جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 11
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1327 -
عنوان و نام پديدآور: جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى؛ تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه مركز حقايق اسلامى.
مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1395 -
مشخصات ظاهرى: ج 11.
شابك: ج.1:978-600-5348-21-7؛ ج.2:978-600-5348-42-2؛.
ج.3:978-600-5348-61-3؛ ج.4:978-600-5348-69-9؛.
ج.5: 978-600-5348-77-4؛ ج.6:978-600-5348-90-3؛.
ج.7: 978-600-8518-00-6؛ ج.8:978-600-8518-01-3؛.
ج.9: 978-600-8518-06-8؛.
وضعيت فهرست نويسى:فيپا
يادداشت: ص.ع لاتينى شده:Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamati wal Imam principles of Imamat.
يادداشت: ج.2 (چاپ اول: 1390).
يادداشت: ج.3 (چاپ اول: 1390).
يادداشت: ج.4 (چاپ اول: 1391).
يادداشت: ج.5 (چاپ اول: 1392).
يادداشت: ج.6 (چاپ اول: 1393) (فيپا).
يادداشت: ج.7 (چاپ اول: 1395) (فيپا).
يادداشت: ج.8 (چاپ اول: 1395) (فيپا).
يادداشت: ج.9 (چاپ اول: 1396) (فيپا).
يادداشت: ج.10 (چاپ اول: 1396) (فيپا).
يادداشت: ج.11 (چاپ اول: 1396) (فيپا).
يادداشت: كتابنامه.
مندرجات: ج.1. مقدمات - مبانى.- ج.2. مبانى - ادله.- ج.3. ادله امامت.- ج.4. آيات امامت (آيات مودت - آيات غدير).- ج.5. ادامه آيات امامت.- ج.6.ادامه آيات امامت - عدم تحريف قرآن.- ج.7. حديث غدير - حديث يوم الدار.- ج.8. حديث ثقلين - حديث منزلت.- ج.9. حديث مدينة العلم، طير و رايت.- ج.10. حديث تشبيه، سفينه و نور.- ج.11. ادامه ادله افضليّت .-
موضوع: امامت
موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت
موضوع: احاديث اهل سنّت
شناسه افزوده: انتشارات الحقايق
رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP
رده بندى ديويى: 45 / 297
شماره كتابشناسى ملى: 2104579
نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 11
مؤلّف: آيت اللّه سيّد على حسينى ميلانى
تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق
ناشر: انتشارات الحقايق
شمارگان: 1000
نوبت چاپ: يكم - 1397
قيمت: 260000 ريال
چاپ: وفا
شابك: 6 - 13 - 8518 - 600 - 978
978 - 600 - 8518 - 13 - 6
حقوق چاپ محفوظ است
مراكز پخش:
قم: تلفن: 37837320-025 و 37842682-025
تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)
تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021
مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)،
تلفن: 32242262-051 09151199486
اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031
نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org - پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org - سامانه پيام كوتاه: 10001414
تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری
جلد يازدهم
ادامه ادلّه افضليّت
بسم الله الرحمن الرحیم
اميرالمؤمنين دارنده بيشترين فضايل
ابن تيميه و انكار كثرت فضايل اميرالمؤمنين... 24
روايات ابن مسعود در افضليت مطلق اميرالمؤمنين... 25
دشمنى متعصبان با نقل فضايل اميرالمؤمنين... 28
حديث سدّ الأبواب
راويان از صحابه... 35
راويان در طىّ قرون متمادى... 36
متن روايات... 37
1 - روايت به نقل از احمد بن حنبل... 37
2 - روايت به نقل از محمد بن عيسى ترمذى... 41
3 - روايت به نقل از ابوعبدالرحمان نسائى... 42
4 - روايت به نقل از حاكم نيشابورى... 44
5 - روايت دوم به نقل از حاكم نيشابورى... 45
6 - روايت به نقل از ابن ابى عاصم... 46
7 - روايت به نقل از نسائى... 47
تحريف حديث سد الابواب... 48
حديث خوخه به روايت بخارى... 49
حديث خوخه به روايت مسلم... 52
تحليل و نقد روايات بخارى و مسلم... 53
بررسى سند حديث «خوخه» به روايت بخارى و مسلم... 56
بررسى سند حديث خوخه به روايت ابن عبّاس... 57
بررسى سند حديث خوخه به روايت ابوسعيد خدرى... 63
نگاهى كوتاه به شرح حال اسماعيل بن ابى اويس... 76
شرح حال فليح بن سليمان... 78
جمع بندى... 135
حديث برادرى با پيامبر
پيشينه تاريخى برادرى در اسلام... 139
بررسى حديث مؤاخات... 142
حديث يكم... 142
حديث دوم... 144
حديث سوم... 145
حديث چهارم... 146
حديث پنجم... 146
حديث ششم... 147
حديث هفتم... 148
حديث هشتم... 149
حديث نهم... 150
حديث دهم... 151
حديث يازدهم... 152
بررسى دلالت حديث مؤاخات... 154
ابن تيميه و انكار اخوت پيامبر و اميرالمؤمنين!... 154
نخستين مسلمان
راويان و ناقلان حديث... 163
روايت به نقل از عبداللّه ابن عباس... 166
حديث يكم و دوم... 167
حديث سوم... 168
روايت به نقل از سلمان فارسى... 170
روايت به نقل از بريده اسلمى... 171
روايت به نقل از سعد بن ابى وقاص... 172
روايت به نقل از عفيف كندى... 174
روايت به نقل از زيد بن ارقم... 177
روايت به نقل از ابورافع... 178
روايت به نقل از مالك بن حويرث... 179
روايت به نقل از معقل بن يسار مزنى... 180
روايت به نقل از ابوموسى اشعرى... 181
روايت به نقل از انس بن مالك... 182
روايت به نقل از عبدالرحمان بن عوف... 183
روايت به نقل از ابومرازم يعلى بن مرّه... 183
گزارشى از اعتبار روايات پيش گفته... 185
پيشگامى اسلام اميرالمؤمنين در كلام تابعان... 186
1 - حسن بصرى... 186
عبدالرزاق... 187
معمر بن راشد... 187
قتاده... 189
حسن بصرى... 190
2 - سعيد بن جبير... 191
3 - محمد بن ابى بكر... 191
4 - محمد بن كعب قرظى... 192
5 - معاذه عدويه... 193
6 - محمد بن سلام جمحى... 193
محمد بن حسن بن يعقوب... 194
ابوالعباس احمد بن يحيى ثعلب... 195
7 - محمد بن سلام... 196
8 - محمد بن عبداللّه بن حسن مثنى... 198
پيشگامى اسلام اميرالمؤمنين در كلام بزرگان اهل سنت... 199
حاكم نيشابورى [م 405]... 200
ابونعيم اصفهانى [م 430]... 200
ابن عبدالبر [م 463]... 201
ابن ابى الحديد [م 655]... 202
حسن بن عمر بن حبيب [م 779]... 202
زين الدين عراقى [م 806]... 202
بدرالدين عينى [م 855]... 203
حلبى [م 1044]... 204
روايات مخالف با تقدم اسلام ابوبكر... 204
1 . روايت سعد ابى وقاص در رد تقدم اسلام ابوبكر... 205
تصحيح روايت از سوى سيوطى... 206
2 . روايت طبرى در نفى تقدم اسلام ابوبكر... 206
بهانه هاى ابن كثير بر روايت طبرى... 207
3 . عايشه: پدرم چهارمين مسلمان... 208
4 . روايت محمد بن حنفيه در نفى تقدم اسلام ابوبكر... 209
بررسى اسناد روايات نافى تقدم اسلام ابى بكر... 210
بررسى سند روايت طبرى... 210
جايگاه اسلام ابوبكر در منابع تاريخى... 216
سخن بلاذرى... 216
نخستين مؤمن
روايت به نقل از ابن عباس... 226
روايت به نقل از ابوسعيد خدرى... 229
روايت به نقل از معاذ بن جبل... 230
روايت به نقل از عمر بن خطاب... 231
روايت به نقل از عبداللّه بن مسعود... 232
روايت به نقل از عمرو بن حمق خزاعى... 234
روايت به نقل از معاويه بن ابى سفيان... 234
بررسى اعتبار روايات... 235
روايات معارض... 236
روايت عايشه... 236
بررسى سند روايت... 237
اسحاق بن يحيى... 237
پيشگامى ايمان اميرالمؤمنين در كلام تابعان... 238
روايت معاذه عدويه... 238
روايت عبداللّه بن هاشم بن عتبه مرقال... 239
روايت ابن شهاب زهرى... 240
روايت امام محمد باقر عليه السلام... 240
روايت عبداللّه بن خباب... 241
نخستين نمازگزار
روايت به نقل از زيد بن ارقم... 245
روايت به نقل از انس بن مالك... 246
روايت به نقل از عبداللّه بن عباس... 247
روايت به نقل از ابورافع... 249
روايت به نقل از خباب بن ارت... 250
روايت به نقل از جابر بن عبداللّه انصارى... 251
روايت به نقل از حذيفه بن يمان... 251
روايت به نقل از ابوايوب انصارى... 252
بررسى سندى روايات... 253
روايات معارض... 253
روايت ابن عباس... 254
بررسى سند روايت... 255
هيثم بن عدى بن عبدالرحمان... 255
مجالد بن سعيد بن عمير همدانى... 257
روايت به نقل از زيد بن ارقم... 261
«اول من صلّى» بودن اميرالمؤمنين در كلام تابعان... 262
روايت حبه عرنى... 263
روايت حسن بصرى... 264
روايت مجاهد... 266
روايت محمد بن منكدر، ربيعه بن فروخ و ابوحازم مدنى... 266
مالك اشتر نخعى... 267
عالم ترين مردم
1 - حديث مدينه العلم... 274
2 - حديث دارالحكمه... 275
3 - تصريح پيامبر به اعلم بودن اميرالمؤمنين... 276
4 - على داورترين مردم... 279
5 - ازدواج حضرت زهرا با عالم ترين فرد امت... 282
6 - حديث «سلونى قبل أن تفقدونى»... 284
رسوايى ابراهيم بن هشام بن اسماعيل... 286
7 - اعتراف عمر به اعلميت اميرالمؤمنين... 294
8 - اقرار ابن عباس به علم اميرالمؤمنين... 296
9 - گفتگوى ابن عباس و معاويه در فضل اميرالمؤمنين... 300
10 - علاقه معاويه به دانش اميرالمؤمنين... 301
11 - عايشه و اقرار به اعلميت اميرالمؤمنين... 303
12 - تصريح عطاء بر اعلميت اميرالمؤمنين... 304
13 - رجوع بزرگان اصحاب به اميرالمؤمنين در معضلات... 305
سخن شافعى در رجوع صحابه به اميرالمؤمنين... 305
كلام نووى و كرمانى در رجوع صحابه به اميرالمؤمنين... 306
ابن ابى الحديد و توصيف اميرالمؤمنين... 306
جهل ابوبكر و ديگر خلفا در مسائل علمى... 311
برترى ابوهريره، حتى از ابوبكر!... 313
برترى اُبى و ابوموسى از عمر... 314
باز ماندن ابوبكر از پاسخ به يهودى... 316
جهل ابوبكر به معناى واژه كلاله... 318
جهل ابوبكر به ميراث مادر بزرگان... 319
نادرستى اعتقاد ابوبكر درباره خداوند... 321
جهل خليفه دوم عمر بن خطاب... 321
عادل ترين مردم
اهميت شرط عدالت امام در ميان اهل سنت... 327
اميرمؤمنان و عقيل... 330
بى عدالتى ابوبكر در مجازات خالد بن وليد... 338
توجيهات شگفت اهل سنت در جنايت خالد!... 348
ناراضيان از حكومت اميرالمؤمنين... 354
شجاع ترين مردم
اهميت شرط شجاعت امام نزد اهل سنت... 359
شجاعت اميرالمؤمنين در جنگ بدر... 368
شجاعت اميرالمؤمنين در جنگ احد... 371
بررسى سند روايت... 372
محمد بن مثنى بن عبيد بن قيس بن دينار... 372
محمد بن مروان بن قدامه... 372
عمارة ابن أبى حفصة نابت... 373
عكرمه... 373
فرار ابوبكر در جنگ احد... 378
شجاعت اميرالمؤمنين در جنگ احزاب... 381
شجاعت اميرالمؤمنين و فرار ابوبكر و عمر در جنگ خيبر... 384
توجيه عجيب شجاعت ابوبكر از سوى ابن تيميه!... 392
زاهدترين مردم
زهد اميرالمؤمنين در كلام پيامبر... 406
گريستن معاويه براى آن حضرت... 407
اميرالمؤمنين و بيت المال... 413
باتقواترين مردم
اتقى بودن اميرالمؤمنين در قرآن... 418
اتقى بودن اميرالمؤمنين در روايات... 426
بهره بردارى مخالفان از سوره ليل... 430
بررسى اعتبار راوى اين فضيلت ساختگى... 434
شأن نزول آيه... 437
تأمّلى در معناى آيه... 438
بخشنده ترين مردم
اميرالمؤمنين جامع الفضائل
فضيلت ازدواج با حضرت زهرا... 447
تولد فاطمه از نطفه بهشتى... 449
فاطمه سرور زنان امت... 449
فاطمه سرور زنان اهل بهشت... 452
فاطمه پاره تن پيامبر خدا... 455
غضب و رضاى خدا با غضب و رضاى فاطمه... 456
ازدواج فاطمه به امر خداوند... 457
سخنى درباره عثمان و دامادى پيامبر... 461
فضايل حسنين... 464
حسنين دو سرور اهل بهشت... 464
محبت شديد پيامبر به حسنين... 465
على شكننده بت ها بر شانه پيامبر... 467
ابن تيميه و انكار اين فضيلت... 473
على وارث پيامبر اكرم... 475
سلمان و پرسش درباره وصى... 481
اميرالمؤمنين متولى غسل، تكفين و دفن پيامبر... 483
اعترافات گسترده ابوبكر بر ناحق بودن خود... 485
مدافعان جاهل و متعصب... 493
فهرست منابع... 495
آوازه فضايل و مناقب ابوالفضائل اميرالمؤمنين عليه السلام در آفاق تا پستوهاى صحابه، تابعان و ديگر عالمان اهل سنت جاى گرفته است و همين كثرت فضيلت موجب شده است كه على رغم ميل باطنى عالمان اهل سنت، لب به اعتراف گشوده و ايشان را داراى بيشترين فضايل و مناقب در ميان صحابه دانسته و به اين حقيقت اعتراف نمايند. اعترافى كه گاهى به صورت مكرّر از سوى عالمان بزرگى همچون احمد بن حنبل به منصه ظهور رسيده و در مواقع مختلف به آن تصريح نموده اند كه در ادامه به برخى از اين اعترافات مى پردازيم.
حاكم نيشابورى به سند خود نقل از احمد بن حنبل مى نويسد:
سمعت القاضي أباالحسن علي بن الحسن الجراحي وأباالحسين محمد بن المظفر الحافظ، يقولان: سمعنا أباحامد محمد بن هارون الحضرمي يقول: سمعت محمد بن منصور الطوسي يقول: سمعت أحمد بن حنبل يقول: ما جاء لأحد من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم من الفضائل ما جاء لعلي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(1).
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 116.
از ابوالحسن على بن حسن جراحى و ابوالحسين محمد بن مظفر شنيدم كه به سند خود از محمد بن منصور نقل كرده اند كه گفت: از احمد بن حنبل شنيدم كه مى گفت: آنچه از فضايل على رضى اللّه عنه روايت شده، براى هيچ يك از اصحاب پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به اين ميزان نيامده است.
ابن عبدالبر نيز مى نويسد:
وقال أحمد بن حنبل وإسماعيل بن إسحاق القاضي: لم يرو في فضائل أحد من الصحابة بالأسانيد الحسان ما روي في فضائل علي بن أبيطالب. وكذلك قال: أحمد بن شعيب بن علي النسائي؛(1).
احمد بن حنبل و اسماعيل بن اسحاق گفته اند: در فضايل كسى از صحابه، آن هم با اسانيد حسان مانند آنچه در فضايل على بن ابى طالب روايت شده، روايت نشده است. اين سخن را احمد بن شعيب نسائى نيز گفته است.
حافظ ابن حجر هيتمى در صواعق محرقه مى نويسد:
في فضائله رضي اللّه عنه وكرّم اللّه وجهه وهي كثيرة عظيمة شهيرة حتى قال أحمد: ما جاء لأحد من الفضائل ما جاء لعلي، وقال إسماعيل القاضي والنسائي وأبوعلي النيسابوري: لم يرد في حقّ أحد من الصحابة بالأسانيد الحسان أكثر ممّا جاء في علي؛(2).
در فضايل اميرالمؤمنين رضى اللّه عنه وكرّم اللّه وجهه: فضايل و مناقب او بسيار زياد، با عظمت و مشهور است تا آنجا كه احمد بن حنبل مى گويد: مانند رواياتى كه براى
على در فضايلش آمده، براى هيچ يك از صحابه وارد نشده است. همچنين اسماعيل قاضى، نسائى و ابوعلى نيشابورى گفته اند: هرگز در حق هيچ يك از صحابه به ميزان رواياتى كه براى على عليه السلام از مناقب و فضايلش روايت شده، روايت نشده است؛ آن هم رواياتى با اسانيد حسن.
حافظ ابن حجر عسقلانى نيز در همين راستا اظهار نظر كرده، مى نويسد:
مناقبه كثيرة حتى قال الإمام أحمد: لم ينقل لأحد من الصحابة ما نقل لعلي، وقال غيره. وكان سبب ذلك بغض بني أمية له، فكان كلّ من كان عنده علم من شيء من مناقبه من الصحابة يثبته، وكلّما أرادوا إخماده وهددوا من حدث بمناقبه لا يزداد إلا انتشاراً، وقد ولد له الرافضة مناقب موضوعة هو غني عنها، وتتبع النسائي ما خصّ به من دون الصحابة فجمع من ذلك شيئاً كثيراً بأسانيد أكثرها جياد؛(1).
فضايل و مناقب اميرالمؤمنين بسيار است تا آنجا كه امام احمد بن حنبل گويد: براى هيچ يك از صحابه مانند آنچه از فضايل على وارد شده، براى كسى نقل نشده است و به جز احمد، ديگران نيز به اين حقيقت اعتراف كرده اند. سبب كثرت روايات فضايل على، بغض و دشمنى بنى اميه با او است؛ چرا كه هر آن كس از صحابه كه نزد او منقبتى از فضايل على بود، آن را ثبت مى نمود و هرگاه كه بنى اميه قصد سركوب، ساكت كردن و تهديد ناقلان فضايل على را داشت، نتيجه اى جز انتشار و پخش بيشتر فضايل على را در پى نداشت. همانا كه رافضه براى او مناقبى ساخته اند كه على از آن مناقب بى نياز است. نسائى نيز در كتابى كه در آن به جمع آورى فضايل اختصاصى كه ديگر صحابه در آن
1) . الإصابة: 4 / 565.
مشترك نيستند پرداخته است كه بيشتر اسناد روايات آن نيكو و ممتاز است.
ابن حجر عسقلانى در فتح البارى، با عباراتى ديگر چنين مى نويسد:
قال أحمد وإسماعيل القاضي والنسائي وأبوعلي النيسابوري: لم يرد في حق أحد من الصحابة بالأسانيد الجياد أكثر مما جاء في علي، وكان السبب في ذلك أنّه تأخر ووقع الإختلاف في زمانه وخروج من خرج عليه، فكان ذلك سبباً لإنتشار مناقبه من كثرة من كان بينها من الصحابة ردّاً على من خالفه، فكان الناس طائفتين؛ لكن المبتدعة قليلة جداً، ثم كان من أمر علي ما كان، فنجمت طائفة أخرى حاربوه ثم اشتدّ الخطب فتنقصوه، واتخذوا لعنه على المنابر سنّة، ووافقهم الخوارج على بغضه، وزادوا حتى كفّروه مضموماً ذلك منهم إلى عثمان، فصار الناس في حقّ على ثلاثة: أهل السنة والمبتدعة من الخوارج والمحاربين له من بنى أمية واتباعهم، فاحتاج أهل السنة إلى بثّ فضائله فكثر الناقل لذلك لكثرة من يخالف ذلك؛(1).
امام احمد بن حنبل، اسماعيل قاضى، نسائى و ابوعلى نيشابورى گفته اند كه در حق هيچ يك از صحابه بيش از رواياتى كه در فضايل اميرالمؤمنين، با اسناد حسان نقل شده،
1) . فتح الباري: 7 / 71. البته ابن حجر عسقلانى در عين اعتراف و اقرار به كثرت فضايل حضرت امير مؤمنان عليه السلام؛ دست از حمايت و فضيلت تراشى براى خلفا بر نداشته و در ادعايى بدون مدرك چنين ادامه مى دهد: «والا فالذي في نفس الأمر أنّ لكلّ من الأربعة من الفضائل إذا حرّر بميزان العدل لا يخرج عن قول أهل السنة والجماعة أصلاً؛ به رغم كثرت روايات فضيلت براى اميرالمؤمنين، حقيقت آن است كه فضايل خلفاى چهارگانه در يك اندازه و ميزان قرار داشته كه از سوى اهل سنت و جماعت نقل نشده است!». جالب آن است كه خود در كتاب ديگرش، اين ادعا را نقض كرده و مى نويسد: «عارضهم جهلة أهل السنة بفضائل معاوية بدأوا بفضائل الشيخين؛ جاهلان اهل سنت در مقابل فضايل اهل بيت دست به جعل حديث در فضيلت معاويه زدند و آن جعل را با فضايل شيخين آغاز نمودند»؛ لسان الميزان: 1 / 13.
روايتى نيامده است. علت كثرت روايات در فضايل او نيز اينچنين است كه ايشان چهارمين خليفه بود كه در زمان او اختلاف پيش آمده و عده اى بر عليه وى قيام نمودند و همين قيام سبب شد كه صحابه، براى جلوگيرى، مقابله و احتجاج بر دشمنان على، فضايل و مناقب او را انتشار دهند. پس مردم دو گروه شدند؛ ليكن بدعت گذاران كم اند. آنگاه طايفه اى ديگر پيدا شدند كه با اميرالمؤمنين جنگيدند و عليه ايشان خطبه ها خواندند و تنقيص وى نموده و بر منبرها، لعن او را سنت خويش ساختند و خوارج نيز به خاطر بغض على با آنها همراهى نمودند و تنقيص ايشان را تا به اندازه كفر اميرالمؤمنين پيش بردند كه بر آن غائله قتل عثمان را نيز افزودند. در نهايت مردم در حق على به سه دسته شدند: اهل سنت، بدعت گذاران خارجى و دشمنان وى كه از بنى اميه و اتباع ايشان بودند. اهل سنت در مقابل دو گروه ديگر، به نشر فضايل على احتياج داشتند و از اين رو راويان فضايل اميرالمؤمنين در ميان اهل سنت زياد شد.
ابوالفرج ابن جوزى نيز از همين گروه از عالمان اهل سنت است و در كتابى كه در شرح حال احمد بن حنبل نگاشته است، چنين مى نويسد:
أخبرنا سعيد بن محمد بن بلبل قال: سمعت أباالفضل الطوسي يقول: سمعت عبداللّه بن أحمد بن حنبل يقول: سمعت أبي يقول: ما لأحد من الصحابة من الفضائل بالأسانيد الصحاح مثل ما لعلي رضي اللّه عنه؛(1).
سعيد بن محمد بن بلبل از ابوالفضل طوسى، از عبداللّه پسر احمد بن حنبل نقل مى كند كه مى گفت: پدرم گفته است در فضيلت هيچ يك از صحابه به اندازه على رضى اللّه عنه، روايت با اسانيد صحيح نقل نشده است.
1) . مناقب الإمام أحمد: 220.
با وجود اين همه تصريح كه از سوى حافظان حديث اهل سنت درباره كثرت فضايل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام وجود دارد، باز هم ابن تيميه در كتاب منهاج السنه كه در جاى جاى آن، فضايل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را انكار كرده، فصل ديگرى از دشمنى خود با فضايل اميرالمؤمنين عليه السلام را گشوده و اعتراف احمد بن حنبل كه ابن تيميه تابع فقه او است را منكر شده و اين همه اعتراف را كه احمد در آن تأكيد بر صحيح، جيّد و حسن بودن روايات فضايل اميرالمؤمنين عليه السلام را نموده، دروغ پنداشته است! وى مى نويسد:
أحمد بن حنبل لم يقل: إنّه صحّ لعليّ من الفضائل ما لم يصح لغيره، بل أحمد أجلّ من أن يقول مثل هذا الكذب، بل نُقل عنه أنّه قال: روي له ما لم يرو لغيره؛(1).
احمد بن حنبل نگفته است براى على فضايلى صحيح وجود دارد كه براى غير او حديث صحيح موجود نيست؛ بلكه احمد بالاتر از آن است كه چنين دروغى را بگويد؛ بلكه از احمد نقل شده كه گفته است: فضايلى براى او روايت شده كه براى غيرش روايت نشده است.
وى در جاى ديگر نيز مى نويسد:
قول من قال: صحّ لعلي من الفضائل ما لم يصح لغيره كذب، لا يقوله أحمد ولا غيره من أئمة الحديث؛(2).
گفته كسى كه قائل است در باب فضايل على روايات صحيحى وجود دارد كه براى غير او چنين روايات صحيحى نيست، كذب است؛ نه احمد چنين چيزى گفته و نه ديگر پيشوايان حديثى! آنچه ابن تيميه در صدد انكار آن بر آمده است، به طور صريح در كلام
ابن ابى يعلى موصلى، يكى از بزرگان حنابله مشاهده مى شود كه به سند خود مى نويسد:
سمعت محمد بن المنصور الطوسي يقول: سمعت أحمد بن حنبل يقول: ما روي في فضائل أحد من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بالأسانيد الصحاح ما روي عن علي بن أبيطالب؛(1).
از محمد بن منصور طوسى شنيدم كه مى گفت: احمد بن حنبل گويد: آنچه در فضايل على با سندهاى صحيح روايت شده، در فضايل هيچ يك از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيامده است.
عبداللّه بن مسعود از ديگر صحابه جليل القدر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، در سخنى اميرمؤمنان را افضل و برتر از تمامى اصحاب دانسته است. احمد بن حنبل در فضائل الصحابه و ديگران با سند معتبر اين گونه روايت كرده اند:
حدثنا عبداللّه قال: حدثني أبي، قثنا محمد بن جعفر، نا شعبة، عن أبيإسحاق، عن عبدالرحمن بن يزيد، عن علقمة، عن عبداللّه قال: كنّا نتحدّث أن أفضل أهل المدينة علي بن أبيطالب؛(2).
عبداللّه بن مسعود گويد: ما [صحابه] در مدينه، همواره از افضليت على بن ابى طالب در ميان اهل مدينه سخن مى گفتيم.
نكته قابل توجه در اين اعتراف اين است كه ابن مسعود با عبارت «كنّا نتحدّث» به استمرار فعل تأكيد داشته است و اين بدين معناست كه در ميان صحابه پيامبر، افضليت
اميرالمؤمنين عليه السلام امرى شناخته شده و در افواه و السنه مردم قرار داشته است. پس از احمد بن حنبل، اين روايت از سوى ابوبكر بزار نيز - با اندكى تفاوت در راويان سند - روايت شده است.(1)ابن حجر عسقلانى در فتح البارى درباره سند بزار مى نويسد:
ما روى البزّار عن ابن مسعود قال: كنّا نتحدّث أنّ أفضل أهل المدينة علي بن أبيطالب رجاله موثقون؛(2).
آنچه بزّار از ابن مسعود روايت كرده كه گفته است: ما [صحابه] در مدينه، همواره از افضليت على بن ابى طالب در ميان اهل مدينه سخن مى گفتيم. راويان روايت توثيق شده اند.
هيثمى نيز همين روايت را به نقل از بزار آورده است و به اعتبار سند آن تصريح كرده است. وى مى نويسد:
رواه البزّار، وفيه يحيى بن السكن وثّقه ابن حبّان وضعّفه صالح جزرة، وبقية رجاله ثقات؛(3).
اين حديث را بزار روايت كرده است و در سند آن يحيى بن سكن است كه ابن حبّان وى را توثيق نموده و صالح جزره وى را تضعيف كرده است؛ اما باقى رجال سند آن ثقه هستند.
با توجه به تصريح اعتبار روايت ابن مسعود از سوى ابن حجر و هيثمى، مضمون
حديث پيش گفته نيز كه بيانگر شهرت افضليت حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام در ميان صحابه است نيز مورد احتجاج خواهد بود. علاوه بر آن، اين روايت با برخى روايات ديگر تقويت مى گردد كه از آن جمله مى توان به روايت ديگرى كه از احمد بن حنبل نقل شده اشاره نمود. وى مى نويسد:
نا عبداللّه ، نا أبي، حدثنا يحيى بن آدم، قثنا مندل، عن مطرف، عن أبيإسحاق، عن سعيد بن وهب، عن عبداللّه قال: ما تقولون! إنّ أعلم أهل المدينة بالفرائض علي بن أبيطالب؟(1).
ابن مسعود گويد: شما چه مى گوييد؟! عالم ترين مردمان مدينه نسبت به فرائض على بن ابى طالب است.
عبداللّه بن مسعود در روايتى ديگر، اميرمؤمنان على عليه السلام را بالاترين مردمان دانسته است. حديث وى از سوى طبرانى و عالمان بسيار ديگر نقل شده است كه به نقل طبرانى در اين باره اكتفا مى كنيم. طبرانى مى نويسد:
حدثنا عبيد بن كثير التمار، قال: حدثنا محمد بن الجنيد، قال: حدثنا يحيى بن سالم بن أبيحفصة، عن هاشم بن البريد، عن بيان أبيبشر، عن زاذان، عن عبداللّه ، قال: قرأت على رسول اللّه سبعين سورة وختمت القرآن على خير الناس علي بن أبيطالب؛(2).
1) . فضائل الصحابة: 1 / 534؛ الإستيعاب: 3 / 1105؛ أنساب الأشراف: 1 / 280؛ طبقات الفقهاء: 23؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 405؛ الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: 1 / 294.
2) . المعجم الأوسط: 5 / 101؛ المعجم الكبير: 9 / 76. همچنين ر.ك: مجمع الزوائد: 9 / 116 و 9 / 288؛ المتفق والمفترق: 1 / 546؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 401؛ سبل الهدى والرشاد: 11 / 403.
عبيد بن كثير به سند خود از عبداللّه بن مسعود نقل مى كند گه گفت: هفتاد سوره از قرآن را نزد پيامبر اكرم قرائت كردم و قرآن را نزد بهترين مردمان، على بن ابى طالب به پايان رساندم.
از جمله احاديثى كه در اثبات افضليت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بسيار قابل توجه است، حديثى است كه به طير مشوى معروف است و در فارسى به مرغ بريان ناميده مى شود كه توسط بسيارى از روات از جمله ابن سقاى واسطى نقل شده است.
اين عالم سنى نه تنها اين حديث را روايت كرده است، بلكه آن حديث شريف را تدريس نموده است.
ذهبى عالم مشهور اهل سنت درباره وى مى نويسد:
قال السلفي: سألت الحافظ خميساً الحوزي عن ابن السقاء، فقال: هو من مزينة مضر ولم يكن سقّاء، بل لقب له، من وجوه الواسطيين وذوى الثروة والحفظ، رحل به أبوه فأسمعه من أبيخليفة وأبييعلى وابن زيدان البجلي والمفضل بن الجندي، وبارك اللّه في سنه وعلمه. واتفق أنّه أملى حديث الطير فلم تحتمله نفوسهم فوثبوا به وأقاموه وغسلوا موضعه فمضى ولزم بيته، فكان لا يحدث أحداً من الواسطيين، فلهذا قلّ حديثه عندهم. وتوفّي سنة إحدى وسبعين وثلاث مائة. حدثني ذلك شيخنا أبوالحسن المغازلي؛(1).
از خميس حوزى درباره ابن سقّا پرسيدم، گفت: وى از طايفه مُزَينَه از قبيله مُضَر است. او
1) . تذكرة الحفّاظ: 3 / 966.
سقّا نبود؛ بلكه لقبش اين بود. وى از بزرگان و ثروتمندان و اهل فضل شهر واسط به شمار مى رفت. پدرش او را به سفر برد و بر سر درس ابوخليفه، ابويعلى، ابن زيدان بجلى و مفضّل بن جندى نشانيد. خدا به عمر و دانش او بركت بخشيده بود. زمانى ابن سقّا حديث طير را بر مردم خواند؛ ليكن ايشان آن را برنتابيدند و بر او شوريدند و از جا بلندش كردند و جايگاهش را با آب شستند. وى پس از اين رخداد، خانه نشين شد و با احدى از مردم واسط سخن نگفت. به همين سبب، احاديث اهل واسط از او اندك است. ابن سقّا در سال 371 درگذشت. اين داستان را استاد ما ابوالحسن مغازلى، برايم نقل كرده است.
البته شمار راويانى كه از سوى متعصبان اهل سنت به خاطر نقل فضايل اميرالمؤمنين عليه السلام مورد تعرض و آزار قرار گرفته اند بسيار است كه از جمله آنان مى توان به حافظ محمّد بن يوسف گنجى شافعى اشاره كرد كه به خاطر نقل فضايل آن حضرت در داخل مسجد دمشق، شكم او را با چاقو دريدند.(1).
همچنين از مشهورترين وقايع، ماجراى قتل نَسائى است.
مردم شام در آن روزگار از پيروان بنى اميه بودند. آن گاه نسائى به شام رفت براى جلوگيرى مردم از سب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، بر آن شد كتابى در فضايل آن حضرت بنگارد، مردم نيز با اطلاع يافتن از هدفش از وى خواستند كه فضيلتى درباره معاويه نقل كند. او در پاسخ گفت: من براى او فضيلتى نمى شناسم مگر آن كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در نفرين او فرمود: «خدا شكم تو را سير نكند». پس او را در ميانه مسجد جامع اموى كتك زدند و كشان كشان از مسجد بيرون بردند و چنان بر شكمش ضربه وارد كرده
1) . ر.ك: تاريخ الإسلام: 48 / 369؛ الوافي بالوفيات: 5 / 166.
و بر خصيتين او فشار آوردند كه بر اثر همين ضربات پس از سه روز جان سپرد.(1).
ويژگى قابل ملاحظه روايات مناقب و فضايل اميرالمؤمنين عليه السلام آن است كه اگر كسى به صحت آنها اقرار كند، لاجرم بايد به افضليت و در نتيجه به امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام معترف شود. چه بسيارند محدثان و حافظان حديث سنى مذهب كه در طول تاريخ، به تحريف احاديث دست يازيده اند، همچنان كه از ابتداى صدور حديث شريف طير از زبان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، انس بن مالك نيز تلاش مى نمود دعاى پيامبر در اين حديث شامل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نگردد. پس از آن نيز در طول تاريخ، روات سنى مذهب مى كوشيده اند تا خيانت و دروغگويى انس بن مالك را توجيه و انكار نمايند. چگونه ممكن است دانشمندى چون ابن سقاى واسطى كه پيشوايان جرح و تعديل اهل سنت، او را با القابى نظير حافظ، امام من ائمه الواسطيين، ابومحمد عبداللّه محمد بن عثمان الواسطى من حافظ المتيقنين توصيف كرده اند،(2)اين چنين مورد تعرض و هتك حرمت قرار گيرد. از اين رو مى توان دريافت كه بى گمان برخى دشمنى ها و فشارهايى كه متعصبان اهل سنت بر محدثانى كه اين حديث را نقل كرده وارد آورده اند و يا آنان را به قتل رسانيده اند، ارتباطى با اثبات افضليت و امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام داشته است.
از احاديثى كه بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد، حديث مشهور «سد الابواب» است. اين حديث نيز مانند احاديثى همچون: «حديث رايت»، «حديث طير مشوى» و احاديث ديگرى كه در اين نوشتار مورد بحث و بررسى قرار گرفت، صغراى استدلال بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام را فراهم مى آورد.
حديث سد الابواب به صورت اجمالى اشاره به رويدادى در صدر اسلام دارد. اصل ماجرا به اين صورت نقل شده كه برخى از صحابه و همسران رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، گرداگرد مسجد آن حضرت منزل داشته و سكنا گزيده بودند و موقعيت منازل آنان به گونه اى بود كه يك درب منزل هايشان درون مسجد نبوى گشوده مى شد.
بر اساس رويدادن اتفاقاتى، از سوى پروردگار و در خطاب به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستورى رسيد و آن حضرت مامور شد تا تمام درب هاى مفتوح به مسجد نبوى، به جز درب منزل اميرالمؤمنين عليه السلام را مسدود نمايد و در اين ميان تنها درب خانه آن حضرت همچنان مفتوح باقى ماند و به رغم اصرار برخى از صحابه، بقيه درب ها مسدود گشت. حديث ياد شده بيانگر فضيلتى براى اميرالمؤمنين عليه السلام
است كه كس ديگرى غير از آن حضرت، در اين فضيلت شريك نيست. كيفيت استدلال به اين حديث در خلافت بلافصل اميرالمؤمنين اين گونه صورت مى پذيرد كه اصل و مبناى خلافت، بر اساس اصل افضليت است. به عبارت ديگر، خلافت از دو راه موازى قابل اثبات است و هيچ كدام از اين دو راه نه تنها ناقض راه ديگر نيست؛ بلكه تقويت كننده آن است. خلافت در طريق نخست با نص به اثبات مى رسد و مراد از نص آن است كه پروردگار به عنوان تنها كسى كه حق تعيين خلافت را بر اساس حكمت و مصلحت خويش داراست، حكم مى نمايد كه چه كسى به خلافت منصوب شود كه پيش از اين به اثبات رسانديم كه به حكم آيات قرآن، روايات و برخى اسناد تاريخى، اميرالمؤمنين عليه السلام به صورت منصوص به خلافت منصوب شده است.
راه دوم آن است كه با قطع نظر از وجود نص و براى افزايش ضريب تأثير دليل خلافت، از ادله اى سخنان به ميان مى آوريم كه به صورت ضمنى و التزامى دلالت بر خلافت دارد. از لحاظ معرفت شناسى، ادله اى كه در گروه دوم جاى مى گيرند، بيشتر در حكم بيان گر مناط خلافت هستند؛ يعنى خلافت را از راه اثبات مناط و ملاك آن به اثبات مى رسانند. بر اين اساس، ملاك جامع و كامل براى احراز مقام خلافت تنها با معيار «افضليت» تعيين مى گردد. پيش از اين، به صورت كلان اثبات نموديم كه تنها معيار جامع براى احراز مقام خلافت، «افضليت» مى باشد؛ زيرا معيار ياد شده، از يك سو مورد اتفاق فرقين است و از سوى ديگر، ملاكى عام و مورد پذيرش عموم عقلاء است؛ زيرا در جوامع عقلائى، ملاك تفويض اختيارات به رهبران و مسئولان بالا دست، تنها بر اساس صلاحيت هاى شخصى آنان صورت مى پذيرد و افضليت نيز به صورت مستقيم به صلاحيت هاى شخصى اشاره دارد.
با توجه به مقدمه كوتاه ياد شده، حديث سد الابواب اثبات مى نمايد كه اميرالمؤمنين عليه السلام داراى ويژگى منحصر به فردى بوده است كه همين ويژگى سبب شده تا ممتاز گشته و درب خانه او مسدود نشود. از آنجا كه حديث سد الابواب فضيلت است و اميرالمؤمنين عليه السلام به صورت انحصارى داراى چنين فضيلتى مى باشد، نتيجه اين مى شود كه اميرالمؤمنين عليه السلام به واسطه دارا بودن فضيلت ياد شده، نسبت به غير خود رجحان دارد و هنگامى كه رجحان آن حضرت محرز شود، قاعده قبح تقدم راجح بر مرجوح اقتضا مى كند كه تقدم جستن هر شخصى غير از اميرالمؤمنين بر آن حضرت در تصدى مقام خلافت، قبيح و غير قابل قبول است.
براى اثبات ادعاى ياد شده، همانند روش پيشين، ابتدا به راويان اين روايات و پس از آن به بيان روايت هاى مختلف حديث سد الابواب مى پردازيم.
از راويان اين حديث شريف، حداقل شش نفر از صحابه اند كه به نقل اين حديث شريف مبادرت كرده اند. اين صحابه عبارتند از:
زيد بن ارقم؛.
ابن عباس؛.
سعد بن ابى وقاص؛.
عمر بن خطاب؛.
عبداللّه بن عمر؛.
ابوسعيد خدرى؛.
ابوهريره.
حديث شريف سد الابواب از سوى عالمان مختلف و متعدد اهل سنت و در قرون متمادى نقل شده است كه به نام برخى از اينان اشاره مى كنيم:
احمد بن حنبل [متوفاى 241]؛.
محمد بن عيسى ترمذى [متوفاى 279]؛.
ابن ابى عاصم [متوفاى 287]؛.
ابوعبدالرحمان بن شعيب نسائى [متوفاى 303]؛.
ابويعلى موصلى [متوفاى 307]؛.
ابوالقاسم سليمان بن احمد طبرانى [متوفاى 360]؛.
محمد بن ابى اسحاق بن ابراهيم بن يعقوب كلاباذى بخارى [متوفاى 380]؛.
ابوعبداللّه حاكم نيشابورى [متوفاى 405]؛.
احمد بن على خطيب بغدادى [متوفاى 463]؛.
على بن محمد بن محمد مالكى (ابن مغازلى) [متوفاى 483]؛.
يحيى بن الحسين بن اسماعيل شجرى جرجانى [متوفاى 499]؛.
محيى الدين محمد بن احمد قرشى عبشمى [متوفاى 610]؛.
شمس الدين محمد بن احمد قرطبى در تفسير خود [متوفاى 671]؛.
ابوالفداء اسماعيل بن عمر بن كثير دمشقى [متوفاى 774]؛.
نورالدين ابوبكر هيثمى [متوفاى 807]؛.
ابن حجر عسقلانى [متوفاى 852]؛.
ابن روزبهان خنجى در كتاب ابطال الباطل [متوفاى 891]؛.
جلال الدين سيوطى [متوفاى 911]؛.
شهاب الدين احمد بن محمد بن ابى بكر قسطلانى [متوفاى 923]؛.
زكريا بن محمد بن احمد بن زكريا انصارى [متوفاى 926]؛.
على بن محمد بن عراق كنانى در تنزيه الشريعة المرفوعه [متوفاى 963]؛.
ملا على متقى هندى [متوفاى 975]؛.
محمد طاهر بن على فتنى [متوفاى 986]؛.
على بن ابراهيم حلبى در سيره خود [متوفاى 1044]؛.
مباركفورى در شرح الترمذى [متوفاى 1353] و ديگر عالمان اهل سنت.
نقل اين حديث شريف در منابع و مجامع حديثى اهل سنت، آنهم با عباراتى مختلف، خود نشان از جايگاه اين حديث در ميان عامه دارد كه در ادامه به برخى از اين روايات پرداخته و پس از آن، به بررسى اعتبار و دلالت حديث خواهيم پرداخت.
احمد بن حنبل به رواياتى بسيار و با اسنادى مختلف و از صحابه اى متعدد در اين باره مبادرت نموده است كه به برخى از اين روايات مى پردازيم.
1-1 احمد بن حنبل در اين باره آورده است:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا حجاج، ثنا فطر، عن عبداللّه بن شريك، عن عبداللّه بن الرقيم الكناني، قال: خرجنا إلى المدينة زمن الجمل، فلقينا سعد بن مالك بها فقال: أمر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّ الأبواب الشارعة في المسجد، وترك باب علي؛(1).
1) . مسند أحمد: 1 / 175.
احمد بن حنبل به سند خود به نقل از عبداللّه بن رقيم كنانى نقل مى كند كه گفت: در زمان جنگ جمل، با عده اى به مدينه رفتم و به صورت اتفاقى با سعد بن مالك ديدار نموديم. سعد گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله امر فرمود تا درب هايى كه به مسجد باز مى شود، مسدود گردد؛ اما درب خانه على را به حال خود واگذاشت.
1-2 وى در روايتى ديگر، در فضائل الصحابه و مسند خود مى نويسد:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا محمد بن جعفر، ثنا عوف، عن ميمون أبيعبداللّه ، عن زيد بن أرقم، قال: كان لنفر من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أبواب شارعة في المسجد، قال: فقالوا يوماً: «سدوا هذه الأبواب الا باب علي» قال: فتكلّم في ذلك الناس، قال: فقام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، فحمد اللّه تعالى وأثنى عليه ثم قال: «أما بعد فإنّي أمرت بسدّ هذه الأبواب الاّ باب علي، وقال فيه قائلكم، وإنّي واللّه ما سددت شيئاً ولا فتحته ولكني أمرت بشيء فاتبعته»؛(1).
احمد بن حنبل به سند خود از زيد بن ارقم نقل مى كند كه گفت: براى برخى از ياران پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله درهايى بود كه به داخل مسجد باز مى شد. روزى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور داد كه تمام اين درها، به جز در خانه على عليه السلام بسته شود. برخى از اصحاب اعتراض كردند. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله خطبه اى خواند و پس از ستايش خداى تعالى فرمود: «من دستور دادم كه تمامى اين درها به جز در خانه على عليه السلام بسته شود و در اين ميان برخى از شما اعتراض كرديد!
1) . همان: 4 / 369. همچنين ر.ك: مجمع الزوائد: 9 / 114.
به خدا قسم، من در خانه كسى را نبسته و يا بازنگذاشته ام؛ بلكه به من از جانب خداوند چنين دستورى داده شده و اطاعت كرده ام».
اين روايت را نسائى در خصائص على عليه السلام و سنن كبرى، حاكم نيشابورى در مستدرك و ديگران نيز نقل كرده اند.(1).
ابن حجر عسقلانى پس از نقل اين روايت مى نويسد:
أخرجه أحمد والنسائي والحاكم، ورجاله ثقات؛(2).
احمد بن حنبل، نسائى و حاكم نيشابورى اين روايت را نقل كرده اند و راويان آنها مورد اعتمادند.
همچنين در كتاب النكت على ابن الصلاح مى نويسد:
وقد أخرج النسائي في خصائص علي رضي اللّه عنه حديث سعد رضي اللّه عنه وأخرج فيه أيضاً حديث زيد بن أرقم رضي اللّه عنه بإسناد صحيح؛(3).
نسائى در كتاب خصائص على عليه السلام روايت سعد و زيد بن ارقم را با سندهاى صحيح نقل كرده است.
حاكم نيشابورى پس از نقل اين روايت مى گويد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛(4).
اين روايت سندش صحيح است؛ ولى بخارى و مسلم آن را نقل نكرده اند.
1-3 روايت ديگرى از احمد بن حنبل احمد بن حنبل در روايتى طولانى كه به حديث «مناقب عشره» معروف است، به نقل اين حديث پرداخته است. در آن ابن عباس ده منقبت را براى اميرالمؤمنين عليه السلام برمى شمرد كه حديث سد الابواب در ميان همين مناقب قرار دارد. وى مى نويسد:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا يحيى بن حماد، ثنا أبوعوانة، ثنا أبوبلج، ثنا عمرو بن ميمون قال: إني لجالس إلى ابن عباس إذ أتاه تِسعة رهط فقالوا: يا أباعباس! إما أن تقوم معنا وإما أن تخلونا هؤلاءِ. قال: فقال ابن عباس: بل أقوم معكم، قال: وهو يومئذ صحيح قبل أن يعمى. قال: فابتدؤا فتحدثوا فلا ندري ما قالوا. قال: فجاء ينفض ثوبه ويقول: أفّ وتفّ! وقعوا في رجل له عشر، وقعوا في رجل قال له النبي صلّى اللّه عليه وآله: ... وقال: «سدّوا أبواب المسجد غير باب علي»، فقال: «فيدخل المسجد جنبا» وهو طريقه ليس له طريق غيره، قال: وقال: «من كنت مولاه فإنّ مولاه علي»؛(1).
احمد بن حنبل به سند خود و به نقل از عمرو بن ميمون مى نويسد كه گفت: با عبداللّه بن عباس نشسته بوديم. افرادى كه در نه گروه بودند نزد او آمدند و گفتند: يا برخيز و با ما بيا و يا شما ما را با ابن عباس تنها گذاريد. اين ماجرا زمانى بود كه ابن عباس بينا بود و هنوز كور نشده بود. ابن عباس گفت: من با شما مى آيم. با ابن عباس مشغول گفت و گو شدند. من نمى فهميدم چه مى گويند. پس از مدتى عبداللّه بن عباس، در حالى كه لباسش را تكان مى داد تا غبارش فروريزد آمد و گفت:
1) . فضائل الصحابة: 2 / 685 / ح 3062؛ مسند أحمد: 1 / 3053 / ح 3062.
اف و تف بر آنان! به مردى دشنام مى دهند و از او عيب جويى مى كنند كه ده ويژگى براى او است؛ ... رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تمام درهاى مسجد جز در خانه على را بست. راهى جز راه مسجد براى على عليه السلام نبود، على عليه السلام با آن كه جُنُب بود وارد مسجد مى شد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من ولىّ و پيشواى اويم، على نيز ولىّ و پيشواى او است».
طبرانى و ديگران نيز همين حديث را به دست داده اند.(1).
1-1 ترمذى به سند خود از ابن عباس روايت مى كند كه:
حدثنا محمد بن حميد الرازي، أخبرنا إبراهيم بن المختار، عن شعبة، عن أبي بلج، عن عمرو بن ميمون، عن ابن عباس: أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم أمر بسدّ الأبواب إلاّ باب علي؛(2).
محمد بن حميد رازى به سند خود به نقل از ابن عباس آورده است كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان داد تا درب هايى كه به مسجد باز مى شود را مسدود كنند، به جز درب خانه على عليه السلام.
1-2 ترمذى با سند ديگرى از ابوسعيد خدرى روايت كرده كه پيامبر خدا به اميرالمؤمنين فرمود:
علي بن المنذر، أخبرنا ابن فضيل، عن سالم ابن أبيحفصة، عن عطية، عن
أبيسعيد قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعلي: «يا علي، لا يحلّ لأحد أن يجنب في هذا المسجد غيري وغيرك»؛(1).
على بن منذر به سند خود به نقل از ابوسعيد خدرى نقل مى كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى على، جز من و تو بر احدى سزاوار نيست تا در اين مسجد، جنب «محتلم» [وارد] شود.
تِرمذى در ذيل حديث مى نويسد: على بن منذر مى گويد كه به ضرار بن صرد گفتم: معناى اين حديث چيست؟ او در پاسخ گفت: مراد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله اين است كه براى كسى جز من و تو حلال نيست تا با حال جنابت به اين مسجد رفت و آمد نمايد.
نسائى از ديگر ناقلان اين حديث است. وى در سنن كبرى مى نويسد:
أخبرني محمد بن وهب، قال: حدثنا مسكين، قال حدثنا شعبة، عن أبيبلج، عن عمرو بن ميمون، عن ابن عباس - وأبوبلج هو يحيى بن أبي سليمان - قال: أمر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بأبواب المسجد، فسدّت إلاّ باب علي؛(2).
محمد بن وهب به سند خود از يحيى بن ابى سليمان نقل مى كند كه گفت: رسول خدا فرمان داد كه همه درها بسته شود؛ همه درها بسته شد، جز در خانه على عليه السلام.
ابن حجر عسقلانى پس از نقل اين روايت مى نويسد:
عن ابن عباس قال: أمر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بأبواب المسجد فسدت الاّ باب علي. وفي رواية وأمر بسدّ الأبواب غير باب علي، فكان يدخل المسجد وهو جنب ليس له طريق غيره. أخرجهما أحمد والنسائي ورجالهما ثقات؛(1).
از ابن عباس نقل شده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور داد كه همه درها را ببنيديد. همه درها بسته شدند، جز در خانه على عليه السلام. و در روايت ديگر آمده است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور داد تمامى درها جز در خانه اميرالمؤمنين عليه السلام را ببنديد. امير المؤمنين در حال جنابت وارد مسجد مى شد و راه ديگرى [براى خروج از خانه] نداشت. احمد و نسائى اين دو روايت را نقل كرده اند و راويان آن ثقه و مورد اعتمادند.
حاكم نيشابورى پس از نقل اين روايت مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه بهذه السياقة؛(2).
اين روايت سندش صحيح است؛ ولى بخارى و مسلم به اين صورت نقل نكرده اند.
شمس الدين ذهبى نيز در تلخيص المستدرك، پس از نقل اين روايت به صحت حديث اعتراف كرده است.(3).
حافظ ابوبكر هيثمى نيز پس از اين روايت مى گويد:
رواه أحمد والطبراني في الكبير والأوسط باختصار، ورجال أحمد رجال الصحيح غير أبيبلج الفزاري وهو ثقة؛(1).
اين روايت را احمد و طبرانى در معجم كبير و معجم اوسط به صورت خلاصه نقل كرده اند. راويان احمد همگى راويان صحيح بخارى هستند، غير از ابوبلج فزارى كه او نيز ثقه و مورد اعتماد است.
حاكم نيشابورى از ديگر عالمان بزرگى است كه به اين روايت مبادرت كرده است. وى مى نويسد:
أبوبكر أحمد بن جعفر البزاز ببغداد، ثنا عبداللّه بن أحمد بن حنبل، حدثني أبي، ثنا محمد بن جعفر، ثنا عوف، عن ميمون أبيعبداللّه ، عن زيد بن أرقم، قال: كانت لنفرٍ من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أبواب شارعة في المسجد. فقال يوما: «سدّوا هذه الأبواب إلاّ باب علي». قال: فتكلّم في ذلك ناس، فقام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فحمد اللّه وأثنى عليه ثم قال: «أمّا بعد، فإنّى أُمرت بسدّ هذه الأبواب غير باب علي، فقال فيه قائلكم، واللّه ما سددت شيئا ولا فتحته، ولكن أُمرت بشيءٍ فاتّبعته»؛(2).
ابوبكر احمد بن جعفر بزاز به سند خود از زيد بن ارقم نقل مى كند كه گفت: درب خانه چند نفر از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به مسجد باز مى شد. روزى رسول خدا
فرمود: «تمام درب ها به جز درب خانه على را مسدود كنيد». زيد بن ارقم مى گويد: مردم در اين مورد اعتراض كردند. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله برخاست و خداوند را ستود و بر او ثناء گفت؛ سپس فرمود: «أما بعد، من فرمان دادم تا تمام درب ها بسته شود و تنها درب خانه على باز بماند؛ اما برخى از شما به اين مسئله اعتراض داريد، پس آگاه باشيد كه به خداوند سوگند! من طبق نظر شخصى، دربى را مسدود نكردم و دربى را نگشودم؛ بلكه به پيروى از امر الاهى چنين كردم».
حاكم نيشابورى پس از نقل اين حديث مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛.
سند اين حديث صحيح است و بخارى و مسلم نياورده اند.
وى در سندى ديگر از ابوهريره اينگونه روايت كرده است:
الحسن بن محمد بن إسحاق الأسفرايني، ثنا أبوالحسن محمد بن أحمد بن البراء، ثنا علي بن عبداللّه بن جعفر المديني، ثنا أبي، أخبرني سهيل بن أبيصالح، عن أبيه، عن أبيهريرة قال: قال عمر بن الخطّاب: لقد أُعطي علي بن أبيطالب ثلاث خصال، لأن تكون لي خصلة منها أحبّ إلي من أنْ أُعطي حمر النعم. قيل: وما هنّ يا أمير المؤمنين؟ قال: تزوّجه فاطمة بنت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، وسكناه المسجد مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يحلّ له فيه ما يحلّ له، والراية يوم خيبر؛(1).
1) . همان: 3 / 125 / ح 4632.
حسن بن محمد بن اسحاق اسفراينى به سند خود از ابوهريره نقل مى كند كه گفت: روزى عمر بن خطّاب گفت به على بن ابى طالب سه ويژگى اعطا شده كه اگر يكى از آنها به من داده مى شد، براى من از تمام نعمت هاى دنيوى محبوب تر بود. گفته شد: اى امير مؤمنان! آن ويژگى ها چيست؟ عمر اظهار داشت: ازدواج او با فاطمه دختر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، سكونت او در مسجد همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و سپردن پرچم لشگر اسلام به او در جنگ خيبر.
حاكم نيشابورى پس از نقل اين روايت مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛.
سند اين حديث صحيح است و بخارى و مسلم آن را نياورده اند.
از ديگر راويان اين حديث ابن ابى عاصم است. وى در كتاب السنه خود مى نويسد:
حدثنا أيوب الوزان، حدثنا عروة بن مروان، عن عبيداللّه بن عمرو عن زيد بن أبيأنيسة، عن أبيإسحاق السبيعي، قال: سألت ابن عمر عن عثمان وعلي. قال: تسألني عن علي، فقد رأيت مكانه من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم إنّه سد أبواب المسجد إلا باب علي رضي اللّه عنه؛(1).
ايوب وزان به سند خود از ابواسحاق سبيعى نقل مى كند كه گفت: از عبداللّه بن عمر درباره عثمان و على پرسيدم. او در پاسخ گفت: تو از على از من پرسش نمودى. همانا
1) . السنّة: 585 / ح 1326.
من جايگاه وى را نزد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله ديده ام كه ايشان در خانه اصحابى كه به مسجد باز مى شد بست، مگر در خانه على رضى اللّه عنه.
نسائى نيز از عالمان بزرگ و صاحبان يكى از صحيح هاى شش گانه است كه به نقل اين حديث شريف مبادرت كرده است. وى در اين باره مى نويسد:
أحمد بن يحيى، قال: حدثنا علي بن قادم، قال: أخبرنا إسرائيل، عن عبداللّه بن شريك، عن الحارث بن مالك، قال: أتيت مكّة فلقيت سعد بن أبيوقّاص فقلت له: هل سمعت لعلي منقبة؟ قال: كنّا مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في المسجد، فنودي فينا ليلاً: ليخرج من [في] المسجد إلاّ آل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وآل علي. قال: فخرجنا، فلمّا أصبح أتاه عمّه فقال: يا رسول اللّه ، أخرجت أصحابك وأعمامك وأسكنت هذا الغلام؟! فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «ما أنا أمرت بإخراجكم ولا بإسكان هذا الغلام. إنّ اللّه هو أمر به».
قال أبوعبدالرحمان: قال فطر: عن عبداللّه بن شريك، عن عبداللّه بن الرقيم، عن سعد: إنّ العباس أتى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فقال: «سددت أبوابنا إلاّ باب علي؟! فقال: ما أنا فتحتها ولا سددتها»؛(1).
احمد بن يحيى به سند خود از حارث بن مالك نقل مى كند كه گفت: روزى به مكّه رفتم و با سعد بن ابى وَقّاص ملاقات كردم. به او گفتم: درباره على فضيلتى
1) . السنن الكبرى: 5 / 118 - 119 / ش 8425 .
شنيده اى؟ سعد در پاسخ گفت: با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مسجد بوديم. شب هنگام پيامبر نداد داد: هر كس به جز خاندان رسول خدا و خاندان على، بايد از مسجد خارج شود. سعد گفت: ما از مسجد خارج شديم؛ اما هنگامى كه صبح شد، عموى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به محضرش شرفياب شد و عرض كرد: اصحاب و عموهايت را از مسجد بيرون كردى و اين جوان را باقى گذاشتى؟! پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من به بيرون كردن شما و سكونت اين جوان امر نكردم؛ بلكه خداوند چنين فرمانى صادر نمود».
نَسائى مى افزايد: فطر مى گويد: عبداللّه بن شريك، از عبداللّه بن رقيم، از سعد نقل كرده كه عباس به حضور پيامبر صلّى اللّه عليه وآله آمد و عرض كرد: درب خانه هاى ما را مسدود نمودى؛ اما درب خانه على را بازگذاشتى؟ پيامبر فرمود: «من دربى را نگشودم و دربى را نبستم».
اين روايات، برخى از انبوه روايات معتبرى است كه درباره حديث سدّ الابواب آمده است. برخى عالمان اهل سنت، حديث سد الابواب را به عنوان مقدّمه اى بر حديث خوخه يا دريچه - كه در دو كتاب صحيح بخارى و مسلم وارد شده است - نقل كرده اند كه در سطور آينده به حديث جعلى خوخه نيز رسيدگى خواهيم كرد.
همان گونه كه در روايات پيشن اشاره شد، حديث سد الابواب به صراحت در مورد اميرالمؤمنين عليه السلام وارد شده است. در مقابل حديث سد الابواب، «حديث خوخه» مطرح شده است. حديث خوخه را بخارى، مسلم، تِرمذى، احمد بن حنبل و ديگر عالمان عامه روايت كرده اند. به دليل تناظر حديث سد الابواب
و حديث خوخه، ناگزيريم تا به نقل هاى حديث خوخه نيز اشاره نموده و رابطه آن با حديث سد الابواب را بررسى نماييم.
بخارى در چند موضع از كتاب خود به حديث خوخه اشاره كرده است. وى در بابى با عنوان «باب الخوخة والممرّ فى المسجد؛ دريچه و راهى براى عبور و مرور در مسجد» مى نويسد:
حدّثنا عبداللّه بن محمّد الجعفي، قال: حدّثنا وهب بن جرير، قال: حدّثنا أبي قال: سمعت يعلى بن حكيم، عن عكرمة، عن ابن عبّاس، قال: قال: خرج رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في مرضه الذي مات فيه عاصبا رأسه بخرقةٍ، فقعد على المنبر، فحمد اللّه وأثنى عليه ثم قال: «إنّه ليس من الناس أحد أمنّ عليّ في نفسه وماله من أبيبكر بن أبيقحافة؛ ولو كنت متّخذا من الناس خليلاً لاتّخذت أبابكر خليلاً، ولكن خلّة الإسلام أفضل؛ سدّوا عنّي كلّ خوخة في هذا المسجد غير خوخة أبيبكر»؛(1).
عبداللّه بن محمّد جعفى به سند خود از عكرمه و او نيز از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در دوران بيمارى خود كه به فوت آن حضرت انجاميد، از خانه بيرون آمد، در حالى كه سر خود را با پارچه اى بسته بود. آن گاه وارد مسجد شد و بر فراز منبر تكيه زد. سپس خداوند را ستود و به او درود فرستاد و فرمود: «در ميان مردم كسى بخشنده تر از ابوبكر ابن ابى قحافه نيست؛ زيرا او جان و مالش
1) . صحيح البخاري: 1 / 120.
را به من ارزانى داشت! بنابراين اگر مى خواستم از ميان مردم دوستى براى خود برگزينم، به يقين ابوبكر را برمى گزيدم؛ اما برادرى و دوستى به واسطه اسلام را والاتر و برتر مى يابم. پس اينك دريچه هر خانه اى را كه به اين مسجد باز مى شود مسدود كنيد؛ ولى دريچه ابوبكر را باز گذاريد».
بخارى در موضع ديگرى و ذيل بابى با عنوان «باب هجرة النبي صلّى اللّه عليه وسلّم وأصحابه إلى المدينة؛ باب هجرت پيامبر و اصحابش به مدينه» مى نويسد:
حدّثنا إسماعيل بن عبداللّه ، قال: حدّثني مالك، عن أبيالنضر مولى عمر بن عبيداللّه عن عبيد - يعني ابن حنين - عن أبيسعيد الخدري: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم جلس على المنبر فقال: إنّ عبدا خيّره اللّه بين أن يؤتيه من زهرة الدنيا ما شاء وبين ما عنده، فاختار ما عنده، فبكى أبوبكر وقال: فديناك بآبائنا وأُمّهاتنا، فعجبنا له وقال الناس: أُنظروا إلى هذا الشيخ، يخبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم عن عبدٍ خيّره اللّه بين أن يؤتيه من زهرة الدنيا وبين ما عنده، وهو يقول: فديناك بآبائنا وأُمّهاتنا. فكان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم هو المخيّر وكان أبوبكر هو أعلمنا به. وقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّ من أمنّ الناس عليّ في صحبته وماله أبابكر، ولو كنت متّخذا خليلاً من أُمّتي لاتّخذت أبابكر، إلاّخُلّة الإسلام، لا يبقينّ في المسجد خوخة إلاّخوخة أبيبكر»؛(1).
اسماعيل بن عبداللّه از ابوسعيد خُدرى رضى اللّه عنه نقل مى كند كه گفت: روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر فراز منبر نشست و فرمود: «خداوند بنده اى از بندگانش را
1) . همان: 4 / 254.
مختار گذاشت تا ميان هر آنچه كه زر و زيور دنيا بخواهد، يا آن چه را كه نزد خداست يكى را برگزيند. بنده ترجيح داد تا آنچه را كه در پيشگاه خداوند بود را برگزيند». در اين هنگام ابوبكر گريست و عرضه داشت: پدران و مادران ما به فداى تو باد! راوى مى گويد: ما از گفتار ابوبكر شگفت زده شديم. در اين هنگام مردم با حيرت گفتند: به اين پيرمرد بنگريد؛ پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از بنده اى خبر مى دهد كه خداوند او را بين زر و زيور دنيا و آن چه نزد او است مخير ساخته؛ اما او مى گويد: پدران و مادران ما به فداى تو باد! همانا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله همان بنده اى بود كه خداوند به او چنين اختيارى داد و ابوبكر از تمام ما به اين مسئله آگاه تر بود. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به راستى بخشنده ترين افراد در مصاحبت و اموال نسبت به من ابوبكر است. اگر مى خواستم از ميان امّتم دوستى برگزينم، به يقين ابوبكر را برمى گزيدم! اما برادرى و دوستى در سايه اسلام را گرامى تر مى پندارم. پس اينك هيچ دريچه اى را كه به مسجد باز مى شود، جز دريچه ابوبكر باز نگذاريد».
بخارى در كتاب مناقب خويش، باب ديگرى گشوده و آن را اينگونه نام گذارى كرده است:
باب قول النبي صلّى اللّه عليه وسلّم: سدّوا الأبواب إلاّ باب أبيبكر؛(1).
بابى در مورد سخن پيامبر صلّى اللّه عليه وآله كه فرمود: درها را مسدود كنيد مگر درِ ابوبكر.
در باب ياد شده، حديث خوخه نقل شده است. بنابراين بخارى در سه موضع مختلف از كتاب خويش، سه عنوان را در قالب ابواب جداگانه تأسيس نموده و در هر كدام از آنها، به حديث خوخه اشاره كرده است.
1) . همان: 4 / 190 به بعد.
مسلم نيشابورى نيز حديث خوخه را در بخش «فضايل صحابه» روايت كرده، مى نويسد:
حدّثنا عبداللّه بن جعفر بن يحيى بن خالد، حدّثنا معن، حدّثنا مالك، عن أبيالنضر، عن عبيد بن حنين، عن أبيسعيد: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم جلس على المنبر فقال: «عبد خيّره اللّه بين أن يؤتيه زهرة الدنيا وبين ما عنده فاختار ما عنده». فبكى أبوبكر وبكى فقال: فديناك بآبائنا وأُمّهاتنا. قال: فكان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم هو المخيّر وكان أبوبكر أعلمنا به. وقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّ أمنّ الناس عليّ في ماله وصحبته أبوبكر، ولو كنت متّخذا خليلاً لاتّخذت أبابكر خليلاً ولكنْ أُخوّة الإسلام؛ لا تبقين في المسجد خوخة إلاّخوخة أبيبكر»؛(1).
عبداللّه بن جعفر بن يحيى بن خالد به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل مى كند كه گفت: روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر فراز منبر نشست و فرمود: «خداوند به بنده اى اختيار داد تا ميان زر و زيور دنيا و آن چه نزد او است، يكى را برگزيند و آن بنده ترجيح داد تا آن چه را كه در پيشگاه خداست برگزيد». در اين هنگام ابوبكر گريست و آن گاه گفت: پدران و مادران ما به فداى تو باد! راوى مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله همان بنده برگزيده بود و ابوبكر از تمام ما به اين مسئله آگاه تر بود. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «ابوبكر نسبت به من از تمام مردم بخشنده تر و همراه تر بود و اگر اراده مى كردم تا دوستى برگزينم، هر آيينه ابوبكر را برمى گزيدم؛.
1) . صحيح مسلم: 7 / 107.
امّا برادرى و دوستى در پرتو اسلام را سزاوارتر مى دانم. اينك هيچ دريچه اى را كه به مسجد باز مى شود باز نگذاريد مگر دريچه ابوبكر!».
مسلم در ادامه حديث ياد شده مى نويسد:
حدّثنا سعيد بن منصور، حدّثنا فليح بن سليمان، عن سالم أبيالنضر، عن عبيد بن حنين وبسر بن سعيد، عن أبيسعيد الخدري، قال: خطب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم الناسَ يوما. بمثل حديث مالك؛.
سعيد بن منصور، از فليح بن سليمان، از سالم ابونضر، از عبيد بن حنين و بُسر بن سعيد نقل مى كند كه ابوسعيد خُدرى گفت: «روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى مردم سخنرانى كرد...»؛ سپس همانند حديث يادشده را با سند ديگرى بيان كرده است.
همان گونه كه پيش از اين بيان شد، بخارى در سه قسمت مختلف از كتاب خويش حديث خوخه را روايت كرده است، منتها نكته قابل تأمل در نوشتار او بدين گونه است كه او ابتدا حديث خوخه را با عنوانى مستقل ذكر كرده و از تعبير «خوخه» استفاده نموده كه به معناى «دريچه» است؛ اما وى در قسمت ديگرى از كتاب خويش، به جاى استفاده از تعبير «خوخه»، از تعبير «باب ابى بكر» استفاده كرده است و عنوان «باب قول النبى صلّى اللّه عليه وآله: سدّوا الأبواب إلاّ باب أبيبكر» را به دست داده است! دوگانه گويى بخارى و تعابير مختلف او، از ديد شارحان صحيح بخارى پوشيده نمانده؛ از اين رو آنان براى توجيه چنين دوگانه گويى پاسخ هايى ارائه داده اند. بيشتر شارحان، سخنان بخارى را از باب نقل به معنا توجيه نموده اند؛ اما نظر به اهميت
موضوع و نيز با توجه به اين كه حديث خوخه در مقام تعارض با حديث سد الابواب مطرح شده؛ از اين رو لازم است تا به سخن شارحان اشاره نماييم.
ابن حجر عسقلانى در توجيه سخن بخارى مى نويسد:
وصله المصنّف في الصلاة بلفظ: «سدّوا عني كلّ خوخة»، فكأنّه ذكره بالمعنى؛(1).
بخارى اين حديث را در باب صلاة با عبارت: «هر دريچه اى را ببنديد» با سند متصل ذكر كرده است و گويا حديث ياد شده را نقل به معنا كرده است.
عينى نيز در كتاب عمدة القارى، پس از نقل اين حديث مى نويسد:
هذا وصله البخاري في الصلاة بلفظ: «سدّوا عنّي كلّ خوخة في المسجد»، وهذا هنا نقل بالمعنى؛(2).
بخارى اين حديث را در بخش صلاة و با عبارت «هر دريچه اى را در مسجد ببنديد» را با سند متصل ذكر كرده است؛ اما در اين مقام، روايت ياد شده را نقل به معنا كرده است.
به باور نگارنده اين سطور، توجيهات ابن حجر و عينى قابل پذيرش نيست و توجيه مناسبى براى خبط بخارى به حساب نمى آيد. از لحاظ علمى، زمانى مى توان نقل به معنا را پذيرفت كه ميان الفاظ مورد بحث اشتراك معنايى برقرار باشد؛ مانند جايى كه گفته مى شود انسان و بشر و به يك معنا به كار مى روند. يا اين كه گفته شود انسان و حيوان ناطق به يك معنا به كار مى روند. اما در بحث مورد نظر اين نوشتار، نمى توان
ادعا كرد كه ميان «خوخه» و «باب» معناى مشتركى وجود دارد، به گونه اى كه مى توان هر يك را به جاى ديگرى به كار برد. علاوه بر اين كه پيش از اين در بحث حديث غدير، در ضمن برشمردن معانى «ولى»، عالمان عامه بسيار تلاش نمودند تا اثبات نمايند كه ميان معانى مختلف «ولى» از قبيل: «اولويت»، «ولايت»، «سرپرست» و مواردى ديگر از اين قبيل، هيچ وجه اشتراكى نيست! اما در اينجا بدون ارائه كوچكترين دليل علمى، ادعا مى نمايند دو لفظ «خوخه» و «باب» كه داراى اشتراك معنايى نيستند، به جاى يكديگر به كار رفته اند! البته ابن حجر عسقلانى آگاه است كه سخنانش فاقد دليل علمى است؛ از اين رو سخن خويش را با ترديد بيان كرده است.
خبط بخارى تنها نسبت به حديث ابن عبّاس نيست؛ همين بلكه او حديث ابوسعيد را نيز كه در بخش «هجرت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله» روايت كرده، با همين خبط نقل نموده است. بخارى در قسمت «مناقب» كتاب خويش مى نويسد:
حدّثني عبداللّه بن محمّد، حدّثنى أبوعامر، حدّثنا فليح، قال: حدّثني سالم أبوالنضر، عن بسر بن سعيد، عن أبيسعيد الخدري، قال: خطب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وقال: إنّ اللّه خيّر عبدا بين الدنيا وبين ما عنده فاختار ذلك العبد ما عند اللّه ؛ قال: فبكى أبوبكر؛ فعجبنا لبكائه أن يخبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم عن عبد خُيّر، فكان رسول اللّه هو المخيّر وكان أبوبكر أعلمنا. فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّ من أمَنِّ الناس عليّ في صحبته وماله أبابكر، ولو كنت متّخذا خليلاً غير ربّي، لاتّخذت أبابكر خليلاً ولكن أُخوّة الإسلام ومودّته؛ لا يبقينَّ في المسجد باب إلاّسدَّ إلاّباب أبيبكر»؛(1).
