁽¹⁰⁾

1767

بخشندگی، گرامی ترین اخلاق است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند همه اولیای خود را بر خمیره بخشندگی سرشته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بخشندگی، بزرگترین خوی خداوند است .

امام علی علیه السلام :بخشندگی، خصلت [فطری ]است.

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، خوی [ذاتی ]است .

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، خوی پیامبران است .

امام علی علیه السلام :بخشندگی و شجاعت ، دو خصلت ارجمندند که خداوند سبحان آنها را در وجود هر که دوستش بدارد و او را آزموده باشد قرار می دهد .

امام علی علیه السلام :شجاعترین مردم، بخشنده ترین آنهاست .

امام علی علیه السلام :گرامیترین خویها، بخشندگی است و خویی که فایده اش فراگیرتر می باشد عدالت است .

امام علی علیه السلام :بخشندگی موجب نزدیکی [به خدا و مردم] است .

امام علی علیه السلام :به زیور بخشندگی و پارسایی آراسته شو ؛ که این دو، زیورِ ایمانند و بهترین خصلتهای تو .

1) کنز العمّال : 16204.

2) کنز العمّال : 15926.

3) غرر الحکم : 8 .

4) غرر الحکم : 61 .

5) غرر الحکم : 777 .

6) غرر الحکم : 1820 .

7) غرر الحکم : 2899 .

8) غرر الحکم : 3219 .

9) بحار الأنوار:72/193/9.

10) غرر الحکم : 4511.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السَّخاءُ مِن أخلاقِ الأنبیاءِ ، و هُو عِمادُ الإیمانِ ، و لا یکونُ مؤمنٌ إلاّ سَخیّا ، و لا یکونُ سَخیّا إلاّ ذو یَقینٍ و هِمَّةٍ عالِیَةٍ ؛ لأنَّ السَّخاءَ شُعاعُ نورِ الیَقینِ ، و مَن عَرَفَ ما قَصَدَ ، هانَ علَیهِ ما بَذَلَ. ⁽¹⁾

1768 - السَّخاءُ ثَمَرَةُ العَقلِ

1768 - بخشندگی، میوه خرد است

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّخاءُ فِطنَةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا یُستَعانُ عَلَی اللُّبِّ إلاّ بالسَّخاءِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ ثَمَرَةُ العَقلِ، و القَناعَةُ بُرهانُ النُّبلِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ 1768

بخشندگی، میوه خرد است

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، هوشمندی است .

امام علی علیه السلام :برای یاری خرد ، جز از بخشندگی کمک گرفته نشود .

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، میوه خرد است، و قناعت ، دلیل شرافت .

1769 - السَّخاءُ سِترُ العُیوبِ

1769 - بخشندگی، پوشاننده عیبهاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّخاءُ سِترُ العُیوبِ . ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلام :بخشندگی از اخلاق پیامبران است و ستون ایمان می باشد . هیچ مؤمنی نیست مگر آن که بخشنده است و تنها آن کس بخشنده است که از یقین و همّت والا برخوردار باشد ؛ زیرا بخشندگی ، پرتو نور یقین است . هر که هدف را بشناسد ، بخشش بر او آسان شود .

1769

بخشندگی، پوشاننده عیبهاست

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، پوشاننده عیبهاست .

1) بحار الأنوار: 71/355/17 .

2) (انظر) النبوّة العامّة : باب 3721.

3) بحار الأنوار : 78/53/87 .

4) بحار الأنوار : 78/ 7/59.

5) غرر الحکم : 2145 .

6) (انظر) العقل : باب 2777.

7) غرر الحکم : 914 .

عنه علیه السلام :غِطاءُ العُیوبِ السَّخاءُ و العَفافُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :غَطُّوا مَعایِبَکُم بِالسَّخاءِ، فإنّهُ سِترُ العُیوبِ . ⁽²⁾

1770 - السَّخاءُ یَزرَعُ المَحَبَّةَ

1770 - بخشندگی، بذر محبّت می افشاند

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّخاءُ یَزرَعُ المَحَبَّةَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ یُثمِرُ الصَّفاءَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ یُکسِبُ المَحَبَّةَ و یُزَیِّنُ الأخلاقَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ یُمَحِّصُ الذُنوبَ و یَجلُبُ مَحَبَّةَ القلوبِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :علَیکُم بالسَّخاءِ و حُسنِ الخُلُقِ فإنّهُما یَزِیدانِ الرِّزقَ و یُوجِبانِ المَحَبَّةَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :کَثرَةُ السَّخاءِ تُکثِرُ الأولیاءَ و تَستَصلِحُ الأعداءَ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :ما استُجلِبَتِ المَحَبَّةُ بمِثلِ السَّخاءِ و الرِّفقِ و حُسنِ الخُلُقِ . ⁽⁹⁾

⁽¹⁰⁾ امام علی علیه السلام :پرده پوش عیبها ، بخشندگی و مناعت [طبع] است .

امام علی علیه السلام :عیبهای خود را با بخشندگی بپوشانید ؛ که آن، پوشاننده عیبهاست .

1770

بخشندگی، بذر محبّت می افشاند

امام علی علیه السلام :بخشندگی، بذر دوستی می افشاند .

امام علی علیه السلام :بخشندگی، صفا و صمیمیت به بار می نشاند .

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، دوستی می آورد و اخلاق را می آراید .

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، گناهان را پاک می کند و محبّتِ دلها را جلب می کند .

امام علی علیه السلام :بر شما باد بخشندگی و خوش خویی که این دو خصلت روزی را زیاد می کند و موجب دوستی می شود .

امام علی علیه السلام :بخشندگی زیاد ، بر شمار دوستان می افزاید و دشمنان را به آشتی می کشاند .

امام علی علیه السلام :هیچ چیز مانند بخشندگی و مدارا و خوش خویی، جلب محبّت نمی کند .

1) غرر الحکم : 6404 .

2) غرر الحکم : 6440 .

3) غرر الحکم : 306 .

4) غرر الحکم : 779 .

5) غرر الحکم : 1600 .

6) غرر الحکم : 1738 .

7) غرر الحکم : 6161 .

8) غرر الحکم : 7106 .

9) غرر الحکم : 9561 .

10) (انظر) المحبّة : باب 658.السیّد : باب 1909.

1771 - السَّخِیُّ

1771 - بخشنده

الکافی :أوحی اللّهُ عزّ و جلّ إلی موسی علیه السلام : أن لا تَقتُلِ السّامِرِیَّ، فإنّهُ سَخِیٌّ . ⁽¹⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السَّخِیُّ قَریبٌ مِنَ اللّهِ ، قریبٌ مِن الناسِ ، قَریبٌ مِن الجَنَّةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِعَدِیِّ بنِ حاتِمِ طیّئٍ ـ: دُفِعَ عن أبیکَ العَذابُ الشَّدیدُ ، لِسَخاءِ نَفسِهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شابٌّ سَخِیٌّ حَسَنُ الخُلُقِ أحَبُّ إلی اللّهِ تعالی مِن شَیخٍ بَخیلٍ عابِدٍ سَیِّئِ الخُلُقِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ السَّخاءَ شَجَرَةٌ مِن أشجارِ الجَنَّة لَها أغصانٌ مُتَدَلِّیَةٌ فی الدنیا ، فمَن کانَ سَخِیّا تَعَلَّقَ بِغُصنٍ مِن أغصانِها، فَساقَهُ ذلکَ الغُصنُ إلی الجَنَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَجافَوا عن ذَنبِ السَّخِیِّ فإنَّ اللّهَ آخِذٌ بیدِهِ کُلَّما عَثَرَ . ⁽⁶⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :سادَةُ الناسِ فی الدنیا الأسخِیاءُ ، و فی الآخِرَةِ الأتقِیاءُ . ⁽⁷⁾

1771

بخشنده

الکافی :خداوند عزّ و جلّ به موسی علیه السلام وحی فرمود که : سامری را نکش ؛ زیرا او سخاوتمند است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شخص بخشنده به خدا و مردم و بهشت نزدیک است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به عدیّ پسر حاتم طایی ـفرمود : عذاب سخت از پدرت به خاطر سخاوتش دفع شد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جوانِ سخاوتمند خوش اخلاق، نزد خداوند متعال، از پیر مردِ بخیلِ عابدِ بد اخلاق محبوب تر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بخشندگی، یکی از درختان بهشت است که شاخه های آن در دنیا آویزان است . بنا بر این ، هر که بخشنده باشد، به یکی از شاخه های آن آویزان شده و آن شاخه او را به طرف بهشت می کشاند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خطای شخص بخشنده درگذرید ؛ زیرا هر بار بلغزد ، خداوند دست او را می گیرد .

امام علی علیه السلام :سروران مردم در دنیا بخشندگانند و در آخرت پرهیزگاران .

1) الکافی : 4/41/13.

2) بحار الأنوار : 73/308/37.

3) بحار الأنوار : 71/354/16.

4) کنز العمّال : 16061 .

5) بحار الأنوار: 8/171/114 .

6) کنز العمّال : 16212 .

7) غرر الحکم : 5602 .

الاختصاص :رُوِیَ أنّ قَوما اُساری جِیءَ بِهِم إلی رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَأمَرَ أمیرَ المؤمنینَ علیه السلام بضَربِ أعناقِهِم، ثُمّ أمَرَهُ بِإفرادِ واحدٍ مِنهُم و أن لا یَقتُلَهُ ، فقالَ الرجُلُ: لِمَ أفرَدْتَنی مِن أصحابی و الجِنایَةُ واحِدَةٌ ؟ فقالَ : إنَّ اللّهَ عزّ و جلّ أوحَی إلَیَّ أنَّکَ سَخِیُّ قَومِکَ و لا أقتُلْکَ ، فقالَ الرجلُ : فإنّی أشهَدُ أن لا إلَهَ إلاّ اللّهُ و أنَّکَ رسولُ اللّهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :جاهِلٌ سَخِیٌّ أفضَلُ مِن ناسِکٍ بَخِیلٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :شابٌّ سَخِیٌّ مُرَهَّقٌ فی الذُّنوبِ أحَبُّ إلی اللّهِ عزّ و جلّ مِن شَیخٍ عابِدٍ بَخیلٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ تبارکَ و تعالی رَضِیَ لَکُم الإسلامَ دِینا،فَأحسِنُوا صُحبَتَهُ بالسَّخاءِ حُسنِ الخُلُق. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :خِیارُکُم سُمَحاؤکُم و شِرارُکُم بُخَلاؤکُم . ⁽⁵⁾

الاختصاص :روایت شده که اسیرانی را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آوردند . آن حضرت به امیر مؤمنان علیه السلام دستور داد گردنشان را بزند و سپس فرمود یک نفر از آنان را جدا کند و او را نکشد . آن مرد گفت : چرا مرا از دوستانم جدا کردی، در حالی که گناه همه ما یکسان است؟ پیامبر فرمود : خداوند عزّ و جلّ به من وحی فرمود که تو سخاوتمند قوم خود هستی و تو را نکشم . مرد گفت : پس من نیز گواهی می دهم که خدایی جز اللّه نیست و تو رسول خدا هستی .

امام صادق علیه السلام :نابخرد بخشنده، برتر از عابد خسیس است .

امام صادق علیه السلام :جوانِ بخشنده آلوده به گناهان، نزد خداوند عزّ و جلّ محبوبتر از پیر مردِ عابد خسیس است .

امام صادق علیه السلام :خداوند تبارک و تعالی اسلام را به عنوان دین شما پسندید ، پس با بخشندگی و خوش خویی به خوبی همراهی اش کنید .

امام صادق علیه السلام :بهترین افراد شما ، بخشندگان شمایند و بدترینتان ، بخیلانتان .

1) الاختصاص : 253 .

2) بحار الأنوار : 78/228/103 .

3) بحار الأنوار : 73/307/34.

4) الأمالی للصدوق : 344/411 .

5) بحار الأنوار : 71/350/3.

1772 - طَعامُ السَّخِیِّ وإطعامُهُ

1772 - غذای بخشنده و اطعام او

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :طعامُ السَّخِیِّ دَواءٌ و طعامُ الشَّحِیحِ داءٌ . ⁽¹⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :السَّخِیُّ یَأکُلُ مِن طَعامِ الناسِ لِیَأکُلُوا مِن طَعامِهِ ، و البَخیلُ لا یَأکُلُ مِن طَعامِ الناسِ لِئَلاّ یَأکُلُوا مِن طَعامِهِ . ⁽²⁾

1772

غذای بخشنده و اطعام او

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :غذای بخشنده ، داروست و غذای بخیل ، درد .

امام رضا علیه السلام :شخص بخشنده از غذای مردم می خورد ، تا مردم از غذای او بخورند ، اما شخص خسیس از غذای مردم نمی خورد تا آنها نیز از غذای او نخورند .

1773 - حَدُّ السَّخاءِ

1773 - مرز بخشندگی

الکتاب :

وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوما مَحْسُورا». ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السَّخِیُّ بِما مَلَکَ و أرادَ به وَجهَ اللّهِ ، و أمّا السَّخِیُّ فی مَعصیَةِ اللّهِ فَحَمّالُ سَخَطِ اللّهِ و غَضَبِهِ ، و هُو أبخَلُ الناسِ علی نَفسِهِ فکَیفَ لِغَیرِهِ ! ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :کُن سَمْحا و لا تَکُن مُبَذِّرا ، و کُن مُقَدِّرا و لا تَکُن مُقَتِّرا . ⁽⁵⁾

1773

مرز بخشندگی

قرآن :

«دستت را به گردنت بسته مدار و آن را به تمامی مگشای که ملامت دیده و حسرت زده خواهی نشست» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بخشنده کسی است که در اموال خود و برای رضای خدا، بخشندگی داشته باشد . کسی که در راه معصیت خدا دست و دل باز باشد ، خشم و ناخشنودی خدا را برای خود آورده است. چنین کسی، بخیل ترین مردمان نسبت به خود است، چه رسد به دیگران .

امام علی علیه السلام :بخشنده باش اما ولخرج مباش ، صرفه جو باش اما سختگیر مباش .

1) بحار الأنوار : 71/357/22.

2) بحار الأنوار : 71/352/8 .

3) الإسراء : 29.

4) بحار الأنوار : 71/355/17 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 33.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لَیسَ السَّخِیُّ المُبَذِّرَ الذی یُنفِقُ مالَهُ فی غَیرِ حَقِّهِ ، و لکنَّهُ الذی یُؤَدِّی إلی اللّهِ عزّ و جلّ ما فَرَضَ علَیهِ فی مالِهِ مِنَ الزَّکاةِ و غَیرِها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن حَدِّ السَّخاءِ ـ: تُخرِجُ مِن مالِکَ الحَقَّ الذی أوجَبَهُ اللّهُ علَیکَ ، فَتَضَعُهُ فی مَوضِعِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :السَّخِیُّ الکریمُ الذی یُنفِقُ مالَهُ فی حَقٍّ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ أن تَسخُوَ نَفسُ العَبدِ عن الحَرامِ أن تَطلُبَهُ ، فإذا ظَفِرَ بالحلالِ طابَت نَفسُهُ أن یُنفِقَهُ فی طاعَةِ اللّهِ عزّ و جلّ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ ما کانَ ابتِداءً ، فَأمّا ما کانَ مِن مَسألَةٍ فَحَیاءٌ و تَذَمُّمٌ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :المُؤمنُ لَهُ قُوَّةٌ فی دِینٍ ......... و سَخاءٌ فی حَقٍّ . ⁽⁶⁾

الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :إنّ للسَّخاءِ مِقدارا فإنْ زادَ علَیهِ فهُو سَرَفٌ . ⁽⁷⁾

⁽⁸⁾ امام صادق علیه السلام :انسان بخشنده، آن ولخرجی نیست که اموال خود را نابجا حیف و میل کند ، بلکه بخشنده، کسی است که زکات و دیگر حقوق مالی را که خداوند عزّ و جلّ بر او واجب کرده است، بپردازد .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از حد و مرز بخشندگی ـفرمود : حقوقی را که خداوند بر اموال تو واجب کرده است ، خارج کنی و آن را در جای خودش قرار دهی .

امام صادق علیه السلام :سخاوتمندِ کریم کسی است که اموال خود را به حق خرج کند .

امام صادق علیه السلام :بخشندگی آن است که نفْس بنده از طلب حرام صرف نظر کند و هرگاه به مال حلالی دست یافت ، با رضایت خاطر آن را در راه طاعت خداوند عزّ و جلّ خرج کند .

امام صادق علیه السلام :بخشندگی آن است که بی خواهش کسی صورت گیرد ؛ اما آن بخشندگی که در مقابل درخواست انجام گیرد ، ناشی از شرمندگی و برای فرار از نکوهش است .

امام صادق علیه السلام :مؤمن در دین نیرومند است . . . و سخاوتش به جا و به حق .

امام عسکری علیه السلام :بخشندگی اندازه ای دارد که اگر از آن فراتر رود اسراف است .

1) بحار الأنوار:71/352/9.

2) بحار الأنوار : 71/353/10 .

3) بحار الأنوار : 71/353/11 .

4) معانی الأخبار : 256/3.

5) بحار الأنوار : 71/357/21 .

6) الکافی : 2/231/4.

7) بحار الأنوار : 69/407/115.

8) (انظر) الصدقة : باب 2208.

1774 - أسخَی النّاسِ

1774 - بخشنده ترین مردمان

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أسخَی الناسِ مَن أدّی زَکاةَ مالِهِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّخاءُ أن تَکونَ بمالِکَ مُتَبَرِّعا و عن مالِ غَیرِکَ مُتَوَرِّعا. ⁽²⁾

⁽³⁾ 1774

بخشنده ترین مردمان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بخشنده ترین مردم ، کسی است که زکات مال خود را بپردازد .

امام علی علیه السلام :بخشندگی آن است که مال خود را بذل و بخشش کنی و در برابر ثروت دیگران پارسایی نشان دهی .

1775 - ذَمُّ البَخیلِ الَّذی یَسخو عِندَ الوَفاةِ

1775 - نکوهش بخیلی که در هنگام مرگ بخشنده شود

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ یُبغِضُ البَخِیلَ فی حَیاتِهِ ، السَّخِیَّ عندَ وَفاتِهِ . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 1775

نکوهش بخیلی که در هنگام مرگ بخشنده شود

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند از کسی که در زمان حیات خود خسیس باشد و در هنگام فرا رسیدن مرگش بخشنده شود ، نفرت دارد .

1) بحار الأنوار : 77/112/2.

2) غرر الحکم : 1928.

3) (انظر) الصدقة : باب 2199.

4) بحار الأنوار : 77/173/8 .

5) (انظر) الصدقة : باب 2199.

228 - السرّ

228 - راز

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 75 / 68 باب 45 «کتمان السرّ». وسائل الشیعة : 8 / 608 باب 157 «تحریم إذاعة سرّ المؤمن».

2) انظر : عنوان 455 «الکتمان».

1776 - کِتمانُ السِّرِّ

1776 - رازپوشی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن کَتَمَ سِرَّهُ کانَتِ الخِیَرَةُ بیَدِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الظَّفَرُ بِالحَزمِ ، و الحَزمُ بِإجالَةِ الرَّأیِ ، و الرَّأیُ بِتَحصِینِ الأسرارِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :سِرُّکَ أسِیرُکَ فإن أفشَیتَهُ صِرتَ أسِیرَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سِرُّکَ سُرُورُکَ إن کَتَمتَهُ ، و إن أذَعتَهُ کانَ ثُبُورَکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :المَرءُ أحفَظُ لِسِرِّهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :صَدرُ العاقِلِ صُندوقُ سِرِّهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :کُلَّما کَثُرَ خُزّانُ الأسرارِ کَثُرَ ضُیّاعُها . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :لا حِرزَ لِمَن لا یَسَعُ سِرَّهُ صَدرُهُ . ⁽⁸⁾

1776

راز پوشی

امام علی علیه السلام :هر که راز خود را بپوشاند ، قدرت انتخاب در دست اوست .

امام علی علیه السلام :پیروزی با احتیاط به دست می آید ، و احتیاط ، با اندیشیدن و سنجیدن ، و اندیشیدن و سنجیدن ، با راز داری .

امام علی علیه السلام :راز تو در بند توست . اگر آن را فاش کنی تو در بندش خواهی شد .

امام علی علیه السلام :راز تو ، مایه شادی توست ، اگر پنهانش داری و سبب هلاکت توست ، اگر آن را فاش سازی .

امام علی علیه السلام :آدمی، [خودش ]راز خود را بیشتر نگه می دارد [تا دیگران].

امام علی علیه السلام :سینه خردمند ، صندوق راز اوست .

امام علی علیه السلام :هر چه تعداد کسانی که اسرار را می دانند بیشتر باشد ، آن اسرار فاش کنندگانش بیشتر هستند .

امام علی علیه السلام :کسی که سینه اش گنجایش رازش را نداشته باشد ، در امان نیست.

1) نهج البلاغة : الحکمة 162 .

2) نهج البلاغة:الحکمة48 .

3) غرر الحکم : 5630 .

4) غرر الحکم : 5616.

5) نهج البلاغة : الکتاب 31 .

6) نهج البلاغة : الحکمة 6 .

7) غرر الحکم : 7197 .

8) غرر الحکم : 10676 .

عنه علیه السلام :اُبْذُلْ لِصَدِیقِکَ کُلَّ المَوَدَّةِ و لا تَبذُلْ لَهُ کُلَّ الطُّمَأنِینَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أنجَحُ الاُمورِ ما أحاطَ بهِ الکِتمانُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا تُودِعْ سِرَّکَ إلاّ عِندَ کُلِّ ثِقَةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا بَأسَ بأن لا یُعلَمَ سِرُّکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن ضَعُفَ عَن حِفظِ سِرِّهِ لَم یَقْوَ لِسِرِّ غَیرِهِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :صَدرُکَ أوسَعُ لِسِرِّکَ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إفشاءُ السِّرِّ سُقوطٌ . ⁽⁷⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :لا یَکونُ المؤمنُ مؤمنا حتّی یَکونَ فیهِ ثلاثُ خِصالٍ: سُنَّةٌ مِن رَبِّهِ ، و سُنَّةٌ مِن نَبِیِّهِ ، و سُنَّةٌ مِن وَلِیِّهِ ، فالسُّنَّةُ مِن رَبِّهِ کِتمانُ سِرِّهِ ، قالَ اللّهُ عزّ و جلّ : «عالِمُ الغَیْبِ فلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَدا * إلاّ مَنِ ارْتَضی مِن رسولٍ» ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

الإمامُ الجوادُ علیه السلام :إظهارُ الشَّیءِ قبلَ أن یَستَحکِمَ مَفسَدَةٌ لَهُ. ⁽¹⁰⁾

امام علی علیه السلام :هرچه محبّت داری نثار دوستت کن ، اما هرچه اطمینان داری به پای او مریز .

امام علی علیه السلام :موفّقترین کارها ، کاری است که با کتمان کامل صورت گیرد .

امام علی علیه السلام :راز خود را جز به کسی که مورد اعتماد است مسپار .

امام علی علیه السلام :چه باک که رازت دانسته نشود؟

امام علی علیه السلام :کسی که در نگه داشتن راز خود ناتوان باشد ، در حفظ راز دیگران توانا نباشد .

امام صادق علیه السلام :سینه تو ، گنجایش بیشتری برای راز تو دارد .

امام صادق علیه السلام :فاش کردن راز ، مایه سقوط است .

امام رضا علیه السلام :مؤمن ، مؤمن نباشد مگر این که سه خصلت در او باشد : خصلتی از پروردگارش و خصلتی از پیامبرش و خصلتی از ولیّش . خصلت پروردگارش راز پوشی است . خداوند عزّ و جلّ فرموده است : «دانای غیب و نهان است و هیچ کس را بر غیب خود آگاه نمی سازد ، مگر پیامبری را که پسندیده باشد» .

امام جواد علیه السلام :آشکار کردن چیزی ، پیش از آن که استوار گردد ، موجب تباهی آن می شود .

1) غرر الحکم : 2463 .

2) غرر الحکم : 3284 .

3) بحار الأنوار:77/235/3.

4) بحار الأنوار : 77/269/1 .

5) غرر الحکم : 8941.

6) بحار الأنوار : 75/71/17.

7) تحف العقول : 315.

8) الجنّ : 26 و 27 .

9) بحار الأنوار:75/68/2.

10) بحار الأنوار : 75/71/13.

1777 - التَّفرُّدُ بِالسِّرِّ

1777 - رازت را فقط خودت بدان

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اِنفَرِدْ بِسِرِّکَ و لا تُودِعْهُ حازِما فَیَزِلَّ و لا جاهِلاً فَیَخُونَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِحْفَظْ أمرَکَ و لا تُنکِحْ خاطِبا سِرَّکَ. ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :سِرُّکَ مِن دَمِکَ فلا یَجرِیَنَّ مِن غَیرِ أوداجِکَ. ⁽³⁾

1777

رازت را فقط خودت بدان

امام علی علیه السلام :رازت را تنها برای خودت نگه دار و آن را نه به دور اندیش سپار، که می لغزد و نه به نادان، که خیانت می کند .

امام علی علیه السلام :امور مربوط به خودت را نگه دار و دختر رازت را عروس هر خواستگاری مکن .

امام صادق علیه السلام :راز تو جزئی از خون توست ، پس نباید که در رگهای غیر تو جریان یابد .

1778 - مِعیارُ حِفظِ الأسرارِ

1778 - معیار رازداری

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا تُطلِعْ صَدِیقَکَ مِن سِرِّکَ إلاّ علی ما لَو أطلَعتَ علَیهِ عَدُوَّکَ لَم یَضُرَّکَ ، فإنَّ الصَّدیقَ قد یکونُ عَدوّا یَوما ما. ⁽⁴⁾

1778

معیار راز داری

امام صادق علیه السلام :دوستت را از راز خود آگاه مکن، مگر بر رازی که اگر دشمن از آن آگاه شود نتواند به تو زیانی رساند ؛ زیرا دوست نیز ممکن است روزی دشمن شود .

1779 - مَن لا یَنبَغی إیداعُهُم سِرّاً

1779 - کسانی که نباید به آنها راز سپرد

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا تُسِرَّ إلی الجاهِلِ شیئا لا یُطِیقُ کِتمانَهُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا تُودِعَنَ سِرَّکَ مَن لا أمانَةَ لَهُ. ⁽⁶⁾

1779

کسانی که نباید به آنها راز سپرد

امام علی علیه السلام :با نادان ، رازی که طاقت کتمانش را ندارد ، در میان مگذار .

امام علی علیه السلام :راز خود را به کسی که امانتدار نیست ، مسپار .

1) غرر الحکم : 2306 .

2) غرر الحکم : 2305.

3) بحار الأنوار:75/71/15.

4) مشکاة الأنوار : 557/1886 .

5) غرر الحکم : 10265 .

6) غرر الحکم : 10166 .

عنه علیه السلام :ثلاثٌ لا یُستَودَعْنَ سِرّا: المَرأةُ، و النَّمّامُ ، و الأحمَقُ. ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أربَعةٌ یَذهَبنَ ضَیاعا : ......... و سِرٌّ تُودِعُهُ عِندَ مَن لا حَصافَةَ لَهُ. ⁽²⁾

امام علی علیه السلام :با سه کس نباید رازی را در میان نهاد : زن ، سخن چین و احمق .

امام صادق علیه السلام :چهار چیز بر باد می رود : . . . و رازی که به کسی سپاری که استوار اندیش نیست .

1) غرر الحکم : 4662 .

2) بحار الأنوار : 75/69/4.

229 - السریرة

229 - درون

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 71 / 362 باب 90 «إصلاح السریرة».

2) انظر : الریاء : باب 1410 ، الجمال : باب 546 ، الاختلاف : باب 1063 . النیّة : باب 3926 ، 3927.

1780 - صَلاحُ السَّرائِرِ

1780 - پاکی درونها

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :صَلاحُ السَّرائرِ ، بُرهانُ صِحَّةِ البَصائرِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :طوبی لِمَن صَلُحَتْ سَرِیرَتُهُ ، و حَسُنَتْ عَلانِیَتُهُ ، و عَزَلَ عنِ الناسِ شَرَّهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن حَسُنَتْ سَرِیرَتُهُ لَم یَخَفْ أحَدا. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :صِحَّةُ الضَّمائرِ مِن أفضَلِ الذَّخائرِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الضَّمائرُ الصِّحاحُ أصدَقُ شَهادَةً مِنَ الأَلسُنِ الفِصاحِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :عندَ تَصحِیحِ الضَّمائرِ یَبدُو غِلُّ السَّرائرِ. ⁽⁶⁾

1780

پاکی درونها

امام علی علیه السلام :پاکی درونها ، دلیل درستی بینشهاست .

امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که درونش پاک و بیرونش نیکو و گزندش از مردم دور باشد .

امام علی علیه السلام :هر که درونش نیکو باشد، از هیچ کس ترسی نداشته باشد .

امام علی علیه السلام :سلامتِ درونها، از بهترین اندوخته هاست .

امام علی علیه السلام :گواهی درونها (وجدانهای سالم) ، از شهادت زبانهای فصیح راست تر است .

امام علی علیه السلام :هنگام رسیدگی به ضمیرهاست که کینه پوشیده درونها آشکار می شود .

1781 - ظُهورُ السَّرائِرِ

1781 - آشکار شدن درونها

الکتاب :

یَومَ تُبلَی السَّرائرُ». ⁽⁷⁾

1781

آشکار شدن درونها

قرآن :

«روزی که درونها آشکار شود» .

1) غرر الحکم : 5807 .

2) غرر الحکم : 5963 .

3) غرر الحکم : 8215 .

4) غرر الحکم : 5813 .

5) غرر الحکم : 2186 .

6) غرر الحکم : 6210 .

7) الطارق : 9.

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أسَرَّ ما یُرضِی اللّهَ عزّ و جلّ أظهَرَ اللّهُ لَهُ ما یَسُرُّهُ ، و مَن أسَرَّ ما یُسخِطُ اللّهَ تعالی أظهَرَ اللّهُ ما یُخزِیهِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما أسَرَّ عَبدٌ سَرِیرَةً إلاّ ألبَسَهُ اللّهُ رِداءَها إن خَیرا فَخَیرٌ و إن شَرّا فَشَرٌّ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَو أنَّ أحَدَکُم یَعمَلُ فی صَخرَةٍ صَمّاءَ لَیسَ لَها بابٌ و لا کَوَّةٌ لَخَرَجَ عَمَلُهُ للناسِ کائنا ما کانَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أصلَحَ فیما بَینَهُ و بَینَ اللّهِ أصلَحَ اللّهُ فیما بَینَهُ و بَینَ الناسِ ، و مَن أصلَحَ جَوّانِیَّهُ أصلَحَ اللّهُ بَرّانِیَّهُ ، و مَن أرادَ وَجهَ اللّهِ أنالَهُ اللّهُ وَجهَهُ و وُجُوهَ الناسِ. ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لِکُلِّ ظاهِرٍ باطِنٌ عَلی مِثالِهِ ، فَمَن طابَ ظاهِرُهُ طابَ باطِنُهُ ، و ما خَبُثَ ظاهِرُهُ خَبُثَ باطِنُهُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن صَلَحَ مَع اللّهِ سبحانَهُ لم یَفسُدْ مَع أحَدٍ ، مَن فَسَدَ مَع اللّهِ لَم یَصلَحْ مَع أحَدٍ. ⁽⁶⁾

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که چیزی نهان دارد که خداوند عزّ و جلّ را خشنود می سازد، خداوند برایش کاری را آشکار سازد که او را شادمان کند و هر که چیزی نهان دارد که خداوند متعال را به خشم می آورد، خداوند برایش کاری را آشکار نماید که او را سرافکنده سازد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که نیّتی را در دل پنهان دارد ، مگر آن که خداوند ردای آن را بر او بپوشاند ؛ اگر خوب باشد ، ردای خوب و اگر بد باشد ، ردای بد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر هر یک از شما در دل صخره ای سخت، که نه دری داشته باشد و نه روزنه ای، کاری انجام دهد ، سرانجام مردم از عمل او ، هرچه باشد ، آگاه شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که میان خود و خدا را اصلاح کند ، خداوند میان او و مردم را اصلاح گرداند و هر که درونش را درست کند ، خداوند بیرونش را درست گرداند و هر که رضایت خدا را بطلبد ، خداوند رضایت خودش و مردم را نصیبش گرداند .

امام علی علیه السلام :هر ظاهری، باطنی همانند خودش دارد . پس ، کسی که ظاهرش خوب باشد ، باطنش نیز خوب است و هر که ظاهرش پلید باشد، باطنش نیز پلید است .

امام علی علیه السلام :هر که با خداوند سبحان درست باشد، با هیچ کس نادرست نباشد و هر که با خدا نادرست باشد، با هیچ کس درست نباشد .

1) بحار الأنوار : 71/365/10.

2) کنز العمّال : 5275.

3) کنز العمّال : 5274.

4) کنز العمّال : 43166.

5) غرر الحکم : 7313 .

6) غرر الحکم : 8621 ـ 8622 .

عنه علیه السلام :مَن حَسُنَتْ سَرِیرَتُهُ ، حَسُنَتْ عَلانِیَتُهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :عِندَ فَسادِ العَلانِیَةِ تَفسُدُ السَّرِیرَةُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :حُسنُ السِّیرةِ عُنوانُ حُسنِ السَّرِیرةِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :صَلاحُ الظَّواهِرِ عُنوانُ صِحَّةِ الضَّمائرِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ما أضمَرَ أحَدٌ شیئا إلاّ ظَهَرَ فی فَلَتاتِ لِسانِهِ ، و صَفَحاتِ وَجهِهِ. ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ما مِن عَبدٍ أسَرَّ خَیرا فَذَهَبَتِ الأیّامُ أبَدا حتّی یُظهِرَ اللّهُ لَهُ خَیرا ، و ما مِن عَبدٍ یُسِرُّ شرّا فَذَهَبَتِ الأیّامُ حَتّی یُظهِرَ اللّهُ لَهُ شرّا. ⁽⁶⁾

مصباح الشریعةـ فیما نسبه إلی الصادق علیه السلام ـ: فَسادُ الظاهِرِ مِن فَسادِ الباطِنِ ، و مَن أصلَحَ سَرِیرَتَهُ أصلَحَ اللّهُ عَلانِیَتَهُ ......... و أعظَمُ الفَسادِ أن یَرضَی العَبدُ بِالغَفلَةِ عنِ اللّهِ تعالی ، و هذا الفَسادُ یَتَوَلَّدُ مِن طُولِ الأمَلِ و الحِرصِ و الکِبرِ ، کما أخبَرَ اللّهُ تعالی فی قِصَّةِ قارونَ فی قولِهِ: «وَ لا تَبْغِ الفَسادَ فی الأَرْضِ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ المُفْسِدِینَ» ⁽⁷⁾و کانَت هذه الخِصالُ مِن صُنعِ قارونَ و اعتِقادِهِ ، و أصلُها مِن حُبِّ الدنیا. ⁽⁸⁾

امام علی علیه السلام :هر که درونش خوب باشد ، بیرونش نیز خوب خواهد بود .

امام علی علیه السلام :وقتی ظاهر خراب باشد ، باطن نیز خراب است .

امام علی علیه السلام :سیرت نیکو ، نشانگر باطن نیکوست.

امام علی علیه السلام :درست بودن ظاهر ، نشانگر درست بودن باطن است .

امام علی علیه السلام :هیچ کس چیزی را در دل پنهان نکرد، مگر این که آن چیز، خود را در لغزشهای زبان و حرکات چهره اش نمودار ساخت .

امام صادق علیه السلام :هیچ بنده ای نیست که خیری را در نهان انجام دهد ، مگر آن که با گذشت روزگار ، خداوند خیری از او را آشکار سازد و هیچ بنده ای نیست که در نهان کار شرّی به جای آورد ، جز آن که با گذشت زمان ، خداوند شرّی از او را نمایان سازد .

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده است ـ: فساد ظاهر ، ناشی از فساد باطن است و هر که درون خود را درست کند ، خداوند ظاهر او را درست گرداند . . . بزرگترین تباهی آن است که آدمی به غفلت، از خداوند متعال خرسند باشد ؛ این تباهی زاییده آرزوی دراز و آزمندی و کبر است، چنان که خداوند متعال در داستان قارون از این نکته خبر داده است ، آن جا که می فرماید : «و خواهان تباهی در روی زمین مباش که خداوند تبهکاران را دوست ندارد» . این خصلتها، کار قارون و باور او بود و همگی در دنیا دوستی ریشه دارد .

1) غرر الحکم : 8026 .

2) غرر الحکم : 6227 .

3) غرر الحکم : 4846 .

4) غرر الحکم : 5808 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 26 .

6) بحار الأنوار : 72/282/4 .

7) القصص: 77 .

8) مصباح الشریعة : 446 ـ 447 ، بحار الأنوار : 73/395/1 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لعُمَرَ بنِ یَزیدَ و قد تَعَشّی عِندَهُ إذ تَلا هذهِ الآیَةَ : «بَلِ الإنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ» ⁽¹⁾ـ: یا أبا حَفصٍ، ما یَصنَعُ الإنسانُ أن یَتَقَرَّبَ إلی اللّهِ عزّ و جلّ بخِلافِ ما یَعلَمُ اللّهُ تعالی؟! إنَّ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یقولُ : مَن أسَرَّ سَرِیرَةً رَدّاهُ اللّهُ رِداءَها إن خَیرا فَخَیرٌ و إن شَرّا فَشَرٌّ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن أرادَ اللّهَ عزّ و جلّ بالقَلیلِ مِن عَمَلِهِ، أظهَرَ(هُ)اللّهُ لَهُ أکثَرَ مِمّا أرادَ، و مَن أرادَ الناسَ بالکَثیرِ مِن عَمَلِهِ فیتَعَبٍ مِن بَدَنِهِ و سَهَرٍ مِن لَیلِهِ أبَی اللّهُ عزّ و جلّ إلاّ أن یُقَلِّلَهُ فی عَینِ مَن سَمِعَهُ. ⁽³⁾

1782 - صَلاحُ السَّریرَةِ وَالعَلانِیَةِ

1782 - پاکی درون و بیرون

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ السَّریرَةَ إذا صَحَّتْ قَوِیَتِ العَلانِیَةُ. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلامـ به عمر بن یزید که نزدش شام می خورد ، و پس از تلاوت این آیه : «بلکه انسان به خود بیناست» ـفرمود : ای ابا حفص! انسان را چه سود که بر خلاف آنچه خداوند متعال [از باطن او ]می داند به او تقرّب جوید . رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمود : هر که نیّتی در دل داشته باشد ، خداوند ردای آن را بر او می پوشاند؛ اگر خوب باشد، ردایی خوب بپوشاند و اگر بد باشد، ردایی بد .

امام صادق علیه السلام :هر که اندک عمل خود را برای خداوند عزّ و جلّ انجام دهد ، خداوند بیشتر از آنچه خواسته برایش نمایان سازد و هر که عمل بسیار خود را، با تحمّل رنجِ جسمی و شب زنده داری برای مردم انجام دهد ، خداوند عزّ و جلّ جز این که اعمال او را در چشم کسانی که اعمالش را می شنوند اندک جلوه دهد ، کاری نکند .

1782

پاکی درون و بیرون

امام صادق علیه السلام :هرگاه درون سالم شد، برون نیرومند می شود .

1) القیامة : 14 .

2) الکافی : 2/294/6 .

3) بحار الأنوار : 72/290/13.

4) الکافی : 2/295/11.

عنه علیه السلام :ما یَنفَعُ العَبدَ یُظهِرُ حَسَنا و یُسِرُّ سَیِّئا ؟! أ لَیسَ إذا رَجَعَ إلی نفسِهِ ، عَلِمَ أنّهُ لَیسَ کذلکَ ؟! و اللّهُ تعالی یقولُ : «بَلِ الإِنسانُ علی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ» ⁽¹⁾إنّ السَّریرَةَ إذا صَلُحَتْ قَوِیَتِ العَلانِیَةُ. ⁽²⁾

تنبیه الخواطر :قیل : إذا استَوَتِ السَّرِیرَةُ و العَلانِیَةُ فذلکَ العَدلُ و إن کانَتِ السَّرِیرَةُ أحسَنَ مِنَ العَلانِیَةِ فذلکَ الإحسانُ و إن کانَتِ العَلانِیَةُ أحسَنَ مِنَ السَّرِیرَةِ فذلکَ العُدوانُ. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :بنده را چه سود که نیکی آشکار کند و بدی نهان دارد؟ مگر نه این که چون به خودش مراجعه کند، درمی یابد که حقیقت چنین نیست . خدا می فرماید : «بلکه انسان به خود بیناست» . درون هرگاه درست شد ، برون نیز نیرومند می شود .

تنبیه الخواطر :گفته شده است : هرگاه درون و برون یکسان باشند این «عدل» است و هرگاه درون بهتر از برون باشد، این «احسان» است ، و هرگاه برون بهتر از درون باشد، این «عدوان» است .

1) القیامة : 14 .

2) بحار الأنوار : 71/366/14 .

3) تنبیه الخواطر : 1/14 .

230 - السرور

230 - شادمانی

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : کنز العمّال : 6 / 431 ـ 433 «إدخال السرور علی المؤمن».

2) انظر : عنوان 112 «الحزن» ، 410 «الفرح».

1783 - السُّرورُ

1783 - شادمانی

الکتاب :

فَوَقاهُمُ اللّهُ شَرَّ ذلِکَ الیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً و سُرُورا». ⁽¹⁾

و یَنقَلِبُ إِلی أَهْلِهِ مَسْروُرا». ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السُّرُورُ یَبسُطُ النَّفسَ و یُثِیرُ النَّشاطَ ، الغَمُّ یَقبِضُ النَّفسَ و یَطوِی الانبِساطَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن قَلَّ سُرُورُهُ کانَ فی المَوتِ راحَتُهُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أوقاتُ السُّرورِ خُلسَةٌ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :بِقَدرِ السُّرورِ یَکونُ التَّنغِیصُ. ⁽⁶⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السُّرورُ فی ثلاثِ خِلالٍ : فی الوَفاءِ ، و رِعایَةِ الحُقوقِ ، و النُّهُوضِ فی النَّوائبِ. ⁽⁷⁾

1783

شادمانی

قرآن :

«پس ، پروردگارشان از شرّ آن روز نگاهشان داشت و شادابی و شادمانی شان بخشید» .

«و به سوی خانواده خود شادمان باز می گردد» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :شادی ، انبساط روح می آورد و نشاط انگیز است. غم، گرفتگی روح می آورد و انبساط را در هم می پیچد .

امام علی علیه السلام :کسی که شادی اش کم باشد ، آسایش او در مردن است .

امام علی علیه السلام :اوقات شادی ، غنیمت است .

امام علی علیه السلام :هر شادمانی، به همان اندازه تلخکامی در پی دارد .

امام صادق علیه السلام :شادی در سه چیز است : در وفاداری، و رعایت حقوق، و ایستادگی در برابر سختیهای زمانه .

1) الإنسان : 11.

2) . الانشقاق : 9 .

3) غرر الحکم : 2023 و 2024 .

4) بحار الأنوار:78/12/70.

5) . غرر الحکم : 1084 .

6) غرر الحکم : 4255.

7) . تحف العقول : 323.

1784 - ما یَنبَغِی السُّرورُ بهِ

1784 - آنچه سزاوار شادمانی است

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لِعَبدِ اللّهِ بنِ عبّاسٍ رحمةُ اللّهِ علَیهِ و کانَ یقولُ : ما انتَفَعتُ بکلامٍ بَعدَ کلامِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانتِفاعِی بهذا الکلامِ ـ: أمّا بَعدُ، فإنَّ المَرءَ قد یَسُرُّهُ دَرْکُ ما لَم یَکُن لِیَفُوتَهُ ، و یَسُوؤهُ فَوتُ ما لَم یَکُن لِیُدرِکَهُ ، فَلیَکُن سُرُورُکَ بما نِلتَ مِن آخِرَتِکَ ، و لیَکُنْ أسَفُکَ علی ما فاتَکَ مِنها. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أکثِر سُرُورَکَ علی ما قَدَّمتَ مِنَ الخَیرِ ، و حُزنَکَ علی ما فاتَ مِنهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :سُرورُ المؤمنِ بطاعَةِ رَبِّهِ ، و حُزنُهُ علی ذَنبِهِ. ⁽³⁾

1784

آنچه سزاوار شادمانی است

امام علی علیه السلامـ به عبد اللّه بن عباس رحمه الله که پس از شنیدن کلام ایشان ، می گفت : با هیچ گفتاری پس از گفته رسول خدا، چنین بهره مند نشدم ـفرمود : اما بعد ، آدمی را گاه به دست آوردن چیزی شاد می کند که در هر حال به آن می رسید و چیزی اندوهگین می کند که هرگز به آن نمی رسید . پس ، شادی تو در جایی باشد که به امری از امور آخرتت دست یابی و اندوهت آن جا باشد که امری از امور آخرت را از دست دهی .

امام علی علیه السلام :شادی تو بیشتر به خاطر کار خیری باشد که انجام داده ای و اندوهت بیشتر برای کار خیری باشد که از دست داده ای .

امام علی علیه السلام :شادی مؤمن آن گاه است که پروردگارش را اطاعت کند، و اندوهش آن گاه که گناه کند .

1785 - عَوامِلُ السُّرورِ

1785 - عوامل شادی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا یُستَعانُ علی السُّرورِ إلاّ باللِّینِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أصلُ العَقلِ القُدرَةُ ، و ثَمَرَتُها السُّرورُ. ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ 1785

عوامل شادی

امام علی علیه السلام :برای شادی جز از نرمخویی یاری نتوان گرفت .

امام علی علیه السلام :ریشه خرد، توانمندی است و میوه آن شادی .

1) نهج البلاغة: الکتاب22.

2) غرر الحکم : 2345 .

3) غرر الحکم : 5594.

4) مطالب السؤول : 50 .

5) بحار الأنوار : 78/7/59 .

6) (انظر) الدهر : باب 1277.

1786 - مَن أودَعَ قَلباً سُروراً

1786 - هر که دلی را شاد کند

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ فی الجَنَّةِ دارا یُقالُ لَها دارُ الفَرَحِ لا یَدخُلُها إلاّ مَن فَرَّحَ یَتامَی المؤمنینَ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّ فی الجَنَّةِ دارا یقالُ لَها دارُ الفَرَحِ ، لا یَدخُلُها إلاّ مَن فَرَّحَ الصِّبیانَ. ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فَوَالذی وَسِعَ سَمعُهُ الأصواتَ ، ما مِن أحَدٍ أودَعَ قَلبا سُرورا إلاّ و خَلَقَ اللّهُ لَهُ مِن ذلکَ السُّرورِ لُطفا ، فإذا نَزَلَتْ بهِ نائبَةٌ جَری إلَیها کالماءِ فی انحِدارِهِ حتّی یَطرُدَها عَنهُ ، کَما تُطرَدُ غَرِیبَةُ الإبلِ. ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن أغاثَ أخاهُ المؤمنَ اللَّهفانَ عِندَ جَهدِهِ فَنَفَّسَ کُربَتَهُ و أعانَهُ علی نَجاحِ حاجَتِهِ ، کانت لَهُ بذلکَ عِندَ اللّهِ اثنَتانِ و سَبعونَ رَحمَةً مِنَ اللّهِ ، یُعَجِّلُ لَهُ مِنها واحِدَةً یُصلِحُ بها مَعیشَتَهُ ، و یَدَّخِرُ لَهُ إحدی و سَبعینَ رَحمَةً لأِفزاعِ یَومِ القِیامَةِ و أهوالِهِ. ⁽⁴⁾

1786

هر که دلی را شاد کند

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در بهشت سرایی است به نام دار الفرح (شادی سرا) که تنها کسانی وارد آن شوند که یتیمان مؤمنان را شاد کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا در بهشت سرایی است به نام دار الفرح که تنها کسانی به آن در آیند که کودکان را شاد کنند .

امام علی علیه السلام :سوگند به آن که همه آواها را می شنود ، هیچ کس دلی را شادمان نسازد ، مگر آن که خداوند از آن شادمانی لطفی بیافریند و بدان گاه که گرفتاری و مصیبتی بدو رسد آن لطف ، همچون آبی که در نشیب روان گردد ، به سوی آن مصیبت و گرفتاری سرازیر شود و آن را از او دور گرداند ، همچنان که شتر غریبه [از میان رمه شتران ]رانده می شود .

امام صادق علیه السلام :هر که به فریاد برادر مؤمن غمزده و تنگ دستش برسد و اندوهش را بزداید و در روا شدن حاجتش او را کمک کند ، به خاطر این کار، نزد خداوند هفتاد و دو رحمت الهی منظور شود، که یکی از آنها را در همین دنیا برای بهبود وضع معیشتش به او دهد و هفتاد و یک رحمت دیگر را برای هول و هراسهای روز قیامتش ذخیره کند .

1) کنز العمّال : 6008 .

2) کنز العمّال : 6009.

3) نهج البلاغة : الحکمة 257 .

4) ثواب الأعمال : 179/1.

1787 - مَن سَرَّ مُؤمِناً سَرَّ رَسولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله

1787 - هر که مؤمنی را شاد کند رسول خداصلی الله علیه وآله را شاد کرده است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أدخَلَ علی مُؤمِنٍ فَرَحا فَقَدْ أدخَلَ عَلَیَّ فَرَحا ، و مَن أدخَلَ عَلَیَّ فَرَحا فَقَدِ اتَّخَذَ عِندَ اللّهِ عَهدا ، و مَنِ اتَّخَذَ عِندَ اللّهِ عَهدا جاءَ مِنَ الآمِنِینَ یَومَ القِیامَةِ. ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا یَری أحَدُکُم إذا أدخَلَ علی مُؤمِنٍ سُرورا أنَّه علَیهِ أدخَلَهُ فَقَطْ بَل وَ اللّهِ علَینا ، بل وَ اللّهِ عَلی رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :و اللّهِ لَرَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أسَرُّ بقَضاءِ حاجَةِ المؤمِنِ إذا وَصَلَت إلَیهِ مِن صاحِبِ الحاجَةِ. ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 1787

هر که مؤمنی را شاد کند رسول خدا صلی الله علیه و آله را شاد کرده است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که مؤمنی را شاد کند، مرا شاد کرده است و هر که مرا شاد سازد، از خداوند زنهاری گرفته باشد و هر که از خدا زنهار گیرد، روز قیامت در امان باشد .

امام صادق علیه السلام :هیچ یک از شما فکر نکند که اگر مؤمنی را شاد کرد فقط او را شادمان ساخته ، بلکه به خدا قسم ما را شاد کرده ، بلکه به خدا قسم رسول خدا را شاد کرده است .

امام صادق علیه السلام :به خدا سوگند هرگاه حاجت مؤمن بر آورده شود ، رسول خدا صلی الله علیه و آله از برآورده شدن آن شادتر گردد تا خود آن مؤمن .

1788 - مَن سَرَّ مُؤمِناً سَرَّ اللَّهَ

1788 - هر که مؤمنی را شاد کند خدا را شاد کرده است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن سَرَّ مُؤمنا فَقَد سَرَّنی ، و مَن سَرَّنی فَقَد سَرَّ اللّهَ. ⁽⁶⁾

1788

هر که مؤمنی را شاد کند خدا را شاد کرده است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که مؤمنی را شاد سازد ، مرا شاد ساخته و هر که مرا شاد کند ، خدا را شاد کرده است .

1) (انظر) الحاجة : باب 962.

2) بحار الأنوار : 74/413/27.

3) الکافی : 2/189/6 .

4) الکافی : 2/195/10 .

5) (انظر) وسائل الشیعة : 11 / 569 باب 24.

6) الکافی : 2/188/1.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أیُّما مُسلِمٍ لَقِیَ مُسلِما فَسَرَّهُ سَرَّهُ اللّهُ عزّ و جلّ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن أدخَلَ السُّرورَ علی مُؤمِنٍ فقد أدخَلَهُ علی رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، و مَن أدخَلَهُ علی رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فقد وَصَلَ ذلکَ إلی اللّهِ ، و کذلکَ مَن أدخَلَ علَیهِ کَرْبا. ⁽²⁾

بحار الأنوار عن رَجُلٍ مِن أهلِ الرِّیِّ :وُلِّیَ علَینا بَعضُ کُتّابِ یحیی بنِ خالِدٍ ، و کان عَلَیَّ بَقایا یُطالِبُنی بها ......... و قیلَ لی إنّهُ یَنتَحِلُ هذا المَذهَبَ ......... فَاجتَمَعَ رَأیی علی أن هَرَبتُ إلی اللّهِ تعالی و حَجَجتُ و لَقِیتُ مولایَ الصّابِرَ یعنی موسَی بنَ جعفرٍ علیه السلام ، فَشَکَوتُ حالی إلَیهِ فَأصحَبَنی مَکتوبا نُسخَتُهُ :

«بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ، اعْلَمْ أنَّ للّهِِ تحتَ عَرشِهِ ظِلاًّ لا یُسکِنُهُ إلاّ مَن أسدی إلی أخِیهِ مَعروفا ، أو نَفَّسَ عنهُ کُربَةً ، أو أدخَلَ علی قَلبِهِ سُرورا ، و هذا أخُوکَ، و السّلامُ».

قالَ : فَعُدتُ مِنَ الحَجِّ ......... فَأخرَجتُ إلَیهِ کِتابَهُ علیه السلام فَقَبَّلَهُ قائما و قَرَأهُ ، ثُمّ استَدعی بمالِهِ و ثیابِهِ فَقاسَمَنی دِینارا دِینارا ، و دِرهَما دِرهَما ، و ثَوبا ثَوبا ، و أعطانی قِیمَةَ ما لَم یُمکِن قِسمَتُهُ .........

ثُمّ استَدعی العَمَلَ فَأسقَطَ ما کانَ بِاسمِی و أعطانِی بَراءةً مِمّا یُوجِبُهُ عَلَیَّ عَنهُ و وَدَّعتُهُ و انصَرَفتُ عَنهُ .

فَقُلتُ : لا أقدِرُ علی مُکافاةِ هذا الرجُلِ إلاّ بِأن أحُجَّ فی قابِلٍ و أدعُوَ لَهُ و ألقَی الصَّابِرَ و اُعَرِّفَهُ فِعلَهُ.

فَفَعَلتُ و لَقِیتُ مَولایَ الصّابِرَ علیه السلام و جَعَلتُ اُحَدِّثُهُ و وَجهُهُ یَتَهَلَّلُ فَرَحا ، فقلتُ : یا مَولایَ، هل سَرَّکَ ذلک؟

فقال : إی و اللّهِ لَقَد سَرَّنی ، و سَرَّ أمیرَ المؤمنینَ علیه السلام ، و اللّهِ لقد سَرَّ جَدّی رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، و اللّهِ لقد سَرَّ اللّهَ تعالی ⁽³⁾!! ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :هر مسلمانی که به مسلمانی برخورد کند و او را شاد سازد ، خداوند عزّ و جلّ او را شاد گرداند .

امام صادق علیه السلام :هر که به مؤمنی شادی رساند ، به رسول خدا صلی الله علیه و آله شادی رسانده باشد و هر که به رسول خدا صلی الله علیه و آله شادی رساند ، به خدا شادی رسانده باشد و چنین است هر که به مؤمنی اندوهی رساند .

بحار الأنوار :مردی از اهل ری گفت : یکی از دبیران یحیی بن خالد فرمانروای ما شد . من مقداری بدهکار بودم و او آنها را از من مطالبه می کرد . . . به من گفته شد که او به این مذهب معتقد است . . . من تصمیم گرفتم به درگاه خداوند متعال بگریزم . پس به حج رفتم و خدمت سرور صابرم موسی بن جعفر علیه السلام مشرف شدم و از وضعیت خود نزد آن بزرگوار شِکوه کردم . آن حضرت نوشته ای همراهم کرد که در آن نوشته شده بود : «به نام خداوند بخشنده مهربان ؛ بدان که زیر عرش خدا سایه ای است که تنها آن کس در آن بیارمد که به برادرش نیکی کند ، یا غمی از او بزداید ، یا دلش را شاد گرداند . و این شخص برادر توست ، و السلام» .

از حج برگشتم . . . و نامه حضرت را به او دادم . او ایستاد و آن را بوسید و خواند . سپس دستور داد اموال و جامه های او را آوردند و آنها را میان من و خودش دینار دینار و درهم درهم ، و جامه جامه تقسیم کرد و آنچه را که قابل تقسیم نبود پولش را به من داد . . .

آنگاه دیوان را خواست و هرچه به نام من ثبت بود ، حذف کرد و گواهی عدم بدهکاری به من داد . من با او خداحافظی کردم و رفتم .

با خودم گفتم : نمی توانم خوبی این مرد را جبران کنم، مگر آن که در سال آینده به حج روم و برایش دعا کنم و حضرت صابر را ملاقات نمایم و رفتار آن مرد را به عرض ایشان برسانم . این کار را کردم و سرور صابرم علیه السلام را دیدار کردم و همان گونه که ماجرا را برای ایشان تعریف می کردم چهره آن حضرت از شادی می شکفت . عرض کردم : سرورم! آیا این کار شما را خوشحال کرد؟ فرمود : آری به خدا قسم ، مرا شاد کرده و امیر المؤمنین علیه السلام را نیز شاد کرده به خدا قسم جدّم رسول خدا صلی الله علیه و آله را شاد کرده ، به خدا قسم که خداوند متعال را شاد کرده است . ⁽⁵⁾

1) الکافی : 2/192/15 .

2) الکافی : 2/192/14 .

3) بحار الأنوار : 74/313/69.

4) و قریب منه ما کتب الإمام الصّادق علیه السلام إلی النّجاشیّ عامل الأهواز . (انظر بحار الأنوار : 74/292/22).

5) قریب به این داستان ، نیز نامه ای است که امام صادق علیه السلام به نجاشی ، کارگزار اهواز ، مرقوم فرمود .

1789 - ثَوابُ التَّفریجِ عَنِ المُؤمِنِ

1789 - ثواب زدودن غم از دل مؤمن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن نَفَّسَ عَن أخیهِ المؤمِنِ کُربَةً مِن کُرَبِ الدنیا ، نَفَّسَ اللّهُ عَنهُ سَبعینَ کُربَةً مِن کُرَبِ الآخِرَةِ. ⁽¹⁾

1789

ثواب زدودن غم از دل مؤمن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که اندوهی از اندوههای دنیا را از برادر مؤمن خود بزداید ، خداوند هفتاد اندوه از اندوههای آخرت را از او بزداید .

1) بحار الأنوار : 74/312/69 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن نَفَّسَ عَن مؤمنٍ کُربَةً نَفَّسَ اللّهُ عَنهُ کُرَبَ الآخِرَةِ ، و خَرَجَ مِن قَبرِهِ و هُو ثَلِجُ الفُؤادِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إذا بَعَثَ اللّهُ المؤمنَ مِن قَبرِهِ خَرَجَ مَعهُ مِثالٌ یَقدُمُ أمامَهُ ، کُلَّما رَأی المؤمنُ هَوْلاً مِن أهوالِ یَومِ القِیامَةِ قالَ لَهُ المِثالُ : لا تَفزَعْ و لا تَحزَنْ ......... فیقولُ لَهُ المؤمنُ : ......... مَن أنتَ ؟ فیقولُ: أنا السُّرورُ الذی کُنتَ أدخَلتَ علی أخیکَ المؤمِنِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أیُّما مُؤمِنٍ نَفَّسَ عَن مُؤمِنٍ کُربَةً و هُو مُعسِرٌ یَسَّرَ اللّهُ لَهُ حَوائجَهُ فی الدُّنیا و الآخِرَةِ. ⁽³⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :مَن فَرَّجَ عن مُؤمِنٍ فَرَّجَ اللّهُ عن قَلبِهِ یَومَ القِیامَةِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن فَرَّجَ عن مُؤمِنٍ کُربَةً مِن کُرَبِ الدنیا فَرَّجَ اللّهُ عَنهُ کُربَةً مِن کُرَبِ الآخِرَةِ. ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ امام صادق علیه السلام :هر که غمی از مؤمنی بزداید ، خداوند اندوههای آخرت را از او برطرف سازد و از گورش خنک دل بیرون آید .

امام صادق علیه السلام :چون خداوند مؤمن را از گورش درآورد مثالی با او خارج شود که در جلو او راه می رود و هرگاه مؤمن یکی از صحنه های هراس انگیز روز قیامت را ببیند آن مثال به او گوید : نترس و غم به خود را مده . . . مؤمن به او گوید : . . . تو کیستی؟ مثال گوید : من همان شادی و سروری هستم که به برادر مؤمنت رساندی .

امام صادق علیه السلام :هر مؤمنی که گرفتاریِ مؤمن تنگدستی را رفع کند ، خداوند حاجت های او را در دنیا و آخرت آسان (برآورده) سازد .

امام رضا علیه السلام :هر که غم و نگرانی مؤمنی را بزداید ، خداوند در روز قیامت گره غم از دل او بگشاید .

امام رضا علیه السلام :هر که غمی از غمهای دنیا را از دل مؤمنی برطرف سازد، خداوند غمی از غمهای آخرت را از دلش بزداید .

1) الکافی : 2/199/3 .

2) الکافی : 2/190/8 .

3) الکافی : 2/200/5 .

4) الکافی : 2/200/4.

5) بحار الأنوار : 74/233/28.

6) (انظر) الحاجة : باب 964 ـ 966.

231 - الاسراف

231 - اسراف

اشاره

کنز العمّال : 3 / 444 «الإسراف و التبذیر» .

الهدایة : باب 3944 ، 3945 .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 71 / 344 باب 86 «الإسراف و التبذیر و التقتیر» . بحار الأنوار : 75 / 302 باب 77 ، 303 باب 78 «الإسراف و التبذیر» .

2) انظر : عنوان 35 «التبذیر» . الصدقة : باب 2206 ، السخاء : باب 1773 .

1790 - الإسرافُ

1790 - اسراف و زیاده روی

الکتاب :

فَما آمَنَ لِمُوسَی إلاَّ ذُرِّیَّةٌ مِن قَوْمِهِ عَلَی خَوْفٍ مِنْ فِرعَونَ وَ مَلَئِهِمْ أنْ یَفْتِنَهُمْ و إنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْأرْضِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الْمُسرِفِینَ» . ⁽¹⁾

لاَ جَرَمَ أنَّما تَدعُونَنِی إلَیهِ لَیسَ لَهُ دَعوَةٌ فِی الدُّنیا وَ لاَ فِی الاْخِرَةِ وَ أنَّ مَرَدَّنا إلَی اللّهِ وَ أنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أصحابُ النَّارِ» . ⁽²⁾

وَ لاَ تَقتُلُوا النَّفسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إلاَّ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظلُوما فَقَد جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطانا فَلا یُسْرِفْ فِی القَتْلِ إنَّهُ کانَ مَنْصُورا» . ⁽³⁾

وَ لَقَدْ جاءَتْهُم رُسُلُنا بِالبَیِّناتِ ثُمَّ إنَّ کَثِیرا مِنهُم بَعدَ ذلِکَ فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ» . ⁽⁴⁾

یا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُم عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا و اشرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إنَّهُ لا یُحِبُّ المُسْرِفِینَ» . ⁽⁵⁾

قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أسْرَفُوا عَلَی أنفُسِهِم لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعا إنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» . ⁽⁶⁾

1790

اسراف و زیاده روی

قرآن :

«به موسی ایمان نیاوردند مگر کسانی از قوم او با هراسی از فرعون و بزرگان او که مبادا به محنتشان اندازد و همانا فرعون در زمین برتری جست و او از اسرافکاران بود» .

«آنچه مرا به سوی آن می خوانید، به ناچار نه در دنیا و نه در آخرت، در خور خواندن نیست و بی گمان بازگشت ما به سوی خداست و همانا اسرافکاران اهل دوزخند» .

«نفْسی را که خدا حرمت داده است مکشید مگر به حق و هر که به ستم کشته شود ولیّ او را [بر قصاص ]مسلّط کرده ایم ، اما در کشتن زیاده روی نکند که او نصرت یافته است» .

«پیامبران ما با آیه های روشن به سراغ آنان آمدند اما پس از آن بسیاری شان در زمین اسرافکارند» .

«ای پسران آدم! در هر عبادتگاهی [جامه ]زینت خویش برگیرید و بخورید و بیاشامید و اسراف مکنید که خدا اسرافکاران را دوست ندارد» .

«بگو : ای بندگان من که بر خویشتن اسراف (ستم) کرده اید! از رحمت خدا نومید مباشید که خدا گناهان را یکسره می آمرزد که او آمرزنده است و مهربان» .

1) یونس : 83 .

2) غافر: 43 .

3) الإسراء: 33 .

4) المائدة : 32 .

5) الأعراف : 31 .

6) الزمر : 53 .

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :وَیحَ المُسرِفِ ، ما أبعَدَهُ عن صَلاحِ نفسِهِ و استِدراکِ أمرِهِ ! ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن کانَ لَهُ مالٌ فإیّاهُ و الفَسادَ ؛ فإنَّ إعطاءَکَ المالَ فی غَیرِ وَجهِهِ تَبذیرٌ و إسرافٌ ، و هُو یَرفَعُ ذِکرَ صاحِبِهِ فی الناسِ و یَضَعُهُ عندَ اللّهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی زیادٍ ـ: دَعِ الإسرافَ مُقتَصِدا ، و اذکُرْ فی الیَومِ غَدا ، و أمسِکْ مِن المالِ بقَدرِ ضَرُورَتِکَ ، و قَدِّمِ الفَضلَ لِیَومِ حاجَتِکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :السَّرَفُ مَثواةٌ ، و القَصدُ مَثراةٌ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :حُسنُ التَّدبیرِ مَع الکَفافِ أکفی لکَ مِنَ الکَثیرِ مَع الإسرافِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الإسرافُ یُفنِی الجَزِیلَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أقبَحُ البَذلِ السَّرَفُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ المُنافقینَ ـ: إن عَذَلُوا کَشَفُوا ، و إن حَکَمُوا أسرَفُوا . ⁽⁸⁾

حدیث :

امام علی علیه السلام :بیچاره اسرافکار! چه دور است از اصلاح نفس و جبران کار خود .

امام علی علیه السلام :هر که ثروتی دارد ، مبادا آن را تباه کند ؛ زیرا صرف کردن بی موردِ آن ریخت و پاش و اسراف است . این کار او را در میان مردم بلند آوازه می کند، اما نزد خدا بی مقدار می سازد .

امام علی علیه السلامـ در نامه خود به زیاد ـنوشت : اسراف را رها کن و میانه روی در پیش گیر و امروز به یاد فردا باش و از مال به اندازه ضرورتت نگه دار و اضافی آن را برای روز نیازمندی ات (قیامت) پیش فرست .

امام علی علیه السلام :اسراف ، موجب هلاکت است و میانه روی ، مایه زیاد شدن ثروت .

امام علی علیه السلام :روزیِ به قدر کفاف که با حُسن تدبیر همراه باشد ، تو را بیشتر کفایت می کند از ثروت زیادی که با اسراف همراه باشد .

امام علی علیه السلام :اسراف، ثروت زیاد را هم به باد فنا می دهد .

امام علی علیه السلام :زشت ترین بخشش ، اسراف است .

امام علی علیه السلامـ در توصیف منافقان ـفرمود : هرگاه سرزنش کنند پرده دری می کنند، و هرگاه حکم (داوری) کنند زیاده روی می نمایند .

1) . غرر الحکم : 10092 .

2) بحار الأنوار:78/97/2.

3) . نهج البلاغة : الکتاب 21 .

4) بحار الأنوار:72/192/9.

5) . بحار الأنوار : 77/216/1 .

6) غرر الحکم : 335 .

7) . غرر الحکم : 2857 .

8) نهج البلاغة : الخطبة 194 .

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ فی الدعاءِ ـ: و امنَعْنی مِنَ السَّرَفِ ، و حَصِّنْ رِزقی مِن التَّلَفِ ، و وَفِّرْ مَلَکَتِی بالبَرَکَةِ فیهِ ، و أصِبْ بِی سَبیلَ الهِدایَةِ لِلبِرِّ فیما اُنفِقُ مِنهُ . ⁽¹⁾

1791 - حَدُّ الإنفاقِ

1791 - مرز انفاق

الکتاب :

و الَّذِینَ إذا أنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَم یَقْتُرُوا وَ کانَ بَینَ ذلِکَ قَواما» . ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئلَ عن تَفسیرِ الآیةِ المَذکورَةِ ـ: مَن أعطی فِی غَیرِ حَقٍّ فقد أسرَفَ ، و مَن مَنَعَ عَن حَقٍّ فَقَد قَتَرَ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنَّ مَنعَ المُقتَصِدِ أحسَنُ مِن عَطاءِ المُبَذِّرِ ، إنَّ إمساکَ الحافِظِ أجمَلُ مِن بَذلِ المُضَیِّعِ. ⁽⁴⁾

الکافی عن عبد الملک بن عمرو الاحول :تلا أبو عبدِ اللّهِ علیه السلام هذه الآیَةَ : «و الَّذِینَ إذا أنْفَقُوا لَم یُسْرِفُوا وَ لَم یَقْتُرُوا وَ کانَ بَینَ ذلِکَ قَواما» فَأخَذَ قَبضَةً مِن حَصیً و قَبَضَها بِیَدِهِ ، فقالَ : هذا الإقتارُ الذی ذَکَرَهُ اللّهُ فی کتابِهِ ، ثُمّ قَبَضَ قَبضَةً اُخری فَأرخی کَفَّهُ کُلَّها ، ثُمّ قالَ: هذا الإسرافُ ، ثُمّ أخَذَ قَبضَةً اُخری فَأرخی بَعضَها و أمسَکَ بَعضَها و قالَ : هذا القَوامُ . ⁽⁵⁾

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـگفت : و مرا از زیاده روی باز دار و روزی ام را از تلف شدن نگاه دار و دارایی ام را با برکت دادن به آن افزون گردان و راه مصرف آن را در کارهای خیر به من بنمایان .

1791

مرز انفاق

قرآن :

«و آنان که چون انفاق کنند زیاده روی نمی کنند و بخل هم نمی ورزند و میان این دو [روش ]حدّ وسط را نگه می دارند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در پاسخ به سؤال از تفسیر آیه پیش گفته ـ : هر که به ناحق (بیجا) عطا کند اسراف کرده است و هر که بحق (بجا) خرج نکند، سختگیری و خسّت ورزیده است .

امام علی علیه السلام :نبخشیدن صرفه جو، بهتر از بخشیدن اسرافکار است و امساک کسی که مال خود را حفظ می کند ، نیکوتر از بخشش کسی است که مالش را بر باد می دهد .

الکافی به نقل از عبد الملک بن عمرو الأحول :امام صادق علیه السلام این آیه را تلاوت کرد : «و آنان که چون انفاق می کنند زیاده روی نمی کنند و بخل هم نمی ورزند و میان این دو ، حدّ وسط را نگه می دارند» و سپس مشتی سنگریزه برداشت و آن را در مشتش نگه داشت و فرمود : این همان سختگیری و خسّتی است که خداوند عزّ و جلّ در کتاب خود فرموده است . آنگاه مشتی دیگر برداشت و همه آنها را ریخت و فرمود: این اسراف است. سپس مشتی دیگر برداشت و قسمتی از آن را ریخت و مقداری را نگه داشت و فرمود : این حدّ وسط است .

1) الصحیفة السجّادیّة : الدعاء 20 .

2) الفرقان : 67 .

3) مجمع البیان : 7/280 .

4) غرر الحکم : 3406 ـ 3407 .

5) الکافی : 4/54/1 .

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عنِ النَّفَقَةِ علی العِیالِ ـ: ما بَینَ المَکرُوهَینِ : الإسرافِ و الإقتارِ . ⁽¹⁾

الکافی: 4 / 54 ـ 56 .

1792 - عَلاماتُ المُسرِفِ

1792 - نشانه های اسرافکار

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أمّا علامةُ المُسرِفِ فأربَعةٌ : الفَخرُ بالباطِلِ ، و یَأکُلُ ما لَیسَ عِندَهُ ، و یَزهَدُ فی اصطِناعِ المَعروفِ ، و یُنکِرُ مَن لا یَنتَفِعُ بِشَیءٍ مِنهُ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إعطاءُ المالِ فی غَیرِ حَقِّهِ تَبذیرٌ و إسرافٌ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :المُسرِفُونَ هُمُ الذینَ یَستَحِلُّونَ المَحارِمَ و یَسفِکُونَ الدِّماءَ . ⁽⁵⁾

امام کاظم علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از خرجی زن و فرزند ـفرمود : رعایتِ میانه دو امرِ ناپسند است : زیاده روی و سختگیری .

1792

نشانه های اسرافکار

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه اسرافکار چهار چیز است : به کارهای باطل می نازد ، آنچه را فراخور حالش نیست می خورد ، در کارهای خیر بی رغبت است و هر کس را که بدو سودی نرساند ، انکار می کند .

امام علی علیه السلام :خرج کردن به ناحق مال ، حیف و میل و اسراف است .

امام باقر علیه السلام :اسرافکاران آنانی هستند که حرامها را حلال می شمارند و خون [ناروا ]می ریزند .

1) الکافی : 4/55/2 .

2) (انظر) السخاء : باب 1773 . الصدقة : باب 2206 .

3) تحف العقول : 22 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 126 .

5) مجمع البیان : 3/290 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قالَ لقمانُ لابنِهِ للمُسرِفِ ثلاثُ علاماتٍ : یَشتَرِی ما لَیسَ لَهُ ، و یَلبَسُ ما لَیسَ لَهُ ، و یَأکُلُ ما لَیسَ لَهُ . ⁽¹⁾

بحار الأنوار عن إسحاق بنِ عَمّارٍ :قلتُ لأبی عبدِ اللّهِ علیه السلام : یکونُ للمؤمِنِ عَشرَةُ أقْمِصَةٍ؟ قالَ : نَعَم ، قلتُ : وَ عِشرینَ ؟ قالَ : نَعَم ، و لیسَ ذلکَ مِنَ السَّرَفِ ، إنّما السَّرَفُ أن تَجعَلَ ثَوبَ صَونِکَ ثَوبَ بِذْلَتِکَ . ⁽²⁾

⁽³⁾ الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :إنَّ للسَّخاءِ مِقدارا ، فإن زادَ علَیهِ فهُو سَرَفٌ . ⁽⁴⁾

1793 - أدنَی الإسرافِ

1793 - کمترین حدّ اسراف

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :فی الوَضُوءِ إسرافٌ ، و فی کُلِّ شَیءٍ إسرافٌ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِنَ السَّرَفِ أن تَأکُلَ کُلَّ ما اشتَهَیتَ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ القَصدَ أمرٌ یُحِبُّهُ اللّهُ عزّ و جلّ ، و إنَّ السَّرَفَ یُبغِضُـهُ ؛ حتّی طَرْحُکَ النَّواةَ فإنّها تَصلُحُ لِشَیءٍ ، و حَتّی صَبُّکَ فَضلَ شَرابِکَ . ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلام :لقمان به فرزندش گفت : اسرافکار سه نشانه دارد : آنچه در شأنِ او نیست می خرد و آنچه برازنده او نیست می پوشد و آنچه فراخور حالِ او نیست می خورد .

بحار الأنوار به نقل از اسحاق بن عمّار :به امام صادق علیه السلام عرض کردم : آیا مؤمن می تواند ده پیراهن داشته باشد؟ حضرت فرمود : آری . عرض کردم : بیست پیراهن چه؟ فرمود : آری . اینها اسراف نیست ؛ اسراف آن است که لباس بیرونت (مهمانی ات) را لباس کار و دم دستی قرار دهی .

امام عسکری علیه السلام :همانا بخشندگی را اندازه ای است که اگر از آن فراتر رود اسراف است .

1793

کمترین حدّ اسراف

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در شستشو [نیز ]اسراف هست ، در هر چیزی اسراف وجود دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این که هرچه دلت بخواهد بخوری ، از اسراف است .

امام صادق علیه السلام :میانه روی ، کاری است که خداوند عزّ و جلّ آن را دوست دارد ، و اسراف را ناخوش می دارد ، حتّی دور انداختن هسته[ی میوه] را ؛ زیرا آن به کاری می آید و حتّی دور ریختن زیادی نوشیدنی ات را .

1) بحار الأنوار : 72/206/7 .

2) بحار الأنوار:79/317/1.

3) (انظر) الإسراف : باب 1794 حدیث 8684 .

4) الدرّة الباهرة : 43 .

5) کنز العمّال : 26248 .

6) کنز العمّال : 7366 .

7) بحار الأنوار : 71/346/10 .

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن أدنَی الإسرافِ ـ: إبذالُکَ ثَوبَ صَونِکَ ، و إهراقُکَ فَضلَ إنائکَ ، و أکلُکَ التَّمرَ و رَمیُکَ النَّوی هاهُنا و هاهُنا . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشی عن بِشرِ بنِ مَروانَ :دَخَلنا علی أبی عبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَدَعا بِرُطَبٍ فَأقبَلَ بعضُهُم یَرمِی بِالنَّوی ، قالَ : فَأمسَکَ أبو عبدِ اللّهِ یَدَهُ فقالَ : لا تَفعَل ؛ إنَّ هذا مِن التَّبذیرِ ، و إنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الفَسادَ . ⁽²⁾

1794 - ما لا یُعَدُّ مِنَ الإسرافِ

1794 - آنچه اسراف به شمار نمی آید

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا خَیرَ فی السَّرَفِ ، و لا سَرَفَ فی الخَیرِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإسرافُ مَذمومٌ فی کُلِّ شَیءٍ إلاّ فی أفعالِ البِرِّ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لَیسَ فیما أصلَحَ البَدَنَ إسرافٌ ......... إنّما الإسرافُ فیما أتلَفَ المالَ و أضَرَّ بالبَدَنِ. ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از کمترین حدّ اسراف ـفرمود : کمترین اندازه آن این است که لباس بیرونت را لباس خانه و دم دستی قرار دهی ، ته مانده ظرفت را دور بریزی و خرما بخوری و هسته هایش را این طرف و آن طرف پرت کنی.

تفسیر العیّاشی به نقل از بشر بن مروان :خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم . آن حضرت دستور داد مقداری خرما آوردند . یکی از افراد هسته ها را دور می انداخت . حضرت دستش را گرفت و فرمود : این کار را نکن ؛ این حیف و میل است و خداوند تباهکاری را دوست ندارد .

1794

آنچه اسراف به شمار نمی آید

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در اسراف ، خیری نیست و در [کارهای] خیر اسراف نیست .

امام علی علیه السلام :اسراف در هر چیزی ناپسند است ، مگر در کارهای خیر .

امام صادق علیه السلام :در آنچه بدن را سالم نگه می دارد اسراف نیست . . . بلکه اسراف در چیزهایی است که مال را تلف کند و به بدن زیان رساند .

1) الکافی : 4/56/10 .

2) تفسیر العیّاشی : 2/ 288/ 58 .

3) بحار الأنوار:77/165/2.

4) غرر الحکم : 1938 .

5) بحار الأنوار : 75/303/6 .

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ و قد سُئلَ عَن عَشَرَةِ أقْمِصَةٍ هَل ذلکَ مِنَ السَّرَفِ ـ: لا ، و لکن ذلکَ أبقی لِثِیابِهِ ، و لکنَّ السَّرَفَ أن تَلبَسَ ثَوبَ صَونِکَ فی المکانِ القَذِرِ . ⁽¹⁾

امام کاظم علیه السلامـ وقتی از ایشان سؤال شد : آیا داشتن ده پیراهن اسراف است؟ ـفرمود : خیر . بلکه داشتن پیراهن زیاد باعث می شود که پیراهنهایش بیشتر عمر کند . اسراف آن است که لباس بیرونت را در جای کثیف بپوشی .

1) بحار الأنوار : 79/317/1 .

232 - السرقة

232 - دزدی

اشاره

کنز العمّال : 5 / 379 «حدّ السرقة» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 79 / 180 باب 91 «السرقة و الغلول» . وسائل الشیعة : 18 / 481 «أبواب حدّ السرقة» .

1795 - السَّرِقَةُ

1795 - دزدی

الکتاب :

و السَّارِقُ و السَّارِقَةُ فاقْطَعُوا أیدِیَهُما جَزاءً بِما کَسَبا نَکالاً مِنَ اللّهِ و اللّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» . ⁽¹⁾

الحدیث :

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :لا یَزالُ العَبدُ یَسرِقُ حتّی إذا استَوفی ثَمَنَ دِیَةِ یَدِهِ أظهَرَهُ اللّهُ علَیهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :حَرَّمَ اللّهُ السَّرِقَةَ لِما فِیه[ا] مِن فَسادِ الأموالِ و قَتلِ النَّفسِ لَو کانَت مُباحَةً ، و لِما یَأتی فی التَّغاصُبِ مِنَ القَتلِ و التَّنازُعِ و التَّحاسُدِ ، و ما یَدعُو إلی تَرکِ التِّجاراتِ و الصِّناعاتِ فی المَکاسِـبِ ، و اقتِناءِ الأموالِ إذا کانَ الشَّیءُ المُقتَنی لا یکونُ أحَدٌ أحَقَّ بِهِ مِن أحَدٍ .........

و عِلَّةُ قَطعِ الیَمینِ مِنَ السّارِقِ ؛ لأنّهُ یُباشِرُ الأشیاءَ بِیَمِینِهِ ، و هِی أفضَلُ أعضائهِ و أنفَعُها لَهُ ، فَجُعِلَ قَطعُها نَکالاً و عِبرَةً لِلخَلقِ لِئلاّ یَبتَغُوا أخذَ الأموالِ مِن غَیرِ حِلِّها ، و لأنّهُ أکثَرَ ما یُباشِرُ السَّرِقَةَ بیَمینِهِ . ⁽³⁾

1795

دزدی

قرآن :

«مرد دزد و زن دزد را به سزای آنچه کرده اند ، دستشان را به عنوان کیفری از جانب خدا ببرید و خدا عزیز و حکیم است» .

حدیث :

امام رضا علیه السلام :آدمی آن قدر دزدی می کند تا با بهای دیه دستش برابر شود ؛ در این هنگام خداوند دزدی او را بر ملا می کند .

امام رضا علیه السلام :خداوند دزدی را حرام فرمود؛ چون اگر مباح بود موجب تباهی اموال و آدم کشی می شد و نیز به خاطر این که غصب اموال یکدیگر ، موجب کشتار و درگیری و حسد ورزی به یکدیگر می شود . و همچنین موجب ترک تجارت و پیشه وری ، و کسب اموال و ثروتهای به ناحق و ناروا می گردد ......... علّت بریدن دست راست دزد آن است که وی با دست راست خود با اشیاء تماس دارد و این دست، بهترین و کار آمدترین عضو بدن اوست . پس بریدن آن کیفری برای دزد و درس عبرتی است برای دیگران تا در صدد تصرّف اموال، از راه ناروا نیایند و نیز چون بیشتر با دست راست دزدی می کنند .

1) المائدة : 38 .

2) عیون أخبار الرِّضا : 1/289/36 .

3) نور الثقلین : 1/627/183 .

1796 - مَن لا یَجری عَلَیهِ حَدُّ السَّرِقَةِ

1796 - کسی که حدّ دزدی بر او جاری نمی شود

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أصابَ بفِیهِ مِن ذِی حاجَةٍ غَیرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً ⁽²⁾فلا شَیءَ علَیهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُقطَعُ الیَدُ فی ثَمَرٍ مُعَلَّقٍ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا قَطعَ فی ثَمَرٍ و لا کَثَرٍ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ علی المُنتَهِبِ و لا عَلَی المُختَلِسِ و لا علی الخائنِ قَطعٌ . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُقطَعُ یَدُ السّارِقِ إلاّ فی رُبعِ دِینارٍ فَصاعِدا . ⁽⁸⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُقطَعُ الأیدِی فی السَّفَرِ . ⁽⁹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا قَطعَ عَلی مَن سَرَقَ الحِجارَةَ ؛ یَعنِی الرُّخامَ و أشباهَ ذلکَ . ⁽¹⁰⁾

1796

کسی که حدّ دزدی بر او جاری نمی شود

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نیازمندی که [از مال دیگران برای رفع گرسنگی ]چیزی بخورد، اما با خود چیزی پنهانی نَبرَد، کیفری ندارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای [دزدی ]میوه آویزان [از درخت ]دست قطع نمی شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای [دزدی] میوه و خرمای نارس دست قطع نمی شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چپاول کننده ، رباینده ، و خائن [در امانت] کیفر قطع دست ندارند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دست سارق فقط در [دزدی ]یک چهارم دینار به بالا قطع می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در سفر ، دست قطع نمی شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که سنگ بدزدد ، قطع دست ندارد . منظور ، سنگ مرمر و امثال آن است .

1) (انظر) وسائل الشیعة : 18 / 481 باب 1 .

2) الخُبنة : معطف الإزار و طرف الثوب؛ أی لا یأخذ منه فی ثوبه، یقال: أخبن الرجل إذا خبأ شیئا فی خبنة ثوبه أو سراویله (النهایة: 2/9).

3) کنز العمّال : 13326 .

4) کنز العمّال : 13328 .

5) کنز العمّال : 13332 .

6) الکثر: جُمّارُ النخلِ؛ و هو شحمُه الذی وسط النخلة (النهایة: 4/152).

7) کنز العمّال : 13334 .

8) صحیح مسلم : 3/1312/2 .

9) کنز العمّال : 13335 .

10) الکافی : 7/230/2 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :قضی أمیر المؤمنین علیه السلام فی رَجُلَینِ سَرَقا مِن مالِ اللّهِ ، أحَدُهُما عَبدٌ لِمالِ اللّهِ ، و الآخَرُ مِن عُرْضِ الناسِ فقال : أمّا هذا فَمِن مالِ اللّهِ لیس علیه شیء من مالُ اللّهِ أکَلَ بعضُهُ بَعضا ، و أمّا الآخَرُ فقدّمه فَقَطَعَ یَدَهُ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا أقطَعُ فی الدَّغارَةِ المُعلَنَةِ ـ و هِیَ الخُلْسَةُ ـ و لکنْ اُعَزِّرُهُ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ امیر المؤمنین علیه السلام اُتی برجل اختَلَسَ دُرَّةً مِن اُذُنِ جاریَةٍ قال : هذِهِ الدَّغارَةُ المُعلَنَةُ ، فَضَرَبَهُ و حَبَسَهُ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أربَعةٌ لا قَطعَ علَیهِم : المُختَلِسُ ، و الغُلُولُ ، و مَن سَرَقَ مِنَ الغَنیمَةِ ، و سَرِقَةُ الأجیرِ ؛ فإنّها خِیانَةٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ علی الطَّرّارِ و المُختَلِسِ قَطعٌ ، لأنّها دَغارَةٌ مُعلَنَةٌ ، و لکنْ یُقطَعُ مَن یَأخُذُ و یُخفِی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی رجُلٍ قد طَرَّ دَراهِمَ مِن رُدْنِ رَجُلٍ ـ: إن کانَ طَرَّ مِن قَمِیصِهِ الأعلی لَم نَقطَعْهُ ، و إن کانَ طَرَّ مِن قَمِیصِهِ الأسفَلِ قَطَعناهُ . ⁽⁶⁾

امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام درباره دو نفر که از بیت المال دزدی کردند، یکی از آنان غلامی بود که خود جزء بیت المال بود و دیگری یکی از مردم قضاوت کردند و فرمود : این یکی خود جزء بیت المال است و دستش بریده نمی شود؛ زیرا جزئی از بیت المال ، جزء دیگری از آن را خورده است . اما آن دیگری بیاوریدش . آن گاه دستش را برید .

امام علی علیه السلام :در اختلاس و ربودنِ آشکار دست نمی بُرم، اما رباینده را تعزیر می کنم .

امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام درباره مردی که مرواریدی را از گوش دختری به زور ربوده بود فرمود : این ربودن آشکار است . سپس او را تازیانه زد و زندانی کرد .

امام علی علیه السلام :چهار نفرند که قطع دست ندارند : اختلاس کننده ، کسی که خیانت کند ، کسی که از غنیمت بدزدد، و دزدی اجیر ؛ زیرا کار اینها خیانت محسوب می شود [نه دزدی . پس کیفر دیگری دارند] .

امام علی علیه السلام :جیب بر و اختلاس کننده ، قطع دست ندارند؛ چون کار آنها ربودن علنی است . کسی دستش قطع می شود که در خفا بدزدد .

امام علی علیه السلامـ درباره مردی که چند درهم از جیب مردی ربوده بود ـفرمود : اگر از جیب لباس رو ربوده است دستش را نمی بریم، اما اگر از جیب لباس زیرین ربوده ، می بریم .

1) الکافی : 7/264/24 ، انظر وسائل الشیعة : 18/518 باب 24 .

2) الکافی : 7/225/1 .

3) الکافی : 7/226/7 .

4) الکافی : 7/226/6 .

5) بحار الأنوار : 79/186/19 .

6) الکافی : 7/226/8 .

الإمامُ الباقرُ أو الإمامُ الصّادقُ علیهما السلام :لا یُقطَعُ إلاّ مَن نَقَبَ بَیتا أو کَسَرَ قُفلاً . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا یُقطَعُ الأجیرُ و الضَّیفُ إذا سَرَقَ ؛ لأنّهُما مُؤتَمَنانِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا یُقطَعُ السّارِقُ فی عامِ سَنَةٍ ـ یَعنِی فی عامِ مَجاعَةٍ ـ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کانَ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام لا یَقطَعُ السّارِقَ فی أیّامِ المَجاعَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السّارقُ إذا جاءَ مِن قِبَلِ نَفسِهِ تائبا إلی اللّهِ ، و رَدَّ سَرِقَتَهُ عَلی صاحِبِها ، فلا قَطعَ علَیهِ . ⁽⁵⁾

1797 - أنواعُ السُّرّاقِ

1797 - انواع دزدها

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ یَذکُرُ فیها فضائلَ أهلِ البَیتِ علیهم السلام ـ: نَحنُ الشِّعارُ و الأصحابُ ، و الخَزَنَةُ و الأبوابُ ، و لا تُؤتَی البُیوتُ إلاّ مِن أبوابِها ، فَمَن أتاها مِن غَیرِ أبوابِها سُمِّیَ سارِقا . ⁽⁶⁾

امام باقر یا امام صادق علیهما السلام :فقط دست دزدی قطع می شود که از طریق سوراخ کردن دیوار یا شکستن قفل وارد خانه ای شود .

امام صادق علیه السلام :مزدور (کارگر) و میهمان اگر دزدی کنند دستشان قطع نمی شود (کیفر دیگری دارند) ؛ چون آنها امین شمرده شده بوده اند .

امام صادق علیه السلام :در سالهای قحطی و گرسنگی ، دست دزد قطع نمی شود .

امام صادق علیه السلام :امیر المؤمنین علیه السلام در ایّام گرسنگی (خشکسالی) دست دزد را نمی برید .

امام صادق علیه السلام :دزد اگر با پای خود بیاید و خودش را معرّفی و به درگاه خدا توبه کند و مال دزدی را به صاحبش برگرداند ، دستش قطع نمی شود .

1797

انواع دزدها

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای درباره فضایل اهل بیت ـفرمود : ماییم خاصّان و اصحاب [رسول خدا] و خزانه داران و دروازه ها[ی علم] . به هر خانه ای جز از دَرِ آن نشاید وارد شد و هرکه جز از آن درها وارد گردد، دزد نامیده شود .

1) وسائل الشیعة : 18/510/5 .

2) علل الشرائع : 535/1 .

3) الکافی : 7/231/2 .

4) الکافی : 7/231/3 .

5) تهذیب الأحکام : 10/122/489 .

6) نهج البلاغة : الخطبة 154 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السُّرّاقُ ثلاثةٌ : مانِعُ الزَّکاةِ ، و مُستَحِلُّ مُهُورِ النِّساءِ ، و کذلکَ مَنِ استَدانَ و لَم یَنْوِ قَضاءَهُ . ⁽¹⁾

⁽²⁾ امام صادق علیه السلام :دزدان سه گروه اند : کسی که زکات ندهد ، کسی که مهریه زنان را [بر خود] حلال شمارد، و نیز کسی که قرضی بگیرد، به نیّت این که آن را پس ندهد .

1) بحار الأنوار : 96/12/15 .

2) (انظر) الصلاة : باب 2273 .

233 - السعادة

233 - خوشبختی

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 5 / 152 باب 6 «السعادة و الشقاوة» .

2) انظر : عنوان 233 «السعادة» . العمر : باب 2882 ، العمل : باب 2904 .

1798 - السَّعادَةُ

1798 - خوشبختی

الکتاب :

یَوْمَ یَأْتِ لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إلاَّ بِإذنِهِ فَمِنْهُم شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ * فَأمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُم فِیها زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ * خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ و الْأَرضُ إلاَّ ما شاءَ رَبُّک إنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ * وَ أمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الجَنَّةِ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ و الْأرْضُ إلاَّ ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَیرَ مَجْذُوذٍ» . ⁽¹⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّعادَةُ ما أفضَتْ إلی الفَوزِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی تَفسیرِ عِلمِ الغَیبِ ـ: فَیَعلَمُ اللّهُ سبحانَهُ ما فی الأرحامِ مِن ذَکَرٍ أو اُنثی ، و قَبیحٍ أو جَمیلٍ ، و سَخِیٍّ أو بَخِیلٍ ، و شَقِیٍّ أو سَعیدٍ ، و مَن یکونُ فی النارِ حَطبا ، أو فی الجِنانِ للنَّبِیِّینَ مُرافِقا . ⁽³⁾

1798

خوشبختی

قرآن :

«روزی بیاید که هیچ کس جز به اذن او سخن نگوید . پس برخی از ایشان بدبخت باشند و برخی خوشبخت . و اما کسانی که بدبخت شده اند در جهنمند و در آن جا آنان را ناله و فریادی است . و تا آسمانها و زمین هست در آن ماندگارند مگر آنچه پروردگار تو خواهد که پروردگارت هرچه خواهد می کند . اما کسانی که خوشبخت شده اند تا آسمانها و زمین برجاست در بهشت جاودانند مگر آنچه پروردگارت خواهد که این بخششی است ناگسستنی» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :خوشبختی، آن است که به رستگاری بینجامد .

امام علی علیه السلامـ در تفسیر علم غیب ـفرمود : خداوند سبحان می داند که جنینِ داخلِ زهدانها، نر است یا ماده ، زشت است یا زیبا ، بخشنده است یا خسیس، بدبخت است یا خوشبخت، کدام یک هیمه آتش دوزخ است و کدام یک همنشین پیامبران در بهشت .

1) هود : 105 ـ 108 .

2) غرر الحکم : 1122 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 128 .

عنه علیه السلام :اللّهُمّ داحِیَ المَدحُوّاتِ ، و داعِمَ المَسمُوکاتِ ، و جابِلَ القُلوبِ علی فِطرَتِها ، شَقِیِّها و سَعِیدِها . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السَّعادَةُ سَبَبُ خَیرٍ تَمَسَّکَ بهِ السَّعیدُ فَیَجُرُّهُ إلی النَّجاةِ ، و الشَّقاوَةُ سَبَبُ خِذلانٍ تَمَسَّکَ بهِ الشَّقِیُّ فَجَرَّهُ إلی الهَلَکَةِ ، و کُلٌّ بِعِلمِ اللّهِ تعالی . ⁽²⁾

1799 - السَّعیدُ

1799 - خوشبخت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السَّعیدُ مَن اِختارَ باقیَةً یَدُومُ نَعِیمُها علی فانِیَةٍ لا یَنفَدُ عَذابُها ، و قَدَّمَ لما یَقْدَمُ علَیهِ مِمّا هُو فی یَدَیهِ قَبلَ أن یُخَلِّفَهُ لِمَن یَسعَدُ بِإنفاقِهِ و قَد شَقِیَ هو بِجَمعِهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لأمیرِ المُؤمنینَ علیه السلام ـ: إنَّ السَّعِیدَ حَقَّ السَّعیدِ مَن أحَبَّکَ و أطاعَکَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّما السَّعیدُ مَن خافَ العِقابَ فَأمِنَ ، و رَجا الثَّوابَ فَأحسَنَ ، و اشتاقَ إلی الجَنَّةِ فَأدلَجَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :السَّعیدُ مَن وُعِظَ بِغَیرِهِ فاتَّعَظَ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :بار خدایا! ای گستراننده زمینها و بر پای دارنده آسمانها و آفریننده دلها بر سرشت [توحید] ، بدبخت شوند یا خوشبخت .

امام صادق علیه السلام :خوشبختی رشته خیری است، که خوشبخت به آن چنگ زده، پس او را به سوی نجات می کشاند ، و بدبختی رشته درماندگی و خواری است که بدبخت به آن می آویزد و او را به هلاکت می کشاند . و همه اینها با علم خداوند متعال است .

1799

خوشبخت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوشبخت، کسی است که سرای باقی را که نعمتش پایدار است بر سرایِ فانی که عذابش بی پایان است برگزیند و از آنچه در اختیار دارد برای سرایی که بدان جای رود پیش فرستد ، قبل از آن که آنها را برای کسی گذارد که وی با انفاقِ آن خوشبخت می شود، ولی خودِ او، با گرد آوردن آن [داراییها اکنون ]بدبخت شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به امیر المؤمنین علیه السلام ـفرمود : خوشبخت حقیقی کسی است که تو را دوست بدارد و اطاعتت کند .

امام علی علیه السلام :خوشبخت، آن کسی است که از کیفر [خدا] ترسید، پس ایمن گردید و به پاداش، امید بست و نیکوکاری پیشه کرد و شوقِ بهشت در دلش جای گرفت و شبانه راه پیمود .

