روز شمار تاریخ معاصر ایران جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : فراهانی، حسن، ۱۳۴۷ -

عنوان و نام پدیدآور : روزشمار تاریخ معاصر ایران/ حسن فراهانی.

مشخصات نشر : تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ۱۸ج.؛ ۲۲×۲۹ س‌م.

شابک : دوره : 964-5645-73-5 ؛ ج.۱ : 964-5645-72-7 ؛ ۱۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲ : 978-964-5645-97-5 ؛ ج.۳ : 978-600-5786-03-3 ؛ ۱۷۰۰۰۰ ریال : ج.۴ : 978-600-5786-06-4 ؛ ۳۵۰۰۰۰ ریال : ج.۵ 978-600-5786-29-3 : ؛ ۳۰۰۰۰۰ ریال : ج.۷ 978-600-5786-25-5 :

یادداشت : ج.۲ (چاپ اول: بهار ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۸۹) (فیپا).

یادداشت : ج.۴ (چاپ اول: ۱۳۹۰) (فیپا).

یادداشت : ج.۵ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

یادداشت : ج.۷ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. سوم اسفند ۱۲۹۹- ۱۳۰۰.- ج. ۲. سی‌ام اسفند ۱۳۰۰- یکم فروردین ۱۳۰۲/ هدایت‌الله بهبودی.- ج.۳. ۱۳۰۲ شمسی/ هدایت‌الله بهبودی. ̠ ج. ۴. ۱۳۰۳ خورشیدی/ هدایت‌الله بهبودی.- ج.۵. ۱۳۰۴ خورشیدی/ هدایت‌الله بهبودی.- ج.۷. ۱۳۰۶ خورشیدی/ حمیدرضا آریانفر

موضوع : سال‌شمار

موضوع : ایران -- تاریخ -- سالشمار

شناسه افزوده : بهبودی، هدایت‌الله، ۱۳۳۹ -

شناسه افزوده : آریان‌فر، حمیدرضا، ۱۳۵۶ -

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

رده بندی کنگره : DSR۷۶/ف۴ر۹ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۰۲

شماره کتابشناسی ملی : م۸۵-۲۹۲۶۰

اشاره

ص: 1

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

مقدمه

ص: 6

دومین مجلد از مجموعه کتابهای روزشمار تاریخ معاصر ایران دربرگیرنده تقویم رخدادهای سال 1301 ش است. ایران در سال 1301 سه دولت کوتاه‌مدت را تجربه کرد. دولت مشیر الدوله که سال گذشته (1300) کابینه خود را تشکیل داده بود، نتوانست در برابر زیاده‌خواهیهای رضا خان وزیر جنگ دوام بیاورد. پس از استعفای مشیر الدوله، مجلس به قوام السلطنه رأی اعتماد داد. او تمامی توان خود را صرف تصویب لایحه اعطای امتیاز نفت شمال به امریکا کرد. اما مخالفتهای روسیه که با اهرم فشار قطع روابط تجاری همراه بود، این دولت را به سقوط کشاند و مستوفی الممالک که ظاهرا مورد پذیرش همسایه شمالی بود، قدرت اجرایی را در دست گرفت.

نشانه‌های ناپایداری کابینه او از اواخر سال 1301 رخ نمود، چرا که پشتیبانی مجلس را رفته‌رفته از دست داد.

مجلس دوره چهارم مشروطه بیشترین عمر خود را با نظم و بدون فترت در 1301 گذراند.

مجلس این دوره را اگر تنها نهاد مدنی، و خیرخواه وطن بدانیم داوری بجایی کرده‌ایم. اما سازوکار کند تصویب لوایح، شکننده بودن فراکسیون‌ها و ناپختگی سیاسی تعدادی از نمایندگان، مجلس را از بخشیدن ثبات به کشور ناتوان می‌ساخت. مجلس چهارم هرچه بود، جنبه فرمایشی نداشت؛ از این توان برخوردار بود که بر کارکرد وزارت خانه‌ها، حتی وزارت خانه یکه‌تازی چون وزارت جنگ که رضا خان بر آن حکم می‌راند، نظارت کند و گاه آنها را به استیضاح کشیده تا مرز استعفا پیش ببرد. طرح هایی که در این دوره از مجلس شورای ملی به تصویب رسید طرح‌های کم‌اهمیتی نبود، اما خزانه خالی دولت امکان تحقق آنها را منتفی می‌کرد. همین موضوع، دولت‌ها را با اعتصاب‌های دائمی کارکنان خود روبه‌رو کرده بود. پرداخت حقوق برخی وزارت خانه‌ها گاه تا نه ماه به تعویق می‌افتاد. موج اعتصابها به بدنه نیروهای نظمیه (آژانها) نیز سرایت کرده بود. کمتر روزی است که در روزنامه‌های وقت شاهد خبری از اعتصابها نباشیم.

روزنامه‌ها محدودیتی برای موضع‌گیری نداشتند. به‌ویژه روزنامه‌های چپگرا در حمله به شاه،

ص: 7

دولت، وزراء و نمایندگان تا مرز هتاکی پیش می‌رفتند. جراید راست‌گرا برخلاف آنها طرفدار آرامش و روند طبیعی اوضاع بودند. اما هرچه بود، فضای ضد انگلیسی بر بیشتر روزنامه‌ها غلبه داشت. سفارت انگلیس برای مقابله با این فضا تا حد تهدید به بیرون بردن همه مأموران سیاسی خود پیش رفت و در ن هایت قوام السلطنه با تعطیلی حدود نه نشریه به رویارویی مطبوعات رفت.

بی‌شک قوام السلطنه منفورترین چهره در مطبوعات چپگرای این دوره است. این اقدام قوام السلطنه قبل از این‌که تمکین در برابر خواست انگلیس باشد، ایجاد موازنه قدرت برای پیشبرد امور دولت در برخورد با فشار روسیه شوروی و انگلیس بود.

مهم‌ترین موضوع اقتصادی در این سال اعطای امتیاز نفت شمال به امریکا بود. این مسئله به واسطه عوامل گوناگون چنان پیچیده و گره‌دار شد که امکان اعطای آن منتفی گردید. ایران امیدوار بود با دادن امتیاز و گرفتن وام هم پولی به خزانه خالی خود بریزد و هم با حضور نیروی سوم (امریکا) از فشار انگلیس و روسیه شوروی بکاهد. انگلیس بدون گرفتن سهمی برای خود، تمایلی به موافقت با اعطای این امتیاز نداشت. روسیه شوروی هم که قرار بود لوله‌های نفت شمال ایران از خاک او بگذرد، برای خود فایده‌ای پیش رو نمی‌دید. حتی این امتیاز را حق از دست رفته خود در امتیاز خوشتاریا تلقی می‌کرد. نمایندگان مجلس متأسفانه در این موضوع منافع ملی را فدای گرایشهای سیاسی خود کردند. رویارویی دو فراکسیون به رهبری مدرس و سلیمان میرزا در برخی مقاطع متوجه این موضوع بود. مدرس تصویب این لایحه را در جهت منافع کشور ارزیابی می‌کرد و سلیمان میرزا تصویب آن را پیروزی جناح مقابل دانست.

غیر از این رقابت دو کمپانی امریکایی سینکلر و استانداراویل برای گرفتن این امتیاز، مسئله را تا همراه کردن برخی از دولتمردان پیش برد و به پیچیده شدن آن کمک کرد. در روند همین رقابت کمپانی سینکلر پیشنهادهای اغواکننده‌ای به رضا خان وزیر جنگ داد.

مداخلات روسیه و انگلیس در امور داخلی ایران از وجوه غالب رخدادهای پنهان این سال است. روسیه شوروی با پرداخت پول به روزنامه‌ها، گسترش کنسولگریها، تأسیس قرائت خانه‌ها، وارد کردن مسکوکات ایرانی که در خاک روس ضرب شده بود و توزیع آن میان طرفداران خود، تشکیل اتحادیه‌های کارگری، ایجاد بنگاه‌های اقتصادی و منحصر کردن تجارت شمال کشور به خود، ایجاد ارتباط با سران طوایف مستقر در نقاط مرزی، عملا در امور ایران دخالت می‌کرد و از آنها برای مقابله با سیاستهای انگلیس سود می‌جست. سیاستهای مداخله‌جویانه انگلیس مانند روسیه آشکار و علنی نبود. شواهد نشان می‌دهد که خالی نگاه داشتن خزانه دولت یکی از عمده‌ترین ابزار انگلیس برای تحمیل سیاستهای خود به ایران بود. بانک شاهنشاهی در این مسئله نقش ایفا می‌کرد و با بهانه افزایش قروض ایران به انگلیس از پرداخت مساعده، حق السهم شرکت نفت انگلیس و ایران و همکاریهای اقتصادی خودداری می‌نمود. اما هنگامی که قرار شد توسعه ارتش ایران در نیمه شمالی کشور همان نقشی را ایفا کند که انگلیس با نظامیان خود قرار بود انجام دهد، پرداخت مساعده‌ها و پیش‌پرداختها به وزارت جنگ آغاز شد. تقریبا نیمی از بودجه کشور صرف قشون تازه‌تأسیس می‌شد. سربازهای انگلیسی علنا در جنوب کشور حضور داشتند و با وجود انحلال پلیس جنوب و اعتراضات پی‌درپی دولت، انگلیس از بردن نظامیان

ص: 8

خود امتناع می‌کرد. کنسولهای انگلیس که از خلال گزارشهای‌شان روشن می‌شود مأموران آگاه و کارآمدی بودند مجموعه تحولات کشور را رصد می‌کردند و با ارتباطات پنهان و آشکار خود با عوامل داخلی سیاستهای خود را پیش می‌بردند. انگلیس پولهای طلا و نقره ایران را از مرزهای غربی به سوی بین النهرین و از مرزهای جنوب شرقی به سوی هندوستان خارج می‌کرد. گزارشها می‌گویند در مناطق مرکزی که غارتگریهای طوایف شرور به اوج خود رسیده بود، رد مأموران انگلیسی پیداست. مناطق نفت‌خیز جنوب عملا در سیطره نظامی انگلیس بود. بدون اجازه ایران در جزایر ایرانی خلیج فارس به کشف منابع جدید می‌پرداخت. روند جداسازی بحرین همچنان ادامه داشت. اما در این میان بیشتر توجه انگلیس به وزارت جنگ و شخص رضا خان بود؛ چرا که به اذعان سر پرسی لورن وزیر مختار انگلیس در ایران او در حال اقداماتی بود که خلأ قرارداد 1919 را آن هم از جیب ایران، پر می‌کرد؛ و آن حرکت به سوی تمرکز قدرت بود که در سایه آن اولا دخالتهای روسیه و توسعه سیاستهای او سد می‌شد و ثانیا سازوکار اصلاحات داخلی در جهت منافع انگلیس سامان می‌یافت. حمایت انگلیس از تأسیس و توسعه ارتش ازاین‌رو بود؛ و بی‌جهت نبود که نخستین اقدامات این ارتش در مناطق شمالی کشور رخ نمود؛ یعنی جایی که امکان جولان سیاستهای روسیه بیشتر از انگلیس بود. این ارتش زمانی اجازه یافت نگاه خود را به جنوب کشور بیندازد (سال 1302 و 1303) که وزارت امور خارجه انگلیس احساس کرد که برای حفظ منافع انگلستان، به رضا خان بیش از سران طوایف محلی می‌تواند اطمینان داشته باشد.

این خلاصه و فشرده‌ای بود از اهم حوادث و وقایع و جریان‌های تأثیرگذار در روند اداره ایران در سال 1301؛ اگرچه در پانوشت هر خبر، منبع و مأخذ آن آورده شده است و خواننده از این طریق می‌تواند تا حدودی به شیوه تدوین و نگارش این اثر پی ببرد، با این حال برای آنکه خواننده پیشاپیش از نحوه و شیوه تدوین این اثر و شناخت اسناد و مدارک و نوع برداشت از آنها، آگاهی داشته باشد، ذکر چند نکته زیر ضروری به نظر می‌رسد:

سندهای سال 1301 (استفاده شده در این مجلد) با این‌که نوعا مختص به وزارت جنگ است، اما ماهیت صرفا نظامی ندارد. علت آن، اعمال نفوذ این وزارت خانه به‌ویژه شخص رضا خان در امور سیاسی و کشوری است. اهمیت اسناد نیز بیش از هر چیز متوجه همین موضوع

ص: 9

است. این سندها از ابقای رئیس یک تلگراف خانه گرفته تا برکناری حاکم یک ایالت؛ از دستور اعدام رئیس یک طایفه گرفته تا تعیین نماینده برای مجلس شورای ملی، آن هم به خواست وزیر جنگ و امرای لشکرهای او، با ما سخن می‌گویند.

علاوه‌بر «اسناد کاخ مرمر»، برای حفظ قالب تقویم‌نگاری (کرونولوژی) و به دست دادن نمایی منسجم از فضای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن دوره، منابع مهم دست اولی چون روزنامه‌های آن دوره، کتاب هایی که منابع اصلی آن دوره تاریخی به‌شمار می‌روند و نیز اسناد مراکزی چون بایگانی ملی انگلیس، وزارت امور خارجه ایران، سازمان اسناد ملی ایران و مجلس شورای اسلامی نیز در تدوین این اثر مورد استفاده قرار گرفته است.

اهمیت این موضوع از آن‌جاست که منابع متأخر در معادل‌سازی تاریخها برای پیش از سال 1304 ش معمولا دچار اشتباه می‌شوند. در آن دوره، هر دو تاریخ شمسی و قمری کاربرد داشت، اما در مکاتبات رسمی تاریخ شمسی از رسمیت بیشتری برخوردار بود. نام ماه ها، نام بروج فلکی بود: حمل (فروردین)، ثور (اردیبهشت)، جوزا (خرداد)، سرطان (تیر)، اسد (مرداد)، سنبله (شهریور)، میزان (مهر)، عقرب (آبان)، قوس (آذر)، جدی (دی)، دلو (بهمن)، حوت (اسفند). در تقویم رایج آن زمان، حمل (فروردین) 30 روز، جدی (دی) 29 روز و حوت (اسفند) 30 روز بود. نکته دیگر آن‌که هر سال یکی از ماه‌های خرداد یا تیر 32 روز محاسبه می‌شد. برای نمونه در دو سال 1300 و 1301 ش تیرماه 32 روز، و در دو سال 1302 و 1303 ش خرداد 32 روز داشت. ازاین‌رو تطبیق تاریخهای هر روز از این کتاب با استناد به مدارک همان زمان انجام شده است. برای این کار روزنامه‌های وقت- که معمولا در صفحه اول خود هر سه تاریخ قمری، شمسی و میلادی را درج می‌کردند- یکی از مآخذ تطبیق تاریخ بوده است. دیگر، مکاتبات اداری است که بعضا هر دو تاریخ قمری و شمسی را در سربرگ‌های خود می‌نوشتند. غیر از این، مراسلاتی که میان سفارت خانه‌های کشورهای خارجی و مراکز داخلی رد و بدل می‌شد، یا نامه‌ها و تلگرام هایی که مأموران سیاسی ایران از کشورهای مختلف به وزارت امور خارجه می‌فرستادند، در کنار تاریخ میلادی، معادل شمسی یا قمری آن را نیز می‌نگاشتند. بررسی روزانه این مدارک و مقایسه آنها، موجب شده که تطبیق تاریخی این روزشمار بی‌نقص بوده، و قابل استناد باشد.

ص: 10

منابعی که از این حادثه یاد کرده‌اند آن را مربوط به 12 مرداد دانسته‌اند؛ درحالی‌که اصل حادثه مربوط به 7 مرداد است. از آنجا که نخستین خبر از این رخداد در تلگرامی به تاریخ 12 مرداد از اصفهان به تهران مخابره شد، به اشتباه زمان وقوع آن را دوازدهم مرداد نوشته‌اند، درحالی‌که متن سند می‌گوید: «پنج روز پیش ...».

در مورد اخبار مندرج در جراید نیز همین ملاک موردنظر بوده است. اما اگر در متن خبر روزنامه‌ها تاریخ وقوع ذکر نشده باشد، روز چاپ خبر، معیار شمرده شده است. و در چنین حالتی، خبر با این توضیح که «روزنامه فلان در شماره امروز خود نوشت ...» تنظیم شده، در روز معین قرار گرفته است.

به پاس قدردانی، نام دستیاران نزدیک مؤلف یاد می‌شود:

همکاران بخش گویاسازی:

یحیی آریابخشایش، رئوف گوهریان، طیبه پازوکی، سید مسعود روشن‌بخش، لیلا مرادی، مهرنوش کاظمی، فاطمه قلی‌زاده، افسانه لک، رقیه کمانی.

همکاران بخش اسناد:

محمد قبادی.

همکاران بخش ترجمه:

محمد کریمی، عادله حاجی‌میرزایی، احمد رضا سامانی، محمد باقر خوشنویسان.

ص: 11

همکاران بخش روزنامه‌ها:

جواد کامور

این کتاب مدیون نگاه عالمانه جناب آقای علی اکبر رنجبر کرمانی و سخت‌کوشی سرکار خانم لیلا قدیانی است.

هدایت اللّه بهبودی

زمستان 1387

[اسفند 1300]

سه‌شنبه 30 اسفند 1300/ 21 مارس 1922 1/ 21 رجب 1340

امشب که شب اول سال است بساط آتش‌بازی از طرف دولت در میدان توپ خانه مقابل اداره نظمیه تدارک دیده شده است که برای نمایش عموم به اجرا گذاشته خواهد شد. ⁽¹⁾

جلسه‌های مجلس شورای ملی این هفته تعطیل خواهد بود و هفته آینده، سه‌شنبه هشتم فروردین نخستین جلسه مجلس در سال جدید منعقد می‌گردد. وزارت خانه‌ها و ادارات دولتی هم تا روز شنبه آینده تعطیل خواهند بود و از آن به بعد هم تا روز سیزدهم فروردین فقط تا ظهر دایر می‌شوند و بعد از ظهرها تعطیل خواهند بود. ⁽²⁾

بنابر اطلاع رسیده با تصمیم وزارت عدلیه، اداره ثبت اسناد منحل شد «تا بعد برطبق قانون مصوبه با رعایت بودجه جدید، دستور تشکیل آن اعلام و اجرا شود. اداره ثبت اسناد یکی از دوایر بسیار مهم و لازم وزارت عدلیه است.» ⁽³⁾

روزنامه شفق سرخ در شماره امروز خود از قول بیانیه‌ای که از طرف علمای قزوین صادر شده نقل کرد که در این بیانیه با ذکر دلایل شرعی و عقلی مردم تشویق به استفاده از لباسهای تولید داخل کشور شده‌اند. این بیانیه گویا با پشتیبانی حاج سید حسین مجتهد تدوین شده است. شفق سرخ نوشت که «البته ما مکلف هستیم که در این زمینه مطالعات مبسوط خود را شرح دهیم؛ ولی قبل از آن‌که فرصت کنونی را از دست بدهیم از تذکار این نکته خودداری نمی‌کنیم که برای عملی شدن این فکر مقدس قبل از همه باید عناصر برجسته جامعه به این کار اقدام کنند. یعنی اول وزرا، اشراف، اعیان، وکلا، ارباب جراید، تجار، علمای اعلام به ترک امتعه خارجه مبادرت نمایند.»⁽⁴⁾

«وی چه فرخنده دمی است صبح و نسیم بهار. دل را بگویید هان وقت فروز است. امروز نقاب سیه زمستان از چهره زیبای ربیع برداشته و عروس طبیعت تازه‌تر از غنچه گل پدیدار شده، هم روح‌کش و هم روح‌پرور. گویی عالم سالخورده نشاط خیام را به خود گرفته، سربه‌سر مست و خراب است ...

اشجار به اهتزاز و طیور به طرب و بشر به فرح آمده، حتی حشرات، مور و زنبور خشنود و مسرور است. ای همه را گوارا باد.» این جملات، طلیعه سرمقاله امروز روزنامه اقدام بود که با عنوان «سال نو و روز مبارک» به چاپ رسیده بود. نویسنده در بخشهای بعدی مقاله می‌نویسد که «عید است ولی عید ما روزی خواهد بود که اصلاحات مهمه را مشاهده کنیم.» ⁽⁵⁾

[فروردین 1301]

چهارشنبه 1 فروردین 1301/ 22 مارس 1922/ 22 رجب 1340

چهل و هشت دقیقه بعد از ظهر، سال تحویل شد. ⁽¹⁾مراسم رسمی سلام دو ساعت پیش از ظهر در کاخ گلستان و در حضور اعتضاد السلطنه ⁽²⁾

مادرش ربابه خانم ملیح السلطنه دختر سلطان یوسف میرزا بیان الممالک بود و چون از قاجاریه نبود، حسینعلی میرزا به ولیعهدی انتخاب نشد. در جوانی با قمر الدوله دختر ابو الفتح میرزا سالار الدوله ازدواج کرد ولی پس از چندی از هم جدا شدند که حاصل این ازدواج دو پسر بود. از همسر دیگر خود نیز چند فرزند پیدا کرد. در 1332 ش در تهران درگذشت و در مقبره ناصر الدین شاه دفن گردید. (بهار (ملک الشعرا)، محمد تقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج 1، ص 192؛ عاقلی، شرح حال رجال ...، ج 1، ص 134.)

در این مراسم وزرای مختار و نمایندگان سیاسی دولتها در ایران حاضر بودند و وزیر مختار بلژیک به عنوان شیخ السفرا عید را به نایب السلطنه تبریک گفت. اعتضاد السلطنه نیز در سخنانی از حضور و اظهارات آنان تشکر کرد. ⁽³⁾

از امروز اداره امنیه در کشور آغاز به کار کرد. دستور تشکیل امنیه در ماده 7 حکم عمومی قشونی 19 چنین آمده بود: «از تاریخ اول حمل (فروردین) 1301 اداره امنیه در تحت اوامر وزارت جنگ تشکیل و ریاست آن به عهده علی خان سردار رفعت واگذار می‌گردد.

مشارالیه موظف است فورا وسایل تشکیلات این اداره را فراهم نماید. ارتباط اداره امنیه با ارکان حرب کل قشون به توسط دایره عملیات ⁽⁴⁾خواهد بود. علی خان سرهنگ که مأمور اصفهان است از همان تاریخ به معاونت امنیه منصوب می‌گردد.» ⁽⁵⁾

رضا خان، وزیر جنگ و فرمانده کل قشون، در حکم عمومی قشونی شماره 30 رؤسای نواحی پنج‌گانه اداره تازه تشکیل امنیه را منصوب کرد.

به موجب این حکم از اول فروردین نایب سرهنگ سالار منظم ⁽⁶⁾به ریاست امنیه جنوب، نایب سرهنگ اقتدار نظام به ریاست امنیه شرق، نایب سرهنگ ابو الفتح خان ⁽⁷⁾به ریاست امنیه مرکز، نایب سرهنگ کیوان میرزا ⁽⁸⁾به ریاست امنیه غرب و یاور اکبر میرزا به ریاست امنیه شمال غرب منصوب شدند. ⁽⁹⁾

طبق حکمی که نیر الملک وزیر معارف و اوقاف صادر کرد «تشکیلات جاریه وزارت خانه را از اول برج حمل (فروردین) منحل نموده و اعضاء را از خدمت معاف داشته‌اند و ضمنا تذکر داده شده که بعد از تعطیل حمل هریک از اعضاء را بخواهند، ثانیا ابلاغ می‌نمایند که به سر کارهای معینه حضور به هم رسانند.» ⁽¹⁰⁾

سردار معظم خراسانی (تیمور تاش) به دلیل کسر بودجه، بعضی از دوایر وزارت عدلیه را از اول فروردین 1301 منحل کرد. «سه شعبه استنطاق، یک عده از اداره ثبت اسناد، یک عده از اداره امور، ده نفر از مأمورین اجرا، یک عده از پیش خدمتان» از جمله ادارات و افراد کنار گذاشته شده بودند. «از تشکیلات عدلیه ولایات نیز مقداری کسر شده و محاکم صلح بدون بودجه هم در ولایات عجالتا منحل گردیده است تا در آینده اقدام اساسی برای آنها بشود.» ⁽¹¹⁾

در این تصمیم به خدمت حدود 90 نفر قاضی خاتمه داده شد.⁽¹²⁾

به دنبال کسر بودجه اداره نظمیه مقرر شد گارد شهری «که در کابینه سابقه تشکیل شده و جزء اداره نظمیه بود از اول برج حمل (فروردین) منحل گردد.» بودجه اداره نظمیه 37 هزار تومان تعیین شده، درحالی‌که در ابتدای سال گذشته رقم این بودجه 60 هزار تومان بود. ⁽¹³⁾

از اول فروردین امسال مقررات بازنشستگی نظامیان با عنوان «تقاعد صاحب منصبان و افراد و سایر مستخدمین قشونی و ورثه آنها» اعمال شد.

در این قانون مدت خدمت، سن بازنشستگی، مواجب و دیگر موارد، مشخص شده بود.⁽¹⁾

1- مدت خدمت کامل صاحب منصبان و مأمورین نظامی چهل سال است که بعد از انقضاء آن به خروج از خدمت مجبور و حقوق تقاعدی را مستحق خواهند بود مگر امرا که بعد از چهل سال به موجب ماده آتیه حق تقاضای بقاء در خدمت را دارند.

2- کناره‌گیری صاحب منصبان از خدمت تحت سلاح در سنین ذیل مجبوری خواهد بود: برای صاحب منصبان جزء بعد از بیست و یک سال خدمت، برای صاحب منصبان زیردست بعد از سن چهل و پنج سال، برای یاوران تا پنجاه سالگی، برای نایب سرهنگان در سن پنجاه و پنج، برای سرهنگ‌ها منتهی در سن شصت سال، برای سرتیپان در سن شصت و دو سال، برای امرا در سن شصت و پنج سال و برای بالاتر در سن 67 سالگی است.

این قبیل متقاعدین تا پنج سال دیگر جزو احتیاط منظور شده لدی الاقتضاء از آنها استفاده به عمل می‌آید.

1- مدت تحصیلات نظامی صاحب منصبان از زمان دخول به وظیفه نظامی مدرسه صاحب منصبی جزو خدمت محسوب می‌شود.

2- مدتی که صاحب منصبان نظامی مأمور جنگ یا مأمور خدمت در نواحی سخت که موجب ضعف قوای بدنی اشخاص می‌شود دو برابر خواهد شد.

تبصره- نواحی سخت عبارت است از سیستان و بلوچستان، عربستان و بنادر جنوب.

1- به صاحب منصبانی که در آخر مدت چهل سال خدمت معاف و متقاعد می‌شوند عشر مواجب منصب و درجه (بدون فوق العاده و جیره و علیق) به عنوان تقاعدی داده می‌شود.

2- مواجب هر درجه و منصب در صورتی به عنوان تقاعد به صاحب منصبان تعلق می‌گیرد که لامحاله سه سال در آن رتبه خدمت کرده باشند و الا مواجب درجه مادون آن را مستحق خواهند بود.

3- صاحب منصبانی که به واسطه ضعف مزاج و علل خارجی از ابقاء در خدمت نظامی معذورند پس از ده سال خدمت، یک ثلث مواجب و پس از پانزده سال خدمت، سه ثمن مواجب درجه خود را به عنوان حقوق مستحق خواهند بود و هرچند سال خدمت که از پانزده سال تجاوز نماید، هر سالی از قرار پنجاه و یک از کلیه مواجب به ثمن مواجب افزوده می‌شود.

4- رسیدگی به ضعف مزاج و علل خارجی مذکوره در ماده فوق را هیأت کمیسیون مرکب از اطباء و صاحب منصبان نظامی باید تصدیق نمایند.

5- صاحب منصبان متقاعد هرگاه در سایر ادارات دولتی قبول خدمت نمایند حقوق تقاعدی از حقوق اداری آنها کسر خواهد شد.

6- صاحب منصبان نظامی که قبل از وضع این قانون سابقا در نظام خدمت کرده‌اند اگر با رعایت شایستگی و تقاضای سن برای خدمات نظامی در تشکیلات جدید پذیرفته شوند مدت خدمت سابق آنها در نظام جزو مدت سنین خدمت محسوب می‌شود.

7- مدت خدمت صاحب منصبان منتظر خدمت جزو سنین خدمت محسوب می‌شود.

8- حقوق تقاعدی فقط درباره رعایای ایران منظور خواهد بود و ترک تابعیت مستلزم محرومیت از حقوق تقاعدی و مستمری است.

در این مقررات برای مجروحین نیز شرایطی در نظر گفته شده بود که به موجب آن شرایط زندگی آنها تأمین و حقوقی به آنها تعلق می‌گرفت.

علاوه‌بر پای‌گیری حقوق تقاعد برای افسران و درجه‌داران و سربازان در مورد کشته شدن آنها در جنگ یا مجروح شدن و نقص عضو حقوقی معادل تقاعد به وراث آنها پرداخت می‌شد.» (ارتش در عصر پهلوی ...، صص 33- 31).

به نوشته برخی منابع امروز رضا خان وزیر جنگ، با رتشتین نماینده سیاسی دولت شوروی در تهران دیدار کرد. موضوع این ملاقات درخواست سفیر شوروی برای لغو حکومت نظامی و رفع محدودیت از مردم بود. ⁽²⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود در خبری کوتاه استعفای مشیر الدوله رئیس الوزراء را شایعه خواند و آن را به کلی بی‌اصل دانست. ⁽³⁾با این حال خبر هایی از اختلاف بین مشیر الدوله و رضا خان وزیر جنگ در این زمان ثبت شده است که «کار به مشاجره پنهان و آشکار کشید.» ⁽⁴⁾روزنامه اقدام با درج خبر استعفای مشیر الدوله از علت آن اظهار بی‌اطلاعی کرد. ⁽⁵⁾

برگزیدن نام خانوادگی از جمله مقرراتی بود که نظامیان عالی‌رتبه از ابتدای فروردین موظف به انتخاب آن شدند. غیر از این به هر فرمانده یک شماره اختصاص یافته بود که در مکاتبات با آن شناخته می‌شدند: امیر لشکر نمره 5 (سردار رفعت)، امیر لشکر نمره 7 (محمود آیرم)، امیر لشکر نمره 3 (قاسم والی) ⁽⁶⁾، امیر لشکر شماره 10 (امیر اقتدار)، سرتیپ شماره 5 (سیف السلطنه) ⁽⁷⁾، سرتیپ شماره 22 (فضل اللّه زاهدی). ⁽⁸⁾همچنین قانون بازنشستگی برای صاحب منصبان و دیگر مستخدمین قشونی و تعیین وضعیت ورثه آنها از دیگر مقرراتی بود که از ابتدای سال 1301 به اجرا گذارده شد. ⁽⁹⁾

یاور احمد خان فرمانده تیپ مستقل شمال در تلگرامی از رشت به وزارت جنگ یادآور شد که «یک صاحب منصب با هشتاد نفر نظامی لشکر شمال غرب که حامل سی و سه بار اسلحه بودند در بین راه خلخال به اردبیل محصور شده‌اند.» نخستین دستور به رشت، ارسال قوای کمکی از نزدیک‌ترین راه به محل محاصره بود. ⁽¹⁰⁾

امروز نصرت الدوله فیروز برای دومین بار تحت عمل جراحی قرار گرفت. او که از ناحیه دست مجروح شده بود پیش از ظهر «اطبای معروف از اسکات و امیر اعلم و ویلهلم و غیره آمدند در بازوی راست که به واسطه درد مفصل تولید زخم کرده بود، عمل کردند و شکافتند و قدری استخوان سیاه شده برده تراشیدند و بستند ... تا دست صحیحا معالجه شود دو ماه دیگر طول خواهد داشت. زخمهای ساچمه برده رو به التیام است.» ⁽¹¹⁾نصرت الدوله در کاربرد تفنگ بی‌احتیاطی کرده، تیر به سوی خودش شلیک شده بود.

در گزارش مأموران سیاسی انگلیس در ایران آمده است که «حاجی سید ابو القاسم کاشانی» قرار است در حدود 22 مارس (امروز) تهران را از طریق خراسان (مشهد) با هدف تبلیغات به مقصد هند ترک کند. او قرار است با اعلامیه‌های تبلیغاتی برای توزیع در آن منطقه به هند برود. از نظر این گزارش سید ابو القاسم کاشانی یکی از نمایندگان جامعه کمالیست در تهران است. ⁽¹²⁾انگلیس در گزارش تکمیلی، مشخصات آقای کاشانی را چنین نقل کرد: سن 40 تا 45 سال، ریش سیاه با مقداری موی سفید، چشمهای مشکی، لباس وی با دستار سفید عربی، عبای نازک، عینک رودماغی طلایی، لاغر، با قدی متوسط. ⁽¹³⁾

براساس «احصائیه متوفیات شهر تهران» در سال 1300 شمسی 2802 مرد و 1916 زن و در مجموع 4718 نفر از اهالی تهران دار فانی را وداع گفتند. برطبق این آمار «امراض عمومی» بالاترین و «امراض عصبانی و محرکه» پایین‌ترین عامل مرگ‌ومیر در تهران بوده است. نکته قابل توجه در این آمار ذکر متوفیات سال 1297 شمسی است. در این سال 20 هزار و 412 نفر در تهران فوت کردند که در مقایسه با سال 1300 بیش از چهار برابر بوده است. ⁽¹⁴⁾

طبق گزارش «بلدیه طهران» در سال 1300 شمسی 964/ 145 رأس گوسفند، 586/ 98 رأس بز، 159 رأس بره، 3777 رأس گاو، 544 رأس گوساله، 15 نفر شتر ذبح شده است که در مجموع 055/ 249 رأس و معادل 733/ 955/ 1 من گوشت برای مصرف اهالی تولید شده است. ⁽¹⁵⁾

در سال 1300 شمسی 249 نانوایی در ده ناحیه تهران ⁽¹⁶⁾کار می‌کردند که در مجموع 9 میلیون و 815 هزار و 897 من آرد مصرف کرده و 14 میلیون و 291 هزار و 675 من نان تولید کرده‌اند. بیشترین نان مصرفی تهران (بیش از نود درصد) سنگک و لواش بوده است. ⁽¹⁷⁾

امنیه مملکتی در سال 1301 به شرح زیر بود: رئیس کل اداره امنیه، امیر لشکر؛ معاون کل، سرهنگ؛ آجودان ریاست کل، سا؟؟؟. و ترکیبات آن از دو دایره و پنج ناحیه تشکیل می‌شد: دایره کابینه، دایره محاسبات، ناحیه امنیه مرکز، امنیه شمال غرب، امنیه جنوب، امنیه شرق، امنیه غرب.

محل امنیه کل مملکتی نخست در عمارت شمس العماره محل سابق ژاندارمری دولتی بود و افراد ناحیه مرکز در سرباز خانه محمدیه مستقر بودند.» (تاریخ ارتش نوین ایران، ج 1، ص 67) لایحه تشکیل امنیه در اسفندماه 1300 توسط مجلس شورای ملی تصویب شد و وظیفه آن حراست از جاده‌های اصلی بود. (کرونین، ارتش و تشکیل حکومت ...، ص 254) امنیه مرکز از دو بهادران و 350 نفر، امنیه شرق از سه بهادران و 350 نفر، امنیه غرب از سه بهادران و 300 نفر، امنیه جنوب از چهار بهادران و 400 نفر، امنیه شمال غرب از سه بهادران و 300 نفر تشکیل شده بود. (علی بابایی، تاریخ ارتش ایران ...، ص 268).

پنج‌شنبه 2 فروردین 1301/ 23 مارس 1922/ 23 رجب 1340

عبد اللّه طهماسبی⁽¹⁾

پدرش نظامی بود و خود پس از ورود به مدرسه افسری قزاق خانه به درجه افسری رسید. در سال 1298 با درجه امیر تومانی (سپهبدی) به ریاست گارد احمد شاه منصوب شد. با این‌که پس از کودتا تنزل درجه یافت اما به سبب لیاقتی که از خود نشان داد طرف توجه رضا خان واقع شد و با درجه امیر لشکری به فرماندهی لشکر آذربایجان منصوب شد. او در آذربایجان در سرکوبی ایلات و عشایر و نیز ساخت اماکن عام المنفعه تلاش کرد. مهم‌ترین کار او در آن خطه توقیف اقبال السلطنه ماکویی مرزدار سنتی شمال غرب ایران و انتقال اموال چشمگیر او به وزارت جنگ بود. او در خلع قاجاریه و استقرار سلطنت پهلوی بسیار کوشید. در نخستین دولت رضا شاه به ریاست محمد علی فروغی وزیر جنگ شد. در دولت مخبر السلطنه وزیر فوائد عامه و تجارت بود. در سال 1307 هنگام بازدید از راه های خوزستان و لرستان بین بروجرد و خرم‌آباد با عده‌ای مسلح روبه‌رو شده مورد اصابت چند گلوله قرار گرفت و کشته شد.

(عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی ...، ج 1، صص 199- 196).

این امکان هست که با اطلاع عثمانیها به «زیران» بیاید.

این گزارش اضافه کرده است: «چند روز قبل طیاره انگلیس‌ها به دهات شیخ محمود ⁽⁴⁾و کسان او در اطراف سلیمانیه بمب انداخته‌اند.» ⁽⁵⁾

حکومت نظامی قزوین در تلگرامی به اداره ارکان حزب کل قشون اطلاع داد که مدیران روزنامه‌های اتحاد⁽⁶⁾و ایران ⁽⁷⁾به همراه شخص دیگری به نام ربیع‌زاده وارد قزوین شده و از آنجا به سمت رشت و انزلی حرکت کرده‌اند. «از قرار اطلاعات واصله مقصودشان ارکان انتخابات [مجلس شورای ملی] و تهیه پروپاگاند است.» ⁽⁸⁾

جمعه 3 فروردین 1301/ 24 مارس 1922/ 24 رجب 1340

هجوم ترکمانهای دویچی در ناحیه فاضل‌آباد شکست خورد.

علت این شکست آمادگی اهالی بود. در این درگیری «سیزده نفر از تراکمه مقتول و سه نفر زخمی دارند.» ⁽¹⁾

به دنبال اعزام مأموری از طرف دولت ایران به روستای فیروزه برای حل موضوع این روستا که در معاهدات بین ایران و شوروی بخشی از خاک ایران به‌شمار می‌رفت، امروز سفارت شوروی به وزارت امور خارجه نوشت که «همانطور که در مذاکرات شفاهی تذکر داده خواهد شد خواهشمند است دولت ایران اقدامات لازم در حفظ کشت و زرع اتباع شوروی در خاک فیروزه به عمل بیاورد.» ⁽²⁾با این‌که روسیه شوروی در این پاسخ روستای فیروزه را جزئی از خاک ایران شمرد، اما بلافاصله عده‌ای از نظامیان خود را از پادگان عشق‌آباد به فیروزه فرستاد. ⁽³⁾«این قصبه در شمال خراسان تقریبا در سی کیلومتری مغرب محور قوچان، باجگیران، عشق‌آباد و به فاصله 43 کیلومتر از عشق‌آباد در یک دره بسیار مصفا، پرآب و حاصلخیز واقع شده است. از قصبه سرانی که در خاک ایران واقع است شانزده کیلومتر فاصله دارد.

کوه های سرحدی بوزین به طرف فیروزه سرازیر می‌شود. فیروزه کاملا مشرف به شهر مهم عشق‌آباد است که ایستگاه بزرگ راه‌آهن سیبری در ترکستان می‌باشد و به این جهت از لحاظ سوق الجیشی تنها معبری است که در یک جبهه 130 کیلومتری باجگیران، غلامان از ایران به ترکستان می‌روند. با تصرف فیروزه توسط شوروی و قرار دادن خط مرزی روی ارتفاعات کوه های ریزه، بوزین، شمال خیرآباد قوای مرزی شوروی بر خاک ایران کاملا مسلط و در صورتی که فیروزه متعلق به ایران باشد بر عکس خواهد بود. این قصبه دارای قراء و قصبات متعدد و به واسطه رود خانه فیروز که با چند شعبه از خاک ایران به طرف ترکستان جاری است و از فیروزه می‌گذرد پرجمعیت و حاصلخیز است که عمده‌ترین آنها عبارتند از: هند، بلوچ، کرندلق، پست چاه، پست لورند علی، گرم آب، چارترین، گل گلاب، باغچه، عرب کاشی، توچه، که جمعا بیش از بیست هزار نفر جمعیت دارند.» (همان‌جا).⁽⁴⁾

امروز فرمانفرما در نامه‌ای به پسرش عباس میرزا سالار لشکر ⁽⁵⁾

تولدش را به سال 1268 ش در تبریز نوشته‌اند. پس از تحصیل دروس مقدماتی نزد معلمین خصوصی در سال 1317 ق به هنگام تبعید پدرش به عتبات همراه وی به عراق رفت؛ در مدارس بیروت به تحصیل اشتغال ورزید. او پس از دریافت مدرک متوسطه در بیروت عازم لندن شد و در مدرسه نظام آنجا تحصیلاتش را پی گرفت. پس از بازگشت به ایران به لقب سابق پدرش (سالار لشکر) ملقب گردید. عباس میرزا به هنگام جنگ جهانی اول و تجاوز نیروهای روسیه تزاری به ایران، در جریان مهاجرت آزادیخواهان و ملیون به سمت غرب کشور آنان را همراهی کرد. گفته شده است وی از طرف پدرش و عناصر انگلیسی در این مهاجرت مأموریتهای ویژه‌ای را دنبال می‌نموده است.

او در کابینه وثوق الدوله حکومت کرمانشاه را داشت و در جریان قرارداد 1919 وثوق الدوله که برادرش نصرت الدوله فیروز از عاقدین این قرارداد بود سخت از آن پشتیبانی نمود. سالار لشکر قبل از کودتای 1299 در کابینه فتح اللّه اکبر (سپهدار رشتی) ابتدا به وزارت تجارت و فواید عامه برگزیده شد و بعد در ترمیم همان کابینه به وزارت عدلیه رسید. او در

کودتای 1299 به همراه پدر و برادرش نصرت الدوله دستگیر و مدتی زندانی گردید. پس از آزادی، در دوره‌های پنجم، ششم و هفتم نماینده مردم مراغه در مجلس شورای ملی بود و در دوره هفتم نیز مدتی نایب رئیسی مجلس را بر عهده داشت. او اندکی بعد به علت بیماری درگذشت و هنگام فوت حدود 43 سال سن داشت. (عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی ...، ج 2، ص 1100؛ مرسلوند، زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج 4، صص 15 و 16.

[تصویر] عباس میرزا سالار لشکر

شنبه 4 فروردین 1301/ 25 مارس 1922/ 25 رجب 1340

احمد شاه که در سفر اروپا بسر می‌برد و در این روزها از فرانسه دیدن می‌کرد، امروز با رئیس جمهور این کشور دیدار کرد. مطبوعات فرانسه نوشتند که «سلاطین ایران از روی سرمشق ناصر الدین شاه همواره اصرار داشته‌اند که به فرانسه رفته و در آنجا مدت مدیدی اقامت نمایند.» ⁽¹⁾احمد شاه 5 بهمن 1300 به اروپا رفته بود و حسینعلی میرزا اعتضاد السلطنه برادر بزرگتر و ناتنی خود را به نیابت سلطنت برگزیده بود.

[تصویر] احمد شاه

دولت فرانسه در یادداشتی که امروز به دولت انگلستان فرستاد با اشاره به مذاکراتی که بین آن کشور (کمپانی نفت انگلیس و ایران) و کمپانی استاندارد اویل امریکا در جریان است، یادآور شد که دولت فرانسه در مسئله واگذاری نفت شمال نمی‌تواند دور از کوران مبادلات باشد.

دولت فرانسه در این یادداشت به موافقت‌نامه سان ریمو ⁽²⁾

آنها علاوه‌بر بین النهرین در فلسطین نیز تسلط یافتند و فرانسویان، سوریه و لبنان را تحت کنترل خود قرار دادند. براساس ماده 22 میثاق جامعه ملل قرار بود یک نظام قیمومت تحت‌نظر قدرتهای پیروز جنگ در سرزمینهای اشغال شده عثمانی برقرار گردد. در بند 4 ماده 22 میثاق مذکور اعلام شد: «برخی ملتهای جدا شده از امپراتوری عثمانی لیاقت استقلال را دارند ولی باید برای امور خود از دول پیشرفته مشورت جویند.» کنفرانس صلح پاریس (1919) کلیات نظام سرپرستی بر سرزمینهای مذکور را تصویب کرد. متعاقبا کمیسیون کینگ- گرین به خاورمیانه سفر کرده، با وجود عدم حضور در عراق، توصیه کرد: «وحدت عراق محفوظ مانده و مرزهای دقیق آن توسط کمیسیون ویژه امور مرزی پس از تعیین سرپرستی، مشخص شود.»

[تصویر] کنفرانس سان ریمو؛ چپ به راست: لوید جرج، لرد کرزن، میلران، نیتی

سرانجام در 25 آوریل 1920 جلسه‌ای در بندر سان ریمو (در ایتالیا) تشکیل شد و طی آن موافقت گردید که سرزمین شام به چهار بخش سوریه و لبنان تحت سرپرستی فرانسه و فلسطین و اردن تحت سرپرستی انگلستان تقسیم گردد. بریتانیا با قبول قیومت فلسطین تعهد کرد تا «اعلامیه بالفور» را اجرا کند و تسهیلات لازم را برای مهاجرت یهودیان به فلسطین و تأسیس یک «موطن یهودی» فراهم نماید. تنها حجاز که عقب‌افتاده‌ترین سرزمینهای عرب بود به‌طور مستقل باقی ماند. در مورد عراق دو دولت تصمیم گرفتند که در برابر دادن آزادی عمل در سوریه و نیز اعطاء سهم قابل ملاحظه‌ای از نفت موصل به فرانسه، دولت مزبور ادعای خود را از این ناحیه پس بگیرد و عراق با حفظ تمامیت ارضی از سوریه جدا و به سرپرستی بریتانیا واگذار شود. (مشایخ فریدنی، مسائل مرزی ایران و عراق، صص 111 و 112؛ کوهستانی‌نژاد، چالشها و تعاملات ایران و عراق در ...، صص 45 و 46).

رئیس ارکان حرب لشکر جنوب⁽⁴⁾در تلگرامی که امروز به رئیس ارکان حرب کل قشون فرستاد، نوشت که محمد علی خان فراشباشی «که یکی از اشرار بزرگ» است، با دو پسرش به تهران فرار کرده و در تکیه اسماعیل بزاز، خانه سید محمد علی دلال موغاری یا خانه عزیز دلال موغاری ساکن هستند. وی مشخصات آنان را چنین ذکر کرد: «محمد علی خان هیکل قوی، گردن کوتاه، صورت درشت و حدود سن شصت سال، ریش با ماشین زده می‌شود و سفید است. پسر بزرگ او محمد خان تریاکی، سن بیست و هفت سال. پسر کوچک عباس خان سن 20 سال.» ⁽⁵⁾او خواستار دستگیری فراریان شد.

محمود آیرم ⁽⁶⁾امیر لشکر جنوب امروز تسلیحات موجود در لشکر جنوب را به اطلاع رئیس ارکان حرب کل قشون رساند:

کارابین 11، ورندل بلند 22، ورندل کوتاه 16، مکنز 13، دکمعلی [؟] 47، طلیعه 1، جکسن 1، توپ 9 سانتی‌متری 1، توپ هفت سانتی‌متری 4، فشنگ متفرقه 2951، گلوله توپ 895. ⁽⁷⁾

امروز رئیس گردان نهاوند در تلگرامی به ریاست قوای نظامی تویسرکان خبر داد که عده‌ای از اشرار چهارراهی برای غارت تویسرکان حرکت کرده‌اند. او با این‌که به نایب محمد باقر خان رئیس قوای نظامی تویسرکان آماده‌باش داد، اما از آنجا که شمار نیروهای تویسرکان برای رویارویی با اشرار کافی نبود، تقاضای کمک از روستاهای اطراف شد که ظاهرا با موافقت اهالی روبه‌رو شد. ⁽⁸⁾

یکشنبه 5 فروردین 1301/ 26 مارس 1922/ 26 رجب 1340

رضا خان وزیر جنگ در پاسخ به درخواست محمود آیرم امیر لشکر جنوب مبنی بر عدم انحلال سواران ایالتی در کرمان نوشت که سواران را در خدمت نگاه داشته، حقوق آنها از بودجه وزارت جنگ پرداخت شود.

آیرم در پایان اسفندماه سال گذشته، درخواست کرده بود:

«چون تشکیل قشون هنوز در کرمان داده نشده، انحلال سواران ایالتی تولید زحمت خواهد کرد. چنانچه مقرر فرمایید تا یک ماه دیگر که تشکیلات داده می‌شود، سواران مزبور در خدمت باشند.» ⁽¹⁾جعفر قلی خان سردار اسعد این موضوع را در خاطرات خود نوشته است. وی ضمن بیان این خبر که امروز محمود آیرم با اتومبیل از راه سیرجان و نیریز به طرف شیراز حرکت کرد تا از تشکیلات قشونی دیدار کند، می‌نویسد که چند روز است در حال جذب نیرو هستند و هزار نفر نیروی پیاده خواهند گرفت.

«سوار کرمان بسیار بد است. لکن پیاده او را می‌شود تربیت کرد ... چون هنوز ترتیبات قشونی برگزار نشده است یک ماه حقوق به سواران بختیاری وزارت جنگ می‌دهند که برای نظم بمانند تا این‌که به یک اندازه سوار و پیاده حاضر کنند.» ⁽²⁾

روزنامه اتحاد نوشت که «وزیر مختار امریکا وارد کرمانشاهان شده و شب پنجم برج حمل میهمان حکمران» بوده است. «دو روز است قنسول دولت جمهوری روسیه نیز ورود به کرمانشاهان نموده‌اند.»⁽³⁾وزیرمختار جدید امریکا یک حاخام یهودی به نام «جوزف سائول کرنفلد»)Joseph SauL Kornfeld( بود که جانشین کالدول وزیر مختار پیشین امریکا در ایران شده بود. این جابه‌جایی در 17 آبان 1300 صورت گرفته بود.⁽⁴⁾

گزارشی از حسین علاء در دست است که در مهرماه 1300 به وزارت امور خارجه فرستاده است. در این گزارش از چگونگی تعیین کرنفلد به عنوان وزیر مختار امریکا در ایران، زندگی‌نامه او و گفت‌وگو هایی که میان علاء و مسئولان امریکایی درباره این سفیر صورت گرفته مطالبی طرح می‌شود که درج عین سند مفید است.

«از وقتی که مذاکرات اساسی با وزارت خارجه شروع شد، چندین مرتبه خاطر دولت امریکا را به اهمیت موقع ایران و روابط دولتین متوجه نموده، متذکر شدم که زودتر یک نماینده قابل عالی‌مقامی برای ایران انتخاب نمایند. وعده می‌دادند که در نظر گرفته‌اند زودتر معین کنند؛ تا اینکه صبح 17 اکتبر در باب انتخاب رابای کرنفلدRabbi Joseph Saul( )Kornfeld به سمت نمایندگی امریکا در ایران شرحی در روزنامه واشنگتن پست منتشر شد. (رابا مشتق از لغت عربی است که رب باشد و در میان طایفه بنی اسرائیل اشخاصی را که رتبه عالی کشیشی دارند و در قوانین متبحر و مجتهد هستند به این اسم می‌خوانند، یعنی حاخام) چنانکه در قطعه روزنامه ملفوف ملاحظه می‌فرمائید مشار الیه در اطریش تولد شده و بعد با والدین خود به شهر کلمبوس)Columbus( از توابع ا هایو)Ohio( مهاجرت کرده است. چون مسقط الرأس پرزیدان هاردینگ هم در ا هایوست و مشار الیه به جهت انتخاب شدن سرهاردینگ بهریاست جمهوری نطقها داده است، از دوستان شخصی جناب رئیس جمهوری شمرده می‌شود. رابای کرنفلد شغل آخوندی نداشته، فقط در اعیاد رسمی بنی اسرائیل حضور به هم رسانیده است. و در راه معارف خدمات نموده [است.] از 1911 عضو هیأت معارف کلمبوس بوده و در 1918 به ریاست آن هیأت انتخاب شده و دو کتاب هم در باب احیای بنی اسرائیل و یهودیان در امریکا تألیف کرده است.

[تصویر] وزیرمختار امریکا جوزف سائول کرنفلد

نظر بر اینکه شاید یهودی بودن او در ایران حسن اثر نکند بنده با معاون وزارت خارجه ملاقات کرده دوستانه گفتم از اینکه نماینده خود را زودتر انتخاب کردید خوشوقت هستم ولی چون دولت امریکا در ایران مصالح عمده خواهد داشت کسی باید انتخاب شود که روابط بین دولتین را محکمتر ساخته به مصالح امریکا توجه مخصوص نماید و در ایران هم حسن اثر داشته باشد. نمی‌توانم از شما پنهان نمایم که یهودی بودن وزیرمختار جدید امریکا چندان حسن اثری در ایران نخواهد کرد و ممکن است برای حیثیت امریکا مضر باشد. به خاطر ندارم که تاکنون از امریکا نماینده یهودی به ایران اعزام شده باشد حتی از جانب دول دیگر جز دولت سویت [شوروی] نماینده یهودی تا به حال به ایران فرستاده نشده است. رابای کرنفلد را نمی‌شناسم و نمی‌دانم دارای چه معلوماتی است؛ در صورتی که مشار الیه دارای صفاتی باشد که یهودی بودن او را بپوشاند، کسی باشد که به خوبی از عهده انجام خدمات دولت امریکا برآید ایرادی نخواهد بود. معاون وزارت خارجه گفت اولا به‌طور قطع رابای کرنفلد معین نشده است و نبایستی در روزنامه منتشر کرده باشند؛ ثانیا بعد از اینکه شما پیشنهادات مهمه خود را به وزارت خارجه دادید و نظر به اهمیت آنها ما بایستی نماینده فعالی در ایران داشته باشیم. خلاصه پیشنهادات شما را حضور رئیس جمهوری راپرت نمودیم. و حضرت معظم له نظر به موقع ایران و مذاکراتی که پیش آمده این شخص را که از دوستان متعهد خودشان است در نظر گرفته و می‌خواهند نامزد کنند.

همان وقت هم این تصور برای ما پیدا شد که شاید یهودی بودن او اسباب ملاحظه باشد ولی بعد ملاحظه کردیم که نباید این نکته مانع قبول او شود و می‌خواستیم موقعی که او قطعا انتخاب شد آگرمان بخواهیم و به شما نیز اطلاع بدهیم. ثالثا این انتخاب برای ایران بسیار مغتنم خواهد بود، زیرا که او یک نفر از دوستان صمیمی شخص رئیس جمهوری است و راپرت هایی که بدهد قابل توجه خواهد بود؛ در صورتی که شما تصور می‌کنید یهودی بودن او ممکن است در ایران حسن اثر نبخشد مطلب دیگری است. به‌علاوه دولت امریکا سابقا نماینده یهودی به اسم بنجامین)Benjamin( در طهران داشته و کتابی هم در باب ایران نوشته است و در اسلام‌بول هم مکرر نماینده یهودی داشته و اخیرا نیز مرگان تو)Morgenthau( سفیر کبیر ما در آنجا یهودی بود. یک نفر هم مأمور چک‌اسلاوکی کرده‌اند موسوم به فنستین)Fenstein( ، رابعا در ایران یهودی زیاد نیست که انتخاب این شخص از نقطه‌نظر پلتیکی قابل تأمل باشد. با این حال نظریات شما چیست؟ جواب دادم اوصاف و لیاقت او شرط است، نه اینکه در ایران اغراض مذهبی زیادتر از سایر جاها باشد، بلکه ممکن است انتخاب مزبور در ایران حسن اثر ننماید. مقصود پیشرفت مصالح طرفین می‌باشد. گفت به‌هرحال یهودی بودن او دلیل کوچکی است و هرگاه نظریات دیگری داشته باشید اظهار خواهید کرد. و بالاخره قرار شد که بنده تلگراما دولت علیه را مسبوق نمایم و تلگرام نمره 45 را عرض کردم تا اگر فقط به یهودی بودن او اهمیت می‌دهند موقع خواستن آگرمان یا زودتر اشعار فرمایند. موافق نظریاتی که معاون وزارت خارجه اظهار کرد نامزد مزبور آدم بسیار ساده [و] متینی است و سیاست‌چی نیست. بنابراین مقدمات بنده ضمن تلگرام فوق الذکر نظریات دولت علّیه را استفسار کرده منتظر جواب آن وزارت خانه بودم تا روز 22 اکتبر از وزارت خارجه به بنده خبر دادند که برای او آگرمان خواسته‌اند.