1) . صحيح البخاري: 4 / 190 - 191.
عبداللّه بن محمّد به سند خود به نقل از ابوسعيد خدرى رضى اللّه عنه نقل مى كند كه گفت: روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله سخنرانى ايراد نمود و فرمود: «همانا خداوند بنده اى از بندگانش را ميان دنيا و آن چه نزد او است مختار قرار داد؛ اما آن بنده، آن چه را كه در پيشگاه خداوند بود را انتخاب كرد». راوى مى گويد: در اين هنگام ابوبكر گريست. ما از گريه ابوبكر شگفت زده شديم؛ زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از بنده اى كه مخير شده خبر داد؛ اما ابوبكر بر فرمايش او گريست! راوى مى افزايد: در حقيقت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله همان بنده مخير شده بود و ابوبكر نيز از تمام ما به اين مسئله آگاه تر بود. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به راستى بخشنده ترين مردم نسبت به من، ابوبكر است. همانا اگر من اراده مى كردم تا شخصى غير از پروردگارم را به دوستى برگزينم، ابوبكر را به عنوان دوست برمى گزيدم؛ اما برادرى در پرتو اسلام و مودّت دينى را سزاوارتر مى دانم. اينك هر دربى به جز درب خانه ابوبكر را كه به مسجد باز مى شود، خواهم بست».
شارحان بخارى، در تفسير روايت مذكور نيز به چالش افتاده اند و برخى به همان توجيهاتى كه پيش از اين بيان شد، اشاره كرده اند.
پيش از اين به روايت مسلم و بخارى از حديث «خوخه» اشاره شد و معلوم گشت كه روايت ياد شده از ابن عباس و ابوسعيد خُدرى روايت شده است. از آنجا كه روايات ياد شده در مقام تعارض با حديث سد الابواب اميرالمؤمنين است؛ از اين رو لازم است تا به بررسى سند هر يك پرداخته شود.
حديث خوخه به روايت ابن عباس را تنها بخارى نقل كرده است. سند بخارى اعتبارى ندارد و رجال آن قابل اعتماد نيستند. البتّه در مقام بررسى سند روايت ياد شده، از بيان برخى مطالبى كه درباره «وهب بن جرير»(1)گفته شده، چشم پوشى خواهيم كرد و به واكاوى بقيه افراد سند مى پردازيم.
بخارى در مورد جرير بن حازم مى گويد:
ربّما يهم في الشيء؛.
گاهى در نقل حديث اشتباه مى كند.
يحيى بن مَعين در مورد وى مى گويد:
هو عن قتادة ضعيف؛.
روايت جرير از قتاده ضعيف است.
ذهبى نيز درباره جرير اظهار نظر كرده و مى نويسد:
تغيّر قبل موته فحجبه ابنه وهب؛(2).
پيش از مرگش، حال و روزش دگرگون شد، در نتيجه پسرش وهب مردم را از ملاقات با پدرش منع كرد.
بنابراين، جرير بن حازم قابل اعتماد نيست؛ زيرا از يك سو به اشتباه و سهل انگارى در نقل حديث متهم است و از سوى ديگر، تضعيف شده است. با اين حال وجود «عكرمه بربرى» در بى اعتبارى حديث ابن عباس كافى است؛ چرا كه وى از
راويان حديث خوخه از ابن عباس است.
ويژگى هاى بارز عكرمه را مى توان در چند عنوان خلاصه كرد:
عكرمه علاوه بر اين كه با خوارج هم عقيده بود، مردم را نيز به باورهاى آنان دعوت مى كرده است. بسيارى از مردم آفريقا، باورهاى فرقه صفريه(1)را از عكرمه فرا گرفته اند. ذهبى مى نويسد:
كان يرى رأي الإباضية؛(2).
وى هم نظر با اباضيه (گروهى از خوارج) بود.
ابن حجر نيز مى نويسد:
أوّل من أحدث رأي الصفرية، وقال الجوزجاني: قلت لأحمد بن حنبل: أكان عكرمة أباضيا؟ فقال: يقال إنّه كان صفريا، وقال أبوطالب عن أحمد: كان يرى رأى الخوارج الصفرية، وعنه أخذ ذلك أهل إفريقية؛(3).
[عكرمه] نخستين كسى بود كه نظريات صفريه را گسترش داد. جوزجانى گويد: به احمد بن حنبل گفتم: آيا عكرمه از فرقه اباضيه است؟ احمد در پاسخ گفت: او از فرقه صفريه است. ابوطالب از احمد نقل كرده كه فرقه صفريه داراى باورهاى خوارج بودند و اهالى آفريقا نيز باورهاى خوارج را از عكرمه اخذ نمودند.
1) . صفريه: يكى از سه فرقه بزرگ خوارج اند كه زياديه نيز ناميده مى شوند. پايه گذاران اين فرقه را عبيده بن قيص، زياد بن اصفر و نعمان بن صفر دانسته اند و ظاهرا به جهت پيروى از زياد بن اصفر، به صفريه ملقب شدند؛ ر.ك: دائرة المعارف الاسلامية: 14 / 229 - 230، ذيل واژه «الصفريه».
2) . تاريخ الإسلام: 7 / 180؛ سير أعلام النبلاء: 5 / 22.
3) . مقدمه فتح الباري: 425.
عكرمه همواره از دين ايراد مى گرفت و احكام الاهى را مسخره مى نمود.
ابن حجر مى نويسد:
قال خالد بن أبيعمران المصري: دخل علينا عكرمة إفريقية وقت الموسم، فقال: وددت أنّي اليوم بالموسم بيدي حربة أضرب بها يميناً وشمالاً!(1).
خالد بن ابى عمران مصرى مى گويد: عكرمه آفريقايى در مراسم حج بر ما وارد شد و اظهار داشت: دوست داشتم كه اكنون و در اين مراسم، سلاحى در دست داشتم تا از چپ و راست، مانع كسانى مى شدم كه مى خواستند در اين مراسم حضور يابند! و نيز ابن حجر مى نويسد:
وقال وهب بن خالد: كان يحيى بن سعيد الأنصاري يكذّبه وقال إبراهيم بن المنذر، عن معن بن عيسى وغيره: كان مالك لا يرى عكرمة ثقة ويأمر أن لا يؤخذ عنه. وقال الربيع: قال الشافعي وهو؛ يعنى مالكاً سيء الرأي في عكرمة، قال: لا أرى لأحد أن يقبل حديث عكرمة، وقال عثمان بن مرة، قلت للقاسم: إنّ عكرمة قال كذا، فقال: يا ابن أخى، إنّ عكرمة كذّاب يحدث غدوة بحديث يخالفه عشية؛(2).
وهب بن خالد گويد: همواره يحيى بن سعيد انصارى عكرمه را دروغ گو مى پنداشت. ابراهيم بن منذر از معن بن عيسى و غير او روايت كرده است كه مالك، عكرمه را ثقه نمى دانسته است و دستور مى داد كه كسى از عكرمه حديث نقل نكند. ربيع
مى گويد كه شافعى مى گفت: نظر مالك در مورد عكرمه، سخن صحيح و استوارى مى باشد. عثمان بن مره مى گويد: به قاسم گفتم كه عكرمه فلان چيز را مى گويد: قاسم در پاسخ من گفت: اى پسر برادرم، همانا عكرمه دروغ پرداز است و حديثى را امروز روايت مى كند؛ اما مخالف آن حديث را فردا نقل مى كند! ابن عساكر نيز مى نويسد:
وقال محمد بن عبد الرحيم: سمعت علياً وحكي عن يعقوب الحضرمي عن جده، قال: وقف عكرمة على باب المسجد، فقال ما فيه إلا كافر!(1).
يعقوب حضرمى از جدش نقل كرده كه عكرمه در درب مسجد پيامبر ايستاد و مى گفت: داخل اين مسجد كسى نيست مگر كافر!
عكرمه در دروغ گويى كار را به جايى رساند كه على بن عبداللّه بن عباس او را به درب مستراح بست. ابن قتيبه مى نويسد:
روى جرير، عن يزيد بن أبيزياد، عن عبداللّه بن الحارث، قال: دخلت على «علي بن عبداللّه بن عباس»، و«عكرمة» موثق على باب كنيف، فقلت: أتفعلون هذا بمولاكم؟ قال: إنّ هذا يكذب على أبي؛(2).
جرير به سند خود از عبداللّه بن حارث نقل مى كند كه گفت: بر على بن عبداللّه بن عباس وارد شدم، در حالى كه ديدم عكرمه بر درب مستراح بسته شده است. من به على بن عبداللّه بن عباس گفتم: آيا شما با موالى خود چنين رفتارى مى كنيد؟
على بن عبداللّه بن عباس در پاسخ گفت: اين مرد بر پدرم دروغ مى بندد.
صفدى مى نويسد: پس از آن كه على بن عبداللّه بن عباس، عكرمه را به خاطر دروغ هايى كه بر پدرش مى بست بازداشت نمود، ابن مسيب به موالايش كه برد نام داشت، گفت:
لا تكذب عليّ كما كذب عكرمة على ابن عباس؛(1).
مانند عكرمه كه بر مولايش ابن عباس دروغ مى بست، بر من دروغ نبند.
عكرمه به طمع گردآورى مال و منال، به دربار سلاطين مى رفت و پول مى ستاند. ابن حجر مى نويسد:
وكان يأتي الأمراء يطلب جوائزهم ولم يترك موضعاً إلا خرج. إليه وقال عبدالعزيز بن أبيرواد: رأيت عكرمة بنيشابور، فقلت له: تركت الحرمين وجئت إلى خراسان؟! قال: جئت أسعى على عيالي. وقال أبونعيم: قدم على الوالي بأصبهان فأجازه بثلاثة آلاف درهم؛(2).
عكرمه به دربار سلاطين مى رفت و پاداش آنان را مى ستاند و هيچ دربارى نبود مگر اين كه عكرمه به آنجا مى رفت. عبد العزيز بن ابى داود مى گويد: عكرمه را در نيشابور ديدم، پس به او گفتم: مكه و مدينه را رها كردى و به خراسان آمده اى؟ عكرمه در پاسخ گفت: براى مخارج عيالاتم اينجا آمده ام! ابونعيم اصفهانى نيز مى گويد: عكرمه سراغ والى اصفهان آمد و سه هزار درهم را به جيب زد.
با توجه به موارد ياد شده، عكرمه چنان از ديد مردم فرو افتاد كه در هنگام مرگش كسى حاضر نشد در تشييع جنازه او شركت كند و جز تعداد اندكى از اهالى سودان حاضر در مدينه، كسى به تشييع جنازه او نرفت! ابن عساكر مى نويسد:
أنبأ أبوعلي المقرئ الحداد وأخبرني أبوالقاسم عبد الملك بن عبداللّه ، عنه نا أبونعيم الحافظ، ثنا عبداللّه بن جعفر، قال: وحدث أبوعمرو أحمد بن محمد بن إبراهيم بن حكيم، أنا عثمان بن خرزاد، قال: سمعت يحيى بن بكير، قال: حدثنا عبد العزيز بن محمد الدراوردي، قال: مات عكرمة بالمدينة وكثير عزة في يوم واحد فما شهدهما إلا سودان المدينة(1)(2).
ابوعلى مقرى ء حداد به سند خود از عبد العزيز بن محمد دراوردى نقل مى كند كه گفت: عكرمه در مدينه از دنيا رفت و در همان روز، كثير نيز از دنيا رفت و در تشييع جنازه كثير، تعداد زيادى حاضر شدند؛ اما در تشييع جنازه عكرمه تنها سودانى هاى مدينه شركت كردند! با توجه به مطالب ياد شده، معلوم مى شود كه پرونده عكرمه سياه تر از آن است كه نياز به قضاوت داشته باشد؛ چه اين كه وى در جامعه آن روز نيز به عنوان شخص دروغ گو و دغلكار شناخته مى شده است و كسى بوده كه در جعل حديث، مهارت داشته و كسانى همچون مالك، مردم را از نقل احاديث وى باز مى داشتند. اما بسيار جاى تعجب است كه شخصى مانند بخارى، به چنين شخص حقه بازى
1) . تاريخ مدينة دمشق: 41 / 122.
2) . گفتنى است كه ما شرح حال او را در جلدهاى گذشته همين كتاب و همچنين در كتاب التحقيق في نفي التحريف: 270 - 274 آورده ايم. براى آگاهى بيشتر از شرح حال وى ر.ك: تهذيب الكمال: 20 / 264؛ تهذيب التهذيب: 7 / 228؛ الطبقات الكبرى: 5 / 219؛ وفيات الأعيان: 3 / 265؛ ميزان الإعتدال: 5 / 116؛ المغني في الضعفاء: 2 / 67؛ الضعفاء الكبير: 3 / 373؛ سير أعلام النبلاء: 5 / 12.
اعتماد كرده و از او حديث نقل كرده است!
بخارى حديث ابوسعيد را با سندى كه پيش از اين بيان داشتيم، از اسماعيل بن ابى اويس، از مالك، از ابونضر، از عبيد بن حنين، از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است. مسلم نيشابورى نيز سند نخست را از عبداللّه بن جعفر بن يحيى بن خالد، از معن، از مالك نقل كرده است. ترمذى نيز به نقل حديث ياد شده پرداخته و حديث مذكور را با سند خويش از احمد بن حسن، از عبداللّه بن مسلمه، از مالك نقل كرده است. ترمذى پس از نقل اين حديث مى گويد:
هذا حديث حسن صحيح؛(1).
اين حديث، صحيح و معتبر است.
با توجّه به سه سند ياد شده از بخارى و مسلم و ترمذى، معلوم مى شود كه محور هر سه نقل «مالك بن انس» است. گرچه او يكى از چهار پيشواى مشهور عامه است؛ اما در عين حال نمى توان به روايات وى اعتماد نمود؛ زيرا او به خاطر باورى كه درباره امام عليه السلام دارد، از اجماع اهل اسلام خارج است! از اين رو براى بيان توضيح بيشتر، ناگزيريم تا اشاره اى به شرح حال مالك بنمائيم.
انديشه هاى مالك را مى توان در چند محور عمده ذيل مورد ارزيابى قرار داد:
نخستين مطلبى كه مى توان در مورد مالك اظهار داشت، اين است كه او با
1) . صحيح الترمذي: 5 / 373 و 374 / ح 3680.
خوارج هم عقيده بود. مبرّد در بحثى كه در مورد خوارج بيان داشته است، مى نويسد:
وكان عدّة من الفقهاء ينسبون إليه، منهم: عكرمة مولى ابن عبّاس، وكان يقال ذلك في مالك بن أنس. ويروي الزبيريون: أنّ مالك بن أنس المديني كان يذكر عثمان وعليا وطلحة والزبير فيقول: واللّه ما اقتتلوا إلاّ على الثريد الأعفر؛(1).
عده اى از فقيهان را به خوارج نسبت مى دهند كه يكى از آنان، عكرمه آزاد شده ابن عبّاس است. همچنين مالك بن انس نيز به خوارج نسبت داده شده است. زبيريان درباره وى مى گويند: مالك بن انس همواره عثمان، على، طلحه و زبير را ياد مى كرد و مى گفت: به خدا سوگند! آنان فقط به خاطر آبگوشتى خاك آلود، با يكديگر به جنگ و ستيزه پرداختند!
نظريه برترى خلفاء سه گانه بر ديگر خلائق كه به نظريه «تفضيل» مشهور است، از باورهاى مالك بن انس است. مالك، امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام را با ديگر مردم، مساوى مى پنداشته است. صاحب كتاب ترتيب المدارك از قول مالك نقل كرده كه مى گفت:
فكان يقول بأنّ أفضل الأُمّة هم أبوبكر وعمر وعثمان ثم يقف ويقول: هنا يتساوى الناس!(2).
برترين افراد امت، ابوبكر، عمر و عثمان هستند، سپس مكث مى كرد و مى گفت: در اين مقام، بقيه مردم مساوى هستند!
البته او در باور خويش، پيرو نظريه عبداللّه بن عمر بود؛ زيرا عبداللّه بن عمر مى گويد:
كنّا نقول على عهد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: أبوبكر ثم عمر ثم عثمان ثم نسكت؛ يعني فلا نفاضل؛.
ما در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى گفتيم: ابوبكر، سپس عمر، سپس عثمان و آن گاه سكوت مى كرديم؛ يعنى شخص ديگرى را رجحان و برترى نمى داديم.
ابن عبدالبرّ نظريه عبداللّه بن عمر را ذكر نموده؛ اما انتقادى تندى به آن وارد كرده و مى نويسد:
وهو الذي أنكر ابن معين وتكلّم فيه بكلام غليظ، لأنّ القائل بذلك قد قال بخلاف ما اجتمع عليه أهل السنّة من السلف والخلف من أهل الفقه والأثر: أنّ عليا أفضل الناس بعد عثمان، وهذا ممّا لم يختلفوا فيه، وإنّما اختلفوا في تفضيل علي وعثمان. واختلف السلف أيضا في تفضيل علي وأبيبكر. وفي إجماع الجميع الذي وصفنا دليل على أنّ حديث ابن عمر وهمٌ وغلطٌ، وأنّه لا يصحّ معناه وإن كان إسناده صحيحا؛(1).
اين فرد، همان كسى است كه ابن معين او را نقد كرده و با كلامى خشن درمورد او سخن رانده است؛ زيرا گوينده چنين سخنى، بر خلاف اجماع اهل سنّت - از متقدّمان و متأخّران از اهل فقه و حديث - سخن گفته است. همانا اجماع بر آن است كه على عليه السلام برترين مردم پس از عثمان مى باشد و در اين موضوع هيچ اختلافى نيست. آنچه مورد نزاع قرار گرفته، اختلاف در برترى على عليه السلام
1) . الإستيعاب: 3 / 214.
و عثمان است. البتّه پيشينيان در مورد برترى على عليه السلام و ابوبكر نيز اختلاف نظر داشته اند. بنابراين، اتفاق نظر همگانى - كه توضيح داديم - دليلى است بر اين كه حديث ابن عمر غلط است، گرچه اسنادش صحيح باشد؛ ولى معناى صحيحى نمى تواند داشته باشد.
مالك از آنجا كه از امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام روى گردان بوده است؛ از اين رو در كتاب موطّأ هيچ حديثى از آن حضرت روايت نكرده و به همين جهت، شگفتى و حيرت ديگران از جمله هارون الرشيد را برانگيخته است.
زرقانى روايت كرده كه روزى هارون از مالك بن انس پرسد: چرا در كتاب موطّأ هيچ حديثى از على عليه السلام نقل نكرده اى؟ مالك در پاسخ گفت:
لم يكن في بلدي ولم ألق رجاله!(1).
على بن ابى طالب در شهر من نمى زيست و من نيز با راويان حديث او ارتباطى نداشتم! اين در حالى است كه مالك بن انس در كتاب خود از معاويه و عبدالملك بن مروان روايت نقل كرده و به آراء و نظريات آنان استناد مى نمايد! از سوى ديگر مالك، از هِشام بن عروه حديث نقل كرده است. ذهبى مى نويسد:
وروايته عن هشام بن عروة مع قوله: هشام بن عروة كذّاب؛(2).
مالك از هشام بن عروه حديث نقل كرده، با اين كه وى، به كذاب بودن هشام بن عروه تصريح كرده است.
يكى ديگر از موارد منش تناقض وار مالك بن انس، آن است كه ابن حجر در مورد او مى نويسد:
وقال بعضهم: نهاني مالك عن شيخين من قريش، وقد أكثر عنهما في الموطّأ؛(1).
برخى گفته اند: مالك مرا از نقل حديث از دو نفر از شيوخ قريش نهى كرد، در حالى كه خودش در موارد بسيارى در كتاب موطّأ، از آنان روايت نقل كرده است.
افزون بر مطالبى كه گفته شد، مالك بن انس اهل تدليس بوده است. عبداللّه بن احمد در اين زمينه مى نويسد:
سمعت أبي يقول: لم يسمع مالك بن أنس من بكير بن عبداللّه شيئا، وقد حدّثنا وكيع عن مالك عن بكير بن عبداللّه ، قال أبي: يقولون: إنّها كتب ابنه؛(2).
از پدرم شنيدم كه مى گفت: مالك بن انس هيچ روايتى از بكير بن عبداللّه نشنيده؛ اما در عين حال وكيع از مالك، از طريق بكير بن عبداللّه حديث نقل كرده است. پدرم بر اين باور بود كه اهل حديث مى گويند: اين منقولات از كتابهاى پسر مالك است.
خطيب بغدادى در ضمن نقل اخبار برخى از مدلسان مى نويسد:
ويقال: إنّ ما رواه مالك بن أنس، عن ثور بن زيد، عن ابن عبّاس، كان ثور يرويه عن عكرمة عن ابن عبّاس، وكان مالك يكره الرواية عن عكرمة، فأسقط اسمه من الحديث وأرسله. وهذا لا يجوز، وإن كان مالك يرى
الإحتجاج بالمراسيل، لأنّه قد علم أنّ الحديث عمّن ليس بحجّةٍ عنده. وأمّا المرسل فهو أحسن حالةً من هذا، لأنّه لم يثبت من حال من أرسل عنه أنّه ليس بحجّة؛(1).
گفته مى شود كه به راستى رواياتى را كه مالك بن انس از ثور بن زيد، از ابن عباس نقل كرده، به اين ترتيب بوده است كه ثور، از عكرمه، از ابن عباس نقل مى كرده و از آن جايى كه مالك نقل روايت از عكرمه را نمى پسنديده، اسم عكرمه را از سند حذف كرده و حديث را به صورت مرسل آورده است. بديهى است كه چنين عملى جايز نيست، گرچه مالك مرسلات را معتبر مى داند و به آنها استدلال مى نمايد؛ اما خود او مى دانسته كه اين حديث، از كسى نقل شده كه نزد او حجّت نيست، در حالى كه حديث مرسل از چنين حديثى معتبرتر است؛ زيرا در حديث مرسل، عدم حجيت ارسال كننده ثابت نشده است.
مالك از نظر مالى در نهايت فقر و تنگدستى به سر مى برد و تنگناى معيشتى او به حدى بود كه صاحب كتاب ترتيب المدارك در مورد او گفته است:
ذكروا أنّه باع خشبة سقف بيته؛(2).
گفته شده كه وى چوب هاى سقف خانه اش را مى فروخت.
اما از زمانى كه به طور رسمى به خدمت سلاطين و حكام درآمد، وضعيت مادى او دگرگون شد و سيل دينارها به سويش روانه گرديد، تا جايى كه مالك از هارون هزار
دينار ستاند و آنها را براى وارثانش به ارث گذاشت. صاحب عقد فريد مى نويسد:
حتى أنّه أخذ من هارون ألف دينار وتركها لورّاثه؛(1).
تا جايى كه از هارون، هزار دينار دريافت كرد و آنها را براى وارثان خويش باقى گذارد.
به طور طبيعى هنگامى كه عالم دينى در خدمت سلاطين درآيند و مبالغ هنگفت از آنان دريافت نمايد، بايد در راستاى سياست هاى حاكمان گام برداشته و چشم خويش را بر روى حقايق فروبندند. عبداللّه بن احمد مى گويد:
سمعت أبي يقول: كان ابن أبيذئب ومالك يحضران عند الأُمراء، فيتكلّم ابن أبيذئب يأمرهم وينهاهم ومالك ساكت. قال أبي: ابن أبيذئب خير من مالك وأفضل؛(2).
از پدرم شنيدم كه مى گفت: ابن ابى ذِئب و مالك نزد حاكمان حاضر مى شدند. ابن ابى ذِئب به كارهاى آنان اعتراض مى كرد و آنها را امر و نهى مى نمود؛ اما مالك در برابر كارهاى آنان سكوت مى كرد. پدرم مى گفت: ابن ابى ذِئب از مالك بهتر و بافضيلت تر است.
آرى، مالك در اين ويژگى همانند استادش زهرى است؛ از اين رو آن چه امام سجّاد عليه السلام در نامه اش به زهرى فرموده است، شامل حال او نيز مى شود.
با توجّه به ويژگى هاى ياد شده، طبيعى است كه حاكمان ستمگر نيز خوش خدمتى مالك را جبران كنند و از او تمجيد نمايند. زرقانى مى نويسد:
فقد قال له المنصور: اجعل هذا العلم علما واحدا ... ضع للناس كتابا أحملهم عليه ... نضرب عليه عامّتهم بالسيف، ونقطع عليه ظهورهم بالسياط؛(1).
روزى منصور عباسى به مالك گفت: علوم پراكنده خود را به صورت علم واحدى درآور... و براى مردم كتابى بنويس تا آنها را براى عمل به آن، وادار كنم ... به گونه اى كه به ضرب شمشير، تمام مردم را به انجام آن وادار ساخته و با شلاق، كمر متخلفان را بشكنم.
منصور در تلافى خوش خدمتى مالك افزود:
لئن بقيت لأكتبنَّ قولك كما تكتب المصاحف، ولأبعثنَّ به إلى الآفاق فأحملهم عليه؛(2).
اگر عمرم يارى نمايد و زنده بمانم، به يقين گفته هاى تو را به گونه اى كه مصاحف نوشته مى شود مى نويسم؛ آن گاه آن را به سرزمين هاى دوردست مى فرستم و مردم را به تبعيت از آن وامى دارم.
صاحب كتاب مفتاح السعاده مى نويسد:
ولَمّا أراد الرشيد الشخوص إلى العراق قال لمالك: ينبغي أن تخرج معي، فإنّي عزمت أن أحمل الناس على الموطّأ، كما حمل عثمان الناس على القرآن؛(3).
در دوران هارون الرشيد نيز، هنگامى كه هارون عباسى اراده نمود تا به عراق عزيمت كند، به مالك رو كرد و گفت: شايسته است تا با من همراه شوى؛ چرا كه مى خواهم مردم را وادار كنم تا به كتاب موطّأ عمل كنند؛ همان گونه كه عثمان مردم را واداشت تا به قرآن عمل نمايند.
صاحب كشف الظنون نيز مى نويسد:
ثم أراد هارون أن يعلّق الموطّأ على الكعبة!(1).
هارون عباسى تصميم گرفت تا كتاب موطّأ را به كعبه بياويزد! صاحب كتاب وفيات الاعيان مى نويسد:
ألا لا يفتي الناس إلاّ مالك بن أنس؛(2).
جارچيان حكومتى در ايام حج آن سال ندا مى دادند: آگاه باشيد! كسى جز مالك بن انس حق ندارد فتوا دهد.
احمد بن حنبل در كتاب علل ومعرفة رجال مى نويسد:
فقد قدم ابن جريج على أبيجعفر المنصور فقال له: إنّي قد جمعت حديث جدّك عبداللّه بن عبّاس وما جمعه أحد جمعي، فلم يعطه شيئا؛(3).
روزى ابن جريج نزد منصور عباسى آمد و به او گفت: من احاديث جدّ تو عبداللّه بن عباس را جمع آورى كرده ام به گونه اى كه هيچ فردى مانند من آنها را جمع نكرده است. اما منصور در برابر اين كار، هيچ پاداشى به ابن جريج نداد.
با توجه به مطالب ياد شده، ابواسحاق شيرازى مى نويسد: به استاد مالك (ربيعة الرأى) گفته شد:
كيف يحظى بك مالك ولم تحظ أنت بنفسك؟! قال: أما علمتم أنّ مثقالاً من دولةٍ خير من حملَي علم؟!(4).
چطور مالك از تو بهره مند شد و تو از خود بهره نگرفتى؟ او در پاسخ گفت: آيا نمى دانيد كه يك مثقال از حكومت، از دو محموله علم و دانش بهتر است؟!
از ويژگى هاى ديگر مالك بن انس، غنا و آوازخوانى او با آلات موسيقى است تا جايى كه به اين كار معروف و مشهور شد، صاحب كتاب اغانى مى نويسد:
واشتهر مالك بن أنس بالغناء، وهذا ما نصّ عليه غير واحد؛(1).
مالك بن انس به غناء مشهور بود و اين مطلب از سوى افراد زيادى تصريح شده است.
با توجه به شهرت مالك به غناء، قرطبى مى نويسد:
لا تقبل شهادة المغنّي والرقّاص؛(2).
شهادت آوازخوان و رقّاص مورد قبول نيست.
شوكانى به نقل از ابوهريره، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده كه آن حضرت فرمود:
استماع الملاهي معصية، والجلوس عليها فسق، والتلذّذ بها كفر؛(3).
گوش دادن به آلات موسيقى گناه، نشستن در محفل آن فسق و لذّت بردن از آن كفرورزى است.
از مطالب جالب توجّه در مورد مالك كه شرح حال نويسان در مورد او
ذكر كرده اند، جهل به احكام شرعى، همان احكامى كه از سوى حكام وقت به همان جهت در مَسند فتوا قرار گرفته بود! ابونعيم در كتاب حلية الاولياء مى نويسد:
أنّه كان إذا سئل عن مسألةٍ تهرّب من الإجابة، أو قال: لا أدري؛(1).
هرگاه از مالك درباره مسأله اى سؤال مى شد، از پاسخ دادن مى گريخت و يا مى گفت: نمى دانم.
زرقانى مى نويسد:
فقد ذكروا أنّه سئل عن ثمان وأربعين مسألة فقال في اثنين وثلاثين منها: لا أدري!(2).
در مورد چهل و هشت مسأله از مالك سؤال شد و او در پاسخ به سى و دو مورد، گفت: نمى دانم.
ابن عبدالبر مى نويسد:
وسأله عراقي عن أربعين مسألة فما أجابه إلاّ عن خمس؛(3).
فردى عراقى چهل مسأله از مالك پرسيد؛ اما او تنها به پنج مسأله پاسخ داد.
صاحب كتاب عقد الفريد مى نويسد:
وسأله رجل عن مسائل فلم يجبه بشيء أصلاً؛(4).
فردى پرسش هاى زيادى مالك پرسيد؛ اما او به هيچ كدام پاسخ نداد.
جهل مالك به سنت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله و احكام شريعت، در حالى بود كه صاحب حلية الاولياء مى نويسد:
وكان مالك يصرّح بأنّه أدرك سبعين من المشايخ يحدّثون عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، فلم يأخذ من أحدهم شيئا؛(1).
مالك تصريح مى كرد كه محضر هفتاد نفر از مشايخ و اساتيدى را كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حديث نقل مى كردند، درك كرده؛ اما از هيچ كدام از آنها چيزى نياموخته است.
صاحب وفيات الاعيان، واپسين لحظات مالك را اين گونه گزارش كرده است:
ليتني جُلدت بكلّ كلمةٍ تكلّمت بها في هذا الأمر بسوط؛(2).
[مالك در همان بيمارى كه به مرگش انجاميد گريست و گفت:] اى كاش به خاطر هر فتوايى كه داده ام، تازيانه اى مى خوردم.
ليث بن سعد در مورد فتواهاى مالك مى گويد:
أحصيت على مالك بن أنس سبعين مسألة، كلّها مخالفة لسُنّة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ممّا قال فيها برأيه! قال: ولقد كتبت إليه أعظه في ذلك؛(3).
من هفتاد مسأله را شمردم و ديدم كه مالك در آنها به رأى خود فتوا داده است، در حالى كه تمامى آنها با سنّت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مخالفت داشت! من تمامى
اين موارد را براى مالك نوشتم و فرستادم و در اين باره او را موعظه كردم.
خطيب بغدادى در مورد مالك مى نويسد:
عابه جماعة من أهل العلم في زمانه؛(1).
گروهى از عالمان معاصر مالك از او عيب جويى كرده اند.
خطيب بغدادى پس از نقل اين سخن، از دانشمندانى هم چون ابن ابى ذئب، عبدالعزيز ماجشون، ابن ابى حازم و محمّد ابن اسحاق نام برده كه از منتقدان مالك بوده اند.(2).
خطيب بغدادى همچنين مى نويسد:
وقال يحيى بن معين: سفيان الثوري أحبّ إليّ من مالك في كلّ شيء، وقال سفيان في مالك: ليس له حفظ؛(3).
يحيى بن معين درباره مالك مى گويد: به نظر من سفيان، در تمامى امور از مالك محبوب تر است. سُفيان نيز در مورد مالك اظهار نظر كرده و مى گويد: او حافظه خوبى نداشت.
ابن عبدالبرّ مى نويسد:
وقد تكلّم ابن أبيذئب في مالك بن أنس بكلامٍ فيه جفاء وخشونة كرهت ذكره؛(4).
ابن ابى ذئب در مورد مالك با تندى و خشونت سخن گفته است و من نمى پسندم كه سخنان او را نقل كنم.
ذهبى مى نويسد، عمر بن قيس با مالك در محضر هارون در مورد مسائل حج مناظره كرد، آن گاه عمر بن قيس به مالك گفت:
أنت أحيانا تخطئ وأحيانا لا تصيب. فقال: كذاك الناس؛(1).
تو گاهى خطا مى كنى و گاهى سخن درست نمى گويى. مالك در پاسخ گفت: مردم نيز اين گونه هستند.
با توجه به نكاتى كه در مورد شخصيت مالك بن انس بيان شد، به روشنى استفاده مى شود كه مالك بن انس شخص قابل اعتمادى نبوده و نمى توان به روايات او استناد جست؛ زيرا اولاً تدليس در حديث مى كرده و ثانيا قدرت حفظ حديث نداشته، ثالثا معاصران او در مورد او انتقادات تندى بيان داشته اند و او را شخص ضعيفى دانسته اند. مطالعه شرح حال ذكر شده از مالك، به خوبى بيان گر آن است كه وى چهره اى سياسى بوده و براى خوش خدمتى به درباريان و حاكمان، دست به هر كارى مى زده است. به هر روى، نكات ياد شده، روايات مالك را از درجه اعتبار ساقط مى كند.
يكى ديگر از راويان بخارى، اسماعيل بن ابى اويس است. اسماعيل بن ابى اويس، پسر خواهر مالك است. نسائى درباره او تنها به گفتن قيد «ضعيف» بسنده كرده است.(2).
يحيى بن مَعين درباره اسماعيل و پدرش مى نويسد:
هو وأبوه يسرقان الحديث؛.
اسماعيل و پدرش حديث مى دزديدند.
دولابى در كتاب ضعفاء مى نويسد:
سمعت النضر بن سلمة المروزي يقول: كذّاب؛.
از نضر بن سَلَمه مروزى شنيدم كه مى گفت: اسماعيل بسيار دروغ گو است.
ذهبى نيز پس از نقل مطالب ياد شده مى نويسد:
وساق له ابن عدي ثلاثة أحاديث، ثم قال: وروى عن خاله مالك غرائب لا يتابعه عليها أحد؛(1).
ابن عدىّ سه حديث از او نقل مى كند، سپس مى گويد: اسماعيل از دايى خود مالك، روايات عجيبى نقل مى كند كه هيچ كس درباره آنها از او پيروى نمى كند.
ابراهيم بن جنيد از يحيى نقل مى كند كه در مورد اسماعيل مى گويد:
مخلّط، يكذب، ليس بشيء؛(2).
اسماعيل در نقل حديث، حديث هاى صحيح را با ناصحيح در هم مى آميزد و خلط حديث مى كند. او در نقل حديث، دروغ گو مى باشد و احاديث او ارزشى ندارند.
ابن حزم اندلسى نيز در كتاب محلّى، سخن از اسماعيل به ميان آورده است. وى به نقل از ابوالفتح ازدى مى نويسد:
حدّثني سيف بن محمّد: أنّ ابن أبيأُويس كان يضع الحديث؛(3).
سيف بن محمّد براى من نقل كرد كه ابن ابى اويس از جعل كنندگان حديث است.
عينى در مورد اسماعيل به نكته عجيبى اشاره كرده و مى نويسد:
أقرّ على نفسه بالوضع كما حكاه النسائي عن سلمة بن شعيب عنه؛(1).
خود اسماعيل به جعل حديث اقرار كرده است. اقرار اسماعيل را نسائى از سلمه بن شعيب از قول اسماعيل نقل كرده است.
با توجه به نكات بيان شده، شرح حال اسماعيل بن ابى اويس نيز معلوم گشت و معلوم شد كه حال وى به مراتب از مالك بن انس بدتر است.
همان گونه كه پيش از اين بيان شد، مسلم نيشابورى حديث خوخه را به سند ديگرى غير از طريق مالك نقل كرده است. سند مسلم عبارت است از: فليح بن سليمان، از ابونضر، از عبيد بن حنين و بُسر بن سعيد، از ابوسعيد خُدرى.
فرد نخست سند مذكور فليح بن سليمان است و وى مورد اعتماد اهل رجال نيست. نَسائى درباره فليح مى گويد:
ضعيف ... ليس بالقوي؛(2).
او ضعيف است ... او در نقل حديث قوى نيست.
همين سخن نسائى را نيز ابوحاتِم و يحيى بن مَعين نيز در مورد فليح بن به دست داده اند.(3)يحيى نيز از ابوكامل مظفر بن مدرك اين گونه نقل مى كند:
ثلاثة يتّقى حديثهم: محمّد بن طلحة بن مصرف، وأيوب بن عتبة، وفليح بن سليمان؛(1).
بايد از حديث سه نفر پرهيز شود: محمّد بن طلحة بن مصرف، ايوب بن عتبه و فليح بن سليمان.
رملى نيز از ابوداوود نقل مى كند كه احاديث فليح هيچ ارزشى ندارند. وى مى نويسد:
ليس بشيء؛(2).
[احاديث فليح] به چيزى نمى ارزد.
ابن ابى شعبه، از قول على بن مدينى مى نويسد:
كان فليح وأخوه عبدالحميد ضعيفين؛(3).
فليح و برادرش عبدالحميد ضعيف هستند.
از مطالب ياد شده استفاده مى شود كه فليح بن سليمان در زمره افراد غير قابل اعتماد است و رجاليان به عدم وثاقت وى تصريح نموده اند؛ بنابراين بر بى اعتبار شمردن سند مسلم نيشابورى همين اندازه كفايت مى كند و نيازى به بررسى ديگر راويان نيست.
حديث «خوخه» را بخارى و علماى ديگر از ابن عبّاس و ابوسعيد نقل كرده اند. با توجّه به مطالبى كه گذشت، اين احتمال تقويت مى شود كه بخارى در نقل حديث
خوخه دچار اشتباه شده است، هر چند كه سهوى بودن چنين خبطى از بخارى كمى عجيب به نظر مى رسد. بخارى در تحريف حديثى كه از ابن عباس نقل مى كند، سندى بيان نكرده است؛ اما وى حديث ابوسعيد را در قسمت «مناقب» كتاب خويش بيان نموده و سند ذيل را براى آن ارائه داده است:
«عبداللّه بن محمّد، از ابوعامر، از فليح، از سالم ابونضر، از عبيد بن حنين، از بُسر بن سعيد، از ابوسعيد خُدرى ...».
بخارى حديث خوخه با سند مذكور را، در بابى با عنوان: «باب الخوخة والممرّ في المسجد» با سند خود از: «محمّد بن سنان، از فليح، از ابونضر، از عبيد بن حنين، از بُسر بن سعيد، از ابوسعيد خُدرى ...» روايت كرده است.
بديهى است كه محور اين سند حول شخصى به نام «فليح بن سليمان» مى چرخد كه در سند مسلم نيشابورى موجود بود و در بررسى به عمل آمده در سطور پيشين، معلوم شد كه وى شخصى ضعيف و غير قابل اعتماد است. متن حديث به سند مسلم، با واژه «خوخه» آمده است؛ اما از تعبير «باب» استفاده نگرديده است؛ از اين رو مى توان به طور جدى اين احتمال را تقويت نمود كه روايت بخارى، اندكى تغيير يافته و نمى تواند بيان گر حديث اصلى باشد.
سند بخارى علاوه بر تناقض ياد شده، با تعبير: «باب الخوخة والممرّ»، مشكل ديگرى را نيز به همراه دارد و آن اشكال عبارت است از اين كه در سند روايت آن «عبيد بن حنين» از «بسر بن سعيد» روايت نقل مى كند؛ در حالى كه «عبيد» نمى تواند از «بسر» روايت كند. علماى عامه در توجيه چنين تناقضى در سند سر در گم شده اند. ابن حجر عسقلانى در توجيه سند مى نويسد:
قال الدارقطني: هذا السياق غير محفوظ، واختلف فيه على فليح، فرواه محمّد بن سنان هكذا، وتابعه المعافى بن سليمان الحرّاني، ورواه سعيد بن منصور ويونس بن محمّد المؤذّن وأبوداود الطيالسي عن فليح، عن أبيالنضر، عن عبيد بن حنين وبسر بن سعيد جميعا، عن أبيسعيد. قلت: أخرجه مسلم عن سعيد، وأبوبكر بن أبيشيبة عن يونس، وابن حبّان في صحيحه من حديث الطيالسي. ورواه أبوعامر العقدي عن فليح، عن أبيالنضر، عن بسر بن سعيد، عن أبيسعيد. ولم يذكر عبيد بن حنين. أخرجهما البخاري في مناقب أبيبكر. فهذه ثلاثة أوجه مختلفة؛(1).
دارقُطْنى مى گويد: اين سند در جاى ديگرى نيامده است. در اين سند در مورد فليح، بين عالمان اختلاف است. محمّد بن سنان اين روايت را با همين سند روايت كرده و معافى بن سليمان حرّانى نيز از او پيروى كرده است. همچنين اين روايت را سعيد بن منصور، يونس بن محمّد مؤذن و ابوداوود طيالسى نيز از فليح، از ابونضر، از عبيد بن حنين و بُسر بن سعيد، همگى از ابوسعيد نقل كرده اند. به نظر من (ابن حجر): اين روايت را مسلم نيشابورى، از سعيد و ابوبكر بن ابى شِيبه، از يونس و ابن حبّان در كتاب صحيح خود، از قول طيالسى نقل كرده اند. همچنين ابوعامر عقدى نيز آن را از فليح، از ابونضر، از بُسر بن سعيد، از ابوسعيد روايت كرده است. البتّه وى به عبيد بن حنين، در سند اين روايت اشاره اى نكرده است. بخارى نيز اين روايت را در بخش «مناقب ابوبكر» نقل كرده است.
1) . مقدمة فتح الباري: 1 / 349.
بنابر آن چه گفته شد، سه سند مختلف در نقل اين حديث وجود دارد.
ابن حجر عسقلانى پس از اشاره به سه سند ياد شده، به تناقضات موجود در سندها پاسخ داده و از بخارى دفاع كرده است.(1)به باور ابن حجر عسقلانى، دو طريق از ابونضر ذكر شده كه يكى از آن دو طريق از بُسر و طريق ديگر از عبيد نقل شده است و فليح نيز گاهى نام اين دو راوى را با هم ذكر مى كرده، و گاهى تنها به ذكر يكى از آن دو اكتفاء مى كرده است.
ابن حجر پس از تلاش براى رفع تناقض سندها، اعتراف مى كند كه در ذكر سندها اشتباهى رخ داده است. وى مى نويسد:
ولم يبق إلاّ أنّ محمّد بن سنان أخطأ في حذف الواو العاطفة، مع احتمال أن يكون الخطأ من فليح حال تحديثه له به!(2).
تنها ايرادى كه در اين حديث باقى مى ماند اين است كه محمّد بن سنان، هنگامى كه اين روايت را براى فليح نقل مى كرده، در حذف «واو» عاطفه اشتباه كرده است، گرچه احتمال دارد كه اشتباه ياد شده از فليح سرزده باشد.
علاوه بر وجود تناقضات آشكار در سند حديث خوخه، متن اين روايت نيز دچار تناقض است. خطيب بغدادى، ابن جوزى و جلال الدين سيوطى تصريح كرده اند كه حديث خوخه داراى غلط و اضافاتى از سوى راوى بوده و اصل حديث نيز منقطع(3)است. متن و سند حديث خوخه در كتاب لآلى مصنوعه اين گونه روايت شده است:
أنبأنا محمّد بن عبدالباقي البزّار، أنبأنا أبومحمّد الجوهري، أنبأنا عمر بن أحمد الواعظ، حدّثنا الحسن بن حبيب بن عبدالملك، حدّثنا فهد بن سليمان، حدّثنا عبداللّه بن صالح، حدّثنا الليث بن سعيد، عن يحيى بن سعيد، عن أنس: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم خطب الناس فقال: «سدّوا هذه الأبواب الشارعة في المسجد إلاّباب أبيبكر». فقال الناس: سدّ الأبواب كلّها إلاّباب خليله! فقال: «إنّي رأيت على أبوابهم ظلمةً ورأيت على باب أبيبكر نورا، فكانت الآخرة عليهم أعظم من الأُولى». قال الخطيب: هذا وهمٌ، والليث روى صدره عن يحيى بن سعيد منقطعا، ورواه كلّه عن معاوية بن صالح منقطعا؛(1).
محمّد بن عبدالباقى بزّار به سند خود از يحيى بن سعيد نقل مى كند كه انس مى گويد: روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى مردم سخنرانى كرد و فرمود: «به جز درب خانه ابوبكر، تمامى درب هايى را كه به مسجد باز مى شوند، ببنديد». مردم عرضه داشتند: پيامبر خدا تمام درب ها را بست اما درب خانه خليلش را نبست! پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من بر درب خانه هاى ديگران تاريكى ديدم، اما بر درب خانه ابوبكر نورى مشاهده نمودم! با اين حال جهان آخرت براى آنان باشكوه تر از دنيا خواهد بود»! خطيب بغدادى پس از نقل حديث ياد شده مى گويد: اين حديث غلط است و ليث، بخش نخست آن را از يحيى بن سعيد به صورت منقطع نقل كرده و بار ديگر تمام حديث را به صورت منقطع از معاوية بن صالح نقل كرده است.
1) . اللآلي المصنوعة: 1 / 322.
با توجه به مطالب ياد شده در مورد سند و متن حديث خوخه، استفاده مى شود كه اين روايت داراى اشكالات اساسى مى باشد و نمى توان به آن استناد جست. اما بنابر پندار عالمان اهل سنت، حديث «خوخه» بيان گر فضيلت و برترى ابوبكر است، به ويژه آن كه بيشتر عالمان عامه اين حديث را از دو كتاب صحيح بخارى و مسلم نقل كرده اند؛ از اين رو ماجراى خوخه را دليل شايستگى و برترى ابوبكر محسوب كرده و اين فضيلت را دليل بر امامت و جانشينى او قرار داده اند.
نووى در ذيل حديث خوخه مى نويسد:
وفيه فضيلة وخصيصة ظاهرة لأبيبكر رضي اللّه عنه؛(1).
در اين حديث، فضيلت و ويژگى روشنى براى ابوبكر وجود دارد.
ابن حجر عسقلانى در ضمن بيان طولانى در مورد حديث خوخه مى نويسد:
قال الخطّابي وابن بطّال وغيرهما: في هذا الحديث اختصاص ظاهر لأبيبكر، وفيه إشارة قوية إلى استحقاقه للخلافة، ولا سيما وقد ثبت أنّ ذلك كان في آخر حياة النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، في الوقت الذي أمرهم فيه أن لا يؤمّهم إلاّ أبوبكر. وقد ادّعى بعضهم: أنّ الباب كناية عن الخلافة، والأمر بالسدّ كناية عن طلبها، كأنّه قال: لا يطلبنّ أحد الخلافة إلاّأبابكر فإنّه لا حرج عليه في طلبها. وإلى هذا جنح ابن حبّان، فقال بعد أن أخرج هذا الحديث: في هذا دليل على أنّه الخليفة بعد النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، لأنّه حسم بقوله: (سدّوا عنّي كلّ خوخةٍ في المسجد) أطماع الناس كلّهم عن أن يكونوا خلفاء بعده. وقوّى بعضهم ذلك: بأنّ
1) . المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج: 15 / 124.
منزل أبيبكر كان بالسنح من عوالى المدينة - كما سيأتي قريبا بعد باب - فلا يكون له خوخة إلى المسجد. وهذا الإستناد ضعيف، لأنّه لا يلزم من كون منزله كان بالسنح، أن لا يكون له دار مجاورة للمسجد، ومنزله الذي كان بالسنح هو منزل أصهاره من الأنصار، وقد كان له إذ ذاك زوجة أُخرى - وهي أسماء بنت عميس - بالاتّفاق، وأُمّ رومان على القول بأنّها كانت باقية يومئذٍ. وقد تعقّب المحبّ الطبري كلام ابن حبّان فقال: وقد ذكر عمر بن شبّة في أخبار المدينة: أنّ دار أبيبكر التي أذن له في إبقاء الخوخة منها إلى المسجد كانت ملاصقةً للمسجد، ولم تزل بيد أبيبكر حتى احتاج إلى شيء يعطيه لبعض من وفد عليه فباعها؛(1).
خطابى، ابن بطال و ديگران درباره اين حديث بر اين باورند كه: در اين حديث ويژگى روشنى براى ابوبكر وجود دارد و حديث ياد شده اشاره محكمى بر استحقاق وى براى خلافت و جانشينى است؛ به خصوص آن كه ثابت شده كه اين قضيه در واپسين لحظات زندگى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و در زمانى رخ داده كه پيامبر خدا، ابوبكر را به عنوان امام جماعت مردم گماشته است. البتّه برخى از عالمان ادّعا كرده اند كه واژه «باب» كنايه از خلافت است و امر به مسدود كردن باب، كنايه از طلب خلافت است؛ گويى آن حضرت فرموده است كه هيچ فردى جز ابوبكر نبايد خلافت را طلب كند؛ ولى براى ابوبكر در طلب آن باكى نيست! ابن حبّان نيز پس از آن كه اين حديث را نقل كرده، همين نظريه را پسنديده است و مى گويد: اين حديث بيان گر اين است كه ابوبكر، جانشين پيامبر صلّى اللّه عليه وآله است؛ زيرا كه رسول خدا با بيان اين سخن
1) . فتح الباري: 7 / 17.
كه: «هر دريچه اى را كه به مسجد باز مى شود، مسدود نماييد»، طمع مردم را براى تصاحب منصب خلافت، از ميان برد. برخى از عالمان عامه با تقويت اين ادعا گفته اند: منزل ابوبكر در منطقه «سُنح» در حوالى مدينه بوده است ... از اين رو خانه او دريچه اى به مسجد نداشته است. ابن حجر در ادامه مى افزايد: اين استدلال ضعيف است؛ زيرا اگر ابوبكر خانه اى در منطقه «سنح» داشته باشد، مستلزم اين نيست كه خانه اى نيز در كنار مسجد نداشته باشد. از سوى ديگر، خانه شخصى ابوبكر در منطقه «سنح» در اختيار دامادهاى او كه از انصار بوده اند، قرار داشته است و طبق اتفاق نظر تمام تاريخ نگاران، ابوبكر در آن هنگام، همسر ديگرى به نام اسماء بنت عميس و امّ رومان - با فرض زنده ماندن او در آن زمان - داشته است، بنابراين منزلش در مركز مدينه بوده است. ابن حجر مى گويد: محبّ طبرى نيز در پى سخن ابن حبّان، مى نويسد: عمر بن شبّه در كتاب تاريخ مدينه منوره مى نويسد: خانه ابوبكر كه اجازه باز شدن دريچه اش به مسجد صادر شد، مجاور مسجد بود و آن خانه، همواره در دست ابوبكر بود. وى پس از نياز به پول خانه، آن را فروخت تا پولش را صرف برخى از افرادى كه نزد او مى آمدند، بنمايد.
عينى نيز در كتاب عمدة القارى، به نقل اين حديث پرداخته و ذيل آن مى نويسد:
الأُولى: ما قاله الخطابي وهو: أنّ أمره صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّ الأبواب غير الباب الشارع إلى المسجد إلاّباب أبيبكر، يدلّ على اختصاص شديد لأبيبكر وإكرام له، لأنّهما كانا لا يتفرقان. الثانية: فيه دلالة على أنّه قد أفرده في ذلك بأمرٍ لا يشارك فيه، فأولى ما يصرف إليه التأويل فيه أمر الخلافة، وقد أكثر الدلالة عليها بأمره إياه بالإمامة في الصلاة التي بنى
لها المسجد. قال الخطابي: لا أعلم أنّ إثبات القياس أقوى من إجماع الصحابة على استخلاف أبيبكر، مستدلّين في ذلك باستخلافه صلّى اللّه عليه وسلّم إياه في أعظم أُمور الدين وهو الصلاة، فقاسوا عليها سائر الأُمور، ولأنّه صلّى اللّه عليه وسلّم كان يخرج من باب بيته وهو في المسجد للصلاة، فلمّا غلّق الأبواب إلاّباب أبيبكر، دلّ على أنّه يخرج منه للصلاة، فكأنّه صلّى اللّه عليه وسلّم أمر بذلك على أنّ من بعده يفعل ذلك هكذا؛(1).
نتايجى كه از اين حديث به دست مى آيد از اين قرار است: خطّابى در اين مورد مى گويد: اين كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان داد تا غير از درب ورودى مسجد و درب خانه ابوبكر، تمام درب ها را مسدود نمايند، نشان گر فضيلت ابوبكر و احترام او است؛ زيرا كه آن دو از هم جدا نمى شوند. دوم آن كه اين حديث نشان مى دهد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، ابوبكر را مفتخر به فضيلتى نمود كه هيچ فرد ديگرى در آن شريك نيست. بنابراين سزاوارترين وجهى كه مى توان فضيلت ياد شده را به آن تأويل كرد، امر خلافت است. البته رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با امام جماعت قرار دادن ابوبكر، در مسجدى كه براى همان نماز بنا شده، مردم را بيشتر به امر خلافت راهنمايى كرد. خطابى در اين مورد مى گويد: گمان ندارم كه اثبات قياس، قوى تر از اجماع و اتفاق نظر صحابه بر جانشينى ابوبكر باشد؛ زيرا صحابه در مسأله جانشينى ابوبكر به بزرگترين امر دينى - يعنى نماز - استدلال كردند و بقيه مسائل را بر آن قياس نمودند. من جمله آن كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله همواره از درب منزلش كه به مسجد باز مى شد، براى نماز خارج مى گشت؛ سپس فرمان داد تا تمام درب ها
1) . عمدة القاري: 4 / 245.
بسته شود، اما درب خانه ابوبكر باز بماند و اين نكته بيان گر آن است كه ابوبكر از آن درب براى نماز خارج شود. گويى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به بستن تمام درب ها به جز درب خانه ابوبكر امر كرده تا فردى كه جانشين پيامبر خواهد شد نيز مانند رسول خدا از درب منزلش مستقيما وارد مسجد گردد.
عينى در قسمت مناقب، سخن خطابى، ابن بطّال و ابن حبّان را - كه پيش از اين از قول ابن حجر نقل نموديم - ذكر كرده و در ادامه مى افزايد:
وعن أنس قال: جاء رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فدخل بستانا وجاء آتٍ فدقّ الباب. فقال: «يا أنس، افتح له وبشّره بالجنّة وبشّره بالخلافة بعدي». قال: فقلت: يا رسول اللّه أُعلمه؟ قال: «أعلمه؛ فإذا أبوبكر». فقلت: أبشر بالجنّة وبالخلافة من بعد النبي عليه الصلاة والسلام. قال: ثمّ جاء آتٍ فقال: «يا أنس، افتح له وبشّره بالجنّة وبالخلافة من بعد أبيبكر». قلت: أُعلمه؟ قال: «نعم». قال: فخرجت فإذا عمر فبشّرته. ثمّ جاء آتٍ فقال: «يا أنس، افتح له وبشّره بالجنّة وبشّره بالخلافة من بعد عمر وأنّه مقتول». قال: فخرجت فإذا عثمان. قال: فدخل إلى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فقال: إنّي واللّه ما نسيت ولا تمنّيت ولا مسستُ ذكري بيد بايعتك! قال: «هو ذاك». رواه أبويعلى الموصلي من حديث المختار بن فلفل عن أنس وقال: هذا حديث حسن؛(1).
انس مى گويد: روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وارد باغى شد. در اين هنگام فردى آمد و دق الباب كرد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به انس فرمود: «اى انس، درب را
1) . عمدة القاري: 16 / 176 - 177.
باز كن و زننده درب را به بهشت و خلافت پس از من بشارت بده». انس گويد عرضه داشتم: اى پيامبر خدا، آيا او را از اين موضوع آگاه سازم؟ پيامبر خدا فرمود: «آرى، آگاه ساز». انس مى گويد: وقتى درب را گشودم، ابوبكر پشت درب بود. به او گفتم: تو را به بهشت و به خلافت پس از رسول خدا عليه الصلاة والسلام بشارت مى دهم! انس مى گويد: سپس فرد ديگرى آمد، پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى انس، درب را به روى او بگشا و او را به بهشت و به خلافت پس از ابوبكر بشارت بده». انس گويد عرضه داشتم: آيا او را از اين موضوع آگاه سازم؟ رسول خدا فرمود: «آرى». انس مى گويد: وقتى درب را گشودم، عمر پشت درب بود. من نيز به او نيز بشارت دادم. سپس فرد ديگرى آمد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى انس، درب را برايش باز كن و او را به بهشت و خلافت بعد از عمر، مژده بده و بگو كه او به قتل خواهد رسيد». انس مى گويد: وقتى خارج شدم، عثمان پشت درب بود. انس مى گويد: عثمان خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيد و عرض داشت: به خدا سوگند! من بيعت با شما را فراموش نكردم و چنين آرزويى ننمودم و با دستى كه با تو بيعت كردم، آلتم را لمس نكرده ام. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «تو همان گونه هستى كه مى گويى». ابويعلى موصلى اين حديث را از مختار بن فلفل از انس نقل كرده و پس از نقل آن مى گويد: اين حديث معتبر است.
عينى در كتاب عمدة القارى در قسمت «هجرة النبى صلّى اللّه عليه وآله» در شرح حديث خوخه مى نويسد:
فأمر الشارع بسدّها كلّها إلاّخوخة أبيبكر، ليتميز بذلك فضله. وفيه إيماء إلى الخلافة؛(1).
1) . همان: 17 / 39.
شارع (پيامبر) فرمان داد تا دريچه ها - جز دريچه ابوبكر - بسته شود تا بدين وسيله برترى ابوبكر مشخص گردد. اين حديث اشاره اى به خلافت دارد.
كرمانى نيز به نقل اين حديث پرداخته و سخنان علماى عامه را در دلالت حديث خوخه بر امامت و خلافت، نقل كرده و ديدگاه آنان را پسنديده است.(1).
قسطلانى در شرحى كه بر قسمت «نماز» نوشته، مى نويسد:
وفيه دلالة على الخصوصية لأبيبكر الصدّيق بالخلافة بعده عليه الصلاة والسلام والإمامة دون سائر الناس، فأبقى خوخته دون خوخة غيره، وهو يدلّ على أنّه يخرج منها إلى المسجد للصلاة. كذا قرّره ابن المنير؛(2).
اين حديث بيان گر ويژگى خاصى براى ابوبكر است و نشانگر آن است كه تنها او داراى شايستگى خلافت و امامت پس از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله است و افراد ديگر، چنين شايستگى ندارند. از اين رو پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فقط دريچه خانه او را باقى گذاشت و دريچه خانه ديگران را مسدود نمود. همچنين اين مطلب دلالت دارد كه ابوبكر از همان مكان براى نماز خارج مى شد. ابن منير نيز اين حديث را به همين صورت بيان كرده است.
قسطلانى در قسمت «مناقب» نيز مى نويسد:
قيل: وفيه تعريض بالخلافة، لأنّ ذلك إنْ أُريد به الحقيقة فذاك، لأنّ أصحاب المنازل الملاصقة للمسجد كان لهم الإستطراق منها إلى المسجد،
فأمر بسدّها سوى خوخة أبيبكر، تنبيها للناس على الخلافة، لأنّه يخرج منها إلى المسجد للصلاة. وإنْ أُريد به المجاز، فهو كناية عن الخلافة وسدّ أبواب المقالة دون التطرّق والتطلّع إليها. قال التوربشتي: وأرى المجاز أقوى، إذ لم يصحّ عندنا أن أبابكر كان له منزل بجنب المسجد، وإنّما كان منزله بالسنح من عوالي المدينة. انتهى. وتعقّبه في الفتح: بأنّه استدلال ضعيف، لأنّه لا يلزم من كون منزله كان بالسنح أن لا يكون له دار مجاورة للمسجد، ومنزله الذي كان بالسنح هو منزل أصهاره من الأنصار؛(1).
گفته شده حديث خوخه، كنايه به خلافت ابوبكر دارد؛ زيرا اگر معناى حقيقى از آن حديث اراده شود مشكلى نيست؛ چرا كه صاحبان خانه هاى چسبيده به مسجد، اجازه داشتند تا از دريچه منازلشان به مسجد وارد شوند؛ اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى آن كه به مردم بفهماند كه در امر خلافت به چه كسى نظر دارد، فرمان داد تا تمام دريچه ها را مسدود نمايند و تنها دريچه خانه ابوبكر باز بماند؛ زيرا ابوبكر از آن دريچه براى نماز رفت و آمد مى كرد. اما اگر معناى مجازى حديث اراده شود، در اين صورت كنايه از خلافت و بستن دهان مردم خواهد بود تا مبادا در طلب امر خلافت اقدامى انجام دهند، نه اين كه ممانعت از عبور مردم و سرك كشيدن آنها به مسجد باشد. تورپشتى در اين مورد مى گويد: به نظر من اراده معناى مجازى حديث، ظهور قوى ترى دارد؛ زيرا از ديدگاه ما اهل سنّت، صحّت ندارد كه ابوبكر در كنار مسجد خانه اى داشته، بلكه خانه او در منطقه «سنح» در بالاى شهر مدينه بود. قسطلانى
1) . همان: 8 / 146 - 147.
مى افزايد: ابن حجر نيز در فتح البارى اين موضوع را پى گرفته و اين استدلال را ضعيف مى داند؛ زيرا به باور او، منافاتى ندارد كه ابوبكر در منطقه «سنح» خانه اى داشته باشد و منزل او در اختيار دامادهايش باشد و در عين حال منزل ديگرى نيز در مجاورت مسجد داشته باشد.
قسطلانى علاوه بر مواضع ذكر شده، در قسمت «هجرت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله» نيز به اين موضوع پرداخته و مى نويسد:
فأمر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّها كلّها إلاّ خوخة أبيبكر، تكريما له وتنبيها على أنّه الخليفة بعده، أو المراد المجاز فهو كناية عن الخلافة وسدّ أبواب المقالة دون التطرّق، ورجّحه الطيبي محتجّا بأنّه لم يصحّ عنده أنّ أبابكر كان له بيت بجنب المسجد، وإنّما كان منزله بالسنح من عوالي المدينة؛(1).
رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان داد تا تمام دريچه ها به جز دريچه خانه ابوبكر بسته شود، و اين فرمان به جهت بزرگداشت ابوبكر و توجّه دادن مردم به اين نكته بود كه ابوبكر خليفه پس از رسول خداست. احتمال ديگرى كه در تفسير اين روايت وجود دارد آن است كه حديث را حمل بر معناى مجازى نمائيم و بگوئيم كه بستن درب ها كنايه از خلافت و بستن دهان مردم است، نه ممانعت از عبور مردم به مسجد. طيبى نيز مطلب ياد شده را ترجيح مى دهد؛ سپس استدلال مى نمايد به اين كه به نظر او، ابوبكر خانه اى در مجاورت مسجد نداشته؛ بلكه خانه ابوبكر در منطقه «سنح» در بالاى شهر مدينه بوده است.
1) . همان: 8 / 373.
آنچه گذشت، سخنان شارحان در تفسير حديث «خوخه» بود. در كتابهاى اعتقادى اهل سنت و در بخش فضايل ادعا شده براى ابوبكر، و همچنين در بيان دلايل امامت و خلافت ابوبكر پس از رسول صلّى اللّه عليه وآله نيز به حديث «خوخه» استدلال شده است. در نگاه نخست، آنچه آشكارا از سخنان عالمان عامه استفاده مى شود، پريشانى و اضطراب در استدلال به حديث «خوخه» است. وجه پريشانى و اضطراب را مى توان در دوگانه گويى و تناقض پندارى براهين عالمان عامه دنبال كرد.
نووى در بيان استدلال به حديث «خوخه» به هيچ استدلالى اشاره نكرده و تنها ادعا نموده كه حديث خوخه، فضيلت روشنى را براى ابوبكر اثبات مى نمايد. وى مى نويسد:
فيه فضيلة وخصيصة ظاهرة لأبيبكر؛(1).
در اين حديث، فضيلت و ويژگى روشنى براى ابوبكر وجود دارد.
همان گونه كه از تعبير نووى استفاده مى شود، وى متعرّض مسأله امامت و خلافت نشده و ادّعا نكرده كه «حديث خوخه» به طور مستقيم يا غير مستقيم اشاره اى به مسأله خلافت دلالت دارد. در پاسخ نووى گفته مى شود كه ثبوت فضيلت، فرع آن است كه ابتدا اصل ماجرا به اثبات برسد و از سوى ديگر نيز ثابت شود كه چنين ماجرايى در حق شخص ديگرى به اثبات نرسيده است. بنابراين نووى، ابتدا بايد دو مطلب را اثبات نمايد:
ابتدا ثابت نمايد كه اصل ماجراى خوخه واقع شده و سپس ثابت نمايد كه ابوبكر در كسب فضيلت ياد شده، منحصر به فرد است.
1) . شرح صحيح مسلم: 15 / 151 - 152.
بديهى است كه اثبات اصل ماجراى خوخه از طريق بررسى اسناد و مدارك موجود امكان پذير است و ما پيش از اين ثابت نموديم كه نقل حديث خوخه داراى تناقض است و اسناد روايت نيز بسيار ضعيف و غير قابل اعتماد مى باشد. اگر به فرض از صحت سند حديث خوخه نيز چشم پوشى نمائيم، نووى در مرحله دوم بايد اثبات نمايد كه ابوبكر در كسب فضيلت خوخه منحصر به فرد بوده است، با اين كه ما در ابتداى اين نوشتار به اثبات رسانديم كه حديث سد الابواب نيز در حق اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام ثابت شده. بنابراين حديث سد الابواب و حديث خوخه دچار تناقض مى شوند. در نتيجه، سخن نووى تنها در حد يك ادعا فرو كاسته شده و ارزش علمى نخواهد داشت؛ زيرا او به بررسى هيچ كدام از جوانب بحث همت نگماشته است.
غير از نووى، كسانى مانند خطابى از حديث خوخه، دو مطلب را استفاده نموده اند. نخست آن كه حديث خوخه اثبات «ويژگى» مى نمايد؛ و دوم آن كه حديث خوخه «اشاره اى محكم بر استحقاق ابوبكر براى منصب خلافت» دارد؛ زيرا ماجراى خوخه در واپسين لحظات زندگى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به وقوع پيوسته و مقارن با فرمان رسول خدا به امامت ابوبكر براى نماز بوده است. برخى ديگر از عالمان عامه نيز پا را فراتر از خطابى گذارده و ادعا نموده اند كه واژه «باب» در حديث خوخه، كنايه از امر خلافت بوده و امر به انسداد درب منازل ديگران، كنايه از منع مطالبه خلافت در حق ديگران بوده است.
در پاسخ به ديدگاه ياد شده مى گوييم: ادّعاى آن كه حديث خوخه متضمن «ويژگى» براى ابوبكر است، از نظر «سند» و «عدم معارض دلالى» نيازمند اثبات مى باشد و تاكنون كسى در اين مورد توضيح لازم را بيان نداشته است. اما در مورد
ادعاى آن كه حديث خوخه «اشاره اى محكم به استحقاق ابوبكر براى تصاحب منصب خلافت است»، مى گوييم كه هيچ دليلى بر ادعاى ياد شده اقامه نگرديده است. آرى، تنها ادعا شده كه قرينه حاليه امر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به امامت ابوبكر براى نماز دليل اثبات خلافت او مى باشد.
پر واضح است كه بنا كردن استدلالى بر استدلال ديگر كه هنوز به اثبات نرسيده، منجر به اثبات دعوايى نخواهد شد. نگارنده در رساله مستقلى اثبات نموده است كه امامت ابوبكر براى نماز، تنها خيال پردازى راويان تدليس گر بوده و در عالم خارج چنين ماجرايى به وقوع نپيوسته است.(1)حال با توجه به اين كه اصل ماجراى امامت ابوبكر براى نماز قابل اثبات نيست، چگونه مى توان بر پايه امرى موهوم برهان اقامه نمود؟! نكته دوم آن كه، در مورد تعبير «اشاره محكم ...» دو نظريه وجود دارد: عده اى تعبير ياد شده را فرع بر ظهور حقيقى حديث پنداشته اند و عده اى ديگر، ظهور حديث را فرع بر معناى مجازى حديث تصور نموده اند. قسطلانى پس از آن كه دلالت حديث را در موردى مى پذيرد و در مورد ديگر، دلالت حديث را به «قولى ضعيف» نسبت مى دهد؛ دو نظريه استظهار معناى حقيقى يا معناى مجازى را به كيفيتى كه ما پيش از اين به آن پرداختيم، اشاره مى كند. اصل عبارت قسطلانى چنين بود:
قيل: وفيه تعريض بالخلافة له؛ لأنّ ذلك إن أُريد به الحقيقة فذاك ... وإن أُريد به المجاز فهو كناية عن الخلافة؛.
1) . در جلد 12 از مجموعه پيش رو، به اين حديث و نقد آن پرداخته خواهد شد.
گفته شده كه در اين حديث به صورت كنايه به جانشينى ابوبكر اشاره شده است؛ زيرا اگر از اين حديث معناى حقيقى اراده شود، مدعا ثابت مى شود ... اما اگر معناى مجازى اراده شود، بنابراين حديث خوخه كنايه از جانشينى و خلافت است.
در پاسخ به ادعاى مطرح شده بايد گفت: اصل آن است كه گفتار هر شخصى بر معناى حقيقى حمل شود؛ البته منوط به آن كه اصل ماجراى خوخه، ابتدا اثبات شود و سپس ثابت گردد كه چنين قضيه اى در حق شخص ديگرى غير از ابوبكر وارد نشده است! جاى بسى تعجب است كه شخصى همچون ابن حجر عسقلانى، از يك سو ادّعاى ظهور معناى مجازى حديث خوخه را رد مى نمايد و از سوى ديگر، حديث سد الابواب را در حق اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام اثبات مى كند؛ اما هنگام نتيجه گيرى در مورد دلالت حديث سد الابواب بر خلافت على بن ابى طالب، جانب سكوت را برمى گزيند! با توجه به بررسى هايى كه پيرامون حديث خوخه صورت گرفت، تناقضات سندى و دلالى حديث يادشده آشكار گشت. برخى از دانشمندان عامه نيز ملتفت به وجود تناقض در حديث خوخه شده اند. عينى مى نويسد:
وقد ادّعى بعضهم أنّ الباب كناية عن الخلافة ... وإلى هذا مال ابن حبّان؛.
برخى مدّعى شده اند كه «باب» كنايه از خلافت است و ابن حبّان نيز به اين تفسير متمايل شده است.
عينى به صورت ترديدآميز بيان نموده كه دلالت «باب» بر خلافت تنها در حد يك ادعا مى باشد و دليل معتبرى ندارد. ابن حجر عسقلانى در مورد حديث
و راويان آن، بيان قابل اعتنائى دارد. وى مى نويسد:
الصقر بن عبدالرحمن أبوبهز سبط مالك بن مغول. حدّث عن عبداللّه بن إدريس، عن مختار بن فلفل، عن أنس بحديث كذب: قم يا أنس! فافتح لأبيبكر وبشّره بالخلافة من بعدي، وكذا في عمر وعثمان. قال ابن عدي: كان أبويعلى إذا حدّثنا عنه ضعّفه. وقال أبوبكر بن أبيشيبة: كان يضع الحديث. وقال أبوعلي جزرة: كذّاب ... وقد قال عبداللّه بن علي بن المديني: سألت أبي عن هذا الحديث فقال: كذب موضوع ... وإلاّ لو صحّ هذا لَما جعل عمر الخلافة في أهل الشورى، وكان يعهد إلى عثمان بلا نزاع. واللّه المستعان؛(1).
صَقَر بن عبدالرحمان (ابوبهز سبط مالك بن مغول)، از عبداللّه بن ادريس، از مختار بن فلفل، از انس حديثى دروغين را چنين نقل مى كند كه انس مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى انس! برخيز و درب را براى ابوبكر بگشا و او را به خلافت پس از من بشارت بده». همچنين درباره عمر و عثمان نيز همين مطلب را بيان فرمود. ابن عدىّ درباره صقر مى گويد: آن گاه كه از او روايتى نقل مى كرديم، ابويعلى او را ضعيف مى شمرد. ابوبكر بن شيبه نيز درباره صقر مى گويد: او حديث جعل مى كرد. ابوعلى جزره مى گويد: او بسيار دروغ گو بود. عبداللّه بن على بن مدينى نيز در مورد صقَر اظهار نظر كرده و مى گويد: از پدرم درباره اين حديث پرسيدم، پدرم گفت: حديثى دروغين و جعلى است ... [سپس ابن حجر مى گويد:] اگر اين حديث
1) . لسان الميزان: 3 / 227 و 228.