امام علی علیه السلام :خوشبخت، آن کسی است که از دیگری پند گیرد و به کار بندد .

1) نهج البلاغة : الخطبة 72 .

2) بحار الأنوار : 10/184/ 5 .

3) أعلام الدین : 345 .

4) الأمالی للطوسی : 426/953 .

5) غرر الحکم : 3906 .

6) الخصال : 621/10 .

عنه علیه السلام :السَّعیدُ مَن أخلَصَ الطّاعَةَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :السَّعیدُ مَنِ استَهانَ بِالمَفقودِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :عُنوانُ صَحیفَةِ السَّعیدِ حُسنُ الثَّناءِ علَیهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :فاتَّقُوا اللّهَ ـ عِبادَ اللّهِ ـ تَقِیَّةَ ذِی لُبٍّ شَغَلَ التفکُّرُ قَلبَهُ ......... قد عَبَرَ مَعبَرَ العاجِلَةِ حَمیدا ، و قَدَّمَ زادَ الآجِلَةِ سَعِیدا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :نَسألُ اللّهَ مَنازِلَ الشُّهداءِ ، و مُعایَشَةَ السُّعداءِ ، و مُرافَقَةَ الأنبیاءِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السَّعیدُ مَن وَجَدَ فی نفسِهِ خَلوَةً یَشغَلُ بها . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا یَنبَغی لِمَن لم یَکُن عالِما أن یُعَدَّ سَعیدا . ⁽⁷⁾

1800 - ما یوجِبُ السَّعادَةَ

1800 - آنچه موجب خوشبختی می گردد

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اِعمَلُوا بِالعِلمِ تَسعَدُوا . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :هَیهاتَ مِن نَیلِ السَّعادَةِ السُّکونُ إلی الهُوَیْنا و البَطالَةِ . ⁽⁹⁾

امام علی علیه السلام :خوشبخت، کسی است که در طاعت [خدا] اخلاص داشته باشد .

امام علی علیه السلام :خوشبخت، کسی است که به آنچه از دست رفته بی اعتنا باشد .

امام علی علیه السلام :سر لوحه پرونده اعمال آدم خوشبخت، ستایش نیکوی [مردمان ]از اوست .

امام علی علیه السلام :از خدا بترسید ای بندگان خدا! همچون خدا ترس خردمندی که تفکّر ، دل او را به خود مشغول کرده است . . . از گذرگاه دنیا با سرافرازی گذشته و توشه آخرت را با خوشبختی پیش فرستاده است .

امام علی علیه السلام :از خداوند مقام شهیدان و همزیستی با خوش بختان و همدمی با پیامبران را مسألت داریم .

امام صادق علیه السلام :خوشبخت، کسی است که برای نفس خود خلوت و فراغتی یابد و به کار اصلاح آن پردازد .

امام صادق علیه السلام :کسی که عالم نباشد سزاوار نیست که خوشبخت شمرده شود .

1800

آنچه موجب خوشبختی می گردد

امام علی علیه السلام :به علم عمل کنید ، تا خوشبخت شوید .

امام علی علیه السلام :چه دور است میان آسایش و تن پروری و رسیدن به خوشبختی .

1) غرر الحکم : 1293 .

2) غرر الحکم : 1569 .

3) کشف الغمّة : 3/137 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 83 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 23 .

6) بحار الأنوار : 78/203/35 .

7) تحف العقول : 364 .

8) غرر الحکم : 2479 .

9) غرر الحکم : 10028 .

عنه علیه السلام :جالِسِ العُلماءَ تَسعَدْ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :بِالإیمانِ یُرتَقی إلی ذِروَةِ السَّعادَةِ و نِهایَةِ الحُبُورِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :فی لُزومِ الحَقِّ تَکونُ السَّعادَةُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَن تُعرَفَ حَلاوَةُ السَّعادَةِ حتّی تُذاقَ مَرارَةُ النَّحْسِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن حاسَبَ نَفسَهُ سَعِدَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن أجهَدَ نَفسَهُ فی إصلاحِها سَعِدَ ، مَن أهمَلَ نفسَهُ فی لَذّاتِها شَقِیَ و بَعُدَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :ثلاثٌ مَن حافَظَ علَیها سَعِدَ : إذا ظَهَرَتْ علیکَ نِعمَةٌ فاحمَدِ اللّهَ ، و إذا أبطَأ عنکَ الرِّزقُ فاستَغفِرِ اللّهَ ، و إذا أصابَتکَ شِدَّةٌ فَأکثِر مِن قَولِ : لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽⁷⁾

1801 - أسبابُ السَّعادَةِ وَالشَّقاوَةِ

1801 - عوامل خوشبختی و بدبختی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عُصِمَ السُّعَداءُ بالإیمانِ ، و خُذِلَ الأشقِیاءُ بالعِصیانِ مِن بَعدِ اتِّجاهِ الحُجَّةِ علَیهِم بالبَیانِ ؛ إذ وَضَحَ لَهُم مَنارُ الحَقِّ و سَبیلُ الهُدی . ⁽⁸⁾

امام علی علیه السلام :با دانشمندان باش ، تا خوشبخت شوی .

امام علی علیه السلام :از طریق ایمان است که می توان به قله خوشبختی و اوج شادمانی صعود کرد .

امام علی علیه السلام :خوشبختی ، در پایبندی به حق است .

امام علی علیه السلام :شیرینیِ خوشبختی درک نشود ، مگر آن گاه که تلخیِ بدبختی چشیده شود .

امام علی علیه السلام :هرکه به محاسبه نفس خود پردازد ، خوشبخت شود .

امام علی علیه السلام :هرکه نفس خود را در راه اصلاح آن به رنج افکند ، خوشبخت شود و هرکه آن را با لذّتهایش وا گذارد ، بدبخت گردد و [از درگاه حق ]دور شود .

امام علی علیه السلام :سه چیز است که هر کس رعایت کند خوشبخت شود : هرگاه نعمتی به تو رسید خدا را سپاس گوی ، هرگاه روزیت دیر رسید از خدا آمرزش بخواه، و هرگاه سختی به تو رسید ذکر «لا حول و لا قوة الاّ باللّه » را زیاد بگو .

1801

عوامل خوشبختی و بدبختی

امام علی علیه السلام :خوش بختان به سبب ایمان محفوظ ماندند و بد بختان بر اثر عصیان خوار شدند ، چه این که حجّت بر آنان به وسیله بیان تمام گشته و بیرق حق و راه هدایت برای آنان هویدا شده بود .

1) غرر الحکم : 4717 .

2) غرر الحکم : 4323 .

3) غرر الحکم : 6489 .

4) غرر الحکم : 7425 .

5) غرر الحکم : 7887 .

6) غرر الحکم : (8246 ـ 8247) .

7) بحار الأنوار : 78/45/51 .

8) کنز العمّال : 44216 .

عنه علیه السلام :لا یَسعَدُ امرُؤٌ إلاّ بطاعَةِ اللّهِ سبحانَهُ ، و لا یَشقَی امرُؤٌ إلاّ بمَعصیَةِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا یَسعَدُ أحَدٌ إلاّ بِإقامَةِ حُدودِ اللّهِ ، و لا یَشقَی أحَدٌ إلاّ بِإضاعَتِها . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی الأشتَرِ ـ: أمَرَهُ بِتَقوَی اللّهِ ، و إیثارِ طاعَتِهِ ، و اتِّباعِ ما أمَرَ بهِ فی کتابِهِ مِن فرائضِهِ و سُنَنِهِ ؛ التی لا یَسعَدُ أحَدٌ إلاّ باتِّباعِها، و لا یَشقَی إلاّ مَع جُحُودِها و إضاعَتِها . ⁽³⁾

1802 - ما یُعَدُّ مِنَ السَّعادَةِ

1802 - آنچه از خوشبختی به شمار می آید

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مِن سعادَةِ ابنِ آدَمَ استِخارَةُ اللّهِ ، و رِضاهُ بما قَضَی اللّهُ ، و مِن شِقوَةِ ابنِ آدَمَ تَرکُهُ استخارَةَ اللّهِ ، و سَخَطُهُ بما قَضَی اللّهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن سَـعادَةِ المَرءِ المُسلمِ أن یُشبِهَهُ وَلَدُهُ ، و المَرأةُ الجَمْلاءِ ذاتُ دِینٍ ، و المَرکَبُ الهَنِیُّ ، و المَسکَنُ الواسِعُ . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :هیچ کس جز با طاعت خداوند سبحان خوشبخت نشود و هیچ کس جز با معصیت خدا بدبخت نگردد .

امام علی علیه السلام :هیچ کس جز با بر پا داشتن حدود الهی خوشبخت نشود و احدی جز با فرو گذاشتن آنها بدبخت نگردد .

امام علی علیه السلامـ در نامه خود به مالک اشتر ـنوشت : [امیر المؤمنین] مالک را به پرهیزگاری و ترس از خدا و برگزیدن طاعت او و پیروی از فرایض و مستحبات خدا، که در کتاب خود به آنها امر فرموده است ، فرمان می دهد ؛ فرایض و مستحباتی که هیچ کس جز با انجام آنها خوشبخت نمی شود و هیچ کس جز با انکار و فرو گذاشتن آنها بدبخت نمی گردد .

1802

آنچه از خوشبختی به شمار می آید

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از جمله خوشبختیِ فرزندِ آدم ، درخواستِ خیر از خداوند و خشنودی به قضای خداست و از جمله بدبختی فرزند آدم این است که در کارهایش از خدا طلب خیر نکند و به قضای خدا خشنود نباشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خوشبختی مرد مسلمان این است که فرزندش شبیه او باشد و زنی زیبا و متدیّن ، و مرکبی راهوار و مسکنی وسیع داشته باشد .

1) غرر الحکم : 10848 .

2) غرر الحکم : 10853 .

3) نهج البلاغة : الکتاب 53 .

4) تحف العقول : 55 .

5) بحار الأنوار:76/149/3.

عنه صلی الله علیه و آله :أربَعةٌ مِن سَعادَةِ المَرءِ : الخُلَطاءُ الصّالِحُونَ، و الوَلَدُ البارُّ، و المَرأةُ المُؤاتِیَةُ، و أن تَکونَ مَعِیشَتُهُ فی بَلَدِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مِن سَعادَةِ الرَّجُلِ الوَلَدُ الصالِحُ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :خُلُوُّ الصَّدرِ مِنَ الغِلِّ و الحَسَدِ مِن سَعادَةِ العَبدِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مِنَ السَّعادَةِ ، التَّوفیقُ لِصالِحِ الأعمالِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ إحدَی السَّعادَتَینِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :التَّوفیقُ مِنَ السَّعادَةِ ، و الخِذلانُ مِنَ الشَّقاوَةِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الکِتمانُ طَرَفٌ مِنَ السَّعادَةِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مِن سَعادَةِ المَرءِ أن تَکونَ صَنائعُهُ عِندَ مَن یَشکُرُهُ ، و مَعروفُهُ عندَ مَن لا یَکفُرُهُ . ⁽⁸⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :مِن سَعادَةِ المَرءِ أن یکونَ مَتجَرُهُ فی بِلادِهِ ، و یکونَ خُلَطاؤهُ صالِحِینَ ، و یکونَ لَهُ وُلدٌ یَستَعِینُ بِهِم . ⁽⁹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار چیز از خوشبختی مرد است : همنشینان شایسته ، فرزند نیکوکار ، زن سازگار، و این که محل کسب او در شهر خودش باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خوشبختی مرد، داشتن فرزند صالح است .

امام علی علیه السلام :خالی بودن دل از کینه و حسادت، از خوشبختی بنده است .

امام علی علیه السلام :توفیق داشتن برای انجام کارهای نیک، از خوشبختی است .

امام علی علیه السلام :بخشندگی ، یکی از دو سعادت است .

امام علی علیه السلام :توفیق داشتن از خوشبختی است و خذلان (عدم توفیق و یاری خداوند) از بدبختی است .

امام علی علیه السلام :کتمان (راز داری) گوشه ای از سعادت است .

امام علی علیه السلام :از خوشبختی مرد این است که کارهایش برای کسی باشد که از وی سپاسگزاری کند و نیکیش به کسی باشد که ناسپاسی او نکند .

امام زین العابدین علیه السلام :از سعادت آدمی است که محل کسب و کارش در شهر خودش باشد و همنشینانش صالح باشند و فرزندی داشته باشد که کمک کار او باشد .

1) . النوادر للرواندی : 110/93 .

2) بحار الأنوار : 104/98/67 .

3) غرر الحکم : 5083 .

4) . غرر الحکم : 9296 .

5) غرر الحکم : 1644 .

6) . بحار الأنوار : 78/12/70 .

7) بحار الأنوار : 78/63/146 .

8) غرر الحکم : 9447 .

9) الخصال : 159/207 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ عند ما قیلَ لَهُ : إنّ مِن سعادَةِ المَرءِ خِفَّةُ عارِضَیهِ ⁽¹⁾ـ: و ما فی هذا مِنَ السَّعادَةِ ؟! إنّما السَّعادَةُ خِفَّةُ ماضِغَیهِ بِالتَّسبیحِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ثلاثةٌ مِنَ السَّعادَةِ : الزَّوجَةُ المُؤاتِیَةُ ، و الوَلَدُ البارُّ ، و الرِّزقُ یُرزَقُ مَعیشَةً یَغدُو علی صلاحِها و یَرُوحُ علی عِیالِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مِن سعادَةِ الرَّجُلِ أن یَکونَ الوَلَدُ یُعرَفُ بِشِبهِهِ و خَلقِهِ و خُلُقِهِ و شَمایِلِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سَعِدَ امرُؤٌ لَم یَمُتْ حتّی یَری خَلفَهُ مِن نفسِهِ . ⁽⁵⁾

1803 - أمارَةُ السَّعادَةِ

1803 - نشانه خوشبختی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا استُحِقَّتْ وَلایَةُ اللّهِ و السَّعادَةُ جاءَ الأجَلُ بَینَ العَینَینِ و ذَهَبَ الأمَلُ وَراءَ الظَّهرِ ، و إذا استُحِقَّتْ وَلایَةُ الشَّیطانِ و الشَّقاوَةُ جاءَ الأمَلُ بینَ العَینَینِ و ذَهَبَ الأجَلُ وَراءَ الظَّهرِ . ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلامـ آنگاه که از حضرتش سؤال شد : آیا سبکی (تُنُکی) ریش مرد از خوشبختی اوست؟ ⁽⁸⁾ـفرمود : در این امر چه خوشبختی است؟! خوشبختی آن است که فک های او در تسبیح خدا سبک باشد .

امام صادق علیه السلام :سه چیز از خوشبختی است : همسر سازگار ، فرزند نیکوکار ، و کار و کسبی که روز در پی سامان دهی آن رود و شب نزد خانواده اش برگردد .

امام صادق علیه السلام :از خوشبختی مرد آن است که شکل و شمایل و خلق و خوی فرزندش شبیه خود او باشد .

امام صادق علیه السلام :خوشبخت مردی که نمیرد، تا جانشین خود را ببیند .

1803

نشانه خوشبختی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه کسی استحقاق دوستی خداوند و خوشبختی را بیابد ، مرگ در برابر چشمان او آید و آرزو، پشت سرش رود و هرگاه مستحقّ دوستی شیطان و بدبختی شود ، آرزو، پیش چشمش آید و مرگ، پشت سرش قرار گیرد .

1) الظاهر أنّ مراد السائل ما روی عن النبیّ صلی الله علیه و آله أنَّ «من سعادة المرء خفّة عارضیه» و الإمام یقول : إنّ الحدیث مجهول .

2) علل الشرائع : 580/11 .

3) بحار الأنوار : 103/5/19 .

4) بحار الأنوار : 104/95/37 .

5) مکارم الأخلاق : 1/477/1646 .

6) (انظر) الشکر للناس : باب 2059 .

7) الکافی : 3/258/27 .

8) ظاهراً مراد سؤال کننده، این حدیث مروی از پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود : «از خوشبختی مرد ، سبکی لحیه (ریش) اوست» و امام ، معنای صحیح را بیان می کند .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :دَوامُ العِبادَةِ بُرهانُ الظَّفَرِ بالسَّعادَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أماراتُ السَّعادَةِ إخلاصُ العَمَلِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :دَرکُ السَّعادَةِ بِمُبادَرَةِ الخَیراتِ و الأعمالِ الزّاکِیاتِ . ⁽³⁾

1804 - حَقیقَةُ السَّعادَةِ

1804 - خوشبختی حقیقی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ حَقیقَةَ السَّعادةِ أن یُختَمَ لِلمَرءِ عَمَلُهُ بِالسَّعادَةِ ، و إنّ حَقیقَةَ الشَّقاءِ أن یُختَمَ للمَرءِ عَمَلُهُ بِالشَّقاءِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :عِندَ العَرضِ عَلَی اللّهِ سبحانَهُ تَتَحَقَّقُ السَّعادَةُ مِنَ الشَّقاءِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :سَعادَةُ المَرءِ القَناعَةُ و الرِّضا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :سَعادَةُ الرَّجُلِ فی إحرازِ دِینِهِ و العَمَلِ لآِخِرَتِهِ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :دوام عبادت ، دلیل دست یافتن به خوشبختی است .

امام علی علیه السلام :از نشانه های سعادت ، اخلاص داشتن در عمل است .

امام علی علیه السلام :رسیدن به خوشبختی با شتافتن به انجام کارهای خیر و اعمال شایسته میسّر است .

1804

خوشبختی حقیقی

امام علی علیه السلام :خوشبختی حقیقی این است که کار انسان به خوشبختی بینجامد و بدبختی حقیقی این است که [فرجام ]کار آدمی به بدبختی ختم شود .

امام علی علیه السلام :در هنگام عرضه اعمال بر خدای سبحان است که خوشبختی حقیقی از بدبختی حقیقی باز شناخته می شود .

امام علی علیه السلام :خوشبختی انسان ، در قناعت و خشنودی است .

امام علی علیه السلام :خوشبختی انسان ، در دینداری و کار برای آخرت است .

1) غرر الحکم : 5147 .

2) غرر الحکم : 1231 .

3) غرر الحکم : 5152 .

4) معانی الأخبار : 345/1 .

5) غرر الحکم : 6223 .

6) غرر الحکم : 5561 .

7) غرر الحکم : 5624 .

1805 - أسعَدُ النّاسِ

1805 - خوشبخت ترین مردم

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أسعَدُ الناسِ مَن خالَطَ کِرامَ الناسِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أسعَدُ الناسِ مَن تَرَکَ لَذَّةً فانِیَةً لِلَذَّةٍ باقِیَةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أسعَدَ الناسِ مَن کانَ لَهُ مِن نفسِهِ بِطاعةِ اللّهِ مُتَقاضٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أسعَدَ الناسِ فی الدنیا مَن عَدَلَ عَمّا یَعرِفُ ضُرَّهُ ، و إنَّ أشقاهُم مَنِ اتَّبَعَ هَواهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أسعَدُ الناسِ العاقِلُ المؤمنُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أسعَدُ الناسِ مَن عَرَفَ فَضلَنا ، و تَقَرَّبَ إلی اللّهِ بِنا ، و أخلَصَ حُبَّنا ، و عَمِلَ بما إلَیهِ نَدَبنا ، و انتَهی عَمّا عَنهُ نَهَینا ، فذاکَ مِنّا و هُو فی دارِ المُقامَةِ مَعَنا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أسعَدُ الناسِ بالدنیا التارِکُ لَها ، و أسعَدُهم بِالآخِرَةِ العامِلُ لَها . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إن أحبَبتَ أن تَکونَ أسعَدَ الناسِ بما عَلِمتَ فاعمَلْ . ⁽⁸⁾

1805

خوش بخت ترین مردم

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوش بخت ترین مردم، کسی است که با مردمان بزرگوار معاشرت کند .

امام علی علیه السلام :خوش بخت ترین مردم، کسی است که لذّت گذرا را به خاطر لذّت ماندگار ترک کند .

امام علی علیه السلام :خوشبخت ترین مردم ، کسی است که نفْس او متقاضیِ طاعت خدا باشد .

امام علی علیه السلام :خوشبخت ترین مردم در دنیا کسی است که از آنچه می داند برایش زیان آور است دوری کند، و بد بخت ترین آنان کسی است که از هوای نفس خود پیروی کند .

امام علی علیه السلام :خوش بخت ترین مردم ، خردمندِ مؤمن است .

امام علی علیه السلام :خوش بخت ترین مردم کسی است که فضل و مقام مارا بشناسد و به وسیله ما به خدا نزدیک شود و در دوستی ما یکدل و مخلص باشد و به آنچه ما بدان فرا خواندیم عمل کند و از آنچه ما نهی کردیم دست بردارد . چنین کسی از ماست و در سرای ماندگاری (بهشت) با ماست .

امام علی علیه السلام :خوشبخت ترین مردم در دنیا کسی است که دنیا را وا نهد، و خوش بخت ترین آنان در آخرت کسی است که برای آخرت کار کند .

امام علی علیه السلام :اگر دوست داری که با دانش خود خوش بخت ترین مردم باشی، به آن عمل کن .

1) بحار الأنوار : 74/185/2 .

2) غرر الحکم : 3218 .

3) غرر الحکم : 3396 .

4) وقعة صفّین : 108 .

5) غرر الحکم : 2990 .

6) غرر الحکم : 3297 .

7) غرر الحکم : 3310 .

8) غرر الحکم : 3719 .

عنه علیه السلام :أعظَمُ الناسِ سَعادَةً أکثَرُهُم زَهادَةً . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما أعظَمَ سعادَةً مَن بُوشِرَ قَلبُهُ بِبَردِ الیَقینِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ السَّعادَةِ استقامَةُ الدِّینِ . ⁽³⁾

1806 - کَفی بِالمَرءِ سَعادَةً

1806 - در خوشبختی مرد همین بس

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ سَعادَةً أن یُوثَقَ بهِ فی اُمورِ الدِّینِ و الدنیا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَفی بالمَرءِ سَعادَةً أن یَعزِفَ عَمّا یَفنی و یَتَوَلَّهَ بِما یَبقی . ⁽⁵⁾

1806

در خوشبختی مرد همین بس

امام علی علیه السلام :مرد را سعادت همین بس که در امور دینی و دنیوی مورد اعتماد باشد.

امام علی علیه السلام :در خوشبختی مرد همین بس که از آنچه رفتنی است دل برکَند و به آنچه ماندنی است دل بندد .

1807 - کَمالُ السَّعادَةِ

1807 - کمال خوشبختی

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إذا اقتَرَنَ العَزمُ بِالحَزمِ کَمُلَتِ السَّعادَةُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مِن کَمالِ السَّعادةِ السَّعیُ فی صَلاحِ الجُمهورِ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :خوش بخت ترین مردم کسی است که بیش از همه پارسایی داشته باشد .

امام علی علیه السلام :چقدر خوشبخت است کسی که خنکای یقین به دلش رسیده باشد .

امام علی علیه السلام :بالاترین خوشبختی ، استواری دین است .

1807

کمال خوشبختی

امام علی علیه السلام :هرگاه تصمیم و دوراندیشی قرین هم شوند ، خوشبختی کامل شود .

امام علی علیه السلام :کوشش در راه اصلاح عموم مردم ، از کمال خوشبختی است .

1) غرر الحکم : 3100 .

2) غرر الحکم : 9556 .

3) غرر الحکم : 2869 .

4) غرر الحکم : 7058 .

5) غرر الحکم : 7070 .

6) غرر الحکم : 4067 .

7) غرر الحکم : 9361 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ما کُلُّ مَن نَوی شیئا قَدَرَ علَیهِ ، و لا کُلُّ مَن قَدَرَ علی شَیءٍ وُفِّقَ لَهُ ، و لا کُلُّ مَن وُفِّقَ أصابَ لَهُ مَوضِعا ، فإذا اجتَمَعَتِ النِّیَّةُ و القُدرَةُ و التَّوفیقُ و الإصابَةُ فهُنالِکَ تَمَّتِ السَّعادَةُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما کُلُّ مَن أرادَ شیئا قَدَرَ علَیهِ ، و لا کُلُّ مَن قَدَرَ علی شَیءٍ وُفِّقَ لَهُ ، و لا کُلُّ مَن وُفِّقَ أصابَ لَهُ مَوضِعا ، فإذا اجتَمَعَ النِّیَّةُ و القُدرَةُ و التَّوفیقُ و الإصابَةُ فهُناکَ تَجِب السَّعادةُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ کُلُّ مَن یُحِبُّ أن یَصنَعَ المَعروفَ إلی الناسِ یَصنَعُهُ ، و لا کُلُّ مَن رَغِبَ فیهِ یَقدِرُ علَیهِ ، و لا کُلُّ مَن یَقدِرُ علَیهِ یُؤذَنُ لَهُ فیهِ ، فإذا مَنَّ اللّهُ علی العَبدِ جَمَعَ لَهُ الرَّغبَةَ فی المَعروفِ و القُدرَةَ و الإذنَ ، فهُناکَ تَمَّتِ السَّعادَةُ و الکَرامَةُ للطالِبِ و المَطلوبِ إلَیهِ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :نه هر کس آهنگ کاری کند، بتواند آن را انجام دهد و نه هرکه بر انجام کاری توانا باشد ، توفیق آن را یابد و نه هر که توفیق یابد، آن را درست انجام دهد ؛ بلکه هرگاه نیّت و توانایی و توفیق و درست از عهده برآمدن فراهم آیند ، آن گاه است که خوشبختی کامل می گردد .

امام صادق علیه السلام :چنین نیست که هر کس چیزی بخواهد توانایی دست یافتن به آن را داشته باشد، و نه هر کس توانایی رسیدن به چیزی را داشته باشد ، توفیق آن را یابد، و نه هر که توفیق یابد ، از عهده آن درست برآید ؛ بلکه هرگاه خواستن و توانستن و توفیق و درست از عهده بر آمدن فراهم آیند ، آن گاه است که خوشبختی تحقّق می یابد .

امام صادق علیه السلام :چنین نیست که هر کس بخواهد به مردم خوبی کند ، بکند و نه هر کس به این کار رغبت داشته باشد ، توانایی آن را داشته باشد و نه هر کس بدان توانا باشد ، توفیق آن را یابد . بلکه هرگاه خداوند بر بنده منّت نهد ، رغبت به نیکی کردن و توانایی بر انجام آن و اذن و توفیق را برایش فراهم آورد . در این هنگام است که خوشبختی و کرامت برای طالب (شخصی که می خواهد نیکی کند) و مطلوب (شخصی که مورد نیکی است) کامل گردد .

1) الإرشاد : 2/204 .

2) بحار الأنوار : 78/210/87 .

3) تحف العقول : 363 .

234 - السفر

234 - مسافرت

اشاره

وسائل الشیعة : 8 / 248 «أبواب آداب السفر» .

کنز العمّال : 6 / 701 «کتاب السفر» .

کنز العمّال : 6 / 720 «فی محظورات السفر» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 76 / 221 «أبواب السفر» . بحار الأنوار : 100 / 101 باب 1 «مقدّمات السفر و آدابه» .

1808 - مَنافِعُ السَّفَرِ

1808 - منافع مسافرت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سافِرُوا تَصِحُّوا ، و جاهِدُوا تَغنَمُوا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سافِرُوا تَصِحُّوا و تُرزَقُوا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سافِرُوا تَصِحُّوا و تَغنَمُوا . ⁽³⁾

1808

منافع مسافرت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسافرت کنید تا تندرست مانید، و جهاد کنید تا غنیمت به دست آورید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسافرت کنید تا تندرست مانید و روزی داده شوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسافرت کنید تا سالم بمانید ، و غنیمت (سود) به دست آورید .

1809 - السَّفَرُ وَالنَّصَبُ

1809 - مسافرت و خستگی

الکتاب :

فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَبا». ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السَّفَرُ قِطعَةٌ مِنَ العَذابِ ، و إذا قَضَی أحَدُکُم سَفَرَهُ فَلیُسرِعِ الإیابَ إلی أهلِهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السَّفَرُ قِطعَةٌ مِن العَذابِ ، یَمنَعُ أحَدَکُم طَعامَهُ و شَرابَهُ و نَومَهُ ، فإذا قَضی أحَدُکُم نَهمَتَهُ مِن وَجهِهِ فَلْیُعَجِّلِ الرُّجُوعَ . ⁽⁶⁾

1809

مسافرت و خستگی

قرآن :

«و چون [ موسی علیه السلام و همراهش از مجمع البحرین ]گذشتند به جوان خود گفت : غذایمان را بیاور که از این سفرمان خستگی [بسیار ]دیدیم» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسافرت کردن بخشی از عذاب (رنج) است و هرگاه فردی از شما سفرش را به پایان رسانْد، باید زود نزد خانواده خود رَود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسافرت بخشی از عذاب است که انسان در آن از غذا و آب و خواب خود می افتد ، پس هرگاه فردی از شما

به هدف خود از مسافرت دست یافت ، زود برگردد .

1) بحار الأنوار : 76/221/3 ، کنز العمّال : 17471 .

2) کنز العمّال : 17469 .

3) کنز العمّال : 17470 .

4) الکهف : 62 .

5) بحار الأنوار : 76/222/7 .

6) کنز العمّال : 17521 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّفَرُ أحَدُ العَذابَینِ . ⁽¹⁾

1810 - اختِیارُ الرَّفیقِ فِی السَّفرِ

1810 - انتخاب همسفر

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الرَّفیقَ ثُمّ الطَّرِیقَ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :سَلْ عَنِ الرَّفیقِ قَبلَ الطَّریقِ ، و عنِ الجارِ قَبلَ الدّارِ . ⁽³⁾

1811

آداب مسافرت

1 ـ صدقه

امام صادق علیه السلام :مسافرت خود را با صدقه دادن آغاز کن و هرگاه خواستی بیرون برو ؛ زیرا [با صدقه دادن ]سلامت سفرت را می خری .

2 ـ انتخاب جاده اصلی

امام علی علیه السلام :بر شما باد دوشیزه؛ هر چند در خانه مانده باشد، و پیمودن راه اصلی؛ هر چند پیچ و خم داشته باشد ، و سکونت در شهر ؛ هر چند [به تو ]ستم کند .

1811 - آدابُ السَّفَرِ

1811 - آداب مسافرت

1 ـ الصدقة

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :اِفتَتِحْ سَفَرَکَ بالصَّدقَةِ و اخرُجْ إذا بَدا لکَ؛ فإنَّکَ تَشتَرِی سلامَةَ سَفَرِکَ . ⁽⁴⁾

2 ـ اختیار الجادّة و إن دارت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :علَیکُم بالبِکرِ و إن بارَتْ ، و الجادَّةِ و إن دارَتْ ، و بالمَدینَةِ و إن جارَتْ . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :سفر کردن یکی از دو عذاب است.

1810

انتخاب همسفر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نخست همسفر، آن گاه سفر .

امام علی علیه السلام :پیش از سفر ، از همسفر جویا شو ، و پیش از [خرید ]خانه ، ببین همسایه ات کیست .

1) . غرر الحکم : 1625 .

2) بحار الأنوار : 76/267/8 .

3) . نهج البلاغة: الکتاب 31.

4) بحار الأنوار : 100/103/5 ، و انظر : ج 76/226 و ص 227 و ص 231 و ص 232 و ج 59/28 .

5) بحار الأنوار : 76/277/8 .

3 ـ أخذ زاد السّفر

لقمانُ علیه السلامـ لابنِهِ و هو یَعِظُهُ ـ: یا بُنَیَّ ، سافِرْ بِسَیفِکَ و خُفِّکَ و عِمامَتِکَ و خِبائکَ و سِقائکَ و خُیُوطِکَ و مِخْرَزِکَ ، و تَزَوَّدْ مَعکَ مِنَ الأدوِیَةِ ما تَنتَفِعُ بهِ أنتَ و مَن مَعَکَ ، و کُن لأَِصحابِکَ مُوافِقا إلاّ فی مَعصیَةِ اللّهِ . ⁽¹⁾

4 ـ تأمیر أحد من الرفقة

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا کانَ ثلاثةٌ فی سَفَرٍ فَلْیُؤَمِّرُوا أحَدَهُم . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا کُنتُم ثلاثةً فی سَفَرٍ فَلْیَؤمَّکُم أحَدُکُم ، و أحَقُّکُم بِالإمامَةِ أقرَؤکُم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ ثلاثةُ نَفَرٍ فی سَفَرٍ فَلْیَؤمَّهُم أقرَؤهُم و إن کانَ أصغَرَهُم سِنّا ، فإذا أمَّهُم فهُو أمِیرُهُم. ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 5 ـ حسن العشرة و اعانة الرفقة

المُصنَّفُ لعبدِ الرَّزّاقِ عن أبی قلابة :ذُکِرَ عِندَ النبیِّ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ فقالَ لَهُ: فیه خَیرٌ، قیل : یا رسولَ اللّهِ ، خَرَجَ مَعنا حاجّا فإذا نَزَلنا لَم یَزَلْ یُصلی حتّی نَرتَحِلَ ، و إذا ارتَحَلنا لَم یَزَلْ یقراء و یَذکُرُ حتّی نَنزِلَ ، فقالَ النبیُّ صلی الله علیه و آله : فَمَن کانَ یَکفِیهِ عَلَفَ ناقَتِهِ ، و صُنْعَ طَعامِهِ؟ قالوا : کُلُّنا ، فقالَ صلی الله علیه و آله : کُلُّکُم خَیرٌ مِنهُ! . ⁽⁶⁾

3 ـ برگرفتن توشه راه

لقمان علیه السلامـ در اندرز به فرزندش ـفرمود : فرزندم! با شمشیر و پای افزار و دستار و چادر (خیمه) و مشک آب و نخ و سوزن و درفش ⁽⁷⁾خود مسافرت کن و داروهایی که به کار تو و همراهانت می آید ، با خود بردار و با همسفرانت سازگار باش ، مگر آن جا که پای معصیت خدا در میان باشد .

4 ـ رئیس قرار دادن یکی از همراهان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه سه نفر همسفر شدند ، از میان خود یک نفر را به سالاری انتخاب کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه سه نفر همسفر شُدید ، باید یکی از شما امام [جماعت ]شما شود . آن که قرائتش بهتر باشد ، به امامت سزاوارتر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه سه نفر همسفر شدند، آن که قرائتش بهتر است، گر چه سنّش کمتر باشد ، باید امامت [نماز] را به عهده گیرد . وقتی امام آنها شد، سالارشان نیز هموست .

5 ـ خوش برخوردی و یاری همراهان

المصنف لعبد الرزاق به نقل از أبو قلابة :در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله از مردی سخن به میان آمد و گفته شد : او آدم خوبی است . و گفته شد : ای رسول خدا! آن مرد همسفر حجّ ما بود . هرگاه در منزلی پیاده می شدیم پیوسته در حال نماز خواندن بود تا آن که حرکت می کردیم و در بین راه نیز همواره قرآن می خواند و ذکر خدا می گفت، تا دوباره اتراق می کردیم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : پس چه کسی شترش را علوفه می داد و غذایش را درست می کرد؟ عرض کردند : همه ما . حضرت فرمود : همه شما از او بهترید! .

1) مکارم الأخلاق : 1/540/1875 .

2) کنز العمّال : 17550 .

3) کنز العمّال : 17552 .

4) کنز العمّال : 17548 .

5) (انظر) عنوان 20 «الإمارة» .

6) المصنف لعبد الرزاق : 11/244/20442 .

7) این موارد توشه راه مسافر در تاریخ زندگی لقمان بوده، بدیهی است که در هر زمان، مسافر، توشه مورد نیاز خود را باید همراه داشته باشد.

مکارم الأخلاق :رویَ عن النبیِّ صلی الله علیه و آله أنّهُ أمَرَ أصحابَهُ بِذَبحِ شاةٍ فی سَفَرٍ ، فقالَ رَجُلٌ مِنَ القَومِ : عَلَیَّ ذَبحُها ، و قالَ الآخَرُ : عَلَیَّ سَلخُها ، و قالَ آخَرُ : عَلَیَّ قَطعُها ، و قالَ آخَرُ : عَلَیَّ طَبخُها ، فقالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أنا ألقُطَ لَکُمُ الحَطَبَ !

فقالوا : یا رسولَ اللّهِ ، لا تَتعَبَنَّ بِآبائنا و اُمَّهاتِنا أنتَ ، نَحنُ نَکفِیکَ . قالَ صلی الله علیه و آله : عَرَفتُ أنَّکُم تَکفُونی ، و لکنَّ اللّهَ عزّ و جلّ یَکرَهُ مِن عَبدِهِ إذا کانَ مَع أصحابِهِ أن یَنفَرِدَ مِن بَینِهِم ، فقامَ صلی الله علیه و آله یَلقُطُ الحَطَبَ لَهُم . ⁽¹⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سَیِّدُ القَومِ خادِمُهُم فی السَّفَرِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :حَقُّ المُسافِرِ أن یُقِیمَ علَیهِ إخوانُهُ إذا مَرِضَ ثلاثا . ⁽⁴⁾

مکارم الأخلاق:منقول است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در سفری به اصحاب خود دستور داد گوسفندی ذبح کنند . یکی از آن ها گفت : من ذبح می کنم دیگری گفت : من پوست می کنم ، سومی گفت : من گوشتش را ریز می کنم . چهارمی گفت : من آن را می پزم . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : من هم برای شما هیزم جمع می کنم!

اصحاب عرض کردند : شما زحمت نکشید، پدران و مادرانمان به فدایت! ، ما به جای شما کار می کنیم . پیامبر فرمود : می دانم که شما به جای من کار می کنید ، اما خداوند عزّ و جلّ خوش ندارد که بنده اش با عدّه ای از دوستان و همسفران خود باشد و تنهایی در میان آنها [امتیازی داشته ]باشد . پس ، آن حضرت برخاست و شروع به جمع آوری هیزم کرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سرور مردم کسی است که در سفر خدمتگزار آنان باشد .

امام صادق علیه السلام :حق مسافر آن است که اگر بیمار شد ، برادرانش سه روز برای او اُتراق کنند .

1) مکارم الأخلاق : 1/536/1867 .

2) (انظر) السقی : باب 1823 .

3) مکارم الأخلاق : 1/536/1866 .

4) بحار الأنوار : 76/273/31 .

بحار الأنوار عن المُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ :دخلتُ علی أبی عبدِ اللّهِ علیه السلام فقالَ : مَن صَحِبَکَ ؟ قلتُ : رَجُلٌ مِن إخوانی . قالَ : فما فَعَلَ ؟ قُلتُ : مُنـذُ دَخَلتُ المَدینَةَ لَم أعرِفْ مکانَهُ ، فقال لی : أ ما عَلِمتَ أنَّ مَن صَحِـبَ مُؤمنا أربَعینَ خُطوَةً سَألَهُ اللّهُ عَنهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

1812 - جَوامِعُ آدابِ السَّفَرِ

1812 - کلّیات آداب مسافرت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا خَرَجَ أحَدُکُم إلی سَفَرٍ ثُمّ قَدِمَ علی أهلِهِ فَلْیُهدِهِم و لْیُطرِفهُم و لو حِجارةً ! ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :کانَ النبیُّ صلی الله علیه و آله إذا قَدِمَ مِن سَفَرٍ یُصَلِّی رَکعتَینِ . ⁽⁴⁾

1812

جَوامِعُ آدابِ السَّفَرِ

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قالَ لقمانُ لابنِهِ : إذا سافَرتَ مَع قَومٍ فَأکثِرِ استِشارَتَهُم فی أمرِکَ و أمرِهِم ، و أکثِرِ التَّبَسُّمَ فی وُجوهِهِم ، و کُن کَریما علی زادِکَ بَینَهُم ، و إذا دَعَوکَ فَأجِبهُم ، و إذا استَعانُوکَ فَأعِنهُم ، و اغلِبهُم بثَلاثٍ : طُولِ الصَّمتِ ، و کَثرَةِ الصَّلاةِ ، و سَخاءِ النَّفسِ بما مَعکَ مِن دابَّةٍ أو مالٍ أو زادٍ .

و إذا استَشهَدُوکَ علی الحَقِّ فاشهَدْ لَهُم ، و اجهَدْ رَأیَکَ لَهُم إذا استَشارُوکَ ......... و إذا رَأیتَ أصحابَکَ یَمشُونَ فامشِ مَعهُم ، و إذا رَأیتَهُم یَعمَلُونَ فاعمَلْ مَعهُم ، و إذا تَصَدَّقُوا و أعطَوا قَرضا فَأعطِ مَعهُم ، و اسمَعْ مِمَّن هُو أکبَرُ مِنکَ سِنّا ......... .

و إذا نَزَلتَ فَصَلِّ رَکعتَینِ قَبلَ أن تَجلِسَ ......... و إذا ارتَحَلتَ فَصَلِّ رَکعتَینِ ثُمّ وَدِّعِ الأرضَ التی حَلَلتَ بها ، و سَلِّم علَیها و علی أهلِها ؛ فإنَّ لِکُلِّ بُقعَةٍ أهلاً مِنَ الملائکةِ . ⁽⁵⁾

بحار الأنوار به نقل از مُفَضَّل بن عمر :هنگامی که [در پایان سفر] نزد امام صادق علیه السلام رسیدم ، حضرت فرمود : چه کسی همسفر تو بود؟ عرض کردم : مردی از برادرانم . فرمود : پس چه کرد (کجاست )؟ عرض کردم : از وقتی وارد مدینه شده ام، نمی دانم جایش کجاست . حضرت فرمود : مگر نمی دانی که هر کس چهل گام با مؤمنی همسفر شود ، خداوند در روز قیامت راجع به او از وی می پرسد؟

6 ـ تهیه هدیه برای خانواده

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما به سفر رفت ، در بازگشت حتی اگر شده یک قطعه سنگ برای خانواده اش هدیه و تحفه بیاورد!

7 ـ هنگام بازگشت دو رکعت نماز بخواند

امام علی علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه از سفر باز می گشت ، دو رکعت نماز می خواند .

1812

کلّیات آداب مسافرت

امام صادق علیه السلام :لقمان به فرزندش گفت: هرگاه با عدّه ای همسفر شدی،در کارهای مربوط به خودت و آنها با ایشان زیاد مشورت کن و در روی آنان تبسّم زیاد داشته باش، در زاد و توشه ات نسبت به آنان بخشنده باش ، اگر تو را دعوت کردند قبول کن و اگر از تو کمک خواستند کمکشان کن و در سه چیز از آنان برتر باش : خاموشی ، کثرت نماز و بخشندگی در مرکب یا دارایی و یا توشه ای که همراه داری .

اگر برای حقّی از تو شهادت خواستند، شهادت بده و اگر از تو مشورت خواستند ، با تمام توان ، اندیشه ات را برای آنان به کارگیر . . . اگر همسفرانت راه افتادند ، تو نیز با آنان راه بیفت و اگر دیدی کار می کنند ، تو نیز با آنان مشغول کار شو ، اگر صدقه و قرضی دادند تو نیز با آنان همراهی کن و از کسی که سنّش از تو بیشتر است حرف شنوی داشته باش . . .

هر گاه اُتْراق کردی، پیش از آن که بنشینی دو رکعت نماز بگزار . . . و هرگاه کوچ کردی نیز دو رکعت نماز بخوان و آن گاه با سرزمینی که در آن فرود آمده ای خداحافظی کن و بر آن و مردمش درود فرست ؛ زیرا هر سرزمینی را ساکنانی از فرشتگان است .

1) بحار الأنوار : 76/275/30 .

2) (انظر) : السفر : باب 1814 .

3) بحار الأنوار:76/283/2.

4) . کنز العمّال : 17646 .

5) بحار الأنوار : 76/271/28 .

1813 - مَن لا یَنبَغی مُصاحَبَتُهُ فِی السَّفَرِ

1813 - کسانی که همسفر شدن با آنان نکوهیده است

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا تَصحَبَنَّ فی سَفَرٍ مَن لا یَری لکَ الفَضلَ علَیهِ کما تَری لَهُ الفَضلَ علَیکَ . ⁽¹⁾

1813

کسانی که همسفر شدن با آنان نکوهیده است

امام علی علیه السلام :با کسی همسفر نشو که برای تو بر خودش برتری نمی بیند ، آن چنان که تو برای او بر خویش برتری می بینی .

1) بحار الأنوار:76/267/8 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ شِهابُ بنُ عبدِ رَبِّهِ عنِ التَّوَسُّعِ علی الإخوانِ فی السَّفَرِ ـ: لا تَفعَلْ یا شِهابُ ، إن بَسَطتَ و بَسَطُوا أجحَفتَ بِهِم ، و إن هُم أمسَکُوا أذلَلتَهُم ، فاصحَبْ نُظَراءَکَ ، اِصحَبْ نُظَراءَکَ . ⁽¹⁾

1814 - مُرُوَّةُ السَّفَرِ

1814 - جوانمردی در سفر

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ فی مُرُوَّةِ السَّفَرِ ـ: و أمّا التی فی السَّفَرِ فَبَذلُ الزادِ ، و حُسنُ الخُلقِ ، و المِزاحُ فی غیرِ المَعاصی . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أمّا مُرُوَّةُ السَّفَرِ فَبَذلُ الزّادِ ، و قِلَّةُ الخِلافِ علی مَن صَحِبَکَ ، و کَثرَةُ ذِکرِ اللّهِ عزّ و جلّ فی کُلِّ مَصعَدٍ و مَهبِطٍ ، و نُزُولٍ و قِیامٍ و قُعودٍ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المُرُوَّةُ فی السَّفَرِ کَثرَةُ الزادِ و طِیبُهُ و بَذلُهُ لِمَن کانَ مَعَکَ ، و کِتمانُکَ علی القَومِ أمرَهُم بَعدَ مُفارَقَتِکَ إیّاهُم ، و کَثرَةُ المِزاحِ فی غَیرِ ما یُسخِطُ اللّهَ عزّ و جلّ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به شهاب بن عبد ربّه درباره بخشش به برادران در مسافرت ـفرمود : ای شهاب ! این کار را مکن ؛ زیرا اگر تو گشاده دستی کنی و آنها نیز [از روی ناچاری ]گشاده دستی کنند ، به آنان اجحاف کرده باشی و اگر خود داری کنند، آنان را خوار و خجلت زده کرده باشی ؛ پس با افراد هم سطح خودت همسفر شو، با هم سطح خود همسفر شو .

1814

جوانمردی در سفر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ درباره جوانمردی در سفر ـفرمود : جوانمردی در سفر عبارت است از : بخشیدن زاد و توشه [خود به همراهان ]و خوش اخلاقی و شوخی کردن ، به شرط آن که معصیت خدا نباشد .

امام علی علیه السلام :جوانمردی (مروّت) در سفر عبارت است از : بخشیدن ره توشه [خود به همراهان] ، کمتر ناسازگاری کردن با همسفران، و بسیار به یاد خداوند عزّ و جلّ بودن در هر فراز و نشیب و هر فرود آمدن و برخاستن و نشستنی .

امام صادق علیه السلام :جوانمردی در سفر عبارت است از : ره توشه زیاد و خوب و بخشش آن به همسفرانت، و کتمان اسرار آنان بعد از جدا شدن از آنها، و شوخی فراوان در آنچه که خداوند عزّ و جلّ را به خشم نیاورد .

1) . بحار الأنوار: 76/268/11.

2) (انظر) الصدیق : باب 2175 .

3) بحار الأنوار:76/266/2.

4) . بحار الأنوار: 76/266/1.

5) مکارم الأخلاق : 1/541/1876 .

عنه علیه السلام :أمّا مُرُوَّةُ السَّفَرِ فَبَذلُ الزادِ ، و المِزاحُ فی غَیرِ ما یُسخِطُ اللّهَ ، و قِلّةُ الخِلافِ علی مَن تَصحَبُهُ، و تَرکُ الرِّوایَةِ علَیهِم إذا أنتَ فارَقتَهُم . ⁽¹⁾

1815 - السَّفَرُ المَنهِیُّ عَنهُ

1815 - سفرهای نهی شده

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا یَخرُجِ الرَّجُلُ فی سَفَرٍ یَخافُ فیهِ علی دِینِهِ و صَلاتِهِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ محمّدُ بنُ مسلمٍ عنِ الرَّجُلِ یُجنِبُ فی السَّفَرِ ، فلا یَجِدُ إلاّ الثَّلجَ أو ماءً جامدا ـ: هُو بِمَنزِلَةِ الضَّرُورةِ ، و لا أری أن یَعُودَ إلی هذِهِ الأرضِ التی تُوبِقُ دِینَهُ . ⁽³⁾

1815

سفرهای نهی شده

امام علی علیه السلام :انسان نباید به سفری رود که می ترسد در آن به دین و نمازش لطمه ای وارد آید .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به محمّد به مسلم که حکم مردی را پرسید که در سفر جنب می شود و [برای غسل کردن ]چیزی جز برف یا یخ نمی یابد ـفرمود : در این جا موضوع ضرورت در میان است . او نباید بار دیگر به چنین جایی که به دین او لطمه می زند سفر کند .

1816 - التَّنَزُّهُ

1816 - گردش

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا دَخَلَ علَیهِ عمرُو بنُ حُرَیثٍ و هُو فی مَنزِلِ أخیهِ عبدِ اللّهِ بنِ محمّدٍ فقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ، ما حَوَّلَکَ إلی هذا المَنزِلِ ؟ ـ: طَلَبُ النُّزهَةِ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :جوانمردی در سفر عبارت است از : بخشیدن از ره توشه ، شوخی کردن به گونه ای که خشم خدا را همراه نداشته باشد، کمتر ناسازگاری کردن با همسفران، و ترک بدگویی از همراهان بعد از جدا شدن از آنان .

1816

گردش

امام صادق علیه السلامـ آنگاه که ایشان در منزلِ (تفریحگاه) برادر خود عبد اللّه بن محمّد تشریف داشت و عمرو بن حریث نزد امام علیه السلام آمد و عرض کرد: فدایت شوم! چه شده که به این جا آمده اید؟ ـفرمود : برای گردش و هوا خوری .

1) الأمالی للمفید : 44/3 .

2) بحار الأنوار : 10/108/1 .

3) بحار الأنوار : 76/222/9 .

4) المحاسن : 2/461/2595 .

1817 - سَفَرُ الآخِرَةِ

1817 - سفر آخرت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن تَذَکَّرَ بُعدَ السَّفَرِ استَعَدَّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :قامَ فینا رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَطیبا فقالَ : یا أیُّها الناسُ ، إنّکُم فی دارِ هُدنَةٍ ، و أنتُم علی ظَهرِ سَفَرٍ ، السَّیرُ بِکُم سَریعٌ ، فَأعِدُّوا الجَهازَ لِبُعدِ المَسافَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :آهِ مِن قِلَّةِ الزادِ ، و طُولِ الطَّریقِ ، و بُعدِ السَّفَرِ ، و عَظیمِ المَورِدِ! ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :قامَ أبُو ذَرٍّ رحمه الله عِندَ الکَعبَةِ فقالَ : أنا جُندَبُ بنُ سَکَنٍ ، فاکتَنَفَهُ الناسُ فقالَ : لَو أنَّ أحَدَکُم أرادَ سَفَرا لاَتَّخَذَ فیهِ مِنَ الزادِ ما یُصلِحُهُ ، فَسَفَرُ یَومِ القِیامَةِ أ ما تُرِیدُونَ فیهِ ما یُصلِحُکُم ؟ ! فقامَ إلَیهِ رجُلٌ فقالَ : أرشِدْنا ، فقالَ : صُمْ یَوما شَدیدَ الحَرِّ للنُّشُورِ ، و حُجَّ حَجَّةً لِعَظائمِ الاُمُورِ ، و صَلِّ رَکعتَینِ فی سَوادِ اللیلِ لِوَحشَةِ القُبُورِ ، کَلِمَةُ خَیرٍ تَقولُها ، و کَلِمَةُ شَرٍّ تَسکُتُ عنها ، أو صَدَقَةٌ مِنکَ علی مِسکینٍ لَعَلَّکَ تَنجُو بها یا مِسکینُ مِن یَومٍ عَسیرٍ .

اِجعَلِ الدنیا دِرهَمَینِ : دِرهَما أنفَقتَهُ عَلی عِیالِکَ ، و دِرهمَا قَدَّمتَهُ لآِخِرَتِکَ ، و الثالثُ یَضُرُّ و لا یَنفَعُ فلا تُرِدهُ .

اِجعَلِ الدنیا کَلِمَتَینِ : کَلِمَةً فی طَلَبِ الحَلالِ ، و کَلِمَةً للآخِرَةِ ، و الثالثةُ تَضُرُّ و لا تَنفَعُ لا تُرِدها . ثُمّ قالَ : قَتَلَنی هَمُّ یَومٍ لا اُدرِکُهُ . ⁽⁴⁾

1817

سفر آخرت

امام علی علیه السلام :هرکه به فکر دوری راه باشد ، خود را آماده کند .

امام علی علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان ما به سخنرانی ایستاد و فرمود : ای مردم! شما در سرای آرامش هستید ، شما بر پشت [مرکبِ ]سفر سوارید، حرکتتان شتابان است ؛ پس برای سفرِ دور و دراز ، خود را آماده کنید .

امام علی علیه السلام :آه از کمی توشه و درازی راه و دوری سفر و عظمت مقصد !

امام باقر علیه السلام :ابوذر رحمه الله در کنار کعبه به پا خاست و گفت : من جُندب بن سَکَن هستم . مردم ، او را در میان گرفتند . ابوذر گفت : اگر یکی از شما بخواهد به سفری رود ، توشه ای که به کارش آید با خود بر می دارد ؛ حال آیا برای سفر آخرت نمی خواهید توشه ای بردارید که به کارتان آید؟ مردی برخاست و گفت : ما را راهنمایی کن . ابوذر گفت : یک روز بسیار گرم را برای روز رستاخیز ، روزه بگیر و برای کارهای بزرگ و دشوار (روز قیامت) حجّی بگزار و برای وحشت قبر ، در دل شبِ تار ، دو رکعت نماز بخوان . ای بینوا! شاید سخن نیکی که بر زبان آری و گفتار زشتی که از آن لب فرو بندی ، یا صدقه ای که به بینوایی دهی، تو را از آن روز دشوار (قیامت) رهایی دهد .

دنیا را دو درم قرار ده : درمی برای خرجی خانوده ات و درمی برای آخرتت . سومین درم زیانبار و بی فایده است ، پس در پی کسب آن مرو .

دنیا را دو جمله دان : جمله ای در طلب حلال و جمله ای برای آخرتت . سومین جمله زیانبار و بی فایده است . در پی آن مرو . آن گاه گفت : اندوه روزی که بدان نمی رسم، مرا کُشت! .

1) نهج البلاغة : الحکمة 280 .

2) کنز العمّال : 44163 .

3) نهج البلاغة : الحکمة 77 .

4) بحار الأنوار : 96/118/16 .

1) (انظر) عنوان 5 «الآخرة» .

235 - السفلة

235 - فرومایگان

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 75 / 293 باب 74 «السفیه و السفلة» .

1818 - صِفَةُ السَّفِلَةِ

1818 - ویژگی فرومایگان

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اِحذَرُوا السَّفِلَةَ ؛ فإنَّ السَّفِلَةَ مَن لا یَخافُ اللّهَ عزّ و جلّ ، فیهِم قَتَلَةُ الأنبیاءِ ، و فیهِم أعداؤنا . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عنِ السَّفِلَةِ ـ: مَن یَشرَبُ الخَمرَ و یَضرِبُ بِالطُّنبُورِ . ⁽²⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عنِ السَّفِلَةِ ـ: مَن کانَ لَهُ شَیءٌ یُلهِیهِ عَنِ اللّهِ . ⁽³⁾

1818

ویژگی فرومایگان

امام علی علیه السلام :از فرومایه حذر کنید ؛ زیرا فرومایه کسی است که از خداوند عزّ و جلّ نمی ترسد . قاتلان پیامبران و دشمنان ما در میان همین جماعتند .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از فرومایه ـفرمود : کسی که شراب می خورد و تنبور می زند .

امام رضا علیه السلامـ در پاسخ به این پرسش که فرومایه کیست ـفرمود : کسی که چیزی داشته باشد و آن چیز او را از خدا غافل گرداند .

1819 - رِئاسَةُ السُّفَّلِ

1819 - ریاست فرومایگان

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إذا سادَ السُّفَّلُ خابَ الأمَلُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :زَوالُ الدُّوَل بِاصطِناعِ السُّفَّلِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :فِقدانُ الرُّؤَساءِ أهوَنُ مِن رِیاسَةِ السُّفَّلِ . ⁽⁶⁾

1819

ریاست فرومایگان

امام علی علیه السلام :هرگاه فرومایگان سروری یابند، امید به نومیدی گراید .

امام علی علیه السلام :از بین رفتن دولتها ، نتیجه به کار گرفتن فرومایگان است .

امام علی علیه السلام :نبودِ رُؤَسا آسانتر از ریاست فرومایگان است .

1) بحار الأنوار : 10/114/1 .

2) بحار الأنوار : 79/251/5 .

3) تحف العقول : 442 .

4) غرر الحکم : 4034 .

5) غرر الحکم : 5486 .

6) غرر الحکم : 6569 .

1820 - مُخالَطَةُ السُّفَّلِ

1820 - همنشینی با فرومایگان

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مُجالَسَةُ السُّفَّلِ تُضنِی القُلوبَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مُنازَعَةُ السُّفَّلِ تَشِینُ السّادَةَ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إیّاکَ و مُخالَطَةَ السَّفِلَةِ؛ فإنَّ السَّفِلَةَ لا تَؤولُ إلی خَیرٍ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه : 3/165/3605 .

1820

همنشینی با فرومایگان

امام علی علیه السلام :همنشینی با فرومایگان ، دلها را سخت بیمار می کند .

امام علی علیه السلام :کشمکش با فرومایگان ، بزرگان را بد نام می کند .

امام صادق علیه السلام :زنهار از همنشینی با فرومایه ؛ زیرا که فرومایه به هیچ خیری رهنمون نشود . ⁽⁵⁾

1) غرر الحکم : 9770 .

2) غرر الحکم : 9813 .

3) علل الشرائع : 527/1 .

4) قال الصّدوق رضوان اللّه علیه فی «الفقیه» بعد نقل قوله علیه السلام : «إیّاکُم و مُخالَطَةَ السَّفِلَةِ ؛ فإنّهُ لا یَؤولُ إلی خَیرٍ» : جاءت الأخبار فی مَعنی السَّفلة علی وجوهٍ ، فمنها : أنَّ السَّفلة من یضرب بالطنبور ، و منها : أنَّ السَّفلة من لم یسرَّه الإحسان و لا تسوؤه الإساءة ، و السَّفلة : من ادَّعی الإمامة و لیس لها بأهل ، و هذه کلّها أوصاف السَّفلة ، من اجتمع فیه بعضها أو جمیعها وجب اجتناب مخالطته .

5) شیخ صدوق رضوان اللّه علیه در کتاب من لا یحضره الفقیه ، بعد از نقل این فرمایش امام علیه السلام که : «زنهار از همنشینی با فرومایه ؛ زیرا که از فرومایه هیچ خیری بر نمی خیزد» ، می نویسد : درباره معنای فرومایه اخبار گوناگونی آمده است . برخی روایات ، فرومایه را کسی دانسته اند که تنبور بزند ؛ و برخی دیگر کسی را که اگر به او خوبی کنی ، خوشحال نشود و اگر بدی کنی ، ناراحت نگردد و نیز به کسی که به ناحق و بدون شایستگی ، ادعای امامت و پیشوایی کند فرومایه گفته شده است . همه اینها اوصاف و ویژگیهای فرومایه است و هر کس، یکی یا همه آنها را داشته باشد، باید از همنشینی با او دوری کرد .

236 - السفه

236 - سبکسری

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 75 / 293 باب 74 «السفیه و السفلة» .

1821 - التَّحذیرُ مِن السَّفَهِ

1821 - برحذر داشتن از سبکسری

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إیّاکَ و السَّفَهَ ؛ فإنّهُ یُوحِشُ الرِّفاقَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :السَّفَهُ مِفتاحُ السِّبابِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :السَّفَهُ یَجلِبُ الشَّرَّ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :دَعِ السَّفَهَ ؛ فإنّهُ یُزرِی بالمَرءِ و یَشِینُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سِلاحُ الجَهلِ السَّفَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :السَّفَهُ جَرِیرَةٌ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی ذَمِّ أهلِ البصرةِ بعدَ وَقعَةِ الجَمَلِ ـ: أرضُکُم قَریبَةٌ مِن الماءِ ، بَعیدَةٌ مِن السَّماءِ ، خَفَّتْ عُقولُکُم ، و سَفِهَتْ حُلُومُکُم . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی أهلِ البصرةِ ـ: فإن خَطَتْ بِکُمُ الاُمُورُ المُردِیَةُ و سَفَهُ الآراءِ الجائرَةِ إلی مُنابَذَتی و خِلافِی ، فَها أنا ذا قد قَرَّبتُ جِیادِی و رَحَلتُ رِکابی . ⁽⁸⁾

1821

برحذر داشتن از سبکسری

امام علی علیه السلام :زنهار از سبکسری که آن، رفیقان را می رمانَد .

امام علی علیه السلام :سبکسری ، کلید ناسزا گویی است .

امام علی علیه السلام :سبکسری ، شرّ به بار می آورد .

امام علی علیه السلام :سبکسری را رها کن که آن مایه عیب و ننگ آدمی است .

امام علی علیه السلام :جنگ افزار نابخردی سبکسری است .

امام علی علیه السلام :سبکسری [مایه] گناه و جنایت است .

امام علی علیه السلام :در نکوهش بصریان بعد از جنگ جمل ـ فرمود : سرزمین شما به آب نزدیک است و از آسمان دور . عقل هایتان سبک و افکارتان سفیهانه است .

امام علی علیه السلامـ در نامه ای به بصریان ـنوشت : اگر تباه کاری ها و امور مُهلک و اندیشه های سفیهانه و منحرف، شما را به مخالفت و دشمنی با من برانگیزد ، اینک من آماده سوار شدن بر اسبان خویشم و جهاز شترانم را بسته ام (آماده نبردم) .

1) غرر الحکم : 2655 .

2) غرر الحکم : 313 .

3) غرر الحکم : 834 .

4) غرر الحکم : 5135 .

5) غرر الحکم : 5552 .

6) غرر الحکم : 144 .

7) نهج البلاغة : الخطبة 14 .

8) نهج البلاغة: الکتاب29.

عنه علیه السلام :سَفَهُکَ عَلی مَن فَوقَکَ جَهلٌ مُرْدٍ ، سَفَهُکَ علی مَن دُونَکَ جَهلٌ مُزْرٍ ، سَفَهُکَ علی مَن فی دَرَجَتِکَ نِقارٌ کَنِقارِ الدِّیکَینِ ، و هِراشٌ کَهِراشِ الکَلبَینِ ، و لَن یَفتَرِقا إلاّ مَجرُوحَینِ أو مَفضُوحَینِ ، و لیسَ ذلکَ فِعلَ الحُکَماءِ ، و لا سُنَّةَ العُقَلاءِ ، و لَعلّهُ أن یَحلُمَ عَنکَ ، فَیَکونَ أوزَنَ مِنکَ و أکرَمَ ، و أنتَ أنقَصُ مِنهُ و ألأْمُ . ⁽¹⁾

الإمامُ الهادیُّ علیه السلام :إنّ الظالِمَ الحاکِمَ یَکادُ أن یُعفی علی ظُلمِهِ بِحِلمِهِ ، و إنَّ المُحِقَّ السَّفِیهَ یَکادُ أن یُطفِئَ نُورَ حَقِّهِ بِسَفَهِهِ . ⁽²⁾

لقمانُ علیه السلامـ لاِبنِهِ و هُو یَعِظُهُ ـ: یا بُنَیَّ ، إنّ المَوعِظَةَ تَشُقُّ علی السَّفِیهِ کما یَشُقُّ الصُّعُودُ علی الشَّیخِ الکبیرِ . ⁽³⁾

1822 - تَفسیرُ السَّفَهِ

1822 - معنای سبکسری

الکتاب :

وَ مَن یَرْغَبُ عَن مِلَّةِ إبراهِیمَ إلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصطَفَیناهُ فِی الدُّنیا وَ إنَّهُ فِی الاْخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ». ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :رفتار نابخردانه تو با فرا دستت، حماقتی مُهلک است . رفتار سفاهت آمیز تو با فرو دستت، جهالتی ننگ آور است . برخورد سفاهت آمیز تو با کسی که هم مرتبه توست، همچون منقار زدن دو خروس و افتادن دو سگ به جان یکدیگر است ، که از هم جدا نشوند، مگر هر دو زخمی یا شکست خورده و رسوا شده و این نه کار حکیمان است و نه روش خردمندان . چه بسا که طرف مقابلت هم در برابر تو بُردباری نشان دهد و بدین سان از تو وزینتر و محترم تر شود و تو از او سبکتر و نکوهیده تر .

امام هادی علیه السلام :نزدیک است که ستم ستمگرِ بردبار با بردباریش بخشیده شود و مُحِقّ نا بردبار ، با نا شکیبی خود نور حقانیّتش را خاموش کند .

لقمان علیه السلامـ در اندرز به فرزند خود ـفرمود : فرزندم! موعظه برای آدم سبک سر همان اندازه سخت است که بالا رفتن از بلندی برای پیر مرد سالخورده .

1822

معنای سبکسری

قرآن :

«و کیست که از آیین ابراهیم روی برتابد، مگر کسی که سبک سر باشد ؟ وی (ابراهیم) را در این دنیا

برگزیده ایم و در آخرت از شایستگان است» .

1) . غرر الحکم: (5645ـ5647).

2) بحار الأنوار:78/365/3.

3) . تنبیه الخواطر : 2/231 .

4) البقرة : 130 .

الحدیث :

الإمامُ الحسنُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عَنِ السَّفَهِ ـ: اِتِّباعُ الدُّناةِ و مُصاحَبَةُ الغُواةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فی قَولِهِ تعالی : «و لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أموالَکُم» ⁽²⁾ـ: کُلُّ مَن یَشرَبُ المُسکِرَ فهُو سَفِیهٌ. ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ السَّفَهَ خُلقٌ لَئیمٌ ، یَستَطِیلُ علی مَن هو دُونَهُ ، و یَخضَعُ لِمَن هو فَوقَهُ . ⁽⁴⁾

تهذیب الأحکام عن عبدِ اللّهِ بن سِنانٍ عن أبی عبدِ اللّهِ علیه السلام :سَألَهُ أبی و أنا حاضِرٌ عن قَولِ اللّهِ عزّ و جلّ : «حتّی إذا بَلَغَ أشُدَّهُ» ⁽⁵⁾قالَ : الاحتِلامُ ......... إلاّ أن یَکونَ سَفیها أو ضَعیفا ، فقالَ : و ما السَّفیهُ ؟ فقالَ : الذی یَشتَرِی الدِّرهَمَ بأضعافِهِ ، فقالَ : و ما الضَّعیفُ ؟ قالَ : الأبلَهُ . ⁽⁶⁾

حدیث :

امام حسن علیه السلامـ در پاسخ به سؤال : سبکسری چیست؟ ـفرمود : دنباله روی از فرومایگان و همنشینی با گمراهان .

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه : «و داراییهای خود را به سفیهان ندهید» ـفرمود : هر کسی که مست کننده می خورد، سفیه است .

امام صادق علیه السلام :سبکسری، خوی پستی است . آدم سفیه به زیر دست خود زور می گوید و در برابر بالا دست خود زبون است .

تهذیب الأحکام به نقل از عبد اللّه بن سنان :پدرم در حضور من از امام صادق علیه السلام راجع به آیه «و چون به [سنّ رشد و ]قوّت خویش رسید» سؤال کرد ، حضرت فرمود : منظور احتلام است . . . مگر آن که سفیه یا ناتوان باشد . پدرم پرسید : سفیه کیست؟ فرمود : کسی که کالای یک درهمی را به چند درهم می خرد . پرسید : ناتوان کیست؟ فرمود : ابله .

1) بحار الأنوار : 78/104/2 .

2) النساء : 5 .

3) تفسیر العیّاشی : 1/220/22 .

4) الکافی : 2/322/1 .

5) الأحقاف : 15 .

6) تهذیب الأحکام : 9/182/731 .

1823 - أدَبُ مُقابَلَةِ السَّفیهِ

1823 - شیوه برخورد با آدم سبکسر

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أعیی ما یَکونُ الحَکیمُ إذا خاطَبَ سَفیها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن غاظَکَ بِقُبحِ السَّفَهِ علَیکَ ، فَغِظهُ بحُسنِ الحِلمِ عَنهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن عَذَلَ سَفیها فقد عَرَّضَ للسَّبِّ نَفسَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا یُقَوِّمُ السَّفیهَ إلاّ مُرُّ الکَلامِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قابِلِ السَّفیهَ بالإعراضِ عَنهُ و تَرکِ الجَوابِ یَکُنِ الناسُ أنصارَکَ ؛ لأنَّ مَن جاوَبَ السَّفیهَ و کافَأهُ قد وَضَعَ الحَطَبَ علی النارِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ 1823

شیوه برخورد با آدم سبک سر

امام علی علیه السلام :سخت ترین هنگام برای مرد حکیم زمانی است که مخاطبش فردی سفیه باشد .

امام علی علیه السلام :هرکه با رفتارِ زشتِ سفیهانه تو را به خشم آورد ، تو نیز با عملِ زیبایِ بردبارانه او را به خشم آر .

امام علی علیه السلام :کسی که سفیهی را سرزنش کند ، خود را در معرض ناسزاگویی قرار دهد .

امام علی علیه السلام :سبک سر را جز سخن تلخ (سرزنش آلود) ، به راه نمی آورد .

امام صادق علیه السلام :با بی اعتنایی به سفیه و ندادن جواب او ، با وی مقابله کن، تا مردم جانب تو را بگیرند ؛ زیرا کسی که جواب سفیه را بدهد و مقابله به مثل کند، هیزم روی آتش نهاده است .

1824 - الحِلمُ عَنِ السَّفیهِ

1824 - بردباری در برابر سفیه

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الحِلمُ فِدامُ السَّفیهِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إذا حَلُمتَ عنِ السَّفیهِ غَمَمتَهُ ، فَزِدهُ غَمّا بِحِلمِکَ عَنهُ . ⁽⁸⁾

1824

بردباری در برابر سفیه

امام علی علیه السلام :بردباری ، پوزه بند سفیه است .

امام علی علیه السلام :هرگاه در برابر سفیه ، بردباری ورزی ، او را غمزده کنی . پس با بردباری در برابر او بر غم وی بیفزای .

1) غرر الحکم : 3194 .

2) غرر الحکم : 8620 .

3) غرر الحکم : 9171 .

4) غرر الحکم : 10817 .

5) بحار الأنوار : 71/422/61 .

6) (انظر) المکافأة : باب 3446 .

7) نهج البلاغة : الحکمة 211 .

8) غرر الحکم : 4088 .

عنه علیه السلام :بِالحِلمِ عَنِ السَّفیهِ تَکثُرُ الأنصارُ علَیهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :احلُمْ عنِ السَّفیهِ یَکثُرْ أنصارُکَ علَیهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا یُنتَصَفُ مِن سَفیهٍ قَطُّ إلاّ بالحِلمِ عَنهُ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ أحَقَّ الناسِ بأن یَتَمَنّی للناسِ الحِلمَ ، أهلُ السَّفَهِ الذینَ یَحتاجُونَ أن یُعفی عن سَفَهِهِم . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ امام علی علیه السلام :با بردباری در برابر سفیه، یاوران [تو ]علیه او زیاد می شوند .

امام علی علیه السلام :در برابر سفیه بردباری کن، تا یاوران تو علیه او زیاد شود .

امام علی علیه السلام :از سبک سر هرگز نتوان انتقام گرفت ، مگر با بردباری در برابر او .

امام صادق علیه السلام :کسانی که بیش از هر کس سزاوارند آرزومند بردباری مردم باشند ، سفیهانند که نیاز دارند از سبکسری آنان چشم پوشی شود .

1) نهج البلاغة : الحکمة 224 .

2) بحار الأنوار : 78/9/64 .

3) غرر الحکم : 10879 .

4) بحار الأنوار : 73/301/5 .

5) (انظر) المراء : باب 3630 .

237 - السقی

237 - ساقی گری

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 74 / 359 باب 23 «إطعام المؤمن و سَقیه» .

1825 - فَضلُ السَّقیِ

1825 - ثواب آب دادن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :فی الکَبِدِ الحارَّةِ أجرٌ . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنّ اللّهَ تبارکَ و تعالی یُحِبُّ إبرادَ الکَبِدِ الحَرّاءِ ، و مَن سَقی کَبِدا حَرّاءَ مِن بَهیمَةٍ و غَیرِها أظَلَّهُ اللّهُ فی عَرشِهِ یَومَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّهُ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أفضَلُ الصَّدقَةِ إبرادُ الکَبِدِ الحَرّی ، و مَن سَقی کَبِدا حَرّی مِن بَهیمَةٍ أو غَیرِها أظَلَّهُ اللّهُ عزّ و جلّ یَومَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّهُ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1825

ثواب آب دادن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سیراب کردن جگر تشنه، اجر و ثواب دارد .

امام باقر علیه السلام :خداوند تبارک و تعالی خنک کردن جگر تفته را دوست دارد . هرکه جگر تشنه حیوان، یا جز آن را سیراب کند، خداوند او را در روزی که هیچ سایه ای جز سایه او نیست، در سایه عرش خود در آورد.

امام صادق علیه السلام :بهترین صدقه، خنک کردن جگر تفته است . هرکه جگر تفته حیوانی یا جز آن را سیراب کند خداوند عزّ و جلّ او را ، در آن روزی که هیچ سایه ای جز سایه او نیست ، به سایه درآورد .

1826 - ثَوابُ سَقیِ المُؤمِنِ

1826 - ثواب آب دادن به مؤمن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ الرجُلَ إذا سَقَی امرَأتَهُ الماءَ اُجِرَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا کَثُرَت ذُنوبُکَ فاسْقِ الماءَ عَلَی الماءِ . ⁽⁶⁾

1826

ثواب آب دادن به مؤمن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر مرد به همسر خود آب بنوشاند ، اجر داده شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه گناهانت زیاد شد، پشت سر هم آب [به تشنگان] بنوشان .

1) کنز العمّال : 16063 .

2) بحار الأنوار : 96/170/1 .

3) بحار الأنوار : 96/172/8 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 6 / 330 باب 49 .

5) کنز العمّال : 16380 .

6) کنز العمّال : 16377 .

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :مَن سَقی مُؤمنا مِن ظَمَأٍ سَقاهُ اللّهُ مِنَ الرَّحیقِ المَختومِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :مَن سَقی ظَمآنا ماءً سَقاهُ اللّهُ مِنَ الرَّحیقِ المَختومِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنّ أوَّلَ ما یُبدَأُ بهِ یَومَ القِیامَةِ صَدَقةُ الماءِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن سَقی الماءَ فی مَوضِعٍ یُوجَدُ فیهِ الماءُ کانَ کَمَن أعتَقَ رَقَبَةً ، و مَن سَقی الماءَ فی مَوضِعٍ لا یُوجَدُ فیهِ الماءُ کانَ کَمَن أحیا نَفسا ، و مَن أحیا نَفسا فکأنّما أحیا الناسَ جَمیعا . ⁽⁴⁾

1827 - ما یَنبَغی لِلسّاقی

1827 - آنچه بر ساقی سزاوار است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لِیَشرَبْ ساقِی القَومِ آخِرَهُم . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سَیِّدُ القَومِ خادِمُهُم ، و ساقِیهِم آخِرُهُم شُربا . ⁽⁷⁾

امام زین العابدین علیه السلام :هرکه مؤمن تشنه ای را آب دهد، خداوند او را از شراب سر به مُهر بهشتی بنوشاند .

امام باقر علیه السلام :هر که به تشنه کامی آب بنوشاند خداوند او را از شراب سر به مُهر بهشتی بنوشاند .

امام باقر علیه السلام :نخستین چیزی که در روز قیامت به آن رسیدگی می شود [ثواب ]صدقه آب [دادن به تشنه ]است .

امام صادق علیه السلام :هرکه در جایی که آب یافت می شود آب بنوشاند، مانند کسی است که بنده ای را آزاد کند و هرکه در جایی که آب یافت نمی شود آب بنوشاند ، مانند کسی است که یک نفر را زنده کند ، و هرکه یک نفر را زنده کند، چنان است که همه مردم را زنده کرده باشد .

1827

آنچه بر ساقی سزاوار است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آب دهنده گروه، باید آخر از همه آب بنوشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مهتر گروه، خدمتگزار آنهاست و آب دهنده آنها، آخر از همه آب می نوشد .

1) الکافی : 2/201/5 .

2) بحار الأنوار : 96/172/8 .

3) بحار الأنوار : 96/173/13 .

4) بحار الأنوار : 96/170/1 .

5) (انظر) الجنّة : باب 558 .

6) بحار الأنوار : 75/455/24 .

7) کنز العمّال : 17518 .

238 - السکر

238 - مستی

اشاره

کنز العمّال : 5 / 510 «حکم المُسکِر» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : وسائل الشیعة : 18 / 465 «أبواب حدّ المُسکِر» . کنز العمّال : 5 / 471 «حدّ الخمر» .

2) انظر : عنوان 139 «المخدِّر» ، 153 «الخمر» ، الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر : باب 2657 .

1828 - کُلُّ مُسکِرٍ حَرامٌ

1828 - هر مستی آوری حرام است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :احذَرُوا کُلَّ مُسکِرٍ ، فإنَّ کُلَّ مُسکِرٍ حَرامٌ . ⁽¹⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :إنَّ اللّهَ عزّ و جلّ لَم یُحَرِّم الخَمرَ لاِِسمِها و لکِنَّهُ حَرَّمَها لِعاقبَتِها ؛ فَما کانَ عاقِبَتُهُ عاقِبَةَ الخَمْرِ فَهُوَ خَمْرٌ . ⁽²⁾

⁽³⁾ 1828

هر مستی آوری حرام است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از هر چه مستی آورد پرهیز کنید ؛ زیرا هر مستی آوری حرام است .

امام کاظم علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ ، شراب را برای نامش حرام نکرد ؛ بلکه به جهت آثار و پیامدهایش حرام کرد و هر چه پیامدش مانند شراب باشد، آن هم شراب است.

1829 - أنواعُ المُسکِراتِ

1829 - انواع مست کننده ها

الکتاب :

لَعَمْرُکَ إنَّهُم لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ». ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لعبد اللّه بن مسعود ـ: یا بنَ مسعودٍ ، اِحذَر سُکرَ الخَطیئةِ ؛ فإنَّ لِلخَطیئةِ سُکرا کَسُکرِ الشَّرابِ ، بل هِی أشَدُّ سُکرا مِنهُ ، یقولُ اللّهُ تعالی : «صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فهُم لا یَرْجِعُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

1829

انواع مست کننده ها

قرآن :

«به جان تو سوگند که آنها در مستی خویش سرگشته اند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به عبد اللّه بن مسعود ـفرمود: ای پسر مسعود! از مستی گناه حذر کن ؛ زیرا گناه نیز همچون شراب ، مستی می آورد و بلکه مستی آن شدیدتر است . خداوند متعال می فرماید : «کرانند ، گنگانند، کورانند، پس آنان باز نمی گردند».

1) کنز العمّال : 13139 .

2) الکافی : 6/412/2 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 17 / 259 باب 15 و ص 267 باب 17 .

4) الحِجر : 72 .

5) البقرة : 18 .

6) مکارم الأخلاق : 2/352/266 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السُّکرُ أربَعُ سَکراتٍ : سُکرُ الشَّرابِ ، و سُکرُ المالِ ، و سُکرُ النَّومِ ، و سُکرُ المُلکِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :یَنبَغِی للعاقِلِ أن یَحتَرِسَ مِن سُکرِ المالِ ، و سُکرِ القُدرَةِ ، و سُکرِ العِلمِ ، و سُکرِ المَدحِ ، و سُکرِ الشَّبابِ ، فإنَّ لِکُلِّ ذلکَ رِیاحا خَبیثةً تَسلُبُ العَقلَ و تَستَخِفُّ الوَقارَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِستَعِیذُوا بِاللّهِ مِن سَکرَةِ الغِنی ، فإنَّ لَهُ سَکرةً بَعیدَةَ الإفاقَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سُکرُ الغَفلَةِ و الغُرورِ أبعَدُ إفاقَةً مِن سُکرِ الخُمُورِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن کَثُرَ نِزاعُهُ بالجَهلِ دامَ عَماهُ عَنِ الحَقِّ ، و مَن زاغَ ساءَت عِندَهُ الحَسَنَةُ ، و حَسُنَت عِندَهُ السَّیِّئَةُ ، و سَکِرَ سُکرَ الضَّلالَةِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فیذِکرِ المَلاحِمِ ـ: ذاکَ حَیثُ تَسکَرُونَ مِن غَیرِ شَرابٍ ، بل مِن النِّعمَةِ و النَّعیمِ. ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :مستی چهار گونه است : مستی شراب ، مستی ثروت ، مستی خواب و مستی حکومت .

امام علی علیه السلام :سزاوار است که خردمند از مستی ثروت و مستی قدرت و مستی دانش و مستی ستایش و مستی جوانی پرهیز کند ؛ زیرا هر یک از این مستیها بادهای پلیدی دارد که عقل را می رباید و وقار را از بین می برد .

امام علی علیه السلام :از مستیِ ثروت به خدا پناه برید ، که مستی آن دیر از سر می پرد .

امام علی علیه السلام :مستی غفلت و غرور ، دیرتر از مستی خمر از سر می پرد .

امام علی علیه السلام :هر که از روی نادانی بسیار بستیزد ، ندیدن حق در او دوام یابد و هر کس [از حق ]منحرف شود، خوبی در نظرش بد و بدی در نظرش خوب آید و از گمراهی ، مست شود .

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای در بیان پیشامدهای ناگوار آینده ـفرمود : آن ، زمانی خواهد بود که نه از شراب، بلکه از نعمت و خوشی مست می شوید .

1) بحار الأنوار:10/114/1.

2) . غرر الحکم : 10948 .

3) غرر الحکم : 2555 .

4) . غرر الحکم : 5651 .

5) نهج البلاغة:الحکمة31.

6) . نهج البلاغة : الخطبة 187 .

عنه علیه السلامـ فی ترغیب النّاس فی الجهاد ـ: اُفٍّ لکم ......... إذا دعوتکم إلی جهادِ عدوِّکُم دارت أعیُنُکم کأنَّکُم من الموت فی غَمرةٍ ، و من الذُّهولِ فی سَکرة ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی وصفِ المأخُوذِینَ علی الغِرَّةِ ـ: اِجتَمَعَتْ علَیهِم سَکرَةُ المَوتِ و حَسرَةُ الفَوتِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :فَأفِقْ أیُّها السامِعُ مِن سَکرَتِکَ ، و استَیقِظْ مِن غَفلَتِکَ ، و اختَصِرْ مِن عَجَلَتِکَ ، و أنعِمِ الفِکرَ فیما جاءَکَ علی لِسانِ النبیِّ الاُمِّیِّ صلی الله علیه و آله مِمّا لا بُدَّ مِنهُ و لا مَحِیصَ عَنهُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ و أنْتُم سُکاری» ⁽⁵⁾ـ: سُکرُ النَّومِ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلامـ در تشویق کردن مردم به جهاد ـفرمود : وای بر شما ......... هنگامی که شما را به جنگ به دشمنان می خوانم چشمانتان به دَوَران می افتد گویی در مرگ فرو رفته و از سکرات آن دست و پا می زنید و در نسیان و بیخبری و سرمستی هستید .

امام علی علیه السلامـ در توصیف فریب خوردگان [دنیا] ـفرمود : مستی مرگ و حسرت آنچه از دست رفته ، آنان را فرا گرفت .

امام علی علیه السلام :پس ، ای شنونده! از مستی خود به هوش آی و از خواب غفلتت بیدار شو و از شتابت بکاه و درباره آنچه به زبان پیامبر امّی صلی الله علیه و آله به تو گفته شده و چاره و گریزی از آن نیست ، به دقّت بیندیش .

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «در حال مستی به نماز نزدیک مشوید» ـفرمود : منظور ، مستی خواب است .

1) تلمیح إلی الآیة 19 من سورة الاحزاب .

2) نهج البلاغة : الخطبة 34 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 109 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 153 .

5) النساء : 43 .

6) الکافی : 3/371/15 .

239 - المَسکن

239 - مسکن

اشاره

مستدرک الوسائل : 3 / 451 «أحکام المساکن» .

بحار الأنوار : 74 / 389 باب 27 «من أسکن مؤمنا بیتا» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 76 / 148 «أبواب المساکن» . وسائل الشیعة : 3 / 557 «أبواب أحکام المساکن» .

1830 - سَعَةُ المَسکَنِ

1830 - فراخیِ مسکن

وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها». ⁽¹⁾

1830

فراخیِ مسکن

قرآن :

«و مسکن هایی که بدانها دلخوش هستید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خوشبختی مرد مسلمان ، داشتن مسکن فراخ است .

امام باقر علیه السلام :از سختی زندگی، تنگی منزل است.

1831 - التَّحذیرُ مِنَ البِناءِ فَوقَ الکَفافِ

1831 - پرهیز دادن از ساختن بیش از نیاز

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مِن سَعادَةِ المَرءِ المُسلمِ المَسکَنُ الواسِعُ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :مِن شَقاءِ العَیشِ ضِیقُ المَنزِلِ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1831

التَّحذیرُ مِنَ البِناءِ فَوقَ الکَفافِ

تنبیه الخواطر عن أنس رفعه :رَأی رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قُبَّةً مُشرِفَةً فَسَألَ عَنها فقِیلَ : لِفُلانٍ الأنصارِیِّ ، فَجاءَ فَسَلَّمَ علَیهِ فَأعرَضَ عَنهُ ، فَشَکا ذلکَ إلی أصحابِهِ فقالوا : خَرَجَ فَرَأی قُبَّتَکَ! فَهَدَمَها حتّی سَوّاها بِالأرضِ ، فَاُخبِرَ بذلکَ، [ فقالَ :] ⁽⁵⁾أما إنّ کُلَّ بِناءٍ وبالٌ علی صاحِبِها إلاّ ما لا بُدَّ مِنهُ . ⁽⁶⁾

1831

پرهیز دادن از ساختن بیش از نیاز

تنبیه الخواطر به نقل از اَنَس که سندش را به معصوم علیه السلام می رساند:رسول خدا صلی الله علیه و آله چشمش به خانه گنبدیِ بلندی افتاد. درباره صاحب آن پرسید ، عرض شد : از فلان مرد انصاری است . آن مرد آمد و به پیامبر سلام کرد ، اما رسول خدا صلی الله علیه و آله از او روی گرداند . آن مرد نزد اصحاب پیامبر از این برخورد حضرت گله کرد ؛ اصحاب گفتند : [علّتش این است که ]رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون آمد و چشمش به خانه گنبدی تو افتاد . پس ، آن مرد انصاری خانه را ویران و با خاک یکسان کرد و این خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید ، [فرمود :] بدانید که هر ساختمانی وبال صاحب آن است، مگر آنچه چاره ای از آن نباشد .

1) التوبة : 24 .

2) الکافی : 6 / 526 / 7 .

3) الکافی : 6 / 526 / 6 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 3 / 557 باب 1 .

5) ما بین المعقوفین إضافة منّا یقتضیها السیاق .

6) تنبیه الخواطر : 1 / 71 .

بحار الأنوار عن عبد اللّهِ بنِ عبّاسٍ عن رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن بَنی بُنیانا رِیاءً و سُمعَةً حَمَلَهُ یَومَ القِیامَةِ إلی سَبعِ أرَضِینَ ، ثُمّ یُطَوِّقُهُ نارا تُوقَدُ فی عُنُقِهِ ، ثُمّ یُرمی بهِ فی النارِ . فقُلنا : یا رسولَ اللّهِ ، کَیفَ یَبنِی رِیاءً و سُمعةً ؟ قالَ : یَبنی فَضلاً علی ما یَکفِیهِ أو یَبنی مُباهاةً . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَعاشِرَ الناسِ (المُسلمینَ)، اِتَّقُوا اللّهَ ، فَکَم مِن مُؤَمِّلٍ ما لا یَبلُغُهُ ، و بانٍ ما لا یَسکُنُهُ ، و جامعٍ ما سَوفَ یَترُکُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مِنَ العَناءِ أنَّ المَرءَ یَجمَعُ ما لا یَأکُلُ و یَبنِی ما لا یَسکُنُ ، ثُمّ یَخرُجُ إلی اللّهِ تعالی لا مالاً حَمَلَ ، و لا بِناءً نَقَلَ ! ⁽³⁾

المحاسن عَن سُلیمانَ بنِ أبی شیخٍ یَرفَعُهُ :مَرَّ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بِبابِ رَجُلٍ قَد بَناهُ مِن آجُرٍّ ، فقالَ : لِمَن هذا البابُ ؟ قیلَ : لِمَغرورٍ الفُلانِیِّ ، ثُمّ مَرَّ ببابٍ آخَرَ قد بَناهُ صاحِبُهُ بِالآجُرِّ، قالَ : هذا مَغرورٌ آخَرُ . ⁽⁴⁾

بحار الأنوار به نقل از عبد اللّه بن عبّاس :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که برای خودنمایی و شهرت ساختمانی بسازد، در روز قیامت آن را بر پشت خود تا هفت زمین حمل می کند و سپس به صورت طوقی از آتش فروزان، در گردن او در می آید و آن گاه در آتش پرت می شود . عرض کردیم : ای رسول خدا! چگونه برای خودنمایی و شهرت می سازد؟ فرمود : اضافه بر نیاز و کفایتش یا برای فخر فروشی می سازد .

امام علی علیه السلام :ای مردم (مسلمانان)! از خدا بترسید ؛ زیرا بسا کسی که آرزویی دارد و به آن نمی رسد و بنایی می سازد و در آن سکونت نمی کند و مالی گرد می آورد و بزودی آن را رها می کند [می رود] .

امام علی علیه السلام :یکی از رنجها این است که انسان چیزی را فراهم آورد که نمی خورد و بنایی بسازد که در آن سکونت نمی کند و سپس به جانب خداوند متعال می رود در حالی که نه مالی با خود می برد و نه ساختمانی منتقل می کند!

المحاسن به نقل از سلیمان بن أبی شیخ ، که سند حدیث را به معصوم علیه السلام رسانده است :امام علی علیه السلام از کنار خانه مردی گذشت که آن را از آجر ساخته بود . پرسید : این خانه از کیست؟ عرض شد : از فلان فریب خورده [ی دنیا] ؛ بعد از کنار خانه دیگری گذشت که صاحب آن نیز آن را از آجر ساخته بود . فرمود : این هم یک فریب خورده دیگر .

1) بحار الأنوار : 76/360/30 .

2) نهج البلاغة : الحکمة 344 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 114 .

4) المحاسن : 2/445/2529 .

الإمامُ الحسینُ علیه السلامـ لِرَجُلٍ بَنی دارا فَدَعاهُ أن یَدخُلَها فَلَمّا دَخَلَها و نَظَرَ إلَیها قالَ ـ: أخرَبتَ دارَکَ و عَمَّرتَ دارَ غَیرِکَ ، غَرَّکَ مَن فی الأرضِ ، و مَقَتَکَ مَن فی السماءِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :کُلُّ بِناءٍ لیسَ بِکَفافٍ فهُو وبالٌ علی صاحِبِهِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن بَنی فَوقَ مَسکَنِهِ کُلِّفَ حَملَهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽³⁾

1832 - بَیعُ الدّارِ

1832 - فروختن خانه

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن باعَ دارا ثُمّ لم یَجعَلْ ثَمَنَها فی مِثلِها لَم یُبارَکْ لَهُ فیها . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن باعَ مِنکم دارا أو عَقارا ، فَلْیَعلَمْ أنَّهُ مالٌ قَمَنٌ أن لا یُبارَکَ لَهُ فیهِ إلاّ أن یَجعَلَهُ فی مِثلِهِ. ⁽⁶⁾

امام حسین علیه السلامـ به هنگام وارد شدن و نگاه کردن به خانه مردی که خانه ای ساخت و از ایشان دعوت کرد که از آن دیدن کند ـفرمود ـ : خانه خودت را ویران کردی و خانه دیگران را آباد ساختی . کسی که در زمین است تو را فریفت و آن که در آسمان است از تو سخت متنفّر شد .

امام صادق علیه السلام :هر بنایی که بیش از نیاز باشد ، در روز قیامت وبال صاحبش می باشد .

امام صادق علیه السلام :هر که بنایی بیش از نیاز سکونتش بسازد ، در روز قیامت مکلّف به حمل آن شود .

1832

فروختن خانه

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خانه ای بفروشد و با پول آن خانه ای دیگر نخرد ، مالش برکت نمی یابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر یک از شما منزلی یا ملکی بفروشد بداند که پول آن سزاوار برکت نیست ، مگر این که صرف خرید همانند آن شود .

1) تنبیه الخواطر : 1/70 .

2) الکافی : 6/531/7 .

3) المحاسن : 2/446/2531 .

4) (انظر) الدنیا : باب 1223 ، 1224 .

5) کنز العمّال : 5440 .

6) کنز العمّال : 5441 .

1833 - الامتِناعُ مِن إسکانِ المُؤمِنِ

1833 - خودداری از اسکان مؤمن

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن کانَ لَهُ دارٌ و احتاجَ مُؤمِنٌ إلی سُکناها فَمَنَعَهُ إیّاها قالَ اللّهُ عَزَّ و جلَّ : مَلائکَتی ، عَبدی بَخِلَ علی عَبدی بِسُکنَی الدُّنیا ، و عِزَّتی لا یَسکُنُ جِنانی أبدا . ⁽¹⁾

⁽²⁾ 1833

خودداری از اسکان مؤمن

امام صادق علیه السلام :هر که خانه ای داشته باشد و مؤمنی ، به سکونت در آن نیازمند باشد و او آن را از وی دریغ دارد ، خداوند عزّ و جلّ فرماید : فرشتگان من! بنده ام از سکونت دادن بنده ام در دنیا بخل ورزید . به عزّتم سوگند که هرگز در بهشت من سکونت نکند .

1) بحار الأنوار : 74/389/1 .

2) (انظر) الحاجة : باب 967 .

240 - السِّلاح

240 - جنگ افزار

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 103 / 61 باب 8 «بیع السلاح من أهل الحرب» .

2) انظر : عنوان 102 «الحرب» ، الدعاء : باب 1198 . العداوة : باب 2525، الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر : باب 2656 .

1834 - الأسلِحَةُ وأدَواتُ الحَربِ

1834 - اسلحه و جنگ افزار

الکتاب :

و اللّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلاَلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الجِبالِ أکْنانا وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ تَقِیْکُمُ الْحَرَّ وَ سَرابِیلَ تَقِیْکُم بَأْسَکُمْ کَذلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ». ⁽¹⁾

وَ عَلَّمناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أنْتُمْ شاکِرُونَ». ⁽²⁾

وَ لَقَد آتَیْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً یا جِبالُ أوِّبِی مَعَهُ و الْطَّیْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الحَدِیدَ * أنِ اعْمَل سابِغاتٍ وَ قَدِّر فِی السَّرْدِ و اعْمَلُوا صالِحا إنِّی بِما تَعْمَلُونَ بَصِیْرٌ». ⁽³⁾

لَقَدْ أرْسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّناتِ وَ أنزَلْنا مَعَهُمُ الکِتابَ والْمِیْزانَ لِیَقُومَ الْنَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أنزَلْنا الْحَدِیْدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیْدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَیبِ إنَّ اللّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ». ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 1834

اسلحه و جنگ افزار

قرآن :

«خدا برای شما از چیزهایی که آفریده سایه ها پدید آورد و در کوهها برایتان غارها ساخت و جامه هایی که شما را از گرما حفظ می کند و جامه هایی که در جنگ نگه دار شماست . اینچنین نعمتهایش را بر شما تمام می کند باشد که تسلیم فرمان او باشید» .

«و به او (داوود) ساختن زره برای شما را آموختیم تا شما را به هنگام جنگیدنتان حفظ کند . آیا شما سپاسگزار هستید؟» .

«داوود را از سوی خود فضیلتی دادیم که : ای کوهها و ای پرندگان ! با او هم آواز شوید . و آهن را برایش نرم کردیم [ و به او گفتیم :] که زرههای بلند بساز و در بافتن زره اندازه ها را نگه دار . و کارهای شایسته کنید که من به آنچه می کنید بینایم» .

«ما پیامبرانمان را با دلیلهای روشن فرستادیم و با آنها کتاب و ترازو را نیز نازل کردیم تا مردم به عدالت عمل کنند . و آهن را که در آن نیرویی سخت و منافعی برای مردم هست فرو فرستادیم ، تا خدا بداند چه کسی ، او و پیامبرانش را به نادیده یاری می کند ؛ زیرا خدا توانا و پیروزمند است» .

1) النحل : 81 .

2) الأنبیاء : 80 .

3) سبأ : 10 ـ 11 .

4) الحدید : 25 .

5) (انظر) بحار الأنوار : 100 / 43 باب 4 .