شرح حال او را که از کتاب شرح احوال رجال امریکا استخراج کرده‌ام اینک ارسال می‌دارم که ملاحظه فرمائید. عکس او هم که در واشنگتن پست انتشار یافته تلوا اعطا می‌گردد.

موافق تحقیقاتی هم که از خارج کرده‌ام رابای کرنفلد آدم خوبی است و اگر یهودی بودنش اثری در ایران نکند محتمل است که روابط دولتین را بهتر بسازد.» (اسناد وزارت امور خارجه، 38 تا 36- 4- 10- 1301).

امروز پیش از ظهر کمیسیونی به ریاست حکیم الملک ⁽⁵⁾

وی در 1310 ق برای ادامه تحصیل در رشته پزشکی دانشگاه پاریس عازم فرانسه شد اما پس از چند سال تحصیلاتش را در آنجا ناتمام رها کرد.در سفر اول مظفر الدین شاه به اروپا میرزا ابراهیم خان به استقبال شاه در اتریش رفت و از آن پس در التزام رکاب شاه درآمد. به تهران بازگشت و با منصب پیشخدمت‌باشی سلام به خدمت در دربار مظفری پرداخت.

وی در سفر دوم مظفر الدین شاه به فرنگ در 1320 ق طبیب مخصوص شاه شد. یک سال بعد، پس از مرگ عموی خود، میرزا محمود خان حکیم الملک، لقب حکیم الملک را دریافت کرد. اما چهار ماه بعد به دلیل تجویز داروی اشتباه برای مظفر الدین شاه از سمت خود برکنار شد و جای او را دکتر خلیل خان اعلم الدوله گرفت. با این حال میرزا ابراهیم خان همچنان در جرگه درباریان بود. در 1323 ق در سفر سوم شاه به فرنگ او را همراهی کرد. وی در دوران تحصیل در فرانسه با اندیشه فراماسونری آشنا شد و درصدد برآمد تا این تشکیلات را در ایران بنیاد گذارد.

تلاشهای او و همفکرانش سرانجام در 1325 ق نتیجه داد و در همین سال فرمان تأسیس لژ بیداری ایران از سوی لژ فراماسونری گراند اوریان فرانسه صادر شد. او که از مشروطه‌خواهان بود در 1325 ق به همراه عده‌ای دیگر از اعضای لژ بیداری مانند ملک المتکلمین و سید حسن تقی‌زاده و برخی دیگر، کمیته سری انقلاب ملی را تشکیل داد. از اهداف این کمیته مبارزه با مخالفان مشروطه و تشکیل نیروی نظامی بود. با پیروزی مشروطه‌خواهان و تشکیل مجلس شورای ملی، میرزا ابراهیم خان در 1326 ق به نمایندگی مردم تهران منصوب شد. در روز بمباران مجلس، وی به همراه عده‌ای از نمایندگان به پارک امین الدوله گریخت و روز بعد به سفارت فرانسه پناهنده شد. او در دوره استبداد صغیر علیه محمد علی شاه فعالیت بسیار کرد. پس از فتح تهران نیز به فاتحان پیوست.

حکیم الملک یکی از بیست و هشت عضو کمیسیون عالی بود که توسط فاتحان برای رسیدگی به امور کشور تشکیل شده بود. از اولین اقدامات این کمیسیون انتصاب احمد میرزای ولیعهد به پادشاهی است.

حکیم الملک در دوره دوم مجلس شورای ملی به نمایندگی از آذربایجان انتخاب شد و به همراهی سید حسن تقی‌زاده، حسینقلی نواب و سید محمد رضا مساوات حزب تندروی دموکرات را بنیان گذاشت.

همچنین مجلس به حکیم الملک مأموریت داد تا به وضع دربار رسیدگی نموده و تربیت سلطان احمد میرزا را بر عهده بگیرد. او نیز محمد علی فروغی، ابو الحسن فروغی و کمال الملک را به آموزگاری شاه گماشت.

وی پس از هشت ماه در 1329 ق از نمایندگی مجلس استعفا داد و در کابینه مستوفی الممالک به وزارت مالیه منصوب شد.

وی در کابینه نجفقلی خان صمصام السلطنه در مرداد 1290 ش نیز همین سمت را دارا بود. در کابینه میرزا محمد علی خان علاء السلطنه در 1292 ش وزیر علوم شد و از 1294 ش به‌طور متوالی در کابینه‌های میرزا حسن خان مشیر السلطنه و در 1294 ش در کابینه عین الدوله و در 1296 ش در کابینه میرزا محمد علی خان علاء السلطنه وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه را عهده‌دار شد. وی در کابینه صمصام السلطنه در 1297 ش از وزارت معارف به وزارت دارایی رفت و پس از آن در 1299 ش در کابینه میرزا حسن مشیر الدوله به وزارت معارف رسید. و در 1300 ش در کابینه بعدی مشیر الدوله به وزارت امور خارجه دست یافت. در 1302 ش هم وزیر عدلیه کابینه مشیر الدوله گردید.

از آن پس حکیمی تا 1321 ش در هیچ کابینه‌ای شرکت نداشت. وی در این زمان از فعالیتهای سیاسی کناره گرفت و به تألیف پرداخت. حاصل آن فرهنگ لغت فرانسه به فارسی و کتابی درباره کالبدشکافی است.

وی پس از شهریور 1320 به صحنه سیاست بازگشت و در مرداد 1321 وزیر کابینه قوام شد. سپس به مدت سه دوره نخست‌وزیر گردید؛ ابتدا در 1324 ش و کابینه دوم وی در آبان همان سال تشکیل شد. در این دوره با هدف تخلیه قشون روسیه از ایران، به سازمان ملل شکایت برد. در کابینه سوم در 1326 برنامه اصلاحات کلی از قبیل تعدیل بودجه، صرفه‌جویی زیاد در هزینه و گماردن اشخاص درست در سر کارها را در دولت خود تعیین نمود که با وجود مخالفان خود مجبور به استعفا شد.

حکیمی از آبان 1328 به مدت یک سال وزیر دربار شد. وی همچنین نماینده تهران در دوره‌های اول و دوم مجلس سنا و از بهمن 1328 تا اسفند 1332 و بار دیگر از فروردین 1332 به مدت دو سال ریاست مجلس سنا را به عهده داشت. در دوره وزارت حکیمی بر معارف ایران، مدرسه حقوق، طرح اعزام محصل به خارج از کشور در رشته‌های مختلف ازجمله رشته تعلیم و تربیت، ارائه طرح تأسیس دار المعلمین، تأسیس مدرسه صنایع مستظرفه به معاونت محمد غفاری کمال الملک، محقق شد. وی در 92 سالگی در 1337 ش درگذشت و در ابن بابویه به خاک سپرده شد. (بامداد، شرح‌حال رجال ایران در ...، صص 10- 8؛ سرمد، اعزام محصل به خارج از ...، صص 294 و 295؛ «مجموعه اسناد منتشر نشده درباره لژ بیداری ایران- 5»، ایران، 1374 ش، شم 5 (5/ 2/ 1374)، ص 12؛ یغمایی، وزیران علوم و معارف و ...، صص 136- 128).

[تصویر] نشسته سمت راست: حکیم الملک

دوشنبه 6 فروردین 1301/ 27 مارس 1922/ 27 رجب 1340

به دنبال یادداشت اعتراض وزارت امور خارجه ایران به دولت شوروی مبنی بر اجحافات دو بنگاه اقتصادی «سانترسایوز» و «ونشترک» نسبت به تجار ایرانی، نمایندگی مختار دولت جمهوری سوسیالیستی فدراتیو شوروی روس نوشت که «اولیای امور شوروی بادکوبه مستقیما در تحت اوامر دولت و حکومت جمهوری سوسیالیستی آذربایجان که در سیاست خود کاملا مستقل و آزاد است، می‌باشند.» مرکزیت این دو بنگاه اقتصادی در باکو مستقر بود، ازاین‌رو سفارت شوروی یادآور شد: «به توسط نماینده خود در بادکوبه به دولت جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان مراجعه نمایید.» ⁽¹⁾دولت ایران مجبور شد هیأتی را به قفقاز اعزام کند. ⁽²⁾

بدین ترتیب تاجران ایرانی کنار گذاشته شدند و صدای اعتراض آنها بلند شد؛ حتی اجازه ورود کالا از قفقاز و حمل آن توسط کشتی‌های شوروی را نیز از بازرگانان ایرانی منع کردند. بدین ترتیب انحصار تجارت شمال ایران به دست شوروی افتاد و در واقع خریدار و فروشنده یکی شد.

تعیین قیمت اجناس نیز به دور از رقابت تحت اراده آن کشور قرار گرفت. این گزارش با اشاره به لشکرکشی‌های زمان جنگ جهانی اول که پی‌آمد آن خسارات فوق العاده به اقتصاد ایالات شمال ایران بوده به‌طوری که رقم این خسارات 378 میلیون تومان برآورد شده، اضافه می‌کند که قطع روابط تجاری در سالهای اخیر بین ایران و شوروی مزید بر علت شد و بازار فروش محصولات داخلی از دست رفت و بدین ترتیب بسیاری از زمینهای زراعتی بایر مانده و تولید ثروت بسیار ضعیف و صادرات فوق العاده کم شده است. امید بود این ضایعه اقتصادی با تجدید روابط تجاری بین ایران و شوروی بهبود یابد اما منش تجاری شرکتهای ونشترک و سانترسایوز بازرگانان ایرانی را ناامید کرده است. (اسناد وزارت امور خارجه 5 و 4- 3- 86- 2/ 15- 1301) در گزارشی دیگر آمده است که تجارت خانه سانترسایوز شعبه‌ای در بندر جز دایر کرده بود که «نفت را به قیمت نازل حمل می‌نمایند و ضمنا قدغن به قونسول بالشویکی شده است که به رعایای ایران تذکره ندهند. اگر بتوانند خیال دارند کلیه مال التجاره روسیه را به توسط تجارت خانه سانترسایوز حمل به ایران نمایند.» (مقصودلو، مخابرات استرآباد ...، ج 2، ص 808).

امروز در مراسمی پرچم کنسولگری افغانستان در مشهد برافراشته شد. عبد الباقی خان کنسول دولت افغانستان برای این مراسم از نظام السلطنه ⁽³⁾

پس از مدتی گریز و جابجایی نظام السلطنه به اسلامبول رفت. در این زمان، دولت مرکزی ایران به سبب جنگ و مبارزه او با دول روس و انگلیس نشان هایش را از او پس گرفت و همه اموال وی را مصادره کرد.

چند سالی را در اسلامبول گذراند تا در 1298 ش که احمد شاه به آنجا رفت، موفق به دیدار شاه گشت و با دادن هدیه درخوری مورد عفو قرار گرفت. پس از آن به ایران بازگشت و تمام اموال مصادره شده‌اش را پس گرفت. مدتی به انتظار شغل ماند و همین‌که کلنل محمد تقی خان پسیان در خراسان شکست خورد، از سوی قوام السلطنه، رئیس الوزرا، والی خراسان شد. حدود یک سال و نیم در مشهد حکم راند ولی ناگهان حالش دگرگون شد و به حال بیماری به تهران انتقال یافت.

[تصویر] نظام السلطنه

نظام السلطنه پس از مدت کوتاهی بستری به سال 1303 ش در 57 سالگی درگذشت و جنازه‌اش در امام‌زاده عبد اللّه تهران به خاک سپرده شد.

(بامداد، شرح‌حال رجال ایران در ...، ج 2، صص 31 تا 34، عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 3، صص 1631 تا 1633.

امشب صدای شلیک گلوله هایی در بروجرد شنیده شد. بنابر آنچه که اهالی می‌گفتند «الوار خیال حمله و سرقت را داشته ولی گشتی‌های نظمیه مسبوق شده از آنها جلوگیری نموده‌اند.» ⁽⁶⁾

روزنامه اقدام امروز در سرمقاله خود با لحنی عاطفی و گلایه‌آمیز از این‌که ایرانیان نسبت به آنچه که در فلسطین می‌گذرد بی‌اعتنا هستند، به شدت انتقاد کرد. در این مقاله با عنوان «عالم اسلامی» جنایات انگلستان در آن سرزمین محکوم شده بود. نویسنده خطاب به خوانندگان نوشته بود که جهان اسلام فقط ایران نیست. «امروز اهالی فلسطین که دستخوش ظلم و اراده قاهره شدید اجانب شده به ما ایرانی‌ها استغاثه می‌کنند؛ نعره وا اسلاما می‌زنند. معبد مقدس و مسجد اقصی به تعدی یهود ملوث شده و کلیمیها برخلاف عقل و منطق و انصاف، برخلاف قاعده استقلال اکثریت، وطن مبارک اسلام را تصرف کرده و حکومت مستقله تحت الحمایه انگلیس تشکیل می‌دهند.» این مقاله در پایان توصیه می‌کند: «اگر مسلمان هستید به نام هم‌دینی و عاطفه اسلامی و اگر گبر و مسیحی و یا هرچه باشید به نام انسانیت به حالت شگفت‌انگیز برادران خود نظر کنید که انسانیت از دست متجاوزین و دشمنان حقیقتا در عذاب است.» ⁽⁷⁾

بنا به گزارشهای رسیده از همدان به دلیل سه روز بارش برف راه همدان به قزوین بسته شده و امکان تردد وجود ندارد.⁽⁸⁾

سه‌شنبه 7 فروردین 1301/ 28 مارس 1922/ 28 رجب 1340

صبح امروز رئیس الوزرا در دربار حاضر شد و همراه وزراء جلسه هیأت دولت تشکیل گردید که تا غروب ادامه داشت.⁽¹⁾

مسئولان لشکر جنوب، امروز در دو تلگرام جداگانه از نخست‌وزیر و وزیر جنگ خواستند که فردی «مجرب از نظامیان» معرفی شود تا ریاست نظمیه اصفهان را به عهده بگیرد «و کاملا در تحت امر حکومت [نظامی] باشد.» ⁽²⁾حیدرقلی⁽³⁾

با استخدام مورگان شوستر امریکایی توسط مجلس به منظور ایجاد اصلاحات و تجدید ساختار امور مالی ایران، شوستر ریاست خزانه‌داری کل ایران را عهده‌دار شد و مصمم گردید تا برنامه‌های خود را برای سازمان دادن یک نیروی ویژه ژاندارمری (قراسوران مالیه) به اجرا درآورد.

او قصد داشت این نیرو در امر وصول عایدات، مأمورین ذی‌ربط خزانه‌داری را در سراسر کشور یاری نماید. متعاقب همین طرح تشکیل ژاندارمری خزانه را پیشنهاد داد که در تیر 1290 ش/ 6 ژوئیه 1911 توسط مجلس به تصویب رسید. بدین ترتیب ژاندارمری خزانه مرکب از افسران اروپایی، امریکایی و ایرانی تشکیل و افسران ایرانی از جمله حیدر قلی پسیان در آن عضویت یافتند. رضا خان به منظور تحت کنترل درآوردن ناحیه جنوب ایران توجه خاصی به تشکیل لشکر جنوب نشان می‌داد و به همین منظور در دی 1300 امیر پنجه محمود خان آیرم را به سمت فرماندهی لشکر جنوب منصوب کرد. به دنبال آن در اواسط اردیبهشت 1301 تشکیل ارکان حرب زیر نظر آیرم ادامه یافت و او سرهنگ حیدر قلی خان پسیان را که قبلا فرمانده هنگ ژاندارمری اصفهان بود به سمت رئیس ارکان حرب لشکر جنوب انتخاب کرد. در دوره‌ای که سردار سپه در مقام وزارت جنگ و فرماندهی قوا، جهت سامان دادن به وضع بختیاریها و شیخ خزعل عازم خوزستان شده بود و در آن دوره حیدر قلی پسیان در اصفهان با درجه سرهنگی ریاست ستاد نیروهای جنوب را بر عهده داشت از سوی رضا خان به درجه سرتیپی نایل آمد و به عنوان اینکه «در تهران بیشتر می‌توانید خدمت کنید» به تهران فراخوانده شد. ظاهرا این اقدام رضا خان، متأثر از قضایای کلنل محمد تقی خان پسیان در مشهد بوده است. پس از آن سرتیپ حیدر قلی پسیان در اقداماتی همچون رسیدگی به مناطق آشوب‌زده و تحقیق در مورد عملیات فرماندهان نظامی در لرستان، کردستان و آذربایجان مأموریت یافت. او در سال 1310 با مقام سازمان بازرسی ارتش از طرف رضا شاه برای رسیدگی به کارهای تیمور تاش در ارتباط با شورویها و فرار باژانف از مسکو عازم بوشهر شد. وی چندی بعد مورد غضب رضا شاه قرار گرفت و تا شهریور 1320 در زندان ماند. او در سال 1330 به علت بیماری به اروپا رفت و در هامبورگ درگذشت. (کرونین، ارتش و تشکیل حکومت ...، ص 275؛ امیر احمدی، خاطرات نخستین سپهبد ایران، ص 559).

امان اللّه جهانبانی رئیس ارکان حرب کل قشون، در تلگرامی به لشکر جنوب خبر داد که اسلحه و فشنگ فرستاده شد.

«حکم دهید نظامیان کاشان آنها را تحویل گرفته به اصفهان حمل نمایند که مأمورین مرکز مراجعت نمایند.»⁽⁶⁾

امروز دو ساعت به غروب مجلس شورای ملی به ریاست مؤتمن الملک ⁽⁷⁾تشکیل جلسه داد. در این جلسه گزارش کمیسیون فوائد عامه راجع به الحاق رود کارون به زاینده‌رود مطرح و درباره آن بحث و گفت‌وگو شد ⁽⁸⁾و به تصویب رسید.

این لایحه در ⁽⁹⁾ماده با اکثریت 58 رأی از 70 نفر نماینده حاضر تصویب گردید. 9 موضوع بعدی مطرح شده در مجلس راجع به مالیات طواحین [آسیاها و کارگاه های آرد] بود که شور در کلیات آن شروع شد. ⁽¹⁰⁾

سرپرسی لورن ⁽¹¹⁾

با ختم غائله سیمیتقو در کردستان و شیخ خزعل در جنوب، لورن جایگاه سردار سپه را از گذشته قوی‌تر یافت و برای رساندن وی به رأس حکومت بسیار کوشید. لورن از حامیان سرسخت رضا خان و از عوامل مؤثر در صعود وی به حکومت بود و برای هماهنگ کردن سیاست وزارت خارجه به نفع رضا شاه بسیار تلاش کرد. در سال 1304 ش/ 1925 م لورن پیشنهاد خود مبنی بر جداسازی جزایر «ابو موسی» و «شیخ شعیب» واقع در خلیج فارس را طی نامه‌ای به رئیس الوزراء داد؛ اما این نامه توسط دکتر مصدق مورد بررسی قرار گرفت و معلوم شد این جزایر متعلق به ایران است. این موضوع در هیأت وزیران نیز مطرح گردید. هرچند مصدق نتوانست لورن را متقاعد سازد و پیشنهاد کرد این مسئله به جامعه ملل ارجاع گردد. سرپرسی لورن در نامه‌ای به تاریخ 31 دسامبر 1925/ 20 دی 1304، علنا به حمایت از رضا شاه پرداخت و وی را تنها فردی معرفی کرد که می‌تواند اداره امور ایران را انتظام بخشد و ایران را در مسیر ترقی قرار دهد. لذا توصیه کرد که انگلستان باید ن هایت حمایت خود را از وی اعلام کند. سرپرسی لورن در هفتم دسامبر 1926/ 17 آذر 1305 به آتن منتقل شد. (لویی، دیپلماتها و کنسولهای ایران و انگلیس، ص 99؛ همین کتاب، ج اول، صفحات متعدد.)

امروز درحالی‌که حاج عسکر کرد محله‌ای با چهل رأس گاومیش و مقداری وجه نقد از بیم ترکمانان راهزن از کنار دریا به سمت گلوگاه می‌رفت با هجوم تراکمه جعفربایی مواجه شد. گاومیشها و پول او به یغما رفت و خودش نیز با کارد چند زخم برداشت. ⁽¹³⁾

(همان‌جا)

امروز ماهنامه سپیده‌دم به مدیریت لطفعلی صورتگر⁽¹⁴⁾

صورتگر در 1306 ش جزو محصلین اعزامی به انگلستان سفر کرد و در رشته ادبیات انگلیسی لیسانس گرفت. پس از آن به تهران بازگشت و به تدریس در دانشسرای عالی پرداخت. در 1326 ش بار دیگر به انگلستان رفت و دکترای خود را در رشته ادبیات انگلیس اخذ کرد. با مراجعت به ایران تدریس در دانشگاه تهران را آغاز کرد و با حفظ سمت، از بدو تشکیل دانشکده ادبیات شیراز به ریاست آن دانشکده منصوب شد و چند سال هم ریاست دانشگاه شیراز را به‌عهده داشت. او یک سال نیز به دعوت دانشگاه کلمبیا استاد ادبیات فارسی و انگلیسی آن دانشگاه شد.

هم‌زمان با تدریس به عنوان عضو هیأت ایرانی در مجمع‌های ادبی و فرهنگی کشورهای مختلف ازجمله روسیه، امریکا و پاکستان شرکت کرد. صورتگر سردبیری مجله آموزش و پرورش را به عهده داشت و سالها رئیس دار الانشای بانک ملی ایران نیز بود.

صورتگر را جزو قصیده‌سرایان مطرح معاصر دانسته‌اند که قصایدش را به سبک خراسانی می‌سرود. سادگی، روانی، انسجام کلام و معانی و ترکیبهای تازه از ویژگیهای زبان شعری اوست. منتخبی از اشعارش در مجموعه برگهای پراکنده چاپ و منتشر شده است. از دیگر آثار او می‌توان به اصول علم اقتصاد و تجارت، تاریخ ادبیات انگلیسی و سخن سنجی اشاره نمود. وی عضو فرهنگستان زبان و نیز عضو کمیته مرکزی حزب ملیون ایران بود.

صورتگر در 3 مهر 1348 در تهران به عارضه قلبی درگذشت و پیکر او را به شیراز برده و در حافظیه به خاک سپردند. (صبور، تذکره‌ای از سخنوران روز، صص 497 تا 510؛ رکن‌زاده آدمیت، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ج 3، صص 468 تا 483؛ بامداد، سیمای شاعران فارس ...، ج 1، صص 708 تا 710).

چهارشنبه 8 فروردین 1301/ 29 مارس 1922/ 29 رجب 1340

حسین علاء ⁽¹⁾

در آذر 1297 او در هیأتی مرکب از مشاور الممالک انصاری و محمد علی فروغی برای شرکت در کنفرانس صلح ورسای راهی پاریس شد که البته با علنی شدن قرارداد 1919 م بی‌نتیجه به ایران بازگشتند. پس از آن حسین علاء از مهر 1298 تا فروردین 1300 به عنوان وزیر مختار راهی اسپانیا شد و سپس تا بهمن 1302 وزیر مختار ایران در امریکا بود. وی در انتخابات دوره پنجم مجلس شورای ملی به نمایندگی تهران رسید و هنگام خلع سلسله قاجار جزء اقلیت مجلس و از مخالفان طرح تغییر سلطنت بود. پس از اتمام دوره مجلس به سفارت ایران در پاریس منصوب شد و تا 1311 ش در فرانسه ماند. پس از مراجعتش به تهران به علت سوءاستفاده‌های رئیس آلمانی بانک ملی به ریاست هیأت مدیره بانک ملی ایران منصوب شد تا اینکه در شهریور 1313 به وزیرمختاری ایران در لندن منصوب و سه سال در این منصب به فعالیت پرداخت. تا فروردین 1317 که از وزارت تجارت و فلاحت استعفا داد، مدتی ریاست هیأت ناظر بر شرکتها را بر عهده داشت و پنج ماه نیز رئیس اداره کل محاسبات بود.

[تصویر] حسین علاء

علاء در مهر 1320 از طرف محمد رضا پهلوی به ریاست بانک ملی ایران برگزیده شد و پس از آن در دی 1321 به وزارت دربار منصوب شد تا اینکه در 1324 به عنوان سفیر کبیر ایران به واشنگتن رفت. از مهم‌ترین اقدامات علاء در امریکا، قرائت و پی‌گیری یادداشت اعتراض‌آمیز علیه شورویها در شورای امنیت بود، چرا که شورویها در حمایت از حکومت خودمختار آذربایجان به تحرکات نظامی پرداخته، نیروهای بسیاری را در این راستا وارد خاک ایران کرده بودند.

علاء تا اسفند 1328 که در کابینه ساعد مراغه‌ای به وزارت امور خارجه منصوب شد، در امریکا به سر برد و پس از آن این وزارت را در کابینه رجبعلی منصور حفظ کرد. پس از کشته شدن رزم‌آرا توسط فداییان اسلام در اسفند 1329، حسین علاء مأمور تشکیل کابینه شد اما کابینه او تا 6 اردیبهشت 1330 بیشتر روی کار نماند و پس از آن او به وزارت دربار منصوب شد.

در فروردین 1334 دوباره علاء به نخست‌وزیری رسید. در آبان همین سال که عازم شرکت در کنفرانس پیمان سنتو در بغداد بود توسط جمعیت فدائیان اسلام مورد سوءقصد واقع شد اما جان سالم بدر برد. حسین علاء در نیمه فروردین 1336 جای خود را به منوچهر اقبال داد و بار دیگر به وزارت دربار منصوب شد و تا آبان 1342 که حسین قدس نخعی جانشین وی گشت عهده‌دار وزارت دربار بود. او در چهارمین دوره مجلس سنا، سناتور انتصابی بود اما یک سال بیشتر این سمت را بر عهده نداشت. حسین علاء از چهره‌های بانفوذ و مؤثر در تشکیلات فراماسونری بود و در انحلال لژ همایون و تأسیس لژ مهر وابسته به اتحادیه لژهای آلمانی نقش اساسی و مهم داشت. حسین علاء در تیر 1343 در تهران درگذشت. (آریابخشایش، «حسین علاء»، صص 61- 9؛ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 2، صص 1015- 1011).

[تصویر] مشیر الدوله

او مؤسس و رئیس مدرسه سیاسی یا مدرسه علوم سیاسی تهران بود. این مدرسه در جذب بسیاری از اعضای صاحب نام لژ بیداری ایران مؤثر بود.

میرزا حسن خان نیز از اعضای برجسته این لژ بود. مشیر الدوله در سفرهای اول و دوم مظفر الدین شاه به فرنگ مترجم او بود. او بعد از بازگشت به ایران وزیر مختار ایران در سن‌پترزبورگ شد. در سومین سفر شاه به فرنگ بار دیگر او را همراهی کرد. او به تأسی از انقلاب 1905 م روسیه بنای اصلاح‌طلبی را گذارد.

با روی کار آمدن محمد علی شاه از طرف او همراه هیأتی عازم اروپا شدتا تاجگذاری پادشاه جدید ایران را به کشورهای روسیه، فرانسه و انگلستان اعلام کند. او در 1325 ق به وزارت عدلیه منصوب شد. وزارت امور خارجه در دولت بعدی سمت دیگر او بود.

او در دو کابینه بعدی همچنان وزارت امور خارجه را به عهده داشت. بعد از به توپ بسته شدن مجلس وزیر علوم و عدلیه بود. در مشروطه دوم از استرآباد به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد. در کابینه دوم سپهدار اعظم وزیر عدلیه بود و سپس به وزارت تجارت و فلاحت رسید.

وزارت او در وزارت خانه‌های مختلف همچنان ادامه داشت تا این‌که در اسفند 1293 به فرمان احمد شاه کابینه تشکیل داد که پس از دو ماه دولت او سقوط کرد. او در کابینه‌های بعدی وزیر جنگ بود. در سال 1338 ق دومین کابینه خود را تشکیل داد. در دوران حاکمیت سید ضیاء از کارها برکنار بود. او در 3 بهمن 1300 بعد از قوام السلطنه بار دیگر کابینه‌ای تشکیل داد که تا خرداد سال بعد دوام یافت. در آستانه مجلس پنجم بار دیگر به نخست‌وزیری رسید، اما خیلی زود با زیاده‌خواهی‌های رضا خان استعفا داد و در مسند نمایندگی مردم تهران به مجلس شورای ملی راه یافت. با پایان دوره مجلس پنجم، از سیاست کناره گرفت و در خانه به تحقیق و تألیف در تاریخ ایران پرداخت. ایران باستان، معروف‌ترین اثر اوست. وی در سال 1314 درگذشت و در امام‌زاده صالح تجریش به خاک سپرده شد. (آریا بخشایش، تاریخ آغازین فراماسونری در ایران، ج 3، صص 513 تا 538).

اندازه شرکت سرمایه آنها هم در استخراج نفط معلوم نبود. اما در باب مساعده یک میلیون، با اینکه کمپانی استاندارد برای ابراز حسن نیت خود نسبت به دولت علیه وعده داده بود که اعم از امضای امتیاز یا عدم قبول آن این وجه را به مجرد صدور قطع‌نامه از مجلس بپردازد، همه روزه به طفره می‌گذارند و مترصد بود همین‌که قرار قطعی راجع به امتیاز را به کمپانی جنوب اتخاذ کرد مبلغ مزبور را تأدیه نماید. وزارت خارجه امریکا هم با اینکه مداخله مستقیم در مذاکرات نمی‌کرد به موافقت دو کمپانی تمایل داشت و از جزئیات امر مسبوق بود. بنابراین ادعای کمپانی انگلیس که از ابتدا کار را دچار مشکل کرده بود باعث عمده تأخیر شد. ریاست وزرا هم رعایت اصول مصوبه مجلس شورای ملی را تأکید می‌فرمودند و با وجود اینکه بنده مصر بودم که زودتر کار بر وفق رضای دولت انجام پذیرد کمپانی استاندارد هر روز حرف تازه پیش می‌آورد و تمام تغییر عقیده‌ها و اشکالات ناشی از ادعای راجعه به فرمان سپهسالار و امتیاز خوشتاریا بود که همه را دچار زحمت ساخته بود، تا اینکه بالاخره کار به صورتی درآمد که مستر شوستر در 17 فوریه راپرت داد و خلاصه آن تحت نمره 101 حضور ریاست وزراء عرض شد و اینک راپرت مزبور را برای تکمیل استحضار اولیاء دولت علیه تلوا ارسال می‌دارد. (عین راپرت مستر شوستر ضمیمه شد).

معامله یک میلیون هم موافق قطع‌نامه مجلس مورخه 5 ژانویه 1922 علیحده صورت گرفت و فورا به ریاست وزرا تلگرام و عرض شد که معامله مزبوره با استاندارد واقع شده و ارتباط مستقیمی با امتیاز و قرض پنج میلیون ندارد و راجع به قبول امتیاز از طرف دولت علیه یا مسئله دیگرش طی نشده است. مجددا توضیحات خواستند و باز عرض کردم که دولت علیه به هیچ‌وجه ملزم نشده است جز به ادای یک میلیون و فرع آن از عایدی نفط جنوب که به تاریخ دسامبر 1922 وعده آن می‌رسد ... از ملاحظه نوشتجات فوق حدود و اختیارات مستر شوستر و کیفیت مذاکرات و منفک بودن مسئله یک میلیون دلار کاملا بر خاطر مبارک واضح می‌شود. با اینکه تلگراما چند مرتبه در جواب حضرت اشرف آقای رئیس الوزراء عدم ارتباط قرض یک میلیون دلار تصریح و عرض شده است که به هیچ‌وجه دولت را در قبول امتیاز و قرض پنج میلیون متعهد نکرده و نمی‌کند و اطلاع از مضامین فوق نیز مؤید اظهارات سابقه بنده است تا بدانید یک قدم برخلاف تعلیمات و صلاح مملکت و دولت برداشته نشده است.» (اسناد وزارت امور خارجه، 60 تا 58- 39- 1301).

امیل پی‌یر کفیل ریاست کل پست ایران خبر داد که با برقراری حمل و نقل هوایی بغداد به قاهره که هر ماه دو بار صورت می‌گیرد، نامه‌ها 15 روز زودتر از راه قبلی یعنی بصره، بمبئی و پرت سعید فرستاده خواهد شد. وی در اعلان خود یادآور شد که با موافقت پست بین النهرین، تعرفه و هزینه‌های جدید آن متعاقبا اعلام خواهد شد. «اولین پستی که از تهران برای حمل این قسم مراسلات حرکت می‌نماید ساعت پنج بعد از ظهر 9 حمل (فروردین)، 30 مارس است.» ⁽⁴⁾

امروز نیم ساعت پیش از ظهر وزیر مختار بلژیک با مشیر الدوله نخست‌وزیر دیدار کرد. ⁽⁵⁾از محتوی این دیدار خبری درج نگردید.

امیر السلطنه که از طرف والی آذربایجان به سمت حکومت اردبیل تعیین شده بود امروز وارد این شهر شد و متعاقبا بصیر السلطنه حکمران قبلی یک روز بعد اردبیل را ترک کرد. ⁽⁶⁾

امروز رضا خان وزیر جنگ در فرمانی مقرر داشت که واعظان روحانی در همه بخشهای قشون با وعظ و خطابه در راه تحکیم مبانی دینی و تعالیم اخلاقی به افراد قشون مشارکت کنند. ⁽⁷⁾

امروز سیزده تن از روحانیون کاشان در نامه‌ای که به رئیس مجلس شورای ملی نوشتند مخالفت خود را با لایحه قانون جزای عرفی که شنیده شده برای تصویب نمایندگان تقدیم مجلس خواهد شد ابراز کردند. آنان این اقدام را خلاف قانون اساسی، خط مشی مجلس و حکم عقل و وجدان دانستند.⁽⁸⁾

پنج‌شنبه 9 فروردین 1301/ 30 مارس 1922/ 1 شعبان 1340

امروز مقاله‌ای با دو امضاء مشیر الدوله رئیس الوزراء و سردار معظم وزیر عدلیه خطاب به مجلس شورای ملی در صفحه اول روزنامه ایران چاپ شد که در مورد تفسیر اصل 79 قانون اساسی و موضوع آن حضور هیأت منصفه در دادگاه برای اتهامات مربوط به مطبوعات بود. نویسندگان، اتهاماتی را که به مطبوعات وارد می‌شود مورد تفسیر قرار داده و حضور هیأت منصفه را فقط در اتهامات سیاسی مطبوعات که دارای حیثیت عمومی است لازم دانستند. امضاءکنندگان نوشته‌اند:

«نظر به این‌که وزارت عدلیه تقدیم لایحه قانونی راجع به محاکم با حضور هیأت منصفین را در نظر دارد، قبلا تفسیر اصل 79 را لازم شمرده و معتقد است که باید اصل مزبور بدین طریق تفسیر شود. در موارد تقصیرات سیاسی که مطابق قانون معین می‌شود تقصیرات مطبوعات که مخالف نظم و حقوق عمومی و اصول مستقره مطابق قانون اساسی بوده و بدین واسطه دارای حیثیت عمومی است، هیأت منصفه در محاکم حاضر خواهند بود.» ⁽¹⁾

امروز اعلامیه‌ای با عنوان «به نام اسلامیت و ایرانیت» در روزنامه ایران چاپ شد که حدود 200 امضاء داشت و تأییدیه‌ای بود از اقدامات رضا خان وزیر جنگ. این اعلامیه عید نوروز را تبریک گفته و از رضا خان به عنوان «قائد جیش اسلام» نام برده بود. ⁽²⁾برخی منابع تهیه این اعلامیه را سفارشی و آن را به دستور مستقیم عوامل سردار سپه دانسته تا در برابر مخالفتهای آشکاری که علیه رضا خان صورت می‌گرفت، کاری صورت گرفته باشد. «برای این منظور به چند نفر هوچی و استفاده‌طلب بازار که محرمانه با سردار سپه و عمال او رفت و آمد داشتند، دستور داده شد که لایحه‌ای تنظیم و به امضای کسبه و تجار بازار برسانند تا به نام قدردانی نزد سردار سپه فرستاده شود. طولی نکشید که این لایحه از امضاء پر شده و بلافاصله به صورت اعلامیه‌ای ... در تهران منتشر گردید و برخی از جراید موافق سردار سپه هم عینا در روزنامه‌های خود نقل نمودند.» ⁽³⁾

به دنبال انتشار اخباری پیرامون نفت شمال در آذربایجان، مصدق والی آذربایجان در نامه‌ای به مشیر الدوله رئیس الوزراء نوشت که این موضوع «اذهان را فوق العاده متوجه نموده ...

وقایع را تلگراف نمایید که به اطلاع عموم برسد.» ⁽⁴⁾مشیر الدوله در پاسخ مصدق از اقدامات حسین علاء نماینده سیاسی ایران در امریکا گفت و این‌که اختلاف دو کمپانی نفت استاندارد اویل و انگلیس- ایران (کمپانی نفت جنوب) درباره امتیاز خوشتاریا مرتفع شده و «استاندارد با کمپانی جنوب شرکت کرده است.» اما دولت ایران با این ترتیب موافق نبود «و به وزیر مختار ایران در واشنگتن دستور داد که با استاندارد مذاکره کرده دلایل و محذورات ایران را با این ترتیب بیان و کوشش نماید که مسئله شرکت را مابین دو کمپانی موقوف دارد تا امتیاز موافق قطع‌نامه مجلس شورای ملی پیشنهاد گردد ... اگر غیر از این مطلب در باب امتیاز انتشاری در آن‌جا داده باشند برخلاف واقع است.» ⁽⁵⁾

امروز مجلس شورای ملی به ریاست مؤتمن الملک تشکیل شد.

یکی از سخنرانان امروز سید حسن مدرس بود که نسبت به اختلافات لفظی و تجزیه نیروی ملت هشدار داد و گفت: «بنده عقیده‌ام این است از این اختلافات لفظی ما، بعضی ضررها متوجه می‌شود ... باید بیانات ما قسمی باشد که نسبت به تمام مملکت خوب باشد.» او در ادامه از ستم مأمورین و متفذین محلی نسبت به مردم گلایه کرد و گفت: «بنده تصدیق دارم که امروز مردم

چندان آسودگی ندارند و یک قسمت بزرگش از دست مأمورین جزء دولت است. بلااستثناء چه فقیر و رعیت و کاسب و تاجر همه از دست آنها در صدمه هستند. باید قسمی کنیم که از این صدمات راحت باشند. یک قسمت هم از دست بزرگان محلی است و مردمانی که در حوزه آنها واقعند در زحمت هستند. دولت باید با تمام قوای خودش جلوگیری کند که قوی صدمه‌اش به ضعیف نرسد و اگر ما بخواهیم به موکلین خود خدمت کنیم بنده عرض می‌کنم که موکلین من تمام اهالی ایران است، بلااستثناء و باید صلاح‌بینی برای تمام آنها بکنیم. پس دولت باید قسمی کند که راحتی از برای تمام مردم فراهم کند.»⁽¹⁾مدرس این بخش از سخنان خود را در پاسخ به دسته‌بندی سلیمان میرزا ایراد کرد.

سلیمان میرزا در سخنرانی خود مجلس را به دو گروه اکثریت و اقلیت تقسیم‌بندی کرده بود.

آیت اللّه حائری در 1333 ق به قصد زیارت امام رضا (ع) به ایران آمد و با استقبال فراوانی روبرو شد. او در این سفر بنا به تقاضای عده‌ای از بزرگان اراک (سلطان آباد سابق) به این شهر کوچید و ضمن تأسیس حوزه علمیه، طلاب فراوانی را از اکثر نقاط در آنجا جمع آورد. وی در 1340 ق در سفر زیارتی به قم با اصرار علما و بزرگان این شهر در آنجا اقامت کرد و با تأسیس حوزه علمیه قم از این پس به لقب «مؤسس یا مجدد» ملقب گردید. شیخ عبد الکریم حائری در قبال فشارهای شدید رژیم دیکتاتوری رضا خان مبنی بر تغییر لباس، کشف حجاب و ممنوعیت وضع مجالس و مظاهر مذهبی و غیره با کمال متانت استقامت نمود و به دور از جنجال‌های سیاسی با پرورش طلاب، نهضت فرهنگی- اجتماعی وسیعی را در ایران و جهان پدیدار ساخت. وی افزون بر تدریس، آثار علمی ارزشمندی از قبیل: کتاب الصلاه (مباحث فقهی استدلالی)، درر الفوائد مشهور به درر الاصول مشتمل بر مباحث اصول فقه، تقریرات درس اصول مرحوم فشارکی، کتاب الرضاع، کتاب المواریث و کتاب النکاح را از خود به یادگار گذاشت.

3) روزنامه ایران، شم 1105، ص 2. ورود آیت اللّه حائری یزدی به قم را باید مقدمه تأسیس حوزه علمیه قم دانست.

4) همانجا

5) پیش از آنکه عثمانی‌ها بر مصر تسلط یابند خلفای عباسی و اموی و فاطمی بر آن حکم می‌راندند. در 1517 م مصر به دست عثمانیها افتاده، نزدیک به دو سده تحت سلطه آنها ماند. در 1798 م ناپلئون بناپارت فرانسوی به آنها هجوم برد و خاک آن را فتح کرد. تا اینکه چندی بعد در 1805 م محمد علی پاشا از سوی دولت عثمانی پاشای مصر شد و سلسله جدیدی را در آن بنیان نهاد. پاشا هایی که پس از وی در مصر به قدرت رسیدند، همگی از عقاب او بودند. اگرچه در این دوران، سرزمین مصر رسما بخشی از امپراتوری عثمانی محسوب می‌شد و حاکمان مصر فرمان حکومت خود را از سلطان عثمانی می‌گرفتند، اما این امر، کاملا تشریفاتی بود و اعقاب محمد علی با لقب خدیو (پادشاه) با استقلال بر مصر حکومت می‌کردند. با ضعف روزافزون دولت عثمانی، نفوذ آن دولت در مصر بالمره از بین رفت و دولتهای اروپایی بویژه مصر و انگلستان در امور مصر به دخالت و گسترش نفوذ خود پرداختند؛ در 1881 م اعتراضاتی بر ضد دخالت بیگانگان برپا شد که پس از حدود یک سال سرانجام توفیق پاشا چاره‌ای جز این ندید که یک دولت ملی روی کار آید. اما انگلستان که همواره مترصد تسلط بر مصر بود او را یاری داد تا دولت ملی را ساقط کند. در 1882 م قوای انگلیسی بندر اسکندریه را که به اعتراض برخاسته بودند بمباران کرد. از این به بعد سلطه و نفوذ انگلستان در مصر روزبروز بیشتر شد تا سرانجام هنگام جنگ جهانی اول (1914 م) که دولت عثمانی به قدرتهای مرکزی اروپا پیوست انگلستان مصر را رسما به تحت الحمایگی خود درآورد و حسین کامل را به خدیوی مصر گماشت. پس از پایان جنگ، ملیون اعضای حزب «وفد» به ریاست زغلول پاشا مصرانه خواستار آزادی سرزمینشان شدند که به دنبال آن در 1922 م/ 1301 ش انگلیسها قراردادی را مبنی بر استقلال مصر امضا و اعلامیه‌ای را هم در این‌باره منتشر کردند. این قرارداد بعد از مدتی تأخیر سال بعد به اجرا درآمد و با پادشاهی ملک فؤاد اول، مصر صورت مملکتی مشروطه‌ای و پارلمانی پیدا کرد.

6) غنی، ایران، برآمدن رضا خان ...، ص 271، به نقل از:

7) فعالیتهای کمونیستی در دوره ...، صص 19 و 20.

8) اسناد روحانیت و مجلس، ج 2، صص 139 و 140.

جمعه 10 فروردین 1301/ 31 مارس 1922/ 2 شعبان 1340

با فرارسیدن سوم شعبان و در آستانه سالروز تولد امام حسین (ع) امشب در میدان توپ خانه تهران آتش‌بازی بود. ⁽¹⁾

یک هیأت تجاری به ریاست سید حسن تقی‌زاده به زودی به سوی مسکو حرکت خواهد کرد. این خبر امروز در روزنامه ایران چاپ شده بود. مأموریت این هیأت، تجاری بوده و برای بستن قراردادهای تازه و نیز گفت‌وگو درباره روابط بازرگانی دو کشور خواهد بود.⁽²⁾تقی‌زاده در این زمان در آلمان بسر می‌برد و می‌بایست از آن کشور اروپایی راهی مسکو می‌شد.

به علت نبود پست منظم بین ایران و شوروی مقرر شد مبلغ 3 هزار تومان برای مدت 5 ماه از محل اعتبار مصوبه مجلس شورای ملی به وزارت امور خارجه اختصاص داده شود تا برای رساندن مراسلات دولتی به سفارت مسکو و هیأت اعزامی قفقاز، ماهی دو مرتبه پیک مخصوص از تهران به مسکو و تفلیس اعزام شود. ⁽³⁾

5 ساعت پس از غروب، بازار علافها در کرمانشاه آتش گرفت. با این‌که مسئولان حکومتی در محل حاضر شده و با کمک مردم از سرایت آتش جلوگیری کردند، اما گفته‌ها حاکی بود که 46 باب مغازه و به قولی دیگر 15 تا 20 باب مکان سوخته است. ⁽⁴⁾

قازان خان بیک همدست زبردست خان و از مرتکبین قتل رضا خان حاکم دره جز، پس از مدتها فرار و اختفا در اطراف باجگیران کشته شد و سر او را بریده به باجگیران آوردند.

روزنامه ایران ضمن درج این خبر نوشت که قاتل قازان خان معلوم نیست. ⁽⁵⁾

روزنامه تایمز امروز خبری تأیید نشده از پرداخت وام از طرف کمپانی استاندارد اویل به ایران چاپ کرد. خبرنگار اقتصادی این روزنامه به نقل از خبری که در روزنامه فیلادلفیا به چاپ رسیده و مبدأ آن از پاریس بوده، نوشت که استاندارد اویل پرداخت وام به مبلغ یک میلیون دلار معادل 000/ 270 پوند به ایران را تأیید نمی‌کند. روزنامه تایمز نوشت که این توافق بخشی از قرارداد شرکت یاد شده با ایران است اما خبر هنوز تأیید نشده است. ⁽⁶⁾

شنبه 11 فروردین 1301/ 1 آوریل 1922/ 3 شعبان 1340

به مناسبت سوم شعبان، تولد امام حسین (ع) امروز مراکز دولتی تعطیل بود.⁽¹⁾

غلامرضا خان امیرپنجه، از صاحب منصبان قدیمی و ارشد اداره قشونی، از طرف مسئولان وزارت جنگ به سمت حاکم نظامی قزوین منصوب و به طرف آن شهر حرکت کرد. ⁽²⁾

روزنامه تایمز در شماره امروز خبر از اعتصاب کارکنان هندی شرکت نفت انگلیس و ایران داد. این منبع اعتراف کرد که ماهیت این اعتصاب سیاسی و بازتابی از حوادث رخ داده در هند بوده است. اعتصاب‌کنندگان به کشورشان بازگردانده شدند و احتمال تکرار چنین حادثه‌ای بعید خواهد بود. تایمز نوشت که جریان استخراج نفت در طول مدت اعتصاب روال عادی خود را داشت.⁽³⁾

امروز در نامه‌ای خانوادگی که به عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد و پسر فرمانفرما فرستاده شد از او خواسته شد تا درک درستی از مسائل روز داشته باشد و به او یادآوری گردید که حقایق را بشنود. در این تذکرات گوشزد شده بود که «تصور نفرمایید کار بروجرد و لرستان را رئیس الوزراء [مشیر الدوله] به طیب خاطر به حضرت اشرف والا واگذار فرموده‌اند. یک ماه تمام حضرت اقدس [فرمانفرما] این در و آن در زده، پدر من دو آتشه شده از بس که دویده‌ام تا حضرت اشرف والا حاکم بروجرد و لرستان شده‌اید. در مقابل ده نفر کاندید مسلم آنجا، که هرکدام با پنجاه نفر هوچی و آتش‌افروز این شهر همدست بودند، اگر خودتان بودید و سه چهار هزار تومان خرج می‌کردید موفق به این کار نمی‌شدید.

زحماتی که در این یک ماه کشیده شده، اگر بخواهم جزئیات را عرض کنم کتابی علیحده باید تألیف کرد. همین قدر بدانید که مفت به چنگ نیامده است و در نتیجه یک زحمت فوق العاده و دوندگی‌های طولانی انجام‌پذیر شده است. این نکته را هم در خاتمه متذکر می‌شود که همیشه وضعیت را در نظر بگیرید. اگر نصرت الدوله وکیل مقتدر مجلس نبود، حضرت اقدس [فرمانفرما] تهران نبودند و دنبال نمی‌کردند، و من مادر مرده خورد و خواب را به خودم حرام نمی‌کردم، حضرت اشرف والا نمی‌توانستید مقاصد خودتان را پیش ببرید.» ⁽⁴⁾

یکشنبه 12 فروردین 1301/ 2 آوریل 1922/ 4 شعبان 1340

امروز مجلس شورای ملی به ریاست مؤتمن الملک تشکیل جلسه داد. گفت‌وگوهای امروز پیرامون ممنوعیت صدور پوست بره، یکی از اقلام صادراتی ایران، بود که موافقان و مخالفان درباره این لایحه که دولت به مجلس داده بود صحبت کردند. ⁽¹⁾

حسین علاء نماینده سیاسی ایران در امریکا در نامه‌ای که امروز به مشیر الدوله، نخست‌وزیر نوشت (ظاهرا) به پرسشهای او پاسخ داد. علاء گفت که طبق مجوزی که از قوام السلطنه (نخست‌وزیر پیشین) دارد از اختیار مذاکره با طرف امریکایی درباره هرگونه درخواست وام یا اعطای امتیاز برخوردار است.

و با این‌که مورگان شوستر را به عنوان وکیل مالیه تعیین کرده، اما او نمی‌تواند از طرف ایران امتیازی بدهد، چون نیازمند تصویب مجلس شورای ملی است. علاء در بخش دیگری از نامه خود از پیشنهاد شوستر مبنی بر امکان جلب رضایت کمپانی نفت جنوب (انگلیس و ایران) از طرف امریکا برای تشکیل کمپانی نفت ایران و امریکا خبر داد که ترفندی است برای نادیده گرفتن امتیاز نفت خوشتاریا. علاء یادآور شد که موافقت امریکا با اعطای وام و نیز پذیرش امتیاز نفت در ایران منوط به استخدام فوری مستشاران امریکا است. ⁽²⁾علاء به نخست‌وزیر پیشنهاد می‌دهد که خوب است دولت ایران فعلا از دادن امتیاز نفت خودداری کند و تلاش نماید اصلاحات داخلی و استقراض خارجی را هم‌زمان پیش ببرد. «این تأخیر [در دادن امتیاز نفت] دو فایده حیاتی دارد. یکی بی‌نیازی از قرض پنج میلیون و اعطاء امتیاز از روی احتیاج و شتاب. چه، به توسط مستشاران تشکیلات و ممر عایدات منظم، دولت قادر خواهد بود بدون التماس قبول وثیقه نفت، عایدات را مستقیما به واسطه مستشار امریکایی برای قرض بپردازد. دیگر این که بعد از بازدید مهندسین تکلیف دولت در باب معادن نفت و غیره بهتر روشن می‌شود.» علاء در پایان دیدگاه شوستر را درباره دولت و مردم ایران چنین بیان می‌کند:

«وظیفه رجال دولت هدایت افکار عمومی است به طریق صحیح نه تسلیم [شدن] به آن. رنجانیدن انگلیس را مضر و مانع انواع مساعدتهای امریکا، و احیاء ایران را بسته به معامله [کمپانی] استاندارد [اویل] می‌داند.» ⁽³⁾

[تصویر] مورگان شوستر

اداره دوم سیاسی وزارت امور خارجه ایران در نامه‌ای به هیأتی ایرانی که برای مذاکره با مسئولان حکومتی آذربایجان شوروی به قفقاز رفته بود، با ضمیمه کردن نامه سفارت شوروی به یادداشت خود یادآور شد، دولت شوروی در موضوع اجحافاتی که بنگاه های سانترسایوز و ونشترک نسبت به بازرگانان ایرانی روا می‌دارند، خود را پاسخگو ندانسته، دولت جمهوری آذربایجان را به دلیل استقلال سیاسی [!] مسئول می‌داند. (ر. ک: 6 فروردین) «اینک ... با مقامات مربوطه [جمهوری آذربایجان] در تغییر رفتار ادارات فوق الذکر و رفع توقیف مال التجاره‌های اتباع دولت علّیه و صدور اجازه حمل آنها اقدام و نتیجه را اشعار فرمایید.» ⁽¹⁾

حیدر قلی خان رئیس ارکان حرب لشکر جنوب امروز در تلگرامی به وزارت جنگ خبر داد که «شایعاتی از قبیل بستن مجلس [شورای ملی]، گرفتاری شیخ الاسلام و بعضی از وکلا و عدلیه در شهر [اصفهان] منتشر شده است.» از آنجا که مدرکی دال بر درستی یا نادرستی آنها در دست نیست، درخواست کرد اطلاعات ضروری را برایش بفرستند. از مرکز نیز پاسخ دادند که وظایف نظامی به موقع ابلاغ خواهد شد، اما «راجع به شایعاتی که در تلگرام خود می‌گویید به هیچ‌وجه اساس ندارد.» ⁽²⁾حیدر قلی در تلگرام دیگری به رئیس ارکان حرب کل قشون نوشت که یحیی خان [؟] برای تحدید [تریاک] اصفهان تعیین شده است. از آنجا که او بدسابقه است و با قاچاق‌فروشان متنفذ مرتبط است از حرکت او به طرف اصفهان خودداری شود. ⁽³⁾

امروز علی رضا، دومین پسر رضا خان از تاج الملوک آیرملو و تنها برادر تنی محمد رضا، متولد شد.⁽⁴⁾

علی رضا پهلوی پس از بازدید از املاک خود در گرگان و سرکشی به امور زارعین، هنگام مراجعت به تهران در ششم آبان‌ماه سال 1333 هواپیمای حامل او در کوه های نزدیک تهران سقوط کرد و کشته شد.

(الول ساتن، رضا شاه کبیر یا ایران نو، صص 225 و 226).

[تصویر] علی رضا پهلوی

دوشنبه 13 فروردین 1301/ 3 آوریل 1922/ 5 شعبان 1340

امروز به مناسبت سیزدهم فروردین همه وزارت خانه‌ها و دوایر دولتی تعطیل بود. ⁽¹⁾

کارگزاری وزارت امور خارجه ایران از بوشهر در تلگرامی به اداره اول سیاسی گزارش داد که چند تن از خوانین کشکولی که به همراه مستر کلک از کارکنان کمپانی نفت جنوب دو روزی است وارد بوشهر شده‌اند؛ و امروز با ژنرال کنسول ملاقات و مذاکره کرده‌اند؛ اما از موضوع گفت‌وگوهای آنان اطلاعاتی به دست نیامده است. ⁽²⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود بنابر اخبار رسیده از باجگیران نوشت که اسلحه ژاندارمهای فراری ایران به عشق‌آباد، توسط مأمورین روسیه و در حضور آقا سید مهدی نماینده کنسول ایران در ترکستان تحویل طرف ایرانی شده است: 26 قبضه تفنگ، 1798 فشنگ، دو قبضه ماوزر و برونیک، 2قبضه 6 لول، یک دستگاه دوربین، 48 عدد مهر اسم. ⁽³⁾

امروز وزیرمختار امریکا که پنجم فروردین وارد کرمانشاه شده، پس از چند روز توقف به سوی همدان حرکت کرده بود، وارد تهران شد و در سفارت خانه کشور متبوع خود مستقر گردید. او قرار است به زودی خود را به نایب السلطنه معرفی کند. ⁽⁴⁾

«از طرف اولیای دولت برای تشکیلات امنیه در ولایات اقداماتی شده و عده‌ای از صاحب منصبان قشون برای بازدید ولایات تعیین و عزیمت نموده‌اند که هریک در محل‌های معینه تحقیقات نموده، راپرت دهند که در حدود موقعیت نقاط مزبور شروع به تشکیلات امنیه شود.» ⁽⁵⁾از جمله استقرار تشکیلات امنیه در خراسان آغاز شد و کلنل اقتدار نظام رئیس امنیه خراسان با عده‌ای صاحب منصب در شاهرود مشغول این امر است. ⁽⁶⁾

به دستور وزارت داخله، والی خراسان ضمن تشکیل انجمن نظار محلی از معتمدین، شروع به دادن تعرفه بر انتخابات مجلس شورای ملی کرده است. ⁽⁷⁾ظرف چهار روز 1031 ورقه تعرفه توزیع شد. ⁽⁸⁾

«انجمن نظار انتخابات ارامنه همه روزه تشکیل و با حضور نماینده حکومت تهران مشغول می‌باشند و بعد از سیزده عید شروع به استخراج آراء می‌شود.» ⁽⁹⁾

با تغییراتی که در سازمان وزارت معارف و اوقاف پدید آمد، اداره معارف و تعلیمات عمومی یکی شده، ریاست آن به علی اکبر داور ⁽¹⁰⁾

ریاست تعلیمات عمومی و ریاست کل معارف عنوان مشاغل او در آن وزارت خانه بود که پس از آن برای ورود به مجلس شورای ملی به تکاپو افتاد و در تیر 1301 از سوی مردم ورامین به نمایندگی مجلس انتخاب شد؛ همزمان روزنامه مرد آزاد را هم منتشر کرد که مقالات تند به قلم خود وی به چاپ می‌رسید؛ حزب رادیکال را هم بنیان نهاد؛ در دوره پنجم شورای ملی نمایندگی لار را پذیرفت. او در این دوره با عبد الحسین تیمورتاش و نصرت الدوله فیروز آشنایی یافته، مثلث سیاسی تشکیل دادند. به غیر از مخالفت با جمهوری‌خواهی رضا خان، در ایام نمایندگی از هواداران جدی وی بود و با تلاش و پیشنهاد طرحی، مقدمات فرماندهی رضا خان بر کل قوا را فراهم آورد. همچنین داور از طراحان اصلی ماده واحده تغییر سلطنت قاجاریه بود که سرانجام رضا خان را به سلطنت و قدرت رساند. او پس از آغاز پادشاهی رضا خان، در کابینه محمد علی فروغی، وزارت فوائد عامه و تجارت را برعهده گرفت. در دوره ششم بار دیگر نماینده مردم لار شد. اما با روی کار آمدن کابینه حسن مستوفی وزارت دادگستری را بر آن سمت ترجیح داد و وزیر شد. در همین سمت تشکیلات جدید دادگستری و قضاوت را بنیان نهاد. در 1312 ش از وزارت دادگستری به دارایی رفت و با انتقال برخی از قضات دادگستری، شریان وزارت دارایی را در دست گرفت. پس از برکناری فروغی در 1314 ش، داور همچنان وزیر دارایی بود؛ تا زمانی که مورد عتاب رضا شاه قرار گرفت و احتمال داد که همچون دوستانش تیمورتاش و نصرت الدوله کشته خواهد شد. ازاین‌رو دست به خودکشی زده، در شب 21 بهمن 1315 به زندگی‌اش پایان داد. جنازه‌اش در صفائیه تهران مدفون است.