صحيح بود، عمر امر خلافت را به اهل شورا واگذار نمى كرد و بدون نزاع و ستيز، خلافت را به عثمان واگذار مى كرد.
بر اساس گفتار ابن حجر، مى توان چنين نتيجه گرفت:
1 . بدون ترديد تمام احاديثى كه در فضايل خلفاء سه گانه وارد شده و اسامى آنان را به ترتيب بيان داشته، جعلى است.
2 . با نگرشى ديگر در اين حديث متوجه مى شويم كه انس در هر مرتبه برمى خيزد و درب را به سرعت باز مى كند و هرگز با ابوبكر و عمر و وعثمان مقابله نمى كند؛ اما همين فرد در جريان طير مشوى (مرغ بريان)، با ورود امير المؤمنين على عليه السلام مقابله كرد و آن حضرت را چندين بار از درب خانه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله برگرداند و آن گاه كه رسول خدا بر او خشم گرفت، عذر و بهانه آورد و عرضه داشت: آرزو مى كردم فردى كه رسول خدا حضورش را از خدا مى طلبد، مردى از انصار باشد! بنابراين انس با توجه به اين كه علاقه وافرى به انصار داشته و خود نيز از انصار بوده است، وجهى نداشته تا در مقابل ورود ابوبكر، عمر و عثمان كه از غير انصار موضع نگيرد! 3 . در حديث ياد شده، نام اميرالمؤمنين عليه السلام نيامده است! آيا اميرالمؤمنين چهارمين خليفه نزد آنان نمى باشد؟ 4 . عينى به ابويعلى نسبت داده كه وى اين حديث را معتبر دانسته است؛ ولى ابن عدى پس از نقل اين حديث، در شرح حال صقر از ابويعلى نقل مى كند و مى گويد: ابويعلى او را تضعيف كرده است! چنين تناقضى را چگونه مى توان توجيه كرد؟ برخى ديگر از عالمان عامه به بى اعتبار بودن حديث خوخه تصريح نموده اند. عينى در شرح حديث «خوخه» مى نويسد:
(فإن قلت): روي عن ابن عبّاس أنّه صلّى اللّه عليه وسلّم. قال: سدّوا الأبواب إلاّباب علي. (قلت): قال الترمذي: هو غريب. وقال البخاري: حديث إلاّباب أبيبكر أصحّ. وقال الحاكم: تفرّد به مسكين بن بكير الحرّاني عن شعبة. وقال ابن عساكر: وهو وهم. وقال صاحب التوضيح: وتابعه إبراهيم بن المختار؛(1).
اگر كسى اشكال كند و بگويد: روايت ديگرى با عنوان ديگرى از ابن عباس نقل شده بدين صورت كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: تمامى درب ها به جز درب خانه على را ببنديد. در پاسخ مى گويم: ترمذى در ذيل اين حديث مى گويد: اين حديث، حديثى غريب است. بخارى بر اين باور است كه حديث «إلاّ باب ابى بكر» صحيح تر است. حاكم نيشابورى در اين مورد مى گويد: اين حديث را فقط مسكين بن بكير حرّانى از شعبه نقل كرده است. ابن عساكر نيز بر اين باور است كه حديث ياد شده تنها يك توهم است. نگارنده كتاب توضيح نيز مى گويد: ابراهيم بن مختار نيز نظر ابن عساكر را پسنديده است.
برخى عالمان عامه تا آنجا در مورد حديث سد الابواب راه بى انصافى را پيموده اند كه آن را از مجعولات شيعيان پنداشته اند! ابن جوزى پس از آن كه حديث سد الابواب را با برخى اسناد نقل مى كند، مى نويسد:
فهذه الأحاديث كلّها من وضع الرافضة قابلوا بها الحديث المتّفق على صحّته في: «سدّوا الأبواب إلاّباب أبيبكر»!(2).
تمام اين احاديث را شيعيان جعل كرده اند تا با حديث: «سدّوا الأبواب إلاّ باب ابى بكر» كه مورد اتفاق همه است، مقابله نمايند! ابن تيميه نيز در مورد حديث سد الابواب مى نويسد:
فإنّ هذا ممّا وضعته الشيعة على طريق المقابلة؛(1).
اين حديثى است كه شيعيان آن را براى مقابله «با حديث خوخه» جعل كرده اند.
ابن كثير نيز پس از نقل حديث «إلاّ باب أبيبكر»، مى نويسد:
ومن روى إلاّ باب علي - كما وقع في بعض السنن - فهو خطأ، والصواب ما ثبت في الصحيح؛(2).
هر كس حديث «إلاّ باب علي» را روايت كند - چنانچه در برخى از كتابهاى سنن آمده است - به خطا رفته است و حديث صحيح، همان است كه در صحيح [بخارى ]ثبت شده است.
با توجه به بررسى هايى كه در مورد حديث خوخه به عمل آمد، ترديدى نيست كه امر به مسدود ساختن درب خانه صحابه به جز درب خانه يكى از آنان، فضيلت و ويژگى خاصى محسوب مى شود؛ اما روى سخن در مورد اين است كه اين حديث به راستى در مورد على بن ابى طالب گفته شده يا در مورد ابوبكر؟ بنابراين نيازى نيست تا اصل فضيلت بودن مسأله درب را بررسى نمائيم؛ زيرا شيعه و سنى در مورد فضيلت بودن حديث «باب» متفق هستند؛ اما شيعيان بر اين باورند كه حديث ياد شده تنها در مورد اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام وارد شده است و همان گونه كه پيش از
اين اشاره شد، ورود حديث ياد شده در مورد ابوبكر با تناقضات فراوانى همراه است.
از آنجا كه حديث «باب ابوبكر» يا به تعبير ديگر «خوخه»، داراى سند و دلالت مبهم و متناقضى مى باشد، عالمان عامه نيز بر خلاف ادعاى ابن جوزى در قبال آن، موضع واحدى ندارند و مى توان نظرات آنان را در چند گروه دسته بندى نمود:
1 . برخى از عالمان اهل سنت، اصل حديث «سدّوا الأبواب إلاّ باب علي»؛ (همه درب ها جز درب خانه على را ببنديد) را ذكر نكرده اند و آن را نه نفى و نه اثبات نموده اند. مى توان اشخاصى همچون نووى در كتاب شرح صحيح مسلم، كرمانى در كتاب شرح بخارى، و ابن سيدالناس در كتاب سيره را از اين دسته برشمرد.
2 . برخى عالمان عامه حديث مذكور را آورده اند؛ ولى سخنانشان در مورد اين حديث ناهمگون است. مى توان عينى را از جمله اين افراد برشمرد؛ زيرا وى در يك جا اين حديث را رد كرده و يا حديث «خوخه» را ترجيح داده است؛ اما در جاى ديگر - به نقل از طَحاوى و ديگران - تلاش كرده تا ميان حديث «سد الابواب» اميرالمؤمنين، و حديث «باب ابى بكر» جمع نمايد.
3 . برخى عالمان عامه به ساختگى بودن حديث سدالابواب حكم كرده اند؛ مانند ابن جوزى و ابن تيميه و ابن كثير.
4 . بعضى نيز به صحّت و ثبوت حديث سد الابواب اعتراف كرده و جعلى و ضعيف بودن آن را رد كرده اند و كوشيده اند تا ميان دو حديث ياد شده را جمع نمايند. طَحاوى و ابن حجر عسقلانى را مى توان در زمره افراد اين گروه دانست.
ابن حجر عسقلانى در كتاب فتح البارى، راه انصاف را پيموده و مى نويسد:
تنبيه: جاء في سدّ الأبواب التي حول المسجد أحاديث يخالف ظاهرها
حديث الباب. منها: حديث سعد بن أبيوقّاص قال: أمرنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّ الأبواب الشارعة في المسجد وترك باب علي. أخرجه أحمد والنسائي. وإسناده قوي. وفي رواية للطبراني في الأوسط - رجالها ثقات - من الزيادة: فقالوا: يا رسول اللّه سددت أبوابنا! فقال: ما أنا سددتها ولكنّ اللّه سدّها. وعن زيد بن أرقم قال: كان لنفرٍ من الصحابة أبواب شارعة في المسجد، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: سدّوا هذه الأبواب إلاّباب علي. فتكلّم ناس في ذلك فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّي واللّه ما سددت شيئا ولا فتحته ولكن أُمرت بشيء فاتّبعته». أخرجه أحمد والنسائي والحاكم، ورجاله ثقات. وعن ابن عبّاس قال: أمر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بأبواب المسجد فسدّت إلاّ باب علي. وفي روايةٍ: وأمر بسدّ الأبواب غير باب علي، فكان يدخل المسجد وهو جنب ليس له طريق غيره. أخرجهما أحمد والنسائي، ورجالهما ثقات. وعن جابر بن سمرة قال: أمرنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّ الأبواب كلّها غير باب علي، فربّما مرّ فيه وهو جنب. أخرجه الطبراني. وعن ابن عمر قال: كنّا نقول في زمن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم خير الناس ثمّ أبوبكر ثمّ عمر. ولقد أعطي علي بن أبيطالب ثلاث خصال لأن تكون لي واحدة منهنّ أحبّ إليّ من حمر النعم: زوّجه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ابنته وولدت له، وسدّ الأبواب إلاّبابه في المسجد، وأعطاه الراية يوم خيبر. أخرجه أحمد وإسناده حسن. وأخرج النسائي من طريق العلاء بن عرار - بمهملات - قال: فقلت لابن عمر: أخبرني عن علي وعثمان. فذكر الحديث وفيه: وأمّا علي
فلا تسأل عنه أحدا وانظر إلى منزلته من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، قد سدّ أبوابنا في المسجد وأقرّ بابه. ورجاله رجال الصحيح إلاّالعلاء وقد وثّقه يحيى بن معين وغيره. وهذه الأحاديث يقوّي بعضها بعضا، وكلّ طريقٍ منها صالح للإحتجاج فضلاً عن مجموعها. وقد أورد ابن الجوزي هذا الحديث في الموضوعات، أخرجه من حديث سعد بن أبيوقّاص وزيد بن أرقم وابن عمر، مقتصرا على بعض طرقه عنهم، وأعلّه ببعض من تكلّم فيه من رواته، وليس ذلك بقادح، لما ذكرت من كثرة الطرق. وأعلّه أيضا: بأنّه مخالف للأحاديث الصحيحة الثابتة في باب أبيبكر، وزعم أنّه من وضع الرافضة قابلوا به الحديث الصحيح في باب أبيبكر. انتهى. وأخطأ في ذلك خطأً شنيعا، فإنّه سلك في ذلك ردّ الأحاديث الصحيحة بتوهّمه المعارضة، مع أنّ الجمع بين القصّتين ممكن؛(1).
در مورد مسدود كردن درب خانه هايى كه پيرامون مسجد بوده، احاديثى وارد شده كه ظاهر برخى از آنها با «حديث الباب» منافات دارد. يك نمونه از موارد متعارض، حديث سعد بن ابى وقّاص است. وى مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به ما دستور داد تا درب خانه هايى كه به مسجد باز مى شود را ببنديم و تنها درب خانه على عليه السلام را باز بگذاريم. اين حديث را احمد بن حنبل و نسائى روايت كرده اند و راويان آن قوى هستند. طبرانى نيز در كتاب معجم اوسط از راويان مورد اعتماد، اين گونه نقل مى كند: هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان مسدود كردن
1) . فتح الباري: 7 / 17 - 18.
درب خانه ها را صادر فرمود، برخى عرضه داشتند: اى رسول خدا، درب خانه هاى ما را بستى! رسول خدا در پاسخ فرمود: «من درب خانه كسى را نبستم، بلكه خداوند آنها را بست». در روايت ديگرى ديگرى آمده است كه زيد بن ارقم مى گويد: درب خانه برخى از صحابه به مسجد باز مى شد؛ اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «تمام درب ها مسدود گردد جز درب خانه على». برخى به پيامبر خدا خرده گرفتند؛ اما پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به خدا سوگند! من درب هيچ خانه اى را مسدود نكردم و درب هيچ خانه را باز نگذاشتم؛ بلكه تنها به كارى امر شدم و از آن پيروى نمودم». اين حديث را احمد بن حنبل، نسائى و حاكم نيشابورى نقل كرده اند و راويان اين حديث مورد اعتماد هستند. در روايت ديگرى ابن عبّاس مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به بسته شدن درب خانه هايى كه به مسجد باز مى شد، امر فرمود و تمام درب ها به جز درب خانه على عليه السلام، بسته شد. در روايت ديگرى وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به مسدود كردن تمام درب هايى كه به مسجد باز مى شد، امر فرمود و تنها درب خانه على عليه السلام را استثنا كرد؛ از اين رو على عليه السلام در حال جنابت داخل مسجد مى شد؛ زيرا راه ديگرى براى عبور نداشت. اين دو روايت را احمد بن حنبل و نسائى نقل كرده اند و راويان هر دو روايت مورد اعتماد هستند. روايت ديگرى را طبرانى اين گونه نقل مى كند: جابر بن سمره مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به ما دستور داد تا درب هاى مسجد را مسدود نمائيم و تنها درب خانه على را باز گذاريم. در اين ميان چه بسا على عليه السلام با حال جنابت از مسجد عبور مى نمود. احمد بن حنبل نيز روايتى را با راويان معتبر، بدين صورت نقل مى كند: ابن عمر مى گويد: ما همواره در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى گفتيم: رسول خدا بهترين مردم است؛ سپس ابوبكر و پس از آن عمر.
به راستى به على بن ابى طالب عليهما السلام سه فضيلت اعطا شد كه اگر يكى از آنها براى من بود، از نعمت هاى دنيا با ارزش تر بود: نخست آن كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دخترش را به ازدواج على درآورد و فاطمه عليها السلام براى او فرزند به دنيا آورد. دوم آن كه تمام درب هاى مسجد به جز درب خانه على عليه السلام را مسدود نمود. سوم آن كه پرچم سپاه اسلام را در جنگ خيبر به دست على عليه السلام داد.
نسائى نيز از طريق علاء بن عرار - در بخش مهملات - اين گونه نقل كرده است كه به ابن عمر گفتم: براى من از على و عثمان بگو. ابن عمر حديثى را نقل كرد و گفت: درباره على از كسى سؤال نپرس و تنها جايگاه او را نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بنگر؛ زيرا رسول خدا درب خانه هاى ما را كه به مسجد باز مى شد، مسدود نمود؛ اما درب خانه على را به حال خود واگذاشت. راويان اين حديث نيز همگى همانند راويان احاديث صحيح هستند، به جز علاء كه او را يحيى بن معين و ديگران توثيق كرده و معتبر دانسته اند. روشن است كه برخى از احاديث ياد شده، برخى ديگر از احاديث را تقويت مى نمايند؛ بنابراين به هر يك از سندهاى نقل شده مى توان احتجاج و استدلال كرد، چه رسد به تمام آنها. از سوى ديگر ابن جوزى حديث «سدّ الابواب» را در كتاب موضوعات از سعد بن ابى وقّاص، زيد بن ارقم و ابن عمر روايت كرده و تنها به برخى سندهاى نقل شده اكتفا كرده و راويان سندهاى ديگر را مورد نقد قرار داده و ضعيف شمرده است. ابن جوزى در ادامه مى گويد: البته به جهت كثرت سندهايى كه از اين حديث نقل كرده ام، نمى توان خدشه اى به حديث وارد آورد. همچنين ابن جوزى اين حديث را به جهت مخالفت با احاديث صحيح و ثابت شده درباره ابوبكر، بى اعتبار نشان داده است. وى پنداشته كه اين حديث از جعليات
شيعيان است كه به وسيله آن با حديث صحيحى كه درباره ابوبكر وارد شده است، مقابله كرده اند. ابن جوزى در اين مسأله مرتكب خطاى قبيحى شده است؛ زيرا با توهّم اين كه حديث مذكور با احاديث صحيح تعارض دارد، آن را ردّ كرده، با اين كه جمع بين دو قضيه امكان پذير است.
سخن طولانى ابن حجر از جهات مختلف بسيار حائز اهميت است؛ زيرا وى اعتراف نموده كه حديث سد الابواب اميرالمؤمنين با اسناد زياد و معتبر روايت شده است. ابن حجر مانند سخنانى كه در كتاب فتح البارى بيان داشته را در كتاب قول مسدّد نيز بيان كرده است.(1).
جلال الدين سيوطى نيز با اشاره به سخنان ابن حجر، در مقام انتقاد بر ابن جوزى مى نويسد:
قلت: قال الحافظ ابن حجر في القول المسدّد في الذبّ عن مسند أحمد: قول ابن الجوزي في هذا الحديث، إنّه باطل وإنّه موضوع، دعوى لم يستدلّ عليها إلاّ بمخالفة الحديث الذي في الصحيحين، وهذا إقدام على ردّ الأحاديث الصحيحة بمجرّد التوهّم، ولا ينبغي الإقدام على حكم بالوضع إلاّعند عدم إمكان الجمع، ولا يلزم من تعذّر الجمع في الحال أنّه لا يمكن بعد ذلك، لأنّ فوق كلّ ذي علمٍ عليم. وطريق الورع في مثل هذا: أن لا يحكم على الحديث بالبطلان، بل يتوقّف فيه إلى أن يظهر لغيره ما لم يظهر له، وهذا الحديث من هذا الباب، هو حديث مشهور له طرق
1) . ر.ك: القول المسدّد في الذبّ عن مسند أحمد: 52 - 58.
متعدّدة، كلّ طريق منها على انفراده لا تقصر عن رتبة الحسن، ومجموعها ممّا يقطع بصحّته على طريقة كثير من أهل الحديث. وأمّا كونه معارضا لما في الصحيحين فغير مسلَّم، ليس بينهما معارضة ... وها أنا أذكر بقية طرقه ثمّ أُبين كيفية الجمع بينه وبين الذي في الصحيحين ... فهذه الطرق المتضافرة بروايات الثقات تدلّ على أنّ الحديث صحيح ذو دلالة قوية. وهذه غاية نظر المحدّث ... فكيف يدّعى الوضع على الأحاديث الصحيحة بمجرّد هذا التوهّم؟! ولو فتح هذا الباب لردّ الأحاديث، لأدّى في كثير من الأحاديث الصحيحة البطلان، ولكن يأبى اللّه ذلك والمؤمنون؛(1).
حافظ ابن حجر عسقلانى در كتاب قول مسدّد مى گويد: اين سخن ابن جوزى كه حديث مذكور باطل و ساختگى است، ادعايى است كه نمى توان براى آن دليلى ارائه كرد و تنها دليل ارائه شده عبارت است از مخالفت حديث سدالابواب با حديثى كه در دو كتاب صحيح آمده است. اما اين دليل كافى نيست؛ زيرا مستلزم رد احاديث صحيح به مجرد توهّم خواهد بود. از سوى ديگر، اقدام و حكم بر جعلى بودن هيچ حديثى شايسته نيست، مگر زمانى كه امكان جمع احاديث نباشد. اما اين كه در زمان حاضر جمع احاديث امكان ندارد، لازمه اش اين نيست كه بعدها نيز امكان جمع منتفى باشد؛ چرا كه مافوق هر دانشمندى دانشمند ديگرى است. ابن حجر عسقلانى ادامه مى دهد: بنابراين، راه پارسايى در چنين احاديثى آن است كه انسان، به بطلان حديث مذكور حكم نكند؛ بلكه توقف نمايد تا آن چه براى او
1) . اللآلي المصنوعة: 1 / 318 - 320.
مشخص نشده براى شخص ديگرى مشخص شود. اين حديث نيز از اين قسم است؛ چرا كه حديث «سدّوا الأبواب إلاّباب علي» حديث مشهورى است كه به سندهاى مختلف نقل شده و روشن است كه هر سند آن به تنهايى از اعتبارش نمى كاهد و مجموع اين سندها، بنابر روش بسيارى از حديث شناسان از مواردى است كه يقين به صحّت حديث را افزايش مى دهد. اما اين كه گفته شده حديث «سدّوا الأبواب إلاّباب علي» با احاديثى كه در دو كتاب صحيح بخارى و مسلم آمده تعارض دارد؛ چنين تعارضى ثابت نيست، بلكه ميان اينها تعارضى وجود ندارد. اكنون پس از بيان ديگر سندهاى اين حديث، به چگونگى جمع ميان اين حديث و حديثى كه در دو كتاب صحيح بخارى و مسلم آمده است مى پردازيم: پس اين سندهاى فراوانى كه با راويان مورد اعتماد نقل شده اند بيان گر اين نكته هستند كه اين حديث، صحيح و داراى دلالتى قوى و محكم است. اين نهايت بررسى يك فرد محدّث است؛ بنابراين چگونه به صرف توهّم، جعلى بودن احاديث صحيح ادّعا مى شود؟! اگر به منطق ياد شده راه ردّ احاديث باز شود، به بطلان بسيارى از احاديث صحيح منجر خواهد شد؛ ولى خداوند و مؤمنان به اين روش راضى نيستند.
تعبير سيوطى نيز همانند ابن حجر گويا و روشن است. قسطلانى نيز به شرح حديث «خوخه» پرداخته و مى نويسد:
وعورض بما في الترمذي من حديث ابن عبّاس: «سدّوا الأبواب إلاّباب علي». وأُجيب: بأنّ الترمذي قال: إنّه غريب، وقال ابن عساكر: إنّه وهم. لكن للحديث طرق يقوّي بعضها بعضا، بل قال الحافظ ابن حجر في
بعضها: إسناده قوي، وفي بعضها: رجاله ثقات؛(1).
حديث «خوخه» با حديثى كه ترمذى از ابن عباس نقل كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «تمام درب هاى مسجد را مسدود نماييد و تنها درب خانه على را باز بگذاريد» در تعارض است. در پاسخ اين تعارض گفته شده كه ترمذى پس از نقل حديث مى گويد: اين حديث غريب است. ابن عساكر نيز مى گويد: اين حديث اشتباه است. اما به نظر من برخى از سندها، برخى ديگر را تقويت مى كنند تا جايى كه حافظ ابن حجر در برخى از سندهايش گفته است: راويان آن از نظر نقل حديث قوى هستند و در مورد برخى ديگر مى گويد: راويان آن، افراد مورد اعتماد هستند.
قسطلانى پس از ذكر اسناد حديث «سد الأبواب إلاّ باب علي» مى نويسد:
وبالجملة فهي - كما قاله الحافظ ابن حجر - : أحاديث يقوّي بعضها بعضا، وكلّ طريق منها صالح للإحتجاج فضلاً عن مجموعها؛(2).
در نتيجه همان گونه كه حافظ ابن حجر نيز تصريح نموده، برخى از اين احاديث، برخى ديگر را تقويت مى كنند و مى توان به هر يك از سندهاى نقل شده احتجاج و استدلال كرد چه رسد به تمام آنها.
ابن عراق كنانى نيز پس از نقل سخن ابن جوزى به بيان نظر خويش پرداخته، مى نويسد:
تعقّبه الحافظ ابن حجر الشافعي في القول المسدّد فقال: هذا إقدام على ردّ
الأحاديث الصحيحة بمجرّد التوهّم، ولا معارضة بينه وبين حديث الصحيحين، لأنّ هذه قصّة أُخرى، فقصّة علي في الأبواب الشارعة وقد كان أذن له أن يمرّ في المسجد وهو جنب، وقصّة أبيبكر في مرض الوفاة في سدّ طاقات كانوا يستقربون الدخول منها، كذا جمع القاضي إسماعيل في أحكامه والكلاباذي في معانيه والطحاوي في مشكله؛(1).
حافظ ابن حجر عسقلانى شافعى نيز در كتاب القول المسدّد اين مطلب را رد كرده و مى نويسد: در اين صورت چنين كارى همان ردّ احاديث صحيح به مجرّد توهّم خواهد بود، در صورتى كه بين حديث سد الابواب و حديثى كه در دو كتاب صحيح بخارى و مسلم نقل شده، منافاتى وجود ندارد؛ زيرا حديث سد الابواب اشاره به قضيه ديگرى دارد. از اين رو قضيه على عليه السلام كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به او اجازه داد تا در حال جنابت نيز در مسجد آمد و رفت كند، درباره درب هايى است كه به مسجد باز مى شدند. اما داستان ابوبكر در هنگام بيمارى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه منجر به درگذشت آن حضرت گرديد، رخ داد و «حديث خوخه» درباره بستن دريچه هايى است كه راه ورود به مسجد را نزديك تر مى كرد. گفتنى است كه قاضى اسماعيل در كتاب احكام، كلاباذى در كتاب معانى و طَحاوى در كتاب مشكل الآثار، اين دو حديث را به همان كيفيتى كه ذكر شد جمع كرده اند.
با توجه به بررسى هايى كه انجام يافت، آشكار مى شود كه عالمان عامه در يافتن راهى براى توجيه حديث خوخه، سردرگم شده اند. برخى ترجيح داده اند تا با انكار
1) . تنزيه الشريعة المرفوعة: 1 / 384.
حديث سد الابواب اميرالمؤمنين موضوع را از بين ببرند؛ اما عالمانى كه عميق تر به مسأله نگريسته اند، دريافته اند كه حديث سد الابواب اميرالمؤمنين قابل انكار نيست و اگر قرار باشد كه چنين انكارهاى بى ضابطه اى صورت پذيرد، دانش حديث به مخاطره جدى برخواهد خورد؛ از اين رو راه توجيه و جمع ميان احاديث را در پيش گرفته اند؛ اما باز نتوانسته اند به راه حل قابل اطمينانى برسند و تنها با ارائه راه حل هاى ذوقى كه فاقد وجاهت علمى مى باشد، مشكل را همچنان باقى گذاشته اند.
بنابراين تاكنون معلوم شد كه تنها دو راه وجود دارد:
1 . پذيرش حديث سد الابواب و اعتراف به جعلى و ساختگى بودن حديث «خوخه»؛.
2 . جمع منطقى ميان دو حديث ياد شده.
از ميان دو راه ياد شده، ابن حجر عسقلانى و گروهى از متقدّمان و متأخّران، راه دوم را برگزيده اند؛ اما در ارائه راه حل موفق نبوده و سخنان آنان متناقض است و در اين راه، تلاش هاى بى فرجامى انجام داده اند. اما مختار اين نوشتار آن است كه تنها راه حل موجود گزينه نخست است.
فضل ابن روزبهان در مورد مشكل دو حديث ياد شده، مى نويسد:
كان المسجد في عهد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم متّصلاً ببيت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وكان علي ساكن بيت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لمكان ابنته، وكان الناس من أبوابهم في المسجد يتردّدون ويزاحمون المصلّين، فأمر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّ الأبواب إلاّ باب علي. وقد صحّ في الصحيحين: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أمر بسدّ كلّ خوخةٍ في المسجد
إلاّخوخة أبيبكر. والخوخة الباب الصغير. فهذا فضيلة وقرب حصل لأبيبكر وعلي؛(1).
مسجد در زمان پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به منزل پيامبر خدا متّصل بود و على به خاطر اين كه داماد رسول خدا بود، در منزل پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله ساكن بود. مردم از درب هايى كه به مسجد باز مى شد، رفت و آمد مى كردند و مزاحم نمازگزاران مى شدند؛ از اين رو رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور داد تا تمام درب ها جز درب خانه على مسدود شود. در دو كتاب صحيح بخارى و صحيح مسلم، حديث صحيحى وارد شده مبنى بر آن كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله دستور بستن تمامى خوخه ها به جز خوخه ابوبكر را داد و مراد از خوخه، اشاره به دريچه است. بنابراين فضيلت ياد شده براى ابوبكر و على، حاصل گشته است.
فضل بن روزبهان به صراحت سند و دلالت حديث «سد الابواب» بر افضليت آن حضرت را پذيرفته؛ اما در انتها تلاش نموده تا ابوبكر را شريك اميرالمؤمنين قرار دهد. به باور نگارنده اين سطور، سخن فضل بن روزبهان از چند جهت قابل بررسى مى باشد:
نخست آن كه فضل ابن روزبهان ادعا نموده كه اميرالمؤمنين عليه السلام در منزل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله زندگى مى كرده و خود داراى منزل شخصى نبوده است. چنين سخنى انكار حقيقت ثابتى است كه روايت هاى «باب» بر آن دلالت مى كند؛ از اين رو تاكنون كسى چنين ادّعايى نكرده و فضل بن روزبهان در طرح ادعاى ياد شده، منحصر به فرد است. آرى، برخى از عالمان عامه مسأله منزل ابوبكر در مجاورت مسجد را
1) . دلائل الصدق: 2 / 403، به نقل از إبطال نهج الباطل.
انكار كرده اند؛ اما در مورد منزل اميرالمؤمنين عليه السلام چنين ادعايى مطرح نشده است. بنابراين نقد نخست به فضل بن روزبهان آن است كه ادعاى بدون دليل مطرح كرده است.
دوم آن كه ابن روزبهان ادعا نموده كه مردم از درب خانه هايشان به مسجد رفت و آمد مى كردند و اين كار سبب مى شد تا مزاحمت براى نمازگزاران ايجاد شود؛ از اين رو رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور مسدود نمودن تمام درب ها جز درب خانه اميرالمؤمنين عليه السلام را صادر فرمود.
نتيجه اين مطلب آن است كه علّت فرمان بستن درب ها، تنها مزاحمت براى نمازگزاران بوده است. بديهى است براى چنين مطلبى، هيچ شاهدى در روايات وجود ندارد؛ بلكه مفاد روايات در اين باب و ديگر باب ها، آن است كه علّت صدور فرمان مسدود سازى درب ها، پاك كردن مسجد از پليدى ها و دور كردن مسجد از ناپاكى ها است؛ از اين رو رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تنها خود، اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيتش را از اين امر استثنا كرد؛ زيرا آنان پاك هستند و خداوند رجس و پليدى را از آنان دور نموده و آنان را پاكيزه ساخته است.
سوم آن كه فضل ابن روزبهان حديث «باب على» و «خوخة ابى بكر» را به گونه اى جمع كرده تا فضيلت ياد شده را به صورت مشترك، ميان اميرالمؤمنين عليه السلام و ابوبكر توزيع گرداند. روشن است كه مقصود از اين جمع، انكار اختصاص اين فضيلت به اميرالمؤمنين على عليه السلام است. گرچه اين نوع جمع كردن بين دو حديث، پندارى را كه عده اى از علماى عامه درباره دلالت حديث خوخه بر خلافت ابوبكر دارند دربرنمى گيرد.
ابن كثير نيز در شرح حديث «سد الأبواب إلاّ باب علي» مى نويسد:
وهذا لا ينافي ما ثبت في صحيح البخاري من أمره عليه السلام في مرض الموت بسدّ الأبواب الشارعة إلى المسجد إلاّ باب أبيبكر الصدّيق، لأنّ نفي هذا في حقّ علي كان في حال حياته، لاحتياج فاطمة إلى المرور من بيتها إلى بيت أبيها، فجعل هذا رفقا بها. وأمّا بعد وفاته فزالت هذه العلّة، فاحتيج إلى فتح باب الصدّيق لأجل خروجه إلى المسجد ليصلّي بالناس، إذ كان الخليفة عليهم بعد موته عليه السلام، وفيه إشارة إلى خلافته؛(1).
حديث [سد الابواب] با حديثى كه در صحيح بخارى آمده مبنى بر آن كه رسول خدا در هنگام بيمارى كه به درگذشت آن حضرت انجاميد، دستور داد تا تمامى درب هايى كه به مسجد باز مى شود مسدود گردد و تنها درب خانه ابوبكر باز بماند، منافات ندارد؛ زيرا استثنايى كه در حق على صورت گرفته، مربوط به زمان حيات رسول خدا بوده؛ زيرا فاطمه سلام اللّه عليها در آن زمان نياز داشته تا به منزل پدرش رفت و آمد نمايد؛ بنابراين استثناء درب خانه على، براى رفاه حال فاطمه صورت گرفته است؛ اما پس از درگذشت رسول خدا، اين علّت منتفى گرديد و نياز شد تا درب منزل ابوبكر به مسجد باز شود تا وى وارد مسجد گردد و با مردم نماز گزارد؛ زيرا او پس از درگذشت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، خليفه و جانشين او بود. از اين رو اين مطلب مى تواند به خلافت ابوبكر نيز اشاره اى داشته باشد.
ديدگاه ابن كثير نيز در وهله نخست، دربردارنده اعتراف به فضيلت سد الابواب براى اميرالمؤمنين على بن ابى طالب است؛ اما ابن كثير نيز مانند فضل بن روزبهان
1) . البداية والنهاية: 7 / 379.
توجيهى عجيب ارائه نموده و به مطالبى اشاره كرده كه هيچ اثرى از آن در كتب تاريخى و حديثى و سيره وجود ندارد. گويى ابن كثير وظيفه خود مى داند كه به هر وجهى، از ابوبكر دفاع نمايد و براى او فضيلت بسازد! ديدگاه ابن كثير را از چند جهت مى توان بررسى كرد:
1 . وى بر خلاف فضل بن روزبهان تصريح مى كند كه منزل اميرالمؤمنين عليه السلام، غير از منزل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوده است.
2 . وى علت مسدود نشدن درب منزل اميرالمؤمنين عليه السلام را در نياز فاطمه عليها السلام به رفت و آمد به خانه پدرش بيان كرده، اما علّت بسته شدن درب هاى ديگر را بيان نكرده است.
3 . اگر علّت باز بودن درب خانه صديقه طاهره فاطمه عليها السلام تنها «رفت و آمد به خانه پدرش» بوده است؛ پس چرا درب خانه ابوبكر به جهت رفاه حال عايشه باز نماند تا عايشه «از خانه خود به خانه پدرش» برود؟! 4 . در صورتى كه به باز بودن درب خانه ابوبكر نياز بوده، آيا در همان زمان درب خانه اميرالمؤمنين عليه السلام بسته شده يا هم زمان درب منزل آن حضرت نيز مفتوح بوده است؟ دليل ابن كثير چيست؟ آيا ابن كثير مى تواند ادّعا كند خانه ابوبكر بيش از يك درب داشته است؟ اما او چنين ادّعايى نمى كند؛ بلكه ظاهر عبارت او چنين است كه درب خانه اميرالمؤمنين عليه السلام همچنان باز بوده است. بنابراين اگر درب منزل على نيز باز بوده، پس چگونه از باز بودن درب منزل ابوبكر، خلافت وى را نتيجه گرفته است؟! 5 . تمام اين مطالب در صورتى درست است كه ابوبكر خانه اى در مجاورت مسجد داشته باشد؛ اما اين مطلب نيز ثابت نشده و همچنان اين شبهه كه منزل ابوبكر در
منطقه سنح مدينه بوده به قوت خود باقى است.
6 . نكته ديگر آن كه خود ابن كثير روايتى را از امّ سلمه به اين صورت نقل مى كند:
خرج النبي صلّى اللّه عليه وسلّم في مرضه حتّى انتهى إلى صرحة المسجد، فنادى بأعلى صوته: «أنّه لا يحلّ المسجد لجنبٍ ولا لحائض إلاّ لمحمّد وأزواجه وعلي وفاطمة بنت محمّد، ألا! هل بينت لكم الأسماء أن تضلّوا»؛(1).
رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در دوران بيمارى از خانه خارج، و به صحن مسجد وارد شد. آن گاه با صداى بسيار بلند ندا داد: «ورود به مسجد براى مرد جنب و زن حائض حلال نيست، مگر براى محمّد، على و فاطمه دختر محمّد. آگاه باشيد! همانا اين نام ها را براى شما بيان كردم تا گمراه نشويد».
حديث ياد شده علّت بستن درب ها را به خوبى تبيين مى نمايد و به روشنى نشان مى دهد كه سخنان ابن كثير، كاملاً بى وجه است.
ابن حجر عسقلانى نيز در كتاب فتح البارى و قول مسدّد، در توجيه حديث سدالابواب و حديث خوخه مى نويسد:
إنّ الجمع بين القصّتين ممكن، وقد أشار إلى ذلك البزّار في مسنده فقال: ورد من روايات أهل الكوفة بأسانيد حسان في قصّة علي، وورد من
1) . البداية والنهاية: 7 / 379. اين حديث در منابع ديگرى از جمله تاريخ مدينة دمشق، تاريخ أصبهان و منابع ديگر و با اندكى تفاوت چنين آمده است: «إلاّ لرسول اللّه وعلي وفاطمة والحسن والحسين ألا قد بينت لكم أن لا تضلّوا»؛ از اين رو ما در ترجمه اين متن، به منابع فوق توجه كرده ايم كه از جهت معنا صحيح تر است. ر.ك: تاريخ مدينة دمشق: 14 / 166؛ تاريخ أصبهان: 1 / 291.
روايات أهل المدينة في قصّة أبيبكر، فإن ثبتت روايات أهل الكوفة، فالجمع بينهما بما دلّ عليه حديث أبيسعيد الخدري، يعني الذي أخرجه الترمذي أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «لا يحلّ لأحد أن يطرق هذا المسجد جنبا غيري وغيرك». والمعنى: أنّ باب علي كان إلى جهة المسجد ولم يكن لبيته باب غيره، فلذلك لم يؤمر بسدّه. ويؤيد ذلك ما أخرجه إسماعيل القاضي في أحكام القرآن من طريق المطّلب بن عبداللّه بن حنطب أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم لم يأذن لأحد أن يمرّ في المسجد وهو جنب إلاّ لعلي بن أبيطالب، لأنّ بيته كان في المسجد. ومحصّل الجمع: أنّ الأمر بسدّ الأبواب وقع مرّتين، ففي الأُولى: استثني علي لما ذكره، وفي الأُخرى استثني أبوبكر. ولكن لا يتمّ ذلك إلاّ بأن يحمل ما في قصّة علي على الباب الحقيقي، وما في قصّة أبيبكر على الباب المجازي، والمراد به الخوخة، كما صرّح به في بعض طرقه. وكأنّهم لَمّا أُمروا بسدّ الأبواب سدّوها وأحدثوا خوخا يستقربون الدخول إلى المسجد منها، فأُمروا بعد ذلك بسدّها. فهذه طريقة لا بأس بها في الجمع بين الحديثين، وبها جمع بين الحديثين المذكورين أبوجعفر الطحاوي في (مشكل الآثار) وهو في أوائل الثلث الثالث منه، وأبوبكر الكلاباذي في (معاني الأخبار) وصرَّح بأنّ بيت أبيبكر كان له باب من خارج المسجد وخوخة إلى داخل المسجد، وبيت علي لم يكن له باب إلاّمن داخل المسجد. واللّه أعلم؛(1).
1) . فتح الباري: 7 / 18.
جمع بين دو قضيه ممكن است. بزّار نيز در مسند خود به اين مطلب اشاره كرده و مى گويد: رواياتى از راويان اهل كوفه و با سندهاى معتبر در ماجراى على [اشاره به حديث سدالابواب]، و رواياتى از راويان اهل مدينه در قصه ابوبكر [اشاره به حديث خوخه] وارد شده است. اگر روايات اهل كوفه ثابت شود، جمع ميان اين دو دسته از روايات به همان روشى است كه حديث ابوسعيد خُدرى - كه تِرمذى نقل كرده است - بر آن دلالت دارد، آن جا كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «بر احدى غير از من و تو حلال نيست تا با حال جنابت در اين مسجد رفت و آمد كند». معناى حديث اين گونه است كه درب خانه اميرالمؤمنين عليه السلام به سمت مسجد باز مى شد و تنها داراى همان يك درب بود. بنابراين، پيامبر فرمان بسته شدن آن درب را صادر نكرد. آن چه اين حديث را تأييد مى كند، حديثى است كه قاضى اسماعيل در كتاب احكام القرآن از طريق مطلّب بن عبداللّه بن حنطب روايت كرده است. وى مى نويسد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به كسى جز على بن ابى طالب اجازه رفت و آمد به مسجد را در حال جنابت نداد؛ زيرا تنها درب منزل على را باز گذاشت. بنابراين، خلاصه جمع بين اين دو دسته از روايات اين گونه مى شود كه امر به بستن درب ها، دو بار صورت گرفته است. در مرحله نخست، على عليه السلام به خاطر آنچه ذكر شد استثنا گرديد، و در مرحله دوم، ابوبكر استثنا شده است. ولى اين جمع صورت نمى پذيرد مگر آن كه درب خانه على عليه السلام به عنوان درب حقيقى، و دريچه خانه ابوبكر به عنوان درب مجازى قلمداد شود؛ چنانچه در برخى اسناد نيز به اين معنا تصريح شده است. گويى مردم به هنگام فرمان بستن درب ها، درب ها را بستند و دريچه هايى ايجاد كردند تا از طريق اين دريچه ها، راه
وارد شدن به مسجد را نزديك كنند و پس از آن، به بستن اين دريچه ها نيز مامور شدند. از اين رو روش ياد شده براى جمع ميان دو حديث، مشكلى ايجاد نمى كند. ابوجعفر طَحاوى نيز در كتاب مشكل الآثار، اين دو حديث را به همين روش جمع كرده است. ابوبكر كلاباذى نيز در كتاب معانى الاخبار، دو حديث مذكور را به همين روش جمع نموده و تصريح كرده است كه خانه ابوبكر دربى در خارج از مسجد داشته و خانه على دربى جز همان دربى كه به داخل مسجد باز مى شده، نداشته است و خدا داناتر است.
جلال الدين سيوطى(1)و قسطلانى(2)نيز پس از نقل عبارت هاى ابن حجر، آن را تأييد كرده و با آن موافقت نموده اند.
نظر ابن حجر عسقلانى را از جهات مختلفى مى توان بررسى و نقد كرد:
1 . آن چه در بيان وجه جمع ابن حجر ذكر شده، مانند وجه جمع هاى ديگر مبتنى بر ثبوت آن است كه ابوبكر خانه اى در مجاورت مسجد داشته باشد. پيش تر روشن شد كه چند تن از محققان عامه اين موضوع را رد كرده اند؛ و از اين رو است كه برخى از آنان، حديث خوخه را به عنوان كنايه از خلافت قلمداد كرده اند.
از سويى ابن حجر، گرچه قول ياد شده را ضعيف شمرده و گفته است كه اين استناد ضعيف است؛ اما براى ادعاى خود، سند قوى ترى ذكر نكرده است. البته سندى كه براى روايت ابن شبّه نيز ذكر كرده، ضعيف است.(3).
2 . وجه جمعى كه از طَحاوى و ديگران نقل كرده، همان وجه جمعى است كه
به طور قطع نووى و امثال او به آن واقف بوده اند و از عدم توجّه آنان به وجه جمع ياد شده معلوم مى شود كه آنان از آن وجه جمع اعراض كرده و به آن تكيه نكرده اند.
3 . نقل قول ابن حجر از بزّار داراى ملاحظات ذيل است:
نخست آن كه راويان ماجراى «سد الابواب»، كوفيان و راويان ماجراى خوخه ابوبكر مدنى هستند؛ در حالى كه اين مطلب نزد ما ثابت نشده است.
دوم آن كه ادعا شده روايت هاى ماجراى «سد الابواب الاّ باب على» با سندهاى حسن(1)نقل شده، در حالى كه اين مطلب بر خلاف واقعيت است؛ زيرا در اين نوشتار ثابت نموديم كه روايات ياد شده از سند صحيح برخوردار است و ابن حجر نيز به اين مطلب اقرار دارد و ما اصل عبارت ابن حجر را هنگام نقد سخن ابن جوزى بيان كرديم.
سوم آن كه ابن حجر در مورد روايات ماجراى «سد الابواب الاّ باب على» تشكيك نموده و با تعبير ترديدآميزِ «اگر ثابت شود» آن را بيان نموده است. تشكيك ياد شده با سخنان ديگر ابن حجر در تأييد ماجراى سد الابواب همخوانى ندارد.
چهارم آن كه اگر از سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه به اميرالمؤمنين فرمود:
لا يحلّ لأحد أن يطرق المسجد جنبا غيري وغيرك؛.
غير از من و تو، بر احدى حلال نيست تا در حال جنابت در مسجد رفت و آمد كند.
اين نكته استفاده شود كه علت عدم انسداد درب خانه اميرالمؤمنين عليه السلام، تنها آن بوده كه منزل اميرالمؤمنين عليه السلام راه ديگرى غير از مسجد به بيرون نداشته؛ از اين رو رسول خدا فرمان داده تا درب منزل اميرالمؤمنين عليه السلام را مسدود نكنند.
1) . روايت حَسَن هر چند روايت معتبر است؛ اما به درجه روايت صحيح نمى رسد.
چنين برداشتى از روايت از دو جهت باطل است:
جهت نخست. حديث مذكور تنها در مقام بيان اختصاص اين حكم به پيامبر و اميرالمؤمنين عليهما السلام است؛ پس دلالت حديث بر اين كه درب خانه اميرالمؤمنين مكان ديگرى براى عبور نداشته، از كجاى روايت قابل استفاده است؟ جهت دوم. اگر علّت عدم انسداد درب خانه اميرالمؤمنين عليه السلام اين بود كه «خانه او دربى جز درب ورودى به مسجد نداشت»، پس وجهى براى اعتراض و رنجيدن مردم از عملكرد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وجود نداشت، به ويژه آن كه حمزه عموى رسول خدا با چشمانى گريان، لب به شكوه گشود و پيامبر خدا را سرزنش نمود! بنابراين سزاوار بود تا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله عذر آورده و بگويد: خانه على، دربى جز درب مسجد نداشت؛ از اين رو درب خانه اش را نبستم، در حالى كه خانه هاى شما دو درب دارد؛ دربى از داخل مسجد و دربى از خارج آن. اما پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله ماجراى بستن درب ها را به خدا استناد داد و فرمود:
ما أنا سددت شيئا ولا فتحته، ولكن أمرت بشيء فاتّبعته؛.
من نه چيزى را بستم و نه گشودم؛ بلكه از كارى كه به آن امر شده بودم پيروى نمودم! با اين وجود، باز هنگامى كه فردى از ابن عمر درباره اميرالمؤمنين عليه السلام سؤال مى كند، ابن عمر پاسخ مى دهد: درباره على سؤال نكن؛ بلكه به منزلت و جايگاهش در نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بنگر به گونه اى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله درب خانه هاى ما را كه به مسجد باز مى شد، بست و تنها درب خانه او را به حال خود واگذاشت.
در اين صورت جا داشت كه پرسش گر بپرسد: «مگر خانه على جز اين درب، درب ديگرى نداشت»؟ و نيز سزاوار بود تا از ابن عمر پرسيده شود: «چگونه اين ويژگى براى
تو از شتران سرخ مو خوش تر است و فضيلت درب را در رديف ازدواج على عليه السلام با حضرت زهرا عليها السلام، و فضيلت سپردن پرچم به على در روز خيبر قرار مى دهى، در حالى كه عدم انسداد درب منزل اميرالمؤمنين، كاملاً طبيعى بوده و فضيلتى به حساب نمى آمده؛ زيرا خانه اميرالمؤمنين جز اين درب، درب ديگرى نداشته است»؟ در ماجراى سد الابواب، برخى مردم از روى حسادت گفتند: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به خاطر خويشاوندى درب خانه على را باز گذاشته است. برخى در پاسخ گفتند: حمزه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از على نزديك تر است؛ زيرا او برادر رضاعى و عموى آن حضرت است. برخى ديگر نيز گفتند: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله درب خانه على را به خاطر دخترش باز گذاشت. گفت و گوى مردم كار را به جايى رسانيد كه سخنانشان به گوش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيد و سبب شد تا حضرت از خانه بيرون آيد. صاحب كتاب وفاء الوفاء اصل ماجرا را اين گونه روايت كرده است:
بينما الناس جلوس في مسجد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم إذ خرج مناد فنادى: «أيها الناس، سدّوا أبوابكم»، فتحسحس الناس لذلك ولم يقم أحد. ثمّ خرج الثانية فقال: «أيها الناس، سدّوا أبوابكم». فلم يقم أحد. فقال الناس: ما أراد بهذا؟ فخرج فقال: أيها الناس، سدّوا أبوابكم قبل أن ينزل العذاب. فخرج الناس مبادرين وخرج حمزة بن عبدالمطّلب يجرّ كساءه حين نادى: سدّوا أبوابكم. قال: ولكلّ رجل منهم باب إلى المسجد، أبوبكر وعمر وعثمان، وغيرهم. قال: وجاء علي حتّى قام على رأس رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم. فقال: ما يقيمك؟ إرجع إلى رحلك ولم يأمره بالسدّ. فقالوا: سدَّ أبوابنا وترك باب علي وهو أحدثنا! فقال بعضهم: تركه لقرابته. فقالوا:
حمزة أقرب منه، وأخوه من الرضاعة وعمّه! وقال بعضهم: تركه من أجل ابنته. فبلغ ذلك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فخرج إليهم بعد ثالثة، فحمد اللّه وأثنى عليه محمرّا وجهه - وكان إذا غضب احمرَّ عِرقٌ في وجهه - ثمّ قال: «أمّا بعد ذلكم، فإنّ اللّه أوحى إلى موسى أن اتّخذ مسجدا طاهرا لا يسكنه إلاّ هو وهارون وأبناء هارون شبرا وشبيرا، وإنّ اللّه أوحى إليّ أن أتّخذ مسجدا طاهرا لا يسكنه إلاّ أنا وعلي وأبناء علي حسن وحسين، وقد قدمت المدينة واتّخذت بها مسجدا، وما أردت التحوُّل إليه حتّى أُمرت، وما أعلم إلاّما عُلِّمت، وما أصنع إلاّما أُمرت، فخرجت على ناقتي، فلقيني الأنصار يقولون: يا رسول اللّه ، انزل علينا. فقلت: «خلّوا الناقة، فإنّها مأمورة، حتّى نزلت حيث بركت. واللّه ما أنا سددت الأبواب وما أنا فتحتها، وما أنا أسكنت عليا، ولكنّ اللّه أسكنه»؛(1).
هنگامى كه مردم در مسجد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نشسته بودند، منادى ندا داد: اى مردم، درب خانه هايى را كه به مسجد باز مى شود، ببنديد. در اين هنگام مردم تكانى خوردند، ولى كسى از جايش بلند نشد. سپس براى بار دوم منادى همان گونه ندا داد. باز كسى بلند نشد و مردم گفتند: منظور پيامبر از اين فرمان چيست؟ منادى بار ديگر ندا داد و گفت: اى مردم، پيش از آن كه عذاب الاهى فرود آيد، درب هاى خانه هايتان را كه به سوى مسجد باز مى شود، ببنديد. در پى اين گفتار، مردم از خانه ها خارج شدند و با شتاب به اين كار اقدام كردند. هنگامى كه منادى ندا مى داد:
1) . وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى: 2 / 478 - 479.
درب هاى خانه هايتان را ببنديد، حمزة بن عبدالمطلب، با عجله و در حالى كه عبايش بر زمين كشيده مى شد، خارج شد. راوى مى گويد: هر فردى از اصحاب، دربى داشتند كه به مسجد باز مى شد؛ ابوبكر، عمر، عثمان و ديگران. راوى مى افزايد: على عليه السلام آمد و بالاى سر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ايستاد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «براى چه اين جا ايستاده اى؟ اينك به خانه ات بازگرد». اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان بستن درب خانه على عليه السلام را نداد. مردم گفتند: پيامبر درب خانه هاى ما را بست؛ اما درب خانه على را رها كرد، با اين كه او جوان ترين ماست! برخى ديگر گفتند: به خاطر خويشاوندى درب خانه على را بازگذاشت. برخى پاسخ دادند: حمزه به پيامبر از على نزديك تر است، زيرا او برادر رضاعى و عموى رسول خداست! برخى ديگر گفتند: درب خانه على را به خاطر دخترش نبست. اين سخنان به گوش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيد. آن حضرت صلّى اللّه عليه وآله پس از آن كه منادى سه بار براى بستن درب ها ندا داده بود، براى پاسخ به اعتراضات مردم از خانه خارج شد. چهره مبارك آن حضرت از خشم سرخ شده بود؛ زيرا معمولاً صورت آن حضرت به هنگام خشم، سرخ و رگ هايش برافروخته مى شد. حضرت با اين حال به حمد و ثناى الاهى پرداخت، آن گاه خطاب به مردم فرمود: «خداوند به موسى عليه السلام وحى كرد تا مسجدى پاك برگزيند و تنها او، هارون و پسران هارون، شبر و شبير در آنجا ساكن شوند. همچنين خداوند به من وحى كرد تا مسجدى پاك برگزينم و در آن تنها من، على و پسران على، حسن و حسين حق سكونت دارند. آن گاه كه به مدينه آمدم، در اين جا مسجدى انتخاب كردم. نمى خواستم براى سكونت به آن جا منتقل شوم تا اين كه به آن امر شدم و هيچ چيز جز آنچه به من آموخته شده
نمى دانم و هيچ كارى جز آن چه به آن مأمور شده ام، انجام نمى دهم. سوار بر شتر بودم كه وارد مدينه شدم. وقتى انصار مرا ديدند، گفتند: اى رسول خدا، بر ما فرود آى. گفتم:
شتر را رها كنيد؛ چرا كه او مأمور است. تا اين كه در جايى كه شتر زانو زد فرود آمدم و منزل گرفتم. به خداوند سوگند! من نه درب ها را بستم، نه آنها را گشودم و نه على را در مسجد ساكن كردم؛ بلكه خداوند او را در مسجد ساكن كرد».
قلت: والعبارة تحتاج إلى تنقيح، لأنّ ما ذكره بقوله: (ومحصّل الجمع) طريقة أُخرى في الجمع غير الطريقة المتقدّمة، إذ محصّل الطريقة المتقدّمة أنّ البابين بقيا، وأنّ المأمورين بالسدّ هم الّذين كان لهم أبواب إلى غير المسجد مع أبواب من المسجد. وأمّا علي فلم يكن بابه إلاّ من المسجد، وأنّ الشرع صلّى اللّه عليه وسلّم خصّه بذلك، وجعل طريقه إلى بيته المسجدَ لما سبق، فباب أبيبكر هو المحتاج إلى الإستثناء، ولذلك اقتصر الأكثر عليه، ومن ذكر باب علي فإنّما أراد بيان أنّه لم يسدّ، وأنّه وقع التصريح بإبقائه أيضا. والطريقة الثانية تعدّد الواقعة، وأنّ قصّة علي كانت متقدّمة على قصّة أبيبكر. ويؤيد ذلك ما أسنده يحيى من طريق ابن زبالة وغيره عن عبداللّه بن مسلم الهلالي، عن أبيه، عن أخيه، قال: لَمّا أمر بسدّ أبوابهم التي في المسجد، خرج حمزة بن عبدالمطّلب يجرّ قطيفةً له حمراء وعيناه تذرفان يبكي يقول: يا رسول اللّه ، أخرجت عمّك وأسكنت ابن عمّك! فقال: «ما أنا أخرجتك
ولا أسكنته، ولكن اللّه أسكنه». فذكر حمزة في القصّة يدلّ على تقدّمها؛(1).
به نظر من، عبارت ابن حجر به اصلاح و تنقيح نياز دارد؛ زيرا سخن ابن حجر با نتيجه اى كه از آن گرفته همخوانى ندارد و اين نتيجه گيرى، روش ديگرى براى جمع بوده و غير از روش نخستين است؛ زيرا بنابر نتيجه روش نخست، هر دو «درب» باقى ماندند و كسانى كه به بستن درب هايشان امر شدند، همان هايى هستند كه علاوه بر درب هايى كه در مسجد داشتند، درب هايى نيز به خارج مسجد داشتند؛ اما خانه على جز دربى كه به سمت مسجد باز مى شد درب ديگرى نداشت. از اين رو رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله على را به اين مسأله اختصاص داد و راه آمد و شد به خانه اش را از طريق مسجد قرار داد، به همان علّتى كه گذشت. در نتيجه تنها درب خانه ابوبكر به استثنا نياز دارد. به همين جهت، بيشتر عالمان تنها به نقل همين فراز اكتفا كرده اند و هر كس سخنى از درب خانه على عليه السلام به ميان آورده، تنها مى خواسته بيان كند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان داده تا درب خانه على بسته نشود. روش ديگر در جمع، نظريه تعدد واقعه است. بدين صورت كه بگوييم ماجراى سد الابواب و ماجراى خوخه ابوبكر دو جريان مختلف بوده اند و ماجراى على، مقدّم بر ماجراى ابوبكر بوده است. مؤيد اين مطلب، حديثى است كه يحيى، از ابن زباله و راوى ديگرى از عبداللّه بن مسلم هلالى، از پدرش، از برادرش نقل كرده است. وى مى گويد: هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان داد تا درب هايى كه به مسجد باز مى شوند مسدود گردند، حمزة بن عبدالمطّلب با چشمانى گريان در
1) . وفاء الوفاء باخبار دار المصطفى: 2 / 477.
حالى كه عباى سرخش به زمين كشيده مى شد بيرون آمد و عرضه داشت: اى رسول خدا، عمويت را از مسجد بيرون كردى و پسرعمويت را در آن جاى دادى! رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من نه تو را از مسجد بيرون كردم و نه او را در مسجد ساكن نمودم؛ بلكه خداوند او را در مسجد جاى داد». بنابراين، وجود حمزه رضى اللّه عنه در ماجراى سد الابواب على، بيان گر تقدم اين ماجراست.
5 . در وجه جمع به روش دوم - يعنى در حالتى كه مسأله بسته شدن درب ها دو بار اتفاق افتاده باشد - دو نكته وجود دارد كه ابن حجر نيز به آنها توجه كرده است:
نكته نخست: وجه جمع تنها در صورتى امكان پذير است كه «درب» در داستان على عليه السلام به درب حقيقى، و درب در داستان ابوبكر به درب مجازى حمل شود و منظور از درب خانه ابوبكر «خوخه» باشد.
نكته دوم: ابن حجر به اين نكته اين گونه اشاره كرده است: «گويا زمانى كه به آنها دستور داده شد تا درب ها را ببندند، آنان درب ها را بستند؛ اما براى خود دريچه هايى ساختند».
به باور نگارنده، هر دو نكته قابل نقد است. نقد نكته نخست بدين صورت است كه بخارى كسى است كه با نقل حديث «إلاّ خوخة أبيبكر»، «خوخه» را به «باب» تحريف كرده است. ما نيز به توجيه ابن حجر اشاره كرديم و بيان داشتيم كه ابن حجر، سخن بخارى را توجيه كرده و گفته است بخارى حديث را نقل به معنا كرده است. البته تناقضى كه در مورد سخن ابن حجر وجود دارد، بر كسى پوشيده نيست.
نقد نكته دوم نيز بدين صورت است كه تقدّم زمانى سد الابواب اميرالمؤمنين عليه السلام بر ماجراى خوخه ابوبكر منتفى است؛ زيرا داستان حديث «سد الأبواب إلاّ باب علي عليه السلام» پيش از جنگ احد رخ داده است؛ اما بنابر آن چه عامه ذكر كرده اند،
داستان ابوبكر در دوران بيمارى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رخ داده است؛ همان بيمارى كه به رحلت آن حضرت انجاميد. بنابراين در صورتى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به بستن درب رها امر كرده بود، معناى امر او به بستن دريچه ها چيست؟! از اين رو چاره اى نيست جز آن كه ادّعا شود كه مردم از امر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله درباره بستن درب ها اطاعت كردند؛ ولى دريچه هايى را ساختند تا راه ورودشان را به مسجد نزديك كنند! اين توجيه ضعيف موجب شده است تا ابن حجر با جمله ترديدآميز «گويا آنان ...»، عدم اطمينان خود را درباره اين مسئله ابراز كند.
اكنون پژوهش و بررسى مسأله سد الابواب را از سه محور ديگر پى مى گيريم:
1 . آيا به راستى عاقلانه است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به بستن درب ها امر فرمايد؛ سپس اجازه دهد تا دريچه هايى كه راه را به مسجد نزديك تر مى نمايد، ساخته شود؟ اگر از طريق دريچه هاى ساخته شده مى توان به مسجد راه يافت؛ پس ديگر بستن درب ها چه معنايى دارد؟ 2 . با توجه به متن حديث «سدّ الأبواب إلاّ باب علي»، هيچ واژه اى نيست كه نشان گر اجازه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى ساختن دريچه باشد؟ 3 . در احاديث وارد شده، بر ممنوعيت ساختن دريچه ها پس از امر به بستن درب ها تصريح شده است. صاحب كتاب وفاء الوفاء مى نويسد:
«سدّوا أبواب المسجد إلاّ باب علي». فقال رجل: أُترك لي قدر ما أخرج وأدخل؟ فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لم أُؤمر بذلك». قال: أُترك بقدر ما أُخرج صدري يا رسول اللّه ؟! فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لم أُؤمر بذلك». وانصرف. قال رجل: فبقدر رأسي يا رسول اللّه ؟ فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لم أُؤمر بذلك». وانصرف واجدا باكيا حزينا، فقال
رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لم أُؤمر بذلك، سدّوا الأبواب إلاّباب علي»؛(1).
«درب هاى مسجد را مسدود نمائيد و تنها درب منزل على را باز بگذاريد». مردى عرضه داشت: به من اجازه دهيد به اندازه اى كه داخل مسجد شده و از آن خارج شوم، راه را باز بگذارم؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مأمور به انجام چنين كارى نيستم». آن مرد دو مرتبه عرضه داشت: اى رسول خدا، فضايى به اندازه اى كه سينه ام را خارج كنم، اجازه بده تا باز بگذارم؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به چنين كارى امر نشده ام». آن مرد از خواسته خود منصرف شد و فرد ديگرى عرضه داشت: اى رسول خدا، به اندازه اى كه سرم را وارد مسجد كنم، اجازه دهيد باز بگذارم؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به چنين كارى امر نشده ام». آن مرد نيز آزرده خاطر، گريان و غمگين شد و رفت. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به اين كار امر نشده ام. تمام درب ها جز درب خانه على را ببنديد».
در حديث ديگرى وارد شده است:
قال له رجل من أصحابه: يا رسول اللّه ، دع لي كوّة أنظر إليك منها حين تغدو وحين تروح. فقال: «لا واللّه ولا مثل ثقب الإبرة»؛(2).
مردى از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله عرض كرد: اى رسول خدا، به من اجازه دهيد از خانه ام به اندازه پنجره و نورگير كوچكى به مسجد باز گذارم تا صبح و شام از آن به تو بنگرم. حضرت فرمود: «نه! به خدا سوگند، به اندازه سوراخ سوزن هم اجازه نمى دهم».
از اين رو سمهودى مى نويسد:
وقد اقتضى ذلك المنع من الخوخة أيضا، بل وممّا دونها عند الأمر بسدّ الأبواب أوّلاً ...؛(1).
از همان ابتدا امر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به انسداد تمام درب ها بود و شامل بستن دريچه ها و هر چه كوچكتر از آن باشد نيز مى شد ... .
با بررسى انجام يافته روشن شد كه حق با كسانى است كه از جمع ميان دو دسته روايات دورى كرده اند.
ابن عراق نيز به نقل سخن ابن حجر پرداخته است. وى از آن چه ابن حجر قبل از «نتيجه جمع...» بيان داشته، اعراض كرده و تنها در بيان علّت وجه جمع دو دسته از روايات مى نويسد:
أنّ هذه قصّة أُخرى، فقصّة علي في الأبواب الشارعة، وقد كان أذن له أنّ يمرّ في المسجد وهو جنب، وقصّة أبيبكر في مرض الوفاة في سدّ طاقات كانوا يستقربون الدخول منها، كذا جمع القاضي إسماعيل في أحكامه والكلاباذي في معانيه والطحاوي في مشكله؛(2).
اين ماجرا قصه ديگرى است. بنابراين ماجراى على در مورد درب هايى است كه به مسجد باز مى شد و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به على اجازه داد تا در حال جنابت در مسجد آمد و رفت نمايد. اما ماجراى ابوبكر در دوران بيمارى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رخ داد، همان بيمارى كه به رحلت آن حضرت انجاميد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور داد پنجره هايى كه از طريق آنها راه ورود به مسجد نزديك مى شد بسته شوند. قاضى اسماعيل در كتاب احكام، كلاباذى در كتاب معانى و طَحاوى در
كتاب مشكل الآثار نيز اين دو قصه را به اين صورت جمع كرده اند.
ابن عراق با وجود اختلاف در دو ماجراى باب اميرالمؤمنين عليه السلام و ماجراى خوخه ابوبكر، تنها به بيان دومين وجه جمع بسنده كرده و از ادعاهاى مطرح شده مبنى بر اين كه درب خانه اميرالمؤمنين عليه السلام از داخل مسجد باز مى شده، يا موضوع در ماجراى نخست با واژه «ابواب» (درب ها)، و در ماجراى دوم با واژه «طاقات» (پنجره ها) بيان شده، دورى مى كند. بنابراين آن چه در بيان وجه جمع به متقدّمان نسبت مى دهند، تنها همين مقدار است.
مباركفورى نيز در مورد اين مسأله كه برخى از احاديث «باب على» برخى ديگر را تقويت مى كند، با نظر ابن حجر موافق است. به نظر او هر كدام از سندهاى حديث شايسته احتجاج و استدلال است چه رسد به مجموع آنها. مباركفورى بعد از اين اظهار نظر، از وارد شدن به بيان تفصيلى و گسترده مطلب خوددارى كرده و مى نويسد:
فهذه الأحاديث تخالف أحاديث الباب. قال الحافظ: ويمكن الجمع بين القصّتين وقد أشار إلى ذلك البزّار في مسنده ... ؛(1).
اين احاديث با احاديث «باب» مخالفت دارد. حافظ مى گويد: امكان جمع بين دو دسته از احاديث وجود دارد و بزّار نيز در مسند خود به اين مطلب اشاره كرده است ... .
حلبى نويسنده كتاب سيره نيز به سستى پايه هاى وجه جمع توجّه كرده و با تفسيرها و تغييراتى، نظريات مختلفى را بيان داشته؛ آن گاه مى نويسد:
وجمع بعضهم بأنّ قصّة علي متقدّمة على هذا الوقت، وأنّ الناس كان لكلّ بيت بابان، باب يفتح للمسجد وباب يفتح خارجه، إلاّبيت على كرّم اللّه وجهه،
1) . تحفة الأحوذي: 10 / 112.
فإنّه لم يكن له إلاّباب من المسجد وليس له باب من خارج، فأمر صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّ الأبواب، أي التي تفتح للمسجد. أي بتضييقها وصيرورتها خوخا إلاّ باب علي كرّم اللّه وجهه، فإنّ عليا لم يكن له إلاّباب واحد ليس له طريق غيره كما تقدّم، فلم يأمر صلّى اللّه عليه وسلّم بجعله خوخة، ثمّ بعد ذلك أمر صلّى اللّه عليه وسلّم بسدّ الخوخ إلاّخوخة أبيبكر. وقول بعضهم: حتى خوخة علي كرّم اللّه وجهه. فيه نظر، لِما علمت أنّ عليا كرّم اللّه وجهه لم يكن له إلاّباب واحد. فالباب في قصّة أبيبكر ليس المراد به حقيقته بل الخوخة، وفي قصّة علي كرّم اللّه وجهه المراد به حقيقته؛(1).
برخى از عالمان اين دو ماجرا را به اين صورت جمع كرده و گفته اند: ماجراى على كرّم اللّه وجهه پيش از زمانى بوده كه خانه هاى مردم دو درب داشت كه يكى به سمت مسجد و ديگرى به بيرون آن باز مى شد؛ از اين رو تنها خانه على كرّم اللّه وجهه يك درب داشت و آن نيز به مسجد باز مى شد و خانه او درب ديگرى به خارج نداشت. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور داد تمام درب هايى كه به سمت مسجد باز مى شدند بسته شوند؛ يعنى ورودى درب ها جز درب خانه على كرّم اللّه وجهه باريك تر شده و به دريچه تبديل گردند؛ زيرا خانه على تنها يك درب داشت و چنانچه گذشت، او جز آن درب راهى به بيرون نداشت؛ از اين رو رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور نداد تا درب خانه على به دريچه مبدل گردد. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دستور داد تا تمام دريچه ها جز دريچه خانه ابوبكر بسته شوند. بعضى گفته اند: رسول خدا به بسته شدن دريچه خانه على كرّم اللّه وجهه دستور داد؛ ولى چنين ادّعايى قابل انديشه
1) . انسان العيون: 3 / 383 - 384.
و تأمّل است؛ زيرا روشن شد كه خانه على كرّم اللّه وجهه تنها يك درب داشته است. در نتيجه منظور از واژه «درب» در قصّه ابوبكر درب واقعى نيست؛ بلكه مراد دريچه است و منظور از واژه «درب» در قصّه على كرّم اللّه وجهه، درب حقيقى است.
حلبى از آنجايى كه متوجه بطلان نظريه ابن حجر عسقلانى شده، به نوعى چاره انديشى روى آورده است. وى عبارت «و دريچه هايى ساختند ...» را به عبارت: «باريك تر كردن ورودى درب ها، و تبديل آنها به دريچه» تفسير كرده؛ سپس نتيجه گرفته كه منظور از عبارت: «تمام درب ها مسدود شود جز درب خانه على» آن است كه درب ها را باريك كنيد و آنها را به دريچه تبديل نماييد! به باور نگارنده اين سطور، وجه جمع حلبى به مراتب از وجه جمع ابن حجر و ديگران مخدوش تر است؛ زيرا حلبى بدون هيچ دليلى، امر به مسدود سازى درب ها را به باريك سازى درب ها تفسير نموده و بسيار جاى شگفتى است كه او چگونه چنين مطلبى را اظهار داشته است؟! حلبى سخن ديگر ابن حجر را كه مى گويد:
«به وسيله آن دريچه ها، به مسجد راه يابند و راهشان به مسجد نزديك تر شود» را رها مى كند؛ زيرا متوجه است كه منظور از تعبير روايت، «درب» است نه «دريچه»! اما با اين وجود، سخن سمهودى مبنى بر اين كه اذن به ساختن «دريچه ها» پس از «بستن درب ها» بوده را نيز نقد كرد، آن گاه مى نويسد:
وعلى كون المراد بسدّ الأبواب تضييقها وجعلها خوخا يشكل ما جاء؛(1).
1) . گفتنى است كه ذكر نام عباس در قضيه «بستن درها به جز درِ خانه على عليه السلام» اشتباه است، بلكه منظور حمزه عليه السلام است؛ زيرا عبّاس در سال فتح مكه اسلام آورد و داستان اميرالمؤمنين عليه السلام مربوط به پيش از جنگ احد است. اين مطلبِ واضحى است و چند تن از عالمان اهل سنت به آن اشاره كرده اند. از اين رو ابن سيدالناس نيز در عيون الاثر جلد 2، ص 336 درخواست عباس و اعتراض او را در داستان دروغين «به جز درِ خانه ابوبكر» يادآور شده است. گويا به جهت ثابت كردن داستان ابوبكر چنين اظهار نظرى كرده است!
هر چند كه تفسير «بستن درب ها» به باريك كردن ورودى آنها و تبديل آنها به دريچه ها، داراى اشكال بوده و مبهم است.
حلبى در ادامه مى نويسد:
وعلى هذا الجمع، يلزم أن يكون باب علي كرّم اللّه وجهه استمرّ مفتوحا في المسجد مع خوخة أبيبكر، لِما علم أنّه لم يكن لعلي باب آخر من غير المسجد. وحينئذٍ قد يتوقّف في قول بعضهم: في سدّ الخوخ إلاّخوخة أبيبكر إشارة إلى استخلاف أبيبكر لأنّه يحتاج إلى المسجد كثيرا دون غيره؛(1).
لازمه اين گونه جمع كردن اين است كه درب خانه على كرّم اللّه وجهه، همواره حتى با وجود دريچه خانه ابوبكر در مسجد باز باشد؛ زيرا روشن شد خانه على درب ديگرى غير از درب مسجد نداشت. بنابراين، ديدگاه برخى كه گفته اند: «بستن دريچه ها جز دريچه ابوبكر» اشاره به جانشينى ابوبكر دارد قابل تأمّل و نقد است؛ زيرا ابوبكر به مسجد نياز بسيارى داشت، در حالى كه غير او چنين نيازى نداشتند.
سخن اخير حلبى در نقد ديدگاه خطّابى، ابن بطّال و پيروان آنان است؛ همچنين ردّى است بر ابن حجر كه اين گونه وجه جمع را برگزيده و با وجود اين، كلمات آنان را نقل مى كند؛.
مگر آن كه گفته شود: ابن حجر اين نظريه را نپسنديده، از اين رو آن را با ترديد بيان نموده است.
1) . انسان العيون: 3 / 461.
با توجه به آن چه بيان شد، هيچ يك از مواردى كه در وجه جمع ميان ماجراى سد الأبواب إلاّ باب علي عليه السلام و ماجراى خوخه ابوبكر ذكر شد، خالى از اشكال نيست و نقد جدى بر آن وارد است و سخنان عالمان عامه نيز در نهايت آشفتگى است. به باور نگارنده، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان داد تا تمام درب هايى كه به مسجد باز مى شدند بسته شوند. سرّ فرمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از اين جهت بود كه مسجد از پليدى ها و آلودگى ها پاك و منزه گردد؛ از اين رو حتى درب خانه حمزه سيدالشهداء عليه السلام نيز با وجود برترى و خويشاوندى و مقام رفيعش مسدود گرديد؛ اما درب منزل اميرالمؤمنين باز ماند؛ زيرا اميرالمؤمنين على عليه السلام مشمول پليدى و آلودگى هايى كه انسان هاى عادى به آن مبتلا بودند، نبود.