1835 - ثَوابُ صُنعِ الأسلِحَةِ

1835 - ثواب ساختن اسلحه

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ یُدخِلُ بِالسَّهمِ الواحِدِ ثلاثَةَ نَفَرٍ الجَنَّةَ : صانِعَهُ یَحتَسِبُ فی صَنعَتِهِ الخَیرَ ، و الرامِیَ بهِ ، و مُنبِلَهُ . ⁽¹⁾

⁽²⁾ 1835

ثواب ساختن اسلحه

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عزّ و جلّ به سبب [ساختن ]یک تیر، سه نفر را به بهشت می برد : سازنده آن که از ساختنش نیّت خیر داشته باشد ، پرتاب کننده آن، و کسی که آن تیر را به دست او بدهد .

1836 - أهَمِّیَّةُ السِّلاحِ

1836 - اهمیت اسلحه

الکتاب :

وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أسْلِحَتِکُم». ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الخَیرُ فی السَّیفِ ، و الخَیرُ مَعَ السَّیفِ ، و الخَیرُ بِالسَّیفِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الخَیرُ کُلُّهُ فی السَّیفِ و تَحتَ ظِلِّ السَّیفِ ، و لا یُقِیمُ الناسَ إلاّ السَّیفُ ، و السُّیُوفُ مَقالِیدُ الجَنَّةِ و النارِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الجَنَّةُ تَحتَ ظِلال السُّیُوفِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السُّیُوفُ أردِیَةُ المُجاهِدِینَ . ⁽⁷⁾

1836

اهمیت اسلحه

قرآن :

«کافران دوست دارند که شما از سلاحهای خود غافل شوید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خیر (خوبی) در شمشیر و با شمشیر و به شمشیر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خیر تماماً در شمشیر و زیر سایه شمشیر است و مردم را چیزی جز شمشیر درست نکند و شمشیرها، کلیدهای بهشت و دوزخند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهشت زیر سایه شمشیرهاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شمشیرها رداهای مجاهدانند .

1) سنن أبی داوود : 3/13/2513 .

2) (انظر) عنوان 196 «الرمایة» .

3) النساء : 102 .

4) شرح نهج البلاغة : 3/291 .

5) بحار الأنوار : 100/9/10 .

6) کنز العمّال : 10482 .

7) کنز العمّال : 10582 .

عنه صلی الله علیه و آله :کَفی بالسَّیفِ شاهِدا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَلَّ سَیفَهُ فی سبیلِ اللّهِ فقد بایَعَ اللّهَ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّیفُ فاتِقٌ و الدِّینُ راتِقٌ، فالدِّینُ یَأمُرُ بِالمَعروفِ و السَّیفُ یَنهی عَنِ المُنکَرِ ، قالَ اللّهُ تعالی : «وَ لَکُمْ فِی القِصاصِ حَیاةٌ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی أوّلِ خُطبَةٍ خَطَبَها فی خِلافَتِهِ ـ: إنَّ اللّهَ داوی هذه الاُمَّةَ بِدَواءَینِ : السَّوطِ و السَّیفِ ، لا هَوادَةَ عِندَ الإمامِ فیهِما . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا قُتِلَ محمّدُ بنُ أبی بکرٍ ـ: رَحِمَ اللّهُ محمّدا ! کانَ غُلاما حَدَثا ، لَقد کُنتُ أرَدتُ أن اُوَلِّیَ المِرقالَ هاشمَ بنَ عُتبَةَ مِصرَ ، فَإنّهُ و اللّهِ لَو وَلِیَها لَما خَلّی لاِبنِ العاصِ و أعوانِهِ العَرْصَةَ ، و لا قُتِلَ إلاّ و سَیفُهُ فی یَدِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :بَقِیَّةُ السَّیفِ أنمی عَدَدا و أکثَرُ وَلَدا . ⁽⁷⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گواه بودن شمشیر ، کافی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که شمشیر خود را در راه خدا از نیام بَرکِشد ، بی گمان با خدا بیعت کرده باشد .

امام علی علیه السلام :شمشیر شکافنده است و دین به هم آورنده ؛ ⁽⁸⁾زیرا دین به خوبی فرمان می دهد و شمشیر از بدی باز می دارد . خداوند متعال می فرماید :« و در قصاص برای شما زندگی است» .

امام علی علیه السلامـ در اولین خطبه ای که بعد از خلافتش ایراد کرد ـفرمود : خداوند این امّت را [ در جایی که برهان و موعظه اثر ندارد ] با دو دارو درمان کرد : تازیانه و شمشیر ، رهبر در این دو، نرمش به خرج نمی دهد .

امام علی علیه السلامـ به هنگام کشته شدن محمّد بن ابی بکر ـفرمود : خدا رحمت کند محمّد را ؛ جوانی نورسته بود . من تصمیم داشتم هاشم مرقال ⁽⁹⁾را والی مصر کنم . به خدا قسم اگر او والی آن جا می شد ، میدان را برای پسر عاص و دار و دسته او خالی نمی گذاشت و جز شمشیر به دست کشته نمی شد .

امام علی علیه السلام :از شمشیر رهیدگان ، شمارشان پایدارتر و فرزندانش بیشتر شود . ⁽¹⁰⁾

1) کنز العمّال : 10581 .

2) کنز العمّال : 10790 .

3) البقرة : 179 .

4) غرر الحکم : 2135 .

5) شرح نهج البلاغة : 1/275 .

6) شرح نهج البلاغة : 6/93 .

7) غرر الحکم : 4439 .

8) ظاهرا اشاره به این که شمشیر به دلیل بازدارندگی از منکرات و مفاسد، جدایی آفرین است ولی دین به دلیل امر به معروف و رأفت و عطوفت شکاف ها را ترمیم می کند.

9) مرقال لقب هاشم بن عتبة بن ابی وقاص است ـ م .

10) کسانی که در جبهه حق علیه باطل و در راه شرف و آزادی و دین می جنگند و جان سالم به در می برند ، خداوند بر تعدادشان می افزاید و نسلشان را زیاد می کند ـ م .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ بَعَثَ رسولَهُ بِالإسلامِ إلی الناسِ عَشرَ سِنِینَ ، فَأبَوا أن یَقبَلُوا حتّی أمَرَهُ بالقِتالِ ، فالخَیرُ فی السَّیفِ و تَحتَ السَّیفِ ، و الأمرُ یَعُودُ کما بَدَأ . ⁽¹⁾

1837 - ما کُتِبَ فی قائِمِ سَیفِ رَسولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله

1837 - نوشته های روی قبضه شمشیر رسول خداصلی الله علیه وآله

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لقد ضَمَمتُ إلَیَّ سلاحَ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَوَجَدتُ فی قائمِ سَیفِهِ مُعَلَّقَةً فیها ثلاثةُ أحرُفٍ : صِلْ مَن قَطَعَکَ ، و أحسِنْ إلی مَن أساءَ إلَیکَ ، و قُلِ الحَقَّ و لَو علی نَفسِکَ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :وُجِدَ فی نَعلِ سَیفِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ أعتَی الناسِ علی اللّهِ ثلاثةٌ : مَن قَتَلَ غَیرَ قاتِلِهِ ، أو ضَرَبَ غَیرَ ضارِبِهِ ، أو آوی مُحدِثا فلا یَقبَلُ اللّهُ مِنهُ صَرْفا و لا عَدْلاً، و مَن تَوَلّی غَیرَ مَوالِیهِ فهُو کافرٌ بما أنزَلَ اللّهُ علی رَسُولِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :وُجِدَ فی غِمدِ سیفِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله صَحِیفَةٌ مَختومَةٌ فَفَتَحُوها فَوَجَدُوا فیها : مِن أعتی الناسِ عَلَی اللّهِ : القاتِلُ غَیرَ قاتِلِهِ ، و الضارِبُ غَیرَ ضارِبِهِ ، و مَن أحدَثَ حَدَثا أو آوی مُحدِثا فعلَیهِ لَعنةُ اللّهِ و المَلائکةِ و الناسِ أجمَعینَ ، لا یَقبَلُ اللّهُ مِنهُ صَـرْفا و لا عَدْلاً ، و مَن تَوَلّی إلی غیرِ مَوالِیهِ فقد کَفَرَ بما اُنزِلَ علی محمّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ رسول خدا را ده سال مأمور تبلیغ زبانی اسلام به مردم کرد ، اما آنها از پذیرفتن آن امتناع ورزیدند تا آن که فرمان جنگ به او داد . بنا بر این ، خیر در شمشیر و در زیر شمشیر است و همچنان که در آغاز چنین بود دوباره نیز چنین خواهد شد .

1837

نوشته های روی قبضه شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله

امام علی علیه السلام :اسلحه رسول خدا را برداشتم ، دیدم به قبضه شمشیر آن حضرت سه جمله آویخته است : به کسی که از تو بُریده است بپیوند ؛ به کسی که به تو بدی کرده است خوبی کن، و حق را بگو هر چند به زیان خودت باشد .

امام باقر علیه السلام :بر فلز نوک غلاف شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله این جملات دیده شد : سرکش ترین مردم بر خداوند سه کَسَند : کسی که غیر قاتل خود را بکشد ، یا غیر ضارب خود را بزند ، یا حادثه آفرینی (قاتلی) را پناه دهد ؛ خداوند از چنین کسی نه توبه ای می پذیرد و نه تاوانی ، و هر که خود را به کسانی منسوب دارد که از بستگان آنها نیست، به آنچه خداوند بر رسولش نازل کرده، کافر شده باشد .

امام باقر علیه السلام :در غلاف شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله مکتوبی سر به مهر یافت شد ؛ آن را گشودند دیدند نوشته است : از سرکش ترین مردمان بر خدا کسی است که غیر قاتل خود را بکشد و کسی که غیر ضارب خود را بزند و کسی که حادثه ای بیافریند (قتلی مرتکب شود) یا حادثه آفرینی (قاتلی) را پناه دهد، لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر چنین کسی باد ، خداوند از او هیچ توبه و تاوانی را نمی پذیرد ، و هر که خود را به غیر مولایش نسبت دهد، به آنچه بر محمّد صلی الله علیه و آله نازل گشته، کافر شده است .

1) الکافی : 5/7/7 .

2) کنز العمّال : 44298 .

3) کنز العمّال : 44353 .

4) بحار الأنوار : 77/120/17 ، و انظر ص 130/37 .

بحارُ الأنوارِ من کتابِ العَتیقِ الغَرَوی :رُقعَةُ السَّیفِ وُجِدَت فی قائمِ سیفِ أمیرِ المؤمنینَ علیِّ بنِ أبی طالبٍ علیهِ الصَّلاةُ و السَّلامُ، و کانَت أیضا فی قائمِ سیفِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله و هی : «بِسمِ اللّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ ، بِاللّهِ بِاللّهِ بِاللّهِ ، أسألُکَ یا مَلِکَ المُلُوکِ الأوَّلُ القَدیمُ الأبَدِیُّ الذی لا یَزُولُ و لا یَحُولُ ......... اُحجُبْ عَنّی شَرَّ مَن أرادَنی بِسُوءٍ ......... » . ⁽¹⁾

1838 - النَّهیُ عَن بَیعِ السِّلاحِ لِأعداءِ الدِّینِ

1838 - نهی از فروش سلاح به دشمنان دین

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لعلیٍّ علیه السلام ـ: یا عَلِیُّ ، کَفَرَ بِاللّهِ العَظیمِ مِن هَذِهِ الاُمَّةِ عَشرَةٌ : ......... و بائعُ السِّلاحِ مِن أهلِ الحَربِ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ لِهِندٍ السَّرّاجِ لَمّا سَألَهُ عَن بَیعِ السِّلاحِ لأهلِ الشامِ ـ: احمِلْ إلَیهِم ؛ فإنَّ اللّهَ یَدفَعُ بِهِم عَدُوَّنا و عَدُوَّکُم ـ یَعنِی الرُّومَ ـ و بِعهُم فإذا کانَتِ الحَربُ بَینَنا فلا تَحمِلُوا ، فَمَن حَمَلَ إلی عَدُوِّنا سلاحا یَستَعِینُونَ بهِ علَینا فهُو مُشرِکٌ . ⁽³⁾

بحار الأنوارـ به نقل از کتاب عتیق الغروی ـ: رقعه شمشیری در قبضه شمشیر امیر المؤمنین علی بن ابی طالب، علیه الصلاة و السلام، یافت شد . این رقعه که در دسته شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز بود، چنین است :« به نام خداوند بخشنده مهربان . به یاری خدا ، به یاری خدا ، به یاری خدا ، ای شاهنشاه ازلی و ابدی که زوال نگیرد و تغیّر نپذیرد! ......... از تو مسألت دارم مرا از گزند هر که قصد سویی نسبت به من دارد نگه داری ......... ».

1838

نهی از فروش سلاح به دشمنان دین

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ فرمود در سفارش به علی علیه السلام ـفرمود : ای علی! از این امّت ده تن به خدای بزرگ کافر باشند : . . . و کسی که به اهل حرب (دشمنان در حال جنگ با مسلمانان) سلاح بفروشد .

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به سؤال هند سرّاج درباره فروش اسلحه به شامیان ـفرمود : به سوی آنان اسلحه حمل کن و به آنها بفروش ؛ زیرا خداوند به وسیله آنان دشمن ما و شما ـ یعنی رومیها ـ را دفع می کند . اما اگر بین ما جنگ بود، به طرف آنها اسلحه حمل نکن ؛ زیرا هر که برای دشمن ما جنگ افزاری حمل کند، که از آن علیه ما کمک می گیرد ، مشرک است .

1) بحار الأنوار : 95/138/1 .

2) کتاب من لا یحضره الفقیه : 4/356/5762 .

3) الکافی : 5/ 112/2 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن بَیعِ السِّلاحِ لِفِئَتَینِ تَلتَقِیانِ مَعَ أهلِ الباطِلِ ـ: بِعهُما ما یَکِنُّهُما کالدِّرعِ و الخُفَّینِ و نَحوِ هذا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تُعطِ سِلاحَکَ الفاجِرَ فَیُضِلَّکَ . ⁽²⁾

⁽³⁾ امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از فروش اسلحه به دو گروه از اهل باطل که در حال جنگ با یکدیگر هستند ـفرمود : چیزهایی که آنان را حفاظ و پوشش می دهد مانند زره و پای افزار و امثال اینها به آنها بفروش .

امام صادق علیه السلام :جنگ افزارِ خود را به تبهکار مده ، که تو را نابود می کند .

1) الکافی : 5/113/3 .

2) مشکاة الأنوار : 246/721 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 12 / 69 باب 8 ، بحار الأنوار : 103 / 61 باب 8 .

241 - السُّلطان

241 - سلطان

اشاره

رضوان اللّه : باب 1529 ، الظلم : باب 2430 ، 2431 .

العقل : باب 2765 ، العلم : باب 2859 .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 75 / 335 باب 81 «أحوال الملوک و الاُمراء» . کنز العمّال : 6 / 5 «کتاب الإمارة» .

2) انظر : عنوان 20 «الإمارة» ، 23 «الإمامة العامّة» ، 174 «الرئاسة» . 493 «المُلْک» ، 556 «الولایة علی النّاس» .

1839 - مُخالَطَةُ السُّلطانِ الجائِرِ

1839 - مصاحبت با سلطان ستمگر

الکتاب :

هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَه» . ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إیّاکُم و مُخالَطَةَ السُّلطانِ فإنّهُ ذَهابُ الدِّینِ ، و إیّاکُم و مَعُونَتَهُ فإنّکُم لا تَحمَدُونَ أمرَهُ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن لَزِمَ السُّلطانَ اُفتُتِنَ ، و ما یَزدادُ مِنَ السُّلطانِ قُربا إلاّ ازدادَ مِنَ اللّهِ بُعدا . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إیّاکُم و أبوابَ السُّلطانِ و حَواشِیَها؛ فإنَّ أقرَبَکُم مِن أبوابِ السُّلطانِ و حَواشِیها أبعَدُکم مِنَ اللّهِ عَزَّ و جلَّ ، و مَن آثَرَ السُّلطانَ علی اللّهِ عَزَّ و جلَّ أذهَبَ اللّهُ عَنهُ الوَرَعَ و جَعَلَهُ حَیرانَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :صاحِبُ السُّلطانِ کَراکِبِ الأسَدِ ، یُغبَطُ بمَوقِعِهِ ، و هُو أعلَمُ بِمَوضِعِهِ . ⁽⁵⁾

1839

مصاحبت با سلطان ستمگر

قرآن :

«قدرت من از دستم برفت» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زنهار از مصاحبت با سلطان که آن دین را می برد ؛ و زنهار از کمک کردن به او ؛ زیرا شما کارهای او را نمی پسندید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که ملازمت سلطان اختیار کند به فتنه و گمراهی افتد ، و هر چه به سلطان نزدیکتر گردد از خدا دورتر شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زنهار از درگاه و درباریان سلطان ؛ زیرا که نزدیکترین شما به درگاه و درباریان سلطان دورترین شماست از خداوند عزّ و جلّ ؛ و هر که سلطان را بر خداوند عزّ و جلّ ترجیح دهد ، خداوند پارسایی را از او ببرد و سرگشته و

حیرانش سازد .

امام علی علیه السلام :ملازم سلطان ، همچون کسی است که بر شیر سوار باشد ؛ مردم به موقعیت او غبطه می خورند، در حالی که خودش بهتر می داند در چه وضعیتی [خطرناک ]قرار دارد .

1) الحاقّة : 29 .

2) بحار الأنوار : 10/368/7 .

3) بحار الأنوار : 75/371/13 .

4) بحار الأنوار : 75/372/19 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 263 .

عنه علیه السلام :باعِدِ السُّلطانَ لِتَأمَنَ خُدَعَ الشَّیطانِ . ⁽¹⁾

1840 - الخُضوعُ لِلسُّلطانِ الجائِرِ

1840 - خضوع در برابر سلطان ستمگر

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن خَفَّ لِسُلطانٍ جائرٍ فی حاجَةٍ کانَ قَرِینَهُ فی النارِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن مَدَحَ سُلطانا جائرا و تَخَفَّفَ و تَضَعضَعَ لَهُ طَمَعا فیهِ ، کانَ قَرِینَهُ إلی النارِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أیُّما مُؤمِنٍ خَضَعَ لِصاحِبِ سلطانٍ أو مَن یُخالِفُهُ علی دِینِهِ طَلَبا لِما فی یَدَیهِ ، أخمَلَهُ اللّهُ و مَقَتَهُ علَیهِ و وَکَلَهُ إلَیهِ ، فإن هُو غَلَبَ عَلی شَیءٍ مِن دُنیاهُ و صارَ فی یَدِهِ مِنهُ شَیءٌ ، نَزَعَ اللّهُ البَرَکَةَ مِنهُ . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :از سلطان دوری کن تا از نیرنگهای شیطان ایمن مانی .

1840

خضوع در برابر سلطان ستمگر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به خاطر نیازی در برابر سلطان ستمگری خضوع و کرنش کند ، همدم او در آتش باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به طمع چیزی ، سلطان ستمگری را مدح گوید و خود را در برابر او خوار و پست سازد ، همنشین او در آتش خواهد بود .

امام صادق علیه السلام :هر مؤمنی در برابر صاحب قدرتی یا کسی که مخالف دین اوست ، به قصد دست یافتن به چیزی که در دست اوست ، کرنش و خضوع کند ، خداوند او را بی نام و نشان گرداند ، و برای این کار بر او خشم گیرد ، و او را به خودش وا گذارد ؛ و اگر هم بر چیزی از دنیای او دست یابد و اندکی از آن به دستش افتد ، خداوند برکت را از آن ببَرد .

1) بحار الأنوار:77/215/1.

2) (انظر) المُلْک : باب 3645 .

3) . بحار الأنوار: 76/360/30.

4) الأمالی للصدوق : 513/707 .

5) ثواب الأعمال : 294 .

6) (انظر) التعظیم : باب 2707 . الدنیا : باب 1253 .

1841 - فَضلُ السُّلطانِ العادِلِ

1841 - فضیلت سلطان دادگر

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السُّلطانُ العادِلُ المُتَواضِعُ ظِلُّ اللّهِ و رُمحُهُ فی الأرضِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السُّلطانُ ظِلُّ اللّهِ فی الأرضِ ، یَأوِی إلَیهِ الضَّعیفُ ، و بهِ یُنصَرُ المَظلومُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السُّلطانُ ظِلُّ اللّهِ فی الأرضِ ، فَمَن غَشَّهُ ضَلَّ ، و مَن نَصَحَهُ اهتَدی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الوالی العادِلُ ظِلُّ اللّهِ و رُمحُهُ فی الأرضِ ، فَمَن نَصَحَهُ فی نفسِهِ و فی عِبادِ اللّهِ أظَلَّهُ اللّهُ فی ظِلِّهِ ، و مَن غَشَّهُ فی نفسِهِ و فی عِبادِ اللّهِ خَذَلَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السُّلطانُ وَزَعَةُ اللّهِ فی أرضِهِ . ⁽⁵⁾

1841

فضیلت سلطان دادگر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سلطانِ دادگرِ فروتن ، سایه خدا و نیزه او در زمین است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سلطان [عادل ]سایه خدا در زمین است ؛ ناتوان به او پناه می برد و ستمدیده به وسیله او یاری می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سلطان [عادل ]سایه خدا در زمین است ؛ پس هر که با او از درِ نا راستی درآید، گمراه شود و هر که نسبت به او خیرخواه و یکرنگ باشد، هدایت شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرمانروایِ دادگر، سایه و نیزه خدا در روی زمین است ؛ پس هر که او را درباره امور خودش و امور بندگان خدا راهنمایی کند، خداوند وی را در زیر سایه خود درآورد ، و هر که درباره امور او و بندگان خدا با او نا راستی کند ، روز قیامت خداوند یاریش نکند .

امام علی علیه السلام :فرمانروایان ، پاسداران [احکام ]خدا در زمین اویند .

1842 - أحادیثُ مَوضوعةٌ فی وُجوبِ طاعَةِ السُّلطانِ

1842 - حدیثهای ساختگی در وجوب اطاعت از سلطان

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :طاعَةُ السُّلطانِ واجِبَةٌ ، و مَن تَرَکَ طاعَةَ السُّلطانِ فَقَد تَرَکَ طاعَةَ اللّهِ عَزَّ و جلَّ و دَخَلَ فی نَهیِهِ ، إنَّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ یقولُ : «و لا تُلْقُوا بِأیْدِیکُم إلی التَّهْلُکَةِ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

1842

حدیثهای ساختگی در وجوب اطاعت از سلطان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اطاعت از سلطان واجب است و هر کس از سلطان فرمان نبَرد، از خداوند عزّ و جلّ فرمان نبرده و در نهی او داخل شده است ؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ می فرماید: «و با دستهای خود خویشتن را به هلاکت میفکنید».

1) کنز العمّال : 14589 .

2) کنز العمّال : 14582.

3) کنز العمّال : 14583 .

4) کنز العمّال : 14620 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 332 .

6) البقرة : 195 .

7) الأمالی للصدوق : 418/553 .

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ جلّ جلالُهُ : لا تَشغَلُوا أنفُسَکُم بِسَبِّ المُلُوکِ ، تُوبُوا إلَیَّ أعطِفْ قُلوبَهُم علَیکُم . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا السُّلطانَ ؛ فإنّه فَیءُ اللّهِ فی أرضِهِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن تَعَرَّضَ لسلطانٍ جائرٍ فَأصابَتهُ مِنهُ بَلِیَّةٌ لَم یُؤجَرْ علَیها و لَم یُرزَقْ الصَّبرَ علَیها. ⁽³⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :یا مَعشرَ الشِّیعَةِ، لا تُذِلُّوا رِقابَکُم بِتَرکِ طاعَةِ سُلطانِکُم ، فإن کانَ عادلاً فاسألُوا اللّهَ إبقاءَهُ ، و إن کانَ جائرا فاسألُوا اللّهَ إصلاحَهُ . ⁽⁴⁾

1843 - أجرُ مَن یَأمُرُ السُّلطانَ الجائِرَ بِالتَّقوی

1843 - ثواب کسی که سلطان ستمگر را به تقوا فرمان دهد

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :مَن مَشی إلی سُلطانٍ جائرٍ فَأمَرَهُ بِتَقوَی اللّهِ و خَوَّفَهُ و وَعَظَهُ ، کانَ لَهُ مِثلُ أجرِ الثَّقَلَینِ مِنَ الجِنِّ و الإنسِ و مِثلُ أعمالِهِم . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، جلّ جلاله ، می فرماید : خود را به ناسزاگویی از شاهان سرگرم نکنید . به درگاه من توبه کنید، تا دلهای آنها را به شما مهربان کنم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به سلطان ناسزا نگویید ؛ زیرا او سایه خدا در زمین اوست .

امام صادق علیه السلام :هر که متعرّض سلطان ستمگری شود و از او به وی گزندی رسد ، در برابر آن گزند اجری نخواهد برد و صبرِ در برابر آن گزند نیز روزیش نمی شود .

امام کاظم علیه السلام :ای جماعت شیعه! با ترک اطاعت از سلطانتان خود را به خواری و گرفتاری نیندازید ، بلکه اگر عادل بود ، بقای او را از خداوند بخواهید و اگر ستمگر بود ، از خداوند بخواهید او را اصلاح گرداند .

1843

ثواب کسی که سلطان ستمگر را به تقوا فرمان دهد

امام باقر علیه السلام :هر که نزد سلطان ستمگر برود و او را به تقوای الهی فرمان دهد و [از عذاب او ]بترساندش و اندرزش دهد ، ثوابش همانند ثواب [عبادت ]جنّ و انس و [ارزش] این عملش به اندازه همه اعمال آنها باشد .

1) بحار الأنوار : 75/341/21 .

2) کنز العمّال : 14586 .

3) بحار الأنوار : 75/372/16 .

4) بحار الأنوار : 75/369/2 .

5) (انظر) الإمامة العامّة : باب 171 .

6) بحار الأنوار : 75/375/30 .

1844 - الحَثُّ عَلی إکرامِ سُلطانِ اللَّهِ

1844 - ترغیب به گرامی داشتن سلطانِ خدایی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أکرَمَ سُلطانَ اللّهِ فی الدنیا أکرَمَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ ، و مَن أهانَ سُلطانَ اللّهِ فی الدنیا أهانَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن مَشی إلی سلطانِ اللّهِ لِیُذِلَّهُ أذَلَّهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ مَع ما ذَخَرَ لَهُ مِنَ العذابِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنَّ فی سلطانِ اللّهِ عِصمَةً لأِمرِکُم ، فَأعطُوهُ طاعَتَکُم غَیرَ مُلَوَّمَةٍ (مُتَلَوِّمِینَ) و لا مُستَکرَهٍ بها ، و اللّهِ لَتَفعَلُنَّ أو لَیَنقُلَنَّ اللّهُ عَنکُم سلطانَ الإسلامِ ، ثُمَّ لا یَنقُلُهُ إلَیکُم أبدا حتّی یَأرِزَ الأمرُ إلی غَیرِکُم . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 1844

ترغیب به گرامی داشتن سلطانِ خدایی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که سلطان خدا (حکومت و رهبری دین حق) را در دنیا گرامی دارد ، خداوند در روز قیامت گرامیش بدارد و هر که به سلطان خدا در دنیا بی حرمتی کند خداوند در روز قیامت به او بی احترامی نماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که نزد سلطان خدا رود ، تا او را خوار گرداند ، خداوند در روز قیامت افزون بر عذابی که برایش اندوخته است ، او را خوار نیز می کند .

امام علی علیه السلام :همانا سلطان خدا مایه نگهداری و سامان یافتن کار شماست ؛ پس بی درنگ و با میل و اختیار او را اطاعت کنید . سوگند به خدا که یا این کار را می کنید، یا خداوند سلطان اسلام(حکومت حقّه اسلامی) را از شما می گیرد و دیگر هرگز آن را به شما منتقل نمی کند ، تا به دست دیگری سپرده شود .

1) (انظر) الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر : باب 2646 . الحقّ : باب 894 .

2) کنز العمّال : 1072 .

3) کنز العمّال : 1074 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 169 .

5) (انظر) کنز العمّال : 14587 ، 14589 ، 14598 .

1845 - النَّوادِرُ

1845 - گوناگون

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ هُنَّ اُمُّ الفَواقِرِ : سلطانٌ إن أحسَنتَ إلَیهِ لَم یَشکُرْ و إن أسَأتَ إلَیهِ لَم یَغفِرْ و ......... . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إذا تَغَیَّرَ السُّلطانُ تَغَیَّرَ الزمانُ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ أوحی إلی نَبِیٍّ مِن أنبیائهِ ......... اِئْتِ هذا الجَبّارَ فقُلْ لَهُ : إنّی لَم أستَعمِلْکَ علی سَفکِ الدِّماءِ و اتِّخاذِ الأموالِ ، و إنّما استَعمَلْتُکَ لِتَکُفَّ عَنّی أصواتَ المَظلومینَ ، فإنّی لَن أدَعَ ظُلامَتَهُم و إن کانوا کُفّارا . ⁽³⁾

1845

گوناگون

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز است که ریشه بلاهای کمر شکن است : [از جمله ]فرمانروایی که اگر به او نیکی کنی، سپاسگزار نباشد و اگر به او بدی کنی، نبخشد و . . .

امام علی علیه السلام :هر گاه سلطان (حکومت) تغییر کند ، زمانه (جامعه) نیز دیگرگون شود .

امام صادق علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ به یکی از پیامبران خود وحی فرمود : ......... نزد این گردن کش برو، و به او بگو که من تو را برای خونریزی و غارت اموال به کار نگماشته ام ، بلکه تو را روی کار آورده ام تا نگذاری صدای ستمدیدگان به درگاه من بلند شود ؛ زیرا من از ستمی که به آنها شود نمی گذرم، هرچند کافر باشند .

1) بحار الأنوار : 74/151/10 .

2) نهج البلاغة : الکتاب 31 .

3) بحار الأنوار : 75/331/65 .

242 - الإسلام

242 - اسلام

اشاره

کنز العمّال : 1 / 276 «فی حقیقة الإسلام» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 68 / 309 باب 25 «نِسبة الإسلام» . کنز العمّال : 1 / 23 «الإسلام و الإیمان» .

2) انظر : عنوان 25 «الإیمان» ، 169 «الدِّین» . الرَّهبانیّة : باب 1554 ، العلم : باب 2786 .

1846 - الإسلامُ

1846 - اسلام

الکتاب :

إنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الاْءسْلامُ وَ ما اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ إلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیَا بَیْنَهُم وَ مَنْ یَکفُرْ بِآیاتِ اللّهِ فَإنَّ اللّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ». ⁽¹⁾

وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیرَ الاْءِسْلامِ دِیْنا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الخاسِرِینَ». ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنَّ هذا الإسلامَ دِینُ اللّهِ الذی اصطَفاهُ لِنَفسِهِ ، و اصطَنَعَهُ علی عَینِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ النبیِّ صلی الله علیه و آله ـ: أرسَلَهُ بِحُجَّةٍ کافِیَةٍ ، و مَوعِظَةٍ شافِیَةٍ ، و دَعوَةٍ مُتلافِیَةٍ ، أظهَرَ بهِ الشَّرائعَ المَجهولَةَ ، و قَمَعَ بهِ البِدَعَ المَدخولَةَ ، و بَیَّنَ بهِ الأحکامَ المَفصولَةَ ، فَمَن یَبتَغِ غَیرَ الإسلامِ دِینا تَتَحَقَّقْ شِقوَتُهُ ، و تَنفَصِمْ عُروَتُهُ ، و تَعظُمْ کَبوَتُهُ ، و یَکُنْ مَآبُهُ إلی الحُزنِ الطَّوِیلِ و العَذابِ الوَبِیلِ . ⁽⁴⁾

1846

اسلام

قرآن :

«در حقیقت دین نزد خدا همان اسلام است ، و کسانی که کتاب آسمانی به آنان داده شده، اختلاف نکردند مگر پس از آن که علم به آنان داده شد و آن هم از سر ریاست طلبی و هر کس به آیات خدا کفر ورزد، پس بداند که خدا زود شمار است» .

«و هر که دینی جز اسلام اختیار کند هرگز از او پذیرفته نشود و او در آخرت از زیانکاران است» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :براستی این اسلام همان دینی است که خدا برای خودش برگزیده و زیر نظر خویش پرورده است .

امام علی علیه السلامـ در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله ـفرمود : خداوند او را با دلیلی قانع کننده و اندرزی شفابخش و دعوتی جبران کننده فرستاد ، به وسیله او آیین های ناشناخته را آشکار ساخت و بدعتهای راه یافته [به زندگی] را نابود کرد و احکام قطعی را بیان نمود . پس هر که دینی جز اسلام اختیار کند، بدبختیش حتمی است و دستگیره اش گسیخته و به سر درآمدنش سخت و فرجامش، اندوهِ طولانی و عذاب شدید است .

1) آل عمران : 19 .

2) آل عمران : 85 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 198.

4) نهج البلاغة : الخطبة 161 .

عنه علیه السلام :لا شَرَفَ أعلی مِنَ الإسلامِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ظاهِرُ الإسلامِ مُشرِقٌ و باطِنُهُ مُونِقٌ . ⁽²⁾

1847 - الإسلامُ صِبغَةُ اللَّهِ

1847 - اسلام، رنگ خداست

الکتاب :

صِبْغَةَ اللّهِ وَ مَنْ أحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عابِدُونَ». ⁽⁴⁾

فَأقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیْفا فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لاَ تَبْدِیْلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ». ⁽⁵⁾

الحدیث :

الإمامُ الباقرُ أو الإمامُ الصّادقُ علیهما السلامـ فی قولِهِ تعالی : «صِبْغَةَ اللّهِ» ـ: الصِّبغَةُ هِی الإسلامُ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :هیچ شرافتی ، بالاتر از اسلام نیست .

امام علی علیه السلام :بیرون اسلام درخشنده است و درونش نیکو و شگفت انگیز .

1847

اسلام، رنگ خداست

قرآن :

«رنگ آمیزی خداست [که به ما رنگ فطرت اسلام داده] و کدام رنگی از رنگ خدا نیکوتر است؟ و ما پرستندگان او هستیم» .

«حق مدارانه، روی به این دین دار، با همان سرشت خدایی که مردم را بر آن سرشته است و در آفرینش خدا تغییری نیست . دین پاک و پایدار این است . ولی بیشتر مردم نمی دانند» .

حدیث :

امام باقر یا امام صادق علیهما السلامـ درباره آیه: «رنگ آمیزی خداست » ـفرمود : این رنگ ، همان اسلام است .

1) نهج البلاغة : الحکمة 371 .

2) غرر الحکم : 6069.

3) (انظر) الدِّین : باب 1320 . الخُلق : باب 1114 .

4) البقرة : 138.

5) الروم : 30 .

6) الکافی : 2/14/3 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ أیضا ـ: هِیَ الإسلامُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: صَبَغَ المؤمنینَ بِالوَلایَةِ فی المیثاقِ . ⁽²⁾

1848 - الإسلامُ یَعلو ولا یُعلی عَلَیهِ

1848 - اسلام آیین برتر است و هیچ آیینی بر آن چیره نمی شود

الکتاب :

هُوَ الَّذِی أرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَو کَرِهَ المُشْرِکُونَ». ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الإسلامُ یَعلُو و لا یُعلی . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإسلامُ یَعلُو و لا یُعلی علَیهِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإسلامُ یَزِیدُ و لا یَنقُصُ . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَبقی عَلی ظَهرِ الأرضِ بَیتُ مَدَرٍ و لا وَبَرٍ إلاّ أدخَلَ اللّهُ علَیهِم کَلِمَةَ الإسلامِ بِعِزِّ عزیزٍ و بِذُلِّ ذَلیلٍ ، إمّا یُعِزُّهُم اللّهُ فَیَجعَلُهُم مِن أهلِها ، أو یُذِلُّهُم فَیَدِینُونَ لَها . ⁽⁸⁾

امام صادق علیه السلامـ نیز درباره همین آیه ـفرمود : منظور از رنگ ، اسلام است .

امام صادق علیه السلامـ نیز درباره همین آیه ـفرمود : خداوند مؤمنان را ، در [زمان گرفتن] میثاق ، رنگ ولایت زد .

1848

اسلام آیین برتر است و هیچ آیینی بر آن چیره نمی شود

قرآن :

«او کسی است که پیامبر خود را با هدایت و دین حق فرستاد ، تا او را بر همه دینها پیروز گرداند ، هرچند مشرکان را خوش نیاید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام برتر است و آیینی برتر از آن نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام برتر است و آیینی بالا دست آن نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام گسترش می یابد و کاستی نمی گیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ خانه و خیمه ای در روی زمین نمی ماند، مگر این که خداوند کلمه اسلام را با عزّت بخشیدن به عزیز و خوار کردن ذلیل ، وارد آنها می کند ؛ یا خداوند صاحبان آن خانه ها و خیمه ها را عزّت می بخشد و آنان را از اهل کلمه اسلام قرار می دهد و یا با خفّت و خواری در برابر آن گردن می نهند .

1) معانی الأخبار : 188/1 .

2) الکافی : 1/422/53 .

3) (انظر) الخالق : باب 1082 . الجبر : باب 488 .

4) التوبة : 33 .

5) کنز العمّال : 246 .

6) کتاب من لا یحضره الفقیه : 4/334/5719 .

7) کنز العمّال : 245 .

8) کنز العمّال : 437 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ هذا الإسلامَ دِینُ اللّهِ الذی اصطَفاهُ لِنفسِهِ ، و اصطَنَعَهُ علی عَینِهِ ، و أصفاهُ خِیَرَةَ خَلقِهِ ، و أقامَ دَعائمَهُ علی مَحَبَّتِهِ ، أذَلَّ الأدیانَ بِعِزَّتِهِ ، و وَضَعَ المِلَلَ بِرَفعِهِ . ⁽¹⁾

1849 - الإسلامُ سِلمٌ لِمَن دَخَلَهُ

1849 - اسلام مایه سلامت کسانی است که بدان می گروند

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الذی شَرَعَ الإسلامَ فَسَهَّلَ شَرائعَهُ لِمَن وَرَدَهُ ؛ وَ أعَزَّ أرکانَهُ علی مَن غالَبَهُ ، فَجَعَلَهُ أمنا لِمَن عَلِقَهُ ، و سِلما لِمَن دَخَلَهُ (عَقَلَهُ) ، بُرهانا لِمَن تَکَلَّمَ بهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ تعالی خَصَّکُم بِالإسلامِ و استَخلَصَکُم لَهُ ؛ و ذلکَ لأنَّهُ اسمُ سلامَةٍ و جِماعُ کَرامةٍ ، اِصطَفَی اللّهُ تعالی مَنهَجَهُ و بَیَّنَ حُجَجَهُ ......... لا تُفتَحُ الخَیراتُ إلاّ بِمَفاتِیحِهِ ، و لا تُکشَفُ الظُّلُماتُ إلاّ بِمَصابِیحِهِ . ⁽³⁾

امام علی علیه السلام :این اسلام، همان دینی است که خدا برای خود برگزید و آن را زیر نظر خویش پرورد و بهترین آفریدگانش را مأمور تبلیغ آن کرد و ستونهایش را بر پایه محبت خویش قرار داد و با عزّت آن ، ادیان دیگر را خوار کرد و با بلند کردن آن ، آیینهای دیگر را فرود آورد .

1849

اسلام مایه سلامت کسانی است که بدان می گروند

امام علی علیه السلام :سپاس و ستایش خدای را که شریعت اسلام را آشکار ساخت، و آبشخورهای آن را برای کسی که بخواهد بدان وارد شود آسان گردانید، و ارکان آن را در برابر کسی که بخواهد بر آن چیرگی یابد استوار گردانید، و آن را برای کسی که بدان چنگ زند وسیله ای امن قرار داد، و برای کسی که به آن بگرود، مایه صلح و سلامت، و برای کسی که به وسیله آن سخن گوید برهان و دلیل .

امام علی علیه السلام :خداوند متعال [کرامت ]اسلام را به شما ارزانی داشت و شما را برای آن برگزید. زیرا که اسلام نام سلامت است و کانون کرامت . خداوند متعال راه آن را برگزید و دلایلش را آشکار ساخت . . . دَرِ خزانه خوبیها جز با کلیدهای آن باز نمی شود و تاریکیها جز با چراغهای آن زدوده نمی گردد .

1) نهج البلاغة : الخطبة 198 ، انظر تمام الخطبة .

2) نهج البلاغة : الخطبة 106 ، انظر تمام الخطبة .

3) نهج البلاغة : الخطبة 152 .

1850 - الإسلامُ أبلَجُ المَناهِجِ

1850 - اسلام، روشنترین راه هاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإسلامُ أبلَجُ المَناهِجِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ جَعَلَ الإسلامَ صِراطا مُنِیرَ الأعلامِ ، مُشرِقَ المَنارِ ، فیهِ تَأتَلِفُ القُلوبُ و علَیهِ تَأخَّی الإخوانُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ الإسلامِ ـ: فهُو أبلَجُ المَناهِجِ ، و أوضَحُ (واضِحُ) الوَلائجِ ، مُشرِفُ المَنارِ ، مُشرِقُ الجَوادِّ ، مُضِیءُ المَصابِیحِ . ⁽³⁾

1850

اسلام، روشنترین راه هاست

امام علی علیه السلام :اسلام ، روشنترین راه هاست .

امام علی علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ اسلام را راهی قرار داد که نشانه های آن تابان و مشعلش درخشان است . در اسلام، دلها با هم الفت می گیرند و بر اساس آن برادران با هم پیوند برادری می بندند .

امام علی علیه السلامـ در توصیف اسلام ـفرمود : اسلام روشنترین راهها و آشکارترین گذرگاهها است . مشعل آن بلند و مرتفع است و شاهراههایش درخشان و چراغهایش فروزان .

1851 - الإسلامُ أمنَعُ المَعاقِلِ

1851 - اسلام نفوذ ناپذیرترین دژهاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ ابتَدَأ الاُمورَ فاصطَفی لِنَفسِهِ ما شاءَ ، و استَخلَصَ ما أحَبَّ ، فکانَ مِمّا أحَبَّ أنّهُ ارتَضی الإسلامَ و اشتَقَّهُ مِنِ اسمِهِ ، فَنَحَلَهُ مَن أحَبَّ مِن خَلقِهِ ، ثُمّ شَقَّهُ فَسَهَّلَ شرائعَهُ لِمَن وَرَدَهُ ، و عَزَّزَ أرکانَهُ علی مَن حارَبَهُ ، هَیهاتَ أن یَصطَلِمَهُ مُصطَلِمٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا مَعقِلَ أمنَعُ مِنَ الإسلامِ . ⁽⁵⁾

1851

اسلام نفوذ نا پذیرترین دژهاست

امام علی علیه السلام :خداوند کارها را آغازید و آنچه خواست برای خود برگزید و آنچه را دوست داشت گزینش کرد . از جمله چیزهایی که دوست داشت، این بود که اسلام را پسندید و آن را از نام خویش مشتق ساخت، و به مردمی که دوستشان می داشت، هدیه اش کرد . سپس آن را شکافت و شرایع (راههای ورود به آبشخور) آن را برای کسی که بخواهد وارد آن شود، هموار گردانید و ارکانش را در برابر کسی که با آن بجنگد نیرومند کرد ؛ هیهات که کسی بتواند آن را ریشه کن کند .

امام علی علیه السلام :هیچ دژی نفوذ ناپذیرتر از اسلام نیست .

1) غرر الحکم : 456 .

2) . الکافی : 5/371/3 .

3) نهج البلاغة: الخطبة106.

4) . کنز العمّال : 44216 .

5) غرر الحکم : 10665 .

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ القُرآنِ ـ: جَعَلَهُ اللّهُ رِیّا لِعَطَشِ العُلَماءِ ، و رَبیعا لِقُلوبِ الفُقَهاءِ ......... و حَبلاً وَثیقا عُروَتُهُ ، و مَعقِلاً مَنیعا ذِروَتُهُ . ⁽¹⁾

1852 - الإسلامُ یَجُبُّ ما قَبلَهُ

1852 - اسلام پیش از خود را نادیده می گیرد

الکتاب :

قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا إنْ یَنْتَهُوا یُغفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَ إنْ یَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأوَّلِینَ». ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الإسلامُ یَجُبُّ ما کانَ قَبلَهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أسلَمَ العَبدُ فَحَسُنَ إسلامُهُ، یُکَفِّرُ اللّهُ عَنهُ کُلَّ سَیِّئَةٍ کانَ أزلَفَها ، و کانَ بَعدَ ذلکَ القِصاصُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أ ما عَلِمتَ أنّ الإسلامَ یَهدِمُ ما کانَ قَبلَهُ ، و أنّ الهِجرَةَ تَهدِمُ ما کانَ قَبلَها ، و أنّ الحَجَّ یَهدِمُ ما کانَ قَبلَهُ؟! ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحسَنَ فی الإسلامِ لَم یُؤاخَذْ بما عَمِلَ فی الجاهلیَّةِ ، و مَن أساءَ فی الإسلامِ اُخِذَ بِالأوَّلِ و الآخِرِ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلامـ در توصیف قرآن ـفرمود : آن را زداینده عطش دانشمندان و بهار دلهای فقیهان (فرزانگان) قرار داد . . . و ریسمانی که گره و دستگیره اش محکم است و دژی که بلندی آن تسخیر ناپذیر می باشد .

1852

اسلام پیش از خود را نادیده می گیرد

قرآن :

«به کافران بگوی که اگر دست بردارند گناهان گذشته آنها آمرزیده می شود و اگر باز گردند ، [بدانند که بر آنان نیز ]سنّت پیشینیان خواهد گذشت» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام آنچه [از گناهان ]را [که] پیش از خود بوده، نادیده می گیرد (گناهان پیش از ایمان آوردن به اسلام را می بخشد) .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه آدمی مسلمان شود و اسلامش نیکو ، خداوند تمام گناهانی را که قبلاً مرتکب شده است بر او می بخشد؛ و زان پس قصاص در کار است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مگر نمی دانی که اسلام، آنچه [از گناهان] را [که] پیش از خود بوده از میان می برد و هجرت، آنچه را پیش از آن بوده از میان می برد و حج، آنچه را پیش از آن بوده از میان می برد؟

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که اسلامش نیکو (راستین) باشد ، برای اعمالی که در جاهلیت کرده است بازخواست نشود و هرکه در مسلمانی اش نیز بدی کند، برای هر کاری که کرده و می کند مؤاخذه می شود .

1) نهج البلاغة : الخطبة 198 .

2) (انظر) التقوی : باب 4197 .

3) الأنفال : 38 .

4) کنز العمّال : 243 .

5) کنز العمّال : 265 .

6) کنز العمّال : 247 .

7) الکافی : 2/461/2 .

1853 - مَنِ المُسلِمُ ؟

1853 - مسلمان کیست؟

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :المُسلِمُ مَن سَلِمَ المُسلمونَ مِن لِسانِهِ و یَدِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمُ أخُو المُسلِم ، لا یَظلِمُهُ و لا یَشتُمُهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمُ أخُو المُسلمِ ، لا یَخُونُهُ و لا یَکذِبُهُ و لا یَخذُلُهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمُ مِرآةُ المُسلمِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمُ أخُو المُسلمِ ، یَسَعُهُما الماءُ و الشَّجَرُ و یَتعاوَنانِ عَلی الفَتَّانِ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المُسلمُ مَن سَلِمَ الناسُ مِن یَدِهِ و لِسانِهِ ، و المُؤمِنُ مَنِ ائتَمَنَهُ الناسُ علی أموالِهِم و أنفُسِهِم . ⁽⁷⁾

⁽⁸⁾ 1853

مسلمان کیست؟

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمان ، کسی است که مسلمانان از زبان و دست او آسوده باشند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمان ، برادر مسلمان است . به او ستم نمی کند و ناسزایش نمی گوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمان ، برادر مسلمان است ، به او خیانت نمی کند ، به او دروغ نمی گوید و او را تنها و بی یاور نمی گذارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمان ، آینه مسلمان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمان ، برادر مسلمان است ، در کنار هم، از آب و درخت استفاده می کنند و در برابر فتنه انگیز، یاور همند .

امام صادق علیه السلام :مسلمان ، کسی است که مردم از دست و زبان او آسوده باشند و مؤمن ، کسی است که مردم او را امین مال و جان خود بدانند .

1) (انظر) وسائل الشیعة : 1 / 97 باب 31 .

2) کنز العمّال : 738 .

3) کنز العمّال : 745 .

4) کنز العمّال : 747 .

5) کنز العمّال : 742 .

6) کنز العمّال : 746 .

7) معانی الأخبار : 239/1 .

8) (انظر) الإیمان : باب 296 .

1854 - بَرَکاتُ المُجتَمَعِ الإسلامِیِّ

1854 - برکات جامعه اسلامی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :المُسلمونَ یَدٌ عَلی مَن سِواهُم ، تَتَکافَأُ دِماؤهُم ، و یَسعی بِذِمَّتِـهِم أدناهُم . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمونَ یَدٌ علی مَن سِواهم ، و یَرِدُ أدناهم عَلی أقصاهم ، و المُتَسَرّی علی القاعِدِ ، و القَوِیُّ علی الضَّعیفِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمونَ تَتَکافَأُ دِماؤهُم ، و هُم یَدٌ علی مَن سِواهُم ، یَسعی بِذِمَّتِـهِم أدناهُم و یَرِدُ علَیهِم أقصاهُم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمونَ إخوَةٌ، لا فَضلَ لأِحَدٍ علی أحَدٍ إلاّ بالتَّقوی . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُسلمونَ کالرَّجُلِ الواحِدِ إذا اشتَکی عُضوٌ مِن أعضائهِ تَداعی لَهُ سائرُ جَسَدِهِ . ⁽⁵⁾

1855 - أحسَنُ المُسلِمینَ إسلاماً

1855 - خوش اسلامترین مسلمانان

أحسَنُ المُسلِمینَ إسلاما

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الإسلامُ ثلاثةُ أبیاتٍ : سُفلی و عُلیا و غُرفَةٌ ، فَأمّا السُّفلی فالإسلامُ دَخَلَ فیها عامّةُ المُسلمینَ فلا تَسألُ أحَدا منهم إلاّ قالَ : أنا مُسلِمٌ ، و أمّا العُلیا فَتَفاضُلُ أعمالِهِم ......... ، و أمّا الغُرفَةُ العُلیا فالجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ لا یَنالُها إلاّ أفضَلُهُم . ⁽⁷⁾

1854

برکات جامعه اسلامی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمانان ، در برابر دیگران متّحدند ، خونهایشان یکسان است و چنانچه کمترین فرد آنها به دشمن امان دهد، بقیه باید آن را رعایت کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمانان در برابر جز خودشان متّحدند و نزدیکترین آنها [به میدان جنگ] به دورترینشان سود می رساند و جنگ رفته شان به جنگ نرفته شان ⁽⁸⁾و نیرومندشان به نا توان شان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمانان ، خونهایشان برابر است و در برابر بیگانه متّحدند و همگی به امان دادن کمترین فرد خود (دشمن) پایبندند و دورترینشان به آنها سود می رساند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمانان برادر یکدیگرند ، هیچ یک را بر دیگری برتری نیست، مگر به تقوا .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمانان ، همگی چون یک فردند که هر گاه یکی از اعضای پیکر او به درد آید ، دیگر اعضایش با آن همدردی کنند .

1) کنز العمّال : 441.

2) کنز العمّال : 442 .

3) کنز العمّال : 444 .

4) کنز العمّال : 743 .

5) کنز العمّال : 759 .

6) (انظر) الإیمان : باب 300 .

7) کنز العمّال : 10658 .

8) در لسان العرب ذیل عبارت «المتسرّی علی القاعد» که این عبارت ترجمه آن است ، چنین توضیح می دهد : هر گاه سپاه اسلام برای جنگ با دشمن بیرون روند و رهبر جامعه اسلامی یا فرمانده سپاه ، گردانی را به سرزمین دشمن گسیل دارد ، غنیمتی که به دست می آورند، متعلق به همه سپاه است ؛ چون بقیه لشکر نیز که پشت جبهه بوده اند در واقع یار و پشتیبان کسانی هستند که در صحنه جنگ حضور یافته اند . عبارت «یردّ أدناهم علی أقصاهم» نیز تقریبا به همین معناست ـ م .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أفضَلُ المُسلمینَ إسلاما مَن کانَ هَمُّهُ لاُِخراهُ ، و اعتَدَلَ خَوفُهُ و رَجاهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أحسَنُ الناسِ ذِماما أحسَنُهُم إسلاما . ⁽²⁾

1856 - قَواعِدُ الإسلامِ

1856 - شالوده های اسلام

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :قَواعِدُ الإسلامِ سَبعَةٌ : فَأوَّلُها العَقلُ و علَیهِ بُنِیَ الصَّبرُ ، و الثانی : صَونُ العِرضِ و صِدقُ اللَّهجَةِ ، و الثالِثَةُ : تِلاوَةُ القُرآنِ علی جِهَتِهِ ، و الرابِعَةُ : الحُبُّ فی اللّهِ و البُغضُ فی اللّهِ ، و الخامِسةُ : حَقُّ آلِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله و مَعرِفَةُ وَ لا یَتِهِم ، و السادِسَةُ : حَقُّ الإخوانِ و المُحاماةُ علَیهِم ، و السّابِعَةُ : مُجاوَرَةُ الناسِ بالحُسنی . ⁽⁴⁾

خوش اسلامترین مسلمانان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام سه خانه است : پایین ، بالا و بالا خانه . خانه پایین، همان اسلامی است که عامه مسلمانان وارد آن شده اند ، که اگر از هر یک از آنها بپرسی، گوید : من مسلمانم . خانه بالا ، [بستگی به ]برتری اعمال آنها بر یکدیگر دارد . . . و بالا خانه، جهاد در راه خداست و جز برترین مسلمانان کسی به آن بالا خانه دست نیابد .

امام علی علیه السلام :برترین اسلام را آن مسلمانی دارد که همّ و غمش برای آخرتش باشد، و بیم و امیدش یکسان .

امام علی علیه السلام :خوش اسلامترین مردم کسی است که خوش عهدتر باشد .

1856

شالوده های اسلام

امام علی علیه السلام :شالوده های اسلام هفت تاست: اولین آنها خِرد است و صبر بر آن بنا شده است ؛ دوم : آبرو داری و راستگویی ؛ سوم: تلاوت قرآن، به گونه صحیح؛ چهارم: دوستی و دشمنی برای خدا ؛ پنجم: حق آل محمّد صلی الله علیه و آله ، و شناخت ولایت آنها ؛ ششم : حق برادران و حمایت از آنها و هفتم: حُسن همسایگی با مردم .

1) غرر الحکم : 3277 .

2) غرر الحکم : 3033 .

3) (انظر) الإیمان : باب 279 ، 301 .

4) تحف العقول : 196 .

1857 - جَوامِعُ الإسلامِ

1857 - کلیات اسلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئلَ عَنِ القَولِ الفَصلِ فی حقِّ الإسلامِ ـ: قُلْ آمَنتُ بِاللّهِ ، فاستَقِمْ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لمحمّدِ بنِ أبی بکرٍ ـ: اُوصِیکَ بِسَبعٍ هُنَّ جَوامِعُ الإسلامِ : اِخشَ اللّهَ و لا تَخشَ الناسَ فی اللّهِ ، و خَیرُ القَولِ ما صَدَّقَهُ العَمَلُ ، و لا تَقضِ فی أمرٍ واحِدٍ بِقَضاءَینِ مُختَلِفَینِ فَیَتَناقَضَ أمرُکَ و تَزِیغَ عن الحَقِّ ، و أحِبَّ لِعامَّةِ رَعِیَّتِکَ ما تُحِبُّهُ لِنَفسِکَ وَ اکرَهْ لَهُم ما تَکرَهُ لِنَفسِکَ ، و أصلِحْ أحوالَ رَعِیَّتِکَ ، و خُضِ الغَمَراتِ إلی الحَقِّ و لا تَخَفْ لَومَةَ لائمٍ ، و انصَحْ لِمَنِ استَشارَکَ ، و اجعَلْ نَفسَکَ اُسوَةً لِقَریبِ المُسلمینَ و بَعیدِهِم . ⁽³⁾

1857

کلیات اسلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به این پرسش که سخن قاطع و روشنگر درباره اسلام چیست ـفرمود : بگو : به خدا ایمان آوردم و در این راه پایداری ورز .

امام علی علیه السلامـ در سفارشهای خود به محمّد بن ابی بکر ـفرمود : تو را به هفت چیز سفارش می کنم که عصاره اسلامند : از خدا بترس و در راه خدا از مردم ترس نداشته باش ، بهترین سخن آن است که عمل آن را تصدیق کند ، در یک موضوع دو حکم مختلف صادر مکن ، که کارت به تناقض می کشد و از حق منحرف می شوی ، برای عموم رعیّت خود آن پسند که بر خود می پسندی و آنچه برای خود، خوش نداری برای آنان نیز خوش مدار ، اوضاع و احوال رعیّتت را به سامان آر ، برای رسیدن به حق، خود را به دل سختیها و مشکلات بزن و از سرزنش هیچ سرزنشگری بیم به خود راه مده ، کسی را که از تو مشورت می خواهد ، صادقانه راهنمایی کن و خود را برای مسلمانانِ نزدیک و دور [جامعه اسلامی] سرمشق قرار ده .

1) (انظر) الإیمان : باب 281 .

2) صحیح مسلم : 1/65/62 .

3) شرح نهج البلاغة : 6/71 .

1858 - دَعائمُ الإسلامِ

1858 - پایه های اسلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :بُنِیَ الإسلامُ علی خَمسَةٍ : علی أن یُوَحَّدَ اللّهُ ، و إقامِ الصَّلاةِ ، و إیتاءِ الزَّکاةِ ، و صِیامِ رَمَضانَ ، و الحَجِّ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ثُمّ أنزَلَ علَیهِ [ عَلَی النبیِّ صلی الله علیه و آله ] الکِتابَ نُورا لا تُطفَأُ مَصابِیحُهُ ......... فهُو مَعدِنُ الإیمانِ و بُحبُوحَتُهُ ، و یَنابیعُ العِلمِ و بُحُورُهُ ، و رِیاضُ العَدلِ و غُدرانُهُ ، و أثافِیُّ الإسلامِ و بُنیانُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنّ هذا الإسلامَ دِینُ اللّهِ الذی اصطَفاهُ لِنَفسِهِ ، و اصطَنَعَهُ علی عَینِهِ ، و أصفاهُ خِیَرَةَ خَلقِهِ ، و أقامَ دعائمَهُ علی مَحَبَّـتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ آلِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله ـ: هُم دعائمُ الإسلامِ ، و وَلائجُ الاعتِصامِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا یُقاسُ بآلِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله مِن هذه الاُمَّةِ أحَدٌ ......... هُم أساسُ الدِّینِ ، و عِمادِ الیَقینِ . ⁽⁵⁾

1858

پایه های اسلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام بر پنج پایه نهاده شده است ؛ بر یگانه دانستن خداوند ، بر پا داشتن نماز ، پرداخت زکات ، روزه رمضان ، و حجّ گزاردن .

امام علی علیه السلام :سپس [خداوند] بر آن حضرت (پیامبر صلی الله علیه و آله ) قرآن را نازل فرمود ، قرآن نوری است که چراغهای آن خاموش نمی شود . . . و آن کان ایمان و کانون آن است ، چشمه های دانش و دریاهای آن است ، بُستانهای عدالت و آبگیرهای آن است ، پایه اسلام و بنیان آن است.

امام علی علیه السلام :براستی این اسلام همان دین خداست، که برای خود برگزید و زیر نظر خویش پروردش و بهترین آفریدگانش را برای آن گزینش نمود و پایه های آن را بر محبّت خویش برنهاد .

امام علی علیه السلامـ در توصیف خاندان محمّد صلی الله علیه و آله ـفرمود : آنان پایه های اسلام و پناهگاههای آن هستند .

امام علی علیه السلام :هیچ فردی از این امّت به آل محمّد صلی الله علیه و آله قیاس نمی شود . . . آنان بنیاد دین و پایه یقین هستند .

1) صحیح مسلم:1/45/19.

2) . نهج البلاغة : الخطبة 198 .

3) بحار الأنوار : 68/344/16 .

4) نهج البلاغة: الخطبة239.

5) . نهج البلاغة : الخطبة 2 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :بُنِیَ الإسلامُ علی خَمسَةِ دَعائمَ : إقامِ الصَّلاةِ ، و إیتاءِ الزَّکاةِ ، و صَومِ شَهرِ رَمَضانَ ، و حَجِّ البَیتِ الحَرامِ ، و الوَلایَةِ لَنا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أثافِیُّ الإسلامِ ثلاثةٌ : الصَّلاةُ ، و الزَّکاةُ ، و الوَلایَةُ ، لا تَصِحُّ واحِدَةٌ مِنهُنَّ إلاّ بصاحِبَتَیها . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن دعائمِ الإسلامِ ـ: نَعَم ، شهادَةُ أن لا إلَهَ إلاّ اللّهُ ، و الإیمانُ برَسولِهِ صلی الله علیه و آله ، و الإقرارُ بما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ ، و حَقٌّ مِنَ الأموالِ الزَّکاةُ ، و الوَلایَةُ التی أمَرَ اللّهُ بها وَلایَةُ آلِ محمّدٍ . ⁽³⁾

1859 - أساسُ الإسلامِ

1859 - بنیاد اسلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الإسلامُ عُریانٌ ؛ فَلِباسُهُ الحَیاءُ ، و زِینَتُهُ الوَفاءُ ، و مُرُوءَتُهُ العَمَلُ الصالِحُ ، و عِمادُهُ الوَرَعُ ، و لِکُلِّ شَیءٍ أساسٌ و أساسُ الإسلامِ حُبُّنا أهلَ البَیتِ . ⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلام :اسلام بر پنج پایه بنا شده است : برپا داشتن نماز ، پرداخت زکات ، روزه ماه رمضان ، حج بیت اللّه الحرام، و ولایت ما اهل بیت .

امام صادق علیه السلام :پایه های اسلام سه تاست : نماز ، زکات، و ولایت ؛ هیچ یک از این سه جز با آن دو تای دیگر ، درست (پذیرفته) نیست .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این پرسش که پایه های اسلام چیست ـفرمود : آری ، شهادت به یگانگی خداوند، و ایمان آوردن به رسول او صلی الله علیه و آله ، و اقرار به آنچه او از نزد خدا آورده، و پرداخت زکاتِ اموال، و ولایتی که خداوند بدان فرمان داده است [یعنی ]ولایت آل محمّد .

1859

بنیاد اسلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام برهنه است . و پوشش آن حیاست، و زیورش وفا، و مردانگیش کار نیک، و ستونش پارسایی . هر چیزی بنیادی دارد و بنیاد اسلام دوست داشتن ما اهل بیت است .

1) الأمالی للمفید : 353/4 .

2) الکافی : 2/18/4 .

3) بحار الأنوار : 68/387/37 .

4) (انظر) صحیح مسلم : 1 / 45 . الإیمان : باب 281 .

5) المحاسن : 1/445/1031 .

عنه صلی الله علیه و آله :الإسلامُ عُریانٌ و لباسُهُ التَّقوی ، و شِعارُهُ الهُدی ، و دِثارُهُ الحَیاءُ ، و مِلاکُهُ الوَرَعُ ، و کَمالُهُ الدِّینُ ، و ثَمَرَتُهُ العَمَلُ الصالِحُ ، و لِکُلِّ شَیءٍ أساسٌ ، و أساسُ الإسلامِ حُبُّنا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أساسُ الإسلامِ حُبّی و حُبُّ أهلِ بَیتِی . ⁽²⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إنَّ الإمامَةَ اُسُّ الإسلامِ النامی ، و فَرعُهُ السامی . ⁽³⁾

1860 - مَعنَی الإسلامِ

1860 - معنای اسلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الإسلامُ أن تُسلِمَ وَجهَکَ للّهِِ عَزَّ و جلَّ ، و أن تَشهَدَ أن لا إلَهَ إلاّ اللّهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإسلامُ أن تُسلِمَ قَلبَکَ و یَسلَمَ المُسلمونَ مِن لِسانِکَ و یَدِکَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإسلامُ حُسنُ الخُلقِ . ⁽⁶⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لأَنسُبَنَّ الإسلامَ نِسبَةً لَم یَنسُبهُ أحَدٌ قَبلی و لا یَنسُبُهُ أحَدٌ بَعدی : الإسلامُ هُو التسلیمُ ، و التسلیمُ هُو التصدیقُ ، و التصدیقُ هُو الیَقینُ ، و الیَقینُ هُو الأداءُ ، و الأداءُ هُو العَمَلُ . ⁽⁷⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام برهنه است، و جامه آن تقواست ، پوشش زیرینش هدایت است و بالاپوشش حیا ، اساسش پارسایی است و کمالش دینداری و میوه اش کار نیک . هر چیزی بنیادی دارد و بنیاد اسلام دوست داشتن ما خاندان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنیاد اسلام ، دوست داشتن من و اهل بیت من است .

امام رضا علیه السلام :امامت، ریشه بالنده اسلام و شاخه بلند آن است .

1860

معنای اسلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام آن است که چهره (جانت) را تسلیم خداوند عزّ و جلّ کنی و شهادت دهی که معبودی جز اللّه نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام آن است که دلت را تسلیم [حق ]کنی ، و مسلمانان از دست و زبانت آسوده باشند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام، یعنی اخلاق نیکو .

امام علی علیه السلام :اسلام را آن چنان وصف کنم که پیش از من هیچ کس چنان وصفی نکرده و پس از من نیز نخواهد کرد : اسلام، همان تسلیم است و تسلیم، همان تصدیق و تصدیق، همان یقین و یقین، همان انجام وظیفه است و انجام وظیفه، همان عمل است .

1) تحف العقول : 52 .

2) کنز العمّال : 37631 .

3) الکافی : 1/200/1 .

4) کنز العمّال : 39 .

5) کنز العمّال : 17 .

6) کنز العمّال : 5225 .

7) معانی الأخبار : 185/1 .

عنه علیه السلام :الإسلامُ هُو التسلیمُ ، و التسلیمُ هُو الیَقینُ ، و الیَقینُ هُو التصدیقُ ، و التصدیقُ هُو الإقرارُ ، و الإقرارُ هُو الأداءُ ، و الأداءُ هُو العَملُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :غایَةُ الإسلامِ التسلیمُ ، غایَةُ التسلیمِ الفَوزُ بِدارِ النَّعیمِ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :و أمّا مَعنی صِفةِ الإسلامِ فهُو الإقرارُ بجَمیعِ الطاعَةِ الظاهِرِ الحُکمِ و الأداءُ لَهُ ، فإذا أقَرَّ المُقِرُّ بجَمیعِ الطاعةِ فی الظاهِرِ مِن غَیرِ العَقدِ علَیهِ بالقُلوبِ فقدِ استَحَقَّ اسمَ الإسلامِ و مَعناهُ ، و استَوجَبَ الوَلایَةَ الظاهِرَةَ ، و إجازَةَ شهادَتِهِ ، و المَواریثَ ، و صارَ لَهُ ما لِلمُسلِمِینَ ، و علَیهِ ما علی المُسلمینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا أجابَ عن مَسائلِ رَجُلٍ شامِیٍّ و قالَ الشّامِیُّ : أسلَمتُ للّهِِ الساعَةَ ـ: بَل آمَنتَ بِاللّهِ الساعَةَ ، إنَّ الإسلامَ قبلَ الإیمانِ و علَیهِ یَتوارَثُونَ و یَتَناکَحُونَ ، و الإیمانُ علَیهِ یُثابُونَ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :اسلام همان تسلیم است و تسلیم، یقین و یقین ، تصدیق و تصدیق ، اقرار و اقرار ، ادا و ادا ، عمل .

امام علی علیه السلام :نهایت اسلام ، تسلیم است ؛ پایان تسلیم رسیدن به سرای پر نعمت (بهشت) است .

امام صادق علیه السلام :اسلام به معنای اقرار ظاهری (زبانی) به همه طاعات و احکام الهی است . پس هر که در ظاهر، به تمام طاعات اقرار کند ، گر چه اعتقاد قلبی بدان نداشته باشد، سزاوار نام اسلام و معنای آن می باشد و بایسته دوستی ظاهری است و شهادتش مجاز است و ارث می برد و هر چه برای مسلمانان و بر مسلمانان است برای او و بر او نیز هست .

امام صادق علیه السلامـ هنگامی که به سؤالات مرد شامی پاسخ داد و آن مرد عرض کرد اکنون به خداوند اسلام آوردم ـفرمود : نه ، بلکه اکنون به خدا ایمان آوردی ؛ اسلام پیش از ایمان است؛ به وسیله اسلام از یکدیگر ارث برند و با هم ازدواج کنند ، اما به وسیله ایمان ثواب و پاداش برند .

1) نهج البلاغة : الحکمة 125 .

2) غرر الحکم : (6349 ـ 6350) .

3) تحف العقول : 329 .

4) الکافی : 1/173/4 .

عنه علیه السلام :الإسلامُ یُحقَنُ بهِ الدَّمُ و تُؤَدّی بهِ الأمانَةُ ، و تُستَحَلُّ به الفُروجُ ، و الثَّوابُ علی الإیمانِ. ⁽¹⁾

التسلیم : باب 1878 .

1861 - الإسلامُ وَالاستِسلامُ

1861 - اسلام و تسلیم

الکتاب :

بَلْ هُمُ الْیَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ» . ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لَمّا نَظَرَ إلی رایاتِ معاویةَ و أهلِ الشامِ ـ: و الذی فَلَقَ الحَبَّةَ و بَرَأ النَّسَمَةَ ، ما أسلَمُوا و لکنِ استَسلَمُوا و أسَرُّوا الکُفرَ ، فَلَمّا وَجَدُوا علَیهِ أعوانا رَجَعُوا إلی عَداوَتِهِم لَنا ، إلاّ أنّهُم لَم یَترُکُوا الصلاةَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: و الذی فَلَقَ الحَبَّةَ و بَرَأ النَّسَمَةَ ، ما أسلَمُوا و لکنِ استَسلَمُوا و أسَرُّوا الکُفرَ ، فلَمّا وَجَدُوا أعوانا علَیهِ أعلَنُوا ما کانوا أسَرُّوا ، و أظهَرُوا ما کانوا أبطَنُوا . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :به وسیله اسلام خون اشخاص حفظ می شود و امانت ادا می گردد ، و زناشویی حلال می شود ، ولی ثواب در برابر ایمان داده می شود .

1861

اسلام و تسلیم

قرآن :

«بلکه همانان امروز تسلیم شوندگانند» .

حدیث :

امام علی علیه السلامـ به هنگام دیدن پرچمهای معاویه و سپاه شام ـفرمود : سوگند به آن که دانه را شکافید و انسان را آفرید ، آنان مسلمان نشدند ، بلکه تسلیم شدند و کفر را در دلهایشان پنهان کردند و چون یارانی برای آن یافتند ، دشمنی خود با ما را از سر گرفتند جز اینکه [تنها ]نماز را ترک نکردند .

امام علی علیه السلامـ درباره معاویه و دار و دسته او ـفرمود : سوگند به آن که دانه را شکافت و انسان را آفرید ، آنان اسلام نیاوردند ، بلکه [ناچار] تسلیم شدند و کفرشان را پنهان داشتند و هنگامی که برای آن یاورانی یافتند ، آنچه را پنهان کرده بودند ، آشکار ساختند و آنچه را پوشانده بودند ، برنمایاندند .

1) الکافی : 2/25/6 .

2) (انظر) بحار الأنوار : 68 / 309 باب 25 . الإیمان : باب 265 .

3) الصافّات : 26 .

4) شرح نهج البلاغة : 4/31 .

5) غرر الحکم : 10142 ، نهج البلاغة : الکتاب 16 نحوه .

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی معاویةَ ـ: ما أسلَمَ مُسلِمُکُم إلاّ کَرها . ⁽¹⁾

1862 - ما یُخالِفُ الإسلامَ

1862 - آنچه با اسلام ناسازگار است

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :جانِبُوا الخِیانةَ ، فإنّها مُجانَبَةُ الإسلامِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن أعانَ علی مُسلمٍ فقد بَرِئَ مِنَ الإسلامِ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1862

آنچه با اسلام ناسازگار است

امام علی علیه السلام :از خیانت دوری کنید ؛ که خیانت از اسلام بدور است .

امام علی علیه السلام :هر که بر ضد مسلمانی کمک کند ، از اسلام بدور است .

1863 - غُربَةُ الإسلامِ

1863 - غربت اسلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ الإسلامَ بَدأ غَرِیبا و سَیَعُودُ غَریبا کما بَدأ ، فَطُوبی للغُرَباءِ . ⁽⁵⁾

کنز العمّال عَن سهلِ بنِ سعدٍ :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ الإسلامَ بَدأ غَریبا و سَیَعُودُ غَریبا فَطُوبی لِلغُرَباءِ . قالوا : یا رسولَ اللّهِ ، و ما الغُرَباءُ ؟ قالَ : الذین یُصْلِحُونَ عندَ فَسادِ الناسِ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلامـ در نامه ای به معاویه ـنوشت : و مسلمانِ شما جز از روی ناچاری اسلام نیاورد .

1863

غربت اسلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام غریبانه آغاز شد و بزودی ، همچون ابتدای خود ، غریب خواهد شد ؛ پس خوشا به حال غریبان .

کنز العمّال به نقل از سهل بن سعد :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : اسلام غریبانه آغاز شد و بزودی غریب خواهد شد ؛ پس خوشا به حال غریبان . عرض کردند : ای رسول خدا! غریبان کیستند؟ فرمود : کسانی که وقتی مردم فاسدند آنان صالحند .

1) نهج البلاغة: الکتاب64.

2) غرر الحکم : 4742 .

3) غرر الحکم : 9220 .

4) (انظر) الإیمان : باب 291 .

5) کنز العمّال : 1192 .

6) کنز العمّال : 1198 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن قَولِ علیٍّ علیه السلام : الإسلامُ بَدأ غَریبا و سَیَعُودُ غَریبا کما کانَ ، فَطُوبی للغُرَباءِ ـ: یَستَأنِفُ الدّاعی مِنّا دُعاءً جَدیدا کما دَعا إلَیهِ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

1864 - تَحریفُ الإسلامِ

1864 - تحریف اسلام

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فی المَلاحِمِ ـ: فعِندَ ذلکَ أخَذَ الباطِلُ مَآخِذَهُ ......... و کانَ أهلُ ذلکَ الزمانِ ذِئابا ، و سَلاطِینُهُ سِباعا ، و أوساطُهُ اُکّالاً ، و فُقَراؤهُ أمواتا ، و غارَ الصِّدقُ ، و فاضَ الکَذِبُ ، و استُعمِلَتِ المَوَدَّةُ باللِّسانِ و تَشاجَرَ الناسُ بالقُلُوبِ ، و صارَ الفُسُوقُ نَسَبا و العَفافُ عَجَبا ، و لُبِسَ الإسلامُ لُبسَ الفَروِ مَقلُوبا . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که معنای این جمله علی علیه السلام چیست که فرمود : اسلام غریبانه آغاز شد و بزودی، همچون گذشته، غریب خواهد شد ـفرمود : آن دعوتگر که از ماست دعوت جدیدی را از سر خواهد گرفت ، همچنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن دعوت کرد .

1864

تحریف اسلام

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای که طیّ آن به فتنه و فساد و خون ریزیهای آینده اشاره می کند ـفرمود : در آن هنگام باطل در مواضع خود جای گیرد و استوار شود . . . مردمِ آن زمان گرگ باشند و فرمانروایانشان درنده و مردمان متوسط، خورنده و فقیران ، [همانند ]مُرده ، راستی بخشکد و دروغ برجوشد ، مردم ، به زبان با هم دوستی کنند ، و در دل با هم دشمنی ورزند ، فسق و فجور باعث نسب (شرافت) شود و پاکدامنی ، مایه شگفتی باشد و اسلام مانند پوستینِ وارونه پوشیده شود .

1) بحار الأنوار : 8/12/10 .

2) (انظر) کنز العمّال : 1 / 238 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 108 .

1865 - مَن لَیسَ بِمُسلِمٍ

1865 - کسی که مسلمان نیست

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أصبَحَ لا یَهتَمُّ بِاُمورِ المُسلمینَ فلَیسَ بمُسلمٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أصبَحَ لا یَهتَمُّ بِاُمورِ المُسلمینَ فَلَیسَ مِنهُم ، و مَن سَمِعَ رَجلاً یُنادِی : یا لَلمسلمینَ ! فَلَم یُجِبهُ فلَیسَ بمُسلِمٍ . ⁽²⁾

1865

کسی که مسلمان نیست

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که روز خود را آغاز کند و به امور مسلمانان اهتمام نورزد ، مسلمان نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که روز خود را آغاز کند و دغدغه امور (مشکلات) مسلمانان را نداشته باشد ، از آنان نیست و هر که فریاد کمک خواهیِ مردی را بشنود و به کمکش نشتابد ، مسلمان نیست .

1866 - النَّوادِرُ

1866 - گوناگون

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الإسلامُ ذَلُولٌ لا یُرکِبُ إلاّ ذَلولاً . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإسلامُ یَسبِکُ الرِّجالَ کما یَسبِکُ النارُ خُبثَ الحَدیدِ و الذَّهَبِ و الفِضَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئلَ عن أفضَلِ الإسلامِ ـ: مَن سَلِمَ المُسلمونَ مِن لِسانِهِ و یَدِهِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَتُنقَضُنَّ عُرَی الإسلامِ عُروَةً عُروَةً کُلَّما نُقِضَتْ عُروَةٌ تَشَبَّثَ الناسُ بالَّتی تَلِیها ، فَأوَّلُهُنَّ نَقضُ الحُکمِ و آخِرُهُنَّ الصلاةُ . ⁽⁷⁾

1866

گوناگون

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام ، رام است و جز به کسی که رام است سواری نمی دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسلام ، [گوهر ]مردان را گداخته و ناب می گرداند ، همچنان که آتش ، ناخالصی آهن و طلا و نقره را می زداید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به این سؤال که برترین اسلام چیست ـفرمود : کسی که مسلمانان از زبان و دست او آسوده باشند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر آینه دستگیره های اسلام یکی یکی شکسته خواهد شد و هرگاه دستگیره ای شکسته شود، مردم دستگیره بعدی را خواهند گرفت ، اولین دستگیره ای که شکسته می شود دستگیره داوری [عادلانه ]است و آخرین آنها نماز .

1) الکافی : 2/163/1 .

2) الکافی : 2/ 164/5 .

3) (انظر) وسائل الشیعة : 11 / 559 باب 18 . الأمانة : باب 305 .

4) کنز العمّال : 244 .

5) کنز العمّال : 311 .

6) الأمالی للطوسی : 271/505 .

7) الأمالی للطوسی : 186/311 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنَّ لَکُم عَلَما فاهتَدُوا بِعَلَمِکُم ، و إنَّ لِلإسلامِ غایَةً فانتَهُوا إلی غایَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :رَأسُ الإسلامِ الأمانَةُ ، رَأسُ النِّفاقِ الخِیانَةُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مِلاکُ الإسلامِ صِدقُ اللِّسانِ . ⁽³⁾

امام علی علیه السلام :همانا برای [هدایت ]شما نشانه ای [نصب شده] است ، پس با نشانه خود راه را بیابید؛ و اسلام را غایت (خط پایانی) است ، پس به آن غایت برسید .

امام علی علیه السلام :سرآمد [آثار] اسلام ، امانتداری است ، سرآمد [آثار] نفاق خیانت است .

امام علی علیه السلام :اساس اسلام ، راستگویی است .

1) نهج البلاغة : الخطبة 176 .

2) غرر الحکم : (5226 ـ 5227) .

3) غرر الحکم : 9727 .

243 - السَّلام

243 - سلام کردن

اشاره

وسائل الشیعة : 8 / 437 باب 32 ـ 36 و 38 ـ 50 و 52 ـ 55 .

کنز العمّال : 9 / 128 «محظورات السلام» .

بحار الأنوار : 76 / 13 باب 98 «سلام الإذن» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 76 / 1 باب 97 «إفشاء السلام» . کنز العمّال : 9 / 113 ـ 128 ، 214 ـ 220 .

1867 - تَحِیَّةُ المُسلِمینَ

1867 - درود مسلمانان

الکتاب :

وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِها الْأنْهارُ خالِدِینَ فِیها بِإذْنِ رَبِّهِمْ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ». ⁽¹⁾

دَعْواهُم فِیها سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیْها سَلاَمٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أنِ الحَمْدُ للّهِِ رَبِّ العالَمِینَ». ⁽²⁾

⁽³⁾ الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السَّلامُ تَحِیَّةٌ لِمِلَّتِنا ، و أمانٌ لِذِمَّتِنا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا تَلاقَیتُم فَتَلاقَوا بِالتَّسلیمِ و التّصافُحِ ، و إذا تَفَرَّقتُم فَتَفَرَّقُوا بِالاستِغفارِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن مُوجِباتِ المَغفِرَةِ بَذلَ السلامِ و حُسنَ الکلامِ . ⁽⁶⁾

1867

درود مسلمانان

قرآن :

«کسانی که ایمان آوردند و کار شایسته کردند به بهشتهایی که نهرها در آنها جاری است برده شوند ، به فرمان پروردگارشان در آن جا جاودانه بمانند و به سلام ، یکدیگر را درود گویند» .

«در آن جا دعایشان این است : بار خدایا! تو منزّهی و به هنگام درود ، سلام گویند . و پایان دعایشان این است : سپاس خدای را که پروردگار جهانیان است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سلام، درودِ آیین ما و ایمنیِ عهد و زنهار ماست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه به هم برخوردید، با سلام کردن و دست دادن برخورد کنید و چون جدا شدید ، با آمرزش خواهی [برای یکدیگر] از هم جدا شوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یکی از موجبات مغفرت ، سلام کردن و سخن نیکو گفتن است .

1) إبراهیم : 23 .

2) یونس : 10 .

3) (انظر) النساء: 86 ، هود: 69 ، الحجر: 52 ، النحل: 32 ، مریم: 47 ، 62 ، النور: 61 ، الفرقان: 63 ، 75 ، الأحزاب: 44 ، الذاریات: 25 ، الواقعة: 26 .

4) کنز العمّال : 25242 .

5) الأمالی للطوسی : 215/374 .

6) جامع الأخبار:230/591 .

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أبخَلَ الناسِ مَن بَخِلَ بِالسلامِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :البَخِیلُ مَن بَخِلَ بِالسلامِ . ⁽²⁾

1868 - السَّلامُ قَبلَ الکَلامِ

1868 - سلام پیش از کلام

الإمامُ الحسینُ علیه السلام :لا تَأذَنُوا لأِحَدٍ حتّی یُسَلِّمَ . ⁽³⁾

الخصالُ عَن إسماعیلَ بن أبی زیادٍ عَن أبی عبد اللّه علیه السلام ، عن آبائه علیهم السلام: قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن بَدَأ بِالکَلامِ قَبلَ السلامِ فلا تُجِیبُوهُ . و قالَ علیه السلام : لا تَدعُ إلی طَعامِکَ أحَدا حتّی یُسَلِّمَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السَّلامُ قَبلَ الکلامِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ 1868

سلام پیش از کلام

امام حسین علیه السلام :به هیچ کس اجازه [ورود به منزل خود را] ندهید تا وقتی که سلام کند .

الخصال به نقل از اسماعیل بن ابی زیاد، از امام صادق علیه السلام ، از نیاکان خود :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر که پیش از سلام گفتن آغاز به سخن کند ، جوابش را ندهید» . و امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کس را به غذایت تعارف مکن ، تا وقتی که سلام کند .

امام صادق علیه السلام :نخست سلام کنید ، بعد سخن آغازید .

1869 - إفشاءُ السَّلامِ

1869 - رواج دادن سلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أفشِ السلامَ یَکثُر خَیرُ بَیتِکَ . ⁽⁷⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بخیل ترین مردم ، کسی است که در سلام کردن بخل ورزد .

امام صادق علیه السلام :بخیل کسی است ، که در سلام گفتن بخل ورزد .

1869

رواج دادن سلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به همه سلام ده تا خیر و برکت خانه ات زیاد شود .

1) الأمالی للطوسی : 89/136 .

2) معانی الأخبار : 246/8 .

3) تحف العقول : 246 .

4) الخصال : 19/67 .

5) جامع الأخبار : 231/596 .

6) (انظر) کنز العمّال : 9 / 122 .

7) الخصال : 181/246 .

بحار الأنوار :من کتاب الغایات عن رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أ لاَ اُخبِرُکُم بخَیرِ أخلاقِ أهلِ الدُّنیا و الآخِرَةِ؟ قالوا : بَلی یا رسولَ اللّهِ ، فقالَ : إفشاءُ السلامِ فی العالَمِ . ⁽¹⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ السلامَ اسمٌ مِن أسماءِ اللّهِ تعالی ، فَأفشُوهُ بَینَکُم . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنَّ اللّهَ یُحِبُّ إطعامَ الطَّعامِ ، و إفشاءَ السَّلامِ . ⁽³⁾

1870 - الابتِداءُ بِالسَّلامِ

1870 - پیشدستی کردن در سلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ أولَی الناسِ بِاللّهِ و برسولِهِ مَن بَدَأ بِالسلامِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أطوَعُکُم للّهِِ الذی یَبدَأُ صاحِبَهُ بِالسلامِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :البادِئُ بِالسلامِ بَرِیءٌ مِنَ الکِبرِ . ⁽⁷⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السلامُ سَبعونَ حَسَنةً ، تِسعَةٌ و سِتُّونَ لِلمُبتَدی و واحِدَةٌ لِلرّادِّ . ⁽⁸⁾

بحار الأنوارـ به نقل از کتاب الغایات ـ: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : آیا شما را از بهترین اخلاق مردم دنیا و آخرت خبر ندهم؟ عرض کردند : چرا ، ای رسول خدا . فرمود : رواج دادن سلام در جهان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سلام یکی از نامهای خداوند متعال است ، پس آن را در میان خود رواج دهید .

امام باقر علیه السلام :خداوند اطعام کردن مردم و به همه سلام دادن را دوست دارد .

1870

پیشدستی کردن در سلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نزدیکترین مردم به خدا و رسول او کسی است که آغازگر سلام باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرمانبردارترین شما از خدا کسی است که در سلام کردن به دوست خود پیشدستی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آغازگر سلام ، از تکبّر بدور است .

امام علی علیه السلام :سلام، هفتاد ثواب دارد که شصت و نه تای آن برای سلام کننده است و یکی برای جواب دهنده .

1) بحار الأنوار : 76/12/50 .

2) کنز العمّال : 25237 .

3) المحاسن : 2/143/1371 .

4) (انظر) بحار الأنوار : 76 / 1 باب 97 .

5) بحار الأنوار:76/12/50 .

6) کنز العمّال : 25253 .

7) کنز العمّال : 25265 .

8) بحار الأنوار : 76/11/46 .

عنه علیه السلام :لِکُلِّ داخِلٍ دَهْشَةٌ ، فابدَؤوا بِالسلامِ . ⁽¹⁾

1871 - التَّسلیمُ عِندَ دُخولِ البَیتِ

1871 - سلام کردن هنگام وارد شدن به خانه

الکتاب :

فَإذَا دَخَلْتُم بُیُوتَا فَسَلِّمُوا عَلَی أنْفُسِکُم تَحِیَّةً مِن عِندِ اللّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً». ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إذا دَخَلَ أحَدُکُم بَیتَهُ فَلْیُسَلِّمْ ؛ فإنَّهُ یَنزِلُهُ البَرکَةُ ، و تُؤنِسُهُ الملائکةُ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فی قولِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ : «فَإذا دَخَلْتُمْ بُیُوتا فَسَلِّمُوا علی أنْفُسِکُم» ـ: هُو تَسلیمُ الرَّجُلِ علی أهلِ البیتِ حینَ یَدخُلُ ، ثُمَّ یَرُدُّونَ علَیهِ ، فهُو سَلامُکُم عَلی أنفُسِکُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: إذا دَخَلَ الرَّجُلُ مِنکُم بَیتَهُ ، فإن کانَ فیهِ أحَدٌ یُسَلِّمُ علَیهِم ، و إن لَم یَکُن فیهِ أحَدٌ فَلْیقُلْ : السلامُ علَینا مِن عِندِ رِبِّنا ، یقولُ اللّهُ : «تَحِیّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً» . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :هر وارد شونده ای سرگشته است ؛ پس شما آغاز به سلام کنید .

1871

سلام کردن هنگام وارد شدن به خانه

قرآن :

«هر گاه وارد خانه هایی شدید به خودتان سلام کنید که آن تحیّتی است مبارک و پاکیزه از جانب خدا» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه یکی از شما وارد خانه خود شد ، سلام کند ؛ زیرا سلام بر آن برکت فرود می آورد و فرشتگان با آن انس می گیرند .

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه : «هرگاه وارد خانه هایی شدید، به خودتان سلام کنید» ـفرمود : منظور سلام کردن مرد بر اهل خانه است به هنگام ورود و جواب دادن اهل خانه است به او . پس ، این سلام شماست به خود شما .

امام باقر علیه السلامـ درباره همین آیه ـفرمود : هرگاه مردی از شما به خانه خود وارد شد ، اگر کسی در خانه بود به آنها سلام کند و اگر کسی نبود بگوید : «السلامُ علینا من عند ربّنا؛ سلام بر ما از جانب پروردگارمان» که خداوند می فرماید : «[که آن ]تحیّتی است مبارک و پاکیزه از جانب خدا» .

1) غرر الحکم : 7314 .

2) النور : 61 .

3) بحار الأنوار : 76/7/25 .

4) بحار الأنوار : 76/5/16 .

5) بحار الأنوار : 76/3/3 .

1872 - وُجوبُ رَدِّ السَّلامِ

1872 - واجب بودن جواب سلام

الکتاب :

وَ إذا حُیِّیْتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأحْسَنَ مِنْها أوْ رُدُّوها إنَّ اللّهَ کانَ عَلَی کُلِّ شَیءٍ حَسِیبا». ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السلامُ تَطَوُّعٌ ، و الرَّدُّ فَریضَةٌ. ⁽²⁾

الدرُّ المنثورُ عَن سَلمانِ الفارسیِّ :جاءَ رَجُلٌ إلی النبیِّ صلی الله علیه و آله فقالَ : السلامُ علَیکَ یا رسولَ اللّهِ ، فقالَ : و علَیکَ و رَحمَةُ اللّهِ ، ثُمّ أتی آخَرُ فقالَ : السلامُ علَیکَ یا رسولَ اللّهِ و رَحمَةُ اللّهِ ، فقالَ : و علَیکَ و رَحمَةُ اللّهِ و بَرَکاتُهُ ، ثُمّ جاءَ آخَرُ فقالَ : السلامُ علَیکَ و رَحمَةُ اللّهِ و بَرکاتُهُ ، فقالَ لَهُ : و علَیکَ ، فقالَ لَهُ الرَّجُلُ : یا نَبِیَّ اللّهِ ـ بِأبی أنتَ و اُمّی ـ أتاکَ فُلانٌ و فُلانٌ فَسَلَّما علَیکَ فَرَدَدتَ علَیهِما أکثَرَ مِمّا رَدَدتَ عَلَیَّ ! فقالَ : إنَّکَ لَم تَدَعْ لَنا شیئا ، قالَ اللّهُ : «و إذا حُیِّیتمُ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأحسَنَ مِنها أو رُدُّوها» فَرَدَدناها علَیکَ . ⁽³⁾

1872

واجب بودن جواب سلام

قرآن :

«چون به شما درودی گفته شد به درودی بهتر از آن یا همانند آن پاسخ دهید ، هر آینه خداوند حسابگر هر چیزی است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سلام کردن ، مستحب است و جواب سلام ، واجب .

الدرّ المنثور به نقل از سلمان فارسی :مردی بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و عرض کرد : سلام بر تو ای رسول خدا؛ حضرت فرمود : سلام و رحمت خدا بر تو باد . سپس ، مرد دیگری وارد شد و عرض کرد : سلام و رحمت خدا بر تو باد، ای رسول خدا . حضرت پاسخ داد : سلام و رحمت و برکات خدا بر تو باد . بعد مرد دیگری آمد و عرض کرد : سلام و رحمت و برکات خدا بر تو باد . حضرت فرمود : و بر تو باد . آن مرد عرض کرد : ای پیامبر خدا ـ پدر و مادرم فدایت باد ـ فلان و فلان آمدند و بر شما سلام کردند و در جوابشان چیزی اضافه فرمودی، اما در جواب من چیزی اضافه نکردی؟! حضرت فرمود : تو چیزی برای ما باقی نگذاشتی . خداوند فرموده است : «هرگاه تحیّتی به شما گفته شد به بهتر از آن، یا همانند آن جواب دهید» و ما هم همانند تحیّت تو را به تو جواب دادیم .

1) النساء : 86 .

2) کنز العمّال : 25294 .

3) الدرّ المنثور : 2/605 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :مَرَّ أمیرُ المؤمنینَ علیٌّ علیه السلام بِقَومٍ فَسَلَّمَ علَیهِم ، فقالوا : علَیکَ السلامُ و رَحمَةُ اللّهِ و بَرَکاتُهُ و مَغفِرَتُهُ و رِضوانُهُ ، فقالَ لَهُم أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام : لا تُجاوِزُوا بنا مِثلَ ما قالَتِ المَلائکةُ لأِبِینا إبراهیمَ علیه السلام ، إنّما قالوا : رَحمَةُ اللّهِ و بَرَکاتُهُ علَیکُم أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

1873 - أدَبُ السَّلامِ

1873 - آداب سلام کردن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یُسَلِّمُ الصغیرُ عَلی الکبیرِ، و یُسَلِّمُ الواحِدُ علی الاثنَینِ ، و یُسَلِّمُ القَلیلُ علی الکثیرِ ، و یُسَلِّمُ الراکِبُ علی الماشی ، و یُسَلِّمُ المارُّ علی القائمِ ، و یُسَلِّمُ القائمُ علی القاعِدِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خَمسٌ لا أدَعُهُنَّ حَتّی المَماتِ: ......... و التَّسلیمُ علی الصِّبیانِ لِتَکونَ سُنَّةً مِن بَعدی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لِیُسَلِّمِ الراکِبُ علی الماشی . ⁽⁴⁾

امام باقر علیه السلام :امیر المؤمنین علیه السلام به عده ای برخورد و به ایشان سلام کرد ، آنان در جواب گفتند : سلام و رحمت و برکات و آمرزش و خشنودی خدا بر تو باد . امیر المؤمنین علیه السلام فرمود : درباره ما از آنچه فرشتگان بر پدرمان ابراهیم علیه السلام گفتند فراتر نروید ؛ آنها فقط گفتند : رحمت و برکات خدا بر شما خاندان باد .

1873

آداب سلام کردن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کوچکتر به بزرگتر سلام کند و یک نفر به دو نفر و عدّه کمتر به عدّه بیشتر و سواره به پیاده و رهگذر به ایستاده و ایستاده به نشسته .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پنچ چیز است که تا زنده ام رهایشان نمی کنم ......... و سلام کردن به کودکان تا بعد از من سنّت شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سواره باید به پیاده سلام کند .

1) الکافی : 2/646/13 .

2) کنز العمّال : 25321 .

3) بحار الأنوار : 76/10/38 .

4) بحار الأنوار : 76/7/26 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :یُسَلِّمُ الصغیرُ علی الکبیرِ، و المارُّ علی القاعِدِ، و القلیلُ علی الکَثیرِ . ⁽¹⁾

1874 - مَن لا یَنبَغی التَّسلیمُ عَلَیهِم

1874 - کسانی که نباید به آنان سلام کرد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا تَبدَؤوا أهلَ الکِتابِ بالسلامِ ، فإن سَلَّمُوا علَیکُم فقولوا : عَلَیکُم . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :نَهی رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یُسَلَّمَ علی أربَعةٍ : عَلی السَّکرانِ فی سُکرِهِ، و علی مَن یَعمَلُ التَّماثیلَ ، و عَلی مَن یَلعَبُ بِالنَّردِ ، و علی مَن یَلعَبُ بِالأربَعَة عَشَرَ ، و أنا أزِیدُکُمُ الخامِسَةَ : أنهاکُم أن تُسَلِّمُوا علی أصحابِ الشَّطرَنجِ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :لا تُسَلِّمُوا علی الیَهُودِ ، و لا علی النَّصاری ، و لا علی المَجُوسِ ، و لا عَبَدَةِ الأوثانِ ، و لا علی مَوائدِ شُرّابِ الخَمرِ ، و لا علی صاحِبِ الشَّطرَنجِ و النَّردِ ، و لا علی المُخَنَّثِ ، و لا علی الشاعِرِ الذی یَقذِفُ المُحصَناتِ ، و لا علی المُصَلِّی ؛ و ذلکَ لأنَّ المُصَلِّیَ لا یَستَطیعُ أن یَرُدَّ السلامَ ، لأنَّ التَّسلیمَ مِنَ المُسَلِّمِ تَطَوُّعٌ و الرَّدَّ علَیهِ فَریضَةٌ ، و لا علی آکِلِ الرِّبا ، و لا علی رَجُلٍ جالِسٍ علی غائطٍ ، و لا علی الذی فی الحَمّامِ ، و لا علی الفاسِقِ المُعلِنِ بِفِسقِهِ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :کوچکتر به بزرگتر سلام کند ، و رهگذر به نشسته و عدّه کمتر به عدّه زیادتر .

1874

کسانی که نباید به آنان سلام کرد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شما به اهل کتاب سلام نکنید و اگر به شما سلام کردند ، در جواب بگویید : علیکم .