(سپهرم، تاریخ برگزیدگان و عده‌ای از مشاهیر ...، صص 222 تا 225؛ مبارکیان، چهره‌ها در ...، صص 369 تا 372).

(اتحاد، پژوهشگران معاصر ایران، ج 4، صص 528 و 527؛ دایره المعارف تشیع، ج 3، ص 76؛ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 1، صص 268 و 267).

دولت شوروی به دلیل آنچه که جدایی تشکیلات سیاسی از تشکیلات مذهبی خواند، از سفارت خود در تهران خواست که

در عرض دو هفته کلیسای مستقر در سفارت سابق خود را در پامنار تخلیه کند. «این مسئله اسباب نگرانی عده‌ای از روسهای مقیم تهران را فراهم کرده است.» ⁽¹⁾

روزنامه اقدام در شماره امروز خود در مطلب کوتاهی با عنوان «اصلاح معکوس در عدلیه» به اقدامات سردار معظم وزیر عدلیه که موجب حذف نیروهای کارآمد و دلسوز این وزارت خانه شده اعتراض کرد. ⁽²⁾این روزنامه همچنین در مقاله‌ای بلند و داستان‌وار با عنوان «مجمع یهود» به استهزاء یهودیان سیاسی مسلک پرداخت، که گویا همین مقاله باعث تعطیلی یک شماره‌ای آن شد.⁽³⁾روزشمار تاریخ معاصر ایران ج‌2 28 * اعتراض روزنامه اقدام به سیاست تعدیل در وزارت عدلیه .....

سه‌شنبه 14 فروردین 1301/ 4 آوریل 1922/ 6 شعبان 1340

امروز مجلس شورای ملی به ریاست سید حسن مدرس، نایب رئیس، تشکیل جلسه داد. از موارد مهم جلسه امروز انتخاب هیأت رئیسه بود. در این رأی‌گیری مؤتمن الملک بار دیگر به ریاست مجلس انتخاب گردید. 64 نفر از 74 نماینده حاضر به او رأی دادند. نایب رئیسان نیز سید حسن مدرس، نایب رئیس اول، و شاهزاده نصرت الدوله، نایب رئیس دوم انتخاب شدند. همچنین در انتخاب چهار نفر منشی، منتصر الملک، حاج میرزا اسد اللّه خان کردستانی، و امیر ناصر با اکثریت آراء و در دور دیگر نظام الدوله انتخاب شدند. برای اداره مباشرت نیز ارباب کیخسرو، عدل السلطنه کرمانی و نصیر دیوان برگزیده شدند. ⁽¹⁾

رضا خان، وزیر جنگ، در یادداشتی که به امیر لشکر غرب ⁽²⁾

ناحیه تحت تسلط لشکر غرب نیز شامل کردستان، همدان، کرمانشاه، اراک و ولایات ثلاث بروجرد و لرستان و نهاوند بود. مرکز ارکان حرب لشکر غرب شهر همدان بود. براساس «حکم عمومی قشونی نمره 13» احمد خان امیر پنجه رئیس لشکر غرب و سرهنگ عبد الرضا خان ریاست ارکان حرب آن لشکر را از 17 بهمن 1300 به عهده گرفتند. (اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، پ 15، ص 67).

سردار معظم وزیر عدلیه امروز در نامه‌ای به هیأت دولت با اشاره به محکومیت سعد الدوله در پرداخت پنج هزار تومان در وجه حاجی محمد حسین و امتناع او از این اقدام و نیز حواشی به وجود آمده از این موضوع نوشت: «آیا تصویب می‌فرمایند مبلغ مزبور از بابت مطالبات آقای سعد الدوله از بانک یا از دولت تأدیه شود یا خیر؟» ⁽⁴⁾دولت پاسخ صریحی به این درخواست نداد.

وزارت کشور در نامه‌ای به وزارت جنگ نوشت که طبق گزارشهای رسیده به این وزارت خانه، «کسان سردار صولت در اردستان به وسیله اسلحه [ای] که دارند اسباب زحمت رعایا شده‌اند.» و تقاضا کرد ضمن انجام تحقیقات به خلع سلاح و جمع‌آوری اسلحه هایی که پنهان کرده‌اند اقدام شود. ⁽⁵⁾

امروز حاج ملا علی اکبر مجتهد از علمای قزوین که مرجع تقلید نیز بود در قزوین درگذشت. به همین مناسبت مردم اماکن کسب را بستند و مجلسی نیز به پاس مقام او در مسجد جامع برگزار شد. ⁽⁶⁾

امروز تراکمه جعفربایی با تراکمه اتابایی درگیر شدند. علت آن دزدیدن «یک بلوک گوسفند زیارتی [توسط طایفه جعفربایی] که به رسم امانت در اتابایی» نگهداری می‌شد، بوده است. پس از درگیری و زخمی شدن یکی از سواران جعفربایی گوسفندها را پس می‌دهند. ⁽⁷⁾

امروز گروهی از روحانیان در نامه‌ای به ریاست مجلس شورای ملی ضمن تقدیر از اقدامات ارباب کیخسرو در

پی‌گیری موضوع جواهرات سلطنتی نوشتند که نمایندگان مجلس باید مردم را در حفظ این گنجینه مطمئن کنند. «به نام شرافت ملی با کمال نگرانی از مقام منیع مجلس مقدس استرحام می‌نماییم با کمال فداکاری که از مسلمیات حافظین حقوق ملی است این عمل بخصوص را تعقیب و عملی نموده، نگذارید مال ملت به غارت رود و برای مبلغی بخس هر روز دست نزد اجانب دراز باشد.» ⁽¹⁾

[تصویر]

چهارشنبه 15 فروردین 1301/ 5 آوریل 1922/ 7 شعبان 1340

در پی نامه‌ای که حسین علاء نماینده سیاسی ایران در امریکا به مشیر الدوله، نخست‌وزیر نوشت (ر. ک: 12 فروردین) وی امروز در پاسخ او اختیارات مورگان شوستر را برای گفت‌وگو با کمپانی استاندارد اویل به اندازه‌ای ندانست که بتواند ایران را ملزم به دادن امتیاز نفت کند. «دولت ایران با تصویب مجلس امتیاز را اعطا خواهد کرد زیرا که او اختیار ملزم کردن ایران را ندارد ... باید در انتخاب کلمات خیلی دقیق بود و رشته امور باید کاملا در دست خودتان باشد.» مشیر الدوله در بخش دیگری به حسین علاء نوشت که به دلیل محظورات سیاسی از طرف روسها لازم است امتیاز نفت شمال به استاندارد اویل داده شود؛ اما اگر قرار است این کمپانی با کمپانی نفت جنوب (انگلیس و ایران) مصالحه‌ای کند به ایران مربوط نمی‌شود.

مشیر الدوله ضمن تأیید نظر علاء در مورد استقراض بدون دادن امتیاز نفت گفت که اگر عایدات نفت جنوب به عنوان وثیقه این استقراض اشکالی داشته باشد، «عایدات تحدید [تریاک] و د خانیات» را می‌توان وثیقه قرار داد. مشیر الدوله به دادن امتیاز نفت شمال به امریکا تأکید کرد و آن را جلب سرمایه مملکت بی‌طرف دانست. «موقع هم حالا است. چه، در آتیه ممکن است وضعیات روسیه طوری شود که دیگر برای دولت ایران مجال این‌گونه اقدامات نباشد.» مشیر الدوله تأکید کرد که جوش دادن این معامله بزرگ‌ترین خدمتی است که علاء می‌تواند به ایران بکند.⁽¹⁾

هیأتی به ریاست مستشار الدوله ⁽²⁾

[تصویر] مستشار الدوله

در 1313 ش سفیر کبیر ایران در آنکارا و در 1321 ش وزیر مشاور کابینه احمد قوام بود. مستشار الدوله از نطق و بیان بی‌بهره نبود اما انشاء و حسن خطش بر معلومات دیگر او پیشی داشت. او پس از مرگ پدرش لقب مستشار الدوله یافته بود و سرانجام در 1372 ق در تهران دیده از جهان فروبست. (بامداد، شرح حال رجال ایران در ...، صص 168- 167؛ سلیمانی، القاب رجال دوره قاجاریه، ص 142). در زندگی‌نامه هایی که برای میرزا صادق مستشار الدوله نوشته شده کمتر به این سمت و فعالیتهای او به عنوان رئیس کمیسیون سرحدی ایران در سال 1301 ش اشاره شده است.

حقوق هریک از این سواران ماهی 15 تومان معین شد که از محل اعتبار امنیه پرداخت شود.⁽³⁾

محمود آیرم امیرلشکر جنوب در تلگرامی به وزیر جنگ اطلاع داد که برای برقراری نظم و امنیت در منطقه کهگیلویه لازم است 1500 نفر نیرو در آنجا مستقر شود. پیشنهاد آیرم این بود که چون تدارک این تعداد نیروی نظامی برای فارس امکان‌پذیر نیست بهتر آن است که هیأت دولت حکومت کهگیلویه را از بختیاری سلب نکند تا تشکیلات قشون فارس پاسخگویی انتظامات آن حدود شود.

رضا خان وزیر جنگ نیز در پی‌نوشت این تلگرام نوشت که این درخواست پذیرفتنی نیست. «لازم است برای اجرای نظریات دولت با یک روش و سیاست عاقلانه خوانین و متنفذین آن حدود را همراه نمایید تا حاکمی که از طرف دولت معین می‌شود بدون داشتن قوه زیادی بتواند در محل خود مستقر شده امورات را فیصله دهد ...» ⁽⁴⁾

به موجب اطلاعیه‌ای که امروز در روزنامه ایران منتشر شد «کمیسیون تفتیش فرقه دمکرات مستقل ایران» اعلان کرد میرزا علی اکبر خان داور در نشستی که روز جمعه 17 فروردین در مدرسه متوسطه تدین برپا می‌شود درباره اوضاع اقتصادی ایران سخن خواهد راند. اطلاعیه از هم‌مسلکان این فرقه و دیگر علاقه‌مندان دعوت کرد که برای شنیدن سخنرانی در محل یاد شده حاضر شوند. ⁽⁵⁾

به نوشته روزنامه اتحاد در خیابان چراغ برق مدرسه علوم

دینی که دروس پیش از اجتهاد را تدریس می‌کند افتتاح شد.

این مدرسه «از طرف برخی مقدسین که در آن‌جا مقدمه اجتهاد و علوم دینی با شرایط مخصوص تدریس می‌شود در خیابان چراغ برق کوچه سراج الملک باز شده و مردم را دعوت به دخول آن مدرسه می‌نمایند.» ⁽¹⁾

[تصویر]

امروز مشیر الدوله نخست‌وزیر و وزیر داخله در حکمی که شش ماده داشت استخدام در وزارت کشور را ممنوع کرد مگر با شرایطی که قانون استخدامی کشور و نظامنامه داخلی وزارت کشور تعیین کند. برخی از آن مواد عبارت بودند از: در صورت وجود پست در این وزارت خانه، به یکی از منتظرین خدمت که سابقه رسمی در وزارت داخله داشته باشد سپرده می‌شود.

مستخدم رسمی وزارت داخله به کسی گفته می‌شود که با حکم شاه یا حکم رسمی وزارت داخله به مدت دو سال متوالی یا چهار سال متناوب در خدمت رسمی وزارت خانه بوده باشد. در تعیین فرمانفرمایان و حکام درجه اول و دوم رعایت این نکات الزامی نیست. ⁽²⁾

بنابه گزارش‌های رسیده از بیجار نوعی بیماری شبیه طاعون در آن منطقه دیده شده، مجلس حفظ الصحه دولتی به حکومت آن شهر دستور داده تحقیقاتی پیرامون آن صورت دهد و گزارش کند تا اقدامات بعدی انجام پذیرد. همچنین برای پیشگیری از سرایت بیماری تیفوس که در ناحیه عشق‌آباد شیوع یافته، دستورهای لازم به منطقه مرزی باجگیران ابلاغ شد. ⁽³⁾

پنج‌شنبه 16 فروردین 1301/ 6 آوریل 1922/ 8 شعبان 1340

مجلس شورای ملی امروز به ریاست مؤتمن الملک تشکیل شد. وی ابتدا در سخنانی ضمن تشکر از نمایندگان برای انتخاب خود به ریاست مجلس درباره دخل و خرج کشور و شیوه درست بودجه‌بندی توضیحاتی داد. در ادامه برای شعبه‌های مجلس انتخابات صورت گرفت و پس از رأی‌گیری اعضای شعبه‌های مختلف برگزیده شدند. سپس گزارش کمیسیون امور خارجه خوانده شد که موضوع آن مدت مأموریت مأموران ایرانی در خارج از کشور بود. مخبر کمیسیون در مورد لایحه گفت که با تغییر دولتها مأمورین سیاسی هم تغییر می‌کنند ولی «از اول مشروطیت تاکنون مأمورین خارجه ما همان مأموران قدیم است و به همین سبب است که سیاست خارجی ما همان سیاست قدیمی است و همین سفرایی که در تهران هستند اگر ملاحظه کنید می‌بینید که هیچ مأموری مدت مدیدی نمی‌ماند.» در این لایحه پیشنهاد شده بود که حد اکثر دوره مأموریت مأموران سیاسی در خارج 5 سال باشد که به تصویب رسید. موضوع بعدی بحث در مورد اعتبارنامه مخبر السلطنه بود که موجب تنش در مجلس شد، چرا که سلیمان میرزا رهبر اقلیت مجلس مخبر السلطنه را تلویحا در قتل شیخ محمد خیابانی و آشوبهای تبریز مقصر دانست. مخبر السلطنه در پاسخ، خدمات خود را در گرفتن دست‌خط مشروطیت از مظفر الدین شاه و تلاش هایی که برای استقرار مشروطیت کرده بود برشمرد و خود را طرفدار آزادی خواند. او خیابانی را یک یاغی خواند. در ادامه سخنان موافقان و مخالفان، سید حسن مدرس ضمن حمایت از خیابانی، محمد تقی خان پسیان و میرزا کوچک خان، جهت گفت‌وگوها را خارج از موضوع دانست و خواستار رأی‌گیری برای اعتبارنامه مخبر السلطنه شد.

سلیمان میرزا با کفایت مذاکرات مخالفت کرد و گفت: «نه تنها بر علیه ایشان [مخبر السلطنه] بلکه بر علیه تمام کسانی که به مملکت و آزادی و مشروطیت بد کرده‌اند [فریاد خواهم زد] و یکی از کسانی که بر علیه انتخابش فریاد خواهم زد همان وثوق الدوله است که قرارداد بسته است.» پس از رأی‌گیری 49 تن از 72 تن نماینده حاضر به اعتبارنامه مخبر السلطنه رأی مثبت دادند. ⁽¹⁾

ارامنه ایران برای انتخاب نماینده خود در مجلس شورای ملی رأی‌گیری کرده، یوسف میرزایانس را با 437 رأی به مجلس فرستادند. نفر بعدی و رقیب او آرام مول نام داشت که با 263 رأی از رفتن به مجلس بازماند. در این انتخابات 729 تعرفه توزیع شده بود که 710 برگ آن برگشت. ⁽²⁾

عصر امروز حدود یکصد نفر به دربار رفته، با مشیر الدوله رئیس الوزراء دیدار کردند و ضمن صحبت درباره حوادث اخیر به تحصن در سفارت شوروی و نیز تحصن عده‌ای در صحن حضرت عبد العظیم اعتراض کردند و از نخست‌وزیر خواستند که از این اقدامات جلوگیری کند که مشیر الدوله هم قول مساعد داد. ⁽³⁾

عده‌ای دیگر از روزنامه‌نگاران نیز از ترس جو رعب و وحشت در مجلس شورای ملی تحصن کردند. در واکنش به مطالب، بعضی از روزنامه‌های طرفدار دولت حملاتی نسبت به متحصنین در سفارت روسیه کرده و این عمل آنان را مورد شماتت قرار داده بودند. متحصنین سفارت بیانیه‌ای در روزنامه حقیقت منتشر کردند و در آن درباره علت تحصن خود را نوشتند. (آذر شهرضایی، فرخی یزدی سرانجام ...، صص 5 و 6).

نماینده سیاسی انگلیس در تهران به وزارت خارجه دولت

متبوع خود خبر داد که روزنامه شفق سرخ در شماره امروز خود از رضا خان به علت تعقیب فرخی یزدی مدیر روزنامه طوفان و تبعید ضیاء الواعظین مدیر روزنامه ایران آزاد انتقاد کرده است. «فرخی اینک در سفارت شوروی بست نشسته است. این روزنامه ضمن قدردانی از خدمات رضا خان و بیان این‌که رضا خان حتی می‌تواند گوی سبقت از امین الدوله و امیر کبیر برباید، اقدامات دیکتاتورمآبانه او را مورد انتقاد قرار داده است.» ⁽¹⁾

وزارت فواید عامه محصول رود خانه‌های گیلان و مازندران را به مزایده گذاشت و اداره گمرک محلی را موظف کرد این مزایده را به انجام برساند. وزارت فواید عامه همچنین به شیلات مازندران دستور داد که غیر از محصول رود خانه‌ها، در استرآباد از صید یک من ماهی یکصد دینار و در سایر نقاط چهارصد دینار و از خاویار سیاه در همه‌جا یک من شش قران مالیات گرفته شود. ⁽²⁾

حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا، امروز در دنباله نامه‌ای که 12 فروردین به مشیر الدوله نخست‌وزیر نوشت و از پیگیریهای مورگان شوستر برای جلب رضایت کمپانی استاندارد اویل برای گرفتن امتیاز نفت شمال خبر داد، اضافه کرد که رایزنی‌های شوستر موجب شده که کمپانی نفت جنوب (انگلیس و ایران) از سفارت انگلستان در تهران بخواهد در این موضوع دخالت ننماید. موضوع به استاندارد اویل نیز گفته شده و مذاکرات توسط شوستر همچنان ادامه دارد. ⁽³⁾

علیرغم تمایل دولت مشیر الدوله به باز کردن پای کمپانی استاندارد اویل به ایران، تردید این کمپانی از یک‌سو و سیاستهای چندرنگ انگلستان از سوی دیگر، در ن هایت اجازه نداد امتیاز نفت شمال به استاندارد اویل واگذار گردد.

به نوشته روزنامه اتحاد دیروز و امروز در بیشتر نواحی کشور باران بارید و «اکثر جاها رعایا و زارعین به واسطه دیر شدن باران متوحش بوده، بحمد اللّه رفع توحش آنها شده است و در بعضی نقاط نیز آب و سیل جاری شده است.»⁽⁵⁾

بنابر آن‌چه که تجارت خانه لیانازوف می‌نویسد، لیانازوف در 17 صفر 1224 با انعقاد قراردادی امتیاز صید ماهی را در سواحل دریای مازندران به دست آورد. این قرارداد می‌گفت سواحل بحر خزر تا 1925 میلادی در اجاره لیانازوف خواهد بود. با حاکم شدن هیجانات سیاسی ناشی از انقلاب روسیه شرکت لیانازوف نتوانست تعهدات مالی خود را به ایران ادا کند؛ چرا که باید این تعهدات با پول طلایی که از روسیه به ایران حمل می‌شد پرداخت شود و خروج این پول از روسیه شوروی ممنوع شده بود. از دیگر سو انقلابیون روسیه اموال لیانازوف را در روسیه ضبط کردند. پس از مهلتی که دولت ایران به این تجارت خانه برای پرداخت تعهدات خود داد و مارتین لیانازوف نتوانست به آن عمل کند، قرارداد یک طرفه از سوی ایران لغو شد. دولت وثوق الدوله امتیاز را به میردانسف واگذار کرد و اقدام به ضبط و فروش اموال و اثاثیه تجارت خانه نمود. در این گزارش کشمکشهای بعدی این تجارت خانه با دولت و دیگر افراد به تفصیل یاد و در پایان خواستار رسیدگی و احقاق حق شده است. ⁽⁶⁾این نامه توسط ورثه لیانازوف امروز به مجلس شورای ملی فرستاده شد.

جمعه 17 فروردین 1301/ 7 آوریل 1922/ 9 شعبان 1340

روزنامه ایران در شماره امروز خود نوشت که به دنبال درخواست اهالی اردبیل از وزارت داخله برای برقراری امنیت در آن حدود، موضوع به وزارت جنگ احاله گردید و امیرلشکر شمال غرب مأمور شد با اعزام نیروی نظامی به آن ناحیه امنیت منطقه را تأمین کند.

در همین حال والی آذربایجان اطلاع داد که در پی نصایح و اقدامات امیر السلطنه حکمران اردبیل، خوانین شاهسون در اردبیل اجتماع کرده، و نسبت به دولت مرکزی ابراز خدمتگزاری کرده‌اند. ⁽¹⁾

[تصویر] نمایی از اردبیل قدیم

در پی انتصاب غلامرضا خان به ریاست نظمیه لاهیجان، اعلامیه‌ای از طرف او منتشر شد که هرکس بخواهد در سطح شهر رفت‌وآمد کند باید از نظمیه اجازه بگیرد. با مراجعه مردم به نظمیه، غلامرضا خان در برابر گرفتن مبلغی اجازه رفت وآمد به آنان می‌داد.

به دنبال این اخاذی مردم شهر شکایتی را علیه او تهیه کردند که امروز در روزنامه ایران به چاپ رسید. ⁽²⁾

وزیرمختار جدید امریکا که 13 فروردین وارد تهران شد و مطابق رسم باید در روز سوم ورود خود در دربار حاضر می‌شد و خود را به مقامات رسمی کشور معرفی می‌کرد، به دلیل نرسیدن اسباب هایش هفته آتی به حضور نایب السلطنه خواهد رسید. ⁽³⁾

امروز به همراه شلیک گلوله و پیچیدن صدای آن در شهر بروجرد عده‌ای از الوار ⁽⁴⁾

[تصویر] تفنگداران بختیاری

بنا به گزارش حکمران گیلان با عملیاتی که اداره قشونی صورت داد کربلایی ابراهیم خان معروف به کبریت خان برادر حاج احمد کسمایی دستگیر و امروز توسط نظامیان به شهر آورده شد. ⁽⁶⁾

روزنامه اقدام در خبری اختصاصی نوشت که کربلایی ابراهیم جنگلی قرار است روز 23 فروردین تیرباران شود.⁽⁷⁾

همین کتاب، ج 1، ص 602.

کنسول انگلیس در تبریز آنچه را که «اماکن استقرار نیروهای دولتی علیه سیمیتقو» نامید چنین شرح داد: تبریز 850 سوار، 650 پیاده، 8 توپ، 10 مسلسل، 13 لوئیس؛ شرف خانه 300

پیاده، 4 توپ، 17 مسلسل؛ میاندوآب 200 سوار، 800 پیاده، 4 توپ، 10 مسلسل؛ خوی 50 سوار، 500 پیاده. ⁽¹⁾

شنبه 18 فروردین 1301/ 8 آوریل 1922/ 10 شعبان 1340

عصر امروز مجلس شورای ملی به ریاست سید حسن مدرس تشکیل جلسه داد. بحث و شور امروز درباره تفسیر اصل 79 قانون اساسی توسط وزارت عدلیه بود. سردار معظم وزیر عدلیه که در جلسه حضور داشت به مخالفان این تفسیر پاسخ داد. ملک الشعرای بهار صاحب نشریه بهار در تأیید وجود هیأت منصفه که در تفسیر این قانون بدان اشاره شده صحبت کرد. وی با اشاره به عدم دخل و خرج در کار مطبوعات گفت: «سابق از فنلاند کاغذ می‌آوردیم بندی سه تومان تمام می‌شد. حالا از بمبئی و غیره می‌آوریم بندی 10 تومان وارد می‌شود. سابق از تفلیس حروفهای خوب می‌آوردیم و خرواری 200 تومان تهران می‌آمد و حالا یک ماشین شکسته حروف‌ریزی هست که خرواری 700 تومان حروف را می‌فروشد. این است که روزنامه‌ها دخل و خرج نمی‌کند. روزنامه‌ها در قسم اول دچار بحران اقتصادی می‌شوند. مجبورند یا متوسل به یک سفارت خانه اجنبی شوند ...

یا اینکه در تحت نفوذ فلان اعیان درآیند و یا اینکه فحش بدهند و با زور فحش بودجه خود را تأمین کنند.» بهار گفت اگر این مصائب و مشکلات در کار روزنامه نباشد، طبعا جرمی نمی‌کند که نیازمند تفسیر اصل 79 و بود و نبود هیأت منصفه برای رسیدگی به آن جرم باشد. 1

مشیر الدوله نخست‌وزیر، امروز در تلگرامی به حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا ضمن دادن این خبر که بودجه آن سفارت خانه برای تصویب به مجلس شورای ملی داده شده و منتظر تصویب آن است، از علاء خواست که اگر کمپانی نفت سینکلر برای گرفتن امتیاز نفت شمال ایران پیشنهادی کرد، پاسخ منفی ندهد. «زیرا این‌طوری که خودتان هم متذکر شده بودید باید این کمپانی را هم در دست داشت تا ببینیم مذاکره با [کمپانی نفت] استاندارد [اویل] به کجا می‌رسد و رفع محظورات سیاسی ایران می‌شود یا نه.» ⁽¹⁾

پس از تردیدهای کمپانی استاندارد اویل در پذیرش این امتیاز، کمپانی سینکلر به عنوان جایگزین و حتی اهرم فشار مدنظر ایران قرار گرفت.

یکی از دلایل نزدیکی کمپانی نفت جنوب یا (کمپانی نفت انگلیس و ایران) به استاندارد اویل و ملاقات نمایندگان آنها در واشنگتن و ریختن طرح مشارکت- که صورت عملی نگرفت- نزدیکی ایران به کمپانی سینکلر بود. ظاهرا کمپانی نفت جنوب در حفظ منافع خود با استاندارد اویل نزدیکی بیشتری احساس می‌کرد تا سینکلر.

به دنبال درخواست وزارت داخله از وزارت جنگ برای خلع سلاح طرفداران سعد الدوله در منطقه اردستان، رئیس ارکان حرب کل قشون امروز از مسئولان نظامی آن منطقه خواست که پیرامون موضوع تحقیق کرده و در صورت اقتضاء اقدام کنند. ⁽²⁾

اداره صحیه و معاونت عمومی امروز در یک آگهی اعلان کرد که چون بیشتر اهالی تهران از تأسیس دارو خانه شبانه‌روزی آگاه نشده‌اند، بدین وسیله «به اطلاع می‌رساند که دوا خانه امدادی بلدی واقع در میدان توپ خانه شب تا صبح دایر بوده و برای رفع حوائج فوری اهالی حاضر خواهد بود.» ⁽³⁾

حاکم استرآباد ⁽⁴⁾امروز در گزارشی به رضا خان وزیر جنگ نوشت که مقداری مواد غذایی برای کمک به قحطی‌زدگان روسیه شوروی از طرف اهالی دامغان آماده شده تا از طریق بندرجز به آن کشور انتقال داده شود و درخواست کرد «اجازه به گمرک خانه داده، حمل نمایند.» ⁽⁵⁾

امروز عده‌ای از آژانهای تبریز که حقوق‌شان به تعویق افتاده بود برای نشان دادن اعتراض خود به بازار تبریز آمده، اهل بازار را به بستن مغازه‌ها ترغیب کردند. چون بازاریها شنوای حرف آنها نبودند، از آنجا به مقر حکومتی رفتند و بنای اعتراض گذاشتند.

[تصویر] پل آجی چای تبریز

به نوشته روزنامه اتحاد «ایالت کبرا که مسبوق بودند که این مسئله منتهی به یک آنتریک و مقدمه یک انقلابی است» از ریاست قشون خواست که آنها را دستگیر کند که چنین نیز شد. ⁽¹⁾

منابع انگلیسی اعتصاب پاسبانهای تبریز را دو روز بعد نوشته‌اند. ⁽²⁾

امروز نمایندگان حاکم بانه که گماشته سیمیتقو بودند وارد سقز شدند و به اداره حکومتی رفته، نامه‌ای را از طرف خوانین بانه به «احمد بیک» حاکم سقز نشان دادند که حسب الامر اسماعیل آقای سردار نصرت (سیمیتقو) نصف حکومت سقز به نصر اللّه خان پسر خان بانه واگذار شده است. در نامه از قول سیمیتقو آمده بود که «محض تقسیم عایدات محلی» آن را فرستاده‌ام و خودم نیز به زودی همراه نصر اللّه خان خواهم آمد.

این حکم با نظر مخالف بزرگان سقز مواجه شد و تصمیم گرفتند تمکین نکنند. ⁽³⁾

فرمان قره‌نی آقای مامش و علی آقای امیر اسعد مثل امر امیرلشکر غرب بود. خواهش حاج ایل خانی به منزله خواهش رئیس مجلس شورای ملی مهم بود. بیگ‌زاده و سوارهای بانه‌ای مأمور غضب و قهر اسماعیل آقا بودند. از ایران و سپاه ایران و ایرانیان اسمی بی‌مسما گاه گاهی شنیده می‌شد. هرکس از دولت ایران یا اوضاع آن غیر از بیچاره و مفلوک جلوه دادن آن، اظهاراتی می‌نمود بلافاصله برای مجازات تحویل اداره نظمیه می‌گشت و به مجازات غیرقانونی می‌رسید.» (همو، ص 98).

یکشنبه 19 فروردین 1301/ 9 آوریل 1922/ 11 شعبان 1340

محمود آیرم امیرلشکر جنوب که روز پنجم فروردین از کرمان به شیراز رفته، در این روزها در آن شهر به سر می‌برد در تلگرامی به رضا خان وزیر جنگ نوشت که در شیراز راجع به قضیه ممسنی و امامقلی خان مطالعه کافی کرده و مسبوق به اوضاع شده است. «امامقلی خان دست تنها نیست. تمام ایلات بویراحمدی و باوی و کهم همدست به محل مزبور رفته امامقلی خان را تأمین داده به شیراز یا اردوگاه آورده»⁽¹⁾تا رفع غائله شود.

[تصویر] هادی خان کشکولی و امام‌قلی خان رستم

آیرم نوشت که اگر به امامقلی خان تأمین داده شود بهتر است؛ چون ایلاتی که در کهگیلویه و بهبهانی ساکن هستند با امامقلی خان ⁽²⁾خویشاوند بوده، در صورت بروز جنگ به یاری او خواهند شتافت. آیرم تلویحا یادآور شد که نیروهای دولتی امکان مقابله با همه آنها را ندارند. «با مقتضیات محلی امروزه جنگ صلاحیت ندارد ... نقض تأمین مضر برای پیشرفت مقاصد مالی و مآلی خواهد گردید و اسباب یأس سایر رؤسای طوایف» خواهد شد. آیرم در پایان تلگرام خود یادآور شد که قوام الملک همه نوع ابراز وفاداری و فداکاری کرده است.

رضا خان وزیر جنگ در پاسخ به پرسش آیرم نوشت که «هر طور صلاح می‌دانید کار را خاتمه داده نتیجه را راپرت نمایید.» ⁽³⁾

صبح امروز آصف السلطنه از طرف اعتضاد السلطنه نایب السلطنه احمد شاه و معاون الدوله رئیس تشریفات وزارت امور خارجه از طرف هیأت دولت به سفارت امریکا رفته و ورود وزیرمختار را به ایران تبریک گفتند. ⁽⁴⁾

طبق عرف مأموران سیاسی، وزیرمختار امریکا سه روز پس از ورود به تهران باید به دربار می‌رفت و خود را معرفی می‌کرد.

به دنبال ایجاد محدودیت توسط دو بنگاه اقتصادی سانترسایوز و ونشترک شوروی و نیز اعتراضات بی‌اثر وزارت امور خارجه به مسکو و همچنین اعزام بی‌نتیجه هیأت به آذربایجان شوروی، خبر تضییقات به عمل آمده از طرف این دو بنگاه در روزنامه‌ها نیز منعکس شد. امروز روزنامه ایران نوشت که اطلاعات رسیده از شمال کشور حاکی است پس از آزادی حمل برنج و تجارت آن با

خارج از کشور، در ابتدای رونق آن، تجارت خانه سانترسایوز که یک مؤسسه روسی است و در رشت و انزلی شعبه دارد اشکالاتی فراهم کرد و برای حمل برنج محدودیت هایی پدید آمد. ⁽¹⁾

روزنامه ایران امروز در صفحه اول خود به همراه پاسخی به دهکان ⁽²⁾

روزنامه حقیقت که ترجمه همان کلمه روسی پراودا است، ارگان جناح چپ بود و در آن روزگار 5 هزار شماره تیراژ داشت. وی در اوایل سلطنت پهلوی از سیاست کناره گرفت و مدتها ریاست بانک ایران و شوروی را داشت و مرحوم چراغلی خان امیر اکرم واسطه تأمین او بود.

چند روز بعد از وقایع شهریور 1320 در همدان به‌طور ناگهانی درگذشت.» (باستانی پاریزی، تلاش آزادی ...، ص 347).

[تصویر] سید محمد دهگان

نکته دیگر آنکه نماینده سیاسی انگلیس در ایران معتقد بود روزنامه حقیقت اخیرا 750 روبل طلا از روتشتین وزیرمختار روسیه شوروی در ایران دریافت کرده، تا دست به انتشار مقالات کمونیستی بزند.⁽⁴⁾

میرزا سید احمد خان تحصیل‌دار مالیه قم که مبلغ 18 هزار تومان از صندوق مالیه آنجا برداشت کرده بنا به تقاضای وزارت مالیه تحت الحفظ به مرکز فرستاده شد و امروز به وزارت مالیه تسلیم گردید ⁽⁵⁾تا به جرم او رسیدگی شود.

امروز رضا خان وزیر جنگ نامه‌ای را که ژنرال کنسولگری بغداد درباره رافائیل خان ارمنی نوشته بود برای مشیر الدوله رئیس الوزراء فرستاد. در نامه کنسولگری بغداد آمده بود که رافائیل از محترمین ساکن ارومیه بوده که چند سال است برای ملحق شدن به طایفه خود بدین سو آمده، اما اینک مایل است بازگردد. موضوع بازگشت رافائیل فردی نبود، بلکه او می‌خواست با حدود دو هزار نفر از بستگان و عشیره خود به ایران مهاجرت نماید. رافائیل از آمادگی حدود هزار نفر از این عده که توان کار نظامی دارند نیز خبر داده بود. ⁽⁶⁾

دوشنبه 20 فروردین 1301/ 12 شعبان 1340/ 10 آوریل 1922

امروز گروهی از مسلمانان و کلیمیها در محله کلیمیها درگیر شدند. منابع نوشته‌اند که سه نفر مسلمان در حین عبور از آن محله درحالی‌که با یکدیگر مشغول صحبت بودند مورد اهانت یک نفر یهودی قرار می‌گیرند و مسلمانها با وی مشغول نزاع می‌شوند. یهودی هم کمک می‌خواهد و به زودی عده‌ای از هم‌کیشان او بر سر آن سه نفر می‌ریزند. رفته‌رفته شمار مسلمانها و کلیمیها زیاد می‌شود و هنگامه‌ای برپا می‌گردد.

مردم هم از محلات تهران با چوب و چماق به محله کلیمیها می‌ریزند. دخالت نیروی نظمیه نتیجه نمی‌دهد و در ن هایت حدود دویست نظامی قزاق به آن منطقه فرستاده می‌شوند و به آن درگیری پایان می‌دهند. ⁽¹⁾

مشار الدوله ⁽²⁾نماینده دولت در بوشهر در تلگرامی که امروز به مشیر الدوله رئیس الوزراء فرستاد خبر داد که چند نفر از خوانین کشکولی که به بوشهر آمده بودند با او ملاقات و مذاکره کرده‌اند. وی در این تلگرام مهم‌ترین موضوعی را که به خوانین کشکولی یادآور شد چنین نوشت: «تأکید کردم که هیچ‌یک از خوانین حق ندارند عقد قرارداد با کمپانی [نفت جنوب] نمایند. اگر مطالبی داشته باشند باید از طریق دولت اقدام شود و با اطلاع مأمورین دولت باشد.»⁽³⁾روز سیزدهم فروردین خوانین کشکولی با ژنرال کنسول انگلیس دیدار و مذاکره کرده بودند.

مشار الدوله نماینده دولت در بوشهر امروز تلگرام دیگری به مشیر الدوله رئیس الوزراء ارسال کرد که در آن خبر دیدار خود را با کنسول انگلیس یاد کرده بود. وی به کنسول انگلیس همان موضوعی را گفت که به خوانین کشکولی گفته بود:

«خاطرنشان نمودم که کمپانی [نفت جنوب] نمی‌تواند عقد قرارداد با خوانین محلی بنماید و بالاخره در نتیجه مذاکرات مقرر شد که پس از ورود سر [آرنولد] ویلسن⁽⁴⁾

همین کتاب، ج 1، ص 348.

وزارت امور خارجه در نامه‌ای به وزارت مالیه خواست که به ادارات گمرک خود دستور دهد از این به بعد اگر گذرنامه اتباع روسیه شوروی و نیز جمهوریهای ناحیه قفقاز ویزای ورود مأموران ایران را نداشته باشند، از طرف مأموران گمرک از ورود آنها جلوگیری شود. ⁽⁶⁾روزنامه ایران این خبر را امروز بدون توضیح چاپ کرد و شاید پاسخی بوده باشد به محدودیت هایی که بنگاه های اقتصادی سانترسایوز و ونشترک نسبت به بازرگانان و کالاهای آنان روا می‌داشتند.

وزارت فواید عامه در نامه‌ای به وزارت مالیه خبر داد که آقای حاج رحیم قزوینی در حال وارد کردن یک دستگاه کار خانه ریسمان‌بافی و یک دستگاه کار خانه پشم‌ریسی است.

«از وزارت مالیه به مأمورین گمرک در سرحد دستور داده شود که از کار خانه‌های مزبور در سرحد اخذ حقوق گمرکی نشود.» ⁽⁷⁾

صبح امروز نیر الملک ⁽⁸⁾

نیر الملک سه دوره وزیر شد. در کابینه مشیر الدوله از تیر تا آبان 1299 وزیر پست و تلگراف، در کابینه سید ضیاء الدین طباطبایی از اسفند 1299 تا خرداد 1300 وزیر معارف و اوقاف، و در کابینه میرزا حسن خان مشیر الدوله پیرنیا در بهمن 1300 تا خرداد 1301 وزیر معارف و اوقاف بود.

در دوران حکومت رضا شاه به وزارت نرسید. با این حال در دوره وزارت عدلیه علی اکبر داور، وقتی که وی مأمور تجدید سازمان عدلیه شد، نیر الملک به پیشنهاد داور و تصویب رضا شاه به ریاست شعبه دوم دیوانعالی تمیز انتخاب شد. در 1306 ش کفیل دیوان عالی تمیز شد و مدتی بعد به ریاست دیوان عالی تمیز ارتقا یافت. وی زمانی نیز در هیأت نظارت بر کار بانک ملی عضو بود. او که بعدها نام خانوادگی هدایت را برگزید، در 1315 ش از ریاست دیوان عالی کشور استعفا داد و از کارهای دولتی کناره گرفت. رضاقلی هدایت پس از شهریور 1320 مجددا فعالیت سیاسی را آغاز کرد و در تشکیل حزب اراده ملی با سید ضیاء الدین طباطبایی همکاری نزدیک داشت و ریاست شورای عالی حزب با او بود.

هدایت در 1280 ش به عضویت افتخاری آکادمی فرانسه درآمد و نشان لژیون دونور را دریافت کرد. وی فراماسون و عضو لژ بیداری ایران بود.

ترجمه کتاب پرورش روح و جسم و اخلاق از اوست. هدایت در 4 آذر 1324 پس از مدتی بیماری فوت کرد. (عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، صص 1726- 1725؛ یغمایی، وزیران علوم و معاون فرهنگ ایران، صص 203 تا 206).

[تصویر] نیر الملک

میرزا نصر اللّه خان سیف الاطبا در سال 1330 ق از سوی وزارت داخله به ریاست حفظ الصحه رسید و در سال 1340 ق به ریاست اداره صحیه کل و مریض خانه دولتی برگزیده شد. او در سال 1351 ق به عنوان طبیب مخصوص سفارت کبرای دولت شاهنشاهی در افغانستان منصوب گردید و سرانجام به علت بیماری در 23 خرداد 1314 مطابق با 12 ربیع الاول 1354 ق در تهران وفات یافت. (تاریخ طب و طبابت در ...، ج 2، صص 300 و 301).

محمد حسین لقمان ادهم تحصیلات مقدماتی و متوسطه را در تبریز و در مدرسه لقمانیه انجام داده، چندی نیز معلم جغرافیا و ناظم آن مدرسه بود.

پس از آن نزد استادان طب و پدرش، طب ایرانی را فراگرفت و در 1318 ق به فرانسه مسافرت کرد و در دانشکده پزشکی پاریس مشغول تحصیل شد تا اینکه در 1908 م/ 1289 ش پایان‌نامه خود را در باب بیماریهای سالک با درجه ممتاز گذرانید و به ایران بازگشت و به لقب لقمان الدوله ملقب گشت و به سمت طبیب مخصوص احمد شاه منصوب شد و به عضویت مجلس حفظ الصحه انتخاب گردید. در 1335 ق ریاست کلاس طب مدرسه دار الفنون را عهده‌دار شد و پایه و اساس دانشکده پزشکی را پی‌ریزی نموده و کلاس طب را از دار الفنون مجزا و به مدرسه طب تبدیل کرد و خود ریاست آن را برعهده گرفت و بعلاوه به تدریس بیماریهای عمومی و تشخیص بیماریها پرداخت و 600 جلد کتاب از کتاب خانه شخصی خود به مدرسه اهدا کرد.

لقمان الدوله در 1338 ق به اتفاق حکیم الدوله و پرتو اعظم در التزام احمد شاه قاجار راهی اروپا شد و در بازدید از بنگاه پاستور، شاه را به تأسیس چنین بنگاهی در ایران تشویق نمود و برای این کار دکتر منارد فرانسوی را استخدام و به ایران آورد. او در تصویب قانون طبابت کوشش‌های بسیاری به کار بست. وی در 1312 ش به سمت پزشک مخصوص رضا شاه؛ و مدتی نیز به ریاست دانشکده پزشکی منصوب شد.

وی در سال 1317 از ریاست دانشکده پزشکی کناره گرفت.

در 24 شهریور 1328 به پاس خدمات پنجاه ساله‌اش از طرف وزارت فرهنگ و دانشگاه تهران و فرهنگستان ایران از او تقدیر شد و محمد رضا شاه یک قطعه نشان همایون؛ و وزارت فرهنگ نشان دانش درجه یک به او اعطا کردند. او همچنین نشانهای متعددی از کشورهای فرانسه، انگلیس، آلمان، بلژیک، ایتالیا، ترکیه و اسپانیا دریافت کرده است.

محمد حسین لقمان الدوله در اول آبان 1329 درگذشت. در حدود یک سال بعد (15 دی 1330) طی مراسمی از سوی وزارت بهداری بیمارستان سیصد تختخوابی تهران به نام او نامگذاری شد. (تاریخ طب و طبابت در ایران ...، ج 2، صص 431- 424).

طبی به انستیتو پاستور رفته، از دوایر و شعب و آزمایشگاه های آن دیدن کردند. آنان از دکتر «منار» فرانسوی رئیس انستیتو پاستور و خدمات او قدرشناسی کردند.⁽¹⁾

مشیر الدوله رئیس الوزراء قانون الحاق اجاره آب کوهرنگ به زاینده‌رود را که در مجلس شورای ملی تصویب شده بود به وزارت مالیه ابلاغ کرد. «ماده 1: مجلس شورای ملی برای تهیه وسایل الحاق آب کوهرنگ به زاینده‌رود مبلغ 300 هزار تومان به وزارت فوائد عامه می‌دهد. ماده 2: 200 هزار تومان از مبلغ مزبور را وزارت مالیه از اهالی آبخور زاینده‌رود استقراض نموده بعد از جریان و الحاق آب کوهرنگ به زاینده‌رود در ظرف 15 سال به اقساط متساویه از محل مالیات اصفهان به قرض‌دهندگان مسترد خواهد شد و یکصد هزار تومان بلاعوض به عهده خود قرض‌دهندگان خواهد بود و در صورت عدم موفقیت کلیه 300 هزار تومان برعهده قرض‌دهندگان بوده و به دولت وجهی تعلق نخواهد گرفت.

ماده 3: چنانچه از الحاق آب کوهرنگ به زاینده‌رود خساراتی به محلی وارد شود ... به تصدیق اهالی خبره جبران آن بر عهده خود مالکین آبخور زاینده‌رود خواهد بود.» ⁽²⁾

امروز ساعت 2 بعد از ظهر در مراسمی که با حضور مسئولین شهر کرمانشاه و کنسول شوروی در محل کنسولگری آن کشور برپا شد پرچم روسیه شوروی بالا رفت. در این مراسم کنسول به زبان روسی نطق مفصلی ایراد نمود و در مقابل نیز حاکم کرمانشاه در سخنرانی خود از دوستی بین دو کشور صحبت کرد. شب‌هنگام نیز رؤسای ادارات در میهمانی شام کنسولگری حاضر شدند. ⁽³⁾

به دنبال حضور اتباع سیمیتقو در سقز برای بهره‌مندی از عواید حکومت آن شهر و مخالفت بزرگان شهر با این موضوع (ر. ک: 18 فروردین) بیش از دویست نفر از تجار و اصناف و دیگر اهالی پس از تعطیل اماکن کسب به نشانه اعتراض به حمامیان رفتند تا اعتراض خود را به امیراسعد اعلام کنند.

امیر اسعد اظهارات سقزیها را نپذیرفت، چون «سقز از طرف شخص اسماعیل آقا ... اعطا شده خواهش من پذیرفته نخواهد شد.»⁽⁴⁾

وزارت معارف امروز اعلام کرد که کشور در سال گذشته با 440 باب دبستان دولتی و 000/ 43 محصل، 46 باب دبیرستان دولتی و 9300 دانش‌آموز روند تحصیلی خود را پی گرفته است.⁽⁵⁾

دستور دستگیری سردار عشایر قراچه‌داغی صادر شد. در جلسه‌ای که معاریف و اعیان و تجار تبریز برای گفت‌وگو درباره نان و آذوقه آذربایجان برگزار کرده بودند، دستور دستگیری سردار عشایر هم داده شد. در این جلسه مصدق السلطنه والی آذربایجان گفت: «راپرت هایی که روز ورود اینجانب در سیئات اعمال آنها رسیده، حقیقت، من از گفتن آنها شرم دارم و از قراری که می‌شنوم می‌گویند سردار ارشد و سردار عشایر ثروتی که از اموال مردم جمع کرده و پول هایی که در سایه تدلیسات خودشان از دولت گرفته و در این مدت اسلحه و مهمات معتنابهی با اسامی مختلفه از ذخیره دولت برده، به علاوه از خوانین قراچه‌داغ خلع سلاح کرده که در آبخواره که محل نشیمن آنها است ذخیره درست کرده‌اند. از اموال و احشام رعایای آن صفحات رمه‌های گوسفند و گله‌های گاو ... ترتیب داده ...» ⁽⁶⁾

سردار عشایر که چندین سال بود تمامی مالیات نقدی و جنسی قراچه‌داغ را به خود تخصیص داده و صاحب نفوذ بزرگی در آن صفحات گشته و همه‌گونه اسلحه جنگی را هم دارا شده و در این انقلابات هم علاقه‌مند و شرکت داشته به امر ایالت در آن مجلس گرفتار و به قزاق خانه اعزام و در آنجا توقیف گردید.» (شم 159، صص 1 و 7).

روایت مصدق السلطنه والی آذربایجان هم‌چنین است: «یکی دیگر از وقایع مربوط به دوره ایالت آذربایجان این بود که عدل الدوله (اگر فراموش نکرده باشم یکی از مأموران مالیه در مراغه بود) به واسطه بدهی به دولت در منزل سردار عشایر (ضرغام حاج علیلو) متحصن شد و من او را از آنجا خارج و در دار الایاله بازداشت کردم. این عمل سبب شد که سردار عشایر به توسط شاهزاده محمد ولی میرزا پیغام فرستاد که زندگی دیگر برای من ارزشی ندارد، زیرا شما آبروی مرا در اینجا برده‌اید. گذشته از این حاج مخبر السلطنه در امور ایالتی همیشه با من مشورت و در بیشتر کارهای ایالتی با نظر من اتخاذ تصمیم می‌کرد. اما شما برای من هیچ ارزشی قائل نیستید. گفته بود: «آنها به تحصن میرزا اسمعیل نویری که در زمان محمد حسن میرزای ولیعهد در خانه من متحصن شده بود احترام گذاشتند. ولی شما عدل الدوله را از خانه من بردید و در دار الایاله توقیفکردید و مرا بین مردم این ایالت سرافکنده کردید. بست خانه مرا شکستید.»

در جواب، به او پیغام فرستادم که من هیچ‌وقت در امور ایالتی با کسی مشورت نمی‌کنم. اگر هم مذاکره بکنم جنبه مشورتی دارد نه الزامی. شما هم نباید چنین انتظاری از من داشته باشید. این مسائل سبب شد که سردار عشایر از من به کلی مأیوس شد و درصدد برآمد که وسایل تخریب و عدم پیشرفت کار مرا در امور آن ایالت فراهم کند.

سردار عشایر یکی از تفنگداران محمد علی میرزا در موقع ولیعهدی بود و مشهور بود که جعفر آقای شکاک را به دستور ولیعهد در اتاقی مجاور دفتر ایالتی (که جعفر آقای شکاک آمده بود اسناد و احکام خود را بگیرد) با گلوله به قتل رسانیده بود. غوغای اسمعیل آقای سیمیتقو که از همان طایفه بود و شاید هم از اقوام جعفر آقا بود (من درست اطلاع ندارم) روی خونخواهی جعفر آقا بروز کرد. در مورد جعفر آقا شکاک هم می‌گفتند که روی خونخواهی شیخ عبید اللّه کرد (که در زمان ناصر الدین شاه کشته شده بود) چنان ناآرامی را برپا کرده بود.

ضرغام سردار عشایر و سام خان سردار ارشد که هر دو از مشاهیر طایفه حاج علیلو بودند، موقع رجعت قشون روسیه بعد از جنگ بین المللی اول از ایران و در آغاز انقلاب روسیه اسلحه زیادی در ارسباران از روس‌ها گرفته بودند. به نظر می‌آمد که این اسلحه برای مبارزه با متجاسران جمع‌آوری شده بود. این دو سردار دارای قوای مجهز و قوی در آن حدود بودند و هرکسی در تمام نقاط آذربایجان از آنها حساب می‌برد.

روی همین اصل بود که ایالتهای قبلی با آنها مماشات می‌کردند.

چون در آن اوقات وزارت جنگ بودجه زیادی نداشت، حاج مخبر السلطنه والی وقت، سام خان سردار ارشد را که دارای قوا بود به کمک قشون دولتی روانه جنگ با اسمعیل آقا سیمیتقو کرده بود و سردار ارشد در آن جنگ کشته شد. معروف است که به حاج مخبر السلطنه گفته بودند شما چطور سردار ارشد را به جنگ اسمعیل آقا می‌فرستید؟

نیز معروف است هر وقت یکی از این دو برادر می‌خواست به عالی‌قاپو (محل سکونت ولیعهد) برود آن برادر دیگر در خانه مسلح و مجهز می‌نشست تا برادرش مراجعت کند. مقصودش آن بود که اگر برادرش را دستگیر می‌کنند، او بتواند از مأموران دولت انتقام برادر خود را بگیرد.

سردار عشایر وقتی نزد من به دار الایاله می‌آمد، چون دیگر برادری نداشت که در خانه بماند و وسیله تأمین او را فراهم کند، عده‌ای افراد مسلح با خود همراه داشت. این بود وضع سردار عشایر.» (خاطرات سیاسی رجال ایران، صص 108 تا 110).

سه‌شنبه 21 فروردین 1301/ 11 آوریل 1922/ 13 شعبان 1340

امروز مجلس شورای ملی به ریاست سید حسن مدرس تشکیل جلسه داد. بنا بود نمایندگان بحثهای خود را درباره تفسیر ماده 79 قانون اساسی ادامه دهند اما پیش از آن شکایت مردم مشهد از کارهای مسیو دبوا ⁽¹⁾

پیش از آن مسئول گمرک انزلی بود. او در مرداد 1300 استعفا داد و امور مالیه خراسان دچار اختلال شد اما به خواست و دستور محمد تقی خان پسیان به کار بازگشت. او در همان زمان قوام السلطنه را به اختلاس مالی متهم کرده بود. دبوا در آبان همان سال پس از استعفا راهی تهران شد. در روزهای پایانی سال 1300 روزنامه اقدام تقدیرنامه‌ای به امضاء حدود 30 نفر از دبوا به چاپ رساند که در دوره خدمت خود مانع از سوءاستفاده عده‌ای شده است. (روزنامه اقدام، شم 20، ص 20) چند روز بعد از طرح شکایات یاد شده بار دیگر روزنامه اقدام در مقاله‌ای رسیده به قلم م. ک. ن نوشت که تنها تقصیر دبوا رو کردن اختلاسهای والی سابق خراسان (قوام السلطنه) در جراید آن خطه و اقدام برای وصول مالیاتهای معوقه بوده است. (همان، شم 28، ص 3).