احاديثى كه بيان گر علّت بستن درب ها هستند و ما آنها پيش از اين بيان نموديم، بسيار است. در اين ميان، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به بستن درب خانه خود و على عليه السلام فرمان نداد و تنها به اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيتش اجازه داد تا در حال جنابت نيز در مسجد درنگ نمايند و از آن عبور كنند؛ زيرا آنان به حكم آيه تطهير و ادلّه ديگرى كه در مورد عصمت اهل بيت عليهم السلام بيان شده، از تمام مردم ممتاز بودند؛ بنابراين هرگز درب خانه آنان بسته نشد؛ زيرا علتى كه براى بستن درب خانه ديگران بيان شده بود، در مورد اميرالمؤمنين صدق نمى كرد. از اين رو محب الدين طبرى مى نويسد:
وبهذا ظهرت ميزة أُخرى من مميزاتهم؛(1).
1) . از كسانى كه به اين ويژگى و اختصاصى بودن آن تصريح كرده است، محبّ الدين طبرى در كتاب ذخاير العقبى، صفحه 141 است.
به اين ترتيب ويژگى ديگرى از ويژگى هاى اهل بيت آشكار گرديد.
به باور نگارنده، جعل احاديثى از قبيل حديث خوخه ابوبكر، از مجعولات دوران معاويه است؛ ولى جاعل حديث آن را از زبان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در واپسين لحظات زندگى آن حضرت نقل كرده است.(1)از ديگر احاديث جعلى و ساختگى دوران معاويه، مى توان به حديث منسوب به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه فرمود:
مروا أبابكر فليصلّ بالناس؛(2).
به ابوبكر بگوييد تا پيش نماز مردم شود.
و نيز حديث منسوب به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه فرمود:
... يأبى اللّه والمؤمنون إلاّ أبابكر؛.
... خداوند و مؤمنان جز ابوبكر، شخص ديگرى را نمى خواهند.
اشاره نمود. در اين نوشتار تلاش شد تا ثابت شود كه حديث خوخه ابوبكر از نظر سند، متن و دلالت ناتمام است و تنها حديث سد ابواب الاّ باب اميرالمؤمنين عليه السلام، از نظر سند و دلالت تمام است و دليل بر امامت و خلافت آن حضرت مى باشد.
يكى ديگر از فضيلت هايى كه افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر خلفا را به اثبات مى رساند، حديث مشهور «مؤاخات» مى باشد. حديث ياد شده نيز يكى از ادله اى است كه به صورت غير مستقيم، امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام را به اثبات مى رساند. توضيح بيشتر آن است كه حديث مؤاخات در حقيقت، صغراى استدلال بر خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام را كامل كرده و ثابت مى كند كه آن حضرت داراى برترى و فضيلتى است كه ديگران از آن بى بهره بوده اند و هنگامى كه شخصى نسبت به ديگران برترى و رجحان داشته باشد و شخص مرجوح و غير برتر بر شخص راجح مقدم گردد، تقدم مرجوح بر راجح لازم مى آيد و از آنجا كه تقدم مرجوح بر راجح پذيرفتنى نيست و قبح آن مورد تأييد بسيارى از فريقين مى باشد، نتيجه گرفته مى شود كه تقدم شيخين بر اميرالمؤمنين عليه السلام، ناعادلانه و بى وجه بوده است.
ابن حجر در كتاب فتح البارى، در مورد تاريخ ماجراى مؤاخات در اسلام مى نويسد:
فلمّا عزّ الإسلام واجتمع الشمل وذهبت الوحشة أبطل المواريث وجعل
المؤمنين كلّهم إخوة وأنزل «إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ إِخْوَةٌ »؛ يعني في التوادد وشمول الدعوة، واختلفوا في ابتدائها، فقيل بعد الهجرة بخمسة أشهر، وقيل: بتسعة، وقيل: وهو يبني المسجد، وقيل: قبل بنائه، وقيل: بسنة وثلاثة أشهر قبل بدر. وعند أبي سعد في شرف المصطفى كان الإخاء بينهم في المسجد، وذكر محمد بن إسحاق المؤاخاة فقال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لأصحابه بعد أن هاجر: «تآخوا أخوين، فكان هو وعلي أخوين، وحمزة وزيد بن حارثة أخوين، وجعفر بن أبيطالب ومعاذ بن جبل أخوين ...» وكان ابتداء المؤاخاة أوائل قدومه المدينة واستمر يجدّدها بحسب من يدخل في الإسلام أو يحضر إلى المدينة؛(1).
هنگامى كه اسلام اقتدار يافت و مستقر گرديد و دوران وحشت سپرى شد، مؤمنان با يكديگر برادر گرديدند و آيه «إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ إِخْوَةٌ » نازل شد تا مودت و انس ميان مؤمنان افزايش يابد. در مورد آغاز برادرى اختلاف است، برخى گفته اند كه نخستين بار پس از گذشت پنج سال از هجرت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به مدينه، و برخى گفته اند پس از گذشت نه سال از هجرت، و برخى گفته اند هنگام ساختن مسجد، و برخى گفته اند پيش از ساختن مسجد، و برخى گفته اند به فاصله يك سال و سه ماه پيش از آغاز جنگ بدر بوده است. ابن سعد بر اين باور است كه اخوت، توسط رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مسجد صورت گرفت. ابن اسحاق مى گويد: پس از هجرت، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ميان اصحابش رابطه برادرى برقرار نمود
1) . فتح الباري: 7 / 210.
و خود و على، حمزه و زيد بن حارثه و جعفر بن ابى طالب و معاذ بن جبل را برادر قرار داد ... بنابراين نخستين برادرى در ابتداى شرفيابى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به مدينه بود و اين سنت همچنان ادامه داشت و در مورد كسانى كه تازه اسلام مى آوردند و يا تازه وارد مدينه مى شدند ادامه داشت.
ماجراى مؤاخات در شرايطى به وقوع پيوسته كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بيش از يك مرتبه ميان اصحاب خويش، مؤاخات و برادرى ايجاد نموده است. نخستين بار مهاجران را به اخوت يكديگر دعوت كرده و مرتبه دوم، سنت ياد شده را ميان مهاجران و انصار برقرار ساخته و اين سنت همچنان ادامه داشته است. نكته قابل توجه در ماجراى اخوت آن است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، شخصاً معين مى كرده تا چه كسى با ديگرى برادر شود و نيز رابطه برادرى را تنها ميان دو نفر برقرار مى ساخته اند.
با توجه به آنچه بيان شد، دو نكته اساسى در حديث مؤاخات به چشم مى خورد:
نكته نخست: رابطه برادرى ميان اصحاب به فرمان شخص رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله صورت گرفته است و حتى پيشنهاد يا مشورت نيز از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مورد برادرى افراد با يكديگر مطرح نشده و شخص پيامبر، دو نفر را به عنوان برادر معرفى نموده است.
نكته دوم: هر چند رابطه برادرى در موارد زيادى، ميان چند نفر برقرار مى شود؛ اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رابطه ياد شده را تنها ميان دو نفر برقرار ساخته و براى شخص خود نيز تنها يك برادر برگزيده است.
پيش از ورود به تحليل روايات مؤاخات، ابتدا بايد در نظر داشت كه دو نكته ياد شده در اين بحث به عنوان پيش فرض در نظر گرفته مى شود و در فرآيند استدلال نيز، دو نكته ياد شده به عنوان اصل موضوعى لحاظ شده است.
در ادامه به چند نمونه از روايات مؤاخات مى پردازيم:
محمد بن سليمان كوفى به سند خود، حديث مؤاخات را به صورت مفصل روايت كرده و عين روايت وى را احمد بن جعفر قطيعى در كتاب فضائل، ذيل حديث دويست و پنجاه دو نقل نموده و ابن مغازلى و خوارزمى نيز به سند خود، حديث مؤاخات را روايت نموده اند. ابن عساكر نيز با سندى ديگر، همين روايت را نقل كرده است. در همين باره آمده است:
أخبرنا أبوالحسن محمد بن محمد بن مخلد البزّار، قال: حدثنا محمد بن محمد أبوزُرعة، قال: حدثنا أحمد بن جعفر، حدثنا الحسن بن علي البصري، حدّثنا أبوعبداللّه الحسن بن راشد والصّباح بن عبداللّه أبوبشر - يتقاربان في اللّفظ ويزيد أحدهما على صاحبه - قالا: حدّثنا قيس بن الربيع، حدّثنا سعد الخفّاف، عن عطية، عن أبيزيد الباهلي أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم آخا بين المسلمين وقال: «يا علي، أنت أخي، أنت منّي بمنزلة هارون من موسى غير أنّه لا نبي بعدي. أما علمت يا علي أنّ أوّل من يدعى به يوم القيامة يدعى بي، فأقوم عن يمين العرش في ظِلّه، فأُكسَى حُلَّة خَضراء من حُلَلِ الجنّة، ثمّ يدعى بالنبيين بعضهم على بعض، فيكونون سِماطَين عن يمين العرش، ثمّ يكسون حُللاً خُضرا من حُلَل الجنّة. وإنّي أُخبرك يا علي أنّ أُمّتي أوّل الأُمم يحاسَبون، ثمّ إنّه أوّل ما يدعى بك لقرابتك منّي ومنزلتك عندي، ويدفع إليك لوائي وهو لواء
الحمد، وتسير به بين السِماطَين، آدم عليه السلام وجميع خلق اللّه يستظِلّون بظل لوائي يوم القيامة، طوله مسيرة ألف سنة، سِنامُه ياقوتة حمراءِ، قَضيبه من فِضّة بَيضاء، زجُّه درّة خَضراء، له ثلاث ذوائب من نور: ذؤابة في الشرق، وذؤابة في الغرب، والثالثة وسط الدُّنيا. مكتوب عليه ثلاثة أسطر: الأوّل بسم اللّه الرحمن الرحيم، والثاني الحمد للّه ربّ العالمين، والثالث لا إله إلاّ اللّه محمّد رسول اللّه . طول كلِّ سطر مسيرة ألف سنة، وعرضه مسيرة ألف سنة. فتسير باللّواء، والحسن عن يمينك والحسين عن يسارك، حتى تقف بين يدي إبراهيم عليه السلام في ظِلِّ العرش، ثمّ تُكسَى حُلّة خضراء من الجنّة، ثمّ ينادي مناد من تحت العرش: نِعمَ الأب أبوك إبراهيم، ونِعمَ الأخ أخوك علي. أبشر يا علي! إنّك تكسى إذا كُسِيتُ، وتدعى إذا دُعِيتُ، وتُحْيى إذا حُييت»؛(1).
عطيه عوفى از ابوزيد باهلى نقل كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ميان مسلمانان برادرى برقرار نمود؛ آن گاه دست على را گرفت و به سينه خود چسباند و فرمود: «اى على، تو براى من مانند هارون هستى نسبت به موسى، مگر اين كه پس از من پيامبرى نخواهد بود. اى على، آيا مى دانى كه روز قيامت من نخستين كسى هستم كه فراخوانده مى شوم؟ در آن هنگام من از ضلع راست عرش بپا مى خيزم، در حالى كه لباس سبز رنگ بهشتى بر تنم پوشانده مى شود؛ سپس بقيه انبياء به نوبت فراخوانده مى شوند و آنان نيز از ضلع راست عرش در حالى كه لباس سبز بهشتى
1) . مناقب على بن أبيطالب عليه السلام ابن مغازلى: 55.
به تنشان پوشانده مى شود، وارد مى شوند، اى على، تو را آگاه مى كنم كه همانا امت من، نخستين امتى است كه براى محاسبه، فراخوانده مى شود. از ميان امت من، تو نخستين كسى هستى كه به خاطر نزديكى با من فراخوانده مى شوى و در اين هنگام، پرچم من را به تو مى سپارند و آدم ابوالبشر و تمام مخلوقات ديگر زير پرچم تو قرار مى گيرند ... روى پرچم تو سه سطر نوشته شده است. در سطر نخست نوشته است: به نام خداوند بخشنده مهربان، در سطر دوم نوشته: ستايش از آن او است، و در سطر سوم نوشته: معبود يكتايى جز خداوند نيست و محمد فرستاده او مى باشد. در اين هنگام تو به حركت در خواهى آمد، در حالى كه حسن در طرف راست و حسين در طرف چپ تو مى باشد تا جايى كه زير عرش، مقابل ابراهيم قرار خواهى گرفت. در اين هنگام بر تو لباس سبز بهشتى مى پوشانند و منادى نداء مى دهد كه بهترين پدر، پدر تو ابراهيم است و بهترين برادر، برادر تو على مى باشد. اى على، آگاه باش، بر تو مى پوشانند هنگامى كه بر من پوشاندند و تو را فرامى خوانند هنگامى كه مرا فراخوانند، و تو را احياء مى كنند هنگامى كه مرا احياء مى كنند».
حديث دوم را ابن مغازلى به سند خود به دست داده است. وى مى نويسد:
أخبرنا أبوغالب محمد بن أحمد بن سهل النحوي، قال: حدثنا إبراهيم ابن محمد، حدّثنا محمد بن عبداللّه بن المُطّلب الشيباني، قال: حدثنا إبراهيم بن بِشر، حدّثنا منصور بن أبينُويرة الأسدي، قال: حدثنا عمرو بن شمر، عن إبراهيم بن عبد الأعلى، عن سعد بن حُذيفة، عن أبيه حُذيفة بن اليمان، قال: آخا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بين أصحابه الأنصار
والمهاجرين، فكان يؤاخِي بين الرجل ونظيره، ثمّ أخذ بيد علي بن أبيطالب فقال: «هذا أخي»، قال حُذَيفة: رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم سيد المسلمين وإمام المتّقين ورسول ربِّ العالمين الّذي ليس له في الأنام شبيه ولا نظير، وعلي بن أبيطالب أخَوان؛(1).
حذيفه بن يمان مى گويد: رسول خدا ميان اصحاب خود اعم از مهاجران و انصار، رابطه برادرى برقرار نمود و شيوه آن حضرت چنين بود كه ميان هر شخص و كسى كه مناسب او بود، برادرى برقرار مى نمود. سپس رسول خدا دست على بن ابى طالب را گرفت و فرمود: «اين مرد برادر من است». حذيفه مى گويد: رسول خدا سرور مسلمانان، و پيشواى پرهيزگاران، و فرستاده خداوندى است كه هيچ شبيه و نظيرى ندارد و با على نيز برادر است.
ابن مغازلى حديث ديگرى را نيز در اين باره نقل كرده است و به سند خود مى نويسد:
أخبرنا محمد بن أحمد بن عثمان الدِّبثائي الصيرفي البغدادي، قدم علينا واسطا، قال: أخبرني محمد بن العبّاس أبوعمر بن حيويه الخزّاز إذنا، قال: حدثنا ابن المَحامِلي، قال: حدثنا أحمد بن محمد بن سعيد الصيرفي، قال: حدثنا أبوالجَوّاب، حدّثنا عمرو بن أبيالمِقدام، عن عبدالرحمن بن عابس، عن أبيه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «خير إخواني علي»؛(2).
محمد بن احمد به سند خود به نقل از عابس نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «بهترين برادر من، على است».
حديث چهارم را نيز ابن مغازلى به سند خود روايت كرده است. وى مى نويسد:
أخبرنا علي بن حسين بن الطيب إذنا، عن أبيعبداللّه محمد بن علي ابن أحمد السّقطي، قال: حدثنا أحمد بن محمد الديباجي، قال: حدثنا علي بن حَرب الطائي، قال: حدثنا داود بن سليمان، قال: حدّثني علي بن موسى، عن أبيه موسى، عن أبيه جعفر، عن أبيه محمد، عن أبيه علي بن الحسين، عن أبيه الحسين، عن أبيه علي بن أبيطالب عليهم السلام قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «يحشر أبيإبراهيم وعلي وينادي مناد: يا محمّد! نِعم الأب أبوك ونِعمَ الأخ أخوك»؛(1).
على بن الحسين بن طيب به سند خود از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «پدر من ابراهيم به همراه على محشور مى شوند، در حالى كه منادى نداء مى دهد و مى گويد: اى محمد، بهترين پدر، پدر تو است و بهترين برادر، برادر تو است».
ابن عساكر نيز از ديگر ناقلان اين حديث شريف است. وى به سند خود در تاريخ مدينه دمشق مى نويسد:
1) . همان: 57.
أخبرنا أبوالقاسم إسماعيل بن أحمد، نا أحمد بن محمد بن النقور، أنا محمد بن عبداللّه بن الحسين الدقاق، نا أحمد بن محمد بن يوسف بن مسعدة الأصبهاني، أنا محمد بن أيوب الرازي، نا محمد بن عبداللّه بن أبيجعفر الرازي، عن أبيه، عن شعبة، عن الحكم، عن مقسم، عن ابن عباس، قال: قال النبي صلّى اللّه عليه وسلّم لعلي: «يا علي، أنت مني وأنا منك، وأنت أخي وصاحبي»؛(1).
ابوالقاسم اسماعيل بن احمد به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به على عليه السلام فرمود: «اى على، تو از من و من از تو مى باشم و تو برادر و همراه من هستى».
موفق بن احمد خوارزمى نيز به سند خود مى نويسد:
وأنبأني أبوالعلاء هذا، أخبرني الحسن بن أحمد المقرئ، أخبرنا أحمد بن عبداللّه الحافظ، أخبرنا أبوالفرج أحمد بن جعفر الشيباني، حدثنا محمد بن جرير، حدثنا عبداللّه بن داهر بن يحيى الرازي، حدثنا أبوداهر ابن يحيى المقرئ، حدثنا الأعمش، عن عباية، عن ابن عباس قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «هذا علي بن أبيطالب، لحمه من لحمي، ودمه من دمي، وهو منّي بمنزلة هارون من موسى غير أنّه لا نبي بعدي»، وقال: «يا أم سلمة، اشهدي واسمعي هذا علي أميرالمؤمنين، وسيد المسلمين، وعيبة علمي، وبابي الذي
1) . تاريخ مدينة دمشق: 42 / 53.
أوتى منه، أخي في الدنيا، وخدني في الآخرة، ومعي في السنام الأعلى»؛.
ابوالعلاء به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «گوشت و خون على بن ابى طالب از من است و نسبت او با من، مانند نسبت هارون است با موسى، مگر اين كه پس از من پيامبرى نخواهد بود». سپس فرمود: «اى ام سلمه، گواه باش و بشنو على، اميرالمؤمنين و پيشواى مسلمانان و وارث علم و دانش من مى باشد. به پدرم سوگند كه او در دنيا برادر من و در آخرت، رفيق شفيق من است و همراه من در درجات عالى مى باشد».
خوارزمى در روايتى ديگر آورده است:
وأخبرنا شهردار هذا إجازة، أخبرنا محمود بن إسماعيل الأشقر، أخبرنا أحمد بن الحسين بن فاذشاه، أخبرنا الطبراني، عن محمد بن عثمان ابن أبيشيبة، عن زكريا بن يحيى، عن سالم، عن الأشعث - ابن عم الحسن بن صالح، وكان يفضل على الحسن - عن مسعر، عن عطية، عن جابر بن عبداللّه الأنصاري، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «مكتوب على باب الجنة [لا إله الا اللّه ] محمد بن عبداللّه رسول اللّه ، علي بن أبيطالب أخو رسول اللّه ، قبل أن يخلق اللّه السماوات والأرض بألفي عام؛.
شهردار به سند خود از جابر بن عبداللّه انصارى نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «پيش از آن كه خداوند به فاصله هزار سال آسمان و زمين را بيافريند، بر روى درب بهشت نوشته شده بود: «معبود بى همتايى غير از خداوند نيست و محمد رسول و بنده خداست و على بن ابى طالب، برادر رسول خداست».
احمد بن حنبل و گروهى از بزرگان عامه به سند خود آورده اند كه:
رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دو مرتبه به صورت دو به دو، ميان اصحاب خود برادرى ايجاد فرمود و در هر دو مرتبه، ابوبكر را برادر عمر قرار داد؛ اما اميرالمؤمنين عليه السلام را برادر كسى قرار نداد؛ از اين رو اميرالمؤمنين عليه السلام آزرده شد و خطاب به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله عرضه داشت:
لقد ذهبت روحي وانقطعت ظهري حين رأيتك فعلت بأصحابك ما فعلت غيري، فإن كان هذا من سخط عليّ، فلك العتبى والكرامة. فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «الذي بعثنى بالحقّ ما أخّرتك إلاّ لنفسي. فأنت مني بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبي بعدي، وأنت أخي ووارثي»؛(1).
هنگامى كه نظاره كردم آنچه با اصحاب خود انجام دادى و ميان آنان برادرى ايجاد نمودى و با من چنين نكردى، نزديك بود روحم از بدنم خارج شود و كمرم درهم شكند. از اين رو اگر ملالتى از من مشاهده نموده اى، همانا به آن كه رضايت و بخشش و بزرگوارى از آن تو مى باشد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «سوگند به خدايى كه مرا به حق برگزيد عقد برادرى با تو را به تأخير نينداختم مگر آن كه تو را براى برادرى خودم نگاه داشته بودم. به آن كه منزلت و جايگاه تو نسبت به من، مانند منزلت هارون نسبت به موسى است، مگر اين كه پس از من پيامبرى نخواهد بود. تو برادر و وارث من مى باشى».
1) . كنز العمّال: 9 / 71 - 73؛ فضائل الصحابة: 2 / 638 و 666؛ الرياض النضرة: 1 / 198؛ الثقات ابن حبّان: 1 / 142؛ المعجم الكبير: 5 / 221؛ معرفة الصحابة: 3 / 1195؛ تاريخ مدينة دمشق: 21 / 415 و 42 / 53؛ سير أعلام النبلاء: 1 / 142؛ الدرّ المنثور: 6 / 77.
ترمذى و حاكم نيشابورى و گروهى از حديث نگاران عامه به نقل اين روايت پرداخته اند. آنان آورده اند:
حدثنا يوسف بن موسى القطان البغدادي، حدثنا علي بن قادم، حدثنا علي بن صالح بن حيي، عن حكيم بن جبير، عن جميع بن عمير التيمي، عن ابن عمر قال: آخي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بين أصحابه، فجاء علي تدمع عيناه فقال: يا رسول اللّه ، آخيت بين أصحابك ولم تؤاخ بيني وبين أحد. فقال له رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أنت أخي في الدنيا والآخرة»؛(1).
يوسف بن موسى قطان بغدادى به سند خود از عبداللّه بن عمر نقل نموده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ميان اصحاب خود برادرى ايجاد نمود. آن گاه على عليه السلام در حالى كه اشك مى ريخت، وارد شد و عرضه داشت: اى رسول خدا، ميان تمام اصحاب خويش برادرى ايجاد كردى؛ اما هيچ كس را به برادرى من برنگزيدى؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در پاسخ فرمود: «اى على، همانا تو برادر من در دنيا و آخرت هستى».
ترمذى پس از نقل روايت ياد شده، مى نويسد:
1) . سنن الترمذي: 5 / 636؛ المستدرك على الصحيحين: 3 / 15 و 16؛ جامع الأصول: 9 / 648؛ الإستيعاب: 3 / 1099؛ الدرر: 90؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 51؛ أسد الغابة: 4 / 100 و 119؛ الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: 292؛ تهذيب الأسماء واللغات: 1 / 318؛ ذخائر العقبى: 66؛ الرياض النضرة: 1 / 205؛ تهذيب الكمال: 20 / 484؛ شرح المقاصد: 2 / 300؛ عمدة القاري: 2 / 147؛ تاريخ الخلفاء: 170؛ الصواعق المحرقة: 2 / 357 و 11 / 275؛ مرقاة المفاتيح: 11 / 249؛ السيرة الحلبيّة: 2 / 293؛ مشكاة المصابيح: 3 / 1720.
قال أبوعيسى: هذا حديث حسن غريب؛.
سند اين روايت، حسن و غريب است.
به باور نگارنده اين سطور، اعتبار سنجى ترمذى در مورد روايت مذكور قابل مناقشه است؛ زيرا اولاً مفاد حديث ياد شده به طرق ديگر نيز روايت شده كه در اين نوشتار نيز به برخى از روايت هاى حديث مؤاخات و اسناد متعدد آن اشاره گرديد؛ بنابراين، سخن ترمذى در مورد غريب بودن حديث وجهى ندارد؛ زيرا هنگامى مى توان از حديث غريب سخن گفت كه حديثى به صورت نادر و شاذ روايت شده باشد، در حالى كه حديث مؤاخات از صحابه بزرگى مانند اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام، مرّة بن وهب ثقفى، ابوامامه باهلى، زيد بن ارقم، ابورافع و برخى ديگر از صحابه روايت شده است. بنابراين، چگونه مى توان چنين حديثى را غريب ناميد؟ از نظر مفاد و محتواى حديث نيز هيچ محذورى لازم نمى آيد تا بتوان حديث ياد شده را از نظر محتوا مورد مناقشه قرار داد؛ بلكه حتى مى توان محتواى حديث را با مواردى همچون رأفت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و ميل آن حضرت به ايجاد انس و الفت ميان مسلمانان ايجاد همگرايى ميان مسلمانان و موارد اين چنينى تأييد نمود.
ابن سعد، ابن عساكر و برخى ديگر از عالمان اهل سنت به سند خود روايت كرده اند كه در واپسين لحظات عمر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، آن حضرت به اخوت خود با اميرالمؤمنين عليه السلام تصريح نمود. اين روايت از عبداللّه بن عمر نقل شده است. وى مى گويد:
إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال في مرضه: «أدعوا لي أخي»، فدعوا له أبابكر، فأعرض عنه ثم قال: «أدعوا لي أخي»، فدعوا له عمر فأعرض عنه، ثم
قال: «أدعوا لي أخي»، فدعوا له عثمان فأعرض عنه، ثم قال: «أدعوا لي أخي». فدعي له علي بن أبيطالب، فستره بثوب وأكبّ عليه، فلمّا خرج من عنده قيل له: ما قال؟ قال: علّمني ألف باب، يفتح كلّ باب إلى ألف باب؛(1).
رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در بستر بيمارى كه منجر به درگذشت ايشان شد، فرمود: «برادرم را نزد من آوريد». ابوبكر را نزد آن حضرت حاضر نمودند، اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از وى روى گرداند و بار ديگر فرمود: «برادرم را فرا بخوانيد»؛ سپس عمر را نزد آن حضرت حاضر كردند، اما اين بار نيز رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از او روى گرداند و براى بار سوم فرمود: «برادرم را فرا بخوانيد»؛ آنگاه عثمان را در محضر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حاضر كردند و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز مانند قبل، از او روى گرداند و براى بار چهارم فرمود: «برادرم را فرا بخوانيد». در اين هنگام، على بن ابى طالب به محضر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فراخوانده شد. هنگامى كه على بن ابى طالب نزد پيامبر حاضر شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خود و على بن ابى طالب را با پارچه اى پوشاند [رواندازه خود را به روى خود و على انداخت].
هنگامى كه على بن ابى طالب عليه السلام از محضر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خارج شد، از او پرسيدند پيامبر چه فرمود؟ على عليه السلام در پاسخ فرمود: هزار درب از درب هاى دانش را به من آموخت كه از هر درب آن، به هزار درب ديگر راه گشوده شد.
خوارزمى و ابن عساكر به سند خود از عايشه، روايت ذيل را نقل كرده اند:
1) . الطبقات الكبرى: 3 / 263؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 385؛ سير أعلام النبلاء: 8 / 24؛ تاريخ الإسلام: 11 / 224؛ البداية والنهاية: 7 / 360؛ ذخيرة الحفّاظ: 2 / 773؛ فتح الباري: 8.
قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وهو في بيتها لما حضره الموت: «أدعوا لي حبيبي»، فدعوت له أبابكر، فنظر إليه ثم وضع رأسه، ثم قال: «أدعوا لي حبيبي»، فدعوت له عمر فلما نظر إليه وضع رأسه، ثم قال: «أدعوا لي حبيبي»، فقلت: ويلكم ادعوا له علياً، فواللّه ما يريد غيره، فلما رآه أفرج الثوب الذي كان عليه ثم أدخله معه، فلم يزل محتضنه حتى قبض ويده عليه؛(1).
رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در واپسين روز حيات و در حالى كه مهياى رحلت بود، فرمود: «حبيب مرا نزد من حاضر كنيد». من ابوبكر را فرا خواندم، اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نگاهى به وى انداخت و سپس روى برگرداند و بار ديگر فرمود: «حبيب مرا نزد من حاضر كنيد». من عمر بن خطاب را فرا خواندم، اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نگاهى به وى كرد و سر خود را برگرداند و فرمود: «حبيب مرا نزد من حاضر كنيد». در اين هنگام من گفتم:
واى بر شما! على بن ابى طالب را فرابخوانيد؛ همانا به خداوند سوگند كه رسول خدا غير از على، كس ديگرى را اراده نفرموده است. سپس على را فراخواندند و چون على بن ابى طالب بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وارد شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پارچه روانداز خويش را كنار زد و آن را باز نمود و على عليه السلام را داخل آن پارچه نمود و او را از خود جدا نكرد تا رحلت نمود و در حالتى از دنيا رفت كه دست مباركش بر بدن على عليه السلام بود.
همان گونه كه در روايت چهارم بيان شد، عبداللّه بن عمر تصريح نموده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از اميرالمؤمنين عليه السلام به «برادر» تعبير نموده است، بنابراين در روايت عايشه نيز كه دقيقاً ناظر به همان ماجرايى است كه عبداللّه بن عمر روايت كرده، تعبير «حبيبى» به همان معناى برادر تفسير مى شود.
1) . المناقب: 203؛ الرياض النضرة: 2/180؛ كفاية الطالب: 262؛ ذخائر العقبى: 72؛ سمط النجوم العوالي: 3/44.
از تعبيرهايى كه در حديث مؤاخات به كار رفته، مى توان نكات زير را استفاده نمود:
1 . رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تصريح نموده به اين كه، اميرالمؤمنين عليه السلام را به عنوان تنها برادر خويش برگزيده و على را وارث و برادر خود خطاب نموده است.
2 . رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تصريح فرموده به اين كه برادريش با اميرالمؤمنين عليه السلام تنها يك پيمان صورى نيست و على در دنيا و آخرت، برادر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خواهد بود. از تعبير برادرى در آخرت، به روشنى استفاده مى شود كه اميرالمؤمنين قطعاً اهل نجات بوده و در آخرت نيز در جايگاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با آن حضرت قرين و همراه است.
3 . از فراخواندن اميرالمؤمنين عليه السلام هنگام درگذشت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و اعطاى علوم و اسرار، به روشنى استفاده مى شود كه آن حضرت تنها فردى بوده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وى را لايق وديعه هاى خويش تشخيص داده است.
به رغم تواتر و اتفاق همه اهل حديث بر انعقاد عقد اخوت ميان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و اميرمؤمنان عليه السلام، باز ابن تيميه حقد و كينه درونى خود را به روشنى آشكار كرده و مانند ديگر موارد، نسبت به فضايل اميرالمؤمنين عليه السلام از باب انكار در آمده است. وى مغرضانه مى نويسد:
أما حديث المؤاخاة فباطل موضوع! فإن النبي لم يؤاخ أحداً ولا آخى بين المهاجرين بعضهم مع بعض ولا بين الأنصار بعضهم مع بعض، ولكن آخى
بين المهاجرين والأنصار كما آخى بين سعد بن الربيع وعبدالرحمن بن عوف، وآخى بين سلمان الفارسي وأبيالدرداء كما ثبت ذلك في الصحيح؛(1).
و اما حديث مؤاخات باطل و ساختگى است! زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، نه با كسى پيمان برادرى بست و نه مهاجران را با يكديگر برادر ساخت و نه انصار را با يكديگر؛ او تنها بين مهاجر و انصار پيمان برادرى بر قرار كرد، چنانكه سعد بن ربيع و عبدالرحمان بن عوف را برادر يكديگر ساخت و ميان سلمان فارسى و ابودرداء نيز - بر اساس آنچه در روايت صحيح آمده است - پيمان برادرى افكند.
در پاسخ به سخن ابن تيميه بايد گفت: قضاوت و حكم به بطلان حديث مؤاخات كه ميان مسلمانان، به ويژه اصحاب حديث و سيره، امرى قطعى و مسلم است، نشانه جهل او در امر حديث، سيره و تاريخ است و يا نشانه تجاهل او مى باشد تا اوج كينه توزى شديد خود نسبت به امير المؤمنين عليه السلام را ابراز كند.
در پاسخ او همين بس كه حافظ ابن حجر عسقلانى در فتح البارى، پس از بيان اين امر كه مؤاخات در دو نوبت انجام شده است، پس از نقل پاره اى از احاديث مربوطه، مى نويسد:
وأنكر ابن تيمية في كتاب الرد على ابن المطهر الرافضي المؤاخاة بين المهاجرين وخصوصاً مؤاخاة النبي صلّى اللّه عليه وسلّم لعلي، قال: «لأنّ المؤاخاة شرعت لإرفاق بعضهم بعضاً ولتأليف قلوب بعضهم على بعض، فلا معنى لمؤاخاة النبي لأحد منهم ولا لمؤاخاة مهاجري لمهاجري»، وهذا ردّ للنصّ بالقياس وإغفال عن حكمة المؤاخاة؛ لأنّ بعض المهاجرين كان
1) . منهاج السنّة: 4 / 32.
أقوى من بعض بالمال والعشيرة والقُوى، فآخى بين الأعلى والأدنى ليرتفق الأدنى بالأعلى ويستعين الأعلى بالأدنى وبهذا تظهر مؤاخاته صلّى اللّه عليه وسلّم لعلي لأنّه هو الذي كان يقوم به من عهد الصبا من قبل البعثة واستمر، وكذا مؤاخاة حمزة وزيد بن حارثة؛ لأنّ زيداً مولاهم فقد ثبت أخوتهما وهما من المهاجرين؛(1).
ابن تيميه در كتاب الرد على ابن المطهر الرافضى، عقد برادرى ميان مهاجران، به ويژه برادرى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله با على را منكر شده و مى نويسد: «از آنجا كه برادرى براى ارفاق و تأليف قلوب با يكديگر تشريع شده، معنا ندارد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله با احدى پيمان برادرى بسته باشد. همچنين برادرى مهاجر با مهاجر چه سودى دارد؟». سخن ابن تيميه، اجتهاد در مقابل نص با قياس است و نشانگر جهل او از حكمت برادرى در اسلام است؛ زيرا مهاجران با يكديگر در مال، عشيره و نيرو يكسان نبودند؛ از اين رو پيامبر اكرم ميان برتر و فروتر برادرى افكند تا برتران به فروتران ارفاق كنند و ضعيفان از قدرتمندان كمك بگيرند. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با چنين نگرشى، على را به عنوان برادر برگزيد؛ زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پيش از بعثت، امور على بن ابى طالب را از دوران كودكى بر عهده داشت و تا سپرى شدن آن دوران نيز همواره پشتيبان على بود. همچنين برادرى حمزه با زيد بن حارثه نيز بدين خاطر بود كه او آزاد شده آنان بود و به هر روى برادرى حمزه و زيد قطعى است و هر دو از مهاجران مى باشند.
ابن حجر در جاى ديگر در تحليل ماجراى مؤاخات مى نويسد:
1) . فتح الباري: 7 / 211.
وأخرجه الضياء في المختارة من المعجم الكبير للطبراني وابن تيمية يصرح بأنّ أحاديث المختارة أصحّ وأقوى من أحاديث المستدرك، وقصّة المؤاخاة الأولى أخرجها الحاكم من طريق جميع بن عمير، عن ابن عمر: آخى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بين أبيبكر وعمر، وبين طلحة والزبير، وبين عبدالرحمن بن عوف وعثمان - وذكر جماعة قال - فقال علي: يا رسول اللّه ، إنك آخيت بين أصحابك فمن أخي؟ قال: «أنا أخوك» وإذا انضم هذا إلى ما تقدم تقوّى به ... وسيأتي في الفرائض حديث ابن عباس «كان المهاجرون لمّا قدموا المدينة يرث المهاجري الأنصاري دون ذوي رحمه، للاخوّة»؛(1).
ضياء در كتاب مختاره اين مطلب را نقل كرده، در حالى كه ابن تيميه تصريح كرده به اين كه احاديث كتاب مختاره از احاديث منقول توسط حاكم نيشابورى صحيح تر و قوى تر مى باشد و ماجراى مواخاتى كه نخستين بار اتفاق افتاد را حاكم از طريق جميع بن عمير از پسر عمر نقل كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ميان ابوبكر و عمر، ميان طلحه و زبير، ميان عبدالرحمان بن عوف و عثمان و گروهى ديگر برادرى بر قرار نمود. سپس مى گويد: على به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شكوه نمود و عرضه داشت: شما ميان اصحاب خود برادرى برقرار نمودى، در حالى كه بين من و هيچ كس برادرى برقرار نكردى؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من و تو با يكديگر برادر مى باشيم». [ابن حجر مى گويد:] هنگامى كه اين روايت را با روايات پيشين بسنجيم، سبب تقويت اين ماجرا خواهد بود ... و به زودى در كتاب فرائض،
1) . همان.
نقل خواهيم كرد كه ابن عباس مى گويد: هنگامى كه مهاجران به مدينه آمدند، مهاجر از انصار به سبب رابطه اخوت ارث مى برد و ارحام ارث نمى بردند، چون با هم برادر بودند.
علاوه بر پاسخ ابن حجر، استدلال ابن تيميه مستلزم مصادره به مطلوب است؛ زيرا او ابتدا فرض گرفته كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در طول حيات خويش، با هيچ كس پيمان برادرى نبسته و ميان مهاجران نيز عقد اخوت جارى نساخته است! در حالى كه روايات ياد شده سند گويا و متقنى بر ابطال توهمات او است و وى نمى تواند با چنين پيش فرض موهومى، احاديث مؤاخات رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را زير سؤال ببرد؛ چرا كه ابتدا بايد با دليل قاطعى اثبات نمايد كه امكان پيمان برادرى بستن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با هر شخصى منتفى مى باشد. اما انتفاء اين مطلب، نه تنها قابل اثبات نيست، بلكه عكس آن ثابت شده است؛ بنابراين استدلال ابن تيميه براى ابطال احاديث مؤاخات مستلزم مصادره به مطلوب است.
ثانياً گويا ابن تيميه تجاهل نموده و نصوص تاريخى را ناديده پنداشته است!؟ هيثمى مى نويسد:
عن ابن عباس أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم آخى بين الزبير وابن مسعود. رواه الطبراني في الأوسط والكبير، ورجال الأوسط ثقات؛(1).
ابن عباس مى گويد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ميان ابن مسعود و زبير برادرى برقرار نمود. اين مطلب را طبرانى در معجم اوسط و كبير نقل كرده و سند روايت معجم اوسط نيز صحيح است.
1) . مجمع الزوائد: 8 / 171.
روايت هيثمى در حالى نقل شده كه ابن مسعود و زبير، هر دو از مهاجران بوده اند؛ اما ابن تيميه ادعا كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تنها اخوت را ميان مهاجران و انصار برقرار كرده است. و باز هيثمى مى نويسد:
وعن زيد بن حارثة قال: قلت: يا رسول اللّه ، آخيت بيني وبين حمزة. رواه البزّار والطبراني، ورجال البزّار رجال الصحيح، وكذلك أحد إسنادى الطبراني.
وعن ابن عباس قال: آخى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بين زيد بن حارثة وحمزة؛(1).
از زيد بن حارثه نقل شده كه به رسول خدا عرضه داشتم: بين من و حمزه برادرى برقرار فرما. اين حديث را بزار و طبرانى روايت كرده اند در حالى كه رجال سند بزار و يكى از سندهاى طبرانى در زمره رجال صحيح بخارى است. و نيز از ابن عباس نقل شده كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ميان حمزه و زيد بن حارثه اخوت برقرار نمود.
آيا ابن تيميه نمى دانسته كه حمزه و زيد بن حارثه هر دو از مهاجران بوده اند يا تجاهل كرده است؟ ابن حجر نيز به صراحت مى نويسد:
باب آخى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم بين المهاجرين والأنصار، قال ابن عبدالبر: كانت المؤاخاة مرتين مرة: بين المهاجرين خاصة وذلك بمكة، ومرة بين
1) . همان.
المهاجرين والأنصار فهي المقصودة هنا. وذكر ابن سعد بأسانيد الواقدي إلى جماعة من التابعين قالوا: لمّا قدم النبي صلّى اللّه عليه وسلّم المدينة آخى بين المهاجرين، وآخى بين المهاجرين والأنصار على المواساة؛(1).
باب برقرارى برادرى ميان مهاجران و انصار توسط رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله. ابن عبد البر مى گويد: مؤاخات دو مرتبه صورت پذيرفته است، يك مرتبه ميان مهاجران و مرتبه ديگر، ميان مهاجران و انصار. در اينجا مراد اخوت ميان مهاجران و انصار است. ابن سعد با سندهاى واقدى از گروهى از تابعان روايت كرده است كه: هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به مدينه آمد، ميان مهاجران و ميان مهاجران و انصار مساوات برقرار نمود.
عينى نيز در كتاب عمدة القارى مى نويسد:
وقالوا: إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم آخى بين أصحابه مرتين، مرة بمكة قبل الهجرة، وأخرى بعد الهجرة؛(2).
گفته اند: رسول خدا دو مرتبه ميان اصحابش برادرى برقرار ساخت. يك مرتبه پيش از مهاجرت و مرتبه ديگر پس از هجرت.
توضيحات فوق الذكر براى روشن نمودن حقيقت كفايت مى كند؛ مگر اين كه شخصى از باب تجاهل وارد شود و بخواهد حقائق را انكار نمايد.
از ديگر ادله اثبات افضليت اميرالمؤمنين على عليه السلام بر ديگر صحابه، آن است كه ايشان نخستين مسلمان و نخستين نفرى است كه به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله ايمان آورده و نماز گذارده است. از اين رو براى اثبات اين ادعا، مجموعه احاديثى كه ثابت مى كنند «اوّل من اسلم» حضرت اميرالمؤمنين است را ذكر و مورد بررسى قرار خواهيم داد. بنابراين، نخست به بررسى سندى و اعتبار روايات، سپس به دلالت حديث و در آخر، مناقشات، احاديث معارض و شبيه سازى هاى حديثى براى ساير صحابه كه اين فضيلت را نشانه گرفته اند خواهيم پرداخت.
روايات دال بر «اول من اسلم» بودن اميرالمؤمنين على عليه السلام به الفاظ مختلفى در كلمات صحابه و تابعان نقل شده و طى قرون متمادى، روات و دانشمندان بسيارى به نقل آن پرداخته اند، به گونه اى كه براى اين مدعا مى توان ادعاى تواتر قطعى نمود. از راويان صحابى كه به نقل اين گونه روايات مبادرت كرده اند، مى توان به نام هاى زير اشاره نمود:
1 . اميرالمؤمنين عليه السلام؛.
2 . انس بن مالك؛.
3 . بُريده اسلمى؛.
4 . زيد بن ارقم؛.
5 . عبداللّه بن عبّاس؛.
6 . عفيف كندى؛.
7 . سلمان فارسى رحمه اللّه ؛.
8 . ابورافع؛.
9 . خبّاب بن ارت؛.
10 . مقداد بن عمرو كندىّ رحمه اللّه ؛.
11 . جابر بن عبداللّه انصارى رحمه اللّه ؛.
12 . ابوسعيد خدرىّ؛.
13 . حذيفة بن يمان؛.
14 . عمر بن خطّاب؛.
15 . عبداللّه بن مسعود؛.
16 . ابوايوب انصارى؛.
17 . ابومرازم يعلى بن مرّة؛.
18 . هاشم بن عتبة مرقال؛.
19 . سعد بن ابى وقاص؛.
20 . مالك بن حويرِث؛.
21 . عبدالرحمان بن عوف؛.
22 . عمرو بن حمق؛.
23 . ابوموسى اشعرى.
از ميان تابعان نيز جمع بسيارى به نقل از اين روايت مبادرت كرده اند كه مى توان به موارد ذيل اشاره نمود:
1 . مالك بن حارث اشتر؛.
2 . عدى بن حاتم؛.
3 . محمد بن حنفية؛.
4 . طارق بن شهاب احمسى؛.
5 . عبداللّه بن هاشم؛.
6 . عبداللّه بن حجل؛.
7 . ابوعمرة بشير بن محصن؛.
8 . عبداللّه بن خباب بن ارت؛.
9 . عبداللّه بن بريده؛.
10 . محمد بن ابى بكر؛.
11 . سعيد بن قيس همدانى؛.
12 . عبداللّه بن ابى سفيان؛.
13 . خزيمة بن ثابت انصارى؛.
14 . كعب بن زهير؛.
15 . ربيعة بن حرث بن عبد المطلب؛.
16 . فضل بن ابى لهب؛.
17 . مالك بن عبادة غافقى؛.
18 . ابوالاسود دوئلى؛.
19 . جندب بن زهير؛.
20 . زفر بن يزيد بن حذيفة اسدى؛.
21 . نجاشى بن حارث بن كعب؛.
22 . جرير بن عبداللّه بجلى؛.
23 . عبداللّه بن حكيم تميمى؛.
24 . عبدالرحمان بن حنبل جمحى؛.
25 . ابوعمرو عامر شعبى كوفى؛.
26 . ابوسعيد حسن بصرى؛.
27 . امام محمد باقر عليه السلام؛.
28 . قتادة بن دعامة اكمة بصرى؛.
29 . محمد بن مسلم معروف به ابن شهاب؛.
30 . ابوعبداللّه محمد بن منكدر مدنى؛.
31 . ابوحازم سلمة بن دينار مدنى؛.
32 . ابوعثمان ربيعة بن ابى عبدالرحمان مدنى؛.
33 . ابونضر محمد بن سائب كلبى؛.
34 . محمد بن اسحاق.
يكى از صحابه پيامبر كه به اين حقيقت اعتراف كرده است، عبداللّه بن عباس است كه در ادامه به برخى از روايات وى مى پردازيم:
اين روايت ابن عباس به دو سند نقل شده است. در روايت نخست آمده است:
حدثنا أحمد بن الفرات، نا عبدالرزاق، عن معمر، عن ابن طاوس، عن أبيه، عن ابن عباس رضي اللّه عنه قال: أوّل من أسلم علي رضي اللّه عنه؛(1).
احمد بن فرات به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: نخستين كسى كه اسلام آورد، على رضى اللّه عنه است.
زين الدين عراقى اين روايت را تصحيح كرده است. وى مى نويسد:
وقد رُوي عن ابن عباس من طرق: أنّ أوّل من أسلم علي ...، وروى الطبراني بإسناد صحيح من رواية عبدالرزاق، عن معمر، عن ابن طاوس، عن أبيه، عن ابن عباس؛(2).
روايت دوم از ابن عباس را هيثمى در مجمع الزوائد آورده است. وى مى نويسد:
عن ابن عباس عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «السّبق ثلاثة، السابق إلى موسى يوشع بن نون، والسابق إلى عيسى صاحب ياسين، والسابق إلى محمد صلّى اللّه عليه وسلّم علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه»؛(3).
ابن عباس از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نقل مى كند كه فرمود: «سابقان و پيشى گيرندگان سه نفرند؛ پيشى گيرنده ترين افراد به موسى يوشع بن نون است و پيشى گيرنده ترين افراد به عيسى، صاحب ياسين [حبيب نجار] است و پيشى گيرنده ترين افراد به محمد صلّى اللّه عليه وآله على بن ابى طالب عليه السلام است».
هيثمى پس از نقل روايت مى نويسد:
رواه الطبراني وفيه حسين بن حسن الأشقر، وثّقه ابن حبّان وضعّفه الجمهور، وبقية رجاله حديثهم حسن أو صحيح؛(1).
اين حديث را طبرانى نقل كرده است كه در اسناد آن حسين بن حسن اشقر وجود دارد كه ابن حبّان وى را توثيق كرده و باقى علما وى را تضعيف كرده اند؛ ولى بقيه رجال حديث حسن و يا صحيح است.
روى الحسن البصري، قال: حدثنا عيسى بن راشد، عن أبيبصير، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: فرض اللّه تعالى الإستغفار لعلي عليه السلام في القرآن على كلّ مسلم، بقوله تعالى: «رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وِلإِخْوانِنَا الَّذينَ سَبَقُونا بِالاْءيمانِ »، فكلّ من أسلم بعد علي، فهو يستغفر لعلي عليه السلام؛(2).
حسن بصرى به سند خود از عبداللّه بن عباس نقل مى كند كه گفت: خداوند در قرآن، طلب غفران براى على عليه السلام را بر هر مسلمانى واجب كرده است، آنجا كه مى فرمايد: «رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لاِءِخْوانِنَا الَّذينَ سَبَقُونا بِالاْءيمانِ »؛ از اين رو بر هر مسلمانى كه پس از على عليه السلام به اسلام گرويده، واجب است كه براى على عليه السلام استغفار كند؛ چرا كه او نخستين مسلمان است.
همچنين قثم بن عباس، از ديگر فرزندان عباس عموى پيامبر و برادر عبداللّه بن
عباس نقل شده است كه وقتى از او پرسيدند چرا در ميان همه افراد، على وارث پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله شد؟ پاسخ داد: به اين خاطر كه او نخستين كسى بود كه به پيامبر ملحق شد و نيز از همه افراد بيشتر ملازم و همراه پيامبر بود. حاكم نيشابورى و برخى ديگر در همين باره آورده اند:
أخبرنا أبوالنضر محمد بن يوسف الفقيه، ثنا عثمان بن سعيد الدارمي، ثنا النفيلي، ثنا زهير، ثنا أبوإسحاق، قال عثمان: وحدثنا علي بن حكيم الأودي وعمرو بن عون الواسطي، قالا: ثنا شريك بن عبداللّه ، عن أبيإسحاق قال: سألت قثم بن العباس كيف ورث علي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم دونكم؟ قال: لأنّه كان أوّلنا به لحوقاً وأشدّنا به لزوقاً؛(1)
42 / 393؛ معرفة الصحابة: 4 / 2356؛ كنز العمّال: 13 / 143.
.ابونضر محمد بن يوسف فقيه به سند خود از ابواسحاق نقل مى كند كه گفت: از قثم بن عباس پرسيدم چگونه شد كه شما وارث پيامبر نشديد و على عليه السلام وارث آن حضرت شد؟ قثم پاسخ داد: به اين خاطر كه او نخستين نفر از ما بود كه به پيامبر ملحق شد و نيز از همه افراد بيشتر ملازم و همراه پيامبر بود.
حاكم نيشابورى پس از نقل اين روايت مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛(2).
اين حديثى صحيح السند است و بخارى و مسلم آن را نياورده اند.
اين روايت از سوى سلمان فارسى رحمه اللّه نيز به دو طريق روايت شده است. در سند نخست آمده است:
حدثنا معاوية بن هشام قال ثنا قيس، عن سلمة بن كهيل، عن أبيصادق، عن عليم، عن سلمان قال: إنّ أوّل هذه الأمّة وروداً على نبيها، أوّلها إسلاما: علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(1).
معاوية بن هشام به سند خود از سلمان فارسى نقل مى كند كه گفت: نخستين كسى كه از اين امت بر پيامبرش در حوض كوثر وارد شود نخستين اسلام آورنده، على بن ابى طالب رضى اللّه عنه خواهد بود.
هيثمى پس از نقل روايت، تصريح مى كند كه اين روايت را طبرانى نقل كرده و راويانش موثق هستند. وى مى نويسد:
رواه الطبراني ورجاله ثقات؛(2).
اين روايت را طبرانى نقل كرده و همگى رجال آن ثقه هستند.
در روايت دوم نيز اينگونه آمده است:
حدثنا يحيى بن هاشم، حدثنا سفيان الثوري، عن سلمة بن كهيل، عن أبيصادق، عن حنش بن المعتمر، عن عليم الكندي، عن سلمان الفارسي قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أوّلكم وارداً عليّ الحوض، أوّلكم إسلاما علي بن أبيطالب»؛(3).
يحيى بن هاشم به سند خود از سلمان فارسى نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «نخستين نفر از شما كه به نزد من در كنار حوض وارد مى شود، على بن ابى طالب است كه نخستين فرد شما در آوردن اسلام است».
از بريده نيز با سند معتبر روايت شده است كه گفت:
اميرالمؤمنين على عليه السلام نخستين كسى است كه اسلام آورده و با پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نماز خوانده است. صاحب آحاد و مثانى، به سند خود و به نقل از بريده مى نويسد:
حدثنا محمد بن مرزوق، نا عبد العزيز بن الخطاب، نا علي بن غراب، نا يوسف بن صهيب، عن عبداللّه بن بريدة أنّ خديجة أوّل من أسلم مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وعلي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(1).
محمد بن مرزوق به سند خود از بريده نقل مى كند كه گفت: همانا خديجه نخستين كسى بود كه با پيامبر اكرم اسلام صلّى اللّه عليه وآله آورد و على بن ابى طالب رضى اللّه عنه نيز همچنين.
طبرانى همين روايت را با اندكى تفاوت در سند نقل كرده است. وى مى نويسد:
حدثنا العباس بن الفضل الأسفاطي، قال: ثنا عبد العزيز بن الخطاب، ثنا علي بن غراب، عن يوسف بن صهيب، عن ابن بريدة، عن أبيه، قال: خديجة أوّل من أسلم مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وعلي بن أبيطالب.(2).
هيثمى پس از نقل روايت طبرانى، به ثقه بودن رجال سند تصريح كرده، مى نويسد:
رواه الطبراني ورجاله وثقوا وفيهم ضعف؛(1).
اين روايت را طبرانى نقل كرده و رجال سندش موثق هستند و البته در ميانشان كسانى است كه تضعيف شده اند.
صالحى شامى نيز تصريح مى كند كه طبرانى اين روايت را از بريده، با سندى كه رجال آن موثق هستند نقل كرده است.(2).
از ديگر صحابه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله كه به نقل اين حديث پرداخته، سعد بن ابى وقاص است. وى در مقابل شخصى كه در بازار مدينه و در ميان جمعيتى كه در آنجا گرد آمده و به اميرمؤمنان عليه السلام توهين مى كرد، گفت: چرا به على دشنام مى دهى؟ آيا على عليه السلام نخستين كسى نبود كه اسلام آورد و با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نماز گزارد؟ اين جريان را حاكم نيشابورى اين چنين آورده است:
فحدثنا بشرح هذا الحديث الشيخ ابوبكر بن إسحاق، إنا الحسن بن علي بن زياد السري، ثنا حامد بن يحيى البلخي بمكة، ثنا سفيان، عن إسماعيل بن أبيخالد، عن قيس بن أبيحازم، قال: كنت بالمدينة فبينا أنا أطوف في السوق إذ بلغت أحجار الزيت فرأيت قوما مجتمعين على فارس قد ركب دابة وهو يشتم علي بن أبيطالب والناس وقوف حواليه إذ
أقبل سعد بن أبيوقاص فوقف عليهم فقال ما هذا؟ فقالوا رجل يشتم علي بن أبيطالب، فتقدم سعد فأفرجوا له حتى وقف عليه، فقال: يا هذا! على ما تشتم علي بن أبيطالب؟ ألم يكن أوّل من أسلم؟ ألم يكن أوّل من صلّى مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؟ ألم يكن أزهد الناس؟ ألم يكن أعلم الناس؟ وذكر حتى قال ألم يكن ختن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم على ابنته؟ ألم يكن صاحب راية رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في غزواته؟ ثم استقبل القبلة ورفع يديه وقال: اللهمّ، إنّ هذا يشتم وليا من أوليائك، فلا تفرق هذا الجمع حتّى تريهم قدرتك. قال قيس: فواللّه ما تفرّقنا حتّى ساخت به دابته فرمته على هامته في تلك الأحجار فانفلق دماغه ومات؛(1).
ابوبكر بن اسحاق در شرح اين حديث به نقل از قيس بن حازم نقل مى كند كه گفت: هنگامى كه در مدينه بودم، روزى حين گردش در بازار به مغازه هاى روغن فروشى رسيدم. گروهى را ديدم كه گرد سواره اى اجتماع كرده و او نيز از على بن ابى طالب عليه السلام بدگويى مى كند. در اين هنگام سعد بن ابى وقاص آمد و در برابر جمعيت ايستاده و پرسيد: اين سواره كيست؟ در پاسخ گفتند: شخصى است كه از على عليه السلام بدگويى مى كند. در اين هنگام، سعد پيش رفت و مردم راه بر او گشودند تا در مقابل آن سواره قرار گرفت و گفت: اى فلان! چرا از على بن ابى طالب بد مى گوئى؟ مگر او نخستين كسى نيست كه اسلام آورده است؟ مگر او نخستين كسى نيست كه با پيامبر نماز گزارده است؟ مگر او زاهدترين مردم و عالى ترين مردم نمى باشد؟ و در اين هنگام اوصاف برجسته اميرالمؤمنين عليه السلام را يك يك بيان مى كرد تا آنجا
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 500.
كه گفت: مگر على عليه السلام داماد پيامبر و همسر دختر او نيست؟ مگر او پرچمدار رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در جنگها نبود؟ سپس رو به قبله، در حالى كه دست ها به سوى آسمان بلند كرده بود، عرض كرد: پروردگارا، اين شخص درباره دوستى از دوستان تو بدگوئى مى كند و به وى ناسزا مى گويد. پيش از آن كه اين مردم پراكنده شوند، قدرت خودت را به آنها نشان ده. [قيس گويد]: به خدا سوگند هنوز متفرق نشده بوديم كه اسب آن پليد رم كرد و او را با سر در ميان دكان روغن فروشى انداخت به طورى كه سرش شكست و مغزش متلاشى شد و مرد! حاكم نيشابورى پس از نقل اين روايت مى نويسد:
هذا حديث صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه؛(1).
اين حديث بنا به شرط بخارى و مسلم صحيح است؛ ولى آن را نقل نكرده اند.
ذهبى نيز در تلخيص المستدرك، تصحيح حاكم را تأييد كرده است.(2).
از ديگر راويان اين حديث از ميان صحابه، عفيف كندى است. روايت وى را احمد بن حنبل در مسند خود آورده است. وى مى نويسد:
ثنا يعقوب، ثنا أبي، عن ابن إسحاق، حدثني يحيى بن الأشعث، عن إسماعيل بن إياس بن عفيف الكندي، عن أبيه، عن جدّه، قال: كنت امرأً تاجراً فقدّمت الحجّ فأتيت العباس بن عبدالمطلب لابتاع منه بعض التجارة وكان امرأ تاجرا، فواللّه إنّي لعنده بمنى إذ خرج رجل من خباء قريب منه
فنظر إلى الشمس فلما رآها مالت؛ يعني قام يصلّي قال: ثم خرجت امرأة من ذلك الخباء الذي خرج منه ذلك الرجل فقامت خلفه تصلّي، ثمّ خرج غلام حين راهق الحلم من ذلك الخباء، فقام معه يصلّي، قال: فقلت للعباس: من هذا يا عباس؟ قال: هذا محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب بن أخي. قال: فقلت: من هذه المرأة؟ قال: هذه امرأته خديجة ابنة خويلد. قال: قلت: من هذا الفتى؟ قال: هذا علي بن أبيطالب ابن عمه. قال: فقلت: فما هذا الذي يصنع؟ قال: يصلّي وهو يزعم أنّه نبي ولم يتبعه على أمره الاّ امرأته وابن عمّه هذا الفتى وهو يزعم أنّه سيفتح عليه كنوز كسرى وقيصر. قال: فكان عفيف وهو ابن عمّ الأشعث بن قيس يقول - وأسلم بعد ذلك فحسن إسلامه - لو كان اللّه رزقني الإسلام يومئذٍ، فاكون ثالثاً مع علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(1).
احمد بن حنبل به سند خود از عفيف كندى نقل مى كند كه گفت: من مردى بازرگان بودم كه براى انجام كارهاى تجارى به حج، نزد عباس بن عبدالمطلب كه او نيز تاجر بود رفتم تا از او كالايى خريدارى نمايم. روزى كه در منا بوديم، ناگهان مردى از خيمه مجاور ما بيرون آمده و به آفتاب نگاه مى كرد؛ چون ديد آفتاب به سمت مغرب ميل نموده و از وسط آسمان گذشته، برخاست و به نماز مشغول شد. آن گاه ديدم زنى از همان خيمه بيرون آمد و به وى اقتدا كرد و با او نماز خواند و نوجوانى نيز از همان خيمه بيرون آمده و با او نماز به جاى آورد. چون اين منظره براى من بى سابقه و شگفت انگيز بود، از عباس پرسيدم: اين مرد كيست؟ گفت: محمد بن عبداللّه بن
1) . مسند أحمد: 1 / 209.
عبدالمطلب، پسر برادر من است. گفتم: اين زن كيست؟ گفت: همسرش خديجه، دختر خويلد. گفتم: اين نوجوان كيست؟ گفت: على بن ابى طالب، پسر عموى او است. گفتم: اين عمل چه بود؟ گفت: نماز مى گزارد و گمان دارد كه او پيامبر است؛ اما جز اين زن و اين نوجوان، كسى او را پيروى نمى كند و او بر اين باور است كه به زودى گنج هاى قيصر و كسرا را تصاحب نموده و سرزمين آنها را فتح خواهد كرد. اين عفيف پسر عموى اشعث بن قيس است كه پس از مدتى مسلمان شد و از روى تأسف مى گفت: اگر در آن روز مسلمان بودم، سومين فرد كه اسلام آورده بود به شمار مى آمدم و از فضيلت سبقت به اسلام بهره مند مى شدم.
هيثمى پس از نقل روايت مى نويسد:
رواه أحمد وأبويعلى بنحوه والطبراني بأسانيد ورجال أحمد ثقات؛(1).
اين روايت را احمد، ابويعلى و طبرانى با همين سند نقل كرده اند و رجال روايت احمد ثقه هستند.
ضياء الدين مقدسى(2)نيز در كتاب احاديث مختاره، به نقل اين روايت مبادرت كرده است.(3).
1) . مجمع الزوائد: 9 / 103.
2) . لازم به ذكر است كه صحت احاديث كتاب احاديث مختاره كه اثر ضياءالدين مقدسى حنبلى است، مورد تصريح و تأكيد خود مؤلف قرار گرفته است، به گونه اى كه حتى ابن تيميه نيز به صحت احاديث آن اقرار داشته و آن را اصح از كتاب مستدرك حاكم نيشابورى دانسته است. ابن تيميه، در موارد بسيارى از جمله ذيل حديثى مى نويسد: «كما ذكر ذلك ابوعبداللّه المقدسي في مختاره الذي هو خير من صحيح الحاكم»؛ ر.ك: مجموع الفتاوى: 1 / 170.
3) . ر.ك: الأحاديث المختارة: 8 / 388.
اين روايت به همين مضمون و با اسناد مختلفى از زيد بن ارقم نقل شده است. احمد بن حنبل در سند نخست خود از زيد بن ارقم آورده است:
وكيع، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن أبيحمزة مولى الأنصار، عن زيد بن أرقم قال: أوّل من أسلم مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم علي رضي اللّه تعالى عنه؛(1)
3 / 136.
.وكيع به سند خود از زيد بن ارقم نقل مى كند كه گفت: نخستين فردى كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله گرويد و اسلام آورد، على عليه السلام است.
عاصمى مكى نيز پس از نقل روايت به همين سند مى نويسد:
وهذا حديث صحيح الإسناد ولا مطعن لأحد في رواته؛(2).
اين حديث داراى سند صحيح است و طعنى درباره هيچ يك از راويان آن وجود ندارد.
احمد بن حنبل روايت را به سندى ديگر، به نقل از زيد بن ارقم به دست داده است. وى مى نويسد:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا محمد بن جعفر، ثنا شعبة، عن عمرو بن مرة، عن أبيحمزة، عن زيد بن أرقم قال: أوّل من أسلم مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم علي بن أبيطالب؛(3).
احمد بن حنبل به سند خود از زيد بن ارقم نقل مى كند كه گفت: نخستين كسى كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مسلمان شد، على بن ابى طالب بود.
حاكم نيشابورى نيز روايت را صحيح دانسته و ذهبى در تعليقه اش، تصحيح حاكم را پذيرفته است.(1).
ابورافع ديگر صحابى رسول خداست. وى مى گويد نخستن فرد مسلمان از ميان مردان اميرمؤمنان على عليه السلام است. بزار به نقل از ابورافع مى نويسد:
حدثنا عباد، قال: نا علي بن هاشم بن البريد، قال: نا محمد بن عبيداللّه بن أبيرافع، عن أبيه رضي اللّه عنه، قال: أول من أسلم من الرجال علي وأوّل من أسلم من النساء خديجة؛(2).
عباد به سند خود از محمد بن عبيداللّه بن ابى رافع از پدرش نقل مى كند كه نخستين فرد مسلمان از ميان مردان على عليه السلام و نخستين فرد از زنان خديجه است.
هيثمى نيز پس از نقل روايت، به صحت سند آن تصريح كرده و مى نويسد:
رواه البزّار ورجاله رجال الصحيح؛(3).
اين حديث را بزار روايت كرده و رجال اين حديث، رجال صحيح بخارى است.
هيثمى در جاى ديگر از كتاب خود مى نويسد:
وعن أبيرافع قال: نبئ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم يوم الإثنين وأسلم علي يوم الثلاثاء؛.
از ابورافع نقل است كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در روز دوشنبه به نبوت برانگيخته شد و على در روز سه شنبه اسلام آورد.
هيثمى در ادامه مى نويسد:
رواه البزّار وفيه محمد بن عبيداللّه بن أبيرافع، وثقه ابن حبّان وضعّفه الجمهور وبقية رجاله ثقات؛(1).
اين روايت را بزار نقل كرده است و در سند آن، محمد بن عبيداللّه بن ابى رافع است كه ابن حبّان او را توثيق كرده؛ ولى ديگران او را ضعيف دانسته اند، ليكن باقى رجال سند همگى ثقه هستند.
مالك بن حويرث نيز در زمره صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله است. وى تصريح مى كند كه اميرالمؤمنين عليه السلام نخستين مسلمان از ميان مردان است. روايت وى را طبرانى با سند معتبر نقل كرده است. طبرانى مى نويسد:
حدثنا عبيد العجلي، ثنا الحسن بن علي الحلواني، ثنا عمران بن أبان، ثنا مالك بن الحسن بن مالك بن الحويرث، عن أبيه قال: قال مالك بن الحويرث: كان أوّل من أسلم من الرجال عليا ومن النساء خديجة؛(2).
عبيد عجلى به سند خود از مالك بن حويرث نقل مى كند كه گفت: نخستين شخصى كه از ميان مردان اسلام آورد على و از زنان خديجه است.
هيثمى درباره سند روايت مى نويسد:
رواه الطبراني وفي رجاله ضعف ووثقهم ابن حبّان؛(1).
روايت را طبرانى نقل كرده و در سند آن افرادى ضعيف وجود دارد؛ اما ابن حبّان آنان را توثيق كرده است.
لازم به ذكر است كه رجال اين روايت همگى توسط ائمه رجال و حديث اهل سنّت توثيق شده اند كه به جهت پرهيز از طولانى شدن كلام از بررسى آن خوددارى كرده و محققان را به منابع پانوشت ارجاع مى دهيم.(2).
در ماجراى ازدواج صديقه طاهره حضرت زهرا سلام اللّه عليها، هنگامى كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به ابوبكر و عمر كه خواستگار آن حضرت بودند پاسخ منفى دادند و اميرالمؤمنين را به آن بانوى بزرگوار تزويج نمودند، به صديقه طاهره سلام اللّه عليها اين چنين فرمودند: «من پيشگام ترين امت خود در اسلام را به ازدواج تو درآوردم». اين روايت را احمد در مسند و ديگران نقل كرده اند. در اين روايت آمده است:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا أبوأحمد، ثنا خالد، يعنى بن طهمان، عن نافع بن أبينافع، عن معقل بن يسار، قال: وضأت النبي صلّى اللّه عليه وسلّم
1) . مجمع الزوائد: 9 / 220.
2) . براى اطلاع از شرح حال و اعتبار راويان اين روايت: ر.ك: المعجم الكبير: 19 / 291؛ تاريخ الإسلام: 22 / 202؛ طبقات الحفّاظ: 297؛ الكاشف: 1 / 328 و 2 / 234؛ تقريب التهذيب: 1 / 207؛ الثقات ابن حبّان: 4 / 124، 7 / 461 و 8 / 497؛ ذخيرة الحفّاظ: 3 / 1729 و 1258 و 2 / 754؛ تهذيب الكمال: 22 / 305.
ذات يوم ... حتّى دخلنا على فاطمة عليها السلام فقال لها: كيف تجدينك؟ قالت: واللّه لقد اشتدّ حزني واشتدت فاقتي وطال سقمي ... قال: «أو ما ترضين أني زوجتك أقدم أمتي سلما وأكثرهم علما وأعظمهم حلما؟»؛(1).
احمد بن حنبل به سند خود از معقل بن يسار نقل مى كند كه گفت: روزى پيامبر را در وضو گرفتن همراهى مى كردم ... تا اين كه وارد بر فاطمه سلام اللّه عليها شديم. پيامبر از حال دخترشان جويا شد؛ آن گاه فاطمه عرضه داشت: به خدا سوگند كه سختى و ناراحتى ام بسيار است. پيامبر در پاسخ فرمود: «آيا نمى پسندى كه تو را به عقد كسى درآوردم كه پيشگام ترين امتم به اسلام است و عالم ترين و بردبارترين آنهاست؟».
هيثمى نيز در مجمع الزوائد، پس از نقل اين روايت مى گويد:
رواه أحمد والطبراني، وفيه خالد بن طهمان وثقّه أبوحاتم وغيره، وبقية رجاله ثقات؛(2).
روايت را احمد و طبرانى نقل كرده اند و در اين روايت خالد بن طهمان وجود دارد. وى را ابوحاتم و غير او توثيق كرده اند و بقيه راويان روايت نيز ثقه هستند.
لازم به ذكر است كه همين روايت به صورت مرسل، از سوى ابن ابى شيبه و ديگران، به نقل از ابواسحاق سبيعى، از حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها روايت شده است.(3).
اين روايت از سوى حاكم نيشابورى در مستدرك نقل شده است. وى مى نويسد:
حدثنا أبوالعباس محمد بن يعقوب، ثنا الحسن بن علي بن عفان العامري، ثنا حسين بن عطية، ثنا يحيى بن سلمة بن كهيل، عن أبيه عن محمد بن علي عن ابن عباس قال: قال أبوموسى الأشعري: إنّ عليا أوّل من أسلم مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؛(1).
ابوالعباس محمد بن يعقوب به سند خود، از ابوموسى اشعرى نقل مى كند كه گفت: على بن ابى طالب نخستين فردى است كه به همراه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله اسلام آورد.
حاكم نيشابورى پس از نقل روايت چنين مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه، والغرض من إخراجه براءة ساحة أبيموسى من نقص علي؛(2).
اين روايت سندش صحيح است؛ ولى بخارى و مسلم آن را نياورده اند. اما هدف از آوردن اين روايت، پيراسته كردن ابوموسى از اين است كه كسى كه به ابوموسى نسبت تنقيص على عليه السلام را ندهد [كه در غير اين صورت وى در زمره ناصبيان قرار مى گيرد].
ترمذى در سنن، حاكم در مستدرك و برخى ديگر اين روايت را از انس بن مالك نقل كرده اند. ترمذى در اين باره آورده است:
حدثنا أبوسعيد أحمد بن عمرو الأحمسي، ثنا الحسين بن حميد بن الربيع، حدثني عبدالرحمن بن بيهس الملائي، حدثني علي بن عابس، عن مسلم
الملائي، عن أنس رضي اللّه عنه قال: نبئ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم يوم الإثنين وأسلم علي يوم الثلاثاء؛(1).
ابوسعيد احمد بن عمرو احمسى به سند خود از انس بن مالك روايت مى كند كه گفت: پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در دوشنبه به نبوت بر انگيخته شد و على عليه السلام روز سه شنبه آن اسلام آورد.
عقيلى اين حديث را به نقل از عبدالرحمان بن عوف اين چنين روايت مى كند:
حدثنا محمد بن عبدوس بن كامل، قال: حدثنا إسماعيل بن موسى، قال: حدثنا الحسن بن علي الهمداني، عن حميد بن القاسم بن حميد بن عبدالرحمن بن عوف، عن أبيه، عن عبدالرحمن بن عوف في قوله: «السَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ » هم عشرة من قريش كان أولّهم إسلاما علي بن أبيطالب؛(2).
محمد بن عبدوس بن كامل به سند خود از عبدالرحمان بن عوف نقل مى كند كه درباره آيه «السَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ » گفته است كه آيه درباره ده نفر از قريش نازل شد كه نخستين مسلمان در ميان ايشان على بن ابى طالب عليه السلام است.
از ديگر راويان از صحابه، ابومرازم است. ابن عساكر به نقل از وى آورده است:
أخبرنا أبوالأعز قراتكين بن الأسعد، نا أبومحمد الجوهري، نا أبوحفص عمر بن محمد بن علي بن الزيّات، نا قاسم بن زكريا، نا إسماعيل بن موسى، نا عمر بن سعد، عن عمر بن عبداللّه بن يعلى بن مرة الثقفي، عن أبيه عن جدّه قال: أوّل من أسلم علي؛(1).