امام علی علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله از سلام کردن به چهار کس نهی فرمود ؛ به آدمی که در حال مستی است ، به پیکر تراش ، به نرد باز و به کسی که سه پَر ⁽⁵⁾بازی می کند . پنجمی را من اضافه می کنم : شما را از سلام کردن به شطرنج بازان نهی می کنم .

امام باقر علیه السلام :نه به یهودیان سلام کنید ، نه به نصرانیان ، نه به مجوسیان ، نه به بت پرستان ، نه به کسانی که بر سفره شراب خواران می نشینند و نه به شطرنج بازان و نرد بازان و نه به مأبون و نه به شاعری که به زنان پاکدامن تهمت می زند و نه به کسی که در حال نماز است ؛ زیرا نمازگزار نمی تواند جواب سلام را بدهد ، در حالی که سلام کردن برای مسلمان مستحب است و جواب سلام او را دادن واجب و نه به ربا خوار و نه به کسی که در حال قضای حاجت است و نه به کسی که در حمّام است و نه به فاسقی که آشکارا فسق و گناه می کند .

1) الکافی : 2/646/1 .

2) قرب الإسناد : 133/465 .

3) بحار الأنوار : 76/8/32 .

4) بحار الأنوار : 76/9/35 .

5) سه پَر یا همان دوز بازی که در این دوره مرسوم است ـ م .

عنه علیه السلام :إذا دَخَلتَ المَسجِدَ و القَومُ یُصَلُّونَ فلا تُسَلِّمْ علَیهِم ، و سَلِّم علی النبیِّ صلی الله علیه و آله ثُمّ أقبِلْ علی صَلاتِکَ ، و إذا دَخَلتَ علی قَومٍ جُلُوسٍ یَتَحَدَّثُونَ فَسَلِّمْ علَیهِم . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :کانَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُسَلِّمُ عَلَی النِّساءِ و یَردُدْنَ علَیهِ ، و کانَ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام یُسَلِّمُ علی النِّساءِ ، و کانَ یَکرَهُ أن یُسَلِّمَ علی الشّابَّةِ مِنهُنَّ ، و یقولُ : أتَخَوَّفُ أن یُعجِبَنی صَوتُها فَیَدخُلَ عَلَیَّ أکثَرُ ممّا طَلَبتُ مِنَ الأجرِ . ⁽²⁾

1875 - أدَبُ الوَداعِ

1875 - آداب خداحافظی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ کانَ إذا وَدَّعَ المؤمنینَ قالَ ـ: زَوَّدَکُم اللّهُ التَّقوی ، و وَجَّهَکُم إلی کُلِّ خَیرٍ ، و قَضی لَکُم کُلَّ حاجَةٍ ، و سَلَّمَ لَکُم دِینَکُم و دُنیاکُم ، و رَدَّکُم إلَیَّ سالِمِینَ . ⁽³⁾

امام باقر علیه السلام :هر گاه وارد مسجد شدی و مردم در حال نماز بودند ، به آنها سلام مکن، بلکه به پیامبر صلی الله علیه و آله سلام ده و آن گاه به نماز پرداز ؛ و هرگاه بر عدّه ای که نشسته اند و صحبت می کنند وارد شدی، به آنان سلام کن .

امام صادق علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله به زنها سلام می کرد و آنها جواب سلام حضرت را می دادند . امیر المؤمنین علیه السلام نیز به زنها سلام می کرد، اما از سلام کردن به زنان جوان کراهت داشت و می فرمود : می ترسم صدایشان مرا خوش آید و در نتیجه ، چیزی به دلم در آید که به ثوابش نیرزد .

1875

آداب خداحافظی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ هرگاه با مؤمنان خداحافظی می کرد ـمی فرمود : خداوند ره توشه تقوا به شما دهد و به هر آنچه خیر است رهنمونتان شود و همه نیازها (مشکلاتتان) را برطرف سازد و دین و دنیاتان را سالم نگه دارد و شما را سالم و تندرست سوی من برگرداند .

1) . بحار الأنوار: 76/8/28.

2) الکافی : 5/535/3 .

3) تنبیه الخواطر : 2/6 .

1876 - سَلامُ الإذنِ

1876 - سلام اجازه

الکتاب :

یا أیُّها الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتا غَیرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلَی أهْلِها». ⁽¹⁾

⁽²⁾ الحدیث :

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن قولِهِ تعالی : «لا تَدْخُلُوا بُیُوتا غَیرَ بُیُوتِکُم حَتّی تَسْتَأْنِسُوا و تُسَلِّمُوا عَلی أهلِها» ـ: الاستِیناسُ وَقْعُ النَّعلِ و التَّسلیمُ . ⁽³⁾

1876

سلام اجازه

قرآن :

«ای کسانی که ایمان آورده اید! به خانه ای غیر از خانه خود وارد مشوید ، مگر آن که اجازه بگیرید و به ساکنانش سلام دهید» .

حدیث :

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از آیه: «به خانه ای غیر از خانه خود وارد مشوید ، مگر آن که اجازه گیرید و به ساکنانش سلام دهید» ـفرمود : اجازه گرفتن، صدا در آوردن با کفش و سلام کردن است .

1) النور : 27 .

2) (انظر) النور: 58 ، الأحزاب: 53 .

3) بحار الأنوار : 76/14/3 .

244 - التَّسلیم

244 - تسلیم

اشاره

الشرک : باب 1973 .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 71 / 98 باب 63 «التوکلّ ، و التفویض ، و الرِّضا ، و التسلیم» .

2) انظر : عنوان 191 «الرِّضا بالقضاء» ، 426 «التفویض» ، 554 «التوکّل» . القضاء و القدر : باب 3298 ، 3299 ، القضاء بین الناس : باب 3304 .

1877 - التَّسلیمُ

1877 - تسلیم

بحار الأنوار :أوحَی اللّهُ تعالی إلی داودَ علیه السلام : تُرِیدُ و اُرِیدُ، و إنّما یَکونُ ما اُرِیدُ ، فإن سَلَّمتَ لِما اُریدُ کَفَیتُکَ ما تُرِیدُ ، و إن لَم تُسَلِّم لِما اُرِیدُ أتعَبتُکَ فیما تُرِیدُ ، ثُمّ لا یَکونُ إلاّ ما اُرِیدُ . ⁽¹⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا عِبادَ اللّهِ! أنتُم کالمَرضی و رَبُّ العالَمِینَ کالطَّبِیبِ ، فَصَلاحُ المَرضی فیما یَعلَمُهُ الطَّبیبُ و تَدبِیرُهُ بهِ ، لا فیما یَشتَهِیهِ المَریضُ و یَقتَرِحُهُ ، ألا فَسَلِّمُوا للّهِِ أمرَهُ تکونُوا مِنَ الفائزِینَ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :أحَقُّ مَن خَلَقَ اللّهُ بِالتَّسلیمِ لِما قَضَی اللّهُ ، مَن عَرَفَ اللّهَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنّا لَنُحِبُّ أن نُعافی فِیمَن نُحِبُّ ، فإذا جاءَ أمرُ اللّهِ سَلَّمنا فیما یُحِبُّ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

1877

تسلیم

بحار الأنوار :خداوند متعال به داود علیه السلام وحی فرمود : تو می خواهی و من می خواهم و فقط آن می شود که من می خواهم ؛ پس ، اگر تسلیم خواست من شوی ، خواست تو را هم تأمین کنم ، اما اگر تسلیم خواست من نشوی ، تو را در راه خواسته ات به رنج افکنم و آن گاه همان شود که من می خواهم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای بندگان خدا! شما مانند بیمارید و پروردگار جهانیان چون طبیب، و صلاح بیمار در آن چیزی است که طبیب می داند و تشخیص می دهد، نه در آنچه بیمار می خواهد و پیشنهاد می کند ؛ هان! پس کار خدا را به خود او بسپارید ، تا از رستگاران باشید .

امام باقر علیه السلام :سزاوارترین خلق خدا به تسلیم در برابر قضای او ، کسی است که خداشناس باشد .

امام باقر علیه السلام :البته ما دوست داریم درباره کسی که دوستش می داریم رنج و مصیبتی به ما نرسد ، اما چون فرمان خدا در رسد تسلیم چیزی هستیم که او دوست دارد . ⁽⁶⁾

1) بحار الأنوار : 82/136/22 .

2) تنبیه الخواطر : 2/117 .

3) بحار الأنوار : 71/153/63 .

4) بحار الأنوار : 46/301/44 .

5) صدر الحدیث فی صبیّ له کان مریضا ثمّ توفّی، و قد کان علیه السلام قد أبدی اهتماما کبیرا و اغتمّ عمّا شدیدا فی مرضه حتّی تبیّن ذلک أصحابُه منه، لکنّه بعد موته کان منبسط الوجه .

6) آغاز این حدیث درباره مریضی یکی از کودکان حضرت می باشد که منجر به مرگ او شد. در هنگام بیماریِ آن کودک ، امام بسیار گرفته و اندوهگین بود، بحدی که اصحاب متوجه اندوه حضرت شدند اما بعد از مرگ او چهره اش باز و خوش رو بود .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :العَبدُ بَینَ ثلاثٍ : بَینَ بَلاءٍ و قَضاءٍ و نِعمَةٍ فعَلَیهِ للبلاءِ مِنَ اللّهِ الصَّبرُ فَریضَةٌ ، و علَیهِ لِلقضاءِ مِنَ اللّهِ التَّسلیمُ فَریضَةٌ ، و علَیهِ لِلنِّعمَةِ مِنَ اللّهِ الشُّکرُ فَریضَةٌ . ⁽¹⁾

الکافی عَن نَصرِ بنِ صاعِد مَولی أبی عَبدِ اللّه علیه السلام عن أبیه :سمعت أبا عبد اللّه علیه السلام یقول : ......... مَن تَمَسَّکَ بِالعُروَةِ الوُثقی فهُو ناجٍ . قلتُ : ما هِیَ ؟ قالَ : التَّسلیمُ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ : بِأیِّ شَیء عُلِمُ المؤمنُ أنّهُ مُؤمِنٌ ؟ ـ: بِالتَّسلیمِ للّهِِ ، و الرِّضا بما وَرَدَ علَیهِ مِن سُرورٍ و سَخَطٍ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَم یَکُن رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یقولُ لِشیءٍ قد مَضی : لو کانَ غَیرَهُ ! ⁽⁴⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :أمَرَنی أبی ـ یَعنی أبا عبدِ اللّهِ علیه السلام ـ أن آتِیَ المُفضَّلَ بنَ عُمَرَ فَاُعَزِّیَهُ بإسماعیلَ ، و قالَ : أقرِئ المُفَضَّلَ السَّلامَ و قُل لَهُ : اُصِبنا بِإسماعیلَ فَصَبَرنا ، فاصبِرْ کما صَبَرنا ، إذا أرَدنا أمرا و أرادَ اللّهُ أمرا سَلَّمنا لأِمرِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :بنده میان سه چیز قرار گرفته است ؛ میان بلا و قضا و نعمت . در برابر بلای خدا وظیفه صبر است ، در برابر قضای خدا وظیفه تسلیم است و در برابر نعمت خدا وظیفه شکر است .

الکافیـ به نقل از نصر بن صاعد ، هم پیمان امام صادق علیه السلام از پدرش ـ: شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود : ......... هرکه به محکمترین دستگیره چنگ زند ، نجات یافته است . عرض کردم : آن چیست؟ فرمود : تسلیم .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : از کجا دانسته می شود کسی مؤمن است؟ ـفرمود : از تسلیم او در برابر خدا و خرسندیش به هر خوشی و ناخوشی که به او رسد .

امام صادق علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله هیچ گاه درباره کاری که گذشته بود نمی فرمود : کاش جز این بود .

امام کاظم علیه السلام :پدرم ـ یعنی امام صادق علیه السلام ـ به من دستور داد که نزد مفضّل بن عمر بروم و درگذشت اسماعیل را به او تسلیت بگویم . به من فرمود : به مفضّل سلام برسان و بگو : ما در مصیبت از دست دادن اسماعیل صبر کردیم ، تو هم مثل ما صبر کن . هرگاه ما چیزی بخواهیم و خداوند چیز دیگری بخواهد ، به خواست او گردن می نهیم .

1) بحار الأنوار:82/129/7.

2) . الکافی : 2/371/10 .

3) بحار الأنوار:2/205/91.

4) . تنبیه الخواطر : 2/185 .

5) بحار الأنوار : 82/103/51 .

بحار الأنوار :ـ فی الزیارةِ الخامسة مِن الزیاراتِ الجامِعَةِ ـ: و اجعَلِ الإرشادَ فی عَمَلی ، و التَّسلیمَ لأِمرِکَ مِهادِی و سَنَدِی . ⁽¹⁾

1878 - مَعنَی التَّسلیمِ

1878 - معنای تسلیم

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :التَّسلِیمُ أن لا تَتَّهِمَ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا قالَ العَبدُ : لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ ، قالَ اللّهُ عَزَّ و جلَّ للمَلائکةِ : اِستَسلَمَ عَبدی ، اِقضُوا حاجَتَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إذا قالَ العبدُ : ما شاءَ اللّهُ لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ ، قالَ اللّهُ : مَلائکَتی اِستَسلَمَ عَبدی أعِینُوهُ ، أدرِکُوهُ ، اُقضُوا حاجَتَهُ . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ بحار الأنوارـ در زیارت پنجم از زیارت های جامع آمده است ـ: راهنمایی [تو] در کار من و تسلیم [من ]در برابر فرمانت را بستر و تکیه گاه من قرار ده .

1878

معنای تسلیم

امام علی علیه السلام :تسلیم آن است که [خدا را به چیزی ]متّهم نکنی .

امام صادق علیه السلام :هرگاه بنده بگوید : لا حول و لا قوّة الا باللّه ، خداوند عزّ و جلّ به فرشتگان فرماید : بنده ام تسلیم شد ، حاجتش را برآورید .

امام صادق علیه السلام :هرگاه بنده بگوید : ما شاء اللّه لا حول و لا قوّة الا باللّه ، خداوند فرماید : ای فرشتگان من! بنده ام تسلیم شد ، کمکش کنید ، او را دریابید ، حاجتش را برآورید .

1) بحار الأنوار : 102/168/6 .

2) غرر الحکم : 1164 .

3) بحار الأنوار : 93/189/23 .

4) بحار الأنوار : 93/190/25 .

5) (انظر) الإسلام : باب 1860 .

245 - السَّمت

245 - سیما و سیره

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 71 / 343 باب 85 «حُسن السَّمت و حُسن السِّیماء» . کنز العمّال : 3 / 247 «السَّمت الحسَن» .

1879 - حُسنُ السَّمتِ

1879 - سیما و سیره نیکو

الکتاب :

سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أثَرِ السُّجُودِ». ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الهَدْیُ الصالِحُ و السَّمْتُ الصالحُ و الاقتِصادُ جُزءٌ مِن خَمسَةٍ و أربَعینَ جُزءا مِنَ النُّبُوَّةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :زَینُ اُمَّتی فی حُسنِ السَّمْتِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خَلَّتانِ لا تَجتَمِعانِ فی مُنافِقٍ : فِقهٌ فی الإسلامِ ، و حُسنُ سَمْتٍ فی الوَجهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خَمسٌ لا یَجتَمِعنَ إلاّ فی المُؤمِنِ حَقّا یُوجِبُ اللّهُ لَهُ بِهِنَّ الجَنَّةَ : النُّورُ فی القَلبِ ، و الفِقهُ فی الإسلامِ ، و الوَرَعُ فی الدِّینِ ، و المَوَدَّةُ فی الناسِ ، و حُسنُ السَّمْتِ فی الوَجهِ . ⁽⁵⁾

1879

سیما و سیره نیکو

قرآن :

«[در وصف همراهان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ]نشانه آنان در چهره هایشان از اثر سجود (آشکار) است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روش نیک و سیره نیک و میانه روی، جزئی از چهل و پنج جزء نبوّت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زیور امّت من در نیکویی روش و سیره است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو خصلت است که در منافق فراهم نمی آیند : فهم در اسلام ، و برخورداری از سیمای نیکوکاران .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پنج چیز است که جز در مؤمن راستین فراهم نمی آیند و خداوند به سبب آنها بهشت را بر وی واجب می گرداند : نورانیّت دل ، فهم در اسلام ، پارسایی در دین ، محبوبیت در میان مردم و سیمای اهل خیر داشتن .

1) الفتح : 29 .

2) بحار الأنوار : 71/343/2 .

3) بحار الأنوار : 71/344/5 .

4) بحار الأنوار : 71/343/3 .

5) کنز الفوائد : 2/10 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :المُؤمِنُونَ هُم أهلُ الفضائلِ ، هَدْیُهُم السُّکونُ ، و هَیبَتُهُم الخُشوعُ ، و سَمْتُهُم التَّواضُعُ. ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :مؤمنان اهل فضایلند ، شیوه آنان سکون و آرامش است، و شکوهشان خشوع و نشانشان فروتنی .

1) مطالب السؤول : 53 .

246 - الاستِماع

246 - گوش سپردن

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 72 / 264 باب 115 «استماع اللغو و الکذب و الباطل و القصّة» .

2) انظر : الباطل : باب 365 ، الغِیبة : باب 3092 .

1880 - فَضلُ الأسماعِ الواعِیَةِ

1880 - ارزش گوشهای شنوا و پذیرا

الکتاب :

لِنَجْعَلَها لَکُم تَذْکِرَةً وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ». ⁽¹⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إذا لَم تَکُن عالِما ناطِقا فَکُن مُستَمِعا واعِیَا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :وُقِرَ سَمعٌ لَم یَفقَهِ (یَسمَعِ) الواعِیَةَ ، و کیفَ یُراعِی النَّبْأةَ مَن أصَمَّتهُ الصَّیحَةُ ؟! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :وُقِرَ قَلبٌ لَم یَکُن لَهُ اُذُنٌ واعِیَةٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :جَعَلَ لَکُم أسماعا لِتَعِیَ ما عَناها، و أبصارا لِتَجلُوَ عن عَشاها . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً (عَبدا) سَمِعَ حُکما فَوَعی ، و دُعِیَ إلی رَشادٍ فَدَنا ، و أخَذَ بِحُجزَةِ هادٍ فَنَجا. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :فَیا لَها أمثالاً صائبَةً ، و مَواعِظَ شافِیَةً ، لو صادَفَت قُلوبا زاکِیَةً ، و أسماعا واعِیَةً . ⁽⁷⁾

1880

ارزش گوشهای شنوا و پذیرا

قرآن :

«تا آن را مایه اندرزتان گردانیم و گوشِ گیرا ، آن را فرا گیرد» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :اگر دانشمندی گویا نیستی ، پس شنونده ای گیرا باش .

امام علی علیه السلام :کر باد آن گوشی که فریاد را نفهمد (نشنود) ، کسی که فریاد بلند را نمی شنود ، چگونه صدای آهسته را می شنود؟

امام علی علیه السلام :کر بادا دلی که آن را گوش شنوایی نباشد .

امام علی علیه السلام :خداوند به شما دو گوش داد تا آنچه را به آنها مربوط می شود دریافت کنند و دو چشم داد تا از نابینایی به در آیند .

امام علی علیه السلام :خدای رحمت کند مردی (بنده ای) را که سخن حکیمانه ای شنید و آن را پذیرفت و به راه راست خوانده شد و بدان نزدیک گشت و دامان راهنما را گرفت و نجات یافت .

امام علی علیه السلام :وه که چه مثلهای درست و اندرزهای شفابخش، اگر به دلهای پاک و گوشهای گیرا برخورند .

1) الحاقّة : 12 .

2) غرر الحکم : 4090 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 4 .

4) غرر الحکم : 10106 .

5) نهج البلاغة: الخطبة83 .

6) نهج البلاغة : الخطبة 76 .

7) نهج البلاغة : الخطبة 83 .

1881 - أسمَعُ الأسماعِ

1881 - شنواترین گوشها

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ألا إنَّ أبصَرَ الأبصارِ ما نَفَذَ فی الخَیرِ طَرفُهُ ، ألا إنَّ أسمَعَ الأسماعِ ما وَعی التَّذکیرَ و قَبِلَهُ . ⁽²⁾

الإمامُ الحسنُ علیه السلام :إنّ أبصَرَ الأبصارِ ما نَفَذَ فی الخَیرِ مَذهَبُهُ، و أسمَعُ الأسماعِ ما وَعَی التَّذکیرَ و انتَفَعَ بهِ . ⁽³⁾

1881

شنواترین گوشها

امام علی علیه السلام :بدانید که بیناترین دیدگان دیده ای است که نگاهش به خیر و صلاح باشد . بدانید که شنواترین گوشها گوشی است که پند و اندرز را بشنود و پذیرایش شود .

امام حسن علیه السلام :بیناترین دیدگان دیده ای است که نگاه خود را به خیر و خوبی بدوزد و شنواترین گوشها ، گوشی است که پند و اندرز را بشنود و از آن بهره برگیرد .

1882 - مَن حُجِبَ سَمعُهُ

1882 - گوش محجوب

الکتاب :

قُلْ إنَّما أُنذِرُکُمْ بِالوَحیِ وَ لا یَسمَعُ الصُّمُ الدُّعاءَ إذا ما یُنْذَرُونَ». ⁽⁴⁾

وَ إنْ تَدْعُوهُم إلَی الهُدَی لا یَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إلَیکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ». ⁽⁵⁾

وَ لَقَدْ ذَرَأنا لِجَهَنَّمَ کَثِیرا مِنَ الجِنِّ و الاْءنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئکَ کالْأنْعامِ بَلْ هُمْ أضَلُّ أُوْلئکَ هُمُ الْغافِلُونَ». ⁽⁶⁾

1882

گوش محجوب

قرآن :

«بگو : جز این نیست که من به وسیله وحی شما را بیم می دهم ولی نا شنوایان چون بیم داده شوند ، فریاد بیم را نمی شنوند» .

«و اگر آنان را به راه راست بخوانی نمی شنوند و می بینی که به تو می نگرند در حالی که نمی بینند» .

«ما بسیاری از جنّ و انس را برای جهنم آفریدیم . ایشان را دلهایی است که با آن نمی فهمند و چشمهایی

است که با آنها نمی بینند و گوشهایی است که با آن نمی شنوند . اینان همانند چارپایانند حتی گمراهتر از آنهایند . اینان همان غافلانند» .

1) (انظر) الآخرة : باب 30 حدیث 149 .

2) . نهج البلاغة : الخطبة 105 .

3) بحار الأنوار : 78/109/17 .

4) الأنبیاء : 45 .

5) . الأعراف : 198 .

6) الأعراف : 179.

أ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ الْأرْضَ مِنْ بَعْدِ أهْلِها أنْ لَوْ نَشاءُ أصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلَی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ». ⁽¹⁾

وَ لَوْ عَلِمَ اللّهُ فِیْهِم خَیْرا لَأسْمَعَهُمْ وَ لَو أسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ». ⁽²⁾

وَ مِنْهُم مَنْ یَسْتَمِعُ إلَیکَ وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أکِنَّةً أنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْرا وَ إنْ یَرَوا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤمِنُوا بِهَا حَتَّی إذا جاءُوکَ یُجْادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إنْ هذا إلاَّ أساطِیرُ الْأوَّلِینَ». ⁽³⁾

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ إلَیکَ أ فَأنتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَو کانُوا لا یَعْقِلُونَ». ⁽⁴⁾

إنَّکَ لا تُسْمِعُ المَوْتی وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إذا وَلَّوا مُدْبِرِینَ». ⁽⁵⁾

وَ ما یَسْتَوِی الْأحْیاءُ وَ لا الْأمْواتُ إنَّ اللّهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشاءُ وَ ما أنتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی القُبُورِ». ⁽⁶⁾

«وَ قالُوا لَو کُنَّا نَسْمَعُ أوْ نَعْقِلُ ما کُنَّا فِی أصْحابِ السَّعِیرِ» . ⁽⁷⁾

«آیا برای آنان که زمین را از پیشینیان به ارث برده اند ، روشن ننموده است که اگر بخواهیم آنها را نیز به کیفر گناهانشان به عقوبت می رسانیم و بر دلهایشان مهر می زنیم تا نتوانند بشنوند؟» .

«اگر خداوند در آنها خیری سراغ داشت ، هر آینه شنوایشان می کرد و اگر هم آنان را شنوا ساخته بود ، باز هم بر می گشتند و روی گردان می شدند» .

«بعضی از آنها به سخن تو گوش می دهند ولی ما بر دلهایشان پرده ها افکنده ایم تا آن را درنیابند و گوشهایشان را سنگین کرده ایم و اگر هر آیتی را ببینند بدان ایمان نمی آورند و چون نزد تو آیند ، با تو به مجادله پردازند . کافران می گویند که اینها چیزی جز اساطیر پیشینیان نیست» .

«برخی از ایشان به تو گوش می دهند . آیا اگر درنیابند تو می توانی نا شنوایان را شنوا سازی» .

«تو نمی توانی مردگان را شنوا سازی و آوای خود را به گوش کرانی که از تو روی می گردانند برسانی» .

«و زندگان و مردگان برابر نیستند ؛ خدا هرکه را خواهد می شنواند و تو نمی توانی سخن خود را به مردگانی که در گور هستند بشنوانی» .

1) الأعراف : 100 .

2) الأنفال : 23 .

3) الأنعام : 25 .

4) یونس : 42 .

5) النمل : 80 .

6) فاطر : 22 .

7) الملک : 10 .

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اِضرِبْ بِطَرفِکَ حَیثُ شِئتَ مِنَ الناسِ ، فهَل تُبصِرُ (تَنظُرُ) إلاّ فَقیرا یُکابِدُ فَقرا ، أو غَنِیّا بَدَّلَ نِعمَةَ اللّهِ کُفرا ، أو بَخِیلاً اتَّخَذَ البُخلَ بِحَقِّ اللّهِ وَفرا ، أو مُتَمَرِّدا کَأنَّ بِاُذُنِهِ عَن سَمعِ المَواعِظِ وَ قرا ؟! ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما کُلُّ ذِی قَلبٍ بِلَبِیبٍ ، و لا کُلُّ ذِی سَمعٍ بِسَمِیعٍ ، و لا کُلُّ ناظِرٍ بِبَصیرٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :یا أهلَ الکوفةِ ، مُنِیتُ مِنکُم بِثَلاثٍ و اثنَتَینِ : صُمٌّ ذَوُو أسماعٍ ، و بُکمٌ ذَوُو کَلامٍ ، و عُمیٌ ذَوُو أبصارٍ ، لا أحرارُ صِدقٍ عِندَ اللِّقاءِ ، و لا إخوانُ ثِقَةٍ عِندَ البلاءِ ! ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی قُثَمَ بنِ عبّاسٍ و هُو عامِلُهُ عَلی مَکَّةَ ـ: أمّا بعدُ ، فَإنَّ عَینی ـ بالمَغرِبِ ـ کَتَبَ إلَیَّ یُعلِمُنی أنَّهُ وُجِّهَ إلی المَوسِمِ اُناسٌ مِن أهلِ الشامِ العُمیِ القُلوبِ ، الصُّمِّ الأسماعِ ، الکُمهِ الأبصارِ ، الذین یَلبِسُونَ الحَقَّ بِالباطِلِ ، و یُطِیعُونَ المَخلوقَ فی مَعصیَةِ الخالِقِ . ⁽⁴⁾

«و گفتند : اگر می شنیدیم یا می اندیشیدیم اهل این آتش سوزنده نبودیم» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :در هر کجا که خواهی به مردم نظری بیفکن ، آیا جز فقیری را می بینی که از فقر در رنج است ، یا ثروتمندی که نعمت خدا را کفران کرده است ، یا بخیلی که برای افزودن بر دارایی خود ، نسبت به حق خدا بخل می ورزد ، یا متمرّدی که گویی از شنیدن پند و اندرزها کر است؟

امام علی علیه السلام :نه هر که دلی دارد خردمند است ، و نه هر که گوشی دارد شنواست ، و نه هرکه چشمی دارد بیناست .

امام علی علیه السلام :ای کوفیان! من به سه خصلت [که در شما هست] و دو خصلت [ که اصلاً در شما نیست ]گرفتار شده ام : با این که گوش دارید، کر هستید و با این که سخن می گویید، گنگید و با این که چشم دارید، کورید [و اما آن دو خصلت که ندارید :] نه هنگام رویارویی با دشمن آزادگانی با صداقت هستید و نه به گاه سختی و بلا ، برادرانی مورد اعتماد می باشید !

امام علی علیه السلامـ در نامه ای به قُثم بن عباس ، کارگزار خود در مکّه ـنوشت : اما بعد ، جاسوس من در مغرب به من نوشته و اطلاع داده است که عدّه ای از شامیان کور دل ، که گوشهایشان [از شنیدن سخن حق ]کر است و چشمهایشان [از دیدن حق] بکلی کور ، همانان که حق را با باطل

می آمیزند و از مخلوق ، به بهای نافرمانی از خالق ، فرمان می برند ، به سوی حج گسیل شده اند .

1) نهج البلاغة : الخطبة 129 .

2) نهج البلاغة: الخطبة88 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 97 .

4) نهج البلاغة: الکتاب33.

1883 - فاکِهَةُ السَّمعِ

1883 - رضایت بخشنده گوش

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :لِکُلِّ شَیءٍ فاکِهَةٌ، و فاکِهَةُ السَّمعِ الکلامُ الحَسَنُ . ⁽¹⁾

⁽²⁾ 1883

رضایت بخشنده گوش

امام زین العابدین علیه السلام :هر چیزی را رضایت بخشنده ای است ، و رضایت بخشنده گوش ، سخن نیکوست .

1884 - حُسنُ الاستِماعِ

1884 - خوب شنیدن

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عَوِّدْ اُذُنَکَ حُسنَ الاستِماعِ، و لا تُصغِ إلی ما لا یَزِیدُ فی صَلاحِکَ استِماعُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سامِعُ ذِکرِ اللّهِ ذاکِرٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن أحسَنَ الاستِماعَ تَعَجَّلَ الانتِفاعَ . ⁽⁵⁾

1884

خوب شنیدن

امام علی علیه السلام :گوش خود را به خوب شنیدن عادت بده و به سخنانی که شنیدنشان بر اصلاح و پاکی تو چیزی نمی افزاید گوش فرامده .

امام علی علیه السلام :شنونده ذکر خدا ، ذاکر است .

امام علی علیه السلام :هرکه خوب گوش کند ، زود بهره مند شود .

1885 - سوءُ الاستِماعِ

1885 - بد شنیدن

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السامِعُ شَریکُ القائلِ . ⁽⁶⁾

1885

بد شنیدن

امام علی علیه السلام :شنونده ، شریک گوینده است .

1) بحار الأنوار : 78/160/21 .

2) (انظر) القرآن : باب 3259 .

3) غرر الحکم : 6234 .

4) غرر الحکم : 5579 .

5) غرر الحکم : 9243 .

6) غرر الحکم : 518 .

عنه علیه السلام :سامِعُ هُجْرِ القَولِ شَریکُ القائلِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سامِعُ الغِیبَةِ أحدُ المُغتابَینِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إذا سَمِعتَ مِن المَکروهِ ما یُؤذِیکَ فَتَطَأطَأْ لَهُ یُخطِکَ . ⁽³⁾

1886 - ما فُرِضَ عَلَی السَّمعِ

1886 - وظایف گوش

الکتاب :

وَ لا تَقْفُ ما لَیسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إنَّ السَّمْعَ و البَصَرَ و الفُؤادَ کُلُّ أُولئکَ کانَ عَنْهُ مَسؤولا». ⁽⁵⁾

وَ قَد نَزَّلَ عَلَیْکُم فِی الکِتابِ أنْ إذا سَمِعْتُم آیاتِ اللّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهزأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُم حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیرِهِ إنَّکُم إذا مِثْلُهُم إنَّ اللّهَ جامِعُ المُنافِقِینَ و الکافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعا». ⁽⁶⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فَفَرَضَ علی السَّمعِ أن لا تُصغِیَ بهِ إلی المَعاصِی ، فقالَ عَزَّ و جلَّ : «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُم فِی الکِتابِ أنْ إذا سَمِعْتُم آیاتِ اللّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهزأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُم حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیرِهِ إنَّکُم إذا مِثْلُهُم إنَّ اللّهَ جامِعُ المُنافِقِینَ و الکافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعا» . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :شنونده سخن زشت و مبتذل ، شریک گوینده است .

امام علی علیه السلام :شنونده غیبت ، دومین غیبت کننده است .

امام علی علیه السلام :هرگاه سخن زشت آزار دهنده ای شنیدی ، سرت را پایین انداز (آن را نا شنیده بگیر) تا از تو بگذرد .

1886

وظایف گوش

قرآن :

«از آنچه تو را بدان آگاهی نیست پیروی مکن ، همانا گوش و چشم و دل همگی باز خواست می شوند» .

«و در این کتاب بر شما نازل کرد که چون شنیدید کسانی آیات خدا را انکار می کنند و آن را به ریشخند می گیرند ، با آنان منشینید تا آن گاه که به سخنی دیگر پردازند و گرنه شما نیز همانند آنها خواهید بود و خدا همه منافقان و کافران را در جهنم گرد می آورد» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :پس بر گوش این وظیفه نهاده شده که با آن به معاصی گوش ندهی ؛ خداوند عزّ و جلّ فرموده است : «و در این کتاب بر شما نازل کرد که چون شنیدید کسانی آیات خدا را انکار می کنند و آن را به ریشخند می گیرند ، با آنان منشینید تا آن گاه که به سخنی دیگر پردازند و گرنه شما نیز همانند آنها خواهید بود و خدا همه منافقان و کافران را در جهنم گرد می آورد» .

1) غرر الحکم : 5581 .

2) غرر الحکم : 5583 .

3) غرر الحکم : 4166 .

4) (انظر) الغِیبة : باب 3092 .

5) الإسراء : 36 .

6) النساء : 140 .

7) کتاب من لا یحضره الفقیه : 2/626/3215 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :فَرَضَ عَلی السَّمعِ أن یَتَنَزَّهَ عنِ الاستِماعِ إلی ما حَرَّمَ اللّهُ ، و أن یُعرِضَ عَمّا لا یَحِلُّ له مِمّا نَهَی اللّهُ عَزَّ و جلَّ عَنهُ ، و الإصغاءِ إلی ما أسخَطَ اللّهَ عَزَّ و جلَّ ، فقالَ فی ذلکَ : «و قَدْ نَزَّلَ علَیْکُمْ فِی الکِتابِ أنْ إذا سَمِعْتُم آیاتِ اللّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهزأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُم حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیرِهِ إنَّکُم إذا مِثْلُهُم إنَّ اللّهَ جامِعُ المُنافِقِینَ و الکافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعا» . ⁽¹⁾

⁽²⁾ امام صادق علیه السلام :بر گوش فرض شده است که از گوش دادن به آنچه خداوند حرام کرده دوری کند ، از آنچه خداوند عزّ و جلّ نهی کرده و شنیدنش بر آن حلال نیست اعراض کند و به آنچه خداوند عزّ و جلّ را ناخشنود و خشمگین می کند گوش ندهد . پس در این باره فرمود : «و در این کتاب بر شما نازل کرد که چون شنیدید کسانی آیات خدا را انکار می کنند و آن را به ریشخند می گیرند ، با آنان منشینید تا آن گاه که به سخنی دیگر پردازند و گرنه شما نیز همانند آنها خواهید بود و خدا همه منافقان و کافران را در جهنم گرد می آورد» .

1) الکافی : 2/35/1 .

2) (انظر) عنوان 71 «المجلس» ، 72 «المُجالسة» .

247 - الأسماء

247 - نامها

اشاره

کنز العمّال : 16 / 592 «محظورات الأسماء» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 104 / 127 باب 108 «الأسماء و الکُنی» . کنز العمّال : 16 / 417 ، 588 «فی الأسماء و الکُنی» .

1887 - اختِیارُ الأسماءِ الحَسَنَةِ

1887 - انتخاب نام های نیکو

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ أوَّلَ ما یَنحَلُ أحَدُکُم وَلَدَهُ : الاسمُ الحَسَنُ ، فَلْیُحَسِّنْ أحَدُکُمُ اسمَ وَلَدِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :استَحسِنُوا أسماءَکُم ؛ فإنّکُم تُدعَوْنَ بها یَومَ القِیامَةِ : قُمْ یا فُلانَ ابنَ فُلانٍ إلی نورِکَ ، و قُمْ یا فُلانَ ابنَ فُلانٍ لا نُورَ لَکَ . ⁽²⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :أوَّلُ ما یَبَرُّ الرَّجُلُ وَلَدَهُ أن یُسَمِّیَهُ بِاسمٍ حَسَنٍ، فَلْیُحَسِّنْ أحَدُکُمُ اسمَ وَلَدِهِ . ⁽³⁾

1887

انتخاب نام های نیکو

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نخستین چیزی که هر یک از شما به فرزندش پیشکش می کند نام نیکوست . بنا بر این ، هر کدام شما نامی نیکو بر فرزند خویش نهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نامهای نیکو بر خود نهید ؛ زیرا در روز قیامت شما را به نام صدا می زنند [و می گویند]: فلان پسر فلان! برخیز به سوی نور خود برو، و فلان پسر فلان برخیز که نوری نداری .

امام کاظم علیه السلام :نخستین احسانی که مرد به فرزند خود می کند ، این است که نام نیکویی برایش انتخاب کند . بنا بر

این ، هر یک از شما نامی نیکو بر فرزندش نهد .

1888 - الحَثُّ عَلَی التَّسمِیَةِ بِأسماءِ الأنبِیاءِ وَالأئِمَّةِعلیهم السلام

1888 - ترغیب به نامگذاری به نامهای پیامبران و ائمه علیهم السلام

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سَمُّوا أولادَکُم أسماءَ الأنبیاءِ . ⁽⁵⁾

1888

ترغیب به نامگذاری به نامهای پیامبران و ائمه علیهم السلام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرزندانتان را به نامهای پیامبران بنامید .

1) بحار الأنوار : 104/130/20 .

2) الکافی : 6/19/10 .

3) الکافی : 6/18/3 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 15 / 122 باب 22 . الوالد و الولد : باب 4148 .

5) مکارم الأخلاق : 1/474/1626 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :أصـدَقُ الأسمـاءِ ما سُمِّـیَ بِالعُبُودِیَّـةِ ، و أفضَلُهـا أسمـاءُ الأنبیاءِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عنِ التَّسمیَةِ بِأسماءِ الأئمّةِ ، أ فِی ذلک نَفعٌ ؟ ـ: إی و اللّهِ ، و هَلِ الدِّینُ إلاّ الحُبُّ ؟! قالَ اللّهُ : «إنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فاتَّبِعُونی یُحبِبْکُمُ اللّهُ و یَغفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُم» ⁽²⁾. ⁽³⁾

1889 - استِبدالُ الأسماءِ القَبِیحَةِ

1889 - تغییر دادن نامهای زشت

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :کانَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُغَیِّرُ الأسماءَ القَبیحَةَ فی الرِّجالِ و البُلدانِ . ⁽⁵⁾

اسد الغابة :ـ فی تَرجمةِ حبیبِ بنِ مَروانَ ـ: وَفَدَ علی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فقالَ : ما اسمُکَ ؟ فقالَ : بَغِیضٌ ، فقالَ : أنتَ حَبِیبٌ . فَسَمّاهُ حَبیبا . ⁽⁶⁾

امام باقر علیه السلام :راست ترین نامها ، نامی است که گویای عبودیت باشد و بهترین نامها، نامهای پیامبران است .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : آیا نامگذاری [فرزندان] به نامهای ائمه سودی دارد؟ ـفرمود : آری به خدا ، مگر دین جز محبت است؟ خداوند فرموده است : «اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا دوستتان بدارد و گناهانتان را ببخشاید» .

1889

تغییر دادن نامهای زشت

امام باقر علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله ، نامهای زشت مردها و شهرها را تغییر می داد .

اسد الغابةـ در شرح حال حبیب بن مروان ـ: به عنوان نماینده اعزامی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید ، حضرت پرسید : نامت چیست؟ عرض کرد : بغیض . حضرت فرمود : تو حبیب هستی و بدین ترتیب ، او را حبیب نام نهاد .

1) الکافی : 6/18/1 .

2) آل عمران : 31 .

3) تفسیر العیّاشیّ : 1/168/28 .

4) (انظر) وسائل الشیعة : 15 / 124 باب 23 .

5) بحار الأنوار : 104/127/4 .

6) اُسد الغابة : 1/681/1067 .

سنن أبی داوود عن ابن عمر :إنَّ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله غَیَّرَ اسمَ «عاصِیَةَ» و قالَ : أنتِ جَمِیلَةٌ . ⁽¹⁾

⁽²⁾ سنن أبی داوود به نقل از ابن عمر:رسول خدا صلی الله علیه و آله نام «عاصیه (گناهکار) » را عوض کرد و فرمود : تو «جمیله (زیبا)» هستی .

1) سنن أبی داوود : 4/288/4952 .

2) (انظر) سنن أبی داوود : 4 / 288 / 4952 ـ 4961 .

248 - أسماءُ اللَّه

248 - نامهای خدا

اشاره

بحار الأنوار : 93 / 236 باب 13 «أسماء اللّه الحسنی» .

بحار الأنوار : 4 / 153 «أبواب أسمائه تعالی و حقائقها و صفاتها و معانیها» .

کنز العمّال : 1 / 448 «فی أسماء اللّه الحسنی» .

کنز العمّال : 1 / 451 «فی اسم اللّه الأعظم» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 76 / 304 باب 58 «الافتتاح بالتَّسمیة عند کلّ فعل» . بحار الأنوار : 93 / 223 باب 11 «الاسم الأعظم» .

2) انظر : الکتاب : باب 3394 .

1890 - بِسمِ اللَّهِ الرّحمنِ الرَّحیمِ

1890 - بسم اللَّه الرحمن الرحیم

الکتاب :

إنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إنَّهُ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیْمِ». ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :بِسمِ اللّهِ الرحمنِ الرحیمِ مِفتاحُ کُلِّ کِتابٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :کُلُّ أمرٍ ذِی بالٍ لا یُبدَأُ فِیهِ بِبِسمِ اللّهِ [ الرحمنِ] ⁽³⁾الرحیمِ أقطَعُ . ⁽⁴⁾

کنز العمّال عَن سلیمانَ بنِ بُریدة عَن أبیه عن رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أ لا اُنَبِّئُکَ بِآیَةٍ لَم تُنزَلْ عَلی أحَدٍ بعدَ سُلیمانَ بنِ داودَ غَیرِی؟ بِسمِ اللّهِ الرحمنِ الرحیمِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا تَدَعْ بِسـمِ اللّهِ الرحمنِ الرحیمِ و إن کانَ بَعدَهُ شِعرٌ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لَرُبَّما تَرَکَ بَعضُ شِیعَتِنا فی افتِتاحِ أمرِهِ بِسمِ اللّهِ الرحمنِ الرحیمِ ، فَیَمتَحِنُهُ اللّهُ بِمَکرُوهٍ لِیُنَبِّهَهُ علی شُکرِ اللّهِ تبارکَ و تعالی و الثَّناءِ علَیهِ . ⁽⁷⁾

1890

بسم اللّه الرحمن الرحیم

قرآن :

«نامه از سلیمان است و این است : به نام خدای بخشاینده مهربان» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بسم اللّه الرحمن الرحیم سرآغاز هر نوشته ای است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کار مهمی که با بسم اللّه الرحمن الرحیم آغاز نشود ، بی فرجام است .

کنز العمّال به نقل از سلیمان بن بریده از پدرش از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آیا تو را از آیه ای آگاه نکنم که بعد از سلیمان بن داود بر احدی جز من نازل نشده است؟ آن بسم اللّه الرحمن الرحیم است .

امام صادق علیه السلام :گفتن بسم اللّه الرحمن الرحیم را ترک نکن ، حتی اگر پس از آن شعری باشد.

امام صادق علیه السلام :گاه فردی از شیعیان ما کار خود را با بسم اللّه الرحمن الرحیم آغاز نمی کند و بدان سبب خداوند عزّ و جلّ او را

به گرفتاری و امری ناخوشایند مبتلا می کند ، تا او را به ذکر سپاس و ستایش خداوند تبارک و تعالی متنبه سازد .

1) النمل : 30 .

2) کنز العمّال : 2490 .

3) ما بین المعقوفین سقط من المصدر .

4) کنز العمّال : 2491 .

5) کنز العمّال : 2492 .

6) الکافی : 2/672/1 .

7) التوحید : 231/5 .

1891 - تَفسیرُ أسماءِ اللَّهِ

1891 - تفسیر نامهای خدا

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :اللّهُ مُشتَقٌّ مِن إلهٍ ، وَ إلهٌ یَقتَضِی مَألُوها ، و الاسمُ غیرُ المُسَمّی ، فَمَن عَبَدَ الاسمَ دُونَ المَعنی فَقَد کَفَرَ و لَم یَعبُدْ شیئا ، و مَن عَبَدَ الاسمَ و المَعنی فَقد أشرَکَ و عَبَدَ الاثنَینِ ، و مَن عَبَدَ المَعنی دُونَ الاِسمِ فذاکَ التَّوحیدُ . ⁽¹⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :أسماؤهُ تَعبِیرٌ ، و أفعالُهُ تَفهیمٌ ، و ذاتُهُ حَقیقَةٌ . ⁽²⁾

1891

تفسیر نامهای خدا

امام صادق علیه السلام :اللّه ، مشتق از اِله (شیدایی یا تحیّر) است و اِله مقتضی و مستلزم وجود مألوه (معبودی) می باشد و نام غیر از صاحب نام است ؛ پس ، هر کس تنها نام را بپرستد ، کافر است و چیزی را عبادت نکرده است و هر کس نام و معنا ، هر دو ، را بپرستد ، شرک ورزیده و دوگانه پرست شده است و هر کس تنها معنا (صاحب نام) را بپرستد ، نه نام را ، این یکتا پرستی است .

امام رضا علیه السلام :نامهای او تعبیر [ی از او ]است و افعالش تفهیم و ذاتش حقیقت .

1892 - اسمُ اللَّهِ الأعظَمُ

1892 - اسم اعظم خدا

الکتاب :

قالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الکِتابِ أنا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أنْ یَرْتَدَّ إلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرّا عِندَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أ أَشْکُرُ أمْ أکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ». ⁽³⁾

1892

اسم اعظم خدا

قرآن :

«و آن کس که از علم کتاب بهره ای داشت گفت : من پیش از آن که چشم برهم زنی ، آن را نزد تو می آورم . چون آن را نزد خود دید گفت : این بخشش پروردگار من است ، تا مرا بیازماید که سپاس می گزارم یا کفران نعمت می کنم . پس هرکه سپاس گوید برای خود گفته است و هرکه کفران ورزد پروردگار من بی نیاز و کریم است» .

1) التوحید : 221/13 .

2) التوحید : 36/2 .

3) النمل : 40 .

الحدیث :

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنَّ اسمَ اللّهِ الأعظَمَ علی ثلاثةٍ و سَبعینَ حَرفا ، و إنّما کانَ عندَ آصَفَ مِنها حَرفٌ واحِدٌ فَتَکَلَّمَ بهِ فَخَسَفَ بِالأرضِ ما بَینَهُ و بینَ سَرِیرِ بِلقِیسَ حتّی تَناوَلَ السَّرِیرَ بِیَدِهِ ، ثُمّ عادَتِ الأرضُ کما کانَت أسرَعَ مِن طَرفَةِ العَینِ ، و نحنُ عِندَنا مِنَ الاسمِ الأعظَمِ اثنانِ و سَبعونَ حَرفا ، و حَرفٌ عِندَ اللّهِ تَبارَکَ و تعالی استَأثَرَ بهِ فی عِلمِ الغَیبِ عِندَهُ ، و لا حَولَ و لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ العَلِیِّ العظیمِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :اسمُ اللّهِ الأعظمُ مُقَطَّعٌ فی اُمِّ الکِتابِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ جَعَلَ اسمَهُ الأعظَمَ علی ثلاثَةٍ و سَبعینَ حَرفا ، فَأعطی آدَمَ مِنها خَمسةً و عِشرینَ حَرفا ، و أعطی نُوحا مِنها خَمسةً و عِشرینَ حَرفا ، و أعطی مِنها إبراهیمَ ثمانیةَ أحرُفٍ ، و أعطی موسی مِنها أربَعةَ أحرُفٍ ، و أعطی عیسی مِنها حَرفَینِ و کانَ یُحیِی بِهِما المَوتی و یُبرِئُ الأکمَهَ و الأبرَصَ ، و أعطی محمّدا اثنَینِ و سَبعینَ حَرفا ، و احتَجَبَ حَرفا لِئلاّ یُعلَمَ ما فی نفسِهِ و یَعلَمُ ما فی نَفسِ العِبادِ . ⁽³⁾

حدیث :

امام باقر علیه السلام :نام اعظم خدا هفتاد و سه حرف است که آصف یک حرف آن را می دانست و آن را به زبان آورد ؛ پس ، هر آنچه میان آصف و تخت بلقیس بود در کام زمین فرو رفت و آصف دست دراز کرد و تخت را برداشت و سپس زمین به حال نخست برگشت و این همه در یک چشم بر هم زدن رخ داد . هفتاد و دو حرف از اسم اعظم نزد ماست و یک حرف نزد خداوند تبارک و تعالی می باشد و آن را به علم غیب خود ویژه گردانیده است و هیچ قدرت و توانی جز از خدای بلند مرتبه بزرگ نیست .

امام صادق علیه السلام :اسم اعظم خداوند ، در اُمّ الکتاب (سوره فاتحه) مندرج است .

امام صادق علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ اسم اعظم خود را بر هفتاد و سه حرف نهاد ؛ از آن شمار، بیست و پنج حرف به آدم داد و بیست و پنج حرف به نوح و هشت حرف به ابراهیم و چهار حرف به موسی و دو حرف به عیسی که به کمک آن دو، مردگان را زنده می کرد و کوران مادر زاد و مبتلایان به پیسی را شفا می بخشید و هفتاد و دو حرف به محمّد داد و یک حرف را دریغ داشت ، تا از آنچه در ذات اوست بر کسی معلوم نشود ، در حالی که او از آنچه درون بندگان می گذرد آگاه است .

1) بحار الأنوار: 14/113/5.

2) . ثواب الأعمال : 130/1 .

3) بحار الأنوار : 4/211/5 .

الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :بِسمِ اللّهِ الرحمنِ الرحیمِ أقرَبُ إلی اسمِ اللّهِ الأعظَمِ مِن سَوادِ العَینِ إلی بَیاضِها. ⁽¹⁾

الکنی و الالقاب عن سعدِ الخَفّافِـ لِزاذانَ أبی عمرةَ ـ: یا زاذانُ ، إنَّکَ لَتَقرَأُ القرآنَ فَتُحسِنُ قِراءَتَهُ، فَعَلی مَن قَرَأتَ ؟ قال : فَتَبَسَّمَ ثُمّ قالَ : إنَّ أمیرَ المؤمنینَ علیه السلام مَرَّ بی و أنا اُنشِدُ الشِّعرَ ، و کانَ لی حَلقٌ حَسَنٌ فَأعجَبَهُ صَوتی ، فقالَ : یا زاذانُ ، فهَلاّ بِالقرآنِ ؟ ! قلتُ : یا أمیرَ المؤمنینَ ، و کیفَ لی بالقرآنِ ؟ ! فَو اللّهِ ما أقرَأُ مِنهُ إلاّ بِقَدرِ ما اُصَلِّی بهِ . قالَ : فادْنُ مِنّی ، فَدَنَوتُ مِنهُ فَتَکَلَّمَ فی اُذُنی بکلامٍ ما عَرَفتُهُ و لا عَلِمتُ ما یَقولُ ، ثُمّ قالَ : افتَحْ فاکَ ، فَتَفَلَ فی فِیَّ ، فو اللّهِ ما زالَت قَدَمی مِن عندِهِ حتّی حَفِظتُ القُرآنَ بِإعرابِهِ و هَمزِهِ ، و ما احتَجتُ أن أسألَ عَنهُ أحَدا بَعدَ موقِفِی ذلکَ . قالَ سعدٌ : فَقَصَصتُ قِصَّةَ زاذانَ علی أبی جعفرٍ علیه السلام قالَ : صَدَقَ زاذانُ ، إنَّ أمیرَ المؤمنینَ دَعا لِزاذانَ بِالاسمِ الأعظَمِ الذی لا یُرَدُّ . ⁽²⁾

امام عسکری علیه السلام :بسم اللّه الرحمن الرحیم ، به نام اعظم خدا، نزدیکتر از سیاهی چشم به سفیدی آن است .

الکنی و الألقاب به نقل از سعد خفّاف :به ابو عمره زادان گفتم : ای زادان! تو نیکو قرآن قرائت می کنی ، نزد چه کسی قرائت آموخته ای؟ زادان تبسمی کرد و گفت : روزی در حال خواندن شعری بودم که امیر المؤمنین علیه السلام بر من گذشت . من صدایی خوش داشتم . حضرت از صدای من خوشش آمد و فرمود : ای زادان! چرا قرآن تلاوت نمی کنی؟ عرض کردم : یا امیر المؤمنین! چگونه قرآن بخوانم؟ به خدا سوگند از قرآن چیزی بیش از همان مقدار که در نماز می خوانم ، نمی دانم . حضرت فرمود : نزدیک من آی . من به ایشان نزدیک شدم . پس ، در گوش من سخنی گفت که نفهمیدم چه بود و چه گفت . سپس فرمود : دهانت را باز کن و آب مبارک دهانش را در دهانم گذاشت . به خدا قسم هنوز از نزد آن حضرت قدمی بر نداشته بودم که قرآن را با اِعراب و قرائتش از بر بودم و از آن پس هرگز نیازی پیدا نکردم که از کسی چیزی درباره قرآن بپرسم .

من این داستان زادان را برای امام باقر علیه السلام بازگو کردم ، حضرت فرمود : زادان راست گفته است . امیر المؤمنین علیه السلام با نام اعظم برای زادان دعا کرد و چنین دعایی هرگز ردّ نمی شود .

1) . بحار الأنوار : 78/371/6 .

2) الکنی و الألقاب : 1/128 .

1) (انظر) بحار الأنوار : 93 / 223 باب 11 .

249 - السُّنَّة

249 - سنّت

اشاره

بحار الأنوار : 71 / 257 باب 72 «من سنّ سنّة حسنة» .

بحار الأنوار : 71 / 261 باب 75 «من سنّ سنّة علی نفسه» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 2 / 261 باب 32 «البِدعة و السنّة» . کنز العمّال : 1 / 172 ، 370 «الاعتصام بالکتاب و السنّة» .

2) انظر : عنوان 32 «البِدعة» .

1893 - الحَثُّ عَلی لُزومِ السُّنَّةِ

1893 - ترغیب به پایبندی به سنّت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا قَولَ إلاّ بِعَمَلٍ ، و لا قَولَ و لا عَمَلَ إلاّ بِنِیَّةٍ ، و لا قَولَ و لا عَمَلَ و لا نِیَّةَ إلاّ بِإصابَةِ السُّنَّةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لِکُلِّ عَمَلٍ شِرَّةً ، و لِکُلِّ شِـرَّةٍ فَترَةً ، فَمَن کانَت فَترَتُهُ إلی سُنَّتی فقدِ اهتَدی ، و مَن کانَت إلی غَیرِ ذلکَ فقد هَلَکَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا إنَّ لِکُلِّ عِبادَةٍ شِرَّةً ثُمّ تَصِیرُ إلی فَترةٍ ، فمَن صارَت شِرَّةُ عِبادَتِهِ إلی سُنَّتی فقدِ اهتَدی ، و مَن خالَفَ سُنَّتی فقد ضَلَّ و کانَ عَمَلُهُ فی تَبابٍ ، أما إنّی اُصَلِّی و أنامُ و أصُومُ و اُفطِرُ و أضحَکُ و أبکی ، فَمَن رَغِبَ عن مِنهاجی و سُنَّتی فَلیسَ مِنّی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :صاحِبُ السُّنَّةِ إن عَمِلَ خَیرا قُبِلَ مِنهُ ، و إن خَلَطَ غُفِرَ لَهُ . ⁽⁴⁾

1893

ترغیب به پایبندی به سنّت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ گفتاری، جز با کردار ارزش ندارد و هیچ گفتار و کرداری، جز با نیّت و هیچ گفتار و کردار و نیّتی، جز با انطباق بر سنّت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کاری را [در آغاز] شور و نشاطی است و هر شور و نشاطی را [سر انجام] سکون و آرامشی است ؛ هر کس به سنّت من سکون و آرامش یابد ، هر آینه رهیافته گشته است و هر کس سکون و آرامشش به غیر آن [یعنی به بدعت ]باشد ، بی گمان هلاک شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هان! هر عبادتی را جوش و خروشی است که سرانجام فروکش می کند . پس ، هر کس جوش و خروش عبادتش به سنّت من آرام گیرد ، هدایت شده است و هرکه با سنّت من مخالفت ورزد، گمراه شده است و عملش بر باد رفته می باشد . بدانید که من نماز می خوانم ، می خوابم ، روزه می گیرم ، افطار می کنم ، می خندم و می گریم ؛ پس هرکه از روش و سنّت من روی گرداند ، از من نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پایبند سنّت اگر خوب عمل کند ، عملش پذیرفته است و اگر اشتباه کند بخشوده می شود .

1) الکافی : 1/70/9 .

2) کنز العمّال : 44439 .

3) الکافی : 2/85/1 .

4) کنز العمّال : 911 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :طُوبی لِمَن ......... وَسِعَتهُ السُّنَّةُ ، و لَم یُنسَبْ إلی البِدعَةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :إنَّ أفضَلَ الأعمالِ عندَ اللّهِ ما عُمِلَ بِالسُّنَّةِ و إن قَلَّ . ⁽²⁾

1894 - تَقریرٌ فِی الأخذِ بِالکِتابِ وَالسُّنَّةِ

1894 - گزارشی در باب تمسّک به کتاب و سنّت

تَقریرٌ ⁽³⁾

یجدر الإشارة إلی إنّنا أوردنا بیانا مفصلاً حول عدم حجیّة هذا الصنف من الروایات، فی رسالة «الإمام المهدی من مِنظار حدیث الثقلین» .

فِی الأخذِ بِالکِتابِ وَ السُّنَّةِ

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :خَلَّفتُ فیکُم شَیئَینِ لَن تَضِلُّوا بَعدَهُما : کتابَ اللّهِ و سُـنَّتی ، و لَن یَتَفَرَّقا حتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَرَکتُ فیکُم شَیئینِ لَن تَضِلُّوا بَعدَهُما : کتابَ اللّهِ و سُنَّتی ، و لَن یَتَفَرَّقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ. ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که . . . در چارچوب سنّت جای گیرد و به بدعت منسوب نشود .

امام زین العابدین علیه السلام :برترین کارها نزد خداوند ، کاری است که طبق سنّت عمل شود، گر چه اندک باشد .

گزارشی ⁽⁷⁾

گفتنی است که تحلیل جامعی پیرامون بی اعتباری این روایات، در رساله «امام مهدی (عج) از نگاه حدیث ثقلین» آورده ایم .

در باب تمسّک به کتاب و سنّت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در میان شما دو چیز باقی می گذارم، که با وجود آنها هرگز گمراه نخواهید شد : کتاب خدا و سنّت من ؛ این دو از هم جدا نشوند تا بر حوض [کوثر] بر من وارد شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در میان شما دو چیز می گذارم که با وجود آنها هرگز گمراه نخواهید شد : کتاب خدا و سنّت من . این دو هرگز از هم جدا نشوند تا کنار حوض [کوثر ]بر من در آیند .

1) نهج البلاغة : الحکمة 123 .

2) الکافی : 1/70/7 .

3) لا شک فی وجوب الأخذ بالسنّة و لکن هذا النقل لا اعتبار له، و یبدوا أنّه وضع فی قبال حدیث الثقلین المتواتر الذی قبله الشیعة و السنّة . أکّدت النقول المختلفة من حدیث الثقلین علی الإتحاد بین القرآن و عترة الرسول صلی الله علیه و آله .

4) کنز العمّال : 875 .

5) کنز العمّال : 876 .

6) (انظر) الإمامة العامة : باب 156 .

7) تردیدی در وجوب عمل به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست ولی این گزارش ها اعتبار ندارند و ظاهرا در برابر حدیث متواتر ثقلین که مورد قبول شیعه و سنّی است ساخته شده اند. در نقل های متعدّد و مکرّر حدیث ثقلین، پیوستگی میان قرآن و عترت پیامبر صلی الله علیه و آله بیان شده است.

1895 - تَصنیفُ السُّنَّةِ

1895 - طبقه بندی سنّت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السُّنَّةُ سُنَّتانِ : سُنَّةٌ فی فَریضَةٍ الأخذُ بَعدی بها هُدیً و تَرکُها ضَلالَةٌ ، و سُنَّةٌ فی غیرِ فَریضَةٍ الأخذُ بها فَضِیلَةٌ و تَرکُها غَیرُ خَطیئةٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السُّنَّةُ سُنَّتانِ : مِن نَبِیٍّ أو مِن إمامٍ عادِلٍ . ⁽²⁾

1895

طبقه بندی سنّت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سنّت دو گونه است : سنّت واجب، که پس از من عمل به آن موجب هدایت است و ترک آن گمراهی، و سنّت غیر واجب، که عمل به آن فضیلت است و ترک آن گناه نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سنّت دو نوع است : یا از یک پیامبر است یا از یک پیشوای دادگر .

1896 - جَزاءُ مَن سَنَّ سُنَّةً

1896 - سزای کسی که سنّتی بگذارد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن سَنَّ سُنَّةً حَسَنةً عُمِلَ بها مِن بَعدِهِ کانَ لَهُ أجرُهُ و مِثلُ اُجُورِهِم مِن غَیرِ أن یَنقُصَ مِن اُجُورِهم شیئا ، و مَن سَنَّ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بها بَعدَهُ کانَ علَیهِ وِزرُهُ و مِثلُ أوزارِهِم مِن غَیرِ أن یَنقُصَ مِن أوزارِهِم شیئا . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :أیُّما عَبدٍ مِن عِبادِ اللّهِ سَنَّ سُنَّةَ هُدیً کانَ لَهُ أجرٌ مِثلُ أجرِ مَن عَمِلَ بذلکَ مِن غَیرِ أن یُنقَصَ مِن اُجُورِهم شَیءٌ ، و أیُّما عَبدٍ مِن عِبادِ اللّهِ سَنَّ سُنَّةَ ضَلالَةٍ کانَ علَیهِ مِثلُ وِزرِ مَن فَعَلَ ذلکَ مِن غَیرِ أن یُنقَصَ مِن أوزارِهِم شَیءٌ . ⁽⁴⁾

1896

سزای کسی که سنّتی بگذارد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه سنّت نیکویی بگذارد که پس از مرگش بدان عمل شود ، هم اجر خودش را دارد وهم به اندازه اجر کسانی که به آن عمل می کنند ؛ بی آن که از اجر ایشان چیزی کم شود. و هرکه سنّت ناپسندی بنهد و پس از مرگش بدان رفتار شود ، گنهکار است و به اندازه گناهان کسانی که به آن سنّت عمل می کنند نیز برایش گناه باشد ؛ بی آن که از گناه آنان چیزی کم شود .

امام باقر علیه السلام :هر بنده ای از بندگان خدا سنّت و روشی هدایتگر بگذارد ، اجرش به اندازه اجر کسانی باشد که بدان عمل می کنند ؛ بی آن که از اجر آنان چیزی کاسته شود . و هر بنده ای از بندگانِ خدا ، سنّت و روشی گمراه کننده بگذارد ، گناهش به اندازه گناه کسانی است که به آن رفتار می کنند ؛ بی آن که از گناهان ایشان چیزی کاسته گردد .

1) بحار الأنوار : 77/161/171 .

2) کنز العمّال : 910 .

3) کنز العمّال : 43079 .

4) بحار الأنوار:71/258/5 .

1897 - جَزاءُ مَن سَنَّ سُنّةً عَلی نَفسِهِ

1897 - سزای کسی که برای خودش سنّتی بگذارد

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ما مِن مُؤمِنٍ سَنَّ علی نفسِهِ سُنَّةً حَسَنةً أو شیئا مِنَ الخَیرِ ، ثُمّ حالَ بَینَهُ و بینَ ذلکَ حائلٌ ، إلاّ کَتَبَ اللّهُ لَهُ ما أجری علی نفسِهِ أیّامَ الدنیا . ⁽²⁾

1897

سزای کسی که برای خودش سنّتی بگذارد

امام صادق علیه السلام :هیچ مؤمنی نیست که برای خود سنّتی نیکو یا چیزی از خیر و خوبی وضع کند ، امّا بعد میان او و آن سنّت و کار خیر، مانعی پدید آید ، مگر این که آنچه را در ایّام دنیا درباره خویش به کار بسته است، خداوند برایش بنویسد .

1898 - النَّهیُ عَن نَقضِ السُّنَّةِ الصّالِحَةِ

1898 - نهی از شکستن سنّت پسندیده

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ فی کتابٍ لَهُ إلی الأشتَرِ لَمّا وَلاّهُ مِصرَ ـ: لا تَنقُضْ سُنَّةً صالِحَةً عَمِلَ بها صُدورُ هذهِ الاُمَّةِ ، و اجتَمَعَت بها الاُلفَةُ ، و صَلَحَت علَیها الرَّعِیَّةُ ، و لا تُحدِثَنَّ سُنَّةً تُضِرُّ بِشَیءٍ مِن ماضِی تِلکَ السُّنَنِ ، فیکونَ الأجرُ لِمَن سَنَّها ، و الوِزرُ علَیکَ بما نَقَضتَ مِنها . ⁽⁴⁾

1898

نهی از شکستن سنّت پسندیده

امام علی علیه السلامـ در فرمان حکومت مصر به مالک اشتر ـنوشت : سنّت پسندیده ای را که بزرگان این امت به آن رفتار کرده اند و موجب همدلی و همبستگی شده و کار مردم بر طبق آن سامان گرفته است ، مشکن و هیچ گاه سنّت و روشی پدید میاور که به چیزی از این سنّتهای گذشته لطمه ای زند ؛ زیرا در این صورت پایه گذار آن سنّت گذشته مأجور خواهد بود و تو با شکستن آن گناهکار .

1) (انظر) بحار الأنوار : 71 / 257 باب 72 . الموت : باب 3691 .

2) . بحار الأنوار:71/261/2.

3) (انظر) النیّة : باب 3922 .

4) نهج البلاغة : الکتاب 53 .

1899 - سُنَّةُ اللَّهِ

1899 - سنّت خدا

سُنَّةَ اللّهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ فِی عِبادِهِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْکافِرُونَ». ⁽¹⁾

سَنَّةَ اللّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوا مِنْ قَبْلُ وَ کانَ أمْرُ اللّهِ قَدَرَا مَقْدُورَا». ⁽²⁾

وَ لا یَحِیْقُ المَکْرُ السَّیِّءُ إلاَّ بِأهْلِهِ فَهَلْ یَنْظُرُونَ إلاَّ سُنَّةَ الأوَّلِینَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَبْدِیلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَحْوِیْلاً». ⁽³⁾

⁽⁴⁾ 1899

سنّت خدا

قرآن :

«این سنّت خداست که در میان بندگانش جاری است و کافران در آن روز زیان کردند» .

«[این] سنّت خداست که از دیر باز در میان گذشتگان [معمول ]بوده و فرمان خدا همواره به اندازه مقرّر (متناسب با توانایی) است» .

«و نیرنگ جز [دامن] صاحبش را نگیرد ؛ پس آیا جز سنّت (سرنوشت شوم) پیشینیان را انتظار می برند؟ در سنّت خدا هرگز تبدیلی نمی یابی و در سنّت خدا هرگز تغییری نمی یابی» .

1900 - سُنَّةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه وآله

1900 - سنّت پیامبر صلی الله علیه وآله

سُنَّةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله

الکتاب :

لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَن کانَ یَرْجُو اللّهَ و الیَومَ الاْخِرَ وَ ذَکَرَ اللّهَ کَثِیرا». ⁽⁵⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :خَمسٌ لا أدَعُهُنَّ حتّی المَماتِ : الأکلُ علی الحَضِیضِ مَع العَبیدِ ، و رُکُوبِی الحِمارَ مُوکَفا ، و حَلبُ العَنزِ بِیَدِی ، و لُبسُ الصُّوفِ ، و التَّسلیمُ علی الصِّبیانِ ؛ لِتکونَ سُنَّةً مِن بَعدی . ⁽⁶⁾

1900

سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله

قرآن :

«قطعاً برای شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقی نیکوست : برای آن کس که به خدا و روز باز پسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پنج چیز است که تا زنده ام آنها را ترک نمی کنم : غذا خوردن روی زمین با بردگان ، سوار شدن بر الاغ برهنه ، دوشیدن بز با دست خودم ، پوشیدن پشمینه و سلام کردن به کودکان تا اینکه بعد از من سنّت باشند .

1) غافر : 85 .

2) الأحزاب : 38 .

3) فاطر : 43 .

4) (انظر) الإسراء: 77 ، الأحزاب: 62 ، الفتح: 23 ، آل عمران: 137 .

5) الأحزاب : 21 .

6) الخصال : 271/12 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اقتَدُوا بِهَدْیِ نَبِیِّکُم فإنَّهُ أفضَلُ الهَدْیِ ، و استَنُّوا بِسُنَّتِهِ فإنّها أهدَی السُّنَنِ . ⁽¹⁾

1901 - سُنَّةُ الحَنِیفِیَّةِ

1901 - سنّتِ آیین حنیف

الکتاب :

قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إبْراهِیمَ و الَّذِینَ مَعَهُ إذْ قَالُوا لِقَوْمِهِم إنَّا بُرَآءُ مِنْکُم وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ». ⁽³⁾

وَ مَنْ أحْسَنُ دِیْنا مِمَّن أسْلَمَ وَجْهَهُ للّهِِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ و اتَّبَعَ مِلَّةَ إبْراهِیمَ حَنِیْفَا و اتَّخَذَ اللّهُ إبْراهِیمَ خَلیْلاً». ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ بَعَثَ خَلِیلَهُ بالحَنِیفِیَّةِ و أمَرَهُ بأخذِ الشارِبِ ، و قَصِّ الأظفارِ ، و نَتْفِ الإبطِ ، و حَلْقِ العانَةِ ، و الخِتانِ . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :به روش پیامبرتان اقتدا کنید که آن بهترین روش است، و به سنّت او رفتار نمایید که آن هدایت گرترین سنّتهاست .

1901

سنّتِ آیین حنیف

قرآن :

«هر آینه در ابراهیم و همراهان او برای شما سرمشقی نیکوست آن گاه که به قوم خود گفتند : ما از شما و از آنچه به جای خدا می پرستید بیزاریم».

«چه کسی نیکو دین تر از کسی است که خود را تسلیم خدا کرده و نیکوکار است و از آیین ابراهیم حق گرا پیروی کرده است؟ و خدا ابراهیم را دوست گرفت» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عزّ و جلّ خلیل خویش (ابراهیم) را با آیین حنیف فرستاد و او را به گرفتن شارب و کوتاه کردن ناخنها و چیدن موی زیر بغل و تراشیدن موی زهار و ختنه فرمان داد .

1) نهج البلاغة : الخطبة 110 .

2) (انظر) بحار الأنوار : 76 / 66 باب 1 .

3) الممتحنة : 4 .

4) النساء : 125 .

5) بحار الأنوار:76/68/5 .

مکارم الأخلاق عن الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :کانَ بینَ نُوحٍ و إبراهیمَ علیهما السلام ألفُ سَنَةٍ ، و کانَت شَریعَةُ إبراهیمَ بالتَّوحیدِ و الإخلاصِ و خَلعِ الأندادِ ، و هی الفِطرَةُ التی فَطَرَ الناسَ علَیها و هِی الحَنِیفِیَّةُ ، و أخَذَ علَیهِ میثاقَهُ أن لا یَعبُدَ إلاّ اللّهَ و لا یُشرِکَ بهِ شیئا . قالَ : و أمَرَهُ بِالصلاةِ و الأمرِ و النَّهیِ و لم یَحکُمْ لَهُ أحکامَ فَرضِ المَواریثِ ، و زادَهُ فی الحَنِیفِیَّةِ: الخِتانَ ، و قَصَّ الشارِبِ ، و نَتْفَ الإبطِ ، و تَقلیمَ الأظفارِ ، و حَلْقَ العانَةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :خَمسٌ مِنَ السُّنَنِ فی الرَّأسِ و خَمسٌ فی الجَسَدِ ، فأمّا التی فی الرَّأسِ : فالسِّواکُ ، و أخذُ الشارِبِ ، و فَرقُ الشَّعرِ ، و المَضمَضَةُ ، و الاستِنشاقُ ، و أمّا التی فی الجَسَدِ : فالخِتانُ ، و حَلْقُ العانَةِ ، و نَتْفُ الإبطَینِ ، و تَقلیمُ الأظفارِ ، و الاستِنجاءُ . ⁽²⁾

فقهِ الرِّضا :ـ مِنَ الحَنِیفِیَّةِ التی قالَ اللّهُ تعالی لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله : «و اتَّبَعَ مِلَّةَ إبراهیمَ حَنیفا» ـفهی عَشرُ سُنَنٍ ، خَمسٌ فی الرَّأسِ و خَمسٌ فی الجَسَدِ ......... . ⁽³⁾

مکارم الاخلاق از امام صادق علیه السلام :از نوح تا ابراهیم علیهما السلام هزار سال فاصله بود . شریعت ابراهیم بر پایه یکتا پرستی و اخلاص و نفی شریکان [برای خدا] بود و این همان سرشتی است که مردم را بر آن آفریده و همان آیین حنیف است . خداوند از او، بر این آیین پیمان گرفت و این که جز خدا را بندگی نکند و هیچ چیز را شریک او قرار ندهد . خداوند ابراهیم را به نماز و امر و نهی، فرمان داد و احکام سهام مواریث را برایش مقرّر نکرد و در آیین حنیف اینها را اضافه کرد : ختنه ، کوتاه کردن شارب ، چیدن موی زیر بغل ، گرفتن ناخنها و تراشیدن موی زهار .

امام کاظم علیه السلام :پنج چیز از سنّت، در سر است و پنج چیز در بدن . سنّتهای مربوط به سر عبارتند از : مسواک کردن ، گرفتن شارب ، شانه کردن مو ، مضمضمه و استنشاق . و امّا سنّتهای مربوط به بدن عبارتند از : ختنه ، تراشیدن موی زهار ، چیدن موی زیر بغل ، گرفتن ناخنها و شستن محل بول و غایط .

فقه الرضاـ درباره آیین حنیف که خداوند متعال به پیامبر خود صلی الله علیه و آله فرموده: «و از آیین حنیف ابراهیم پیروی کرد» ـآیین حنیف ده سنّت است ، پنج سنّت مربوط به سر و پنج تای دیگر مربوط به تن ......... .

1) مکارم الاخلاق : 1/140/361 .

2) الخصال : 271/11 .

3) فقه الرِّضا علیه السلام : 66 .

1902 - سُنَّةُ الأوَّلینَ

1902 - سنّت پیشینیان

الکتاب :

قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا إنْ یَنْتَهُوا یُغفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَ إنْ یَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأوَّلِینَ». ⁽²⁾

لا یُؤمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الأوَّلِینَ». ⁽³⁾

⁽⁴⁾ الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإیمانُ علی أربَعِ دَعائمَ (شُعَبٍ): علی الصبرِ و الیَقینِ و العَدلِ و الجِهادِ ......... و الیَقینُ مِنها علی أربَعِ شُعَبٍ : علی تَبصِرةِ الفِطنَةِ ، و تَأوُّلِ الحِکمَةِ ، و مَوعظةِ العِبرَةِ ، و سُنَّةِ الأوَّلِینَ ، فَمَن تَبَصَّرَ فی الفِطنَةِ تَبَیَّنَت لَهُ الحِکمَةُ ، و مَن تَبَیَّنَت لَهُ الحِکمَةُ عَرَفَ العِبرَةَ ، و مَن عَرَفَ العِبرَةَ فَکَأنَّما کانَ فی الأوَّلِینَ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ 1902

سنّت پیشینیان

قرآن :

«به کسانی که کفر ورزیده اند ، بگو : اگر دست بردارند ، گناهان گذشته آنان آمرزیده شود و اگر باز گردند هر آینه سنّت [خدا در مورد ]پیشینیان گذشته» .

«به او ایمان نمی آورند و سنّت (راه و رسم) پیشینیان پیوسته چنین بوده است» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :ایمان بر چهار ستون استوار است : بر صبر و یقین و عدل و جهاد . . . یقین، خود چهار شعبه دارد : بینش هوشیارانه ، رسیدن به حقایق ، عبرت گرفتن از دیگران و سنّت پیشینیان ؛ زیرا ، هرکه بینش هوشیارانه یافت ، حکمت بر او آشکار گشت و هرکه حکمت بر او آشکار شد ، عبرت آموزی را شناخت و هرکه عبرت آموزی را شناخت ، چنان است که گویا در میان پیشینیان باشد .

1) (انظر) بحار الأنوار : 76 / 67 باب 2 . الدِّین : باب 1315 .

2) الأنفال : 38 .

3) الحِجر : 13 .

4) (انظر) الکهف: 55 ، آل عمران: 137 ، النساء: 26 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 31 .

6) (انظر) الفکر : باب 3204 .

250 - السَّهَر

250 - شب زنده داری

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 76 / 178 «أبواب السَّهر و النوم» .

2) انظر : عنوان 300 «صلاة اللیل» ، 526 «النوم» . الشیعة : باب 2123 ، الاستغفار : باب 3039 ، المناجاة : باب 3794 .

1903 - السَّهَرُ

1903 - شب زنده داری

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن خافَ أدلَجَ ، و مَن أدلَجَ بَلَغَ المَنزِلَ ، ألا إنَّ سِلعَةَ اللّهِ غالِیَةٌ ، ألا إنَّ سِلعَةَ اللّهِ الجَنَّةُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ یُحِبُّهُمُ اللّهُ ، و ثلاثةٌ یُبغِضُهُمُ اللّهُ ، أمّا الّذینَ یُحِبُّهُمُ اللّهُ : فقَومٌ ساروا لیلَتَهُم حتّی إذا کانَ النَّومُ أحَبَّ إلی أحَدِهِم مِمّا یُعدَلُ بهِ نَزَلوا ، فوَضَعوا رؤوسَهُم ، فقامَ یَتَمَلّقُنی و یَتلو آیاتی ......... . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّهَرُ أحَدُ الحَیاتَینِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :السَّهَرُ رَوضَةُ المُشتاقِینَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سَهَرُ اللیلِ شِعارُ المُتَّقِینَ و شِیمَةُ المُشتاقِینَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :سَهَرُ العُیونِ بِذِکرِ اللّهِ خُلْصانُ العارِفِینَ و حُلوانُ المُقرَّبِینَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :سَهَرُ العُیونِ بِذِکرِ اللّهِ فُرصَةُ السُّعَداءِ و نُزهَةُ الأولِیاءِ . ⁽⁷⁾

1903

شب زنده داری

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه [از راهزنان و خطرات راه ]بترسد، سراسر شب [یا ساعات آخر شب ]را راه پیماید و هرکه چنین کند به منزل برسد . بدانید که کالایِ خدا گرانبهاست ، بدانید که کالای خدا بهشت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه نفرند که خداوند دوستشان دارد و سه نفرند که خداوند از آنها نفرت دارد . امّا کسانی که خدا دوستشان می دارد : یکی آن است که با عدّه ای شبانه سفر می کنند و چنان خسته می شوند که خواب را از هر چیزی خوشتر می دارند، پس اتراق می کنند و سر به بالین می گذارند، امّا او بر می خیزد و زبان به تملّق من می گشاید و آیاتم را تلاوت می کند ......... .

امام علی علیه السلام :شب زنده داری ، یکی از دو زندگی است .

امام علی علیه السلام :شب زنده داری ، بوستان مشتاقان است .

امام علی علیه السلام :شب زنده داری ، شعار پرهیزگاران و خوی مشتاقان است .

امام علی علیه السلام :بیدار باش شبانه چشم ها به ذکر خدا ، دوستِ صمیمی عارفان است و شیرینی مقرّبان .

امام علی علیه السلام :بیدار باش چشمها در شب به ذکر خدا ، فرصت نیکبختان و تفرّج اولیاست .

1) تنبیه الخواطر : 1/279 .

2) الترغیب و الترهیب : 4/79/7 .

3) غرر الحکم : 1684 .

4) غرر الحکم : 666 .

5) غرر الحکم : 5611 .

6) غرر الحکم :5612 .

7) غرر الحکم :5642 .

عنه علیه السلام :سَهَرُ اللیلِ فی طاعَةِ اللّهِ رَبیعُ الأولیاءِ و رَوضَةُ السُّعَداءِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سَهَرُ اللیلِ بذِکرِ اللّهِ غَنیمَةُ الأولیاءِ و سَجِیَّةُ الأتقِیاءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أسهِرُوا عُیونَکُم ، و ضَمِّرُوا بُطُونَکُم ، و خُذُوا مِن أجسادِکُم ، تَجُودُوا بها علی أنفُسِکُم . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أسهِرُوا عُیونَکُم ، و أضمِرُوا بُطونَکُم ، و استَعمِلُوا أقدامَکُم ، و أنفِقُوا أموالَکُم ، و خُذُوا مِن أجسادِکُم فَجُودُوا بها علی أنفُسِکُم ، و لا تَبخَلُوا بها عَنها . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ العِبادَةِ سَهَرُ العُیونِ بذِکرِ اللّهِ سبحانَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :طُوبی لِنَفسٍ أدَّت إلی رَبِّها فَرضَها ، و عَرَکَت بِجَنبِها بُؤسَها ، و هَجَرَت فی اللَّیلِ غُمضَها ، حتّی إذا غَلَبَ الکَری علَیها افتَرَشَت أرضَها ، و تَوَسَّدَت کَفَّها ، فی مَعشَرٍ أسهَرَ عُیُونَهُم خَوفُ مَعادِهِم ، و تَجافَت عن مَضاجِعِهِم جُنُوبُهُم ، و هَمهَمَت بِذِکرِ رَبِّهِم شِفاهُهُم ، و تَقَشَّعَت بِطُولِ استِغفارِهِم ذُنُوبُهُم ، اُولئکَ حِزبُ اللّهِ ، ألا إنَّ حِزبَ اللّهِ هُمُ المُفلِحُونَ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :شب بیدار ماندن در طاعت خدا ، بهار اولیاء است و بوستان نیکبختان .

امام علی علیه السلام :شب بیدار ماندن به ذکر خدا ، غنیمت اولیاء است و خصلت پرهیزگاران .

امام علی علیه السلام :چشمانتان را شبها بیدار دارید و شکمهایتان را لاغر و از جسمهایتان بگیرید و به جانهایتان ببخشید .

امام علی علیه السلام :چشمانتان را شبها بیدار دارید و شکمهایتان را گرسنه و پاهایتان را به کار (عبادت) گیرید و اموالتان را انفاق کنید و از جسمهایتان بستانید و به جانهایتان ببخشید و از این کار بخل و دریغ نورزید .

امام علی علیه السلام :برترین عبادت ، شب زنده داری به یاد خداوند سبحان است .

امام علی علیه السلام :خوشا به حال آن کس که فریضه پروردگارش را به جای آورْد و بر سختیها و ناملایمات صبر کرد و خواب را از دیدگانش دور ساخت و اگر خواب بر او چیره آمد ، زمین را بستر خود کرد و دستش را بالش . آنان که خوف روز رستاخیز چشمانشان را بیدار نگه داشت و پهلوهایشان را از بسترهای راحتشان دور کردند و لبهایشان به ذکر پروردگارشان زمزمه کرد و از بسیاری آمرزش خواهی ، گناهانشان زدوده شد ؛ اینان حزب خدایند و بدانید که حزب خدا پیروز است .

1) غرر الحکم : 5613 .

2) غرر الحکم : 5614 .

3) غرر الحکم : 2497 .

4) نهج البلاغة: الخطبة183.

5) غرر الحکم : 3149 .

6) نهج البلاغة: الکتاب45.

عنه علیه السلام :فاتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ تَقِیَّةَ ذِی لُبٍّ ، شَغَلَ التَّفَکُّرُ قَلبَهُ ، و أنصَبَ الخَوفُ بَدَنَهُ ، و أسهَرَ التَّهَجُّدُ غِرارَ نَومِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ تَقوَی اللّهِ حَمَت أولیاءَ اللّهِ مَحارِمَهُ ، و ألزَمَت قُلُوبَهُم مَخافَتَهُ ، حَتّی أسهَرَت لَیالِیَهُم ، و أظمَأت هَواجِرَهُم . ⁽²⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ مِن دُعائهِ فی یَومِ عَرَفَةَ ـ: و اعمُرْ لَیلی بِإیقاظِی فیهِ لِعبادَتِکَ ، و تَفَرُّدِی بِالتَّهجُّدِ لکَ ، و تَجَرُّدِی بِسُکُونی إلَیکَ ، و إنزالِ حوائجِی بکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللَّهُمَّ اجعَلنا مِمَّن دَأبُهُم الاِرتِیاحُ إلَیکَ و الحَنِینُ ، و دَهرُهُمُ (دَیدَنُهُم) الزَّفرَةُ و الأنِینُ ، جِباهُهُم ساجِدَةٌ لِعَظَمَتِکَ ، و عُیُونُهُم ساهِرَةٌ فی خِدمَتِکَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ـ فی قولِهِ تعالی : «سِیْماهُم فِی وُجُوهِهِمْ مِن أثَرِ السُّجُودِ» ⁽⁵⁾ـ: هُو السَّهَرُ فی الصلاةِ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :بندگان خدا! از خدا بترسید همچون ترسیدن خردمندی که اندیشه [در مبدأ و معاد] دل او را به خود مشغول ساخته و ترس [از خدا و رستاخیز ]پیکرش را رنجور کرده و عبادت شبانه، همان اندک خوابش را هم از او گرفته است .

امام علی علیه السلام :همانا تقوای الهی، اولیای خدا را از حرامهای او باز داشته و ترس از او را در دلهایشان جای داده ، چندان که آنان را در شبها [برای عبادت ]بیدار و در روزهای داغ، [روزه دار و] تشنه نگه داشته است .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـگفت : [خدایا! ]با بیدار کردن من در شب برای بندگیت و خلوتِ شب زنده داری برای تو و آرام گرفتنم به تو و آوردن نیازها و خواسته هایم به درگاه تو ، شبم را آباد گردان .

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! ما را از کسانی قرار ده که روش آنان آرام گرفتن و شوق ورزیدن به توست و عمرشان به آه و ناله می گذرد ، پیشانی هایشان در برابر عظمت تو به خاک افتان است و چشم هایشان در راه خدمت به تو بیدار .

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه: «نشانشان [همراهان پیامبر ]اثر سجده ای است که بر چهره دارند» ـفرمود : منظور، شب زنده داری کردن با نماز است .

1) نهج البلاغة : الخطبة 83 .

2) نهج البلاغة : الخطبة 114 .

3) الصحیفة السجّادیّة : الدعاء 47 .

4) بحار الأنوار : 94/148 .

5) الفتح : 29 .

6) روضة الواعظین : 352 .

عنه علیه السلام :ـ فی قولِهِ تعالی : «کانُوا قَلیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ» ⁽¹⁾ـ: کانوا أقَلَّ اللَّیالی تَفُوتُهُم لا یَقُومُونَ فیها . ⁽²⁾

1904 - السَّهَرُ غَیرُ المُجدی !

1904 - شب زنده داریهای بی حاصل!

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :رُبَّ ساعٍ لِقاعِدٍ ، رُبَّ ساهرٍ لِراقِدٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کَم مِن صائمٍ لَیسَ لَهُ مِن صِیامِهِ إلاّ الجُوعُ و الظَّمَأُ، و کم مِن قائمٍ لیسَ لَهُ مِن قِیامِهِ إلاّ السَّهَرُ و العَناءُ، حَبَّذا نومُ الأکیاسِ و إفطارُهُم! ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ و قَد سَمِعَ رَجُلاً مِن الحَرُورِیَّةِ یَتَهَجَّدُ و یَقرَأُ ـ: نَومٌ عَلی یَقینٍ خَیرٌ مِن صلاةٍ فی شَکٍّ . ⁽⁵⁾

1904

شب زنده داریهای بی حاصل!

امام علی علیه السلام :بسا کوشنده ای که برای نشسته ای می کوشد ؛ بسا شب زنده داری که برای خفته ای زحمت می کشد .

امام علی علیه السلام :بسا روزه داری که از روزه اش جز گرسنگی و تشنگی نصیبی نیابد ، و بسا شب زنده داری که از عبادت شبانه اش جز رنج و بی خوابی بهره ای نبرد ، زهی خواب زیرکان [عارف] و روزه نگرفتن آنان!

امام علی علیه السلامـ با دیدن مردی از خوارج در حال عبادت شبانه و قرائت قرآن ـفرمود : خوابی که همراه یقین [به حق ]باشد بهتر از نمازی است که با تردید [در حق] باشد .

1905 - ما یَنبَغِی السَّهَرُ فیهِ

1905 - کارهای سزامند شب زنده داری

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا سَهَرَ إلاّ فی ثلاثٍ : مُتَهَجِّدٍ بالقرآنِ ، و فی طَلَبِ العِلمِ ، أو عَروسٍ تُهدی إلی زَوجِها . ⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه: «اندکی از شب را می خوابیدند» ـفرمود : کمتر شبی بود که آن را از دست می دادند و برای عبادت در آن شب بر نمی خاستند .

1905

کارهای سزامند شب زنده داری

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شب زنده داری جز برای سه چیز روا نیست : تلاوت قرآن ، تحصیل علم ، و یا فرستادن عروس به خانه شوهرش .

1) الذاریات : 17 .

2) تهذیب الأحکام : 2/336/1386 .

3) غرر الحکم : (5270 ـ 5271) .

4) نهج البلاغة : الحکمة 145 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 97 .

6) بحار الأنوار : 76/178/3 .

عنه صلی الله علیه و آله :لا سَهَرَ بعدَ العِشاءِ الآخِرَةِ إلاّ لأِحَدِ رَجُلَینِ : مُصَلٍّ أو مُسافِرٍ . ⁽¹⁾

1906 - الحَثُّ عَلی إحیاءِ هذِهِ اللَّیالی

1906 - تشویق به شب زنده داری و احیای این شبها

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أحیا لَیلةَ العِیدِ و لَیلةَ النِّصفِ مِن شَعبانَ ، لَم یَمُتْ قَلبُهُ یَومَ تَموتُ القُلوبُ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :یُعجِبُنی أن یُفَرِّغَ الرَّجُلُ نَفسَهُ فی السَّنَةِ أربَعَ لَیالٍ : لَیلةَ الفِطرِ ، و لَیلةَ الأضحی، و لَیلةَ النِّصفِ مِن شَعبانَ ، و أوّلَ لَیلةٍ مِن رَجَبٍ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :کانَ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام لا یَنامُ ثلاثَ لیالٍ : لَیلةَ ثلاثٍ و عِشرِینَ مِن شَهرِ رَمَضانَ ، و لَیلةَ الفِطرِ ، و لَیلةَ النِّصفِ مِن شَعبانَ ، و فیها تُقسَمُ الأرزاقُ و الآجالُ و ما یَکونُ فی السَّنَةِ . ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیدار ماندن بعد از نماز خفتن روا نباشد ، مگر برای دو کس : نماز گزار یا مسافر .

1906

تشویق به شب زنده داری و احیای این شبها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه شب عید [فطر و قربان] و شب نیمه شعبان را احیا کند ، در آن روزی که دلها می میرند دل او نمیرد .

امام علی علیه السلام :خوش دارم که انسان ، سالی چهار شب خود را وقف عبادت خدا کند : شب عید فطر ، شب عید قربان ، شب نیمه شعبان و شب اول ماه رجب .

امام رضا علیه السلام :امیر المؤمنین علیه السلام سه شب نمی خوابید : شب بیست و سوم ماه رمضان ، شب عید فطر و شب نیمه ماه شعبان ؛ در این شبها روزیها تقسیم و مدت عمر و هر آنچه در آن سال رخ خواهد داد ، تعیین می شود .

1) بحار الأنوار : 76/179/5 .

2) (انظر) الصناعة : باب 2296 .

3) ثواب الأعمال : 1/102/2 .

4) بحار الأنوار : 97/87/12 .

5) بحار الأنوار : 97/88/15 .

251 - السَّیِّد

251 - سَروَر

اشاره

1907 - السَّیِّدُ

1907 - سَروَر

الکتاب :

فَنادَتْهُ المَلاَئکَةُ وَ هُوَ قائمٌ یُصَلِّی فِی المِحْرابِ أنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحیَی مُصَدِّقا بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّهِ وَ سَیِّدا وَ حَصُورا وَ نَبِیّا مِنَ الصَّالِحِینَ». ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سَیِّدُ القَومِ خادِمُهُم . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سَیِّدُ القَومِ فی السَّفرِ خادِمُهُم ، فَمَن سَبَقَهُم بِخِدمَةٍ لم یَسبِقُوهُ بِعَمَلٍ إلاّ الشَّهادَةَ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السَّیِّدُ مَن تَحَمَّلَ المَؤونَةَ و جادَ بالمَعونَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السیّدُ مَن تَحَمَّلَ أثقالَ إخوانِهِ و أحسَنَ مُجاوَرَةَ جِیرانِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :السیّدُ مَن لا یُصانِعُ، و لا یُخادِعُ، و لا تَغُرُّهُ المَطامِعُ . ⁽⁶⁾

1907

سَروَر

قرآن :

«و فرشتگان، او (زکریا) را که در محراب به نماز ایستاده بود ندا دادند که : خدا تو را به یحیی بشارت می دهد که تصدیق کننده کلمه خداست و سرور و پارسا و پیامبری است از شایستگان» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سرور قوم ، خدمتگزار آنهاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سرور قوم در سفر ، کسی است که به آنان خدمت کند ؛ پس هرکه در خدمت به همسفران خود بر آنان پیشی گیرد، هیچ کارشان به پای ارزش کار او نمی رسد، مگر شهادت .

امام علی علیه السلام :سرور ، کسی است که هزینه [مردم ]را به دوش کشد و آنان را بی دریغ یاری رساند .

امام علی علیه السلام :سرور ، کسی است که بار برادران خود را به دوش کشد و با همسایگانش نیکو همسایه داری کند .

امام علی علیه السلام :سرور ، کسی است که سازشکار و فریبکار نباشد ، و طمعها او را نفریبد .

1) آل عمران : 39 .

2) کنز العمّال : 17517 .

3) کنز العمّال : 17519 .

4) غرر الحکم : 1504 .

5) غرر الحکم : 2002 .

6) غرر الحکم : 2101 .

1908 - تَفسیرُ السُّؤدَدِ

1908 - معنای سَروری

الإمامُ الحسینُ علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ أبوهُ عنِ السُّؤدُدِ ـ: إحشاشُ العَشِیرَةِ ، و احتِمالُ الجَرِیرَةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عنِ السُّؤدَدِ ـ: السَّخاءُ ، وَیْحَکَ أ ما رَأیتَ حاتِمَ طیٍّ کَیفَ سادَ قَومَهُ ، و ما کانَ بِأجوَدِهِم مَوضِعا ؟ ! ⁽²⁾

1908

معنای سَروری

امام حسین علیه السلامـ در پاسخ به سؤال پدر بزرگوارش از معنای سروری ـفرمود : کمک کردن به عشیره و به دوش کشیدن خسارتها و جرایم آنها .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این پرسش که سروری چیست ـفرمود : بخشندگی ، ای دریغ! مگر نمی بینی که چگونه حاتم طایی سرور قوم شد ، در حالی که موقعیتی برتر از دیگران نداشت؟!

1909 - ما یوجِبُ السُّؤدَدَ

1909 - اسباب سروری

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المَعروفِ مِن غَیرِ رُؤیَةٍ ، و الخالِقِ مِن غَیرِ مَنصَبَةٍ ، خَلَقَ الخلائقَ بِقُدرَتِهِ ، و استَعبَدَ الأربابَ بِعِزَّتِهِ ، و سادَ العُظَماءَ بِجُودِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن حَلُمَ سادَ، و مَن تَفَهَّمَ ازدادَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بِاحتِمالِ المُؤَنِ یَجِبُ السُّؤدُدُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الشَّریفُ کُلُّ الشَّریفِ مَن شَرَّفَهُ عِلمُهُ ، و السُّؤدُدُ حَقُّ السُّؤدُدِ لِمَنِ اتَّقی اللّهَ رَبَّهُ . ⁽⁶⁾

1909

اسباب سروری

امام علی علیه السلام :حمد و سپاس خدای را که بی آن که دیده شود ، شناخته شده و بدون رنج و زحمت آفریننده است ، موجودات را به قدرت خویش بیافرید و خداوندگاران را با عزّت و اقتدار خویش به بندگی گرفت و با بخشندگی خود بر بزرگان سروری یافت .

امام علی علیه السلام :هرکه بردبار باشد، سروری کند و هرکه طالب فهمیدن باشد ، بر فهم و دانش خویش بیفزاید .

امام علی علیه السلام :به دوش کشیدن بار هزینه ها[ی مردم و نان رساندن به مردم ]موجب سروری می شود .

امام علی علیه السلام :شریف تمام عیار کسی است که علم و دانایی اش به او شرافت بخشیده باشد ، و سروری حقیقی از آن کسی است که از پروردگار خویش بترسد .

1) . بحار الأنوار : 72/194/14 .

2) بحار الأنوار : 78/258/142 .