گفت‌وگوها در این مورد آغاز شد. مخارج اداره کابینه نیز 440/ 16 تومان پیشنهاد شده بود که به همراه دیگر هزینه‌های مصرفی تصویب گردید. ⁽²⁾

وزیر مختار تازه امریکا امروز با اعتضاد السلطنه نایب السلطنه احمد شاه دیدار و اعتبارنامه خود را تسلیم کرد و سخنانی در دوستی دو ملت ایران و امریکا ابراز نمود و متقابلا سخنانی با همین مضمون از طرف نایب السلطنه ایراد شد. بعد از این ملاقات، وزیر مختار امریکا به دیدار مشیر الدوله رئیس الوزراء رفت و سپس به قصد دیدار وزیر امور خارجه ایران راهی وزارت امور خارجه شد.⁽³⁾

گروهی از کارمندان وزارت داخله که به دلیل عقب‌افتادگی شش ماهه حقوق خود دست از کار کشیده بودند، همچنان با نیامدن بر سر کار اعتراض خود را نشان دادند. ⁽⁴⁾روزنامه اتحاد نوشت: «برحسب وعده کفیل [وزارت داخله] که به مدت هشت روز دیگر وسایل آسایش آنها را فراهم می‌نماید» مقدمات بازگشت «اعضا و اجزاء وزارت داخله که چند روز برای وصول پول عقب افتاده خود تعطیل نموده بودند» ⁽⁵⁾فراهم شد. به نوشته این منابع کارمندان اعتصابی امروز به سر کارهای خود بازگشتند. گویا مشیر الدوله (رئیس الوزراء و وزیر کشور) با پرداخت حقوق شهریورماه سال گذشته آنان موافقت کرده بود. ⁽⁶⁾

با فزونی گرفتن بهای ارزاق عمومی در تبریز، والی آذربایجان، مصدق السلطنه، با تهیه وسایل حمل و نقل، آنها را به شهرهای کوچک و بزرگ و روستاهای اطراف تبریز فرستاد تا هرچه زودتر غله ما زاد مصرف را به تبریز حمل کنند.⁽⁷⁾

به دنبال تظلم محمد رضا طباطبایی بهبهانی به مجلس شورای ملی و دادخواهی از مجلس برای بازگرداندن اموال به غارت رفته خود و اطرافیانش، نامه او از طرف مجلس به مشیر الدوله رئیس الوزراء فرستاده شد.

در این نامه آمده است که «دو هزار و پانصد رأس گوسفند و یکصد و بیست عوامل و الاغ» در یک مرحله و «پنجاه رأس گوسفند و معادل هفتصد تومان قماش مال یک نفر بهبهانی» در مرحله‌ای دیگر، ترکان قشقایی به سرقت برده و یک نفر جوان را نیز به قتل رسانده‌اند. محمد رضا طباطبایی بهبهانی به دنبال این حوادث به شیراز آمده، تظلم‌نامه خود را به مجلس شورای ملی نوشته بود.

رئیس مجلس شورای ملی در نامه خود به ریاست وزراء خواست «تا به ایالت فارس امر اکید صادر شود از اقدامات طائفه اتراک و تجاوزات آنها جلوگیری» شده، اموال و احشام به غارت رفته به صاحب ان‌شان بازگردانده شود. ⁽⁸⁾

در پی حملات روزنامه‌ها به یکدیگر، به ویژه دو روزنامه اتحاد و ایران که در برابر روزنامه حقیقت موضع‌گیری سختی داشتند و هر دو با واژه‌های سخیف و موهن یکدیگر را خطاب قرار می‌دادند، نشریه گلشن در سرمقاله امروز خود این شیوه از روزنامه‌نگاری را تقبیح کرد و نوشت این روش «تنفر عمومی را به عالم مطبوعات جلب و به جای تهذیب اخلاق، فساد اخلاق را ایجاد می‌نماید ... آیا وقتی که بعضی از ارباب جراید و نویسندگان ... روزنامه‌های خود را فحش‌نامه و صندوقچه فساد اخلاق و تهمت و افترا می‌نمایند، برای صاحب ان قلم با عفت و علاقه‌مندان به مطبوعات موجب تأسف و تأسف بی‌پایان نیست؟» ⁽¹⁾

«دسیسه سرخ علیه وزیر ایران» عنوان خبری است که خبرگزاری رویتر امروز از مبدأ تهران ارسال کرد و روزنامه تایمز آن را به چاپ رساند. این خبرگزاری نوشت که تحریکی قدرتمند علیه رضا خان وزیر جنگ دیکتاتور در حال شکل‌گیری است. در این خبر با اشاره به تحصن در حرم شاه عبد العظیم و نیز سفارت مسکو در تهران آمده است «این تحریکات را به فعالیتهای سفیر روسیه در اینجا نسبت می‌دهند که گفته می‌شود دریافته است که وزیر جنگ یک ضد بلشویست است.» خبرگزاری رویتر عقیده داشت سفارت روسیه با این اقدامات می‌خواهد رضا خان را وادار به ترک سمت خود کند. ⁽²⁾

[تصویر] نمایی از دروازه شاه عبد العظیم (س)

چهارشنبه 22 فروردین 1301/ 12 آوریل 1922/ 14 شعبان 1340

به دنبال درخواست دولت ایران از سفیر خود در لندن برای روشن شدن وضعیت نیروهای نظامی انگلیس در بوشهر که به عنوان حفاظت از کنسولگری آن کشور در آنجا بودند، امروز سفیر ایران به وزارت امور خارجه انگلیس رفت و با «مستر لنزی» یکی از معاونان آن وزارت خانه دیدار و گفت‌وگو کرد.

لنزی در توجیه حضور نظامیان انگلیس در بوشهر گفت که از سابقه امر بی‌خبر است ولی گمان دارد نگاه داشتن آنها بعد از انحلال پلیس جنوب اطمینان از امنیت بوده باشد.

سفیر ایران در پاسخ می‌گوید: «قشون جنوب مدتی است منحل شده و امنیت آن صفحات تغییری نکرده و البته دولت لوازم امنیت را خود تهیه نموده و می‌نماید.» سفیر ایران می‌نویسد که لنزی مایل بود به سابقه موضوع رجوع کند و سپس پاسخ دهد. «معلوم شد که غرض یا بهانه آنها از نگاهداری قشون منحل شدن قشون جنوب و عدم اطمینان از دوام نظم و امنیت است. لهذا بهترین راهی که برای رفع بهانه و دادن جواب به نظر می‌رسد این است که اقداماتی که بعد از منحل شدن قشون جنوب به عمل آمده و ترتیبی را که برای برقراری امنیت و نظم آن حدود [کرده‌اند] اطلاع بدهند تا بر طبق آن در این‌جا مذاکره ... شود والا فقط خواهش این‌که قشون خود را ببرند به قدری که لازم است مفید و منتج نتیجه نتواند شد.»⁽¹⁾

در نامه‌ای که شخصی به نام «سیاح» به مشیر الدوله رئیس الوزراء نوشته و امروز در دفتر نامه‌های نخست‌وزیری ثبت شده، پیشنهاد شده که صولت الدوله قشقایی (سردار عشایر)⁽²⁾

صولت الدوله در دوره پنجم مجلس شورای ملی نماینده مردم جهرم شد.

حدود دو سال بعد به موجب خلع سلاح عشایر و بروز ناامنی در جنوب، دستگیر و در تهران زندانی شد. ولی با پشتیبانی عشایر منطقه از زندان ر هایی یافت و به شیراز رفت. در هشتمین دوره مجلس هم نمایندگی مردم آباده را به عهده گرفت. تا اینکه در شهریور 1311، به همراه پسرش (محمد ناصر خان) که او نیز سمت نمایندگی مجلس را داشت، بار دیگر دستگیر و روانه زندان قصر شد. حدود شش ماه در آنجا به سر برده، سرانجام بر اثر بیماری یرقان درگذشت. برخی گفته‌اند که او نیز با آمپول هوای پزشک احمدی در زندان، درگذشت. جنازه‌اش در امام‌زاده عبد اللّه شهر ری مدفون است. (بهبودی، رضا شاه (خاطرات بهبودی)؛ قهرمانی ابیوردی، تاریخ وقایع عشایر فارس، کتاب آبی؛ ج 7 و 8).

[تصویر] نفر سمت راست: صولت الدوله سردار عشایر

در این نامه که با ادبیات خاصی شروع می‌شود آمده است:

«یا علی مدد. جمال با کمال عدیم المثال خجسته خصال حضرت مستطاب اشرف اعظم دامت شوکته را عشق است.» سیاح تأکید کرده که «چنانچه دیناری از مال تجار و غیره را سارقین و قطاع الطریق بردند با ... اضافات جبران و غرامت بدهد.» در حاشیه این نامه پس از احاله آن به وزارت داخله نوشته شده است که «با تشکیل امنیه که دولت در نظر دارد این پیشنهاد مورد توجه [واقع] نمی‌شود.» ⁽³⁾

رضا خان وزیر جنگ در حکمی دبیر اعظم رئیس کابینه وزارت جنگ را به مدیریت مجله قشون منصوب کرد. او در این حکم از وضعیت این مجله ابراز نارضایتی کرده بود. ⁽⁴⁾حکم رضا خان چنین بود: «چون اینجانب از تأسیس مجله قشون و کلیه تشکیلات وزارت جنگ جز حفظ شعائر ملیت و استحکام مبانی ایرانیت قصد و منظور دیگری نداشته و ندارم و مجله مزبور آن‌طوری که منظور نظر اینجانب است فعلا اداره نمی‌شود، لهذا نظر به احساسات ملی شما و امتحان هایی که در پیشرفت این مقصود عملا از شما به موقع ظهور رسیده است، مجله مزبور را در تحت مدیریت و نظر مستقیم شما قرار می‌دهم که در تحکیم اساس آن جد بلیغ نموده در ضمن تسویه امورات کابینه وزارت جنگ موجبات تنظیم اداره مجله قشونی را نیز فراهم فرمایید.» ⁽⁵⁾

امروز مشیر الدوله رئیس الوزراء در پاسخ به دیدار وزیر مختار امریکا، به سفارت آن کشور در تهران رفت و با وزیر مختار امریکا دیدار کرده، بعد از ظهر نیز حکیم الملک وزیر امور خارجه، در اقدامی مشابه در سفارت خانه امریکا حاضر شد و حضور وزیر مختار جدید را تبریک گفت.⁽⁶⁾مشیر الدوله امروز

به ملاقات وزیر مختار روس هم رفت. ⁽¹⁾

در میان اخبار کوتاهی که در مطبوعات درج گردید، روزنامه ایران نوشت که امروز نخستین پست پاریس از راه روسیه شوروی وارد انزلی شد.⁽²⁾

امروز سرهنگ مصطفی قلی میرزا کفیل قشون شاهرود با اسلحه هفت‌تیر به پهلوی خود شلیک کرده، اقدام به خودکشی نمود. باوجوداین وی از مرگ جست. گفته شد گلوله در بدن او مانده که هنوز نتوانسته‌اند بیرون بکشند.⁽³⁾مطبوعات درباره علت اقدام به خودکشی این سرهنگ چیزی ننوشتند.

جامعه اسلامیه در اطلاعیه‌ای که امروز منتشر کرد از عموم مسلمانان دعوت کرد تا به مناسبت پانزدهم شعبان، روز تولد امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه، در مجلس جشنی که در مسجد جامع صنیع دیوان واقع در میدان قزوین اول خیابان امیربهادر برپا خواهد شد شرکت کنند. ⁽⁴⁾

عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد امروز از مسئولان دولتی تقاضا کرد تا زمان از دست نرفته ماهی هزار تومان اعتبار به او تخصیص دهند. چون «موقع نزدیک شدن [کوچ] ایلات است و قطعا اگر یک اقداماتی جدی نشود، مشغول شرارت خواهند شد. اولا تکمیل قوه نظامی واجب و نیز به طوری که سابق عرض کرده‌ام یک عده از خوانین الوار به دولت اطاعت می‌کنند و برای مخالفت با متمردین دولت حاضر می‌شوند. حسب معمول از طرف دولت به بعضی از آنها خلعت داده می‌شود و سابق به بعضی‌ها سوار ایالتی داده می‌شد که [در] شهر باشد برای نگاه‌داری این اشخاص ... مستدعی است امر صادر شود که این اعتبار را بدهند.» ⁽⁵⁾

امروز بعد از ظهر کمیسیونی در وزارت مالیه تشکیل شد که از اداره محاسبات هر وزارت خانه نماینده‌ای در آن شرکت کرده بود. این جلسه برای یکسان‌سازی نظام حسابرسی در دوایر دولتی تشکیل شد. ⁽⁶⁾

پنج‌شنبه 23 فروردین 1301/ 13 آوریل 1922/ 15 شعبان 1340

امروز به مناسبت تولد امام زمان (ع) همه وزارت خانه‌ها و دوایر دولتی تعطیل بود و به همین مناسبت مراسم سلام پیش از ظهر در حضور نایب السلطنه و در باغ گلستان اجرا شد.

دیشب نیز آتش‌بازی مفصلی از طرف قور خانه در برابر اداره نظمیه به نمایش گذاشته شد.⁽¹⁾

عده‌ای مجهول الهویه با تجاوز به آستارای ایران از طرف آستارای روسیه شوروی باعث آزار اهالی این سوی مرز شده‌اند.

روزنامه ایران در شماره امروز خود ضمن اعلام خبر نوشت که غیر از این چند نفر از نگهبانان مرزی ارس از حدود باغچه‌سرا به مرز ایران تجاوز کرده و حدود پنجاه رأس دام اهالی باغچه‌سرا را دزدیده و با خود برده‌اند. این منبع افزوده است که پس از مذاکره با مقامات روس دامها بازگردانده شده است. ⁽²⁾

به دنبال این تعدیات متنفذین آستارا در نامه‌ای «نوشته‌اند که با وجود مساعدت لازمه با روسیه و دادن آذوقه و غیره به آنها از طرف یک عده اشخاص نامعلوم از طرف آستارای روس دستبرد و سرقت در آستارای ایران می‌شود.» ⁽³⁾

وزارت فواید عامه پیشنهادی به دولت داد که در صورت تصویب بیست نفر از طرف این وزارت خانه برای تحصیل فنون صنعتی به اروپا خواهند رفت. در این پیشنهاد آمده بود که شش نفر به آلمان (دو نفر برای کاغذسازی، دو نفر چرم‌سازی، دو نفر آهنگری و شعبات آن)، هشت نفر به فرانسه (دو نفر برای صحافی، دو نفر مبل‌سازی و چهار نفر گراورسازی)، شش نفر به امریکا (دو نفر کفش‌دوزی، چهار نفر مکانیک و الکتریک) اعزام خواهند شد. ⁽⁴⁾این پیشنهاد با انتقاد برخی مطبوعات مواجه شد و در مخالفت با آن مطالبی نوشتند. ⁽⁵⁾

امروز در محل روزنامه ایران آزاد، مراسمی برپا شد که در آن ضیاء الواعظین سخنرانی کرد. به نوشته روزنامه اقدام، او علیه مدرس به عنوان «نماینده بی‌اعتبار» و نصرت الدوله «خطابه انشاء کرد. حاضرین با دست‌زدنهای متوالی و حمایت شایان نطق ایشان را تلقی نمودند.» ⁽⁶⁾

مدیر و مؤسس آن محمد خان وزیر نظامی بود که «جمهور» نام مستعار او بود. قرائت خانه جمهور محلی بود برای خواندن نشریات داخلی و خارجی و کتاب. در این مکان نشریه و کتاب هم به فروش می‌رسید.

(اقدام، شم 21، ص 3)، سخنرانی ضیاء الواعظین در این مکان بنا به نوشته مکی ضد دولت و مجلس و شاه بود و مردم را به شورش علیه وضع موجود دعوت می‌کرد. «مقصود تمام هیاهو و جار و جنجال‌ها این بود که مشیر الدوله استعفا بدهد و سردار سپه زمام اختیار و ریاست وزرایی را به دست بیاورد. ولی در این موقع نماینده دولت شوروی با سردار سپه موافق نبود و انگلیسها هم برای رلهای بعدی که سردار سپه بایستی بازی نماید ظاهرا بی‌طرفی نشان داده، طوری از وی حمایت نمی‌کردند که موجب سوءظن همسایه شمالی شود.» (مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ج 2، ص 81).

روزنامه ایران در شماره امروز خود از اقدامات امیر السلطنه در اردبیل نوشت که با کارهای عام المنفعه در جهت رفاه حال مستمندان قدم برداشته است. او برای رسیدگی به حال فقرا آنها را تحت نظارت معاریف و طوایف گوناگون قرار داده تا به حوائج آنها توجه کرده، اقدام نمایند. و نیز موفق شده اختلافات موجود بین امیر ناصر و وکیل الرعایا را رفع کرده، آنها را آشتی دهد. ⁽⁷⁾

روزنامه اقدام در شماره امروز در سرمقاله‌ای با عنوان «ما حقایق را می‌گوییم، می‌گوییم و می‌رویم» به انتقاد از مشیر الدوله رئیس الوزراء پرداخت و او را بی‌کفایت دانست.

تعطیلی مطبوعات، کشته شدن شیخ محمد خیابانی، عدم استقلال سیاسی، شکست نهضت جنگل و محمد تقی خان پسیان را مستقیم و غیرمستقیم به مشیر الدوله نسبت داد.

نویسنده انتقاد خود را متوجه شاه نیز کرد و نوشت: «شاه غایب و ولیعهد غایب. و اگر حاضر باشند حاصل چیست؟ ملتی که بیوه‌زنان وی به جمع [آوری] کتیرا مشغول می‌شوند و از دسترنج آنان مالیات به دولت می‌دهند [و] برای شاه حقوق گزافی معین می‌کند، عمل می‌خواهد و اقدام. شاه وطن‌دوست و غیوری می‌خواهد. شاه بایستی به مصالح ملت توجه نموده و شبها را به بی‌خوابی و تفکر در ترقی و تعالی قوم احیاء کند.

فعلا شاه کجا، ولیعهد کجاست؟ ما نمی‌دانیم مهاجرت و اقامت آنها در اروپا بهتر است یا عودت و رجوع؟» ⁽¹⁾

[تصویر]

به دنبال درگیری مسلمانان و یهودیان در محله کلیمیها عده‌ای از کسبه مسلمان به خانه حجت الاسلام آقای میرزا سید محمد بهبهانی رفته، تحصن کرده‌اند. آنان در نامه‌ای به رئیس الوزراء خواستار اقداماتی برای محدودیت یهودیان شده‌اند. ⁽²⁾

سفارت خانه‌های ایران در اسپانیا، سوئد، لاهه، بالکان و وینه منحل شد. دولت ایران انحلال این سفارت خانه‌ها را اعلام کرد که به احتمال زیاد به دلیل کسر بودجه بوده است. انحلال کارگزاریهای ولایات نیز در کمیسیون بودجه مجلس شورای ملی در دست مطالعه و دولت منتظر تصویب بود تا پس از موافقت نسبت به انحلال آنها نیز اقدام کند.⁽³⁾

بنابه گزارش رسیده از مازندران تجارت خانه ونشترک از فروش کالاهای بازرگانان ایرانی که از روسیه وارد کرده‌اند، جلوگیری کرده، اظهار می‌دارد تجارت منحصر به این تجارت خانه است. بازرگانان مازندرانی شکایت به حکومت آن ایالت برده و از آن‌جا نیز از مرکز کسب تکلیف کرده‌اند. «قرار شد مال التجاره‌های مزبوره در اداره گمرک توقیف باشد تا تکلیف قطعی از مرکز معین شود.»⁽⁴⁾

امروز نماینده سیاسی ایران در انگلیس در نامه‌ای کوتاه از مبدأ لندن به وزارت امور خارجه نوشت که بانکی معروف در انگلستان حاضر است به اعتبار عایدات نفت جنوب پنج میلیون لیره با بهره صدی شش «از قرار صد لیره هشتاد و چهار لیره و نیم بپردازد. مدت استقراض بیست و پنج سال خواهد بود.» ⁽⁵⁾

بنا به گزارش رسیده از مراغه بهادر السلطنه چهاردولی امروز به دلیل عدم پرداخت مالیات چند ساله از طرف حکومت توقیف شد. «به‌طوری که در راپرت اظهار شده است بهادر السلطنه به تأدیه وجه مالیاتی مدیون خویش ابدا حاضر نیست و اظهار می‌نماید ندارم. دولت از من عوض مالیات، ملک قبول کند.» ⁽⁶⁾

جمعه 24 فروردین 1301/ 14 آوریل 1922/ 16 شعبان 1340

مشیر الدوله رئیس الوزراء در تلگرامی به حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا از او پرسید که نتیجه مذاکرات با کمپانی استاندارد اویل به کجا انجامید؟ «شرکت استاندارد با کمپانی نفت جنوب تولید محظورات می‌کند و هیچ تصور نمی‌کنم در مجلس قبول شود. چون نقطه‌نظر دولت ایران را در تلگرام سابق بیان کرده‌ام. بدون تکرار، زحمت می‌دهد که هر چه زودتر یک جوابی از استاندارد تحصیل کنید که بالاخره معلوم شود امتیاز را موافق قطع‌نامه که از مجلس گذشته قبول می‌کند یا نه.» ⁽¹⁾مأموران سیاسی انگلستان هم که موضوع را تعقیب می‌کردند نوشتند که «در مذاکرات مربوط به نفت شمال نه تنها پیشرفتی حاصل نشده بلکه شرکت نفت سینکلر نیز به رقابت با شرکت استاندارد برخاسته است.» ⁽²⁾

امروز سردار معظم خراسانی وزیر عدلیه برای پایان دادن به تحصنی که در سفارت شوروی در جریان بود به آنجا رفت.

تلاش او برای راضی کردن فرخی یزدی، یمین السلطنه و دیگران برای خروج از تحصن کارگر نیفتاد. در برخی منابع آمده است که رضا خان وزیر جنگ، سردار معظم را مأمور این کار کرد. ⁽³⁾«در حال حاضر حدود سی نفر از مخالفان رضا خان در سفارت شوروی نشسته‌اند. تظاهرات ضد دولتی انجام می‌شود و روزنامه‌ها مقالاتی علیه رضا خان و دولت نشر می‌دهند. رضا خان مطمئن است که کابینه مشیر الدوله در آینده نه چندان دور سقوط می‌کند.» ⁽⁴⁾

به دنبال درخواستهای عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد که حد اقل ماهی هزار تومان اعتبار برای خاموش کردن دست‌اندازیهای الوار منطقه خواسته بود، امروز فطن الدوله به او نوشت که قول صریح از مشیر الدوله رئیس الوزراء گرفته است که دوازده هزار تومان اعتبار برای یک سال به او بدهند. این مبلغ از محل یکصد هزار تومان بودجه تأمیناتی که در اختیار وزارت داخله خواهد بود پرداخت می‌شود. فطن الدوله اضافه کرد «ولی راجع به علیق، نخواهند داد و بی‌جهت خودتان را خسته نکنید. از حرف زدن و مذاکره مضایقه نخواهد شد ولی قطع دارم انجام‌پذیر نخواهد بود.»⁽⁵⁾

خبرگزاری رویتر امروز از مبدأ تهران خبری فرستاد که روزنامه تایمز آن را با عنوان «حمله به بریتانیای کبیر» چاپ کرد. رویتر در این خبر حملاتی را که در مطبوعات ایران به انگلیس، روسیه و خاندان سلطنتی ایران می‌شود مورد توجه قرار داد و نوشت که روتشتین وزیرمختار روسیه شوروی در ایران مورد سرزنش قرار گرفته و به نخست‌وزیران سابق ایران، وثوق الدوله و سید ضیاء به‌طور گزنده‌ای با نام خادمان انگلیس حمله شده است. شاه و ولیعهد متهم شده‌اند به تلف کردن ثروت کشور؛ یکی با سفر به اروپا و دیگری با لذائذ شخصی.

رویتر از قول مطبوعات ایران نوشت که نمایندگان مجلس به عنوان فرزندان ناخلف کشور تلقی می‌شوند که به شرم‌آورترین شکل انتخاب شده‌اند؛ یعنی با سفارش دربار لندن.⁽⁶⁾

این دو نفر و مشیر الدوله و مؤتمن الملک را که مستبد هستند باید کشت. شاه و ولیعهد هم که تمول مملکت را در خارجه تفریط می‌کنند و مجلس شورا را می‌نویسند اولاد حق‌ناشناس مملکت هستند که با تأثیر شرم‌آمیز به توسط دربار لندن منتخب شده‌اند. مستدعی است در تفصیل اطلاع دهید.» (اسناد وزارت امور خارجه، 2- 14- 29- 1301).

(ر. ک: 23 فروردین).

سرپرسی لورن، امروز مذاکرات طولانی با وزیر جنگ، رضا خان داشت. این گفت‌وگو با پرسش رضا خان درباره اقدامات او که نقض قانون اساسی است شروع شد. وزیر جنگ در ادامه این پرسش گفت که اقدامات مستبدانه او مانند تنبیه

بدنی و تبعید مخالفان و توسل به ابزارهای فیزیکی دامی است که برای او پهن کرده‌اند. لورن ضمن تشویق رضا خان به حرکت در موازات قانون گفت که این بلواها از سفارت روسیه آب می‌خورد. او برای مقابله با مدعیانی که به قانون اساسی متوسل می‌شوند، پیشنهاد تأسیس مجلس سنا را کرد. از نظر لورن در کشور هایی که با یک مجلس اداره می‌شوند، مجلس دومی برای ایجاد موازنه ضروری است. در ادامه لورن از دولت مشیر الدوله که نتوانسته با بریتانیای کبیر به سازش برسد انتقاد کرد و گفت که ایران بدون انگلستان ضعیف‌تر شده است.

لورن پیشنهاد کرد بهترین راه دخالت دادن انگلیس و امریکا در سازماندهی اقتصادی و مالی است. او اضافه کرد احساس می‌کنم هر زمان پیشنهاد کمکی به دولت می‌کنم آنها تردید دارند که مبادا تپانچه‌ای در دست دیگر من که پشتم پنهان شده، وجود دارد. لورن گفت اگر این دیدارها کمتر صورت می‌گیرد به دلیل لطمه نخوردن به رابطه نزدیک سفارت با رضا خان است. ⁽¹⁾

[تصویر] سرپرسی لورن وزیرمختار انگلیس در تهران

امروز مسابقه فوتبال بین کلوپ شرق و کلوپ دوم مدرسه امریکایی در ساعت چهار بعد از ظهر برگزار شد. محل برگزاری این مسابقه «کالج امریکایی بیرون دروازه یوسف‌آباد» بود. در یک آگهی از علاقه‌مندان مرد دعوت شد که برای تماشا به محل یاد شده بیایند. ⁽²⁾

شنبه 25 فروردین 1301/ 15 آوریل 1922/ 17 شعبان 1340

امروز پیش از غروب مجلس شورای ملی به ریاست مؤتمن الملک تشکیل جلسه داد و موافقان و مخالفان تفسیر اصل 79 قانون اساسی درباره آن صحبت کردند. از جمله مخالفان آقا سید یعقوب ⁽¹⁾بود که ضرورتی برای تشکیل هیأت منصفه در محاکمات مربوط به مطبوعات نمی‌دید. او در سخنان خود با اشاره به قانون مطبوعات که در سال 1325 ق به تصویب رسیده بود گفت که در سال 1326 ق بعد از آن‌که روزنامه‌ها بحران‌آفرینی کردند به همان قانون عمل شد و پاسخ هم داد. او افزود، مطبوعاتی که به حیثیت عمومی تجاوز کنند بایست محاکمه و مجازات شوند و هیأت منصفه برای زمانی نیست که این مطبوعات دعوت به هرج‌ومرج می‌کنند. ⁽²⁾

تفسیر اصل 79 اجازه می‌داد هیأت منصفه در اتهامات مربوط به امور سیاسی و مطبوعاتی در دادگاه حاضر باشد.

نزدیک به یکصد نفر آژان که از خدمت نظمیه استعفا داده بودند عصر امروز در برابر ساختمان نظمیه اجتماع کردند و خواستار حقوق عقب مانده و پرداخت نشده خود شدند.

روزنامه اتحاد نوشت که 1800 تومان بابت حقوق یک ماهه آنها تهیه شده اما برای بقیه طلبشان وزارت مالیه باید اقدام کند. ⁽³⁾گویا پنج ماه حقوق آنها به تعویق افتاده بود.

به دنبال درخواست مشیر الدوله رئیس الوزراء از حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا برای گرفتن هرچه سریعتر پاسخ از کمپانی استاندارد اویل درباره امتیاز نفت شمال که دیروز صورت گرفت، امروز میرزا علی اصغر خان از کارگزاران آن سفارت خانه در واشنگتن در تلگرامی به مشیر الدوله نوشت که وزیرمختار به نیویورک رفته و از آنجا که رؤسای کمپانی استاندارد اویل برای شرکت در کنفرانس ژنو به سوئیس رفته‌اند و نیز «به واسطه امتیازی که استاندارد با انگلیسها در فلسطین تهیه کرده و در عراق عرب هم مشغول است، [مورگان] شوستر را به اهمیت تأخیر جواب استاندارد متوجه فرمودند.» شوستر هم نظرات دولت ایران را به کمپانی استاندارد اویل یادآور شده و یک هفته فرصت داده تا تقاضاهای دولت ایران را بپذیرد. شوستر نیز تهدید کرده اگر پاسخی ندهند دیگر نقشی در این مورد ایفا نخواهد کرد.

«کمپانی اطمینان داده است که روابط آن با کمپانی جنوب راجع به امتیاز شمال به کلی جدا و مستقل است، به هیچ‌وجه مستقیم یا غیرمستقیم، جزئی و کلی با مشارکت آن در سایر نقاط مربوط نیست.»⁽⁴⁾

امروز بنابر دعوت محمد ابراهیم خان شوکت الملک ⁽⁵⁾

خاندان علم از سران طوایف عرب خزیمه هستند و قریب یازده قرن فرمانروایی سیستان و خراسان را به‌طور متناوب عهده‌دار بودند.

محمد ابراهیم تحصیلات مقدماتی را نزد معلمین خصوصی فراگرفت.

سپس مدتی آموزش نظامی دید و در تیراندازی، اسب‌سواری و جنگهای پارتیزانی مهارت یافت. با درگذشت برادرش امیر اسماعیل خان شوکت الملک در سال 1323 ق به حکومت قائنات و سیستان منصوب شد و لقب امیر شوکت الملک گرفت. او به هنگام جنبش مشروطه‌خواهی به مشروطه‌طلبان تمایل نشان داد و پس از به توپ بسته شدن مجلس، به حکم ضرورت استبداد از حکومت عزل گردید. وی همچنان از حمایت مادی و معنوی مشروطه‌طلبان دست برنداشت و پس از خلع محمد علی شاه و پیشرفت کار مشروطه‌طلبان بار دیگر به حکومت قاینات منصوب شد. پس از تغییر اوضاع سیاسی ایران، امیر شوکت الملک علم در حکومتش تحولاتی به وجود آورد و با پشتیبانی دولت مرکزی و ایجاد قشون منظم، اشرار طوایف منطقه را سرکوب ساخت. همچنین با اردوکشی به بلوچستان سرحدی، امنیت را در آن منطقه برقرار نمود.

پس از آغاز جنگ جهانی اول ناملایماتی در قلمرو حکومتی او رخ داد.

نیروهای متحدین اعم از مأمورین آلمانی و اطریشی از طریق قاینات، قلمرو حکومتی وی خواستار اعزام به خاک افغانستان شدند و به همین منظور دسته‌ای را تحت ریاست نیدر مایر آلمانی به آن منطقه گسیل داشتند. کنسول انگلیس پس از اطلاع، خواستار توقیف آن نیروها توسط شوکت الملک شد. چون دولت ایران اعلام بی‌طرفی کرده بود درخواست کنسول انگلیس مقبول نیفتاد و در نتیجه وی با فشار کنسول انگلیس از حکومت قاینات عزل و به تهران احضار شد. بعد از یک سال مجددا به مقر حکومتی خود بازگشت و در مقام حکومت قاینات و سیستان، که بلوچستان نیز ضمیمه آن شده بود باقی ماند. او در 1303 ش بنا به مصلحت شخصی و مقتضیات زمان از کار کناره گرفت و منطقه حکومت خود را به دو برادرزاده‌اش سپرد. در 1310 ش از طرف رضا شاه برای روشن کردن وضع رود هیرمند و تأمین آبیاری سیستان در رأس هیأتی عازم افغانستان شد.

امیر شوکت الملک علم از 1314 ش در تهران سکنی گزید. در طول این مدت از 17 شهریور 1316 تا 19 بهمن 1317 استانداری فارس را بر عهده داشت. او همچنین در کابینه‌های محمود جم، احمد متین دفتری، علی منصور و محمد علی فروغی وزیر پست و تلگراف بود. پس از استعفای رضا شاه از کار دولتی کناره گرفت و به بیرجند بازگشت. سرانجام در نیمه اول آذر 1324 به علت سکته قلبی درگذشت. (برخی منابع سال فوت او را 1323 ش نوشته‌اند.) از مهم‌ترین وقایع دوران حکومت او در قاینات قیام کلنل محمد تقی خان پسیان در خراسان بود. وی با اتخاذ سیاست میانه‌روی و دفع الوقت دستور قوام السلطنه نخست‌وزیر وقت را برای سرکوبی کلنل اجرا نکرد. افزون بر حکومت‌داری و مناصب دولتی در قلمرو حکومتی خود مؤسساتی نیز بنا کرد. تأسیس مدرسه شوکتیه، بیمارستان و کتاب خانه‌ای مجهز در بیرجند و مقدمات لوله‌کشی آب آشامیدنی و تأسیس نوان خانه بیرجند از اقدامات اوست. و به دوستی با انگلیسی‌ها مشهور بود (اتحاد، پژوهشگران معاصر ایران، ج 2، صص 557- 555؛ کریمیان، «نمونه امضای اعضاء هیأت دولت» ...، صص 84- 75؛ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 2، صص 1031- 1028.

نشریه اسپکتیتور)Spectator( لندن امروز در مقاله‌ای کتاب رویدادهای اخیر در ایران به قلم جی. ام. بالفورJames Moncreiffe(

) Balfour

را معرفی کرد. در پایان این مقاله آمده است که نویسنده کتاب مدتی در وزارت مالیه ایران مشغول به کار بوده و از این طریق اطلاعات هولناکی از فساد مالی که ایران را به این ورشکستگی رسانده است، به دست می‌دهد. بخشی از این کتاب به قرارداد 1919 انگلیس و ایران اشاره دارد. نویسنده معتقد است اوضاع مالی و اداری ایران پس از جنگ جهانی اول چنان وخیم بود که تنها راه نجات آن در سازمان یافتن مجدد به دست یک قدرت خارجی نهفته بود! اما این قرارداد چنان پنهانی بسته شد که ایرانیان بلادرنگ به دنبال انگیزه‌های پنهانی آن گشتند و بدگمانی آنها پس از افشای یک فقره رشوه‌ستانی بیشتر شد. نویسنده عملکرد کشور متبوع خود را درباره این قرارداد نقد می‌کند اما از طرف ایرانیان هم می‌گوید که ایران احتمالا بازسازی خود را به دست ما پذیرفته و ما برای تضمین در امان بودن او از همسایه بلشویکش آماده بوده‌ایم، اما تخلیه قفقاز و خزر یک ماه پس از امضای قرارداد و عقب‌نشینی نسنجیده ما پیش از [عقب‌نشینی] ارتش بلشویک از انزلی در می 1920 منجر به تزلزل اعتماد ایران گردید. او کودتای سید ضیاء الدین طباطبایی و اقدام او را برای اصلاحات امری شرافتمندانه توصیف می‌کند (!) در فرازهای دیگری از این مقاله با دیدگاه های تحقیرآمیز نویسنده نسبت به ایرانیان بیشتر آشنا می‌شویم. ⁽¹⁾

این است نمونه افکار انگلیسها نسبت به ما.» (شفق سرخ، شم 40، ص 4).

یکشنبه 26 فروردین 1301/ 16 آوریل 1922/ 18 شعبان 1340

از ابتدای امسال «امنیه» به عنوان نیروی تازه‌ای که از راه ها محافظت می‌کند تشکیل شد و رفته‌رفته در نقاط دور و نزدیک کشور مستقر گردید. امروز روزنامه ایران، در خبری نوشت که «مرکز عمده قوای مزبور تهران، مرکز کل ژاندارمری سابق می‌باشد. از وزارت جنگ یک عده صاحب منصب نظامی به ولایات اعزام گردیده، هریک در حدود مسئولیت خویش مشغول تشکیلات قوای امنیه می‌باشند.» ⁽¹⁾

محمد ولی خان یکی از رؤسای طایفه بلوچ که با همدستان خود در اطراف بمپور طغیان کرده و بنابر گزارشهای رسیده صدماتی به اهالی وارد نموده تحت تعقیب قرار گرفت. وزارت داخله از سردار خداداد خان و چند نفر دیگر از رؤسای طایفه بلوچ خواست که برای تعقیب و دستگیری او اقدام کنند.⁽²⁾

گروهی از افراد ایل چلبیانلو ⁽³⁾

مردم طایفه چلبیانلو، نسبت به ایلات دیگر ارسباران کمتر اسکان یافته‌اند.

سردسیر آنان کوه های شیور و گرمسیرشان کنار رود ارس از لاریجان به بالا می‌باشد. ریاست ایل از قدیم با اولاد خدر یا خضر سلطان جد حاجی علی خان پدر رحیم خان بوده است.

سواران چلبیانلو در جنگهای ایران و روسیه، افغان و خراسان شرکت داشته‌اند. باقر خان، رئیس این طایفه در سال 1265 ق هنگام لشکرکشی محمد شاه قاجار به هرات در جنگ غوریان هشت زخم برداشت ولی مردانه جنگید و کشته شد. رحیم خان ابتدا نصرت السلطان و بعدا به سردار نصرت ملقب گشت و پس از فوت پدر، رئیس ایل شد. در سال 1327 ق رؤسای ایلات و عشایر اردبیل، مشکین شهر، سراب، خلخال و قراچه‌داغ متفقا او را با عنوان حضرت اجل رئیس خود قرار دادند. او که به دستور محمد علی شاه زمانی مأمور سرکوب مشروطه‌خواهان آذربایجان شده بود در یکی از شبهای رمضان 1329 به دستور بلوری که همه‌کاره انجمن ایالتی و مشروطه‌خواهان بود به طرز فجیعی قطعه‌قطعه و کشته شد. پس از رحیم خان پسر او بیوک خان نصر الممالک به سردار نصرت ملقب گشته و مدتها رئیس طایفه بوده است. بیوک خان در سال 1313 ش در ارسباران درگذشت. کریم خان رشید الدوله برادرزاده رحیم خان و پس از او علیقلی کریمی پسرش ریاست طایفه را به عهده داشته است. (افشار سیستانی، ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف ...، ج 1، صص 112، 111، 110).

برای انتخاب نماینده در منطقه خوار و ورامین جهت راه‌یابی به مجلس شورای ملی، توزیع برگه‌های تعرفه انتخابات امروز در خوار پایان پذیرفت و 2665 برگه توزیع شد. روز 28 فروردین رأی‌گیری در این منطقه آغاز خواهد شد. ⁽⁵⁾روزنامه‌های ایران و اتحاد در چند روز اخیر در صفحه اول خود برای علی اکبر خان داور به عنوان نامزد آن منطقه تبلیغ می‌کردند. برای نمونه روزنامه اتحاد در یکی از شماره‌های خود چنین نوشت: «داور صفات عالیه را داراست. راستگو، متدین، فاضل، دارای فتوت است. آقایان خوار و ورامین و ایوانکی! این است وکیل فاضلی که ما به شما انتخاب او را توصیه می‌کنیم.» ⁽⁶⁾

از آنجا که 27 فروردین سالروز تاجگذاری احمد شاه بود، غیر از تعمیرات و تدارکاتی که در کاخ گلستان صورت می‌گرفت، به دوایری چون وزارت امور خارجه نیز دستور داده شد آماده پذیرایی از نمایندگان سیاسی کشورهای دیگر در این مراسم باشند. «به ایالات و ولایات نیز دستور داده شده است که مقدمات جشن مزبور را تهیه نمایند.» ⁽⁷⁾

[تصویر] احمد شاه در مراسم سلام

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود نوشت بنابر گزارش حاکم عراق (اراک) در نزاع بین رعایای خیرآباد و رعایای میرزا یحیی خان مستوفی، کار به اسلحه‌کشی رسیده، چهار نفر

از طرفین مجروح که یکی از آنها کشته شده است. اغلب متهمان دستگیر و به شهر آورده شده‌اند و بازجویی از آنها آغاز شده. «از وزارت داخله به حکمران عراق تأکید شد که استنطاق مظنونین را تکمیل نموده راپرت دهند تا قرار مجازات آنها داده شود.» ⁽¹⁾

روزنامه اقدام در شماره امروز خود در خبری کوتاه نوشت که به دلیل دستگیری «مهاتما گاندی» رهبر نهضت مقاومت هند، کارگران هندی کمپانی نفت انگلیس و ایران دست از کار کشیدند. ⁽²⁾

کاروانسرای معروف به بادکوبه در شهر بارفروش (بابل) امشب طعمه حریف شد. آتش از یک مغازه قنادی شروع شد و پس از سرایت به دیگر دکانها نیمی از کاروانسرا را سوزاند.

گفته شد محمد حسین خان سرتیپ رئیس قشون با نیرو هایش در محل حاضر شده، با متفرق کردن مردم، گذاشتن قراول برای نگهداری از اموال مغازه‌ها به خاموش کردن آتش کمک کرده‌اند. بنابراین گزارش یک صاحب منصب و دو نفر از افراد قشون بی‌هوش و یک نظامی هم زیر آوار سوخته می‌افتد که نجاتش می‌دهند. ⁽³⁾

به دنبال درگیری بین مسلمانان و کلیمی‌ها در محله یهودیهای تهران، امروز «چند نفر از طرف انجمن کلیمیها به همراه رئیس انجمن به دربار رفته و توسط آقای شکوه الملک از حسن توجهی که آقای رئیس الوزراء از برای صیانت جان و مال کلیمیها مبذول فرموده‌اند، تشکرات فوق العاده ملت کلیمی را تقدیم داشتند.» ⁽⁴⁾

به دنبال انتقاد روزنامه اقدام از دولت مشیر الدوله، امروز پیش از ظهر میرزا عباس مدیر این روزنامه ⁽⁵⁾

سپس به کمک سید ضیاء الدین اداره روزنامه بلدیه را به عهده گرفت. در[تصویر] نشسته از چپ: شکر اللّه صفوی، سید محمد طباطبایی

ردیف وسط از چپ: سید کاظم اتحاد (سرکشیک‌زاده)، عباس خلیلی، علی دشتی، فرخی یزدی، زین العابدین رهنما

ردیف ایستاده از چپ: عباس مسعودی، امیر رضوانی، اعتصام‌زاده.

1299 ش روزنامه اقدام را تأسیس و منتشر کرد که چندین بار به دلیل قلم تند و گزنده‌اش توقیف شد. در 1303 ش با فخر عظمی ارغون ازدواج کرد. او از شاعران زمان خود، عضو کانون بانوان و انجمن نسوان وطن‌خواه و مدتی نیز سردبیر روزنامه آینده ایران بود. حاصل این پیوند، سیمین بهبهانی از شاعران معاصر است. وصلت خلیلی با فخر عظمی ارغون دیری نپایید؛ و خلیلی با ماه‌منیر معینی آزاد ازدواج کرد و صاحب چهار پسر شد. او در 1307 ش جایزه دوم شعر عرب را به دست آورد.

سپس مدتی در شهرداری و چندی در دادگستری و اداره شیلات کار کرد.

از 1313 ش تا 1318 ش نایب رئیس کنگره مطبوعات جهان شد. پس از شهریور 1320 بار دیگر به فعالیت سیاسی روی آورد و در 1324 ش روزنامه‌های ندای آزادی، مظفر، و سال بعد تهران مصور، بازپرس، محیط و کانون را منتشر کرد. در شهریور 1327 به نیابت ریاست عمومی «اتحاد اسلام» که مرکز آن در مصر بود انتخاب شد و ناظر امور مسلمین ایران، افغانستان، پاکستان و مسلمین ممالک شوروی شد. در مهر 1328 با مصدق و عده‌ای دیگر به منظور آزادی انتخابات مجلس شانزدهم در برابر کاخ محمد رضا شاه تحصن کرد که همانان در آبان همان سال جبهه ملی را بنیان نهادند. در خرداد 1329 به عنوان سفیر کبیر فوق العاده ایران به حبشه (اتیوپی) رفت. از دیگر آثار اوست: روزگار سیاه، انتقام، انسان و ...

و ترجمه بخشی از شاهنامه و قسمت عمده کلیات سعدی به عربی.

خلیلی در بهمن 1350 به علت سکته قلبی درگذشت. (اثرآفرینان، ج 2، ص 358؛ دایره المعارف تشیع، ج 7، ص 252).

در ادامه، روی سخن به مجلس کشیده شد و خلیلی از سید حسن مدرس انتقاد کرد که چرا او نصرت الدوله را که یکی از عوامل عقد قرارداد 1919 بود به نیابت دوم ریاست مجلس معرفی کرد.⁽⁶⁾خلیلی از این‌که در میان نمایندگان مجلس عده‌ای «فاسد و جانی و مختلس» هستند، انتقاد کرد و مشیر الدوله نیز حرفهای او را رد نکرد. واپسین حرفها این بود که خلیلی گفت: «در صورتی که دولت کنونی موافق آرزو و اراده ملت عمل کند دوام و توفیق آن را خواهانیم. مشیر الدوله:

ما می‌خواهیم با مردم متفقا کار کنیم.» ⁽⁷⁾

در پی درخواست حکومت بروجرد و لرستان مبنی بر صدور حکم ریاست بلدیه بروجرد به نام یمین الملک، وزارت داخله در نامه‌ای که امروز به مقصد بروجرد فرستاد یادآور شد که بنابر نظام‌نامه تازه وزارت داخله استخدام تابع مقررات تازه‌ای شده که صدور این حکم را ممکن نمی‌گرداند. «چون آقای یمین الملک مشمول حکم اخیر نیستند، نمی‌توان در این خصوص حکمی صادر کرد.» ⁽⁸⁾

وزارت امور خارجه امروز در نامه‌ای به وزارت داخله خبر زندانی بودن بیست تن از اتباع روس، قفقاز و لهستانی را که از کارگزاری گیلان اطلاع داده شده بود، به آگاهی وزارت داخله رساند و درخواست کرد «امر لازم صادر بفرمایند که آنها را در محاکم صالحه محاکمه نموده و در صورت ثبوت بی‌گناهی آنها را مستخلص سازند.» ⁽⁹⁾

دوشنبه 27 فروردین 1301/ 17 آوریل 1922/ 19 شعبان 1301

اشاره

روزشمار تاریخ معاصر ایران ج‌2 58 * من مأمور سیاسی هستم نه تجاری .....

وزیرمختار امریکا که به تازگی وارد ایران شد، پیش از ورود و هنگام درنگ در بغداد، مصاحب ه‌ای با خبرنگار نشریه تایمز کرد که روزنامه اقدام آن را در شماره امروز خود چاپ نمود.

سفیر امریکا در پاسخ به این سئوال خبرنگار تایمز که «موضوع امتیاز نفت شمال ایران به دولت امریکا چیست و بالاخره به کجا خواهد انجامید؟» گفت: «مسئله نفت شمال ایران یک موضوع تجاری است و من نماینده سیاسی از طرف دولت متبوعه خود در دربار ایران بیش نمی‌باشم!» ⁽¹⁾

سید حسن تقی‌زاده به عنوان رئیس هیأت اعزامی ایران به مسکو تعیین شده بود، امروز از برلن به سوی مسکو حرکت کرد. او در این زمان در آلمان بود. گفته می‌شود وی 20 آوریل به مسکو می‌رسد. این هیأت مأموریت دارد درباره امور بازرگانی با دولت روسیه شوروی گفت‌وگو کند و قراردادهای تازه‌ای منعقد نماید. ⁽²⁾

امروز رضا خان وزیر جنگ برای جلب نظر تحصن‌کنندگان در سفارت روسیه شوروی به آنجا رفت و مدتی با فرخی یزدی که معروف‌ترین چهره تحصن‌کننده در آن سفارت بود و نیز دیگران گفت‌وگو کرد و قول هایی به آنها داد تا شاید تحصن شکسته شود. این قول و قرارها هرچند از طرف متحصنین رد نشد اما موجب نگردید که تحصن خود را برچینند و به موضوع خاتمه دهند. رضا خان در این مذاکرات خود را پای‌بند به قانون اساسی خواند و قول داد حکومت نظامی را لغو کند.

امروز گروهی که گفته می‌شد از اصناف هستند و شمار آنها بالغ بر سیصد نفر است به خانه رضا خان وزیر جنگ رفتند و چند نفر به نمایندگی از جمع سخن رانده از اقدامات رضا خان تمجید کردند و خواستار تداوم آن شدند. یکی از سخنرانان خواستار دخالت رضا خان در قانون اساسی شد. دیگری در امنیتی که او فراهم کرده، سخن گفت. رضا خان نیز در پاسخ به ابراز احساسات حاضران گفت که «تا جان در بدن و رمق به تن دارم از خدمت به این مملکت کوتاهی نکرده و برای اجرای قانون اساسی و حفظ شعائر نیز کوشش نموده، و از مبادی غیبی توفیق خدمت‌گزاری را به این مملکت و ملت تمنا می‌نمایم.» ⁽³⁾

[تصویر] فرخی یزدی

کارگزاری وزارت امور خارجه ایران در بوشهر، امروز در تلگرامی به وزارت خانه ضمن اعلام دوباره خبر دیدار خوانین کشکولی با مسئولین کمپانی نفت جنوب نوشت که قراردادی بین طرفین منعقد شده «که از کلیه مواد آن اطلاعی ندارم ولی آنچه معلوم است دو ماده آن این است که کمپانی نقدا بالغ بر ده هزار تومان به خوانین پرداخت نماید و پس از کشف نفت هم صدی سه از عایدات به خوانین بپردازد.»⁽¹⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود نوشت که «اهالی رشت به وزارت داخله شکایت کرده‌اند که از طرف حکومت [نظامی] گیلان در مکاتیب و مراسلات عمومی سانسور برقرار و مراسلات در راه باز می‌شود و در این موقع علتی از برای سانسور مراسلات موجود نیست و تقاضا نموده‌اند مقرر شود رفع سانسور بنمایند.» ⁽²⁾

کلنل محمد خان از طرف وزارت جنگ به سمت ریاست لشکر استرآباد منصوب شد. این خبر را روزنامه اتحاد در شماره امروز خود به چاپ رساند. ⁽³⁾

انتخابات برای مجلس شورای ملی در شهر رشت آغاز شد و انجمن نظار نیز تعیین شده، شروع به کار کردند. خبر دیگر از این شهر حاکی است که از طرف حکومت نظامی اعلانی منتشر شده که قمار را در مهمان خانه‌ها و کلوپها ممنوع کرده است. ⁽⁴⁾

با گسترش محسوس بیماری سالک در تهران مجلس حفظ الصحه دولتی در نامه‌ای به وزارت داخله خواست که به اداره نظمیه امر شود سگهای ولگرد شهر را از بین ببرند. ⁽⁵⁾همچنین اداره صحیه بلدی تهران نیز در اطلاعیه‌ای خطاب به مردم نوشت که گرچه اوضاع بهداشتی شهر تهران خوب است ولی به دلیل واقع شدن در فصل بهار بعضی امراض شایع می‌شود که لازم است مراقبتهای لازم صورت گیرد. این اداره نظافت خانه و مستراح، ریختن آهک و کوئولین در جا هایی که احتمال تجمع پشه هست، استفاده از پشه‌بند، شستن سبزی هایی که خام مصرف می‌شود، جوشاندن آب مشروب، نشستن لباس در آبهای جاری را به مردم توصیه کرد. ⁽⁶⁾

امروز به دعوت هیأت وزیران کمیسیونی تشکیل شد تا به مطالبات سعد الدوله رسیدگی کند. این جلسه در ساختمان هیأت وزراء برپا شد و مشار السلطنه و عمید السلطنه نیز دعوت شده بودند در آن شرکت کنند. نتیجه این نشست چنین بود:

«چون مطالبات حضرت آقای سعد الدوله فقط شامل یک مقدار اسناد خرج است که رسیدگی و تشخیص آنها از وظایف مخصوص وزارت جلیله مالیه است علیهذا کمیسیون قانونا نمی‌تواند وارد در تشخیص حساب و تعیین طلب معظم له بشود و باید از طرف هیأت معظمه دولت امر و مقرر شود وزارت مالیه که تنها صلاحیت رسیدگی و تعیین طلب حضرت معظم له را دارد مطابق مقررات اداری به اسناد و نوشتجات رسیدگی و مطالبات حقه ایشان را معلوم و در طریقه پرداخت آن پیشنهادی به هیأت محترم دولت نموده تا از طرف دولت به وسایل مقتضیه قرار تأدیه آن داده شود.» ⁽⁷⁾

به نوشته روزنامه ایران «پانصد شتر از شهر [تبریز] که به آبخوره برای حمل اسلحه سردار عشایر برده بودند امروز قریب دویست شتر و قاطر که از تفنگ و سه تیر و فشنگ و دینامیت و گلوله توپ و دو عراده توپ هفت سانتی‌متری که پنجاه نظامی همراهش بود وارد شهر نمودند.» ⁽⁸⁾

حدود یک هزار نفر از محصلان مدارس رشت امروز در دار الحکومه گرد آمده، سرود ملی خواندند. وثوق السلطنه والی گیلان برای تشویق شاگردان یکصد تومان به معلمان آنها داد.

به همین مناسبت هم نزدیک به یکصد و پنجاه نفر از مقامات داخلی و خارجی در میهمانی حاکم رشت شرکت کردند. ⁽⁹⁾

سه‌شنبه 28 فروردین 1301/ 18 آوریل 1922/ 20 شعبان 1340

روزنامه ایران امروز در گزارشی از مستقر شدن نیروهای امنیه در برخی راه ها خبر داد: «خط تهران به قم تا کاشان- خط قم به عراق [اراک]- خط قم به ساوه- خط تهران به رباط کریم و ساوه- خط تهران به ساوه و همدان- خط تهران به قزوین- خط قزوین تا آوه و خط قزوین به عراق [اراک].» این منبع در بخش دیگری از این گزارش رؤسای امنیه را چنین معرفی کرد: نایب سرهنگ ابو الفتح خان رئیس امنیه مرکز- نایب سرهنگ اقتدار نظام رئیس امنیه ناحیه شرق به مرکزیت خراسان- نایب سرهنگ کیوان میرزا رئیس امنیه ناحیه غرب به مرکزیت همدان، نایب سرهنگ سالار منتظم رئیس امنیه ناحیه جنوب به مرکزیت اصفهان- یاور اکبر میرزا رئیس امنیه ناحیه شمال به مرکزیت تبریز.⁽¹⁾

عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد که از مسئولان حکومتی تقاضای بودجه ماهیانه برای مقابله با شورشهای الوار کرده بود در یادداشتهای امروز خود یادآور می‌شود که اگر این بودجه تصویب نشود تمام کارهای لرستان فلج شده، دیگر نمی‌توان دست به کاری زد. «چاره به غیر از دخالت در کار ایلات و نفاق انداختن در آنها و جلب عده‌ای به [سمت] دولت نیست.» او می‌نویسد که تاکنون خلعتهای زیادی برای جلب‌نظر سران طوایف لر داده، اما اگر بودجه نرسد کار لرستان ترتیب نخواهد یافت. ⁽²⁾

به دنبال درخواست ریاست مجلس شورای ملی از رئیس الوزراء در رسیدگی به تظلمات سید محمد طباطبایی بهبهانی، و انعکاس موضوع به وزارت داخله، این وزارت خانه امروز در نامه‌ای به ریاست مجلس شورای ملی نوشت که عرض حال سید محمد طباطبایی بهبهانی را طی احکامی به ایالت فارس و صولت الدوله سردار عشایر فرستاده است. نامه وزارت داخله به ایالت فارس چنین بود: «مشروحه‌ای از شیراز به امضای سید محمد طباطبایی بهبهانی به مجلس محترم شورای ملی رسیده از غارتگری دره‌شوریها و کشکولی‌ها شکایت کرده و اظهار می‌دارد مقدار زیادی گوسفند و گاو و الاغ متعلق به مشار الیه و کسان او را غارت کرده‌اند. در این باب به آقای سردار عشایر تلگرام زده شده است مقرر فرمایید ... احقاق حق صاحب ان اموال را از سردار عشایر بخواهند.» ⁽³⁾

مشیر الدوله رئیس الوزراء امروز از پادشاه خواست که «نظر به مراتب لیاقت و دولتخواهی امین خاقان که از خانواده‌های محترم شیراز است، لقب امین الممالک را درباره پسرش میرزا منصور خان» اعطاء نماید.» ⁽⁴⁾

مجلس شورای ملی امروز به ریاست مؤتمن الملک تشکیل جلسه داد. موضوع گفت‌وگوهای نمایندگان در این جلسه بیشتر پیرامون چگونگی رونق بخشیدن به اقتصاد کشور بود که شامل مسائلی چون صادرات و واردات، حمایت از بازرگانان، حقوق گمرکی، تشویقهای صادراتی با برداشتن مالیات می‌شد.