ابوالأعز قراتكين بن اسعد، به سند خود از يعلى بن مره نقل مى كند كه گفت: نخستين كسى كه اسلام آورد على عليه السلام بود.
زرقانى نيز يعلى بن مرّة را در زمره كسانى دانسته كه قائل به تقدم اسلام اميرالمؤمنين عليه السلام بوده است.(2).
ابن عبدالبر، سلمان، ابوذر، مقداد، خباب، جابر، ابوسعيد خدرى و زيد بن ارقم را معتقد به «اول من آمن» بودن اميرالمؤمنين عليه السلام مى داند. وى مى نويسد:
وروي عن سلمان وأبيذر والمقداد وخباب وجابر وأبيسعيد الخدرى وزيد بن الأرقم أنّ علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه أوّل من أسلم، وفضّله هؤلاء على غيره؛(3).
از سلمان فارسى، ابوذر، مقداد، خباب بن ارت، جابر بن عبداللّه ، ابوسعيد خدرى و زيد بن ارقم روايت شده كه ايشان، على بن ابى طالب عليه السلام را نخستين مسلمان مى خوانده و او را بر ديگران مقدم و برتر مى دانسته اند.
زين الدين عراقى از دانشمندان اهل سنت در اين باره مى نويسد:
وما ذكرنا أنّه الصحيح من أنّ عليا أوّل ذكر أسلم هو قول أكثر الصحابة أبيذر وسلمان الفارسي وخباب بن الأرت وخزيمة بن ثابت وزيد بن أرقم وأبيأيوب الأنصاري والمقداد بن الأسود ويعلى بن مرة وجابر بن عبداللّه وأبيسعيد الخدري وأنس بن مالك وعفيف الكندي؛(1).
آنچه را ما ذكر كرديم در اين كه على نخستين مرد مسلمان است كلام صحيحى است و اين نظر بيشتر صحابه شامل ابوذر، سلمان، خباب بن ارت، خزيمة بن ثابت، زيد بن ارقم، ابوايوب انصارى، مقداد بن اسود، يعلى بن مرّة، جابر بن عبداللّه ، ابوسعيد خدرى، انس بن مالك و عفيف است.
از بررسى اسناد مجموع روايات نقل شده كه ناظر به اثبات پيشگامى امير مؤمنان عليه السلام در اسلام آوردن هستند، به اين نتيجه نهايى دست يافتيم كه اين روايت يا صحيح السند هستند و يا لااقل رواياتى با اسانيد حسن مى باشند كه خلاصه گزارش آنها به اين صورت است:
روايت نخست و سوم ابن عباس، روايت سلمان فارسى، روايت نخست زيد ابن ارقم، روايت ابورافع، روايت معقل بن يسار مزنى و روايت ابوموسى اشعرى، همگى به تصريح علماى رجال و حديث شناس اهل سنت داراى اسناد صحيح هستند.
روايت دوم ابن عباس، هر دو روايت از بريده اسلمى، روايت عفيف كندى، روايت مالك بن حويرث نيز داراى اسنادى حسن مى باشند. لازم به ذكر است كه در روايت
1) . التقييد والإيضاح: 309.
مالك بن حويرث، گرچه تمام روات سند توسط ابن حبّان توثيق شده اند كه منجر به صحيح السند بودن آن مى گردد؛ ليكن با توجه به ادعاى هيثمى مبنى بر وجود برخى راويان ضعيف در سند، بدون ترديد اين روايت نيز با فرض وجود ضعف سندى، سندش به اسناد صحيح ديگر تقويت مى شود و از اين جهت نيز حكم به اعتبار آن مى كنيم.
آنچه تاكنون گذشت، كلمات صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، با موضوع پيشگامى حضرت امير مؤمنان عليه السلام در اسلام بر ديگر صحابه بود و در اين فصل نيز به بررسى سخنان تابعان در اين باره مى پردازيم.
عبدالرزاق صنعانى در ضمن دو روايت، كلام او در پيشگامى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را با سندى معتبر نقل كرده است. وى مى نويسد:
أخبرنا عبدالرزاق، عن معمر، عن قتادة، عن الحسن وغيره قال: أوّل من أسلم بعد خديجة علي بن أبيطالب وهو ابن خمس عشرة أو ستّ عشرة؛(1).
عبدالرزاق صنعانى به سند خود از قتاده و او نيز از حسن بصرى و ديگران نقل كرده است كه گفت: نخستين كسى كه پس از خديجه اسلام آورد على بن ابى طالب است؛ در حالى كه او پسرى پانزده ساله و يا شانزده ساله بوده است.
احمد بن حنبل نيز اين روايت را با همين سند نقل كرده است.(2).
رجال اين روايت همگى از نظر عالمان رجالى اهل سنت، ثقه هستند كه در اينجا به صورت مختصر آن را بررسى مى نماييم.
در آغاز اين سند، نام عبدالرزاق بن همام بن نافع حميرى به چشم مى خورد كه خود از ثقات و از جمله روات كتب سته حديثى اهل سنت است. جايگاه وثاقت وى به گونه اى است كه يحيى بن معين كه از بزرگان جرح و تعديل است، وى را معتبر شمرده است. در همين باره آمده است:
قال محمد بن إسماعيل الفزاري: بلغني ونحن بصنعاء أنّ أحمد ويحيى تركا حديث عبدالرزاق، فدخلنا غم شديد، فوافيت ابن معين في الموسم، فذكرت له، فقال: يا أباصالح، لو ارتد عبدالرزاق ما تركنا حديثه؛(1).
محمد بن اسماعيل فزارى مى گويد: زمانى كه در صنعاء بودم، از برخى شنيدم كه احمد بن حنبل و يحيى بن معين، حديث عبدالرزاق را ترك كرده اند. پس از اين خبر، اندوه شديدى بر قلبم وارد شد تا آن كه در موسم حج، يحيى بن معين را ديدم و مطلبم را با آو يادآور شدم كه اينگونه پاسخ داد: اى اباصالح! [هرگز اينگونه نيست] حتى اگر كه عبدالرزاق مرتد شود، هرگز احاديث او را ترك نمى كنيم.(2).
راوى ديگر در اين روايت، معمر بن راشد است كه او نيز مانند عبدالرزاق در زمره روات كتب سته حديثى اهل سنت، به ويژه بخارى و مسلم است كه نيازى به
توثيق و درج اقوال دانشمندان رجالى ندارد. به هر روى جايگاه رجالى و اهميت احاديث وى به اندازه اى است كه احمد بن حنبل هيچ كس را با او مقايسه نمى كرد، مگر آن كه معمر را بر او ترجيح مى داد.
مزى به نقل از فضل بن زياد در اين باره مى نويسد:
قال الفضل بن زياد: سمعت أباعبداللّه يقول: ليس يضم إلى معمر أحد إلا وجدته فوقه؛(1).
شنيدم از احمد بن حنبل كه مى گفت: هيچگاه نام كسى را در كنار نام معمر نياوردم و او را با معمر نسنجيدم، مگر آن كه معمر را از او بالاتر و برتر يافتم.
ذهبى نيز درباره وى نوشته است:
معمر بن راشد: الإمام الحافظ شيخ الإسلام أبوعروة بن أبيعمرو الأزدي ... وكان من أوعية العلم مع الصدق والتحري والورع والجلالة وحسن التصنيف؛(2).
معمر بن راشد: پيشوا و حافظ حديث، شيخ الاسلام ابوعروه بن ابوعمر ازدى ... او در زمره جايگاه هاى علم و دانش بود كه همواره راستگو، آزاده، پرهيزكار و جلالت داشت و كتابهايى نيكو نگاشت.
همچنين مزى درباره وى چنين مى نويسد:
قال عثمان بن سعيد الدارمي: سألت يحيى بن معين، قلت: ابن عيينة أحبّ إليك في الزهري أو معمر؟ قال: معمر. قلت: معمر أحب إليك أو صالح بن
كيسان؟ قال: معمر. قلت معمر أحبّ إليك أو يونس؟ قال معمر. وقال معاوية بن صالح عن يحيى بن معين: ثقة؛(1).
عثمان بن سعيد دارمى گويد: از يحيى بن معين پرسيدم: در نقل، ضبط و ثبت احاديث زهرى، سفيان بن عيينه در نزد تو محبوب تر است يا معمر؟ پاسخ داد: معمر. باز پرسيدم: در نزد تو معمر محبوب تر است يا صالح بن كيسان؟ پاسخ داد: معمر را دوست دارم. باز پرسيدم در نزد تو محبوب تر است يا يونس؟ پاسخ داد: معمر. و معاويه بن صالح گويد كه يحيى بن معين او را ثقه مى دانست.
اين راوى نيز از تابعان و از جمله روات كتب سته حديثى اهل سنت است. وى نيز بسان دو راوى پيشين نيازى به توثيق ندارد؛ ليكن به يك نمونه از انظار عالمان رجالى اهل سنت درباره وى اشاره مى نماييم. مزى درباره وى مى نويسد:
قتادة بن دعامة بن قتادة السدوسي، أبوالخطاب البصري ... وقال أبوحاتم: سمعت أحمد بن حنبل وذكر قتادة فأطنب في ذكره، فجعل ينشر من علمه وفقهه ومعرفته بالإختلاف والتفسير وغير ذلك، وجعل يقول: عالم بتفسير القرآن، وباختلاف العلماء، وصفه بالحفظ، والفقه، فقال: قل ما تجد من يتقدمه، أما المثل، فلعلَّ. وقال أبوبكر الأثرم: سمعت أحمد بن حنبل يقول: كان قتادة أحفظ أهل البصرة، لا يسمع شيئاً إلا حفظه، وقرئ عليه صحيفة جابر مرة واحدة فحفظها، وكان سليمان التيمي وأيوب يحتاجون إلى حفظه
1) . تهذيب الكمال: 28 / 308.
ويسألونه وكان من العلماء. كان له خمس وخمسون سنة يوم مات، وقال إسحاق بن منصور عن يحيى بن معين: ثقة؛(1).
ابوحاتم گويد: شنيدم از احمد بن حنبل كه قتاده را ياد مى كرد و بسيار از او سخن مى گفت و به طور دائم از علم، فقاهت و معرفت او به مسائل مختلف حديثى، تفسيرى و ساير علوم تعريف مى كرد. وى هميشه قتاده را عالم به تفسير قرآن و نظرات عالمان مى دانست و او را به حافظه نيكو و فقاهت توصيف مى كرد و مى گفت: چه بسيار كم است كه بتوان كسى را يافت كه فردى را بر قتاده مقدم بدارد، گرچه ممكن است مانند او يافت شود؛ ولى برتر از او هرگز. ابوبكر اثرم نيز گويد: شنيدم از احمد بن حنبل كه مى گفت: قتاده حافظ ترين محدثان اهل بصره بود كه هر چيزى را مى شنيد به حافظه مى سپرد. صحيفه جابر را يك مرتبه براى او خواندن، آن را حفظ كرد! همواره سليمان تيمى و ايوب نيازمند حافظه وى بودند و از او مى پرسيدند. او از عالمان بود و در روزى كه از دنيا رفت 55 سال داشت و اسحاق بن منصور به نقل از يحيى بن معين او را ثقه مى دانست.
در نهايت راوى اين حديث حسن بصرى است كه از تابعان و از جمله رجال بخارى و مسلم و ساير كتب سته است. وى نيز نيازى به توثيق ندارد؛ چرا كه شخصيتى شناخته شده و ثقه است. ابن حجر وى را اينگونه ستوده است:
1) . تهذيب الكمال: 23 / 515.
الحسن بن أبيالحسن البصري واسم أبيه يسار ... ثقة فقيه فاضل مشهور؛(1).
حسن بن ابى الحسن بصرى كه نام پدرش يسار است... وى ثقه، فقيه و فاضلى مشهور است.
بنابراين سند اين روايت با وجود اين راويان معتبر كاملاً معتبر و صحيح است.
سعيد بن جبير از ديگر تابعان مشهور است. وى در گفتگويى كه ميان او و حجاج بن يوسف ثقفى رخ داده، به سوالات وى پاسخ داده است. وى در ابتدا نظر خود را درباره رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، ابوبكر، عمر بن خطاب و عثمان بيان داشت و سپس درباره امير مؤمنان عليه السلام چنين اظهار داشت كه او پسر عموى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و نخستين مسلمان است.
اين حديث را ابونعيم اصفهانى در حلية الاولياء و مزى در تهذيب الكمال آورده است كه براى جلوگيرى از اطاله كلام، از نقل آن خوددارى مى كنيم.(2).
محمد بن ابى بكر، از بزرگان تابعان و اصحاب با وفاى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است، تا آنجا كه حضرت امير به خاطر شدت محبت به او پس از شهادتش فرمود: «محمد بن ابى بكر، فرزند خوانده من و برادر پسرانم بود و من پدر او بودم و او را رزند خود مى دانستم».(3).
وى پس از صفين، در نامه اى خطاب به معاويه با لحنى تند، دشمنى هاى معاويه و پدرش ابوسفيان با مسلمانان را به وى يادآور شده و از فضايل حضرت امير مى نويسد و ايشان را نخستين كسى بيان مى كند كه پيامبر را تصديق كرده اسلام آورده است.(1)
3 / 12؛ مروج الذهب: 3 / 11.
.محمد بن كعب قرظى نيز از تابعان مورد اعتمادى است كه امير مؤمنان على عليه السلام را در اين روايت معتبر نخستين مسلمان معرفى مى كند. وى مى گويد:
حدثنا يعقوب بن حميد، قال: ثنا عبد العزيز بن محمد، عن عمر بن عبداللّه ، عن محمد بن كعب، قال: أوّل من أسلم أبوبكر وعلي رضي اللّه عنهما، فابوبكر رضي اللّه عنه أوّلهما أظهر إسلامه وكان علي رضي اللّه عنه يكتم إيمانه فرقا من أبيه فاطلع عليه أبوطالب وهو مع النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فقال:
أسلمت؟ قال: نعم، قال: آزر إبن عمك يا بني وانصره. قال: وكان علي رضي اللّه عنه أوّلهما إسلاما؛(2).
يعقوب بن حميد به سند خود از محمد بن كعب نقل مى كند كه گفت: نخستين مسلمانان ابوبكر و على هستند. ابوبكر نخستين كسى بود كه اسلامش را ظاهر كرد و على ايمان خود را از ترس پدرش ابوطالب مخفى مى داشت! ابوطالب عليه السلام آن گاه از موضوع با خبر شد كه على همراه رسول خدا بوده است؛ از اين رو پرسيد: آيا اسلام آوردى؟ على عليه السلام عرضه داشت: آرى. ابوطالب فرمود: اى فرزندم، پسر
عموى خود را يارى كن. سپس [محمد بن كعب] افزود: على نخستين آن دو [على و ابوبكر] بوده است.
معاذه بنت عبداللّه عدويه از جمله زنان تابعى و از رجال صحيح بخارى و مسلم به شمار مى رود كه در نزد علماى تراجم و رجال اهل سنت از جايگاه معتبرى برخوردار بوده و وى را ممدوح و ثقه دانسته اند.(1)وى ماجرايى را از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در بصره نقل مى كند كه ابن قتيبه دينورى و ديگران آن را نقل كرده و چنين آورده اند:
حدثني أبوالخطاب، قال: حدثنا نوح بن قيس، قال: حدثنا سليمان أبوفاطمة، عن معاذة بنت عبداللّه العدوية، قالت: سمعت علي بن أبيطالب على منبر البصرة وهو يقول: أنا الصديق الأكبر، آمنت قبل أن يؤمن أبوبكر وأسلمت قبل أن يسلم ابوبكر؛(2).
ابوالخطاب به سند خود از معاذه دختر عبداللّه عدويه نقل مى كند كه گفت: از على عليه السلام شنيدم كه بر فراز منبر بصره مى گفت: اى مردم، منم صدّيق اكبر. من پيش از ابوبكر ايمان آوردم و قبل از او مسلمان شدم.
محمد بن سلام از جمله تابعانى است كه تصريح مى كند نخستين مسلمان، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است.
تمامى روايات اين حديث؛ يعنى محمد بن حسن بن يعقوب، ابوالعباس احمد بن يحيى و محمد بن سلام همگى در نزد علماى اهل سنت مورد اعتماد بوده و توثيق شده اند كه در اينجا به بررسى اعتبار هر يك مى پردازيم.
خطيب بغدادى در اعتبار وى مى نويسد:
محمد بن الحسن بن يعقوب بن الحسن ... سمع أباالسري موسى بن الحسن الجلاجلي وأبامسلم الكجى وأباالعباس ثعلباً ... وغيرهم وكان ثقة؛(1).
محمد بن حسن بن يعقوب ... از ابوالسرى موسى بن حسن جلاجلى و ابومسلم كجى و ابوالعباس ثعلب استماع حديث نمود. وى ثقه است.
ياقوت حموى مى نويسد:
وكان ثقة، من أعرف الناس بالقراءات، وأحفظهم لنحو الكوفيين؛(2).
او ثقه بود و از آگاه ترين مردم به قرائت هاى قرآن و حافظ ترين عالمان در علم نحو در ميان كوفيان است.
ذهبى نيز پس از معرفى وى مى نويسد:
وكان من أحفظ أهل زمانه لنحو الكوفيين، وأعرفهم بالقراءات مشهورها وغريبها وشاذّها، قال أبوعمرو الداني: هو مشهور بالضبط والإتقان، عالم بالعربية، حافظ للغة، حسن التصنيف في علوم القرآن؛(3).
او از حافظ ترين مردم زمانه خود به علم نحو در ميان اهل كوفه بود و آگاه ترين ايشان به قرائات قرآن، چه قرائات مشهور و چه قرائات غريب. ابوعمرو دانى درباره او مى گفت: او مشهور به ضبط حديث و اتقان است، عالم به زبان عرب و حافظ به لغات عربى و نگاشته هاى نيكويى در علوم قرآن دارد.
ابوالعباس احمد بن يحيى ثعلب راوى دوم را نيز تعدادى از علماى اهل سنت توثيق كرده اند. ابوالفرج ابن جوزى و ابن كثير دمشقى در عبارتى مشابه، درباره وى مى نويسند:
أحمد بن يحيى بن زيد بن يسار أبوالعباس الشيباني، مولاهم المعروف بثعلب، إمام الكوفيين في النحو واللغة ... وكان ثقة حجة ديناً صالحاً مشهوراً بالصدق والحفظ؛(1).
احمد بن يحيى كه به ثعلب معروف است، پيشواى كوفيان در علم نحو و قرائت است و او ثقه، حجت، متدين و صالح است كه به راستگويى و قوه حفظ مشهور است.
سيوطى وى را با القابى نظير علاّمه، محدث و شيخ توصيف كرده و توثيق خطيب بغدادى را نقل كرده است. وى مى نويسد:
العلامة المحدث، شيخ اللغة العربية، أبوالعباس أحمد بن يحيى بن يزيد الشيباني ... وقال الخطيب: كان ثقة، ثبتاً، حجة، صالحاً، مشهوراً بالحفظ؛(2).
علاّمه محدث، شيخ عالم به لغت عرب، ابوالعباس احمد بن يحيى بن يزيد
شيبانى ... و خطيب بغدادى گويد: وى ثقه، در ثبت احاديث دقيق و حجتى صالح، مشهور به حافظه قوى است.
صفدى نيز وى را توثيق كرده، مى نويسد:
إمام الكوفيين في النحو، واللغة، والثقة، والديانة؛(1).
پيشواى اهل كوفه در علم نحو، لغت ثقه و دين دار است.
محمد بن سلام از جمله تابعانى است كه به صراحت، نخستين مسلمان را حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى داند.
ذهبى در آثار متعدد خود، اقوال علماى اهل سنت درباره وى را نقل كرده و خود او را توثيق مى كند. وى مى نويسد:
محمد بن سلام بن عبيداللّه ، أبوعبداللّه الجمحى، مولاهم البصري الاخباري، ... قال ابن قانع: كان أديباً، عالماً، عارفاً، بارعاً ... وقال صالح جزرة: صدوق؛(2).
محمد بن سلام ... ابن قانع گويد: وى اديب، عالم، عارف و اهل نيكى است ... صالح جزره نيز گويد: وى صدوق است.
ذهبى در مغنى مى نويسد:
محمد بن سلام الجمحي، أخباري موثق؛(3).
محمد بن سلام جمحى اهل اخبار و روايت و ثقه است.
محمد بن سلام الجمحي ... وكان صدوقاً؛(1).
محمد بن سلام جمحى ... و وى صدوق است.
صفدى درباره وى مى نويسد:
ابن سلام البصري الأخباري محمد بن سلام ... وكان من أهل الفضل والأدب ... وروى عنه عبداللّه بن الإمام أحمد وغيره ... وعامة المحدثين على صدقه وثقته؛(2).
محمد بن سلام بصرى اخبارى ... وى اهل فضل و ادب است. عبداللّه فرزند احمد بن حنبل و غير او از او روايت كرده است ... و عموم محدثان او را به صداقت و وثاقت قبول دارند.
حاكم نيشابورى و هيثمى نيز در برخى كتب(3)خود، وى را توثيق كرده اند كه به جهت پرهيز از طولانى شدن كلام از ذكر آن خوددارى مى كنيم.
بنابر توثيقات فوق كه همگى ناظر به راويان حديث محمد بن سلام بود، نتيجه آن خواهد بود كه سند روايت معتبر است.
بارى، ابوالعباس ثعلب و ابن عساكر از او چنين نقل كرده اند:
أخبرنا محمد، قال: وثنا أبوالعباس، قال: قال ابن سلام: لما أمعر أبوطالب، قالت بنو هاشم: دعنا فليأخذ كلّ رجل منّا رجلاً من ولدك. قال: اصنعوا ما أحببتم إذا خليتم لي عقيلاً. فأخذ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم عليا، فكان أول من
أسلم ممّن تلتف عليه حيطانه من الرجال، ثم أسامة بن زيد؛(1).
محمد به سند خود از ابن سلام نقل كرده است كه گفت: هنگامى كه ابوطالب فقير و تنگدست شد، بنى هاشم به او گفتند: هر يك از ما فرزندى از فرزندان تو را به سرپرستى قبول مى كنيم. ابوطالب گفت: هر چه خواستيد انجام دهيد؛ اما عقيل را به خودم واگذاريد. پس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، على عليه السلام را براى سرپرستى انتخاب كرد و او نخستين فردى از مردان است كه اسلام آورد و ديوار خانه پيامبر او را در بر گرفته است.(2)پس از او اسامه بن زيد اسلام آورد.
هنگامى كه خلافت بنى اميه منقرض شد و بنى عباس بر سرير قدرت و خلافت نشست، محمد بن عبداللّه بن حسن مثنى ملقب به نفس زكيه براى خويش از مردم بيعت ستاند و بر منصور عباسى خروج نمود. اين امر بر ابوجعفر منصور گران آمد و براى محمد بن عبداللّه در نامه اى نگاشت كه اگر توبه كند، خود و تمام شيعيان و فرزندانش در امان خواهند بود و زندانيان خاندانش نيز آزاد خواهند شد.
محمد بن عبداللّه بن حسن نيز در پاسخ وى نوشت: من نيز همانند خودت به تو امان مى دهم؛ اما بدان كه خلافت از آن ماست و تو با نام و فضل خاندان ما به اين مقام رسيده اى. اين پدر ما اميرالمؤمنين عليه السلام بود كه امام و وصى پيامبر بود؛ پس چگونه است كه تو وارث او شده اى حال آن كه كه ما هنوز زنده ايم؟
سپس ادامه مى دهد:
وإنّ اللّه تبارك وتعالى لم يزل يختار لنا؛ فولدني من النبيين أفضلهم محمد صلّى اللّه عليه وسلّم، ومن أصحابه أقدمهم إسلاما وأوسعهم علماً، وأكثرهم جهادا علي بن أبيطالب؛(1).
همانا خداوند بلند مرتبه پيوسته ما را برگزيد؛ پس ما را از نسل افضل پيامبران به دنيا آورد و نيز از اصحابى برگزيد كه پيشگام ترين آنها در اسلام آوردن و گسترده ترين آنها از جهت دانش و مجاهدترين آنها على بن ابى طالب است.
ابن عبدالبر عالم سرشناس اهل سنت نام چهار نفر ديگر از تابعان را كه بر اين عقيده اند كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نخستين فرد از ميان مردانست كه اسلام را اختيار كرده به نام مى برد. وى مى نويسد:
وقال ابن شهاب وعبداللّه بن محمد بن عقيل وقتادة وأبوإسحاق: أول من اسلم من الرجال علي؛(2).
ابن شهاب، عبداللّه بن محمد بن عقيل، قتاده و ابواسحاق گفته اند: نخستين فردى كه از ميان مردان اسلام آورد على بن ابى طالب عليه السلام است.
آنچه تاكنون گذشت، گفتار صحابه و تابعان در پيشگامى اسلام اميرالمؤمنين عليه السلام بود. در اين فصل به نقل كلمات عالمان بزرگ و مشهور اهل سنت در همين باره مى پردازيم.
حاكم نيشابورى كه يكى از محدثان پر كار و به نام اهل سنت است، به صراحت مى گويد كه در ميان تاريخ نگاران، در اين كه نخستين مسلمان اميرالمؤمنين على عليه السلام است، هيچ اختلافى وجود ندارد. در واقع وى در اين باره ادعاى عدم خلاف نموده است كه از سويى مى توان آن را اجماع امت محسوب نمود. وى مى نويسد:
ولا أعلم خلافاً بين أصحاب التواريخ أنّ علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه أوّلهم إسلاماً وإنّما اختلفوا في بلوغه؛(1).
من درباره اين موضوع كه على بن ابى طالب نخستين فرد مسلمان از ميان صحابه است، در ميان تاريخ نويسان اختلافى نمى بينم و تنها اختلاف در بلوغ ايشان هنگام اسلام آوردن است.
ابونعيم اصفهانى از علماى برجسته اهل سنت، زيد را نخستين مسلمان پس از اميرمؤمنان عليه السلام دانسته است. بى شك مفهوم سخن وى اين است كه اميرالمؤمنين عليه السلام پيش از زيد اسلام آورده و ايشان نخستين فرد مسلمان از ميان مردان بوده است. ابونعيم مى نويسد:
أنعم اللّه عليه بالإسلام وأنعم عليه النبي صلّى اللّه عليه وسلّم بالعتق، وكان أوّل من أسلم بعد علي؛(2).
خداوند براى زيد نعمت اسلام را ارزانى داشت و نعمتى ديگر براى او، آزادى وى از سوى رسول خداست. زيد نخستين مسلمان پس از على بوده است.
وى در كتاب استيعاب، در باب «على عليه السلام»، به نام عده اى از صحابه اشاره مى كند كه اميرالمؤمنين عليه السلام را نخستين مسلمان مى دانسته اند. از ظاهر كلام وى پيداست كه اين قضيه در بين صحابه مشهور و معروف بوده است. ابن عبدالبر مى نويسد:
وروي عن سلمان وأبيذر والمقداد وخباب وجابر وأبيسعيد الخدري وزيد بن الأرقم أنّ على بن أبيطالب رضي اللّه عنه أول من أسلم وفضله هؤلاء على غيره. وقال ابن إسحاق: أوّل من آمن باللّه وبرسوله محمد صلّى اللّه عليه وسلّم من الرجال علي بن أبيطالب وهو قول ابن شهاب إلاّ أنّه قال من الرجال بعد خديجة؛(1).
از سلمان، ابوذر، مقداد، خباب، جابر بن عبداللّه انصارى، ابوسعيد خدرى و زيد بن ارقم نقل شده است كه اينان على بن ابى طالب عليه السلام را نخستين مسلمان مى دانستند و او را بر ديگران برترى مى دادند. ابن اسحاق نيز معتقد است نخستين مرد مؤمن به خدا و رسولش محمد صلّى اللّه عليه وآله، على است كه همين نظر را نيز ابن شهاب زهرى پذيرفته است، الا اين كه وى مى گويد نخستين مرد مسلمان پس از خديجه سلام اللّه عليها على عليه السلام است.
1) . الإستيعاب: 3 / 1090.
ابن ابى الحديد نيز در پاسخ سؤالى درباره اين كه چرا اميرالمؤمنين عليه السلام خود را نخستين مسلمان معرفى نمود، در حالى كه گروهى از مردم بر اين باورند كه ابوبكر پيشگام بوده و گروهى ديگر زيد بن حارثه را پيش قدم مى دانند؟ اين چنين پاسخ داده است:
والجواب: إنّ أكثر أهل الحديث وأكثر المحققين من أهل السيرة رووا أنّه عليه السلام أوّل من أسلم؛(1).
پاسخ آن است كه بيشتر محدثان و محققان سيره نويس روايت كرده اند كه على عليه السلام نخستين مسلمان است.
وى كه از علماى اهل سنت در قرن هشتم است، چنين مى نويسد:
أوّل ذكر آمن باللّه ورسوله علي بن أبيطالب وهذه منقبة لا نظير لوجهها النضير في المناقب. أسلم وهو ابن عشر سنين؛(2).
نخستين مردى كه به خدا و رسولش ايمان آورد، على بن ابى طالب است. پيشگامى او در ايمان، منقبتى است كه براى چهره درخشان او همانندى ندارد. او اسلام آورد، در حالى كه ده ساله بود.
وى كه از عالمان بزرگ سده نهم اهل سنت است، در اين باره مى نويسد:
وما ذكرنا أنّه الصحيح من أنّ عليا أوّل ذكر أسلم، هو قول أكثر الصحابة أبيذر وسلمان الفارسي وخباب بن الأرت وخزيمة بن ثابت وزيد بن أرقم وأبيأيوب الأنصارى والمقداد بن الأسود ويعلى بن مرة وجابر بن عبداللّه وأبيسعيد الخدري وأنس بن مالك وعفيف الكندي؛(1).
صحيح آن است كه على نخستين مردى است كه اسلام آورد و اين نظر بيشتر صحابه رسول خدا، از جمله ابوذر، سلمان، خباب بن ارت، خزيمه بن ثابت، زيد بن ارقم، ابوايوب انصارى، مقداد بن اسود، يعلى بن مره، جابر بن عبداللّه ، ابوسعيد خدرى، انس بن مالك و عفيف كندى است.
بدرالدين عينى حنفى كه از شارحان مشهور صحيح بخارى است. وى گفته «اول من اسلم» بودن على بن ابى طالب عليه السلام را بر ديگر گفته ها ترجيح داده است. عينى مى نويسد:
علي بن أبيطالب بن عبد المطلب بن هاشم الهاشمي؛ ابن عم رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وزوج ابنته، من السابقين الأولين. والمرجح أنّه أوّل من أسلم وهو أحد العشرة؛(2).
على بن ابى طالب بن عبد المطلب بن هاشم هاشمى، پسر عموى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، شوهر دخترش و از پيشگامان نخستين است. قول مرجح آن است كه او نخستين مسلمان و يكى از عشره مبشره است.
على بن برهان الدين حلبى، از سيره نگاران معروف اهل سنت است. وى نيز در اين باره مى نويسد:
وقول بعض الحفاظ إنّ أبابكر رضي اللّه تعالى عنه أوّل الناس إسلاماً هو المشهور عند الجمهور من أهل السنة لا ينافي ما تقدم من أنّ علياً أوّل الناس إسلاماً بعد خديجة، ثم مولاه زيد بن حارثة؛ لأنّ المراد أول رجل بالغ ليس من الموالى أسلم أبوبكر؛(1).
قول برخى از حافظان حديث بر اين كه ابوبكر نخستين مسلمان است، مشهور نزد اهل سنت بوده و منافاتى با اين گفته ندارد كه على عليه السلام نخستين مسلمان پس از خديجه است و پس از آن زيد بن حارثه؛ چرا كه مراد اين است كه ابوبكر نخستين بالغى بوده كه اسلام آورده است.
وى در اين گفتار درصدد رفع تناقض بر آمده است و «اول من اسلم» بودن ابوبكر را نظر جمهور اهل سنت دانسته و نظر مقابل را به اسلام نخستين اميرالمؤمنين عليه السلام پس از خديجه اختصاص داده است. سخن قابل استفاده وى در اين گفتار، اعتراف وى به اول من اسلم بودن اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ اما اين ادعا كه ابوبكر به نظر جمهور اهل سنت اول من اسلم است را با گفتارى دقيق به نقد خواهيم كشيد كه در ادامه به اين مدعا مى پردازيم.
با رجوع به احاديث و گفتار و اعترافات عالمان بزرگ اهل سنت، مى توان به
1) . السيرة الحلبيّة: 1 / 444.
بطلان اين مدعا كه اوّل من اسلم ابوبكر است دست يافت. در اين گونه روايات معتبر و اعترافات، نه تنها از ابوبكر به عنوان نخستين فرد مسلمان يا نمازگزار ياد نمى شود، بلكه با الفاظى صريح، پيشگامى او را نفى كرده و با آن مخالفت مى كنند.
در اين ميان سخنانى از صحابه، تابعان و عالمان برجسته اهل سنت در دست است كه همگى بر يك نكته واحد تأكيد و تصريح نموده اند كه آن نفى تقدم اسلام ابوبكر است كه در ذيل به برخى از اين روايات اشاره و بررسى آنها مى پردازيم.
ابن عساكر دمشقى با سند معتبر، از سعد ابى وقاص روايت كرده است كه در پاسخ به اين پرسش كه آيا ابوبكر نخستين مسلمان بوده است؟ گفت: نه، بلكه پيش از او چندين نفر ديگر مسلمان شده بودند. ابن عساكر مى نويسد:
أخبرنا أبوالقاسم زاهر بن طاهر، أنا أبوعبدالرحمن بن علي بن محمد بن موسى، أنا أبوالعباس محمد بن أحمد بن محمد السليطي، ثنا أبوحامد بن الشرقي، نا أحمد بن حفص، حدثني أبي، حدثني إبراهيم بن طهمان، عن الحجاج، عن قتادة، عن سالم بن أبيالجعد، حدثني محمد بن سعد بن مالك أنّه قال لأبيه سعد: أ كان أبوبكر الصديق أولكم إسلاماً؟ قال: لا! ولكن أسلم قبله أكثر من خمس(1)(2).
ابوالقاسم زاهر بن طاهر به سند خود از محمد بن سعد نقل مى كند كه به پدرش گفت: آيا ابوبكر نخستين مسلمان است؟ گفت خير، پيش از وى بيش از پنج نفر اسلام آورده اند.
جلال الدين سيوطى اين روايت را در تاريخ خلفا آورده و سند آن را نيكو دانسته است. وى مى نويسد:
وأخرج ابن عساكر بسند جيّد، عن محمد بن سعد بن أبيوقاص أنّه قال لأبيه سعد: أكان ابوبكر الصديق أولكم إسلاماً؟ قال: لا ...؛(1).
ابن عساكر با سند نيكو از محمد بن سعد بن ابى وقاص نقل كرده است كه وى از پدرش سعد سؤال كرد: آيا ابوبكر نخستين مسلمان است؟ گفت خير ... .
بنابراين طبق اين روايت، ابوبكر به يقين نخستين مسلمان نبوده است و قبل از وى نيز كسانى ديگر اسلام آورده بوده اند.
همين مضمون در روايت ديگرى از سوى طبرى نقل شده است. وى مى نويسد:
حدثنا ابن حميد، قال: حدثنا كنانة بن جبلة، عن إبراهيم بن طهمان، عن الحجاج بن الحجاج، عن قتادة، عن سالم بن أبيالجعد، عن محمد بن سعد، قال: قلت لأبي أكان أبوبكر أولكم إسلاماً؟ فقال لا، ولقد أسلم قبله أكثر من خمسين، ولكن كان أفضلنا إسلاماً؛(2).
ابن حميد به سند خود از محمد بن سعد نقل مى كند كه از پدرش درباره تقدم اسلام ابوبكر پرسيد و سعد در پاسخ گفت: خير، بلكه قبل از او پنجاه نفر اسلام آورده بودند.
ابن كثير دمشقى در برخى كتب خود، پس از آن كه مضمون اين روايت را با مذاق خود سازگار نديده است، مى نويسد:
فانه حديث منكر اسنادا ومتنا؛(1).
اين روايت از نظر سند و متن منكر و ناشناخته است! سيوطى، حلبى و ابن حجر هيتمى، به توجيه روايت طبرى از سوى ابن كثير اشاره كرده، مى نويسند:
قال ابن كثير: والظاهر أنّ أهل بيته صلّى اللّه عليه وسلّم آمنوا قبل كلّ أحد، زوجته خديجة، ومولاه زيد، وزوجة زيد أم أيمن، وعلي، وورقة انتهى؛(2).
ابن كثير گفته است: ظاهر اين است كه اهل بيت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، حضرت خديجه، غلامش زيد، ام ايمن همسر زيد، على عليه السلام و ورقه پيش از همه ايمان آورده اند.
ابن حجر هيتمى نيز پس از نقل كلام ابن كثير، سخن او را موافق روايت محمد بن سعد دانسته و مى گويد:
ويؤيده ما صحّ عن سعد بن أبيوقاص أنّه أسلم قبله أكثر من خمسة؛(3).
اين سخن ابن كثير را روايت سعد بن ابى وقاص كه گفته است قبل از ابوبكر، پنج تن ديگر اسلام آورده بودند، تأييد مى كند.
بنابراين مى توان مدعى شد كه علت مخالفت ابن كثير با روايت طبرى، به جهت وجود واژه «خمسين» است. البته بايد توجه داشت كه هم دلالت اين حديث روشن و اسلام ابوبكر را پس از پنجاه نفر گزارش مى كند و هم سند آن صحيح است كه در مباحث پيش رو به آن مى پردازيم.
به هر روى، ابن كثير ابوبكر را نخستين مسلمان به شمار نياورده است و براى نفى اول من اسلم بودن وى كافى است.
لالكائى كه در زمره عالمان بزرگ و متقدم اهل سنت است، روايتى را از عايشه نقل كرده است كه بسيارى از عالمان اهل سنت به مضمون آن ملتزم شده و آن را به عنوان عقيده اهل سنت مطرح نموده اند. در اين روايت، عايشه معترف است كه پدرش چهارمين فردى بوده كه اسلام آورده است. در همين باره آمده است:
أنا محمد بن عبدالرحمن، قال: نا أحمد بن سليمان الطوسي، قال: نا الزبير بن بكار، قال: نا أحمد بن محمد الأسدي، عن محمد بن عبداللّه الهاشمي، عن أبيعبدالرحمن الأزدي، قال: لمّا انقضى الجمل قامت عائشة رضي اللّه عنها فتكلمت فقالت: أيّها الناس، إنّ لي عليكم حرمة الأمومة وحقّ الموعظة لا يتهمني إلا من عصى ربّه، قبض رسول اللّه بين سحري ونحري، وأنا إحدى نسائه في الجنة ادّخرني ربّي، وخصّني من كلّ بضاعة،
وبي ميز مؤمنكم من منافقكم، وبي رخص لكم في صعيد الاقراء، وأبيرابع أربعة من المسلمين؛(1).
محمد بن عبدالرحمان به سند خود از ابوعبدالرحمان ازدى نقل مى كند كه گفت: پس از جنگ جمل، عايشه برخاست و گفت: اى مردم، من بر شما حق مادرى و موعظه دارم! مرا متهم نمى كند مگر كسى كه معصيت پروردگارش را كند. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در حالى كه سرش ميان سينه و گلوى من قرار داشت از دنيا رفت و من يكى از همسران ايشان در بهشتم. خدا مرا براى او نگاه داشته است و به واسطه من، مؤمن را از منافق شما جدا مى سازد و به واسطه من بود كه به شما رخصت تيمم بر خاك و زمين بى آب و علف [كوير خشك] داده شد و پدرم چهارمين نفر از چهار نفر مسلمان پيشگام بود.
چنين اعترافى از عايشه، دقيقاً نخستين مسلمان بودن ابوبكر را نفى مى كند و اين همان مدعايى است كه در اين بخش در پى آن هستيم.
محمد بن حنفيه كه از فرزندان اميرمؤمنان عليه السلام بوده و در زمره تابعان جاى مى گيرد، در روايتى كه با سند صحيح از وى نقل شده است، اذعان مى دارد كه ابوبكر هرگز نخستين فرد مسلمان نبوده است. ابن ابى شيبه روايت ابن حنفيه را اين گونه نقل كرده است:
حدثنا ابن إدريس عن أبيمالك الأشجعي، عن سالم قال: قلت
1) . شرح أصول إعتقاد أهل السنّة: 7 / 1383؛ كنز العمّال: 12 / 499 / ش 35658؛ تاريخ مدينة دمشق: 30 / 390؛ بلاغات النساء: 12.
لإبن الحنفية: ابوبكر كان أوّل القوم إسلاما؟ قال: لا؛(1).
عبداللّه بن ادريس به سند خود از سالم نقل مى كند كه گفت: به محمد بن حنفيه گفتم: آيا ابوبكر نخستين مسلمان بود؟ او پاسخ داد: نه.
بررسى اسناد روايات نافى تقدم اسلام ابى بكر پس از نقل رواياتى كه در باب نفى تقدم اسلام ابوبكر گذشت، لازم است به بررسى سندى برخى از اين روايات بپردازيم. در آغاز به بررسى روايت طبرى مى پردازيم كه اعتبار آن از سوى ابن كثير مورد انكار قرار گرفته بود.
نخستين راوى در اين سند، محمد بن حميد است. وى در زمره رجال ابوداوود، ترمذى و ابن ماجه (سه كتاب از صحاح شش گانه اهل سنت است) بوده و از سوى گروهى از عالمان رجالى اهل سنت توثيق شده است. ذهبى درباره وى مى نويسد:
محمد بن حميد الرازي الحافظ، عن يعقوب القمي وجرير. وعنه أبوداود والترمذي وابن ماجة وابن جرير والبغوي. وثّقه جماعة؛(2).
حافظ محمد بن حميد رازى، از يعقوب قمى و جرير روايت كرده است و ابوداوود، ترمذى، ابن ماجه، ابن جرير و بغوى نيز به نقل احاديث وى مبادرت كرده اند و گروهى وى را ثقه و مورد اعتماد مى دانند.
ابوحاتم رازى نيز به نقل از يحيى بن معين، وى را به بهترين وجه توثيق كرده و مى نويسد:
محمد بن حميد الرازي أبوعبداللّه ... سئل يحيى بن معين عن محمد بن حميد الرازي فقال: ثقة ليس به بأس. رازي كيس. حدثنا عبدالرحمن، نا علي بن الحسين بن الجنيد قال: سمعت يحيى بن معين يقول: ابن حميد ثقة؛(1).
ابوعبداللّه محمد بن حميد رازى، از يحيى بن معين درباره وى سؤال شد كه در پاسخ گفت: وى ثقه است و مشكلى در او نيست. رازى فرد زيركى است. عبدالرحمان از على بن حسين بن جنيد نقل مى كند كه گفت: شنيدم از يحيى بن معين كه مى گفت: ابن حميد ثقه است.
راوى ديگر در اين طريق، كنانه بن جبله است. اين راوى نيز از نظر ابوحاتم رازى مورد قبول و احاديث او حسن دانسته شده است. ابوحاتم درباره وى و رواياتش مى نويسد:
كنانة بن جبلة الهروى سكن هراة ... نا عبدالرحمن قال: سألت أبي عنه فقال: محلّه الصدق يكتب حديثه حسن الحديث؛(2).
درباره كنانه از پدرم سؤال كردم، گفت: جايگاه او صدق و راستى است. رواياتش نوشته مى شود و روايتش حسن است.
ابن حجر عسقلانى نيز همين سخن ابوحاتم را در تأييد اين راوى آورده است.(3).
راوى سوم اين سند، ابراهيم بن طهمان است. اين راوى نيز به مانند ديگر راويان سند، ثقه و مورد اعتماد است. ذهبى درباره اين راوى مى نويسد:
إبراهيم بن طهمان أبوسعيد الخراساني من أئمة الإسلام ... وثقه أحمد وأبوحاتم؛(1).
ابوسعيد ابراهيم بن طهمان خراسانى از پيشوايان اسلام است ... او را احمد بن حنبل و ابوحاتم توثيق كرده اند.
ذهبى در جاى ديگر مى نويسد:
إبراهيم بن طهمان ثقة متقن من رجال الصحيحين؛(2).
ابراهيم بن طهمان ثقه، مورد اعتماد و از راويان صحيحين است.
ابن حجر عسقلانى نيز او را ثقه دانسته است. وى مى نويسد:
إبراهيم بن طهمان الخراساني، أبوسعيد، سكن نيسابور ثم مكّة، ثقة؛(3).
ابوسعيد ابراهيم بن طهمان خراسانى. وى ساكن نيشابور بود و پس از آن ساكن مكه شد. وى ثقه است.
اين شخص از راويان صحيح بخارى است كه بى نياز از توثيق است؛ ليكن عجلى وى را توثيق كرده و مى نويسد:
الحجّاج بن الحجّاج؛ مدني تابعي ثقة؛(1).
حجّاج بن حجّاج اهل مدينه و از تابعان و ثقه و مورد اعتماد است.
شمس الدين سخاوى نيز او را به تبع عجلى توثيق كرده است.(2).
قتاده قتاده نيز از جمله روايان بخارى است كه طبق مبناى عالمان رجالى اهل سنت، تمامى رجال بخارى ثقه و تمام روايات آن صحيح السند مى باشد؛ از اين رو بى نياز از توثيق خاص است؛ با اين وجود، ابن حجر وى را اين گونه معرفى مى كند:
قتادة بن دعامة بن قتادة السدوسي أبوالخطاب البصري ثقة ثبت؛(3).
ابوالخطاب قتادة بن دعامة بن سدوسى بصرى ثقه و ثبت است.
و در كتاب ديگرش، وى را يكى از پيشوايان و عالمان حافظ حديث معرفى كرده، مى نويسد:
قتادة بن دعامة بن قتادة السدوسي، أبوالخطاب البصري الأكمه، أحد الأئمة الأعلام الحافظ؛(4).
ابوالخطاب قتادة بن دعامة بن قتادة سدوسى بصرى ... يكى از پيشوايان شناخته شده و حافظ حديث است.
اين شخص نيز همچون دو راوى پيشين، از راويان صحيح بخارى است. نام وى رافع اشجعى است كه از روايت كنندگان قتاده بوده و كلاباذى وى را اين گونه معرفى كرده است:
سالم بن أبيالجعد واسمه رافع الأشجعي ... روى عنه قتادة وعمرو بن مرة ومنصور؛(1).
سالم بن ابى جعد. نام وى رافع اشجعى است ... قتاده، عمرو بن مره و منصور از او روايت كرده اند.
ذهبى در كتب مختلف خويش وى را توثيق كرده است. ذهبى در سير اعلام النبلاء مى نويسد:
سالم بن أبيالجعد رافع الأشجعي الغطفاني ... كوفي، الفقيه، أحد الثقات؛(2).
سالم بن ابى جعد رافع اشجعى غطفانى ... اهل كوفه، فقيه و يكى از ثقات مورد اعتماد است.
وى در كاشف نيز مى نويسد:
سالم بن أبيالجعد ... توفي سنة مائة، ثقة؛(3).
سالم بن ابى جعد ... در سال 100 هجرى از دنيا رفت و ثقه بود.
ابن حبّان نيز نام وى را در كتاب ثقات خود آورده است.(1).
آخرين راوى محمد بن سعد است. وى نيز از سوى عالمان رجالى اهل سنت توثيق شده است. از جمله اين عالمان ابن حجر است كه به توثيق وى تصريح كرده، مى نويسد:
محمد بن سعد بن أبيوقاص الزهري، أبوالقاسم المدني، نزيل الكوفة، كان يلقب ظلّ الشيطان لقصره، ثقة، من الثالثة، قتله الحجاج بعد الثمانين؛(2).
ابوالقاسم محمد بن سعد بن ابى وقاص زهرى مدنى، ساكن كوفه بود كه به جهت كوتاهى قامتش، سايه شيطان لقب گرفته بود. او ثقه است و حجاج پس از سال 80 هجرى او را به قتل رسانيد.
ذهبى نيز وى را پيشوا و ثقه دانسته، مى نويسد:
محمد بن سعد بن أبيوقاص مالك الإمام الثقة أبوالقاسم القرشي الزهري المدني؛(3).
ابوالقاسم محمد بن سعد بن ابى وقاص بن مالك قرشى زهرى مدنى ثقه است.
با توجه به بررسى صورت گرفته در سند اين حديث، روايت بر خلاف ادعاى ابن كثير صحيح و قابل استناد است.
با تصحيح روايت ابن عساكر توسط سيوطى و نيز بررسى سند روايت كه پيش از
اين انجام گرفت، واضح گرديد كه ابوبكر نخستين مسلمان نبوده است.
پس از اثبات تقدم اسلام اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر صحابه كه از طريق روايات معتبر و صحيح اهل سنت به دست آمد، مناسب است كه هنگامه اسلام ابوبكر، بر اساس منابع و نظر تاريخنگاران اهل سنت نيز مورد واكاوى قرار گيرد تا در اين رهگذر، تأييد ديگرى باشد بر بطلان نظريه تقدم اسلام ابوبكر بر ديگر صحابه.
در روايتى به نقل از بلاذرى آمده است كه ابوبكر قبل از پذيرش اسلام، قصد سفر به طائف را داشته است. آنگاه كه حارث بن صخر بر او وارد شد و ماجراى بعثت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را با وى در ميان گذاشت، ابوبكر به نزد پيامبر آمده و اسلام آورد. بلاذرى مى نويسد:
أبوالحسن علي بن محمد المدائني، عن عيسى بن يزيد، عن شرحبيل بن سعد قال: قال ابوبكر: بينا أنا في منزلي بمكة وأنا أريد الطائف، وحكيم بن حزام إذ دخل على الحارث بن صخر، فتحدث ودخل حكيم بن حزام فقال له الحارث: يا أباخالد، زعم نساؤنا أنّ عمتك خديجة تزعم أن زوجها رسول اللّه ، فأنكر ذلك حكيم، ودعوت لهما بطعام من سفرة أمرت باتخاذها لسفرنا، فأكلا وانصرف الحارث فقلت لحكيم: واللّه ، ما رأيت في وجهك إنكار ما قال لك في عمتك، فقال حكيم: واللّه لقد أنكرنا حالها وحال زوجها، ولقد أخبرتني صاحبتي أنّها تسبّ الأوثان وما ترى زوجها يقرب
الأوثان، قال ابوبكر: فلمّا أبردت، خرجت أريد النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، فابتدأت فذكرت موضعه من قومه وما نشأ عليه، وقلت: هذا أمر عظيم لا يقارك قومك عليه، قال: يا أبابكر ألا أذكر شيئاً إن رضيته قلته وإن كرهته كتمته؟ قلت: هذا أدنى مالك عندي، فقرأ علي قرآناً وحدثني ببداء أمره، فقلت: أشهد أنك صادق وأن ما دعوت إليه حق، وأنّ هذا كلام اللّه وسمعتني خديجة فخرجت وعليها خمار أحمر فقالت: الحمد للّه الذي هداك يا بن أبيقحافة؛(1).
على بن محمد مدائنى به سند خود از ابوبكر نقل مى كند كه گفت: زمانى من در منزل خود در مكه بودم و قصد داشتم كه به همراه حكيم بن حزام به طائف مسافرت كنم. در اين هنگام حارث بن صخر بر من وارد شد و با من به سخن پرداخت. در همين حال حكيم آمد و حارث به او گفت: اى ابوخالد، زنان ما بر اين باورند كه عمه تو خديجه گمان مى كند شوهرش پيامبر خداست. حكيم اين سخن را انكار كرد. پس آنها را دعوت به خوردن از غذايى نمودم كه براى سفر آماده كرده بودم. آنان خوردند و حارث از خانه خارج شد. در اين هنگام من به حكيم گفتم: به خدا سوگند، در تو انكار اين خبر را نمى بينم. حكيم گفت: به خدا قسم كه احوال خديجه و شوهرش ما را نگران ساخته. همسرم به من خبر داد كه خديجه به بت ها ناسزا مى گويد و شوهرش نزد بت ها نمى رود. ابوبكر مى گويد: وقتى هوا خنك شد، نزد پيامبر آمدم و از موضع ايشان سخن گفتم و از وضعى كه بر عليه ايشان بود حرف زدم و گفتم:
1) . أنساب الأشراف: 10 / 54 - 55.
اين امر، موضوع بزرگ و مهمى است كه قبيله ات قرار بر آن را از تو برنمى تابد و تو را رها نمى كند. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى ابوبكر، آيا نمى خواهى سخنى با تو بگويم كه اگر خواستى قبول كن و اگر نخواستى آن را مخفى بدارى؟». گفتم: اين كم ترين كارى است مى توانم براى تو انجام دهم. پس پيامبر خدا برايم قرآن تلاوت كرد و از شروع نبوتش به من گفت. من گفتم: شهادت مى دهم كه تو راست گو هستى و آنچه را كه به آن دعوت مى كنى حق است و اين كلام خداوند است. اين سخن مرا خديجه شنيد، در حالى كه سرپوشى قرمز بر سر داشت، گفت: سپاس خدايى را كه تو را هدايت نمود.
ابن اثير، ابن حجر هيتمى، ابن عساكر و حلبى نيز در روايتى ديگر آورده اند كه ابوبكر پيش از بعثت، در مسافرتى كه به يمن داشته است، با دانشمندى از اهل اَزْد ملاقات نموده و از او خبر برانگيخته شدن پيامبرى در ميان مردم را شنيده است. اصل ماجراى ملاقات ابوبكر با آن مرد ازدى طولانى است؛ اما شاهد سخن آنجايى است كه ابوبكر معترف است آنگاه كه به مكه بازمى گردد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مبعوث شده است. ابوبكر مى گويد:
فقدمت مكة وقد بعث النبي، فجاءَني عقبة بن أبيمعيط وشيبه وربيعة وأبوجهل وأبوالبختري وصناديد قريش، فقلت لهم: هل نابتكم نائبة أو ظهر فيكم أمر؟ قالوا: يا أبابكر! أعظم الخطب. يتيم أبيطالب يزعم أنه نبي ولولا أنت ما انتظرنا به، فإذ قد جئت فأنت الغاية والكفاية. قال أبوبكر: فصرفتهم على أحسن مسّ، وسألت عن النبي، فقيل: في منزل خديجة،
فقرعت عليه الباب، فخرج إلي، فقلت: يا محمد! فقدت من منازل أهلك وتركت دين آبائك وأجدادك؟ قال: «يا أبابكر، إنّى رسولُ اللّه إليك وإلى الناس كلِّهم، فآمِنْ باللّه »، فقلت: ما دليلك على ذلك؟ قال: الشيخ الذي لقيت باليمن. قلت: وكم من شيخ لقيت باليمن؟ قال: الشيخ الذي أفادك الأبيات. قلت: ومن خبرك بهذا يا حبيبي؟ قال: الملك المعظم الذي يأتي الأنبياء قبلي. قلت: مد يدك، فأنا أشهد أن لا إله إلا اللّه وأنّك رسول اللّه ؛(1).
به مكه وارد شدم، در حالى كه پيامبر مبعوث شده بود. در اين هنگام، عقبة بن ابى معيط، شيبه، ربيعه، ابوجهل، ابوالبخترى و ديگر بزرگان قريش نزد من آمدند. از آنان پرسيدم: مگر براى شما مشكل و گرفتارى پيش آمده و يا در ميان شما اتفاقى رخ داده است كه همگى نزد من آمده ايد؟ آنها پاسخ گفتند: اى ابوبكر، كلام و حرف ما بسيار مهم است. يتيم ابوطالب گمان مى كند كه پيامبر خداست! اى ابوبكر، اگر تو نبودى، هرگز به او مهلت نمى داديم و او را مى كشتيم. پس حال كه نزد ما آمدى، تصميم نهايى با تو است كه همان ما را بس است. سپس ابوبكر مى گويد: آنها را از كارشان براى تصميم بهترى منصرف كردم و جوياى مكان پيامبر شدم. گفتند: وى در خانه خديجه است. پس در را كوبيدم تا پيامبر از خانه خارج شد. به او گفتم: اى محمد، چرا جايگاه و موقعيت اجتماعى و خانوادگى خود را گم كرده و دين پدران و نياكان خود را رها نموده اى؟ پيامبر پاسخ داد: «اى ابوبكر، من فرستاده خدا به سوى تو و تمامى مردم هستم؛ از اين رو به خدا ايمان بياور». ابوبكر مى گويد: از او
1) . أسد الغابة: 3 / 208؛ تاريخ مدينة دمشق: 30 / 33؛ الصواعق المحرقة: 248؛ السيرة الحلبيّة: 1 / 444.
پرسيدم: به چه دليل تو پيامبر خدا هستى و چگونه ادعاى خود را ثابت مى كنى؟ پيامبر پاسخ داد: به نشانه همان شيخ كه او را در يمن ملاقات نمودى! گفتم: چه بسيارند شيوخى كه من در يمن با آنها ملاقات كردم كدامين آنها را مى گويى؟ پيامبر پاسخ داد: همان شيخ كه آن ابيات شعر را به تو آموخت. پس سؤال كردم: اى حبيب من، چه كسى تو را از ماجراى من و شيخ يمنى آگاه ساخته است؟ پيامبر فرمود: همان پادشاه بزرگ عالم و خدايى كه پيامبران پيشين را بر انگيخت. پس به پيامبر گفتم دستت را براى ايمان آوردن به سوى من دراز كن كه من گواهى مى دهم هيچ خدايى جز خداى يگانه نيست و همانا كه تو پيامبر فرستاده اويى.
همچنين ابوهلال عسكرى در اوائل، در همين باره مى نويسد:
قال ابوبكر: فلمّا قدمت مكة استبشروا فظنوا أنهم فتح عليهم بقدومي فتح، واجتمعوا إلي وشكوا أباطالب وقالوا: لولا تعرضه دونه لمّا انتظرنا به. قلت: ومن تبعه على مخالفة دينهم؟ قالوا: بنو أبيطالب؛(1).
ابوبكر گفته است: هنگامى كه وارد مكه شدم، مردم ورود مرا مژده و بشارت دادند! آنها گمان مى كردند كه با آمدن من پيروزى و موفقيت نصيب ايشان شده است؛ از اين رو نزد من جمع شده و از ابوطالب شكايت كرده و گفتند: اگر حمايت ابوطالب از برادرزاده اش نبود، هرگز به او مهلت زنده ماندن نمى داديم. به ايشان گفتم: چه كسانى در مخالفت با دين ما از او پيروى كرده اند؟ پاسخ دادند: فرزندان ابوطالب.
آنچه از صريح اين روايت برمى آيد، حمايت ابوطالب و فرزندان وى از رسول
1) . الأوائل: 133.
خداست. بنابر نقل مورخان، حضرت ابوطالب عليه السلام داراى چهار پسر با نام هاى طالب، عقيل، جعفر و على عليه السلام بوده است. بنابر اين، از مجموع شمار فرزندان ابوطالب و خود ايشان، به علاوه حضرت خديجه كبرا و زيد فرزند خوانده پيامبر اكرم كه در مجموع هفت نفر مى شوند، واضح مى شود كه اين تعداد همگى پيش از ابوبكر ايمان آورده اند. به اين ترتيب و بر اساس اين فراز تاريخى، مى توان ادعاى «اول من اسلم» بودن ابوبكر را باطل دانست.
نكته قابل توجه ديگر آن است كه ابوهلال عسكرى در ادامه اين روايت مى نويسد:
وهذا يدلّ على أنّ عليا عليه السلام إذ ذاك بالغ، ولو كان صبيا صغيرا لمّا اعتد به تابعا؛(1).
اين مطلب [حمايت فرزندان ابوطالب از پيامبر] بر اين موضوع دلالت مى كند كه على عليه السلام در روز اسلام آوردن ابوبكر بالغ بوده است؛ چرا كه اگر صغير و نابالغ بوده، اعتنايى به پيروى و حمايت او از پيامبر نمى شده است.
گرچه اين روايت مسلمان شدن ابوبكر را در همان روزهاى آغازين اثبات مى نمايد؛ اما از سويى به اين نكته مهم اشاره دارد كه ابوبكر زمانى اسلام آورده كه دعوت و رسالت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله علنى و آشكار شده است، به گونه اى كه جناب ام المؤمنين خديجه كبرا سلام اللّه عليها آشكارا به بت ها ناسزا مى گفته است و آوازه رسالت پيامبر، حتى به يمن نيز رسيده است. بنابراين، بديهى است كه اسلام ابوبكر پس از پايان سه سال دعوت و رسالت مخفيانه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بوده است نه در آغاز بعثت.
1) . همان.
سخن برخى از مورخان و سيره نويسان، از مهمترين منابع تاريخى اهل سنت به دست داده شد تا از منظر تاريخى صِرف نيز، دليل محكمى بر نفى تقدم اسلام ابوبكر ارائه شود كه به نوبه خود، تأييد محتواى مجموع روايات معتبرى است كه پيش از اين در راستاى نفى تقدم اسلام ابوبكر ذكر كرديم.
پس از بررسى اسلام اميرالمؤمنين عليه السلام، در ادامه به رواياتى خواهيم پرداخت كه در آن به «اول من آمن» بودن آن حضرت تصريح دارد. اين گونه روايات به مانند روايات «اول من اسلم» از سوى بسيارى از صحابه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به دست رسيده است كه از آن جمله مى توان به افراد زير اشاره نمود.
1 . عبداللّه بن عباس؛.
2 . سعد بن ابى وقاص؛.
3 . ابوسعيد خدرى؛.
4 . سلمان فارسى؛.
5 . ابوذر غفارى؛.
6 . مقداد بن اسود؛.
7 . معاذ بن جبل؛.
8 . عمر بن خطاب؛.
9 . عبداللّه بن مسعود؛.
10 . عمرو بن حمق خزاعى؛.
11 . معاويه بن ابى سفيان.
از جمله صحابه اى كه به اول من آمن بودن اميرالمؤمنين عليه السلام تصريح كرده ابن عباس است. عبدالرزاق صنعانى و به تبع او طبرانى در اين باره آورده اند:
حدثنا إسحاق بن إبراهيم الدبري، عن عبدالرزاق، وحدثنا علي بن عبدالعزيز، ثنا أبوحذيفة موسى بن مسعود، كلاهما، عن عكرمة بن عمار، ثنا أبوزميل الحنفي، ثنا عبداللّه بن عباس، قال: لمّا اعتزلت حروراء وكانوا في دار على حدتهم، قلت لعلي: يا أميرالمؤمنين، أبرد عن الصلاة لعلي آتى هؤلاء القوم فأكلّمهم، قال: فإنّي أتخوفهم عليك، قلت: كلاّ إن شاء اللّه تعالى، قال: فلبست أحسن ما أقدر عليه من هذه اليمانية ... فقالوا مرحبا بك يا ابن عباس! ما جاء بك؟ قلت: جئت أحدثكم عن أصحاب رسول صلّى اللّه عليه وسلّم، عليهم نزل الوحي، وهم أعلم بتأويله، فقال بعضهم: لا تحدّثوه، وقال بعضهم: لنحدّثنه، قال: قلت: أخبروني ما تنقمون على ابن عم رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وختنه، وأوّل من آمن به؛(1).
اسحاق بن ابراهيم دبرى به سند خود از عبداللّه بن عباس روايت كرده است كه گفت: هنگامى كه خوارج از حضرت على عليه السلام كناره گيرى كردند، در بيابانى گرد آمدند. به اميرالمؤمنين عليه السلام پيشنهاد كردم مدتى كوتاه خواندن نماز را به تأخير اندازيد تا من با اين گروه كه از شما كناره گرفته اند گفتگو نمايم. اميرالمؤمنين عليه السلام پيشنهاد مرا پذيرفت. در اين هنگام بهترين جامه هاى يمانى ام را پوشيدم
1) . المصنّف: 10 / 158؛ المعجم الكبير: 10 / 257.
و به ملاقات آنها رفتم ... آنها گفتند: مرحبا اى ابن عباس! چه شده كه به اينجا آمده اى؟ گفتم: آمده ام تا از اصحاب پيامبر خدا با شما سخن بگويم كه وقتى وحى نازل مى شد، داناترين شخص به تأويل او بود. برخى از آنها گفتند: از اين باره سخن نگو و برخى نيز گفتند بايد سخن بگويى. گفتم: چرا از على عليه السلام كه پسرعموى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و داماد او است كناره گرفته ايد؟ با اين كه او نخستين كسى است كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ايمان آورده است؟ اين روايت از سوى نورالدين هيثمى تصحيح شده است. هيثمى پس از نقل روايت مى نويسد:
رواه الطبراني وأحمد ببعضه ورجالهما رجال الصحيح؛(1).
طبرانى تمام روايت و احمد بن حنبل قسمتى از آن را نقل كرده اند و اسناد روايت هر دو، داراى راويان صحيح بخارى هستند.
زيلعى حنفى نيز با عبارات ذيل به اعتبار روايت حكم كرده است. وى مى نويسد:
ومن طريق عبدالرزاق رواه الطبراني في معجمه، ورواه الحاكم في المستدرك، وقال فيه: وكانوا ستة آلاف، فرجع منهم ألفان، وبقي سائرهم، قتلوا على الضلالة، وقال: صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه؛(2).
اين حديث را طبرانى در معجم [الكبير] و حاكم نيشابورى در مستدرك از طريق عبدالرزاق نقل كرده و گفته است در آن ماجرا، تعداد خوارج شش هزار نفر بوده اند كه پس از كلام ابن عباس، دو هزار نفر از آنان بازگشتند و باقى مانده ها بر گمراهى
كشته شدند. سپس حاكم مى گويد: اين حديث بنابر شرط مسلم صحيح است؛ ولى مسلم و بخارى آن را نقل نكرده اند.
در روايت ديگرى كه از ابن عباس نقل شده، چنين آمده است:
أبوعثمان قاضي الري، عن الأعمش، عن سعيد بن جبير، قال: كان عبداللّه بن عباس بمكة يحدّث على شفير زمزم ونحن عنده، فلمّا قضى حديثه قام إليه رجل فقال: يا ابن عباس، إنّي امرؤ من أهل الشام من أهل حمص، إنّهم يتبرأون من علي بن أبيطالب رضوان اللّه عليه ويلعنونه. فقال: بل لعنهم اللّه في الدنيا والآخرة وأعدّ لهم عذابا مهينا، ألِبُعد قرابته من رسول اللّه وأنّه لم يكن أوّل ذكران العالمين إيمانا باللّه ورسوله؟ وأوّل من صلّى وركع وعمل بأعمال البرّ؟ قال الشامي: إنّهم واللّه ما ينكرون قرابته وسابقته غير أنّهم يزعمون أنّه قتل الناس؛(1).
ابوعثمان قاضى رى به سند خود از سعيد بن جبير نقل مى كند كه گفت: ابن عباس در كنار زمزم در مكه سخن مى گفت و ما نزد او بوديم. هنگامى كه سخن وى به پايان رسيد، مردى برخاست و گفت: اى ابن عباس، من مردى از اهل حمص شام هستم. از مردمى هستم كه از على بن ابى طالب بيزارى جسته و او را لعن مى كنند. ابن عباس گفت: خدا آنان را در دنيا و آخرت لعنت كند و عذاب خواركننده اى را براى آنها فراهم سازد. آيا به خاطر فاصله اى كه از نظر انتساب با پيامبر و يا به خاطر اين كه او نخستين مردى بود كه به خدا و پيامبرش گرويد وى را لعن مى كنند!؟ يا او نخستين كسى بود كه نماز گزارد و ركوع كرد و به كارهاى نيك پرداخت؟ مرد شامى
1) . المحاسن والمساوئ: 1 / 38؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 10.
گفت: به خدا سوگند [اهل شام] قرابت و سابقه او را انكار نمى كنند؛ بلكه آنها مى پندارند كه على مردم را كشت! روايت ديگر ابن عباس را ابن عبدالبر نقل كرده است. وى مى نويسد:
حدثنا عبدالوارث بن سفيان، قال: حدثنا قاسم بن أصبغ، قال: حدثنا أحمد بن زهير بن حرب، قال: حدثنا الحسن بن حماد، حدثنا أبوعوانة، عن أبيبلج، عن عمرو بن ميمون، عن ابن عبّاس، قال: كان عليّ أوّل من آمن من الناس بعد خديجة؛(1).
عبدالوارث بن سفيان به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: على نخستين نفر از مردمان بود كه پس از خديجه ايمان آورد.
ابن عبدالبر در ادامه مى نويسد:
قال أبوعمر رحمه اللّه : هذا إسناد لا مطعن فيه لأحد لصحته وثقة نقلته؛(2).
أبوعمر [ابن عبداللّه ] گويد: در سند اين روايت هيچ گونه طعن وجود ندارد؛ چرا كه صحيح السند بوده و تمامى ناقلان آن ثقه هستند.
روايت ابوسعيد خدرى را ابونعيم اصفهانى در حلية الاولياء، به نقل از محمد بن مظفر آورده است. ابونعيم مى نويسد:
حدثنا محمد بن المظفر، ثنا عبداللّه بن اسحاق، ثنا إبراهيم الأنماطي، ثنا
القاسم بن معاوية الأنصاري، حدثني عصمة بن محمد، عن يحيى بن سعيد الأنصاري، عن سعيد بن المسيب، عن أبيسعيد الخدري، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعلي وضرب بين كتفيه: «يا علي، لك سبع خصال لا يحاجّك فيهنّ أحد يوم القيامة؛ أنت أوّل المؤمنين باللّه إيمانا، وأوفاهم بعهد اللّه ، أقومهم بأمر اللّه ، أرأفهم بالرعية ...»؛(1).
محمد بن مظفر به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، در حالى كه با دست بر ميان دو كتف و شانه هاى على مى زد فرمود: «اى على، براى تو هفت ويژگى است كه در قيامت هيچ كس با آن نتواند با تو محاجه كرده و بر تو برترى جويد. تو از ميان همه مؤمنان، نخستين مؤمن به خداوند، باوفاترين آنها به عهد الاهى، استوارترين نسبت به اوامر خدا، و مهربان ترين نسبت به رعيت هستى و ...».
ابونعيم اصفهانى، متقى هندى و خطيب بغدادى اين روايت را از معاذ بن جبل به اين مضمون نقل كرده اند:
حدثنا إبراهيم بن أحمد بن أبيحصين، ثنا محمد بن عبداللّه الحضرمي، ثنا خلف بن خالد العبدى البصري، ثنا بشر بن إبراهيم الأنصاري، عن ثور بن يزيد، عن خالد بن معدان، عن معاذ بن جبل، قال: قال النبي: يا علي، أخصمك بالنبوة ولا نبوة بعدي وتخصم الناس بسبع ولا يحاجك فيها أحد
1) . حلية الأولياء: 1 / 66؛ كنز العمّال: 11 / 617.
من قريش، أنت أوّلهم إيماناً باللّه وأوفاهم بعهد اللّه و ...؛(1).
ابراهيم بن احمد بن ابى حصين به سند خود از معاذ بن جبل نقل مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى على، من بر تو در نبوت برترى جويم [چرا كه نبوتى پس از من نيست] و تو بر مردم در هفت ويژگى برترى دارى كه كسى از قريش نتواند با تو در آنها برابرى كند. تو نخستين مؤمن به خدا هستى و با وفاترين مردم نسبت به عهد الاهى ...».
روايت وى را متقى هندى در كنز العمّال نقل كرده است. متقى هندى مى نويسد:
أسلم بن الفضل بن سهل، حدثنا الحسن بن عبيداللّه الإيزاري البغدادي، حدثنا إبراهيم بن سعيد الجوهري، حدثني أميرالمؤمنين المأمون، حدثني الرشيد، حدثني المهدي، حدثني المنصور، حدثني أبي، حدثني عبداللّه بن عباس، قال: سمعت عمر بن الخطاب يقول: كفّوا عن ذكر علي بن أبيطالب، فلقد رأيت رسول الله صلّى اللّه عليه وسلّم يقول فيه خصال، لأن تكن واحدة منهنّ في آل الخطاب أحبّ إليّ مما طلعت عليه الشمس: كنت أنا وأبوبكر وأبوعبيدة في نفر من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فانتهيت إلى باب ام سلمة وعلي قائم على الباب، فقلنا أردنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فقال: يخرج إليكم، فخرج رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فصرنا إليه فاتكأ على علي بن أبيطالب، ثم ضرب بيده على منكبه؛ ثم قال: «انّك
1) . حلية الأولياء: 1 / 65؛ كنز العمّال: 11 / 617؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 58.
مخاصم تخاصم أنت أوّل المؤمنين ايمانا ...»؛(1).
اسلم بن فضل بن سهل به سند خود از عبداللّه بن عباس نقل مى كند كه گفت: شنيدم وقتى گروهى نزد عمر بودند. عمر گفت: در ذكر نام على بسنده كنيد. شنيدم از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه درباره على خصلت هايى مى گفت كه اگر يكى آنها در دودمان خطاب بود، از هر چه خورشيد بر آن بتابد براى من محبوبتر است. روزى من، ابوبكر، ابوعبيده و گروهى از اصحاب به سوى منزل ام سلمه رفتيم كه على در مقابل در ايستاده بود. به او گفتيم مى خواهيم پيامبر را ببينيم. وى پاسخ داد: اكنون پيامبر صلّى اللّه عليه وآله از خانه خارج مى شود. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله خارج شده و ما به سوى ايشان راه افتاديم. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در حالى كه بر على عليه السلام تكيه كرده بود، با دست به پشت و شانه على مى زد و به او مى گفت: «اى على، با تو دشمنى مى شود؛ تو اوّل مؤمنى هستى كه ايمان آورده است ...».