3) نهج البلاغة: الخطبة183.

4) . بحار الأنوار : 77/208/1 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 224 .

6) بحار الأنوار : 78/82/82 .

عنه علیه السلام :فَضیلَةُ السادَةِ حُسنُ العِبادَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أربَعُ خِصالٍ یَسُودُ بِها المَرءُ : العِفَّةُ ، و الأدَبُ ، و الجُودُ ، و العَقلُ . ⁽²⁾

الإمامُ الحسنُ علیه السلام :الإعطاءُ قَبلَ السُّؤالِ مِن أکبَرِ السُّؤدُدِ . ⁽³⁾

1910 - ما یَمنَعُ السُّؤدَدَ

1910 - آنچه مانع سروری می شود

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ما أکمَلَ السِّیادَةَ مَن لَم یَسمحْ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ما سادَ مَنِ احتاجَ إخوانُهُ إلی غَیرِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مُنازَعَةُ السُّفَّلِ تَشِینُ السّادَةَ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا یَطمَعَنَّ ......... المُعاقِبُ علی الذَنبِ الصغیرِ فی السُّؤدُدِ ، و لا القَلیلُ التَّجرِبَةِ المُعجَبُ بِرَأیِهِ فی رئاسَةٍ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :لا یَسودُ سَفِیهٌ . ⁽⁸⁾

امام علی علیه السلام :فضیلت سروران ، به نیکویی عبادت است .

امام علی علیه السلام :چهار خصلت است که آدمی با آنها سرور می شود : عفّت ، ادب ، بخشندگی و خردمندی .

امام حسن علیه السلام :بخشیدن پیش از طلب کردن [کسی ]از بزرگترین سروری هاست .

1910

آنچه مانع سروری می شود

امام علی علیه السلام :کسی که گذشت و سخاوتمندی نداشته باشد ، سروری را به کمال نرسانده است .

امام علی علیه السلام :سرور نیست کسی که [اجازه دهد ]برادرانش نیازمند دیگران شوند .

امام علی علیه السلام :کشمکش با سفلگان، سروری را لکه دار می کند .

امام صادق علیه السلام :کسی که به اندک گناهی کیفر می دهد ، نباید چشم طمع به سروری کردن بدوزد، و کسی که کم تجربه و خودپسند و خود رأی است ، نباید به ریاست طمع بندد .

امام صادق علیه السلام :هیچ سفیهی به سروری نمی رسد .

1) غرر الحکم : 6559 .

2) بحار الأنوار : 1/94/23 .

3) بحار الأنوار:78/113/7.

4) غرر الحکم : 9581 .

5) غرر الحکم : 9595 .

6) غرر الحکم : 9813 .

7) الخصال : 434/20 .

8) الخصال : 271/10 .

252 - السِّیاسة

252 - سیاست

اشاره

الرأی : باب 1426 ، السیّد : باب 1909 ، 1910 .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : شرح نهج البلاغة : 10 / 212 «سیاسة علیّ و جریها علی سیاسة الرسول» .

2) انظر : عنوان 167 «الدولة» ، الإمامة العامة : باب 154 . الرئاسة : باب 1400 ، 1401 .

1911 - السِّیاسَةُ

1911 - سیاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :المُلکُ سِیاسَةٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ الزُّعَماءِ ضَعفُ السِّیاسَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :صَلاحُ العَیشِ التَّدبیرُ . ⁽³⁾

1911

سیاست

امام علی علیه السلام :مُلک داری ، سیاست است .

امام علی علیه السلام :آفت پیشوایان ، ناتوانی در سیاست است .

امام علی علیه السلام :بهبود زندگی ، در گرو تدبیر است .

1912 - حُسنُ السِّیاسَةِ

1912 - حُسن سیاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :حُسنُ السِّیاسَةِ یَستَدِیمُ الرِّیاسةَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :حُسنُ السِّیاسَةِ قِوامُ الرَّعِیَّةِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :فضیلَةُ الرِّیاسةِ حُسنُ السِّیاسَةِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مَن حَسُنَت سِیاسَتُهُ دامَت رِیاسَتُهُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :مَن سَما إلی الرِیاسَةِ صَبَرَ علی مَضَضِ السِّیاسَةِ . ⁽⁹⁾

1912

حُسن سیاست

امام علی علیه السلام :حُسن سیاست ، موجب پایندگی ریاست است .

امام علی علیه السلام :حُسن سیاست ، مایه استواری ملّت است.

امام علی علیه السلام :ارزش ریاست ، به حُسن سیاست است .

امام علی علیه السلام :هرکه سیاستش نیکو باشد ، ریاستش پایدار ماند .

امام علی علیه السلام :هرکه آرزوی ریاست در سر پروراند ، باید بر رنجِ سیاست صبر کند .

1) غرر الحکم : 17 .

2) غرر الحکم : 3931 .

3) غرر الحکم : 5794 .

4) (انظر): موسوعة الإمام علیّ بن أبی طالب فی الکتاب و السنّة و التاریخ / المجلد الرابع .

5) غرر الحکم : 4820 .

6) غرر الحکم : 4818 .

7) غرر الحکم : 6563 .

8) غرر الحکم : 8438 .

9) غرر الحکم : 8535 .

عنه علیه السلام :مَن قَصُرَ عنِ السِّیاسَةِ صَغُرَ عنِ الرِّیاسةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :حسُنُ التَّدبیرِ و تَجَنَّبُ التَّبذیرِ من حُسنِ السِّیاسَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أدَلُّ شَیءٍ علی غَزارةِ العَقلِ حُسنُ التَّدبیرِ . ⁽³⁾

1913 - سوءُ التَّدبیرِ

1913 - سوء تدبیر

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :سُوءُ التَّدبیرِ سَبَبُ التَّدمیرِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن ساءَ تَدبیرُهُ تَعَجَّلَ تَدمِیرُهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن ساءَ تدبیرُهُ کانَ هَلاکُهُ فی تَدبیرِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن تَأخَّرَ تَدبیرُهُ تَقَدَّمَ تَدمِیرُهُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :سُوءُ التَّدبیرِ مِفتاحُ الفَقرِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :حُسنُ التَّدبیرِ یُنمِی قَلیلَ المالِ ، و سُوءُ التَّدبیرِ یُفنی کَثِیرَهُ . ⁽⁹⁾

امام علی علیه السلام :هرکه از عهده سیاست بر نیاید ، لایق ریاست نباشد .

امام علی علیه السلام :حُسن تدبیر و پرهیز از حیف و میل ، از حُسن سیاست است .

امام علی علیه السلام :بهترین دلیل بر خِرد سرشار ، حُسن تدبیر است .

1913

سوء تدبیر ⁽¹⁰⁾

امام علی علیه السلام :سوء تدبیر ، موجب ویرانی و نابودی است .

امام علی علیه السلام :هرکه تدبیرش بد باشد ، ویرانگریش شتاب گیرد .

امام علی علیه السلام :هرکه سوء تدبیر داشته باشد ، تدبیرش به نابودی او انجامد .

امام علی علیه السلام :هرکه تدبیرش به تأخیر افتد ، هلاکتش پیش افتد .

امام علی علیه السلام :سوء تدبیر ، کلید فقر است .

امام علی علیه السلام :حُسن تدبیر ، دارایی اندک را رشد می دهد و سوء تدبیر ، ثروت بسیار را به باد فنا می دهد .

1) غرر الحکم : 8536 .

2) غرر الحکم : 4821 .

3) غرر الحکم : 3151 .

4) غرر الحکم : 5571 .

5) غرر الحکم : 7906 .

6) غرر الحکم : 8768 .

7) غرر الحکم : 8045 .

8) غرر الحکم : 5572 .

9) غرر الحکم : 4833 .

10) تدبیر در لغت ، به معنای نگریستن و اندیشیدن در عاقبت کار است ، عاقبت اندیشی ، فرجام نگری ، چاره جویی ـ م .

1914 - أفضَلُ السِّیاسَتَینِ

1914 - بهترین سیاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :العَدلُ أفضلُ السِّیاسَتَینِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :جَمالُ السِّیاسَةِ العَدلُ فی الإمرَةِ ، و العَفوُ مَعَ القُدرَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :خَیرُ السِّیاساتِ العَدلُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مِلاکُ السِّیاسَةِ العَدلُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سِیاسَةُ العَدلِ ثلاثٌ : لِینٌ فی حَزمٍ ، و استِقصاءٌ فی عَدلٍ ، و إفضالٌ فی قَصدٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :بِئسَ السِّیاسَةُ الجَورُ . ⁽⁶⁾

⁽⁷⁾ 1914

بهترین سیاست

امام علی علیه السلام :عدالت، برترین سیاست است .

امام علی علیه السلام :زیباییِ سیاست ، در به کار بستن عدالت در حکومت است و گذشت کردن با وجود توانایی [بر انتقامگیری] .

امام علی علیه السلام :بهترین سیاست ها ، عدالت است .

امام علی علیه السلام :اساس سیاست ، عدالت است .

امام علی علیه السلام :سیاستِ عادلانه به سه چیز است : مدارا توأم با دوراندیشی ، و استیفای حقوق همراه با عدالت ، و احسان و بخشش همراه با میانه روی .

امام علی علیه السلام :بد سیاستی است ، بیدادگری .

1915 - رَأسُ السِّیاسَةِ

1915 - سرآمد سیاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :رَأسُ السِّیاسَةِ استِعمالُ الرِّفقِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :نِعمَ السِّیاسَةُ الرِّفقُ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :مَن لم یَلِنْ لِمَن دونَهُ لَم یَنَلْ حاجَتَهُ . ⁽¹⁰⁾

1915

سرآمد سیاست

امام علی علیه السلام :نرمش به خرج دادن ، سرآمد سیاست است .

امام علی علیه السلام :خوب سیاستی است ، نرمش و مدارا .

امام علی علیه السلام :هرکه با زیر دست خود نرمش به خرج ندهد، به هدف خود نرسد .

1) غرر الحکم : 1656 .

2) غرر الحکم : 4792 .

3) غرر الحکم : 4948 .

4) غرر الحکم : 9714 .

5) غرر الحکم : 5592 .

6) غرر الحکم : 4404 .

7) (انظر) العدل : باب 2503 .

8) غرر الحکم : 5266 .

9) غرر الحکم : 9947 .

10) غرر الحکم : 9006 .

عنه علیه السلام :الرِّفقُ یَفُلُّ حَدَّ المُخالَفَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إذا مَلَکتَ فارفُقْ . ⁽²⁾

1916 - زَینُ السِّیاسَةِ

1916 - زیور سیاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الاحتِمالُ زَینُ السِّیاسَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَحتَمِلْ مَؤونَةَ الناسِ فقد أهَّلَ قُدرتَهُ لانتِقالِها . ⁽⁵⁾

1916

زیور سیاست

امام علی علیه السلام :تحمّل کردن، زیور سیاست است .

امام علی علیه السلام :کسی که بار مؤونه مردم را به دوش نکشد ، قدرت خود را سزاوار انتقال [به دیگری ]کرده است .

1917 - سِیاسَةُ النَّفسِ

1917 - سیاست نفْس

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :سِیاسَةُ النَّفسِ أفضَلُ سِیاسَةٍ ، و رِیاسَةُ العِلمِ أشرَفُ ریاسَةٍ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن ساسَ نَفسَهُ أدرَکَ السِّیاسَةَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :سُوسُوا أنفُسَکُم بالوَرَعِ ، و داوُوا مَرضاکُم بالصَّدَقَةِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :مِن حَقِّ المَلِکِ أن یَسُوسَ نَفسَهُ قَبلَ جُندِهِ . ⁽⁹⁾

امام علی علیه السلام :نرمش و مدارا، تیزی مخالفت را کُند می کند .

امام علی علیه السلام :هرگاه به حکومت رسیدی، نرمش و مدارا را پیشه کن .

1917

سیاست نفْس

امام علی علیه السلام :سیاست (تربیت) نفْس ، برترین سیاست است ، و ریاست علمی ، عالیترین ریاست .

امام علی علیه السلام :هرکه نفْس خود را سیاست (تربیت) کند، به سیاست کردن [مردم ]دست یابد .

امام علی علیه السلام :نفْسهای خود را بر پارسایی سیاست (تربیت) کنید ، و بیمارانتان را با صدقه درمان نمایید .

امام علی علیه السلام :بر فرمانرواست که پیش از سیاست سپاهیان خود ، نفس خویش را سیاست کند .

1) غرر الحکم : 560 .

2) غرر الحکم : 3974 .

3) (انظر) عنوان 193 «الرفق» .

4) غرر الحکم : 772 .

5) غرر الحکم : 8982 .

6) غرر الحکم : 5589 .

7) غرر الحکم : 8013 .

8) غرر الحکم : 5588 .

9) غرر الحکم : 9333 .

عنه علیه السلام :أعقَلُ المُلوکِ مَن ساسَ نَفسَهُ لِلرَّعِیَّةِ بما یُسقِطُ عَنهُ حُجَّتَها ، و ساسَ الرَّعِیَّةَ بما تُثبِتُ بهِ حُجَّتَهُ علَیها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سِیاسَةُ الدِّینِ بِحُسنِ الوَرَعِ و الیقینِ . ⁽²⁾

⁽³⁾ امام علی علیه السلام :خردمندترین فرمانروا کسی است که خود را چنان سیاست (تربیت) کند که جایی برای بهانه و اعتراض ملّت بر او باقی نماند و با مردم چنان سیاستی در پیش گیرد که حجّت خود را بر آنان تمام کند .

امام علی علیه السلام :سیاستِ دین ، به حُسن پارسایی و یقین است .

1) غرر الحکم : 3350 .

2) غرر الحکم : 5590 .

3) (انظر) العادة : باب 2955 .

253 - التَّسویف

253 - کار امروز را به فردا افکندن

اشاره

1) انظر : التوبة : باب 472 ، العمر : باب 2879 .

1918 - النَّهیُ عَنِ التَّسویفِ

1918 - نهی از کار امروز به فردا افکندن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، إیّاکَ و التَّسویفَ بِأمَلِکَ ، فإنَّکَ بِیَومِکَ و لَستَ بما بَعدَهُ ، فإن یَکُن غَدٌ لکَ فَکُن فی الغَدِ کما کُنتَ فی الیَومِ ، و ان لم یَکُن غَدٌ لکَ لَم تَندَمْ علی ما فَرَّطتَ فی الیَومِ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ فیما کَتَبَهُ إلی بعضِ أصحابِهِ ـ: فَتَدارَکْ ما بَقِیَ مِن عُمُرِکَ ، و لا تَقُلْ : غَدا و بَعدَ غَدٍ ، فإنّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکَ بِإقامَتِهِم علی الأمانِیِّ و التَّسوِیفِ ، حتّی أتاهُم أمرُ اللّهِ بَغتةً و هُم غافِلونَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :فاتَّقی عَبدٌ رَبَّهُ ......... فإنَّ أجَلَهُ مَستورٌ عَنهُ ، و أمَلَهُ خادِعٌ لَهُ، و الشَّیطانَ مُوَکَّلُ بهِ ، یُزَیِّنُ لَهُ المَعصیَةَ لِیَرکَبَها ، و یُمَنِّیهِ التَّوبَةَ لِیُسَوِّفَها ، إذا هَجَمَت مَنِیَّتُهُ علَیهِ أغفَلَ ما یَکونُ عَنها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ مُعاجَلٍ یَسألُ الإنظارَ ، و کُلُّ مُؤَجَّلٍ یَتَعَلَّلُ بِالتَّسوِیفِ . ⁽⁴⁾

1918

نهی از کار امروز به فردا افکندن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! زنهار که بر اثر آرزو ، کار امروز را به فردا فکنی ؛ زیرا که تو در امروز به سر می بری نه در فردا ؛ چه اگر فردایی برای تو بود ، در فردا نیز چنان باش که امروز بوده ای و اگر فردایی در کار نبود به خاطر کوتاهی کردن در کار امروزت پشیمان نشوی .

امام علی علیه السلامـ در نامه ای به یکی از یاران خود ـنوشت : آنچه را از عمر تو باقی مانده است ، دریاب و مگو : فردا و پس فردا ؛ زیرا پیشینیان تو به سبب تکیه کردن به آرزوها و امروز و فردا کردن هلاک شدند ؛ چرا که فرمان خدا (مرگ) ناگهان این غافلان را در رسید .

امام علی علیه السلام :پس ، بنده ای از پروردگارش ترسید . . . زیرا روز مرگش را نمی داند و آرزوهایش او را می فریبد و شیطان موکل اوست ، معصیت را برایش می آراید، تا مرتکب آن شود و به توبه امیدوارش می کند، تا در کار آن امروز و فردا کند ، تا آن که مرگ بر او هجوم آورد ، در حالی که در غفلت محض از آن به سر می برد .

امام علی علیه السلام :هر کس که مهلتش به سر آید [برای جبران گذاشته ]مهلتی می طلبد، و به هر کس که مهلتی داده شود در انجام کار، امروز و فردا می کند .

1) بحار الأنوار : 77/75/3 .

2) . بحار الأنوار : 73/75/39 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 64 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 285 .

عنه علیه السلام :لا دِینَ لِمُسَوِّفٍ بِتَوبَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :جاهِلُکُم مُزدادٌ ، و عالِمُکُم مُسَوِّفٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا تَکُن مِمَّن یَرجُو الآخِرَةَ بغَیرِ العَمَلِ ، و یُرَجِّی التَّوبَةَ بِطُولِ الأمَلِ ......... إن عَرَضَت لَهُ شَهوَةٌ أسلَفَ المَعصِیَةَ و سَوَّفَ التَّوبَةَ . ⁽³⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ: و أعِنّی بِالبُکاءِ عَلی نَفسی ، فقد أفنَیتُ بِالتَّسویفِ و الآمالِ عُمرِی ، و قَد نَزَلتُ مَنزِلَةَ الآیِسِینَ مِن خَیرِی . ⁽⁴⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إیّاکَ و التَّسویفَ ؛ فإنّهُ بَحرٌ یَغرَقُ فیهِ الهَلْکی . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تَأخِیرُ التَّوبَةِ اغتِرارٌ ، و طُولُ التَّسویفِ حَیرَةٌ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :کسی که توبه اش را به تأخیر افکند ، دین ندارد .

امام علی علیه السلام :نادانِ شما بر گناه می افزاید ، و دانای شما امروز و فردا کن است .

امام علی علیه السلام :چونان کسی مباش که بدون عمل، به آخرت امیدوار است و به سبب آرزوی دراز، توبه را تأخیر می اندازد . . . اگر شهوتی برایش پیش آید گناه را پیش افکند و توبه را پس اندازد .

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات با خدا ـگفت : مرا در گریستن بر خودم یاری رسان ؛ زیرا که با امروز و فردا کردن و آمال و آرزوها عمر خویش را بر باد فنا داده و از آنها شده ام که به خیر و نجات خود امیدی ندارند .

امام باقر علیه السلام :زنهار از افکندن کار امروز به فردا ؛ زیرا این کار دریایی است که مردمان در آن غرق و نابود می شوند .

امام صادق علیه السلام :به تأخیر انداختن توبه، فریفتگی است، و امروز و فردا کردنِ بسیار، سرگشتگی .

1) غرر الحکم : 10660 .

2) نهج البلاغة : الحکمة 283 .

3) نهج البلاغة : الحکمة 150 .

4) بحار الأنوار : 98/88/2 .

5) بحار الأنوار : 78/164/1 .

6) بحار الأنوار : 73/365/97 .

254 - السُّوق

254 - بازار

اشاره

1) انظر : الذکر : باب 1345 .

1919 - ذَمُّ السُّوقِ

1919 - نکوهش بازار

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السُّوقُ دارُ سَهْوٍ و غَفلَةٍ ، فَمَن سَبَّحَ فیها تَسبِیحَةً کَتَبَ اللّهُ لَهُ بها ألفَ ألفِ حَسَنةٍ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَجالِسُ الأسواقِ مَحاضِرُ الشیطانِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی الحارثِ الهَمْدانِیّ ـ: إیّاکَ و مَقاعِدَ الأسواقِ ؛ فإنّها مَحاضِرُ الشیطانِ و مَعارِیضُ الفِتَنِ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :شَرُّ بِقاعِ الأرضِ الأسواقُ ، و هُو مَیدانُ إبلیسَ ، یَغدُو بِرایَتِهِ ، و یَضَعُ کُرسِیَّهُ ، و یَبُثُّ ذُرِّیَّتَهُ ، فَبَینَ مُطَفِّفٍ فی قَفیزٍ ، أو طائشٍ فی میزانٍ ، أو سارِقٍ فی ذِراعٍ ، أو کاذِبٍ فی سِلعَتِهِ ، فیقولُ : علَیکُم بِرَجُلٍ ماتَ أبوهُ و أبُوکُم حَیٌّ ، فلا یَزالُ مع أوَّلِ مَن یَدخُلُ و آخِرِ مَن یَرجِعُ . ⁽⁴⁾

1919

نکوهش بازار

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بازار، سرای بی خبری و غفلت است . پس هرکه در بازار یک تسبیح گوید خداوند هزار هزار ثواب برایش رقم زند .

امام علی علیه السلام :محفل های بازار ، جای حضور شیطان است .

امام علی علیه السلامـ در نامه خود به حارث همدانی ـنوشت : از پاتوقهای بازار بپرهیز که محل حضور شیطان است و عرضه گاه فتنه ها و گمراهیها .

امام باقر علیه السلام :بدترین جای زمین بازارست ؛ بازار میدان ابلیس است ، بامدادان پرچم خود را در آن جا نصب می کند و کرسیش را می گذارد و فرزندانش را همه سو می پراکند : از کسی که پیمانه را کم می دهد تا کسی که ترازو را سبک می گیرد و کسی که در گز کردن دزدی می کند یا کسی که برای فروش کالایش به دروغ متوسل می شود . او به فرزندانش می گوید : بر شما باد [فریفتن ]مردی که پدرش (حضرت آدم) مرده در حالی که پدر شما هنوز زنده است . ابلیس با اولین کسی که به بازار می آید وارد می شود و با آخرین نفری که بازار را ترک می کند بر می گردد .

1) کنز العمّال : 9330 .

2) غرر الحکم : 9814 .

3) نهج البلاغة : الکتاب 69 .

4) بحار الأنوار : 84/11/87 .

1920 - مَوعِظَةُ الإمامِ عَلِیٍّ لِأهلِ السُّوقِ

1920 - اندرز امام علی علیه السلام به بازاریان

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ و هو یَطوفُ فی الأسواقِ یَعِظُ التُّجّارَ ـ: یا مَعشَرَ التُّجّارِ قَدِّمُوا الاستِخارَةَ ، و تَبَرَّکُوا بِالسُّهُولَةِ ، و اقتَرِبُوا مِنَ المُبتاعِینَ ، و تَزَیَّنُوا بِالحِلمِ ، و تَناهَوا عنِ الیَمِینِ ، و جانِبُوا الکَذِبَ ، و تَخافُوا (تَجافُوا) عنِ الظُّلمِ ، و أنصِفُوا المَظلومینَ ، و لا تَقرَبُوا الرِّبا ، و أوفُوا الکَیلَ و المیزانَ ، و لا تَبخَسُوا الناسَ أشیاءَهُم ، و لا تَعثَوا فی الأرضِ مُفسِدِینَ . ⁽¹⁾

بحار الأنوار عن الحسنِ بن أبی الحسنِ البصریّ :لَمّا قَدِمَ علَینا أمیرُ المؤمنینَ علیُّ بنُ أبی طالبٍ علیه السلام البصرةَ مَرَّ بی و أنا أتَوَضَّأُ ، فقالَ: یا غلامُ ، أحسِنْ وُضُوءَکَ یُحسِنِ اللّهُ إلَیکَ ......... ثُمّ مَشی حتّی دَخَلَ سُوقَ البصرةِ ، فَنَظَرَ إلی الناسِ یَبِیعُونَ و یَشتَرُونَ فَبَکی بُکاءً شدیدا ، ثُمّ قالَ : یا عَبِیدَ الدنیا و عُمّالَ أهلِها ! إذا کُنتُم بالنهارِ تَحلِفُونَ ، و باللَّیلِ فی فِراشِکُم تَنامُونَ ، و فی خِلالِ ذلکَ عنِ الآخِرَةِ تَغفُلونَ ، فَمَتی تُجَهِّزُونَ الزّادَ و تُفَکِّرُونَ فی المَعادِ ؟!

فقالَ لَهُ رَجُلٌ : یا أمیرَ المؤمنینَ ، إنّه لا بُدَّ لنا مِنَ المَعاشِ ، فکیفَ نَصنَعُ ؟ فقالَ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام : إنَّ طَلَبَ المَعاشِ مِن حِلِّهِ لا یَشغَلُ عَن عَمَلِ الآخِرَةِ ، فإن قلتَ : لا بُدَّ لنا مِنَ الاحتِکارِ لَم تَکُن مَعذورا.

فَوَلَّی الرَّجُلُ باکیا ، فقالَ لَهُ أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام: أقبِلْ عَلَیَّ أزِدْکَ بَیانا ، فَعادَ الرجُلُ إلَیهِ فقالَ لَهُ : اِعلَمْ یا عبدَ اللّهِ أنَّ کُلَّ عامِلٍ فی الدنیا لِلآخِرَةِ لا بُدَّ أن یُوَفّی أجرَ عَمَلِهِ فی الآخِرَةِ ، و کُلَّ عامِلِ دُنیا للدنیا عُمالَتُهُ فِی الآخِرَةِ نارُ جَهَنَّمَ . ثُمّ تلا أمیرُ المؤمنینَ علیه السلام قولَهُ تعالی : «فَأمّا مَنْ طَغَی * و آثَرَ الحَیاةَ الدُّنیا * فَإنَّ الجَحِیمَ هِیَ المَأوی» ⁽²⁾. ⁽³⁾

1920

اندرز امام علی علیه السلام به بازاریان

امام علی علیه السلامـ که در بازارها گشت می زد و تجّار (کسبه) را اندرز می داد ـفرمود : ای جماعت تجّار! پیش از هر چیز از خدا طلب خیر (برکت) کنید، و برکت را در آسانگیری [در معامله ]بجویید، و [با اخلاق خوش و برخورد درست ]به مشتریان نزدیک شوید، و خود را به زیور بردباری بیارایید، و از سوگند خوردن دست بردارید، و از ظلم و حق کشی بترسید (دوری کنید)، و با مظلومان انصاف ورزید، و به ربا خواری نزدیک نشوید، و پیمانه و ترازو را کامل گردانید و کالای مردم را کم ندهید، و در زمین (جامعه) دست به تباهی و فساد نزنید .

بحار الأنوار به نقل از حسن بصری :هنگامی که امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام به بصره آمد ، به من که در حال وضو گرفتن بودم برخورد و فرمود : ای جوان! نیک وضو گیر خداوند به تو نیکی کند ......... سپس به راه افتاد تا آن که وارد بازار بصره شد . به مردم که در حال خرید و فروش بودند نگاهی کرد و سخت گریست و آن گاه فرمود : ای بردگان دنیا و کارگران اهل دنیا! روز را به سوگند خوردن می گذرانید و شب را به خوابیدن در بسترهایتان و در این میان، از آخرت غافلید ، پس کِی توشه آخرت فراهم می آورید و در کار معاد می اندیشید؟!

مردی عرض کرد : ای امیر المؤمنین! باید برای امرار معاش بکوشیم و گرنه چه کنیم؟ امیر المؤمنین علیه السلام فرمود : کسب در آمد از راه حلال ، مانع کار آخرت نیست، اما اگر بگویی : چاره ای از احتکار نداریم، عذرت پذیرفته نیست .

آن مرد با چشمی گریان برگشت . امیر المؤمنین علیه السلام فرمود : بازگرد تا برایت بیشتر توضیح دهم . مرد بازگشت . حضرت فرمود : بدان، ای بنده خدا! که هر کس در دنیا برای آخرت کار کند ، لا جرم مزد کارش را در آخرت به طور کامل دریافت می کند و هر کس در دنیا برای دنیا کار کند، مزد کارش در آخرت، آتش دوزخ است . امیر المؤمنین علیه السلام سپس این سخن خداوند متعال را تلاوت کرد :«پس هر که طغیان کرد و زندگی این جهانی را برگزید ، همانا جهنّم جایگاه اوست» .

1) بحار الأنوار : 78/54/100 .

2) النازعات : 37 ـ 39 .

3) بحار الأنوار : 77/422/41 .

بحار الأنوار عن أبی سعید :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَأتِی السُّوقَ فیقولُ: یا أهلَ السُّوقِ اِتَّقُوا اللّهَ ، و إیّاکُم و الحَلفَ فإنّهُ یُنَفِّقُ السِّلعَةَ ، و یَمحَقُ البَرَکَةَ ، و إنَّ التاجِرَ فاجِرٌ إلاّ مَن أخَذَ الحَقَّ و أعطاهُ ، السَّلامُ علَیکُم . ثُمَّ یَمکُثُ الأیّامَ ثُمّ یَأتی فَیقولُ مِثلَ مَقالَتِهِ ، فکانَ إذا جاءَ قالوا : قد جاءَ المَرد شِکَنبه ؛ أی قد جاءَ عظیمُ البَطنِ ، فیقولُ : أسفَلُهُ طَعامٌ ، و أعلاهُ عِلمٌ . ⁽¹⁾

بحار الأنوار به نقل از أبو سعید :علی علیه السلام وارد بازار می شد و می فرمود : ای بازاریان! از خدا بترسید و از سوگند خوردن دوری کنید ؛ زیرا سوگند یاد کردن گر چه کالا را به فروش می رساند ، اما برکت را می برد . همانا کاسب گنهکار است ، مگر آن کاسبی که در داد و ستد، حق را را رعایت کند ، بدرودتان باد! سپس می رفت و چند روز بعد دوباره می آمد و سخنانی بدین گونه می فرمود . هرگاه آن حضرت وارد بازار می شد بازاریان می گفتند : مرد شکنبه آمد ؛ یعنی، شکم گنده ، و حضرت می فرمود : پایینش غذاست و بالایش علم .

1) بحار الأنوار : 103/102/44 .

255 - السِّواک

255 - مسواک زدن

اشاره

وسائل الشیعة : 1 / 346 «أبواب السواک» .

کنز العمّال : 1 / 602 «فی آداب التلاوة» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 76 / 126 باب 18 «السِّواک و الحثّ علیه» . بحار الأنوار : 80 / 332 باب 6 «سُنن الوضوء» .

1921 - الحَثُّ عَلَی السِّواکِ

1921 - تشویق به مسواک زدن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لَولا أن أشُقَّ علی اُمَّتی لأَمَرتُهُم بِالسِّواکِ مَع کُلِّ صلاةٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وصیَّتِهِ لعلیٍّ علیه السلام ـ: علَیکَ بالسِّواکِ عِندَ کُلِّ وُضوءٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ أیضا ـ: یا علیُّ ، علَیکَ بالسِّواکِ ، و إن استَطَعتَ أن لا تُقِلَّ مِنهُ فافعَلْ ، فإنَّ کُلَّ صلاةٍ تُصَلِّیها بالسِّواکِ تَفضُلُ علی التی تُصَلِّیها بغَیرِ سِواکٍ أربَعینَ یَوما . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الوُضوءُ شَطرُ الإیمانِ ، و السِّواکُ شَطرُ الوُضوءِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طَیِّبُوا أفواهَکُم بِالسِّواکِ؛ فإنّها طُرُقُ القُرآنِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَظِّفُوا أفواهَکُم ؛ فإنّها طُرُقُ القرآنِ . ⁽⁶⁾

1921

تشویق به مسواک زدن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر ترس از سختگیری بر امّتم نبود ، دستور می دادم که با هر نمازی مسواک زنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به علی علیه السلام ـفرمود : بر تو باد مسواک زدن با هر وضویی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به علی علیه السلام ـفرمود : بر تو باد مسواک زدن ؛ اگر توانستی که از این کار کم نکنی چنین کن ؛ زیرا هر نمازی که با مسواک زدن بخوانی از چهل روز نمازی که بی مسواک زدن بگزاری برتر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وضو ، نصف (جزء) ایمان است و مسواک زدن نصف (جزء) وضو .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دهانهای خود را با مسواک زدن خوشبو کنید ؛ زیرا دهانهای شما گذرگاههای قرآن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دهانهای خود را پاکیزه کنید ؛ زیرا گذرگاههای قرآنند .

1) الکافی : 3/22/1 .

2) بحار الأنوار : 77/69/8 .

3) بحار الأنوار : 76/137/48 .

4) کنز العمّال : 26200 .

5) کنز العمّال : 2753 .

6) کنز العمّال : 2804 .

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :لَو یَعلَمُ الناسُ ما فی السِّواکِ لأَباتُوهُ مَعهُم فی لِحافٍ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ : أ تَری هذا الخَلقَ کُلَّهُ مِنَ الناسِ ؟ ـ: فقالَ : ألْقِ مِنهُمُ التارِکَ للسِّواکِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مِن أخلاقِ الأنبیاءِ السِّواکُ . ⁽³⁾

1922 - تَوصِیَةُ جَبرَئیلَ بِالسِّواکِ

1922 - سفارش جبرئیل به مسواک زدن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ما زالَ جَبرئیلُ یُوصِینی بالسِّواکِ حتّی خَشِیتُ أن اُدرَدَ أو اُحفِیَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما زالَ جَبرَئیلُ یُوصِینی بالسِّواکِ حتّی خِفتُ علی سِنّی . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما أتانی صاحِبی جَبرَئیلُ علیه السلام إلاّ أوصانی بالسِّواکِ حتّی خَشِیتُ أن اُحفِیَ مَقادِیمَ فِیَّ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما زالَ جَبرئیلُ یُوصِینی بالسِّواکِ حتّی ظَنَنتُ أنّهُ سَیَجعَلُهُ فَریضَةً . ⁽⁷⁾

امام باقر علیه السلام :اگر مردم بدانند که مسواک زدن چه فوایدی دارد ، در هنگام شب مسواک را با خود به بستر می برند .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : آیا این خلایق همه در شمار آدمیانند؟ ـفرمود : افرادی را که مسواک نمی زنند از شمار آنها بینداز .

امام صادق علیه السلام :مسواک زدن از اخلاق پیامبران است .

1922

سفارش جبرئیل به مسواک زدن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل پیوسته مرا به مسواک زدن سفارش می کرد، تا جایی که ترسیدم دندانهایم از ریشه درآیند یا ساییده شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هماره جبرئیل مرا به مسواک زدن سفارش می کرد ، به اندازه ای که نگران دندانهای خود شدم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ گاه دوستم جبرئیل علیه السلام نزد من نیامد، مگر این که مرا به مسواک زدن توصیه کرد ، تا جایی که نگران ساییده شدن دندانهایِ پیشِ خود شدم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل همواره مرا به مسواک زدن توصیه می کرد ، چندان که گمان کردم بزودی این کار را واجب خواهد کرد .

1) بحار الأنوار : 76/130/17 .

2) بحار الأنوار : 76/128/11.

3) بحار الأنوار : 76/131/ 25 .

4) بحار الأنوار : 76/131/26 .

5) المحاسن : 2/380/2336 .

6) بحار الأنوار : 76/139/51 .

7) بحار الأنوار : 76/126/2 .

1923 - مَنافِعُ السِّواکِ

1923 - فواید مسواک زدن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَنِ استَعمَلَ الخَشَبَتَینِ أمِنَ مِن عَذابِ الکَلبَتَینِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :السِّواکُ یَزِیدُ الرَّجُلَ فَصاحَةً . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :السِّواکُ یَجلُو البَصَرَ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :السِّواکُ یَذهَبُ بِالدَّمعَةِ ، و یَجلُو البَصَرَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :فی السِّواکِ اثنَتا عَشرَةَ خَصلَةً : هُو مِنَ السُّنَّةِ ، و مَطهَرَةٌ لِلفَمِ ، و مَجلاةٌ لِلبَصَرِ ، و یُرضِی الرحمنَ ، و یُبَیِّضُ الأسنانَ ، و یَذهَبُ بِالحَفرِ ، و یَشُدُّ اللِّثَّةَ ، و یُشَهِّی الطَّعامَ ، و یَذهَبُ بِالبَلغَمِ ، و یَزیدُ فی الحِفظِ ، و یُضاعَفُ بهِ الحَسَناتُ ، و تَفرَحُ بهِ المَلائکةُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :علَیکُم بالسِّواکِ ؛ فإنّهُ یُذهِبُ وَسوَسَةَ الصَّدرِ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :السِّواکُ یَجلُو البَصَرَ ، و یُنبِتُ الشَّعرَ ، و یَذهَبُ بِالدَّمعَةِ . ⁽⁷⁾

1923

فواید مسواک زدن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که دو چوب[مسواک ]را به کار گیرد از درد گاز انبر در امان ماند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسواک زدن ، بر زبان آوری مرد می افزاید .

امام علی علیه السلام :مسواک زدن ، نور چشم را زیاد می کند .

امام صادق علیه السلام :مسواک زدن ، آبریزش چشم را از بین می برد و نور آن را زیاد می کند .

امام صادق علیه السلام :مسواک زدن ، دوازده ویژگی دارد : از سنّت است ، دهان را تمیز می سازد ، نور چشم را زیاد می کند ، خدای رحمان را خشنود می گرداند ، دندانها را سفید می کند ، پوسیدگی آنها را از بین می برد ، لثه را محکم می سازد ، اشتها را باز می کند ، بلغم را می برد ، حافظه را زیاد می کند ، حسنات دو چندان می شوند ، و فرشتگان شاد می گردند .

امام صادق علیه السلام :بر شما باد مسواک زدن؛ زیرا این کار وسوسه سینه را از بین می برد .

امام رضا علیه السلام :مسواک زدن ، نور چشم را زیاد می کند ، مو را پر پشت می کند ، و آبریزش چشم را برطرف می سازد .

1) بحار الأنوار : 62/291 .

2) بحار الأنوار : 76/135/48 .

3) بحار الأنوار:62/145/4.

4) بحار الأنوار : 62/145/5 .

5) الخصال : 481/53 .

6) بحار الأنوار : 76/139/52 .

7) بحار الأنوار : 76/137/48 .

1924 - أدَبُ السِّواکِ

1924 - آداب مسواک زدن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :اِستاکُوا عَرضا و لا تَستاکُوا طُولاً . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله:اِکتَحِلُوا وَترا، و استاکُوا عَرضا . ⁽²⁾

بحار الأنوار :کان النبیُّ صلی الله علیه و آله إذا استاکَ استاکَ عَرضا ، و کانَ یَستاکُ کُلَّ لَیلَةٍ ثلاثَ مَرّاتٍ : مَرَّةً قَبلَ نَومِهِ ، و مَرَّةً إذا قامَ مِن نَومِهِ إلی وِردِهِ ، و مَرَّةً قَبلَ خُروجِهِ إلی صلاةِ الصُّبحِ ، و کانَ یَستاکُ بالأراکِ أمَرَهُ بذلک جَبرَئیلُ . ⁽³⁾

1924

آداب مسواک زدن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دندانهایتان را از عرض (عمودی) مسواک بزنید نه از طول (افقی) .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تعداد سرمه کشیدنتان فرد باشد (سه بار، پنج بار و ......... ) و دندانهایتان را از عرض مسواک بزنید .

بحار الأنوار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هرگاه مسواک می زد از عرض می زد و شبی سه بار مسواک می زد : یک بار پیش از خواب ، یک بار وقتی که از خواب برای راز و نیاز برمی خاست و یک بار پیش از آن که برای نماز صبح بیرون رود . آن حضرت به دستور جبرئیل با چوب درخت اراک ، مسواک می زد .

1925 - استِحبابُ السِّواکِ فِی السَّحَرِ

1925 - استحباب مسواک زدن در سحرگاه

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنّ السِّواکَ فی السَّحَرِ قَبلَ الوُضُوءِ مِنَ السُّنَّةِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا قُمتَ باللَّیلِ فاستَکْ ؛ فإنَّ المَلَکَ یَأتِیکَ فَیَضَعُ فاهُ علی فِیکَ ، و لیسَ مِن حَرفٍ تَتلُوهُ و تَنطِقُ بهِ إلاّ صَعِدَ بهِ إلی السماءِ ، فَلْیَکُنْ فُوکَ طَیِّبَ الرِّیحِ . ⁽⁵⁾

1925

استحباب مسواک زدن در سحرگاه

امام باقر علیه السلام :مسواک زدن در سحرگاه پیش از وضو گرفتن ، جزء سنّت است .

امام صادق علیه السلام :هرگاه شب[برای عبادت ]برخاستی مسواک بزن ؛ زیرا فرشته می آید و دهانش را بر دهان تو می گذارد و هر کلمه ای را که تلاوت کنی و به زبان آوری، به آسمان بالا می برد . بنا بر این ، باید دهانت خوشبو باشد .

1) الدعوات للراوندیّ : 161/445 .

2) بحار الأنوار : 76/137/48 .

3) بحار الأنوار : 76/135/47 .

4) کتاب من لا یحضره الفقیه : 1/480/1390 .

5) الکافی : 3/23/7 .

الکافی عن الإمامِ الصّادقِ علیه السلام :إنَّ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ إذا صَلَّی العِشاءَ الآخِرَةَ أمَرَ بِوَضُوئهِ و سِواکِهِ یُوضَعُ عِندَ رَأسِهِ ......... و فی روایةٍ اُخری : یَستاکُ فی کُلِّ مَرَّةٍ قامَ مِن نَومِهِ . ⁽¹⁾

الکافی : امام صادق علیه السلام فرمود : رسول خدا صلی الله علیه و آله چون نماز عشا را می خواند ، دستور می داد ظرف وضو و مسواکش را کنار سرش بگذارند . . .

در روایتی دیگر آمده است :الکافی : امام صادق علیه السلام فرمود : رسول خدا صلی الله علیه و آله چون نماز عشا را می خواند ، دستور می داد ظرف وضو و مسواکش را کنار سرش بگذارند . . .

در روایتی دیگر آمده است : آن حضرت هر بار که از خواب بیدار می شد مسواک می زد .

1) الکافی : 3/445/13 .

حرف الشین

اشاره

الشَّباب (جوانی)

الشُّبهَة (شبهه)

التَّشبُّه (مانند سازی و تقلید)

الشَّجر (درخت)

الشَّجاعة (شجاعت)

الشُّحّ (تنگ چشمی)

الشَّرّ (بدی)

الشَّریعة (شریعت)

الشَّرف (بزرگی)

الشِّرک (شرک)

الشِّرکة (مشارکت)

الشَّرَه (سیری ناپذیری)

الشَّیطان (شیطان)

الشِّعر (شعر)

الشِّعار (شعار)

الشَّفاعة فی الدنیا (شفاعت در دنیا)

الشَّفاعة فی الآخرة (شفاعت در آخرت)

الشَّقاوة (بدبختی)

الشُّکر للّه سبحانه (سپاسگزاری از خداوند سبحان)

الشکر للناس (سپاسگزاری از مردم)

شُکر اللّه سبحانه (سپاسگزاری خداوند سبحان)

الشَّکّ (شک)

الشَّکوی (شکایت)

الشَّهادة فی القضاء (شهادت در داوری)

الشَّهادة فی سبیل اللّه (شهادت در راه خدا)

الشُّهرة (شهرت)

الشُّوری (مشورت)

مشیئة اللّه (خواست خدا)

الشَّیب (پیری)

الشِّیعة (شیعه)

256 - الشَّباب

256 - جوانی

اشاره

1) انظر : عنوان 295 «الصِغَر» ، الزواج : باب 1633 . کتاب «جواهر الحکمة للشباب» .

1926 - رَبیعُ الحَیاةِ

1926 - بهار زندگی

الکتاب :

(اللّهُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَ شَیْبَةً یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ ) . ⁽¹⁾

(هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ) . ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أربَعَةُ أشیاءَ لا یَعرِفُ قَدرَها إلاّ أربَعَةٌ : الشَّبابُ لا یَعرِفُ قَدرَهُ إلاّ الشُّیوخُ وَ العافِیَةُ لا یَعرِفُ قَدرَها إلاّ أهلُ البَلاءِ وَ الصِّحَّةُ لا یَعرِفُ قَدرَها إلاّ المَرضی وَ الحَیاةُ لا یَعرِفُ قَدرَها إلاّ المَوتی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :شَیئانِ لا یَعرِفُ فَضلَهُما إلاّ مَن فَقَدَهُما : الشَّبابُ، وَ العافِیَةُ . ⁽⁴⁾

1926

بهار زندگی

قرآن :

«خداست آن کس که شما را ابتدا ناتوان آفرید، آن گاه، پس از ناتوانی، قوّت بخشید، سپس بعد از قوّت، ناتوانی و پیری داد. هر چه بخواهد، می آفریند، و هموست دانای توانا».

«او همان کسی است که شما را از خاکی آفرید، سپس از نطفه ای، آن گاه از علقه ای، و بعد شما را [به صورت ]کودکی برمی آورد، تا به کمال قوّت خود برسید».

حدیث :

امام علی علیه السلام :ارزش چهار چیز را جز چهار گروه نمی شناسند: [ارزش ]جوانی را جز پیران نمی شناسند ؛ [ارزش ]آرامش (آسایش) را جز گرفتاران نمی شناسند ؛ [ارزش ]سلامت را جز بیماران نمی شناسند، و [ارزش ]زندگی را جز مُردگان نمی دانند.

امام علی علیه السلام :برتری (ارزش) دو چیز را جز آنان که آنها را از دست دهند ، نمی شناسند : جوانی و آرامش .

1) الروم : 54 .

2) غافر : 67 .

3) المواعظ العددیّة : 218.

4) غرر الحکم : 5764 .

1927 - رَبیعُ البِناءِ

1927 - بهار سازندگی

(قَالُوا سَمِعْنَا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقَالُ لَهُ إِبْراهِیمُ ) . ⁽¹⁾

(وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوَی آتَیْناهُ حُکْمًا وَ عِلْمًا وَ کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ) . ⁽²⁾

(وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْناهُ حُکْمًا وَ عِلْمًا وَ کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ) . ⁽³⁾

1927

بهار سازندگی

قرآن :

«گفتند: شنیدیم جوانی، از آن ها (بت ها) [به بدی ]یاد می کرد که به او ابراهیم گفته می شود».

«و چون به رشد و کمال خویش رسید، به او حکمت و دانش عطا کردیم، و نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم».

«و چون به حدّ رشد رسید، به او حکمت و دانش عطا کردیم، و نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم».

حدیث :

امام صادق علیه السلامـ درباره سخن خداوند عزّ و جلّ : «چون به رشد و کمال خویش رسید، به او حکمت و دانش عطا کردیم» ـفرمود : «أَشُدَّهُ»، یعنی : هجده سالگی و «وَ اسْتَوَی»، یعنی : ریش درآورد.

پیامبر صلی الله علیه و آله :خداوند، هیچ پیامبری را جز در جوانی، مبعوث نکرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله :خداوند عزّ و جلّ ، هیچ پیامبری را جز در جوانی، مبعوث نکرد، و به هیچ دانشمندی، جز در جوانی، دانش عطا نشد.

1928 - تَربِیَةُ الأحداثِ

1928 - تربیت نوجوانان

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عَزَّ و جَلَّ: «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوَی آتَیْناهُ حُکْمًا وَ عِلْمًا» ـ: أشُدَّهُ ثَمان عَشَرةَ سنة . وَ استَوی : التَحی . ⁽⁴⁾

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ما بَعَثَ اللّهُ نَبِیّا إلاّ شابّا . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما بَعَثَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِیّا إلاّ و هُوَ شابٌّ و لا اُوتِیَ عالِمٌ عِلما إلاّ وَ هُوَ شابٌّ . ⁽⁶⁾

1928

تَربِیَةُ الأحداثِ

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّما قَلبُ الحَدَثِ کالأرضِ الخالیَةِ ، ما اُلقِیَ فیها مِن شَیءٍ قَبِلَتهُ . ⁽⁷⁾

1928

تربیت نوجوانان

امام علی علیه السلام :قلب نوجوان ، در حقیقت چونان زمینی بایر است که هرچه در آن افکنده شود می پذیرد .

1) الأنبیاء : 60 .

2) القصص : 14.

3) یوسف : 22.

4) معانی الأخبار : 226.

5) کنز العمّال : 11/475/32233.

6) فردوس الأخبار : 4/372/6611 .

7) تحف العقول : 70 .

الکافی عَن إسماعیلَ بنِ عبدُ الخالقِ :سمعت أبا عَبدِ اللّه علیه السلام یقول لأبی جعفر الأحول و أنا أسمع : أتَیتَ البَصرةَ ؟ فَقالَ : نَعَم ، قالَ : کیفَ رَأیتَ مُسارَعَةَ الناسِ إلی هذا الأمرِ و دُخُولَهُم فیهِ ؟ قالَ : و اللّهِ إنّهُم لَقلیلٌ ، و لَقَد فَعَلُوا و إنّ ذلک لَقلیلٌ ، فقالَ : علَیکَ بِالأحداثِ ؛ فإنّهُم أسرَعُ إلی کُلِّ خَیرٍ . ⁽¹⁾

1929 - التَّعَلُّمُ فِی الشَّبابِ

1929 - آموختن در جوانی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ فی شَبابِهِ کانَ بِمَنزِلَةِ الرَّسمِ فی الحَجَرِ ، و مَن تَعَلَّمَ و هُو کبیرٌ کانَ بمَنزِلَةِ الکِتابِ علی وَجهِ الماءِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَطلُبِ العِلمَ صَغیرا فَطَلَبَهُ کَبیرا فَماتَ ، ماتَ شَهیدا . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :العِلمُ مِنَ الصِّغَرِ کالنَّقشِ فی الحَجَرِ . ⁽⁵⁾

أیّوبُ علیه السلام :إنّ اللّهَ یَزرَعُ الحِکمَةَ فی قَلبِ الصَّغیرِ و الکبیرِ ، فإذا جَعَلَ اللّهُ العَبدَ حَکیما فی الصِّبا لَم یَضَعْ مَنزِلَتَهُ عِندَ الحُکَماءِ حَداثَةُ سِنِّهِ و هُم یَرَونَ علَیهِ مِنَ اللّهِ نُورَ کَرامَتِهِ . ⁽⁶⁾

الکافی به نقل از اسماعیل بن عبد الخالق شنیدم امام صادق علیه السلام به ابو جعفر اَحْوَل فرمود و من سخن وی را می شنیدم :به بصره رفتی؟ عرض کرد : آری . فرمود : شوق مردم به این امر(ولایت و امامت ما) و پذیرش آنها را چگونه دیدی؟ عرض کرد : به خدا قسم آنان اندکند ، کارهایی کرده اند اما کم است . حضرت فرمود : بر تو باد نوجوانان ؛ زیرا این گروه در پذیرش هر نوع خوبی شتاب بیشتری نشان می دهند .

1929

آموختن در جوانی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که در جوانی دانش آموزد علم او همچون نقشی است که بر سنگ حکّ شود ، و هر که در بزرگسالی بیاموزد کارش همچون نوشتن بر روی آب است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که در دوران خردسالی علم نیاموزد و در بزرگسالی دنبال آن رود و [در ضمن تحصیل علم ]بمیرد ، شهید مرده است .

امام علی علیه السلام :آموختن دانش در خُردسالی، همچون نقشی است که بر روی سنگ کنده شود .

ایّوب علیه السلام :خداوند تخم حکمت را در دل کوچک و بزرگ می افشاند ، پس هرگاه خداوند آدمی را در کودکی حکیم گرداند ، کم سالی او، منزلت وی را نزد حکیمان پست نگرداند ، چون نور کرامت الهی را در وجود او می بینند .

1) الکافی : 8/93/66 .

2) (انظر) الإمامة الخاصة : باب 219 .

3) بحار الأنوار : 1/222/6 .

4) کنز العمّال : 28843 .

5) بحار الأنوار : 1/224/13 .

6) تنبیه الخواطر : 1/37 .

1930 - الشّابُّ وتَرکُ التَّعَلُّمِ

1930 - جوان و ترک تحصیل علم

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :لَو اُتِیتُ بِشابٍّ مِن شَبابِ الشِّیعَةِ لا یَتَفَقَّهُ (فی الدِّینِ) لأََدَّبتُهُ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لَستُ اُحِبُّ أن أری الشّابَّ مِنکُم إلاّ غادیا فی حالَینِ : إمّا عالِما أو مُتَعَلِّما ، فإن لَم یَفعَلْ فَرَّطَ ، فإن فَرَّطَ ضَیَّعَ ، و إنْ ضَیَّعَ أثِمَ ، و إن أثِمَ سَکَنَ النارَ و الذی بَعَثَ مُحمّدا بِالحَقِّ . ⁽³⁾

1930

جوان و ترک تحصیل علم

امام باقر علیه السلام :اگر جوان شیعه ای را نزد من بیاورند که علم[دین ]نمی آموزد ، او را تنبیه می کنم .

امام صادق علیه السلام :دوست ندارم جوان شما را جز در دو حال ببینم : دانشمند یا دانش آموز ؛ زیرا اگر چنین نباشد کوتاهی کرده و چون کوتاهی کند ، ضایع گشته و چون ضایع گردد ، گنهکار باشد و چون گنهکار باشد ، سوگند به آن که محمّد را بحقّ برانگیخت ، در آتش جای گیرد .

1931 - فَضلُ الشّابِّ العابِدِ

1931 - ارزش جوان عابد

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تعالی یُحِبُّ الشابَّ التائبَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن شَیءٍ أحَبَّ إلی اللّهِ تعالی مِن شابٍّ تائبٍ ، و ما مِن شَیءٍ أبغَضَ إلی اللّهِ تعالی مِن شَیخٍ مُقیمٍ علی مَعاصِیهِ . ⁽⁵⁾

1931

ارزش جوان عابد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال ، جوان توبه کار را دوست دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ چیز نزد خداوند متعال محبوبتر از جوان توبه گر نیست و هیچ چیز نزد خداوند متعال منفورتر از پیری که بر گناهانش مداومت کند نمی باشد .

1) (انظر) الأمثال : باب 3575 .

2) المحاسن : 1/357/760 .

3) الأمالی للطوسی : 303/604 .

4) کنز العمّال : 10185 .

5) کنز العمّال : 10233 .

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تعالی یُباهِی بالشابِّ العابِدِ المَلائکةَ ، یقولُ : اُنظُرُوا إلی عَبدی ! تَرَکَ شَهوَتَهُ مِن أجلی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :فَضلُ الشّابِّ العابِدِ الذی تَعَبَّدَ فی صِباهُ علی الشیخِ الذی تَعَبَّدَ بعدَ ما کَبِرَت سِنُّهُ کَفَضلِ المُرسَلِینَ علی سائرِ الناسِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سَبعَةٌ فی ظِلِّ عَرشِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ یَومَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّهُ : إمامٌ عادِلٌ ، و شابٌّ نَشَأ فی عِبادَةِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ ......... . ⁽³⁾

1932 - فَضلُ مَن أفنی شَبابَهُ فی طاعَةِ اللَّهِ

1932 - ارزش کسی که جوانیش را در طاعت خدا بگذراند

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ما مِن شابٍّ یَدَعُ للّهِِ الدنیا و لَهوَها و أهرَمَ شَبابَهُ فی طاعَةِ اللّهِ إلاّ أعطاهُ اللّهُ أجرَ اثنَینِ و سَبعینَ صِدِّیقا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أحَبَّ الخلائقِ إلی اللّهِ عَزَّ و جلَّ شابٌّ حَدَثُ السِّنِّ فی صُورَةٍ حَسَنَةٍ جَعَلَ شَبابَهُ و جَمالَهُ للّهِِ و فی طاعَتِهِ ، ذلکَ الذی یُباهِی بهِ الرحمنُ ملائکَتَهُ ، یقولُ : هذا عَبدِی حَقّا . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ یُحِبُّ الشابَّ الذی یُفنی شَبابَهُ فی طاعَةِ اللّهِ تعالی . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال به وجود جوان عبادت پیشه بر فرشتگان می نازد و می فرماید : بنگرید این بنده مرا! به خاطر من از شهوت خویش دست کشیده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برتری جوان عابدی که در جوانی خود ره بندگی پیش گرفته بر پیری که در بزرگسالی به عبادت روی آورده همچون برتری فرستادگان الهی بر دیگر مردمان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هفت نفرند که در آن روز که سایه ای جز سایه خدا نیست ، آنان در سایه خدا جای دارند : پیشوای دادگر، و جوانی که با عبادت خداوند عزّ و جلّ رشد کند و ......... .

1932

ارزش کسی که جوانیش را در طاعت خدا بگذراند

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ جوانی نیست که دنیا و خوشیهای دنیا را به خاطر خدا رها کند و جوانیش را در راه طاعت خدا به پیری رساند ، مگر این که خداوند پاداش هفتاد و دو صدّیق را به او عطا فرماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :محبوبترین خلایق نزد خداوند عزّ و جلّ جوان نورسته خوش سیمایی است که جوانی و زیبایی خود را برای خدا و در راه طاعت او بگذارد . خداوند رحمان به وجود چنین جوانی بر فرشتگانش می نازد و می فرماید : این است بنده راستین من .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند جوانی را که جوانی خویش را در راه طاعت خداوند متعال بگذراند دوست می دارد .

1) کنز العمّال : 43057 .

2) کنز العمّال : 43059 .

3) الخصال : 343/8 .

4) مکارم الأخلاق : 2/373/2661 .

5) کنز العمّال : 43103 .

6) کنز العمّال : 43060 .

إبراهیمُ علیه السلامـ لَمّا أصبَحَ فَرَأی فی لِحیَتِهِ شَیبا شَعرَةً بَیضاءَ ـ: الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ الذی بَلّغَنی هذا المَبلَغَ و لَم أعْصِ اللّهَ طَرفَةَ عَینٍ . ⁽¹⁾

1933 - تَفسیرُ الفَتی

1933 - معنای فَتی

تفسیر العیّاشی عن سُلیمان بنِ جعفرِ النَّهدِی :قالَ لی جَعفرُ بنُ محمّدٍ علیه السلام : یا سلیمانُ ، مَنِ الفَتی ؟ قالَ : قلتُ : جُعِلتُ فِداکَ الفَتی عِندنا الشّابُّ . قالَ لی : أ ما عَلِمتَ أنَّ أصحابَ الکَهفِ کانوا کُلُّهُم کُهُولاً فَسَمّاهُمُ اللّهُ فِتیَةً بِإیمانِهِم ؟! یا سلیمانُ ، مَن آمَنَ بِاللّهِ و اتّقی فهُو الفَتی . ⁽²⁾

الکافی عَن علیِّ بنِ إبراهیمَ رَفَعَهُ :قالَ أبو عَبدِ اللّه علیه السلام لرَجُلٍ : ما الفَتی عِندَکُم ؟ فقالَ لَهُ : الشابُّ ، فقالَ : لا ، الفَتی : المُؤمِنُ ، إنَّ أصحابَ الکَهفِ کانوا شُیُوخا فَسَمّاهُمُ اللّهُ عَزَّ و جلَّ فِتیَةً بِإیمانِهِم . ⁽³⁾

ابراهیم علیه السلامـ چون در محاسن خود موی سپیدی را دید ـفرمود : سپاس و ستایش خداوندِ پروردگار جهانیان را که مرا به این مرحله از عمر رسانید و چشم بر هم زدنی معصیت او نکردم .

1933

معنای فَتی

تفسیر العیّاشی به نقل از سلیمان بن جعفر نهدی :امام صادق علیه السلام به من فرمود : ای سلیمان! فَتی کیست؟ : عرض کردم : ما به جوان ، فتی می گوییم . حضرت فرمود : مگر نمی دانی که اصحاب کهف همگی میان سال بودند ، اما خداوند به سبب ایمانشان آنان را فتیه (جوانان) نامید؟ ای سلیمان! هر که به خدا ایمان آورد و با تقوا باشد ، او فتی(جوان ، جوانمرد) است .

الکافی به نقل از علی بن إبراهیم ، که سند را به معصوم علیه السلام رسانده است :امام صادق علیه السلام به مردی فرمود : شما به چه کسی فتی می گویید؟ عرض کرد : به جوان . حضرت فرمود : نه ؛ فتی، مؤمن است . اصحاب کهف همگی بزرگسال بودند اما خداوند عزّ و جلّ آنان را به سبب ایمانی که داشتند فتیه (جوانان ، جوانمردان) نامید .

1) علل الشرائع : 104/2 .

2) تفسیر العیّاشیّ : 2/323/11 .

3) الکافی : 8/395/595 .

4) ر. ک : به «حکمت نامه جوان» .

257 - الشُّبهَة

257 - شبهه

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 2 / 258 باب 31 «التوقّف عند الشبهات و الاحتیاط فی الدین» . بحار الأنوار : 70 / 296 باب 57 «الورع و اجتناب الشبهات» .

2) انظر : عنوان 133 «الاحتیاط» . القرآن : باب 3267 ، القضاء و القدر : باب 3295 .

1934 - الشُّبهَةُ

1934 - شبهه

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّما سُمِّیَتِ الشُّبهَةُ شُبهَةً لأنّها تُشبِهُ الحَقَّ ، فأمّا أولیاءُ اللّهِ فَضِیاؤهُم فیها الیَقینُ و دَلِیلُهُم سَمتُ الهُدی ، و أمّا أعداءُ اللّهِ فَدُعاؤهُم فیها الضَّلالُ و دَلیلُهُمُ العَمی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِحذَرُوا الشُّبهَةَ ؛ فإنّها وُضِعَت لِلفِتنَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی معاویةَ ـ: فَاحذَرِ الشُّبهَةَ و اشتِمالَها علی لُبسَتِها ؛ فإنَّ الفِتنَةَ طالَما أغدَفَت جَلابِیبَها ، و أغشَتِ الأبصارَ ظُلمَتُها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أبغَضَ الخَلائقِ إلی اللّهِ رَجُلانِ : رَجُلٌ وَکَلَهُ اللّهُ إلی نَفسِهِ ......... و رَجُلٌ قَمَشَ جَهلاً ، مُوضِعٌ فی جُهّالِ الاُمَّةِ ......... فهُو مِن لَبسِ الشُّبُهاتِ فی مِثلِ نَسجِ العَنکَبُوتِ ، لا یَدرِی أصابَ أم أخطَأ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ لعمّارِ بنِ یاسِرٍ ، و قد سَمِعَهُ یُراجِعُ المُغیرَةَ بنَ شُعبَةَ کَلاما ـ: دَعْهُ یا عمّارُ ؛ فإنّهُ لَم یَأخُذْ مِنَ الدِّینِ إلاّ ما قارَبَهُ مِنَ الدنیا ، و عَلی عَمْدٍ لَبَّسَ علی نَفسِهِ ، لِیَجعَلَ الشُّبُهاتِ عاذِرا لِسَقَطاتِهِ . ⁽⁵⁾

1934

شبهه

امام علی علیه السلام :شبهه به این دلیل شبهه نامیده شده که شبیه حق است ؛ اما اولیای خدا به هنگام شبهه، روشناییِ راهشان یقین است و راهنمایشان راه راست ؛ ولی دشمنان خدا به گاه شبهه دعوتشان گمراهی است و راهنمایشان کوری .

امام علی علیه السلام :از شبهه حذر کنید ؛ زیرا که شبهه به قصد فتنه (گمراه سازی) ساخته شده است .

امام علی علیه السلامـ در نامه خود به معاویه ـنوشت : از شبهه و اشتباه افکنیهای آن بپرهیز ؛ زیرا دیر زمانی است که فتنه ، پرده هایِ سیاهِ خود را گسترده و تاریکیِ آن، دیدگان را فرو پوشانده است .

امام علی علیه السلام :براستی که منفورترین مردمان نزد خدا دو کس می باشند ، کسی که خداوند او را به خودش وا گذاشته است . . . و کسی که جهالت و نادانی را از این سو و آن سو فراهم آورده و در میان نادانان این امت تاخت و تاز می کند . . . در برابر ابهامِ شبهات ، همچون تار عنکبوت است ، نمی داند درست داوری می کند یا نادرست .

امام علی علیه السلامـ به عمّار بن یاسر چون شنید که با مغیرة بن شعبه در موضوعی مجادله می کند ـفرمود : رهایش کن ای عمّار! زیرا او از دین خود جز آنچه به دنیایش نزدیک کند ، چیزی فرا نگرفته است و به عمد، امور را بر خود مشتبه ساخته، تا شبهات را بهانه ای برای لغزشها و خلاف کاری های خویش کند .

1) نهج البلاغة : الخطبة 38 .

2) تحف العقول : 155 .

3) نهج البلاغة : الکتاب 65 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 17 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 405 .

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی معاویةَ ـ: و أردَیتَ جِیلاً مِنَ الناسِ کَثیرا ، خَدَعتَهُم بِغَیِّکَ ، و ألقَیتَهُم فی مَوجِ بَحرِکَ ، تَغشاهُمُ الظُّلُماتُ ، و تَتَلاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهاتُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :و أشهَدُ أنَّ محمّدا عَبدُهُ و رسولُهُ ، أرسَلَهُ بِالدِّینِ المَشهورِ ، و العَلَمِ المَأثُورِ ، و الکِتابِ المَسطورِ ، و النُّورِ الساطِعِ ، و الضِّیاءِ اللاّمِعِ ، و الأمرِ الصّادِعِ ؛ إزاحَةً لِلشُّبُهاتِ ، و احتِجاجا بِالبَیِّناتِ ، و تَحذِیرا بِالآیاتِ . ⁽²⁾

1935 - وُجوبُ الوُقوفِ عِندَ الشُّبهَةِ

1935 - وجوب درنگ در هنگام پیش آمدن شبهه

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أمسِکْ عن طَریقٍ إذا خِفتَ ضَلالَهُ ؛ فإنَّ الکَفَّ عن حَیرَةِ الضَّلالَةِ خَیرٌ مِن رُکُوبِ الأهوالِ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلامـ در نامه ای به معاویه ـنوشت : تو گروه بسیاری از مردم را تباه کردی ، آنان را با گمراهی خویش فریفتی و در موج دریای [پلیدیهای ]خود افکندی، که تاریکیها آنان را فرو پوشانده و [امواج ]شبهات بر سر آنان به تلاطم در آمده است .

امام علی علیه السلام :گواهی می دهم که محمّد ، بنده و فرستاده خداست ، او را با دینِ بلند آوازه و نشانه برگزیده و کتابِ نبشته و نورِ درخشان و پرتو تابان و فرمانِ آشکار و جدا کننده حق از باطل فرستاد تا شبهات را بزداید و با دلیل و برهان ، استدلال کند و با آیات هشدار دهد .

1935

وجوب درنگ در هنگام پیش آمدن شبهه

امام علی علیه السلام :از پیمودن راهی که بیمِ گمراهی در آن را داری خودداری کن ؛ زیرا باز ایستادن از سرگشتگیِ گمراهی ، بهتر از رو یا رو شدن با هول و هراسهاست .

1) نهج البلاغة : الکتاب 32 .

2) نهج البلاغة : الخطبة 2 .

3) (انظر) العلم : باب 2821 .

4) تحف العقول : 69 .

عنه علیه السلام :مِنَ التَّوفِیقِ الوُقُوفُ عِندَ الحَیرَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا وَرَعَ کالوُقوفِ عِندَ الشُّبهَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أصلُ الحَزمِ الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن وَصایاهُ لابنِهِ الحَسنِ علیه السلام ـ: اُوصِیکَ یا حسنُ ـ و کَفی بکَ وَصِیّا ـ بما أوصانِی بهِ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ......... الصَّمتُ عِندَ الشُّبهَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ العِبَرُ عَمّا بَینَ یَدَیهِ مِنَ المَثُلاتِ ، حَجَزَتهُ التَّقوی عن تَقَحُّمِ الشُّبُهاتِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ فی الدُّعاءِ ـ: و وَفِّقْنی إذا اشتَکَلَتْ عَلَیَّ الاُمُورُ لأَِهداها ، و إذا تَشابَهَتِ الأعمالُ لأَِزکاها ، و إذا تَناقَضَتِ المِلَلُ لأَِرضاها . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: و ارزُقْنی صِحّةً فی عِبادَةٍ ، و فَراغا فی زَهادَةٍ ، و عِلما فی استِعمالٍ ، و وَرَعا فی إجمالٍ . ⁽⁷⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ خَیرٌ مِن الاِقتِحامِ فی الهَلَکَةِ ، و تَرکُکَ حَدیثا لم تَروِه خَیرٌ مِن رِوایَتِکَ حَدیثا لَم تُحصِهِ . ⁽⁸⁾

امام علی علیه السلام :درنگ کردن هنگام سرگردانی ، از توفیق است .

امام علی علیه السلام :هیچ پارسایی چون درنگ کردن هنگام روبرو شدن با شبهه نیست .

امام علی علیه السلام :اصل احتیاط، توقف هنگام شبهه است .

امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزند خود حسن علیه السلام ـفرمود : ای حسن! تو را سفارش می کنم ـ و همین سفارش تو را بس است ـ به آنچه که رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا بدان سفارش فرمود . . . خاموشی هنگام شبهه .

امام علی علیه السلام :هر که از کیفرهایی که بر سر پیشینیانش آمده است، عبرت گیرد ، تقوا و پرهیزگاری او را از فرو افتادن در ورطه شبهات باز دارد .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا گفت ـ: خدایا! هرگاه امور بر من مبهم و پیچیده شد ، مرا به درست ترین آنها ، و هرگاه عملها بر من مشتبه گشت به پاکیزه ترین آنها، و هرگاه عقاید و مذاهب متناقض شدند به پسندیده ترینشان توفیقم ده .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا گفت ـ: خدایا! تندرستی همراه با عبادت ، و آسودگی همراه با زهد، و علم با عمل، و پارسایی همراه با اعتدال (میانه روی) روزیم فرما .

امام باقر علیه السلام :درنگ کردن هنگام پیش آمدن شبهه، بهتر از فرو رفتن در گرداب هلاکت است. و حدیثی را روایت نکنی ، بهتر است از این که حدیثی را نفهمیده روایت کنی .

1) تحف العقول : 83 .

2) نهج البلاغة : الحکمة 113 .

3) تحف العقول : 214 .

4) الأمالی للطوسی : 7 / 8 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 16 .

6) الصحیفة السجّادیّة : الدعاء 20 .

7) الصحیفة السجّادیّة : الدعاء 20 .

8) أعلام الدین : 301 .

عنه علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ زُرارَةُ عن حَقِّ اللّهِ علی العبادِ ـ: أن یَقُولُوا ما یَعلَمُونَ ، و یَقِفُوا عِندَ ما لا یَعلَمُونَ. ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أورَعُ الناسِ مَن وَقَفَ عِندَ الشُّبهَةِ . ⁽²⁾

الإمامُ الجوادُ علیه السلام :أقصَدُ العُلَماءِ للمَحَجَّةِ المُمسِکُ عِندَ الشُّبهَةِ . ⁽³⁾

1936 - وُجوبُ تَرکِ الشُّبُهاتِ

1936 - وجوب فروگذاشتن شبهه ها

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :دَعْ ما یَرِیبُکَ إلی ما لا یَرِیبُکَ؛ فإنّکَ لَن تَجِدَ فَقدَ شَیءٍ تَرَکتَهُ للّهِِ عَزَّ و جلَّ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :دَعْ ما یَرِیبُکَ إلی ما لا یَرِیبُکَ ، فَمَن رَعی حَولَ الحِمی یُوشِکْ أن یَقَعَ فیهِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الاُمورُ ثلاثةٌ : أمرٌ تَبَیَّنَ لکَ رُشدُهُ فاتَّبِعْهُ ، و أمرٌ تَبَیَّنَ لکَ غَیُّهُ فاجتَنِبْهُ ، و أمرٌ اختُلِفَ فیهِ فَرُدَّهُ إلی اللّهِ عَزَّ و جلَّ . ⁽⁷⁾

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به پرسش زراره از حق خدا بر بندگان ـفرمود : حق خدا بر بندگان این است که آن گویند که می دانند و در آنچه نمی دانند درنگ کنند .

امام صادق علیه السلام :پارساترین مردم کسی است که به گاه شبهه توقّف کند .

امام جواد علیه السلام :آن عالِمی بیشتر ره پوی راه روشن است ، که هنگام شبهه باز ایستد .

1936

وجوب فرو گذاشتن شبهه ها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنچه را که به شبهه ات می اندازد فرو گذار و آنچه را که موجب شبهه برای تو نمی شود ، به کار بند ؛ زیرا فقدان چیزی را که برای خداوند عزّ و جلّ فرو گذاشته ای ، هرگز حسّ نخواهی کرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنچه را که به شبهه ات می اندازد ، ترک کن، و آن را به کار بند که برایت شبهه انگیز نیست؛ زیرا کسی که پیرامون منطقه قرق شده بچراند، در آستان وارد شدن به قرقگاه قرار دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امور سه گونه اند : امری که درستی آن بر تو روشن است ، پس آن را دنبال کن ، امری که نادرستی آن بر تو آشکار است ، پس از آن دوری کن، و امری که در آن اختلاف است ، پس آن را به خداوند عزّ و جلّ ارجاع ده .

1) الأمالی للصدوق : 506/701 .

2) الخصال : 16/56 .

3) کشف الغمّة : 3/138 .

4) (انظر) الکفر : باب 3437 .

5) کنز الفوائد : 1/351 .

6) تنبیه الخواطر : 1/52 .

7) الأمالی للصدوق : 352/486 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :حَلالٌ بَیِّنٌ و حَرامٌ بَیِّنٌ و شُبُهاتٌ بَینَ ذلکَ ، فَمَن تَرَکَ ما اشتَبَهَ علَیهِ مِن الإثم فهُو لِما استَبانَ لَهُ أترَکُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ و الوُقوعَ فی الشُّبُهاتِ ، و الوَلُوعَ بِالشَّهَواتِ ؛ فإنّهُما یَقتادانِکَ إلی الوُقُوعِ فی الحَرامِ و رُکُوبِ کَثیرٍ مِنَ الآثامِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الاُمورُ ثلاثةٌ : أمرٌ بانَ لکَ رُشدُهُ فاتَّبِعْهُ ، و أمرٌ بانَ لکَ غَیُّهُ فاجتَنِبْهُ ، و أمرٌ أشکَلَ علَیکَ فَرَدَدْتَهُ إلی عالِمِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ عامِلِهِ علی البصرةِ ـ: أمّا بعدُ یا بنَ حُنَیفٍ فقد بَلَغَنی أنَّ رَجُلاً مِن فِتیَةِ أهلِ البصرةِ دَعاکَ إلی مَأدَبَةٍ ، فَأسرَعتَ إلَیها ......... فانظُرْ إلی ما تَقضِمُهُ مِن هذا المَقضَمِ ، فَما اشتَبَهَ علَیکَ عِلمُهُ فالفِظْهُ ، و ما أیقَنتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنهُ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :حلالی آشکار وجود دارد و حرامی آشکار و میان این دو، شبهه هاست ؛ پس کسی که آنچه را احتمال گناه می دهد فرو گذارد ، بی گمان، حرامی را که برایش آشکار است، بیشتر فرو می گذارد .

امام علی علیه السلام :زنهار از افتادن در شبهات و آزمندی به شهوات ؛ زیرا این دو امر، تو را به افتادن در حرام و ارتکاب بسیاری از گناهان می کشانند .

امام علی علیه السلام :کارها سه گونه اند : کاری که درستی آن بر تو روشن است ، پس آن را دنبال کن ، کاری که نادرستی آن بر تو آشکار است ، پس از آن دوری کن ، و کاری که برایت مبهم است ، پس آن را به دانای آن وا گذار .

امام علی علیه السلامـ در نامه ای به عثمان بن حنیف ، کارگزار خود در بصره ـنوشت : اما بعد ، ای پسر حنیف! به من خبر رسیده که مردی از جوانان بصره تو را به ولیمه ای دعوت کرده و تو به آن شتافته ای . . . پس ، بنگر که بر سر این سفره بر چه غذایی دندان می نهی ، آنچه را که حلال و حرامش بر تو آشکار نیست ، از دهان بیرون افکن و آنچه را به پاکیِ راههایِ فراهم آوردنش یقین داری، بخور .

1) کتاب من لا یحضره الفقیه : 4/ 75/5149 .

2) غرر الحکم : 2723 .

3) تحف العقول : 210 .

4) نهج البلاغة : الکتاب 45 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّما الاُمورُ ثلاثةٌ : أمرٌ بَیِّنٌ رُشدُهُ فَیُتَّبَعُ ، و أمرٌ بَیِّنٌ غَیُّهُ فَیُجتَنَبُ ، و أمرٌ مُشکِلٌ یُرَدُّ عِلمُهُ إلی اللّهِ و إلی رسولِهِ ، قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : حَلالٌ بَیِّنٌ ، و حَرامٌ بَیِّنٌ ، و شُبُهاتٌ بَینَ ذلکَ ، فَمَن تَرَکَ الشُّبُهاتِ نَجا مِنَ المُحَرَّماتِ ، و مَن أخَذَ بِالشُّبُهاتِ ارتَکَبَ المُحَرَّماتِ و هَلَکَ مِن حیثُ لا یَعلَمُ . ⁽¹⁾

1937 - شُعَبُ الشُّبهَةِ

1937 - شاخه های شبهه

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّکُّ عَلی أربَعِ شُعَبٍ : علی المِریَةِ و الهَولِ و التَّرَدُّدِ و الاستِسلامِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الشُّبهَةُ عَلی أربعِ شُعَبٍ : إعجابٌ بِالزِّینةِ، و تَسویلُ النَّفسِ ، و تَأوُّلُ العِوَجِ ، و لَبسُ الحَقِّ بالباطِلِ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :امور سه گونه اند : امری که درستی آن روشن است ، پس باید آن را دنبال کرد، امری که نادرستی اش آشکار است ، پس باید از آن دوری نمود ، و امری مبهم است ، پس باید علم آن را به خدا و رسولش ارجاع داد . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : حلالی روشن وجود دارد و حرامی روشن و در این میان اموری است مشتبه و مبهم ؛ پس هر که شبهات را رها کند ، از حرامها نجات یابد و هر که شبهات را پی گیرد مرتکب حرامها شود و ندانسته به هلاکت در افتد .

1937

شاخه های شبهه

امام علی علیه السلام :شکّ چهار شاخه دارد : ستیز و مجادله کردن [در دین] ، ترس ، تردید ، و تسلیم شدن.

امام علی علیه السلام :شبهه چهار شاخه دارد ؛ دل باختن در برابر آراستگی ، وسوسه نفْس ، توجیه کردن کجیها ، و آمیختن حق به باطل .

1) الکافی : 1/68/10 .

2) تحف العقول : 167 .

3) الکافی : 2/393/1 .

258 - التَّشبُّه

258 - مانند سازی و تقلید

اشاره

کنز العمّال : 15 / 323 «منع تزیّ الرجال بزیّ النساء» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : وسائل الشیعة : 3 / 354 باب 13 «عدم جواز تشبّه الرجال بالنساء و النساء بالرجال ......... » . وسائل الشیعة: 12 / 211 باب 87 «تحریم تشبّه النساء بالرجال و الرجال بالنساء » .

1938 - التَّشَبُّهُ

1938 - مانند سازی و تقلید

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لیسَ مِنّا مَن تَشَبَّهَ بالرِّجالِ مِنَ النِّساءِ، و لا مَن تَشَبَّهَ بالنِّساءِ مِنَ الرِّجالِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَعَنَ اللّهُ الرَّجُلَ یَلبَسُ لِبْسَةَ المَرأةِ ، و المَرأةَ تَلبَسُ لِبسَةَ الرَّجُلِ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لمّا سُئلَ عَن قولِ النبیِّ صلی الله علیه و آله : «غَیِّرُوا الشَّیبَ و لا تَتَشَبَّهُوا بِالیَهودِ» ـ: إنّما قالَ صلی الله علیه و آله ذلکَ و الدِّینُ قُلٌّ ، فأمَّا الآنَ و قَدِ اتَّسَعَ نِطاقُهُ ، و ضَرَبَ بِجِرانِهِ ، فامرُؤٌ و ما اختارَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :قَلَّ مَن تَشَبَّهَ بِقَومٍ إلاّ أوشَکَ أن یکونَ مِنهُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَمّا رَأی رَجُلاً بهِ تَأنِیثٌ فی مَسجدِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فقال له : اُخرُجْ مِن مَسجِدِ رسولِ اللّهِ یا مَن لَعَنَهُ رسولُ اللّهِ . ـ ثُمّ قالَ عَلیٌّ علیه السلام: ـ سَمِعتُ رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یقولُ : لَعَنَ اللّهُ المُتَشَبِّهِینَ مِنَ الرِّجالِ بِالنِّساءِ ، و المُتَشَبِّهاتِ مِن النِّساءِ بالرِّجالِ . ⁽⁵⁾

1938

مانند سازی و تقلید

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ما نیست آن زنی که خود را شبیه مردان کند و نه آن مردی که خود را به زنان مانند سازد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :لعنت خدا بر مردی که به طرز زنان لباس پوشد و بر زنی که به شکل مردان لباس پوشد .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که : «سپیدی موی [سر و صورت] خود را تغییر دهید و خود را به یهود مانند نسازید» ـفرمود : رسول خدا صلی الله علیه و آله این سخن را زمانی فرمود که دین [مسلمانان] در اقلّیت بود ، اما امروز که قلمرو آن گسترش یافته و پایه هایش استوار گشته است ، مرد آزاد است [که خضاب کند یا نه] .

امام علی علیه السلام :کمتر کسی است که خود را شبیه گروهی کند و بزودی یکی از آنها نشود .

امام علی علیه السلامـ به مردی که در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله خود را مانند زن در آورده بود ، فرمود ـ: از مسجد رسول خدا بیرون شو ، ای کسی که رسول خدا لعنتش کرده است . سپس فرمود : شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید : لعنت خدا بر مردانی که خود را شبیه زنان می کنند و بر زنانی که خود را به شکل مردان در می آورند .

1) کنز العمّال : 41237 .

2) کنز العمّال : 41235 .

3) بحار الأنوار : 76/104/12 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 207 .

5) بحار الأنوار : 79/64/7 .

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :حَدَّثَتنی أسماءُ بِنتُ عُمَیسٍ قالَت : کُنتُ عِندَ فاطمةَ علیها السلام إذ دَخَلَ علَیها رسولُ اللّهِ و فی عُنُقِها قِلادَةٌ مِن ذَهَبٍ کانَ اشتَراها لها علیُّ بنُ أبی طالبٍ علیه السلام مِن فَیءٍ ، فقالَ لَها رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا فاطمةُ ، لا یقولُ الناسُ : إنَّ فاطمةَ بنتَ محمّدٍ تَلبَسُ لِباسَ الجَبابِرَةِ ، فَقَطَّعَتها و باعَتها و اشتَرَت بها رَقَبَةً فَأعتَقَتها ، فَسُرَّ بذلکَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ عن آبائه علیهم السلام ـ: أوحَی اللّهُ إلی نَبِیٍّ مِنَ الأنبیاءِ أن قُلْ لِقَومِکَ : لا تَلبَسُوا لِباسَ أعدائی و لا تَطعموا مَطاعِمَ أعدائی ، و لا تُشاکِلُوا بما شاکَلَ أعدائی ، فَتَکُونوا أعدائی کما هُم أعدائی . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ عن آبائهِ علیهم السلام ـ: کانَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَزجُرُ الرَّجُلَ یَتَشَبَّهُ بِالنِّساءِ ، و یَنهَی المَرأةَ أن تَتَشَبَّهَ بِالرِّجالِ فی لِباسِها . ⁽³⁾

امام زین العابدین علیه السلام :ـ به نقل از اسماء بنت عمیس ـ: خدمت فاطمه علیها السلام بودم که رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد . در گردن آن بانو، گردنبندی از طلا بود، که علی بن ابی طالب علیه السلام از مال غنیمت برای ایشان خریده بود . رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه علیها السلام فرمود : ای فاطمه! [یک وقت] مردم نگویند: فاطمه دختر محمّد از پوشش (زینت) شاهان استفاده می کند . فاطمه علیها السلام گردنبند را پاره کرد و آن را فروخت و با پول آن بنده ای خرید و آزاد کرد . و رسول خدا صلی الله علیه و آله از این کار خوشحال شد .

امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدران بزرگوارش علیهم السلام ـفرمود : خداوند به یکی از پیامبران وحی فرمود که به مردم خود بگو : لباس دشمنان مرا نپوشید و خوراک دشمنان مرا نخورید خود را به شکل و شمایل دشمنان من در نیاورید؛ که در این صورت، شما نیز همچون آنها، دشمن من خواهید بود .

امام صادق علیه السلامـ از پدران بزرگوار خویش ـ: رسول خدا صلی الله علیه و آله همیشه مرد را از مانند سازی خود به زنان باز می داشت و زن را نیز از این که در پوششِ خود، از مردان تقلید کند، نهی می فرمود .

1) بحار الأنوار : 43/81/2 .

2) وسائل الشیعة : 11/111/1 .

3) مکارم الأخلاق : 1/256/768 .

عنه علیه السلام :کانَ أمیرُ المؤمنین علیه السلام یَقولُ : لا تَزالُ هذهِ الاُمّةُ بخیرٍ ما لَم یَلبِسوا لِباسَ العَجم ، و یَطعِموا أطعِمةَ العَجمِ ، فَإذا فَعَلوا ذلکَ ضَرَبَهُم اللّهُ بالذلّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :خَیرُ شَبابِکم مَن تَشَبَّهَ بکُهُولِکُم ، و شَرُّ کُهُولِکُم مَن تَشَبَّهَ بِشَبابِکُم . ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام :امیر المؤمنین همیشه می فرمود: این امّت همیشه در نیک بختی به سر برند تا وقتی که لباس بیگانگان را نپوشند و غذای بیگانگان را نخورند؛ اما وقتی چنین کردند خداوند آنان را به خواری اندازد .

امام صادق علیه السلام :بهترین جوانان شما جوانی است که خود را همانند میان سالانتان در آورد و بدترین میان سالان شما میان سالی است که خود را همانند جوانانتان سازد .

1) المحاسن : 2/178/1504 .

2) مکارم الأخلاق : 1/257/769 .

259 - الشَّجر

259 - درخت

اشاره

1) انظر : عنوان 11 «الأرض» ، 202 «الزراعة» . الأمثال : باب 3550 ، 3551 .

1939 - غَرسُ الشَّجَرِ

1939 - درختکاری

الکتاب :

(أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنبِتُوا شَجَرَها أَ ءِلهٌ مَعَ اللّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ). ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إن قامَتِ السَّاعةُ و فی یَدِ أحَدِکُم فَسِیلَةٌ ، فإنِ استَطاعَ أن لا یَقومَ حتّی یَغرِسَها فَلْیَغرِسْها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن مُسلِمٍ یَزرَعُ زَرعا أو یَغرِسُ غَرسا فَیَأکُلُ مِنهُ طَیرٌ أو إنسانٌ أو بَهِیمَةٌ إلاّ کانَت لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن رَجُلٍ یَغرِسُ غَرسا إلاّ کَتَبَ اللّهُ لَهُ مِنَ الأجرِ قَدْرَ ما یَخرُجُ مِن ثَمَرِ ذلکَ الغَرسِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن نَصَبَ شَجرَةً و صَبَرَ علی حِفظِها و القِیامِ علَیها حتّی تُثمِرَ ، کانَ لَهُ فی کُلِّ شَیءٍ یُصابُ مِن ثَمَرِها صَدَقةٌ عِندَ اللّهِ . ⁽⁵⁾

1939

درختکاری

قرآن :

«[آیا بت هایی که معبود شما هستند بهترند] یا کسی که آسمانها و زمین را آفرید و از آسمان برایتان آب فرستاد؟ و بدان بوستانهایی خوش منظر رویانیدیم که شما را توان رویانیدن درختی از آن نیست . آیا با وجود اللّه خدای دیگری هست؟ نه ، بلکه آنها مردمی منحرفند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر قیامت فرا رسد و در دست یکی از شما نهالی باشد ، چنانچه بتواند برنخیزد تا آن نهال را بکارد این کار را بکند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر مسلمانی بذری بیفشاند یا نهالی بنشاند و از حاصل آن بذر و نهال پرنده ای یا انسانی یا چرنده ای بخورد ، آن برای او صدقه محسوب شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مردی نیست که درختی بنشاند ، مگر این که خداوند به اندازه میوه ای که آن درخت می دهد برایش اجر بنویسد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که درختی بنشاند و در نگهداری و رسیدگی به آن صبر به خرج دهد تا آن درخت به بار نشیند ، در قبال هر میوه ای از آن که روزی جوینده ای بخورد ، یک صدقه نزد خدا برایش منظور می شود .

1) النمل : 60 .

2) کنز العمّال : 9056 .

3) کنز العمّال : 9051 .

4) کنز العمّال : 9057 .

5) کنز العمّال : 9081 .

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِنِ امرِئٍ یُحیِی أرضا فَتَشرَبُ مِنها کَبِدٌ حَرّی ، أو تُصِیبُ مِنها عافِیَةٌ ، إلاّ کَتَبَ اللّهُ تعالی لَهُ بهِ أجرا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحیا أرضا مَیتةً فلَهُ فیها أجرٌ ، و ما أکَلَتِ العافِیَةُ مِنها فهُو لَهُ صَدقَةٌ . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن کَراهَةِ الزِّراعَةِ ـ: ازرَعُوا و اغرِسُوا ، فلا و اللّهِ ما عَمِلَ الناسُ عَملاً أحَلَّ و لا أطیَبَ مِنهُ ، و اللّهِ لَیَزرَعُنَّ الزَّرعَ ، و لَیَغرِسُنَّ النَخلَ بعدَ خُروجِ الدَّجّالِ! ⁽³⁾

1940 - قَطعُ الشَّجَرِ

1940 - قطع درخت

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لا تَقطَعُوا الثِّمارَ فَیَبعَثُ اللّهُ عَلیکُمُ العَذابَ صَبّا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَکروهٌ قَطعُ النَّخلِ . ⁽⁵⁾

الکافی عن عَمّارِ بنِ موسی عَن أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلامـ لمّا سُئلَ عَن قَطعِ الشَّجرَةِ ، قالَ ـ: لا بَأسَ ، قلتُ : فالسِّدرُ ؟ قالَ : لا بأسَ بهِ ، إنّما یُکرَهُ قَطعُ السِّدرِ بِالبادِیَةِ لأنّهُ بها قَلیلٌ ، و أمّا ههُنا فلا یُکرَهُ . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس که زمینی را احیا کند و از آب آن زمین، جگر تفتیده ای بنوشد، یا از محصولش، روزی جوینده ای نصیبی برد ، خداوند متعال در قبال آن اجری برایش رقم زند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که زمین مرده ای را زنده کند، مأجور است و آنچه را که روزی جوینده ای، از محصول آن بخورد ، برایش صدقه باشد .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از مکروه بودن شغل کشاورزی ـفرمود : زراعت کنید و درخت بکارید ؛ به خدا سوگند که مردم شغلی حلالتر و پاکیزه تر از آن پیشه نکرده اند . به خدا سوگند [حتی] بعد از خروج دجّال (نزدیک شدن قیامت) هم کشاورزی و نخل کاری ادامه خواهد یافت!

1940

قطع درخت

امام صادق علیه السلام :درختان میوه را قطع نکنید، که خداوند بر سر شما عذاب فرو می ریزد .

امام صادق علیه السلام :قطع درخت خرما ، مکروه است .

الکافی به نقل از عمار بن موسی :امام صادق علیه السلام ـ در پاسخ به سؤال از قطع درخت ـ فرمود : اشکالی ندارد . عرض کردم : درخت سدر چه؟ فرمود : اشکالی ندارد ، قطع درخت سدر در بیابان مکروه است؛ چون این درخت در صحرا کمیاب است اما در این جا کراهتی ندارد .

1) کنز العمّال : 9050 .

2) کنز العمّال : 9052.

3) الکافی : 5/260/3 .

4) الکافی : 5/264/9 .

5) الکافی : 5/264/8 .

6) الکافی : 5/264/8 .

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ و قد سَألَهُ محمّدُ بنُ أبی نصرٍ عن قَطعِ السِّدْرِ ـ: سَألَنی رَجُلٌ مِن أصحابِکَ عَنهُ فَکَتَبتُ إلَیهِ : قد قَطَعَ أبو الحَسنِ علیه السلام سِدرا و غَرَسَ مکانَهُ عِنَبا . ⁽¹⁾

⁽²⁾ امام کاظم علیه السلامـ در پاسخ به پرسش احمد بن محمّد بن ابی نصر از بریدن درخت سدر ـفرمود : یکی از دوستان تو نیز در این باره از من پرسید و من به او [چنین ]نوشتم : ابو الحسن علیه السلام درخت سدری را بُرید و به جای آن یک انگور بن نشاند .

1) الکافی : 5/263/7 .

2) (انظر) الأرض : باب 90 .

260 - الشَّجاعة

260 - شجاعت

اشاره

شرح نهج البلاغة : 19 / 60 «مُثُل من شجاعة علیّ علیه السلام» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 71 / 342 باب 84 «الغَیرة و الشجاعة» . بحار الأنوار : 41 / 59 باب 106 «مهابة الإمام علیّ علیه السلام و شجاعته» .

1941 - الشَّجاعَةُ

1941 - شجاعت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّجاعَةُ أحَدُ العِزَّینِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الشَّجاعَةُ عِزٌّ حاضِرٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الشَّجاعةُ نُصرَةٌ حاضِرَةٌ و فَضیلَةٌ ظاهِرَةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَو تَمَیَّزَتِ الأشیاءُ لَکانَ الصِّدقُ مَع الشَّجاعَةِ ، و کانَ الجُبنُ مَع الکَذِبِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :السَّخاءُ و الشَّجاعَةُ غَرائزُ شَریفَةٌ ، یَضَعُها اللّهُ سبحانَهُ فِیمَن أحَبَّهُ و امتَحَنَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ للأشتَرِ لَمّا وَلاّهُ مِصرَ ـ: ثُمّ الصَقْ بِذَوِی المُرُوءاتِ و الأحسابِ ، و أهلِ البُیوتاتِ الصالِحَةِ و السَّوابقِ الحَسَنَةِ ، ثُمّ أهلِ النَّجدَةِ و الشَّجاعَةِ و السَّخاءِ و السَّماحَةِ ، فإنّهُم جِماعٌ مِن الکَرَمِ . ⁽⁶⁾

1941

شجاعت

امام علی علیه السلام :شجاعت ، نیمی از عزّت است .

امام علی علیه السلام :شجاعت ، عزّتی نقد است .

امام علی علیه السلام :شجاعت ، نصرتی نقد و فضیلتی آشکار است .

امام علی علیه السلام :اگر خصلتها از یکدیگر متمایز می شدند ، بی گمان راستی با شجاعت بود و بزدلی با دروغ .

امام علی علیه السلام :سخاوت و شجاعت خصلتهای والایی هستند که خداوند سبحان آنها را در وجود هر کس که دوستش داشته و او را آزموده باشد می گذارد .

امام علی علیه السلامـ در عهد نامه ولایت مصر به مالک ـنوشت : دیگر آن که با ارباب مروّت و آنان که از خانواده های شریف و شایسته هستند ، و پیشینه های نیکو دارند و سپس با کسانی که دلاور و شجاع و بخشنده و گشاده دستند همنشین باش ؛ که اینان معدن کرَم و بزرگواریند .

1) غرر الحکم : 1662 .

2) غرر الحکم : 572 .

3) غرر الحکم : 1700 .

4) غرر الحکم : 7597 .

5) غرر الحکم : 1820 .

6) نهج البلاغة : الکتاب 53 .

1942 - تَفسیرُ الشَّجاعَةِ

1942 - تفسیر شجاعت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّجاعَةُ صَبرُ ساعَةٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :العَجزُ آفَةٌ ، و الصَّبرُ شَجاعَةٌ . ⁽²⁾

الإمامُ الحسنُ علیه السلامـ و قد سُئلَ عنِ الشَّجاعةِ ـ: مُواقَفَةُ الأقرانِ ، و الصَّبرُ عِندَ الطِّعانِ . ⁽³⁾

1942

تفسیر شجاعت

امام علی علیه السلام :شجاعت ، ساعتی صبر کردن است .

امام علی علیه السلام :به ستوه آمدن ، آفت است و نستوهی ، شجاعت .

امام حسن علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که شجاعت چیست ـفرمود : ایستادگی در برابر هماوردان ، و پایداری در نبرد .

1943 - ما یورِثُ الشَّجاعَةَ

1943 - عوامل شجاعت زا

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :جُبِلَتِ الشَّجاعَةُ علی ثلاثِ طَبائعَ ، لِکُلِّ واحِدَةٍ مِنهُنَّ فَضیلَةٌ لَیسَت لِلاُخری : السَّخاءُ بِالنَّفسِ ، و الأنَفَةُ مِنَ الذُّلِّ ، و طَلبُ الذِّکرِ ، فإنْ تَکامَلَت فی الشُّجاعِ کانَ البَطَلَ الذی لا یُقامُ لِسَبِیلِهِ ، و المَوسومَ بالإقدامِ فی عَصرِهِ ، و إن تَفاضَلَت فیهِ بَعضُها علی بَعضٍ کانَت شَجاعَتُهُ فی ذلکَ الذی تَفاضَلَت فیهِ أکثَرَ و أشَدَّ إقداما . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :قَدرُ الرَّجُل علی قَدرِ هِمَّتِهِ، و صِدقُهُ علی قَدرِ مُرُوَّتِهِ ، و شَجاعَتُهُ علی قَدرِ أنَفَتِهِ . ⁽⁵⁾

1943

عوامل شجاعت زا

امام علی علیه السلام :شجاعت بر سه خصلت سرشته شده که هر یک از آنها را فضیلت و ارزشی است که دیگری فاقد آن است : از خود گذشتگی ، تن ندادن به خواری و ذلّت ، و نام جویی . اگر این سه خصلت در آدم شجاع به طور یکسان و کامل وجود داشته باشند ، پهلوانی است که حریف ندارد و در روزگار خود به دلاوری نامور باشد و اگر یکی از این خصلتها در او فزونتر از دیگری باشد شجاعت او در آن خصلت بیشتر و اقدامش در آن شدیدتر است .