در این جلسه رئیس الوزراء، وزیر جنگ و برخی دیگر وزراء و معاونین حضور داشتند و به پرسشهای نمایندگان پاسخ دادند. ⁽⁵⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود ترجمه مقاله‌ای از نشریه کوریه دنپرل چاپ فرانسه درج کرد که در آن با اشاره به سابقه نفت شمال ایران و ارائه امتیاز آن به کمپانی استاندارد اویل امریکا و ایجاد رقابت بین این کمپانی و کمپانی نفت انگلیس و

ایران مطالبی چاپ شده بود. به نوشته این روزنامه پس از سلسله مذاکراتی بنا شد منافع هر دو کمپانی تأمین شود و آنها در عرض یکدیگر قرار نگیرند. در این مقاله آمده است که فرانسه هم در شمال ایران منافعی دارد و نباید درباره این مسائل ساکت باشد! ⁽¹⁾

امروز آژانهای کمیساریای ناحیه محلات به دلیل تعویق حقوق پنج شش ماهه خود بر سر کار حاضر نشدند و از هیأت دولت خواستند که برای رفع گرفتاری از زندگی امر به پرداخت حقوق عقب مانده آنها کنند. ⁽²⁾نمایندگان سیاسی انگلیس در تهران نوشتند که رضا خان 150 نفر نظامی را برای پیش‌گیری از رخدادهای پیش‌بینی نشده و حفظ امنیت شهر در اختیار نظمیه گذاشت. ⁽³⁾

امروز رؤسای طایفه جعفربایی از ترکمانهای استرآباد نزد حاکم منطقه رسیده، اظهار ارادت کردند؛ که در مقابل هدایایی نیز به آنها داده شد. ⁽⁴⁾

سفارت ایران در برن امروز نامه‌ای به وزارت امور خارجه نوشت که در آن به استناد مقاله‌ای که در ماهنامه انجمن ایران و آلمان چاپ شده، خبر از ملاقات شیخ خزعل، امیر فیصل پادشاه عراق، سلطان عبد العزیز پادشاه نجد، سلطان احمد [شیخ احمد آل صباح] پادشاه کویت [کذا] و سرپرسی کاکس داد. آنان در بندر کویت دیدار و گفت‌وگو کرده‌اند. این دیدار در اواخر سال گذشته رخ داده بود. مأمور سیاسی ایران با نگرانی می‌نویسد که امروز ادعای استقلال کردستان توسط توطئه‌های خارجی به گوش می‌رسد و از این جهت خساراتی هم به مال و جان اهالی ایران رسیده. اگر قرار است این آوازه بعدها در خوزستان هم تکرار شود و بعضی از روی خواب اتحاد امرای عرب را برای پیشرفت مقاصد خود ببینند، کار مشکل خواهد شد. ⁽⁵⁾

[تصویر] کاکس و ابن سعود

چهارشنبه 29 فروردین 1301/ 19 آوریل 1922/ 21 شعبان 1340

امروز عده‌ای که تعدادشان را بین 60 تا 70 نفر نوشته‌اند در اعتراض به خودکامگی‌های رضا خان وزیر جنگ به مجلس شورای ملی رفته و تحصن اختیار کردند. آنان خواستار برکناری رضا خان بودند. سرپرستی این افراد با «موسوی‌زاده یزدی مدیر روزنامه پیکار، یمین السلطنه، یمین الملک، سید مهدی نبوی تفرشی مدیر روزنامه تنبیه درخشان، مشکوه حضرتی و دیگران» ⁽¹⁾بود. اینان در مجلس با نطقهای مهیج، اجرای قانون اساسی و عزل سردارسپه وزیر جنگ را می‌خواستند. «چون مشیر الدوله رئیس الوزراء وقت و مؤتمن الملک رئیس مجلس هم معنا از عملیات خودسرانه سردارسپه ناراضی بودند، آنها را تقویت کرده از طرف رئیس مجلس هم به اداره مباشرت مجلس دستور داده شد که به خرج مجلس مدتی را که در تحصن می‌باشند پذیرایی شوند و شام و ناهار و کلیه وسائل لازمه را برای آنان فراهم نمایند.

این پذیرایی آبرومند برای این بود که اولا به سردارسپه بفهمانند مردم از عملیات او ناراضی هستند و باید اعمال خودسرانه را ترک کند. ثانیا به متحصنین سفارت روس هم بفهمانند که خانه ملت مجلس است و باید به آنجا پناه بگیرند نه به سفارت روس.» ⁽²⁾

اعمال محدودیت و نیز ممانعت از امور بازرگانی تجار ایرانی توسط دو بنگاه اقتصادی سانترسایوز و ونشترک متعلق به روسیه شوروی موجب شد که گروهی از بازاریان شهر بارفروش (بابل) تظلم‌نامه‌ای تهیه کرده، ضمن ارسال آن به مجلس شورای ملی و ریاست وزراء بنویسند که اگر به داد تجار نرسند به زودی در تلگراف خانه متحصن خواهند شد.

روزنامه‌ها همچنان از انحصار تجارت این دو شرکت یاد می‌کردند. روزنامه ایران در شماره امروز خود بار دیگر نوشت که تجارت خانه‌های ونشترک و سانترسایوز نه فقط در داخل ایران نسبت به تجار ایرانی فشار آورده، از خرید و فروش کالاهای تجاری جلوگیری می‌کنند بلکه در بادکوبه و تفلیس نیز وسایل زحمت و صدمه تجار ایرانی را فراهم نموده، تجارت آزاد را منحصر به خود می‌دانند. ⁽³⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود بنابر اطلاعی که «از مجاری صلاحیت‌دار» کسب کرد خبر داد که دولت طرحی به مجلس شورای ملی داده که در آن خواستار تشکیل کمیسیونی مرکب از نمایندگان گروه های مختلف مجلس و دولت شده تا «در باب خطمشی دولت و طرح و اجرای اصلاحات لازمه مذاکراتی به عمل آید.» ⁽⁴⁾

برخی منابع نوشته‌اند که ارائه این طرح از طرف مشیر الدوله رئیس الوزراء اقدامی در جهت تهدید رضا خان وزیر جنگ و اقدامات خودسرانه او بوده است. ⁽⁵⁾

امروز ژنرال وستداهل رئیس تشکیلات اداره نظمیه و دیگر مسئولان این اداره در دربار حاضر شدند و درباره تعطیلی کار آژانها و تعیین تکلیف آنها گفت‌وگو کردند. مشیر الدوله رئیس الوزراء در این دیدار به مسئولان نظمیه اطمینان داد که موضوع حل می‌شود؛ بدین ترتیب که عده‌ای از آژانها به ناحیه‌های محلات مأمور گردند، مشغول کار شده، مبلغ 75 هزار تومان نیز حواله شد که بابت دیرکرد حقوق پرداخت گردد و باقی‌مانده نیز به تدریج پرداخت خواهد شد. ⁽⁶⁾غیر از این دیدار، عده‌ای نیز از تجار و اصناف و اهالی محلات به دربار آمده، خواستار پایان یافتن اعتصاب آژانها شدند.

مشیر الدوله رئیس الوزراء و وزیر داخله قول مساعد داد که موضوع هرچه زودتر حل شود. ⁽⁷⁾

امین مالیه گیلان در تلگرامی به وزارت مالیه با این توضیح که چون زراعت چای به تازگی در اماکنی چون فومن رونق گرفته و عشر آن می‌باید به عنوان مالیات دریافت شود، پیشنهاد می‌کند، با عدم دریافت این بخش از محصول به عنوان مالیات، کشاورزان تشویق شوند و این زراعت گسترش یابد. ⁽¹⁾

به دنبال کمبود ارزاق به ویژه غله که اهالی شهر تبریز را دچار نگرانی کرده بود، بنا به گزارشهای رسیده از این شهر به وزارت داخله، اینک غله از اطراف وارد شهر شده و نانواییها هم پخت نان را بهتر کرده‌اند و تا حدودی رفع نگرانی شده است. ⁽²⁾

[تصویر] محله لیل‌آباد تبریز

به دنبال درخواست وزارت داخله از سردار خداداد خان و سردار علی خان برای تعقیب محمد ولی خان بلوچ و جلوگیری از اقدامات شرورانه او، آنها به حدود ریکان و نرمان شیر آمده و افراد خود را برای جست‌وجو و تعقیب محمد ولی خان اعزام کرده‌اند. ایالت کرمان برای این اقدام همراهی‌های لازم را کرده است. ⁽³⁾

در پی برقراری صلح بین دو طایفه فولادلو و پورتچی در ناحیه اردبیل راه های ورودی شهر امن شده و ارزاق هم وارد شهر می‌شود. بر اثر درگیریهای این دو طایفه امنیت راه میان سراب و اردبیل از بین رفته بود. روزنامه ایران در شماره امروز خود نوشت که به دنبال دیدار امیر ناصر ایل بیگی و حسینعلی خان سالار دیوان رئیس ایل فولادلو که بنابر خواست حکومت نظامی اردبیل با نصر اللّه خان سردار نصرت رئیس طایفه پورتچی صورت گرفت، این مصالحه نیز پدید آمد. ⁽⁴⁾

امروز علی اکبر داور رئیس کل معارف در یک آگهی خبر از سخنرانی رضازاده شفق درباره ورزش داد و از همه کسانی که «مایل ترقی نژاد ایرانی هستند» دعوت کرد یکشنبه 24 شعبان در تالار دار الفنون حاضر شوند. کلوپ ژیمناستیک نیز در یک آگهی دیگر از علاقه‌مندان به ژیمناستیک سوئدی دعوت به شرکت در کلاسهای آموزشی این ورزش کرد. اسماعیل بازرگان مدیر کلوپ ژیمناستیک به خوانندگان این آگهی یادآور شد که در ژیمناستیک هر عضو وظیفه خود را به خوبی انجام خواهد داد و ورزشکار صاحب تناسب اندام خواهد شد.

مشیر الدوله رئیس الوزراء امروز در نامه‌ای با عنوان «فهرست عرض عبیدانه» از شاه درخواست کرد که چون حاجی امین دیوان درگذشته و لقب امین دیوان همواره در این خانواده از پدر به پسر رسیده، این لقب به حمزه خان پسر آن مرحوم داده شود. ⁽⁵⁾

ابو القاسم نجم الملک ⁽⁶⁾فرستاده ایران به کویت امروز گزارش نسبتا مفصلی از این ناحیه به وزارت امور خارجه داد که در آن به نکات جالبی اشاره شده است. وی با اشاره به دعوی استقلال کویت پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی و حضور همه‌جانبه انگلستان در آنجا، جمعیت این منطقه را 45 هزار نفر یاد می‌کند و این‌که حاکم کویت، شیخ احمد، ظاهرا حکمرانی می‌کند ولی عملا دولت انگلیس برای حفظ منافع سیاسی خود در آنجا حضور دارد؛ چنانچه درآمد حاصل از پست خانه و تلگراف خانه در دست انگلیس است. کنسول انگلیس در کویت مستر مور است. امریکاییها هم در آنجا بیمارستان و کتاب خانه ساخته، مشغول تبلیغات مذهبی هستند.

عده ایرانیها در این منطقه نزدیک به ⁽⁷⁾هزار نفر است که بیشتر تاجر و کاسب هستند و بقیه هم کارگر. عموم ایرانیان ساکن کویت از اهالی شیراز، اصفهان، بهبهان، شوشتر، دزفول، بندرعباس، یزد و کرمان هستند. وی در ادامه به ضرورت ایجاد نمایندگی سیاسی ایران در کویت اشاره می‌کند که باید با اجازه دولت انگلیس باشد. درخواست ایرانیان کویت ایجاد کنسولگری در این منطقه است چرا که حقوق آنها ضایع می‌شود و امکان حفظ آن نیست. ⁽⁸⁾

[تصویر] نمایی از کویت قدیم

در پی انتقادها و اعتراض‌های گروه های مختلف روحانیان به ویژه حاج شیخ نور اللّه اصفهانی در مورد قانون جزای عرفی، امروز سردار معظم خراسانی وزیر عدلیه در نامه‌ای به رئیس مجلس شورای ملی یادآور شد که اصلاحات لازم در مورد این قانون صورت گرفته که باید از تصویب مجلس هم بگذرد. ⁽⁹⁾(ر. ک: 8 و 9 فروردین).

پنج‌شنبه 30 فروردین 1301/ 20 آوریل 1922/ 22 شعبان 1340

مشیر الدوله رئیس الوزراء امروز در جلسه مجلس شورای ملی لایحه‌ای را به مجلس داد که در آن خواسته شده بود، کمیسیونی 12 نفره از نمایندگان مجلس شورای ملی برای «تعیین خطمشی مشاوره» تشکیل شود. وی که در این جلسه حاضر بود گفت که این کمیسیون محرمانه نیست و «مقصود دولت این است که مطالعاتی که لازم است برای خطمشی در کمیسیون و نتیجه‌اش، بعد به عرض تمام نمایندگان برسد.» بعد از صحبت موافقان و مخالفان، لایحه پس از رأی‌گیری تصویب شد.⁽¹⁾گفته شد منظور از ارائه این لایحه به مجلس این بود که مشیر الدوله «بدین وسیله اولا موقعیت کابینه را محکم نموده، ثانیا رفتار و عملیات سردارسپه را به مجلس نشان بدهد، شاید سردارسپه اندکی تنبه حاصل نموده و او بتواند با این تدبیر قدری سردارسپه را محدود و از مداخلات بی‌جا و غیرقانونی وی در امور کشور جلوگیری به عمل آورد.» ⁽²⁾در جلسه امروز مجلس شورای ملی بیشتر گفت‌وگوها پیرامون شرایط انتخاب شوندگان، انتخاب‌کنندگان و به‌طور کلی قانون انتخابات بود. ⁽³⁾

[تصویر] گروهی از نمایندگان در محوطه مجلس

امروز در صحن وزارت عدلیه هیجانی درگرفت که منشأ آن ظاهرا شخصی بود به نام سید نصر اللّه معروف به شجر الواعظین.

او با یک خورجین خود را به بالای یک درخت رساند و شروع به سخنرانی کرد. با فریادهای او مردم جمع شدند. «ابتدا سید خرابی شهرداری تهران را پیش کشید و خود را وکیل محله چاله میدان معرفی نمود و بنای بدگویی را به رئیس الوزراء گذاشته سپس موضوع تنظیف آن محله را در میان آورده برای نمونه کثافات جنوب شهر را از خورجین بیرون آورد و یک گربه مرده‌ای که همراه داشت پس از قدری نمایش به صحن دادگستری پرتاب کرده گفت: من به عوض آن‌که به سفارت روس متحصن سوم در این وزارت خانه می‌مانم تا تکلیف کابینه معلوم شود ... این تظاهرات کاملا می‌رسانید که منظور از این عملیات تحریک افکار عمومی علیه کابینه می‌باشد و مقصود این است که مشیر الدوله استعفا نماید.» ⁽⁴⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود از تحصن قراسورانها در تلگراف خانه استرآباد خبر داد. «از وزارت داخله به وزارت مالیه نوشته‌اند که چون قراسورانهای استرآباد برای حقوق معوقه خود در تلگراف خانه استرآباد متحصن شده‌اند لازم است از طرف آن وزارت خانه مقرر شود هرچه زودتر اجازه پرداخت حقوق آنها به امین مالیه استرآباد صادر شود.»⁽⁵⁾

وزارت مالیه در پاسخ اداره گمرکات راجع به صادرات فلزات به خارج از کشور یادآور شد که خروج طلا و نقره به شکل سکه و غیر آن مطلقا ممنوع است ولی صادرات سایر فلزات آزاد است. وزارت مالیه از اداره گمرکات خواست که این دستور العمل را به همه دفاتر گمرکی اطلاع دهد.⁽⁶⁾

از طرف وزارت فواید عامه بخش‌نامه‌ای به همه نمایندگیهای این وزارت خانه در سراسر کشور صادر شد که در آن پیرو درخواست قبلی برای تهیه فهرستی از محصولات صادراتی، تحقیق کرده و گزارش دهند که دانه‌های روغنی مانند کنجد، بزرک و ... تا چه میزان قابلیت صادرات دارند.

همچنین درباره روغن حیوانی «از قبیل پیه گاو و گوسفند و شتر از همان قرار اطلاعات کاملی تهیه و ارسال» دارند. ⁽¹⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود به نقل از گزارشهای ایالت کرمان نوشت که دکتر منوچهر زرتشتی که به تازگی از بمبئی و از طریق شیراز وارد کرمان شده درصدد تأسیس انجمن آبادی‌خواهان ایران است. ظاهرا این انجمن در شیراز پایه‌گذاری و مرامنامه آن برای تصویب به تهران فرستاده شده بود. دکتر زرتشتی خود نیز برای دادن پیشنهادهای دیگر راهی تهران شده است. روزنامه اتحاد نوشت دکتر منوچهر زرتشتی مایل است سرمایه هنگفت خود را در ایران به کار اندازد. ⁽²⁾

لقمان الدوله رئیس مدرسه طبی امروز در یک آگهی خبر داد که شعبه تعلیمات دواسازی مدرسه طب از اول ماه رمضان افتتاح می‌شود و گیاه‌شناسی، شیمی، فیزیک و دواشناسی و دواسازی علمی و عملی تدریس خواهد شد. در این آگهی از علاقه‌مندان ورود به این شعبه خواسته شده بود اگر دارای ضوابط ورود به این مدرسه هستند، رجوع کرده، ثبت‌نام کنند. ⁽³⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود نوشت که تعدادی از تحصن‌کنندگان سفارت روس از آن محل خارج شدند. این روزنامه با چاپ نام هشت نفر که همگی محصل بودند نوشت که «در نتیجه مذاکراتی که برای طرفداری از ملت و مملکت کردند به‌طور تعرض از سفارت خارج شدند.»⁽⁴⁾در گزارشهای سفارت انگلستان آمده است که فقط فرخی در سفارت باقی مانده است. 11⁽⁵⁾

مرتضی ممتاز الملک ⁽⁶⁾

همین وزارت را در کابینه وثوق الدوله نیز حفظ کرد. او در این سمت به بنیان موزه ملی همت گماشت که از جمله آثار ماندگار وی است. در کابینه‌های مستوفی الممالک و صمصام السلطنه هم وزیر فرهنگ شد. پس از انقلاب اکتبر 1917 که تمام امتیازهای روس در کشورهای دیگر از جمله ایران لغو و اداره بانک استقراضی به دولت ایران واگذار شد، ریاست آن هم در عهده تصدی ممتاز الملک قرار گرفت. او در همین سمت بدهی رجال و معاریفی چون سپهسالار اعظم تنکابنی و کامران میرزا را از دفاتر بانک استخراج و عیان ساخت. همچنین با قرارداد 1919 مخالفت نمود که به سبب آن همراه با عده‌ای دیگر به کاشان تبعید شد. از دیگر مشاغل مهم ممتاز الملک که در اواخر امر به مرتضی مرتضایی معروف گردید، وزارت عدلیه در دولت بعدی مستوفی الممالک است.

مرگش در تهران به سال 1304 ش اتفاق افتاد و در امام‌زاده عبد اللّه شهر ری مدفون شد. (بامداد، شرح حال رجال ایران در ...، ج 4، صص 61 و 62؛ ممتحن الدوله، رجال وزارت خارجه در عصر ...، ص 208).

وی اضافه کرد که ضرب الاجل تعیین شده برای بازپرداخت بدهی سپهسالار 14 فروردین سال جاری به پایان رسیده است.⁽⁷⁾

[اردیبهشت 1301]

جمعه 1 اردیبهشت 1301 1/ 21 آوریل 1922/ 23 شعبان 1340⁽¹⁾

وزارت مالیه از وزارت خانه‌های جنگ، امور خارجه، فواید عامه و عدلیه خواست بنابر تصویب هیأت وزراء کمیسیونی در وزارت مالیه با شرکت نمایندگان آن وزارت خانه‌ها تشکیل شده تا درباره «تصفیه محاسبات تجارت خانه طومانیانس مطالعاتی نموده و مطابق مفاد تصویب‌نامه به موقع اجرا گذاشته شود.» وزارت مالیه یادآور شد که این کمیسیون دوم اردیبهشت‌ماه برپا خواهد شد. ⁽²⁾

«میرزا اسماعیل خان وصالی امین مالیه سابق بندرعباس که مقداری از اراضی خالصه سواحل بندر مزبور را بدون مجوز قانونی به اتباع خارجه فروخته بوده است به توسط مدعی العموم دیوان محاکمات مالیه جلب گردیده است.» ⁽³⁾روزنامه ایران ضمن چاپ این مطلب اشاره‌ای به ملیت اتباع خارجی و چگونگی موضوع نکرد.

در قراردادی که بین اداره مالیات تهران و علیقلی خان مهندس الدوله بسته شده بود، وی تعهد کرده بود سد جاجرود را بسازد، اما براساس گزارشهای اداره مالیات نامبرده که یازده هزار تومان بابت این قرارداد دریافت کرده بود، پس از ساختن بخشی از سد جاجرود، عملیات را متوقف کرده، همان بخش از سد نیز در نخستین طغیان رود خراب شد و از بین رفت. «برای رفع خسارتی که در این قضیه به دولت وارد شده، دوسیه به دیوان محاکمات ارسال شد تا مهندس الدوله را احضار و پس از رسیدگی نتیجه را به مقام وزارت راپورت دهند تا تصمیم لازم اتخاذ شود.» ⁽⁴⁾

وزارت مالیه در دستور العملی که به همه ادارات خود در ولایات فرستاد یادآور شد که هر مقدار کالا که نیاز افراد قشون باشد «به حواله رئیس قشون تحویل داده، مقدار و قیمت آن را به نرخ روز با تعیین تاریخ تحویل به امضای رئیس قشون و پیشکار مالیه تلگرافا مخابره نمایند.» ⁽⁵⁾این حمایت از تشکیلات وزارت جنگ در حالی صورت می‌گرفت که به نوشته برخی منابع، رضا خان «کنترل مستقیم کلیه سازمان‌های درآمدزا، املاک سلطنتی، بلدیه، ادارات مالیه غیرمستقیم، شوارع، گمرکات، انحصار تریاک» را هم برعهده داشت و درآمدهای آنها را به امور نظامی اختصاص می‌داد.⁽⁶⁾

در ادامه رویاروییهای لفظی مطبوعات این زمان که معمولا از روی گرایش به سیاستهای غرب (انگلیس) و شرق (روسیه شوروی) صورت می‌گرفت، امروز نیز روزنامه اتحاد در صفحه اول خود حمله سختی به روزنامه حقیقت کرد و آن را «شعبه جاسوسی سفارت روس» نامید. اتحاد با واژه هایی چون «بی شرف» و «قاچاقچی» از مدیر جریده حقیقت یاد کرد. ⁽⁷⁾

روزنامه اقدام در سرمقاله امروز خود با عنوان «هنگام قیام»، درباره تحرکات سیاسی- اجتماعی پدید آمده در پایتخت این سئوال را مطرح کرد که «آیا جنبش کنونی واقعا ناشی از حس حریت است یا ما آلت [دست] دیگران هستیم؟» و در پاسخ به این سئوال، نوشت که کسی نمی‌داند. نویسنده در این مقاله همه آحاد ملت، مسئولان، ارباب جراید و حتی خود روزنامه اقدام را آلوده به فساد معرفی کرد و بی‌آنکه راهی مطمئن و عملی برای برون‌رفت از این موقعیت به دست دهد نوشت که «ای قوم شما همه فاسد هستید؛ از شاه تا گدا، از عارف و عامی، وزراء و وکلاء، روزنامه‌نگاران و تمام قائدین یکی از یکی بدتر. اگر انصاف دهید تمام طبقاتی که در سیاست

ذی‌مدخل هستند فاسدند ...» این مقاله سیاستهای انگلیس و روس را چه در گذشته و چه در حال برای ایران زیان‌بخش دانست و در پایان نوشت که «حکومت مشیری [- مشیر الدوله] به واسطه غفلت مضر است. حکومت قوامی ... [- قوام السلطنه] مضرتر و خطرناکتر.» ⁽¹⁾

امروز گروهی از بزرگان شهر تبریز به دعوت والی، مصدق السلطنه، در پارک ایالتی گرد آمدند تا به شکایات مردم از سردار عشایر گوش دهند و راه‌حل ارائه کنند. حاضران به اتفاق رأی دادند با تشکیل هیأتی از معاریف به این شکایات رسیدگی شود. چهارده نفر انتخاب شدند که سه تن از آنان با سفر به قراچه‌داغ ⁽²⁾از نزدیک اقدامات سردار عشایر را در آن منطقه پی‌گیری کنند و گزارش دهند. روزنامه اتحاد ضمن درج این خبر آورده است که مسئله نان در تبریز خوب است و بارانهای قابل توجهی هم می‌بارد. ⁽³⁾

[تصویر]

شنبه 2 اردیبهشت 1301/ 22 آوریل 1922/ 24 شعبان 1340

مجلس شورای ملی امروز پیش از غروب به ریاست مؤتمن الملک تشکیل جلسه داد و غیر از قانون انتخابات که مشورت درباره آن از جلسه گذشته آغاز شده بود، بودجه کابینه سلطنتی مطرح و پیرامون آن بحث و گفت‌وگو شد. برخی نمایندگان که در مخالفت با این بودجه اظهارنظر کردند عقیده داشتند هم به دلیل نیاز مبرم کشور به صرفه‌جویی و هم از آن‌رو که شاه طبق قانون اساسی مسئولیتی ندارد، نیازمند کابینه‌ای نیست که بودجه‌ای به آن اختصاص یابد. سلیمان میرزا ⁽¹⁾که از مخالفان اختصاص بودجه به کابینه سلطنتی بود گفت که اگر «خود اعلیحضرت تشریف داشتند و از ایشان درخواست می‌شد، با این فقر و فاقه امروز صرف‌نظر می‌نمودند.» مبلغ پیشنهادی برای بودجه کابینه 14700 تومان بود. برخی از نمایندگان مخالف عقیده داشتند این مبلغ صرف مخارج شخصی شاه می‌شود و خوب است از جیب خود بپردازد نه از جیب دولت. ⁽²⁾

سرپرسی لورن وزیرمختار انگلیس بعد از ظهر امروز به دربار آمد و با مشیر الدوله رئیس الوزراء دیدار و گفت‌وگو کرد. این خبر بدون جزئیات بیشتر در جراید به چاپ رسید. ⁽³⁾

حیدر قلی خان رئیس ارکان حرب لشکر جنوب در تلگرامی که امروز به ریاست ارکان حرب کل قشون فرستاد خبر داد که «ده سوار از امنیه و بیست سوار با دو قبضه پلیمیوت برای تعقیب اشرار که محرک آنها سردار ظفر ⁽⁴⁾و پسرش امیر حسین خان که به حکومت یزد علاقه‌مند هستند اعزام شد.» ⁽⁵⁾

به دنبال مکاتبات قبلی بار دیگر امروز عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد نظرات خود را راجع به ساماندهی وضع لرستان به اطلاع وزیر جنگ رساند و ضمن اشاره به اقداماتی که نظام السلطنه و قوام الدوله صورت داده‌اند نوشت که باید بروجرد تا خرم‌آباد تحت نفوذ دولت مرکزی درآید و بزرگ‌ترین مانع برای رسیدن به این نتیجه طوایف بیرانوند هستند⁽⁶⁾

تیره‌های این طایفه در کوه ها و دره‌های سخت اطراف بروجرد ساکن بودند. تعداد خانواده‌های این طایفه بین هفت تا هشت هزار خانوار تخمین زده می‌شد. (فرمانفرما، گزیده‌ای از مجموعه اسناد ...، ج 3، ص 1006).

به دنبال پیشنهاد رافائیل خان ارمنی برای هجرت به ایران به همراه دو هزار نفر از خاندان و عشیره‌اش که تعداد قابل توجهی از آنان آشنا به امور نظامی بودند، مشیر الدوله رئیس الوزراء در نامه‌ای که امروز به رضا خان وزیر جنگ نوشت خواستار ارائه پیشنهاد هایی از طرف او شد. رضا خان نیز در پاسخ به این نامه یادآور شد که در قشون، محلی برای جذب این عده وجود ندارد و نمی‌تواند پذیرای آنان باشد. ⁽⁸⁾

نماینده سیاسی انگلیس در ایران در خلال گزارشهای خود نوشت که امروز دولت ایران اعلام کرد به زودی نیروی پلیس را در شهرهای آذربایجان و خراسان و اصفهان تقویت خواهد کرد و نیروی مذکور که پیش از آن از رؤسای محلی دستور می‌گرفت از این به بعد زیر نظر اداره پلیس مرکزی انجام وظیفه

خواهد کرد. ⁽¹⁾

در برابر اقداماتی که رضا خان برای سفارت انگلیس در منطقه فارس انجام داده بود و از او تشکر شده بود، امروز رضا خان در پاسخ به این تشکر، نامه‌ای به سفارت فرستاد که متن آن چنین است: «فدایت شوم. از اظهارات مودت و بروز مسرتی که در ضمن اقدامات وزارت جنگ از حیث صدور توصیه و غیره در مورد سر اولیسن فرموده‌اید فوق العاده مشعوف و مسرورم و از این‌که مذاکرات مشار الیه با صولت الدوله سردار عشایر به خوبی و خوشی خاتمه یافته بیشتر مشعوف و بدیهی است که این جانب در نظایر این موارد از ابراز مساعدتهای لازم خودداری نخواهم بود [کرد] و قرین کمال امتنان خواهم شد از این‌که مراتب مودت و احترامات فایقه‌ام را نیز ضمنا قبول فرمایید.» ⁽²⁾

[تصویر]

یکشنبه 3 اردیبهشت 1301/ 23 آوریل 1922/ 25 شعبان 1340

امروز مجلس شورای ملی به ریاست مؤتمن الملک تشکیل جلسه داد و درباره صادرات فرش و این‌که مالیات بر آن بسته شود یا نه گفت‌وگو شد. مدرس که یکی از سخنرانان بود گفت: «به عقیده بنده از این دو سه فقره صادرات‌مان که قالی و آنقوزه ⁽¹⁾و کتیرا باشد نباید گمرک بسته شود؛ علی الخصوص قالی و کتیرا و آنقوزه که در واقع این سه فقره صادرات مهم مملکت ما است. بلکه شاید ان شاء اللّه صادرات ما زیاد شود و چهار تا پول در این مملکت پیدا شود.» ⁽²⁾در این جلسه مدرس به آن دسته از افرادی که با طرح شعارهای دفاع از بی‌کار و بی‌نان موجبات اختلاف امور مجلس را در قانون‌گذاری فراهم می‌کنند انتقاد کرد و گفت که فقیر و غنی باید به قدر مقدور از این مملکت بهره ببرند و زندگی کنند. ⁽³⁾

بنابر گزارش حکومت ساوه همزمان که آفت سن در ناحیه زرند ساوه زراعت را کساد کرده، اداره مالیه برای وصول مالیات جدید از روستاهای علایی، یحیی‌آباد، اسکندرآباد و چهل قپان فشار می‌آورد. «مالکین قبول ننموده می‌گویند مالیات سابق را پرداخته‌ایم و مالیات جدید نیز باید ممیزی صحیح بشود. لهذا جمعی به حضرت معصومه علیها السلام رفته و جمعی نیز تعطیل نموده و در مسجد جامع متحصن و تکلیف قطعی خواسته‌اند.» ⁽⁴⁾به دنبال این موضوع از وزارت داخله به وزارت مالیه نوشته شد که رعایت حال مالیات‌دهندگان بشود. ⁽⁵⁾

در نامه‌ای که امروز در کمیسیون عرایض مجلس شورای ملی به ثبت رسیده صدر الدین حسینی از طرف جمعی از کسبه از ریاست مجلس شورای ملی خواسته است از رسم قدیمی که دولت در دوره استبداد در ابتدای هر سال و به رسم عیدی مبلغ یک قران از کسبه و اصناف دار الخلافه می‌گرفت و امسال به دوازده قران و بیست و چهار قران افزایش یافته جلوگیری شود. در این نامه آمده است که مطابق اصل دوم قانون اساسی با پرداخت آن یک قران دیگر مالیاتی گرفته نمی‌شد. وی تقاضا کرد از این اقدام که بدون تصویب مجلس شورای ملی صورت می‌گیرد جلوگیری شود و یا حد اقل همان مبلغ یک قران دریافت شود. ⁽⁶⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود خبر از اعطای نشان به سید جواد منیع السلطنه عضو سفارت کبرای اسلامبول داد. این نشان به پیشنهاد وزارت امور خارجه، تصویب رئیس الوزراء و صدور فرمان شاه به وی داده شد. نشان یک قطعه شیر و خورشید از درجه اول و یک رشته حمایل سبز بود. ⁽⁷⁾

امروز کمیسیون عهدنامه تجاری در محل وزارت امور خارجه تشکیل شد که با مطالعات لازم، زمینه برای سفر هیأت ایرانی به مسکو فراهم شود. ⁽⁸⁾

امروز کارمندان وزارت داخله با نوشتن نامه‌ای به مشیر الدوله رئیس الوزراء و وزیر داخله از نرسیدن حقوق و پریشانی حال گلایه کردند. گویا شش ماه بود که حقوق ایشان به تعویق افتاده، پرداخت نشده بود. «چون ماه مبارک رمضان در پیش است استدعا می‌نماییم امر فرمایید که حقوق عقب افتاده ما را بپردازند.» ⁽⁹⁾

روزنامه اقدام نامه‌ای را که دوبوا پیشکار سابقه مالیه

خراسان ⁽¹⁾با تاریخ امروز برای این نشریه فرستاده و در آن ارقام اختلاس قوام السلطنه را درج کرده بود، چاپ نمود. دوبوا در این نامه مدعی است که قوام السلطنه حدود یکصد و نود و سه هزار تومان برخلاف اوامر دولت و خارج از حدود از بودجه برداشت کرده، حساب پس نداده است. دوبوا نوشته متعهد هستم «در کمیسیونی که برای رسیدگی به یکصد و نود و سه هزار تومان مأخوذی قوام السلطنه به عنوان علاوه بودجه از صندوق مالیه خراسان دریافت داشته تشکیل خواهد شد حاضر شده و این قضیه را ثابت و مدلل» نمایم. ⁽²⁾

دوشنبه 4 اردیبهشت 1301/ 24 آوریل 1922/ 26 شعبان 1340

عصر امروز ضیاء الواعظین که خود در کسوت نمایندگی مجلس شورای ملی بود در قرائت خانه جمهور علیه مشیر الدوله رئیس الوزراء و به نفع رضا خان وزیر جنگ سخنرانی کرد و پس از اعتراض یکی از حاضران به سخنان وی، کار به درگیری لفظی و سپس زد و خورد کشید. نیروهای نظمیه مداخله کردند؛ اما جمعیت قرائت خانه که حدود یکصد نفر بودند بنابر تصمیم قبلی به طرف مجلس شورای ملی حرکت می‌کنند. نگهبانان مجلس از ترس اغتشاش درهای ورودی مجلس را می‌بندند. سید نصر اللّه که سابقه سخنرانی بالای درخت در برابر دادگستری داشت پشت در بسته مجلس شروع به سخنرانی کرده، می‌گوید اگر اجازه ورود ندهند به سفارت شوروی رفته، در آنجا متحصن می‌شوند. در مجلس باز می‌شود و متظاهرین به داخل مجلس ریخته علیه دولت مشیر الدوله سخن می‌رانند و شعار می‌دهند و سپس از راه آمده برمی‌گردند.⁽¹⁾

امروز مشیر الدوله رئیس الوزراء در محل مجلس شورای ملی حاضر شد و برای بررسی مسائل روز در کمیسیون 12 نفره شرکت کرد. ⁽²⁾تشکیل این کمیسیون در روزهای پایانی فروردین از تصویب مجلس گذشت و اعضاء آن نیز انتخاب شدند. روزنامه تایمز لندن نیز از قول نماینده خود در تهران از این کمیسیون نوشت که به دلیل نارضایتی نخست‌وزیر از وضعیت دولت کمیسیونی از نمایندگان همه گرایشها تشکیل شده تا دولت بتواند سیاستهای خود را در ارتباط با منافع کشور بازنگری کند. تایمز مشیر الدوله، رئیس الوزراء را طرفدار دخالت مشاوران خارجی در کشور و نیز توسعه میدان نفت شمال دانست. این روزنامه نوشت که همه منتظر اعلام سیاستهای جدید هستند. ⁽³⁾

در گزارشهای سفارت انگلستان در تهران نیز آمده است که مجلس شورای ملی امروز با استخدام 12 بلژیکی دیگر برای خدمت در گمرکات موافقت کرده است. «رئیس فعلی گمرکات مولیتر نیز تبعه بلژیک است.» ⁽⁴⁾

امشب اداره قشونی استرآباد در ساختمان آقا محمد خان جشن گرفتند. برای حضور مردم، حکومت استرآباد پانصد تومان بلیت مجانی پخش کرد. در این مراسم نمایشی هم اجرا شد که موضوع آن رشوه‌ستانی مأموران دولتی بود.⁽⁵⁾

براساس گزارشهای رسیده از سرخس برخی از اتباع دولت روسیه شوروی از مرز عبور کرده، داخل خاک ایران می‌شوند و ضمن دستبرد به اموال و احشام اهالی مرزنشین، آنها را با خود به خاک روسیه می‌برند. مأمورین سرحدی روسیه به موضوع بی‌توجه هستند. ترکمانان مرزنشین چندین بار به دولت مرکزی شکایت کرده که اگر اقدامی صورت نگیرد، خود تلافی خواهند کرد.⁽⁶⁾

وزارت داخله در نامه‌ای به حکومت نظامی تهران نوشت که دو هزار تومان بابت مخارج انتخابات تهران به مسئولان آن حکومت پرداخته است، بنابراین مقرر شود انتخابات تهران آغاز گردد.

اما حکومت نظامی تهران هم مدعی است هنوز پول به دستش نرسیده تا در این باره اقدام کند. از دیگر خبرهای انتخاباتی که روزنامه ایران امروز آن را چاپ کرد آن‌که در ایوان‌کی استخراج آراء شروع شده و از ورامین نیز خبر رسیده که به دلیل عدم استقبال کشاورزان و دهقانان از گرفتن برگه

تعرفه به دلیل کارهای کشاورزی و امور رعیتی، اجازه داده شد توزیع تعرفه تا روز 24 ماه رمضان به عقب بیفتد. ⁽¹⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود نوشت که پستهای امنیه از تهران تا سمنان، از کاشان به اصفهان، از تهران تا سیاه‌کو و از قزوین تا زنجان مستقر شده است. همچنین سالار منظم در اصفهان مشغول استخدام داوطلب است تا نیروهای قراسوران ⁽²⁾

چه، افراد این نیروی انتظامی عمدا و عمدتا از میان نوکران و گماشتگان خوانین محلی برگزیده می‌شد که این امر هرچه بیشتر حکومت ملوک الطوایفی و ناامنی برخی مناطق و راه‌ها را تشدید می‌کرد. این ارگان با همین شیوه اداره شد و تا پایان سلطنت محمد علی شاه پابرجا ماند؛ تا اینکه مشروطه‌خواهان موفق به خلع او از سلطنت شدند. در این زمان ادامه کار قراسوران به روش قبلی ممکن نبود. بر همین اساس پس از مدتی نیرویی با عنوان «ژاندارمری» جای قراسوران در حفظ امنیت راه های خارج از شهر را گرفت. ظاهرا قراسوران دولتی تا اواخر 1300 ش در برخی از ولایات و ایالت کشور فعالیت خود را ادامه می‌دادند تا اینکه از 1301 ش فعالیت آنان پایان و در سراسر کشور امنیه وظیفه امنیت راه‌ها را به عهده گرفت. (قائم‌مقامی، تاریخ ژاندارمری ایران از ...، ص 22؛ مدرسی، فرهنگ اصطلاحات دوره قاجار ...، ص 445).

از وزارت مالیه به مجلس شورای ملی اطلاع داده شد که تعرفه گمرکی صدی شش برای اخذ مالیات از صدور فرشهای جوهری، از آنجا که کارساز نبوده و همچنان این نوع فرشها که رنگشان ثابت نبوده و به اعتبار فرش ایران لطمه می‌زند صادر می‌شود، این تعرفه به صدی دوازده افزایش یافته است. ⁽⁴⁾

امروز نیر الملک وزیر معارف از بیمارستان وزیری دیدن کرد.

این بیمارستان پیش از این مریض خانه آقا شیخ هادی نامیده می‌شد و اکنون از مؤسسات خیریه وزارت معارف است. در این بیمارستان، دکتر سید عبد الوهاب متخصص بیماری‌های «خارجی»، دکتر ویلهلم فرانسوی متخصص جراحی و دکتر ولاند فرانسوی متخصص داخلی بیماران را معاینه می‌کردند. ⁽⁵⁾

سه‌شنبه 5 اردیبهشت 1301/ 25 آوریل 1922/ 27 شعبان 1340

«توطئه‌های بلشویکی در ایران» عنوان گزارش کوتاهی بود که روزنامه تایمز امروز آن را از مبدأ تهران تهیه کرد و دو روز بعد در آن نشریه درج گردید. دار الترجمه وزارت امور خارجه ایران آن را چنین ترجمه کرد: «رتشتین، وزیرمختار روسیه شوروی در تهران، مدتها بود به واسطه فقدان وجه بدون حرکت مانده، لکن اینک مجددا با ن هایت جدّیت تبلیغات را شروع نموده و مشغول مداخله در سیاسیات محلی گردیده. بالشویکها برای تغییر کابینه و مخصوصا برداشتن سردار سپه مرد مقتدر ایران از سر کار در ظرف چند هفته گذشته بعضی اشخاص متنفذ را اغوا کرده‌اند که بر علیه دولت در سفارت روسیه تحصن اختیار نمایند.

[تصویر] متن خبر روزنامه تایمز

عقل سلیم ایرانیان بر تبلیغات مزبوره فائق آمده و زحمات مزبوره بلانتیجه مانده است. اگرچه اصول بالشویزم در مقابل احساسات ملی و مذهبی ایرانیان مکروه و ناپسند است لکن آنها طوفان انقلابی را که فتنه‌جویان بالشویکی ایجاد نموده‌اند تاکنون تحمل نموده اما حالیه که مشاهده می‌کنند عمال روس با ن هایت شدت آتش نقار سیاسی داخلی را دامن می‌زنند و حتی اهتمام دارند خصومت دینی بین ملل متنوعه پایتخت تولید نمایند رویه بی‌اعتنایی را از دست داده و پیوسته ملول‌تر و آزرده‌خاطر می‌گردند ...»⁽¹⁾

امروز به مناسبت سالروز جشن تاجگذاری احمد شاه، همه دوایر دولتی تعطیل بود. ⁽²⁾به همین مناسبت وزرای مختار مقیم مرکز در کاخ گلستان حاضر شدند تا مناسبت این روز را به اعتضاد السلطنه، نایب السلطنه، تبریک بگویند. وزیرمختار بلژیک به عنوان مقدم السفرا متنی خواند و سپس اعتضاد السلطنه هم در سخنانی از حضور سفرا تشکر کرد. همچنین امشب مراسم جشنی در باغ گلستان با شرکت وزراء مختار، شاهزادگان، اعیان، اشراف و مسئولان کشوری برگزار شد. ⁽³⁾

مشیر الدوله رئیس الوزراء به وزارت مالیه دستور داد که بر اساس گزارش هیأت اعزامی ایران به قفقاز مبنی بر اینکه عده‌ای از اتباع ایرانی به واسطه صدمات وارده به آنها در روسیه و شمال قفقاز از هستی ساقط و با حال پریشان وارد تفلیس شده‌اند و لازم است به ایران بازگردند، مبلغ پانصد تومان اختصاص دهد. ⁽⁴⁾

امروز تراکمه جعفربایی هشتاد نفر از طایفه اتابایی را چپاول

کردند. در اقدامی متقابل تعدادی از طایفه جعفربایی به دست اتابایی اسیر شدند. یکی از اسیران با استفاده از فرصت با کشتن یکی از افراد اتابایی با اسب خود را به خانه‌اش می‌رساند. ⁽¹⁾طایفه اتابایی از آنجا که قاتل از فرزندان عثمان و رئیس سلسله بوده، از خونش گذشته، تقاص نمی‌کنند.

علی ادیب در متنی که به مجلس شورای ملی نوشت و امروز در روزنامه ایران چاپ شد گفت که پس از تحصیل و آموزش در رشته دباغی در فرانسه به ایران بازگشته تا شاید از او و تخصص‌اش استفاده شود. چندین بار به وزارت فوائد عامه در خصوص تأسیس دباغ خانه مراجعه کرده اما همیاری نشده است. اکنون که وزارت فوائد عامه درصدد اعزام دانشجو به اروپاست، آن هم در رشته دباغی، چرا از تجربیات او استفاده نمی‌شود. وی در این نامه این طعنه را هم به دولت زده که اگر مقصود اعزام چند نفر آدم نشان شده به اروپاست، امری علیحده است. ⁽²⁾

امروز که سالروز تولد و تاجگذاری احمد شاه بود از طرف اعتلاء الملک وزیرمختار دولت ایران در افغانستان مجلس جشنی برپا شد که در آن وزراء، مستشاران، معاونان، مدیران ادارات، اعضای مجلس شورای دولتی و تعدادی از صاحب منصبان درجه اول افغانستان حضور داشتند.⁽³⁾

[تصویر] اعتلاء الملک خلعتبری

چهارشنبه 6 اردیبهشت 1301/ 26 آوریل 1922/ 28 شعبان 1340

محمود انصاری حاکم نظامی تهران امروز در اعلانی که به مناسبت نزدیکی ماه مبارک رمضان صادر کرد قیمت گوشت، شیر و ماست را که باید از ابتدای ماه رمضان رعایت شده، خارج از آن قیمت به فروش نرسد، به آگاهی اهالی تهران رساند. «قیمت گوشت از غره شهر مبارک رمضان چارکی دو قران؛ قیمت شیر روی نگرفته بدون آب چارکی ده شاهی؛ قیمت ماست قالبی در صورت خریداری از ماست‌بند یک من یک قران و ششصد دینار و از بقال یک من دو قران و چارکی ده شاهی؛ ماست کوزه‌ای نیز چارکی سیصد دینار.» انصاری از تهرانیها خواست که در صورت دیدن تخلف، قصاب، ماست‌بند و بقال مربوطه را به آژان پست معرفی کرده، تا آنها متخلفان را جلب و به اداره حکومت نظامی ببرند. ⁽¹⁾

سفارت انگلستان در گزارشی به کشور متبوع خود خبر از تغییر وزیرمختار روسیه شوروی در ایران داد و نوشت که قرار است «شومیاتسکی»Shoumiatski جانشین روتشتین شود. شومیاتسکی پیش از انتصاب به سمت اخیر عضو کمیته مرکزی در مسکو و کارمند عالی‌رتبه وزارت امور خارجه شوروی بود. وی که 35 سال دارد آدمی است پرحرارت و مؤمن به ایدئولوژی کمونیسم.

شومیاتسکی از طرفداران پر و پا قرص سیاستهای تروتسکی است.

سرهنگ روگاچف‌Rogachof نیز به زودی جانشین رفیق آپین‌Apin وابسته نظامی فعلی سفارت شوروی خواهد شد. سرهنگ روگاچف 27 ساله است و قبلا یعنی پیش از انقلاب، دانشجوی رشته بازرگانی مسکو بوده است. ⁽²⁾

امروز سرتیپ ایوب خان برای تصدی فرماندهی کل نیروهای مستقر در مازندران تهران را به قصد محل مأموریت خود ترک کرد. ⁽³⁾

[تصویر] شومیاتسکی

امروز یمین الملک ⁽⁴⁾

در ایامی که حکومت تنکابن را داشت از سوی رضا شاه از سمت خود عزل گردید و به تهران بازگشت و به مشاغل آزاد روی آورد. تأسیس شرکت رازان برای ساختمان قسمتی از راه‌آهن جنوب، بازرسی کل شرکت تلفن، ریاست هیأت مدیره شرکت ری، ریاست هیأت مدیره کنسرسیوم ساختمان، ریاست تصفیه شرکت راه، بازرسی کل شرکت حریر از مشاغل و پستهای وی در دوره کناره‌گیری‌اش از پست‌ها و سمتهای دولتی است.

یمین الممالک پس از شهریور 1320 و روی کار آمدن محمد رضا پهلوی فعالیت بیشتری در امور سیاسی از خود نشان داد و در دوره‌های سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم از بابل به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب گردید. او در دوره اول و دوم سنا نیز سناتور انتخابی مازندران بود. او به بیماری فشار خون مبتلا بود و سرانجام در 23 بهمن 1332 چشم از جهان فروبست. (روزنامه پست تهران، شم 169 (23 بهمن 1332)، صص 1 و 7؛ شایان، شرح حال رجال معاصر مازندران، ص 64؛ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 3، صص 1817 و 1818).

سید حسن تقی‌زاده به عنوان رئیس هیأت اعزامی ایران برای مذاکره با مسئولان دولت روسیه شوروی امروز وارد مسکو شد و در سفارت ایران منزل کرد. ⁽¹⁾

[تصویر] نمایی از شهر مسکو

پنج‌شنبه 7 اردیبهشت 1301/ 27 آوریل 1922/ 29 شعبان 1340

امروز پیش از غروب مجلس شورای ملی به ریاست مؤتمن الملک تشکیل جلسه داد. موضوع این جلسه قانون انتخابات بود که از جلسات گذشته شروع شده بود. پیشنهادهای متعددی برای رفع اشکالات موجود در شیوه انتخابات داده شد، اما بخشی از سخنها روی این موضوع بود که آیا بی‌سوادها هم می‌توانند رأی دهند یا نه.

شیخ العراقین‌زاده⁽¹⁾

سپس در 1298 ش به اتفاق برادرش زین العابدین رهنما (ناشر روزنامه ایران) به ایران بازگشت و به محافل سیاسی راه پیدا کرد.

با شروع به کار مجلس چهارم در تیرماه 1300، وی از طرف مردم ساری به مجلس شورای ملی راه یافت. در اواسط سال 1301 ش که حزب رادیکال توسط علی اکبر داور تأسیس گردید، شیخ العراقین‌زاده از جمله اعضای مؤسس آن بود. وی در دوره بعدی مجلس نیز از همان حوزه انتخابیه به مجلس شورای ملی راه یافت و همزمان با افتتاح مجلس پنجم در 1302 ش، با کسب امتیاز انتشار روزنامه تجدد، به نشر اولین شماره آن در 23 اسفند 1302 مبادرت ورزید. این روزنامه ارگان فرقه دموکرات مستقل ایران بود و اعضای هیأت تحریریه آن همگی از نمایندگان مجلس شورای ملی بودند. وی از این زمان به بعد به نام «تجدد» معروف شد.

محمد رضا تجدد در دوره پنجم مجلس از جمله نمایندگانی بود که برای خلع قاجاریه از سلطنت و واگذاری حکومت موقت به رضا خان تلاش بسیار کرد؛ از جمله، در دومین شماره روزنامه خود، قطعنامه‌ای مشتمل بر چهارده ماده مبنی بر: 1- خلع احمد میرزا از سلطنت؛ 2- تغییر قانون اساسی از طرف مجلس شورای ملی؛ 3 و 4- اجرای مفاد قطعنامه توسط حکام و وکلای مجلس منتشر نمود. برنامه جمهوری بلافاصله مخالفت سید حسن مدرس و جمعی دیگر از روحانیون را برانگیخت؛ لذا برای مدتی تغییر حکومت از سلطنت به جمهوری منتفی شد. اما چندی بعد در 24 آذر 1304، با تصویب مجلس مؤسسان سلطنت ایران به رضا خان پهلوی واگذار گردید. در این زمان تجدد نمایندگی مردم لار در مجلس مؤسسان را برعهده داشت.

محمد رضا تجدد پس از خلع احمد شاه و تفویض سلطنت به رضا خان، روزنامه‌نگاری را کنار نهاده، در 1306 ش به دعوت علی اکبر داور به وزارت عدلیه رفت و با رتبه 9 قضایی، مشاغل مختلفی همچون ریاست استیناف کرمان، ریاست دادگستری خراسان و مستشاری دیوان عالی کشور را عهده‌دار گردید.

در 1314 ش به دلیل سوءظن رضا شاه به برخی از رجال کشور و از جمله محمد رضا تجدد، وی مدتی زندانی و سپس با وساطت مخبر السلطنه هدایت آزاد و به عراق تبعید شد.

پس از شهریور 1320، او به ایران بازگشت و با حضور در کابینه محمد علی فروغی با سمت معاونت وزارت فرهنگ، فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت. سپس با شروع انتخابات دوره چهاردهم برای سومین بار از حوزه انتخابیه ساری به مجلس رفت. تجدد پس از پایان این دوره، به دادگستری بازگشت و مدتی معاونت وزارت دادگستری و پس از آن سرپرستی دیوان عالی کشور را برعهده داشت و چندی بعد هم بازنشسته شد.

او در 21 اسفند 1352 در تهران و در سن 85 سالگی درگذشت. (عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 1، صص 492- 491؛ فهرست اسامی مشخصات نمایندگان 24 ...، ص 44؛ دایره المعارف تشیع، ج 4، صص 112- 111).

دستغیب نیز بر همین موضوع تأکید کرد که قانونی بگذرد که بتوان در مقابل نفوذ حکام و مأموران ایستاد وگرنه این قانون انتخابات خوب است.

مدرس هم به وضعیت فعلی انتخابات انتقاد کرد اما گفت:

«این حرفها هم که باسواد دو رأی بدهد و دولتمند سه رأی، اینها فلسفه ندارد.» مدرس اشکال اصلی را فرهنگ پایین سیاسی بخشی از مردم دانست که دور از مرکز و تمدن هستند و صلاح و فساد خود را نمی‌توانند تشخیص دهند، اما به‌هرحال «ما وکیل آنها هستیم ... شهرها و قصبات بلااستثناء در همه‌جا حق انتخاب» دارند اما باید قیدی باشد که انتخابات از وضعیت فعلی خارج گردد. ⁽²⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود اعلام کرد که پس از شمارش آراء ایوانکی، معلوم شد که علی اکبر داور از 549 رأی 490 رأی کسب کرده و به عنوان نماینده آن منطقه در مجلس شورای ملی انتخاب شده است. ⁽³⁾روزنامه اتحاد هم با خرسندی نوشت «این فتح نمایانی که رفیق ما داور در ایوان‌کی نموده است به ما بشارت می‌دهد که از نتیجه انتخابات خوار و ورامین مطمئن هستیم.» ⁽⁴⁾

[تصویر] علی اکبر داور

پیش از ظهر امروز کمیسیونی برای رسیدگی به درگیریهای چندی پیش که بین مسلمانان و کلیمیان در تهران رخ داد، در وزارت داخله تشکیل شد. دکتر لقمان نماینده کلیمیان در مجلس شورای ملی در این جلسه حاضر بود و با مشیر الدوله رئیس الوزراء و وزیر داخله گفت‌وگو کرد. ⁽⁵⁾

شهاب السلطنه حاکم کردستان برای رفع کمبود ارزاق، از حکومت کرمانشاهان درخواست کرد به دلیل نبود مال و مکاری در کردستان تعدادی در اختیار قرار دهند تا کالاهای مربوطه از سنقر به کردستان حمل شود و موقعیت ارزاق در این ناحیه به حالت عادی بازگردد. ⁽¹⁾

تعدیها و دست‌اندازیهای اتباع کریم بلوچ در مناطق مرزی سرخس آن هم از داخل خاک روسیه همچنان ادامه دارد. «با وجود وعده‌های سفارت روس در تسلیم کریم و زبردست خان به مأمورین دولت ایران در لطف‌آباد هنوز اثری ظاهر نشده و از اقدامات اتباع آنها هم جلوگیری نمی‌کنند.» ⁽²⁾

وزارت مالیه در نامه‌ای به اداره مالیه فارس نوشت که مالیات گوش‌خری که در شولستانات ممسنی ⁽⁴⁾

هم‌اکنون از شولستان تنها نامی در برخی اعلام باقی مانده، که از آن جمله می‌توان دره شولی (دره شوری) و آبادی شول (نزدیک دالکی) را نام برد.(دایره المعارف فارسی، ج 2، ص 1507).