گفتنى است كه اين روايت، به همين سند و با الفاظ و تعابيرى متفاوت از سوى ابن عساكر نيز روايت شده است.(2).
ذهبى، خطيب بغدادى و ديگران اين روايت را از ابن مسعود اينگونه روايت كرده اند كه:
يعقوب بن شيبة، حدثني بشر بن مهران، حدثنا شريك، عن عثمان بن المغيرة، عن زيد بن وهب، قال: قال عبداللّه : إنّ أوّل شيء علمته من أمر
رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: قدمت مكة مع عمومة لي أو أناس من قومي، نبتاع منها متاعا، وكان في بغيتنا شراء عطر، فأرشدونا على العباس، فانتهينا إليه، وهو جالس إلى زمزم، فجلسنا إليه، فبينا نحن عنده، إذ أقبل رجل من باب الصفا، أبيض، تعلوه حمرة، له وفرة جعدة، إلى أنصاف أذنيه، أشم، أقنى، أذلف، أدعج العينين، براق الثنايا، دقيق المسربة، شثن الكفين والقدمين، كث اللحية، عليه ثوبان أبيضان، كأنه القمر ليلة البدر، يمشي على يمينه غلام حسن الوجه، مراهق أو محتلم، تقفوهم امرأة قد سترت محاسنها، حتى قصد نحو الحجر، فاستلم، ثم استلم الغلام، واستلمت المرأة، ثم طاف بالبيت سبعاً، وهما يطوفان معه، ثم استقبل الركن، فرفع يده وكبر، وقام ثم ركع، ثم سجد ثم قام، فرأينا شيئا أنكرناه لم نكن نعرفه بمكة، فأقبلنا على العباس، فقلنا: يا أباالفضل، إنّ هذا الدين حدث فيكم، أو أمر لم نكن نعرفه؟ قال: أجل واللّه ما تعرفون هذا، هذا ابن أخي محمد بن عبداللّه ، والغلام علي بن أبيطالب، والمرأة خديجة بنت خويلد امرأته، أما واللّه ما على وجه الأرض أحد نعلمه يعبداللّه بهذا الدين إلا هؤلاء الثلاثة؛(1).
يعقوب بن شيبه به سند خود از ابن مسعود روايت مى كند كه گفت: نخستين چيزى كه در مورد پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله دانستم آن بود كه با پسر عموهايم يا به همراه برخى از مردم به مكه آمديم تا متاعى خريدارى كنيم ... .
آنگاه حديث عفيف را كه در روايت عبداللّه به عباس متذكر شديم نقل كرده است.
1) . سير أعلام النبلاء: 1 / 463؛ تاريخ مدينة دمشق: 33 / 67؛ كنز العمّال: 13 / 467؛ شرح نهج البلاغة: 13 / 226.
عمرو بن حمق خزاعى از ديگر صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و از دوستداران حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است. نصر بن مزاحم و برخى ديگر روايتى طولانى از وى نقل كرده اند كه حجر بن عدى و عمرو بن حمق، از معاويه برائت جسته و بر اهل شام نفرين مى كردند. اميرالمؤمنين عليه السلام اين دو صحابه بزرگوار را احضار فرموده و به آنها توصيه هايى نمودند. در بخشى از روايت آمده است كه عمرو بن حمق به امير مؤمنان عليه السلام عرضه داشت:
إنّي واللّه يا أميرالمؤمنين، ما أجبتك ولا بايعتك على قرابة بيني وبينك ولا إرادة مال تؤتينيه، ولا التماس سلطان يرفع ذكري به، ولكن أجبتك لخصال خمس: أنّك ابن عم رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وأوّل من آمن به ...؛(1).
به خدا سوگند اى اميرمؤمنان، من بر اساس قرابتى كه بين ماست با شما بيعت نكردم ... بلكه به خاطر آن پنج خصلتى است كه در تو ديدم، تو را اجابت كردم: همانا كه تو پسر عموى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و نخستين كسى هستى كه به آن حضرت ايمان آوردى ... .
ابوبكر بخارى و ديگران، سخن معاويه در اعتراف به تقدم ايمان اميرالمؤمنين عليه السلام را اين گونه نقل كرده است:
أنّ رجلاً جاء إلى معاوية رضي اللّه عنه فقال له: جئتك من عند أكذب الناس،
1) . وقعة صفين: 103.
أجبن الناس، وأبخل الناس؛ يعني علياً رضي اللّه عنه فأعطاه واكثر له، ثمّ خلا به، فقال له: ويحك! كيف قلت أكذب الناس، وهو أوّل صدّيق رسول اللّه ، واوّل من آمن باللّه ، وهو الصدّيق الأكبر، وكيف قلت: أجبن الناس؟ وقد علمت العرب أنّه ليس فيها أشجع منه؟(1).
مردى نزد معاويه آمد و به او گفت: من از نزد دروغگوترين، ترسوترين و بخيل ترين مردم؛ يعنى على آمده ام! معاويه به وى پاداش داد و سپس با او خلوت كرد و گفت: واى بر تو! چگونه على رضى اللّه عنه را دروغگوترين مردم دانستى در حالى كه او نخستين كسى است كه رسول خدا را تصديق كرد؟ و نخستن كسى است كه به خدا ايمان آورد؟ او صديق اكبر است و چگونه او را ترسوترين مردم خواندى در حالى كه عرب مى داند در ميان آنها كسى از او شجاع تر نيست؟!
تصريح به اعتبار برخى از روايات مورد بحث، ما را از بررسى سند تمامى روايات موجود بى نياز مى كند؛ به همين روى از مجموع روايات ناظر به تقدم ايمان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر صحابه، در نظرى حداقلى دو روايت صحيح السند وجود دارد و آن روايت نخست ابن عباس و ديگرى روايت سعد بن ابى وقاص است كه به تصريح عالمان بزرگ اهل سنت، از اعتبار سندى برخوردار است. به همين روى در ادامه، به روايات معارض با اين دو روايت و روايات هاى همگون آن پرداخته و در ادامه، مسير استدلال به روايات شريف را مى پيماييم.
1) . بحر الفوائد معاني الأخبار: 314؛ محاضرات الأدباء: 1 / 460؛ شرح نهج البلاغة: 1 / 22.
پس از اثبات تقدم ايمان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر صحابه، به روايت هاى معارضى بر مى خوريم كه از جهت دلالى با روايات تقدم ايمان اميرالمؤمنين عليه السلام در تعارض است. از اين رو به ناچار بايد به اينگونه روايات معارض اشاره و به بررسى يكايك آن پرداخته و پس از بررسى و سنجش ميزان اعتبار و جايگاه سندى آنها، به اثبات حقيقت قطعى تقدم ايمان اميرالمؤمنين عليه السلام برسيم. با بررسى و جستجوهاى به عمل آمده، روايت هاى معارض از يك مفاد تجاوز نمى كند و آن هم در تقدم ايمان ابوبكر است و قريب به اتفاق اينگونه روايات معارض، در تقدم اسلام يا نمازگزارى نخستين او است كه در ادامه به بررسى اين گونه روايات مى پردازيم.
ابن عساكر در روايتى از ابوبكر نقل مى كند كه وى خود را نخستين مؤمن به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله معرفى كرده است. ابن عساكر در تاريخ مدينه دمشق مى نويسد:
أخبرنا أبومحمد عبدالرحمن بن أبيالحسن بن إبراهيم، أنبأ أبوالفرج الإسفرايني، ثنا ابوالحسن محمد بن الحسين بن محمد، ثنا أبوالطاهر محمد بن أحمد بن عبداللّه الذهلي، نا الحسن بن علي بن الوليد الفسوي، نا سعيد بن سليمان، عن إسحاق بن يحيى بن طلحة، نا عيسى بن طلحة، عن عائشة، قالت: قال أبوبكر: كنت أوّل من آمن؛(1).
1) . تاريخ مدينة دمشق: 30 / 36.
ابومحمد عبدالرحمان بن ابى الحسن بن ابراهيم به سند خود از عايشه نقل مى كند كه گفت: ابوبكر گفته است: من نخستين كسى بودم كه ايمان آوردم.
پس از بررسى سند اين روايت مشاهده خواهيم كرد كه در سلسله سند اين روايت، افرادى ضعيف و مجهولى وجود دارد كه اعتبار روايت را زير سؤال مى برد كه در ذيل به برخى از اين راويان مى پردازيم.
اين راوى متروك الحديث بوده و از سوى عالمان رجال اهل سنت تضعيف شده است. عقيلى تضعيفات احمد بن حنبل و يحيى بن معين درباره وى را نقل كرده، مى نويسد:
إسحاق بن يحيى بن طلحة بن عبيداللّه التيمي القرشي ... حدثنا عبداللّه ، قال: سمعت أبي يقول: إسحاق بن يحيى شيخ متروك الحديث. حدثنا محمد بن عيسى، قال: حدثنا عباس بن محمد، قال: سمعت يحيى بن معين يقول: إسحاق بن يحيى بن طلحة ضعيف، وفي موضع آخر: ليس بشيء، لا يكتب حديثه؛(1).
اسحاق بن يحيى بن طلحه به سند خود از عبداللّه بن احمد نقل مى كند كه گفت: از پدرم شنيدم كه مى گفت: اسحاق بن يحيى متروك الحديث است ... و يحيى بن معين نيز گفته است: اسحاق بن يحيى ضعيف است و در جاى ديگر گفته است: وى ارزشى نداشته و رواياتش نوشته نمى شود.
1) . الضعفاء الكبير عقيلى: 1 / 103 - 104.
نسائى نيز او را متروك الحديث دانسته است. وى مى نويسد:
إسحاق بن يحيى بن طلحة بن عبيداللّه مدني، متروك الحديث؛(1).
اسحاق بن يحيى بن طلحه بن عبيداللّه مدنى، متروك الحديث است.
ابن حبّان نيز وى را به گونه اى ديگر تضعيف كرده است. وى مى نويسد:
إسحاق بن يحيى بن طلحة ... كنيته أبومحمد كان رديء الحفظ، سيء الفهم، يخطى ء ولا يعلم، ويروي ولا يفهم؛(2).
اسحاق بن يحيى بن طلحه ... قوه حفظ بدى داشت، بد فهم بود، پيوسته مرتكب خطا مى شد و از خطاى خود ناآگاه بود و پيوسته روايت مى نمود و آن را نمى فهميد.
ابن حجر عسقلانى نيز در بسيارى از آثار خويش، وى را ضعيف دانسته است.(3).
بنابراين، با وجود اين دو راوى متروك، سند اين حديث از اعتبار برخوردار نيست و در نتيجه با ضعف اين روايت، ادعاى روايت مبنى بر نخستين ايمان آورنده بودن ابوبكر باطل مى شود.
معاذه بنت عبداللّه عدويه از جمله زنان تابعى و از راويان صحيح بخارى و مسلم به شمار مى رود كه در نزد علماى تراجم و رجال اهل سنت داراى منزلت والايى است و وى را ممدوح و ثقه(4)دانسته اند. وى ماجرايى را از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در
1) . الضعفاء والمتروكين نسائى: 153.
2) . المجروحين: 1 / 133.
3) . ر.ك: تقريب التهذيب: 1 / 86؛ تهذيب التهذيب: 1 / 222؛ لسان الميزان: 7 / 175.
4) . درباره وى آمده است: «معاذة بنت عبداللّه العدوية أم الصهباء البصرية ثقة من الثالثة»؛ تقريب التهذيب: 2 / 659؛ تهذيب التهذيب: 12 / 401؛ سير أعلام النبلاء: 4 / 508.
بصره نقل مى كند كه ابن قتيبه دينورى و ديگران آن را نقل كرده و چنين آورده اند:
حدثنا زياد بن يحيى أبوالخطاب، قال: حدثنا نوح بن قيس، وحدثني أبوبكر مصعب بن عبداللّه بن مصعب الواسطي، قال: حدثنا يزيد بن هارون، قال: أنبأ نوح بن قيس الحداني، قال: حدثنا سليمان بن عبداللّه أبوفاطمة، قال: سمعت معاذة العدوية، تقول: سمعت علي بن أبيطالب [رضي اللّه عنه ]يخطب على منبر البصرة، وهو يقول: «أنا الصديق الأكبر، آمنت قبل أن يؤمن أبوبكر، وأسلمت قبل أن يسلم»؛(1).
ابوالخطاب به سند خود از معاذه دختر عبداللّه عدويه نقل مى كند كه گفت: از على عليه السلام شنيدم كه بر فراز منبر بصره مى فرمود: «[اى مردم،] منم صدّيق اكبر. همانا كه من پيش از ابوبكر ايمان آوردم و قبل از او مسلمان شدم».
هاشم بن عتبه از اصحاب امير مؤمنان عليه السلام و در جنگ صفين پرچمدار سپاه آن حضرت بوده است. هنگامى كه به شهادت رسيد، پسرش عبداللّه پرچم را به دست گرفته و پس از حمد و ثناى الاهى از پدرش تمجيد نموده و گفت: پدرم در اطاعت پسر عموى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بود. پسر عموى پيامبر، نخستين فردى است كه به آن حضرت ايمان آورده و فقيه ترين مردم در دين خداست.(2).
1) . المعارف: 169؛ الكامل ابن عدى: 3 / 274؛ الآحاد والمثاني: 1 / 151؛ الكنى والأسماء: 2 / 905؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 27؛ ذخائر العقبى: 58؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 33؛ شرح نهج البلاغة: 13 / 200 و 288؛ كنز العمّال: 13 / 164؛ أخبار المكيين: 178؛ الرياض النضرة: 3 / 106؛ تهذيب الكمال: 12 / 18.
2) . ر.ك: وقعة صفين: 356.
ابن اسحاق نيز سخن ابن شهاب زهرى را نقل كرده و مى نويسد:
وقال ابن إسحاق: أوّل من آمن باللّه وبرسوله محمّد صلّى اللّه عليه وسلّم من الرجال علي بن أبيطالب، وهو قول ابن شهاب إلا أنّه قال: من الرجال بعد خديجة وهو قول الجميع في خديجة؛(1).
ابن اسحاق گفته است: نخستين كسى كه به خدا و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ايمان آورد، از ميان مردان على بن ابى طالب است و اين قول ابن شهاب است، با اين تفاوت كه وى معتقد است پس از خديجه، على از ميان مردان نخستين مسلمان است و قول همه درباره خديجه همين است.
از امام باقر عليه السلام كه به عقيده اهل سنت در زمره تابعان به شمار آيند، روايت شده است كه ايشان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را نخستين مرد ايمان آورنده دانسته اند. اين روايت را ابوهلال عسكرى اين چنين نقل كرده است:
أخبرني أبوأحمد، قال: أخبر محمد بن أبيعمر النهدي، قال: حدثني أبوعبداللّه بن زياد بن سمعان المدائني، عن محمد بن علي بن الحسين قال: «علي أوّل ذكر آمن وهو ابن إحدى عشرة سنة وهاجر إلى المدينة وهو ابن أربع وعشرين سنة»؛(2).
ابواحمد به سند خود از امام باقر عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: «على عليه السلام نخستين مردى است كه ايمان آورد، در حالى كه يازده ساله بود و در حالى كه 24 سال از عمرش مى گذشت، مدينه هجرت نمود».
ابن ابى الحديد اين روايت را به سندى ديگر، اين چنين نقل كرده است:
عن محمد بن عمر، عن عبداللّه بن سمعان، عن جعفر بن محمد عليه السلام، عن أبيه محمد بن على عليه السلام: «أنّ عليا حين أسلم، كان ابن إحدى عشرة سنة». وروى عبداللّه بن زياد المدني، عن محمد بن علي الباقر عليه السلام، قال: «أول من آمن باللّه علي بن أبيطالب»؛(1).
محمد بن عمر به سند خود از امام صادق عليه السلام و ايشان نيز از امام محمد باقر عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: «همانا اميرالمؤمنين عليه السلام زمانى اسلام آورد كه سن ايشان يازده سال بود». و نيز عبداللّه بن زياد مدنى از امام محمد باقر عليه السلام نقل كرده است كه فرمود: «نخستين كسى كه به خدا ايمان آورد، على بن ابى طالب عليه السلام بود».
ابن قتيبه دينورى در ماجراى صفين كه گروهى كه از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام جدا شدند، ماجراى عبداللّه بن خباب را كه به همراه عيالش توسط خوارج كشته شد را نقل مى كند. مخفى نماند كه همين ماجراى قتل عبداللّه موجب شد كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به سوى خوارج حركت نمايد. وى در امامه و سياسه مى نويسد:
1) . شرح نهج البلاغة: 13 / 235.
وإنّ الخارجة التي خرجت على علي بينما هم يسيرون، فإذا هم برجل يسوق امرأته على حمار له، فعبروا إليه الفرات، فقالوا له: من أنت؟ قال: أنا رجل مؤمن، قالوا: فما تقول في علي بن أبيطالب؟ قال: أقول: إنّه أميرالمؤمنين، وأوّل المسلمين إيمانا باللّه ورسوله. قالوا: فما اسمك؟ قال: أنا عبداللّه بن خباب بن الأرت، صاحب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؛(1).
كسانى كه از على عليه السلام سرپيچى كرده و بر او خروج كردند، در مسيرى كه به سوى لشكرگاه على مى رفتند به مردى رسيدند كه افسار الاغى در دست، همسر سواره اش را راه مى برد. آنان از فرات عبور كرده و به سوى وى آمدند و از نام و نشانش جويا شدند. او پاسخ داد: من مردى مؤمن هستم! باز سؤال كردند: درباره على ابن ابى طالب چه مى گويى؟ پاسخ داد: همانا كه وى امير مؤمنان است و نخستين مسلمانى است كه به خدا و رسولش ايمان آورد. آن گاه كه نامش را پرسيدند، پاسخ داد: منم عبداللّه به خباب بن ارت كه پدرم صحابى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بود.
1) . الإمامة والسياسة: 1 / 126.
پس از نقل و بررسى رواياتى كه اميرمؤمنان عليه السلام را به عنوان نخستين مسلمان و ايمان آورنده به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله معرفى مى نمود، در اين بخش به رواياتى كه در آن اميرالمؤمنين عليه السلام نخستين كسى است كه همراه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نماز خوانده مى پردازيم. اين اعترافات از سوى صحابه اى همچون زيد بن ارقم، انس بن مالك، عبداللّه بن عباس، ابورافع، خباب بن ارت، جابر بن عبداللّه انصارى، حذيفه بن يمان و ابوايوب انصارى نقل شده است كه به عبارات برخى از صحابه مى پردازيم.
زيد بن ارقم در زمره صحابه اى است كه به «اول من صلى» بودن اميرالمؤمنين عليه السلام تصريح كرده است. احمد بن حنبل در مسند در همين باره چنين آورده است:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا يزيد بن هارون، انا شعبة، عن عمرو بن مرة، قال: سمعت أباحمزة يحدث عن زيد بن أرقم، قال: أوّل من صلّى مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم علي رضي اللّه عنه؛(1).
1) . مسند أحمد: 4 / 370؛ السنن الكبرى بيهقى: 6 / 206؛ المعجم الأوسط: 2 / 290.
احمد بن حنبل به سند خود از زيد بن ارقم روايت مى كند كه گفت: نخستين فردى كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نماز گزارد، على رضى اللّه عنه است.
هيثمى در مجمع الزوائد پس از نقل روايت مى نويسد:
رواه أحمد والطبراني في الأوسط ورجال أحمد رجال الصحيح؛(1).
اين روايت را احمد [در مسند] و طبرانى در معجم الاوسط ذكر كرده اند و تمامى رجال سند روايت احمد رجال صحيح بخارى اند.
ابن عبدالبر در كتاب استيعاب، روايت ديگرى به همين مضمون نقل كرده است. وى مى نويسد:
حدثنا عبدالوارث، حدثنا قاسم، حدثنا أحمد بن زهير، حدثنا علي بن الجعد، حدثنا شعبة، قال: أخبرني عمرو بن مرة، قال: سمعت أباحمزة الأنصاري، قال: سمعت زيد بن أرقم، يقول: أوّل من صلّى مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(2).
عبدالوارث به سند خود از ابوحمزه انصارى نقل مى كند كه گفت: از زيد بن ارقم شنيدم كه مى گفت: نخستين فردى كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نماز گزارد، على رضى اللّه عنه است.
از ديگر صحابه معترف به اين حقيقت انس بن مالك است. وى كه روى خوشى با
اميرالمؤمنين عليه السلام نداشته است، با اين وجود به اين حقيقت اعتراف كرده و گويا آنچنان اين موضوع امرى مسلم بوده كه شخصى همچون وى را وادار به اعتراف در اين باره كرده است. ترمذى در سنن خود، به نقل سخن انس بن مالك مبادرت كرده است. وى مى نويسد:
حدثنا إسماعيل بن موسى، حدثنا علي بن عابس، عن مسلم الملائي، عن أنس بن مالك، قال: بعث النبي صلّى اللّه عليه وسلّم يوم الإثنين وصلّى علي يوم الثلاثاء؛(1).
اسماعيل بن موسى به سند خود از انس بن مالك نقل مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در روز دوشنبه به پيامبرى برانگيخته شد و على عليه السلام در روز سه شنبه نماز گزارد.
عبداللّه بن عباس نيز در زمره صحابه اى است كه جايگاه رفيعى در دستگاه مكتب خلفاء داشته و به «اول من صلى» بودن اميرالمؤمنين عليه السلام در مواضع مختلف تصريح كرده است. حاكم و ابن عبدالبر در باره تقدم نمازگزارى حضرت، به نقل از ابن عباس چنين آورده اند:
حدثني أبوعمرو محمد بن عبدالواحد الزاهد، صاحب ثعلب إملاء ببغداد، ثنا محمد بن عثمان بن أبيشيبة، ثنا زكريا بن يحيى المصري، حدثني
1) . سنن الترمذي: 5 / 304. همچنين ر.ك: الإستيعاب: 3 / 1095.
المفضل بن فضالة، حدثني سماك بن حرب، عن عكرمة، عن ابن عباس رضي اللّه عنهما، قال: لعلي أربع خصال ليست لأحد: هو أوّل عربي وأعجمي صلّى مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؛(1).
ابوعمرو محمد بن عبدالواحد به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: براى على عليه السلام چهار ويژگى است كه در هيچ كس جز او يافت نمى شود. او از ميان عرب و عجم نخستين فردى است كه با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نماز گزارد.
از مجاهد نيز نقل شده است كه عبداللّه بن عباس مى گفت:
أوّل من ركع مع النبيِّ صلّى اللّه عليه وسلّم عليُّ بن أبيطالب، فنزلت فيه هذه الآية: «وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ »؛(2).
ابن عباس گويد: نخستين كسى كه با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله ركوع به جاى آورد، على بن ابى طالب عليه السلام بود كه پس از آن آيه «وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ » نازل شد.
همچنين از ابن عباس نقل شده است كه وى در جنگ صفين، پس از اميرالمؤمنين عليه السلام خطبه اى ايراد نمود و به همين موضوع اشاره كرد و گفت:
أنّ ابن آكلة الأكباد قد وجد من طغام أهل الشام أعواناً على علي بن أبيطالب، ابن عمّ رسول اللّه وصهره وأول ذكر صلّى معه؛(3).
همانا فرزند جگر خوار، از ميان مردم شام گروهى از اراذل و اوباش را براى مخالفت با على بن ابى طالب عليه السلام، پسر عم و داماد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و نخستين مردى كه با او نماز خواند، با خود همدست كرده است.
برخى از عالمان اهل سنت از جمله حاكم نيشابورى به نقل روايت ابورافع در اين باره پرداخته اند. حاكم نيشابورى با سند صحيح، چنين نقل كرده است:
أخبرني أبوسعيد أحمد بن محمد بن عمرو الأخمسي، ثنا الحسين بن حميد بن الربيع، ثنا مخول بن إبراهيم النهدي، ثنا عبدالرحمن بن الأسود، عن محمد بن عبيداللّه بن أبيرافع، عن أبيه، عن جدّه أبيرافع رضي اللّه عنه أنّ رسول اللّه صلّى يوم الإثنين وصلّت معه خديجة رضي اللّه عنها وأنه عرض على علي يوم الثلاثاء الصلاة، فأسلم؛(1).
ابوسعيد احمد بن محمد بن عمرو اخمسى به سند خود از ابورافع نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روز دوشنبه نماز خواند و همراه ايشان، خديجه نماز خواند و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز سه شنبه نماز را بر على عليه السلام عرضه كرد، ايشان اسلام آورد.
حاكم پس از نقل روايت مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛(2).
اين حديثى صحيح السند است كه [بخارى و مسلم] آن را نياورده اند.
طبرانى نيز طى نقل روايت ديگرى از ابورافع، اين گونه آورده است:
حدثنا الحسين بن إسحاق التستري، ثنا يحيى الحماني، ثنا علي بن هاشم، عن محمد بن عبيداللّه بن أبيرافع، عن أبيه، عن جدّه، قال: صلّى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم غداة الإثنين، وصلّت خديجة رضي اللّه عنها يوم الإثنين من آخر النهار، وصلّى على يوم الثلاثاء، فمكث علي يصلّى مستخفيا سبع سنين وأشهراً قبل أن يصلّي أحد؛(1).
حسين بن اسحاق شوشترى به نقل از ابورافع مى گويد كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در صبحگاه روز دوشنبه نماز گزارد و خديجه سلام اللّه عليها در آخر روز دوشنبه نماز خواند و على عليه السلام نيز روز سه شنبه نماز به جاى آورد؛ پس از آن، على تا مدت هفت سال و چند ماه مخفيانه پيش از آن كه كس ديگرى نماز گزارد، به نماز مى ايستاد.
لازم به ذكر است كه همين روايت و به همين مضمون، البته با طرق مختلف و از سوى بسيارى از محدثان و مورخان اهل سنت نقل شده است كه محققان مى توانند به منابع آن مراجعه كنند.(2).
از خباب بن ارت نيز چنين نقل شده است:
أحمد بن سعيد الأسدي، عن إسحاق بن بشر القرشي، عن الأوزاعي، عن حمزة بن حبيب، عن شداد بن أوس، قال: سالت خباب بن الأرت عن إسلام علي، فقال: أسلم وهو ابن خمس عشرة سنة، ولقد رأيته يصلّى قبل الناس مع النبي صلّى اللّه عليه وسلّم وهو يومئذٍ بالغ مستحكم البلوغ؛(1).
احمد بن سعيد اسدى به سند خود از خباب بن اَرت نقل مى كند كه گفت: على عليه السلام در حالى كه پانزده ساله بود اسلام آورد. همانا على را ديدم كه پيش از ديگر مردم با پيامبر نماز مى گزارد. او در آن روز به طور كامل بالغ شده بود.
اين روايت را بسيارى از عالمان و تاريخ نگاران اهل سنت نقل كرده اند. طبرى، ابن اثير و ديگران به نقل از جابر بن عبداللّه انصارى مى نويسند:
حدثنا زكريا بن يحيى الضرير، قال: حدثنا عبدالحميد بن بحر، قال: أخبرنا شريك عن عبداللّه بن محمد بن عقيل، عن جابر، قال: بعث النبي يوم الإثنين وصلّى علي يوم الثلاثاء؛(2).
زكريا بن يحيى ضرير به سند خود از جابر بن عبداللّه انصارى روايت مى كند كه گفت: پيامبر روز دوشنبه مبعوث گرديد و على روز سه شنبه نماز گزارد.
حذيفه بن يمان در زمره صحابه جليل القدر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و از مدافعان
اميرالمؤمنين عليه السلام است. ابن ابى الحديد به سند خود و به نقل از وى مى نويسد:
أبوقتادة الحرّاني، عن أبيحازم الأعرج، عن حذيفة بن اليمان، قال: كنّا نعبد الحجارة ونشرب الخمر وعلي من أبناء أربع عشرة سنة، قائم يصلّي مع النبي صلّى اللّه عليه وسلّم ليلاً ونهارا، وقريش يومئذٍ تسافه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، ما يذبّ عنه إلاّ علي عليه السلام؛(1).
ابوقتاده حرّانى به سند خود از حذيفه بن يمان نقل مى كند كه گفت: روزى كه ما سنگ را پرستش مى كرديم و شراب مى نوشيديم، علىِ چهارده ساله فرزندى بود كه ايستاده شب و روز با پيامبر نماز مى گزارد. در آن روزها قريش به پيامبر نسبت بى خردى و نادانى مى داد و هيچ كس جز على عليه السلام از او دفاع نمى كرد.
محب الدين طبرى روايت ابوايوب انصارى را به سند خود آورده است. وى مى نويسد:
أخبرنا أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه الواسطي، أنا أبوبكر الخطيب، أنا أبوالفرج عبدالوهاب بن الحسين بن عمر بن برهان البغدادي بصور، نا محمد بن المظفر، نا أبوجعفر محمد بن الحسين بن حفص الخثعمي بالكوفة، نا عباد بن يعقوب، نا علي بن هاشم، عن ابن أبيرافع، عن عبداللّه بن عبدالرحمن الحرمي، عن أبيه، عن أبيأيوب، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لقد صلّت الملائكة عليّ وعلى علي سبع سنين؛ لأنّا كنّا
1) . شرح نهج البلاغة: 13 / 234.
نصلّي ليس معنا أحد يصلّي غيرنا»؛(1)
42 / 39. طرح التثريب: 1 / 73.
.ابوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه الواسطى به سند خود از ابوايوب انصارى نقل مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا فرشتگان الاهى بر من و على هفت سال درود مى فرستادند؛ چرا كه ما [در آن مدت] نماز مى گزارديم و كسى غير از ما نمازگزار نبود».
در اين بخش نيز به جهت پرهيز از اطاله سخن، از تخريج اسناد همه روايات مذكور از صحابه صرف نظر كرده و به تصحيحات سندى علماى رجالى اهل سنت در اعتراف به صحت اسناد بسنده نموده ايم. از مجموع رواياتى كه اميرالمؤمنين عليه السلام را نخستين نمازگزار معرفى مى كنند، حداقل دو روايت صحيح السند وجود دارد كه خود از بررسى ساير روايات اين باب بى نياز مى كند و آن روايت نخست زيد بن ارقم و ديگرى روايت ابورافع است.
اين بخش به مانند گذشته، در صدد بررسى رواياتى است كه در مقام معارضه با روايات «اول من صلى» بودن اميرالمؤمنين عليه السلام صادر شده است كه در اين روايات معارض، ابوبكر به عنوان نخستين نمازگزار معرفى شده است! بررسى و نقد روايات
1) . ذخائر العقبى: 64؛ همچنين ر.ك: أسد الغابة: 4 / 18؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 31؛ تاريخ مدينة دمشق:
معارض در راستاى تحكيم رواياتى قرار مى گيرد كه بازگوكننده پيشگامى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در نماز گذاردن بر ديگران است.
از جمله احاديثى كه در آن ابوبكر به عنوان نخستين نمازگزار ياد شده، روايت منقول از ابن عباس است كه آن را مستند به شعرى از حسان بن ثابت نموده است. اين روايت در برخى كتب اهل سنت نقل شده كه پس از نقل آن، به بررسى يكايك آنها مى پردازيم.
مضمون حديث اين گونه است كه شعبى مى گويد: وقتى از ابن عباس درباره نخستين مسلمان پرسش نمودم، وى با قرائت شعرى از حسان بن ثابت، ابوبكر را نخستين نمازگذار معرفى نمود. در فضائل الصحابه آمده است:
حدثنا عبداللّه ، قال: حدثني أبومعمر، قثنا الهيثم بن عدي أبوعبدالرحمن، عن مجالد، عن الشعبي، قال: قال ابن عباس: أوّل من صلّى ابوبكر، ثم تمثل بأبيات حسان بن ثابت:
إذا تذكرت شجواً من أخي ثقة *** فاذكر أخاك أبابكر بما فعلا(1).
عبداللّه بن احمد بن حنبل به نقل از شعبى آورده است: ابن عباس گفت: نخستين نمازگذار ابوبكر است. آنگاه ابن عباس متمثل به شعر حسان بن ثابت شد و گفت: هرگاه خواستى از روى محبت از برادران و دوستان ياد كنى، پس برادرت ابوبكر را با كارهايى كه كرده، به ياد آور.
1) . فضائل الصحابة: 1 / 142.
در سند روايت، راويانى ضعيف و متروك الحديث وجود دارد كه روايت را از اعتبار ساقط نموده است؛ از اين رو روايت غير معتبر و قابل احتجاج نخواهد بود. به همين روى توانايى معارضه با روايات «اول من صلى» بودن اميرالمؤمنين عليه السلام را نخواهد داشت.
در سند روايت دو راوى به نام «هيثم بن عدى» و «مجالد» آمده است كه به بررسى اين دو راوى مى پردازيم.
اين راوى در زمره راويانى است كه از سوى عالمان رجالى اهل سنت جرح و تضعيف شده است، به طورى كه تمامى رجاليان اهل سنّت بر كذّاب بودن وى اتفاق نظر دارند كه در ادامه به انظار آنان اشاره مى كنيم:
ابن ابى حاتم درباره او مى نويسد:
سئل يحيى بن معين عن الهيثم بن عدي، فقال: كوفي ليس بثقة، كذّاب، سألت أبي عنه، فقال: متروك الحديث؛(1).
از يحيى بن معين درباره هيثم بن عدى سؤال شد. وى گفت: هيثم، اهل كوفه، غير قابل اعتماد و بسيار دروغ گو است. از پدرم نيز درباره او پرسيدم، پاسخ داد: وى متروك الحديث(2)است.
ابن حجر نيز در لسان الميزان، به بررسى شخصيت وى از ديدگاه عالمان اهل سنّت پرداخته، مى نويسد:
قال البخاري: ليس بثقة، كان يكذب ... عن يحيى: ليس بثقة كان يكذب، قال ابوداود: كذّاب، وقال النسائي وغيره: متروك الحديث ... قال المديني: لا أرضاه في شيء ... وقال النسائي: الهيثم منكر الحديث ... قال أبوزرعة: ليس بشيء. وقال العجلي: كذّاب ... وقال الساجي: كان يكذب، وقال أحمد: كان صاحب أخبار وتدليس، وقال الحاكم والنقّاش: حدّث عن الثقات بأحاديث منكرة ... وقال محمود بن غيلان: أسقطه أحمد ويحيى بن معين وأبوخيثمة؛(1).
بخارى گويد: قابل اعتماد نيست و همواره دروغ مى گفت ... يحيى بن معين گويد: قابل اعتماد نيست و هميشه دروغ مى گفت. ابوداوود گويد: بسيار دروغ گو است ... نسائى و ديگران مى گويند: حديث او متروك است ... مدينى گويد: من [به نقل] چيزى از او راضى نيستم ... نسائى مى گويد: هيثم منكر الحديث است ... ابوزرعه نيز مى گويد: او ارزش و اهميتى ندارد ... عجلى گويد: او بسيار دروغ گو است ... ساجى گويد: وى دروغ مى گويد. احمد بن حنبل گويد: او اخبارى دارد و تدليس مى كند. حاكم و نقّاش مى گويند: احاديث منكر و غير قابل پذيرش را از افراد ثقه نقل مى كند ... محمود بن غيلان گويد: احمد، يحيى بن معين و ابوخيثمه او را از اعتبار انداخته اند.
1) . لسان الميزان: 6 / 209. همچنين ر.ك: الكامل في ضعفاء الرجال: 7 / 104؛ ضعفاء العقيلي: 4 / 352.
ابن حبّان نيز درباره وى مى نويسد:
أنّه روى عن الثقات أشياء كأنها موضوعة يسبق إلى القلب أنه كان يدلّسها، فالتزق تلك المعضلات به ووجب مجانبة حديثه؛(1).
همانا كه وى از افراد ثقه رواياتى نقل مى كند كه گويى همگى موضوع و جعلى هستند. وى سابقه تقلب در روايت دارد. وى در روايات تدليس مى كند. به هر حال چنين مشكلاتى به احاديث وى پيوند خورده است و دورى كردن از احاديث وى واجب است.
خطيب بغدادى، نسائى و ذهبى نيز با همان تعابير وى را توصيف كرده اند.(2).
مجالد بن سعيد بن عمير همدانى اين راوى توسط نسائى تضعيف شده است. نسائى درباره وى مى نويسد:
مجالد بن سعيد كوفي ضعيف؛(3).
مجالد بن سعيد كوفى و ضعيف است.
ابن حبّان در كتاب مجروحين خويش، وى را چنين توصيف كرده است:
مجالد بن سعيد بن عمير الهمداني من أهل الكوفة ... وكان رديء الحفظ يقلب الأسانيد ويرفع المراسيل لا يجوز الإحتجاج به ... ابن أبيشيبة قال: سألت يحيى بن معين، وسئل عن مجالد بن سعيد، فقال: كان ضعيفا؛(4).
مجالد بن سعيد از اهل كوفه ... و حافظه بدى داشته و تقلب در اسناد روايات مى كرده است. وى روايات مرسل را به پيامبر نسبت مى داد. احتجاج به روايات وى جايز نيست ... ابن ابى شيبه گويد: از يحيى بن معين درباره مجالد بن سعيد پرسيدم. وى پاسخ داد: ضعيف است.
ابواحمد جرجانى درباره وى مى نويسد:
عن يحيى قال: مجالد بن سعيد بن عمير ذي مران، ضعيف. وفي موضع آخر: مجالد وحجّاج لا يحتجّ بحديثهما. سمعت ابن حماد يقول: قال السعدي: مجالد بن سعيد يضعّف؛(1).
يحيى بن معين گفته است: مجالد بن سعيد بن عمير، ذى مران ضعيف است. و در جايى ديگر گفته است: به احاديث مجالد و حجاج احتجاج نمى شود. شنيدم از ابن حماد كه از قول سعدى مى گفت: مجالد تضعيف شده است.
حافظ مزّى نيز چنين نوشته است:
قال أبوبكر بن أبيخيثمة عن يحيى بن معين: ضعيف، واهى الحديث ... وقال عبدالرحمن بن أبيحاتم: سئل أبي عن مجالد بن سعيد: يحتج بحديثه؟ قال: لا؛(2).
ابن ابى خيثمه از يحيى بن معين نقل كرده كه مجالد ضعيف بوده و احاديث وى
واهى و ضعيف است ... عبدالرحمان بن ابى حاتم مى گويد: از پدرم درباره مجالد سؤال كردم كه آيا به احاديث وى احتجاج مى شود؟ پاسخ داد: نه.
ابن جوزى نيز درباره وى مى گويد:
مجالد بن سعيد بن عمير بن ذي مران الهمذاني ... قال أحمد: ليس بشيء، وقال يحيى والنسائي والدارقطني: ضعيف، وقال يحيى مرة: لا يحتج بحديثه ... وقال ابن حبّان: يقلب الأسانيد ويرفع المراسيل. لا يجوز الإحتجاج به؛(1).
مجالد بن سعيد بن عمير بن ذى مران همدانى ... احمد بن حنبل گفته است: روايات وى ارزشى ندارد. يحيى بن معين، نسائى و دار قطنى گفته اند: وى ضعيف است. در جايى ديگر يحيى بن معين گفته است: به روايات وى استدلال و احتجاج نمى شود. ابن حبّان گفته است: مجالد در اسناد روايات تقلب مى كرد و روايات مرسل را به پيامبر نسبت مى داد و احتجاج به رواياتش جايز نيست.
بخارى در كتب مختلف خويش درباره وى مى نويسد:
مجالد بن سعيد بن عمير الكوفي، كان يحيى القطّان يضعفه، وكان ابن مهدي لا يروي عنه؛(2).
مجالد بن سعيد به عمير كوفى. يحيى [بن سعيد] قطان وى را تضعيف كرده
و ابن مهدى نيز از او روايت نمى كرد.
ابوحاتم رازى و ابن حجر عسقلانى نيز وى را اين چنين توصيف كرده اند:
عبدالرحمن قال: قرئ على العباس بن محمد الدوري، عن يحيى بن معين أنّه قال: مجالد لا يحتج بحديثه. نا عبدالرحمن، انا ابوبكر بن أبيخيثمة فيما كتب إليّ، قال: سمعت يحيى بن معين، يقول: مجالد ضعيف واهي الحديث، قال ابوبكر: قلت ليحيى بن معين: كان يحيى بن سعيد القطان يقول: لو أردت أن يرفع لي مجالد حديثه كلّه رفعه، قال: نعم، قلت: ولم يرفع حديثه؟ قال: لضعفه؛(1).
عبدالرحمان گفت: عباس بن محمد دورى از يحيى بن معين براى من نقل كرد كه مى گفت: به احاديث مجالد احتجاج نمى شود. عبدالرحمان گفته است: در نوشته اى كه توسط ابن ابى خيثمه برايم نگاشته شده، آمده است كه از يحيى بن معين شنيدم كه مى گفت: مجالد ضعيف و احاديث وى واهى و بى ارزش است. همچنين نوشته بود: از يحيى بن معين درباره كلام يحيى بن سعيد قطان پرسيدم كه درباره مجالد گفته است: اگر مى خواستم كه مجالد براى همه احاديث خود سند بسازد و آنها را به پيامبر نسبت دهد، همانا كه برايم انجام مى داد! يحيى پاسخ داد: آرى [همين گونه گفته است]. سپس پرسيدم: به چه علت اسناد احاديث وى به پيامبر ثابت نيست؟ پاسخ داد: به خاطر ضعف وى.
1) . الجرح والتعديل: 8 / 361؛ تهذيب التهذيب: 10 / 37.
بنابر تضعيفات ذكر شده، ضعف روايت بر هر فرد منصفى آشكار مى گردد.
علاوه بر بررسى هاى سندى پيشين، عبدالرحمان رازى درباره اين حديث نوشته است كه از پدرم درباره اين روايت و شعر حسان سؤال كردم كه آن را منكر دانست. عبارت وى اين چنين است:
سألت أبي، عن حديث رواه أبوزهير عبدالرحمن بن مغراء، عن مجالد، عن الشعبي قال: سألت ابن عباس، أو سئل ابن عباس: من اوّل الناس كان إسلاما؟ قال ابوبكر. اما سمعت ما قال حسان: «إذا تذكرت شجواً من أخي ثقة ...»؟ قال أبي: هذا حديث منكر؛(1).
از پدرم درباره حديثى كه عبدالرحمان بن مغراء، از مجالد، از شعبى، از ابن عباس نقل كرده است كه از ابن عباس پرسيدم: نخستين كسى كه اسلام آورد كيست؟ ابن عباس گفت: ابوبكر. آيا اين شعر حسان را شنيده اى: «إذا تذكرت شجوا من أخي ثقة ...»؟ پدرم در پاسخ گفت: اين حديث منكر است.
طبرانى روايتى از زيد بن ارقم نقل كرده است كه ابوبكر را نخستين مسلمان بيان داشته است؛ اما اين روايت توسط هيثمى تضعيف شده است. متن روايت و تضعيف هيثمى چنين است:
حدثنا أحمد بن الحسين أبوجعفر الأنصاري الأصبهاني، قال: نا غالب بن
1) . علل الحديث: 2 / 382.
عبداللّه بن غالب السعدي، عن سفيان بن عيينة، عن مسعر، عن عمرو بن مرة، عن أبيحمزة رجل من الأنصار، عن زيد بن ارقم، قال: أوّل من صلّى مع النبي ابوبكر.(1).
هيثمى در ذيل اين روايت چنين مى نويسد:
وعن زيد بن أرقم قال: أوّل من صلّى مع النبي صلّى اللّه عليه وسلّم ابوبكر، رواه الطبراني في الأوسط، وفيه غالب بن عبداللّه بن غالب السعدي ولم أعرفه؛(2).
از زيد بن ارقم روايت شده كه مى گفت: نخستين كسى كه با پيامبر نماز گزارد ابوبكر بود. اين حديث را طبرانى در معجم اوسط روايت كرده و در سند آن غالب بن عبداللّه بن غالب وجود دارد كه من او را نمى شناسم.
بدين ترتيب وجود اين راوى مجهول و ناشناخته در سند حديث ايجاد خدشه نموده و اعتبار آن را همچون احاديث سابق ساقط مى نمايد.
آنچه تاكنون گذشت، كلمات صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با موضوع پيشگامى حضرت امير مؤمنان عليه السلام در نمازگزارى بود و در اين فصل سخنان تابعان در اين باره را نقل و بررسى مى كنيم.
احمد بن حنبل در مسند خويش آورده است:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا أبوسعيد مولى بنى هاشم، ثنا يحيى بن سلمة؛ يعنى ابن كهيل، قال: سمعت أبي يحدّث، عن حبة العُرنيّ، قال: رأيت عليا رضي اللّه عنه، ضحك على المنبر لم أره ضحك ضحكا أكثر منه، حتى بدت نواجذه، ثم قال: ذكرت قول أبيطالب، ظهر علينا ابوطالب، وأنا مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، ونحن نصلّى ببطن نخلة، فقال: ماذا تصنعان يا ابن أخي؟ فدعاه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم إلى الإسلام، فقال: ما بالذي تصنعان بأس، أو بالذي تقولان بأس، ولكن واللّه لا تعلوني أستي أبدا، وضحك تعجبا لقول أبيه، ثمّ قال: اللهمّ، لا أعترف أنّ عبدا لك من هذه الأمة عبدك قبلي غير نبيك - ثلاث مرّات - لقد صلّيت قبل أن يصلّي الناس سبعا؛(1).
احمد بن حنبل به سند خود از حبه عرنى نقل مى كند كه گفت: على عليه السلام را ديدم كه بر فراز منبر مى خندد كه تا آن روز اين چنين خنده اى از ايشان نديده بودم، به طورى كه دندان هاى آخرين ايشان نيز ديده مى شد. آن گاه فرمود: در اين هنگام به ياد پدرم ابوطالب [عليه السلام] افتادم، زمانى كه در زير درخت خرما همراه با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نماز مى گزاردم. در اين هنگام ابوطالب ظاهر شد و عرضه داشت: اى برادرزاده، چه مى كنى؟ پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله او را به پذيرش اسلام
1) . مسند أحمد: 1 / 99؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 32 و 66 / 313؛ مسند البزّار: 2 / 320؛ كنز العمّال: 13 / 126.
دعوت نمود. ابوطالب پاسخ داد: در آنچه مى كنيد و يا در آنچه مى گوييد ايرادى نيست ... سپس اميرالمؤمنين [عليه السلام] سه بار فرمود: پروردگارا، كسى را در اين امت غير رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله سراغ ندارم كه پيش از من تو را پرستيده باشد. همانا هفت سال پيش از ديگران به عبادت خدا پرداختم.
هيثمى پس از نقل اين روايت به حسن بودن آن تصريح كرده، مى نويسد:
رواه أحمد وأبويعلى باختصار والبزّار والطبراني في الأوسط وإسناده حسن؛(1).
اين حديث را احمد و ابويعلى به صورت مختصر و بزار و طبرانى در [معجم] اوسط روايت كرده اند و سند آن حسن است.
سخاوى نيز پس از نقل روايت، سندش را حسن دانسته، مى نويسد:
قوله على المنبر: «اللهمّ لا أعرف عبدك قبلي غير نبيك - ثلاث مرّات - لقد صلّيت قبل أن يصلّي الناس سبعا، وسنده حسن»؛(2).
كلام على عليه السلام كه فرمود: «خدايا من بنده اى از تو را غير از پيامبر نمى شناسم [كه بر من پيشى گرفته باشد]؛ چرا كه قبل از مردم، هفت سال با پيامبر نماز گزاردم». اين روايت سندى حسن دارد.
ابوسعيد حسن بن ابى حسن بصرى كه از بزرگان تابعان است بر اين باور است كه
نخستين فردى كه با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نماز گذارده، امير مؤمنان على عليه السلام است.
ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه، در همين باره گفتگويى را كه ميان حجّاج و حسن بصرى رخ داده را نقل و كلام حسن بصرى در پيشگامى حضرت امير مؤمنان عليه السلام را اين چنين آورده است:
وروى ذلك محمد بن إسحاق قال: وقد روى إسماعيل بن نصر الصفار، عن محمد بن ذكوان، عن الشعبي قال: قال الحجاج للحسن وعنده جماعة من التابعين وذكر علي بن أبيطالب: ما تقول أنت يا حسن؟ فقال: ما أقول هو أوّل من صلّى إلى القبلة وأجاب دعوة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وإنّ لعلي منزلة من ربّه وقرابة من رسوله، وقد سبقت له سوابق لا يستطيع ردّها أحد. فغضب الحجّاج غضبا شديدا وقام عن سريره فدخل بعض البيوت وأمر بصرفنا؛(1).
محمد بن اسحاق به سند خود آورده است: حجاج در ميان جمعى از تابعان، چون نام على بن ابى طالب عليه السلام به ميان آمد، حسن بصرى را مخاطب قرار داده و از او پرسيد: اى حسن، درباره على چه مى گويى؟ حسن پاسخ داد: آنچه مى گويم همانا كه او نخستين كسى است كه به سوى قبله نماز گزارد و نخستين كسى است كه دعوت پيامبر را اجابت نمود. همانا كه براى على عليه السلام نزد خداوند جايگاه و منزلتى و در نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى او خويشاوندى است. به يقين سوابقى در او سراغ دارم كه هيچ كس را توان پيشى گرفتن از او نيست. آن گاه حجاج روى
1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد: 13 / 231.
در هم كشيد و غضبناك از تخت خود برخاست و بر سرايى ديگر رفت و دستور به بازگرداندن ما داد.
مجاهد از ديگر عالمان تابعى، سرشناس و معتبر نزد اهل سنت است كه اميرالمؤمنين عليه السلام را نخستين فردى بيان مى دارد كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نماز گزارده است. كلام وى را بسيارى از علماى اهل سنت نقل كرده اند. ابن سعد در طبقات مى نويسد:
أخبرنا محمد بن عمر، قال: أخبرنا إبراهيم بن نافع واسحاق بن حازم، عن أبينجيح، عن مجاهد، قال: أوّل من صلّى علي وهو ابن عشر سنين؛(1).
محمد بن عمر به سند خود از مجاهد نقل مى كند كه گفت: على نخستين كسى بود كه نماز خواند، در حالى كه ده سال داشت.
ابواسحاق ثعلبى از مفسران اهل سنت، نخستين فرد مسلمان پس از حضرت خديجه رحمها اللّه را اميرالمؤمنين عليه السلام دانسته و مى نويسند كه اين قول از ابن عباس، محمد بن منكدر، ربيعه و ابوحازم نقل شده است. در اين دو تفسير آمده است:
واختلفوا أيضا في أوّل من آمن برسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بعد امرأته خديجة بنت خويلد مع اتفاقهم أنّها أوّل من آمن بالنبي صلّى اللّه عليه وسلّم
1) . الطبقات الكبرى: 3 / 21؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 26؛ نصب الراية: 3 / 356.
وصدّقته. فقال بعضهم: أوّل ذكر آمن برسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وصلّى معه علي بن أبيطالب، وهو قول ابن عباس وجابر وزيد بن أرقم ومحمد بن المنكدر وربيعة الرأى وأبيحازم المدني؛(1).
و اختلاف كرده اند در اين كه نخستين كسى كه پس از حضرت خديجه بنت خويلد - همسر گرامى پيامبر - به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله ايمان آورد چه كسى بوده است؛ ولى با اين حال، ميان ايشان اتفاق نظر است كه جناب خديجه، نخستين كسى است كه به پيامبر ايمان آورد و او را تصديق نمود. سپس برخى گفتند كه نخستين مردى كه به رسول خدا ايمان آورد و با او نماز گذارد على بن ابى طالب عليه السلام بود و اين سخن قول ابن عباس، جابر، زيد ابن ارقم، محمد بن منكدر، ربيعة الرأى و ابوحازم مدنى است.
همچنين از مالك اشتر يار جليل القدر اميرمؤمنان عليه السلام منقول است كه وى در نبرد صفين خطبه اى ايراد نمود و در آن به پيشگامى حضرت در نماز گزاردن با پيامبر اشاره كرد و گفت:
ونرجو في قتالهم حسن الثواب، والأمن من العقاب، معنا ابن عم نبيّنا، وسيف من سيوف اللّه ، علي بن أبيطالب، صلّى مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه، لم يسبقه بالصلاة ذكر؛(2).
و ما در قتال با [شاميان] از خداوند اميد ثواب و ايمنى از عذاب الاهى داريم. على بن ابى طالب با ماست. او است كه پسر عموى پيامبر ما و شمشيرى از شمشيرهاى الاهى است. او است كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نماز گزارد و هيچ مردى او را در اين امر سبقت نگرفته است.
پس از بيان احاديث معتبر در «اول من صلى» بودن اميرالمؤمنين عليه السلام از طريق صحابه، نوبت به كلمات تابعان رسيد كه با ذكر چند روايت از طريق چند نفر از كبار تابعان، به اعترافات ايشان بر اين كه نخستين نمازگزار با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام بوده است پرداختيم. اين نيز شاهدى ديگر بر صدق اين گفتار و راستى مدعاى ماست.
تاكنون بخش عمده اين بحث به اثبات افضليت اميرالمؤمنين على عليه السلام در پيشگامى ايشان در اسلام، ايمان و نماز گذاردن گذشت كه با دلايل متقن و احاديث معتبر، به صحت مدعا دست يافتيم.
در ادامه بحث افضليت، ملاك هاى ديگرى نيز براى افضليت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، همراه با شواهد معتبر و ادله مستند ارائه مى كنيم.
شكى نيست كه اعلميت از بهترين ادله افضليت است؛ چرا كه علم و دانش چنين خاصيتى دارد كه هيچ شخص عاقلى، برترى اعلم از غير اعلم را نمى تواند انكار كند. علاوه بر آن، عقلاء نيز بر پيروى از فرد اعلم و داناتر دستور و حكم مى كنند.
برترى عالم و دانشمند بر ديگران در منبع وحيانى قرآن نيز آمده و در موارد متعدد به آن تأكيد شده است كه در ابتداى قاعده افضليت، به اين بحث پرداختيم و دانستيم كه خداى تعالى نيز بر لزوم پيروى از فرد اعلم و افضل تأكيد و تصريح كرده است.(1).
1) . براى نمونه به اين آيه اشاره شد كه: «أَفَمَنْ يهْدى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يتَّبَعَ أَمَّنْ لا يهِدِّى إِلاَّ أَنْ يهْدى فَما لَكُمْ كَيفَ تَحْكُمُونَ »؛ سوره يونس، آيه 35.
اين اعتقاد در كنار پشتوانه عقلى و قرآنى، با نصوص صريح روايى نيز تأييد شده است.
متقى هندى در كنز العمّال، به نقل از مسلم و ابوداوود، حديثى را از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، در باب لزوم توليت افضل و اعلم نقل كرده است كه پيامبر فرمود:
من استعمل عاملاً من المسلمين وهو يعلم أنّ فيهم أولى بذلك منه وأعلم بكتاب اللّه وسنة نبيه، فقد خان اللّه ورسوله وجميع المسلمين؛(1).
اگر كسى، فردى را عامل و حاكم بر مسلمين قرار دهد، در حالى كه مى داند در بين آن مردم كسى برتر از او و آگاه تر از او به كتاب خدا و سنت رسول خدا وجود دارد، همانا به خدا، رسول و همه مسلمين خيانت كرده است.
بنابراين ثابت است كه كبراى بحث كه لزوم توليت افضليت و اعلم باشد مورد اتفاق همه عقلا بوده و از سوى قرآن و سنت نبوى نيز تأكيد شده است.(2).
متكلمان اماميه بر اساس عقل، آموزه هاى قرآنى و سنت نبوى، افضليت را از مهم ترين شرايط انتخاب امام مى دانند و در اين باره هيچ استثنايى را نمى پذيرند. اهميت افضليت در اماميه بدين معناست كه علاوه بر لزوم وجود نص و عصمت، لازم است امام در تمامى صفاتى كه در پيشبرد اهداف امامت و نيابت از پيامبر و در مسير هدايت و نيل مردم به سعادت دنيوى و اخروى ايشان تأثيرگذار است، بر ديگران برترى داشته باشد كه بر اين اساس، ويژگى هايى نظير علم، شجاعت، تقوا، عدالت، زهد، عبادت، سخاوت و مواردى ديگر از همين قبيل است.
در بحث صغروى و تطبيق ملاك هاى افضليت بر مصداق خارجى، اماميه و حتى برخى از عالمان اهل سنت بر آنند كه افضل مردمان پس از وجود مبارك حضرت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است. اين ادعا كاملاً مستند بوده و بر اساس دلايل متقن و قطعى حتى از منابع و مصادر اهل سنت قابل اثبات است.
مرحوم خواجه نصير الدين طوسى رحمه اللّه ، در باب اعلميت اميرالمؤمنين عليه السلام و بر اساس منابع معتبر اهل سنت، به وجوهى استدلال كرده است. وى در اين ميان مى نويسد:
دومين فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام آن است كه ايشان پس از پيامبر گرامى اسلام، داناترين امت اسلامى بود و هر كس داناتر باشد افضل از ديگران است؛ از همين رو على بن ابى طالب عليه السلام افضل از ديگران است. وى در علت اين نتيجه گيرى مى نويسد:
لأنّه أعلم، لقوّة حدسه، وشدّة ملازمته للرسول، ورجعة الصحابة إليه في أكثر الوقائع بعد غلطهم، وقال النبي: «أقضاكم علي» واستند الفضلاء في جميع العلوم إليه، وأخبر هو بذلك، ولقوله تعالى: «وَأَنْفُسَنا »؛(1).
زيرا كه وى به جهت قوت حدس و تيزى ذهن و پرده برداشتن از مشكلات علمى و همرامى هميشگى اش با پيامبر اكرم و نيز رجوع صحابه به ايشان در تمام حوادث و وقايع، پس از آن كه راه خطا پيموده بودند، داناترين امت است. پيامبر درباره حضرتش فرمود: «داورترين شما على است». همه بزرگان دانشمندان در تمامى علوم به كلمات آن حضرت استناد مى كنند و خود [اميرالمؤمنين] نيز به اين امر خبر مى داد و نيز به جهت عبارت «وَأَنْفُسَنا » در آيه مباهله.
1) . كشف المراد: 523.
به هر روى در اين مجال، به ادله اى كه اميرالمؤمنين عليه السلام را اعلم صحابه معرفى مى كند پرداخته و به اثبات مطلب مى پردازيم.
نخستين حديثى كه به جايگاه علمى اميرالمؤمنين عليه السلام اشاره داشته و مُثبِت مدعاست، حديث شريف «مدينه العلم» است. در نوشته گذشته و در گاهِ بررسى حديث شريف «مدينه العلم»، گفته شد كه از جمله روايات صحيح در اثبات اعلميت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، همين حديث شريف است. حديث «أنا مدينة العلم وعلي بابها»، دلالت بر اعلميت اميرالمؤمنين عليه السلام دارد و لازمه اعلميت، افضليت است و شكّى نيست كه استحقاق و تعيّن امامت براى افضل، بيشتر از ديگران است.
حديث صراحت دارد كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شهر علم است و اميرالمؤمنين عليه السلام باب آن است و عقل سليم حكم مى كند، كسى نمى تواند باب مدينة العلم باشد، جز اين كه به تمام دانش هاى آن احاطه كامل داشته باشد و اين معنا همان معناى اعلميت اميرالمؤمنين عليه السلام از ديگران است.
در اينجا به جهت پرهيز از اطاله كلام، از تصريحات، تصحيحات و اقرارهاى عالمان اهل سنت در اعتبار و صحت اسناد و نيز دلالت هاى روشن بر اعلميت حضرت امير خوددارى كرده و مخاطبان را به نوشتارهاى گذشته ارجاع مى دهيم؛ ليكن در اين مجال فقط به نقل برخى زواياى روايت بسنده مى كنيم.
حديث «مدينه العلم»، از سوى 10 نفر از صحابه نقل شده است كه خود نشانگر جايگاه مسلّم اين حديث در ميان صحابه است.
ابن عباس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل مى كند كه فرمود:
أنا مدينة العلم وعلي بابها، فمن أراد المدينة فليأت الباب؛(1).
من شهر علمم و على در آن است؛ پس هر كس بخواهد كه وارد شهر علم گردد، بايد از درب آن وارد گردد.
جابر بن عبداللّه انصارى همين روايت را به همين مضمون نقل كرده است.(2).
مناوى در فيض القدير، ذيل حديث «انا مدينه العلم و على بابها»، عباراتى صريح در اعلميت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام دارد. وى مى نويسد:
فإنّ المصطفى صلّى اللّه عليه وآله المدينة الجامعة لمعاني الديانات كلّها أو لا بدّ للمدينة من باب فأخبر أنّ بابها هو علي كرّم اللّه وجهه، فمن أخذ طريقه دخل المدينة، ومن أخطأه أخطأ طريق الهدى، وقد شهد له بالأعلمية الموافق والمخالف والمعادي والمحالف؛(3).
همانا مصطفى صلّى اللّه عليه وآله شهر جامع تمامى اديان مى باشد و به ناچار براى شهر درى بايد باشد، پس خبر داد كه درش على عليه السلام است؛ از اين رو هر كس راه او را پى گرفت، وارد شهر شد و هر كس كه راه را به خطا رفت، راه هدايت را به خطا رفته است. موافق و دوست، دشمن و مخالف به اعلميت ايشان گواهى داده اند.
از ديگر احاديثى كه به علم اميرالمؤمنين عليه السلام نظر دارد، حديث «أنا دارالحكمة وعلي بابها» است. اين حديث نيز به مناسبت، ذيل حديث «أنا مدينة العلم
وعلي بابها» بررسى و به اعتبار و دلالت حديث پرداخته شد.
خداوند تمامى حكمتها را به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله عنايت فرموده است. دسترسى و بهره مندى از حكمت نبوى نيز مسيرى دارد كه مسير ورودى به خانه حكمت كسى نيست مگر اميرالمؤمنين عليه السلام و اين همان فضيلتى اختصاصى است كه موجب افضليت آن حضرت بر ديگر صحابه بوده و صغراى قضيه به تمامه شكل گرفته و خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام را به اثبات مى رساند.
پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله با تعابير مختلف، به برترى علمى اميرالمؤمنين عليه السلام حكم كرده اند كه در ذيل به برخى از اين موارد مى پردازيم:
پيامبر خدا در روايتى، به صراحت اميرالمؤمنين عليه السلام را اعلم امت دانسته است. ايشان مى فرمايد:
أعلم أمتي من بعدي علي بن أبيطالب؛(1).
داناترين امتم پس از من على فرزند ابى طالب است.
در روايتى ديگر، متقى هندى در كنز العمّال، از ابوامامه به نقل از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله آورده است كه فرمود:
قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: أعلم أمتي بالسنة والقضاء؛ يعني علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(2).
پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: عالم ترين امت من به سنتم و قضاوت، على بن ابى طالب است.
پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در اين روايت، به صراحت اميرالمؤمنين عليه السلام را عالمترين امت به دو امر مهم دانسته اند؛ نخست سنت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و ديگرى قضاوت كه بدون علم تصويرى نداشته و آنكس كه با قضاوت ترين است، عالم ترين خواهد بود.
در روايتى ديگر، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله مى فرمايد:
أعلم أمتي بالسنة والقضاء بعدي علي بن أبيطالب؛(1).
داناترين فرد امتم به سنت و قضاوت پس از من على بن ابى طالب است.
و يا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در روايتى ديگر، اميرالمؤمنين عليه السلام را گنجينه و خزينه دانش خود دانسته است كه بدون ترديد، دلالت بر اعلميت وى بر ديگر صحابه دارد. در اين روايت آمده است:
علي عيبة علمي؛(2).
على گنجينه و خزينه دانش من است.
مناوى در تفسير اين حديث نبوى، سخن جالبى را به دست داده است. وى مى نويسد:
علي عيبة علمي: أي مظنة استفصاحي وخاصتي وموضع سري، ومعدن نفائسي والعيبة: ما يحرز الرجل فيه نفائسه. قال ابن دريد:(1)وهذا من كلامه الموجز الذي لم يسبق ضرب المثل به في إرادة اختصاصه بأموره الباطنة التي لا يطلع عليها أحد غيره، وذلك غاية في مدح علي؛ وقد كانت ضمائر أعدائه منطوية على اعتقاد تعظيمه، وفي شرح الهمزية: إنّ معاوية كان يرسل يسأل علياً عن المشكلات فيجيبه، فقال أحد بنيه: تجيب عدوّك؟ قال: أمّا يكفينا أن احتاجنا وسألنا؛(2).
«على عيبة علمى» يعنى على زبان گويا و بيان كننده سخنان من [براى امّتم] است او خاص من، نزديك ترين افراد به من، جايگاه اسرار من و معدن [اشياء] با ارزش من است. و «عيبه» چيزى را گويند كه انسان اشياء با ارزش خود را، در آن نگهدارى مى كند.
ابن دريد گفته است: و اين كلامى موجز و مختصر از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است و چنين ضرب المثلى سابقه نداشته است. و اين ضرب المثل مى رساند على عليه السلام به امور باطنى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله اختصاص داشته كه ديگران بر آن اطلاعى نداشته اند. اين تعبير از سوى پيامبر، نهايت مدح و ستايش على است. به تحقيق قلوب و باطن دشمنانش با اعتقاد به عظمت و بزرگى على گره خورده بود. و در شرح همزيه آمده است:
معاويه پيوسته كسانى را مى فرستاد و از على عليه السلام درباره مشكلات علمى سؤال مى نمود و آن حضرت عليه السلام پاسخ مى داد. يكى از فرزندان آن حضرت عليه السلام پرسيد: آيا به دشمن خود جواب مى دهى؟! اميرالمؤمنين پاسخ داد: آيا همين براى ما كافى نيست كه او به ما محتاج است و از ما مى پرسد؟ همچنين در عبارتى ديگر كه آن نيز جز اعلميت استفاده نمى شود، مى فرمايد:
قسمت الحكمة عشرة أجزاء، فاعطي علي تسعة اجزاء واعطي الناس جزءاً واحداً؛(1).
دانش و حكمت به ده قسمت تقسيم شده است، نه قسم آن به على عليه السلام داده شده و [تنها] يك قسم آن به همه مردم داده شده است.
اينها برخى از سخنان دُرَربارى است كه از دو لب پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله درباره علم اميرالمؤمنين عليه السلام به منصه ظهور رسيده است كه خود نشانگر اهتمام پيامبر خدا بر اين امر بوده و به اين وسيله، مسير هدايتى امتش تا روز واپسين را معرفى و امت خود را از سردرگمى در بيراهه هاى جهالت و به تبع ضلالت و گمراهى باز داشته است.
بديهى است كه هر انسان عاقل مى پذيرد كه قضاوت نيك، صحيح و عادلانه مستلزم آن است كه قاضى عالم باشد؛ از اين رو هر كس اقضاست، پس اعلم است؛.
1) . حلية الأولياء: 1 / 65؛ شواهد التنزيل: 1 / 105؛ المناقب خوارزمى: 82؛ مناقب علي بن أبيطالب (ابن مغازلى): 228؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 384؛ فرائد السمطين: 1 / 94؛ كنز العمّال: 6 / 154؛ مطالب السؤول: 127.
همان گونه كه هر كس اعلم است، پس بدون ترديد اقضا نيز مى باشد.
به اتفاق شيعه و سنى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله درباره حضرت امير عليه السلام فرمود:
أقضاكم علي؛(1).
قاضى و داورترين شما، على عليه السلام است.
متقى هندى در كنز العمّال، در حديث ديگرى به نقل از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله از ابوامامه آورده است:
عن أبيأمامة قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أعلم أمتي بالسّنة والقضاء يعني علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(2).
ابوامامه گويد: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: عالم ترين امت من به سنت من و قضاوت، على بن ابى طالب است.
و يا در جايى ديگر مى فرمايد:
أعلم امتي بالسّنة والقضاء بعدي علي بن أبيطالب؛(3).
داناترين فرد امتم به سنت و قضاوت پس از من على بن ابى طالب است.
بدون ترديد قضاوت برتر بدون علم برتر ممكن نيست؛ پس اميرالمؤمنين عليه السلام داناترين امت است. در اين ميان اقرار عمر به اقضى بودن اميرمؤمنان على عليه السلام قابل توجه است.
بخارى و ديگران در روايتى، اين اعتراف عمر را با اسنادى صحيح از ابن عباس نقل كرده اند. بخارى مى نويسد:
حدثنا عمرو بن علي، حدثنا يحيى، حدثنا سفيان، عن حبيب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: قال عمر رضي اللّه عنه: أقرؤنا أبي، وأقضانا علي؛(1).
عمرو بن على به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه عمر گفت: قارى ترين ما ابى بن كعب و برترين ما از جهت داورى و قضاوت على است.
حاكم نيشابورى نيز همين روايت را به اندك تغييرى در الفاظ آورده و مى نويسد:
أخبرنا أبوالنضر الفقيه، ثنا معاذ بن نجدة القرشي، ثنا قبيصة بن عقبة، ثنا سفيان، قال: حدثني حبيب بن أبيثابت، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قال عمر رضي اللّه عنه: علي أقضانا، وأبي أقرؤنا؛(2).
ابونضر فقيه به سند خود به نقل از ابن عباس نقل كرده است كه گفت: عمر گفت: قاضى ترين ما على و قارى ترين ما ابى بن كعب است.
عبداللّه بن مسعود نيز به همين حقيقت اعتراف كرده است. حاكم نيشابورى به سند و طريق ديگر، از ابن مسعود چنين روايت كرده است:
1) . صحيح البخاري: 5 / 149؛ السنن الكبرى نسائى: 6 / 289؛ حلية الأولياء: 1 / 65؛ مسند أحمد: 5 / 113؛ الطبقات الكبرى: 2 / 339؛ أنساب الأشراف: 2 / 97؛ المعجم الأوسط: 7 / 357؛ المستدرك على الصحيحين: 3 / 305؛ دلائل النبوة (بيهقى): 7 / 155؛ الإستيعاب: 1 / 68 و 3 / 1104؛ ذخائر العقبى: 83؛ كنز العمّال: 2 / 592؛ مرقاة المفاتيح: 7 / 284.
2) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 305؛ المصنّف ابن ابى شيبه: 7 / 183.
أخبرني عبدالرحمن بن الحسن القاضي بهمدان، ثنا إبراهيم بن الحسين، ثنا آدم بن أبيإياس، ثنا شعبة، عن أبيإسحاق، عن عبدالرحمن بن يزيد، عن علقمة، عن عبداللّه ، قال: كنّا نتحدّث أن أقضى أهل المدينة علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛(1).
عبدالرحمان بن حسن قاضى به سند خود از عبداللّه بن مسعود نقل مى كند كه گفت: ما هميشه از اين سخن مى گفتيم كه قاضى و داورترين اهل مدينه، على بن ابى طالب عليه السلام است.
وى پس از ذكر اين روايت مى نويسد:
هذا حديث صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه؛.
اين حديث بنابر شرط بخارى و مسلم صحيح است؛ ولى آن را نياورده اند.
از ديگر رواياتى كه در آن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، به صراحت اميرالمؤمنين عليه السلام را اعلم اصحاب دانسته اند، حديثى است كه حضرتش خطاب به دختر گرامى شان حضرت صديقه طاهره فاطمه زهرا سلام اللّه عليها به اين مطلب تصريح كرده اند. احمد بن حنبل، طبرانى و بسيارى ديگر از عالمان اهل سنت در اين باره مى نويسند:
حدثنا الحسين بن إسحاق التستري، ثنا عثمان بن أبيشيبة، ثنا محمد بن عبداللّه الأسدي، ثنا خالد بن طهمان، عن نافع بن أبينافع، عن معقل بن
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 135؛ مسند البزّار: 5 / 55؛ فضائل الصحابة: 1 / 534، 2 / 604 و 646؛ الإستيعاب: 3 / 1103 و 1105؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 405؛ أسد الغابة: 4 / 22؛ تاريخ الإسلام: 3 / 638.
يسار، قال: وضّأت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ذات يوم فقال لي: «هل لك في فاطمة؛ يعني ابنته؟». قلت: نعم. فقام متوكئاً علي فقال: «أما إنّه سيحمل الثقل غيرك ويكون الأجر لك»، فكأنه لم يكن عليّ شيء حتى دخلنا على فاطمة فقال: «لها كيف تجدينك؟». فقالت: واللّه لقد اشتد حزني، واشتدت فاقتي، وطال سقمي. فقال: «أما ترضين أنّ زوّجتك أقدم أمتي سلماً وأكثرهم علماً وأحلمهم حلماً»؟(1).
حسين بن اسحاق شوشترى به سند خود از معقل بن يسار نقل مى كند كه گفت: در يكى از روزها كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را در وضو گرفتن همراهى مى كردم، به من فرمود: «اى معقل! آيا مايل به [عيادت و احوال پرسى] از فاطمه هستى؟».