امام علی علیه السلام :قدر مرد به قدر همّت اوست ، و راستی و صداقتش به قدر مردانگی او ، و شجاعتش به قدر غیرت او .

1) بحار الأنوار: 78/11/70.

2) نهج البلاغة : الحکمة 4 .

3) بحار الأنوار: 78/104/2.

4) بحار الأنوار: 78/236/66.

5) نهج البلاغة : الحکمة 47 .

عنه علیه السلام :شَجاعَةُ الرَّجُلِ عَلی قَدرِ هِمَّتِهِ ، و غَیرَتُهُ علی قَدرِ حَمِیَّتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :علی قَدرِ الحَمِیَّةِ تکونُ الشَّجاعَةُ . ⁽²⁾

1944 - أشجَعُ النّاسِ

1944 - شجاعترین مردم

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أشجَعُ الناسِ أسخاهُم . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أشجَعُ الناسِ مَن غَلَبَ الجَهلَ بِالحِلمِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا أشجَعَ مِن لَبِیبٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أقوَی الناسِ أعظَمُهم سُلطانا علی نَفسِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا قَوِیَّ أقوی مِمَّن قَوِیَ علی نفسِهِ فَمَلَکَها ، لا عاجِزَ أعجَزُ مِمَّن أهمَلَ نفسَهُ فَأهلَکَها . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :ما أشجَعَ البَریءَ، و أجبَنَ المُرِیبَ ! ⁽⁸⁾

امام علی علیه السلام :شجاعت مرد به قدر همّت اوست، و غیرتش به قدر تن ندادن او به ذلّت .

امام علی علیه السلام :اندازه شجاعت به اندازه حمیّت (مردانگی و ننگ از ذلّت) است .

1944

شجاعترین مردم

امام علی علیه السلام :شجاعترین مردم ، بخشنده ترین آنهاست .

امام علی علیه السلام :شجاعترین مردم کسی است که با بردباری (خردمندی) بر نادانی چیره آید .

امام علی علیه السلام :شجاعتر از خردمند ، وجود ندارد.

امام علی علیه السلام :قویترین مردم کسی است که بر نفس خویش مسلّط تر باشد .

امام علی علیه السلام :هیچ زورمندی زورمندتر از آن کس نیست که بر نفْس خویش چیره شود و زمام آن را در اختیار گیرد ، و هیچ ناتوانی ناتوانتر از آن کس نیست که نفْس خویش را وا گذارد و آن را به هلاکت کشاند .

امام علی علیه السلام :چه دلاور است شخص بی گناه و چه ترسوست مشکوک و متهم !

1) غرر الحکم : 5763 .

2) غرر الحکم : 6180 .

3) غرر الحکم : 2899 .

4) غرر الحکم : 3257 .

5) غرر الحکم : 10591 .

6) غرر الحکم : 3188 .

7) غرر الحکم : (10917 ـ 10918) .

8) غرر الحکم : 9626 .

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :مَرَّ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بقَومٍ یرفَعونَ حَجَرا ، فقالَ : ما هذا؟ قالوا : نعرِفُ بذلکَ أشَدَّنا و أقوانا ، فقالَ صلی الله علیه و آله : أ لا اُخبِرُکُم بأشَدِّکُم و أقواکُم ؟ قالوا : بلی یا رسولَ اللّهِ . قالَ : أشَدُّکُم و أقواکُمُ الذی إذا رَضِیَ لَم یُدخِلْهُ رِضاهُ فی إثمٍ و لا باطِلٍ ، و إذا سَخِطَ لَم یُخرِجْهُ سَخَطُهُ مِن قَولِ الحَقِّ ، و إذا قَدَرَ لَم یَتَعاطَ ما لَیسَ لَهُ بِحَقٍّ . ⁽¹⁾

1945 - آفَةُ الشَّجاعَةِ

1945 - آفت شجاعت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :آفَةُ الشَّجاعَةِ إضاعَةُ الحَـزمِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ القَوِیِّ استِضعافُ الخَصمِ . ⁽⁴⁾

1945

آفت شجاعت

امام علی علیه السلام :آفت شجاعت، فرو گذاشتن احتیاط است .

امام علی علیه السلام :آفت نیرومند ، ناتوان شمردن دشمن است .

1946 - النَّوادِرُ

1946 - گوناگون

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ثَمَرَةُ الشَّجاعَةِ الغَیرَةُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ للأشتَرِ ـ: و لْیَکُنْ آثَرُ رُؤوسِ جُندِکَ عِندَکَ مَن واساهم فی مَعُونَتِهِ ......... فَافسَحْ فی آمالِهِم، و واصِلْ فی حُسنِ الثَّناءِ علَیهِم ، و تَعدیدِ ما أبلی ذَوُو البَلاءِ مِنهُم ؛ فإنَّ کَثرَةَ الذِّکرِ لِحُسنِ أفعالِهِم تَهُزُّ الشُّجاعَ، و تُحَرِّضُ النّاکِلَ إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁶⁾

امام زین العابدین علیه السلام :رسول خدا به قومی که سنگی را بلند می کردند رسید و فرمود چه کار می کنید؟ گفتند: با این کار قوی ترین و زورمندترینمان را می شناسیم. حضرت فرمود : آیا زورمندترین و قویترین شما را معرفی نکنم؟ عرض کردند : بفرمایید ، ای رسول خدا! فرمود : زورمندترین و قویترین شما کسی است که هرگاه خشنود باشد خشنودی اش او را به گناه و نادرستی نکشاند و هرگاه ناخشنود باشد از جاده حق گویی خارج نشود و هرگاه قدرت یابد آنچه را که حق او نیست نستاند .

1946

گوناگون

امام علی علیه السلام :میوه شجاعت ، غیرت است .

امام علی علیه السلامـ در عهدنامه خود به مالک اشتر ـنوشت : باید مقرّبترین سردار سپاهت نزد تو ، آن سرداری باشد که با کمکهای خود به سپاهیانش آنان را یاری رسانَد . . . پس آرزوها و خواستهای آنان را برآور و از آنها پیوسته به نیکویی یاد کن و از رنج و محنتی که سختی کشیدگانِ آنان دیده اند، تقدیر نما ؛ زیرا یادْ کردِ بسیار از کارهایِ نیک ایشان ، شجاع را بر می انگیزد و کنار کشیده را تشویق می کند اِن شاء اللّه .

1) معانی الأخبار : 366/1 .

2) (انظر) الغضب : باب 3029 ، الهوی : باب 3986 ، التوکّل : باب 4123 .

3) غرر الحکم : 3938 .

4) غرر الحکم : 3939 .

5) غرر الحکم : 4620 .

6) نهج البلاغة : الکتاب 53 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ثلاثةٌ لا تُعرَفُ إلاّ فی ثلاثِ مَواطِنَ : لا یُعرَفُ الحَلِیمُ إلاّ عِندَ الغَضَبِ ، و لا الشُّجاعُ إلاّ عِندَ الحَربِ ، و لا أخٌ إلاّ عِندَ الحاجَةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ العسکریُّ علیه السلام :للشَّجاعَةِ مِقدارا ، فإن زادَ علَیهِ فهُو تَهَوُّرٌ . ⁽²⁾

لقمانُ علیه السلام :لا یُعرَفُ الشُّجاعُ إلاّ فی الحَربِ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :سه کس اند که جز در سه جا شناخته نمی شوند : بردبار، به هنگام خشمگین شدن، شجاع در جنگ ، و برادر به هنگام نیاز [به او] .

امام عسکری علیه السلام :شجاعت اندازه ای دارد که اگر از آن فراتر رود بی باکی است .

لقمان علیه السلام :شجاع ، جز در جنگ شناخته نشود .

1) بحار الأنوار : 78/229/9 .

2) بحار الأنوار : 78/377/3 .

3) بحار الأنوار : 74/178/21 .

261 - الشُّحّ

261 - تنگ چشمی

اشاره

1) انظر : عنوان 31 «الـبُخل» ، 106 «الحرص» . الإنصاف : باب 3819 .

1947 - الشُّحُّ

1947 - تنگ چشمی

الکتاب :

(وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ المُفْلِحُونَ). ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إیّاکُم و الشُّحَّ ؛ فإنّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم بِالشُّحِّ ، أمَرَهُم بِالکِذْبِ فَکَذَبُوا ، و أمَرَهُم بالظُّلمِ فظَلَمُوا ، و أمَرَهُم بالقَطِیعَةِ فَقَطَعُوا . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ عن أبیه علیهما السلام :قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : ما مَحَقَ الإیمانَ مَحقَ الشُّحِّ شَیءٌ ، ثُمّ قالَ : إنّ لِهذا الشُّحِّ دَبیبا کَدَبِیبِ النَّملِ و شُعَبا کَشُعَبِ الشِّرکِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ و قد سُئلَ : کیفَ دَفَعَکُم قَومُکُم عَن هذا المَقامِ و أنتُم أحَقُّ به ؟ ـ: أمّا الاستِبدادُ علَینا بهذا المَقامِ ، و نحنُ الأعلَونَ نَسَبا ، و الأشَدُّونَ برسولِ اللّه صلی الله علیه و آله نَوْطا ، فإنّها کانَت أثَرَةً شَحَّت علَیها نُفوسُ قَومٍ و سَخَتْ عَنها نُفُوسُ آخَرِینَ ، و الحَکَمُ اللّهُ . ⁽⁴⁾

1947

تنگ چشمی

قرآن :

«و کسانی که از تنگ چشمی ⁽⁵⁾خویش مصون مانند ، آنان رستگارانند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از تنگ چشمی بپرهیزید ؛ زیرا پیشینیان شما به سبب همین تنگ چشمی نابود شدند . تنگ چشمی ، آنها را به دروغ وا می داشت ، و آنها هم دروغ می گفتند . به ظلم و حق کشی وا می داشت ، آنها حق کشی می کردند، به بریدن پیوندهای خویشاوندی دستور می داد، پیوند خویشاوندی را می بریدند .

امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش علیهما السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ چیز مانند تنگ چشمی، ایمان را از بین نمی برد . سپس فرمود : این تنگ چشمی را حرکتی است چون حرکت مورچه و شعبه هایی است همانند شعبه های شرک .

امام علی علیه السلامـ وقتی از ایشان سؤال شد : با این که شما از قوم خود به این مقام (خلافت) سزاوارترید ، چگونه شد که آنها شما را از آن پس زدند؟ ـفرمود : به زور گرفتن این مقام از دست ما ، با آن که ما از نظر نسب بالاتر و پیوند خویشی ما به رسول خدا صلی الله علیه و آله بیشتر و استوارتر است ، به این سبب است که خلافت امتیازی بود که عدّه ای به آن آزمندی و زفتی نشان دادند و گروهی (اهل بیت) سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند و داور خداست .

1) التغابن: 16، الحشر: 9.

2) بحار الأنوار : 73/303/15 .

3) بحار الأنوار : 73/301/8 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 162 .

5) بخل و آزمندی شدید.

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنّ عَلِیّا علیه السلام سَمِعَ رَجُلاً یقولُ : الشَّحِیحُ أعذَرُ مِنَ الظالِمِ ، فقالَ : کَذَبتَ ؛ إنّ الظالِمَ یَتُوبُ و یَستَغفِرُ اللّهَ و یَرُدَّ الظُّلامَةَ علی أهلِها، و الشَّحیحُ إذا شَحَّ مَنَعَ الزَّکاةَ و الصَّدَقةَ ......... و حَرامٌ علی الجَنَّةِ أن یَدخُلَها شَحیحٌ . ⁽¹⁾

تفسیر القمیّ عن الفضلِ بنِ أبی قرّةَ:رَأیتُ أبا عبدِ اللّهِ علیه السلام یَطُوفُ مِن أوَّلِ اللَّیلِ إلی الصَّباحِ و هُو یقولُ : اللّهُمّ قِنی شُحَّ نَفسِی ، فقلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ما سَمِعتُکَ تَدعُو بِغَیرِ هذا الدُّعاءِ؟! قالَ : و أیُّ شَیءٍ أشَدُّ مِنَ شُحِّ النَّفسِ؟! إنّ اللّهَ یقولُ : «و مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ المُفْلِحُونَ» . ⁽²⁾

1948 - تَفسیرُ الشُّحِّ وَالشَّحیحِ

1948 - تفسیر تنگ چشمی و تنگ چشم

الإمامُ الحسنُ علیه السلامـ لَمّا سَألَهُ أبوهُ عنِ الشُّحِّ ـ: أن تَری ما فی یَدَیکَ شَرَفا و ما أنفَقتَ تَلَفا . ⁽³⁾

امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام شنید که مردی می گوید : تنگ چشم، عذرش پذیرفته تر از ظالم است ، به او فرمود ـ : اشتباه می کنی ؛ زیرا ظالم ممکن است توبه و استغفار کند و حق را به حقدار برگرداند ، اما تنگ چشم از پرداخت زکات و صدقه دریغ می کند . . . و وارد شدن تنگ چشم به بهشت حرام است .

تفسیر القمیّ به نقل از فضل بن ابی قرّة :امام صادق علیه السلام را دیدم که از سرِ شب تا به صبح طواف می کند و پیوسته می گوید : خدایا! مرا از تنگ چشمیِ نفسم نگه دار . عرض کردم : فدایت شوم ، در طول این مدت دعایی جز این از شما نشنیدم؟ حضرت فرمود : از تنگ چشمی نفْس بدتر چیست ؟! خداوند می فرماید : «و کسانی که از آزمندی نفْس خویش مصون مانند همانان رستگارانند» .

1948

تفسیر تنگ چشمی و تنگ چشم

امام حسن علیه السلامـ در پاسخ به پرسش پدرش از او درباره تنگ چشمی ـفرمود : تنگ چشمی آن است که آنچه را داری مایه شرافت پنداری و آنچه را انفاق کنی ، تلف شده و بر باد رفته انگاری .

1) مستطرفات السرائر : 125/10 .

2) تفسیر القمّی : 2/372 .

3) بحار الأنوار : 73/305/23 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّما الشَّحِیحُ مَن مَنَعَ حَقَّ اللّهِ ، و أنفَقَ فی غَیرِ حَقِّ اللّهِ عَزَّ و جلَّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الشُّحُّ أشَدُّ مِنَ البُخلِ ، إنَّ البَخِیلَ یَبخَلُ بما فی یَدِهِ ، و الشَّحِیحَ یَشُحُّ عَلی ما فی أیدِی الناسِ و علی ما فی یَدِهِ ، حتّی لا یَرَی فی أیدِی الناسِ شَیئا إلاّ تَمَنّی أن یکونَ لَهُ بالحِلِّ و الحَرامِ ، لا یَشبَعُ و لا یَنتَفِعُ بما رَزَقَهُ اللّهُ . ⁽²⁾

1949 - أشَحُّ الخَلقِ

1949 - تنگ چشم ترین مردم

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن أشَحِّ الخَلقِ ـ: مَن أخَذَ المالَ مِن غَیرِ حِلِّهِ فَجَعَلَهُ فی غَیرِ حَقِّهِ . ⁽³⁾

⁽⁴⁾ امام صادق علیه السلام :تنگ چشم کسی است که حق خدا را نپردازد و در راهی جز حق خداوند عزّ و جلّ خرج کند .

امام صادق علیه السلام :تنگ چشمی ، بالاتر و بدتر از بخل است ؛ زیرا بخیل نسبت به آنچه خود دارد بخل می ورزد ، اما تنگ چشم هم به مال مردم و هم به مال خودش بخل می ورزد ، تا جایی که هر چه دست مردم می بیند آرزو می کند که ، به حلال یا حرام ، از آن او باشد ؛ از آنچه خدا روزیش کرده نه سیر می شود و نه سودی بر می گیرد .

1949

تنگ چشم ترین مردم

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که تنگ چشم ترین مردم کیست ـفرمود : کسی که مال را به ناروا به دست آورد و نابجا خرجش کند .

1) بحار الأنوار : 73/305/25 .

2) تحف العقول : 371 ، 372 .

3) معانی الأخبار : 199/4 .

4) (انظر) البخل : باب 329 .

262 - الشَّرّ

262 - بدی

اشاره

العادة : باب 2956 ، الوزارة : باب 4003 .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 72 / 202 باب 106 «شِرار الناس» .

2) انظر : عنوان 158 «الخیر» ، الحاجة : باب 973 ، الدولة : باب 1285 . الصدیق : باب 2176 ، الصدقة : باب 2198 ، العلم : باب 2855 .

1950 - مِعیارُ الخَیرِ وَالشَّرِّ

1950 - معیار خوب و بد

الکتاب :

(کُتِبَ عَلَیْکُمُ القِتَالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئا وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسَی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئا وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ). ⁽¹⁾

(وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْرَا لَهُمْ بَلْ هَوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ القِیامَةِ وَ للّهِِ مِیرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ). ⁽²⁾

(وَ یَدْعُ الإِنْسانُ بِالشَّرِ دُعاءَهُ بِالخَیْرِ وَ کانَ الإنْسانُ عَجُولاً). ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ما خَیرٌ بِخَیرٍ بَعدَهُ النارُ ، و ما شَرٌّ بِشَرٍّ بَعدَهُ الجَنَّةُ ، و کُلُّ نَعیمٍ دُونَ الجَنَّةِ فهُو مَحقورٌ ، و کُلُّ بَلاءٍ دُونَ النارِ عافِیَةٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ما خَیرُ خَیرٍ لا یُنالُ إلاّ بِشَرٍّ ، و یُسرٍ لا یُنالُ إلاّ بِعُسرٍ؟! ⁽⁵⁾

1950

معیار خوب و بد

قرآن :

«جنگ بر شما مقرر شد در حالی که برای شما ناگوار است . چه بسا چیزی را ناخوش دارید در صورتی که آن برای شما خوب است و بسا چیزی را دوست دارید و آن برای شما بد است . خدا می داند و شما نمی دانید» .

«و کسانی که به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا کرده است ، بخل می ورزند ، هرگز تصوّر نکنند که برای ایشان خوب است ، بلکه برایشان بد است . بزودی آنچه که به آن بخل ورزیده اند ، روز قیامت طوق گردنشان می شود . میراث آسمانها و زمین از آن خداست و خدا به آنچه می کنید آگاه است» .

«و آدمی به دعا شرّی را می طلبد چنان که گویی به دعا خیری را می جوید . و انسان همواره شتاب زده است» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :آن خوبی که در پی آن آتش باشد ، خوب نیست و آن بدی که به دنبالش بهشت باشد ، بد نیست . هر نعمتی در قیاس با بهشت ناچیز است و هر رنج و بلایی در مقابل دوزخ عافیت است .

امام علی علیه السلام :خیری که جز با شرّ به دست نیاید ، چه خیری است!؟ و آسایشی که جز با سختی حاصل نشود چه آسایشی؟!

1) البقرة : 216 .

2) آل عمران : 180 .

3) الإسراء : 11 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 387 .

5) نهج البلاغة: الکتاب31.

عنه علیه السلام :إنّ اللّهَ سبحانَهُ أنزَلَ کِتابا هادِیَا بَیَّنَ فیه الخَیرَ و الشَّرَّ ، فَخُذُوا نَهجَ الخَیرِ تَهتَدُوا ، و اصدِفُوا عَن سَمْتِ الشَّرِّ تَقصِدُوا . ⁽¹⁾

1951 - شَرُّ النّاسِ

1951 - بدترین مردم

الکتاب :

(إِنَّ شَرَّ الدَّوابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ البُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ). ⁽³⁾

(إِنَّ شَرَّ الدَّوابِّ عِنْدَ اللّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ). ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :شَرُّ الناسِ مَن باعَ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ،و شَرٌّ مِن ذلک مَن باعَ آخِرَتَهُ بدنیا غَیرِهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شَرُّ الناسِ عندَ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ الذین یُکرَمُونَ اتِّقاءَ شَرِّهِم . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شَرُّ الناسِ فاسِقٌ قَرَأ کتابَ اللّهِ و تَفَقَّهَ فی دِینِ اللّهِ ، ثُمّ بَذَلَ نَفسَهُ لِفاجِرٍ إذا نَشِطَ تَفَکَّهَ بِقِراءَتِهِ و مُحادَثَتِهِ ، فَیَطبَعُ اللّهُ علی قلبِ القائلِ و المُستَمِعِ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان کتابی راهنما فرستاد و در آن خوب و بد را روشن ساخت . پس راه خوبی را پیش گیرید تا هدایت شوید و از راه بدی دوری جویید تا به مقصد برسید .

1951

بدترین مردم

قرآن :

«همانا بدترین جنبندگان نزد خدا ، کران و لالانی هستند که نمی اندیشند» .

«هر آینه بدترین جنبندگان نزد خدا آنهایند که کافر شده اند و ایمان نمی آورند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین مردم کسی است که آخرتش را به دنیایش بفروشد و بدتر از او کسی است که آخرت خود را برای دنیای دیگران بفروشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روز قیامت ، بدترین مردم در پیشگاه خدا ، کسانی هستند که مردم از ترس گزندشان به آنها احترام بگذارند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین مردم ، فاسقی است که کتاب خدا را خوانده و در دین خدا عالم و فقیه شده سپس خود را در اختیار فردی فاجر می گذارد که چون سرخوش می شود قرآن خواندن و گفت و گوی با او را وسیله شوخی و سرگرمی خویش قرار می دهد . پس ، خداوند بر دل گوینده و شنونده مُهر می زند .

1) نهج البلاغة : الخطبة 167 .

2) (انظر) الدعاء : باب 1215 ، 1216 .

3) الأنفال : 22 .

4) الأنفال : 55 .

5) بحار الأنوار: 77/46/3.

6) بحار الأنوار: 75/283/10.

7) کنز العمّال : 29089 .

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ شَرَّ الناسِ عِندَ اللّهِ عَزَّ و جلَّ یَومَ القِیامَةِ عالِمٌ لا یُنتَفَعُ بِعِلمِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِمُعاذٍ ـ: أ لا اُنَبِّئُکَ بِشَرِّ الناسِ ؟! : مَن أکَلَ وَحدَهُ ، و مَنَعَ رِفدَهُ ، و سافَرَ وَحدَهُ ، و ضَرَبَ عَبدَهُ ، أ لا اُنَبِّئُکَ بِشَرٍّ مِن هذا ؟! : مَن یُبغِضُ الناسَ و یُبغِضُونَهُ ، أ لا اُنَبِّئُکَ بِشَرٍّ مِن هذا ؟! : مَن یُخشی شَرُّهُ و لا یُرجی خَیرُهُ ، أ لا اُنَبِّئُکَ بِشَرٍّ مِن هذا ؟! : مَن باعَ آخِرَتَهُ بدُنیا غَیرِهِ ، أ لا اُنَبِّئُکَ بِشَرٍّ مِن هذا؟! : مَن أکَلَ الدُّنیا بالدِّینِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مِن شَرِّ الناسِ عِندَ اللّهِ عَزَّ و جلَّ یَومَ القیامَةِ ذُو الوَجهَینِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئلَ عَن شَرِّ الناسِ ـ: العُلَماءُ إذا فَسَدُوا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن أشَرِّ الناسِ مَنزِلَةً عِندَ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ عَبدا أذهَبَ آخِرَتَهُ بِدُنیا غَیرِهِ . ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روز قیامت بدترین مردم در پیشگاه خداوند عزّ و جلّ عالمی است که از علمش سودی نبرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به معاذ ـفرمود : آیا تو را از بدترین فرد مردم خبر ندهم؟ کسی که تنها بخورد ، داد و دَهِش نکند ، تنها سفر کند، و بنده اش را بزند . آیا بدتر از این را به تو نشناسانم؟ کسی که مردم را دشمن دارد و مردم نیز او را دشمن دارند . آیا بدتر از این را به تو معرفی نکنم؟ کسی که بیم شرّش برود و به خیرش امیدی نرود . آیا تو را به بدتر از این آگاه نکنم؟ کسی که آخرت خود را برای دنیای دیگری بفروشد . آیا بدتر از این را به تو معرفی نکنم؟ کسی که از راه دین، دنیاطلبی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت یکی از بدترین مردمان نزد خداوند عزّ و جلّ آدم دو روست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به این سؤال که بدترینْ مردم چه کسانی هستند ـفرمود : علما ، هر گاه که فاسد شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روز قیامت یکی از کسانی که بدترین منزلت را در پیشگاه خداوند دارد، بنده ای است که آخرت خود را برای دنیای دیگران از دست دهد .

1) تنبیه الخواطر : 2/52 .

2) کنز العمّال : 44045 .

3) بحار الأنوار : 75/204/6 .

4) بحار الأنوار:77/138/7.

5) کنز العمّال : 14934 .

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن شَرِّ عِبادِ اللّهِ مَن تَکرَهُ مُجالَسَتَهُ لِفُحشِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شَرُّ الرِّجالِ مَن کانَ سَریعَ الغَضَبِ بَطِیءَ الرِّضاء . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن شِرارِ الناسِ رَجُلٌ فاجِرٌ جَرِیءٌ ، یَقرَأُ کتابَ اللّهِ تعالی لا یَرعَوِی إلی شَیْءٍ مِنهُ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِرارُ الناسِ الذین یَشتَرُونَ الناسَ و یَبِیعُونَهُم . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِرارُ اُمَّتی الذین غُذُوا بِالنَّعیمِ و نَبَتَتْ علَیهِ أجسامُهُم ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِرارُ الناسِ شِرارُ العُلَماءِ فی الناسِ . ⁽⁷⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّ شَرَّ الناسِ عندَ اللّهِ إمامٌ جائرٌ ضَلَّ و ضُلَّ بِهِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن یَتَّقِیهِ الناسُ مَخافَةَ شَرِّهِ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن یَظلِمُ الناسَ . ⁽¹⁰⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یکی از بدترین بندگان خدا کسی است که بر اثر بد زبانی، کسی رغبت به همنشینی با او نمی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین مردان کسی است که زود به خشم می آید و دیر خشنود می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یکی از بدترین مردمان ، مردِ فاجر و گستاخی است که کتاب خداوند متعال را می خواند و از هیچ چیز آن پند نمی گیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین مردمان کسانی هستند که در کار خرید و فروش انسانند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین افراد امّت من ناز پروردگانِ نعمت اند که تنهایشان بر اثر [بهره مند دائم از] نعمت، فَربه شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین مردم ، بدترین عالمان در میان مردمند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم نزد خدا ، پیشوای ستمگری است که گمراه و گمراه کننده باشد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که مردم از ترس شرارت او ، از وی پرهیز کنند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که به مردم ستم کند .

1) الکافی : 2/325/8 .

2) کنز العمّال : 43588 .

3) کنز العمّال : 29104 .

4) کنز العمّال : 9392 .

5) تنبیه الخواطر : 1/178 .

6) (انظر) العلم : باب 2850.

7) کنز العمّال : 29114 .

8) نهج البلاغة : الخطبة 164 .

9) غرر الحکم : 5749 .

10) غرر الحکم : 5676 .

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن یَغُشُّ الناسَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن لا یَقبَلُ العُذرَ و لا یُقِیلُ الذَّنبَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن لا یُبالی أن یَراهُ الناسُ مُسِیئا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن لا یَشکُرُ النِّعمَةَ ، و لا یَرعی الحُرمَةَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن سَعی بالإخوانِ ، و نَسِیَ الإحسانَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن لا یُرجی خَیرُهُ ، و لا یُؤمَنُ شَرُّهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن لا یَعتَقِدُ الأمانَةَ ، و لا یَجتَنِبُ الخِیانَةَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن لا یَعفُو عَنِ الزَّلَّةِ ، و لا یَستُرُ العَورَةَ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن یُعِینُ علی المَظلومِ . ⁽⁹⁾

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که با مردم دغلکاری کند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که عذر نپذیرد ، و از خطا نگذرد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که برایش مهم نباشد مردم او را بدکار بدانند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که شکر نعمت نگزارد و حرمت دیگران را پاس ندارد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردمان کسی است که از برادران [خود ]بدگویی کند و احسان (خوبی) را از یاد برد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که به خیرش امیدی نرود و از شرّش ایمنی نباشد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردمان کسی است که به امانتداری پایبند نباشد و از خیانت پرهیز نکند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که لغزش را نمی بخشد و عیب پوشی نمی کند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که علیه مظلوم کمک می کند .

1) غرر الحکم : 5677 .

2) غرر الحکم : 5685 .

3) غرر الحکم : 5702 .

4) غرر الحکم : 5705 .

5) غرر الحکم : 5713 .

6) غرر الحکم : 5732 .

7) غرر الحکم : 5734 .

8) غرر الحکم : 5735 .

9) غرر الحکم : 5736 .

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَنِ ادَّرَعَ اللُّؤمَ و نَصَرَ الظَّلومَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن کانَ مُتَتَبِّعا لِعُیوبِ الناسِ عَمِیّا لِمَعایِبهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن یَبتَغِی الغَوائلَ للناسِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن یَخشَی الناسَ فی رَبِّهِ ، و لا یَخشَی رَبَّهُ فی الناسِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن لا یَثِقُ بِأحَدٍ لِسُوءِ ظَنِّهِ، و لا یَثِقُ بهِ أحَدٌ لِسُوءِ فِعلِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن یَری أنّهُ خَیرُهُم . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ الطَّویلُ الأمَلِ السَّیِّءُ العَمَلِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الناسِ مَن کافی علی الجَمیلِ بالقَبیحِ . ⁽⁸⁾

الإمامُ الصّادقُ عن آبائهِ علیهم السلامعن النبیّ صلی الله علیه و آله : شَرُّ الناسِ المُثَلِّثُ ، قیلَ : یا رسولَ اللّهِ، و ما المُثلِّثُ ؟ قالَ : الذی یَسعی بأخِیهِ إلی السُّلطانِ ، فَیُهلِکُ نَفسَهُ ، و یُهلِکُ أخاهُ ، و یُهلِکُ السلطانَ . ⁽⁹⁾

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که زره پستی پوشد و ستمکار را یاری رساند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردمان کسی است که عیب جوی مردم باشد و عیبهای خویش را نبیند .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که بدخواه مردم باشد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که در کار پروردگارش، از مردم بترسد و در کار مردم، از پروردگارش نترسد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که به سبب بدبینی، به هیچ کس اعتماد نکند و به سبب بد کرداریش، کسی به او اعتماد نورزد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که خود را بهترین مردم پندارد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که آرزویش دراز و کردارش بد باشد .

امام علی علیه السلام :بدترین مردم کسی است که پاداش خوبی را به بدی دهد .

امام صادق علیه السلامـ به نقل از از پدرانش علیهم السلام ـ: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : بدترین مردم «مثلِّث» است . عرض شد : ای رسول خدا! «مثلِّث» کیست ؟ حضرت فرمود : کسی که از برادر خود نزد حاکم سعایت می کند و در نتیجه ، هم خودش، هم برادرش و هم حاکم را به ورطه هلاکت اندازد.

1) غرر الحکم : 5737 .

2) غرر الحکم : 5739 ، و فی طبعة النجف و غیرها «عن معایِبِهِ» و هو الأنسب .

3) غرر الحکم : 5741 .

4) غرر الحکم : 5740 .

5) غرر الحکم : 5748 .

6) غرر الحکم : 5701 .

7) غرر الحکم : 5751 .

8) غرر الحکم : 5750 .

9) بحار الأنوار : 75/266/16 .

الإمامُ الصّادقُ عن آبائِه علیهم السلام: قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أ لا اُنَبِّئُکُم بِشَرِّ الناسِ ؟ قالوا : بَلی یا رسولَ اللّهِ . قالَ : مَن أبغضَ الناسَ و أبغَضَهُ الناسُ ، ثُمّ قالَ : أ لا اُنَبِّئُکُم بِشَرٍّ مِن هذا ؟ قالوا: بلی یا رسولَ اللّهِ. قالَ: الذی لا یُقِیلُ عَثرَةً، و لا یَقبَلُ مَعذِرَةٍ ، و لا یَغفِرُ ذَنبا . ثُمّ قالَ : أ لا اُنَبِّئُکُم بِشَرٍّ مِن هذا ؟ قالوا : بلی یا رسولَ اللّهِ . قالَ : مَن لا یُؤمَنُ شَرُّهُ و لا یُرجی خَیرُهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ الرِّجالِ التُّجّارُ الخَوَنَةُ . ⁽²⁾

1952 - شِرارُ الخَلقِ

1952 - بدترین خلایق

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ألا إنّ بعدَ زمانِکُم هذا زَمانا عَضُوضا ، یَعَضُّ المُوسِرُ علی ما فی یَدِهِ حِذارَ الإنفاقِ ، و قد قالَ اللّهُ تعالی : «وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ» ⁽⁴⁾و سَیِّدُ شِرارِ الخَلقِ یُبایِعُونَ کُلَّ مُضطَرٍّ ، ألا إنَّ بَیعَ المُضطَرِّینَ حَرامٌ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام به نقل از نیاکان خود علیهم السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : آیا شما را از بدترین افراد مردم خبر ندهم؟ عرض کردند : چرا ، ای رسول خدا . فرمود : کسی که مردم را دشمن بدارد و مردم نیز او را دشمن بدارند . سپس فرمود : آیا بدتر از این را به شما معرفی نکنم؟ عرض کردند : چرا ، ای رسول خدا ، فرمود : کسی که از لغزشی در نمی گذرد و پوزشی را نمی پذیرد و گناهی را نمی بخشد . سپس فرمود : آیا شما را به بدتر از این فرد آگاه نسازم؟ عرض کردند : چرا، ای رسول خدا . فرمود : کسی که نه از شرّش ایمنی هست و نه به خیرش امیدی .

امام صادق علیه السلام :بدترین مردم، بازرگانان خیانت کارند .

1952

بدترین خلایق

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدانید که بعد از این روزگار شما ، روزگاری بس سخت فرا می رسد ؛ توانگر آنچه دارد ، از ترس انفاق ، با چنگ و دندان نگه می دارد ، حال آن که خداوند متعال فرموده است : «اگر چیزی انفاق کنید عوضش را می دهد» . سرآمد بدترین خلایق کسانی هستند که با افراد مضطرّ معامله می کنند . بدانید که معامله با افراد مضطرّ ناروا است .

1) بحار الأنوار:72/203/1.

2) بحار الأنوار:103/103/55 .

3) (انظر) التجارة : باب 455 .

4) سبأ : 39 .

5) کنز العمّال : 9522 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :قلتُ : اللّهُمّ لا تُحوِجْنی إلی أحَدٍ مِن خَلقِکَ ، فقالَ رسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : یا علیُّ ، لا تَقولَنَّ هکذا ......... قُل : اللَّهُمَّ لا تُحْوِجْنی إلی شِرارِ خَلقِکَ ، قلتُ : یا رسولَ اللّهِ، و مَن شِرارُ خَلقِهِ ؟ قالَ : الذینَ إذا اُعطُوا مَنَعُوا ، و إذا مُنِعُوا عابُوا . ⁽¹⁾

1953 - شِرارُ المُسلِمینَ

1953 - بدترین مسلمانان

بحار الأنوار عن جابِرِ بنِ عبدِ اللّه :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: أ لا اُخبِرُکم بِشِرارِ رِجالِکُم ؟ قُلنا : بَلی یا رسولَ اللّهِ ، قالَ : إنَّ مِن شِرارِ رِجالِکُمُ البَهّاتُ الجَرِیءُ الفَحّاشُ ، الآکِلُ وَحدَهُ ، و المانِعُ رِفدَهُ ، و الضّارِبُ عَبدَهُ ، و المُلجِئُ عِیالَهُ إلی غَیرِهِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ عن أبیه عن جدّه عن علیّ بن أبی طالب علیهم السلام: قال رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أ لا اُخبِرُکم بِشِرارِک؟قالوا:بَلی یا رسولَ اللّهِ، قالَ : المَشّاؤونَ بِالنَّمِیمَةِ ، المُفَرِّقُونَ بینَ الأحِبَّةِ ، الباغُونَ لِلبُرآءِ العَیبَ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :گفتم خدا مرا محتاج هیچکس از مخلوقینت مگردان پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود ای علی! اینگونه نگو بلکه بگو : خدایا! مرا به بدترین افراد خلق خود نیازمند مگردان . عرض کردم ای رسول خدا! بدترین خلق او چه کسانی هستند؟ فرمود : کسانی که چون به آنان عطا شود ، [از عطای به دیگران] دریغ ورزند و هرگاه عطا نشوند ، عیبجویی و انتقاد کنند .

1953

بدترین مسلمانان

بحار الأنوار به نقل از جابر بن عبد اللّه :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : آیا شما را از بدترین مردانتان خبر ندهم؟ عرض کردیم : چرا ، ای رسول خدا. فرمود : از بدترین مردان شما کسانی هستند که به مردم پیوسته تهمت می زنند ، گستاخند ، بد زبانند ، تنها خورند ، دستِ دهنده ندارند ، بنده خود را می زنند ، و عائله شان را [برای تأمین مخارج خود ]محتاج دیگران می سازند .

امام صادق از پدرش از جدش از امام علی علیهم السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به اصحابش فرمود : آیا شما را از بدترین افرادتان خبر ندهم؟ عرض کردند : چرا ، ای رسول خدا . فرمود : آنان که سخن چینی می کنند ، میان دوستان جدایی می افکنند، و برای بی گناه عیب می تراشند .

1) بحار الأنوار : 93/325/6 .

2) (انظر) البدعة : باب 332 .

3) بحار الأنوار : 72/115/13 .

4) الخصال : 182/249 .

1954 - شَرٌّ مِنَ الشَّرِّ

1954 - بدتر از بد

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّهُ لیسَ شَیءٌ بِشرٍّ مِنَ الشَّرِّ إلاّ عِقابَهُ ، و لَیسَ شَیءٌ بِخَیرٍ مِنَ الخَیرِ إلاّ ثَوابَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :فاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنهُ . ⁽²⁾

1954

بدتر از بد

امام علی علیه السلام :بدتر از بد، کیفر آن است و خوبتر از خوب، پاداش آن .

امام علی علیه السلام :کننده بدی بدتر از خود بدی است .

1955 - فَوقَ کُلِّ شَرٍّ

1955 - بالاتر از هر بدی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :خَصلَتانِ لیسَ فَوقَهُما مِنَ البِرِّ شَیءٌ : الإیمانُ بِاللّه و النَّفعُ لِعبادِ اللّهِ ، و خَصلَتانِ لَیسَ فَوقَهُما مِنَ الشَّرِّ شَیءٌ : الشِّرکُ بِاللّهِ و الضُّرُّ لِعِبادِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 1955

بالاتر از هر بدی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو کار است که هیچ کار خوبی بالاتر از آن دو نیست : ایمان به خدا و سود رساندن به بندگان خدا؛ و دو کار است که بالاتر از آن دو بدی وجود ندارد : شرک ورزیدن به خدا و زیان رساندن به بندگان خدا .

1956 - شَرُّ الأخلاقِ

1956 - بدترین خویها

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :شَرُّ ما فی رجُلٍ : شُحٌّ هالِعٌ ، و جُبنٌ خالِعٌ . ⁽⁶⁾

1956

بدترین خویها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین خصلت مرد ، حرصی است که او را بی تاب سازد و ترسی که بند دلش را پاره کند .

1) نهج البلاغة : الخطبة 114 .

2) نهج البلاغة: الحکمة32.

3) (انظر) الخیر : باب 1184 .

4) بحار الأنوار : 77/137/2 .

5) (انظر) البرّ : باب 348 .

6) سنن أبی داوود : 2511 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :شَرُّ أخلاقِ النُّفوسِ الجَورُ . ⁽¹⁾

1957 - مَفاتیحُ الشُّرورِ

1957 - کلید بدیها

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الخِلالُ المُنتِجَةُ لِلشَّرِّ : الکَذِبُ، و البُخلُ ، و الجَورُ ، و الجَهلُ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ جَعَلَ لِلشَّرِّ أقفالاً و جَعَلَ مَفاتِیحَ تِلکَ الأقفالِ الشَّرابَ ، و الکَذِبُ شَرٌّ مِنَ الشَّرابِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الغَضَبُ مِفتاحُ کُلِّ شَرٍّ . ⁽⁵⁾

1957

کلید بدیها

امام علی علیه السلام :خصلتهایی که بدی زا هستند عبارتند از : دروغ ، بخل ، ستم و نابخردی .

امام باقر علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ برای بدی قفلهایی نهاده و کلید همه این قفلها را شراب قرار داده است ، و دروغ بدتر از شراب است .

امام صادق علیه السلام :خشم ، کلید همه بدیهاست .

1958 - شَرُّ الاُمورِ

1958 - بدترین امور

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :شَرُّ الرِّوایَةِ رِوایَةُ الکَذِبِ ، و شَرُّ الاُمورِ مُحدَثاتُها ، و شَرُّ العَمی عَمَی القَلبِ ، و شَرُّ النَدامَةِ نَدامَةُ یَومِ القِیامَةِ ......... و شَرُّ الکَسبِ کَسبُ الرِّبا ، و شَرُّ المَأکَلِ أکلُ مالِ الیَتیمِ ظُلما . ⁽⁷⁾

⁽⁸⁾ امام علی علیه السلام :بدترین خویهای نفْس ، ستمکاری است .

1958

بدترین امور

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین روایت، روایت دروغ است و بدترین امور ، بدعتها و بدترین کوری ، کوری دل و بدترین پشیمانی ، پشیمانی روز رستاخیز . . . و بدترین در آمد ، ربا و بدترین خوراک ، به ناحق خوردن مال یتیم است .

1) غرر الحکم : 5753 .

2) (انظر) الخُلق : باب 1128 ، 1129 ، 1130 .

3) غرر الحکم : 2005 .

4) بحار الأنوار:72/236/3.

5) بحار الأنوار : 73/263/4 .

6) (انظر) الشره : باب 1984 . الکذب : باب 3403 .

7) بحار الأنوار : 77/115/8 .

8) (انظر) الخیر : باب 1177 .

1959 - جِماعُ الشُّرورِ

1959 - مجمع بدیها

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ إبلیسَ یَخطُبُ شَیاطینَهُ و یقولُ: علَیکُم باللَّحمِ و المُسکِرِ و النِّساءِ، فَإنّی لا أجِدُ جِماعَ الشَّرِّ إلاّ فیها . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :جِماعُ الشَّرِّ فی مُقارَنَةِ قَرِینِ السَّوءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :جِماعُ الشَّرِّ فی الاغتِرارِ بالمَهَلِ ، و الاتِّکالِ علی العَمَلِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :جِماعُ الشَّرِّ اللَّجاجُ و کَثرَةُ المُماراةِ . ⁽⁴⁾

1959

مجمع بدیها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ابلیس برای شیطانهای خود سخنرانی می کند و می گوید : بر شما باد گوشت و مُسکر و زنان ؛ ⁽⁶⁾زیرا من چیزی جز این سه را مجمع بدیها نمی یابم .

امام علی علیه السلام :همنشینی با دوستِ بد ، مجمع بدیهاست .

امام علی علیه السلام :فریب مهلتها را خوردن و تکیه کردن به آرزو ، مجمع بدیهاست .

امام علی علیه السلام :لجاجت و بحث و جدل زیاد مجمع بدیهاست .

1960 - انطِباعُ الإنسانِ عَلَی الشَّرِّ

1960 - بدی در نهاد انسان است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :تَکَلَّفُوا فِعلَ الخَیرِ و جاهِدُوا نفوسَکُم علَیهِ ؛ فإنَّ الشَّرَّ مَطبوعٌ علَیهِ الإنسانُ . ⁽⁷⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أکرِهْ نفسَکَ علی الفَضائلِ ، فإنَّ الرذائلَ أنتَ مَطبوعٌ علَیها . ⁽⁸⁾

1960

بدی در نهاد انسان است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای انجام کار خوب، خود را به رنج افکنید و در این راه با نفسهایتان بستیزید ؛ زیرا انسان بر بدی سرشته شده ⁽⁹⁾است .

امام علی علیه السلام :نفس خود را به پذیرش فضایل مجبور کن؛ زیرا رذیلت ها در نهاد تو سرشته شده است .

1) بحار الأنوار : 62/293 .

2) غرر الحکم : 4774 .

3) غرر الحکم : 4771 ، و فی طبعة النجف «الأمل» بدل «العمل» .

4) غرر الحکم : 4795 .

5) (انظر) الخیر : باب 1167 .

6) مقصود این است که با وادار ساختن مردم به افراط در خوردن گوشت زمینه شهوترانی را فراهم کنند و به وسیله مسکر عقل آنها را از بین ببرند و از این طریق زمینه را برای تجاوز جنسی و اعمال نامشروع فراهم نمایند.

7) تنبیه الخواطر : 2/120 .

8) غرر الحکم : 2477 .

9) اشاره است به طبیعت نفس اماره .

عنه علیه السلام :الشَّرُّ کامِنٌ فی طَبیعَةِ کُلِّ أحَدٍ، فإن غَلَبَهُ صاحِبُهُ بَطَنَ، و إن لم یَغلِبْهُ ظَهَرَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :النفسُ مَجبولَةٌ علی سُوءِ الأدَبِ ، و العَبدُ مَأمورٌ بِمُلازَمَةِ حُسنِ الأدَبِ ، و النفسُ تَجرِی بطَبعِها فی مَیدانِ المُخالَفَةِ ، و العَبدُ یَجهَدُ بِرَدِّها عن سُوءِ المُطالَبَةِ ، فمتی أطلَقَ عِنانَها فهُو شَریکٌ فی فَسادِها ، و مَن أعانَ نفسَهُ فی هَوی نفسِهِ فقد أشرَکَ نفسَهُ فی قَتلِ نَفسِهِ . ⁽²⁾

1961 - النَّوادِرُ

1961 - گوناگون

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن وُقِیَ شَرَّ ثلاثٍ فقد وُقِیَ الشَّرَّ کُلَّهُ : لَقلَقَهُ ، و قَبقَبَهُ ، و ذَبذَبَهُ ؛ فَلَقلَقُهُ لِسانُهُ ، و قَبقَبُهُ بَطنُهُ ، و ذَبذَبُهُ فَرجُهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إن کانَ الشرُّ فی شیءٍ ففی اللِّسانِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أخِّرِ الشَّرَّ ؛ فإنّکَ إذا شِئتَ تَعَجَّلتَهُ . ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام :بدی در نهاد هر فردی نهفته است . اگر انسان بر آن چیره شد ، همچنان در نهان می ماند و اگر چیره نشد ، آشکار می شود .

امام علی علیه السلام :نفْس آدمی بر بی ادبی سرشته شده و بنده مأمور است که آداب خوب را کسب کند . نفْس به طور طبیعی در میدانِ مخالفت می تازد و بنده می کوشد خواهشهای بد او را دفع کند . پس هرگاه زمام نفْس را رها سازد ، در فساد آن شریک است و هرکه نفْس خویش را در خواهشهایش مدد رساند ، در قتل خود ، شریک نفْسِ خویش شده است .

1961

گوناگون

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه خود را از شرّ سه چیز حفظ کند ، خویشتن را از هر شرّی حفظ کرده است : زبان و شکم و شهوت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر در چیزی بدی وجود داشته باشد ، در زبان است .

امام علی علیه السلام :بدی را به تأخیر انداز ؛ زیرا هرگاه بخواهی می توانی آن را جلو اندازی .

1) غرر الحکم : 2190 .

2) مشکاة الأنوار : 433/1448 .

3) کنز الفوائد : 2/10 .

4) بحار الأنوار : 71/289/53 .

5) بحار الأنوار : 77/212/1 .

عنه علیه السلام :مَن أضمَرَ الشَّرَّ لِغَیرِهِ فقد بَدَأ بهِ نَفسَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ و مُلابَسَةَ الشَّرِّ ؛ فإنّکَ تُنِیلُهُ نفسَکَ قَبلَ عَدُوِّکَ، و تُهْلِکُ بهِ دِینَکَ قَبلَ إیصالِهِ إلی غَیرِکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مُتَّقِی الشَّرِّ کفاعِلِ الخَیرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :رُدُّوا الحَجَرَ مِن حَیثُ جاءَ ؛ فإنَّ الشَّرَّ لا یَدفَعُهُ إلاّ الشَّرُّ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الشَّرُّ مَنطِقٌ وَبِیٌّ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الحسینُ علیه السلام :مُجالَسَةُ أهلِ الدَّناءَةِ شَرٌّ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :کُن خَیرا لا شَرَّ مَعَهُ ، کُن وَرَقا لا شَوکَ مَعهُ ، و لا تَکُن شَوکا لا وَرَقَ مَعهُ و شَرّا لا خَیرَ مَعهُ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :هرکه برای دیگران بدی در دل بپروراند ، آن بدی را از خودش آغاز کرده است .

امام علی علیه السلام :از بدی کردن بپرهیز ؛ زیرا پیش از آن که به دشمنت بدی رسانی ، به خودت می رسانی و پیش از رسانیدن آن به دیگری ، دینت را با آن به تباهی می کشانی .

امام علی علیه السلام :دوری کننده از بدی ، همانند کننده کار خوب است .

امام علی علیه السلام :سنگ را با سنگ پاسخ دهید؛ زیرا بدی را جز بدی دفع نکند .

امام علی علیه السلام :بدی، گویشی بیمار گونه است . ⁽⁸⁾

امام حسین علیه السلام :همنشینی با فرومایگان بدی است .

امام باقر علیه السلام :خیرِ محض باش و برگ بی خار ؛ خار بی برگ و شرّ بی خیر مباش .

1) غرر الحکم : 8729 .

2) غرر الحکم : 2713 .

3) غرر الحکم : 9789 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 314 .

5) غرر الحکم : 504 .

6) بحار الأنوار : 78/122/5 .

7) بحار الأنوار : 78/345/3 .

8) ممکن است که مراد از منطق [ در متن عربی ]گفتار زبانی نباشد بلکه اعتقاد باشد و شکی نیست که اعتقاد ناگوار ، که شامل هر اعتقاد فاسدی باشد عمده ترین افراد شر است. و دور نیست که شرّ ، به شین نقطه دار. چنانکه در نسخه هاست سهو و تصحیف باشد و سین مکسوره بی نقطه باشد. یعنی: راز گفتن و سر گوش کردن ، و ظاهر است که آن گفتاری است ناگوار؛ زیرا که سبب کدروت حاضران می شود ......... (غرر الحکم ، شرح آقا جمال خوانساری : 1 / 135) .

263 - الشَّریعة

263 - شریعت

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 68 / 317 باب 26 «الشرائع» . بحار الأنوار : 6 / 58 باب 23 «علل الشرائع و الأحکام» .

2) انظر : عنوان 169 «الدِّین» ، 294 «الصراط» ، 331 «العبادة» . 463 «التکلیف» ، السبیل : باب 1732 .

1962 - الشَّریعَةُ

1962 - شریعت

الکتاب :

(لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجا). ⁽¹⁾

(ثُمَّ جَعَلْناکَ عَلَی شَرِیعَةٍ مِنَ الْأمْرِ فَاتَّبِعْها وَ لا تَتَّبِعْ أَهوَاءَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ). ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّریعَةُ صَلاحُ البَرِیَّةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :العالَمُ حَدِیقَةٌ سِیاجُها ⁽⁴⁾الشَّریعَةُ ، و الشَّریعَةُ سُلطانٌ تَجِبُ لَهُ الطاعَةُ ، و الطاعَةُ سِیاسَةٌ یَقومُ بها المَلِکُ ، و المَلِکُ راعٍ یَعضُدُهُ الجَیشُ ، و الجَیشُ أعوانٌ یَکفُلُهُم المالُ ، و المالُ رِزقٌ یَجمَعُهُ الرَّعِیَّةُ ، و الرَّعِیَّةُ سَوادٌ یَستَعبِدُهُم العَدلُ ، و العَدلُ أساسٌ بهِ قِوامُ العالَمِ . ⁽⁵⁾

1962

شریعت ⁽⁶⁾

قرآن :

«برای هر گروهی از شما شریعت و راه روشنی قرار دادیم» .

«سپس تو را در شریعتی [که ناشی] از امر [خداست ]نهادیم ؛ پس آن را پیروی کن و از هوسهای کسانی که نمی دانند پیروی مکن» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :شریعت ، مایه اصلاح مردمان است .

امام علی علیه السلام :جهان باغی است که دیوارش شریعت است و شریعت، شهریاری است که فرمانبرداریش واجب است و فرمانبری، سیاستی است که پادشاه بدان پایدار است و پادشاه، حکمرانی است که لشکریان او را پشتیبانی می کنند و لشکریان ، یارانی هستند که مال، آنها را تأمین می کند و مال، روزیی است که رعیّت فراهم می آورد و رعیّت ، توده [مردم ]هستند که بنده عدالتند و عدالت، شالوده ای است که قوام جهان به آن است .

1) المائدة : 48 .

2) الجاثیة : 18 .

3) غرر الحکم : 698 .

4) فی المصدر: «سیاحها»، و الظاهر أنّه تصحیف .

5) بحار الأنوار : 78/83/87 .

6) شریعت : آنچه خداوند به عنوان دین برای ما بیان کرده و بدان امر نموده مثل روزه، نماز، حج، زکات .

1963 - الشَّریعَةُ وَالطَّریقَةُ

1963 - شریعت و طریقت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الشَّریعَةُ أقوالی ، و الطَّریقَةُ أفعالی ⁽¹⁾، و الحَقیقَةُ أحوالی ، و المَعرِفَةُ رَأسُ مالی، و العَقلُ أصلُ دِینِی ، و الحُبُّ أساسِی ، و الشَّوقُ مَرکَبِی ، و الخَوفُ رَفیقِی ، و العِلمُ سِلاحِی ، و الحِلُمُ صاحِبِی ، و التوکُّلُ زادِی (رِدائی) ، و القَناعَةُ کَنزِی ، و الصِّدقُ مَنزِلی ، و الیَقینُ مَأوایَ ، و الفَقرُ فَخری و بهِ أفتَخِرُ علی سائرِ الأنبیاءِ و المُرسَلینَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

أقول : لیس لهذه الروایة سند معتبر و متنها لا یوافق روایات أهل البیت علیهم السلام .

1963

شریعت و طریقت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شریعت، گفتارهای من است، و طریقت، کردارهای من، و حقیقت احوال من، و معرفت، سرمایه من، و خرد ریشه دینم، و محبّت بنیادم، و شوق مرکبم، و خوف همسفرم، و دانش سلاحم، و بردباری یارم، و توکل ره توشه ام (ردایم)، و قناعت اندوخته ام، و صدق منزلم، و یقین مأوایم، و فقر و نیاز [به خدا] افتخارم که با آن بر دیگر پیامبران و رسولان می بالم . ⁽⁴⁾

نگارنده گوید: این روایت فاقد سند معتبر است و متن آن نیز ظاهرا همگون با سایر روایات اهل بیت علیهم السلام نیست .

1964 - وَحدَةُ شَرائِعِ الدِّینِ

1964 - یکسان بودن شریعت های دین

الکتاب :

(شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحَا وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ). ⁽⁵⁾

1964

یکسان بودن شریعت های دین

قرآن :

«از احکام دین ، آنچه را که به نوح درباره آن سفارش کرد ، برای شما تشریع نمود و آنچه را به تو وحی کردیم و آنچه را که درباره آن به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش نمودیم که : دین را بر پا دارید و در آن تفرقه ایجاد مکنید» .

1) فی المصدر «أقوالی» ، و الصحیح ما أثبتناه کما فی عوالی اللآلی : 4/124/212 .

2) عوالی اللآلی : 4/124 ، مستدرک الوسائل : 11/173/12672 .

3) قال النوریّ مؤلّف المستدرک رضوان اللّه تعالی علیه بعد نقل الحدیث : «و رواه العالم العارف المتبحِّر السیّد حیدر الآملیّ فی کتاب أنوار الحقیقة و أطوار الطریقة و أسرار الشریعة ، قال : و یعضد ذلک کلّه قول النبیّ صلی الله علیه و آله : الشریعةُ أقوالی ......... » .

4) محدّث نوری ، مؤلّف کتاب مستدرک الوسائل ، رضوان اللّه تعالی علیه ، بعد از نقل این حدیث می نویسد : «عالمِ عارفِ متبحّر، سیّد حیدر آملی در کتاب أنوار الحقیقة و أطوار الطریقة و أسرار الشریعة ، این حدیث را روایت کرده و گفته است : همه اینها را این سخن پیامبر تأیید و تقویت می کند که فرمود : شریعت گفتارهای من است ......... » .

5) الشوری : 13 .

1965 - تَفسیرُ شَرائِعِ الدِّینِ

1965 - تفسیر شرایع دین

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ألا و إنَّ شرائعَ الدِّینِ واحِدَةٌ ، و سُبُلَهُ قاصِدَةٌ ، فَمَن أَخَذَ بها لَحِقَ و غَنِمَ ، و مَن وَقَفَ عَنها ضَلَّ وَ ندِمَ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ اللّهَ تبارکَ و تعالی أعطی محمّدا صلی الله علیه و آله شَرائعَ نُوحٍ و إبراهیمَ و موسی و عیسی علیهم السلام. ⁽²⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ لمّا سُئلَ عن جَمیعِ شرائعِ الدِّینِ ـ: قولُ الحقِّ ، و الحُکمُ بالعَدلِ ، و الوَفاءُ بالعَهدِ . ⁽³⁾

1965

تفسیر شرایع دین

امام زین العابدین علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : مجموعه شرایع دین چیست ـفرمود : حق گویی ، داوری عادلانه ، و وفای به عهد است .

1966 - عِلَلُ الشَّرائِعِ وَالأحکامِ

1966 - فلسفه شرایع و احکام

عِلَلُ الشَّرائِعِ وَ الأحکامِ

الکتاب :

(ما یُرِیدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ). ⁽⁴⁾

حدیث :

امام علی علیه السلام :بدانید که شریعه های (آبراهه) دین یکی است و راههایش راست و هموار . هر که این راهها را در پیش گرفت به مقصد [حق] رسید و بهره مند شد ، و هرکه از پیمودن آن خودداری کرد، گمراه و پشیمان گشت .

امام صادق علیه السلام :خداوند تبارک و تعالی شریعتهای نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام را به محمّد صلی الله علیه و آله داد .

1966

فلسفه شرایع و احکام

قرآن :

«خدا نمی خواهد بر شما تنگ بگیرد بلکه می خواهد شما را پاکیزه سازد و نعمتش را بر شما تمام کند» .

1) نهج البلاغة : الخطبة 120 .

2) الکافی : 2/17/1 .

3) الخصال : 113/90 .

4) المائدة : 6 .

(وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَیْهَا آبَاءَنَا وَ اللّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللّهَ لا یَأْمُرُ بِالفَحْشَاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ). ⁽¹⁾

(اللّهُ الَّذِی أَنْزَلَ الکِتابَ بِالحَقِّ وَ المِیزانَ وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ). ⁽²⁾

(وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ المِیزانَ * أَلاَّ تَطْغَوْا فِی المِیزَانِ). ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :جاءَنی جَبرَئیلُ فقالَ لی : یا أحمدُ ، الإسلامُ عَشرَةُ أسهُمٍ و قد خابَ مَن لا سَهمَ لَهُ فیها : أوَّلُها : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلاّ اللّهُ و هِی الکَلِمَةُ ، و الثانِیَةُ : الصلاةُ و هِی الطُّهرُ ، و الثالِثَة : الزکاةُ و هِی الفِطرَةُ ، و الرابِعَةُ: الصَّومُ و هِی الجُنَّةُ ، و الخامِسَةُ : الحَجُّ و هِی الشَّریعَةُ ، و السادِسَةُ : الجِهادُ و هُو العِزُّ ، و السابِعَةُ : الأمرُ بِالمَعروفِ و هُو الوَفاءُ ، و الثامِنَةُ : النَّهیُ عنِ المنکَرِ و هُو الحُجَّةُ ، و التاسِعَةُ : الجَماعَةُ و هِی الاُلفَةُ ، و العاشِرَةُ : الطاعَةُ و هِی العِصمَةُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فَرَضَ اللّهُ الإیمانَ تَطهیرا مِن الشِّرکِ ، و الصلاةَ تَنزیها عَن الکِبرِ ، و الزکاةَ تَسبیبا للرِّزقِ، و الصِّیامَ ابتِلاءً لاِءخلاصِ الخَلقِ ، و الحَجَّ تَقرِبَةً للدِّینِ ، و الجِهادَ عِزّا للإسلامِ ، و الأمرَ بالمَعروفِ مَصلحةً للعَوامِّ ، و النَّهیَ عنِ المُنکرِ رَدعا للسُّفَهاءِ ، وصِلَةَ الرَّحِمِ مَنماةً للعَدَدِ ، و القِصاصَ حَقنا للدِّماءِ ، و إقامَةَ الحُدودِ إعظاما للمَحارِمِ ، و تَرکَ شُربِ الخَمرِ تَحصِینا للعَقلِ ، و مُجانَبَةَ السَّرِقَةِ إیجابا للعِفَّةِ ، و تَرکَ الزِّنا تَحصینا للنَّسَبِ ، و تَرکَ اللِّواطِ تَکثیرا للنَّسلِ ، و الشَّهاداتِ استِظهارا علی المُجاحَداتِ ، و تَرکَ الکَذِبِ تَشریفا للصِّدقِ ، و السَّلامَ (و الإسلامَ) أمانا مِن المَخاوِفِ ، و الأمانَةَ (الإمامَةَ) نِظاما للاُمَّةِ ، و الطاعَةَ تَعظیما لِلإمامَةِ . ⁽⁵⁾

«چون کار زشتی کنند ، گویند : پدران خود را بر آن یافتیم و خدا مارا بدان فرمان داده است . بگو : خدا به زشت کاری فرمان نمی دهد . آیا چیزی را به خدا نسبت می دهید که نمی دانید؟» .

«خدا همان کسی است که کتاب و وسیله سنجش را به حق فرود آورد و تو چه می دانی ، شاید قیامت نزدیک باشد» .

«و آسمان را برافراشت و ترازو را بر نهاد تا مبادا از اندازه در گذرید» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل نزد من آمد و گفت : ای احمد! اسلام ده سهم است و هر کس سهمی از این سهام نداشته باشد زیان کرده است : اولین سهم ، گواهی دادن به یگانگی خداست که گفتار است . دوم ، نماز که طهارت و پاکیزگی است . سوم ، زکات که فطرت [اسلام] می باشد . چهارم ، روزه است که سپر می باشد . پنجم ، حج که شریعت می باشد . ششم ، جهاد که عزّت می باشد . هفتم ، امر به معروف که وفا کردن است . هشتم ، نهی از منکر که حجّت است . نهم ، اجتماع که همبستگی و الفت می باشد . و دهم ، طاعت که مصونیت [از گناه ]است .

امام علی علیه السلام :خداوند، ایمان را برای پاک کردن از شرک واجب فرمود و نماز را برای دور کردن از خود بزرگ بینی، و زکات را وسیله ای برای روزی [نیازمندان ]و روزه را برای آزمودن اخلاص مردمان، و حجّ را سبب نزدیکی اهل دین به یکدیگر و جهاد را برای عزّت اسلام، و امر به معروف را برای اصلاح توده مردم، و نهی از منکر را به عنوان عامل باز دارنده کم خردان، و صله رحم را برای افزون شدن شمار [افراد]، و قصاص را برای حفظ خونها، و جاری ساختن حدود را برای اهمیت دادن به حرامها، و شراب نخوردن را برای حفظ خَرد، و دوری از دزدی را برای خویشتنداری و خود داری از زنا را برای سالم ماندن نسب، و ترک لواط را برای زیاد شدن نسل، و گواهی دادنها را برای آشکار و ثابت شدن حقوق انکار شده، و دروغ نگفتن را برای ارج نهادن به راستی، و سلام کردن (اسلام) را برای ایمنی از ترس و نگرانیها، و امانتداری (امامت) را برای سامان یافتن کار امّت، و طاعت [از امام] را برای بزرگداشت مقام امامت .

1) الأعراف : 28 .

2) الشوری : 17 .

3) الرحمن : 7 ، 8 .

4) بحار الأنوار : 6/109/2 .

5) نهج البلاغة : الحکمة 252 .

فاطمةُ الزَّهراءُ علیها السلام :فَرَضَ الإیمانَ تَطهیرا مِن الشِّرکِ ، و الصَّلاةَ تَنزِیها مِن الکِبرِ ، و الزَّکاةَ زِیادَةً فی الرِّزقِ ، و الصِّیامَ تَثبیتا للإخلاصِ ، و الحَجَّ تَسلِیَةً لِلدِّینِ ، و العَدلَ مِسکا للقلوبِ ، و الطّاعَةَ نِظاما لِلمِلَّةِ ، و الإمامَةَ لَمّا مِنَ الفرقَةِ ، و الجهادَ عزّا للإسلامِ ، و الصَّبرَ مَعونَةً علی الاستیجابِ ، و الأمرَ بالمَعروفِ مَصلحَةً للعامَّةِ ، و بِرَّ الوالِدَینِ وِقایةً عنِ السَّخَطِ ، وصِلَةَ الأرحامِ مَنماةً للعَدَدِ ، و القِصاصَ حَقنا للدِّماءِ ، و الوَفاءَ لِلنَّذرِ تَعَرُّضا للمَغفِرَةِ ، و تَوفِیَةَ المَکائیلِ و المَوازینِ تَغییرا للبَخسَةِ ، و اجتِنابَ قَذفِ المُحصَناتِ حَجبا عنِ اللَّعنَةِ ، و اجتِنابَ السّرقَةِ إیجابا لِلعِفَّةِ ، و مُجانَبَةَ أکلِ أموالِ الیَتامی إجارَةً مِنَ الظُّلمِ، و العَدلَ فی الأحکامِ إیناسا للرَّعِیَّةِ ، و حَرَّمَ اللّهُ عَزَّ و جلَّ الشِّرکَ إخلاصا للرُّبُوبِیَّةِ . ⁽¹⁾

فاطمه زهرا علیها السلام :خداوند ایمان را واجب فرمود ، برای پاک کردن از آلودگی شرک، و نماز را برای دور کردن از کِبر و زکات را برای افزایش روزی، و روزه را برای تثبیت اخلاص، و حج را برای دلداری (پشت گرمی) دین، و عدالت را برای همبستگی دلها، و فرمانبرداری را برای انتظام آیین، و امامت را برای جلوگیری از تفرقه، و جهاد را برای عزّت اسلام، و صبر را برای کمک به استحقاق پاداش یافتن، و امر به معروف را برای اصلاح توده مردم، و نیکی کردن به پدر و مادر را برای نگهداری از ناخشنودی [خدا]، و صله ارحام را برای افزونی تعداد [شما] ، و قصاص را برای حفظ خونها، و وفای به نذر را برای قرار گرفتنِ [آدمی] در معرض آمرزش و کامل کردن پیمانه ها و ترازوها را برای از بین بردن کم فروشی، و دوری از تهمت زدن به زنان پاکدامن را مانع لعنت و دور شدن از رحمت حق و پرهیز از دزدی را مایه خویشتنداری، و دوری از خوردن مال یتیم را برای جلوگیری از ظلم، و عدالت در داوریها را برای آرامش مردم، و خداوند عزّ و جلّ شرک را به قصد خالص گردانیدن ربوبیت [خود] حرام فرمود .

1) بحار الأنوار:6/107/1.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن شَیْءٍ مِنَ الحَلالِ و الحَرامِ ـ: إنّهُ لَم یُجعَلْ شَیْءٌ إلاّ لِشَیْءٍ . ⁽¹⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلامـ للفضلِ بنِ شاذانَ ـ: إن سَألَ سائلٌ فقالَ : أخبِرْنی : هَل یَجوزُ أن یُکَلِّفَ الحَکیمُ عَبدَهُ فِعلاً مِنَ الأفاعِیلِ لِغَیرِ عِلّةٍ و لا مَعنیً ؟ قیلَ لَهُ : لا یَجوزُ ذلکَ ؛ لأنّهُ حَکیمٌ غَیرُ عابِثٍ و لا جاهِلٍ . فإن قالَ : فَأخبِرْنی لِمَ کَلَّفَ الخَلقَ ؟ قیلَ : لِعِلَلٍ .

فإن قالَ : فَأخبِرْنی عَن تلکَ العِلَلِ مَعروفَةٌ مَوجودَةٌ هِی أم غَیرُ مَعروفَةٍ و لا مَوجودَةٌ ؟ قیلَ : بَل هِی مَعروفَةٌ و مَوجودَةٌ عِندَ أهلِها.

فإن قال : أ تَعرِفُونَها أنتم أم لا تعرِفُونَها؟ قیل لَهُم : مِنها ما نَعرِفُهُ، و مِنها ما لا نَعرِفُهُ . ⁽²⁾

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به پرسش از علل برخی حلال و حرامها ـفرمود : هیچ حُکْمی بی حِکْمَت وضع نشده است .

امام رضا علیه السلامـ به فضل بن شاذان ـفرمود : اگر کسی سؤال کرد و گفت : به من بگو آیا رواست که خدای حکیم بنده خود را ، بی علّت ، مکلّف به فعلی از افعال کند؟ در جوابش گفته می شود : روا نیست ؛ زیرا او حکیمی است که نه کار بیهوده می کند و نه نادان است . و اگر گفت : پس ، به من بگو که چرا مردم را مکلّف کرد؟ در جوابش گفته می شود : بنا به عللی .

اگر گفت : به من بگو که آیا این علتها شناخته شده و موجودند یا نه شناخته شده اند و نه وجود دارند؟ در جوابش گفته می شود : این علل برای اهلش شناخته شده و نزد آنها موجود است .

اگر گفت : آیا شما این علل را می دانید یا نمی دانید؟ در جوابش گفته می شود : بعضی از آنها را می دانیم و برخی را نمی دانیم .

1) علل الشرائع : 8/1 .

2) بحار الأنوار : 6/58/1 ، انظر تمام الخبر .

عنه علیه السلام :علّةُ غُسلِ الجَنابَةِ : النَّظافَةُ ، و تَطهیرُ الإنسانِ نفسَهُ ممّا أصابَهُ مِن أذاهُ ، و تَطهیرُ سائرِ جَسَدِهِ. ⁽¹⁾

الزکاة: باب 1578 .

الزنا : باب 1599 .

الصلاة : باب 2241 .

الصوم : باب 2318 .

الطاعة : باب 2393 .

العبادة : باب 2448 .

اللواط : باب 3533 .

امام رضا علیه السلام :علّت غسل جنابت عبارت است از نظافت ، و پاک کردن انسان خودش را از آلودگی که به او رسیده است و نیز پاک کردن بقیّه بدنش .

1) بحار الأنوار : 6/95/2 ، انظر تمام الخبر .

2) (انظر) الربا : باب 1437 . الحجّ : باب 702 .

264 - الشَّرف

264 - بزرگی

اشاره

1967 - الشَّرَفُ

1967 - شرافت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّرَفُ مَزِیَّةٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَفُ اصطِناعُ العَشیرَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنّما الشَّرَفُ بالعَقلِ و الأدَبِ ، لا بالمالِ و الحَسَبِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن لَهِجَ بِالحِکمَةِ فقد شَرَّفَ نَفسَهُ . ⁽⁴⁾

1967

شرافت

امام علی علیه السلام :شرافت یک مزیّت است .

امام علی علیه السلام :شرافت ، نیکی کردن به عشیره است .

امام علی علیه السلام :شرافت ، به خرد و ادب است ، نه به مال و خاندان .

امام علی علیه السلام :هر که دلبسته حکمت شد ، خود را شریف ساخت .

1968 - الشَّریفُ

1968 - شریف

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّریفُ مَن شَرُفَت خِلالُهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :النَّفسُ الشَّریفَةُ لا تَثقُلُ علَیها المَؤوناتُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :ذُو الشَّرَفِ لا تُبطِرُهُ مَنزِلَةٌ نالَها و إن عَظُمَت کالجَبَلِ الذی لا تُزَعزِعُهُ الرِّیاحُ ، و الدَّنِیُّ تُبطِرُهُ أدنی مَنزِلَةٍ کالکَلأِ الذی یُحَرِّکُهُ مَرُّ النَّسیمِ . ⁽⁷⁾

1968

شریف

امام علی علیه السلام :شریف کسی است که خوی های شریف داشته باشد .

امام علی علیه السلام :سختی ها و هزینه ها بر جان انسان شریف ، سنگینی نمی کند .

امام علی علیه السلام :انسان شریف ، به هر مقامی ، هر چند بزرگ ، برسد سرمست نمی شود ؛ مانند کوهی که هیچ بادی آن را به لرزه در نمی آورد ؛ اما فرومایه با دست یافتن به کمترین مقام ، سرمست می شود؛ همانند بوته علفی که وزش نسیمی آن را می جنباند .

1) غرر الحکم : 8 .

2) غرر الحکم : 963 .

3) غرر الحکم : 3873 .

4) غرر الحکم : 8279 .

5) غرر الحکم : 734 .

6) غرر الحکم : 1556 .

7) غرر الحکم : 5197 .

عنه علیه السلام :مَن شَرُفَت نَفسُهُ کَثُرَت عَواطِفُهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن شَرُفَت نَفسُهُ نَزَّهَها عن دَناءَةِ المَطالِبِ . ⁽²⁾

1969 - أفضَلُ الشَّرَفِ

1969 - برترین شرافت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا شَرَفَ کالعِلمِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا شَرَفَ أعلی مِنَ الإسلامِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ الشَّرَفِ کَفُّ الأذی ، و بَذلُ الإحسانِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مِن أشرَفِ الشَّرَفِ الکَفُّ عَنِ التَّبذیرِ و السَّرَفِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :بِکَثرَةِ التَّواضُعِ یَتَکامَلُ الشَّرَفُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :تَمامُ الشَّرَفِ التَّواضُعُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :لا یَکمُلُ الشَّرَفُ إلاّ بالسَّخاءِ و التَّواضُعِ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :مِن کَمالِ الشَّرَفِ الأخذُ بِجامِعِ (بجَوامِعِ) الفَضلِ . ⁽¹⁰⁾

امام علی علیه السلام :هر که جانش شریف شد مِهر و عواطفش زیاد گشت .

امام علی علیه السلام :هرکه شرافت نفس داشته باشد ، خویشتن را از پستیِ خواهشها منزّه می دارد .

1969

برترین شرافت

امام علی علیه السلام :هیچ شرافتی چون علم نیست .

امام علی علیه السلام :هیچ شرافتی بالاتر از اسلام نیست .

امام علی علیه السلام :برترین شرافت ، دست از آزار کشیدن و گسترش نیکویی است .

امام علی علیه السلام :از شریفترین شرافتها ، خودداری از ریخت و پاش و اسرافکاری است .

امام علی علیه السلام :با فروتنی بسیار ، شرافت به کمال می رسد .

امام علی علیه السلام :کمالِ شرافت به فروتنی است .

امام علی علیه السلام :شرافت جز با سخاوت و فروتنی ، کمال نیابد .

امام علی علیه السلام :چنگ زدن به کانونهای فضیلت ، از کمال شرافت است .

1) غرر الحکم : 8163 .

2) غرر الحکم : 8627 .

3) نهج البلاغة : الحکمة 113 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 371 .

5) غرر الحکم : 3285 .

6) غرر الحکم : 9423 .

7) غرر الحکم : 4287 .

8) غرر الحکم : 4480 .

9) غرر الحکم : 10815 .

10) غرر الحکم : 9357.

1970 - شَرَفُ المُؤمِنِ

1970 - شرافت مؤمن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أشرافُ اُمَّتی حَمَلَةُ القُرآنِ و أصحابُ اللَّیلِ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :شَرَفُ المؤمِنِ إیمانُهُ ، و عِزُّهُ بِطاعَتِهِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شَرَفُ المُؤمِنِ صَلاتُهُ باللَّیلِ ، و عِزُّهُ کَفُّ الأذی عَنِ الناسِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :شَرَفُ المؤمِنِ قِیامُ اللَّیلِ ، و عِزُّهُ استِغناؤهُ عنِ الناسِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ 1970

شرافت مؤمن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اشراف امّت من ، حاملان قرآنند و شب زنده داران .

امام علی علیه السلام :شرف مؤمن، ایمان اوست، و عزّت او به طاعتش [از خداوند] .

امام صادق علیه السلام :شرافت مؤمن، نماز شب اوست، و عزّتش آزار نرساندن به مردم .

امام صادق علیه السلام :شرافت مؤمن، شب زنده داری اوست، و عزّتش، بی نیازی او از مردم .

1) (انظر) عنوان 421 «الفضیلة» .

2) الخصال : 7/21 .

3) غرر الحکم : 5759 .

4) الخصال : 6/18 .

5) الکافی : 2/148/1 .

6) (انظر) عنوان 301 «صلاة اللیل» .

265 - الشِّرک

265 - شرک

اشاره

الهدیّة : باب 3949 .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 72 / 74 باب 98 «أصناف الشِّرک» . کنز العمّال : 3 / 816 «الشِّرک الخفیّ» .

2) انظر : العبادة : باب 2458 ، الریاء : باب 1416 ، الشّرّ : باب 1955 . الذنب : باب 1372 ، الکفر : باب 3436، الأمثال : باب 3554 .

1971 - التَّحذیرُ مِنَ الشِّرکِ

1971 - برحذر داشتن از شرک

الکتاب :

(وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ). ⁽¹⁾

(إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَن یَشاءُ وَ مَن یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْمَا عَظِیما). ⁽²⁾

(إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذَلِکَ لِمَن یَشاءُ وَ مَن یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ ضَلّ ضَلالاً بَعِیدا). ⁽³⁾

(حُنَفاءَ للّهِِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ وَ مَن یُشْرِکْ بِاللّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ). ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لعبد اللّه بن مسعود ـ: یا بنَ مَسعودٍ ، إیّاکَ أن تُشرِکَ بِاللّهِ طَرفَةَ عَینٍ و إن نُشِرتَ بِالمِنشارِ ، أو قُطِّعتَ ، أو صُلِبتَ ، أو اُحرِقتَ بِالنارِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أمّا الظُّلمُ الذی لا یُغفَرُ فالشِّرکُ بِاللّهِ ، قالَ اللّهُ تعالی : «إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ» . ⁽⁶⁾

1971

برحذر داشتن از شرک

قرآن :

«و آن گاه که لقمان در اندرز به فرزندش گفت : فرزندم! به خدا شرک نیاور که براستی شرک ستمی بزرگ است » .

«خداوند شرک به خود را نمی بخشد و جز آن را برای هر کس که خواهد می بخشد . و هرکه به خدا شرک ورزد به یقین گناهی بزرگ مرتکب شده است» .

«خداوند این را که به او شرک آورده شود نمی آمرزد و فروتر از آن را بر هرکه بخواهد می بخشاید و هر کس برای خدا شریکی قرار دهد قطعاً دچار گمراهی دور و درازی شده است» .

«روی آورندگان به خدا باشید و شرک نیاورندگان به او ؛ و هر کس که به خدا شرک آورد چونان کسی است که از آسمان فرو افتد و مرغان [شکاری] او را بربایند یا بادش به مکانی دور اندازد» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به عبد اللّه بن مسعود ـ: ای پسر مسعود! مبادا آنی به خدا شرک ورزی حتی اگر ارّه شوی یا تکّه تکّه ات کنند یا به دارت آویزند و یا به آتشت سوزانند .

امام علی علیه السلام :آن ستمی که بخشوده نمی شود، شرک آوردن به خداست . خداوند متعال فرموده است : «خداوند شرک به خود را نمی بخشد» .

1) لقمان : 13 .

2) النساء : 48 .

3) النساء : 116 .

4) الحجّ : 31 .

5) مکارم الأخلاق : 2/357 / 2660 .

6) نهج البلاغة: الخطبة176.

1972 - تَعلیمُ الشِّرکِ

1972 - آموزش دادن شرک

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ بَنی اُمَیَّةَ أطلَقُوا لِلنّاسِ تَعلیمَ الإیمانِ و لَم یُطلِقُوا تَعلیمَ الشِّرکِ ؛ لِکَی إذا حَمَلُوهُم علَیهِ لَم یَعرِفُوهُ . ⁽²⁾

1972

آموزش دادن شرک

امام صادق علیه السلام :بنی امیّه آموختن ایمان را برای مردم آزاد گذاشتند ، اما شرک شناسی را آزاد نگذاشتند، تا اگر آنان را به شرک بکشانند ، مردم متوجّه نشوند .

1973 - أدنَی الشِّرکِ

1973 - کمترین شرک

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن أدنَی الشِّرکِ ـ: مَن قالَ لِلنَّواةِ : إنَّها حَصاةٌ ، و لِلحَصاةِ : إنّها نَواةٌ ، ثُمّ دانَ بهِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لمّا سُئل عَن أدنَی الشرک ـ: مَنِ ابتَدَعَ رَأیا فَأحَبَّ علَیهِ أو أبغَضَ علَیهِ . ⁽⁴⁾

الکافی عن عبد اللّه بن یحیی الکاهلی :عنه علیه السلام : لَو أنَّ قَوما عَبَدُوا اللّهَ وَحدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ ، و أقامُوا الصلاةَ ، و آتَوا الزَّکاةَ ، و حَجُّوا البیتَ ، و صامُوا شهرَ رَمَضانَ ، ثُمّ قالوا لِشَیءٍ صَنَعَهُ اللّهُ أو صَنَعَهُ النبیُّ صلی الله علیه و آله : أ لا صَنَعَ خلافَ الذی صَنَعَ ؟ ! أو وَجَدُوا ذلکَ فی قُلُوبِهِم ، لَکانُوا بذلکَ مُشرِکِینَ ، ثُمّ تلا هذهِ الآیَةَ «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُم ثمّ لا یَجِدُوا فی أَنْفُسِهِمْ حَرَجا مِمّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیما» . ⁽⁵⁾ثُمّ قالَ أبو عبدِ اللّهِ علیه السلام : فَعَلَیکُم بِالتَّسلیمِ . ⁽⁶⁾

1973

کمترین شرک

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به پرسش از کمترین شرک ـفرمود : [کمترین شرک این است که] کسی به هسته میوه بگوید : این یک ریگ است ، و به ریگ بگوید : این یک هسته است، و به این حرف خود هم معتقد و پایبند باشد . ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلامـ نیز در همین باره ـفرمود : کسی که عقیده ای را بدعت گذارد و به خاطر آن حبّ و بغض ورزد .

الکافیـ به نقل از عبد اللّه بن یحیی الکاهلی ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : اگر مردمی خدای یگانه و بی شریک را بپرستند و نماز بخوانند و زکات بپردازند و حج بروند و ماه رمضان را روزه بگیرند، ولی [از روی اعتراض] به عملکرد خداوند یا پیامبر صلی الله علیه و آله بگویند : چرا خلاف آن را عمل نکرد ، یا در دلشان چنین اعتراضی کنند [و به زبان نیاورند] ، به سبب آن مشرک شوند . امام آن گاه این آیه را تلاوت کرد : «نه ، سوگند به پروردگارت که ایمان نیاورده باشند ، مگر آن گاه که در اختلافات میان خودشان، تو را داور کنند و از داوری تو احساس دلتنگی نکنند و کاملاً تسلیم باشند» . امام صادق علیه السلام سپس فرمود : پس ، تسلیم باشید .

1) (انظر) الذنب : باب 1372.

2) الکافی : 2/415/1 .

3) الکافی : 2/397/1 .

4) الکافی : 2/397/2 .

5) النساء : 65 .

6) الکافی : 2/398/6.

7) منظور این است که کسی چیزی را ـ هرچند ناچیز ـ جزء دین بداند و به آن به عنوان دین باور داشته باشد. این، کمترین مرحله شرک است. مانند این که به هسته ای بگوید ریگ و یا به ریگی بگوید هسته و به این گفته خود به عنوان دین عقیده مند باشد.

1974 - الاستِعانَةُ بالمُشرکینَ

1974 - کمک گرفتن از مشرکان

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّا لا نَستَعِینُ بِمُشرِکٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّا لا نَستَعِینُ بِالمُشرکینَ عَلی المُشرکینَ . ⁽³⁾

المصنّف لابن أبی شیبة عَن سعیدِ بن المنذرِ :خَرَجَ رَسولُ اللّه علیه السلام إلی أُحدٍ فَلَمّا خَلَفَ ثَنیةَ الوِداعِ فَنَظَرَ خَلْفَهُ فَإذا کَتیبَةُ خَشناءٍ، فَقالَ مَنْ هؤلاء؟ قالُوا: عَبْد اللّهِ بنِ أُبَیِّ بْنِ سلول و مَوالیهِ مِنَ الیَهُودِ قالَ : أ قَد أَسلموا؟ قالُوا: لا، بَلْ عَلی دینِهِم قالَ : مُرُوهم فَلْیَرجِعُوا ، فإنّا لا نَستَعِینُ بِالمُشرکینَ. ⁽⁴⁾

1974

کمک گرفتن از مشرکان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما از مشرک کمک نمی گیریم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما در برابر مشرکان، از مشرکان [دیگر ]یاری نمی جوییم .

المصنّف لابن أبی شیبةـ به نقل از سعید بن المنذر ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله عازم احد شد و وقتی ثنیة الوداع ⁽⁵⁾را پشت سر گذاشت، پشت سرش را نگاه کرد و ناگهان گروهی را دید که حامل سلاح زیادی بودند. پرسید اینان کیانند؟ گفته شد: عبد اللّه بن ابی بن سلول و هم پیمانان یهودی اویند. فرمود: آیا ایمان آورده اند؟ جواب داده شد: خیر ؛ بلکه همچنان به دین خودشان هستند. فرمود: فرمان بدهید برگردند ؛ چون ما از مشرکان کمک نمی گیریم.

1) (انظر) الإیمان : باب 290 . الکفر : باب 3439 .

2) کنز العمّال : 10887 .

3) کنز العمّال : 10888 .

4) المصنف لابن أبی شیبة : 8/ 489/ 26 .

5) محلی در بیرون مدینه که مسافران در آن مکان بدرقه و خداحافظی می شدند.

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لرجل مشرک أتبعه لنصرته ـ: اِرجِعْ ، فَلَن أستَعِینَ بمُشرِکٍ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَستَضیئُوا بِنارِ المُشرکینَ . ⁽²⁾

شرح نهج البلاغة :کانَ خُبیبُ بنُ یِسافٍ رجُلاً شُجاعا، و کان یَأبَی الإسلامَ ، فلَمّا خَرَجَ النبیُّ صلی الله علیه و آله إ بَدرٍ خَرَجَ هُو و قیسُ بنُ محرّثٍ ـ و یقالُ : ابنُ الحارثِ ـ و هُما عَلی دِینِ قَومِهِما ، فَأدرَکا رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، و خُبیبُ مُقَنَّعٌ فی الحَدِیدِ ، فَعَرَفَهُ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله من تَحتِ المِغفَرِ ، فالتَفَتَ إلی سعدِ بنِ مُعاذٍ و هُو یَسِیرُ إلی جَنبِهِ ، فقالَ : أ لیسَ بِخُبیبِ بنِ یِسافٍ ؟ قالَ : بَلی ، فَأقبَلَ خُبیبُ حتّی أخَذَ بِبِطانِ ناقَةِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : فقالَ لَهُ و لقیسِ بنِ محرّثٍ: ما أخرَجَکُما ؟ قالَ : کنتَ ابنَ اُختِنا و جارَنا و خَرَجنا مِن قومِنا لِلغَنیمَةِ ، فقال صلی الله علیه و آله : لا یَخرُجَنَّ مَعَنا رَجُلٌ لَیسَ علی دِینِنا .

فقالَ خُبیبٌ : لقد عَلِمَ قَومی أنّی عَظیمُ الغَناءِ فی الحَربِ ، شَدیدُ النِّکایَةِ ، فَاُقاتِلُ مَعکَ لِلغَنیمَةِ و لا اُسلِمُ ، فقالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: لا ، و لکنْ أسلِمْ ثُمّ قاتِلْ ! فَلَمّا کانَ بالرَّوحاءِ جاءَ فقالَ : یا رسولَ اللّهِ ، أسلَمتُ لِرَبِّ العالَمِینَ و شَهِدتُ أنَّکَ رسولُ اللّهِ ، فَسُرَّ بذلکَ ، و قالَ : أمضِهِ ، فکانَ عظیمَ الغَناءِ فی بَدرٍ و فی غیرِ بَدرٍ ، و أمّا قیسُ بنُ الحارِثِ فَأبی أن یُسلِمَ ، فَرَجَعَ إلی المدینَةِ ، فَلَمّا قَدِمَ النبیُّ صلی الله علیه و آله من بَدرٍ أسلَمَ و شَهِدَ اُحُدا فَقُتِلَ . ⁽³⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به مرد مشرکی که همراه وی آمده بود تا او را یاری کند ـ: برگرد ؛ چون من هرگز از مشرک مدد نمی گیرم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از آتش مشرکان روشنایی مخواهید .

شرح نهج البلاغة :خُبیب بن یِساف مردی دلیر بود و اسلام نمی آورد . هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی بدر حرکت کرد ، او و قیس بن محرّث ـ به قولی ابن حارث ـ که بر آیین مردم خود بودند ، نیز به راه افتادند و در [وادی ]عقیق به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیدند . خبیب غرق در آهن بود ، رسول خدا او را از زیر کلاهخُود شناخت و به سعد بن معاذ که در کنارش حرکت می کرد رو کرد و فرمود : او خبیب بن یساف نیست؟ عرض کرد : چرا . پس ، خبیب جلو آمد و تنگِ ناقه رسول خدا را گرفت . پیامبر به او و قیس بن محرث فرمود : شما چرا آمده اید؟ خبیب گفت : تو خواهر زاده ما و همسایه ما (در پناه ما) هستی و ما برای غنیمت آمده ایم . حضرت فرمود : کسی که همدین ما نیست، نباید همراه ما به جنگ بیاید .

خبیب گفت : قوم من می دانند که من مردی بسیار جنگاور و سخت گزند هستم . بنا بر این برای غنیمت در کنار تو می جنگم ، اما اسلام نمی آورم . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : نه ، بلکه مسلمان شو و سپس بجنگ! او در منطقه روحاء نزد پیامبر آمد و عرض کرد : ای رسول خدا! من به پروردگار جهانیان ایمان آوردم و گواهی می دهم که تو فرستاده خدایی . پیامبر صلی الله علیه و آله خوشحال شد و فرمود : حالا به راهت ادامه بده . او در بدر و جاهای دیگر شجاعت زیادی از خود نشان داد . اما قیس بن حارث [در آن زمان ]از مسلمان شدن امتناع کرد و به مدینه برگشت . وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله از بدر بازگشت ، او هم مسلمان شد و در جنگ احد شرکت کرد و کشته شد .

1) کنز العمّال : 11293 .

2) کنز العمّال : 43759 .

3) شرح نهج البلاغة : 14/110 .

شرح نهج البلاغة :ـ فی ذِکِر غَزوةِ اُحُدٍ ـ: فلَمّا انتَهی إلی رَأسِ الثَّنِیَّةِ ، التَفَتَ فَنَظَرَ إلی کَتِیبَةٍ خَشناءَ لَها زَجَلٌ خَلفَهُ، فقالَ : ما هذهِ ؟ قالَ : هذِهِ حُلَفاءُ ابنِ اُبیٍّ مِن الیَهُودِ ، فقالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا نَستَنصِرُ بِأهلِ الشِّرکِ علی أهلِ الشِّرکِ . ⁽¹⁾

1975 - الإقامةُ فی بِلادِ الشِّرکِ

1975 - اقامت در دیار مشرکان

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مَن أقامَ مَع المُشرِکِینَ فقد بَرِئَتْ مِنهُ الذِّمَّةُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن جامَعَ المُشرِکَ و سَکَنَ مَعهُ فإنّهُ مِثلُهُ. ⁽³⁾

شرح نهج البلاغة :ـ درباره غزوه احد ـ: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به رأس الثنیّه رسید ، برگشت پشت سرش را نگاه کرد ، چشمش به یک گردان مسلّح نیزه دار افتاد . پرسید : اینها کیستند؟ گفتند : یهودیان هم پیمان [ عبد اللّه ]بن ابیّ هستند ، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : ما در برابر مشرکان از مشرکان یاری نمی گیریم .

1975

اقامت در دیار مشرکان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه با مشرکان در یک جا زندگی کند ، دیگر در پناه خدا نخواهد بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه با مشرک، اجتماع و سکونت کند، همانند او باشد .

1) شرح نهج البلاغة : 14/227 .

2) کنز العمّال : 11028 .

3) کنز العمّال : 11029 .

عنه صلی الله علیه و آله :بَرِئَتِ الذِّمَةُ مِمَّن أقامَ مَع المُشرکینَ فی دِیارِهِم . ⁽¹⁾

1976 - مَتی یَکونُ العَبدُ مِشرِکاً

1976 - چه زمانی عبد مشرک می شود

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن کونِ الشِّرکِ أخفی مِن دَبِیبِ النَّملِ فی اللَّیلةِ الظَّلماءِ علی المِسْحِ الأسوَدِ ؟ ـ: لا یکونُ العَبدُ مُشرِکا حتّی یُصَلِّیَ لِغَیرِ اللّهِ ، أو یَذبَحَ لِغَیرِ اللّهِ ، أو یَدعُوَ لِغَیرِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ . ⁽³⁾

1977 - الشِّرکُ الخَفِیُّ

1977 - شرک پنهان

الکتاب :

(وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلاّ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ). ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إیّاکَ و ما یُعتَذَرُ مِنهُ ، فإنَّ فیهِ الشِّرکَ الخَفِیَّ . ⁽⁵⁾

کنز العمّال عَن أبی موسی الأشعَری :خَطَبَنا رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ فَقالَ : یا أیُّها الناسُ ! اتَّقُوا الشِّرکَ ؛ فإنّهُ أخفی مِن دَبِیبِ النَّملِ ، فقالَ مَن شاءَ أن یقولَ : و کیفَ نَتَّقِیهِ و هُو أخفی مِن دَبِیبِ النَّملِ ، یا رسولَ اللّهِ؟! قالَ : قُولُوا : اللّهُمّ إنّا نَعُوذُ بکَ أن نُشرِکَ بکَ و نحنُ نَعلَمُهُ ، و نَستَغفِرُکَ لِما لا نَعلَمُهُ . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه در دیار مشرکان، با آنان زندگی کند ، دیگر در امان و پناه خدا نخواهد بود .

1976

چه زمانی عبد مشرک می شود

امام صادق علیه السلامـ آنگاه که درباره این جمله که شرک نا محسوستر از حرکت مورچه در شب تاریک بر روی گلیمی سیاه است ، سؤال شد ـفرمود : آدمی مشرک نباشد ، مگر آن گاه که برای غیر از خدا نماز خواند ، یا برای غیر خدا ذبح کند و یا برای غیر خداوند عزّ و جلّ دعوت کند . ⁽⁷⁾

1977

شرک پنهان

قرآن :

«و بیشتر آنان به خدا ایمان نیاورند مگر آن که مشرک باشند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از کاری که موجب عذر خواهی می شود بپرهیز ؛ زیرا در آن شرک خفیّ است .

کنز العمّالـ به نقل از ابو موسی اشعری ـ: روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به ما فرمود : ای مردم! از شرک دوری کنید ؛ که آن نا محسوستر از حرکت مورچه است . سپس فرمود : شاید کسی بخواهد بپرسد : ای رسول خدا! از شرکی که نا پیداتر از حرکت مورچه است چگونه دوری کنیم؟ بگویید : بار خدایا! از شرک آگاهانه به تو پناه می بریم و از شرک ناآگاهانه از تو آمرزش می طلبیم .

1) کنز العمّال : 11030 .

2) (انظر) عنوان 47 «البلد» . السفر : باب 1815 .

3) الخصال : 136/151 .

4) یوسف : 106 .

5) بحار الأنوار : 78/200/28 .

6) کنز العمّال : 8849 .

7) مقصود شرک اعتقادی است بنا بر این، این روایت با روایات فصل بعدی تعارض ندارد.

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلاّ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» ـ: مِن ذلکَ قَولُ الرَّجُلِ : لا ، وَ حَیاتِکَ . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشی عن مالکِ بنِ عَطِیَّة عن الإمامِ الصّادقِ علیه السلامـ أیضا ـ: هُو الرَّجُلُ یقولُ : لَولا فُلانٌ لَهَلَکتُ ، و لَو لا فُلانٌ لَأصَبتُ کذا و کذا ، و لَو لا فُلانٌ لَضاعَ عِیالی ، أ لا تَری أنّهُ قد جَعَلَ للّهِِ شَریکا فی مُلکِهِ یَرزُقُهُ و یَدفَعُ عَنهُ ؟! قالَ [ الراوی ] : قلتُ : فیقولُ : لَولا أنَّ اللّهَ مَنَّ عَلیَّ بِفلانٍ لَهَلَکتُ ؟ قال : نَعَم ، لا بَأسَ بهذا . ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ أیضا ـ: یُطِیعُ الشَّیطانَ مِن حیثُ لا یَعلَمُ فَیُشرِکُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: شِرکُ طاعَةٍ و لَیسَ شِرکَ عِبادَةٍ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه: «و بیشتر آنان به خدا ایمان نیاورند مگر آن که مشرک باشند» ـفرمود : از جمله شرک این است که انسان بگوید : نه ، به جان تو .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از مالک بن عطیه ـ: امام صادق علیه السلام درباره همین آیه فرمود : مانند این که انسان بگوید : اگر فلانی نبود، من از بین می رفتم و اگر فلانی نبود، چنین و چنان می شدم و اگر فلانی نبود، خانواده ام نابود می شد ؛ مگر نمی بینی که او با این حرفها در مُلک خدا ، برایش شریکی قائل شده که روزیش می دهد و از او دفاع و دفع گرفتاری می کند؟ عرض کردم : پس بگوید : اگر خداوند به واسطه فلانی بر من منّت ننهاده بود از بین می رفتم؟ فرمود : آری ، اشکالی ندارد .