«هرگاه کدخدایان یا افراد متفرقه مرتکب این امر شوند توسط ایالت مورد مؤاخذه و تعقیب خواهند بود.» ⁽⁵⁾

هیأت دولت در جلسه امروز خود به پیشنهاد وزارت داخله و تقاضای ایالت بروجرد و لرستان پرداخت مبلغ یک هزار تومان را بابت خلعتها و انعام هایی که به رؤسای الوار داده خواهد شد تصویب کرد. همچنین نظر به ضرورت تعمیر برجهای اطراف شهر بروجرد برای حفاظت شهر از تهاجم اشرار و الوار به پیشنهاد ایالت بروجرد و لرستان مبلغ پانصد تومان از محل اعتبار مصوبه مجلس شورای ملی برای ساختمان و تعمیر برجهای دور شهر به آن ایالت اختصاص داده شد. این مبلغ با نظارت اداره مالیه به مصرف می‌رسد. ⁽⁶⁾

«خشاب» مفتش سابق بانک استقراضی ایران امروز در نامه‌ای به مشیر الدوله رئیس الوزراء نوشت که در پی ضبط بانک استقراضی ایران در تاریخ 2 مارس 1921/ 11 اسفند 1299، انتقال بانک صورتی رسمی نداشت تا این‌که ممتاز الملک این کار را انجام داد و «حالیه تمام مراسم تحویل به عمل آمده و فقط امضای تحویل نامه [مانده] و همچنین حقوق اعضایی که متصدی امور سابق بوده» پرداخت نشده است. این بدهی در شعب تهران، مشهد، تبریز و رشت و انزلی در مجموع بیست و هشت هزار و سیصد و پانزده تومان و یکهزار و هشتصد و پنجاه دینار است. خشاب یادآوری کرد که دیرکرد در پرداخت حقوق شامل بدهی مابعد نیز خواهد شد. «بدیهی است که این تأخیر سبب خسارت دولت علیه و معطلی اعضا و عدم تصفیه عمل بانک خواهد شد.» ⁽⁷⁾

جمعه 8 اردیبهشت 1301/ 28 آوریل 1922/ 30 شعبان 1340

حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا امروز با فرستادن تلگرامی به مشیر الدوله رئیس الوزراء نوشت که مهلت مقرر برای گرفتن پاسخ از کمپانی نفت استاندارد مبنی بر موافقتش در گرفتن امتیاز نفت شمال به پایان رسیده اما جوابی نداده است. علاء گفت که همچنان با مورگان شوستر مرتبط است و او وساطت خود را بین ایران و آن کمپانی حفظ کرده، پا پس نمی‌کشد. «علیهذا قطع مذاکرات منوط است به اجازه دولت.» ⁽¹⁾سفارت انگلستان هم که با دقت این مذاکرات را پی‌گیری می‌کرد، اطلاع داشت که گفت‌وگوهای نفتی بین ایران و امریکا جریان دارد. این سفارت معتقد بود که کابینه مشیر الدوله به دلیل بی‌کفایتی در اداره امور و مشکلات مالی در آستانه سقوط است. ⁽²⁾

برخی منابع نوشته‌اند که شومیاتسکی امروز به عنوان کاردار سفارت روسیه شوروی وارد ایران شد. ⁽³⁾

سپس سرپرستی دبیر خانه خاور دور کمینترن در ایرکوتسک و شورای وزرای جمهوری خلق را از فوریه تا مه 1921 برعهده داشت. در سالهای 1925- 1922 وزیرمختار شوروی و نماینده تجارتی روسیه در ایران بود.

احمد شاه در مراسم معرفی شومیاتسکی به وی در 17 سرطان در مورد رتشتین خطاب به وزیرمختار جدید گفت: «مشار الیه در مدت اقامت خود در تهران مأموریت خویش را با صداقت و فعالیت انجام داد و مراتب خوشوقتی و رضایت خاطر ما را نسبت به خود جلب نموده است.» (همان، صص 29- 28/ مقدمه).

سفارت انگلیس در تهران در میان خبر هایی که تهیه می‌کرد، یادآور شد که سفارت شوروی مشغول برنامه‌ریزی برای وادار کردن کارگران به دست زدن به یک اعتصاب عمومی در روز اول ماه مه، ⁽⁵⁾

در ایران مراسم ویژه اول ماه مه، برای اولین بار، در سال 1299 ش برگزار شد. در دوره دیکتاتوری رضا شاه این مراسم اغلب به صورت مخفیانه برپا می‌شد. بعد از سقوط سلطنت رضا شاه، دوباره امکان برگزاری علنی مراسم روز کارگر پیدا شد و بعضی از اسناد تاریخی از تظاهرات بزرگ کارگران در اول ماه مه در سالهای 1324 ش و 1325 ش حکایت دارند. در سال 1331 به دستور دکتر محمد مصدق روز اول ماه مه عید کارگران و تعطیل رسمی اعلام شد. اما پس از کودتای 28 مرداد 32 مجددا این مراسم مخفیانه برگزار می‌شد. چندی بعد محمد رضا شاه روز تولد پدرش- رضا شاه- 24 اسفند را روز کارگر اعلام کرد. ولی با اوج‌گیری جنبش دانشجویی در داخل و خارج کشور و افشای ماهیت سرکوبگر و فاسد حکومت در افکار بین المللی، شاه ناچار شد عقب‌نشینی کند و به دنبال آن روز اول ماه مه، بار دیگر به عنوان روز کارگر، تعطیل کارگری اعلام شد.

در سالهای آخر حکومت پهلوی، از طرف اتحادیه‌ها و سندیکاهای فرمایشی، مراسمی به نام «روز کارگر» برای ستایش از به اصطلاح خدمات شاه به کارگران برپا می‌شد، که چندان مورد پذیرش توده‌ها نبود.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز مراسم ویژه روز کارگر هرساله در اول ماه مه/ 11 اردیبهشت برپا و علاوه بر معرفی کارگران نمونه، به همین قشر از جامعه هدایایی نیز اعطا می‌شود. (دایره المعارف فارسی، ج 1، ص 1117).

زین العابدین رهنما مدیر روزنامه ایران امروز در مقاله‌ای خطاب به مصدق السلطنه والی آذربایجان از دستگیری سردار عشایر قراچه‌داغی انتقاد کرد و با اشاره به تلاش هایی که او و برادرش امیر ارشد در برابر سیمیتقو به خرج داده‌اند و این که امیر ارشد در این درگیریها کشته شده، نوشت که اینها نشانه دولت‌خواهی است. رهنما اذعان کرد که خلع سلاح حق دولت مرکزی است، اما نباید جنگهای او با سیمیتقو و کمک به قوای دولتی را از یاد برد. وی در انتهای مقاله خواستار آزادی سردار عشایر شد. ⁽⁷⁾

[تصویر] زین العابدین رهنما

امروز گروهی از اهالی ارومیه که روزنامه اقدام آنان را «مهاجران بی خانمان ارومیه» توصیف کرد در خانه رضا خان وزیر جنگ حضور یافته «پس از شرح فجایع استخوان‌گداز ارومیه و مظالمی که اکراد به اهالی ستمدیده آنجا وارد می‌آوردند» از سردار سپه پرسیدند که چرا اردوی نظامی دولت به غائله اشرار آن ناحیه رسیدگی نمی‌کند. وزیر جنگ پس از شنیدن سخنان جمع حاضر گفت که «اردو در این زودی به حملات و شورش شروع خواهد کرد. فقط مصدق السلطنه می‌خواسته است که اول قطع ریشه اشرار و متنفذین داخلی را بکند و بعد در قبال اصرار مهاجرین وزیر جنگ وعده داده‌اند که در این چند روز اقدام جدی فرمایند.» ⁽¹⁾

حاج شعبان علی در تلگرامی به رضا خان- از فحوای متن روشن است که او نماینده رضا خان وزیر جنگ است- نوشت که امروز با «ایالت کبری دامت شوکته تعالی» دیدار کرد و ضمن مذاکرات حرف از «مواد پنج‌گانه» پیش آمد. مصدق به او گفت که «شما چه حقی داشتید در موضوع مواد پنج‌گانه با امیر عشایر مذاکره کنید؟» شعبان علی این اقدام را مأموریتی از طرف وزیر جنگ دانست که «باید عشایر و سایر عشایر با طریقه‌ای مخصوص ... مذاکره و ملاقات و [آنها را] در خدمات دولت حاضر نمایم.» او اجرای مواد پنج‌گانه را به نفع دولت تعبیر کرد. مصدق السلطنه در پاسخ می‌گوید: «من می‌گویم وزیر جنگ حقی ندارد شما هم بیخود کرده‌اید ...» شعبان علی این جمله را مایه حیرت می‌داند و ناشی از بی‌اطلاعی والی آذربایجان. او درخواست می‌کند حکم تازه‌ای به او بدهند تا بتواند «مباشرین، صاحب ان املاک و تجار و امین مالیه» را به کار گیرد. ⁽²⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود خبر داد که مسلمانها و ب هاییها در سمنان درگیر شده، کار به زدوخورد کشیده است.

این حادثه پس از وعظ یک روحانی مسلمان علیه ب هاییان در مسجد رخ می‌دهد. واعظ پس از خروج از مسجد با اعتراض و تهاجم یک فرد ب هایی روبه‌رو می‌شود و کار به زدوخورد می‌کشد. «اهالی دکاکین را تعطیل و در محضر علما حاضر شده، جدا تقاضای مجازات شخص مزبور را درخواست نموده‌اند.»⁽³⁾

شهر شاهرود به دلیل نبود حیوانات باربر که برای حمل و نقل گندم دولتی از شهر خارج شده‌اند دچار کمبود ارزاق شد.

همین امر باعث گرانی شده و مردم به لحاظ معیشتی در تنگنا هستند. تقاضا شده شتر و گاری برای انتقال گندم و اسب و قاطر و الاغ برای جابه‌جایی کالاهای دیگر در اختیار مسئولان شهر قرار گیرد. ⁽⁴⁾اهالی شهر شاهرود شکایتی هم تنظیم کرده به وزارت داخله فرستادند. ⁽⁵⁾

با ادامه اعتصاب قراسورانهای استرآباد و تحصن آنها در تلگراف خانه، از وزارت مالیه مبلغ پنج هزار تومان برای پرداخت حقوق معوقه به اداره مالیه استرآباد کمک خرج داده شد. ظاهرا عقب افتادن حقوق تنها مربوط به این گروه نبود و دوایر دولتی استرآباد با این مسئله روبه‌رو بودند. قراسورانها تهدید کرده بودند که تا حقوق خود را نگیرند دست از تحصن برنخواهند داشت. ⁽⁶⁾

«وزارت مالیه بودجه کل عایدات و مخارج و جزء جمع‌های ایالات و ولایات، حتی قرا [را] تهیه نموده و نظر به وعده‌ای که از طرف وزیر مالیه به مجلس شورای ملی داده شده بود که برای آخر برج حمل (فروردین) به مجلس بفرستند کلیه بودجه را تهیه و روز شنبه (فردا) به مجلس ارسال می‌دارند.» ⁽⁷⁾

روزنامه اقدام در سرمقاله امروز خود با عنوان «ماه صیام است زهی فضیلت و تقوی» با همان لحن انتقادی خود ضمن گرفتن برخی از مسئولان کشوری به باد انتقاد، به استقبال ماه مبارک رفت و در صفحه‌ای دیگر با چاپ قطعه شعری سیاسی از سید حسین مدنی یاد این ماه را گرامی داشت. طلیعه شعر چنین بود:

روز قیام است ای نژاد هنرمندماه صیام است ای گروه رجامند

موقع صوم و صلوة باشد و تقوی‌موسم ذکر است و وقت وصلت و پیوند

هان بشتابید در پرستش یزدان‌حضرت حق را کنید از خود خورسند

حرص و طمع را ز قلب خود بزداییدتا شود ایرانتان نهال برومند

اندکی اندر طریق حق بشتابیدزان که نباشد امید جز به خداوند

شور و نشور است در جهان و تو در خواب‌گیرم خواب تو مرگ تا کی و تا چند ...

بیت آخر از شعر ادیب الممالک اقتباس و تضمین شده بود. ⁽⁸⁾

«در تعقیب اقدامات وزارت امور خارجه برای تصرف مؤسسات روسیه در انزلی از قبیل پرت کشتی و جاده آهن و غیره که باید موافق عهده‌نامه به دولت ایران واگذار شود، با سفارت دولتی جمهوری روسیه مذاکره شده و بالاخره بر حسب دستور وزارت امور خارجه که به اداره کل گمرکات صادر گردیده آقای بقاء الدوله به سمت نمایندگی دولت ایران به انزلی رفته که از مأمورین دولت روسیه مؤسسات مزبور را تحویل گیرند.»⁽⁹⁾

امروز سالار محتشم که در مراغه دستگیر شده بود، توسط نظامیان وارد تبریز شد. از طرف ایالت آذربایجان به مراغه تلگرام شد که اسلحه او، عدل الدوله و کسان‌شان را هم گرفته به مأمورین تحویل دهند. ⁽¹⁰⁾

شنبه 9 اردیبهشت 1301/ 29 آوریل 1922/ 1 رمضان 1340

محمود انصاری حاکم نظامی تهران در اطلاعیه‌ای خطاب به اهالی تهران، اعلام نمود که همه آن کسانی که برخلاف مقررات قانون مقدس اسلام در روزها و شبهای متبرکه ماه رمضان که مختص عبادت است مرتکب خلاف شرع انور گردند، از قبیل خوردن روزه بدون عذر موجه شرعی یا تأسیس قمار و دعوت مردم به آن و یا کسانی که از خانه هایشان صدای ساز و آواز شنیده شود و نیز با برپا کنندگان تئاترها، برخورد شده، مؤاخذه و سخت تنبیه خواهند شد.⁽¹⁾

[تصویر]

از امروز آمارگیری در تهران شروع شد. نه گروه دو تا چهار نفره که هر گروه را یک آژان همراهی می‌کند، از طریق پرسش مستقیم از مردم کار آمارگیری را آغاز کردند. روزنامه اقدام ضمن انعکاس این خبر نوشت که همکاری خانواده‌های فقیر با آمارگیران بسیار بهتر از خانواده‌های ثروتمند است. و نیز «نظر به این‌که اوراق خصوصی تولید زحمت و اشکال می‌نماید اداره بلدیه اوراق عمومی ترتیب و به واسطه این ترتیب احصاییه تهران تا یک ماه به طول خواهد انجامید.» ⁽²⁾

وزارت داخله امروز در نامه‌ای به وزارت جنگ درباره بیست زن و مرد تبعه روسیه، قفقاز و لهستان که در شهر رشت توقیف هستند، یادآور شد که از وزارت امور خارجه پیرو تقاضای سفارت روسیه شوروی و فرانسه، شرحی به وزارت داخله نوشته شده که بدین وسیله لازم است به اداره قشونی دستوری داده شود که هرچه زودتر به اتهامات آنها رسیدگی و نتیجه اطلاع داده شود تا به سفارتهای مربوطه منعکس گردد. ⁽³⁾

یکشنبه 10 اردیبهشت 1301/ 30 آوریل 1922/ 2 رمضان 1340

حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا در تلگرامی که امروز به مشیر الدوله رئیس الوزراء فرستاد بار دیگر از بی‌تصمیمی کمپانی استاندارد اویل برای پذیرش امتیاز نفت شمال خبر داد. مورگان شوستر که واسطه ایران و کمپانی یاد شده بود «تصور می‌کند کمپانی مزبور کمال سعی را خواهد کرد که کمپانی جنوب را متقاعد بسازد. به این واسطه دادن فرجه را برای مخابره با لندن مصلحت می‌داند.» علاء نوشت که نمی‌دانم دارند وقت تلف می‌کنند یا به راستی دنبال جلب‌نظر کمپانی نفت انگلیس و ایران هستند.

علاء یادآور شد که کمپانی نفت جنوب نصف یا کمتر شریک این امتیاز خواهد بود. «در هر صورت در اسهام کمپانی نایب مناب استاندارد ... کمپانی جنوب به نسبت نصف یا کمتر شریک خواهد بود.» ⁽¹⁾

سرپرسی لورن وزیرمختار انگلیس در تهران در نامه‌ای که امروز به کرزن وزیر امور خارجه کشور متبوع خود نوشت، ضمن بیان جزئیات دیدار خود با مشیر الدوله نخست‌وزیر ایران و گفت‌وگو راجع به جلب مستشاران امریکایی برای ساماندهی به امور مالی کشور نوشت که به مشیر الدوله گفتم که اگر این مستشاران رفتار عادلانه‌ای در برابر منافع خارجیان داشته باشند دولت انگلیس ورود آنها را به ایران با رضایت خواهد پذیرفت. وی در بخش دیگری از نامه بلند خود به کرزن نوشت که توانسته است از آشکار شدن تمایل انگلیس نسبت به جلب مستشاران امریکایی جلوگیری کند و از این طریق نمایندگان مخالف انگلیس در مجلس شورای ملی و نیز مطبوعات مخالف را از واکنش دور بدارد. لورن تلویحا گفت که اگر این گروه ها از تمایل انگلیس برای استخدام مستشاران امریکایی باخبر شوند علیه آن اقدام خواهند کرد.⁽²⁾

امروز مجلس شورای ملی سه ساعت پس از غروب به ریاست مؤتمن الملک تشکیل جلسه داد. مذاکرات پیرامون قانون انتخابات و در ادامه موضوع جلسه‌های گذشته بود. در این جلسه زمان نمایندگی که در آن اوان دو سال بود مورد بحث قرار گرفت و موافقان و مخالفان درباره آن صحبت کردند. کسانی که در مخالفت صحبت کردند، علت ایجاد فترت در سه دوره گذشته مجلس را کوتاه بودن دوره نمایندگی دانستند و خواستار تبدیل آن به چهار سال بودند. ⁽³⁾

امروز حکیم الملک وزیر امور خارجه ایران، در نامه‌ای به رئیس هیأت اعزامی ایران به مسکو دو نسخه از عهدنامه مودت ⁽⁴⁾

حقوق و امتیازاتی را که شورویها به‌طور یک جانبه به ایران واگذار کرده‌اند به دولت ثالثی نداده، خاک خود را پایگاه یک دولت ثالث برای حمله به شوروی قرار ندهد. مهم‌تر اینکه هرگاه خطری از ناحیه ایران متوجه شوروی شود، دولت شوروی حق داشته باشد رأسا قشون وارد ایران کرده و نیروهای مزبور را از بین ببرد. ضمنا هر دو طرف متعهد شدند اجازه ایجاد تأسیسات هر گروه یا سازمانی را که دشمن طرف دیگر باشد در خاک خود ندهند و حتی به ارتش دولت ثالث که تهدیدی برای مرزهای یکی از طرفین به شمار می‌رود یا امنیت یکی از طرفین متعاهدین را با خطر مواجه کند، اجازه اقامت در خاک خود را ندهند. پس از امضاء این قرارداد مشاور الممالک انصاری با سمت وزیرمختار ایران در مسکو باقی ماند و دولت شوروی نیز نخستین وزیرمختار خود را به نام تئودور روتشتین راهی تهران کرد. که در 18 اردیبهشت 1300 استوارنامه خود را به احمد شاه تقدیم نمود و پیام خصوصی کمیته مرکزی حزب بلشویک مبنی بر حمایت دولت سابق روسیه از اولاد عباس میرزا در مقام پادشاهی ایران را در شمار تعهدات حکومت جدید روسیه متذکر شد.

با برقراری عهدنامه مودت بین ایران و شوروی فصل جدیدی از سیاست خارجی به روی دو کشور گشوده گردید. سیاست خارجی شوروی در مورد ایران، نسبت به گذشته بر مدار اعتدال چرخید. همچنین این قرارداد سبب بهبود روابط تجاری و ترانزیتی ایران و شوروی گردید و حدودمرزی دو کشور را تعیین کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی چند بند از مفاد عهدنامه، از سوی ایران در 1979 م/ زمستان 1358 ش کان لم یکن اعلام شد. (امینی، تاریخ روابط خارجی ایران در ...، صص 25- 22؛ طاهر احمدی، روابط ایران و شوروی در دوره رضا شاه، صص 7- 3؛ زرگر، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس ...، ص 80).

در ابتدا قیمت کالاهای دادوستد شده عادلانه بود اما از آنجا که رقیبی وجود نداشت دولت آذربایجان قیمتها را افزایش داد و در مقابل محصولات ایران را با قیمت کمتری خرید. به دنبال این اقدام و شکایات بازرگانان ایران، وزارت مالیه به بررسی و چاره‌جویی راه های مقابله به مثل پرداخت؛ اما دولت کودتا سقوط کرد، و موضوع ابتر ماند. در ابتدای دولت قوام السلطنه بار دیگر موضوع مطرح و قرار شد تجارت همچنان آزاد باشد و دخالتی از طرف دولت صورت نگیرد، مگر در مورد آذوقه.

این تصمیم باز هم موجب ارزانی کالاهای ایرانی و گرانی اجناس روسی در تبادلات تجاری شد. نارضایتی بازرگانان ایرانی باعث شد که دولت آزادی تجارت را لغو کند و از صادرات کالا به روسیه هم جلوگیری گردید. قطع تجارت نیز چاره‌ساز نشد، عواید گمرکی از بین رفت و بر نارضایتی تجار نیز افزوده شد. این بود که ناگزیر تجارت آزاد اعلام شد و این بار بنگاه های اقتصادی روسیه یعنی سانترسایوز و ونشترک شعب خود را در بیشتر شهرهای شمالی حتی تا سمنان دایر کردند و تجارت در انحصار این دو شرکت قرار گرفت و اجازه خرید و فروش از اتباع ایرانی گرفته شد. نمایندگان سیاسی ایران در تفلیس و بادکوبه بارها تقاضا کردند که ایران نیز مقابله به مثل کند تا شاید تغییری در روش تجاری خود بدهند. در چنین موقعیتی هیأت هایی از ایران به قفقاز و مسکو رفتند تا به وضع موجود خاتمه دهند. وزارت امور خارجه ایران سه توصیه را به رئیس هیأت اعزامی ایران به مسکو کرد که چنین بود: «1- باید سعی بفرمایید آزادی تجارت برای تجار ایرانی کاملا تأمین گردد. 2- در صورتی که روسیه این استثناء را با ابقاء اوضاع حاضره خود نسبت به ایران قائل نشود باید ملتزم شود که حقوق ملت کامله الوداد را در مسائل مربوط به تجارت نسبت به ایران منظور دارد. 3- هرگاه تصور شود که ونشترک در روسیه باقی خواهد ماند و با احتیاط این‌که این مؤسسه از میان نخواهد رفت باید با تمام وسایل ممکنه تدابیری اتخاذ شود که عملیات ونشترک تعدیل شده و از تضییقات انحصار تجارت حتی الامکان جلوگیری به عمل آید. و این مقصود تحصیل نخواهد شد مگر به واسطه تحصیل حق ترانزیت آزاد نسبت به صادرات و واردات مملکتی و تسهیلات ممکنه برای این کار از قبیل تأمین وسایط نقلیه از راه آهن و کشتی‌های تجارتی و ترتیب تعرفه گمرکی مساعد و امثال آن.» (اسناد وزارت امور خارجه، 5 تا 3- 86- 2/ 15- 1301).

روزنامه ایران در شماره امروز خود بنابر اخباری که از عتبات عالیات رسیده، نوشت که وهابیهای مسلح پس از درگیری هایی در حال نزدیک شدن به شهر نجف هستند. آنها قصد دارند پس از رسیدن به نجف بارگاه امام اول شیعیان را خراب کنند. بنابر

این خبر، فاصله آنها با نجف حدود یازده فرسخ است. علماء کربلا پس از شنیدن این موضوع به طرف نجف حرکت کرده‌اند.

از طرف امیر فیصل سلطان بین النهرین نیز از رؤسای قبایل عرب و مشایخ دعوت شده که در نجف حاضر شوند تا مجلس شورای عالی تشکیل شده، تصمیم بگیرند. ⁽¹⁾

(ر. ک: الرهیمی، تاریخ حرکت اسلامی در عراق، صص 242 تا 249).

[تصویر] نمای عمومی شهر نجف

وزارت فوائد عامه از نمایندگان سیاسی ایران، مقیم در مصر و بغداد، خواست که مقررات آبیاری اطراف رود خانه‌های نیل، دجله و فرات را گرفته به ایران بفرستند. ⁽²⁾

مشیر الدوله رئیس الوزراء امروز در نامه‌ای از وزارت مالیه خواست که پیرو شرحی که وزارت عدلیه نوشته سعد الدوله به پرداخت پنج هزار تومان در وجه حاج محمد حسین تاجر بلورفروش محکوم شده است، از آن‌جا که وی این مبلغ را نپرداخته، وزارت مالیه از بابت مطالبات سعد الدوله طلب تاجر یادشده را پرداخت نماید «که اجرای حکم عدلیه بیش از این به تأخیر نیفتد.» ⁽³⁾

دولت ایران به یک گروه کمک‌رسان امریکایی در تبریز اجازه داد تا 250 پوط گندم و 378 پوط پشم برای نیازمندان قفقاز بدون اخذ حق گمرک حمل کند و به آنجا ببرد. ⁽⁴⁾

اداره کل گمرکات در اجرای حکم وزارت مالیه به همه رؤسای گمرک ایالات و ولایات دستور داد، مانع صادرات اغذیه و مال التجاره نشوند؛ مشروط بر اینکه پیش از آن حکام محلی تأیید کنند که خروج این اجناس موجب تضییقات محلی از نظر آذوقه نمی‌شود. ⁽⁵⁾

حاج شعبان علی امروز در تلگرام بلندی- از فحوای متن روشن می‌شود که او نماینده سردار سپه است- به رضا خان وزیر جنگ خبر داد که به دنبال دستگیری سردار عشایر مقدار کمی از اسلحه او را به دست آورده‌اند. عمده سلاحها در منطقه باقی مانده است. او همچنین یادآور می‌شود که «هزاران» شاکی از سردار عشایر در اهر گرد آمده‌اند. هیأتی هم که تعیین شده بود از تبریز به اهر برود و اموال به غارت رفته آنان را برآورده کرده، مقدمات بازپس‌دهی آنها را فراهم کند، از رفتن به اهر امتناع کرده است. شعبان علی که گویا اقدامات مخفیانه نیز انجام می‌داد به رضا خان می‌نویسد: با اقداماتی که صورت خواهد داد، از میزان واقعی عده و عده سردار عشایر باخبر و آن را گزارش خواهد کرد. ⁽⁶⁾

روزنامه ایران نیز در شماره امروز خود از وضعیت آن دسته از مردمی که از سیطره سردار عشایر رها شده و خود را به اهر رسانده بودند نوشت، و این‌که رعایای چلبیانلو پس از آزادی از حبس وارد اهر شده و جمعیت کثیری در تلگرام خانه متحصن شده‌اند تا وضعیت پریشان خود را به گوش مسئولان برسانند. آنها گرسنگی و فقر را مشکل اصلی خود اعلام کردند. ⁽⁷⁾حاج شعبان علی در پایان تلگرام خود از رضا خان می‌خواهد «به فرمانده کل قوای آذربایجان امر صادر فرمایید وجهی به فدوی مرحمت فرمایند که خرجم تمام شده.» ⁽⁸⁾

در حاشیه صفحه اول این سند در برابر درخواست پول از طرف حاج شعبان علی چنین نوشته شده است: «حبیب اللّه خان [شیبانی]! صد تومان داده شود.» حبیب اللّه خان شیبانی در این زمان فرمانده کل قوای آذربایجان بود. این دستور رضا خان یک روز بعد رسما از طرف رئیس ارکان حرب کل قشون به شیبانی ابلاغ گردید. (همان، پ 18، ص 32).

دوشنبه 11 اردیبهشت 1301/ 1 مه 1922/ 3 رمضان 1340

امروز مشیر الدوله رئیس الوزراء در پی درخواستهای عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد نوشت که فعلا به جلب نظر رؤسای عشایر آن منطقه به مراحم دولت اکتفا شود.

«احضار والی به پیشکوه و اعزام قوه به لرستان فعلا مقتضی نیست.» بودجه ماهیانه یک هزار تومان نیز برای خلعت دادن و جلب‌نظر رؤسای عشایر تصویب شده است. ⁽¹⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود نوشت که پرونده همه آنانی که در قضیه لاهوتی اعم از نظامی و غیرنظامی دستگیر و زندانی شدند، مقرر گردید به عدلیه برود تا «در آن‌جا تحقیقات صحیحه نموده هریک را موافق رسیدگی کامل تقصیراتشان را معین نمایند تا قرار مجازات آنها تعیین شود.» ⁽²⁾

[تصویر] ابو القاسم لاهوتی

بنا به گزارشهای رسیده تاکنون چندین بار بین ایل کلهر و سنجابی زدوخورد هایی صورت گرفته و چند نفر از طرفین کشته یا مجروح شده‌اند.

«از طرف اولیای دولت تعلیمات لازمه به رؤسای ایلات مزبور صادر گردید، و برای جلوگیری از نظایر آن اوامر لازم صادر گردیده است.»⁽³⁾

به مناسبت فرارسیدن ماه مبارک رمضان به وزارت خانه‌ها و دوایر دولتی ابلاغ شد که روزهای دوشنبه این ماه تعطیل است تا کارکنان دولت برای درک عبادات و مواعظ ویژه ماه مبارک آمادگی بیشتری داشته باشند. ⁽⁴⁾امروز وزارت خانه‌ها و دوایر دولتی تعطیل بود. ساعات حضور کارمندان در وزارت خانه‌ها هم از ساعت دو بعد از ظهر تا 30/ 6 بعد از ظهر تعیین گردید. ⁽⁵⁾

نماینده سیاسی انگلیس در ایران در اخبار ارسالی خود به کشور متبوعش نوشت که سفارت شوروی در کوشش خود به منظور برگزاری یک اعتصاب عمومی کارگری در روز اول ماه مه با شکست مواجه شد و تنها کارگران چاپ خانه‌ها در این روز دست از کار کشیدند. ⁽⁶⁾

کنسول روسیه شوروی در بندر جز به مناسبت اول ماه مه که آن را عید می‌گرفتند، عده زیادی از بلشویکهای منطقه را دعوت کرد و «خیال داشتند یک ماهه، ماه مبارک را در قونسول خانه تشکیل کافه داشته باشند که تبلیغ نمایند.

به سبب نیامدن مدعوین و مسافرین خودشان لهذا کافه به هم خورده، به قرب یکصد و پنجاه نفر اهالی استرآباد و اجزاء

ادارات و اداره قشونی و غیره از بعد از ظهر تا ساعت هفت از شب مشغول عیش و نواختن موزیک و رقص خانم‌های روسی و استعمال مشروبات زیادی بودند.» ⁽¹⁾

[تصویر] تمبر روز کارگر

از طرف وزارت داخله تلگرامی به همه حکام مخابره شد که پیرو دستورهای قبلی به حجاج در بستن هرگونه قرارداد با حمله‌دارها هشدار دهند. «حمله‌دارها با دسایس مختلف زوار را به عنوان تسهیل مسافرت آنها به طرف خود جلب و اسباب زحمت فوق العاده فراهم می‌آورند. لزوما تأکید و یادآوری می‌شود که زوار بیت الحرام در دریا و خشکی از عقد هرگونه قرارداد با حمله‌دارها احتراز نمایند.» ⁽²⁾روزشمار تاریخ معاصر ایران ج‌2 89 * سفارش دولت به مسافران خانه خدا .....

[تصویر]

سه‌شنبه 12 اردیبهشت 1301/ 2 مه 1922/ 4 رمضان 1340

رضا خان وزیر جنگ دو- سه روز پیش از ماه مبارک رمضان سید محمد رضا خراسانی ⁽¹⁾

اجداد وی همگی از علماء و فقها و مجتهدین صاحب تألیف و تصنیف بودند. سید محمد رضا خراسانی، پس از گذراندن مقدمات علوم اسلامی، دوره خارج را نزد آیت اللّه سید ابو القاسم دهکردی و میرزا صادق یزدآبادی فراگرفت و از محضر استادان دیگر همچون شیخ محمد رضا مسجدشاهی و آیت اللّه سید محمد باقر درچه‌ای نیز بهره جسته، به درجه اجتهاد رسید.

وی در مدرسه صدر و مدرسه چهارباغ (سلطانی) به تدریس خارج فقه و اصول اهتمام داشت و پس از فوت آقا سید علی نجف‌آبادی، ریاست حوزه علمیه اصفهان را نیز عهده‌دار گردید. حاج سید محمد رضا خراسانی، در مرمت مدارس قدیم اصفهان از جمله مدرسه عریان در محله حسن آباد و تأسیس کتاب خانه‌ای در مدرسه علمیه صدر بازار که به نام کتاب خانه رضویه مشهور است، مشارکت داشت. وی در دوره رضا شاه و در قضیه تغییر لباس به علماء گوشزد کرد که در خانه‌های خود بنشینند و لباس خود را تغییر ندهند و خود به تأمین زندگی عده‌ای از آنها اهتمام ورزید. تا اینکه در شهریور 1320 و پس از خروج رضا شاه از ایران، مجددا حوزه علمیه اصفهان را احیاء نمود. در سال 1346 ش به دستور اداره اطلاعات، نام آیت اللّه خراسانی در شمار افرادی بود که در ایام محرم و صفر ممنوع المنبر گردیدند. وی در 1356 ش در اصفهان و در سن 83 سالگی درگذشت و در تخت فولاد، جنب قبر فاضل هندی به خاک سپرده شد.

(کتابی، رجال اصفهان در علوم و ...، ج 1، ص 235؛ مهدوی، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ...، ج 2، صص 317- 315).

سید محمد رضا خراسانی می‌گوید که من داخل سیاست نمی‌شوم، پول را هم نمی‌گیرم.

[تصویر] رضا خان

امروز هنگامی که سید مشغول سخنرانی در مسجد جامع بود، نامه‌ای از رضا خان دریافت کرد که به او نوشته بود، از رفتن به منبر و سخنرانی امتناع کند. سید محمد رضا هم در حاشیه نامه می‌نویسد اطاعت می‌شود و از منبر پایین می‌آید.⁽²⁾

امشب عده زیادی به مجلس شورای ملی آمده، اجتماع کردند. گویا آنها به موضع‌گیری مدرس در وقایع اخیر شهر تهران اعتراض داشتند. در این اجتماع «آقای موسوی‌زاده نطقی راجع به اظهارات آقای مدرس ایراد کرده و حضار پس از استماع عقاید آقای موسوی‌زاده با یک حالت عصبانی [علیه مدرس] فریاد مرده باد کشیده و اظهار تنفر نموده‌اند.» ⁽³⁾

به نوشته روزنامه اقدام، مدرس با موضع‌گیریهای تحصن‌کنندگان در مجلس شورای ملی موافق نبود.

امروز کلنل محمد خان با یکصد و پنجاه نفر قزاق پیاده از شاهرود وارد استرآباد شد. ⁽⁴⁾

امشب عده‌ای به دفتر روزنامه اقدام در لاله‌زار رفته، می‌خواستند وارد اتاق کار میرزا عباس خلیلی مدیر روزنامه اقدام شوند که از ورود آنها جلوگیری می‌شود. به نوشته همین نشریه اینان بنای ناسزاگویی گذاشته و علت حضور معترضانه خود را توهین روزنامه به مدرس دانستند. در این خبر آمده است که مهاجمان، خلیلی را به قتل هم تهدید کرده‌اند.⁽⁵⁾

در پی شیوع اخباری از تهاجم وهابیان به سرزمین عراق و

قصد این طایفه در تخریب مراقد ائمه شیعه (ر. ک: 10 اردیبهشت) احتمالا در پی اقدامات صورت گرفته، نماینده انگلیس در بحرین در تلگرامی به سرپرسی کاکس نماینده عالی انگلیس در عراق نوشت که «در جواب تلگرام شما که به امیر ابن السعود در باب تعیین حدود عراق و نجد مخابره کرده بودید» ابن السعود نامه‌ای نوشته و از هجوم وهابی‌ها تحت ریاست «ابن دوبش» اظهار تأسف کرده است. اما هجوم دوم که گفته شده در نزدیکی «سماوه» رخ داده این حادثه از طرف وهابیها رخ نداده و مربوط به اعراب بدوی همان ناحیه است.

وی در ادامه این تلگرام از قول ابن السعود یادآور شد که «هیچ گاه مایل نیستند که برخلاف نظریات حکومت بریتانی اقدامی بکنند.» ⁽¹⁾

[تصویر] ابن سعود

چهارشنبه 13 اردیبهشت 1301/ 3 مه 1922/ 5 رمضان 1340

امروز جلسه مجلس شورای ملی به ریاست مؤتمن الملک پس از افطار و دو ساعت و نیم گذشته از شب، آغاز شد. ⁽¹⁾در این جلسه سدید الملک ⁽²⁾

پدرش حشمت الممالک نام داشت. تحصیلات مقدماتی را در حد متعارف فراگرفت و سپس به استخدام دولت درآمد. او در دوره چهارم به نمایندگی از سوی مردم شهرضا (قمشه) وارد مجلس شورای ملی شد.

دوره چهارم مجلس شورای ملی در اول تیر 1300 افتتاح گردید و تا مرداد 1302 تداوم یافت. (اسامی و مشخصات نمایندگان مجلس شورای ملی در ...، ص 78).

مشیر الدوله رئیس الوزراء امروز در تلگرامی که به حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا فرستاد، پیرو تلگراف علاء به او درباره وقت‌کشی استاندارد اویل در پذیرش امتیاز نفت شمال، نوشت که اگر استاندارد اویل «حاضر است اصلاحات را موافق نظریات دولت قبول کند و با کمپانی نفت جنوب مذاکره نماید ضرری ندارد» مهلت داده شود. ⁽⁵⁾

مورگان شوستر واسطه ایران برای مذاکره با کمپانی استاندارد اویل در نامه‌ای که امروز به حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا نوشت خبر داد که شخصی به نام «هنکز» که خود را نماینده کسی به نام ژنرال «پوتوپف» می‌خواند ادعا می‌کند که قبل از جنگ جهانی اول «امتیاز نفت و سایر حقوق 175000 جریب زمین واقعه در ایالات مازندران و استرآباد از طرف دولت علیه به وی عطا گردیده است.» به هنکز گفتم آیا سندی درباره این ادعا در دست هست؟ امروز صبح هم نوشته‌ای از طرف «ولمن» عضو کمپانی استاندارد اویل در نیوجرسی به دستم رسید که در آن هنکز نزد ولمن رفته و ادعا می‌کند امتیازی که ایران به ژنرال پوتوپف داده متعلق به سندیکایی است که هنکز می‌گوید عضو آن است. هنکز اظهار داشته که تاریخ اعطاء امتیاز در تهران ثبت شده است. شوستر از علاء خواست که درباره این مدعیات تحقیق کرده، جواب رسمی از ایران گرفته و به او بدهد. ⁽⁶⁾

روزنامه ایران امروز در سرمقاله‌ای بلند درباره مزایای جلب مستشاران امریکایی نوشت که «تجربیات شانزده ساله به ما ثابت کرد که یگانه وسیله اصلاح امور پریشان دولت و خلاصی از تنگنای فلاکت و اختلال، تنظیم مالیه دولت است.» نویسنده با اشاره به خزانه خالی از پول دولت و این‌که با بستن مالیاتهای مختلف نمی‌توان این خزانه را پر کرد، اضافه کرد: «راه و علاج منحصر به فرد، دعوت مستشاران و متخصصین مالی و اداری است.» نویسنده یادآور شد که مجلس دوره دوم به این نتیجه رسید و با دعوت از مستشاران امریکایی آنها را در امور مالیه گمارد اما «مصادف با بعضی مشکلات سیاسی شده دچار آن اولتیماتوم جابرانه گردیده از ایران عودت نمودند.» نویسنده در ادامه مقاله می‌نویسد که سال گذشته نیز تصمیمی مشابه گرفته شد اما بنا شد تا آمدن سفیر جدید امریکا و مشورت با وی صبر شود و از نظرات او نیز استفاده گردد. با آمدن سفیر نظرات او اخذ و در ن هایت تصمیم گرفته شد نظر دولت امریکا هم دخالت داده شود. در سرمقاله این خبر هم آمده بود که حسین علاء نماینده سیاسی ایران در امریکا موضوع را به دولت امریکا منتقل کرده است. ⁽⁷⁾نماینده سیاسی انگلیس در ایران هم با این خبر آن را تأیید کرد:

«دولت در نظر دارد گروهی از مشاوران امریکایی را به استخدام خود درآورد.» ⁽¹⁾روزنامه اتحاد هم در سرمقاله‌ای که دو روز بعد (15 اردیبهشت) به چاپ رساند با عنوان «ما مستشار می‌خواهیم» همین موضوع را مورد توجه قرار داد.

امروز مؤتمن الملک رئیس مجلس شورای ملی از متحصنین در مجلس که علیه اقدامات خودسرانه رضا خان وزیر جنگ در آن محل تحصن کرده بودند، می‌خواهد که از تظاهرات خودداری کنند و از آنها تقاضا می‌کند که با پیش گرفتن این رویه و صبر بیشتر، مطالب خود را با رئیس الوزرای جدید طرح و حل و فصل نمایند. او به متحصنین می‌گوید که مشیر الدوله رئیس الوزراء تا چند روز دیگر استعفا خواهد کرد. ⁽²⁾سفارت انگلیس هم از استعفای مشیر الدوله و سقوط دولت او خبر داد.

«کابینه مشیر الدوله به دلیل بی‌کفایتی در اداره امور و مشکلات مالی در آستانه سقوط است.» ⁽³⁾

[تصویر] مؤتمن الملک

روزنامه ایران امروز خبر داد که رتشتین وزیرمختار روسیه شوروی به زودی عازم مسکو خواهد شد. «به‌طوری که اطلاع داده‌اند روز هفتم ماه مه به طرف مسکو حرکت خواهند نمود.

برای مدت غیبت وزیرمختار دولت روسیه یک نفر به سمت مستشاری سفارت روسیه از دربار مسکو معین شده و به طهران وارد شده است و به‌طوری که اطلاع یافته‌ایم سفارت را از وزیرمختار حالیه تحویل گرفته و به سمت مزبور معرفی شده است.» ⁽⁴⁾

رتشتین، به مطبوعات بیشتر از سایر وسایل تبلیغاتی توجه داشت. با استفاده از گزارش هایی که به وسیله بی‌سیم سفارت از مسکو گرفته می‌شد بولتنهای روزانه‌ای حاوی اخبار تهیه می‌کرد و برای جراید می‌فرستاد. بر اثر اعمال نفوذ او عده‌ای جراید روزانه و هفتگی جدید پا به عرضه وجود گذاشتند. قبل از آمدن رتشتین فقط دو روزنامه در تهران چاپ می‌شد که یکی ایران و دیگری رعد نام داشت ... دو روزنامه کمونیستی حقیقت و اقدام به ترتیب طبقه کارگر و جوانان ایران را علیه طبقه حاکمه و آریستوکراسی و سرمایه‌داری تحریک می‌کردند ...» (لنزوسکی، رقابت روسیه و غرب در ایران، صص 106 و 107).

در همین زمان سفارت انگلیس در تهران خبر یافت که سفارت شوروی چند جاسوس خود را برای بررسی امکان تحقق جنبشهای انقلابی جدید تحت حمایت کمونیستهای باکو و گیلان گسیل داشته است. رضا خان نیز با دقت مواظب جریان امور است و حرکات آنان را از طریق والی زیر نظر دارد. ⁽⁵⁾

اداره کل گمرکات به وزارت مالیه گزارش داد که طبق اخبار رسیده از بندرجز تراکمه گمیش‌تپه مشغول ضرب سکه‌های دو قرانی و یک قرانی هستند. رئیس گمرک بندرجز مراتب را به حکمران استرآباد اطلاع داده و یک نمونه از سکه‌های تقلبی را نیز به مرکز فرستاده تا در ضراب خانه آزمایش شود. ⁽⁶⁾

امروز اول افطار تعدادی از بازرگانان سقز همچون حاج محمود افتخار التجار معروف به وکیل الرعایا در سقز دستگیر و به جرم مخالفت با اقدامات سیمیتقو کشته شدند. پس از تسلط افراد سیمیتقو بر شهر سقز (ر. ک: 18 و 20 فروردین) و تظلم‌خواهی عده‌ای از اهالی از مسئولان حکومتی در سنندج و در پی آن لو رفتن این موضوع، سیمیتقو دستور تأدیب ناراضیان سقزی را صادر کرد. اعدام افتخار التجار در جهت همین دستور بود. ⁽⁷⁾

بنابر اطلاعات رسیده مرض وبا در تاشکند شایع شده و رئیس صحیه خراسان اطلاع داده که برای جلوگیری از این بیماری با ایجاد قرنطینه در مرز از سرایت آن جلوگیری شود. همچنین از طرف مجلس حفظ الصحه دولتی به رئیس صحیه مشهد دستور داده شد که فعلا مسافرین را در سرخس و لطف‌آباد معاینه کرده، گزارش کنند تا در صورت لزوم قرنطینه در آن نقاط نیز ایجاد شود. ⁽⁸⁾همین منبع از گسترش طاعون در کردستان هم خبر داده است. ⁽⁹⁾از طرف مجلس حفظ الصحه دولتی نامه‌ای به رئیس الوزراء نوشته شد که برای جلوگیری از بیماریهای واگیردار اعتبار لازم را به این مجلس اختصاص دهد. مشیر الدوله رئیس الوزراء هم دستور پرداخت دو هزار تومان را صادر کرد.

به دلیل اختصاص چهارپایان به حمل غله به مرکز، کار تجارت در شهر قم رو به کسادی نهاد. بازرگانان قم در شکایتی که به حکمران قم کردند، گفتند: «مأمورین اداره ارزاق با تعلیمات والی‌زاده رئیس ارزاق، مکاریان را گرفتار زحمت و فشار ساخته و حمل مال التجاره به خارج ابدا ممکن نیست ...

در صورتی که اقدام عاجل نشود امورات تجارت از هم گسیخته خواهد شد.» ⁽¹⁰⁾

آمارگیری در شهر تهران که از 9 اردیبهشت شروع شده بود در مناطق ارک و حسن آباد تمام شده و نتایج آن به زودی اعلام خواهد شد. ⁽¹¹⁾

به گزارش نایب الحکومه آستارا امروز نیروهای رشید خان طالشی مانع عبور نظامیان دولتی شده، با آنها درگیر شدند. اما ظاهرا رشید خان از این موضوع پشیمان شده «و اظهار اطاعت و انقیاد نموده، درخواست کرده است که نظامیان محترما به آستارا ورود نمایند.» ⁽¹²⁾

پنج‌شنبه 14 اردیبهشت 1301/ 4 مه 1922/ 6 رمضان 1340

عده‌ای از آنان که در مجلس چهارم فراکسیون اقلیت را در دست داشتند، تشکیلاتی با عنوان «فرقه دموکرات مستقل ایران» به راه انداخته، به فعالیت حزبی پرداختند. تشکیلات آنان و جریان سیاسی- اجتماعی هوادار آنها اساسا ساخته و پرداخته محافل نزدیک به سردار سپه و به‌طور مشخص مشاوران فکری و سیاسی او بود؛ هرچند گروهشان هیچ‌یک از اصول و مناسبات اولیه حزبی را نداشت و تنها اعتقاد به جمهوریت باعث شده بود که بدون سازماندهی به هم نزدیک شوند. سید محمد رضا شیخ العراقین‌زاده، که بعدها به سبب انتشار مدیریت روزنامه تجدد به محمد رضا تجدد مشهور شد در ظاهر رهبری این فرقه را بر عهده داشت و برادرش سید محمد نیز بدو یاری می‌رسانید. فرقه دموکرات مستقل در 1302 ش روزنامه‌ای را هم به نام تجدد منتشر ساخت و آن را ارگان حزبی خود قرار داد. رفته‌رفته روزنامه شهرت همگانی یافت و فرقه نیز به «حزب تجدد» تغییر نام داد. این حزب در سایه مداخله گسترده در انتخابات مجلس پنجم که با کمک و نفوذ نیروهای نظامی و انتظامی عملی شد، عده‌ای از اعضای خود را به درون مجلس فرستاد و برخلاف تلاش دیگر نمایندگان مستقل و اقلیت که خواستند اعتبارنامه اعضای آن را رد کنند، فراکسیون اکثریت مجلس را در دست گرفت. اعضای حزب تجدد کوشیدند بلافاصله پس از شروع به کار مجلس طرح جمهوریت را مطرح کرده، رضا خان سردار سپه را به ریاست جمهوری بنشانند. اما چنین نشد؛ فراکسیون اکثریت پس از آنکه بهرامی (یکی از اعضای حزب) به سید حسن مدرس سیلی زد به سمت انشعاب و چنددستگی رونهاد و فراکسیون‌های کوچکی چون تجدد، قیام، آزادیخواه، ملیون و تکامل از درون آن پدید آمد. از جمله اصولی که در اساسنامه و برنامه حزب تجدد مطرح بود می‌توان به «جدایی دین از سیاست، ایجاد ارتشی منظم و منسجم و کارآمد، بوروکراسی پرتوان، پایان دادن به امتیازات اقتصادی بیگانگان در ایران، صنعتی کردن کشور و تلاش برای نوسازی آن، جایگزین سرمایه داخلی به جای سرمایه خارجی، تغییر زندگی عشایر کوچ‌نشین به کشاورزان یکجانشین، وضع قوانین مالیات بر درآمد تصاعدی، فراهم ساختن امکانات آموزشی برای همگان به ویژه زنان، تدارک مشاغل حکومتی برای افراد مستعد و گسترش زبان فارسی به جای زبان اقلیتها و قومیتها در سراسر کشور» اشاره کرد. (بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج 2، صص 29- 26؛ ملایی توانی، مشروطه و جمهوری، صص 292- 289؛ نوذری، تاریخ احزاب سیاسی در ایران، صص 16- 15).

2) روزنامه اتحاد، شم 158، ص 1.

3) روزنامه ایران، شم 1130، ص 1.

4) روزنامه اتحاد، شم 158، ص 3.

5) همان‌جا.

اما تا 26 ژوئن به عنوان سفیر شناخته نشد. در 26 ژوئن پرچم سرخ برای اولین بار بر فراز دفتر نمایندگی سفارت روسیه در تهران به اهتزاز درآمد و میهمانی باشکوهی توسط بلشویکها برگزار شد که بسیار باشکوه‌تر از میهمانی هایی بود که توسط روسیه در دوران تزار برپا می‌شد.⁽¹⁾

جمعه 15 اردیبهشت 1301/ 5 مه 1922/ 7 رمضان 1340

مشیر الدوله رئیس الوزراء در ابلاغیه‌ای به «فرمانروایان ایالات و حکام ولایت» یادآور شد که «لایحه قانون بلدی» در مجلس شورای ملی در حال تصویب است، اما تا رسیدن آن روز و تشکیل انجمنهای بلدی، لازم است توجه خاصی به امور شهری شده، از هرگونه رسیدگی مضایقه نشود. فرمانروایان و حکام توجه کنند که «عایدات بلدی به مصارف تنظیف و روشنایی شهر و تأسیسات خیریه و صحیه برسد.» در این دستور آمده است که وزارت مالیه موظف است درآمد وسایل نقلیه را پس از کسر یک دهم آن به بلدیه بدهد تا صرف آبله کوبی کند. وی در پایان «مخصوصا رسانیدن حقوق اطباء صحی بلدی را توصیه» کرد.⁽¹⁾

ترکمانان سارق در منطقه گمیش‌تپه آذوقه یک گروه گیلانی را دزدیدند. گیلانی‌ها آرد خریداری شده خود را از منطقه گمیش‌تپه با کشتی کوچک حمل می‌کردند که دزدان با قایق دیگری به آنها حمله کرده 13 عدل آرد و دیگر اشیاء همراه گیلانیها را بردند. ⁽²⁾

مجلس شورای ملی امروز دو ساعت پس از غروب تشکیل جلسه داد. در این جلسه گزارش کمیسیون مربوطه راجع به فرش با رنگ جوهری و فرش با رنگ ثابت خوانده شد. مفاد این گزارش به نحوی تنظیم شده بود که صادرات فرش جوهری را کاهش و بازرگانان را به صدور فرش با رنگ ثابت تشویق کند.

موافقان و مخالفان موضوع صحبت کردند. در ن هایت ورود به جزئیات طرح تصویب شد. در این جلسه برخی نمایندگان درباره تحصن جاری در مجلس از مؤتمن الملک رئیس مجلس شورای ملی پرسیدند. مؤتمن الملک گفت که قرار است کمیسیون 12 نفره خواستهای آنها را بررسی کرده، پاسخ دهد. آنها توضیحات و خواستهای خود را به کمیسیون انتقال داده‌اند؛ خلاصه آن به من گفته خواهد شد که متعاقبا به هیأت دولت ارجاع و پاسخ قطعی متحصنین داده می‌شود. ⁽³⁾

[تصویر]

به دنبال تصویب مجلس شورای ملی در خصوص الحاق آب رود کوهرنگ به زاینده‌رود و ابلاغ آن به وزارت فواید عامه از طرف آن وزارت خانه، اقداماتی برای اجرای این طرح آغاز شد و یک نفر مهندس ایرانی از مرکز به اصفهان رفت تا پس از بازدید و برآورد هزینه‌ها نتایج مطالعات خود را به هیأت دولت ارائه دهد. ⁽⁴⁾

به دنبال رسیدن گزارش هایی از بروز بیماری در منطقه آستارا، وزارت داخله از مجلس حفظ الصحه دولتی خواست که هرچه زودتر در این مورد تحقیق گردد و گزارش دهند. پیرو این درخواست مقرر شد که دکتر محمد خان به طرف آستارا حرکت کند. ⁽⁵⁾

میرزا مهدی خان که مدتی در اداره مالیات غیرمستقیم گیلان و تهران مشغول خدمت بوده به دلیل «سوء جریان امورات اداری و بعضی تقصیرات دیگر» از طرف مدعی العموم دیوان محاکمات وزارت مالیه جلب شد و پس از رسیدگی و تحقیق به کسر ثلث حقوق به مدت سه ماه محکوم گردید. ⁽¹⁾

روزنامه اقدام در شماره امروز خود این کتاب را معرفی کرد:

«ترجمه تاریخ انقلاب ایران، مصور، تألیف مستر شوستر امریکایی، مشتمل بر وقایع مهمه که خواندن آن برای ایرانیان شایسته بلکه لازم است جدیدا وارد تیمچه حاجب الدوله کتاب خانه ایران [شده] حاضر است.» ⁽²⁾

منابع سیاسی دولت انگلیس در ایران گزارش دادند که امروز اعلامیه هایی به امضای گروه آزادی‌خواهان در قزوین نشر یافت که در آن حاکم شهر و سایر مقامات رسمی محکوم شده بودند. به دستور رضا خان جست‌وجو به منظور دستگیری کسانی که اقدام به انتشار این اعلامیه کرده‌اند آغاز شده است. ⁽³⁾

[تصویر] عمارت کلاه فرنگی قزوین

شنبه 16 اردیبهشت 1301/ 6 مه 1922/ 8 رمضان 1340

عصر امروز کمیسیونی در وزارت مالیه تشکیل شد تا زمینه‌های وصول مالیات مستقیم را مطالعه کرده، نتایج آن را اعلام کند. ⁽¹⁾شرکت‌کنندگان مدیر کل، رئیس محاسبات، رئیس محاکمات، میرزا همایون خان، میرزا حبیب اللّه خان و میرزا علی تقی خان بودند. ⁽²⁾

امروز بعد از ظهر مدیران دوایر وزارت خانه‌ها دور هم گرد آمدند تا نسبت به محاسبات شاهزاده امیر اعظم ⁽³⁾

در 1306 ش به خدمت وزارت امور خارجه درآمد. مستشاری ایران در برلن اولین سمت اداری او بود. پس از بازگشت به تهران ریاست اداره کارگزینی وزارت امور خارجه را عهده‌دار شد. در 1310 ش نیز با سمت کاردار ایران به واشنگتن رفت و پس از دو سال اقامت وزیرمختار ایران در لهستان گردید.

از دیگر مشاغل وی بازرسی و ریاست اداره گذرنامه و تابعیت بود. کمی بعد مدیر کل وزارت امور خارجه شد. در 1319 ش رئیس کمیسیون ارز در وزارت دارایی و سال بعد معاون اول آن وزارت خانه گردید. وی در ترمیم کابینه محمد علی فروغی در اسفند 1320 کاندیدای وزارت دارایی بود اما به دلیل رأی اعتماد ضعیف مجلس به کابینه، نخست‌وزیر استعفا داد و علی سهیلی مأمور تشکیل کابینه گردید. سهیلی در کابینه خود وزارت راه را به ید اللّه عضدی سپرد. او در کابینه قوام همین سمت را حفظ کرد.