پاسخ گفتم: آرى. آنگاه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در حالى كه بر من تكيه داشت، از جاى خود برخاست و فرمود: «به زودى اين سنگينى را ديگرى متحمل مى شود؛ ولى پاداش آن براى تو خواهد بود». معقل گويد: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بر من تكيه داشت؛ ولى من هيچگونه احساس سنگينى نمى كردم تا به حضور فاطمه سلام اللّه عليها وارد شديم. آنگاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از احوال فاطمه جويا شده و فرمود: «خود را چگونه مى يابى؟». فاطمه پاسخ داد: به خدا سوگند اندوهم شدت گرفته و فقر و ندارى و رنجم هايم زياد شده است. در اين هنگام پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله
1) . مسند أحمد: 5 / 26؛ فضائل الصحابة: 2 / 764؛ المصنّف ابن ابى شيبه: 7 / 505؛ الآحاد والمثاني: 1 / 142؛ المصنّف (صنعانى): 5 / 489؛ الذرية الطاهرة: 93؛ المعجم الكبير: 1 / 94 و 20 / 220؛ مجمع الزوائد: 9 / 101 و 114؛ الإستيعاب: 3 / 1099؛ الرياض النضرة: 4 / 294؛ ذخائر العقبى: 75؛ تهذيب الكمال: 20 / 484؛ أسد الغابة: 5 / 520؛ تاريخ مدينة دمشق: 70 / 113؛ كنز العمّال: 11 / 60؛ نظم درر السمطين: 188.
خطاب به فاطمه سلام اللّه عليها فرمود: «آيا شادمان نيستى از اين كه تو را به همسرى مردى در آوردم كه نخستين نفر از امت من بود كه اسلام آورده و او عالم ترين امت من و از همگان بردبارتر است؟».
هيثمى پس از نقل اين روايت، به همين سند اشاره كرده، مى نويسد:
رواه أحمد والطبراني وفيه خالد بن طهمان، وثّقه أبوحاتم وغيره، وبقية رجاله ثقات؛(1).
اين حديث را احمد بن حنبل و طبرانى روايت كرده اند و در سند آن خالد بن طهمان است كه وى را ابوحاتم و ديگران توثيق كرده اند و باقى رجال سند ثقه هستند.
از ديگر ادله اى كه علم اميرالمؤمنين عليه السلام به رخ ديگر مدعيان كشيده و در اين رهگذر به اثبات افضليت ايشان مى پردازد، كلامى از وجود مقدس اميرالمؤمنين عليه السلام است كه فرمود: «سلونى قبل ان تفقدونى». اين عبارت، عبارتى است كه بارها از سوى آن حضرت بيان شده است و در آن بدون هيچ قيد و شرطى و بدون تعيين حدود و ثغورى براى پرسشهاى پرسشگران، به سؤال از ايشان امر شده اند تا به تمامى پرسش و اشكالهاى ديگران، پاسخ درخور را به دست دهند. اين فرمايش كه در واقع تحدى در اين باره است، از سوى هيچ يك از صحابه، يا به زبان جارى نشده است و يا پس از جارى شدن، به افتضاح و رسوايى مدعى منتهى شده است.
همچنان كه پس از اين خواهيم آورد، هيچ يك از صحابه چنين سخنى نگفته
1) . مجمع الزوائد: 9 / 101.
است و تنها از برخى تابعان مانند قتاده و برخى اتباع تابعان همچون مقاتل بن سليمان چنين ادعايى نقل شده كه ايشان نيز رسوا و متفضح شده اند.
ماجراى قتاده و رسوايى او اين گونه است:
وحكي عن قتادة أنّه دخل الكوفة، فاجتمع عليه الناس، فقال: سلوا عمّا شئتم، وكان أبوحنيفة حاضراً، وهو يومئذٍ غلام حدث، فقال: سلوه عن نملة سليمان أكانت ذكراً أم أنثى؟ فسألوه فأفحم، فقال أبوحنيفة: كانت أنثى. فقيل له: كيف عرفت ذلك؟ فقال: من قوله تعالى: «قَالَتْ » ولو كانت ذكراً لقال «قال نملة»؛(1).
از قتاده حكايت شده است زمانى كه وارد شهر كوفه شد، مردم گرد او جمع شدند و آن گاه رو به مردم كرده و گفت: هر آنچه مى خواهيد از من بپرسيد. در آن ميان كه ابوحنيفه حاضر بود و در آن روز نوجوانى بود، به ديگران گفت: از او بپرسيد كه آيا مورچه اى كه با سليمان نبى سخن گفت نر بود، يا ماده. از او سؤال نمودند و او از پاسخ باز ماند. ابوحنيفه گفت: آن مورچه ماده و مؤنث بوده است. قتاده پرسيد: از كجا دانستى؟ ابوحنيفه پاسخ داد: از آيه قرآن كريم كه به لفظ مؤنث درباره مورچه آمده و فرموده است «قَالَتْ » و اگر مذكر بود، مى گفت: «قال نملة».
درباره مقاتل بن سليمان و ادعاى دانايى او و رسوا شدنش، جوزجانى اين گونه آورده است:
مقاتل بن سليمان كان دجّالاً جسوراً. سمعت أبااليمان يقول: قدم ها هنا،
1) . الأمالي ابن سمعون: 2 / 218؛ تفسير الكشّاف: 3 / 142؛ حياة الحيوان: 2 / 501؛ فيض القدير: 4 / 673.
فلمّا أن صلّى الإمام، أسند ظهره إلى القبلة وقال: سلوني عمّا دون العرش وحدثت أنّه قال مثلها بمكة؛ فقام إليه رجل، فقال: أخبرنى عن النملة أين أمعاؤها. فسكت؛(1)
28 / 448.
.مقاتل بن سليمان دجال جسور بود. از ابواليمان شنيدم كه مى گفت: مقاتل به اينجا وارد شد. هنگامى كه امام جماعت نماز را به پايان رسانيد، مقاتل پشت به قبله و رو به مردمان نموده و گفت: از من بپرسيد از هر آنچه زير عرش الاهى واقع شده است! ابواليمان گويد: شنيدم كه مقاتل همين ادعا را در مكه نيز نموده است. مردى برخاسته و از او پرسيده است: اى مقاتل! معده مورچه در كجاى بدن آن قرار دارد؟ پس مقاتل ساكت شد و از پاسخ بازماند.
وى كه عامل هشام بن عبدالملك در مكه و مدينه و امير حجاج بود نيز همين ادعا را نمود و رسوا شد. ابن عساكر در اين باره چنين مى نويسد:
وعن الواقدي، قال: وفيها؛ يعني سنة سبع ومئة حجّ بالنّاس إبراهيم بن هشام، فخطب بمنى الغد من يوم النّحر بعد الظّهر، فقال: سلوني، فأنا ابن الوحيد، لا تسألوا أحدا أعلم منّي، فقام إليه رجل من أهل العراق، فقال: الأضحية أواجبة هي؟ فما درى أي شيء يقوله له، فنزل عن المنبر؛(2).
واقدى گويد: ابراهيم بن هشام فرماندار مكه و مدينه و اميرحجاج بود و در سال 107 هجرى با مردم حج به جاى آورد. وى در منا، در عصر روز فرداى عيد قربان خطبه خواند و گفت: اى مردمان! از من بپرسيد هر آنچه مى خواهيد؛ چرا كه من فرزند يگانه روزگارم. بدانيد كه هرگز از كسى عالمتر از من نخواهيد پرسيد. در اين هنگام مردى از اهل عراق برخاست و پرسيد: اى ابراهيم! آيا قربانى كردن واجب است يا نه؟ وى جواب اين مسأله را ندانست كه چه بگويد و از منبر فرود آمد.
به هر روى با توجه به گزارش هاى تاريخى و مسلّم، تنها كسى كه شايستگى ابراز چنين سخنى را داشته اميرالمؤمنين على عليه السلام است.
روايتى را كه احمد بن حنبل به نقل از سعيد بن مسيب نقل مى كند در همين راستا قرار دارد. وى مى نويسد:
حدثنا عبداللّه ، نا عثمان بن أبيشيبة، نا سفيان، عن يحيى بن سعيد، قال: أراه عن سعيد قال: لم يكن أحد من أصحاب النبي صلّى اللّه عليه وسلّم يقول سلوني، الاّ علي بن أبيطالب؛(1).
عبداللّه بن عثمان به سند خود از سعيد بن مسيب نقل مى كند كه گفت: هيچ يك از اصحاب پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نمى توانست به [مردم] بگويد «سلونى»، مگر على بن ابى طالب عليه السلام.
1) . فضائل الصحابة: 2 / 646. همچنين ر.ك: المصنّف ابن ابى شيبه: 6 / 227؛ الإستيعاب: 3 / 1103؛ جامع بيان العلم وفضله: 1 / 114؛ أسد الغابة: 4 / 22؛ الفقيه والمتفقّه: 2 / 352؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 399؛ شرح نهج البلاغة: 7 / 46؛ تاريخ الإسلام: 3 / 638؛ تهذيب الأسماء واللغات: 1 / 317؛ الوافي بالوفيات: 21 / 179؛ الصواعق المحرقة: 127؛ سبل الهدى والرشاد: 11 / 289؛ كنز العمّال: 13 / 131؛ سمط النجوم العوالي: 2 / 552 و 3 / 48 و منابع ديگر.
سعيد بن مسيب در زمره صحابه پيامبر خداست. اين گفته وى، از پس زياده گويى مطرح نشده؛ بلكه وى گزارش كننده شرايط موجود ميان صحابه است. در واقع اعتراف وى حاكى از وضعيت ميدانى علمى صحابه پيامبر و اميرالمؤمنين عليه السلام است كه در قالب سخن وى به منصه ظهور رسيده است. وى فقط اميرالمؤمنين عليه السلام را شايسته چنين مدعايى مى بيند كه خود نفى شايستگى ديگران در چنين ادعايى است و اين همان افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر صحابه است و خود دليلى بر شايستگى ايشان براى خلافت و امامت است.
به هر روى در ادامه به بررسى اين سخن شريف آن حضرت در اثبات اعلميت ايشان بر ديگران مى پردازيم.
از كسانى كه به نقل اين سخن پرداخته حاكم نيشابورى است. وى در كتاب مستدرك و به سند صحيح مى نويسد:
أخبرني أبوجعفر محمد بن علي الشيباني، بالكوفة، حدثنا أحمد بن حازم الغفاري، حدثنا أبونعيم، حدثنا بسام الصيرفي، حدثنا أبوالطفيل عامر بن واثلة، قال: سمعت علياً رضي اللّه عنه قام، فقال: «سلوني قبل أن تفقدوني ولن تسألوا بعدي مثلي»؛(1).
ابوجعفر محمد بن على شيبانى به سند خود از ابوالطفيل نقل مى كند كه گفت: از على رضى اللّه عنه شنيدم كه مى گفت: از من [پيرامون علوم مختلف] بپرسيد، پيش از
1) . المستدرك على الصحيحين: 2 / 352 و 466. همچنين ر.ك: شرح مشكل الآثار: 5 / 121؛ الأغاني: 15 / 101؛ تاريخ مدينة دمشق: 17 / 335 و 42 / 397؛ الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: 2 / 240؛ تفسير الطبري: 13 / 289؛ تهذيب الكمال: 20 / 487؛ فتح الباري: 80 / 459.
آن كه مرا در بين خود نيابيد و كسى را پس از من نمى توانيد بيابيد كه اين گونه از وى پرسش كنيد.
حاكم پس از نقل اين حديث مى نويسد:
هذا حديث صحيح عال، وبسام بن عبدالرحمن الصيرفي من ثقات الكوفيين ممّن يجمع حديثهم، ولم يخرجاه؛(1).
اين حديث داراى سند صحيح و عالى است و بسام بن عبدالرحمان صيرفى از محدثان ثقه و مورد اعتماد كوفه و از كسانى است كه احاديث آنها گردآورى شده است. اين حديث را بخارى و مسلم نياورده اند.
هيثمى نيز حديثى به همين مضمون و البته با اختلاف اندكى در سند و عبارات روايت كرده است و ذيل «باب فيما يحرم من النساء» مى نويسد:
عن أبيصالح قال: قال علي: «سلوني فانّكم لن تسألوا مثلي، ولن تسألوا مثلي ...» الخ؛(2).
ابوصالح گويد: على عليه السلام فرمود: «از من پرسش كنيد؛ چرا كه شما هرگز كسى را همچون من [نخواهيد يافت] كه از او [همه] پرسش هاى خود را بپرسيد ...».
هيثمى پس از نقل اين حديث مى نويسد:
رواه أبويعلى، ورجاله رجال الصحيح، ورواه البزّار بنحوه؛(3).
اين حديث را ابويعلى روايت كرده است و رجال سند آن، همان رجال صحيح بخارى
هستند. همچنين بزار هم آن را به همان شكل روايت كرده است.
متقى هندى در كنز العمّال همين روايت را به لفظ ديگرى آورده است. وى مى نويسد:
عن أبيالمعتمر مسلم بن أوس وجارية بن قدامة السعدي أنهما حضرا علي بن أبيطالب يخطب وهو يقول: «سلوني قبل أن تفقدوني، فإنّي لا أسأل عن شيء دون العرش إلاّ أخبرت عنه»؛(1).
از ابومعتمر مسلم بن اوس و جارية بن قدامه نقل شده است: آنگاه كه نزد اميرالمؤمنين عليه السلام حاضر شدند، ايشان در حال خواندن خطبه بودند و در اين ميان فرمود: «از من بپرسيد پيش از آن كه مرا در ميان خود نيابيد. همانا از من پرسشى كه مربوط به پايين تر از عرش الاهى باشد پرسيده نمى شود، مگر آن كه از آن پاسخ و خبر خواهم داد».
محب الدين طبرى در ذخائر العقبى و در بخش مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام، باب مستقلى به همين فضيلت انحصارى اميرمؤمنان عليه السلام اختصاص داده است. وى مى نويسد:
باب ذكر أنّه لم يكن احد من الصحابة يقول «سلوني» غيره: عن سعيد بن المسيب، قال: لم يكن أحد من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: سلوني إلاّ علياً. أخرجه أحمد في المناقب والبغوي في المعجم، وأبوعمر، ولفظه ما كان أحد من الناس يقول: سلوني غير علي بن أبيطالب؛(2).
باب: در ذكر اين نكته كه هيچ يك از صحابه به جز اميرالمؤمنين نگفت «سلونى». سعيد بن مسيب گويد: هيچ كدام از صحابه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مگر على عليه السلام نگفت هر چه مى خواهيد از من بپرسيد. اين روايت را احمد در مناقب، بغوى در معجم و ابوعمر نقل كرده اند و لفظ روايت اين چنين است كه «ما كان أحد من الناس يقول: سلونى غير علي بن أبيطالب».
گنجى شافعى نيز به سند خود، از ابوالطفيل عامر بن واثله چنين نقل مى كند:
قال علي بن أبيطالب عليه السلام: سلوني عن كتاب اللّه ، فإنه ليس آيةٌ إلا وقد عرفت بليل نزلت أم بنهار، في سهل أم في جبل؛(1).
اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: از من درباره كتاب خدا بپرسيد؛ همانا آيه اى در قرآن نيست مگر آن كه من مى دانم كه آيا در شبانگاه نازل شده است يا در روز، و آيا بر زمين نازل شده است يا بر كوه.
اين فرمايش اميرالمؤمنين عليه السلام نيز در همين راستا قرار دارد. ايشان در يكى از خُطَب خويش مى فرمايند:
لو كسرت لي الوسادة، لحكمت بين أهل التوراة بتوراتهم، وبين أهل الإنجيل بإنجيلهم، وبين أهل الفرقان بفرقانهم. وما من آية في كتاب اللّه أنزلت في سهل أو جبل إلا وأنا عالم متى أنزلت وفيمن أنزلت؛(2).
اگر مسند و مقام داورى و قضاوت را براى من مهيا مى نمودند و بر آن قرار مى گرفتم؛.
همانا كه ميان يهوديان به تورات، ميان مسيحيان به انجيل و در ميان مسلمانان با قرآن داورى مى نمودم. همانا آيه اى نيست كه نازل شده باشد، مگر آن كه مى دانم كه در كجا، در چه زمان و درباره چه كسى نازل شده است.
اطمينان اميرالمؤمنين عليه السلام در اين باره، ناشى پشوانه اى علمى است كه از طريق پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به ايشان رسيده است. آن حضرت در گزارشى ديگر، به بن مايه اين علم اشاره كرده، مى فرمايد:
علّمني رسول صلّى اللّه عليه وآله ألف باب من العلم، يفتح لي من كلّ باب ألف باب؛(1).
رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله هزار باب از ابواب علم را به من آموخت كه از هر بابى، هزار باب برايم گشوده مى شود.
شكى نيست كه اين گونه ادعا تنها فقط از اميرالمؤمنين عليه السلام پذيرفته است؛ چرا كه وى باب علم پيامبر است و مسير رسيدن به علم پيامبر به ايشان منتهى مى شود ولا غير. با اين وجود، آيا گروه رقيب يا همان طرفداران مكتب خلفا و نمايندگان دفاع از آنان مى توانند براى ابوبكر نيز چنين ادعايى را گزارش كنند؟ به راستى كدام يك از شيخين و در كجاى كتب تاريخى و حديثى چنين سخن و ادعايى از آنان ثبت شده است؟ بلكه مدعاى شيعه خلاف آن را به اثبات مى رساند؛ چرا كه از آن سو روايات بسيارى در بيان جهل ابوبكر به مواردى همچون جهل به حكم كلاله، جهل به ميراث
1) . كنز العمّال: 13 / 114 و 165؛ ذخيرة الحفّاظ: 2 / 773؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 385؛ تفسير الرازي: 8 / 23؛ ينابيع المودّة: 1 / 222؛ مطالب السؤول: 160.
جده، جهل به حد سارق و مواردى ديگر از اين قبيل ثبت و نقل شده است. مواردى كه در راستاى احكام قرار مى گيرد و چه بسا كسى كه ارتباط خود را با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله قطع نكرده و ملازم ركاب حضرتش باشد، بارها حكم آن را از دو لب پيامبر خدا شنيده باشد. با اين بيان، آنانى كه از پاسخ به ابتدايى ترين معارف دينى بى بهره اند و در پاسخ به آن وا مى مانند، چگونه به علوم ديگر كه به يقين سر منشأ آن علم الاهى است و از سوى او افاضه مى شود را دارا باشد و به تحدى بپردازد؟! نكته جالب تر اين كه از سخنان ابوبكر و آنهم در مواضع متعدد چنين بر مى آيد كه هرگز خود قائل به افضليت خويش و يا اعلميتش از ديگران نبوده است؛ ولى برخى از پيروان وى كاسه داغتر از آش شده و او را افضل و اعلم صحابه پيامبر شمرده اند! با رجوع به منابع معتبر اهل سنت مى توان به وضوح به اين مدعا دست يافت كه وى مدعى چنين فضيلتى نبوده، بلكه خود را در مواردى بسيار جاهل مى دانسته است. در همين راستا، ابن ابى شيبة و ديگران، سخنى را از ابوبكر نقل كرده اند كه در آن ابوبكر به جهل خود اقرار كرده است. وى مى نويسد:
حدثنا محمد بن عبيد، عن العوام بن حوشب، عن إبراهيم التيمي، أنّ أبابكر سئل عن «وَفَاكِهَةً وَأَبّاً »(1)فقال: أي سماء تظلني، وأي أرض تقلني إذا قلت في كتاب اللّه ما لا أعلم؛(2).
از ابوبكر درباره معناى «وَفَاكِهَةً وَأَبّاً » سؤال شد. ابوبكر پاسخ داد: كدام آسمان بر من سايه افكنده و كدام زمين مرا در خود جاى داده كه چيزى درباره كتاب خدا بگويم كه نمى دانم.
اعترافاتى اينچنينى از سوى ابوبكر به وفور به دست ما رسيده است كه به همين يك اكتفا كرده و براى اطلاع از مواردى بيشتر، خواننده را به سطور پيش رو و به ويژه مجلدات آينده همين سلسله كتاب ارجاع مى دهيم.
خليفه دوم عمر بن خطاب نيز با تعابير مختلف اقرار به برترى علمى اميرالمؤمنين عليه السلام كرده است. عبارات مشهورى از راوى به دست رسيده كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم. عباراتى همچون:
لولا علي لهلك عمر؛(1).
اگر على نبود بى گمان كه من - عمر - هلاك مى شدم.
و يا:
عن سعيد بن المسيب قال: كان عمر يتعوذ باللّه من معضلة ليس فيها أبوحسن؛(2).
1) . الإستيعاب: 3 / 1103؛ الرياض النضرة: 3 / 161؛ تفسير الرازي: 21 / 22؛ المناقب خوارزمى: 81؛ فتح الباب في الكنى والألقاب: 220؛ تمهيد الأوائل وتلخيص الدلائل: 476.
2) . تاريخ مدينة دمشق: 25 / 369؛ كنز العمّال: 10 / 300؛ الإصابة: 4 / 467؛ الطبقات الكبرى: 2 / 339؛ فضائل الصحابة: 2 / 647؛ صفة الصفوة: 1 / 314؛ أسد الغابة: 4 / 22.
سعيد بن مسيب گويد: عمر اين گونه بود كه به خداوند پناه مى برد از معضلات و مشكلاتى كه ابوالحسن على بن ابى طالب براى حل آن در كنارش نباشد.
و يا آمده است:
اللهمّ لا تبقني لمعضلة ليس لها ابن أبيطالب؛.
خداوندا مرا در مشكلى كه براى حل آن على بن ابى طالب در كنارم نيست تنها مگذار.
در برخى منابع ديگر آمده است:
لا أبقاني اللّه بأرض لست فيها أباالحسن؛(1).
خداوند مرا در زمينى كه تو در آن نباشى باقى نگذارد.
همچنين آمده است:
لا أبقاني اللّه بعدك يا علي؛(2).
اى على، خداوند مرا بعد از تو باقى نگذار.
و يا:
أعوذ باللّه من معضلة ولا أبوحسن لها؛(3).
پناه مى برم به خداوند از اين كه در مشكلى واقع شوم كه ابوحسن على براى حل آن در كنارم نباشد.
1) . شرح نهج البلاغة: 12 / 101؛ شرح فتح القدير: 2 / 449؛ نصب الراية: 3 / 117؛ مرقاة المفاتيح: 5 / 505؛ أنساب الأشراف: 2 / 99.
2) . ذخائر العقبى: 82؛ فيض القدير: 4 / 470؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 69؛ الرياض النضرة: 3 / 166.
3) . تاريخ مدينة دمشق: 42 / 406؛ المنتظم: 5 / 68؛ تاريخ الإسلام: 3 / 638؛ البداية والنهاية: 7 / 360؛ فتح الباري: 13 / 286؛ الإستيعاب: 3 / 1103؛ الطبقات الكبرى: 2 / 339؛ أسد الغابة: 4 / 22؛ الإصابة: 4 / 468.
أعوذ باللّه أن أعيش في قوم لست فيهم يا أباالحسن؛(1).
پناه به خدا مى برم از اين كه در قومى زندگى كنم كه تو يا ابالحسن در آن قوم نباشى.
اللهمّ لا تنزل بي شديدة إلا وأبوالحسن إلى جنبي؛(2).
خداوندا، هرگز بر من بلا و سختى را نازل مكن مگر آن كه ابوالحسن در كنارم باشد.
پس از تحقيق و واكاوى مى توان دريافت كه تمامى عالمان مسلمان به طور مستقيم و يا غير مستقيم شاگردان مكتب اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشند؛(3)چرا كه مفسران سده هاى نخستين و تابعان، همگى تفسير قرآن را از ابن عباس فرا گرفته و در كلمات خود به كلام او استناد مى كنند و اين در حالى است كه خود ابن عباس، شاگرد مكتب تفسيرى اميرالمؤمنين عليه السلام است كه خود در همين راستا مى گويد:
شبى از شبها، على عليه السلام از آغاز شب تا به سپيده صبح درباره باء بسم اللّه برايم سخن گفت، آن گاه فرمود:
ولو شئت لأوقرت سبعين بعيراً من تفسير فاتحة الكتاب؛(4).
اگر بخواهم هفتاد بار شتر كتاب از تفسير بسم اللّه درست مى كنم.
1) . أخبار مكة ازرقى: 1 / 324؛ المستدرك على الصحيحين: 1 / 457؛ شعب الايمان: 3 / 451؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 405؛ التدوين في أخبار قزوين: 3 / 151؛ نهاية الأرب: 1 / 315؛ تبيين الحقائق: 2 / 16؛ سبل السلام: 2 / 206؛ الصواعق المحرقة: 179؛ فيض القدير: 4 / 470.
2) . تاريخ مدينة دمشق: 53 / 35؛ ذخائر العقبى: 82؛ كنز العمّال: 5 / 257؛ الرياض النضرة: 3 / 162.
3) . در جلد ششم از همين مجموعه، به تفصيل به اين مدعا پرداخته شده است كه خوانندگان را به همان كتاب ارجاع داده و از نقل دوباره آن خوددارى مى كنيم.
4) . تفسير مجاهد: 1 / 10؛ الإتقان في علوم القرآن: 2 / 490؛ مطالب السؤول: 149.
همچنين تواضع ابن عباس نسبت به علم اميرالمؤمنين عليه السلام با كلماتى مختلف در منابعى متعدد و مهم منابع اهل سنت به دست داده شده است.
در نخستين نقل، ابن عباس مى گويد:
عن ابن عباس قال: قسّم علم الناس خمسة أجزاء، فكان لعلي منها أربعة أجزاء، ولسائر الناس جزء، شاركهم علي في الجزء فكان أعلم به منهم؛(1).
ابن عباس گويد: علم به پنج جزء تقسيم شده و در اين ميان، همانا چهار جزء آن براى على است و باقى براى مردم است كه تنها يك جزء است كه على در همان نيز با مردم شريك است. ايشان در همان جزء نيز آگاه تر و اعلم از مردم است.
ابن عبدالبر و ديگران از ابن عباس چنين آورده اند كه مى گفت:
واللّه لقد أعطى علي بن أبيطالب تسعة أعشار العلم، وأيم اللّه ، لقد شارككم في العشر العاشر؛(2).
به خدا سوگند كه نُه قسمت علم به على بن ابى طالب عليه السلام داده شده كه قسم به خدا، على در آن جزء دهم نيز با شما شريك است.
وى همچنين آورده است هنگامى كه نام اميرالمؤمنين عليه السلام نزد ابن عباس به ميان آمد، گفت:
كان واللّه يسكته الحلم، وينطقه العلم؛(3).
به خدا سوگند على را حلم او به سكوت وادار مى نمود و علمش زبان او را به سخن باز مى كرد.
همچنين ابن سعد در طبقات كبرى به نقل از ابن عباس مى نويسد:
أخبرنا سليمان أبوداود الطيالسي، قال: أخبرنا شعبة، عن سماك بن حرب، قال: سمعت عكرمة يحدث عن ابن عباس، قال: إذا حدثنا ثقة عن علي بفتيا لا نعدوها؛(1).
اگر فردى ثقه و مورد اعتماد، فتوايى را از على عليه السلام براى ما بازگو كند، هرگز از آن فتوا تجاوز نخواهيم كرد.
لازم به ذكر است كه سند اين روايت توسط ابن حجر عسقلانى صحيح دانسته شده است.(2).
همچنين روايت عكرمه به نقل از ابن عباس اينگونه نيز نقل شده است كه مى گفت:
إذا بلغنا شيء تكلّم به علي رضي اللّه عنه من فتيا أو قضاء وثبت، لم نجاوزه إلى غيره؛(3).
اگر مطلبى به ما مى رسيد كه على رضى اللّه عنه درباره آن فتوا، حكم و يا قضاوتى كرده بود، هرگز از آن رأى به حكم ديگرى روى برنمى تافتيم.
ابن جوزى نيز مى نويسد:
قال ابن عباس: علمي بالقرآن في علم علي كالقرارة في المثعنجر؛(1).
ابن عباس گويد: علم من به قرآن در مقابل دانش اميرالمؤمنين، همانند آب جمع شده در گودالى كوچك در مقابل آب دريا است.
ملا على قارى نيز به نقل از ابن عباس مى نويسد:
وعن ابن عباس وقد سأله الناس فقالوا: أي رجل كان علياً؟ قال: كان قد ملى ء جوفه حكماً وعلماً وبأساً ونجدةً، مع قرابته من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم. أخرجه أحمد في المناقب؛(2).
از ابن عباس نقل شده است: زمانى كه مردم از او پرسيدند كه على چگونه مردى على است؟ پاسخ داد: همانا كه درون على را حكمت، علم و پرهيزكارى پركرده بود و او را اين چنين مى يافتيم، در حالى كه با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نزديكى و خويشاوندى داشت. اين حديث را احمد در مناقب با ذكر سند آورده است.
شيخ سليمان حنفى قندوزى در ينابيع الموده، از كلبى روايت مى كند كه عبداللّه بن عباس يا همان حبر امت چنين مى گفت:
علم النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم من علم اللّه ، وعلم عليّ من علم النّبي، وعلمي من
علم عليّ، وما علمي وعلم الصّحابة في عليّ الاَّ كقطرة بحر في سبعة أبحر؛(1).
علم پيامبر برگرفته از علم خداى تعالى است و علم على از علم پيامبر و علم من از علم على است و علم من و علم تمامى صحابه، در مقابل علم على مانند قطره آبى در هفت درياست.
بسيارى از محدثان اهل سنت از جمله طبرانى، هيثمى، ابن عساكر و ديگران به گفتگوى ابن عباس و معاويه درباره اميرالمؤمنين عليه السلام پرداخته اند. در اين گزارش تاريخى آمده است: آنگاه كه معاويه از ابن عباس خواست تا ديدگاهش را درباره اميرالمؤمنين عليه السلام باز گو كند، پاسخ داد:
رحم اللّه أباالحسن! كان واللّه علم الهدى، وكهف التقى، ومحل الحجا، وطود النهى، ونور السرى في ظلم الدجى، وداعية إلى المحجّة العظمى، عالماً بما في الصحف الأولى، وقائما بالتأويل والذكرى، متعلقاً بأسباب الهدى وتاركاً للجور والأذى، وحائداً عن طرق الردى، وخير من آمن واتّقى، وسيد من تقمص وارتدى، وأفضل من حج وسعى، وأسمع من عدل وسوّى، وأخطب أهل الأرض إلا الأنبياء والنبي المصطفى، صاحب القبلتين، فهل يوازيه أحد؟ وزوج خير النساء وأبوالسبطين، لم تر عيني مثله
1) . ينابيع المودّة: 1 / 215.
ولا ترى حتى القيامة واللقاء، فمن لعنه فعليه لعنة اللّه والعباد إلى يوم القيامة؛(1).
خداوند ابوالحسن را رحمت كند. به خدا سوگند كه او پرچم برافراشته هدايت و پناهگاه پرهيزكارى، پايگاه عقل و خردمندى، كوه ويژگى ها و نور فروزان در تاريكى، دعوت كننده به نيكبختى دائمى، باخبر از حقايق كتب پيامبران پيشين، داناى از تأويل و ياد حق، و درآويخته به اسباب هدايت، تارك جور و اذيت، مانع از راههاى انحرافى، بهترين ايمان آورندگان، پاكيزه ترين پرهيزگاران، سرور هر آن كس كه جامه بر تن نموده و خود را به عبا آراسته ساخت، برترين كسى كه حج و سعى را انجام داده، سخاوتمند عادل كه همه را برابر مى نگرد، سخنورترين مردمان، غير انبياء و پيامبر مصطفى صلّى اللّه عليه وآله. او است كه بر دو قبله نماز گذارد. حال آيا كسى قدرت برابرى با او را دارد؟ او همسر سيده زنان، پدر دو سبط خاتم پيامبران است. آرى! ديدگانم مانند او را نديده و تا رستاخيز هم مانند او را مشاهده نخواهم كرد! كسى كه او را لعن كند و دم از نكوهش او بزند، خدا و بندگان خدا، چنين كسى را تا روز قيامت لعن و نفرين خواهند كرد.
هنگامى كه محمد بن ابى بكر در مصر به دست عمرو عاص كشته شد، وى تمام
1) . تعليق من أمالي ابن دُريد: 86؛ مروج الذهب: 3 / 51؛ المعجم الكبير: 10 / 239؛ ذخائر العقبى: 78؛ الرياض النضرة: 1 / 58؛ مختصر تاريخ دمشق: 4 / 247؛ مجمع الزوائد: 9 / 159؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 124.
نامه هاى محمد را جمع كرده و براى معاويه فرستاد. معاويه نامه ها و وصاياى اميرالمؤمنين عليه السلام به محمد بن ابى بكر را مطالعه كرد و در تعجب فرو رفت. وليد بن عقبه كه در نزد معاويه بود، آنگاه كه حال وى را چنين ديد، گفت: دستور بده تا همه را بسوزانند. معاويه چنين پاسخ داد؟ مه يا ابن أبيمعيط! إنّه لا رأي لك، فقال له الوليد: إنّه لا رأي لك! أفمن الرأي أن يعلم الناس أن أحاديث أبيتراب عندك تتعلم منها وتقضي بقضائه، فعلام تقاتله؟ فقال معاوية: ويحك! أتأمرني أن أحرق علماً مثل هذا؟ واللّه ، ما سمعت بعلم أجمع منه ولا أحكم ولا أوضح. فقال الوليد: إن كنت تعجب من علمه وقضائه، فعلام تقاتله؟ فقال معاوية: لولا أنّ أباتراب قتل عثمان ثم أفتانا لأخذنا عنه، ثم سكت هنيئة، ثم نظر إلى جلسائه، فقال: إنا لا نقول إنّ هذه من كتب علي بن أبيطالب، ولكنّا نقول إنّ هذه من كتب أبيبكر الصديق كانت عند ابنه محمد، فنحن نقضي بها ونفتي؛(1).
پس معاويه گفت: خاموش باش اى پسر ابومعيط! كه كلامت نادرست و بى خردى است. وليد گفت: نظر تو نادرست است. آيا اين خردمندانه است كه مردم بدانند سخنان ابوتراب نزد تو است و تو از آنها چيزها مى آموزى و به كمك آن قضاوت مى كنى؟ پس چرا با او نبرد و جنگ مى كنى؟ معاويه پاسخ داد: واى بر تو! آيا به من مى گويى دانشى اين چنين ارزشمند را بسوزانم؟ به خدا سوگند كه دانشى جامع تر،
1) . الغارات: 1 / 252؛ شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد: 6 / 73.
حكيمانه تر و روشنتر از اين در هيچ جاى و از هيچ كس نشنيده ام. وليد گفت: اگر از علم و قضاوت على در شگفت هستى، چرا با او جنگ مى كنى؟ معاويه پاسخ داد: اگر ابوتراب عثمان را نكشته بود و فتوا مى داد، ما به فتوايش عمل مى كرديم. سپس اندكى خاموش ماند و به حاضران مجلس نگريست و گفت: به كسى نمى گوييم كه اين از نوشته هاى على بن ابى طالب است، بلكه مى گوييم از نوشته هاى ابوبكر صديق است كه در نزد پسرش محمد مانده بود و ما بر اساس آن قضاوت و فتوا مى دهيم! سپس ابراهيم بن محمد ثقفى مى نويسد: اين نوشته ها پيوسته در خزانه بنى اميه بود تا زمانى كه عمر بن عبد العزيز به حكومت رسيد و همو بود كه بر همگان مشخص ساخت كه اين سخنان، سخنان على بن ابى طالب عليه السلام است.
هنگامى كه عايشه از اطرافيان خود پرسيد: چه كسى شما را به روزه روز عاشورا اجازه و فتوا داده است؟ پاسخ دادند: على. او پس از شنيدن نام اميرالمؤمنين عليه السلام، ايشان را داناترين امت نسبت به سنت پيامبر دانست و گفت:
أما أنه أعلم الناس بالسنة؛(1).
آگاه باشيد كه او داناترين مردم به سنت پيامبر است.
1) . ذخائر العقبى: 78؛ الإستيعاب: 3 / 1104؛ الرياض النضرة: 3 / 159؛ المناقب خوارزمى: 54؛ الصواعق المحرقة: 127؛ تاريخ الخلفاء: 188؛ الوافي بالوفيات: 21 / 179؛ كنز العمّال: 8 / 658؛ تاريخ بغداد: 1 / 185؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 408؛ تاريخ الإسلام: 3 / 638.
لازم به يادآورى است - همان گونه كه بر همگان مشخص است - روزه گرفتن در روز عاشورا در ميان اهل سنت مستحب شمرده شده و اين روايت نيز در منابع حديثى اهل سنت وجود دارد؛ اما استفاده ما از اين روايت، صرفا منحصر به اقرار و اعتراف عايشه بر اعلميت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ بنابراين در غير اين صورت پر واضح است كه شيعيان اثنى عشرى كه معارف دينى و فقهى خود را پس از قرآن كريم از سنت پيامبر و ائمه معصومين عليهم السلام اخذ مى كنند، عقيده اى به روزه گرفتن در روز عاشورا ندارند؛ بلكه روزه عاشورا را مكروه دانسته و عاشورا را روز حزن و اندوه مى دانند، به ويژه آن كه در رواياتى متعدد(1)حضرات معصومين عليهم السلام، روزه روز عاشورا را روزه ابن مرجانه خواندند و شيعيان را از روزه گرفتن در اين روز منع مى نمودند.
عطاء بن ابى رباح كه از جمله بزرگان تابعان است و نزد اهل سنت از جايگاه و منزلت والايى برخوردار است(2)نيز به اعلميت اميرالمؤمنين عليه السلام تصريح نموده است.
ابن ابى شيبه، ابن عبدالبر و ديگران به نقل از وى چنين نوشته اند:
1) . از جمله ر.ك: الكافي: 4 / 146 تا 147؛ من لا يحضره الفقيه: 2 / 85؛ تهذيب الأحكام: 4 / 301.
2) . ذهبى در ميزان الإعتدال مى نويسد: «عطاء بن أبيرباح: سيد التابعين علما وعملاً وإتقانا فى زمانه بمكّة. روى عن عائشة وأبيهريرة والكبار وعاش تسعين سنة أو أزيد وكان حجةً، إماما، كبير الشأن، أخذ عنه أبوحنيفة وقال: ما رأيت مثله»؛ ميزان الإعتدال: 3 / 70. همچنين ر.ك: سير أعلام النبلاء: 5 / 78؛ الطبقات الكبرى: 5 / 468؛ تذكرة الحفّاظ: 1 / 98؛ معرفة الثقات: 2 / 135.
أخبرنا يحيى بن معين، قال: حدثنا عبدة بن سليمان، عن عبدالملك ابن أبيسليمان، قال: قلت لعطاء: أكان في أصحاب محمد أحد أعلم من علي؟ قال: لا واللّه ، ما أعلمه؛(1).
عبدالملك گويد: به عطا گفتم: آيا در اصحاب محمد صلّى اللّه عليه وآله كسى داناتر و اعلم از على عليه السلام بود؟ عطا پاسخ داد: نه به خدا سوگند كسى را از او داناتر نمى شناسم.
اين نكته از مسلمات روايى و تاريخى است كه پس از وفات پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، هرگاه صحابه در امور مختلف دچار اشتباه، سردرگمى و تحير مى شدند و يا در حل مسائل شرعى ناتوان مى ماندند، به اميرالمؤمنين عليه السلام مراجعه مى نمودند كه در ذيل به برخى از اين موارد اشاره مى كنيم.
فخر رازى كه خود تابع مذهب فقهى شافعى است، به نقل از شافعى مى نويسد:
وأكثر ما أخذ عنه في زمان عمر وعثمان، لأنّهما كانا يسألانه ويرجعان إلى قوله، وكان علي كرّم اللّه وجهه خصّ بعلم القرآن والفقه، لأنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم دعا له وأمره أن يفتي بين الناس، وكانت قضاياه ترفع إلى النبي فيمضيها؛(2).
بيشترين زمانى كه از علم على عليه السلام استفاده مى شد، زمان خلافت عمر و عثمان بود؛ چرا كه آن دو از اميرالمؤمنين كرّم اللّه وجهه مى پرسيدند و به نظرات او رجوع مى كردند و اين در حالى بود كه براى على جايگاهى خاص در علم به قرآن و فقه بود؛ زيرا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله براى او دعا نمود و او را مامور به فتوا دادن در ميان مردم كرد و اين گونه بود كه ايشان در ميان مردم قضاوت مى نمود و سپس آن را به پيامبر ارجاع داده و پيامبر آن را تأييد و امضا مى نمود.
نووى شارح صحيح مسلم و كرمانى شارح صحيح بخارى، درباره رجوع مردم و بزرگان صحابه، در مشكلات علمى شان به محضر اميرمؤمنان على عليه السلام مى نويسند:
وسؤال كبار الصحابة ورجوعهم إلى فتاواه وأقواله في المواطن الكثيرة والمسائل المعضلات أيضاً مشهور؛(1).
پرسش بزرگان صحابه و رجوع آنان به فتاوا و نظرات اميرالمؤمنين در مواضع متعدد و مسائل پيچيده، مشهور است.
ابن
ابن ابى الحديد معتزلى كه خود سنى مذهب است، درباره حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام چه نيكو نگاشته است:
1) . تهذيب الأسماء واللغات: 1 / 346؛ الكواكب الدراري: 2 / 109.
وما أقول في رجل تعزى إليه كلّ فضيلة، وتنتهي إليه كلّ فرقة، وتتجاذبه كلّ طائفة، فهو رئيس الفضائل وينبوعها، وأبو عذرها، وسابق مضمارها، ومجلّي حلبتها، كلّ من بزغ فيها بعده فمنه أخذ، وله اقتفى، وعلى مثاله احتذى؛(1).
من نمى دانم چه بگويم درباره مردى كه تمامى فضايل به او نسبت داده مى شود و دانش تمامى گروه ها و فرقه هاى اسلامى به دانش او منتهى مى گردد و هر طائفه اى مى كوشد كه خود را به او منتسب كرده و برساند. على سرآمد همه فضايل و سرچشمه آن و طلايه دار آنهاست. او نخستين كسى است كه درب خانه فضايل را كوبيد و از ناب ترين آنها بهره مند گشت و در اين ميدان گوى سبقت را از همه ربود.
وى دربخش ديگر از شرح نهج البلاغه، درباره جامعيت فضايل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى نويسد:
إن قيل جهاد وحرب، فهو سيّد المجاهدين والمحاربين؛ إن قيل وعظ وتذكير، فهو أبلغ الواعظين والمذكرين؛ إن قيل فقه وتفسير، فهو رئيس الفقهاء والمفسرين، إن قيل عدل وتوحيد، فهو إمام اهل العدل والموحدين. وليس على اللّه بمستنكر أن يجمع العالم في واحد؛(2).
اگر از جهاد سخن به ميان آيد، او سيد مجاهدان و جنگاوران است. اگر از موعظه و تذكر گفته شود، او بليغ ترين موعظه كنندگان و تذكر دهندگان است. اگر از فقه
و تفسير قرآن گفته شود، او رئيس فقها و مفسران است. اگر از عدل و توحيد و يگانه پرستى گفته شود، او امام و سرور اهل عدالت و امام موحدانست و از خدا دور نيست كه تمامى عالم را در يك نفر جمع نمايد.
ابن ابى الحديد پس از آن كه سخنانى در شرافت علم الاهى و اين كه شرف هر علمى به معلومات و معارف آن علم است ايراد مى كند، معترف است كه تمامى علوم الاهى نزد همه دانشمندان، به دانش اميرمؤمنان عليه السلام منتهى مى گردد و او است كه سرچشمه جوشش، گسترش و نشر تمام اين علوم بوده است. وى با ذكر شواهد بر ادعاى خويش، مهر تأييد زده و در منتهى شدن دانش تمامى متكلمان اسلامى به حضرتش چنين آورده است:
فإنّ المعتزلة - الذين هم أهل التوحيد والعدل وأرباب النظر ومنهم تعلم الناس هذا الفن - تلامذته وأصحابه، لأنّ كبيرهم واصل بن عطاء تلميذ أبيهاشم عبداللّه بن محمد بن الحنفية، وأبوهاشم تلميذ أبيه وأبوه تلميذه عليه السلام؛.
پس همانا معتزله كه قائل به توحيد و عدل الاهى و داراى رأى و نظر و استدلال هستند و مردمان، مناظره و استدلال را از ايشان آموخته اند، همه شاگردان اويند؟ چرا كه سرآمد و بزرگ معتزله كه واصل بن عطاست، و شاگرد ابوهاشم عبداللّه بن محمد بن حنفيه بود و ابوهاشم شاگرد پدرش محمد بن حنفيه و او نيز شاگرد پدرش اميرالمؤمنين عليه السلام است.
وى در ادامه مى نويسد:
وأما الأشاعرة؛ فإنهم ينتمون إلى أبيالحسن علي بن أبيبشر الأشعري، وهو تلميذ أبيعلي الجبائي، وأبوعلي أحد مشايخ المعتزلة. فالأشعرية ينتهون بالآخرة إلى أستاذ المعتزلة ومعلّمهم: علي بن أبيطالب؛.
و اما اشاعره كه منسوب به ابوالحسن اشعرى هستند، خود شاگرد ابوعلى جبائى است كه وى از مشايخ و بزرگان معتزله است و بديهى است كه عقايد و آراء اشاعره در نهايت به مرجع علمى و معلم معتزله؛ يعنى على بن ابى طالب بازگشت دارد.
وى در ادامه ساير فرق مهم كلامى؛ يعنى اماميه و زيديه را نيز ذكر كرده و نوشته است:
وأما الإمامية والزيدية؛ فانتماؤهم إليه ظاهر؛(1).
و اما مذهب اماميه و زيديه نيز پر واضح است كه همه معارف و علوم نزد ايشان به حضرت اميرالمؤمنين منتهى مى گردد.
وى همچنين در بهره بردن تمامى فقيهان بزرگ اهل سنت در تمامى دوره هاى زمانى از علم و دانش اميرمؤمنان عليه السلام مى نويسد:
ومن العلوم علم الفقه، وهو عليه السلام أصله وأساسه، وكلّ فقيه في الإسلام، فهو عيال عليه ومستفيد من فقهه. أما أصحاب أبيحنيفة كأبييوسف ومحمد وغيرهما، فأخذوا عن أبيحنيفة، وأما الشافعي، فقرأ على محمد بن الحسن، فيرجع فقهه أيضاً إلى أبيحنيفة، وأمّا أحمد بن حنبل، فقرأ على الشافعي، فيرجع فقهه أيضاً إلى أبيحنيفة، وأبوحنيفة قرأ على جعفر بن محمد عليه السلام، وقرأ جعفر على أبيه [عليه السلام]، وينتهي الأمر
1) . همان: 1 / 17.
إلى علي [عليه السلام]. وأما مالك بن أنس، فقرأ على ربيعة الرأي، وقرأ ربيعة على عكرمة، وقرأ عكرمة على عبداللّه بن عباس، وقرأ عبداللّه بن عباس على علي بن أبيطالب [عليه السلام]. وإن شئت فرددت إليه فقه الشافعي بقراءته على مالك، كان لك ذلك. فهؤلاء الفقهاء الأربعة؛(1).
و از ديگر علوم، علم فقه است كه على عليه السلام اصل، اساس و ريشه آن است و هر فقيهى در اسلام مديون و ريزه خوار علم او است و از او استفاده نموده است. همانا اصحاب ابوحنيفه، مانند ابويوسف(2)و محمد(3)فقه را از ابوحنيفه آموختند، شافعى فقه را نزد محمد بن حسن فراگرفت؛ پس فقه او هم به ابوحنيفه باز مى گردد. اما احمد بن حنبل، او نيز فقه را نزد شافعى آموخت؛ پس فقه احمد نيز به ابوحنيفه برمى گردد.
ابوحنيفه، نزد جعفر بن محمد عليه السلام شاگردى نمود كه او خود شاگرد پدرش محمد بن على الباقر عليه السلام بود و بدين ترتيب فقه و علم ايشان همگى به على عليه السلام ختم مى شود.
همچنين مالك بن انس شاگرد ربيعة الرأى(4)بود كه ربيعه خود شاگرد عكرمه بود و عكرمه از شاگردان عبداللّه بن عباس و او شاگرد على عليه السلام بود. اگر بخواهم فقه شافعى را هم به او برگردانم، خواهم توانست؛ چرا كه شافعى نزد مالك شاگردى كرد و از اين طريق به آن حضرت مى رسد.
البته لازم به يادآورى است كه خود مالك بن انس نيز به طور مستقيم از محضر حضرت امام جعفر بن محمد صادق عليه السلام بهره مند و كسب فيض نموده است.(1).
پس از اثبات اعلميت اميرالمؤمنين على عليه السلام كه از جمله شروط ضرورى امام است، لازم است در مقابل، مواردى از جهل ابوبكر و بى اطلاعى او از مسائل علمى نقل شده تا حجت بر مخالفان تمام گردد.
هر چند اهل سنت خواسته اند به حيله هاى مختلف، جاهل بودن ابوبكر را توجيه نمايند؛ ولى توجيهات آنها نيز به خاطر شدت ضعف ثمره اى نداشته و بايد دانست كه اين توجيهات، هرگز جايگزين شرط لازم اعلميت براى خلافت و امامت نمى گردد.
سيوطى از پر آوازه ترين دانشمندان اهل سنت، در كتاب الاتقان فى علوم القرآن، تصريح مى كند آن چه از خلفاى سه گانه درباره تفسير قرآن نقل شده بسيار اندك است. البته سيوطى كمبود ميراث علمى خلفا را توجيه كرده و در مقام در دفاع از آنها نوشته است:
أما الخلفاء، فأكثر من روي عنه منهم علي بن أبيطالب، والرواية عن الثلاثة نزرة جدا، وكان السبب في ذلك تقدم وفاتهم، كما أنّ ذلك هو السبب في قلة رواية أبيبكر رضي اللّه عنه للحديث، ولا أحفظ عن أبيبكر رضي اللّه عنه في التفسير إلا آثاراً قليلة جداً، لا تكاد تجاوز العشرة؛(2).
از ميان خلفا، بيشتر از همه از على بن ابى طالب گزارش هاى تفسيرى نقل شده
و آنچه از سه تن ديگر آورده اند بسى ناچيز است، و آن هم دليلى ندارد، جز اين كه ايشان زودتر وفات كرده اند! چنانكه همين انگيزه را نيز مى توان دليل كمبود روايات و گزارشات قرآنى ابوبكر دانست. من از ابوبكر سخنانى كه درباره تفسير قرآن باشد، جز سخنانى بسيار اندك كه از ده مورد تجاوز نمى كند، چيزى به ياد ندارم.
چگونه است كه عالم پرمطالعه اى چون سيوطى، زمان سه ساله حكومت ابوبكر را ناچيز مى شمارد. آيا اگر وى در همين مدت به ظاهر اندك موفق نشده است مقام علمى خويش را ظاهر سازد، چگونه است كه در اين مدت جهل خويش را به اين وسعت آشكار ساخته است!؟ با توجه به اهميت بسيار والاى قرآن به عنوان كتاب آسمانى مسلمانان، بى بهره بودن مدعيان جانشينى پيامبر از علوم و معارف قرآنى، نقص بسيار بزرگى محسوب مى شود؛ از اين رو اهل سنت و پيروان مكتب خلفا، بايد براى اين سوالات پاسخ هاى قانع كننده اى ارائه نمايند كه:
آيا ملازمت و همراهى خلفا به ويژه ابوبكر با رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله به اين خاطر بوده است كه از پيامبر اكرم چيزى بياموزد؟ اگر به اين هدف بوده، پس چرا روايات قرآنى نقل شده از ابوبكر اين مقدار ناچيز و اندك است؟ آيا ابوبكر در زمان حضور نزد پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، پرسش هاى علمى و قرآنى داشته است؟ اگر ابوبكر سوالاتى از پيامبر پرسيده، پس آن پرسشها و پاسخ حضرت چه بوده است و اگر وى پرسشى از پيامبر نكرده، علت آن چيست؟
آيا اين خواسته پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بوده است كه ابوبكر چيزى از قرآن نياموزد؟ به راستى چرا ابوبكر چيزى از پيامبر نياموخته است تا آن را نقل كند؟ و يا اگر علوم قرآنى از پيامبر آموخته است، چرا به نقل آن مبادرت نكرده است؟
بخارى به نقل از ابوهريره آورده است: زمانى كه مردم به كثرت روايات ابوهريره خرده گرفته و به روايات او به ديده ترديد نگريستند كه مبادا راويات وى خود ساخته باشد، ابوهريره در پاسخ گفت:
إنّ إخواننا من المهاجرين كان يشغلهم الصفق بالأسواق، وإنّ إخواننا من الأنصار كان يشغلهم العمل في أموالهم؛ وإنّ أباهريرة كان يلزم رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بشبع بطنه، ويحضر ما لا يحضرون، ويحفظ ما لا يحفظون؛(1).
همانا خريد و فروش در بازار، برادران مهاجرِ ما را مشغول مى كرد و برادران انصار ما نيز مشغول كار در مزارع و باغات خود بودند؛ در حالى كه ابوهريره به خاطر سير كردن شكمش، هميشه ملازم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بود؛ از اين رو در مواقعى حاضر بود كه ديگران حضور نداشتند و مطالبى را از پيامبر حفظ و ضبط نمود كه ديگران حفظ نكردند.
1) . صحيح البخاري: 1 / 38؛ صحيح مسلم: 7 / 166؛ الطبقات الكبرى: 2 / 363 و 4 / 332؛ مسند أحمد: 2 / 387؛ السنن الكبرى نسائى: 3 / 439؛ أسد الغابة: 5 / 317.
اعتراف عمر در علت بى بهره بودن از محضر علمى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، مى تواند شاهدى خوب بر اين سخن ابوهريره باشد. بيان مطلب اين كه روزى ابىّ بن كعب آيه اى از قرآن قرائت نمود؛ عمر به او اعتراض كرد و مدعى شد كه قرائت آيه اين چنين نيست! ابىّ در پاسخ گفت:
لقد سمعتها من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وأنت يلهيك يا عمر الصّفق بالبقيع، فقال عمر: صدقت؛(1).
همانا آيه را به همين صورت از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم، در حالى كه كاسبى در بقيع تو را مشغول كرده بود. عمر گفت: راست مى گويى! بخارى در كتاب البيوع، بابِ «ما جاء فى التجارة فى البر» از صحيح خود مى نويسد:
إنّ أباموسى الأشعري إستاذن على عمر بن الخطاب رضي اللّه عنه، فلم يؤذن له وكأنّه كان مشغولاً، فرجع أبوموسى، ففرغ عمر فقال: ألم أسمع صوت عبداللّه بن قيس ائذنوا له. قيل قد رجع، فدعاه فقال: كنّا نؤمر بذلك. فقال: تأتيني على ذلك بالبينة. فانطلق إلى مجلس الأنصار فسألهم، فقالوا: لا يشهد لك على هذا إلاّ أصغرنا أبوسعيد الخدري، فذهب بأبيسعيد الخدري، فقال عمر: أخفي عليّ من أمر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، ألهاني الصفق بالأسواق؛ يعنى: الخروج إلى التجارة؛(2).
همانا ابوموسى اشعرى از عمر بن خطاب اذن خواست و به او اذن داده نشد؛ گويا كه عمر مشغول كارى بوده است؛ از اين رو ابوموسى بازگشت. هنگامى كه عمر از كار خود فارغ شد، گفت: آيا صداى عبداللّه بن قيس را نشنيدم؟ به او اجازه دهيد تا وارد شود. گفتند كه او بازگشته است. عمر او را خواست. ابوموسى گفت: ما به اين كار امر شده ايم [كه اگر اجازه ورود گرفتيم و اجازه اى صادر نشد، بازگرديم]. عمر گفت: براى اين ادعا دليل بياور. ابوموسى به مجلس انصار رفت و از ايشان در اين باره پرسيد. گفتند: كسى به اين موضوع براى تو شهادت نمى دهد مگر كوچكترين ما ابوسعيد خدرى. پس با ابوسعيد خدرى نزد عمر رفتند [و ابوسعيد خدرى به اين موضوع شهادت داد]. عمر گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر من امورى مخفى مانده است. خريد و فروش در بازار مرا به خود مشغول كرد! در هر صورت، اشتغال به خريد و فروش و كسب و كار، بهانه و عذرى است كه براى بى بهره بودن خلفا، به ويژه ابوبكر از علوم قرآن و جهل آنها نسبت به حقايق دينى و احكام اسلامى ذكر شده است، بدين معنا كه آنان توفيق كمترى براى حضور در خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله داشته اند. به فرض اين كه عذر مطابق واقع باشد، امّا روشن است كه خلفا در جنگ ها و سفرهاى بسيارى همراه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بوده اند. آيا در اين فرصت ها نيز خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نرسيده و سؤالى در مورد قرآن از آن حضرت نپرسيده اند؟ اينان به زعم اهل سنت جانشينان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بوده اند كه ميزان ارتباط
آنان با حقايق وحى مبين و سنت و شريعت خاتم النبيين صلّى اللّه عليه وآله به اين اندازه كم و ناچيز بوده است.
اعلميت ابوبكر و عمر بر هم عصران خود اين نكته را روشن مى سازد كه از باب قياس اولويت، ديگر صحابه نيز در چنين وضعيتى، بلكه بدتر به سر مى برده اند؛ از اين رو به جز تعدادى اندك، چطور مى توان پذيرفت كه ابوبكر و عمر، حاملان علوم و معانى قرآن و شريعت پيامبر خاتم صلّى اللّه عليه وآله هستند؟ در حالى كه ثابت شد كه آنان شايستگى اتصاف به اين مقامات را نداشته اند.
در ادامه به مواردى از جهل شيخين به ويژه ابوبكر اشاره خواهيم كرد و قضاوت منصفانه را در تعيين افضل و فرد داناتر را به خواننده مى سپاريم.
انس بن مالك مى گويد: پس از رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، مردى يهودى به ميان مسلمانان آمد. مردم او را به سوى ابوبكر راهنمايى كردند. او نزد ابوبكر آمد و گفت: من از تو سوالاتى مى پرسم كه پاسخ آنها جز نبى الاهى و يا وصى او نمى داند.
ابوبكر گفت: هر چه مى خواهى بپرس! مرد يهودى گفت: به من خبر بده از آن چيزى كه براى خداوند نيست و از آن چيزى كه نزد خداوند نيست و از آن چيزى كه خداوند آن را نمى داند؟ ابوبكر كه در جواب مانده بود، پاسخ داد: اين پرسش ها، از سخنان زنديقان بى دين است! سپس ابوبكر و حاضران قصد تنبيه يهودى كردند كه ابن عباس به آنان گفت: اين كار شما بى انصافى است. ابوبكر پاسخ داد: مگر نشنيدى كه چه سخنانى
بر زبان آورد؟ ابن عباس گفت: اگر پاسخ مسائل او را مى دانيد به او بگوييد و اگر نمى دانيد او را نزد على بن ابى طالب عليه السلام ببريد، تا او پاسخ دهد؛ زيرا من از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه همواره درباره على بن ابى طالب عليه السلام مى گفت: «بارخدايا! قلب او را هدايت كن و زبان او را ثابت و برقرار نما».
آنگاه ابوبكر با حاضران نزد اميرالمؤمنين عليه السلام آمدند و ابوبكر گفت: اى ابوالحسن! اين مرد يهودى مسائل زنديقان را از من مى پرسد. اميرالمؤمنين عليه السلام به مرد يهودى فرمود: چه مى گويى؟ گفت: من از تو مطالبى را مى پرسم كه نمى داند آنها را مگر پيامبر يا وصى او و باز همان سوالات را تكرار كرد. آنگاه اميرالمؤمنين عليه السلام در پاسخ گفت: اما آن چيزى را كه از خداوند نيست، همان چيزى است كه شما قوم يهود مى گوييد كه عُزير پسر خداست و خداوند براى خودش فرزندى نمى داند. اما آن چيزى كه نزد خداوند نيست، ظلم بر بندگان است و اما آن چيزى كه براى خداوند نيست، همان شريك است كه شريكى براى خداوند نمى باشد. - در اين هنگام - مرد يهودى گفت: شهادت مى دهم كه نيست خدايى مگر خداوند و شهادت مى دهم كه محمد رسول خداست و شهادت مى دهم كه تو وصى رسول خدا مى باشى. در اين هنگام ابوبكر و ديگران به اميرالمؤمنين عليه السلام عرضه داشتند: يا مفرّج الكرب! اى برطرف كننده اندوه.(1).
1) . ر.ك: المجتنى: 23.
از مواردى كه جهل ابوبكر از طريق آن ثابت مى شود، حديثى است كه به سند صحيح توسط شعبى نقل شده است كه ابوبكر، معناى واژه كلاله - برادر و خواهر تنى يا پدرى - را در سوره نساء نمى دانست. بيهقى و ديگران چنين نوشته اند:
أخبرنا أبوعبداللّه الحافظ، ثنا أبوالعباس محمد بن يعقوب، ثنا يحيى بن أبيطالب، نا يزيد بن هارون، نا عاصم الاحول، عن الشعبي قال: سئل أبوبكر عن الكلالة؟ فقال: إنّي سأقول فيها برأيي، فإن يكن صواباً فمن اللّه ، وان يكن خطأً، فمني ومن الشيطان: أراه ما خلا الولد والوالد؛(1).
حاكم نيشابورى به سند خود از شعبى نقل مى كند كه گفت: از ابوبكر درباره معناى كلاله سؤال شد. وى پاسخ داد: من نظر خود را بيان مى كنم؛ از اين رو اگر درست باشد، از سوى خداست و چنانچه نادرست باشد، خطاى من و از سوى شيطان است! اينگونه مى بينم كه كلاله بستگانى هستند كه غير از فرزندان و پدر باشند.
چگونه است ابوبكر كه خود را خليفه و جانشين پيامبر مى داند، ولى از فهم معناى اين واژه قرآنى عاجز است و نظر خود را با ترديد بيان مى كند، به گونه اى كه گويا هميشه خطاى خود را از سوى شيطان مى داند. آرى خود ابوبكر نيز به اين امر اعتراف مى كرد كه هميشه شيطانى همراه او است كه وى را گمراه مى نمايد!(2).
1) . السنن الكبرى بيهقى: 6 / 223؛ المبسوط: 29 / 151؛ تاريخ الخلفاء: 105؛ الدرّ المنثور: 2 / 250؛ كنز العمّال: 11 / 79؛ التمهيد: 5 / 196.
2) . «واعلموا أن لي شيطاناً يعتريني»؛ الطبقات الكبرى: 3 / 212؛ تاريخ مدينة دمشق: 30 / 304؛ المصنّف صنعانى: 11 / 336؛ الإمامة والسياسة: 1 / 22؛ المعجم الأوسط: 8 / 267؛ المنتظم: 4 / 69؛ شرح نهج البلاغة: 17 / 158؛ المطالب العالية: 9 / 625؛ الصواعق المحرقة: 12؛ كنز العمّال: 5 / 590.
از ديگر شواهد نادانى ابوبكر آن است: هنگامى كه پيرزنى نزد او آمد و از ميراث خود كه مادربزرگ بود سؤال نمود، ابوبكر پاسخ داد كه براى مادر بزرگ ارثى نيست! ابوداوود و ديگران از قبيصة بن ذؤيب، اين حكايت را چنين نقل كرده اند كه گفت:
حدثنا القعنبي، عن مالك، عن ابن شهاب، عن عثمان بن إسحاق بن خرشة، عن قبيصة بن ذؤيب، أنّه قال: جاءت الجدة إلى أبيبكر الصديق تسأله ميراثها، فقال: مالك في كتاب اللّه تعالى شيء وما علمت لك في سنة نبي اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم شيئاً، فارجعي حتى أسأل الناس؛(1).
قعنبى به سند خود از قبيصه نقل مى كند كه گفت: پيرزنى نزد ابوبكر آمد و از اندازه ميراث خود سؤال نمود. ابوبكر پاسخ داد: در كتاب خدا براى تو چيزى معين نشده و در سنّت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز چيزى براى تو نمى دانم! بازگرد تا از مردم در اين باره بپرسم.
لازم به ذكر است كه ترمذى اين حديث را صحيح دانسته، مى نويسد:
وفي الباب عن بريدة وهذا أحسن وهو أصحّ من حديث ابن عيينة؛(2).
1) . الموطّأ: 2 / 513؛ سنن أبيداود: 2 / 5؛ سنن ابن ماجة: 2 / 909؛ سنن الترمذي: 3 / 284؛ السنن الكبرى نسائى: 4 / 75؛ مسند أبييعلى: 1 / 110؛ مسند أحمد: 4 / 224؛ صحيح ابن حبّان: 13 / 391؛ السنن الكبرى (بيهقى): 6 / 234.
2) . سنن الترمذي: 3 / 284. لازم به يادآورى است كه در برخى نسخ سنن ترمذى اين عبارت بدين گونه نقل شده است: «هذا حديث صحيح وهو أصح من حديث ابن عيينة. وفي الباب عن بريدة؛ اين روايت با يك سند حسن و به سند ديگر صحيح مى باشد و اين روايت از حديث ابن عيينه صحيح تر بوده و در همين باب از بريدة نيز روايتى موجود است»؛ ر.ك: سنن الترمذي: 4 / 178.
و در اين باب - باب ميراث جده - حديثى از بريده نيز نقل شده است كه سند روايت قبيصه از آن بهتر است و آن حديث بريده نيز از حديث ابن عيينه [در همين باب] صحيح تر است.
در ادامه اين واقعه تاريخى آمده است كه: از جمله حاضران در مجلس، مغيرة بن شعبه بود كه گفت: من نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بودم كه يك ششم به جدّه داد. ابوبكر گفت: آيا در آن زمان كسى ديگر هم با تو حاضر بود؟ پس محمّد بن مسلمه انصارى برخاست و آنچه را مغيره گفته بود تكرار نمود. پس ابوبكر همان يك ششم را براى آن پير زن معين كرد! چگونه ممكن است كه اين خليفه جاهل به ارث، برترين صحابه در علم باشد و چگونه ممكن است فردى كه از پاسخ دادن به شايع ترين احكام مورد ابتلاى مردم عاجز باشد و همو جانشين پيامبر گردد؟ آنچه مايه تعجب و تأسف است آن كه جهل و درماندگى ابوبكر به گونه اى بوده است كه به روايت فاسقى همچون مغيره كه زناكارترين فرد قبيله ثقيف(1)بوده، اعتماد كرده است!
1) . براى اطلاع بيشتر از زناكارى گسترده مغيره بن شعبه، ر.ك: أسد الغابة: 2 / 385؛ وفيات الأعيان: 6 / 356؛ تاريخ الطبري: 3 / 169؛ الكامل في التاريخ: 2 / 540؛ شرح نهج البلاغة: 12 / 237؛ الشافي في شرح مسند الشافعي: 5 / 477؛ فتوح البلدان: 2 / 423؛ المنتظم: 4 / 232؛ البداية والنهاية: 7 / 94؛ تاريخ مدينة دمشق: 38 / 60.
لالكايى ديگر عالم اهل سنت، از عبداللّه بن عمر نقل كرده است كه گفت:
مردى به نزد ابوبكر آمده و از عقيده او درباره ارتباط زناى انسان ها با قضا و قدر و خواست الاهى پرسيد. ابوبكر پاسخ داد: آرى، زنا به قضا و قدر و خواست الاهى صورت مى گيرد! روايت اين چنين است:
أخبرنا أحمد بن محمد، قال: ثنا عبداللّه بن سليمان، قال: ثنا حفص بن عمرو الرقاشي، قال: ثنا عاصم بن سليمان العبدي، قال: ثنا عبداللّه بن عمر بن نافع، عن ابن عمر، قال: جاء رجل إلى أبيبكر، فقال: أرأيت الزنا بقدر؟ قال: نعم. قال: فإن اللّه قدره عليَّ ثم يعذبني؟ قال: نعم يا ابن الخنا. أما واللّه لو كان عندي إنسان أمرت أن يجأ أنفك؛(1).
ابن عمر گويد: مردى نزد ابوبكر آمد و پرسيد: آيا زنا را به قضا و قدر و خواست الاهى مى دانى؟ ابوبكر پاسخ داد: آرى. آن مرد گفت: پس در اين صورت خداوند در ابتدا مرا به زنا كردن قدرت مى دهد و سپس مرا عذاب و كيفر مى كند؟ ابوبكر پاسخ داد: آرى، اى پسر زن بدبو! به خدا سوگند اگر كسى نزد من بود، دستور مى دادم تا دماغت را بشكند!
هر چند اثبات جهل عمر بن خطاب، خليفه پس از ابوبكر از موضوع بحث ما خارج است؛ ليكن از آنجا كه اهل سنت در اعلميت و برترى، ابتدا ابوبكر و آنگاه نام
1) . اعتقاد أهل السنّة: 4 / 663؛ تاريخ الخلفاء: 106؛ كنز العمّال: 1 / 334.
عمر را مى برند، مناسب است كه تنها به يك نمونه از موارد بسيار جهالت اين خليفه نامشروع اشاره نموده و تفصيل بحث را به مباحث آينده واگذار نماييم.
احمد بن حنبل در مسند، روايتى را با سند معتبر چنين آورده است:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا عفان، ثنا حماد عن عطاء بن السائب، عن أبيظبيان الجنب: أنّ عمر بن الخطاب رضي اللّه عنه اُتي بامرأة قد زنت فأمر برجمها، فذهبوا بها ليرجموها، فلقيهم علي رضي اللّه عنه، فقال: «ما هذه؟». قالوا: زنت، فأمر عمر برجمها، فانتزعها علي من أيديهم وردّهم، فرجعوا إلى عمر رضي اللّه عنه، فقال: ما ردّكم؟ قالوا: ردّنا علي رضي اللّه عنه، قال: ما فعل هذا علي إلا لشيء قد علمه، فأرسل إلى علي فجاء وهو شبه المغضب، فقال: مالك رددت هؤلاء؟ قال: أما سمعت النبي صلّى اللّه عليه وسلّم يقول:
«رفع القلم عن ثلاثة: عن النائم حتى يستيقظ، وعن الصغير حتى يكبر، وعن المبتلى حتى يعقل»؟ قال: بلى. قال علي رضي اللّه عنه: «فإنّ هذه مبتلاة بني فلان، فلعله أتاها وهو بها»، فقال عمر: لا أدري! قال: وأنا لا أدري. فلم يرجمها؛(1).
احمد بن حنبل به سند خود از ابوظبيان حصين بن جندب نقل مى كند كه گفت: زن ديوانه اى را كه زنا داده بود به نزد عمر آوردند و او دستور به رجم آن زن داد. پس از
1) . مسند أحمد: 1 / 154؛ سنن أبيداود: 2 / 339؛ فتح الباري: 12 / 107؛ مسند الشاشي: 3 / 417؛ المغني ابن قدامه: 10 / 169؛ ذخائر العقبى: 81؛ سبل الهدى والرشاد: 9 / 198؛ فيض القدير: 4 / 470؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 68.
آن، زن را براى سنگسار حركت دادند تا آن كه در راه با اميرالمؤمنين عليه السلام برخورد نمودند. على عليه السلام فرمود: «ماجراى اين زن چيست؟». پاسخ دادند: زنى است كه مرتكب زنا شده و عمر دستور به سنگسار وى داده است. پس حضرت آن زن را از دست ايشان رها نمود و آنها را روانه كرد. آنان به نزد عمر آمدند و عمر از علت بازگشت آنها سؤال كرد كه پاسخ دادند: على رضى اللّه عنه ما را باز گرداند. عمر گفت: به يقين كه على اين كار را به خاطر آنچه مى دانسته انجام داده است؛ از اين رو به دنبال آن حضرت فرستاد. در اين هنگام اميرالمؤمنين عليه السلام با حالتى شبيه به غضب وارد شد و عمر از علت ممانعت سنگسار زن جويا شد كه حضرتش فرمود: «آيا از پيامبر نشنيدى كه قلم تكليف از سه طايفه برداشته شده است؟ از فرد خوابيده تا بيدار گردد و از كودك تا زمانى كه بالغ شود و از ديوانه و مبتلا تا زمانى كه عاقل گردد؟». عمر گفت: آرى شنيده ام. پس حضرت فرمود: «اين زن ديوانه اى از فلان قبيله است؛ چه بسا كه در زمان جنونش مرتكب زنا شده است». عمر پاسخ داد: نمى دانم و دستور به آزاد كردن آن زن داد.
گفتنى است كه تمامى رجال اين سند ثقه هستند و تنها «عطاء بن سائب» ثقفى است كه با الفاظ «صدوق» و «حسن الحديث» توصيف و تعديل شده است؛ بنابراين روايت به تنهايى حسن است.
نكته قابل توجه اين كه مناوى در فيض القدير، پس از نقل اين ماجرا مى نويسد:
إتفق له لعلي مع أبيبكر نحوه؛(1).
1) . فيض القدير: 4 / 470.
چنين ماجرايى كه اميرالمؤمنين عليه السلام راهگشاى مشكل بود، براى ابوبكر نيز اتفاق افتاده است.
اقرار عالم بزرگى همچون مناوى مبنى بر پيش آمدن همين ماجرا براى ابوبكر، در حالى است كه هم اكنون چنين موضوعى در هيچ يك از منابع اهل سنت وجود ندارد! اين گزارش مناوى احتمال دستبرد در حذف روايت را تقويت مى كند كه چنين نقيصه اى از سوى متعصبان و مدافعان ابوبكر، در راستاى تطهير و موجه سازى وى، به مانند بسيارى از معايب و مظالم ديگر حذف شده است.
با وجود اختلاف آراء در شروط امام نزد اهل سنت، اينان همواره عدالت را در كنار علم و شجاعت، يكى از مهمترين شروط امام و خليفه مسلمين مى شمارند.