امام صادق علیه السلامـ درباره همین آیه ـ: فرمود ندانسته از شیطان پیروی می کند و بدین سان مشرک می شود .

امام صادق علیه السلامـ درباره همین آیه ـفرمود : منظور شرک در اطاعت است نه شرک در عبادت .

1) تفسیر العیّاشی : 2/199/90 .

2) تفسیر العیّاشیّ : 2/200/96 .

3) الکافی : 2/397/3 .

4) الکافی : 2/397/4 .

5) (انظر) الکفر : باب 3436 .

عنه علیه السلام :إنَّ الشِّرکَ أخفی مِن دَبِیبِ النَّملِ . و قالَ : مِنهُ تَحویلُ الخاتَمِ لِیَذکُرَ الحاجَةَ و شِبهُ هذا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی قولِ النبیِّ صلی الله علیه و آله : إنَّ الشِّرکَ أخفی مِن دَبِیبِ النَّملِ علی صَفاةٍ سَوداءَ فی لَیلَةٍ ظَلماءَ ـ: کانَ المُؤمنونَ یَسُبُّونَ ما یَعبُدُ المُشرکونَ مِن دُونِ اللّهِ ، فکانَ المُشرِکونَ یَسُبُّونَ ما یَعبُدُ المؤمنونَ . فَنَهَی اللّهُ المُؤمنینَ عن سَبِّ آلِهَتِهِم لِکَی لا یَسُبَّ الکُفّارُ إلهَ المؤمنینَ ، فَیَکُونَ المؤمنونَ قد أشرَکُوا بِاللّهِ مِن حیثُ لا یَعلَمُونَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «و ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلاّ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» ـ: کانُوا یَقولونَ : نُمطَرُ بِنَوءِ کذا ، و بِنَوءِ کذا ، و مِنها أنّهُم کانوا یَأتُونَ الکُهّانَ فَیُصَدِّقُونَهُم بما یَقولونَ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :همانا شرک نا پیداتر از حرکت مورچه است . جا به جا کردن انگشتر برای یادآوری کاری و امثال آن از شمار شرک [خفیّ ]است .

امام صادق علیه السلامـ درباره این فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله که همانا شرک نا محسوستر از راه رفتن مورچه در یک شب تاریک بر روی تخته سنگی سیاه است ـفرمود : مؤمنان ، به معبودهای مشرکان ناسزا می گفتند و مشرکان نیز متقابلاً به معبود مسلمانان دشنام می دادند. از این رو ، برای آن که مشرکان به خدای مؤمنان ناسزا نگویند ، خداوند ایشان را از ناسزا گفتن به معبودهای مشرکان نهی فرمود . بنا بر این ، مؤمنان ندانسته به خدا شرک آورده بودند . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه: «و بیشتر آنان ایمان نمی آورند مگر آن که مشرک باشند» ـفرمود : آنها می گفتند : با [غروب ]فلان ستاره و [طلوع] بهمان ستاره باران می بارد . یا به پیشگوها مراجعه می کردند و گفته های آنان را باور می داشتند [و همه اینها شرک خفی است] .

1) معانی الأخبار : 379/1.

2) بحار الأنوار : 72/93/3 .

3) الاعتماد علی الأسباب ـ و التی من جملتها هذه النماذج ـ إنّما یکون شرکا إذا نظر إلیها الانسان انها مستقلّة فی ذلک .

4) بحار الأنوار : 58/317/8 .

5) گفتنی است که اعتماد به اسباب و از جمله اینگونه موارد، در صورتی شرک محسوب می شود که انسان با نگاه استقلالی به آنها تکیه کند .

266 - الشِّرکة

266 - مشارکت

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : کنز العمّال : 7 / 30 «کتاب الشِّرْکة» . وسائل الشیعة : 13 / 174 «کتاب الشرکة» .

1978 - الشِّرکَةُ

1978 - مشارکت

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشِّرکَةُ فی المُلکِ تُؤَدِّی إلی الاِضطِرابِ ، الشِّرکَةُ فی الرَّأیِ تُؤَدِّی إلی الصَّوابِ . ⁽¹⁾

1978

مشارکت

امام علی علیه السلام :مشارکت در امر کشورداری به آشفتگی می انجامد، مشارکت در رأی (مشورت) به یافتن اندیشه درست .

1979 - ما یَشتَرِکُ فیهِ المُسلِمونَ

1979 - آنچه مسلمانان در آن با هم شریکند

عنه صلی الله علیه و آله :المسلمونَ شُرَکاءُ فی ثلاثٍ : فی الماءِ و الکَلَأِ و النارِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثلاثٌ لا یُمنَعنَ : الماءُ و الکَلَأُ و النارُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن مَنَعَ فَضلَ ماءٍ أو کَلَأٍ مَنَعَهُ اللّهُ فَضلَهُ یومَ القیامةِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لا یَحِلُّ مَنعُ المِلحِ و النارِ . ⁽⁵⁾

الکافی عن أبان عن أبی عبد اللّه علیه السلام :نَهی رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عن النِّطافِ و الأربِعاءِ ، قال : و الأربِعاءُ أن یُسَنِّیَ مُسَنّاةً فَیَحمِلَ الماءَ فَیَستَقِیَ به الأرضَ ثمّ یَستَغنِیَ عنه ، فقال : لا تَبِعْهُ و لکن أعِرْهُ جارَکَ ، و النِّطافُ أن یکونَ له الشِّربُ فَیَستَغنِیَ عنه فیقولَ : لا تَبِعْهُ ، و لکِن أعِرْهُ أخاکَ أو جارَکَ . ⁽⁶⁾

1979

آنچه مسلمانان در آن با هم شریکند

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمانان در سه چیز شریکند : در آب و مرتع و آتش (سوخت) .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز همگانی است : آب و مرتع و آتش (سوخت) .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه جلو استفاده دیگران از زیادی آب یا مرتع را بگیرد خداوند در روز قیامت فضل خود را از او باز می دارد .

امام علی علیه السلام :ندادنِ نمک و آتش، روا نیست .

الکافیـ به نقل از أبان ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : رسول خدا صلی الله علیه و آله از نطاف ⁽⁷⁾و اربعاء ⁽⁸⁾نهی فرمود . امام علیه السلام فرمود : اربعاء این است که کسی سیل بند درست کند و از آب جمع شده در پشت بند ، زمین خود را آبیاری کند و نیازی به بقیه آب نداشته باشد . حضرت فرمود : مازاد آب را نفروش بلکه به همسایه ات عاریه بده . و نطاف این است که کسی حقّابه ای داشته باشد و از آن بی نیاز شود ، می فرماید : آن را نفروش بلکه به برادر یا همسایه ات عاریه بده .

1) غرر الحکم : (1941 ـ 1942) .

2) کنز العمّال : 9635.

3) کنز العمّال : 9636.

4) کنز العمّال : 9641.

5) الکافی : 5/308/19 .

6) الکافی : 5/277/2 .

7) نِطاف: جمع نطفه به معنای آب رودخانه است ـ م.

8) اَربعاء : جمع ربیع به معنای رود کوچک یا جوی است ـ م .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قَضی رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أهلِ المَدینَةِ فی مَشارِبِ النَّخلِ أنّهُ لا یُمنَعُ نَفعُ الشَّیْءِ ، و قَضی صلی الله علیه و آله بینَ أهلِ البادِیَةِ أنّهُ لا یُمنَعُ فَضلُ ماءٍ لِیُمنَعَ به فَضلُ کَلَأٍ ، و قالَ: لا ضَرَرَ و لا ضِرارَ . ⁽¹⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ لمّا سُئلَ عن ماءِ الوادِی ـ: إنّ المُسلِمِینَ شُرَکاءُ فی الماءِ و النارِ و الکَلَأِ . ⁽²⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه:قَضی علیه السلام ⁽³⁾فی أهلِ البَوادِی أن لا یَمنَعُوا فَضلَ ماءٍ ، و لا یَبِیعُوا فَضلَ الکَلَأِ . ⁽⁴⁾

1980 - حَقُّ الشُّفعَةِ فِی الشِّرکَةِ

1980 - حقّ شفعه در شراکت

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قَضی رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بینَ الشُّرَکاءِ فی الأرَضِینَ و المَساکِنِ ، و قالَ : لا ضَرَرَ و لا ضِرارَ ، و قالَ : إذا رُفَّتِ الاُرَفُ و حُدَّتِ الحُدودُ فلا شُفعَةَ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :رسول خدا درباره آب نخلستانها، میان مردم مدینه چنین حکم فرمود که نباید اضافه چیزی را از دیگران منع کرد ، و در میان بادیه نشینان چنین حکم فرمود که برای جلوگیری [استفاده دیگران] از زیادی مرتع نباید جلو استفاده آنها را از زیادی آب گرفت و فرمود صلی الله علیه و آله : زیان رساندن به یکدیگر ممنوع است .

امام کاظم علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از حکم آب درّه ها ـفرمود : مسلمانان در آب و آتش و مرتع شریک هستند .

کتاب من لا یحضره الفقیه :آن حضرت درباره بادیه نشینان چنین حکم فرمود که زیادی آب را از دیگران منع نکنند و زیادی مرتع را نفروشند .

1980

حقّ شفعه در شراکت

امام صادق علیه السلام :رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره شرکای در زمین و خانه، حکم به شفعه ⁽⁶⁾داد و فرمود : ضرر و زیان زدن به یکدیگر ممنوع است و فرمود : زمانی که حدود اراضی و خانه ها مشخص شد (از یکدیگر تفکیک شدند و از حالت مشاع در آمدند) دیگر حقّ شفعه وجود ندارد .

1) الکافی : 5/294/6 .

2) تهذیب الأحکام : 7/146/648 .

3) کذا فی المصدر، و لم یُذکر القائل .

4) کتاب من لا یحضره الفقیه : 3/ 238/3872 .

5) الکافی : 5/280/4 .

6) حقّ شفعه، یعنی حقّ تقدّم شریک نسبت به دیگر مشتریان در خرید سهم شریک خود با رعایت مقرّرات فقهی .

1981 - مَن یَنبَغِی مُشارَکَتُهُ

1981 - شریک شایسته

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :شارِکُوا الذینَ قد أقبَلَ علَیهِمُ الرِّزقُ ؛ فإنّهُ أخلَقُ لِلغِنی و أجدَرُ بِإقبالِ الحَظِّ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :شارِکُوا الذی قد أقبَلَ علَیهِ الرِّزقُ؛ فإنّهُ أخلَقُ لِلغِنی و أجدَرُ بِإقبالِ الحَظِّ علَیهِ . ⁽³⁾

1981

شریک شایسته

امام علی علیه السلام :با کسانی شریک شوید که روزی به آنان روی آورده است ؛ زیرا این اقدام به ثروتمندی نزدیکتر و برای خوشبختی مناسب تر است .

امام علی علیه السلام :با کسی که روزی به او رو آورده است، شریک شوید ؛ زیرا او به توانگر شدن سزاوارتر، و به روی آوردن خوشبختی، شایسته تر است .

1982 - شُرَکاءُ المَرءِ

1982 - شرکای انسان

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لِکُلِّ امرِئٍ فی مالِهِ شَرِیکانِ : الوارِثُ و الحَوادِثُ . ⁽⁴⁾

1982

شرکای انسان

امام علی علیه السلام :هر انسانی در مال خود دو شریک دارد : وارث و حوادث .

1) (انظر) وسائل الشیعة : 17 / 315 «کتاب الشفعة» .

2) شرح نهج البلاغة : 19/57 .

3) نهج البلاغة : الحکمة 230 .

4) نهج البلاغة : الحکمة 335 .

267 - الشَّرَه

267 - سیری ناپذیری

اشاره

1) انظر : عنوان 321 «الطمع» ، 106 «الحرص» . العصمة : باب 2704 .

1983 - ذَمُّ الشَّرَهِ

1983 - نکوهش سیری ناپذیری

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّرَهُ سَجِیَّةُ الأرجاسِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَهُ مِن مَساوِی الأخلاقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَهُ مَذَلَّةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَهُ یَشِینُ النفسَ ، و یُفسِدُ الدِّینَ و یُزرِی بالفُتُوَّةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بِالشَّرَهِ تُشانُ الأخلاقُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :اِحذَرِ الشَّرَهَ ، فَکَم أکلَةٍ مَنَعَت أکَلاتٍ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :اِحذَرُوا الشَّرَهَ ؛ فإنّهُ خُلقٌ مُردِی . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ و الشَّرَهَ ؛ فإنّهُ یُفسِدُ الوَرَعَ و یُدخِلُ النارَ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :کَفی بِالشَّرَهِ هُلْکا . ⁽⁹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إیّاکُم أن تَشرَهَ أنفُسُکُم إلی شَیءٍ مِمّا حَرَّمَ اللّهُ علَیکُم ؛ فإنّهُ مَنِ انتَهَکَ ما حَرَّمَ اللّهُ علَیهِ هاهُنا فی الدُّنیا ، حالَ اللّهُ بَینَهُ و بَینَ الجَنَّةِ و نَعِیمِها و لَذَّتِها . ⁽¹⁰⁾

1983

نکوهش سیری ناپذیری

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، خوی پلیدان است .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، از خویهای زشت است .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، مایه خواری است .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، نفس را بد نام می کند، و دین را تباه می سازد، و جوانمردی را لکّه دار می گرداند .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، خویهای دیگر را نیز زشت و بد نام می کند .

امام علی علیه السلام :از سیری ناپذیری بپرهیزید ؛ که بسا یک بار خوردنی که از خوردنهای دیگر جلو گیرد .

امام علی علیه السلام :از سیری ناپذیری بپرهیزید ؛ که آن خصلتی مُهلک است .

امام علی علیه السلام :از سیری ناپذیری بپرهیز؛ که آن پارسایی را از بین می برد، و آدمی را به آتش در می افکند .

امام علی علیه السلام :برای هلاکت آدمی، سیری ناپذیری کافی است .

امام صادق علیه السلام :مبادا نفْسهای شما به آنچه خداوند بر شما حرام کرده است ، حرص و ولع پیدا کند ؛ زیرا هرکه در دنیا مرتکب حرامهای خداوند شود ، خدا او را از بهشت و نعمتها و لذّتهای آن محروم می کند .

1) غرر الحکم : 730 .

2) غرر الحکم : 1182 .

3) غرر الحکم : 205 .

4) غرر الحکم : 1866 .

5) غرر الحکم : 4223 .

6) غرر الحکم : 2602 .

7) غرر الحکم : 2579 .

8) غرر الحکم : 2661 .

9) غرر الحکم : 7014 .

10) الکافی : 8/4/1 .

1984 - الشَّرَهُ أساسُ کُلِّ شَرٍّ

1984 - سیری ناپذیری، ریشه همه بدیهاست

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّرَهُ اُسُّ کُلِّ شَرٍّ ، العِفَّةُ رَأسُ کُلِّ خَیرٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ و الشَّرَهَ ، فإنّهُ رَأسُ کُلِّ دَنِیَّةٍ و اُسُّ کُلِّ رَذِیلَةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لِکُلِّ شَیءٍ بَذرٌ ، و بَذرُ الشَّرِّ الشَّرَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَهُ ⁽⁴⁾جامِعٌ لِمَساوِی العُیوبِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :رَأسُ المَعایِبِ الشَّرَهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إیّاکُم و دَناءَةَ الشَّرَهِ و الطَّمَعِ ؛ فإنّهُ رَأسُ کُلِّ شَرٍّ ، و مَزرَعَةُ الذُّلِّ ، و مُهِینُ النفسِ ، و مُتعِبُ الجَسَدِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَهُ داعِیَةُ الشَّرِّ . ⁽⁸⁾

1984

سیری ناپذیری، ریشه همه بدیهاست

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، شالوده هر بدی است ، خویشتنداری ، ریشه هر خوبی است .

امام علی علیه السلام :از سیری ناپذیری دوری کن ؛ زیرا آن رأس هر پستی و شالوده هر رذیلتی است .

امام علی علیه السلام :هر چیزی را بذری است و بذرِ بدی ، سیری ناپذیری است .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، فراهم آورنده عیبهای زشت است .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، سرآمد همه عیبهاست .

امام علی علیه السلام :از پستیِ سیری ناپذیری و طمع، دوری کنید ؛ که این دو خصلت، سرآمد هر بدی و کشتزار ذلّت و خوار کننده جان و مایه رنج تن هستند .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری ، انگیزه بدکاری است.

1) غرر الحکم : (1167 ـ 1168) .

2) غرر الحکم : 2668 .

3) غرر الحکم : 7311 .

4) فی نهج البلاغة : الحکمة 371 : «الشرّ جامع مساوئ العیوب» .

5) غرر الحکم : 1129 .

6) غرر الحکم : 5230 .

7) غرر الحکم : 2743 .

8) غرر الحکم : 353 .

عنه علیه السلام :یُستَدَلُّ علی شَرِّ الرَّجُلِ بِکَثرَةِ شَرَهِهِ و شِدَّةِ طَمَعِهِ . ⁽¹⁾

1985 - ثَمَرَةُ الشَّرَهِ

1985 - ثمره سیری ناپذیری

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ثَمَرَةُ الشَّرَهِ التَّهَجُّمُ علی العُیوبِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الشَّرِهُ لا یَرضی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَن یُلقی الشَّرِهُ راضیا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَهُ یُکثِرُ الغَضَبَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الشَّرَهُ مَرکَبُ الحِرصِ، و الهَوی مَرکَبُ الفِتنَةِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مَن شَرِهَت نَفسُهُ ذَلَّ مُوسَرا . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :الحِرصُ و الشَّرَهُ یُکسِبانِ الشَّقاءَ و الذِّلَّـةَ . ⁽⁹⁾

1985

ثمره سیری ناپذیری

امام علی علیه السلام :ثمره سیری ناپذیری ، سرازیر شدن به سوی عیبهاست .

امام علی علیه السلام :آدم سیری نا پذیر، خرسند نمی شود .

امام علی علیه السلام :آدم سیری ناپذیر را هرگز راضی نمی یابی .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری، خشم را زیاد می کند .

امام علی علیه السلام :سیری ناپذیری مرکب آزمندی است، و هوای نفْس مرکب فتنه .

امام علی علیه السلام :کسی که روحیه سیری ناپذیر داشته باشد ، در عین توانگری، خوار است .

امام علی علیه السلام :آزمندی و سیری ناپذیری، رنج و خواری می آورند .

1986 - أصلُ الشَّرَهِ

1986 - ریشه سیری ناپذیری

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إیّاکُم و استِشعارَ الطَّمَعِ ، فإنّهُ یَشوبُ القَلبَ بِشِدَّةِ الحِرصِ ، و یَختِمُ علی القَلبِ بِطابَعِ حُبِّ الدنیا، و هُو مِفتاحُ کُلِّ مَعصیَةٍ ، و رَأسُ کُلِّ خَطیئةٍ ، و سَبَبُ إحباطِ کُلِّ حَسَنَةٍ . ⁽¹⁰⁾

امام علی علیه السلام :از کثرت ولع و شدت طمع در شخص ، می توان به بدی او پی برد .

1986

ریشه سیری ناپذیری

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جامه طمع به تن مکنید ؛ که دل را به آزمندی شدید می آمیزد، و با خاتمِ دنیا دوستی، بر دل، مُهر می زند، و آن کلید هر نافرمانی و رأس هر گناه و موجب تباهی هر کار نیک است .

1) غرر الحکم : 10960 .

2) (انظر) الشرّ : باب 1957 .

3) غرر الحکم : 4630 .

4) غرر الحکم : 885 .

5) غرر الحکم : 7407 .

6) غرر الحکم : 800.

7) غرر الحکم : 1880 .

8) غرر الحکم : 8440 .

9) غرر الحکم : 1369 .

10) بحار الأنوار : 72/199/29 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أصلُ الشَّرَهِ الطَّمَعُ ، و ثَمَرَتُهُ المَلامَةُ . ⁽¹⁾

1987 - عِلاجُ الشَّرَهِ

1987 - علاج سیری ناپذیری

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ضادُّوا الشَّرَهَ بِالعِفَّةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ضادُّوا الطَّمَعَ بِالوَرَعِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :العِفَّةُ تُضَعِّفُ الشَّهوَةَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :العَفافُ یَصُونَ النفسَ و یُنَزِّهُها عنِ الدَّنایا . ⁽⁶⁾

⁽⁷⁾ امام علی علیه السلام :ریشه سیری ناپذیری، طمع است و ثمره اش ، ملامت .

1987

علاج سیری ناپذیری

امام علی علیه السلام :با خویشتنداری (مناعت طبع) به جنگ سیری ناپذیری روید .

امام علی علیه السلام :با پارسایی ، به ستیز طمع روید .

امام علی علیه السلام :خویشتنداری ، خواهش نفس را ناتوان می کند .

امام علی علیه السلام :خویشتنداری ، نفْس را از پستیها مصون و پاک نگه می دارد .

1) غرر الحکم : 3094 .

2) (انظر) عنوان 321 «الطمع» . الحرص : باب 801 .

3) غرر الحکم : 5917 .

4) غرر الحکم : 5916 .

5) غرر الحکم : 2148 .

6) غرر الحکم : 1989.

7) (انظر) الحرص : باب 802 .

268 - الشَّیطان

268 - شیطان

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 63 / 131 باب 3 «إبلیس و قصصه» . کنز العمّال : 1 / 244 ، 398 «فی الشیطان و وسوسته» .

2) انظر : التبذیر : باب 343 ، رمضان : باب 1551 ، الطاعة : باب 2394 . التعصّب : باب 2699 ، الغضب : باب 3026 ، المال : باب 3693 .

1988 - الاعتِبارُ بِما فَعَلَ اللَّهُ بِإبلیسَ

1988 - درس گرفتن از رفتار خداوند با ابلیس

الکتاب :

(وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ * قالَ ما مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ). ⁽¹⁾

⁽²⁾ الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فاعتَبِرُوا بما کانَ مِن فِعلِ اللّهِ بِإبلیسَ ؛ إذ أحبَطَ عَمَلَهُ الطَّویلَ و جَهدَهُ الجَهِیدَ (الجمیلَ) و کانَ قد عَبَدَ اللّهَ سِتَّةَ آلافِ سَنَةٍ ، لا یُدری أ مِن سِنی الدُّنیا أم مِن سِنی الآخِرَةِ عن کِبْرِ ساعَةٍ واحِدَةٍ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :أمَرَ اللّهُ إبلیسَ بالسُّجودِ لاِدَمَ ، فقالَ : یا ربِّ و عِزَّتِکَ إن أعفَیتَنی مِن السُّجودِ لآدَمَ لَأعبُدَنَّکَ عِبادَةً ما عَبَدَکَ أحَدٌ قَطُّ مِثلَها ، قالَ اللّهُ جَلَّ جلالُهُ : إنّی اُحِبُّ أن اُطاعَ مِن حیثُ اُرِیدُ . ⁽⁴⁾

1988

درس گرفتن از رفتار خداوند با ابلیس

قرآن :

«و هر آینه شما را آفریدیم ، سپس به شما شکل دادیم و آنگاه به فرشتگان گفتیم آدم را سجده کنید و آنها سجده کردند مگر ابلیس که از سجده کنندگان نبود . گفت : چرا وقتی به تو دستور دادم سجده نکردی؟ گفت : من از او بهترم ؛ [زیرا] مرا از آتشی آفریدی و او را از گِلی خلق کردی» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :از کاری که خدا با ابلیس کرد عبرت بگیرید ؛ چه ، کار دراز مدت و کوشش های توان فرسای او را ، به سبب لحظه ای تکبر ، باطل ساخت . او شش هزار سال خدا را پرستش کرده بود که معلوم نیست آیا از سالهای دنیاست یا از سالهای آخرت .

امام صادق علیه السلام :خداوند به ابلیس دستور داد بر آدم سجده کند . او گفت : پروردگارا! سوگند به عزّتت، اگر مرا از سجده بر آدم معاف داری، تو را چنان پرستشی کنم که هرگز کسی مانند آن تو را نپرستیده باشد . خداوند، جلّ جلاله ، فرمود: من دوست دارم آن گونه که خودم می خواهم، اطاعت شوم .

1) الأعراف : 11 ، 12 .

2) (انظر) الحجر : 28 ـ 42 ، الإسراء : 60 ـ 65 ، الکهف : 50 و 51 ، طه : 116 ـ 120 ، ص : 71 ـ 85 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 192 .

4) بحار الأنوار : 63/250/110 .

1989 - الاستِعاذَةُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیطانِ

1989 - پناه بردن به خدا از شیطان

الکتاب :

(وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطِینِ * وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَن یَحْضُرُونِ). ⁽¹⁾

(فَإِذَا قَرَأْتَ القُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ). ⁽²⁾

(فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهَا أُنْثَی وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثَی وَ إِنِّی سَمَّیْتُهَا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُها بِکَ وَ ذُرِّیَّتَها مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ). ⁽³⁾

(وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ). ⁽⁴⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أحمَدُ اللّهَ و أستَعِینُهُ علی مَداحِرِ الشَّیطانِ و مَزاجِرِهِ (مَزاحِرِهِ) ، و الاعتِصامِ مِن حَبائلِهِ و مَخاتِلِهِ . ⁽⁵⁾

⁽⁶⁾ 1989

پناه بردن به خدا از شیطان

قرآن :

«و بگو : پروردگارا! از وسوسه های شیاطین به تو پناه می برم . و پروردگارا! از این که شیاطین نزد من حاضر شوند به تو پناه می برم» .

«پس ، هر گاه قرآن خوانی از شیطان رانده شده به خدا پناه بر» .

«و چون او [مریم] را زایید ، گفت : پروردگارا! من دختر زاییدم . و خدا داناتر است که او چه زایید و پسر همانند دختر نیست و من او را مریم نامیدم و او و فرزندانش را از شیطان رانده شده در پناه تو قرار می دهم» .

«و اگر از جانب شیطان در تو وسوسه ای پدید آمد ، به خدا پناه ببر ؛ زیرا او شنوایِ داناست» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :خدا را می ستایم و در اموری که باعث راندن و دور کردن شیطان و محفوظ ماندن از دامها و نیرنگهایش می شود ، از او یاری می طلبم .

1) المؤمنون : 97 ، 98 .

2) النحل : 98 .

3) آل عمران : 36 .

4) الأعراف : 200 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 151 .

6) (انظر) عنوان 379 «الاستعاذة» .

1990 - عَداوَةُ الشَّیطانِ لِلإنسانِ

1990 - دشمنیِ شیطان با انسان

الکتاب :

(إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوّا إِنَّما یَدْعُو حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِیرِ). ⁽¹⁾

(قالَ یا بُنَیَّ لا تَقْصُصْ رُؤْیَاکَ عَلَی إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْدا إِنَّ الشَّیْطانَ لِلإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ). ⁽²⁾

(وَ قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلإِنْسانِ عَدُوّا مُبِینا). ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لاِبنِ مَسعودٍ و هو یَعِظُهُ ـ: یا بنَ مَسعودٍ ، اِتَّخِذِ الشَّیطانَ عدوّا ؛ فإنَّ اللّهَ تعالی یقولُ : «إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوّا» . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ثُمّ أسکَنَ سبحانَهُ آدَمَ دارا أرغَدَ فیها عَیشَهُ ، و آمَنَ فیها مَحَلَّتَهُ ، و حَذَّرَهُ إبلیسَ و عَداوَتَهُ ، فاغتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفاسَةً علَیهِ بِدارِ المُقامِ ، و مُرافَقَةِ الأبرارِ ، فَباعَ الیَقینَ بِشَکِّهِ . ⁽⁵⁾

1990

دشمنیِ شیطان با انسان

قرآن :

«همانا شیطان دشمن شماست ، پس او را دشمن گیرید . همانا او دار و دسته خود را فرا می خواند تا از دوزخیان باشند» .

«گفت : ای فرزندم! خواب خود را برای برادرانت بازگو مکن که برای تو نیرنگی می اندیشند . همانا شیطان، دشمن آشکاری برای انسان است» .

«و به بندگانم بگو : آنچه را که بهتر است بگویند ، که شیطان میانشان را به هم می زند . همانا شیطان، دشمن آشکار انسان است» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در اندرز به ابن مسعود ـفرمود : ای پسر مسعود! شیطان را دشمن بگیر ؛ زیرا خداوند متعال می فرماید :«همانا شیطان دشمن شماست ؛ پس او را دشمن گیرید» .

امام علی علیه السلام :سپس خداوند سبحان ، آدم را در سرایی پر نعمت و امن سکونت داد و او را از ابلیس و دشمنی وی بر حذر داشت . پس ، دشمنِ آدم ، چون او را در سرای جاودانی و همدم نیکوکاران می دید ، بر وی حسد بُرد و او را فریفت و آدم، یقین را به شکّش فروخت .

1) فاطر : 6 .

2) یوسف : 5 .

3) الإسراء : 53 .

4) مکارم الأخلاق : 2/354/2660 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 1 .

عنه علیه السلام :اِحذَرُوا عَدوّا نَفَذَ فی الصُّدورِ خَفِیّا ، و نَفَثَ فی الآذانِ نَجِیّا . ⁽¹⁾

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ: إلهی أشکُو إلَیکَ عَدُوّا یُضِلُّنی ، و شَیطانا یُغوینی ، قد مَلَأَ بِالوَسواسِ صَدری ، و أحاطَت هَواجِسُهُ بِقَلبی ، یُعاضِدُ لی الهَوی ، و یُزَیِّنُ لی حُبَّ الدُّنیا ، و یَحولُ بَینی و بینَ الطاعَةِ و الزُّلفی . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إذا ماتَ المُؤمِنُ خُلِّیَ علی جِیرانِهِ مِن الشَّیاطینِ عَدَدَ رَبیعَةَ و مُضَرَ ، کانوا مُشتَغِلِینَ بهِ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنَّ الشَّیاطینَ أکثَرُ علی المؤمنینَ مِنَ الزَّنابِیرِ علی اللَّحمِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لقد نَصَبَ إبلیسُ حَبائلَهُ فی دارِ الغُرورِ ، فما یَقصِدُ فیها إلاّ أولِیاءَنا . ⁽⁵⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ لمّا سُئلَ عن أوجَبِ الأعداءِ مُجاهَدةً ـ: أقرَبُهم إلَیکَ و أعداهُم لَکَ ......... و مَن یُحَرِّضُ أعداءَکَ علَیکَ ، و هُو إبلیسُ . ⁽⁶⁾

⁽⁷⁾ امام علی علیه السلام :بپرهیزید از آن دشمنی که پنهانی در سینه ها نفوذ می کند و آهسته در گوشها افسون می دمد .

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات خود ـگفت : الهی! از دشمنی که مرا گمراه می کند و از شیطانی که مرا به انحراف می کشاند ، به تو شکایت می کنم . او سینه مرا از وسوسه آکنده و القائات او قلبم را در میان گرفته است ، در پیروی از خواهشهای نفس مرا یاری می رساند و دنیا دوستی را در نظرم می آراید و میان من و طاعت و تقرّب به تو مانع می شود .

امام باقر علیه السلام :چون مؤمن بمیرد، شیطانهایی که برای گمراه کردن او می کوشیده اند و شمارشان به تعداد افراد قبیله [پر جمعیت ]ربیعه و مُضَر است ، اطراف همسایگان را می گیرند .

امام صادق علیه السلام :شیطانهای اطراف مؤمنان، بیشتر از زنبورهای پیرامون گوشت است .

امام صادق علیه السلام :ابلیس، در این سرای پُر فریب ، دامهای خود را برنهاده است و هدفش کسی جز دوستدارانِ ما نیست .

امام کاظم علیه السلامـ در پاسخ به این پرسش که جهاد با کدام دشمن واجب تر است ـفرمود : آن که از همه به تو نزدیکتر و دشمنیش با تو بیشتر است . . . و کسی که دشمنان تو را بر ضدّت تحریک می کند و آن شیطان است .

1) غرر الحکم : 2623 .

2) بحار الأنوار : 94/143/21 .

3) الکافی : 2/251/10 .

4) بحار الأنوار : 81/211/27 .

5) تحف العقول : 301 .

6) تحف العقول : 399 .

7) (انظر) عنوان 339 «العداوة» .

1991 - التَّحذیرُ مِن فِتَنِ الشَّیطانِ

1991 - هشدار نسبت به گمراه سازیهای شیطان

الکتاب :

(یا بَنِی آدَمَ لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِیُرِیَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَ تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ). ⁽¹⁾

(وَ مِنَ النَّاسِ مَن یُجادِلُ فِی اللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ * کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاّهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلَی عَذابِ السَّعِیرِ). ⁽²⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :سَتَکُونُ فِتَنٌ یُصبِحُ الرَّجُلُ فیها مُؤمنا و یُمسی کافرا ، إلاّ مَن أحیاهُ اللّهُ تعالی بالعِلمِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الفِتَنُ ثلاثٌ : حُبُّ النِّساءِ و هُو سَیفُ الشَّیطانِ ، و شُربُ الخَمرِ و هُو فَخُّ الشَّیطانِ ، و حُبُّ الدِّینارِ و الدِّرهَمِ و هُو سَهمُ الشَّیطانِ . ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ 1991

هشدار نسبت به گمراه سازیهای شیطان

قرآن :

«ای فرزندان آدم! زنهار که شیطان شما را گمراه نکند؛ همچنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد و پوشش آن دو را از آنها بر کند تا شرمگاههایشان را بر آنان نمایان سازد . او و قبیله اش شما را از آن جا که آنها را نمی بینید ، می بینند . همانا ما شیطانها را دوستان کسانی قرار دادیم که ایمان نمی آورند» .

«برخی از مردم ، بدون هیچ دانشی ، درباره خدا جدال می کنند و از هر شیطان سرکشی پیروی می نمایند . بر شیطان مقرر شده است که هر کس او را به دوستی گیرد ، گمراهش کند و به سوی عذاب آتشش کشاند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آینده، فتنه هایی [گمراه کننده ]پیش خواهد آمد ، که انسان صبح خود را با ایمان آغاز می کند و شب که فرامی رسد به کفر افتاده است ، مگر کسی که خداوند متعال او را به دانش و آگاهی زنده کرده باشد .

امام علی علیه السلام :عوامل گمراه کننده سه تاست: زن دوستی، ⁽⁶⁾که شمشیر شیطان است ، و شرابخواری، که دام شیطان است، و عشق به درهم و دینار، که تیر شیطان است .

1) الأعراف : 27 .

2) الحجّ : 3 ، 4 .

3) کنز العمّال : 30883 .

4) الخصال : 113/91 .

5) (انظر) عنوان 404 «الفتنة» .

6) مقصود شهوت پرستی است و گر نه علاقه به همسر مورد تأیید بلکه تأکید اسلام است .

1992 - النَّهیُ عَنِ اتِّباعِ الشَّیطانِ

1992 - نهی از دنباله روی شیطان

الکتاب :

(یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ). ⁽¹⁾

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ وَ مَن یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالفَحْشاءِ وَ المُنْکَرِ). ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ الباقرُ و الإمامُ الصّادقُ علیهما السلام :إنَّ مِن خُطُواتِ الشَّیطانِ الحَلْفَ بِالطلاقِ ، و النُّذورَ فی المَعاصِی ، و کُلَّ یَمینٍ بِغَیرِ اللّهِ تعالی . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ لمّا قَرَأ : «لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیطانِ» ـ: کُلُّ یَمینٍ بِغَیرِ اللّهِ فهِی مِن خُطُواتِ الشَّیطانِ . ⁽⁴⁾

الدرّ المنثور :ما خالَفَ القرآنَ فهُو مِن خُطُواتِ الشَّیطانِ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

1992

نهی از دنباله روی شیطان

قرآن :

«ای کسانی که ایمان آورده اید! همگان به اطاعت خدا در آیید و گامهای شیطان را دنبال مکنید که او دشمن آشکار شماست» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید! گامهای شیطان را دنبال مکنید ؛ که هر کس گامهای شیطان ⁽⁷⁾را دنبال کند، به فحشا و منکر فرمانش دهد» .

حدیث :

امام باقر و امام صادق علیهما السلام :سوگند خوردن برای طلاق، و نذر کردن برای گناه، و سوگند یاد کردن به غیر خدا، از گامهای شیطان است .

امام باقر علیه السلامـ در هنگام تلاوت آیه: «گامهای شیطان را دنبال نکنید» ـفرمود : هر سوگندی که به غیر خدا یاد شود ، از گامهای شیطان است .

الدرّ المنثور :هر چه با قرآن مخالف باشد، از گامهای شیطان است .

1) البقرة : 208 .

2) النور : 21 .

3) مجمع البیان : 1/460 .

4) تفسیر العیّاشی : 1/74/150 .

5) الدرّ المنثور : 1/403 .

6) قال العلاّمة الطباطبائی : إنّ المراد من اتّباع خطوات الشیطان لیس اتّباعه فی جمیع ما یدعو إلیه من الباطل ، بل اتّباعه فیما یدعو إلیه من أمر الدّین ؛ بأن یزیّن شیئا من طرق الباطل بزینة الحقّ و یسمّی ما لیس من الدّین باسم الدّین ، فیأخذ به الإنسان من غیر علم . المیزان فی تفسیر القرآن : 2/101 .

7) علاّمه طباطبایی فرمود : منظور از پیروی کردن از گامهای شیطان ، پیروی کردن از او در مسائل مربوط به دین است ؛ به این معنا که باطل را به لباس و زیورِ حق می آراید و به رویِ چیزهای غیر دینی، نام دین می گذارد و انسان هم ندانسته و بدون آن که متوجّه واقعیت شود، از آنها پیروی می کند .

1993 - عَبَدَةُ الشَّیطانِ

1993 - بندگان شیطان

الکتاب :

(أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ). ⁽¹⁾

(کَمَثَلِ الشَّیْطانِ إِذْ قالَ لِلاْءِنْسانِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخافُ اللّهَ رَبَّ العَالَمِینَ). ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ فی ذَمِّ أتباعِ الشَّیطانِ ـ: اِتَّخَذُوا الشَّیطانَ لِأمرِهِم مِلاکا ، و اتَّخَذَهُم لَهُ أشراکا ، فَباضَ و فَرَّخَ فی صُدُورِهِم ، وَ دَبَّ و دَرَجَ فی حُجُورِهم ، فَنَظَرَ بِأعیُنِهِم ، و نَطَقَ بِألسِنَتِهِم ، فَرَکِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ ، و زَیَّنَ لَهُمُ الخَطَلَ ، فِعلَ مَن قد شَرِکَهُ الشَّیطانُ فی سُلطانِهِ ، و نَطَقَ بالباطِلِ عَلی لِسانِهِ ! ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی معاویةَ ـ: فإنّکَ مُترَفٌ قد أخَذَ الشَّیطانُ مِنکَ مَأخَذَهُ ، و بَلَغَ فیکَ أمَلَهُ ، و جَری مِنکَ مَجرَی الرُّوحِ و الدَّمِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنّ رَجُلاً کان یَتَعَبَّدُ فی صَومَعَةٍ ، و إنَّ امرأةً کانَ لَها إخوَةٌ فَعَرَضَ لَها شَیءٌ فَأتَوهُ بِها ، فَزَیَّنَت لَهُ نَفسُهُ فَوَقَعَ علَیها ، فَجاءَهُ الشَّیطانُ فقالَ : اُقتُلْها فإنّهُم إن ظَهَرُوا علَیکَ افتَضَحتَ ، فَقَتَلَها و دَفَنَها ، فَجاؤوهُ فَأخَذُوهُ فَذَهَبُوا بهِ ، فَبَینَما هُم یَمشُونَ إذ جاءَهُ الشَّیطانُ فقالَ : إنّی أنا الذی زَیَّنتُ لکَ فاسجُدْ لی سَجدَةً اُنجِیکَ ، فَسَجَدَ لَهُ ، فذلکَ قولُهُ : «کَمَثَلِ الشَّیْطانِ إِذْ قالَ لِلإنْسانِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخافُ اللّهَ رَبَّ العَالَمِینَ » . ⁽⁵⁾

1993

بندگان شیطان

قرآن :

«ای فرزندان آدم! آیا به شما سفارش نکردم که شیطان را بندگی مکنید که او دشمن آشکار شماست؟» .

«همچون حکایت شیطان که به انسان گفت : کافر شو . و چون کافر شد شیطان گفت : من از تو بیزارم ، من از خدا ، پروردگار جهانیان ، می ترسم» .

حدیث :

امام علی علیه السلامـ در نکوهش پیروان شیطان ـفرمود : آنان در کارشان به شیطان تکیه کردند و شیطان هم آنها را دام خود قرار داد . پس در سینه های آنان تخم کرد و جوجه گذاشت و بتدریج در خردهای آنان نفوذ کرد و با چشمهایشان نگریست و با زبانشان سخن گفت ؛ پس آنها را گرفتار خطاها و لغزشها کرد و نادرستی را در نظرشان آراست ؛ کارهای آنان مانند کار کسی است که شیطان در قدرتش شریک شده و زبان او را به باطل گویا کرده است!

امام علی علیه السلامـ در نامه خود به معاویه ـنوشت : تو در ناز و نعمت غرقه گشته ای و شیطان در وجود تو جای گرفته و در تو به آرزویش رسیده و همچون جان و خون در پیکرت جریان دارد .

امام علی علیه السلام :مردی در صومعه ای عبادت می کرد . زنی بود که چند برادر داشت . برای آن زن اتفاقی افتاد ، لذا برادرانش او را نزد آن عابد آوردند . عابد وسوسه شد و به آن زن دست درازی کرد . شیطان به سراغ عابد آمد و گفت : او را بکش ؛ زیرا اگر برادرانش متوجّه شوند ، رسوا می شوی . مرد عابد آن زن را کشت و جسدش را دفن کرد . برادران زن نزد عابد آمدند و او را دستگیر کردند و با خود بردند . در حالی که می رفتند شیطان به سراغ عابد آمد و گفت : من بودم که این عمل را در نظرت آراسته جلوه دادم . اکنون مرا سجده کن تا تو را نجات دهم . عابد هم او را سجده کرد . این است سخن خداوند که می فرماید : «همچون حکایت شیطان است آن گاه که به انسان گفت : کافر شو و چون کافر شد شیطان گفت: من از تو بیزارم، من از خدا، پروردگار جهانیان، می ترسم» .

1) یس : 60 .

2) الحشر : 16 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 7 .

4) نهج البلاغة : الکتاب 10 .

5) الدرّ المنثور : 8/116 .

1994 - تَأکیدُ الشَّیطانِ عَلی غَوایَةِ الإنسانِ

1994 - تأکید شیطان بر گمراه کردن انسان

الکتاب :

(قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ المُخْلَصِینَ). ⁽²⁾

(قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ المُسْتَقِیمَ * ثُمَّ لاَتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ). ⁽³⁾

(قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْویَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ المُخْلَصِینَ). ⁽⁴⁾

1994

تأکید شیطان بر گمراه کردن انسان

قرآن :

«گفت : سوگند به عزّت تو که همه آنها را گمراه می کنم . مگر آن بندگان مخلص تو را» .

«گفت : به سبب آن که مرا به بیراهه افکندی من هم برای [فریفتن] آنان حتماً بر سر راه راست تو خواهم نشست . آن گاه از پیش رو و از پشت سرشان و از چپ و از راستشان بر آنها می تازم . و بیشترینشان را سپاسگزار نخواهی یافت» .

«[ شیطان ] گفت : ای پروردگار من ، به سبب آن که مرا گمراه ساختی، من هم در زمین [بدیها را ]در نظرشان بیارایم و همگان را گمراه کنم . مگر آن بندگان خالص گشته تو از میان آنان را» .

1) (انظر) الدرّ المنثور : 8 / 116 و 117 . العبادة : باب 2458 .

2) ص : 82 ، 83 .

3) الأعراف : 16 ، 17 .

4) الحِجر : 39 ، 40 .

(قالَ أَ رَأَیْتَکَ هذا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلی یَوْمِ القِیامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّ قَلِیلاً). ⁽¹⁾

1995 - تَصدیقُ ظَنِّ إبلیسَ

1995 - راست درآمدنِ گمانِ ابلیس

الکتاب :

(وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِیقا مِنَ المُؤْمِنِینَ). ⁽²⁾

(وَ لَو لا فَضْلُ اللّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطانَ إِلاّ قَلِیلاً). ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فاحذَرُوا ـ عِبادَ اللّهِ ـ عَدوَّ اللّهِ أن یُعدِیَکم بِدائهِ ، و أن یَستَفِزَّکُم بنِدائهِ ، و أن یُجلِبَ علَیکُم بِخَیلِهِ و رَجِلِهِ ، فَلَعَمرِی لقد فَوَّقَ لَکُم سَهمَ الوَعِیدِ، و أغرَقَ إلَیکُم بِالنَّزعِ الشَّدیدِ ، و رَماکُم مِن مکانٍ قَریبٍ ، فقالَ : «رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فی الأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» ⁽⁴⁾قَذْفا بِغَیبٍ بعیدٍ ، و رَجما بظَنٍّ غَیرِ مُصِیبٍ ، صَدَّقَهُ بِهِ أبناءُ الحَمِیَّةِ ، و إخوانُ العَصَبِیَّةِ ، و فُرسانُ الکِبرِ و الجاهِلِیَّةِ . ⁽⁵⁾

«[ شیطان ] گفت : به من بگو : این کسی را که بر من برتری دادی [برای چه بود]؟ اگر مرا تا روز قیامت مهلت دهی قطعاً فرزندان او را ، جز اندکی ، ریشه کن خواهم کرد» .

1995

راست درآمدنِ گمانِ ابلیس

قرآن :

«و قطعاً ابلیس گمان خود را درباره آنها راست یافت ؛ زیرا جز گروهی از مؤمنان ، دیگران از او پیروی کردند» .

«و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود ، جز اندکی ، همگان از شیطان پیروی می کردید» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :ای بندگان خدا! مبادا دشمن خدا (شیطان) شما را به درد خود گرفتار کند، و با فریاد خویش شما را از جا بپراند، و نگرانتان سازد، و سواران و پیادگان خود را علیه شما فراهم آورد . به جان خودم سوگند که تیرِ تهدید را بر چلّه کمان گذاشته و آن را به طرف شما سخت کشیده است و از نزدیک به شما تیراندازی کرده و گفته است : «پروردگارا! به سبب آن که مرا گمراه کردی در روی زمین بدیها را در نظرشان بیارایم و همگان را گمراه کنم» . او از آینده ای دور سخن گفت و گمان نادرستی را اظهار داشت ، اما فرزندان نخوت و برادران عصبیّت و سواران گردنکشی و جاهلیّت، ادّعای او را راست از کار درآوردند .

1) الإسراء : 62 .

2) سبأ : 20 .

3) النساء : 83 .

4) الحِجر : 39 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 192 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «و لَقَد صَدَّقَ ......... » ـ: فَصَرَخَ إبلیسُ صَرخَةً فَرَجَعَت إلَیهِ العَفارِیتُ فقالوا : یا سَیِّدَنا ، ما هذِهِ الصَّرخَةُ الاُخری ؟ فقال : وَ یحَکُم حَکَی اللّهُ و اللّهِ کَلامی قُرآنا ، و أنزَلَ علَیهِ : «و لَقَدْ صَدَّقَ علَیهِم إِبْلیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّ فَرِیقا مِنَ المُؤْمِنینَ» . ثمّ رَفَعَ رَأسَهُ إلی السماءِ ثُمّ قالَ : و عِزَّتِکَ و جلالِکَ، لاُلحِقَنَّ الفَرِیقَ بالجَمیعِ ! قالَ : فقالَ النبیُّ صلی الله علیه و آله : «بِسمِ اللّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ* إِنَّ عِبادِی لیسَ لکَ عَلَیهِم سُلطانٌ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

1996 - عِلَّةُ تَسَلُّطِ الشَّیطانِ عَلَی الإنسانِ

1996 - علّت تسلّط شیطان بر انسان

الکتاب :

(وَ ما کانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ). ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ الرِّضا علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «لِیَبْلُوَکُم أَیُّکُم أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽⁴⁾ـ: إنّهُ عَزَّ و جلَّ خَلَقَ خَلقَهُ لِیَبلُوَهُم بتَکلیفِ طاعَتِهِ و عِبادَتِهِ لا علی سبیلِ الامتِحانِ و التَّجرِبَةِ؛ لأنّهُ لَم یَزَلْ عَلیما بِکُلِّ شَیءٍ . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه: «و قطعا ابلیس گمان خود را درباره آنها درست یافت . . .» ـ: پس ، ابلیس چنان فریادی کشید که همه دیوها نزد او آمدند و گفتند : سرورا! این دیگر چه فریادی بود؟ ابلیس گفت : وای بر شما! به خدا قسم ، خداوند گفته مرا در قرآن بازگو کرد و بر او (رسول خدا صلی الله علیه و آله ) فرو فرستاد که «و ابلیس گمان خود را درباره آنها راست یافت ؛ پس جز گروهی از مؤمنان ، بقیّه از او پیروی کردند» . ابلیس سپس سر به آسمان برداشت و گفت : به عزّت و جلالت سوگند ، همان گروه را هم به همگان ملحق خواهم کرد . فرمود : پس ، پیامبر صلی الله علیه و آله [قرائت] فرمود : «به نام خداوند بخشاینده مهربان ، همانا تو را بر بندگان من چیرگی و تسلّطی نیست» .

1996

علّت تسلّط شیطان بر انسان

قرآن :

«و شیطان را بر آنان تسلّطی نبود مگر آن که می خواستیم بدانیم که چه کسانی به قیامت ایمان دارند و چه کسانی از آن در شکّ هستند . و پروردگار تو نگهبان هر چیزی است» .

حدیث :

امام رضا علیه السلامـ درباره آیه: «تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوتر عمل می کنید» ـفرمود : خداوند عزّ و جلّ خَلق خود را آفرید ، تا با گذاشتن تکلیفِ طاعت و عبادتِ خویش بر دوش آنان ، ایشان را بیازماید ، نه آن که بخواهد [برای آگاهیِ خود ]امتحان و تجربه کند ؛ چه او همواره از همه چیز آگاه بوده است .

1) الإسراء : 65 .

2) بحار الأنوار : 63/256/125 .

3) سبأ : 21 .

4) هود : 7 .

5) بحار الأنوار : 4/80/5 .

1997 - کَیدُ الشَّیطانِ

1997 - نیرنگ شیطان

الکتاب :

(الَّذِینَ آمَنُوا یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِیاءَ الشَّیْطانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعِیفا). ⁽²⁾

(وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ). ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :قد أصبَحتُم فی زَمَنٍ لا یَزدادُ الخَیرُ فیه إلاّ إدبارا ، و لا الشَّرُّ فیهِ إلاّ إقبالاً ، و لا الشَّیطانُ فی هَلاکِ الناسِ إلاّ طَمَعا ، فَهذا أوانٌ قَوِیَت عُدَّتُهُ ، و عَمَّت مَکِیدَتُهُ ، و أمکَنَت فَرِیسَتُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اللّهَ اللّهَ فی عاجِلِ البَغیِ ، و آجِلِ وَ خامَةِ الظُّلمِ ، و سُوءِ عاقِبَةِ الکِبرِ ، فإنّها مَصْیَدَةُ إبلیسَ العُظمی ، و مَکِیدَتُهُ الکُبری . ⁽⁵⁾

1997

نیرنگ شیطان

قرآن :

«کسانی که ایمان آورده اند در راه خدا می جنگند و کسانی که کفر ورزیده اند در راه طاغوت می جنگند . پس با یاران شیطان پیکار کنید که نیرنگ شیطان ضعیف است» .

«مرا بر شما هیچ سلطه ای نبود جز آن که دعوتتان کردم و شما هم دعوت مرا پذیرفتید . پس مرا ملامت مکنید و خود را ملامت کنید» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :شما در روزگاری به سر می برید که نیکی هر چه بیشتر پشت می کند ، و بدی هر چه بیشتر روی می آورد ، و شیطان هر چه بیشتر به تباه کردن مردم چشم طمع می دوزد ؛ پس ، اکنون زمانی است که اسباب کار او قوّت گرفته و نیرنگش فراگیر شده و شکارش در دسترس او قرار گرفته است .

امام علی علیه السلام :خدا را در نظر گیرید، خدا را، از [کیفر زودرس] سرکشی در این جهان و از زیان ستمگری در آن جهان و از فرجام بد تکبّر ؛ زیرا اینها (سرکشی و ستمگری و کبر) عظیم ترین دام و بزرگترین نیرنگ ابلیس است .

1) (انظر) البلاء : باب 404 .

2) النساء : 76 .

3) إبراهیم : 22 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 129 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 192 .

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لهِشامٍ ـ: فلَهُ [أی لاِءبلیسَ ]فَلتَشتَدَّ عَداوَتُکَ ، و لا یَکُونَنَّ أصبَرَ علی مُجاهَدَتِهِ لِهَلَکَتِکَ مِنکَ علی صَبرِکَ لِمُجاهَدَتِهِ ؛ فإنّهُ أضعَفُ مِنکَ رُکنا فی قُوَّتِهِ ، و أقَلُّ مِنکَ ضَررا فی کَثرَةِ شَرِّهِ ، إذا أنت اعتَصَمتَ بِاللّهِ فقد هُدِیتَ إلی صِراطٍ مُستقیمٍ . ⁽¹⁾

1998 - غَوایاتُ الشَّیطانِ

1998 - گمراه سازیهای شیطان

الکتاب :

(لَعَنَهُ اللّهُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِکَ نَصِیبا مَفْرُوضا * وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ وَ مَن یَتَّخِذِ الشَّیْطانَ وَلِیَّا مِنْ دُونِ اللّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرانَا مُبِینا). ⁽³⁾

(الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالفَحْشاءِ وَ اللّهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ). ⁽⁴⁾

(یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاَّ غُرُورا). ⁽⁵⁾

(فَلَولاَ إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَ لکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ ما کانُوا یَعْمَلُونَ). ⁽⁶⁾

امام کاظم علیه السلامـ در سفارش خویش به هشام ـفرمود : دشمنیِ تو با ابلیس باید سخت باشد و نباید که صبر او در تلاشش برای نابودی تو ، بیشتر از صبر تو در مبارزه با او باشد ؛ زیرا ابلیس با همه قدرتش ، از تو ناتوانتر است و با همه بدیش ، کمتر از تو می تواند ضربه زند . اگر تو به خداوند پناه بری ، هر آینه به راهی راست هدایت شده ای .

1998

گمراه سازیهای شیطان

قرآن :

«خدا او (شیطان) را لعنت کرد [و از رحمتش دور ساخت وقتی که] گفت : بی گمان ، از میان بندگانت نصیبی معیّن [برای خود ]برخواهم گرفت و حتما آنان را گمراه و دچار آرزوهای دور و دراز خواهم کرد و وادارشان می کنم تا گوشهای چارپایان را بشکافند و وادارشان می کنم تا آفریده خدا را دگرگون سازند . و هر کس که به جای خدا شیطان را به دوستی برگزیند، بی گمان زیانی آشکار کرده است» .

«شیطان شما را از تهیدستی می ترساند و به کارهای زشت وادارتان می کند ؛ در حالی که خداوند از جانب خود به شما وعده آمرزش و بخشش می دهد . خدا گشایش دهنده داناست» .

«[شیطان] به آنها وعده می دهد و به آرزوشان می افکند و جز وعده فریبنده به آنان نمی دهد» .

«پس ، چرا هنگامی که عذاب ما به آنها رسید زاری نکردند؟ زیرا دلهایشان را قساوت فرا گرفته و شیطان اعمال آنها را در نظرشان آراسته بود» .

1) تحف العقول : 400 .

2) (انظر) العداوة : باب 2522 .

3) النساء : 118 ، 119 .

4) البقرة : 268 .

5) النساء : 120 .

6) الأنعام : 43 .

(وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الحَقِّ وَ وَعَدْتُّکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ . . .). ⁽¹⁾

(إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلَی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الهُدَی الشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلَی لَهُمْ). ⁽²⁾

⁽³⁾ الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لکمیل بن زیاد ـ: یا کُمَیلُ ، إنَّ إبلیسَ لا یَعِدُ عن نفسِهِ ، و إنّما یَعِدُ عن رَبِّهِ لِیَحمِلَهُم علی مَعصِیَتِهِ فَیُوَرِّطَهُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اِعلَمُوا أنَّ الشَّیطانَ إنّما یُسَنِّی لَکُم طُرُقَهُ لِتَتّبِعُوا عَقِبَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنّ الشَّیطانَ یُسَنِّی لَکُم طُرُقَهُ ، و یُرِیدُ أن یَحُلَّ دِینَکُم عُقدَةً عُقدَةً ، و یُعطِیَکُم بالجَماعَةِ الفُرقَةَ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الشَّیطانُ مُوَکَّلٌ به [أی بالعَبدِ ]یُزَیِّنُ لَهُ المَعصیَةَ لِیَرکَبَها ، و یُمَنِّیهِ التَّوبَةَ لِیُسَوِّفَها . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ فی سؤالِ السائلِ بأنْ یَصِفَ اللّهَ حَتّی کَأنّهُ یَراهُ عیانا ـ: فانظُرْ أیُّها السائلُ : فما دَلَّکَ القُرآنُ علَیهِ مِن صِفَتِهِ فائتَمَّ بهِ و استَضِئْ بِنُورِ هِدایَتِهِ ، و ما کَلَّفَکَ الشَّیطانُ عِلمَهُ ممّا لیسَ فی الکتابِ علَیکَ فَرضُهُ و لا فی سُنَّةِ النبیِّ صلی الله علیه و آله و الهُدی أثَرُهُ فَکِل عِلمَهُ إلی اللّهِ سبحانَهُ؛ فإنَّ ذلک مُنتَهی حَقِّ اللّهِ علَیکَ . ⁽⁸⁾

«چون کار از کار گذشت (داوری صورت گرفت) شیطان گوید : خدا به شما وعده درست داد و من به شما وعده دادم و خلف وعده کردم . . .» .

«بی گمان ، کسانی که پس از آن که [راه ]هدایت بر آنان روشن شد [به حقیقت] پشت کردند ، شیطان آنان را فریفت و به آرزوهای دور و درازشان افکند» .

حدیث :

امام علی علیه السلامـ به کمیل بن زیاد ـ: ای کمیل! ابلیس از طرف خود وعده نمی دهد ، بلکه از جانب پروردگارش وعده می دهد تا آنان را به معصیت او وا دارد و در ورطه هلاکتشان افکند.

امام علی علیه السلام :بدانید که شیطان تنها راههای خود را برای شما هموار می کند تا در پی او روان شوید .

امام علی علیه السلام :همانا شیطان راههای خود را برای شما آسان می نمایند و می خواهد گرههای [محکمِ ]دین شما را یکی پس از دیگری سست گرداند و به جای اتحاد ، به شما تفرقه دهد .

امام علی علیه السلام :شیطان بر بنده گماشته شده است و معصیت را در نظرش می آراید تا مرتکب آن شود، و او را به توبه کردن امیدوار می سازد تا آن را به تأخیر اندازد .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال سائلی که از اوصاف خداوند سؤال کرده بود بگونه ای که او را ببیند ـ: ای پرسشگر! بنگر، هر یک از صفات خدا را که قرآن به آن راهنماییت کرده است ، پیروی کن و از پرتو هدایت قرآن روشنایی برگیر و آن صفاتی را که شیطان، تو را به آموختن آن وا داشته و دانستن آن در کتاب (قرآن) بر تو واجب نشده و در سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان هدایت نیز اثری از آنها نیست ، علم پیدا کردن به آن صفات را به خداوند سبحان وا گذار ؛ زیرا این منتهای حق خدا بر توست .

1) إبراهیم : 22 .

2) محمّد : 25 .

3) (انظر) الحشر : 16 ، 17 ، الأنفال : 48 ، الأنعام : 121 .

4) بشارة المصطفی : 27 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 138 .

6) نهج البلاغة: الخطبة121.

7) نهج البلاغة : الخطبة 64 .

8) نهج البلاغة : الخطبة 91 .

الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلامـ فی دعائهِ ـ: فلَولا أنَّ الشَّیطانَ یَختَدِعُهُم عَن طاعَتِکَ ما عَصاکَ عاصٍ ، و لَو لا أنّهُ صَوَّرَ لَهُمُ الباطِلَ فی مِثالِ الحَقِّ ما ضَلَّ عَن طَرِیقِکَ ضالٌّ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لَمّا نَزَلَت هذهِ الآیَةُ : «وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَـلَمُوا أَنفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَن یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلَی مَا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» ⁽³⁾صَعِدَ إبلیسُ جَبَلاً بِمَکَّةَ یقالُ لَهُ : ثَورٌ ، فَصَرَخَ بِأعلی صَوتِهِ بعَفارِیتِهِ فاجتَمَعوا إلَیهِ ، فقالوا : یا سَیِّدَنا ، لِمَ دَعَوتَنا؟ قالَ : نَزَلَت هذهِ الآیةُ ، فَمَن لَها؟ فقامَ عِفریتٌ مِن الشَّیاطینِ فقالَ: أنا لَها بِکذا و کذا، قالَ: لَستَ لَها ، فقامَ آخَرُ فقالَ مِثلَ ذلکَ ، فقالَ: لَستَ لَها ، فقالَ الوَسواسُ الخَنَّاسُ : أنا لَها ، قالَ : بما ذا ؟ قالَ : أعِدُهُم و اُمَنِّیهِم حتّی یُواقِعُوا الخَطیئةَ فإذا واقَعُوا الخَطِیئةَ أنسَیتُهُمُ الاِستِغفارَ ، فقالَ : أنتَ لَها ، فَوَکَّلَهُ بِها إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای خود ـگفت : اگر شیطان با فریبکاری آنان را از طاعت تو باز نمی داشت ، هیچ معصیت کاری معصیت تو نمی کرد، و اگر او باطل را در لباس حق برای آنان در نمی آورد ، هیچ ره گم کرده ای راه تو را گم نمی کرد .

امام صادق علیه السلام :وقتی آیه: «و آنان که چون کار زشتی کنند ، یا بر خود ستم روا دارند ، خدا را به یاد می آورند و برای گناهانشان آمرزش می خواهند ـ و چه کسی جز خدا گناهان را می آمرزد؟ ـ و بر آنچه مرتکب شده اند، با آنکه می دانند [ که گناه است ]پافشاری نمی کنند» نازل شد ، ابلیس بالای کوهی در مکّه ، به نام ثور ، رفت و با بلندترین فریاد خود ، دیوهایش را صدا زد . آنها جمع شدند و گفتند : سرورا! ما را برای چه فرا خواندی؟ ابلیس گفت : این آیه نازل شد . اکنون کدام یک از شما حریف آن هستید؟ دیوی از شیطانها برخاست و گفت : من چنین و چنان می کنم . ابلیس گفت : تو حریف آن نیستی . دیگری برخاست و همانند آن سخنان گفت . ابلیس گفت : تو نیز از عهده بر نمی آیی . [دیوی به نام ]وسواس خنّاس گفت : من از عهده اش بر می آیم . ابلیس گفت : چگونه؟ او گفت : به آنان وعده و امید [توبه و آمرزش] می دهم تا آن که مرتکب گناه شوند و چون به گناه در افتادند ، استغفار را از یادشان می برم . ابلیس گفت : تو حریف این آیه هستی . پس او را تا روز قیامت مأمور [مقابله با] آن کرد .

1) الصحیفة السجّادیّة : الدعاء 37 .

2) (انظر)الباطل:باب368.

3) آل عمران: 135.

4) الأمالی للصدوق : 551/737 .

عنه علیه السلام :إنّ الشَّیطانَ یُدِیرُ ابنَ آدَمَ فی کُلِّ شَیْءٍ ، فإذا أعیاهُ جَثَمَ لَهُ عِندَ المالِ فَأخَذَ بِرَقَبَتِهِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :یقولُ إبلیسُ لِجُنُودِهِ : ألقُوا بَینَهُمُ الحَسَدَ و البَغیَ ؛ فإنّهُما یَعدِلانِ عِندَ اللّهِ الشِّرکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :صَعِدَ عیسی علیه السلام عَلَی جَبَلٍ بالشامِ یُقالُ لَهُ : أریحا ، فَأتاهُ إبلیسُ فی صُورَةِ مَلِکِ فلسطینَ فقالَ لَهُ : یا روحَ اللّهِ ، أحیَیتَ المَوتی و أبرَأتَ الأکمَهَ و الأبرَصَ ، فاطرَحْ نفسَکَ عنِ الجَبَلِ ، فقالَ عیسی علیه السلام : إنَّ ذلکَ اُذِنَ لی فِیهِ و هذا لَم یُؤذَنْ لی فِیهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :جاءَ إبلیسُ إلی عیسی علیه السلام فقالَ : أ لَیسَ تَزعُمُ أنّکَ تُحیِی المَوتی ؟ قالَ عیسی علیه السلام : بَلی ، قالَ إبلیسُ : فاطرَحْ نفسَکَ مِن فَوقِ الحائطِ ، فقالَ عیسی علیه السلام : وَیلَکَ ! إنَّ العَبدَ لا یُجَرِّبُ رَبَّهُ ، و قالَ إبلیسُ : یا عیسی ، هل یَقدِرُ رَبُّکَ علی أن یُدخِلَ الأرضَ فی بَیضَةٍ و البَیضَةُ کَهَیئَتِها ؟ فقالَ : إنّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ لا یُوصَفُ بِعَجزٍ ، و الذی قُلتَ لا یَکونُ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :شیطان آدمی را گرد هر چیزی می چرخاند و چون او را خسته و درمانده کرد ، نزدیک ثروت کمین می کند و گردنش را می گیرد .

امام صادق علیه السلام :ابلیس به سپاهیان خود گفت : در میان آدمیان حسادت و تجاوزگری افکنید ؛ زیرا این دو نزد خدا با شرک برابر است .

امام صادق علیه السلام :عیسی علیه السلام بر فراز کوهی در شام، به نام اَریحا، رفت . ابلیس در چهره پادشاه فلسطین نزد آن حضرت آمد و گفت : ای روح اللّه ! تو مردگان را زنده کردی و کور مادر زاد و پیس را شفا دادی ؛ پس [اگر راست می گویی ]خودت را از کوه پرت کن . عیسی علیه السلام فرمود : من در آن کارها اذن داشتم ولی در این کار اذن ندارم .

امام صادق علیه السلام :ابلیس نزد عیسی علیه السلام آمد و گفت : مگر تو نمی گویی که مردگان را زنده می کنی؟ عیسی علیه السلام فرمود : چرا . ابلیس گفت : پس [اگر راست می گویی ]خودت را از روی دیوار به زیر انداز . عیسی علیه السلام فرمود : وای بر تو! بنده که خداوندگار خود را نمی آزماید . ابلیس گفت : ای عیسی! آیا پروردگار تو می تواند [کُره ]زمین را در تخم مرغی با همین اندازه ای که دارد جای دهد؟ عیسی علیه السلام فرمود : خداوند عزّ و جلّ به هیچ ناتوانی وصف نمی شود، اما آنچه تو می گویی ناشدنی است .

1) الکافی : 2/315/4 .

2) الکافی : 2/327/2 .

3) قصص الأنبیاء : 269/338 .

4) قصص الأنبیاء : 269/339 .

1999 - ما یَعصِمُ مِنَ الشَّیطانِ

1999 - آنچه انسان را از گزند شیطان نگه می دارد

الکتاب :

(إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ). ⁽²⁾

(إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلاّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الغاوِینَ). ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أکثِرِ الدُّعاءَ تَسلَمْ مِن سَورَةِ الشَّیطانِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :تَحَرَّزْ مِن إبلیسَ بالخَوفِ الصادِقِ . ⁽⁵⁾

1999

آنچه انسان را از گزند شیطان نگه می دارد

قرآن :

«همانا شیطان را بر کسانی که ایمان آورده اند و به پروردگارشان توکّل دارند ، چیرگی نیست» .

«همانا تو را بر بندگان من چیرگی نباشد مگر بر آن گمراهانی که از تو پیروی کنند» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :زیاد دعا کن تا از گزند شیطان محفوظ مانی .

امام باقر علیه السلام :با ترس واقعی ، خود را از ابلیس مصون دار .

1) (انظر) معرفة اللّه : باب 2609 . البدعة : باب 335 .

2) النحل : 99 .

3) الحِجر : 42 .

4) بحار الأنوار: 78/9/64.

5) بحار الأنوار : 78/164/1 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :قالَ إبلیسُ : خَمسَةٌ لیسَ لی فیهِنَّ حِیلَةٌ و سائرُ الناسِ فی قَبضَتی : مَنِ اعتَصَمَ بِاللّهِ عن نیّةٍ صادِقَةٍ و اتَّکَلَ علَیهِ فی جَمیعِ اُمُورِهِ ، و مَن کَثُرَ تَسبیحُهُ فی لَیلِهِ و نَهارِهِ ، و مَن رَضِیَ لأخِیهِ المؤمِنِ بما یَرضاهُ لنفسِهِ ، و مَن لَم یَجزَعْ علی المُصیبةِ حینَ تُصِیبُهُ ، و مَن رَضِیَ بما قَسَمَ اللّهُ لَهُ و لَم یَهتَمَّ لِرِزقِهِ . ⁽¹⁾

2000 - سَلطَنةُ الشَّیطانِ عَلی أولِیائِهِ

2000 - سلطه شیطان بر دوستانش

الکتاب :

(إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ). ⁽³⁾

(إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلاَ تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُّؤْمِنِینَ). ⁽⁴⁾

الحدیث :

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :إنّما بَدءُ وُقُوعِ الفِتَنِ أهواءٌ تُتَّبَعُ ......... فهُنالکَ یَستَولِی الشَّیطانُ علی أولِیائهِ ، و یَنجُو الذینَ سَبَقَت لَهُم مِنَ اللّهِ الحُسنی . ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام :ابلیس گفت : پنج دسته اند که هیچ چاره ای برای آنها ندارم اما دیگر مردمان در مشت من هستند : هرکه با نیّت درست به خدا پناه برد و در همه کارهایش به او تکیه کند ؛ کسی که شب و روز بسیار تسبیح خدا گوید ؛ کسی که برای برادر مؤمنش آن پسندد که برای خود می پسندد ؛ کسی که هر گاه مصیبتی به او می رسد بیتابی نمی کند؛ و کسی که به آنچه خداوند قسمتش کرده خرسند است و غم روزیش را نمی خورد .

2000

سلطه شیطان بر دوستانش

قرآن :

«تسلّط او (خدا) تنها بر کسانی است که او را به سرپرستی برمی گیرند و بر کسانی که آنها به او شرک می ورزند» .

«در واقع این شیطان است که دوستان خود را می ترساند ؛ پس اگر ایمان دارید ، از آنها مترسید ، و از من بترسید» .

حدیث :

امام علی علیه السلام :نقطه آغاز فتنه ها و گمراهی ها ، در حقیقت ، پیروی از هواهای نفْس است . . . در این جاست که شیطان بر دوستان خود استیلا می یابد ، اما کسانی که پیشتر لطف خدا شامل حالشان گشته است [از سلطه شیطان] می رهند .

1) الخصال : 285/37 .

2) (انظر) الاستغفار : باب 3039 . العصمة : باب 2704 .

3) النحل : 100 .

4) آل عمران : 175 .

5) نهج البلاغة: الخطبة50.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «إِنَّما سُلطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ» ـ: لیسَ لَهُ أن یُزِیلَهُم عنِ الوَلایَةِ ، فأمّا الذُّنوبُ و أشباهُ ذلکَ فإنّهُ یَنالُ مِنهُم کما یَنالُ مِن غَیرِهِم. ⁽¹⁾

2001 - ما یُسَلِّطُ الشَّیطانَ

2001 - آنچه شیطان را مسلّط می کند

الکتاب :

(اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الخاسِرُونَ). ⁽²⁾

(وَ مَن یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطانا فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ). ⁽³⁾

(هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلَی مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطِینُ * تَنَزَّلُ عَلَی کُلِّ أَفّاکٍ أَثِیمٍ). ⁽⁴⁾

⁽⁵⁾ الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :بَینَما موسی علیه السلام جالِسا إذ أقبَلَ إبلیسُ ......... قالَ موسی : فَأخبِرْنی بِالذَّنبِ الذی إذا أذنَبَهُ ابنُ آدَمَ استَحوَذتَ علَیهِ . قالَ : إذا أعجَبَتهُ نَفسُهُ ، و استَکثَرَ عَمَلَهُ ، و صَغُرَ فی عَینِهِ ذَنبُهُ . ⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه: «تسلّط او تنها بر کسانی است که او را به سرپرستی برمی گیرند و بر کسانی که آنها به او (خدا) شرک می ورزند» ـفرمود : او نمی تواند ایشان را از ولایت دور کند، بلکه به وسیله گناهان و امثال آنها به آنان صدمه می زند همچنان که به دیگران می زند .

2001

آنچه شیطان را مسلّط می کند

قرآن :

«شیطان بر آنها مستولی شد ، پس خدا را از یادشان برد . اینان حزب شیطانند . بدان که حزب شیطان همان زیان کارانند» .

«و هرکه از یاد خدای رحمان روی گرداند بر او شیطانی می گماریم که همدم او باشد» .

«آیا به شما خبر دهم که شیاطین بر چه کسی فرود می آیند؟ بر هر دروغزن گنهکاری فرود می آیند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :موسی علیه السلام نشسته بود که ابلیس نزد او آمد . . . موسی فرمود : مرا از آن گناهی خبر ده که اگر آدمی مرتکبش شود تو بر او استیلا می یابی؟ ابلیس گفت : هر گاه خود پسند شود ، و عملش را زیاد بیند، و گناهش در نظرش خُرد آید .

1) تفسیر العیّاشیّ: 2/270/69.

2) المجادلة : 19 .

3) الزخرف : 36 .

4) الشعراء : 221 ، 222 .

5) (انظر) آل عمران : 155 ، الأعراف : 27 ، مریم : 83 .

6) الکافی : 2/314/8 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مُجالَسَةُ أهلِ الهَوی مَنساةٌ للإیمانِ و مَحضَرَةٌ للشَّیطانِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابهِ للأشتَرِ ـ: إیّاکَ و الإعجابَ بنفسِکَ ، و الثِّقَةَ بما یُعجِبُکَ مِنها ، و حُبَّ الإطراءِ ؛ فإنَّ ذلکَ مِن أوثَقِ فُرَصِ الشَّیطانِ فی نفسِهِ لِیَمحَقَ ما یَکونُ مِن إحسانِ المُحسِنِینَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ المَلائکةِ ـ: لَم یَختَلِفُوا فی رَبِّهم بِاستِحواذِ الشَّیطانِ علَیهِم . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن شَغَلَ نفسَهُ بغَیرِ نفسِهِ تَحَیَّرَ فی الظُّلُماتِ ، و ارتَبَکَ فی الهَلَکاتِ ، و مَدَّت بهِ شَیاطِینُهُ فی طُغیانِهِ ، و زَیَّنَت لَهُ سَیِّءَ أعمالِهِ . ⁽⁴⁾

2002 - ما یُبعِدُ الشَّیطانَ

2002 - آنچه شیطان را دور می کند

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :علَیکُم بِالصَّدَقَةِ ، فَبَکِّرُوا بِها ؛ فإنَّها تُسَوِّدُ وَجهَ إبلیسَ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :همنشینی با هوسرانان، موجب از یاد رفتن ایمان و حضور شیطان است .

امام علی علیه السلامـ در عهدنامه خود با مالک اشتر ـنوشت : از خود پسندی و تکیه به آنچه موجب خود پسندی تو می شود و از علاقه به مدح و ستایش دوری کن ؛ زیرا این خصلتها از مهمترین فرصتهای شیطان است تا نیکی نیکوکاران را نابود کند .

امام علی علیه السلامـ در توصیف فرشتگان ـفرمود : درباره پروردگارشان اختلاف نکردند؛ چون شیطان بر آنان استیلا نیافت .

امام علی علیه السلام :هر که خود را به غیر خود مشغول دارد ، در تاریکیها سرگردان مانَد و در تباهیها فرو رَوَد و شیطانهایش او را در طغیانش کمک کنند و کردارهایِ زشتِ او را در نظرش بیارایند .

2002

آنچه شیطان را دور می کند

امام باقر علیه السلام :بر شما باد صدقه دادن . صدقه را صبح زود بدهید که آن روی ابلیس را سیاه می کند .

1) نهج البلاغة : الخطبة 86 .

2) نهج البلاغة: الکتاب53 .

3) نهج البلاغة : الخطبة 91 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 157 .

5) (انظر) الحزب : باب 814 .

6) تحف العقول : 298 .

الإمامُ الصّادقُ عن آبائهِ علیهم السلام: قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: أ لا اُخبِرُکُم بِشَیءٍ إن أنتُم فَعَلتُمُوهُ تَباعَدَ الشَّیطانُ مِنکُم کما تَباعَدَ المَشرِقُ مِن المَغرِبِ ؟ قالوا : بَلی ، قالَ : الصَّومُ یُسَوِّدُ وَجهَهُ ، و الصَّدَقَةُ تَکسِرُ ظَهرَهُ ، و الحُبُّ فی اللّهِ و المُؤازَرَةُ علی العَمَلِ الصّالِحِ یَقطَعانِ دابِرَهُ ، و الاستِغفارُ یَقطَعُ وَتِینَهُ . ⁽¹⁾

2003 - نَصائِحُ الشَّیطانِ

2003 - اندرزهای شیطان

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :لَمّا دَعا نوحٌ علیه السلام رَبَّهُ عَزَّ و جلَّ علی قَومِهِ أتاهُ إبلیسُ لَعَنَهُ اللّهُ فقالَ : یا نوحُ ......... اذکُرْنی فی ثلاثةِ مَواطِنَ ، فإنّی أقرَبُ ما أکُونُ إلی العَبدِ إذا کانَ فی إحداهُنَّ : اُذکُرْنی إذا غَضِبتَ ، و اذکُرْنی إذا حَکَمتَ بینَ اثنَینِ ، و اذکُرْنی إذا کُنتَ مَع امرأةٍ خالیا لَیسَ مَعَکُما أحَدٌ . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لَمّا هَبَطَ نوحٌ علیه السلام مِن السَّفینَةِ أتاهُ إبلیسُ ، فقالَ لَهُ : ما فی الأرضِ رجُلٌ أعظَمَ مِنّةً عَلَیَّ مِنکَ ، دَعَوتَ اللّهَ علی هؤلاءِ الفُسّاقِ فَأرَحتَنی منهم ! أ لا اُعَلِّمُکَ خَصلَتَینِ : إیّاکَ و الحَسَدَ فهُو الذی عَمِلَ بی ما عَمِلَ ، و إیّاکَ و الحِرصَ فهُو الذی عَمِلَ بآدَمَ ما عَمِلَ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرانش علیهم السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : آیا شما را از چیزی خبر ندهم که اگر به آن عمل کنید شیطان از شما دور شود ، چندان که مشرق از مغرب دور است؟ عرض کردند : چرا . فرمود : روزه روی شیطان را سیاه می کند ، و صدقه پشت او را می شکند، و دوست داشتن برای خدا و همیاری در کار نیک ریشه او را می کند، و استغفار شاهرگش را می زند .

2003

اندرزهای شیطان

امام باقر علیه السلام :وقتی نوح علیه السلام قوم خود را به درگاه خداوند عزّ و جلّ نفرین کرد ، ابلیس ، که لعنت خدا بر او باد ، نزد وی آمد و گفت : ای نوح! ......... در سه جا به یاد من باش ؛ زیرا ، من در یکی از این سه جا بیش از هر زمانی به بنده نزدیکم : هر گاه خشمگین شدی به یاد من باش ، هر گاه میان دو نفر داوری کردی به یاد من باش و هر گاه با زنی [نا محرم] تنها بودی و هیچ کس با شما نبود به یاد من باش .

امام صادق علیه السلام :چون نوح علیه السلام از کشتی پیاده شد ، ابلیس نزد او آمد و گفت : در روی زمین کسی به اندازه تو در حق من لطف نکرده است ؛ این تبهکاران را نفرین کردی و مرا از آنان آسوده نمودی ! آیا دو خصلت به تو نیاموزم ؟ از حسادت دوری کن ؛ زیرا حسادت بود که با من آن کرد که کرد ؛ و از آزمندی نیز بپرهیز ؛ زیرا آزمندی بود که با آدم آن کرد که کرد .

1) الأمالی للصدوق : 117/102 .

2) (انظر) الذکر : باب 1344 .

3) الخصال : 132/140 .

4) الخصال : 51/61 .

قصص الأنبیاء :إبلیسُ ـ لموسی علیه السلام ـ : إذا هَمَمتَ بِصَدَقَةٍ فامْضِها ، و إذا هَمَّ العَبدُ بصَدقَةٍ کُنتُ صاحِبَهُ دُونَ أصحابِی حتّی أحُولَ بینَهُ و بینَها . ⁽¹⁾

2004 - شِرکُ الشّیطانِ

2004 - شریک شیطان

الکتاب :

(وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاَّ غُرُورا). ⁽³⁾

الحدیث :

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن لَم یُبالِ ما قالَ و ما قِیلَ فیهِ فهُو شِرکُ شَیطانٍ ، و مَن لَم یُبالِ أن یَراهُ الناسُ مُسِیئا فهُو شِرکُ شَیطانٍ ، و مَنِ اغتابَ أخاهُ المؤمِنَ مِن غَیرِ تِرَةٍ بینَهُما فهُو شِرکُ شَیطانٍ ، و مَن شَعِفَ بمَحَبَّةِ الحَرامِ و شَهوةِ الزِّنا فهُو شِرکُ شَیطانٍ . ⁽⁴⁾

قصص الأنبیاء :ابلیس به ـ موسی علیه السلام ـ گفت : هر گاه تصمیم گرفتی صدقه ای بدهی ، آن را بپرداز ، که هر گاه آدمی بخواهد صدقه ای بدهد خودِ من ، و نه یارانم ، همراه او می شوم تا مانع صدقه دادن وی شوم .

2004

شریک شیطان

قرآن :

«و از ایشان هرکه را توانستی با فریاد خویش برانگیز و به یاری سواران و پیادگانت بر آنان بتاز و در اموال و فرزندان با آنان شریک شو و به آنها وعده بده . و شیطان جز فریب به آنها وعده نمی دهد» .

حدیث :

امام صادق علیه السلام :کسی که اهمّیت ندهد چه می گوید و درباره اش چه گفته می شود، او شریک شیطان است، و کسی که برایش مهم نباشد مردم او را بدکار ببینند، شریک شیطان است. و کسی که از برادر مؤمن خود غیبت کند، بی آن که میانشان ظلم و ستمی رفته باشد ، شریک شیطان است، و هر که شیفته حرام و شهوت زنا باشد، شریک شیطان است .

1) قصص الأنبیاء : 153/163 .

2) (انظر) بحار الأنوار : 63 / 250 ، 251 . الشیطان : باب 2005 حدیث 9591 .

3) الإسراء : 64 .

4) الخصال : 216/40 .

2005 - جُنودُ إبلیسَ

2005 - سپاهیان ابلیس

الکتاب :

(فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الغاوُونَ * وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ). ⁽¹⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ لاِءبلیسَ کُحلاً و لَعُوقا و سَعُوطا ، فَکُحلُهُ النُّعاسُ ، و لَعُوقُهُ الکَذِبُ ، و سَعُوطُهُ الکِبرُ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :لیسَ لاِءبلیسَ وَهَقٌ أعظَمَ مِنَ الغَضَبِ و النِّساءِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی الحارِثِ الهَمْدانِیِّ ـ: اِحذَرِ الغَضَبَ ؛ فإنّه جُندٌ عَظیمٌ مِن جُنودِ إبلیسَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اِتَّخِذُوا التَّواضُعَ مَسلَحَةً بینَکُم و بینَ عَدُوِّکُم إبلیسَ و جنودِهِ ؛ فإنَّ لَهُ مِن کُلِّ اُمَّةٍ جُنودا و أعوانا، وَ رَجِلاً و فُرسانا . ⁽⁵⁾

2005

سپاهیان ابلیس

قرآن :

«آنان و همه گمراهان در جهنم سرنگون شوند . و نیز همه سپاهیان ابلیس» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا ابلیس سرمه ای دارد و لیسَکی ، و انفیه ای ؛ سرمه اش، چُرت زدن است ، لیسَکش دروغ، و انفیه اش تکبّر .

امام علی علیه السلام :ابلیس ، کمندی بزرگتر از خشم و زنان در اختیار ندارد .

امام علی علیه السلامـ در نامه خود به حارث همدانی ـنوشت : از خشم دوری کن ؛ زیرا که خشم لشکری بزرگ از لشکریان ابلیس است .

امام علی علیه السلام :فروتنی را انبارِ اسلحه میان خود و دشمنتان ، ابلیس و سپاهیانش ، کنید ؛ زیرا او در هر امتی، لشکریان و یاران و نیروهای پیاده و سواره دارد .

1) الشعراء : 94 ، 95 .

2) معانی الأخبار : 139/1 .

3) غرر الحکم : 7494 .

4) نهج البلاغة : الکتاب 69 .

5) نهج البلاغة: الخطبة192.

عنه علیه السلام :ألا فالحَذَرَ الحَذَرَ مِن طاعَةِ ساداتِکُم و کُبَرائکُم ......... و لا تُطِیعُوا الأدعِیاءَ! ......... اِتَّخَذَهُم إبلیسُ مَطایا ضَلالٍ ، و جُندا بهِم یَصُولُ علی الناسِ ، و تَراجِمَةً یَنطِقُ علی ألسِنَتِهِم . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لیسَ لاِءبلیسَ جُندٌ أشَدَّ مِنَ النِّساءِ و الغَضَبِ . ⁽²⁾

بحار الأنوار :عنهم علیهم السلام : قالَ إبلیسُ لموسی علیه السلام : یا مُوسی لا تَخلُ بِامرَأةٍ لا تَحِلُّ لکَ ؛ فإنّهُ لا یَخلُو رَجُلٌ بِامرَأةٍ لا تَحِلُّ لَهُ إلاّ کُنتُ صاحِبَهُ دُونَ أصحابِی . ⁽³⁾

2006 - رَنّاتُ إبلیسَ

2006 - شیونهای ابلیس

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :و لقد سَمِعتُ رَنَّةَ الشَّیطانِ حِینَ نَزَلَ الوَحیُ علَیهِ صلی الله علیه و آله ، فقلتُ : یا رسولَ اللّهِ ، ما هذِهِ الرَّنَّةُ ؟ فقالَ : هذا الشیطانُ قَد أیِسَ مِن عبادَتِهِ . ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :هلا! از پیروی مهتران و بزرگان خود حذر کنید ، حذر . . . و از بی بته های مدعی شرافت و بزرگی فرمان نبرید . . . ابلیس آنان را مرکب گمراهی کرده و سپاهی که با آن بر مردم می تازد و مقهورشان می سازد و سخن گویانی که از زبانشان سخن می گوید .

امام صادق علیه السلام :ابلیس را سپاهی نیرومندتر از زنان و خشم نیست .

بحار الأنوارـ به نقل از معصومان علیهم السلام ـ: ابلیس به موسی علیه السلام گفت : ای موسی! با زنی که به تو حلال و محرم نیست خلوت مکن ؛ زیرا هیچ مردی با زنِ نا محرم ، تنها نشد ، جز این که من شخصاً ، و نه یارانم ، با او باشم .

2006

شیونهای ابلیس

امام علی علیه السلام :زمانی که وحی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد ، من شیون شیطان را شنیدم ؛ پرسیدم : ای رسول خدا! این چه شیونی است؟ فرمود : شیطان بود که از پرستیده شدن خود [توسط مردم ]نومید شد .

1) نهج البلاغة : الخطبة 192 .

2) تحف العقول : 363 .

3) بحار الأنوار : 104/48/5 .

4) نهج البلاغة : الخطبة 192 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :رَنَّ إبلیسُ أربَعَ رَنّاتٍ : أوَّلُهُنَّ یَومَ لُعِنَ ، و حِینَ اُهبِطَ إلی الأرضِ ، و حِینَ بُعِثَ محمّدٌ صلی الله علیه و آله عَلی حِینِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، و حِینَ اُنزِلَت اُمُّ الکِتابِ . ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام :ابلیس چهار بار شیون کرد : اولین بار، روزی که نفرین شد، و روزی که به زمین فرو انداخته شد ، و زمانی که محمّد صلی الله علیه و آله ، بعد از یک دوره فترت ، به پیامبری مبعوث شد و زمانی که ام الکتاب (سوره فاتحه) نازل گشت .

1) الخصال : 263/141 .

269 - الشِّعر

269 - شعر

اشاره

کنز العمّال : 3 / 573 ، 842 «الشِّعر المذموم» ، و ص 577 ، 849 «الشِّعر المحمود» .

سنن أبی داوود : 4 / 302 «ما جاء فی الشِّعر» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 79 / 289 باب 108 «الشِّعر و سائر التنزّهات» . وسائل الشیعة : 10/467 باب 105 «استحباب مدح الأئمّة علیهم السلام بالشِّعر و رثائهم به» .

2) انظر : عاشوراء : باب 2692 .

2007 - تَفسیرُ ما وَرَدَ فی ذَمِّ الشُّعَراءِ

2007 - تفسیر آیاتی که در نکوهش شاعران آمده است

الکتاب :

(وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الغاوُونَ * أ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وادٍ یَهِیمُونَ * وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ ما لا یَفْعَلُونَ * إِلاّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اللّهَ کَثیرا وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعدِ ما ظُلِمُوا). ⁽¹⁾

(وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ وَ قُرآنٌ مُبِینٌ). ⁽²⁾

الحدیث :

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «و الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الغاوُونَ» ـ: هل رَأیتَ شاعرا یَتَّبِعُهُ أحَدٌ ؟! إنّما هُم قَومٌ تَفَقَّهُوا لِغَیرِ الدِّینِ فَضَلُّوا و أضَلُّوا . ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ أیضا ـ: هم قَومٌ تَعَلَّمُوا و تَفَهَّمُوا بغَیرِ عِلمٍ ، فَضَلُّوا و أضَلُّوا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: هُمُ القُصّاصُ . ⁽⁵⁾

2007

تفسیر آیاتی که در نکوهش شاعران آمده است

قرآن :

«و شاعران را گمراهان پیروی می کنند . آیا ندیدی که آنها در هر وادیی سر گردانند و چیزهایی می گویند که عمل نمی کنند ؟ مگر آنان که ایمان آوردند و کار شایسته کردند و خدا را بسیار یاد نمودند و پس از آن که مورد ستم واقع شدند یاری خواستند» .

«و ما به او شعر نیاموختیم و در خور وی نیست ؛ این [سخن ]نیست مگر اندرزی و قرآنی روشن» .

حدیث :

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه: «و شاعران را گمراهان پیروی می کنند» ـفرمود : آیا شاعری را دیده ای که کسی از او پیروی کند؟ اینان ، در حقیقت، جماعتی هستند که برای غیر دین ، دانش آموختند و در نتیجه ، هم خود گمراه شدند و هم دیگران را گمراه کردند .

امام صادق علیه السلامـ نیز درباره همین آیه ـفرمود : شاعران جماعتی هستند که دانش و آگاهی خود را با علم و علم آموزی به دست نیاورده اند و از این رو گمراه شدند و دیگران را نیز به گمراهی می کشند .

امام صادق علیه السلامـ نیز درباره همین آیه ـفرمود : یکی از مصداق های آیه، قصّه پردازان ⁽⁶⁾هستند .

1) الشعراء : 224 ـ 227 .

2) یس : 69 .

3) معانی الأخبار: 385/19.

4) مجمع البیان : 7/325 .

5) الاعتقادات للصدوق «ضمن المجلّد الخامس من مصنّفات المفید» : 109 .

6) در دوره امام صادق علیه السلام ، گروهی سود جو با نقل داستان های امت های پیشین و آب و تاب دادن به آنها، مردم را از مراجعه به راویان راستین سنّت نبوی باز می داشتند و خلفای اموی و عباسی نیز آنان را تأیید می کردند .

عنه علیه السلام :إیّاکُم و مُلاحاةَ الشُّعَراءِ ؛ فإنّهُم یَضَنُّونَ بِالمَدحِ و یَجُودُونَ بِالهِجاءِ . ⁽¹⁾

الدرّ المنثور عن أبی الحسن مولی بنی نوفل :إنّ عبدَ اللّهِ بنَ رَواحةَ و حَسانَ بنَ ثابتٍ أتَیا رسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله حینَ نَزَلَتِ «الشُّعَراءُ» یَبکِیانِ و هو یُقرَأُ «وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الغاوُونَ» حتّی بَلَغَ «إِلاّ الّذینَ آمَنُوا و عَمِلُوا الصّالِحاتِ» قالَ : أنتُم «و ذَکَرُوا اللّهَ کَثیرا» قالَ : أنتُم «وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا» قالَ : أنتُم «و سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» قالَ : الکُفّارُ . ⁽²⁾

2008 - الشِّعرُ جِهادٌ بِاللِّسانِ

2008 - شعر، جهاد زبانی است

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئلَ عنِ الشِّعرِ ـ: إنّ المُؤمِنَ مُجاهِدٌ بِسَیفِهِ و لِسانِهِ ، و الذی نَفسی بیدِهِ لَکأنّما یَنضِحُونَهم بِالنَّبلِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لمّا سُئلَ عَمّا أنزَلَهُ اللّهُ فی الشُّعراءِ ـ: إنّ المؤمِنَ یُجاهِدُ بِسَیفِهِ و لِسانِهِ ، و الذی نفسِی بیدِهِ لَکَأنَّما بِوَجهِهِم مِثلُ نَضْحِ النَّبلِ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :با شاعران در نیفتید ؛ زیرا آنان در مدح، خسیس هستند و در هجو،سخی.

الدرّ المنثورـ به نقل از أبو الحسن هم پیمان بنی نوفل ـ: هنگامی که سوره شعراء نازل شد ، عبد اللّه بن رواحه و حسّان بن ثابت با چشم گریان خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمدند و آن حضرت [آیه] «و شاعران را گمراهان پیروی می کنند» را می خواند، تا آن که به «مگر آنان که ایمان آوردند و کار شایسته کردند» رسید ، فرمود : شما هستید [و نیز خواند: ]«و خدا را بسیار یاد نمودند» فرمود : شما هستید [و نیز خواند:] «و بعد از آن که مورد ستم واقع شدند، یاری خواستند» فرمود : شما هستید [و نیز خواند: ]«و کسانی که ستم کردند بزودی خواهند دانست که به چه مکانی باز می گردند» فرمود : کافران هستند .

2008

شعر، جهاد زبانی است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ چون درباره شعر از ایشان پرسش شد ـفرمود : فرمود ـ همانا مؤمن با شمشیر و زبان خود جهاد می کند ؛ سوگند به آن که جانم در دست اوست ، شاعران [مؤمن ]با شعر خود گویی به دشمن تیر می اندازند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ چون درباره آیه ای که خداوند درباره شاعران نازل کرده است از ایشان پرسش شد ـ: همانا مؤمن با شمشیر و زبان خود جهاد می کند ؛ سوگند به آن که جانم در دست اوست ، آنان با رویارویی (زبانی) خود، گویی تیر [به دشمن ]می زنند .

1) کشف الغمّة : 2/418 .

2) الدرّ المنثور : 6/334 .

3) مجمع البیان : 7/326 .

4) الدرّ المنثور : 6/335 و فیه «نضج النبل»، و الصحیح ما أثبتناه .

عنه صلی الله علیه و آلهـ لحَسّانَ بنِ ثابتٍ ـ: اُهجُ المُشرکینَ؛ فإنّ جَبرئیلَ مَعَکَ . ⁽¹⁾

الدرّ المنثور عَنِ البُراءِ بنِ عَازِبٍ :قیلَ : یا رسولَ اللّهِ ، إنّ أبا سُفیانَ بنَ الحرثِ بنِ عبدِ المُطَّلِبِ یَهجُوکَ ، فقامَ ابنُ رَواحَةَ فقالَ: یا رسولَ اللّهِ ، اِئذَنْ لی فِیهِ .

قالَ : أنتَ الذی تقولُ : ثَبَّتَ اللّهُ ؟ قالَ : نَعَم یا رسولَ اللّهِ ، قلتُ :

ثَبَّتَ اللّهُ ما أعطاکَ مِن حَسَنٍ

تَثبِیتَ موسی و نَصرا مِثلَ ما نَصَرا

قالَ : و أنتَ یَفعَلُ اللّهُ بکَ مِثلَ ذلکَ .

ثُمّ وَثَبَ کَعبٌ فقالَ : یا رسولَ اللّهِ ، ائذَنْ لی فیهِ .