عضدی در 1322 ش به وزیرمختاری ایران در برزیل منصوب شد و سفارت ایران را در آنجا بنیاد نهاد. پس از پنج سال وی علاوه بر حفظ سمت خود وزیرمختار اکرودیته در شیلی و آرژانتین شد. سپس سفارت کبرای ایران در هندوستان را پذیرفت. در 1332 ش هم رئیس کل تشریفات دربار شد و سال بعد وزارت مختار ایران در اسپانیا را به عهده گرفت. در ن هایت در 1339 ش سفیر کبیر ایران در عراق شد. ید اللّه عضدی در شهریور 1339 به تهران بازگشت و به مدت نه ماه در کابینه شریف امامی وزیر امور خارجه گردید؛ سپس سفیر کبیر ایران در آرژانتین شد. اما پس از چند ماه در 1340 ش به علت سکته قلبی در بوئنوس‌آیرس درگذشت. او را در آرامگاه خانوادگی‌شان در نیشابور به خاک سپردند.

عضدی فراماسونر و از عمده مالکان سمنان و شاهرود بود و یک کار خانه قند نیز در آنجا بنیاد نهاد. (زاوش، دولتهای ایران در عصر مشروطیت، ج 1، ص 291؛ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 2، صص 1008- 1007).

احمد خان امیر احمدی امیر لشکر غرب ⁽⁵⁾امروز در تلگرامی به رضا خان وزیر جنگ نوشت الوار از چند طرف به خاک نهاوند هجوم آورده، در نتیجه مقاومتی که نیروهای نظامی به خرج دادند، متحمل تلفات و ضایعات شدند. وی اضافه کرد که «باویله» رئیس ایل جاوری هم کشته شده و «سلیمان» نامی هم از طایفه ایتوند مجروح و دستگیر شده است. وی در پایان این تلگرام به وزیر جنگ پیشنهاد کرد که چند قطعه مدال جنگی برای رئیس قوای بروجرد و افرادی که در این درگیری حضور مؤثر داشته‌اند، در نظر بگیرد. ⁽⁶⁾

یکشنبه 17 اردیبهشت 1301/ 7 مه 1922/ 9 رمضان 1340

پیرو درج مقالاتی از سوی روزنامه‌های ایران و اتحاد در مزایای استخدام مستشاران امریکایی، روزنامه شفق سرخ در شماره امروز خود نوشت که یازده سال پیش وقتی ایران اقدام به جلب مستشاران خارجی در زمینه مالیه و امنیه کرد واکنش پر ولوله‌ای در فضای کشور داشت، اما آن حسن استقبال اینک دیده نمی‌شود؛ «چرا؟ برای این‌که «مولیتور»، «گلروپ» و «وستداهل» امتحانات خیلی ناپسند به جامعه پس دادند و ملت ایران را از هرچه مستخدمین خارجی است بیزار نمودند.

اطلاعات فنی و معلومات آنان بود که از نظر اغلب مردم و ارباب جراید باعث جلب مستشاران خارجی شد، زیرا می‌خواستیم با سیر ترقیات و تمدن امروز جهانی همراهی کنیم.

دومین نکته‌ای که ما را محتاج مستشاران خارجی کرد ناتوانی رجال ما در استقرار و اجرای یک اصل ثابت و معین بود. در هر صورت امید است هیأت دولت و وکلاء و سایر عناصر علاقه‌مند از اطوار و اعمال بی‌رویه بعضی از این مستخدمین اروپایی درس عبرت گرفته باشند.»⁽¹⁾

وزارت مالیه در بخشنامه‌ای به مسئولان ادارات مالیه در ایالات و ولایات نوشت که به دلیل تصویب و تخصیص بودجه جدید «از این تاریخ تا شش ماه دیگر درباره هیچ‌کس و به هیچ اسم و رسم اضافه حقوق داده نمی‌شود و ارسال پیشنهاد و تقاضا در این زمینه که جز اتلاف وقت نتیجه ندارد، به کلی ممنوع است.» ⁽²⁾

به دنبال تهدیدات رضا خان وزیر جنگ و سپس ایجاد اختلاف بین متحصنین مجلس، این نقشه عملی شد و بین آزادی‌خواهان نزاع درگرفت. این موضوع وقتی به گوش مشیر الدوله رئیس الوزراء رسید، از آنجا که او از تحصن‌کنندگان حمایت می‌کرد امروز در جمع آنها حاضر شد و برخی از آنان را به خانه خود دعوت کرد. این دعوت محرمانه صورت پذیرفت.

موسوی‌زاده، یمین السلطنه، یمین الملک و سید مهدی نبوی از جمله حاضران بودند. مشیر الدوله خطاب به آنها گفت که من فردا استعفا خواهم داد و وسیله خروج شما را به طرزی آبرومند به وسیله قوام السلطنه که نامزد ریاست وزرایی است فراهم می‌کنم.⁽³⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود خبر داد که بنابر دعوتی که از بازرگانان برای حضور در خانه میرزا ابو طالب اسلامی به عمل آمد، جمع‌آوری کمک «برای طلاب قم که در خدمت حجت الاسلام حاج شیخ عبد الکریم یزدی هستند» مطرح شد.

اسلامی، اسلامبولچی، ⁽⁴⁾

انتخابات دوره چهارم مجلس شورای ملی نیز به دلیل اوضاع آشفته کشور ناشی از حضور بیگانگان، حدود چهار سال به طول انجامید. در این مدت اسلامبولچی همواره یکی از حاضرین در جلسات اعتدالی‌ها بود و برای کسب رأی اصناف خرده‌پا و کسبه چاله میدان به نفع اعتدالیون، علیرغم نفوذ دموکراتها در بازار، تلاش می‌کرد.

پس از کودتای سوم اسفند 1299، اسلامبولچی نیز از اشخاص متنفذی بود که به دستور سید ضیاء الدین طباطبایی دستگیر و زندانی شد.

در مجلس پنجم، نمایندگان با تصویب ماده واحده تغییر سلطنت، تعیین حکومت قطعی را به مجلس مؤسسان واگذار نمودند. لذا در 14 آبان 1304 از 36 مدعوی که در عمارت دار الفنون برای تشکیل انجمن نظارت انتخابات گردهم آمدند 18 نفر انتخاب و به دو گروه 9 نفره هیأت ناظران اصلی و فرعی تقسیم شدند که اسلامبولچی در شمار هیأت ناظران اصلی قرار داشت. سپس در آذر همان سال به عنوان نفر هفدهم از 24 نماینده تهران به مجلس مؤسسان راه یافت. اسلامبولچی از جمله نمایندگانی بود که در 21 آذر 1304 به تغییر اصل 36، 37 و 38 متمم قانون اساسی که به نفع سلطنت رضا شاه و جانشینی فرزندش بود، رأی دادند و در 24 آذر 1304 سلطنت ایران را به رضا خان واگذار نمودند.

از تاریخ و محل فوت وی اطلاعی در دست نیست. (امیر طهماسبی، عبد اللّه، تاریخ شاهنشاهی اعلیحضرت ...، صص 397- 396؛ شروین، دولت مستعجل، صص 32- 31؛ مختاری، اصفهانی، «اسلامبولچی، سید محمد»، صص 559- 558).

افزون بر کار تجارت، کار خانه‌داری، خرید و فروش املاک، امانت فروشی، سهامدار تلفن و عضویت در هیأت مدیره شرکت توسعه مخابرات از دیگر فعالیتهای او بود. وی مدتی نیز ریاست «هیأت تجارت» و «اتاق تجارت» تهران را برعهده داشت.

عباسقلی بازرگان در سیاست و اقتصاد سیاسی نیز صاحب نظر بود و در سومین دوره مجلس شورای ملی یک بار از طرف آذربایجانیان مقیم مرکز نامزد شد ولی رأی لازم را به دست نیاورد. او با همکاری همفکران و دوستانش در بازار و صنعت تلاش می‌کرد تا اقتصاد کشور در دوران پس از مشروطیت در مسیر درست و به نفع تولید و توسعه اقتصادی جریان پیدا کند. همچنین در دوران نهضت ملی از حامیان دولت محمد مصدق بود و در انسجام و گرایش نیروهای ملی و مذهبی به ویژه بازاریان بر ائتلاف و حمایت از دولت و نهضت ملی تلاش وافر داشت. وی در انتخابات مجلس هفدهم شورای ملی در پیروزی ملیون و دولت ملی کوشا بود. همچنین در راستای اهتمام به مسائل دینی و اجتماعی به منظور روشنگری مذهبی و تعالی فکری جوانان از سال 1303 ش تا اواسط سلطنت رضا شاه جلساتی را به صورت یک تشکیلات فکری و تا حدودی سیاسی در منزلش برگزار می‌کرد و در این زمینه نشریه‌ای به عنوان «ارگان انجمن انتشار» نشر می‌داد که سرانجام با مخالفت رضا شاه و دربار به تعطیلی گرایید. عباسقلی آقا تبریزی از نظر اخلاقی و شخصیتی نیز مردی متعادل و متوازن بود. وی به سال 1333 ش درگذشت. (بازرگان، خاطرات بازرگان شصت سال خدمت و مقاومت، ج 1، صص 52- 10؛ یوسفی اشکوری، در تکاپوی آزادی، ج 1، صص 36- 29).

فرمانده کل قوای آذربایجان، حبیب اللّه شیبانی، امروز در تلگرامی به رئیس ارکان حرب کل قشون خبر داد که کاظم بیک صاحب منصب اهل عثمانی از بوکان به ساوجبلاغ و از آنجا به چهریق نزد سیمیتقو رفته است. شیبانی اضافه می‌کند که این نظامی اهل عثمانی در مهرماه سال گذشته در نظمیه تبریز توقیف بوده و اسماعیل خان، فرمانده لشکر وقت او را آزاد کرد. و باز به توصیه اسماعیل خان بود که اواخر اسفندماه همان سال اداره نظمیه مجوز حمل دو اسلحه را به او داد.

شیبانی در پایان تلگراف می‌خواهد موضوع از اسماعیل خان پرسیده شود و او را هم در جریان بگذارد. ⁽⁷⁾

جلسه مجلس امروز سه ساعت پس از غروب به ریاست مؤتمن الملک تشکیل شد و بحث و بررسی پیرامون فرشهای جوهری و رنگ ثابت ادامه یافت. موافقان و مخالفان گرفتن مالیات از صادرات قالی‌های جوهری به نتیجه‌ای یکسان نرسیدند و موضوع به کمیسیون مربوطه ارجاع شد تا لایحه پیشنهادی را با تغییراتی به صحن مجلس بیاورد. در این جلسه رضا خان وزیر جنگ بودجه وزارت خانه خود را به مجلس داد. لایحه دیگر او اعزام دانشجو به فرانسه برای آموزش دوره‌های نظامی بود. رضا خان اعزام 56 دانشجو و چهار صاحب منصب ارشد، در مجموع 60 نفر را پیشنهاد داد و گفت که سی نفر از اعزام‌شدگان پس از یک سال آموزش و نیمی دیگر پس از دو سال به ایران بازمی‌گردند. مخارج برآورد شده برای این کار 600/ 671 فرانک در یک سال بود.⁽¹⁾«این طرح در عمل بسیار پرخرج و گران از آب درآمد. در سال 1301 ش مسئله تأمین نقدینگی کافی برای عزیمت دانشجویان به فرانسه منجر به تعلیق این برنامه تا سال بعد شد.» ⁽²⁾

مشیر الدوله رئیس الوزراء از وزارت مالیه خواست حقوق پرداخت نشده نظمیه و قراسورانهای فارس پرداخت گردد.

«هرگاه از این بابت وجوهی باید قوام الملک بپردازد گرفته [حقوق‌های معوقه را] پرداخت نمایند.» ⁽³⁾

دوشنبه 18 اردیبهشت 1301/ 8 مه 1922/ 10 رمضان 1340

امروز مشیر الدوله رئیس الوزراء از سمت خود استعفا داد.

منابعی که در علت استعفای مشیر الدوله سخن رانده‌اند این نکته را یادآور می‌شوند که روزنامه حقیقت در شماره امروز خود شرحی از «اختلاسهای سردار اعتماد رئیس قور خانه که در دوره قبل به مناسبت ساختن وسایل آتش‌بازی اعیاد او را سردار فشفشه موسوم کرده بودند، شرحی نگاشته و ضمنا سردارسپه را طرف حمله قرار داده بود. سردارسپه می‌خواست این روزنامه توقیف شود. مشیر الدوله این کار را صلاح نمی‌دانست. آقای وزیر جنگ به وسیله دو نفر (سالار نظام و محمود آقا خان حاکم نظامی شهر) برای مشیر الدوله پیغام داد که یا روزنامه را توقیف کنید یا می‌سپارم دیگر شما را به هیأت وزراء راه ندهند.» ⁽¹⁾

خسرو خان مقتدر نظام در دوره مشروطیت جان سالم به در برد و از طرف محمد علی شاه به سردار اعتماد ملقب گردید. او پس از پیروزی انقلاب مشروطه تا مدت بیست سال و اندی سرپرست آتش‌بازیهای قور خانه بود و برای همین پیشینه بود که به او «سردار فشفشه» نیز می‌گفتند. (کتاب نارنجی، ج 1، ص 251؛ ملک‌زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج 1، صص 591- 590؛ بامداد، شرح حال رجال ایران ...، ج 1، ص 479.)

«نخست‌وزیر به جای اطاعت از دستور وزیر جنگ در سرکوب جراید استعفا داد.» سرپرسی لورن با اظهار این عقیده اضافه می‌کند که استعفا در چنین موقعیتی بجا نبود. «من آشتی و سازش را توصیه می‌کنم، اما نگرانم که تأثیری نداشته باشد.» ⁽⁴⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود بنابر اخبار رسیده از پاریس نوشت که ولیعهد ایران، محمد حسن میرزا، که همراه احمد شاه در سفر اروپا بسر می‌برد، از پاریس به طرف ایران بازگشته. وی در بازگشت به اسلامبول رفته از آنجا راهی ایران خواهد شد. ⁽⁵⁾

روزنامه تایمز نیز نوشت که شاهزاده محمد حسن میرزا، ولیعهد، وارد قاهره شد و قرار است امروز میهمان پادشاه مصر باشد. او فردا عازم تهران خواهد شد. ⁽⁶⁾

[تصویر] محمد حسن میرزا

از طرف وزارت مالیه به اداره کل گمرکات نوشته شد که چون بانک شاهنشاهی برای پرداخت حقوق کارکنان شرکت نفت جنوب باید مقداری پول نقره به محمره (خرمشهر) حمل کند، برای سرعت بخشیدن به کار مایل است این کار از راه همدان، کرمانشاه و بغداد صورت گیرد. پس به گمرک کرمانشاهان اجازه بدهید مبلغ سیصد هزار تومان پول سفید ⁽⁷⁾که بانک شاهنشاهی در شعبه همدان و کرمانشاه دارد، از راه بغداد به محمره ترانزیت شود. وزارت مالیه از اداره کل

گمرکات خواست که به گمرک محمره نیز دستور دهد که وجه یاد شده را تحویل گرفته، وارد مرز ایران کند. ⁽¹⁾

وزارت مالیه از ریاست وزراء خواست از آنجا که محاسبه بدهی ارباب جمشید ⁽²⁾به دولت سالهاست به تعویق افتاده و رسیدگی به آن باید با موافقت دولت به کمیسیون صالحی سپرده شود، دستور دهید این کمیسیون از نمایندگان وزارت خانه و بانک ایران در وزارت مالیه تشکیل شده و پس از تعیین بدهی ارباب جمشید به همان میزان از املاک مرغوب او به نفع خالصجات دولت ضبط شود. ⁽³⁾

به دنبال ادعای استدمن هنکز (ر. ک: 13 اردیبهشت) مورگان شوستر امروز به حسین علاء نوشت که سند ادعای هنکز را دیدم و آن را برای شما می‌فرستم؛ به عقیده من موکلین هنکز حقی در باب نفت‌های ایران ندارند. گویا هنکز سندی ارائه داده بود که نشان می‌داد سپهسالار بخشی از املاک خود در ناحیه شیرگاه مازندران و نفت نهفته در آنجا را به موکلان هنکز واگذار کرده بود. علاء نیز امروز در پاسخ شوستر نوشت که «برای من مسلم شد که نه ژنرال پوتوپف و نه نوبل سیندیکیت به اندازه ذره‌ای حق استخراج نفت یا چیز دیگری را در ایران ندارند. اولا مالکیت شیرگاه و سایر اراضی وسیعه از جانب سپهسالار اعظم همیشه متنازع فیه واقع بوده و در صورتی که مشار الیه صاحب اصلی آن نقاط باشد قانونا حق انتقال حقوق خویش را به اتباع خارجه ندارد. ثانیا ... اتباع خارجه حق داشتن اراضی و مستغلات را ندارند و فقط اجازه دارند که خانه برای سکونت اجاره یا ابتیاع نموده و انبار هایی نیز برای امتعه خود داشته باشند.» علاء یادآور شد که حقوق مدنی متعلق به دولت است نه فرد؛ و به شوستر گفت که پس از اطلاع از تهران موارد دیگر را غیر از آنچه به خاطرم رسید و نوشتم، خواهم فرستاد. ⁽⁴⁾

امروز مشیر الدوله در تلگرامی به عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد نوشت که به وزارت جنگ گفته بر نیروهای نظامی آن منطقه بیفزاید که اقداماتی هم شده است. برای آمدن قوای امنیه نیز مقدماتی فراهم شده تا رفع نگرانی بشود. ⁽⁵⁾

به دنبال اجازه خروج ارزاق از مرزها قیمت برنج در رشت بالا رفت. روزنامه اتحاد در شماره امروز خود ضمن بیان این موضوع نوشت که قیمت برنج یک خروار شانزده تومان، اینک به چهل تومان ترقی پیدا کرده، سایر ارزاق نیز به همین ترتیب رشد قیمت داشته است. ⁽⁶⁾

سه‌شنبه 19 اردیبهشت 1301/ 9 مه 1922/ 11 رمضان 1340

میرزا عباس خلیلی مدیر روزنامه اقدام امروز در مصاحب ه‌ای اختصاصی با رضا خان وزیر جنگ شرکت کرد. به دنبال استعفای مشیر الدوله، یکی از گزینه‌های جانشین برای نخست‌وزیری در نزد ارباب مطبوعات، رضا خان بود. ازاین‌رو خلیلی در میان پرسشهای خود ضمن تمجید از رضا خان به شکلی تلویحی از برنامه‌های او سئوال کرد و رضا خان نیز پاسخ صریحی نداد. او گفت: «جز حکومت لایق و شجاع، نه از آن هایی که امتحان بی‌لیاقتی را داده، به کار گماشته نمی‌شوند و مردم آگاه باشند که من تا نفس آخر از بقیه رمق ایران دفاع و آن را به یک حیات نوین مبدل می‌کنم.» روزنامه اقدام به علت استعفای مشیر الدوله هم اشاره کرد که در نتیجه تهدیدات رضا خان در بستن مجلس و مطبوعات بود، اما وزیر جنگ آن را تکذیب کرد. ⁽¹⁾

در پی استعفای مشیر الدوله، رضا خان وزیر جنگ امروز به همه معاونین وزارت خانه‌ها دستور داد که به وزارت خانه‌های خود آمده، حاضر باشند و مثل گذشته به امور رسیدگی کنند.

روزنامه ایران نوشت که برمبنای همین «دستور و تعلیمات فوق امروز شکوه الملک معاون مشیر الدوله، میرزا سید محمد خان رئیس کابینه ریاست وزراء و معاونان وزارت خانه‌ها از بعد از ظهر بر سر کار حاضر شدند و مشغول کار شدند.» همچنین امروز رضا خان در دربار حاضر شد و همان نقشی را که مشیر الدوله به عنوان نخست‌وزیر ایفا می‌کرد، به عهده گرفت: صدور تعلیمات برای حسن جریان امور و مراقبت در حفظ امنیت شهر و اطراف؛ و سپس «به حضور والاحضرت نایب السلطنه مشرف شدند.» ⁽²⁾

مکاتبات مشیر الدوله رئیس الوزراء و حسین علاء وزیرمختار ایران در امریکا درباره ترغیب کمپانی استاندارد اویل برای گرفتن امتیاز نفت شمال که در روزهای گذشته ادامه داشت، امروز توسط رضا خان وزیر جنگ دنبال شد. رضا خان که همه امور کابینه را به دست گرفته بود به حسین علاء نوشت که کابینه سقوط کرده، هنوز نخست‌وزیر تازه تعیین نشده است.

«نظریات و سئوالات شوستر مورد توجه است و به محض تشکیل کابینه مطالعه و جواب قطعی داده خواهد شد. در باب ادعای ژنرال پوتوپف تحقیق شود جواب می‌دهم. سینکلر هم در تهران است.»⁽³⁾

ایوب خان میرپنج که از طرف رضا خان وزیر جنگ به ریاست خالصه استرآباد منصوب شده بود، امروز وارد این شهر شد. ⁽⁴⁾

چون پدر حاجی احمد خان، یعنی پدربزرگ ایوب خان، «حاجی نصیر خان» نام داشت و خانواده‌اش از روسیه، به ایران هجرت کرده بودند فرزندان او نام خانوادگی خود را نصیر خان مهاجر قرار داده، بدان مشهور شدند.

ایوب خان وارد قزاق خانه شد و مدارج نظامی را تا درجه میرپنجی (سرتیپی) طی کرد. تا اینکه در حدود 1301 ش به فرماندهی نیروهای نظامی مستقر در مازندران رسید. او در 21 تیر 1315، در تهران پس از یک سال بیماری شدید درگذشت و در مقبره خانوادگی در صحن حضرت عبد العظیم مدفون گردید. (سپهرم، تاریخ برگزیدگان و عده‌ای از ...، صص 219- 218؛ فخرایی، سردار جنگل، 175)

وزارت امور خارجه امروز در نامه‌ای به وزارت داخله، شرحی که از مدیر روزنامه سیاست، عباس میرزا ⁽⁵⁾

(فعالیتهای کمونیستی در دوره ...، ص 21).

«مقام منیع وزارت امور خارجه دام بقائه. محترما خاطر اولیاء آن وزارت خانه را مستحضر می‌دارد که به موجب مراسلات وارده از رشت یک عده از اتباع خارجه که زن و بچه هم ضمیمه است در محبس نظمیه گرفتار و تاکنون چند نفر از آنها مرده‌اند. تصور می‌کنم که بایستی حفظ منافع اتباع دول خارجه بهتر از این‌ها در یک مملکت بی‌طرف مراعات شود. از نقطه‌نظر حفظ منافع دولت تاکنون عرایض محبوسین را در روزنامه درج ننموده و به مذاکرات شفاهی اکتفا نموده است و

باز هم امیدوار است که هرچه زودتر امر اکید به استخلاص محبوسین مذکور صادر شود.» ⁽¹⁾

چهارشنبه 20 اردیبهشت 1301/ 10 مه 1922/ 12 رمضان 1340

روزنامه ایران سرمقاله امروز خود را به سقوط کابینه مشیر الدوله و استعفای او اختصاص داد. این روزنامه بی‌آنکه بتواند علت این حادثه را بیان کند، فقط آن را متوجه هرج و مرج سیاسی یکی- دو ماهه اخیر تهران دانست و بر این نکته تأکید کرد که استعفای مشیر الدوله زیان قابل توجهی به سیر ورود سرمایه به ایران زده و نگاه خارجیان را نسبت به ایران تیره و تار کرده است.⁽¹⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود جمله‌ای کوتاه با امضاء «ریاست وزراء» چاپ کرد که در آن آمده بود: «شایعه این‌که امتیاز استاندارد اویل ملغی شده به کلی بی‌اصل و عاری از حقیقت می‌باشد و مذاکرات در جریان است.» ⁽²⁾

در پی درخواست‌های عباس میرزا سالار لشکر، حاکم بروجرد، از مشیر الدوله و پاسخهای مثبت او در تقویت امور نظامی و انعکاس آن به وزارت جنگ، امروز رضا خان وزیر جنگ خطاب به سالار لشکر تلگرافی فرستاد و نوشت که «چنانچه دولت بخواهد در هر نقطه کلیه این قبیل امور مناقشه را به وسیله قوای نظامی تصفیه نماید دیگر وجود حکام به هیچ‌وجه مورد ضرورت نخواهد بود. اداره ولایات از ولایت حکام است که با اطلاعات محلی و سیاست عاقلانه این‌گونه محذورات ... جزیی را مرتفع نمایند که برای هر امری مختصر دولت مجبور به اعمال قوای نظامی و متحمل خسارت نگردد.» ⁽³⁾

بنابر گزارشهای رسیده از کاشان یک صد و پنجاه نفر از طایفه «زلّقی» ⁽⁴⁾سوار و پیاده برای غارت حرکت کرده، سه- چهار دسته شدند.

یک دسته 36 نفری پیاده به ناحیه «نابر» در شش فرسخی کاشان آمده، «هرچه اسباب و اثاثیه رعیت قلعه نابر بوده با گوسفند و الاغ‌های رعایای آن‌جا غارت و یک دسته هم به جوشقان ... رفته چهارصد رأس گوسفند برده و یک دسته هم به طرف قمسر [قمصر] حرکت کرده‌اند.» در پی این گزارش، وزارت داخله موضوع را به وزارت جنگ منعکس کرد و درباره تجاوزات و شرارتهای طایفه زلّقی یادآور شد «... هرگاه رئیس قشون بروجرد به فوریت قوه کافی برای انتظامات آن صفحه اعزام نکنند صفحه عراق [اراک] و ملایر، قم و کاشان مورد تاخت‌وتاز اشرار مزبور واقع و کار جلوگیری سخت خواهد شد.» ⁽⁵⁾

حکومت محلات در گزارشی به وزارت داخله یادآور شد که به دلیل «خلع حکومت بختیاری از جاپلق» ⁽⁶⁾

جاپلق از حیث هوا ییلاق؛ و جمعیت آن تقریبا هفده هزار نفر است و مسافت آن تا شهر بروجرد دوازده فرسخ می‌باشد که تمام راه از خاک سیلاخور و بختیاری عبور می‌کند. زبان سکنه ترکی است. ارامنه در جاپلق بسیارند و در بعضی دهات رعایای مسلمان و ارمنی درهم می‌باشند. زراعت جاپلق اغلب دیم است و محصول آن جو، گندم، نخود و خربزه». (لغت‌نامه دهخدا، ذیل جاپلق).

از طرف وزارت داخله دستور لازم برای رفتن نیرو به محلات داده شد. ⁽⁷⁾

بنابر گزارش هایی که به مقامات رسمی رسیده حاکم ساوجبلاغ که از طرف اسماعیل آقا سیمیتقو در آن‌جا حکم می‌راند در برابر نیروی نظامی دولت اظهار اطاعت و انقیاد کرده «و پیغامی به رئیس اردوی ساوجبلاغ فرستاده که من ابدا یاغی نبوده و در هر قسم اوامر حاضر می‌باشم.» ⁽⁸⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود از قول «اولیای دولت»- که آنها را مشخص نکرد- به حکمران کردستان نوشت که نسبت به اقدامات و تحرکات سردار رشید کردستانی هوشیار باشد. نیروهای «سید طه» در آن حدود دیده شده‌اند و احتمال دارد با سردار رشید تبانی کرده، اقداماتی را علیه دولت مرکزی صورت دهند.⁽¹⁾

به دنبال نیاز دولت ایران برای بهره‌مندی از کشتی در آبهای خزر و درخواست از نماینده ایران در بادکوبه برای تحقیق و ارائه نتیجه در این مورد، این نماینده اطلاع داد که کشتی مزبور برای خرید آماده است؛ اگر پول بفرستید خریده می‌شود. ⁽²⁾

وزارت داخله برای ترسیم نقشه اداری ایالات و ولایات از مدتی قبل زمینه‌سازی می‌کرد و برای رسیدن به این مقصود فردا 21 اردیبهشت هیأتی مرکب از نمایندگان مجلس شورای ملی (میرزا طاهر تنکابنی، ⁽³⁾شیخ العراقین‌زاده نمایندگان مازندران، عمید الممالک نماینده سمنان، ⁽⁴⁾مسعود الملک هزار جریبی) ⁽⁵⁾و رؤسای دوایر وزارت داخله و میرزا عبد الرزاق خان مهندس و چند نفر از مطلعین تشکیل خواهد شد تا برای حوزه‌بندی و ترسیم نقشه ولایات بحر خزر و صفحات سمنان و دامغان و حوزه پایتخت مطالعات لازم به عمل آید. ⁽⁶⁾

در ادامه پی‌گیریهای وزارت داخله از وضعیت زندانیان خارجی (روس، قفقاز و لهستان) امروز این وزارت خانه نامه روزنامه سیاست در این‌باره را به وزارت جنگ فرستاد و خواستار پاسخ شد.⁽⁷⁾(ر. ک: 9 اردیبهشت).

پنج‌شنبه 21 اردیبهشت 1301/ 11 مه 1922/ 13 رمضان 1340

در پی درج اخباری مبنی بر تهاجم وهابی‌ها به شهر نجف و تخریب مقبره امام اول شیعیان، روزنامه‌ها نوشته بودند که این طایفه متعصب به چند فرسخی نجف رسیده و حتی صدای انفجار توپ در این شهر به گوش رسیده، اما به نوشته روزنامه ایران، وزارت امور خارجه ایران وارد مکاتبه با لندن و بغداد شده و نیز از قرار مذاکراتی که با سفارت انگلیس در تهران داشته، گویا از طرف نیروهای انگلیسی مستقر در عراق اقداماتی برای پیش‌گیری از این حادثه صورت گرفته و موضوع خاتمه یافته است.⁽¹⁾(ر. ک: 10 و 12 اردیبهشت)

[تصویر] بقیع پیش از تخریب توسط وهابیها

براساس گزارشهای رسیده از بیله سوار ملخها به ناحیه مغان در خاک روسیه شوروی و ایران هجوم آورده، دولت آذربایجان با امکانات خود برای مبارزه با این آفت به سرحدات آمده و مشغول کشتن ملخها شده است. این دولت به گمرک ایران هم اطلاع داده یا دولت ایران خود اقدام کند و یا اجازه دهد نمایندگان آذربایجان وارد سرحدات شده ملخ‌کشی کنند. آذربایجان «یک عده عمله و چند عدد فرقون و سوار مسلح تقاضا کرده» که ایران در اختیار آنها بگذارد. ⁽²⁾

مسیو دفلین بلژیکی رئیس سابق محاسبات ایالت آذربایجان که به دلیل بی‌کفایتی از طرف مدعی العموم دیوان محاکمات مالیه جلب شده بود، از طرف همین دیوان به عدم لیاقت برای هرگونه خدمات دولتی محکوم گردید.⁽³⁾

دفلین با اتمام تحصیلاتش به شغل نظامی روی آورد و در رژیمان- واحد پیاده نظام- تا درجه استواری پیش رفت. وی با ورود به ایران در اداره راه‌آهن مشغول به کار شد. بروز اختلاف میان وی و مدیر اداره راه‌آهن منجر به بازگشت دفلین به موطنش گردید. پس از مدتی به بلغارستان رفت و دفتردار اداره تراموا- واگن شهری- صوفیه شد. در سال 1900 م/ 1318 ق همزمان با استخدام بلژیکی‌ها در اداره گمرک ایران، دفلین نیز به ایران آمد و مستخدم آن اداره شد. در 1911 م/ 1329 ق که ریاست دفتر محاسبات اداره مزبور را برعهده داشت، به جرگه فراماسونرها پیوست و در لژ بیداری ایران که به عنوان نخستین لژ سازمان یافته وابسته به شرق اعظم (گراند اوریان) فرانسه در تهران به راه افتاد، عضویت یافت. (دستره، مستخدمین بلژیکی در خدمت ...، ص 301).

دست‌اندازیها و غارت سارقین در جاده سراب- تبریز آغاز شده و غیر از دزدیدن کالا هایی که در این جاده انتقال می‌یافتند پست دولتی هم مورد سرقت قرار گرفته و دزدان همه بسته‌های پستی را برده‌اند. ⁽⁴⁾

میرزا عباس خلیلی مدیر روزنامه اقدام امروز پیش از غروب و پس از خروج از دفتر روزنامه مورد حمله سه نفر قرار گرفت. خلیلی که مسلح به اسلحه کمری بود موفق شد با تعقیب آنها دو نفرشان را دستگیر کند، اما با استفاده از غفلت خلیلی توانستند فرار کنند. وی بعد از این حادثه شکایت به حکومت نظامی برد و آنها قول دادند که موضوع تعقیب شود.⁽⁵⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود خبر از شروع اختلافات بر سر استفاده از رودهای مرزی ایران و روسیه شوروی داد که با شکایت ایرانیان مواجه شده است. «در این موقع که آب رود خانه زیاد می‌شود از طرف روسها اشکالاتی برای ایرانیان تهیه می‌شود و هرگاه به فوریت در این موضوع از طرف مأمورین دولت ایران اقدامی نشود احجافات زیادی متوجه اتباع ایران خواهد گردید و حرکت میسیون سرحدی را این موقع خیلی لازم می‌دانند که آب را تقسیم‌بندی صحیح نموده از تعدیات جلوگیری نمایند.» ⁽⁶⁾

جمعه 22 اردیبهشت 1301/ 12 مه 1922/ 14 رمضان 1340

پس از استعفای مشیر الدوله از رئیس الوزرائی، وی در نشستی با کمیسیون 12 نفری (هیأت مختلط دولت و نمایندگان مجلس) دلایل خود را برای این اقدام بازگفت و مقرر شد رضا خان وزیر جنگ نیز در این جلسه حاضر شده، مذاکراتی با وی به عمل آید. ⁽¹⁾

در پی استعفای مشیر الدوله، و در سه روزی که کابینه‌ای وجود نداشت «نایب السلطنه غالبا در عمارت گلستان تشریف‌فرما می‌شوند و کارهای مهم را رسیدگی و تعلیمات عمده به وزارت خانه‌ها و مقامات مربوطه صادر می‌فرمایند.» ⁽²⁾

وزارت امور خارجه در نامه‌ای به وزارت مالیه نوشت که هر چه سریع‌تر برای بازپس‌گیری دو ناحیه آشوراده و فیروزه که در پی عهدنامه منعقد شده بین ایران و روسیه شوروی باید تحویل ایران شود، اقدام کند. ⁽³⁾

بنابر دستور رئیس الوزراء به وزارت فواید عامه قرار شد، وزارت مالیه به اداره گمرکات دستور دهد، همه عوایدی که از بابت حق گمرکی فرشهای جوهری گرفته می‌شود در صندوق مخصوصی جمع‌آوری و نگهداری شود تا توسط وزارت فواید عامه به مصرف تأسیس مراکز رنگ‌رزی در ولایات برسد. ⁽⁴⁾

امروز مقاله‌ای به قلم دکتر امیر اعلم ⁽⁵⁾

همچنین در حین تحصیل در 1902 م در کنفرانس بین المللی راجع به بیماریهای آمیزشی و سال بعد در کنفرانس بهداشت بین المللی راجع به مسائل قرنطین به نمایندگی دولت ایران شرکت کرد. او در این کنفرانس با تلاش فراوان بندر بوشهر را به عنوان بندر صحی رسمی ایران شناساند و به دنبال همین اقدام از طرف دولت فرانسه نشان درجه اول علمی و نیز از طرف ایران به وابستگی سفارت شاهنشاهی در پاریس و نشان درجه سوم شیر و خورشید نایل آمد. در سال 1904 م با رتبه سروانی در دانشکده طبی نظامی پاریس موسوم به «والدوگراس» وارد شد و مدت دو سال طب نظامی را تحصیل کرد. او در ضمن به عنوان نماینده نظامی ایران در مراسم عروسی ولیعهد سابق آلمان شرکت کرد و به اخذ نشان «تاج پروس» از درجه سوم نایل آمد. امیر اعلم به سال 1906 م/ 1323 ق به ایران بازگشت و به استادی تشریح در مدرسه طب و عضویت مجلس حفظ الصحه دولتی انتخاب گشت. در دومین دوره مجلس شورای ملی از حوزه انتخابیه تهران نماینده شد و قانون طبابت را با مساعدت پزشکان دیگر از جمله شاهزاده لسان الحکما به تصویب مجلس رساند. وی در سال 1328 ق با درجه سرتیپی به ریاست بهداری ارتش انتخاب شد و برای ارتش، بهداری مرتب و منظم طبق اصول جدید تأسیس نمود.

امیر اعلم در 1330 ق تنظیم تشکیلات بهداری ژاندارمری تازه تأسیس را بر عهده گرفت و در این دوره «بیمارستان نظامی احمدیه» را به نام پادشاه وقت تأسیس نمود. او سپس در سال 1335 ق بیمارستانی برای زنان و کودکان دایر ساخت. متعاقب همین به پاس زحماتی که در تأسیس بهداری ارتش متحمل شده بود به دریافت رتبه و حمایل نشان سرداری مفتخر گردید و نیز از طرف احمد شاه قاجار به سمت طبیب حضور همایونی و ریاست مجلس حفظ الصحه دولتی منصوب گردید. در سال 1296 ش به مشهد رفت و بیمارستان مخروبه حضرتی را با درآمد مطب شخصی خود ترمیم و تجهیز نمود. او در 1338 ق به عضویت شورای ملی فرهنگ درآمد و در همان سال به وزارت فواید عامه رسید. همچنین در دوره چهارم به نمایندگی مردم مشهد و به سمت نایب رئیس دوم مجلس انتخاب شد و سپس به وزارت فرهنگ انتصاب یافت. او در سال 1302 ش پس از 17 ماه تلاش جمعیت خیریه شیر و خورشید سرخ را دایر ساخت و خود نیابت ریاست آن را پذیرفت. در این دوره کمکهای شایانی به آسیب‌دیدگان نقاط مختلف کشور شد. در دوره پنجم مجلس شورای ملی بار دیگر از طرف حوزه انتخابیه مشهد به نمایندگی برگزیده شد و در ضمن ریاست بهداری کل کشور را بر عهده گرفت. در سال 1304 ش به سمت طبیب مخصوص احمد شاه و پس از روی کار آمدن رضا شاه به عنوان طبیب مخصوص او نیز منصوب گردید. ریاست تالار تشریح دانشکده پزشکی، کارمند پیوسته و رئیس کمیسیون پزشکی فرهنگستان، نایب رئیس فرهنگستان، استاد کرسی کالبدشناسی و ریاست دانشکده پزشکی از دیگر سمتهای او بود. وی در سال 1327 ش به وزارت بهداری انتخاب شد ولی به علت کسالت پس از مدت کوتاهی کنار گرفت. در سال 1329 ش به درخواست خود بازنشسته شد و طبق رأی شورای دانشکده در زمره استادان افتخاری دانشکده درآمد. وی در دوره‌های اول، دوم و سوم سنا سناتور انتصابی از سوی محمد رضا شاه بود و سرانجام در 1340 ش از دنیا رفت. (تاریخ طب و طبابت در ایران ...، ج 2، صص 128- 123؛ موحدی، زندگی‌نامه پزشکان نام‌آور معاصر ایران (2)، صص 47- 43).

[تصویر] دکتر امیر اعلم

در میان اسناد موجود در «دفتر مخصوص شاهنشاهی» امروز

چهار لقب پس از تصویب شاه داده شد: انتظام السلطان به محمد علی خان، امین الممالک به میرزا منصور خان، اعتماد همایون به شعبان خان سرهنگ، حشمت لشکر به حسین خان (پسر حاجی حشمت لشکر سمنانی) اعطا گردید.⁽¹⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود خبر داد که «گاری بیست و یک فوق العاده که از اصفهان می‌آمده است در پنج فرسخی آباده با سارقین مواجه شده محمولات گاری را با پنج رأس اسب به سرقت برده که یک اسب را هم تلف کرده‌اند.

یک نفر از مسافرین را مجروح نموده، بقیه را برهنه می‌کنند.» خبر دیگر آن‌که دزدها به باغ حاج محمد مهدی تاجر اصفهانی که وصل به شهر است، زده، اسباب و اثاثیه آن را برده‌اند. ⁽²⁾

شنبه 23 اردیبهشت 1301/ 13 مه 1922/ 15 رمضان 1340

به دنبال دیدار مشیر الدوله با کمیسیون 12 نفری و گفت‌وگو درباره علت استعفا، این کمیسیون از رضا خان نیز دعوت کرد که در جلسه اعضای آن حاضر شده و دیدگاه های خود را بیان کند.

در این جلسه که امشب برگزار شد رضا خان گفت که درباره انتقال پیام او به مشیر الدوله سوءتفاهم شده و حرف او درست منتقل نشده است. (ر. ک: 18 اردیبهشت) وی خود را متمایل به مجلس شورای ملی معرفی کرد و گفت که مجلس هر تصمیمی بگیرد بدان گردن خواهد گذاشت. به دنبال این دیدار، سه تن از اعضای کمیسیون 12 نفری (آشتیانی، نصرت الدوله و مساوات) برای انتقال نتایج دیدار فوق نزد مشیر الدوله رفتند و سوءتفاهم پیش آمده را به او گفتند و از او خواستند که استعفای خود را پس بگیرد. آنها گفتند که مجلس شورای ملی نسبت به ادامه کار او حسن اعتماد دارد. مشیر الدوله گفت که برطرف شدن سوءتفاهم را می‌پذیرم اما همچنان بر استعفای خود باقی هستم و آن را پس نمی‌گیرم.⁽¹⁾روزنامه اتحاد این دیدار را در 22 اردیبهشت می‌نویسد و این گفته را از طرف رضا خان وزیر جنگ نقل می‌کند که «من گفتم اگر این مسئله انجام نشود ممکن است صاحب منصبان نظامی به واسطه غلیان احساسات از تشکیل هیأت [دولت] جلوگیری کنند.» ⁽²⁾

مکی قول رضا خان وزیر جنگ را چنین نقل می‌کند: «من چنین پیامی را به مشیر الدوله نداده‌ام [این‌که نمی‌گذارم به هیأت دولت راهت دهند] و سوءتفاهم شده است. من پیغام دادم اگر بنا باشد روزنامه‌نویس این‌طور بنویسد و توقیف نشود ما را به دربار [هیأت دولت در دربار تشکیل می‌شد] راه نخواهند داد.» ⁽³⁾روزنامه اقدام جزئیات بیشتری از جلسه کمیسیون 12 نفری با رضا خان منعکس کرد. به نوشته این روزنامه بعضی از وکلا از جناح اکثریت، قوام السلطنه را به عنوان نخست‌وزیر پیشنهاد می‌کنند که رضا خان با عتاب پاسخ می‌دهد: «نه ایران و نه ملت آن دیگر طاقت تحمل این زالوهای قساوت شعار را ندارند. دیگر ایران و ایرانی برای حکمرانی اشخاص مختلس و جانی و بدسابقه حاضر نیست. تنها کسانی می‌توانند حکومت و زمامداری نمایند که در محکمه افکار عامه به خیانت محکوم نشده باشند ... اشخاصی می‌توانند مقدرات این ملت را به دست بگیرند که افکار و عقاید ملت حکمرانی آنها را تصویب نماید و نیروی ملی را هم پشتیبان آنها قرار دهد.» نویسنده روزنامه اقدام از این گفته رضا خان چنین نتیجه‌گیری می‌کند که او آماده تصدی سمت نخست‌وزیری است و آن را به عنوان «سروش غیب هاتف» به خوانندگان نوید می‌دهد. ⁽⁴⁾

برخی منابع نیز تشکیل جلسه کمیسیون 12 نفری را با حضور رضا خان عصر امروز یاد می‌کنند که ساعت 11 شب تشکیل می‌شود. «گویا تقاضا داشته که مجلس با ریاست وزرایی وی توافق نظر حاصل کند ولی چون این موضوع عملی نبود، سردار سپه اظهار می‌کند که پس در این صورت لازم است هرچه زودتر نمایندگان توافق نظر حاصل نموده رفع بحران شود زیرا ادامه بحران اسباب تعویق کارهای عمومی و نگرانی مردم خواهد شد و اتخاذ تصمیم قطعی از طرف مجلس شورای ملی ضروری است.»⁽⁵⁾

در پی استعفای مشیر الدوله و تلگراف این موضوع به احمد شاه در فرانسه پاسخ آن به این مضمون که این استعفا موجب تأسف شده است به ایران رسید. «به واسطه دوری از جریان بی‌اطلاع هستم. تلگرافی به آقای مؤتمن الملک رئیس مجلس شورای ملی نمودم که عقاید و نظرات مجلس را در این خصوص به من اطلاع دهند.» ⁽⁶⁾

امروز عصر فراکسیونهای مجلس شورای ملی تشکیل جلسه

دادند و در مورد سقوط کابینه مشیر الدوله گفت‌وگو کردند. این جلسه بعد از افطار هم ادامه داشت. به نوشته روزنامه ایران تقریبا همه فراکسیونها نسبت به رد استعفای مشیر الدوله توافق نظر داشتند. ⁽¹⁾

در پی رسیدن اخباری از کارگزاری بنادر مبنی بر دیدار تنی چند از خوانین کشکولی با کنسول انگلیس در بوشهر و تنظیم قراردادی نفتی با کمپانی نفت جنوب (ر. ک: 20 و 27 فروردین) وزارت داخله امروز به وزارت امور خارجه نوشت در پی‌گیری موضوع از ایالت فارس و حکومت بنادر توضیح خواسته و تأکید کرده است که مراقبت نمایند راجع به نفت مستقیما قراردادی بین آنها منعقد نشود.⁽²⁾

شعبه مرکزی بانک سابق استقراضی امروز در نامه‌ای به وزارت امور خارجه نوشت که طبق گزارش رسیده از شعبه رشت، ایوانف یکی از کارمندان بانک سابق به همراه همسر خود اسباب و اثاثیه این شعبه را بدون اجازه مرکز فروخته است. شعبه مرکزی از وزارت امور خارجه خواست که با سفارت روسیه شوروی وارد مذاکره شده و توصیه به کنسولگری روسیه در گیلان شود که ایوانف اموال بانک را پس بدهد.⁽³⁾

یک سال پس از امضای امتیازنامه بانک شاهنشاهی توسط انگلیسیان، روسها نیز در مقام گرفتن امتیاز بانکی در ایران برآمدند. آنها ژاک پولیاکف را که مدت 25 سال جنرال قنسول [احتمالا افتخاری] ایران در تاگابزدک و سنت پطرزبورگ بود، راهی ایران کردند. وی ابتدا موافقت ناصر الدین شاه را برای تأسیس یک مؤسسه استقراضی به دست آورد و چون قرار بود کار هایی را که در انحصار بانک شاهنشاهی نیست به عهده بگیرد و بیشتر به منظور پوشاندن جنبه رقابت، مؤسسه مزبور را «انجمن استقراضی ایران» نام نهاد. این امتیازنامه در شوال 1307 در 18 فصل و به مدت 75 سال امضا گردیده، از هرگونه حقوق و باج و مالیات هم معاف بود و تنها ده درصد از عواید خالص خود را به خزانه دولت ایران واریز می‌کرد. این انجمن در رمضان 1309/ آوریل 1892 با موافقت دولت ایران به «بانک استقراضی رهنی روس» تغییر نام داد. سرمایه اولیه بانک 30 میلیون منات/ پانصد هزار تومان و نخستین مدیر آن هم «گروب» بود که با «رابینو» مدیر بانک شاهنشاهی، رقابت می‌نمود. او در اداره بانک بسیار می‌کوشید، به‌طوری که پیشرفت‌های بانک مرهون تلاشها و اقدامات وی بود. چندی پس از آغاز کار بانک، بانک دولتی سنت‌پطرزبورگ تمام سهام آن را خریداری کرد. ازاین‌رو بانک استقراضی در ایران به یک مؤسسه مالی دولت روسیه مبدل گشت که بیشتر هدفهای اقتصادی، تجاری و سیاسی روسیان را در ایران دنبال می‌کرد و چون اساس کار بانک برمبنای معاملات رهنی بود، این نوع معاملات هم مورد توجه روسها قرار گرفته، طی چند سال نفوذ سیاست روس در ایران گسترش یافت. کار عمده بانک، پول قرض دادن به ایرانیان متنفذ و طرفداران سیاست روس بود که با شرایط بسیار آسان و ساده، با اقساط طولانی مدت، انجام می‌گرفت؛ به گونه‌ای که پس از 13 سال فعالیت، بسیاری از درباریان و اعیان و صاحب ان نفوذ به آن بانک مقروض بودند. این قرضها وسیله اجرای سیاست روسیه در ایران بود. چرا که در مواقع ضروری و حساس دولت روس که بانک استقراضی شعبه‌ای از وزارت مالیه آن دولت به شمار می‌رفت، به مقروضان خود فشار می‌آورد و خواسته هایش را در ایران به کرسی می‌نشاند.

بانک استقراضی افزون بر تهران در شهرهای تبریز، اورمیه، جلفا، رشت، بندر انزلی، مازندران، همدان، کرمانشاه، قزوین، اصفهان، مشهد، سبزوار و قوچان و زابل هم شعبه هایی دایر کرد و به این واسطه روسیان توانستند رشته‌های نفوذشان را بیش از پیش در بخشهای شمالی ایران بگسترانند.

همانگونه که رقیب دیرینه‌اش (انگلیسیان) در جنوب ایران به این کار می‌پرداختند.

این بانک در فوریه 1921/ بهمن 1299 به دولت ایران واگذار و به «بانک ایران» موسوم گردید. (شاهدی، تاریخ بانک استقراضی ...، صفحات متعدد؛ محبوبی اردکانی، تاریخ مؤسسات تمدنی ...، ج 2، صص 99 تا 106).

یکشنبه 24 اردیبهشت 1301/ 14 مه 1922/ 16 رمضان 1340

امروز وزارت داخله در نامه‌ای به وزارت امور خارجه، پیرو انعکاس گزارش کارگزاری بنادر به وزارت داخله، نوشت که راجع به قرارداد خوانین کشکولی با کمپانی نفت اقدامات و مذاکراتی در تهران و شیراز به عمل آمده که سابقه همه آنها در دفتر ریاست وزراء موجود است. «حال هرطور مقتضی بدانید در قسمتی که راجع به آن وزارت جلیله است اقدامات» لازم صورت خواهد گرفت. ⁽¹⁾

(ر. ک: 30 اردیبهشت) در همان قرار می‌خوانیم که در 22 مهر 1300 قراردادی بین کمپانی نفت جنوب و خوانین کشکولی منعقد شده بود که چندی بعد وزارت امور خارجه به آن اعتراض کرد و نوشت که «تصدیق می‌فرمایید که کمپانی نباید رفتار خود را از حدود امتیازنامه و رعایت حقوقی که دولت در مملکت خود دارد منحرف سازد ... هر نوع مذاکره با کشکولی‌ها، بلاواسطه دولت ایران، مخالف امتیازنامه و حقوق دولت است.)FO E 248 /1365( انگلیس هرگز به این تذکرات ملایم اعتنا نمی‌کرد.

امروز رضا خان وزیر جنگ با سرهنگ دوم م. ساندرز وابسته نظامی سفارت انگلیس دیداری خصوصی داشت. این دیدار در خانه رضا خان صورت گرفت و رضا خان گزارشی از وضعیت ارتش در جبهه تبریز، سامان یافتن ارتش در دیگر نقاط ایران و ... به سرهنگ ساندرز داد. او گفت که از روند عملیات علیه سیمیتقو راضی نیست و مایل است خود به تبریز برود اما موقعیت سیاسی تهران آن هم در نبود دولت، مسئولیت و هدایت امور را به عهده او گذاشته است. رضا خان در برابر این سئوال ساندرز که چرا روسها در جایی مثل کرمان که تبعه روسی ندارد کنسولگری ایجاد می‌کنند، گفت که هدف آنها گسترش تبلیغات کمونیستی است و دیگر آن‌که بتوانند ایستگاه هایی برای جاسوسی و تبلیغات در هند ایجاد کنند. در این دیدار رضا خان به ساندرز گفت که براساس گزارشها انگلیس با تقویت بختیاریها و عربها در جنوب که مخالف دولت مرکزی هستند عملا با گسترش ارتش و به دست‌گیری امور در آن نواحی مخالفت می‌کند. ساندرز موضوع را تکذیب کرد. در این دیدار ساندرز خبر داد که به زودی عازم گیلان خواهد شد چرا که اخبار موثقی دارد که روسها در حال راه‌اندازی یک شورش کمونیستی در آن ناحیه هستند. ⁽²⁾

دولت ایران آمادگی خود را برای استخدام 12 مستشار امریکایی به حسین علاء وزیرمختار خود در امریکا اعلام کرد.

این مستشاران در دو وزارت مالیه و فوائد عامه مشغول کار خواهند شد.

علاء نیز در این مورد وارد عمل شده، با مسئولان دولت امریکا در حال مذاکره است.⁽³⁾میلسپو معروف‌ترین عضو این گروه بود

بنابر گزارشهای رسیده اتباع ایران در ناحیه قفقاز به دلیل سیطره قحطی در آن ناحیه در سختی هستند و از دولت ایران درخواست کمک کرده‌اند. آنها خواستار گندم و برنج هستند تا بتوانند بر وضع موجود غلبه کنند. اهالی بادکوبه و تفلیس در این زمان با قحطی دست و پنجه نرم می‌کردند. مناطق عشق‌آباد و تاشکند نیز در وضعیتی مشابه قرار داشتند. ⁽⁴⁾قحطی در نقاط دیگر مثل اطراف رود ولگا به جایی رسیده «که مادر و پدرها اطفال خود را کشته در چند نوبت تغذیه می‌نمایند.» ⁽⁵⁾

[تصویر] مردم قحطی‌زده ترکستان

گزارشهای رسیده از بنادر شمالی و گمیش‌تپه به مرکز حاکی است که ترکمانان استرآباد هر روز بر تعرضات خود نسبت به اهالی این منطقه می‌افزایند و به راهزنی و غارت اموال مردم ادامه می‌دهند. اهالی گمیش‌تپه، خواجه نفس و آشوراده، دایم در حال شکایت به حکومت هستند تا شاید اقدامی برای پیشگیری از دست‌اندازیها از مرکز صورت گیرد. ⁽¹⁾

در پی تلاشهای مسئولان دولتی برای جلب‌نظر امامقلی برای تبعیت از حکومت مرکزی، امیرلشکر جنوب امروز در تلگرافی به ریاست ارکان حرب کل قشون و به نقل از یکی از صاحب منصبان نظامی نوشت که امامقلی برای آمدن به شهر متقاعد شد و تا سه منزل همراه آن صاحب منصب آمد، اما در میان راه ریش‌سفیدان ممسنی سر رسیدند و او را از آمدن به شهر منع کرده، برگرداندند. امیرلشکر معتقد بود «اهالی ممسنی با ایلات آن اطراف با امامقلی متحد، دست خارجی هم در میان آنها کار می‌کند.» ⁽²⁾

[تصویر] صفحه اول قرارداد نفتی خوانین کشکولی با انگلیس

دوشنبه 25 اردیبهشت 1301/ 15 مه 1922/ 17 رمضان 1340

به دنبال استعفای مشیر الدوله، احمد شاه در تلگرامی که به رضا خان وزیر جنگ فرستاد یادآور شد که «راجع به استعفای آقای مشیر الدوله تلگرافی به آقای مؤتمن الملک رئیس مجلس شورای ملی نموده‌ام که عقاید و افکار نمایندگان را به من اطلاع دهند. تا موقع رفع بحران باید در حفظ امنیت و اوضاع عمومی کمال مراقبت را داشته باشید.» ⁽¹⁾

امروز بار دیگر رضا خان با سرهنگ دوم م. ساندرز ملاقات کرد.

ملاقات امروز به درخواست وزیر جنگ و به واسطه تصمیم ساندرز برای رفتن به گیلان انجام شد. این دیدار پس از دریافت یادداشتی فوری توسط وابسته نظامی انگلیس از سوی وزیر جنگ صورت گرفت. «بلافاصله به خانه او رفتم. او گفت از این‌که برنامه‌های مرا به هم زده است متأسف است، اما از من خواست به عنوان یک لطف شخصی در حال حاضر به گیلان نروم.» رضا خان گفت روسها با شک و تردید به این دیدارها می‌نگرند و نمی‌خواهد در این شرایط سیاسی آنها را ناراحت کند چرا که روسها اعتقاد دارند پیشنهادهای وابسته نظامی انگلیس در سال گذشته به او توانسته است جنبش کمونیستی را پارسال در گیلان سرکوب کند. دیگر این‌که اخیرا دو تبعه روس در ماکو کشته شده‌اند و اعتراض شدید روسها متوجه دولت ایران است. سوم این‌که تمرکز قوای نظامی ایران در ناحیه تبریز برای مقابله با سیمیتقو شک روسها را برانگیخته است. رضا خان بنابراین دلایل از من خواست تا در حال حاضر به گیلان نروم.» ساندرز بنا به درخواست رضا خان دیدارش را از ناحیه گیلان به ماه دیگر انداخت. ⁽²⁾

مجلس شورای ملی در نخستین ساعت امروز (نیمه‌شب) جلسه خصوصی تشکیل داد تا در مورد ابقای مشیر الدوله در سمت رئیس الوزرایی بحث کند. در این جلسه نمایندگان به بازگشت مشیر الدوله و تصدی مقام نخست‌وزیری رأی دادند، اما در مورد زمان تلگرام این تصمیم به احمد شاه اختلاف‌نظر داشتند. بخشی از نمایندگان که به جمعیت اصلاح‌طلب یا همان اکثریت شهرت داشتند، عقیده داشتند پیش از تلگراف باید با مشیر الدوله وارد مذاکره شوند و پاسخ او را هم در تلگرام بگنجانند. ⁽³⁾تعداد دیگری از نمایندگان می‌گفتند که در فرستادن تلگرام نباید وقت را از دست داد. پس از رأی‌گیری از 64 نماینده حاضر 33 نفر به فرستادن تلگرام پیش از مذاکره با مشیر الدوله رأی دادند و قرار شد پاسخ مجلس شورای ملی امروز به احمد شاه ارسال شود. ⁽⁴⁾

«کابینه هنوز در بوته بحران قرار گرفته و آقای وزیر جنگ شخصا به تمام امور رسیدگی می‌نمایند و جلسات خصوصی مجلس هم تاکنون تصمیم قطعی اتخاذ ننموده و در جلسه گذشته مذاکرات در اطراف کابینه به عمل آمده و تلگرافی که شاه به مجلس مخابره نموده بودند مشعر بر این بوده که در این موقع استعفا مورد نداشته و به مجلس دستور داده‌اند که هرچه زودتر در این موقع بحران را خاتمه دهند.»⁽⁵⁾

اقدامات متجاوزانه طایفه کشکولی در منطقه فارس در راهزنی و غارت اموال، موجب شد که وزارت داخله در تلگرامی به صولت الدوله سردار عشایر بنویسد که طایفه کشکولی در شمار ایل قشقایی است و جلوگیری از اقدامات آن جزو وظایف اوست؛ متجاوزان باید دستگیر و مجازات شوند. «از طرف آقای سردار عشایر جوابا اشعار داشته‌اند که در مقابل خدمات و اوامر اولیای دولت مطیع بوده و فورا یک عده

[تصویر] نمایی از تهران قدیم

سوار برای انجام این مأموریت تعیین و مرتکبین را تعقیب و مجازات خواهند نمود.» ⁽¹⁾

وزارت مالیه ایران مأمور شد برای بازپس‌گیری روستای فیروزه و آشوراده از روسیه شوروی- پیرو عهدنامه‌ای که ایران با آن دولت منعقد کرده بود- اقدام کند. این وزارت خانه نیز اداره کل گمرکات را مأمور این کار کرد، اما گزارشهای رسیده از گمرک مشهد حاکی است که دولت روسیه شوروی دستوری در این مورد به پادگان خود مستقر در آن محل نداده، تا زمانی که این دستور نرسد، نظامیان روسیه آن‌جا را رها نخواهند کرد. ⁽²⁾

در پی آمارگیری از ناحیه ارک تهران روشن شد که در این منطقه 1389 نفر مرد و 1200 نفر زن و جمعا 2589 نفر زندگی می‌کنند. این آمار غیر از خانواده ولیعهد است که تعداد نفوس آن خانواده هم باید به رقم به دست آمده اضافه شود. ⁽³⁾

گزارشهای رسیده از اصفهان حاکی است که جمعیتی به نام «جمعیت ضد قانون جزای عرفی» در آن شهر اعلام موجودیت کرده «روزبه‌روز بر توسعه و قوای خود افزوده و جدا مشغول اقدامات و تبلیغات ضد قانون جزای عرفی» هستند. ⁽⁴⁾

در پی تقاضای ارمنستان از ایران برای ورود بذر گندم، اداره کل گمرکات به وزارت مالیه اطلاع داد که دستور داده شد چهار هزار پوط گندم پس از پرداخت حقوق گمرکی از تبریز به ارمنستان صادر شود. ⁽⁵⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود به نقل از اخبار رسیده از تبریز نوشت که روزانه نزدیک به پنجاه نفر از مهاجران ارومیه‌ای در تبریز می‌میرند. «غذای بدبختان آنجا به گوشت سگ و گربه رسیده و در اثر اجحافات و جنایات اکراد سیمیتقو تمام اهالی از اعلی تا ادنی به کلی از هستی ساقط گردیده، صاحب دیناری از مال دنیا نمی‌باشند. وضع حالت بقیه السیف اهالی ارومی را بی‌مناسبت نیست که به ساکنین کشتی شکسته که در وسط دریا مانده ... تشبیه نماییم.» ⁽⁶⁾

«حدود 2000 نیروی [دولتی ایران] به قصد تقویت نیروهای عملیات‌کننده علیه سیمیتقوی کرد (اسماعیل آقا) در منطقه شمال غرب دریاچه ارومیه عازم تبریز شدند.» این خبر را روزنامه تایمز امروز چاپ کرد و افزود که سیمیتقو معتقد است دولت سالهاست به جز خالی کردن جیب اهالی این منطقه کاری دیگر نکرده است. ⁽⁷⁾

سه‌شنبه 26 اردیبهشت 1301/ 16 مه 1922/ 18 رمضان 1340

روزنامه شفق سرخ از مجاری اخبار خود نوشت که «تجری اشرار اکراد اتباع اسماعیل آقا و سید طه رو به تزاید گذارده و بی‌اندازه اهالی را دچار وحشت و اضطراب نموده‌اند. به علاوه دسایس و تحریکات زیاد به توسط مبلغین مخصوص در کار جریان می‌باشد که لزوم اقدامات فوری و جلوگیری از عملیات آنها را ایجاب می‌نماید.» ⁽¹⁾

[تصویر] سیمیتقو

حاجی سیف الشریعه در نامه‌ای به روزنامه شفق سرخ اظهار داشت که نبود عدلیه همه امور قضایی را در منطقه گیلان مختل کرده، طرح دعاوی در حال تعطیل است. اهالی گیلان توانایی آمدن به تهران و «عرض استیناف را ندارند. لهذا تقاضای تشکیل محکمه استینافی را در گیلان نموده و ضمنا استدعا نموده که به کلیه دوایر تأکید شود که در امور حقوقی دخالت ننمایند.» ⁽²⁾

بنا به گزارش رسیده در نزدیکی آباده یک دسته از دزدان راهزن، محموله پستی را گرفته، یکی از مسئولان آن را کشته، دو اسب گاری را نیز از پا درآورده، اموال و اسبهای به جا مانده را برداشته، پا به فرار می‌گذارند. ⁽³⁾

چهارشنبه 27 اردیبهشت 1301/ 17 مه 1922/ 19 رمضان 1340

خزانه خالی دولت موجب می‌شد که هر از گاه از بانک شاهنشاهی (از محل سهم ایران از نفت جنوب) تقاضای مساعده کند. در این زمان دولت انگلیس به پرداخت مساعده رضایت نداشت. لرد کرزن وزیر امور خارجه انگلیس با این کار مخالف بود، اما سرپرسی لورن وزیرمختار آن کشور در ایران اعتقاد داشت که می‌توان با محدودیت هایی پرداخت مساعده را به حساب درآمدهای نفتی آغاز کرد؛ مثلا ماهی سی هزار لیره. این پیشنهاد باعث شد که مقامات لندن احساس کنند وزیرمختارشان در ایران خواستار اعمال مسئولیت در بانک شاهنشاهی و تعیین مبلغ مساعده است. لورن امروز در نامه‌ای که به کرزن نوشت این موضوع را یک سوءتفاهم دانست که به واسطه برداشت غلط از واژگان به کار گرفته شده پیش آمده است.⁽¹⁾

[تصویر] بانک شاهنشاهی

پنج‌شنبه 28 اردیبهشت/ 18 مه 1922/ 20 رمضان 1340

امروز احمد شاه تلگرامی از فرانسه خطاب به مشیر الدوله فرستاد که دومین پیام او به نخست‌وزیر مستعفی بود. احمد شاه ضمن اشاره به تمایل مجلس به ادامه کار مشیر الدوله در دولت نوشت که «وظیفه مخصوصی که در دولت‌خواهی دارید مقتضی است بدون تأمل از استعفای خودتان صرف‌نظر نموده و جدا به ادای تکلیف خدمت به مملکت مداومت نمایید.» در پی این تلگرام دیدار هایی بین مسئولان کشوری با مشیر الدوله صورت گرفت.

روزنامه ایران نوشت که این دیدارها مشیر الدوله را ترغیب کرده که بار دیگر کابینه را تشکیل دهد. ⁽¹⁾

امروز رأی‌گیری در رشت به پایان رسید. صندوق مربوطه در محلی امن نگهداری خواهد شد تا آراء در منطقه رحمت‌آباد و رودبار هم برسد و در ن هایت شمارش آراء برای مشخص شدن نماینده مجلس شورای ملی آغاز گردد. از قیمت ارزاق در رشت هم خبری به ضمیمه این گزارش بود که «برنج صدری صد من 35 تا 40 تومان، آرد 48 تومان، جو کوهی 25 تومان، جو شالی 13 تومان.» ⁽²⁾

وزارت داخله امروز در نامه‌ای به وزارت امور خارجه اطلاع داد که دولت روسیه شوروی از تحویل روستای فیروزه خودداری می‌کند. ⁽³⁾

پیش از این دولت ایران مطابق ماده سوم معاهده با دولت شوروی یک مأمور گمرکی به قصبه فیروزه اعزام داشته، موضوع را کتبا به آن دولت ابلاغ کرده بود، اما عملا از تحویل روستا خودداری می‌شد.

ممتاز الدوله نماینده ایران در ناحیه قفقاز امروز در نامه‌ای توصیه‌آمیز به مسئولان وزارت امور خارجه خواست که با تصویب اعتبار لازم، مقدمات بازگشت فراریان ایران به ناحیه قفقاز- در پی شورش لاهوتی- را فراهم کند چرا که «فراریان مزبور با احسان اللّه خان ⁽⁴⁾

به دنبال آن نیروهای دولتی به جنگل درآمده، رشت را در دست گرفتند.

احسان اللّه خان ابتدا به انزلی و از آنجا هم با کمک شوروی‌ها به باکو رفت.

در آنجا کمیته «انقلاب آزادکننده ایران» را راه انداخت. در مرداد 1301، به رضا خان سردار سپه (وزیر جنگ وقت) نامه نوشت که سلطنت قاجار را براندازد و حکومت جمهوری در ایران برقرار سازد. هرچند مقامات شوروی بدو خشم نمودند و از او خواستند که سکوت کند. گویا در 1306 ش کوشید با رضا شاه مبارزه مسلحانه کند، اما توفیقی به دست نیاورد. پس از آن به نوشتن خاطراتش پرداخت؛ و نیز در فیلم تبلیغاتی شوروی که با نام گیلان قیزی (دختر گیلان) درباره جنبش جنگل ایران ساخته می‌شد، ایفای نقش کرد. در 1315 ش شوروی‌ها از او خواستند که به تابعیت اتحاد جماهیر شوروی درآید اما چون احسان اللّه خان نپذیرفت به تدریج بهانه به دست آنان افتاده، در پی دستگیری برخی ایرانیان، او را هم در 24 آذر 1316 بازداشت کردند. دست داشتن در فعالیتهای ضد شوروی، عاملیت بریتانیا و بعدها آلمان، عضویت در محفل تروتسکی- زینوویف و فعالیت ضد کمینترن و ضد حزب کمونیست ایران موارد اتهامی احسان اللّه خان بود که وی به رغم شکنجه‌های سخت آنها را رد نمود. شورویها وی را برای بازجویی‌های بیشتر از باکو به مسکو فرستادند و در 19 اسفند 1317، اعدام کردند. پس از وقایع شهریور 1320 همسر و فرزندان احسان اللّه خان دوستدار به ایران آمدند. (کیانفر، «احسان اللّه خان»، ...، صص 163- 161).

[تصویر] ممتاز الدوله

خبرگزاری رویتر امروز سخنان سرپرسی سایکس را که در مجمع آسیای مرکزی ایراد کرده بود منعکس کرد. سایکس در این سخنرانی ادعا کرد که ایران از عملیات انگلستان در جنگ جهانی اول بهره‌های فراوانی برده اما اینک افق ایران تیره و تار است زیرا بر ترقی و اصلاح پشت کرده ... امیدوارم ایران به خاطر آورد که منافع و مصالح حقیقی وی منوط و مربوط به استقرار مناسبات دوستانه با انگلستان است. در پی رسیدن خبر این سخنرانی به کشور، روزنامه ایران در نقد آن مطلبی نگاشت و پاسخ مدعیات سرپرسی سایکس را داد. ⁽¹⁾

«رئیس جلسه لرد کارنوک بود و لرد لمینگتون، سر هیو بارنز و ژنرال سرادموند بارو در بحث شرکت جستند. سر ا. بارو درباره سیاست جنگی ما در بین النهرین ارجاعات مهمی ارائه کرد. خصوصا از این جهت که وی شخصا در مراحل اولیه جنگ در این منطقه به عنوان رئیس اداره نظامی دفتر هندوستان درگیر بود. وی اظهار داشت بین النهرین و ایران تأثیر بسزایی در راهبرد جنگ کبیر داشته‌اند. این ترس از اعمال نفوذ مسلمانان بر جبهه هندوستان از طریق ایران و افغانستان بود که باعث شد ما از کوت به تیسفون میل کنیم. سرادموند بارو گفت مطبوعات و مردم این حرکت نابسرانجام را تلاشی برای جبران شکست ما در داردانل تلقی کردند اما وی توانست با اطمینان به حضار اطمینان دهد که مهم‌ترین دغدغه فعلی، اوضاع ایران و تهدید هندوستان است چرا که رویدادهای ایران در دورانی دارند رخ می‌دهند که ما در خود هندوستان دچار خطر ضعف نظامی هستیم. وقتی در مارس 1918 لشکر پنجم ما در جبهه فرانسه شکست سختی از آلمان خورد، ایرانیان گمان کردند که ما از آلمان شکست خواهیم خورد و ازاین‌رو به ما پشت کردند و این امر نشان‌دهنده اهمیت وجهه ما در امور شرق است. به خاطر یک شکست نظامی در دوردست در اروپا، وجهه ما دچار خلل شد و شرقی‌ها داشتند بار دیگر به دور دشمنان ما جمع می‌شدند. اینکه سرپرسی سایکس توانست شیراز، مشهد و بوشهر را با نیروهای اندک خود در آن لحظات بحرانی نگهدارد، اوضاع را کنترل کرد. لکن در بین آن معدود مراکز مقاومت، در کابل امکان بالا گرفتن اوضاع مشابهی وجود داشت. دست کم در شرایط فعلی ما بار دیگر به واسطه تأثیر یک نمایش جنبی حفظ شدیم. آتشی که تهدیدمان می‌کرد فروخفت.» (روزنامه تایمز، مورخ 12 می 1922، ص 9).

جمعه 29 اردیبهشت/ 19 مه 1922/ 21 رمضان 1340

مسیر حرکت تجاری شوروی در ایران «از شمال به سمت جنوب در نظر گرفته شده بود که از ماوراء قفقاز و ماوراء خزر آغاز شده و بنا بود تمام کشور را تا سواحل خلیج فارس دربر بگیرد ... این حرکت چالش تجاری کمونیسم با کاپیتالیسم بود ...

بنا بود کاتالوگهای تجاری همراه با تراکتهای انقلابی توزیع گردند و بلشویسم به صورت یک رود پویای تجاری رو به جلو جریان داشته باشد.» گزارش مفصل سرگرد ب. تمپل وابسته بازرگانی انگلیس در ایران با این جملات آغاز می‌شود.

وی در ادامه به چگونگی ورود گسترش بنگاه تجاری ونشترک اشاره کرد که از اوت 1921 تا می 1922 توانست شعب خود را تا کرمان و شیراز بسط بدهد، و سپس در ارزیابی عملکرد این شرکت نوشت که به لحاظ حجم نتوانسته است به اندازه بزرگی سازمان خود کاری صورت دهد. «همه این خریدها و همه این فروشها روی هم احتمالا نمی‌توانند یک دهم کل ارزش مبادلات انگلستان با ایران در همین دوره را بپوشاند.» تمپل در انتقاد از سازمان متورم و بی‌مهارت ونشترک به تحمیل انحصار تجاری به ایران اشاره کرد که از این رهگذر بازرگانان ایرانی را دشمن خود کرده است. وی با اشاره به این‌که «هم‌اکنون فرانسه، آلمان، ایتالیا، سوئیس و بلژیک کالاهای خود به مقصد ایران را به جای مسیر دریای سیاه از مسیر بین النهرین گسیل می‌دارند نتیجه‌گیری کرد: اکنون به هیچ عنوان دلیلی وجود ندارد که به خاطرش از ایرانیان خواسته شود تا باور کنند در بلشویسم می‌شود نوزایش اقتصادی یافت، و یا آن‌که از جهان خواست تا باور کند که دولت شوروی به عنوان شریک تجاری از همه بهتر است.» ⁽¹⁾

سرپرسی لورن وزیرمختار انگلیس در تهران امروز به کرزن وزیر امور خارجه کشور متبوع خود نوشت که وزیرمختار روسیه به مسکو فراخوانده شد. آن‌گونه که من دریافتم او این دستور را قهرآمیز دریافت کرده است.⁽²⁾

شنبه 30 اردیبهشت 1301/ 20 مه 1922/ 22 رمضان 1340

در پی رسیدن گزارش هایی از دست‌اندازیهای طایفه زلّقی در اطراف کاشان (ر. ک: 20 اردیبهشت) و انعکاس آن از طرف وزارت داخله به وزارت جنگ، امروز وزارت جنگ در نامه‌ای به اصفهان از امیرلشکر جنوب خواست که اقدامات لازم را برای جلوگیری از غارت و چپاول این طایفه در آن نواحی به عمل آورد. ⁽¹⁾

در میان اسناد موجود در بایگانی ملی اسناد انگلیس قراردادی بین شرکت نفت انگلیس و ایران از یک طرف و محمد ناصر خان ایل خان قشقایی از طرف دیگر وجود دارد که با چهار ماده و در ادامه قراردادهای گذشته در چنین روزی منعقد شده است.⁽²⁾احتمالا این همان قراردادی است که مأموران ایرانی از آن آگاهی یافته و در مکاتبات خود به مسئولان وزارت امور خارجه و وزارت داخله منعکس کردند. در این قرارداد خوانین کشکولی تضمین داده‌اند که اسباب مزاحمت برای طرفین این قرارداد یعنی کمپانی نفت جنوب و ایل خانی قشقایی فراهم نکنند.

متن کامل این قرارداد در پاورقی آمده است. اما قرارداد دیگری نیز در سیزده ماده در دست است که با ایل خان یاد شده منعقد گردیده که تاریخ آن نیز مصادف با قرارداد چهار ماده‌ای فوق است. در ماده نهم قرارداد اخیر صراحتا به قراردادی که شرکت نفت انگلیس و ایران با خوانین کشکولی منعقد کرده اشاره شده است. ⁽³⁾

ماده اول: جناب ایل خانی قبول می‌فرماید قرارداد مورخ 22 میزان تخاقوی ایل 1300 را که فیمابین شرکت مذکوره و خوانین کشکولی منعقد گردیده است تصدیق فرماید به شرط اینکه:

اولا خوانین مذکورین جمیع اوامر و تعلیمات جناب ایل خانی را از هر حیث اطاعت و انقیاد کنند و ابدا از اجرای وظایف و ... خودشان نسبت به جناب معظم‌الیه تخلف نورزند.

ثانیا خوانین مذکورین مالیات خود را برحسب قواعدی که میان عشایر خودشان مرعی و معمول است به جناب ایل خانی بپردازند و به هیچ‌وجه از تأدیه آن فروگذار ننمایند.

ثالثا هرگاه از اجرای یکی از آن دو شرط مذکور فوق فروگذار کردند شرکت به هیچ‌وجه از خوانین مذکورین طرفداری نکند.

ماده دوم: جناب ایل خانی تعهد می‌فرماید که مادامی که خوانین مذکورین آن شروط مذکوره را که در ماده اول ذکر شده است کاملا اجرا و مرعی بدارند ایشان نیز در حق خوانین مذکورین التفات و محبت داشته باشند و ایشان را مورد قهر و غضب خود نسازند.

ماده سیم: شرکت تعهد می‌کند که آن صد سه از اسهامی را که برحسب قرارداد مذکور به خوانین کشکولی داده بود به خود جناب ایل خانی بدهد و فقط همان مبلغ ده هزار و ششصد و شصت و هشت تومان را که کمپانی برطبق قرارداد مذکور برای خوانین مذکورین معین کرده بودند به خوانین بپردازند.

ماده چهارم: جناب ایل خانی تعهد می‌کند که خوانین کشکولی نیز شروطی را که در ماده سوم ذکر شده است اطاعت نموده و اسباب تصدیع و زحمت شرکت نشوند.

به تاریخ 22 شهر رمضان المبارک 1340 مطابق 20 ماه می 1922 تحریر شد. این قرارداد که دارای مواد چهارگانه از طرف فرزندی محمد ناصر خان با شرکت نفت انگلیس و ایران بسته شده ممحض و صحیح است.

اسماعیل قشقایی

حقیران این مقاوله را اصالتا از جانب خود و نیابتا از طرف سایر خوانین کشکولی که قرارداد مورخ 22 میزان 1300 را امضا کرده‌اند تصدیق نموده متعهد می‌شویم که نه خودمان و نه ایشان اسباب اشکال و اعتراض برای شرکت و ایل خانی فراهم نیاوریم.

فی 22 رمضان المبارک 1340

چاکر غلامحسین کشکولی چاکر هادی کشکولی

یکشنبه 31 اردیبهشت 1301/ 21 مه 1922/ 23 رمضان 1340

اشاره

روزشمار تاریخ معاصر ایران ج‌2 124 * ملاقات رضا خان با مشیر الدوله .....

امشب رضا خان وزیر جنگ به دیدار مشیر الدوله رفت.

مطبوعات خبر این دیدار را چاپ کردند اما از محتوای گفت‌وگوها آگاهی ندادند. ⁽¹⁾

در بین اوراق موجود در وزارت جنگ نامه‌ای با تاریخ امروز ثبت شده است که در آن آمده «از سفارت دولت علّیه مقیم لندن راپرتی راجع به اسلحه خریداری دولت علّیه از آلمان رسیده؛ مشعر است که وزارت خارجه لندن می‌گوید اگر این اسلحه متعلق به سابق است در حمل آن مانعی نخواهد بود و الا دولت آلمان مطابق قرارداد جدید نمی‌تواند اسلحه جدید بسازد و بفروشد.» ⁽²⁾

احمد خان امیر احمدی رئیس لشکر غرب در تلگرامی از عباس میرزا سالار لشکر حاکم ایالت بروجرد و لرستان خواست که نیروهای خود را برای سرکوب اشرار به همدان بفرستد و یادآور شد که «خود من هم با عده کافی قریبا برای سرکوبی اشرار و خاتمه دادن به وضعیات آنها یک هفته دیگر حرکت خواهم کرد.»⁽³⁾

[تصویر] احمد خان امیراحمدی

[خرداد 1301]

دوشنبه 1 خرداد 1301/ 22 مه 1922/ 24 رمضان 1340

امشب بار دیگر رضا خان وزیر جنگ و مشیر الدوله با یکدیگر دیدار و گفت‌وگو کردند. دیدار آنها در هیأت دولت صورت گرفت و تا نیم ساعت پس از نیمه شب به درازا کشید. ⁽¹⁾«این مذاکرات دایر بر این بود که سردارسپه می‌خواست چند نفر از وزرا را به میل خود به رئیس الوزراء تحمیل کند و این تقاضایی بود که مشیر الدوله نمی‌توانست انجام دهد.» ⁽²⁾

روزنامه اقدام در شماره امروز خود با عنوان «مسبب تزلزل کیست؟ ما و حکومت مشیری» نوشت که حکومت مشیری به اعتقاد بسیاری از مدعیان سیاست پایدار نیست. «جمعی برای آوردن معبود خود مشغول تبلیغات هستند و به هزار وسیله مشروع و نامشروع تشبث جسته‌اند.» این روزنامه با مقصر دانستن طیف اکثریت مجلس به عنوان علت العلل بحران‌های کشور نوشت که «آقای مشیر الدوله که از دزدی و خیانت منزه است از سایرین [منظور نویسنده، قوام السلطنه است] بهتر و مقدم‌تر و لکن مع الاسف انتخاب آقای مشیر الدوله همیشه مقرون به خبط و غلط است. او متصلا حکیم‌باشی هایی را که 99 مرتبه آمده و کاری نکرده‌اند انتخاب می‌کند.» ⁽³⁾

«لایحه سیاسی اسلامی» نام کتابی است نوشته حاج محمد ابراهیم تاجر کاشانی که نسخه‌ای از آن به روزنامه اقدام رسیده و در شماره امروز خود آن را معرفی کرده است. این معرفی ضمن این‌که نویسنده را دین‌دار و اسلام‌پرست می‌خواند مفاد کتاب را یکی از راه های خلاصی ایران از بحران اقتصادی و تیره‌بختی می‌داند.⁽⁴⁾

متعلق به حاج محمد ابراهیم تاجر کاشانی

سه‌شنبه 2 خرداد 1301/ 23 مه 1922/ 25 رمضان 1340

امروز مشیر الدوله با سه نفر از نمایندگان فراکسیونهای اصلاح‌طلب، اقلیت و بی‌طرف دیدار کرد و تصمیم قطعی خود را به استعفا به اطلاع آنها رساند. این در حالی بود که وی در دو روز گذشته در خانه خود به امور اجرایی رسیدگی می‌کرد و دستورهای لازم را به دوایر دولتی صادر می‌نمود. مجلس شورای ملی امشب تصمیم به برپایی جلسه علنی داشت؛ با این گمان که بحران پیش آمده در پی سقوط کابینه رفع شده است، اما پس از شنیدن تصمیم قطعی مشیر الدوله تعدادی از نمایندگان تصمیم گرفتند نزد مشیر الدوله رفته و با او وارد مذاکره شوند. گویا یکی از علل استنکاف وی از پذیرش دوباره نخست‌وزیری دخالت برخی نمایندگان در تعیین اعضاء هیأت دولت بود. نمایندگان می‌خواستند به مشیر الدوله بگویند که دخالتی در تعیین وزراء نخواهند داشت و اعضای کابینه با نظر مستقیم او تعیین خواهد شد.⁽¹⁾دیدار دیروز رضا خان وزیر جنگ با مشیر الدوله را نیز در همین جهت باید ارزیابی کرد. ⁽²⁾

با به تعویق افتادن حقوق نه ماهه کارمندان وزارت عدلیه، آنان امروز دست از کار کشیدند و محاکم عدلیه عملا تعطیل شد. آنها با نوشتن نامه‌ای به رئیس الوزراء خواستار «تساوی در تأدیه حقوق دوایر دولتی و پرداخت حقوق معوقه خود» شدند.⁽³⁾

شرکت «قناعت امروز» در یک اعلان به اطلاع مردم رساند که به دلیل بی‌احترامی هایی که می خانه‌ها در استفاده از نام و شعر خیام، شاعر ایرانی می‌کنند و از آنجا که آثار فکری و قلمی حکیم عمر خیام دینی به گردن حیات ادبی ایران دارد، تأسیس قرائت خانه خیام را در کوچه میرزا محمود اعلام می‌دارد. ⁽⁴⁾

محمد حسن میرزا ولیعهد احمد شاه که همراه او در سفر اروپا به سر می‌برد و چندی قبل به سوی ایران حرکت کرده بود، امروز وارد بصره شد.

[تصویر] نمای عمومی شهر بصره

وی از آنجا راهی محمره (خرمشهر) شده، سپس به بغداد و از بغداد به کرمانشاه، همدان، قزوین و وارد تهران خواهد شد.

«برای احترامات لازمه در ورود و حرکت موکب والاحضرت ولیعهد به ولایات، از مرکز به کلیه حکام عرض راه تعلیمات لازمه صادر شده که مراقبت تامه در اجرای احترامات بنمایند.» ⁽⁵⁾

همچنین از طرف وزارت جنگ به امیرلشکر غرب دستور داده شد با هفت اتومبیلی که از مرکز فرستاده شده به همراه تعدادی از صاحب منصبان ارشد لشکر غرب به قره‌تو برای استقبال بروند.⁽⁶⁾

در پی برکناری رئیس قشون اردبیل وی امروز در نامه‌ای

[تصویر] نفر وسط حبیب اللّه خان شیبانی

«خصوصی و محرمانه» به رضا خان وزیر جنگ شرحی از خدمات نظامی خود در جنگهای مناطق آذربایجان و گیلان نوشت و آن را از تبریز به تهران فرستاد. او که خود را شایسته دریافت مقام سرتیپی می‌دانست نوشت که «متأسفانه نتیجه زحمات و جان‌فشانی فدوی عاید جناب سرتیپ حبیب اللّه خان [شیبانی] گردید و در عوض درجه سرتیپی از همان زمان بنای لجاج و عناد را با فدوی گذاشتند.» او آشفتگی در حسابهای قشون اردبیل را متوجه خود ندانست و یادآور شد «خریداری نخود و لوبیا و کاه و یونجه کار بنده نبود و فدوی مسئولیتهای مهم‌تر داشتم.»

برکناری رئیس قشون اردبیل در پی انحلال و ضمیمه شدن آن به تبریز روی داد. این نظامی که نام خود را در نامه ننوشته و «رئیس سابق قسمت اردبیل» امضاء کرده در پایان می‌نویسد که مرا به تهران احضار کرده‌اند. «توقف در آذربایجان برای فدوی آش دهن‌سوزی نیست ولی همین قدر خاطر مبارک بندگان حضرت اشرف را راپورتا به این نکته متوجه می‌نمایم که وضعیات این صفحه به اندازه‌ای اسباب تأسف و تأثر است که زبان و قلم از تقریر و تحریر آن عاجز می‌باشد.» ⁽¹⁾

امروز عصر بنا بود در میدان توپ خانه تهران گردهم‌آیی صورت گیرد. «قبل از شروع عده‌ای درصدد اغتشاش برآمده و بالاخره میتینگ را به هم زده و جمعیت متفرق شدند.» ⁽²⁾روزنامه اقدام با چاپ این خبر بانیان این گردهم‌آیی و علت آن را یاد نکرد.

در پی غارتهای الوار در منطقه ملایر، روستاییان این منطقه با ایستادگی در برابر غارتگران موفق شدند پس از زدوخورد مقداری از اموال به سرقت رفته را بازپس گیرند. حکومت بروجرد امروز مأموران خود را به منطقه درگیری فرستاد تا اموال غارت شده را که پنج رأس یابو و سه رأس قاطر و مقداری قند بود به بروجرد آورده، تحویل اداره قشونی بدهند تا به صاحب انش مسترد شود. ⁽³⁾

چهارشنبه 3 خرداد 1301/ 24 مه 1922/ 26 رمضان 1340

در پی استنکاف مشیر الدوله از تشکیل دولت جدید، تعدادی از نمایندگان مجلس شورای ملی بنا به تصمیمی که گرفته بودند در نخستین ساعت امروز (نیمه شب) به خانه مشیر الدوله رفتند. مدرس، آشتیانی ⁽¹⁾

[تصویر] میرزا هاشم آشتیانی

میرزا هاشم آشتیانی در دوره پنجم مجلس شورای ملی از حوزه تهران به نمایندگی رسید و در مجلس مؤسسان که در 22 آذر 1304 شروع به کار کرد در مقام نماینده تهران حاضر شد. در همین مجلس سلطنت از سلسله قاجار به پهلوی منتقل گردید. وی در دوره‌های ششم، هفتم و هشتم نیز از حوزه تهران به مجلس راه یافت. پس از دوره هشتم مجلس، ترک سیاست گفته، به کارهای ملکی پرداخت. سرانجام وی در 23 فروردین 1339 در تهران درگذشت و در صحن امام رضا (ع) به خاک سپرده شد.

(گلشن روغنی، «آشتیانی، میرزا هاشم: ...»، صص 195- 192؛ عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و ...، ج 1، ص 22.)

حضور مشیر الدوله در مجلس نیز کارساز نشد و نمایندگان نتوانستند نظر او را برگردانند. این گفت‌وگوها در یک جلسه خصوصی هم ادامه یافت اما نتیجه تغییری نکرد. ⁽³⁾

روزنامه ایران در شماره امروز خود با عنوان «در اطراف کابینه» نوشت که مشیر الدوله در نتیجه اصرار و اعتماد مجلس شورای ملی و نیز تأکیدات شاه پذیرفت که بار دیگر مسئولیت دولت را بپذیرد، اما جدالی که در بیرون برای انتخاب وزراء و ترکیب هیأت دولت وجود دارد، او را از این کار منصرف کرد؛ جدالی که بیشتر از ناحیه افراد غیر مسئول صورت می‌پذیرد. ⁽⁴⁾

لرد کرزن وزیر امور خارجه انگلیس در نامه کوتاهی که امروز به وزیرمختار انگلیس در تهران فرستاد بحران‌های سیاسی پیش آمده برای ایران را یک داوری عالی دانست تا عقل و فهم خود را بازیابد. «ما باید اجازه دهیم آنها با نظم و ترتیب بسیار دقیق از عهده یکدیگر برآیند، اما نباید کوچکترین نگرانی از خودمان نشان دهیم. روزی ایران دوباره به سراغ بریتانیا خواهد آمد.» ⁽⁵⁾

[تصویر] لرد کرزن

عصر امروز رضا خان وزیر جنگ در دربار، محل تشکیل هیأت دولت، حاضر شد و در یک ساعتی که آن‌جا بود «تعلیماتی که لازم بود به وزارت خانه‌ها صادر و مراجعت کردند.» ⁽¹⁾

برطبق گزارشهای رسیده تجارت خانه «روج» در مشهدسر حمل‌ونقل برنج را با کشتی، اختصاص به خود داده و تجار این منطقه به دلیل انحصار تجارت «شکایت‌های مفصل نموده و انتظار جواب دارند.» ⁽²⁾

پست قزوین به تبریز که پیش از این در اختیار برادران رودمتکین بود و با شیوه کنترات خصوصی اداره می‌شد، شاکیان زیادی داشت که عمدتا مربوط به تعویق حرکت پیک‌ها بود. از این رهگذر لطمه قابل توجهی به تجارت این منطقه وارد می‌شد. برطبق تصمیمی که گرفته شد قرارداد کنترات برادران رودمتکین لغو و اداره حمل‌ونقل پست به عهده اداره پست ایران محول گردید. «به قرار اطلاع واصله حمل‌ونقل پستهای آن خط بالنسبه تحت انتظام درآورده شده است.» ⁽³⁾

مشاور الممالک نماینده فوق العاده ایران در دربار مسکو که قرار بود به ایران بازگردد، به دلیل سقوط کابینه و استعفای مشیر الدوله در مسکو متوقف، و منتظر است پس از تشکیل دولت و گرفتن دستور تازه راهی ایران شود. ⁽⁴⁾

کمبود ارزاق و کالاهای مصرفی در عشق‌آباد موجب شده که اتباع ایرانی و مأمورین سیاسی دولت ایران در آن منطقه در تنگی معیشت بسر برند. از طرف کنسول دولت ایران در عشق‌آباد به وزارت امور خارجه پیشنهاد شده که نظر به گرانی و کمیابی آذوقه و عسرت کارمندان کنسولگری «هر ماه صد پوط آرد و سایر اجناس لازمه در مقابل وجه برای قونسولگری آنجا اختصاص دهند.

مراتب از وزارت امور خارجه به وزارت مالیه اطلاع داده شده که به همین ترتیب اجازه خروج از سرحد صادر نمایند.

از وزارت مالیه نیز به اداره کل گمرکات حکم لازم صادر شد.» ⁽⁵⁾

ناظم العداله که در تبریز مسئول ارزاق بود و متهم شده بود که در کمبود ارزاق نقش داشته و هنگام دستگیری سردار عشایر، او نیز دستگیر شد، پس از مدتی حبس با گرفتن ضمانت آزاد گردید. شترداران و مکاری هایی که از او شکایت کرده، او را متهم به گرفتن رشوه کرده بودند به دلیل عدم ارائه مدرک قابل قبول نتوانستند اتهام او را به اثبات برسانند در ن هایت پرونده او به دادگاه شرع احاله شد که رسیدگی شود.

شکایاتی هم از طرف ادارات مالیات غیرمستقیم و بلدیه تبریز از ناظم العداله شده بود که مقرر گردید مجلسی از رؤسای دوایر در اداره مالیه تشکیل شود و به اتهامات او رسیدگی کند. ⁽⁶⁾

روزنامه اتحاد در شماره امروز خود نوشت که مفخم الدوله به عنوان وزیرمختار ایران در دربار باب عالی وارد اسلامبول شده و سفارت را تحویل گرفته است. ⁽⁷⁾

روزنامه اقدام سرمقاله امروز خود را به خبر رفتن روتشتین وزیرمختار روسیه شوروی در ایران اختصاص داد و با واکاوی گذشته او در روسیه و دیگر کشورها، او را شخصیتی حلیم و صبور معرفی کرد که در زمان مسئولیت خود در ایران خدمات شایانی به دولت متبوع خود کرد. وی بازی سیاسی روسیه را در ایران رو، و بازی سیاسی انگلستان در ایران را زیرکانه و پنهانی توصیف کرد. «میان سیاست ساویت [شوروی] هرقدر هم انقلابی یا مسالمت‌آمیز باشد و سیاست انگلیس هرقدر با خدعه و متانت باشد ابدا تفاوتی نیست. مابین سفیر انگلیس و سفیر ساویت هرکه و هرچه باشد ابدا فرق نمی‌گذاریم و ضرر آنها نسبت به ایران بلکه برای تمام ملل ضعیفه متساوی است.» ⁽⁸⁾

در پی گرانی گوشت در شهر مشهد بنا به دستور والی ایالت و جهت رفاه عامه، اداره بلدیه قصابها را در بلدیه گردهم آورد و به آنها گفته شد که در فصل فراوانی گوسفند، فروش گوشت یک من هشت قران ظلم فاحشی است که در حق مردم روا می‌دارید؛ این قیمت باید به یک من تبریز دو قران کاهش یابد.

ازاین‌رو قیمت گوشت یک من شش قران در مشهد به فروش می‌رسد. ⁽⁹⁾

بنا به گزارش مأموران سیاسی انگلیس در ایران، امروز سرهنگ میرزا علی خان با یک نیروی چهارصد نفری به افراد سید جلال حمله کرده، نه ساعت با آنان جنگیده است. در حال حضار تمام قایقهای موجود در مرداب انزلی برای حمل‌ونقل نیروهای نظامی ضبط شده‌اند. سید جلال از روشهای جنگی میرزا کوچک خان استفاده می‌کند و ضمنا از کمکهای سردار مقتدر نیز برخوردار است. ⁽¹⁰⁾سید جلال که در تهران زندانی بود، پس از فرار به گیلان رفته، همراه با عده‌ای از هواداران خود در جنگل پناه گرفت. نیروهای دولت از همان زمان برای مقابله با او به حوالی محل اقامت او رفتند. ⁽¹¹⁾همین منبع می‌افزاید که سید جلال حدود دویست مرد جنگی در اختیار دارد.

پنج‌شنبه 4 خرداد 1301/ 25 مه 1922/ 27 رمضان 1340

وزارت داخله امروز در تلگرافی به عباس میرزا سالار لشکر حاکم بروجرد و لرستان و نهاوند نوشت که بنابر اطلاعات رسیده یک انگلیسی به نام کاپیتان بوایل در منطقه لرستان میان عشایر مشغول تبلیغات، حتی تقسیم اسلحه است. «اطلاعات آن حکومت جلیله در این خصوص از چه قرار است و این اخبار تا چه حد صحت دارد؟» وزارت داخله در این تلگراف درخواست کرد تحقیقات کاملی در این مورد صورت گیرد و فوری اطلاع داده شود. ⁽¹⁾

بنابر دستور دولت مقرر شده بود از هر پوط برنجی که از انزلی به روسیه شوروی حمل می‌شود، پنج شاهی بابت معارف گرفته شود. اتباع روس از پرداخت این مبلغ امتناع می‌کردند. با پی‌گیریهای وزارت امور خارجه ایران و مذاکرات با سفارت دولت جمهوری روسیه توافق شد که این قانون اجرا شود و «موقع خروج برنج از سرحد پوطی پنج شاهی را بپردازند.»⁽²⁾

انتخابات تهران برای کامل شدن نمایندگان خود نیازمند دو هزار تومان بود تا هزینه برگزاری انتخابات شود. انتخاب دو تن از نمایندگان به همین جهت عقب افتاده بود. در آخرین تصمیمی که گرفته شد بنا شد وزارت داخله در این خصوص اقدام کند و پس از پایان ماه مبارک رمضان مبلغ یادشده را به حکومت تهران بپردازد تا انتخاب نمایندگان باقی مانده آغاز شود. ⁽³⁾

به دنبال گزارشهای متعددی که از موضوع مهاجرت اتباع بین النهرین و غیره به خاک ایران می‌رسید، وزارت امور خارجه کارگزار کرمانشاه را مأمور کرده بود درباره این مسئله تحقیق کرده، گزارش بدهد. او با گرفتن این مأموریت راهی مرزهای غربی شد تا گزارشی تهیه کند. وی پس از مدتی از گذشت این مأموریت، امروز گزارش مربوطه را آماده و به وزارت امور خارجه فرستاد.⁽⁴⁾

امروز عده‌ای از اهالی کردمحله به طایفه جعفربایی حمله کرده، دو نفر آنها را به قتل رسانده، دو نفر را به اسارت گرفته و 47 گاومیش را نیز دزدیده، با خود بردند. ⁽⁵⁾

در پی واگذار نکردن روستای فیروزه به ایران، که دولت روسیه شوروی طبق قرارداد فیمابین باید آن را تحویل می‌داد، ایران امروز در اعتراض شدیدی به دولت یادشده تقاضا کرد روستای فیروزه تخلیه شود. وزارت مالیه ایران در 18 اردیبهشت به وزارت امور خارجه اطلاع داده بود که مأمورین شوروی از تحویل روستای فیروزه استنکاف می‌ورزند. ⁽⁶⁾غیر از روستای فیروزه، آشوراده نیز چنین وضعیتی داشت. روزنامه اتحاد این خبر را در قالب دستور ایران به نماینده فوق العاده خود در مسکو یاد کرد که در حین مذاکرات این موضوع را نیز یادآوری کند. ظاهرا این مذاکرات حسن اثر داشته و مقامات روسیه شوروی وعده دادند «به زودی احکام مؤکده برای تحویل دادن آنجا به نماینده دولت ایران صادر نمایند.» ⁽⁷⁾

در پی ادامه استقرار امنیه در راه های کشور، روزنامه ایران در شماره امروز خود خبر داد که خط زنجان به گردنه سقز، خط قزوین از سیاه‌دهن تا زنجان، خط زنجان به منجیل، خط زنجان به گروس، خط زنجان به میانه، خط زنجان به کژن، خط آوه به

قصرشیرین، خط مشهد به تربت و خط قوچان صاحب پاسگاه های امنیه شده است. همچنین از طرف اداره کل امنیه دستورهای موقتی برای تنظیم امور این نیرو به همه نواحی صادر شده تا نظامنامه مفصل آن متعاقبا ابلاغ شود.⁽¹⁾

پس از دستگیری سردار عشایر قراچه‌داغی توسط والی آذربایجان و تسلیم سلاح‌های او، گزارش هایی از وجود تجهیزات نظامی بیشتر در محل سیطره سردار عشایر، آبخواره، می‌رسید. طبق گزارشهای رسیده از مأموران ایالتی آذربایجان پس از تحقیقات و جست‌وجوهای بیشتر در آبخواره، یکصد و سی هزار فشنگ «از ذخیره تحت الارضی به دست آورده‌اند که امر شده است کلیه را تحویل نظامیان بدهند و از طرف ایالت تأکید شده است که جدا تفتیش نموده و کلیه اسلحه و مهمات مخفی را به دست آورده راپرت دهند.» ⁽²⁾

پس از اقداماتی که برای وصول مالیات آن دسته از افرادی که مالیات خود را پرداخت نکرده بودند، صورت گرفت و نتیجه‌ای دربر نداشت، امروز بار دیگر کمیسیونی مرکب از رؤسای دوایر وزارت مالیه در آن وزارت خانه تشکیل گردید که اقدامات تازه‌تری برای وصول مالیات از مؤدیان صورت پذیرد. ⁽³⁾

براساس اخبار رسیده از تبریز، امشب نظامیان در اوچ‌دره اردبیل با افرادی از طایفه ناآرام قوچه‌بیگلو ⁽⁴⁾

[تصویر] شاهسونها

بعدها تیره بزرگتر قوجابیگلو بار دیگر نیز دچار انشعاب گردید. از این انشعاب دو تیره جور و غلو به وجود آمد. تمام سرزمین‌های میان ساری قامیش تا دره‌یوت تحت قلمرو سردار بیگ بود. سردار بیگ از دهه 1890 م/ 1270 ش به بعد تاخت‌وتازهای غارتگرانه خود را به نواحی مرزی روسیه و قلمرو ایران گسترش داد. از جمله اقدامات امیر نظام در این دوره برای کاهش قدرت قوجابیگلو، ایجاد تعادل قدرت در طوایف شاهسون بود. بنا به گزارشی عشایر شاهسون در 1907 م/ 6- 1285 ش توسط کردها از مراتع اطراف میاندوآب بیرون رانده شدند. مطابق نوشته تیگرانف، سردار بیگ در 1903 م/ 2- 1281 ش بر 500 خانوار قوجابیگلو ریاست می‌کرد. تیره عیسی‌لو نیز مجموعا 150 خانوار بودند. عیسی‌لو در مخالفت با قوجابیگلو همواره برای سرکوب شورشها و طوایف راهزن نیرو در اختیار دولت قرار می‌داد. اما عدم تشویق و پاداش‌دهی دولت موجب سرخوردگی و دلسردی آنان شد. (تاپر، تاریخ سیاسی اجتماعی شاهسون‌های مغان، صص 433- 431؛ دایره المعارف فارسی، ج 2، ص 2090.)

بنابر گزارشهای رسیده از گروس امروز سید طه و نیرو هایش به روستای قزل‌کوه در نزدیکی صائین‌قلعه آمده و در آنجا توقف کردند، اما پس از شنیدن خبر فتوحات قوای دولتی در ناحیه شرف خانه و این‌که 600 نفر از نیروهای سیمیتقو تلف شده‌اند، مقاومت خود را بی‌حاصل دیده از آن منطقه عقب‌نشینی کردند. ⁽⁶⁾اما در گزارشهای دیگری که دقیق‌تر است، می‌خوانیم که امروز دو اردو به طرف ساوجبلاغ حرکت کرد. این دو اردو یکی در قراویرن و میاندوآب و دیگری در صائین‌قلعه که ریاست آنها با خالو قربان، حاجی سطوت السلطنه و ماژور نصر اللّه خان است، برای دفع اسماعیل آقا سیمیتقو حرکت کردند. ⁽⁷⁾

جمعه 5 خرداد 1301/ 26 مه 1922/ 28 رمضان 1340

روزنامه ایران در سرمقاله امروز خود با عنوان «تجارت خارجی ایران» بنابر آمار گمرکات اعلام کرد که مجموع واردات و صادرات سال 1299، 61 میلیون و 972 هزار تومان (شامل 48 میلیون و 230 هزار تومان واردات و 13 میلیون و 736 هزار تومان صادرات) بوده است که به نسبت سال 1292 یک سال پیش از جنگ جهانی اول بسیار کاهش یافته است. در سال 1292 تجارت خارجی ایران شامل واردات و صادرات معادل 108 میلیون و 503 هزار تومان بوده است. نویسنده با ذکر این رقم نوشت که سال به سال از حجم تجارت خارجی ایران کاسته شده و پریشانی امروز کشور مربوط به همین وضعیت کساد اقتصادی است. نویسنده تأثیرات جنگ را در کاهش این ارقام دخیل دانست و در پایان این سئوال را مطرح کرد که «آیا باز هم موقع آن نرسیده است که از زمامداران محبوب خودمان که با یک عالم منت زمام و مهام مملکت را هریک به نوبت خود در دست می‌گیرند سئوال نماییم که در زمینه اصلاحات اقتصادی چه قدم هایی برداشته و یا در نظر دارند که بردارند؟» ⁽¹⁾

شکایت و تظلمهای بازرگانان ایرانی در ناحیه قفقاز همچنان ادامه دارد. بنابر گزارشهای رسیده تجار ایرانی از فرط رکود اقتصادی تمایل به ترک شغل خود پیدا کرده‌اند. دولت نیز «پس از تظلمات مکرره ... تعلیمات فوری و مؤکده به نماینده ایران در مسکو صادر کرده» و برطبق اخبار به دست آمده مذاکرات ضروری برای رفع محذورات پدید آمده با مسئولان روسیه شوروی صورت گرفته است. ⁽²⁾

وزارت داخله امروز در تلگرافی به عباس میرزا سالار لشکر نوشت که سالار ناصر زند به دلیل ورود به مناسبات آن ناحیه توان خدمتگزاری به دولت را دارد. در این تلگراف مشخصا پیشنهاد شده بود که او می‌تواند نیابت حکومت لرستان و تنظیم امور طوایف را به عهده بگیرد. «پس از وصول جواب سریعا از تهران به طرف بروجرد عزیمت و با دریافت تعلیمات از حکومت جلیله به انجام خدمات شروع و رضایت حضرت اشرف والا را جلب خواهند کرد.» ⁽³⁾

سید حسن تقی‌زاده رئیس هیأت اعزامی به مسکو که برای انعقاد قراردادهای تجاری راهی پایتخت روسیه شوروی شده بود، مشغول مذاکره با همتای روسی خود است. همچنین ممتاز الدوله رئیس هیأت اعزامی به تفلیس دستور یافت پس از رایزنیهای اقتصادی خود در آن منطقه راهی آنکارا شود. ⁽⁴⁾

امروز رئیس ارکان حرب کل قشون به رئیس ارکان حرب لشکر جنوب اطلاع داد که پیرو تقاضای آن لشکر در گرفتن نیرو به تناسب نفرات تعیین شده برای آن لشکر «از هر کجا مایل باشند می‌توانند استخدام نمایند.» ⁽⁵⁾

دو انتصاب جدید در امور مربوط به خالصجات صورت گرفت که یکی از آنها مربوط به «علوی‌زاده» مدیر جریده «خلق» بود که به سمت منشی خالصجات منصوب شد و دیگری «اعتضاد دفتر» که مسئولیت خالصجات تهران را به عهده گرفت. ⁽⁶⁾

بنابر گزارشهای رسیده از تبریز از طرف ایالت آذربایجان و

اداره نظمیه برای جمع‌آوری اموال غارت شده شهر اقداماتی صورت گرفته، مقداری از این اموال در اداره نظمیه جمع شد.

«چون صاحب انش معلوم نبوده‌اند از طرف ایالت اعلانی در شهر منتشر شده که صاحب ان اموال به اداره نظمیه رفته، نشانی داده، اموال خود را مأخوذ کنند.» ⁽¹⁾

سردار ناصر حاکم مراغه در تلگرافی به ایالت آذربایجان خبر داد که امروز به میاندوآب رسیدم. ساوجبلاغ به تصرف نیروهای دولتی درآمده و امید است تمام اشرار [سیمیتقو و یارانش] به جزای کارهای خود برسند و موفقیت کامل به دست آید.⁽²⁾

[تصویر] نمایی از منطقه ساوجبلاغ

در پی آمارگیری از محلات مختلف تهران، احصاییه ناحیه قنات‌آباد به پایان رسید. جمعیت آن منطقه تقریبا 25000 نفر، تعداد خانه 3600 باب و تعداد خانوار 5032 است. «از قرار معلوم تا هفته آتیه احصائیه نواحی حسن آباد و شهر نو هم به اتمام خواهد رسید.» ⁽³⁾

بنا به گزارشهای رسیده از استرآباد، ترکمانانی که در آن منطقه به یکه‌تازی و شرارت مشغول بودند این بار نیز در شهر و اطراف استرآباد در کار غارت اموال اهالی هستند «و اهالی به واسطه شلیک‌های تفنگ بی‌اندازه متوحش هستند و حکومت هم به هیچ‌وجه از عهده جلوگیری برنمی‌آید.» ⁽⁴⁾

براساس گزارشهای رسیده از خراسان، گروهی از اتباع روسیه شوروی به ایران پناهنده شده، می‌گویند که اگر ما را به دولت شوروی تحویل دهید تیرباران خواهند کرد. «از مرکز به ایالت خراسان تعلیمات داده شد که آنها را پناه داده و وسایل آسایش و راحتی آنها را فراهم نمایند.» ⁽⁵⁾

به دنبال تعطیلی محاکم و دوایر وزارت عدلیه که با اعتصاب کارکنان آن وزارت خانه صورت گرفت (ر. ک: 2 خرداد) امروز رضا خان وزیر جنگ که عملا اداره دولت را به عهده گرفته بود، معاون وزارت عدلیه را فراخواند تا برای رفع بحران وزارت عدلیه چاره کند. در پی این دیدار معاون وزارت عدلیه با رؤسای دوایر دیدار کرد و وعده داد که به زودی دو ماه حقوق از حقوق‌های معوقه آنها را پرداخت خواهند کرد. این وعده مورد پذیرش قرار گرفته، کارکنان مشغول کار شدند. ⁽⁶⁾

قراسورانهای استرآباد به دلیل پرداخت نشدن حقوق‌شان در تلگراف خانه آن شهر متحصن شده بودند. طی دستوری که به اداره مالیه استرآباد داده شد، مقرر گردید مبلغ ده هزار تومان برای پرداخت حقوق آنها تخصیص داده شود. ⁽⁷⁾

امروز نیرویی متشکل از 360 سوار و 300 پیاده برای مقابله با سید جلال، از قزوین راهی شمال کشور شد. نیروهای اعزامی مجهز به چندین قبضه مسلسل هستند. ⁽⁸⁾سید جلال در این زمان چندین روستا را تصرف کرده، بر جنوب غربی مرداب انزلی مسلط بود.

امروز سفیر ایالات متحده امریکا در پاریس به افتخار شاه ایران، احمد شاه، میهمانی داد و احمد شاه در ضیافت شام سفیر شرکت کرد. ⁽⁹⁾

شنبه 6 خرداد 1301/ 27 مه 1922/ 29 رمضان 1340

نمایندگان دولت انگلیس در ایران در میان گزارش‌های ارسالی خود به کشورشان نوشتند که امروز نیروهای دولتی در ساوجبلاغ متحمل شکست سختی شده‌اند. سید طه در رأس یک نیروی چهارصد نفری از کردها پس از حمله به بوکان به شورشیان مستقر در ساوجبلاغ پیوسته است. در این درگیریها خالو قربان 1⁽¹⁾

پس از این خیانت، خالو قربان از سوی رضا خان به درجه سرهنگی رسید و به سالار مظفر و سالار منصور ملقب گردید و علاوه بر انتصاب به حکومت انزلی، مبلغ سی هزار تومان پول نقره به عنوان پیشکش دریافت نمود. اگرچه سر میرزا کوچک خان را رضا اسکستانی از بدن جدا کرد ولی بنا به تحریر همه تاریخ‌نگاران جنگل، خالو قربان به منظور ابراز صمیمیت به رضا خان سر بریده میرزا را به تهران برد و به رضا خان میرپنج تحویل داد.

سردارسپه پس از اینکه به خالو قربان درجه سرهنگی داد، سایر سرداران کرد را هم صاحب درجات نظامی کرد و همه را به جنگ با اسماعیل آقا سیمیتقو به آذربایجان فرستاد. کریم خان کرد که روزگاری در رشت حکومت داشت و از عمل خالو قربان نیز در تسلیم شدن به قوای دولت ناراضی بود سرانجام در یکی از روزهای نبرد با قوای سیمیتقو با یادآوری خاطرات دوران حکمرانیش در رشت و مقایسه آن با این ایام از فرط عصبانیت خالو قربان را مورد حمله قرار داده و به قتل رسانید. (شایسته، نهضت جنگل از آغاز تا فرجام، صص 64- 62؛ فورتسکیو، ل. سی.، رجال تهران و برخی ولایات ...، ص 99).