فقالَ : أنتَ الذی تقولُ : هَمَّتْ ؟ قالَ : نَعَم یا رسولَ اللّهِ ، قلتُ :

هَمَّت سُخَینةُ أن تُغالِبَ رَبَّها

فَلْیَغْلِبَنَّ مُغالِبَ الغلاّبِ

قالَ : أما إنَّ اللّهَ لم یَنسَ لکَ ذلکَ . ⁽²⁾

2009 - الشِّعرُ المَمدوحُ

2009 - شعر ستوده

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ مِنَ الشِّعرِ لَحِکَما ، و إنّ مِنَ البَیانِ لَسِحرا . ⁽³⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به حسّان بن ثابت ـفرمود : مشرکان را هجو کن که جبرئیل با توست .

الدرّ المنثورـ به نقل از براء بن عازب ـ: به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض شد که ابو سفیان بن حرث بن عبد المطّلب شما را هجو می کند . پس ، ابن رواحه برخاست و عرض کرد : ای رسول خدا! اجازه دهید جواب او را بدهم . حضرت فرمود : تویی که گفته ای : خدا استوار بدارد؟ عرض کرد : آری ، ای رسول خدا . من گفته ام :

خدا هر نیکویی را که به تو داده است، استوار گرداند/

همچنان که موسی را استوار داشت و پیروزت کند چنان که او را پیروز کرد .

پیامبر فرمود : خدا با تو نیز چنین کناد .

سپس کعب برجست و عرض کرد : ای رسول خدا! به من رخصت دهید جواب او را بدهم .

حضرت فرمود : تویی که قصیده «هَمَّتْ» را سروده ای؟ عرض کرد : آری ، ای رسول خدا! من گفته ام :

سُخَینه ⁽⁴⁾کوشید تا بر پروردگارش چیره شود/

ولی برای این باید بر کسی چیره بشود که بر همه چیره است .

حضرت فرمود : بدان که خدا این را از تو فراموش نکرده است .

2009

شعر ستوده

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برخی شعرها حکمت است و برخی بیانها افسون .

1) الدرّ المنثور : 6/336 .

2) الدرّ المنثور : 6/336 .

3) الأمالی للصدوق : 718/987 ، سنن أبی داوود : 4/303/5011 نحوه .

4) لقبی است برای قبیله قریش ـ م .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مَن قالَ فِینا بَیتَ شِعرٍ بَنَی اللّهُ تعالی لَهُ بَیتا فی الجَنَّةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما قالَ فِینا قائلٌ بَیتا مِن الشِّعرِ حتّی یُؤَیَّدَ بِرُوحِ القُدُسِ . ⁽²⁾

2010 - أوَّلُ مَن قالَ الشِّعرَ

2010 - نخستین کسی که شعر گفت

الإمامُ الحسینُ علیه السلام :کانَ عَلیُّ بنُ أبی طالبٍ علیه السلام بِالکوفَةِ فی الجامِعِ ، إذ قامَ إلَیهِ رَجلٌ مِن أهلِ الشّامِ ، فسَأَلَهُ عن أوَّلِ مَن قالَ الشِّعرَ ؟ قالَ: آدَمُ علیه السلام ، فقالَ : و ما کانَ شِعرُهُ ؟ قالَ : لَمّا اُنزِلَ علی الأرضِ مِنَ السماءِ فَرَأی تُربَتَها وَ سَعَتَها و هَواها و قَتلَ قابِیلُ هابِیلَ ، فقال آدَمُ علیه السلام :

تَغَیَّرَتِ البِلادُ و مَن عَلَیها

فَوَجهُ الأرضِ مُغبَرٌّ قَبِیحُ

تَغَیَّرَ کُلُّ ذِی لَونٍ و طَعمٍ

و قَلَّ بَشاشَةُ الوَجهِ المَلِیحِ ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :هرکه درباره ما یک بیت شعر بگوید ، خداوند متعال در بهشت یک خانه برایش بسازد .

امام صادق علیه السلام :هیچ سراینده ای درباره ما بیت شعری نگفت ، جز آن که روح القدس کمکش کرد .

2010

نخستین کسی که شعر گفت

امام حسین علیه السلام :علی علیه السلام در مسجد کوفه بود که مردی شامی برخاست و پرسید : که نخستین بار چه کسی شعر گفت ، حضرت فرمود : آدم علیه السلام . پرسید : چه شعری گفت ؛ حضرت فرمود : وقتی از آسمان به زمین فرود آورده شد و خاک آن و گستردگی و هوایش و کشته شدن هابیل به دست قابیل را دید ، گفت :

سرزمینها و ساکنان آنها دگرگون شده است/

و روی زمین غبار آلود و زشت است

هر آنچه رنگ و بویی دارد تغییر کرده است/

و شادی چهره نمکین کم شده است .

1) عیون أخبار الرِّضا : 1/7/1 .

2) عیون أخبار الرِّضا : 1/7/ 2 .

3) (انظر) تاریخ مدینة دمشق: 42 / 519 ـ 529 باب «ما و رد فی کون الإمام علیّ علیه السلام شاعرا و بعض الأشعار المنسوبة إلیه» .

4) بحار الأنوار : 79/290/4 .

2011 - أشعَرُ کَلِمَةٍ و أشعَرُ الشُّعَراءِ

2011 - بهترین شعر و قویترین شاعران

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أشعَرُ کَلِمَةٍ تَکَلَّمَت بها العَرَبُ کَلِمَةُ لَبِیدٍ :

ألا کُلُّ شَیءٍ ما خَلا اللّهَ باطلُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أصدَقُ کَلِمَةٍ قالَها شاعِرٌ کَلِمَةُ لَبِیدٍ :

ألا کُلُّ شَیءٍ ما خَلا اللّهَ باطلُ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن أشعَرِ الشُّعراءِ ـ: إنَّ القَومَ لَم یَجْروا فی حَلْبَةٍ تُعرَفُ الغایَةُ عِندَ قَصَبَتِها ، فإن کانَ و لا بُدَّ فالمَلِکُ الضِّلِّیلُ . ⁽³⁾

2011

بهترین شعر و قویترین شاعران

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قویترین شعری که عرب گفته این مصرع از شعر لبید است :

هلا ! هر چه غیر از خدا باطل است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درست ترین جمله ای که یک شاعر گفته ، این سخن لبید است :

هلا! هر چه غیر از خدا باطل است

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به این پرسش که قویترین شاعران کیست ـفرمود : این جماعت در یک میدان مسابقه که خط پایانش معلوم باشد نتاخته اند ، اما اگر ناچار بخواهیم قویترین شاعران را معلوم سازیم ، او ، الملک الضلّیل (پادشاه غرقه در فساد و گمراهی ، امرؤ القیس) است .

2012 - بَعضُ الأشعارِ المَنسوبَةِ إلَی الإمامِ عَلِیٍ علیه السلام

2012 - برخی اشعار منسوب به امام علی علیه السلام

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :

محمّدٌ النبیُّ أخِی و صِهرِی

و حَمزَةُ سَیّدُ الشُّهداءِ عَمّی

سَبَقتُکُمُ إلی الإسلامِ طُرّا

غُلاما ما بَلَغتُ أوانَ حُلمی

و أوجَبَ بِالوَلایَةِ لی عَلَیکُم

رسولُ اللّهِ یَومَ غدیرِ خُمِّ

فَوَیلٌ ثُمَّ وَیلٌ ثُمَّ وَیلٌ

لِمَن یَلْقَی الإلهَ غَدا بِظُلمی ⁽⁴⁾

2012

برخی اشعار منسوب به امام علی علیه السلام

امام علی علیه السلام :

محمّدِ پیامبر، برادر و پدر زن من است/

و حمزه سید الشهدا، عموی من است

در نوجوانی و هنوز بالغ نشده/

پیش از همه شما اسلام آوردم

رسول خدا در روز غدیر خم/

ولایت مرا بر شما واجب کرد

پس وای و وای و وای بر کسی/

که فردا با ستم بر من خدا را دیدار کند

1) صحیح مسلم : 2256 .

2) صحیح مسلم : 2256 .

3) نهج البلاغة : الحکمة 455، و قال السیّد الرضیّ معقّبا : «یُرید امرأ القَیس» .

4) تاریخ دمشق «تحقیق المحمودی» : 3/243 .

و عنه علیه السلام :

اللّهُ أکرَمَنا بِنَصرِ نَبِیِّه

و بِنا أقامَ دَعائمَ الإسلامِ

و بِنا أعَزَّ نَبِیَّهُ و کِتابَهُ

و أعَزَّنا بِالنَّصرِ و الإقدامِ

فی کُلِّ مَعرَکَةٍ تَطِیرُ سُیُوفُنا

فِیها الجَماجِمَ عن قِراعِ الهامِ ⁽¹⁾

و عنه علیه السلام :

أ بُنَیَّ إنّی واعِظٌ و مُؤَدِّبٌ

فَافهَمْ فأنت العاقِلَ المُتَأدِّبُ

و احفَظْ وصیَّةَ والِدٍ مُتَحَنِّنٍ

یَغذُوکَ بِالآدابِ (کَی) لا تَغْضَبُ

أ بُنَیَّ إنَّ الرِّزقَ مَکفُولٌ بهِ

فَعَلَیکَ بِالإجمالِ فیما تَطلُبُ

أ بُنَیَّ کم صاحَبتُ مِن ذِی غَدرَةٍ

فإذا صَحِبتَ فانظُرَنْ مَن تَصحَبُ

وَ اجعَلْ صَدِیقَکَ مَن إذا أحْبَبتَهُ

حَفِظَ الإخاءَ و کانَ دُونَکَ یَضرِبُ

و احذَرْ ذَوِی المَلَقِ اللِّئامَ فَإنَّهُم

فی النائباتِ علَیکَ فِیمَن یَخطِبُ ⁽²⁾

امام علی علیه السلام :

خداوند با پیروز کردن پیامبرش ما را گرامی داشت/

و ستونهای اسلام را به وسیله ما برافراشت

پیامبر و کتاب خود را به وسیله ما قدرت داد/

و با پیروزی و دلاوری، ما را ارجمند ساخت

در هر پیکاری ، این شمشیرهای ما بود که کاسه/

سر دلاوران را به هوا می پراند .

امام علی علیه السلام :

پسرم! من اندرزگو و آموزگار ادبم/

و بدان که تو خردمند ادب آموزی

سفارش پدری دلسوز را آویزه گوش کن که/

تو را به آداب، تغذیه می کند تا خشمگین نشوی

فرزندم! روزی تضمین شده است/

پس برای بدست آوردن آن میانه رو باش

فرزندم! چه دوستهای خائنی که داشته ای/

پس بنگر که با که دوستی می کنی

دوست مورد علاقه ات را کسی انتخاب کن که اگر دوستش بداری/

پیوند برادری را نگه دارد و در برابر دیگران از تو حمایت کند

از مردمان چاپلوس و فرومایه حذر کن که آنان/

در هنگام گرفتاریها هیزم کشِ معرکه اند .

1) تاریخ دمشق : 42/522 .

2) تاریخ دمشق : 42/526 .

و عنه علیه السلام :

حَقِیقٌ بِالتَّواضُعِ مَن یَمُوتُ

و یَکفِی المَرءَ مِن دُنیاهُ قُوتُ

فَما لِلمَرءِ یُصبِحُ ذا هُمُومٍ

و حِرصٍ لَیسَ یُدرِکُهُ النُّعُوتُ .........

فَیا هَذا سَتَرحَلُ عَن قلیلٍ

إلی قَومٍ کَلامُهُمُ السُّکوتُ ⁽¹⁾

و عنه علیه السلام :

فلا تُفْشِ سِرَّکَ إلاّ إلیکَ

فإنَّ لِکُلِّ نَصِیحٍ نَصیحا

فَإنّی رَأیتُ غُواةَ الرِجا

لِ لا یَدَعُونَ أدِیما صَحیحا ⁽²⁾

و عنه علیه السلام :

اِصبِرْ عَلی مَضَضِ الإدلاجِ بِالسَّحَرِ

و بِالرَّواحِ إلی الحاجاتِ بِالبَکَرِ

لا تَعْجِزَنَّ و لا یُضجرکَ مَطلَبُهُ

فالنُّجحُ یَتلفُ بینَ العَجزِ و الضَّجَرِ

إنِّی رَأیتُ و فِی الأیّامِ تَجرِبَةٌ

لِلصَّبرِ عاقبةً مَحمودَةَ الأثَرِ

فَقَلَّ مَن جَدَّ فِی شَیءٍ یُطالِبُهُ

فاستَصحَبَ الصَّبرَ إلاّ فازَ بِالظَّفَرِ ⁽³⁾

امام علی علیه السلام :

کسی که سرانجامش مرگ است سزامند فروتنی است/

و آدمی را از دنیایش قُوتی کافی است

انسانی که به خواسته ها و آمالش نمی رسد/

چرا باید چنین حرص و جوش زند

تو ای انسان بزودی رخت سفر بر می بندی/

به سوی مردمی که سخنشان سکوت است .

امام علی علیه السلام :

راز خود را جز برای خود فاش مکن/

زیرا هر دوستی را دوستی است

من مردان نادانی را دیده ام/

که هیچ پوستی را سالم نمی گذارند .

امام علی علیه السلام :

بر سختی سحر خیزی و شب زنده داری صبر کن/

و صبح زود در پی کارهایت روانه شو

از طلب، عاجز و خسته مشو/

زیرا ناتوانی و خستگی موفقیت را از بین می برد

روزگار، تجربه ها می آموزد و من دیدم که/

صبر و شکیبایی فرجامی پسندیده دارد

کم اند کسانی که در طلب چیزی بکوشند/

و صبر و پایداری ورزند اما به مقصود نرسند .

1) تاریخ دمشق : 42/528 .

2) تاریخ دمشق : 42/528 .

3) تاریخ دمشق : 42/529 .

270 - الشِّعار

270 - شعار

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : الکافی : 5 / 47 «باب الشِّعار» . مستدرک الوسائل : 11 / 112 باب 47 «استحباب اتّخاذ المسلمین شِعارا» .

2013 - الشِّعارُ

2013 - شعار

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهـ لَمّا أمَرَ بِالشِّعارِ قَبلَ الحَربِ ـ: لیَکُنْ فی شِعارِکُم اسمٌ مِن أسماءِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِسَرِیَّةٍ بَعَثَها ـ: لِیَکُنْ شِعارُکُم حم [لا ]یُنْصَرُونَ ، فإنّهُ اسمٌ مِن أسماءِ اللّهِ تعالی عظیمٌ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :کانَ شِعارُ أصحابِ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یومَ بَدرٍ : یا مَنصورُ أمِتْ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی شِعارٍ لَهُ لِیَومٍ مِن أیَّامِ واقِعَةِ الجَمَلِ ـ: حم لا یُنْصَرُونَ ، اللّهُمّ انصُرْنا علی القَومِ الناکِثِینَ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی حدیثٍ فی أصحابِ القائمِ علیه السلامـ: و هُم مِن خَشیَةِ اللّهِ مُشفِقُونَ، یَدْعُونَ بِالشَّهادَةِ، و یَتَمَنَّونَ أن یُقتَلُوا فی سبیلِ اللّهِ، شِعارُهُم : یا لَثاراتِ الحُسینِ علیه السلام ، إذا سارُوا یَسِیرُ الرُّعبُ أمامَهُم مَسِیرَةَ شَهرٍ . ⁽⁵⁾

2013

شعار

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ پیش از آغاز جنگ، به شعار دادن فرمان داد و ـفرمود : باید در شعارتان نامی از نامهای خدای متعال باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ آنگاه که سپاهی را اعزام کرد ـفرمود : شعارتان «حم [لا ]ینصرون» باشد ؛ زیرا آن یکی از نامهای بزرگ خداوند متعال است .

امام علی علیه السلام :شعار یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز بدر «ای (خدای) ظفرمند! بمیران» بود .

امام علی علیه السلام :یکی از شعارهای امیر المؤمنین علیه السلام در جنگ جمل این بود : «حم ، لا ینصرون ؛ خدایا! ما را بر مردمان پیمان شکن پیروز گردان» .

امام صادق علیه السلامـ در حدیثی درباره یاران قائم علیه السلام ـفرمود : آنان افرادی خدا ترس و شهادت طلبند ، آرزو دارند که در راه خدا کشته شوند . شعارشان: «ای خونخواهان حسین علیه السلام » است . چون به حرکت در آیند ، ترس و وحشت ، به فاصله یک ماه مسافت ، پیشاپیش آنان حرکت می کند .

1) دعائم الإسلام : 1/370 .

2) مستدرک الوسائل: 11/112/12559 .

3) الجعفریّات : 84 .

4) شرح نهج البلاغة : 1/262 .

5) مستدرک الوسائل : 11/114/12565 .

عنه علیه السلام :شِعارُنا یَومَ بَدرٍ : یا نَصرَ اللّهِ اقتَرِبْ اقتَرِبْ ......... شِعارُ الحُسینِ علیه السلام : یا محمّدُ ، و شِعارُنا : یا محمّدُ . ⁽¹⁾

2014 - شِعارُ المُسلِمینَ فِی القِیامَةِ

2014 - شعار مسلمانان در قیامت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :شِعارُ المُسلمینَ علی الصِّراطِ یَومَ القِیامَةِ : لا إلهَ إلاّ اللّهُ و علی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ المُتَوکِّلُونَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِعارُ المؤمنینَ علی الصِّراطِ یَومَ القِیامَةِ : رَبِّ ، سَلِّمْ سَلِّمْ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِعارُ اُمَّتی إذا حُمِلُوا علی الصِّراطِ : یا لا إلهَ إلاّ أنتَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شِعارُ المُؤمِنِینَ یَومَ یُبعَثُونَ مِن قُبورِهِم : لا إلهَ إلاّ اللّهُ و علی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ المؤمنونَ . ⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلام :شعار ما در روز بدر این بود : ای پیروزی خدا! نزدیک شو ، نزدیک شو ......... شعار حسین علیه السلام «یا محمّد» بود ، و شعار ما نیز «یا محمّد» است .

2014

شعار مسلمانان در قیامت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت شعار مسلمانان به هنگام عبور از صراط این است : خدایی جز اللّه نیست و توکّل کنندگان باید به خدا توکّل کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت شعار مؤمنان بر روی صراط این است : خدای من! به سلامت دار ، به سلامت دار .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شعار امّت من آن هنگام که بر صراط قرار گیرند این است : ای آن که جز تو خدایی نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شعار مؤمنان در روزی که از گورهایشان برانگیخته می شوند ، این است : خدایی جز اللّه نیست و مؤمنان باید به خدا توکّل کنند .

1) الکافی : 5/47/1 .

2) (انظر) بحار الأنوار : 19 / 163 ـ 165 .

3) جامع الأحادیث للقمّی : 89 .

4) کنز العمّال : 39030 .

5) کنز العمّال : 39031 .

6) کنز العمّال : 39032 .

عنه صلی الله علیه و آله :شِعارُ المؤمنینَ یومَ القِیامَةِ فی ظُلَمِ القِیامَةِ : لا إلهَ إلاّ أنتَ . ⁽¹⁾

⁽²⁾ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در تاریکیهای قیامت ، شعار مؤمنان این است : خدایی جز تو نیست .

1) کنز العمّال : 39033 .

2) (انظر) عنوان 294 «الصراط» .

271 - الشَّفاعة فی الدنیا

271 - شفاعت در دنیا

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : کنز العمّال : 3 / 268 «الشفاعة» . کنز العمّال : 3 / 269 ، 735 «محظور الشفاعة» .

2) انظر : الصلح (2) : باب 2229 ، الظلم : باب 2431 .

2015 - الشَّفاعَةُ

2015 - میانجیگری

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :اِشفَعُوا تُؤجَرُوا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِشفَعُوا تُؤجَرُوا ، وَ لْیَقضِ اللّهُ علی لِسانِ نَبِیِّهِ ما شاءَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ الصَّدقَةِ صَدَقَةُ اللِّسانِ ، الشَّفاعَةُ تَفُکُّ بِها الأسیرَ ، و تَحقُنُ بها الدَّمَ ، و تَجُرُّ المَعروفَ و الإحسانَ إلی أخِیکَ ، و تَدفَعُ عَنهُ الکَرِیهَةَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله:مَن شَفَعَ شَفاعَةً یَدفَعُ بها مَغرَما أو یُحیِی بها مَغنَما ، ثَبَّتَ اللّهُ تعالی قَدَمَیهِ حِینَ تَدحَضُ الأقدامُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ الشَّفاعَةِ أن تَشفَعَ بینَ اثنَینِ فی النِّکاحِ . ⁽⁵⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّفِیعُ جَناحُ الطّالِبِ . ⁽⁶⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الشَّفاعَةُ زَکاةُ الجاهِ . ⁽⁷⁾

⁽⁸⁾ 2015

میانجیگری

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :میانجیگری کنید تا پاداش بینید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :میانجیگری کنید تا پاداش یابید، و بر خداوند است که از زبان پیامبرش آنچه خواهد داوری کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین صدقه ، صدقه زبان است . با میانجیگری ، اسیر را آزاد می کنی ، از ریخته شدن خون جلوگیری می نمایی ، احسان را به طرف برادرت می کشانی و ناخوشایندی را از او دور می سازی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که با میانجیگری خود زیانی را دفع یا سودی را احیا کند ، خداوند متعال ، قدمهای او را استوار بدارد ، در روزی که قدمها می لغزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین وساطت این است که میان دو نفر در امر ازدواج واسطه شوی .

امام علی علیه السلام :میانجی ، پَر و بال طالب [حاجت ]است .

امام صادق علیه السلام :میانجیگری ، زکات مقام است .

1) کنز العمّال : 6489 .

2) کنز العمّال : 6490 .

3) کنز العمّال : 6493 .

4) کنز العمّال : 6496 .

5) کنز العمّال : 6492 .

6) نهج البلاغة : الحکمة 63 .

7) تحف العقول : 381 .

8) (انظر) الحدود : باب 746 .

272 - الشَّفاعة فی الآخرة

272 - شفاعت در آخرت

اشاره

بحار الأنوار : 94 / 1 باب 28 «الاستشفاع بمحمّد و آل محمّد صلوات اللّه علیهم» .

بحار الأنوار : 7 / 326 باب 17 «الوسیلة و ما یظهر من منزلة النبیّ و أهل بیته علیهم السلام» .

المیزان فی تفسیر القرآن : 1 / 155 ـ 184 «أبحاث الشفاعة» .

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 8 / 29 باب 21 «الشفاعة» . کنز العمّال : 14 / 390 ، 628 «الشفاعة» .

2016 - حَقیقَةُ الشَّفاعَةِ

2016 - حقیقت شفاعت

الکتاب :

(قُلْ للّهِِ الشَّفاعَةُ جَمِیعا ⁽¹⁾

و اللام فی « للّه » للملک ، و قوله : «لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ و الأَرْضِ» . الزمر : 44 .

فی مقام التعلیل للجملة السابقة ، و المعنی : کلّ شفاعة فإنّها مملوکة للّه فإنّه المالک لکلّ شیء ، إلاّ أن یأذن لأحد فی شیء منها فیملّکه إیاها ، و أمّا استقلال بعض عباده کالملائکة بملک الشفاعة مطلقا ـ کما یقولون ـ فممّا لا یکون ، قال تعالی : «ما مِنْ شَفِیعٍ إلاّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ» .

یونس : 3 .

و للآیة معنی آخر أدقّ إذا انضمّت إلی مثل قوله تعالی : «لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ و لا شَفِیعٌ» . الأنعام : 51 .

و هو أنّ الشفیع بالحقیقة هو اللّه سبحانه و غیره من الشفعاء لهم الشفاعة بإذن منه ، فقد تقدّم فی بحث الشفاعة فی الجزء الأوّل من الکتاب أنّ الشفاعة ینتهی إلی توسّط بعض صفاته تعالی بینه و بین المشفوع له لإصلاح حاله ، کتوسّط الرحمة و المغفرة بینه و بین عبده المذنب لإنجائه من وبال الذنب و تخلیصه من العذاب . المیزان فی تفسیر القرآن : 17/270.

لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ و الْأرْضِ ثُمَّ إلَیهِ تُرْجَعُونَ). ⁽²⁾

⁽³⁾ 2016

حقیقت شفاعت

قرآن :

«بگو : شفاعت تماماً از آنِ خداست . ⁽⁴⁾

این آیه توضیح و تأکیدی است بر آیه قبل که می فرماید : «بگو : حتی اگر آن شفیعان هیچ قدرتی نداشته باشند؟» .

و حرف لام در «للّه ِ» برای ملکیت است و آیه «فرمانروایی آسمانها و زمین خاصّ اوست» در مقام تعلیل جمله پیشین است و بدین معناست که هر شفاعتی مالِ خداست ؛ چرا که او مالک همه چیز است مگر این که در چیزی از آنها به کسی اجازه دهد و او را مالک آن نماید .

و اما این گفته برخی که بعضی بندگان خدا مانند فرشتگان در شفاعت از استقلال عمل مطلق برخوردارند، درست نیست .

خداوند متعال می فرماید : «شفاعت کننده ای نباشد مگر با اجازه او» . و این آیه چنانچه در کنار آیه «آنان را جز خدا هیچ یاور و شفیعی نباشد» قرار گیرد ، معنای دیگری، دقیقتر از آنچه گفتیم دارد و آن این که شفیع حقیقی همان خداوند سبحان است و دیگر شفیعان تنها به اذن او شفاعت می کنند .

. . . در بحث شفاعت گفتیم که شفاعت، با واسطه قرار گرفتن برخی صفات خداوند متعال، میان او و شخص شفاعت شده ، به منظور اصلاح وضع او ، صورت می پذیرد . مانند واسطه قرار گرفتن صفات رحمت و مغفرت، میان خدا و بنده گناهکار او، به منظور نجات وی از بار گناه و رهانیدنش از عذاب .

فرمانروایی آسمانها و زمین خاصّ اوست . سپس به نزد او باز

گردانیده می شوید» .

1) قال العلاّمة الطباطبائی فی تفسیر قوله تعالی : «قُلْ للّه ِِ الشَّفاعَةُ جَمیعا» : توضیح و تأکید لما مرّ من قوله : «قُلْ أ وَ لَوْ کانُوا لا یَمْلِکُونَ شَیْئا» . الزمر : 43 .

2) الزمر : 44 .

3) (انظر) الأنعام : 51 ، 70 ، السجدة : 4 .

4) علاّمه طباطبایی در تفسیر آیه «بگو : شفاعت تماماً از آنِ خداست» چنین فرمود :

2017 - شُروطُ الشَّفاعَةِ

2017 - شرایط شفاعت

الکتاب :

(مَنْ ذا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إلاّ بِإذْنِهِ). ⁽¹⁾

(إنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ و الْأرْضَ فِی سِتَّةِ أیَّامٍ ثُمَّ استَوَی عَلَی العَرشِ یُدَبِّرُ الْأمْرَ ما مِنْ شَفِیْعٍ إلاّ مِنْ بَعْدِ إذنِهِ ذلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم فاعْبُدُوهُ أ فَلا تَذَکَّرُونَ). ⁽²⁾

(لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إلاّ مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحمنِ عَهْدا). ⁽³⁾

(یَوْمَئذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إلاّ مَنْ أذِنَ لَهُ الرَّحمنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلاً). ⁽⁴⁾

(وَ لا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إلاّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ). ⁽⁵⁾

(وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّماواتِ لا تُغْنِی شَفاعَتُهُمْ شَیْئا إلاّ مِن بَعْدِ أنْ یَأذَنَ اللّهُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَرْضَی ). ⁽⁶⁾

(یَعْلَمُ ما بَینَ أیْدِیْهِم وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یَشفَعُونَ إلاّ لِمَنِ ارتَضَی وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ). ⁽⁷⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لا یَکونُ اللَّعّانُونَ شُهَداءَ و لا شُفَعاءَ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁸⁾

2017

شرایط شفاعت

قرآن :

«کیست که جز به اذن خدا ، نزد او شفاعت کند؟» .

«پروردگار شما آن خدایی است که آسمانها و زمین را در شش روز بیافرید . سپس بر عرش استیلا یافت . کار [آفرینش ]را تدبیر می کند . جز به رخصت او شفاعت کننده ای نباشد . این است خدا ، پروردگار شما . پس او را بپرستید . آیا پند نمی گیرید؟» .

«اختیار شفاعت ندارند مگر کسی که از جانب خدای رحمان پیمانی گرفته باشد» .

«در آن روز شفاعت سود ندهد مگر کسی را که خداوند رحمان اجازه دهد و سخنش او را پسند آید» .

«کسانی که به جای او می خوانند (می پرستند) ، اختیار شفاعت ندارند مگر کسانی که آگاهانه به حق گواهی داده باشند» .

«و چه بسیار فرشتگانی که در آسمانها هستند و شفاعتشان هیچ سود ندهد مگر بعد از آن که خداوند به هر کس که بخواهد و خشنود باشد اجازه دهد» .

«هر چه را فرا روی آنها و پشت سرشان است می داند و جز برای کسی که [خدا ]رضایت دهد شفاعت نمی کنند و خود از بیم او هراسانند» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسانی که زیاد لعن (نفرین) می کنند ، در روز قیامت نه حق گواهی دادن دارند و نه حق شفاعت .

1) البقرة : 255 .

2) یونس : 3 .

3) مریم : 87 .

4) طه : 109 .

5) الزخرف : 86 .

6) النجم : 26 .

7) الأنبیاء : 28 .

8) الدرّ المنثور : 1/352 .

عنه صلی الله علیه و آله :شَفاعَتی لاُِمَّتی مَن أحَبَّ أهلَ بَیتی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَأشفَعَنَّ یَومَ القِیامَةِ لِمَن کانَ فی قَلبِهِ جَناحُ بَعوضَةٍ إیمانٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَشفَعُ الأنبیاءُ فی کُلِّ مَن کانَ یَشهَدُ أن لا إلهَ إلاّ اللّهُ مُخلِصا،فَیُخرِجُونَهُم مِنها [أی من النّارِ ]. ⁽³⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :اِعلَمُوا أنّهُ لَیسَ یُغنی عنکُم مِنَ اللّهِ أحَدٌ مِن خَلقِهِ شَیئا ، لا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ ، و لا نَبِیٌّ مُرسَلٌ، و لا مَن دُونَ ذلکَ ، فَمَن سَرَّهُ أن تَنفَعَهُ شَفاعةُ الشافِعِینَ عندَ اللّهِ فَلیَطلُبْ إلی اللّهِ أن یَرضی عَنهُ . ⁽⁴⁾

عنـه علیه السلامـ فـی قـولـهِ تعـالـی : « لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إلاّ مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحمنِ عَهْدا» ـ: إلاّ مَن اُذِنَ لَهُ بِوَلایَةِ أمیرِ المؤمنینَ و الأئمَّةِ مِن بَعدِهِ فهُو العَهدُ عندَ اللّهِ . ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت من شامل آن کس از امّتم می شود که اهل بیت مرا دوست داشته باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من در روز قیامت کسی را که در دلش به اندازه بال پشه ای ایمان باشد ، شفاعت خواهم کرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبران برای همه کسانی که از روی اخلاص به یگانگی خدا شهادت داده باشند ، شفاعت می کنند و آنان را از دوزخ بیرون می آورند .

امام صادق علیه السلام :بدانید که هیچ یک از آفریدگان خدا ، برای شما نزد خداوند کاری نمی تواند بکند ؛ نه فرشته ای مقرّب و نه پیامبری مرسل و نه دیگران . پس ، هرکه خوش دارد که شفاعت شفاعت کنندگانِ از او، نزد خداوند مؤثر افتد، از خداوند بخواهد که از وی خشنود باشد .

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه: «اختیار شفاعت ندارند مگر کسی که از جانب خدای رحمان پیمانی گرفته باشد» ـفرمود : مگر کسانی که به ولایت امیر المؤمنین و امامان بعد از او اعتقاد داشته باشند و این همان پیمانی است که نزد خدا دارند .

1) کنز العمّال : 39057 .

2) کنز العمّال : 39043 .

3) مسند ابن حنبل : 4/25/11081 .

4) الکافی : 8/11/1 .

5) بحار الأنوار : 8/36/9 .

الإمامُ الرِّضا علیه السلامـ لَمّا سُئلَ عن قولِهِ تعالی : «لِمَنِ ارْتَضی» ـ: لا یَشفَعُونَ إلاّ لِمَنِ ارتَضی اللّهُ دِینَهُ . ⁽¹⁾

2018 - المَقامُ المَحمودُ

2018 - مقام ستوده

الکتاب :

(وَ مِنَ اللَّیلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسَی أنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقامَا مَحْمُودا). ⁽²⁾

(وَ لَلآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِن الْأُولَی * وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَی). ⁽³⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنَّ الناسَ یَصِیرُونَ یَومَ القِیامَةِ جُثیً ، کُلُّ اُمَّةٍ تَتبَعُ نَبِیَّها ، یَقولونَ : یا فُلانُ ، اشفَعْ ، یا فُلانُ، اشفَعْ، حتّی تَنتَهِیَ الشَّفاعَةُ إلی محمّدٍ ، فذلکَ یَومُ یَبعَثُهُ اللّهُ المَقامَ المَحمودَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا قُمتُ المَقامَ المَحمودَ تَشَفَّعتُ فی أصحابِ الکبائرِ مِن اُمَّتی، فَیُشَفِّعُنی اللّهُ فِیهِم ، و اللّهِ لا تَشَفَّعتُ فِیمَن آذی ذُرِّیَّتی . ⁽⁵⁾

امام رضا علیه السلامـ در پاسخ به پرسش از این سخن خداوند متعال که فرمود : «برای کسی که خدا رضایت دهد» ـفرمود : آنان تنها برای کسی شفاعت می کنند که خداوند از دین او راضی باشد .

2018

مقام ستوده

قرآن :

«و پاسی از شب را زنده بدار تا برای تو [به منزله ]نافله ای باشد ، امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند» .

«قطعاً آخرت برای تو نیکوتر از دنیا خواهد بود . بزودی پروردگارت تو را [آن قدر] عطا خواهد داد تا خشنود شوی» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت مردم گروه گروه می شوند و هر امّتی در پی پیامبر خود به راه می افتد و می گویند : فلانی! شفاعت کن ؛ فلانی! شفاعت کن ؛ تا آن که نوبت شفاعت به محمّد می رسد . و در این روز است که خداوند او را به مقامی ستوده می رساند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زمانی که به مقام ستوده برسم ، برای مرتکبان گناهان کبیره امت خود شفاعت می کنم و خداوند شفاعت من درباره آنها را می پذیرد . به خدا سوگند برای کسانی که فرزندان مرا بیازارند شفاعت نخواهم کرد .

1) عیون أخبار الرِّضا : 1/136/35 .

2) الإسراء : 79 .

3) الضحی : 4 ، 5 .

4) کنز العمّال : 39042 .

5) الأمالی للصدوق : 370/462 .

عنه صلی الله علیه و آله :لَو قد قُمتُ المَقامَ المَحمودَ لَشَفَعتُ فی أبی و اُمّی و عَمّی و أخٍ کانَ لی فی الجاهِلِیَّةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «و لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی» ـ: الشَّفاعَةُ ، و اللّهِ الشَّفاعةُ ، و اللّهِ الشَّفاعَةُ . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ أو الإمامُ الصّادقُ علیهما السلامـ فی قولِهِ تعالی: «عَسی أنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقامَا مَحْمُودا» ـ: هی الشَّفاعةُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

و قال النوویّ فی شرح صحیح مسلم : قال القاضی عیاض : مذهب أهل السنّة جواز الشفاعة عقلاً و وجوبها سمعا بصریح الآیات و بخبر الصادق ، و قد جاءت الآثار التی بلغت بمجموعها التّواتر بصحّة الشفاعة . بحار الأنوار: 8/62.

2019 - شَفاعَةُ الرَّسولِ صلی الله علیه وآله یَومَ القِیامَةِ

2019 - شفاعت پیامبرصلی الله علیه وآله در روز قیامت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ نَبِیٍّ دَعوَةٌ قد دَعا بِها و قد سَألَ سُؤلاً ، و قد خَبَأتُ دَعوَتی لِشَفاعَتِی لاُِمَّتی یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه به مقام ستوده برسم ، برای پدر و مادر و عمویم و برادری که در جاهلیت داشته ام شفاعت می کنم .

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه: «و بزودی پروردگارت تو را عطا می کند تا خشنود شوی» ـفرمود : آن، شفاعت است . به خدا سوگند، شفاعت است ؛ به خدا سوگند، شفاعت است .

امام باقر یا امام صادق علیهما السلامـ درباره آیه: «امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند» ـفرمود : آن، مقام شفاعت است . ⁽⁷⁾

2019

شفاعت پیامبر صلی الله علیه و آله در روز قیامت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر پیامبری به درگاه خدا دعایی کرده و از او چیزی خواسته است ، امّا من خواهش خود [از خدا ]را برای شفاعت امّتم در روز قیامت نگه داشته ام .

1) بحار الأنوار : 8/36/8 .

2) بحار الأنوار : 8/57/72 .

3) بحار الأنوار : 8/48/49 .

4) قال العلاّمة قدّس اللّه روحه فی شرحه علی التجرید : اتّفقت العلماء علی ثبوت الشفاعة للنبیّ صلی الله علیه و آله . بحار الأنوار : 8/36/61 .

5) (انظر) الشّفاعة فی الآخرة : باب 2029 .

6) الخصال : 29/103 .

7) علاّمه حلّی ـ قدس اللّه روحه ـ در شرح تجرید الاعتقاد می نویسد : همه علما بر شفاعت کردن پیامبر صلی الله علیه و آله اتفاق نظر دارند . نووی نیز در شرح صحیح مسلم از قول قاضی عیاض می گوید : بنا بر عقیده اهل سنّت ، شفاعت از نظر عقلی روا و از نظر نقلی ، بنا بر صریح آیات و خبر نبیّ صادق ، واجب است . درباره صحّت شفاعت اخبار فراوانی رسیده که مجموعا در حد تواتر است .

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ أعطانی مَسألَةً ، فَأخَّرتُ مَسألَتی لِشَفاعَةِ المُؤمنینَ مِن اُمَّتی یَومَ القِیامَةِ ، فَفَعَلَ ذلکَ . ⁽¹⁾

2020 - المَحرومُونَ مِنَ الشَّفاعَةِ

2020 - محرومانِ از شفاعت

الکتاب :

(یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قد جاءت رسل ربنا بالحقّ؛ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا). ⁽²⁾

(وَ ما أضَلَّنا إلاّ المُجرِمُونَ * فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ * وَ لا صَدِیقٍ حَمِیْمٍ). ⁽³⁾

(وَ کُنّا نُکَذِّبُ بِیَومِ الدِّینِ * حَتَّی أتانا الیَقِیْنُ * فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِیْنَ). ⁽⁴⁾

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الشَّفاعَةُ لا تَکونُ لِأهلِ الشَّکِّ و الشِّرْکِ ، و لا لِأهلِ الکُفرِ و الجُحُودِ ، بل یَکونُ لِلمؤمنینَ مِن أهلِ التوحیدِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن لم یُؤمِنْ بِشَفاعَتِی فلا أنالَهُ اللّهُ شَفاعَتِی . ⁽⁶⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به من فرمود از او خواهشی کنم ، اما من خواهش خود را برای شفاعت کردن مؤمنان امّتِ خویش در روز قیامت به تأخیر انداختم و خداوند هم پذیرفت .

2020

محرومانِ از شفاعت

قرآن :

«کسانی که آن را پیشتر فراموش کرده بودند ، می گویند : حقّا فرستادگان پروردگار ما حق را آورند. آیا [امروز] برای ما شفیعانی هستند که ما را شفاعت کنند؟» .

«و جز تباهکاران ما را گمراه نکردند . پس مارا شفیعانی نیست و نه دوستی مهربان» .

«ما روز جزا را دروغ می انگاشتیم . تا آن که مرگ ما فرا رسید . پس ، شفاعت شفاعت کنندگان ، سودشان نبخشد» .

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نه شکّاکان و مشرکان شفاعت شوند و نه کافران و منکران ؛ بلکه شفاعت مخصوص مؤمنان یکتا پرست است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که به شفاعت کردن من ایمان نداشته باشد ، خداوند شفاعت مرا به او نرساند .

1) بحار الأنوار : 8/37/14 .

2) الأعراف : 53 .

3) الشعراء : 99 ـ 101 .

4) المدّثّر : 46 ـ 48 .

5) بحار الأنوار : 8/58/75 .

6) عیون أخبار الرِّضا : 1/136/35 .

عنه صلی الله علیه و آله :شَفاعَتِی یَومَ القِیامَةِ حَقٌّ ، فَمَن لَم یُؤمِنْ بها لَم یَکُن مِن أهلِها . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رَجُلانِ لا تَنالُهُما شَفاعَتی : صاحِبُ سُلطانٍ عَسُوفٌ غَشُومٌ ، و غالٍ فی الدِّینِ مارِقٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أمّا شَفاعَتِی ففی أصحابِ الکبائرِ ما خَلا أهلَ الشِّرکِ و الظُّلمِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَنالُ شَفاعَتی مَنِ استَخَفَّ بِصلاتِهِ ، و لا یَرِدُ عَلَیَّ الحَوضَ لا و اللّهِ . ⁽⁴⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن کَذَّبَ بِشَفاعَةِ رسولِ اللّهِ لَم تَنَلهُ . ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :لَو أنَّ المَلائکَةَ المُقَرَّبِینَ و الأنبیاءَ المُرسَلِینَ شَفَعُوا فی ناصِبٍ ما شُفِّعُوا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا أمَرَ بِاجتِماعِ قَرابَتِهِ حَولَهُ و قد حَضَرَتهُ الوَفاةُ ـ: إنَّ شَفاعَتَنا لَن تَنالَ مُستَخِفّا بِالصَّلاةِ. ⁽⁷⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[موضوع] شفاعت من در روز قیامت یک حقیقت است. پس هرکه بدان ایمان نداشته باشد ، مشمول آن واقع نخواهد شد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت من به دو کس نمی رسد : قدرتمند مستبد و ستمگر، و غلوّ کننده خارج شده از دین .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت من درباره مرتکبانِ گناهان کبیره است ، به جز مشرکان و ستمگران .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که نماز را سبک بشمارد به شفاعت من دست نیابد، و به خدا سوگند که در کنار حوض [کوثر ]بر من وارد نشود .

امام علی علیه السلام :کسی که شفاعت رسول خدا صلی الله علیه و آله را دروغ شمارد، از شفاعت آن حضرت برخوردار نشود .

امام صادق علیه السلام :حتی اگر فرشتگان مقرّب و پیامبران مرسل درباره فرد ناصبی شفاعت کنند ، شفاعتشان پذیرفته نمی شود .

امام صادق علیه السلامـ هنگامی که در آستانه رحلت قرار گرفت و چون دستور داد بستگانش گرد او جمع شدند ـفرمود : کسی که نماز را سبک بشمارد ، شفاعت ما هرگز شامل حالش نمی شود .

1) کنز العمّال : 39059 .

2) الخصال : 63/93 .

3) الخصال : 355/36 .

4) المحاسن : 1/159/223 .

5) عیون أخبار الرِّضا : 2/66/292 .

6) المحاسن : 1/294/587 ، انظر بحار الأنوار : 8/41/27 و 68/126/ 54 .

7) المحاسن : 1/159/225 .

2021 - ما یَزعُمُهُ المُشرِکونَ مِنَ الشَّفاعَةِ

2021 - پندار مشرکان درباره شفاعت

(وَ ما نَرَی مَعَکُمْ شُفَعاءَکُمُ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ أنَّهُمْ فِیکُمْ شُرَکاءُ). ⁽¹⁾

(وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَضُرُّهُم وَ لا یَنْفَعُهُمْ وَ یَقُولُونَ هَؤلاءِ شُفَعاؤنا عِنْدَ اللّهِ). ⁽²⁾

(وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکائهِم شُفَعاءُ وَ کانُوا بِشُرَکائهِمْ کافِرِینَ). ⁽³⁾

2021

پندار مشرکان درباره شفاعت

قرآن :

«شفیعانتان را که در [کار] خودتان شریکان [خدا ]می پنداشتید همراهتان نمی بینیم . به یقین پیوند میان شما بریده شده و آنچه را که می پنداشتید از دست شما رفته است» .

«به جای خدا چیزهایی را می پرستند که نه زیانی به آنان می رسانند و نه سودی می بخشدشان . و می گویند : اینها شفیعان ما در نزد خدایند» .

«و برای آنان از شریکانشان شفیعانی نیست و خود منکر شریکان خود می شوند» .

2022 - الشَّفاعَةُ المَردودَةُ

2022 - شفاعت ناپذیرفته

الشَّفاعَةُ المَردودَةُ

الکتاب :

(و اتَّقُوا یَوما لا تَجزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئا وَ لا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا یُؤخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ). ⁽⁵⁾

(و اتَّقُوا یَوْما لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئا وَ لا یُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ). ⁽⁶⁾

(یا أیُّها الَّذِینَ آمَنُوا أنْفِقُوا مِمَّا رَزَقناکُمْ مِنْ قَبْلِ أنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ و الکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ). ⁽⁷⁾

2022

شفاعت نا پذیرفته

قرآن :

«و بترسید از روزی که هیچ کس چیزی [از عذاب خدا] را از کسی دفع نمی کند و نه از او شفاعتی پذیرفته و نه به جای وی بدلی گرفته می شود و نه یاری خواهند شد» .

«و بترسید از روزی که هیچ کس چیزی [از عذاب خدا] را از کسی دفع نمی کند و نه بدل و بلا گردانی از وی پذیرفته شود و نه او را میانجیگری سودمند افتد و نه یاری شوند» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید! پیش از فرا رسیدن روزی که در آن نه خرید و فروشی باشد و نه دوستیی و شفاعتی ، از آنچه به شما روزی داده ایم انفاق کنید و کافران ، همان ستمکارانند» .

1) الأنعام : 94 .

2) یونس : 18 .

3) الروم : 13 .

4) (انظر) الزمر : 43 ، یس : 23 ، غافر : 18 .

5) البقرة : 48 .

6) البقرة : 123 .

7) البقرة : 254 .

2023 - الشَّفاعةُ لِأهلِ الکَبائِرِ

2023 - شفاعت برای مرتکبان گناهان کبیره

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :و أمّا شَفاعَتِی ففی أصحابِ الکَبائرِ ما خَلا أهلَ الشِّرکِ و الظُّلمِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ نَبِیٍّ شَفاعَةٌ ، و إنّی خَبَأتُ شَفاعَتِی لِأهلِ الکَبائرِ مِن اُمَّتی یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّما الشَّفاعةُ یومَ القِیامَةِ لِمَن عَمِلَ الکَبائرَ مِن اُمَّتی ثُمّ ماتُوا علَیها . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شَفاعَتِی لأهلِ الکَبائرِ مِن اُمَّتی . ⁽⁴⁾

2023

شفاعت برای مرتکبان گناهان کبیره

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت من برای مرتکبان گناهان کبیره است ، به استثنای مشرکان و ستمگران .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر پیامبری شفاعتی می کند، و من شفاعت خود را برای اهل گناهان کبیره امّت خود در روز قیامت ، نگه داشته ام .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت روز قیامت ، در حقیقت، برای آن دسته از امّت من است که مرتکب گناهان کبیره شده و با همان گناهان (بدون توبه) مرده باشند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت من برای آن دسته از امّت من است که مرتکب گناهان کبیره شده باشند .

2024 - المُحسِنونَ وَالشَّفاعَةُ

2024 - نیکوکاران و شفاعت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّما شَفاعَتی لأهلِ الکبائرِ مِن اُمَّتی ، فأمّا المُحسِنُونَ فما علَیهِم مِن سَبیلٍ . ⁽⁶⁾

2024

نیکوکاران و شفاعت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت من ، در حقیقت، برای آن افراد از امّت من است که مرتکب گناهان کبیره شوند، و اما نیکوکاران که مشکلی ندارند .

1) الخصال : 355/36 .

2) الأمالی للطوسی : 380/815 .

3) کنز العمّال : 39549 .

4) کنز العمّال : 39055 .

5) (انظر) الذنب : باب 1378 . الشَّفاعة فی الآخرة : باب 2020 .

6) عیون أخبار الرِّضا : 1/136/35 .

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ نَشفَعُ فی المُذنِبِینَ مِن شِیعَتِنا ، فأمّا المُحسِنُونَ فقد نَجّاهُم اللّهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ مُؤمِنانِ : فَمُؤمِنٌ صَدَقَ بِعَهدِ اللّهِ و وَفی بِشَرطِهِ ، و ذلکَ قولُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «رِجالٌ صَدَقُوا ما عَاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ» ⁽²⁾فذلکَ الذی لا تُصِیبُهُ أهوالُ الدُّنیا و لا أهوالُ الآخِرَةِ ، و ذلکَ مِمَّن یَشفَعُ و لا یُشفَعُ لَهُ ، و مُؤمِنٌ کخامَةِ الزَّرعِ ، تَعوَجُّ أحیانا و تَقُومُ أحیانا ، فذلکَ مِمَّن تُصِیبُهُ أهوالُ الدُّنیا و أهوالُ الآخِرَةِ ، و ذلکَ مِمَّن یُشفَعُ لَهُ و لا یَشفَعُ . ⁽³⁾

2025 - حاجَةُ الأوَّلینَ وَالآخِرِینَ إلَی الشَّفاعَةِ

2025 - نیاز همگان به شفاعت

بحار الأنوار عَن أبی العبّاسِ المکبرِ عَن الإمام الباقر علیه السلامـ و قد قالَ لَهُ أبو أیمنَ : یا أبا جعفرٍ، تَغُرُّونَ الناسَ و تَقولونَ : شَفاعَةُ محمّدٍ، شَفاعَةُ محمّدٍ ! فَغَضِبَ علیه السلام حتّی تَرَبَّدَ وَجهُهُ ـ: وَیحَکَ یا أبا أیمَنَ ! أغَرَّکَ إن عَفَّ بَطْنُکَ و فَرجُکَ ؟! أما لَو قد رَأیتَ أفزاعَ القِیامَةِ لقدِ احتَجتَ إلی شَفاعَةِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله ، وَیلَکَ فَهل یَشفَعُ إلاّ لِمَن وَجَبَت لَهُ النارُ ؟! ثُمَّ قالَ : ما مِن أحَدٍ مِنَ الأوَّلِینَ و الآخِرِینَ إلاّ و هُو مُحتاجٌ إلی شَفاعَةِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام :در روز قیامت ما برای شیعیانِ گناهکار خود شفاعت می کنیم و اما نیکوکاران را خداوند خود نجات داده است .

امام صادق علیه السلام :مؤمن بر دو گونه است : مؤمنی که به عهد و شرط خدا وفا کند . و این سخن خداوند عزّ و جلّ است که : «مردانی هستند که به پیمانی که با خدا بسته بودند وفا کردند» . چنین مؤمنی نه گرفتار هول و هراسهای دنیا می شود و نه هول و هراسهای آخرت . او از کسانی است که خود شفاعت می کند و نیاز به شفاعت کسی ندارد ؛ [دوم ]مؤمنی که چون ساقه گیاه، گاه کج و گاه راست می شود . چنین مؤمنی، دستخوش هول و هراسهای دنیا و آخرت می شود و از جمله کسانی است که برایش شفاعت می شود، ولی قدرت شفاعت کردن ندارد .

2025

نیاز همگان به شفاعت

بحار الأنوارـ به نقل از أبو العباس مکبر ـ: امام باقر علیه السلام در پاسخ به ابو ایمن که به ایشان گفت : «ای ابا جعفر! شما مردم را می فریبید و پیوسته می گویید : شفاعت محمّد ، شفاعت محمّد . در حالی که چنان ناراحت شد که رنگ چهره اش برگشت ـ فرمود : وای بر تو ای ابا ایمن! داشتن عفّت شکم و شهوت ، تو را غرّه کرده است ؟ ! اگر صحنه های هول انگیز قیامت را ببینی حتماً به شفاعت محمّد صلی الله علیه و آله نیاز پیدا خواهی کرد . وای بر تو ، آیا شفاعت جز برای کسی است که مستوجب آتش باشد؟ آن گاه فرمود : هیچ کس ، از اولین و آخرین ، نیست مگر آن که در روز قیامت به شفاعت محمّد صلی الله علیه و آله نیازمند است .

1) فضائل الشیعة : 77/45 .

2) الأحزاب : 23 .

3) الکافی : 2/248/1 .

4) بحار الأنوار: 8/38/16.

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :ما أحَدٌ مِنَ الأوَّلِینَ و الآخِرِینَ إلاّ و هُو یَحتاجُ إلی شَفاعةِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئلَ : هَل یَحتاجُ المُؤمِنُ إلی شَفاعَةِ محمّدٍ صلی الله علیه و آله یَومَئذٍ ؟ ـ: نَعَم ، إنَّ لِلمُؤمِنِینَ خَطایا و ذُنُوبا ، و ما مِن أحَدٍ إلاّ یَحتاجُ إلی شَفاعَةِ محمّدٍ یَومَئذٍ . ⁽²⁾

الإمامُ الکاظمُ علیه السلامـ لِسَماعةَ بنِ مِهرانَ ـ: إذا کانَت (لَکَ) حاجَةٌ إلی اللّهِ فَقُلْ : «اللَّهُمَّ إنّی أسألُکَ بِحَقِّ محمّدٍ و عَلِیٍّ ؛ فإنَّ لَهُما عِندَک شَأناً مِنَ الشَّأنِ ......... » فإنّهُ إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ لَم یَبقَ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ و لا نَبِیٌّ مُرسَلٌ و لا مُؤمِنٌ مُمتَحَنٌ إلاّ و هُو یَحتاجُ إلَیهِما فی ذلکَ الیومِ . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام :هیچ کس ، از اولین و آخرین انسانها ، نیست مگر آن که به شفاعت محمّد صلی الله علیه و آله در روز قیامت نیاز دارد .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : مگر مؤمن به شفاعت محمّد صلی الله علیه و آله در آن روز نیازمند است؟ ـفرمود : آری ؛ مؤمنان نیز خطاها و گناهانی دارند و هیچ کس نیست مگر این که در آن روز به شفاعت محمّد محتاج است .

امام کاظم علیه السلامـ به سماعة بن مهران ـفرمود : هرگاه حاجتی به خدا پیدا کردی بگو : «خدایا! به حقّ محمّد و علی از تو مسألت می کنم ؛ زیرا که آن دو را نزد تو شأن و مقامی است ......... » . در روز قیامت هیچ فرشته مقرّبی و پیامبر مرسلی و مؤمن آزمایش شده ای نیست ، مگر این که در آن روز، به آن دو (محمّد و علی علیهما السلام) نیازمند است .

1) المحاسن : 1/293/583 .

2) بحار الأنوار: 8/48/51 .

3) الدعوات : 51/127 .

4) (انظر) بحار الأنوار : 8 / 63 . الجنّة : باب 563 .

2026 - الشُّفَعاءُ

2026 - شفاعت کنندگان

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ یَشفَعُونَ إلی اللّهِ عَزَّ و جلَّ فَیُشَفَّعُونَ : الأنبیاءُ ، ثُمّ العُلَماءُ ، ثُمّ الشُّهَداءُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الشَّفاعَةُ لِلأنْبِیاءِ و الأوصِیاءِ و المُؤمِنِینَ و المَلائکةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی أشفَعُ یَومَ القِیامَةِ فَاُشَفَّعُ ، و یَشفَعُ عَلِیٌّ فَیُشَفَّعُ و یَشفَعُ أهلُ بَیتی فَیُشَفَّعُونَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الشُّفَعاءُ خَمسَةٌ : القُرآنُ ، و الرَّحِمُ ، و الأمانَةُ ، و نَبِیُّکُم ، و أهلُ بَیتِ نَبِیِّکُم . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا القُرآنَ ؛ فإنّهُ شافِعٌ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الصِّیامُ و القُرآنُ یَشفَعانِ لِلعَبدِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا شَفیعَ أنجَحُ مِنَ التَّوبَةِ . ⁽⁷⁾

2026

شفاعت کنندگان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه گروه نزد خدای عزّ و جلّ شفاعت می کنند و شفاعتشان پذیرفته می شود : پیامبران ، سپس عالمان، و بعد شهیدان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت کردن ، مخصوص پیامبران و اوصیا و مؤمنان و فرشتگان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت من شفاعت می کنم و شفاعتم پذیرفته می شود و علی شفاعت می کند و شفاعتش پذیرفته می شود و اهل بیتم نیز شفاعت می کند و شفاعتشان پذیرفته می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفاعت کنندگان پنج تایند: قرآن ، خویشاوندی ، امانت ، پیامبر شما ، و اهل بیت پیامبرتان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قرآن را بیاموزید ؛ زیرا که قرآن در روز قیامت شفاعت کننده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روزه و قرآن در روز قیامت برای آدمی شفاعت می کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شفیعی کار آمدتر از توبه نیست .

1) الخصال : 156/197 .

2) بحار الأنوار : 8/58/75 .

3) مجمع البیان : 1/223 .

4) بحار الأنوار : 8/43/39 .

5) مسند ابن حنبل : 8/273/22219 .

6) مسند ابن حنبل : 2/586/6637 .

7) بحار الأنوار : 8/58/75 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مَن شَفَعَ لَهُ القُرآنُ یَومَ القِیامَةِ شُفِّعَ فیهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِستَجِیبُوا لِأنبِیاءِ اللّهِ ، و سَلِّمُوا لِأمرِهِم، و اعمَلُوا بطاعَتِهِم ؛ تَدخُلُوا فی شَفاعَتِهِم . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :شافِعُ الخَلقِ العَمَلُ بِالحَقِّ و لُزومُ الصِّدقِ . ⁽³⁾

الإمامُ الباقرُ و الإمامُ الصّادقُ علیهما السلام :و اللّهِ لَنَشفَعَنَّ ، و اللّهِ لَنَشفَعَنَّ فی المُذنِبِینَ مِن شِیعَتِنا حَتّی تَقولَ أعداؤنا إذا رَأوا ذلکَ : «فَما لَنا مِن شافِعِینَ* و لا صَدیقٍ حَمِیمٍ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ ......... قِیلَ للعابِدِ : انطَلِقْ إلی الجَنَّةِ ، و قیلَ للعالِمِ : قِفْ تَشفَعْ لِلناسِ بِحُسنِ تَأدِیبِکَ لَهُم . ⁽⁶⁾

2027 - الوَسیلَةُ

2027 - وسیله

الکتاب :

(یا أیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ و ابْتَغُوا إلَیهِ الوَسِیْلَةَ وَ جاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفلِحُونَ). ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :در روز قیامت، قرآن برای هر کس شفاعت کند ، شفاعتش پذیرفته می شود .

امام علی علیه السلام :دعوت پیامبران خدا را اجابت کنید و در برابر آنها سر تسلیم فرود آورید و فرمانشان را ببرید، تا مشمول شفاعت آنان شوید .

امام علی علیه السلام :شفیع مردمان، عملِ به حق است و پایبندی به صداقت و راستی .

امام باقر و امام صادق علیهما السلام :به خدا سوگند که ما شفاعت می کنیم ؛ به خدا سوگند که ما در حق شیعیان گنه کارمان شفاعت می کنیم ، چندان که دشمنان ما با دیدن آن می گویند : «ما را نه شفاعت کنندگانی است و نه دوستی مهربان» .

امام صادق علیه السلام :چون روز قیامت شود . . . به عابد گفته می شود : به بهشت برو، و به عالِم گفته می شود : بایست و به سبب آن که مردم را نیکو تربیت کردی ، برای آنان شفاعت کن .

2027

وسیله

قرآن :

«ای کسانی که ایمان آورده اید! از خدا بترسید و برای تقرّب به او وسیله جویید و در راهش جهاد کنید . باشد که رستگار شوید» .

1) نهج البلاغة: الخطبة176.

2) غرر الحکم : 2509 .

3) غرر الحکم : 5789 .

4) الشعراء : 100 و 101 .

5) بحار الأنوار:8/37/15.

6) علل الشرائع : 394/11 .

7) المائدة: 35 .

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :الوَسِیلَةُ دَرَجةٌ عِندَ اللّهِ لیسَ فَوقَها دَرَجَةٌ ، فَسَلُوا اللّهَ أن یُؤتِیَنی الوَسیلَةَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سَلُوا اللّهَ لی الوَسِیلَةَ ......... فَمَن سَألَ لی الوَسیلَةَ حَلَّتْ لَهُ الشَّفاعَةُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الأئمّةُ مِن وُلْدِ الحُسینِ علیه السلام، مَن أطاعَهُم فَقَد أطاعَ اللّهَ ، و مَن عَصاهُم فقد عَصَی اللّهَ عَزَّ و جلَّ ، هُم العُروَةُ الوُثقی ، و هُمُ الوَسیلَةُ إلی اللّهِ عَزّ و جلّ . ⁽³⁾

علل الشرایع عن أبی سعیدِ الخُدریِّ :کانَ النبیُّ صلی الله علیه و آله یقولُ : إذا سَألتُمُ اللّهَ لی فَاسألُوهُ الوَسیلَةَ ، فَسَألنا النبیَّ صلی الله علیه و آله عنِ الوَسیلةِ فقالَ : هی دَرَجَتی فی الجَنَّةِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :«وسیله» درجه ای است نزد خداوند که بالاتر از آن درجه ای نیست . پس ، از خدا بخواهید که به من «وسیله» عطا کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خداوند برای من وسیله مسألت کنید . . . که هر کس برای من وسیله مسألت کند ، شفاعت بر او روا گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امامان، از نسل حسین علیه السلام هستند . هرکه آنان را اطاعت کند ، خدا را اطاعت کرده است و هرکه آنان را نافرمانی کند خداوند عزّ و جلّ را نافرمانی کرده است . آنانند دستگیره محکم ، و آنانند وسیله تقرّب به خداوند عزّ و جلّ .

علل الشرائعـ به نقل از ابو سعید خدری ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمود : هرگاه از خداوند چیزی برای من خواستید ، وسیله بخواهید . از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره وسیله پرسیدیم ، فرمود : درجه من در بهشت است . ⁽⁶⁾

1) کنز العمّال : 39071 .

2) صحیح مسلم : 1/289/11 .

3) عیون أخبار الرِّضا : 2/58/217 .

4) علل الشرائع : 164/6 .

5) العلاّمة الطباطبائی بعد نقل الحدیث قال : و أنت إذا تدبّرت الحدیث و انطباق معنی الآیة علیه ، وجدت أنّ الوسیلة هی مقام النبیّ صلی الله علیه و آله من ربّه الذی به یتقرّب هو إلیه تعالی ، و یلحق به آله الطاهرون ثمّ الصّالحون من اُمّته . و قد ورد فی بعض الروایات عنهم علیهم السلام : أنّ رسول اللّه آخذ بحجزة ربّه ، و نحن آخذون بحجزته ، و أنتم آخذون بحجزتنا . المناقب لابن شهر آشوب : 3 / 75 .

6) علاّمه طباطبائی ، بعد از نقل این حدیث ، فرموده است : چنانچه در این حدیث و انطباق معنا و مفهوم آیه بر آن تأمل کنید ، در می یابید که «وسیله» همان مقام پیامبر صلی الله علیه و آله نزد پروردگارش است که پیامبر با آن به خداوند متعال تقرب می جوید و خاندان پاک او و بعد از آنها صالحان امّتش به وی می پیوندند . در برخی روایتهای ائمه علیهم السلام آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله دست به دامان پروردگارش شده است و ما به دامان او چنگ زده ایم و شما به دامان ما .

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أیُّها الناسُ ! إنَّ اللّهَ تعالی وَعَدَ نَبِیَّهُ مُحمّدا صلی الله علیه و آله الوَسیلَةَ و وَعدُهُ الحَقُّ و لَن یُخلِفَ اللّهُ وَعدَهُ ، ألا و إنّ الوَسیلَةَ علی ⁽¹⁾دَرَجِ الجَنَّةِ، و ذِروَةُ ذَوائبِ الزُّلفَةِ، و نِهایَةُ غایَةِ الاُمنِیَّةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی قولِهِ تعالی : «و ابْتَغُوا إلَیهِ الوَسِیلَةَ» ⁽³⁾ـ: أنا وَسِیلَتُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أفضَلَ ما تَوَسَّلَ بهِ المُتَوَسِّلُونَ إلی اللّهِ سبحانَهُ و تعالی : الإیمانُ بهِ و برسولِهِ ، و الجِهادُ فی سبیلِهِ، فإنّهُ ذِروَةُ الإسلامِ ، و کَلِمَةُ الإخلاصِ فإنّها الفِطرَةُ . ⁽⁵⁾

2028 - أحَقُّ النّاسِ بِالشَّفاعَةِ

2028 - سزاوارترین مردم به شفاعت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :إنّ أقرَبَکُم مِنّی غَدا و أوجَبَکُم عَلَیَّ شَفاعَةً : أصدَقُکُم لِسانا ، و أدّاکُم لِلأمانَةِ ، و أحسَنُکُم خُلُقا ، و أقرَبُکُم مِنَ الناسِ . ⁽⁶⁾

2028

سزاوارترین مردم به شفاعت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا نزدیکترین شما به من در فردا [ی قیامت] و سزاوارترین شما به شفاعت من ، راست گوترین ، امانتدارترین ، خوش اخلاق ترین، و نزدیکترین شما به مردم است .

2029 - شَفاعَةُ المُؤمِنِ عَلی قَدرِ عَمَلِهِ

2029 - شفاعت مؤمن به اندازه عمل اوست

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنّ المؤمنَ لَیَشفَعُ فی مِثلِ رَبِیعَةَ و مُضَرَ ، و إنَّ المؤمنَ لَیَشفَعُ حتّی لِخادِمِهِ ، و یقولُ : یا رَبِّ، حَقَّ خِدمَتی کانَ یَقِینی الحَرَّ و البَردَ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام :ای مردم! خداوند متعال به پیامبر خود محمّد صلی الله علیه و آله وعده وسیله داده و وعده او راست است و خداوند از وعده خود تخلّف نمی کند . بدانید که وسیله، بر فراز درجات بهشت، و ستیغِ بلندیهای تقرّب، و خطّ پایان آرزوست .

امام علی علیه السلامـ درباره آیه: «و برای تقرّب به او وسیله جویید» ـفرمود : من هستم وسیله او .

امام علی علیه السلام :بهترین چیزی که متوسّلان به خداوند سبحان و متعال به آن توسّل می جویند ، ایمان به او و به پیامبر اوست و جهاد در راه او که آن ستیغ اسلام است و کلمه توحید که آن سرشت و فطرت است .

2029

شفاعت مؤمن به اندازه عمل اوست

امام باقر علیه السلام :مؤمن، در حق افرادی به تعداد [دو قبیله بزرگ ]ربیعه و مضر شفاعت می کند ؛ مؤمن حتی برای خدمتگزار خود شفاعت می کند و می گوید : پروردگارا ؛ خدمتکارم بر من حق دارد . او مرا از گرما و سرما حفظ می کرد .

1) کذا فی المصدر ، و الظاهر أنّ الصحیح «أعلی» .

2) الکافی : 8/24/4 .

3) المائدة : 35 .

4) المیزان فی تفسیر القرآن : 5/333 .

5) نهج البلاغة : الخطبة 110 .

6) الأمالی للصدوق: 598/826 .

7) بحار الأنوار: 8/38/16.

عنه علیه السلام :یَشفَعُ الرَّجُلُ فی القَبیلَةِ ، و یَشفَعُ الرَّجُلُ لِأهلِ البَیتِ ، و یَشفَعُ الرجُلُ لِلرَّجُلَینِ علی قَدرِ عَمَلِهِ ، فذلکَ المَقامُ المَحمودُ . ⁽¹⁾

2030 - أدنَی المُؤمِنینَ شَفاعَةً

2030 - کمترین اندازه شفاعت مؤمن

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :فی المؤمنینَ مَن یَشفَعُ مِثلَ رَبِیعَةَ و مُضَرَ ، و أقَلُّ المُؤمنینَ شَفاعَةً مَن یَشفَعُ لِثَلاثِینَ إنسانا . ⁽²⁾

الإمامُ الباقرُ علیه السلام :إنّ أدنَی المؤمنینَ شَفاعَةً لَیَشفَعُ لِثلاثینَ إنسانا ، فَعِندَ ذلکَ یقولُ أهلُ النارِ : «فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ* و لا صَدیقٍ حَمِیمٍ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

امام باقر علیه السلام :انسان برای قبیله خود شفاعت می کند ؛ انسان برای خانواده خود شفاعت می کند ؛ انسان به اندازه عمل خود در حق دو نفر شفاعت می کند ؛ این است آن مقام پسندیده .

2030

کمترین اندازه شفاعت مؤمن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در میان مؤمنان کسانی هستند که به اندازه قبیله های ربیعه و مضر شفاعت می کنند و مؤمنانی که کمتر از همه حق شفاعت دارند برای سی نفر شفاعت می کنند .

امام باقر علیه السلام :مؤمنی که از همه کمتر می تواند شفاعت کند ، تا سی نفر را شفاعت می کند . در این هنگام دوزخیان می گویند : «ما را نه شفاعت کنندگانی است و نه دوستی مهربان» .

1) بحار الأنوار : 8/43/41 .

2) بحار الأنوار: 8/58/75.

3) الشعراء : 100 و 101 .

4) الکافی : 8/101/72 .

273 - الشَّقاوة

273 - بدبختی

اشاره

1) و لمزید الاطّلاع راجع : بحار الأنوار : 5 / 152 باب 6 «السعادة و الشقاوة» .

2) انظر : عنوان 233 «السعادة» ، الحرص : باب 797 ، رمضان : باب 1552 .

2031 - خَصائِصُ الشَّقِیِّ

2031 - ویژگیهای بدبخت

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :ثلاثةٌ لا یُخالِفُهُم إلاّ شَقِیٌّ : العالِمُ العامِلُ ، و اللَّبیبُ العاقِلُ ، و الإمامُ المُقسِطُ . ⁽¹⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الشَّقِیُّ مَنِ انخَدَعَ لِهَواهُ و غُرُورِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الشَّقِیَّ مَن حُرِمَ نَفعَ ما اُوتِیَ مِنَ العَقلِ و التَّجرِبَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :تَوَقَّوُا المَعاصِیَ و احبِسُوا أنفُسَکُم عنها ؛ فإنَّ الشَّقِیَّ مَن أطلَقَ فیها عِنانَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا یَجتَرِئُ عَلَی اللّهِ إلاّ جاهِلٌ شَقِیٌّ . ⁽⁵⁾

2031

ویژگیهای بدبخت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه کسند که جز بدبخت با آنها مخالفت نکند : عالمی که به علم خود عمل کند ، صاحب دل خردمند، و پیشوای دادگر .

امام علی علیه السلام :بدبخت کسی است که فریفته هوا و هوس خود گردد .

امام علی علیه السلام :بدبخت کسی است که از عقل و تجربه خود بهره نگیرد .

امام علی علیه السلام :از گناهان باز ایستید و نفسهای خود را از آنها باز دارید ؛ زیرا بدبخت کسی است که عنان خود را در عرصه گناهان رها سازد .

امام علی علیه السلام :بر خدا گستاخی نکند ، مگر نادانِ بدبخت .

2032 - الشَّقِیُّ شَقِیٌّ فی بَطنِ اُمِّهِ

2032 - بدبخت در شکم مادر خود بدبخت است

الکتاب :

(قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَینا شِقوَتُنا وَ کُنَّا قَوْما ضالِّیْنَ). ⁽⁶⁾

2032

بدبخت در شکم مادر خود بدبخت است

قرآن :

«گویند : پروردگار ما! بد بختیمان بر ما چیره گشت و ما مردمی گمراه بودیم» .

1) تنبیه الخواطر : 2/121 .

2) نهج البلاغة : الخطبة 86 .

3) نهج البلاغة: الکتاب78 .

4) غرر الحکم : 4499 .

5) نهج البلاغة: الکتاب53 .

6) المؤمنون : 106 .

الحدیث :

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :السَّعیدُ مَن سَعِدَ فی بَطنِ اُمِّهِ ، و الشَّقِیُّ مَن شَقِیَ فی بَطنِ اُمِّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن نَسَمَةٍ یَخلُقُها اللّهُ فی بَطنِ اُمِّهِ إلاّ أنّهُ شَقِیٌّ أو سَعیدٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن نَفسٍ مَنفُوسَةٍ إلاّ و قد کَتَبَ اللّهُ مَکانَها مِنَ الجَنَّةِ و النارِ ، و إلاّ و قد کُتِبَت شَقِیّةً أو سَعِیدةً ، أمّا أهلُ السَّعادَةِ فَیُیَسَّرونَ لِعَمَلِ أهلِ السَّعادَةِ ، و أمّا أهلُ الشَّقاوَةِ فَیُیَسَّرونَ لِعَمَلِ أهلِ الشَّقاوَةِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ثُمّ یَبعَثُ اللّهُ مَلَکَ الأرحامِ ......... یقولُ : یا إلهی ، أ شَقِیٌّ أم سَعِیدٌ؟ فَیُوحِی اللّهُ عَزَّ و جلَّ مِن ذلکَ ما یَشاءُ و یَکتُبُ المَلَکُ . ⁽⁴⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :إذا تَمَّتِ الأربَعَةُ أشهُرٍ [یَعنی لِلنُّطفَةِ ]بَعَثَ اللّهُ تبارکَ و تعالی إلَیها مَلَکَینِ خَلاّقَینِ یُصَوِّرانِهِ ، و یَکتُبانِ رِزقَهُ و أجَلَهُ و شَقیّا أو سَعیدا . ⁽⁵⁾

حدیث :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوشبخت از همان شکم مادر خود خوشبخت است و بدبخت از همان شکم مادر خود ، بدبخت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس نیست که خداوند او را در شکم مادرش بیافریند ، مگر این که [در همان جا ]بدبخت یا خوشبخت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس نیست که به دنیا بیاید ، مگر این که خداوند جایگاه او در بهشت و دوزخ و بدبخت یا خوشبخت بودن او را معلوم کرده است اما خوش بختان، به عملِ سعادتمندان موفّق می شوند ، و بد بختان ، به عملِ شقاوتمندان .

امام علی علیه السلام :سپس خداوند، فرشته زهدانها را می فرستد . . . می پرسد : بار خدایا! آیا بدبخت است یا نیکبخت؟ پس خداوند عزّ و جلّ آنچه بخواهد در این باره وحی می کند و فرشته آن را می نویسد .

امام رضا علیه السلام :چون چهار ماه [بر نطفه ]بگذرد خداوند تبارک و تعالی، دو فرشته آفریننده به سوی آن بفرستد، تا بدان شکل و صورت دهند و روزی و مدّت عمر و بدبختی یا خوشبختی او را رقم زنند .

1) کنز العمّال : 491 .

2) کنز العمّال : 579 .

3) کنز العمّال : 538 .

4) علل الشرائع : 95/4 .

5) قرب الإسناد : 353/1262 .

2033 - خَلقُ السَّعادَةِ وَالشَّقاوَةِ قَبلَ الخَلقِ

2033 - آفرینش خوشبختی و بدبختی پیش از آفرینش مردمان

المحاسن عن مَنصورِ بنِ حازِمٍ :قلتُ لأبی عبدِ اللّهِ علیه السلام : لَم تُجِبنی مُنذُ سِنینَ عنِ الشَّقاءِ و السَّعادَةِ ، أنَّهُما کانا من قَبلِ أن یَخلُقَ اللّهُ الخَلقَ ؟ قالَ: بَلی ، و أنا الساعَةَ أقُولُهُ. قُلتُ : فَأخبِرْنی عنِ السَّعیدِ هَل أبغَضَهُ اللّهُ علی حالٍ مِن الحالاتِ ؟ فقالَ : لو أبغَضَهُ علی حالٍ مِن الحالاتِ لَما ألطَفَ لَهُ حتّی یُخْرِجَهُ مِن حالٍ إلی حالٍ فَیَجعَلَهُ سَعیدا . قُلتُ : فَأخبِرْنی عنِ الشَّقِیِّ هَل أحَبَّهُ اللّهُ علی حالٍ مِن الحالاتِ ؟ فقال : لو أحَبَّهُ ......... ما تَرَکَهُ شَقیّا . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ خَلَقَ السَّعادَةَ و الشَّقاوَةَ قَبلَ أن یَخلُقَ خَلْقَهُ ، فَمَن عَلِمَهُ اللّهُ سَعیدا لَم یُبغِضْهُ أبَدا ، و إن عَمِلَ شَرّا أبغَضَ عَمَلَهُ و لَم یُبغِضْهُ ، و إن کانَ عَلِمَهُ شَقِیّا لَم یُحِبَّهُ أبدا ، و إن عَمِلَ صالحا أحَبَّ عَمَلَهُ و أبغَضَهُ لِما یَصِیرُ إلَیهِ . ⁽²⁾

⁽³⁾ 2033

آفرینش خوشبختی و بدبختی پیش از آفرینش مردمان

المحاسنـ به نقل از منصور بن حازم ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : آیا شقاوت و سعادت پیش از آن که خداوند خلایق را بیافریند وجود داشته اند ؟ حضرت فرمود : آری ، و اینک من آن را [برایت] می گویم . عرض کردم : پس ، مرا خبر ده که آیا خداوند انسانِ خوشبخت را در هیچ حالتی از حالات دشمنش می دارد؟ فرمود : اگر موردی از موارد او را دشمن می داشت، با نظر لطف خود او را از حالتی به حالتی در نمی آورد و خوشبختش نمی کرد . عرض کردم : مرا خبر ده از بدبخت که آیا حالی از حالات هست که خداوند او را در آن حالت دوست بدارد؟ فرمود : اگر او را در حالتی از حالت ها دوستش می داشت ......... بدبخت رهایش نمی کرد .

امام صادق علیه السلام :خداوند عزّ و جلّ پیش از آن که خلق خود را بیافریند خوشبختی و شور بختی را آفرید ؛ پس خداوند کسی را که بداند خوشبخت است ، دشمن نمی دارد و چنانچه کار بدی انجام دهد ، کارش را دشمن می دارد اما خود او را دشمن نمی دارد و هرگاه بداند بدبخت است ، هرگز او را دوست نمی دارد و چنانچه کار خوبی انجام دهد ، کارش را دوست می دارد اما به خاطر سرنوشتش وی را نا خوش می دارد .

1) المحاسن : 1/436/1010 .

2) التوحید : 357/5 .

3) (انظر) العمل : باب 2904 .

2034 - تَفسیرُ الأخبارِ السّابِقَةِ

2034 - تفسیر اخبار پیشین

التوحید عن محمّدِ بنِ أبی عُمَیرٍ :سَألتُ أبا الحسنِ موسی بنِ جَعفرٍ علیهما السلام عَن معنی قولِ رَسول اللّهِ صلی الله علیه و آله: «الشَّقِیُّ مَن شَقِیَ فی بَطنِ اُمِّهِ ، و السَّعیدُ مَن سَعِدَ فی بَطنِ اُمِّهِ» ، فقالَ : الشَّقِیُّ مَن عَلِمَ اللّهُ و هُو فی بَطنِ اُمِّهِ أنّهُ سَیَعمَلُ أعمالَ الأشقِیاءِ ، و السَّعیدُ مَن عَلِمَ اللّهُ و هُو فی بَطنِ اُمِّهِ أنّهُ سَیَعمَلُ أعمالَ السُّعَداءِ.

قُلتُ لَهُ : فَما مَعنی قولِهِ صلی الله علیه و آله : اِعمَلُوا فَکُلٌّ مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ؟

فقالَ : إنّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ خَلَقَ الجِنَّ و الإنسَ لِیَعبُدُوهُ ، و لَم یَخلُقْهُم لِیَعصُوهُ ، و ذلکَ قولُهُ عَزَّ و جلَّ : «و ما خَلَقْتُ الجِنَّ و الإنْسَ إلاّ لِیَعْبُدُونِ» ⁽¹⁾، فَیَسَّرَ کُلاًّ لِما خُلِقَ لَهُ ، فالوَیلُ لِمَنِ استَحَبَّ العَمی علی الهُدی . ⁽²⁾

2034

تفسیر اخبار پیشین

التوحیدـ به نقل از محمّد بن أبی عمیر ـ: از امام کاظم علیه السلام درباره سخن پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم که: بدبخت در همان شکم مادر خود بدبخت است و خوشبخت در همان شکم مادرش خوشبخت است. حضرت فرمود : کسی که بدبخت است در همان هنگامی که در شکم مادرش هست ، خداوند می داند او در آینده کارها و اعمال شقاوتمندان را خواهد کرد و کسی که خوشبخت باشد ، در همان شکم مادرش خداوند می داند که او در آینده اعمال و رفتار سعادتمندان را انجام خواهد داد .

عرض کردم : معنای این سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله چیست : «عمل کنید که هر کسی برای آنچه به منظور آن آفریده شده آماده می باشد»؟ فرمود : خداوند عزّ و جلّ جنّ و انس را برای عبادت کردن او آفرید نه برای معصیت کردنش . این، سخن خداوند عزّ و جلّ است آن جا که می فرماید :«جنّ و انس را نیافریدیم مگر برای این که مرا عبادت کنند» . بنا بر این ، همه را برای آنچه به منظور آن آفریده شده اند آماده کرده است ، پس وای بر کسی که کوری و گمراهی را بر هدایت ترجیح دهد .

2035 - ما یوجِبُ السَّعادَةَ

2035 - موجبات سعادت

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إنّ اللّهَ تبارکَ و تعالی یَنقُلُ العَبدَ مِنَ الشَّقاءِ إلی السَّعادَةِ ، و لا یَنقُلُهُ مِن السَّعادةِ إلی الشَّقاءِ . ⁽³⁾

2035

موجبات سعادت

امام صادق علیه السلام :خداوند تبارک و تعالی بنده را از بدبختی به خوشبختی منتقل می کند ، ولی از خوشبختی به بدبختی منتقل نمی کند .

1) الذاریات : 56 .

2) التوحید : 356/3 .

3) التوحید : 358/6 .

عنه علیه السلامـ فِیمَن زارَ الحسینَ علیه السلام عارِفا بِحَقِّهِ ـ: و إن کانَ شَقِیّا کُتِبَ سعیدا ، و لم یَزَلْ یَخُوضُ فی رَحمَةِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِیمَن قَرَأ سورةَ «الکافِرُونَ» و«الإخلاصِ» فی الفَریضَةِ ـ: و إن کانَ شَقیّا مُحِیَ مِن دِیوانِ الأشقیاءِ، و اُثبِتَ فی دِیوانِ السُّعَداءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ بَعدَ ذِکرِ دعاءٍ ـ: ما مِن عَبدٍ مُؤمِنٍ یَدعُو بِهِنَّ مُقبِلاً قَلبُهُ إلی اللّهِ عَزَّ و جلَّ إلاّ قَضَی حاجَتَهُ ، و لَو کانَ شَقِیّا رَجَوتُ أن یُحَوَّلَ سَعِیدا . ⁽³⁾

2036 - ما یوجِبُ الشَّقاءَ

2036 - موجبات بدبختی

الکتاب :

(یَوْمَ یَأتِ لاَ تَکَلَّمُ نَفْسٌ إلاَّ بِإذْنِهِ فَمِنْهُم شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ * فَأمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّار لَهُم فِیها زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ). ⁽⁴⁾

الحدیث :

الإمامُ الصّادقُ علیه السلامـ فی قولِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ : «قالوا رَبَّنا غَلَبَت عَلَینا شِقوَتُنا» ⁽⁵⁾ـ: بِأعمالِهِم شَقُوا . ⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلامـ درباره کسی که حسین علیه السلام را با آگاهی از حق (مقام) آن حضرت زیارت کند ـفرمود : اگر بدبخت باشد، خوشبخت نوشته می شود و پیوسته در رحمت خداوند عزّ و جلّ غوطه می خورَد .

امام صادق علیه السلامـ درباره کسی که سوره «کافرون» و «اخلاص» را در نماز واجب بخواند ـفرمود : اگر بدبخت باشد، نامش از دیوان شور بختان پاک می شود و در دیوان نیکبختان ثبت می گردد .

امام صادق علیه السلامـ بعد از ذکر دعایی ـفرمود : هر بنده مؤمنی که ، با توجّه قلبی به خداوند عزّ و جلّ ، این دعاها را بخواند ، خداوند حاجتش را برآورده سازد و چنانچه بدبخت باشد، امید دارم که خوشبخت گردد .

2036

موجبات بدبختی

قرآن :

«روزی که چون بیاید هیچ کس جز به اذن او سخن نگوید و مردمان بعضی بدبخت باشند و بعضی نیکبخت . و اما آنان که بد بختند در آتش ، فریاد و ناله ای دارند» .

حدیث :

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «گویند : ای پروردگار ما! بد بختیمان بر ما چیره گشت» ـفرمود : به سبب اعمال و کردارشان بدبخت شدند .

1) کامل الزیارات : 307/517 .

2) ثواب الأعمال : 155/1 .

3) الکافی : 2/516/1.

4) هود : 105 ، 106 .

5) المؤمنون : 106 .

6) التوحید : 356/2 .

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ مِن کتابِهِ للأشتَرِ حینَ وَلاّهُ مِصرَ ـ: أمَرَهُ بِتقوَی اللّهِ ، و إیثارِ طاعَتِهِ ، و اتِّباعِ ما أمَرَ بهِ فی کتابِهِ مِن فَرائضِهِ و سُنَنِهِ ، التی لا یَسعَدُ أحَدٌ إلاّ باتِّباعِها ، و لا یَشقی إلاّ مَع جُحُودِها و إضاعَتِها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام:مَن کَثُرَ حِرصُهُ کَثُرَ شَقاؤهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ و الوَلَهَ بالدُّنیا ؛ فإنّها تُورِثُکَ الشَّقاءَ و البَلاءَ ، و تَحدُوکَ علی بَیعِ البَقاءِ بِالفَناءِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحِرصُ أحَدُ الشَّقاءَینِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سَبَبُ الشَّقاءِ حُبُّ الدُّنیا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ خَلقِ آدَمَ علیه السلام ـ: فقالَ سبحانَهُ : «اُسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إلاّ إبلیسَ» ⁽⁶⁾اِعتَرَتهُ الحَمِیَّةُ ، و غَلَبَتْ علَیهِ الشِّقوَةُ ، و تَعَزَّزَ بِخِلقَةِ النارِ ، و استَوهَنَ خَلقَ الصَّلصالِ . ⁽⁷⁾

امام علی علیه السلامـ در فرمان استانداری مصر به مالک اشتر ـنوشت : علی بن ابی طالب امر می کند او (مالک) را به تقوای الهی و برگزیدن فرمان خدا و پیروی از واجبات و مستحبّات او، که در کتابش (قرآن کریم) به آنها فرمان داده است و هیچ کس، جز به پیروی از آنها خوشبخت نمی گردد و هیچ کس جز با انکار و فرو گذاشتن آنها بدبخت نمی شود .

امام علی علیه السلام :کسی که آزمندیش زیاد باشد ، رنج و بدبختیش بسیار باشد .

امام علی علیه السلام :از شیفته شدن به دنیا بپرهیز ، که برای تو بدبختی و گرفتاری می آورد و موجب می شود که آنچه را ماندنی است ، به آنچه رفتنی است ، بفروشی .

امام علی علیه السلام :آزمندی ، یکی از دو بدبختی است.

امام علی علیه السلام :علّت بدبختی ، دنیا دوستی است.

امام علی علیه السلامـ در شرح آفرینش آدم علیه السلام ـفرمود : خداوند سبحان فرمود :«بر آدم سجده کنید . پس همه سجده کردند، مگر ابلیس» غرور و نخوت او را فرا گرفت و بدبختی بر وجود وی چیره گشت و به آفرینش [خود] از آتش بالید و آفرینش [آدم از ]گِلِ خشک را خوار شمرد .

1) نهج البلاغة: الکتاب53 .

2) غرر الحکم : 8602 .

3) غرر الحکم : 2707 .

4) غرر الحکم : 1629 .

5) غرر الحکم : 5516 .

6) الإسراء : 61 .

7) نهج البلاغة : الخطبة 1 .

عنه علیه السلام :فَیا لَها حَسرَةً علی کُلِّ ذِی غَفلَةٍ أن یکونَ عُمُرُهُ علَیهِ حُجَّةً ، و أن تُؤَدِّیَهُ أیّامُهُ إلی الشِّقوَةِ ! ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :فَمَن یَبتَغِ غَیرَ الإسلامِ دِینا تَتَحَقَّقْ شِقوَتُهُ، و تَنفَصِمْ عُروَتُهُ ، و تَعظُمْ کَبوَتُهُ ، و یَکُنْ مَآبُهُ إلی الحُزنِ الطَّویلِ و العَذابِ الوَبِیلِ (الشَّدِیدِ) . ⁽²⁾

الإمامُ الحسینُ علیه السلامـ فی دعاءِ یَومِ عَرَفَةَ ـ: اللّهُمّ اجعَلْنی أخشاکَ کَأنّی أراکَ ، و أسعِدْنی بتَقواکَ ، و لا تُشقِنی بِمَعصِیَتِکَ . ⁽³⁾

الإمامُ الرِّضا علیه السلام :جَفَّ القَلَمُ بحَقیقَةِ الکتابِ مِنَ اللّهِ بِالسَّعادَةِ لِمَن آمَنَ و اتَّقی، و الشَّقاوَةِ مِنَ اللّهِ تبارکَ و تعالی لِمَن کَذَّبَ و عَصی . ⁽⁴⁾

2037 - أشقَی النّاسِ

2037 - بدبخت ترین مردم

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :أشقَی الناسِ المُلُوکُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أشقَی الأشقیاءِ مَنِ اجتَمَعَ علَیهِ فَقرُ الدُّنیا و عَذابُ الآخِرَةِ . ⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام :ای دریغ بر آن بی خبری که عمرش بر او حجّت باشد و گذشتِ روزگارانش او را به بدبختی کشاند .

امام علی علیه السلام :هرکه دینی جز اسلام بجوید به بدبختی گرفتار آید و دستاویزش از هم گسیخته شود و به رو در افتادن و سقوطش [در عذاب و آتش] سخت باشد و به اندوهِ دراز و عذاب دردناک مبتلا گردد .

امام حسین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـگفت : بار خدایا! کاری کن که از تو چنان بترسم که گویی می بینمت، و با تقوا و ترس از خودت خوش بختم گردان، و با معصیت و نا فرمانیت شور بختم مکن .

امام رضا علیه السلام :قلم تقدیر خداوندی بر خوشبختی کسی که ایمان آورَد و تقوا داشته باشد و بر بدبختی کسی که ایمان نیاورَد و نافرمانی ورزد، رقم خورده است .

2037

بد بخت ترین مردم

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بد بخت ترین مردمان ، شاهانند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بد بخت ترین بد بختها ، کسی است که فقر دنیا و عذاب آخرت در او جمع شود .

1) نهج البلاغة: الخطبة64.

2) نهج البلاغة : الخطبة 161 .

3) بحار الأنوار: 98/218/3.

4) قرب الإسناد : 355/1270 .

5) مشکاة الأنوار : 399/1319 .

6) کنز العمّال : 16683 .

مجمع البیان عَن عُثمانِ بنِ صُهَیبٍ عَن أبیهِ :قالَ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لعلِیِّ بنِ أبی طالبِ علیه السلام : مَن أشقَی الأوَّلِینَ؟ قالَ : عاقِرُ الناقَةِ ، قالَ : صَدَقتَ ، فَمَن أشقَی الآخِرِینَ؟ قالَ : قُلتُ : لا أعلَمُ یا رسولَ اللّهِ ، قالَ : الذی یَضرِبُکَ علی هذِهِ، و أشارَ إلی یافُوخِهِ . ⁽¹⁾

عیسی علیه السلام :أشقَی الناسِ مَن هُو مَعروفٌ عندَ الناسِ بِعِلمِهِ مَجهولٌ بِعَمَلِهِ . ⁽²⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلامـ و قد سُئلَ عن أشقَی الناسِ ـ: مَن باعَ دِینَهُ بِدُنیا غَیرِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أشقاکُم أحرَصُکُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أشقَی الناسِ مَن غَلَبَهُ هَواهُ ، فَمَلَکَتهُ دُنیاهُ و أفسَدَ اُخراهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مِن أعظَمِ الشَّقاوَةِ القَساوَةُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی الدعاءِ ـ: یا رَبِّ ، ما أشقی جَدَّ مَن لَم یَعظُمْ فی عَینِهِ و قَلبِهِ ما رَأی مِن مُلکِکَ و سُلطانِکَ فی جَنبِ ما لَم تَرَ عَینُهُ و قَلبُهُ مِن مُلکِکَ و سُلطانِکَ ! و أشقی مِنهُ مَن لَم یَصغُرْ فی عَینِهِ و قَلبِهِ ما رَأی و ما لَم یَرَ مِن مُلکِکَ و سُلطانِکَ فی جَنبِ عَظَمَتِکَ و جَلالِکَ ، لا إلهَ إلاّ أنتَ سبحانَکَ إنّی کُنتُ مِن الظالِمینَ . ⁽⁷⁾

مجمع البیانـ به نقل از عثمان بن صهیب از پدرش ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله از علی علیه السلام پرسید : بد بخت ترین مردمان گذشته کیست؟ [ علی علیه السلام ]گفت : پی کننده ناقه . فرمود : درست است . پرسید : بد بخت ترین مردم در آینده کیست؟ گفت : نمی دانم ای رسول خدا . پیامبر صلی الله علیه و آله به ملاج علی علیه السلام اشاره کرد و فرمود : آن کسی که به این جا ضربت زند .

عیسی علیه السلام :بد بخت ترین مردم ، کسی است که در میان مردم به علم شناخته شده باشد و به عمل، ناشناخته .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به این پرسش که بد بخت ترین مردم کیست ـفرمود : کسی که دین خود را به دنیای دیگری بفروشد .

امام علی علیه السلام :بد بخت ترین شما ، آزمندترین شماست .

امام علی علیه السلام :بد بخت ترین مردم کسی است که هوای نفْس بر او چیره شود ؛ پس دنیایش او را در اختیار خود گیرد و آخرت خویش را تباه گرداند .

امام علی علیه السلام :یکی از بزرگترین بدبختیها ، سنگدلی است .

امام علی علیه السلامـ در دعاـگفت : پروردگارا! چه بدبخت است کسی که قدرت و شوکت مشهود تو و نیز قدرت و شوکت نا مشهود تو ، در نگاه و دل او با عظمت نیاید و بد بخت تر از او کسی است که قدرت و شوکت مشهود و نا مشهودِ تو، در قیاس با عظمت و جلالِ خود تو در چشم و دلش خُرد و ناچیز نیاید . لا إله إلاّ أنت سبحانک إنّی کنت من الظالمین (خدایی جز تو نیست ، پاکی تو ای خدا ، من از ستمگران بودم) .

1) مجمع البیان : 10/756 . و انظر تفسیر نور الثقلین : 5/587/11 ـ 13 .

2) بحار الأنوار: 2/52/19.

3) الأمالی للصدوق : 478/644 .

4) غرر الحکم : 2835 .

5) غرر الحکم : 3237 .

6) غرر الحکم : 9376 .

7) تحف العقول : 218 .

2038 - عَلاماتُ الشَّقاءِ

2038 - نشانه های بدبختی

رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله :مِن علاماتِ الشَّقاءِ : جُمُودُ العَینِ ، و قَسوَةُ القَلبِ ، و شِدَّةُ الحِرصِ فی طَلَبِ الرِّزقِ ، و الإصرارُ علی الذَّنبِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا علیُّ ، أربَعُ خِصالٍ مِنَ الشَّقاءِ : جُمُودُ العَینِ ، و قَساوَةُ القَلبِ ، و بُعدُ الأمَلِ ، و حُبُّ البَقاءِ . ⁽³⁾

الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مِن عَلامةِ الشَّقاءِ غِشُّ الصَّدیقِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مِن علاماتِ الشَّقاءِ الإساءَةُ إلی الأخیارِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مِن الشَّقاءِ إفسادُ المَعادِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مِنَ الشَّقاءِ أن یَصُونَ المَرءُ دُنیاهُ بِدِینِهِ . ⁽⁷⁾

2038

نشانه های بدبختی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از نشانه های بدبختی است : خشکی چشم و سختی دل و حرص زدن زیاد در طلب روزی و پافشاری بر گناه .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! چهار چیز نشانه بدبختی است : خشکی چشم ، قساوت قلب ، آرزوی دراز، و عشق به زنده ماندن .

امام علی علیه السلام :از نشانه بدبختی، دغلکاری با دوست است .

امام علی علیه السلام :از نشانه های شقاوت ، بدی کردن به نیکان است .

امام علی علیه السلام :تباه کردن معاد ، از بدبختی است .

امام علی علیه السلام :از بدبختی است که انسان دین خود را وسیله حفظ دنیایش قرار دهد .

1) (انظر) الخلقة : باب 1074 .

2) الخصال : 243/96 .

3) الخصال : 243/97 .

4) غرر الحکم : 9297 .

5) غرر الحکم : 9307 .

6) غرر الحکم : 9274 .

7) غرر الحکم : 9346 .

عنه علیه السلام :مِنَ الشَّقاءِ فَسادُ النِّیَّةِ . ⁽¹⁾

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :إذا أرَدتَ أن تَعلَمَ أ شَقِیٌّ الرَّجُلُ أم سَعیدٌ ، فَانظُرْ مَعروفَهُ إلی مَن یَصنَعُهُ ؛ فإن کانَ یَصنَعُهُ إلی مَن هو أهلُهُ فَاعلَم أنّهُ خَیرٌ ، و إن کانَ یَصنَعُهُ إلی غَیرِ أهلِهِ فَاعلَم أنّهُ لَیسَ لَهُ عِندَ اللّهِ خَیرٌ . ⁽²⁾