از جمله اظهارات صريح اهل سنت در لزوم عدالت امام جامعه به اين موارد مى توان اشاره نمود:
ابوبكر جصاص از دانشمندان متقدم اهل سنت، پس از ذكر آيه ابتلا، به لزوم عدالت در امام مسلمين تصريح كرده و چنين مى نويسد:
فثبت بدلالة هذه الآية «لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ » بطلان إمامة الفاسق، وأنّه لا يكون خليفة، وأنّ من نصب نفسه في هذا المنصب وهو فاسق لم يلزم الناس اتباعه ولا طاعته؛(1).
پس به دلالت اين آيه «لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ » ثابت مى شود كه امامت فرد فاسق باطل است؛ پس چنين فردى خليفه نيست و هر آن كس كه خود را بر اين
1) . أحكام القرآن: 1 / 86.
جايگاه و مسئوليت نصب كند در حالى كه فاسق است، پس براى مردم اطاعت و پيروى از او لازم نيست.
ابوالحسن ماوردى از مشهورترين متكلمان اهل سنت نيز چنين آورده است:
واحتج الجمهور على أنّ الفاسق لا يصلح أن تعقد له الإمامة بهذه الآية ... فأمّا أهل الإختيار، فالشروط المعتبرة فيهم ثلاثة: أحدها العدالة الجامعة لشروطه؛(1).
جمهور عالمان به سبب آيه ابتلا، انعقاد امامت براى فرد فاسق را جايز نمى دانند ... آنان كه قائل بر اختيار امت بر انتخاب امام مى باشند، پس شروط معتبر نزد آنان براى امام سه مورد است: يكى از آنها عدالت است كه دربردانده تمام شروط آن باشد.
زمخشرى، ديگر عالم بزرگ اهل سنت نيز با تأكيد بر همين ديدگاه، سخن ابن عيينه، از پيشوايان حديث و فقهاى اهل سنت در اين باره را آورده است. وى مى نويسد:
وعن ابن عيينة: لا يكون الظالم إماماً قط، وكيف يجوز نصب الظالم للإمامة والإمام إنّما هو لكف الظلمة، فإذا نصب من كان ظالماً في نفسه، فقد جاء المثل السائر من استرعى الذئب الغنم ظلم؛(2).
از ابن عيينه نقل شده كه مى گفت: هرگز نبايد فرد ظالم امام گردد و چگونه جايز است كه فرد ظالم را براى امامت امت برگزيد، در حالى كه وجود امام به اين خاطر است كه از ظلم ظالمان جلوگيرى نمايد. پس اگر چنانچه فرد ظالم به امامت برگزيده
شود، در اين صورت ضرب المثل رايجى وجود دارد كه مى گويد: كسى كه گوسفندان را براى چرا به گرگ بسپارد ظلم كرده است.
قرطبى از مفسران بزرگ اهل سنت به اجماع جهمور امت در شرطيت عدالت تصريح كرده و نوشته است:
الحادي عشر: أن يكون عدلاً؛ لأنّه لا خلاف بين الأمة، أنّه لا يجوز أن تعقد الإمامة لفاسق؛(1).
يازدهم از شروط امام آن كه: لازم است وى عادل باشد؛ چرا كه ميان امت در اين مسئله اختلافى وجود ندارد كه هرگز جايز نيست كه امامت براى فرد فاسق منعقد گردد.
و در ادامه، جرجانى نيز در كتاب كلامى معروف خود شرح المواقف، در ذيل عنوان «المقصد الثاني في شروط الإمامة»، پس از شمردن ساير شروط لازم براى امام، به شرط عدالت اين چنين تصريح مى نمايد:
يجب أن يكون عدلاً في الظاهر لئلاّ يجور، فإنّ الفاسق ربما يصرف الأموال في أغراض نفسه، فيضيع الحقوق؛(2).
واجب است كه امام جامعه در ظاهر رفتار خود عادل باشد تا مرتكب ستم نگردد، چه بسا كه فرد فاسق به خاطر منافع شخصى به اموال مردم دست درازى كند، پس در اين صورت حقوق مردم ضايع مى گردد.
اماميه نيز بر اساس آموزه هاى عقلى، قرآنى و روايى، بر لزوم عدالت امام پافشارى كرده و با هيچ توجيهى از آن رويگردان نمى شود. البته در اين ميان، اعتقاد به
عصمت امام و حجت الاهى امرى ماوراى عدالت است كه اماميه به آن معتقد است؛ با اين وجود، عدالت در زمره امورى است كه اماميه براى امام عليه السلام در نظر گرفته و اعدل را افضل دانسته و او را شايسته خلافت و امامت مى داند.
همين كبراى كلى نيز در ميان بسيارى از عالمان اهل سنت پذيرفته شده است كه از سويى افضليت دال بر امامت است و اعدليت نيز از مصاديق افضل بوده و داراى آن را شايسته خلافت پس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله مى داند. از اين رو بحث ما در اين مقام صغروى است كه در مقام تعيين عادل ترين اصحاب پيامبريم كه در ادامه، به اثبات تعيين مصداق «اعدل الناس» مى پردازيم.
عدالت اميرالمؤمنين عليه السلام در تقسيم عادلانه بيت المال مسلمين ميان عرب و عجم مشهور و معروف است. همچنين جريان برادر ايشان عقيل كه درخواست سهم بيشترى نمود و آن حضرت رابطه برادرى خويش را در عدالت الاهى خويش دخيل نساخت.
اميرمؤمنان درباره عدالت و مساوات بر قرار كردن ميان مسلمين و اداى حقوق مردمان، سخنان زيبا و عبرت آموزى دارند كه توسط سيد رضى در نهج البلاغه و به دنبال آن توسط ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه و نيز توسط ديگران اين چنين نقل شده است:
واللّه ، لأنْ أبيت على حسك السعدان مسهّداً، أو أجرّ في الأغلال مصفّداً، أحبّ إليّ من أن ألقى اللّه ورسوله يوم القيامة ظالماً لبعض العباد، وغاصباً لشيء من الحطام، وكيف أظلم أحداً لنفس يسرع إلى البلى قفولها، ويطول في الثرى حلولها؛.
به خدا سوگند، اگر شب را با كمال ناراحتى روى خارهاى تيز و خشن سعدان به صبح رسانم و يا در حالى كه دست و پايم به زنجير بسته شده، بر روى زمين كشيده شوم، براى من دوست داشتنى تر است از اين كه در روز قيامت خدا و رسولش را در حالى ملاقات كنم كه بر برخى از بندگان خدا ستم كرده و چيزى از اين دنياى بى ارزش و پست را از كسى به غصب تصرف كرده باشم. چگونه بر كسى ستم روا دارم به خاطر جانى كه به زودى كهنه و پوسيده مى شود و در زير خاك ماندن آن بطول مى انجامد.
سپس حضرت به ماجراى درخواست برادرشان عقيل اشاره نموده و مى فرمايند:
واللّه لقد رأيت عقيلاً وقد أملق حتى استماحني من برّكم صاعاً، ورأيت صبيانه شعث الشعور، غبر الألوان من فقرهم، كأنما سودت وجوههم بالعظلم، وعاودني مؤكداً، وكرر عليّ القول مردداً، فأصغيت إليه سمعي، فظن أني أبيعه ديني، وأتبع قياده مفارقاً طريقتي، فأحميت له حديدة، ثم أدنيتها من جسمه ليعتبر بها، فضج ضجيج ذي دنف من ألمها، وكاد أن يحترق من ميسمها، فقلت له: ثكلتك الثواكل يا عقيل! أتئن من حديدة أحماها إنسانها للعبه، وتجرّني إلى نار سجّرها جبارها لغضبه؟ أتئن من الأذى ولا أئن من لظى؟ به خدا سوگند عقيل را در نهايت تنگدستى ديدم كه از من مى خواست تا از گندم شما [مسلمانان] مقدارى به او بدهم و كودكانش را مشاهده نمودم كه از فقر چنان ژوليده مو و تيره رنگ بودند كه گويى چهره هاى ايشان با نيل(1)رنگ شده بود، چند مرتبه
1) . نيل: ماده كبود رنگى است كه در رنگ آميزى به كار مى رود. در لغت آمده: «العِظْلِمُ و العِظلَم: نبت يصبغ به»؛ ر.ك: كتاب العين: 2 / 342؛ تهذيب اللغة: 3 / 229؛ تاج العروس: 17 / 489.
پيش مى آمد و درخواست خود را تكرار مى كرد، من به سخنانش گوش فرا مى دادم و او گمان كرد كه من دين خود را به وى مى فروشم وبه راهى كه او مرا مى كشاند مى روم؛ اما من در آن حالت، قطعه اى از آهن را سرخ و سوزان نمودم و نزديك بدن او بردم تا شدت حرارت و درد مايه عبرتش باشد؛ او فريادش برآمد و مانند بيمارى كه در نهايت رنج و درد بنالد فرياد زد و نزديك بود كه از داغى آن بسوزد! پس به او گفتم:
اى عقيل! مادران در عزايت بگريند، آيا از پاره آهنى كه انسان به بازى آن را سرخ كرده،فرياد برمى آورى و مرا به جانب آتشى مى كشانى كه خداوند جبار، از روى خشم آن را شعله ور كرده است؟ تو از اين رنج اندك مى نالى و من از آن آتش دوزخ ننالم؟ در ادامه، حضرت اميرمؤمنان به ماجراى آن مرد فريبكار اشاره مى نمايد كه گمان كرده بود مى تواند حضرتش را بفريبد و ايشان را با اهداف خود همراه نمايد:
وأعجب من ذلك، طارق طرقنا بملفوفة في وعائها، ومعجونة شنئتها، كأنما عجنت بريق حية أو قيئها، فقلت: أصلة أم زكاة أم صدقة؟ فذلك محرم علينا أهل البيت، فقال: لا ذا ولا ذاك، ولكنّها هدية. فقلت: هبلتك الهبول! أعن دين اللّه أتيتني لتخدعني، أمختبط، أم ذو جنة، أم تهجر؟ از اين شگفت آورتر، ماجراى آن كسى است كه شب هنگام بر ما وارد شد، ارمغانى آورد با ظرفى سر بسته و حلوا و معجونى كه بر من ناخوشايند بود، گويا با زهر يا آب دهان مار آميخته بود. من از او پرسيدم: اين چيست؟ آيا صله است يا زكات، يا صدقه؟ اگر صدقه است كه بر ما خاندان حرام است و او گفت: نه صدقه و نه زكات است، بلكه هديه است. پس به او پاسخ دادم: زنان بچه مرده به عزايت بنشينند، آيا از طريق آيين خدا وارد شده اى تا مرا فريب دهى؟ آيا نمى فهمى؟ يا دچار جنون شده و يا هذيان مى گويى؟
در پايان، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با همگان اتمام حجت كرده و چنين ادامه مى دهند:
واللّه لو أعطيت الأقاليم السبعة بما تحت أفلاكها، على أن أعصي اللّه في نملة أسلبها جلب شعيرة ما فعلته، وإنّ دنياكم عندي لأهون من ورقة في فم جرادة تقضمها. ما لعلي ولنعيم يفنى؟ ولذة لا تبقى؟ نعوذ باللّه من سبات العقل وقبح الزلل وبه نستعين؛(1).
به خدا سوگند! اگر اقليم هاى هفتگانه با تمام آنچه را در زير آسمانها قرار دارد به من واگذار كنند تا خدا را در باره مورچه اى نافرمانى كنم، به اين كه پوست جوى را از دهان آن بربايم، چنين كارى نمى كنم. اين دنياى شما در نزد من از برگى كه در دهان ملخى قرار دارد و آن را مى خورد پست تر و بى ارزش تر است. على را چه كار با نعمتى كه فناپذير است و لذتى كه باقى نمى ماند، از غفلت خرد و زشتى لغزش به خدا پناه مى برم و از او يارى و كمك مى خواهم.
ابونعيم اصفهانى، ابن عساكر و ديگران به نقل از معاذ بن جبل روايتى را آورده اند كه در آن حضرت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، اميرالمؤمنين عليه السلام را با بهترين اوصاف ستوده و ايشان را عادل ترين صحابه و قريش مى خواند. در روايت آمده است:
حدثنا عن معاذ بن جبل، قال: قال النبي: يا علي، أخصمك بالنبوة ولا نبوة بعدي، وتخصم الناس بسبع، ولا يحاجك فيها أحد من قريش؛ أنت أولهم إيماناً باللّه ، وأوفاهم بعهد اللّه ، وأقومهم بأمر اللّه ، وأقسمهم بالسوية،
1) . شرح نهج البلاغة: 11 / 245؛ ربيع الأبرار: 3 / 319؛ التذكرة الحمدونية: 1 / 97؛ تذكرة خواص الأمّة: 143؛ الصواعق المحرقة: 132؛ تاريخ مدينة دمشق: 24 / 402.
وأعدلهم في الرعية، وأبصرهم بالقضية، وأعظمهم عند اللّه مزية؛(1).
معاذ بن جبل گويد: پيامبر اكرم خطاب به على عليه السلام فرمود: اى على! همانا كه من با تو در نبوت برترى مى جويم و اختلاف دارم؛ چرا كه پس از من نبوتى نخواهد بود و تو با مردم در هفت خصلت اختلاف و نسبت به ايشان امتياز دارى و هيچ يك از اهل قريش در آنها با تو در برترى جويى بر نخواهد آمد: تو اولين ايشان در ايمان به خدا هستى؛ تو با وفاترين ايشان نسبت به عهد و پيمان الاهى، و پابرجاترين آنها در انجام اوامر الاهى و بهترين ايشان در تقسيم اموال و عادل ترين ايشان در حكم نمودن ميان مردمان و آگاه ترين ايشان نسبت به قضاوت و برترين ايشان در فضايل و ويژگى ها نزد خداوند هستى.
همچنين در روايتى ديگر كه انس بن مالك از عمر بن الخطاب و او از ابوبكر و او نيز ابوهريره نقل كرده است، سخنى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى آورد كه در آن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، عدالت گسترى خود و اميرالمؤمنين عليه السلام را يكسان معرفى مى نمايند. ابن عساكر با ذكر طريق خود به روايت چنين مى نويسد:
حدثني مالك بن أنس، عن الزهري، عن أنس بن مالك، عن عمر بن الخطاب، حدثني أبوبكر الصديق، قال: سمعت أباهريرة يقول: جئت إلى النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وبين يديه تمر، فسلّمت عليه فردّ عليّ وناولني من التمر مل ء كفه، فعددته ثلاثاً وسبعين تمرة، ثم مضيت من عنده إلى
1) . حليه الاولياء: 1 / 65؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 58؛ شرح نهج البلاغة: 9 / 173؛ ذخائر العقبى: 83؛ كفاية الطالب: 270؛ المناقب خوارزمى: 61؛ كنز العمّال: 11 / 617؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 48؛ الرياض النضرة: 3 / 167.
علي بن أبيطالب وبين يديه تمر، فسلّمت عليه، فردّ عليّ وضحك إليّ وناولني من التمر مل ء كفه، فعددته فإذا هو ثلاث وسبعين تمرة، فكثر تعجبي من ذلك، فرحت إلى النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فقلت: يا رسول اللّه ، جئتك وبين يديك تمر فناولتني من كفك فعددته ثلاثاً وسبعين تمرة، ثم مضيت إلى علي بن أبيطالب وبين يديه تمر فناولني من كفه فعددته ثلاثاً وسبعين تمرة، فعجبت من ذلك! فتبسم النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وقال: يا أباهريرة، أوما علمت أن يدي ويد علي بن أبيطالب في العدل سواء؟(1).
انس بن مالك از عمربن خطاب نقل مى كند كه ابوبكر چنين گفت: من از ابوهريره شنيدم كه مى گفت: به محضر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله رسيدم و در مقابل ايشان خرما بود؛ پس به ايشان سلام كردم و پاسخ دادند. آن گاه به اندازه يك كف دست از آن خرماها به من دادند و آنها را شمردم و هفتاد و سه عدد بود. پس از آن، از محضر پيامبر خارج شده و به نزد على بن ابى طالب رفتم و در مقابل او نيز خرما ديدم؛ پس سلام كردم و او پاسخ داد و به رويم خنديد و دستان مرا با كف دستش پر از خرما نمود؛ آن گاه آنها را شمردم در اين حال ديدم كه هفتاد و سه عدد است! بسيار تعجب نمودم. دوباره به نزد پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله رفتم و گفتم: اى پيامبر خدا! من به نزد تو آمدم ودر تو از خرماهاى در مقابل خود، به كف دستت خرما دادى و آن را هفتاد و سه عدد يافتم و پس از آن نزد على بن ابى طالب عليه السلام رفتم و او نيز از خرماهاى در مقابل خود، كف دستى خرما به من داد و آنها را نيز شمردم كه همان هفتاد و سه عدد بود، تعجب نمودم! پس در اين هنگام پيامبر تبسم كرده و فرمودند:
1) . تاريخ بغداد: 8 / 76؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 368.
«اى ابوهريره، آيا نمى دانى كه دست من و دست على بن ابى طالب در عدل و عدالت گسترى با يكديگر مساوى و برابر است؟».
خطيب بغدادى و ابن عساكر به اسناد خود همين حديث را از حبشى بن جناده چنين آورده اند:
عن حبشي بن جنادة، قال: كنت جالساً عند أبيبكر، فقال: من كانت له عند رسول اللّه عدة، فليقم، فقام رجل، فقال: يا خليفة رسول اللّه إن رسول اللّه وعدني بثلاث حثيات من تمر، قال: فقال: ارسلوا إلى علي، فقال يا أباالحسن، إنّ هذا يزعم أنّ رسول اللّه وعده أن يحثى له ثلاث حثيات من تمر، فأحثها له، قال: فحثاها؟ فقال: أبوبكر عدّوها، فعدّوها، فوجدوها في كلّ حثية ستين تمرة لا تزيد واحدة على الأخرى، قال: فقال أبوبكر الصديق: صدق اللّه ورسوله، قال لي رسول اللّه ليلة الهجرة ونحن خارجان من الغار نريد المدينة: «كفّي وكف عليّ في العدل سواء»؛(1).
حبشى بن جناده گويد: نزد ابوبكر نشسته بودم كه خطاب به حاضران گفت: هر كس كه پيامبر اكرم به او وعده اى داده و سپس ادا ننموده است، از جاى خود برخاسته و اعلام نمايد. پس مردى برخاست و گفت: اى خليفه پيامبر! همانا كه رسول خدا به من وعده سه طبق خرما داد و ادا ننمود. ابوبكر گفت: او را نزد على عليه السلام ببريد و به حضرتش گفت: اين مرد بر اين گمان است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به او سه طبق خرما وعده داده اند؛ پس وعده پيامبر را ادا كن. آن حضرت انجام دادند؛ آن گاه ابوبكر به اطرافيان گفت: خرماها را بشماريد! پس از شمارش معلوم شد كه در
1) . تاريخ بغداد: 5 / 240؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 369؛ فرائد السمطين: 1 / 50؛ مناقب ابن مغازلى: 127.
هر طبق شصت عدد خرما وجود دارد نه كمتر و نه بيشتر! ابوبكر گفت: خدا و رسول او راست گفتند! همانا كه پيامبر اكرم در شب هجرت به مدينه، در زمانى كه ما بيرون از غار به سوى مدينه در حركت بوديم به من فرمود: «كف من و كف [دست] على در عدالت گسترى برابر و مساوى است».
منابع شيعه و سنى در تقسيم عادلانه و مساوى بيت المال توسط اميرالمؤمنين عليه السلام اين چنين نوشته اند كه در آغاز به خلافت رسيدن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، برخى به اميرالمؤمنين عليه السلام اعتراض كردند كه چرا بيت المال را به طور مساوى تقسيم مى كنى؟ آنان به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام توصيه مى كردند كه لازم است در ابتداى خلافت، به بزرگان و اشراف و نيز عرب سهم بيشترى از بيت المال پرداخت كند تا پايه هاى حكومت استوار گردد. در ادامه، آن حضرت از اين سخن برآشفت و فرمود:
أتأمروني - ويحكم - أن أطلب النصر بالظلم والجور فيمن ولّيت عليه من أهل الإسلام؟ لا واللّه ، لا يكون ذلك ما سمر السمير، وما رأيت في السماء نجما. واللّه لو كانت أموالهم مالي لساويت بينهم، فكيف وإنّما هي أموالهم؛(1).
واى بر شما! به من مى گوييد كه پايه هاى حكومتم را با ظلم و ستم بر مسلمانانى كه به آنان مسلّط شده ام استوار سازم و بر دشمنانم پيروز شوم؟ به خدا سوگند! نه، تا روزگار باقى است و تا وقتى كه ستاره اى در آسمان مى بينم، هرگز چنين نخواهد شد.
1) . الإمامة والسياسة: 1 / 132؛ نثر الدرّ: 1 / 216؛ سراج الملوك: 139؛ التذكرة الحمدونية: 1 / 100؛ شرح نهج البلاغة: 2 / 203 و 8 / 109.
به خدا سوگند! اگر اينها مال من بود، در ميان آنها به تساوى تقسيم مى كردم، چه رسد به اين كه اموال خودشان است.
از سويى ديگر در هيچ يك از دوران ها كسى نيست كه توانسته باشد شاهدى براى بى عدالتى اميرالمؤمنين عليه السلام اقامه كند، مگر خارج شدگان از دين كه همان خوارج بودند. اما در مقابل برخى گزارشات، در منابع روايى و تاريخى اهل سنّت به چشم مى خورد كه نشان مى دهد ابوبكر، همو كه او را جانشين پيامبر دانسته اند، مرتكب ظلم شده است و به همين سبب عدالت وى منتفى مى گردد.
براى روشن شدن بى عدالتى ابوبكر، به نقل داستان جنايت خالد بن وليد با مالك بن نُويره بسنده مى كنيم.
قبيله «بنو يربوع» يكى از قبايل بزرگ اطراف مدينه و داراى مردان شجاع و دليرى بوده است. پس از استقرار رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مدينه، مالك بن نويره كه رئيس قبيله بود، به همراه عده اى از افراد قبيله به خدمت حضرتش شرفياب شده و اسلام آوردند. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز به مالك وكالت داد كه زكات قبيله خود را دريافت و در ميان فقراى قبيله تقسيم كند.
پس از رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و به خلافت رسيدن ابوبكر، مالك بن نويره حاكميت او را نپذيرفت و با او بيعت نكرد. اين امر موجب شد تا ابوبكر به بهانه عدم پرداخت زكات، با قبيله بنو يربوع وارد جنگ شود. بدين منظور لشكرى به فرماندهى خالد بن وليد براى مبارزه و اخذ بيعت از مالك بن نويره به سمت اين قبيله روانه كرد.
چون لشكر خالد وارد منطقه شد، افراد قبيله دست به شمشير بردند و آماده نبرد شدند؛ امّا خالد با حيله گرى، طرح دوستى ريخت و اطمينان داد كه قصد جنگ ندارد.
مبارزان قبيله مالك سلاح خود را بر زمين گذاشتند و از خالد و لشكريانش پذيرايى كردند و همگى به جماعت نماز به جاى آوردند. امّا خالد به ناگاه دستور داد كه به قبيله حمله كرده، مالك را دستگير كنند و سرش را از بدن جدا سازند و سر مالك و مردان قبيله بنى يربوع را نيز به جاى هيزم، زير ديگ غذا نهادند. وى سپس در همان شب با همسر مالك - كه خالد از زيبايى او آگاه بود - زنا كرد و ضمن كشتار مردان قبيله بنو يربوع، عده اى از زنان و كودكان را به اسارت گرفت.
وقتى خبر اين جنايت هولناك به مدينه رسيد و جمعى از بزرگان صحابه كه در لشكر خالد بودند به اين جنايت خالد شهادت دادند، بزرگان صحابه به شدّت نسبت به عمل غير شرعى و حتى غير انسانى خالد اعتراض كردند و هنگامى كه خالد وارد مدينه شد، عمر با او برخورد تندى كرد و او را به خاطر زنا با همسر مالك، مستحق رَجْم دانست. با اين وجود هنگامى كه خالد نزد ابوبكر رفت، ابوبكر اعتراض ساده اى به عمل وى كرد و فقط دستور داد فورا همسر مالك را رها كند!(1).
خيانت و جنايت خالد بن وليد در قتل يك مسلمان نمازگزار و زناى محصنه با زن مسلمان و شوهر مرده مالك، به قدرى مورد اعتراض و نفرت صحابه واقع شد كه حتى عمر بن خطاب با خشم خطاب به خالد بن وليد مى گفت:
أقتلت امرأ مسلماً مالك بن نويرة، ثم تزوّجت امرأته؟ واللّه لنرجمنك بأحجارك؛(2).
آيا مردى مسلمان، مالك بن نويره را به قتل رساندى و سپس با زن او درآميختى [زنا كردى]؟ به خدا سوگند كه تو را سنگسار خواهم نمود، با سنگ هايى كه خود جمع خواهى نمود.
ابوبكر كه از قصاص و مجازات خالد سر باز زد، در مقابل اعتراض بزرگان صحابه، عمل خالد را توجيه كرد و گفت: او اجتهاد كرده و در اجتهادش دچار اشتباه شده است! قسمتى از گفتگوى عمر با ابوبكر درباره جنايت خالد بن وليد اين چنين است:
قال عمر لأبيبكر رضي اللّه عنه: إنّ خالداً قد زنى، فارجمه. قال: ما كنت لأرجمه، فإنّه تأوّل فأخطأ، قال: فإنّه قتل مسلماً، فاقتله به. قال: ما كنت لأقتله به، إنه تأوّل فأخطأ! قال: فاعزله. قال: ما كنت لأشيم سيفاً سلّه اللّه عليهم أبداً؛(1).
پس عمر به ابوبكر گفت: به يقين كه خالد زنا كرده است؛ پس بايد او را سنگسار كنى! ابوبكر پاسخ داد: نه! من هرگز او را سنگسار نخواهم كرد؛ چرا كه خالد برداشت اشتباهى نمود و خطا كرده و عمل او عمدى نبوده است. پس عمر دوباره ادامه داد: ولى خالد مرد مسلمانى را به قتل رسانده است، پس بايد او را بكشى. ابوبكر پاسخ داد: من او را نمى كشم؛ چرا كه خالد، برداشت و فهم اشتباه داشته؛ ولى در فهم خود دچار خطا شده است! بار ديگر عمر ادامه داد: پس لااقل او را از مقام و سردارى سپاه عزل كن. ابوبكر پاسخ داد: من هرگز شمشير خالد را كه خدا آن را كشيده است در غلاف نمى كنم!
1) . تاريخ الطبري: 2 / 503؛ الأغاني: 15 / 203؛ تاريخ مدينة دمشق: 16 / 256؛ المختصر في أخبار البشر: 1 / 158؛ نهاية الأرب: 19 / 84؛ وفيات الأعيان: 6 / 15؛ أسد الغابة: 4 / 295؛ الكامل في التاريخ: 2 / 359؛ تاريخ الإسلام: 3 / 37؛ سير أعلام النبلاء: 1 / 377؛ تاريخ ابن الوردي: 1 / 136؛ فوات الوفيات: 2 / 243؛ مرآة الجنان: 2 / 90؛ الإصابة: 5 / 561؛ كنز العمّال: 5 / 619؛ شذرات الذهب: 1 / 16.
و طبق اين قاعده مرسوم ميان اهل سنت، اگر اجتهاد مجتهد مطابق واقع باشد دو اجر دارد، و اگر مخالف واقع باشد يك اجر، از اين رو به عقيده ابوبكر، خالد به خاطر جنايتى كه مرتكب شده مأجور است! البته اين تنها دفاع بى منطق و ظالمانه ابوبكر از جنايات خالد بن وليد نبوده است؛ بلكه ماجراى آتش زدن برخى از اهل رده توسط خالد را نيز توجيه كرده و باز همان كلمات گذشته را بكار برد.
ماجراى جنايت ديگر خالد در آتش زدن تعدادى از مرتدان به نقل از هشام بن عروه اين گونه آمده است:
عن هشام بن عروة، عن أبيه، قال: كان في بني سليم ردّة، فبعث إليهم أبوبكر خالد بن الوليد، فجمع رجالاً منهم في الحظائر، ثم أحرقها عليهم بالنار، فبلغ ذلك عمر، فأتى أبابكر، فقال: تدع رجلاً يعذب بعذاب اللّه عزّ وجلّ. فقال أبوبكر: واللّه لا أشيم سيفاً سلّه اللّه على عدوّه حتى يكون هو الذي يشيمه؛(1)
1 / 116؛ أنساب الأشراف: 13 / 304؛ شرح صحيح البخاري (ابن بطال): 5 / 172؛ تاريخ مدينة دمشق: 16 / 240؛ سير أعلام النبلاء: 1 / 372؛ الوافي بالوفيات: 13 / 162.
.هشام بن عروه به نقل از پدرش مى گويد: در ميان قبيله بنى سليم، كسانى از دين خدا برگشته و مرتد شدند؛ از اين رو ابوبكر، خالد بن وليد را به سوى ايشان فرستاد و خالد، تعدادى از مردان آنها را در آغل هاى چارپايان گردآورد و آنها را زنده زنده در آتش سوزانيد! هنگامى كه خبر اين ماجرا به عمر رسيد، به نزد ابوبكر آمد و گفت: آيا اجازه مى دهى كه فردى مردم را مانند خداوند عذاب كند و آنها را در آتش بسوزاند؟
1) . المصنّف صنعانى: 5 / 212؛ الطبقات الكبرى: 7 / 396؛ المصنّف (ابن ابى شيبه): 8 / 5؛ فتوح البلدان:
ابوبكر پاسخ داد: به خدا سوگند! هرگز شمشيرى را كه خداوند بر روى دشمنان خويش برهنه و بركشيده است در نيام نخواهم كرد تا او خود چنين كند! حال با توجه به اين اتفاقات، آيا مى توان ابوبكر را عادل دانست؟ گويى از همين جا بود كه خالد بن وليد، آن فرمانده سنگدل و زناكار، سيف اللّه المسلول لقب گرفت! همو كه يك روز مالك بن نويره صحابى مسلمان، نمازگزار و عامل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در جمع آورى زكات و صدقات را به غافلگيرى و خيانت به قتل رسانيد و ساعتى بعد با همسر داغدار وى زنا نمود! و روز ديگر عده اى از مرتدان را زنده زنده به آتش سوزانيد؟! چگونه است كه خالد بن وليد به طور آشكار از دستور پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در منع از كشتن مسلمان و حفظ حرمت ناموس مسلمين و نيز منع از مجازات كردن به آتش، سرپيچى مى كند و باز هم از سوى ابوبكر، شمشير از نيام درآمده الاهى و سيف اللّه المسلول لقب مى گيرد؟ همو كه با وجود اين اعمال شنيع و نفرت انگيز، هنوز هم در ميان اهل سنت از قداست، عدالت و احترام برخوردار است! چگونه مى توان اين لكه ننگ را از دامن اين صحابى گناهكار پاك نمود، حال آن كه در صحيح بخارى كه به عقيده اهل سنت صحيح ترين كتاب پس از قرآن كريم است، آمده كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در ماجراى تعقيب و دستور به قتل «هبار بن اسود» و «نافع بن عبد عمرو»، از كشتن افراد به آتش منع كرده و آن را تنها مخصوص خداوند دانستند؟! متن روايت بخارى اين چنين است:
قال ابن وهب، أخبرني عمرو، عن بكير، عن سليمان بن يسار، عن أبيهريرة رضي اللّه عنه أنه قال: بعثنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في بعث وقال
لنا: «إن لقيتم فلاناً وفلاناً - لرجلين من قريش سماهما - فحرّقوهما بالنار». قال: ثم أتيناه نودّعه حين أردنا الخروج، فقال: «إنّي كنت أمرتكم أن تحرّقوا فلاناً وفلاناً بالنار، وإن النار لا يعذب بها إلا اللّه ، فإن أخذتموهما فاقتلوهما»؛(1).
ابوهريره گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ما را به دنبال مأموريتى فرستاد و فرمود: «اگر فلان و فلان كه از قبيله قريش هستند را يافتيد، آنها را به آتش بسوزانيد» و پيامبر آنها را [هبار بن الأسود و نافع بن عبد عمرو] نام برد.(2)ابوهريره گويد: پس از آن، محضر پيامبر رسيديم تا با ايشان وداع كرده و به مأموريت خود برويم كه پيامبر فرمودند: «همانا كه من پيش از اين دستور داده بودم كه فلان و فلان را به آتش بسوزانيد، در حالى كه جز خداوند هيچكس به آتش عذاب نمى كند؛ پس اگر آن دو را يافتيد، آنها را به قتل برسانيد».
مگر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله از كشتن هر كس كه حتى به ظاهر در ميدان جنگ اظهار اسلام كند منع نكردند؛ هر چند كه آن كافر، فقط به خاطر زنده ماندن به دروغ
1) . صحيح البخاري: 4 / 7 و 21. همچنين ر.ك: مسند أحمد: 3 / 307؛ السنن الكبرى بيهقى: 9 / 271؛ سنن الترمذي: 3 / 67؛ السنن الكبرى (نسائى): 5 / 183؛ صحيح ابن حبّان: 12 / 425.
2) . دليل دستور به قتل آن دو نفر از سوى پيامبر اين بود كه آن دو نفر مشرك، دخترخوانده پيامبر - زينب - را كه زنى باردار و حامله بود به شدت ترسانده و آزار دادند تا عاقبت جنين خود را سقط نمود؛ از اين رو پيامبر دستور به يافتن آن دو و كشتن آنها صادر فرمود. همچنين در اسامى آن دو نفر اندكى اختلاف در نقل وجود دارد. به گفته ابن حجر عسقلانى، در سيره ابن هشام و مسند ابوبكر بزار، نام نفر دوم «خالد بن عبد قيس» درج شده و در كتاب صحابه ابن سكن، نام وى «نافع بن قيس» درج شده كه صحيح آن «نافع بن عبد قيس بن لقيط بن عامر» است كه پدر عُقبه است؛ ر.ك: مقدمة فتح الباري: 288.
اظهار اسلام كرده باشد؟ در صحيح بخارى، در اين باره روايتى است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به شدت از كشتن افراد به ظاهر مسلمان ممانعت فرمودند. در صحيح بخارى آمده است:
حدثنا أبوعاصم، عن ابن جريج، عن الزهري، عن عطاء بن يزيد، عن عبيداللّه بن عدي، عن المقداد بن الأسود. حدثني إسحاق، حدثنا يعقوب بن إبراهيم بن سعد. حدثنا ابن أخي ابن شهاب، عن عمه، قال: أخبرني عطاء بن يزيد الليثي ثم الجندعي: أنّ عبيداللّه بن عدي بن الخيار أخبره: أنّ المقداد بن عمرو الكندي - وكان حليفاً لبني زهرة، كان ممّن شهد بدراً مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم - أخبره: أنّه قال لرسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: أرأيت إن لقيت رجلاً من الكفار، فاقتتلنا، فضرب إحدى يدي بالسيف فقطعها، ثم لاذ مني بشجرة، فقال: أسلمت للّه ، أأقتله يا رسول اللّه بعد أن قالها؟ فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لا تقتله»، فقال: يا رسول اللّه ، إنه قطع إحدى يدي، ثم قال ذلك بعد ما قطعها، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لا تقتله، فإن قتلته فإنّه بمنزلتك قبل أن تقتله، وإنك بمنزلته قبل أن يقول كلمته التي قال»؛(1).
مقداد بن اسود كه هم پيمان قبيله بنى زهره بود و از صحابه بدرى بود، از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله پرسيد: اگر با مردى از كافران رويا رو شوم و او با من به جنگ برخيزد
1) . مسند الشافعي: 1 / 197؛ المصنّف ابن ابى شيبه: 6 / 577؛ مسند أحمد: 6 / 6؛ صحيح البخاري: 5 / 19؛ صحيح مسلم: 1 / 66؛ سنن أبيداود: 1 / 595؛ صحيح ابن حبّان: 1 / 381.
و يكى از دستان مرا با شمشيرش قطع نمايد و پس از آن فرار كرده و به درختى پناه برد و در آن حال بگويد: اسلمت باللّه - مسلمان شدم - آيا مى توانم كه او را پس از اين سخنش، بكشم؟ پيامبر پاسخ دادند: «نه! او را نكش»؛ پس مقداد دوباره سؤال نمود: اى پيامبر خدا، او يكى از دستان مرا قطع كرده و پس از قطع دست من، اظهار اسلام كرده است! آيا باز هم نبايد او را بكشم؟ پيامبر باز هم پاسخ دادند: «نه! او را نكش كه اگر او را در اين حال بكشى، پس همانا او در جايگاه مسلمانى تو قرار مى گيرد قبل از آن كه كشته شود و در مقابل، تو در جايگاه كفر او قرار مى گيرى قبل از آن كه كلمه اسلام و تسليم بر زبان بياورد.
حال سؤال اينجاست كه مگر مالك بن نويره، با ياران قبيله اش در مقابل خالد بن وليد نماز جماعت بجاى نياورده بود و مسلمان نبود؟ چگونه مى توان يك مسلمان نمازگزار را به قتل رساند؟ البته ابوبكر نيز كه حامى بدون قيد و شرط خالد بن وليد بود نيز دستى در اين گونه آتش زدن ها داشت. يك روز درب خانه دختر و جگر گوشه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله؛ يعنى حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها را آتش مى زند و يك روز فجائه سلمى را به آتش سوزان مجازات مى كند، و در روزى ديگر، خالد بن وليد را به سركوب اهل رده اعزام مى كند و او نيز اهل رده را آتش مى زند و در آخر لحظات زندگى و در بستر مرگ، از كارهاى خود پيشمان مى شود! بنابراين بايد گفت كه حتى ابوبكر، همو كه ادعاى جانشينى پيامبر را داشت نيز از دستور پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در نهى از سوزاندن افراد به آتش سرپيچى كرده است و پر واضح است كه به قول ابن ابى الحديد معتزلى،
پشيمانى جز بر كرده معصيت و گناه، معنا ندارد.(1).
مورخان و محدثان بزرگ اهل سنت مانند يعقوبى، بلاذرى، ابن زنجويه، طبرى، مسعودى، طبرانى، ابن عساكر و ضياء الدين مقدسى، ذهبى، هيثمى و ديگران درباره پشيمانى ابوبكر از برخى كرده هاى خويش، اين چنين نوشته اند:
ودخل عبدالرحمن بن عوف في مرضه الذي توفي فيه، فقال: كيف أصبحت يا خليفة رسول اللّه ! فقال: أصبحت مولياً وقد زدتموني على ما بي أن رأيتموني استعملت رجلاً منكم فكلّكم قد أصبح وارم أنفه، وكلٌّ يطلبها لنفسه. فقال عبدالرحمن: واللّه ، ما أعلم صاحبك إلا صالحاً مصلحاً، فلا تأس على الدنيا، قال: ما آسى إلا على ثلاث خصال صنعتها ليتني لم أكن صنعتها، وثلاث لم أصنعها ليتني كنت صنعتها ... فأما الثلاث التي صنعتها، فليت أني لم أكن تقلّدت هذا الأمر وقدّمت عمر بين يدي، فكنت وزيراً خيراً مني أميراً، وليتني لم أفتش بيت فاطمة بنت رسول اللّه وأدخله الرجال ولو كان أغلق على حرب، وليتني لم أحرّق الفجاءة السلمي، إما أن أكون قتلته سريحاً، أو أطلقته نجيحاً. والثلاث الّتي ليت أني كنت فعلتها: فليتني قدّمت الأشعث بن قيس تضرب عنقه، فإنه يخيّل إليّ أنّه لا يرى شيئاً من الشرّ إلا أعان عليه، وليت أنّي بعثت أباعبيدة إلى المغرب وعمر إلى أرض المشرق، فأكون قدمت يدي في سبيل اللّه ، وليت أنّي ما بعثت
1) . وى مى نويسد: «وقال أبوبكر في مرضه التي مات فيه: وددت أنّي لكم اكشف بيت فاطمة ولو كان أغلق على حرب، فندم والندم لا يكون الا عن ذنب»؛ شرح نهج البلاغة: 20 / 24.
خالد بن الوليد إلى بزاخة ولكن خرجت فكنت ردأ له في سبيل اللّه ؛(1).
عبدالرحمان بن عوف در آن مرضى كه ابوبكر بر اثر آن از دنيا رفت، بر او وارد شد و گفت: چگونه هستى اى خليفه پيامبر خدا! ابوبكر پاسخ داد: در حال پشت كردن و رفتن از نزد شما هستم و همانا كه شما بر درد و مرض من زياده كرديد، وقتى ديديد كه من يكى از مردان شما - عمر بن خطاب - را بر خلافت گماردم، مى دانم كه همگى شما از اين انتخاب ناراحت هستيد و همگى تان امر حكومت را براى خود مى خواهيد! پس عبدالرحمان پاسخ داد: به خدا سوگند! كه ما همراه هميشگى ات - عمر بن خطاب - را فردى صالح، درستكار و سازنده مى دانيم. پس اى ابوبكر! بر دنيا غصه و افسوس نخور! ابوبكر پاسخ داد: افسوس نمى خورم مگر براى سه عمل كه انجام دادم و اى كاش كه مرتكب آنها نمى شدم و نيز افسوس مى خورم براى سه كار ديگر كه انجام ندادم و اى كاش كه انجام مى دادم. اما سه كارى كه اى كاش انجام نمى دادم اين كه دوست داشتم كه امر خلافت را به گردن نمى گرفتم و عمر بن خطاب را براى اين كار مقدم مى داشتم و من در نقش وزير او مى بودم. اى كاش كه خانه فاطمه دختر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را تفتيش و بهم نمى ريختم و اى كاش مردان را به خانه او داخل نمى كردم، اگر چه براى جنگ با من درب را به روى من بسته بود. اى كاش كه فجائه اسلمى را
1) . تاريخ اليعقوبي: 2 / 137؛ أنساب الأشراف: 3 / 406؛ تاريخ الطبري: 2 / 619؛ العقد الفريد: 4 / 254؛ مروج الذهب: 1 / 290؛ المعجم الكبير: 1 / 62؛ تاريخ مدينة دمشق: 30 / 421 و 423؛ الأحاديث المختارة: 1 / 89؛ شرح نهج البلاغة: 20 / 24؛ تاريخ الإسلام: 3 / 118؛ مجمع الزوائد: 5 / 203؛ كنز العمّال: 5 / 632؛ سمط النجوم العوالي: 2 / 465.
به آتش سوزان نمى كشتم و او را به سادگى به قتل مى رساندم و يا اين كه رهايش مى نمودم. اما سه كارى كه انجام ندادم و اكنون دوست داشتم كه انجام داده بودم آن كه اى كاش اشعث را به نزد من مى آوردند تا گردنش را بزنم؛ چرا كه به گمان من هر شرى را مى بينم او در آن شر شريك و دخيل است! اى كاش ابوعبيده جراح را به سوى مغرب و عمر بن خطاب را به سوى مشرق مى فرستادم تا از اين اعزام، كارى در راه خدا كرده باشم. و دوست مى داشتم كه هرگز خالد بن وليد را به سوى منطقه بزاخه - مكان اهل رده - اعزام نمى كردم و خودم به سوى آن مكان خارج مى شدم و او را در راه خدا يارى مى نمودم.
برخى از عالمان و محدّثان اهل سنّت، سال ها و بلكه قرن ها پس از اين جنايت، در صدد توجيه عمل خالد بن وليد برآمده اند و در مورد دستگيرى و كشتن مالك بن نويره بعد از اعلان صلح و دوستى، گفته اند كه ممكن است در گفتگوى خالد بن وليد با مالك، بر وى معلوم شده كه مالك مرتد و واجب القتل است! همچنين درباره زناى خالد با همسر مالك گفته شده كه شايد همسر مالك مطلقه بوده است؛ هر چند كه در منزل او باشد. بنابر اين مى كوشند كه با احتمالها و شايدها و ممكن ها فعل قبيح خالد را توجيه نمايند! ابن عبدالبر اندلسى عمل خالد را از روى خطا مى پندارد و مى نويسد:
فقتل خالد بن الوليد مالكاً يظن أنّه ارتد، وأراه - واللّه أعلم - قتله خطأ؛(1).
1) . الإستيعاب: 3 / 1362.
خالد بن وليد به ارتداد مالك يقين پيدا نمود؛ پس او را كشت و گمان مى نمود كه او مرتد شده. و خدا عالم تر است؛ ولى به نظر من او را به خطا كشت.
قاضى عبدالجبار معتزلى كه خطاى خالد را مى پذيرد، با طفره رفتن از جنايت وى، مى گويد:
كان الأولى أن لا يستعجل وأن يكشف الأمر عن ردّته حتى يتضح؛(1).
بهتر آن بود كه خالد در كشتن مالك عجله نمى كرد و تحقيق بيشترى در امر او مى نمود تا براى او كاملاً روشن شود كه آيا مالك مرتد شده است يا نه.
قاضى عبدالجبار براى توجيه اصرار عمر بر زانى بودن خالد مى نويسد:
فإن قيل: فلم أنكر عليه عمر؟ قيل له: كان أمره إلى أبيبكر، فلا وجه لإنكار عمر، وقد يجوز أنّه علم من حاله ما يخفى عن عمر؛(2).
اگر پرسيده شود: چرا عمر بن خطاب تأويل و اجتهاد خالد را قبول نداشت و او را مستحق حد زنا مى دانست؟ پاسخ داده مى شود: خليفه آن وقت ابوبكر بود كه اختيار كار خالد را داشت و براى عمر مجال انكار و اصرار بر فعل خالد نبود. و نيز ممكن است كه ابوبكر از حالات و كارهاى خالد، چيزهايى را بداند كه از عمر مخفى است؛ بنابراين حقيقت عمل خالد براى ابوبكر روشن بوده است؛ از اين رو بر او حد جارى نساخت.
برخى ديگر كه اين توجيهات را بى اثر دانسته اند، دست به انكار اصل ماجرا زده اند؛ چنانكه قوشچى شارح تجريد الإعتقاد مى نويسد:
وقد قيل إنّ خالداً لم يقتل مالكاً، بل قتله بعض أصحابه خطأ، لظنه أنّه ارتد؛(1).
گفته شده است كه خالد بن وليد، هرگز مالك را نكشته است؛ بلكه برخى ياران خالد او را به خطا كشته اند و گمان مى نمودند كه او مرتد شده است! ايجى در كتاب مواقف، ماجراى زناى خالد را اين گونه توجيه كرده و نوشته است:
وأما تزوّجه امرأته، فلعلّها كانت قد انقضت عدّتها، إلا أنّها كانت محبوسة عنده؛(2).
و اما ماجراى ازدواج خالد بن وليد با همسر مالك: شايد به اين خاطر بوده است كه قبلا مالك بن نويره همسر خود را طلاق داده باشد و پس از قتل مالك، عده طلاق همسرش به پايان رسيده باشد؛ از اين رو مجاز به ازدواج مجدد باشد! البته مالك، همسرش را طلاق داده؛ ولى او محبوس و زندانى نموده است! علاء الدين قوشچى نيز خالد را مستحق حد و قصاص نمى داند و مى گويد:
لا نسلّم أنه وجب على خالد الحدّ والقصاص، لأنّه قد قيل: إنّ خالداً إنما قتل مالكاً؛ لأنه تحقّق منه الردّة، وتزوّج بامرأته في دار الحرب، لأنّه من المسائل المجتهد فيها بين أهل العلم؛(3).
ما حد زدن و قصاص كردن خالد را قبول نداريم؛ چرا كه گفته شده است همانا خالد، مالك بن نويره را كه به قتل رسانيد به آن خاطر بود كه ارتداد وى برايش يقين شده و پس از آن با همسر او در دارالحرب ازدواج نمود! بنابراين همسر مالك، غنيمت جنگ است كه سهم مالك بوده است و اين مسئله از مسائل اجتهادى است كه ميان اهل علم جريان دارد!
و باز قوشچى در ادامه، از اساس عمل قتل را از گردن خالد برداشته! و چنين گفته است:
وقد قيل: إنّ خالداً لم يقتل مالكاً، بل قتله بعض أصحابه خطأ لظنّه أنّه ارتد، وكانت زوجته مطلقة منه وقد انقضت عدّتها؛(1).
خالد بن وليد هرگز مالك را نكشت، بلكه برخى اصحاب و لشكريان خالد وى را كشتند؛ چون گمان مى كردند كه وى مرتد شده است. همچنين همسر مالك نيز مطلقه بوده است كه عده طلاق وى به پايان رسيده بوده است.
ابن حجر مكى به گونه اى ديگر، عمل شنيع خالد را توجيه كرده و مى نويسد:
وتزوّجه امرأته لعلّه لانقضاء عدّتها بالوضع عقيب موته، أو يحتمل أنّها كانت محبوسة عنده بعد انقضاء عدّتها عن الإزدواج على عادة الجاهلية. وعلى كلّ حال، فخالد أتقى للّه من أن يظنّ به مثل هذه الرذالة التي لا تصدر من أدنى المؤمنين، فكيف بسيف اللّه المسلول على أعدائه؟!(2).
ازدواج خالد بن وليد با همسر مالك، چه بسا به خاطر پايان يافتن عده وى پس از مرگ شوهرش بوده باشد، يا اين كه ممكن است وى پس از طلاق گرفتن از مالك، در نزد او زندانى بوده باشد و پس از مرگ مالك، وى آزاد شده باشد و با خالد ازدواج كرده باشد! به هر حال بايد گفت كه خالد بن وليد پرهيزكارتر از آن است كه چنين عمل رذل و پستى به او نسبت داده شود، آن هم عملى كه حتى كم ترين مؤمنان مرتكب آن نخواهد شد، چه رسد به خالد، آن شمشير از نيام درآمده الاهى براى دفع دشمنان خدا! ابن خلكان، ملا على قارى و ابوالفداء نيز مى نويسند:
وقبض خالد امرأته، فقيل: إنّه اشتراها من الفى ء وتزوج بها. وقيل:إنّها اعتدت بثلاث حيض ثم خطبها إلى نفسه فأجابته، فقال لابن عمر وأبيقتادة يحضران النكاح فأبيا، وقال له ابن عمر: تكتب إلى أبيبكر وتذكر له أمرها فأبى وتزوجها؛(1).
خالد، همسر مالك را براى خود گرفت؛ پس گفته شده كه وى را از غنائم و اموال به جاى مانده از جنگ با مالك، خريد و با او ازدواج كرد. همچنين نيز گفته شده است كه همسر مالك، سه طهر و پاكى به خود ديده بود؛ پس از آن بود كه خالد وى را خواستگارى نمود و او قبول كرد؛ از اين رو پس خالد به عبداللّه عمر و ابوقتاده گفت كه به عنوان شاهد، حاضر به عقد نكاح وى گردند؛ ولى آنها قبول نكردند. ابن عمر به او گفت: نامه اى به ابوبكر بنويس و ماجراى همسر مالك را با او در ميان بگذار؛ ولى خالد روى گرداند و با او ازدواج نمود! ابوعبداللّه زبيرى، ثعالبى و ابن حجرعسقلانى در اين باره نوشته اند كه خالد بن وليد اعمالى را به دور از چشم ابوبكر انجام مى داد. اينان مى نويسند:
وكان فيه تقدم على أبيبكر يفعل أشياء لا يراها أبوبكر، أقدم على قتل مالك بن نويرة ونكح امرأته، فكره ذلك أبوبكر وعرض الدية على متمم بن نويرة، وأمر خالداً بطلاق امرأة مالك، ولم ير أن يعزله، وكان عمر ينكر هذا وشبهه على خالد؛(2).
خالد نسبت به ابوبكر پيش دستى هايى داشت كه دور از چشم ابوبكر انجام مى گرفت. وى به كشتن مالك بن نويره دست يازيد و با زن او همبستر شد؛ ولى ابوبكر اين رفتارها را نمى پسنديد؛ از اين رو به متمم بن نويره خونبهاى برادرش را داد و به خالد دستور داد تا زن مالك را رها كند؛ ولى او را بركنار نكرد، در حالى كه عمر بن خطاب اين عمل خالد و ساير كارهاى او را ناپسند مى شمرد.
پرواضح است كه براى بطلان اين همه توجيهات واهى، سخن عمر بن خطاب كافى است كه اصرار مى نمود كه خالد مرتكب زنا شده است؛ از اين رو بايد حد زنا بر او جارى شود؛ ولى ابوبكر كه اصل زنا كردن خالد را پذيرفته بود، گفت: وى تاويل كرده و خطا رفتار نموده است و سرانجام ديه مالك را به برادرش داد.
شناعت و پليدى عمل خالد به گونه اى بود كه عمر بن خطاب هرگز آن را از ياد نبرد؛ از اين رو هنگامى كه خليفه نخست ابوبكر از دنيا رفت و عمر به خلافت رسيد، به تصريح بسيارى از مورخان و محدثان، نخستين كارى كه انجام داد آن بود كه دستور عزل خالد بن وليد كه فرماندهى سپاه را به عهده داشت را صادر و به جاى او ابوعبيده جراح را به فرماندهى سپاه نصب نمود.(1).
از سوى ديگر، ضعف اين توجيهات نيز بسيار واضح است؛ چرا كه تمامى توجيه كنندگان، تطهير چهره اين صحابى ظالم و زناكار، از الفاظى مانند «لعل» (شايد
1) . ر.ك: المصنّف ابن ابى شيبه: 8 / 38؛ تاريخ الطبري: 2 / 623؛ الإستيعاب: 2 / 794 و 4 / 1709؛ تاريخ مدينة دمشق: 16 / 263 و 26 / 95 و 65 / 241؛ المنتظم: 4 / 142؛ أسد الغابة: 3 / 85؛ المختصر في أخبار البشر: 1 / 109؛ تاريخ ابن الوردي: 1 / 137. ذهبى به اين مطلب تصريح كرده، مى نويسد: «فأول ما فعل عمر عزل خالد بن الوليد عن أمراء الشام وأمر عليهم أباعبيدة بن الجراح»؛ تاريخ الإسلام: 3 / 87.
و چه بسا)، لفظ «يحتمل» (ممكن است و احتمال دارد) و لفظ «قيل» (گفته شده است) استفاده شده است، بنابراين اين توجيهات از اتقان و استدلال كافى و وافى نيز برخوردار نيستند.
اين توجيهات بى اساس به اندازه اى مزخرف و باطل است كه مولوى عبدالعزيز دهلوى نيز در تحفه اثناعشريه، مجبور شده است كه ماجراى خالد را از اساس انكار كند و آن را دروغ بخواند.(1).
لازم است قضاوت را به خوانندگان منصف واگذار نماييم و بپرسيم كه آيا به راستى با طرح اين توجيهات واهى و احتمالات مضحك، مى توان ابوبكر و خالد را از اين جنايات تبرئه نمود؟! و به دنبال آن آيا مى توان گفت كه ابوبكر عادل بوده است؟!
عدالت اميرالمؤمنين عليه السلام، همچون آفتاب عالم تاب بر هم مسلمانى ثابت است و جز از سوى دشمنان و كوردلانى كه كينه ابوتراب را در سينه دارند، انكار نمى گردد.
كوردلانى متعصب همچون ابن تيميه كه آتش كينه اش نسبت به مولاى متقيان اميرالمؤمنين عليه السلام را چنين آشكار مى سازد:
وأما علي رضي اللّه عنه فإنّ أهل السنة يحبّونه ويتوّلونه ويشهدون بأنّه من الخلفاء الراشدين والأئمة المهديين؛ لكن نصف رعيته يطعنون في عدله،
1) . وى مى نويسد: «مع هذا، اين روايت كه خالد همان شب با آن زن صحبت داشت در هيچ كتاب معتبر نيست»! ر.ك: تحفه اثناعشريه: 418.
فالخوارج يكفّرونه وغير الخوارج من أهل بيته وغير أهل بيته يقولون: إنّه لم ينصفهم، وشيعة عثمان يقولون: إنّه ممّن ظلم عثمان، وبالجملة لم يظهر لعلي من العدل مع كثرة الرعية وانتشارها ما ظهر لعمر ولا قريب منه؛(1).
اما على رضى اللّه عنه؛ پس همانا اهل سنت او را دوست داشته و ولايتش را پذيرفته اند و شهادت مى دهند كه او از خلفاى راشدين و ائمه مهديين است؛ ليكن نيمى از مردم آن زمان او را عادل نمى دانند. خوارج او را تكفير مى كنند و غير خوارج نيز چه از خاندانش يا ديگران مى گويند كه او با آنها منصفانه رفتار نكرده است. پيروان عثمان مى گويند: او از كسانى است كه به عثمان ستم كرده است و در مجموع، آن عدالتى كه از عمر ظاهر شد از على سر نزد؛ با اين كه مردمانش بيشتر و گستره آنها فراگيرتر بود، حتى نزديك به عدالت عمر نيز از او ظاهر نشده است! بسيار طبيعى است شكمباره ها و اشرافى كه در طول حكومت سه خليفه پيش از مولاى متقيان به چپاول بيت المال، بى عدالتى و تبعيض هاى اجتماعى و نژادى عادت كرده بودند، از عدل اميرالمؤمنين عليه السلام آزرده خاطر شوند. نظام طبقاتى كه عمر بنيان آن را نهاد و عرب را از غير عرب برتر و قريش را تافته جدا بافته قرار داد، نظام سرمايه دارى كه عثمان آن را به راه انداخت و بيت المال مسلمانان را سخاوتمندانه در بين اقوام خود تقسيم كرد، مردمى را تربيت كرد كه به بى عدالتى و چپاول ثروت ها و قدرت ها عادت كرده بودند و به خاطر نژاد، قبيله و عشيره به مناصب مهم جامعه مى رسيدند و سهمشان از بيت المال بسيار متفاوت از ديگران بود.
1) . منهاج السنّة: 6 / 18.
نكته جالب توجه در اين باره، چشم پوشى ابن تيميه از تمامى جنايات و ناعدالتى ها از سوى سه خليفه نخست است كه يا كور است و نديده است، و يا كوردل است و نخواسته است ببيند.
ابن تيميه به اين ميزان اكتفا نمى كند. وى آن قدر نسبت به اميرالمؤمنين على عليه السلام بغض و كينه در دل دارد كه جنگ هاى حضرتش در جمل، صفين و نهروان را براى خدا ندانسته و براى مقاصد دنيوى مى شمارد! وى مى نويسد:
وعلي يقاتل ليطاع ويتصرف في النفوس والأموال، فكيف يجعل هذا قتالاً على الدين!(1).
على جنگيد تا مردم از او فرمان برند تا بتواند بر جانها و اموال مردم مسلّط شود؛ پس چگونه مى توان اين جنگها را براى دين دانست؟!
1) . همان: 8 / 330.
از ديگر شروطى كه اهل سنت وجود آن را در امام لازم دانسته اند، صفت شجاعت است؛ از اين رو براى روشن شدن اين شرط نزد اهل سنت، برخى كلمات دانشمندان ايشان را كه بيانگر امتداد اين تفكر در ميان متكلمان اهل سنت است نقل مى نماييم.
باقلانى از برترين متكلمان اهل سنت، لزوم شجاعت امام را به طور شفاف توضيح داده و در ذيل باب صفات امام چنين نوشته است:
باب الكلام في صفة الإمام الذي يلزم العقد له ... وأمّا ما يدلّ على أنّه لابدّ أن يكون من الصرامة وسكون الجأش وقوة النفس والقلب، بحيث لا تروعه إقامة الحدود، ولا يهوله ضرب الرقاب، وتناول النفوس، فهو أنّه إذا لم يكن بهذه الصفة قصر عمّا لأجله أقيم من إقامة الحدّ، واستخراج الحق وأضر فشله في هذا الأمر بما نصب له. وأمّا ما يدلّ على وجوب كونه عالماً بأمر الحرب، وتدبير الجيوش، وسد الثغور، وحماية البيضة،
وما يتصل بذلك من الأمر، فهو أنّه إذا لم يكن عالماً بذلك لحق الخلل في جميعه، وتعدى الضرر بجهله بذلك إلى الأمّة، وطمع في المسلمين عدوّهم وكثر تغالبهم؛(1).
كلام در صفات امامى است كه براى عقد امامت لازم است: ... اما آنچه دلالت مى كند بر آن كه لازم است امام داراى قاطعيت، شجاعت و قوت نفس و قلب باشد، به گونه اى كه اقامه حدود او را به اضطراب نيندازد و زدن گردن گناهكاران و گرفتن جان ايشان، او را هراسان نسازد. به همين روى اگر امام، صفت شجاعت و قوت قلب را نداشته باشد، در انجام آنچه به خاطر آن نصب شده تقصيركار و گناهكار است؛ مانند اقامه حدود و روشن ساختن حقّ، سستى وى در اين امر به هدف انتخاب او ضربه مى زند. اما آنچه دلالت مى كند بر آن كه لازم است امام از امور جنگ، فراهم ساختن لشكر، حفظ مرزها، كيان اسلام و مواردى از اين قبيل، به اين خاطر است كه اگر امام به امور جنگ آگاه نباشد، در همه امور وى خلل و نقصان پيش مى آيد و ضرر اين جهل، به تمام امور امت سرايت مى كند و دشمنان در امور مسلمانان طمع كرده و درصدد غلبه برخواهند آمد.
ابوعبداللّه حليمى نيز در شروط لازم براى امام مى نويسد:
وينبغي له أن يكون شجاعاً شهماً، لأنّ رأس أمور المسلمين الجهاد، فإذا كان من يتولّى أمرهم جباناً، لا يمنعه ذلك عن مجاهدة المشركين؛(2).
و سزاوار است براى امام آن كه بايد شجاع و زيرك باشد؛ چرا كه مهمترين امور براى مسلمانان جهاد است؛ پس اگر كسى كه متولى امر امامت مى شود ترسو باشد، اين ترس اجازه جنگ با مشركان را به او نخواهد داد.
قاضى عبدالجبار و به دنبال وى قوام الدين مانكديم نيز به لزوم صفت شجاعت در امام تصريح نموده و نوشته اند:
في صفات الإمام، ... وأمّا الشجاعة وقوة القلب، فلأنّه لولم يكن كذلك لم يمكنه تجييش الجيوش، وسد الثغور، والغزو إلى ديار الكفرة، وقد ذكرنا أنّ هذه الأحكام هي التي أحوجت إلى الإمام؛(1).
در صفات امام ... از ديگر شروط شجاعت و قوت قلب است؛ چرا كه اگر امام شجاع نباشد، توانايى آماده كردن لشكر و حفظ مرزهاى سرزمين اسلامى و جنگ با سرزمين هاى كفار را نخواهد داشت؛ پس اين احكامى كه ذكر نموديم امورى است كه امام به آنها احتياج دارد.
ابوالحسن ماوردى نيز از جمله شروط لازم براى امام را شجاعت دانسته و نوشته است:
والسادس: الشجاعة، والنجدة المؤدية إلى حماية البيضة، وجهاد العدو؛(2).
و ششم [از شروط امام] شجاعت و قوت قلب است كه او را براى حمايت از كيان اسلام و جنگ با دشمن آماده كند.
نسفى در كتاب عقايد و تفتازانى در شرح آن، به اين لزوم توجه كرده و در فصل «شروط فى الامام» اين چنين نوشته اند:
[شروط في الامام]؛ (سائسا) أي مالكاً للتصرف في أمور المسلمين بقوة رأيه، ورويته، ومعونة بأسه، وشوكته (قادراً) بعلمه، وعدله، وكفايته، وشجاعته (على تنفيذ الأحكام، وحفظ حدود دار الاسلام، وانصاف المظلوم من الظالم) اذ الإخلال بهذه الأمور مخلّ بالغرض من نصب الإمام؛(1).
[از شروط امام] آن كه وى بايد سياستمدار باشد؛ يعنى حق تصرف در امور مسلمين داشته باشد به قوه رأى و تدبير و به كمك ابهت و شوكت. همچنين اين قدرت را داشته باشد تا به كمك علم، عدالت، كفايت و شجاعت، احكام اسلامى را اجرا كند و مرز سرزمين هاى اسلامى را حفظ نمايد و حق مظلوم را از ظالم بستاند؛ چرا كه انجام نگرفتن اين امور، با هدف اصلى از نصب امام در تعارض است [يعنى هدف اصلى از نصب امام همين امور است].
شهرستانى از ديگر متكلمان اهل سنت نيز در اين باره نوشته است:
فإن قيل: ما القدر الذي من صفات المدح يصير بها مستحقاً للإمامة ... قيل: القدر من الصفات أن يكون مسلماً قرشياً مجتهداً في العلم بصيراً بسياسة الرعية ذا نجدة وكفاية؛(2).
پس اگر گفته شود: چه اندازه اى از صفات پسنديده لازم است تا فرد به سبب آنها مستحق امامت شود؟ پاسخ آن است كه قدر لازم از صفات آن است كه فرد مسلمان، قريشى، مجتهد در علم، آگاه به سياست و تدبير رعيت و داراى قوت قلب [شجاعت ]و لايق و باكفايت باشد.
طرطوسى در تحفه الترك، در گاهِ برشمردن شروط امام، به لزوم شجاعت اشاره كرده و مى نويسد:
شروط الإمام هي أن يكون مكلفا، مسلما، حرا، عالما، مجتهدا، شجاعا، سميعا، بصيرا، ناطقا، قرشيا؛(1).
شروط امام: آنها عبارت است از اين كه فرد مكلف و بالغ، مسلمان، آزاد، عالم، مجتهد، شجاع، آگاه و با تدبير، سخنور و قرشى باشد.
قلقشندى از ديگر عالمان متكلم اهل سنت نيز در اين باره مى نويسد:
الحادي عشر: الشجاعة والنجدة، فلا تنعقد إمامة الجبان؛ لأنّه محتاج إلى الشجاعة ليتوصّل بذلك إلى حماية البيضة، وجهاد العدو اللذين هما جلّ المطلوب من نصيب الإمام؛ لأنه يحتاج إلى تجهيز الجيوش، وفتح البلاد والحصون، وقتل الأعداء، فإذا لم يكن شجاعاً لم يستطع ذلك؛(2).
يازدهم از شروط [امام] شجاعت و قوت است؛ پس هرگز عقد امامت براى فرد ترسو بسته نخواهد شد؛ به اين جهت كه امام لازم است تا شجاع باشد تا بتواند به كمك آن از كيان اسلام دفاع كرده و جنگ با دشمنان اسلام نمايد؛ چرا كه اين دو - حفظ كيان و جهاد با دشمن - دو مطالبه اصلى از امام است كه امام را به تجهيز لشكر، فتح سرزمين ها و قلعه ها و كشتن دشمنان وامى دارد؛ پس اگر امام شجاع نباشد، توانايى انجام هيچ يك از اين امور نخواهد داشت.
قاضى ايجى در كتاب معروف خود مواقف و شارح آن مير شريف جرجانى، لزوم
شجاعت امام را مورد قبول جمهور دانشمندان اهل سنت نسبت داده و نوشته اند:
المقصد الثاني في شروط الإمامة: الجمهور على أنّ أهل الإمامة مجتهد في الأصول والفروع ليقوم بأمور الدين ذو رأي ليقوم بأمور الملك، شجاع ليقوي على الذب عن الحوزة؛(1).
مقصد دوم در شرط امامت: نظر جمهور عالمان بر اين است كه آن كس براى امامت اهليت دارد كه در اصول و فروع دين مجتهد باشد تا بتواند امور دين را برپا كند. همچنين صاحب رأى و نظر باشد تا بتواند امور حكومت را اداره كند. همچنين نيز شجاع باشد تا براى دفاع از حوزه اسلام قوت داشته باشد.
ابن مبرد حنبلى كه از عالمان سده دهم اهل سنت است، در اين باره مى نويسد:
الشرط الخامس: أن يكون على صفة يمكن بها القيامُ بأمر الحرب والسياسة، وإقامة الحدود، ورَدِّ الأعداء عن المسلمين، لا تلحقه رأفةٌ في ذلك، ولا في الذَّبِّ عن الأمة. نصّ عليه أحمد، وصرّح به عدةٌ من أئمة أصحابنا، منهم: القاضي، وابن عقيل. وصرّح ابن عقيل باعتبار الشجاعة، فلا يكون جبانا؛(2).
شرط پنجم: لازم است امام بر صفتى باشد كه بتواند با آن قيام به امر جنگ و سياست و اقامه حدود و دفع دشمنان مسلمين كند، و رأفت و رحم در دفع دشمنان و در دفاع از امت نداشته باشد. احمد نيز بر اين لزوم تصريح كرده است و نيز عده اى از اصحاب ما نيز بر آن تصريح كرده اند كه از جمله آنها قاضى [ابويعلى] و ابن عقيل
هستند و ابن عقيل به اهميت شجاعت تصريح كرده است كه نبايد امام ترسو باشد.
از مجموع اقوال پيش گفته، به وضوح مشخص است كه شرط شجاعت، از اصلى ترين شروط امام است و به گونه اى كه از برخى كلمات فوق ظاهر مى شود، چنانچه در كسى اين شرط موجود نباشد، اساساً براى او عقد امامت منعقد نمى گردد و اين يك حكم عقلى؛ بلكه فطرى است.
همان گونه كه گفته شد، لزوم شجاعت امام يك لازمه عقلى است؛ چرا كه عقل مى گويد لازم است امام جامعه، شجاع ترين امت باشد تا بتواند به هنگام تهديد دشمنان و بروز جنگ، لشكر و نيروهاى نظامى را تجهيز و آماده كند و براى حفظ مرزها و كيان اسلام در مقابل دشمنان دين ايستادگى كند. همچنان كه هميشه جنگاوران لشكر به قوت قلب، جرأت و شجاعت فرمانده خود اميدوار و براى جنگ با دشمن ترغيب و دلير مى شوند.
پس هر فرد صاحب عقل و بصيرت، در اين كه نمى توان آدم ترسو را سرپرست جامعه نمود هيچ شك و ترديدى ندارد.
پيش از ورود به بحث شجاعت، لازم است بدانيم كه معناى شجاعت در لغت، جرأت داشتن به همراه اقدام و عمل است. در اينجا تصريحات برخى معتبرترين كتب لغت شناسى را نقل مى كنيم.
ابن فارس كه در كتاب معروف خود به معناى اصلى كلمات مى پردازد، در معناى شجاعت اين چنين نوشته است:
شجع؛ الشين والجيم والعين، أصل واحد يدلّ على جرأة وإقدام؛(1).
1) . معجم مقاييس اللغه: 3 / 247.
شجع؛ شين و جيم و عين، اصل واحد [تك معنا] است كه دلالت بر جرأت و اقدام و عمل دارد.
جوهرى در صحاح، در معناى «شجع» و «شجاعت» مى نويسد:
الشجاعة: شدة القلب عند البأس؛(1).
شجاعت، شدت و قوت قلب به هنگام سختى ها است.
ابوهلال عسكرى در معناى شجاعت مى نويسد:
والشجاع الجريء المقدام في الحرب، ضعيفاً كان أو قوياً، والجرأة قوة القلب الداعية إلى الإقدام على المكاره؛(2).
شجاع، شخص با جرأت اقدام كننده و پيش رو در جنگ است؛ چه ضعيف باشد و چه قوى [يعنى شجاعت در عمل ظاهر مى شود] و جرأت، قوت قلب است كه آدمى را به اقدام در زمان سختى ها و مشكلات وادار مى نمايد.
ابن منظور در لسان العرب نيز شجاعت را شدت قلب و اقدام در زمان سختى ها مى داند. وى مى نويسد:
شجع، بالضم، شجاعة: اشتد عند البأس. والشجاعة: شدة القلب في البأس؛(3).
شجاعت، شدت گرفتن در سختى ها و نيز شدت قلب در سختى هاست.
آرى، شجاعت هر فرد ريشه در جرأت قلبى دارد؛ اما همانطور كه در تعريف لغت شناسان گذشت، لازم است كه اين شجاعت قلبى در مقام عمل به منصه ظهور
رسد تا اين صفت در فرد ثابت گردد، در غير اين صورت مدعيان شجاعت بسيارند! بديهى است كه عقلاء ادعاى شجاعت از سوى هر كسى را نمى پذيرند، مگر آن كه شواهد بيرونى آن و دلاورى و جرأت داشتن او را به چشم و در ميدان عمل مشاهده كنند. بنابر مثال، شجاعت هر فردى در رويايى با دشمن در هنگام جنگ و در زورآزمايى با جنگاوران و دليران لشكر مقابل ثابت مى گردد. پس قطعى و مسلم است كه هر كس ادعاى شجاعت و جرأت قلبى كند، اما در ميدان جنگ پشت به دشمن كرده يا از مبارزه و درگيرى فرار كند، بدون ترديد در ادعاى شجاعتش راه دروغ را پى گرفته است.
بنابر گزارشات مسلم تاريخى و روايات متعدد، پس از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام شجاع ترين مردمان بوده است. صدق اين ادعا را مى توان از دلاورى هاى حضرت در جنگ هاى بدر، احد، حنين، خيبر و جنگهايى از اين قبيل كه شمار آن از حوصله بحث خارج است مشاهده نمود؛ ليكن در اين بخش تنها به قسمتى از دلاورهاى اميرمؤمنان اشاره مى كنيم.
هرگز و تا به امروز مشاهده نشده است كه كسى بتواند شاهدى بر ترس يا فرار مولاى متقيان اميرمؤمنان عليه السلام در جنگ به دست دهد. شجاعت و دليرى حضرتش در دفاع از جان پيامبر در موارد متعدد همچون: خوابيدن آن حضرت در بستر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله و حفظ جان پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در جنگ احد و مواردى ديگر از اين قبيل به مانند روز روشن است.
اميرالمؤمنين عليه السلام همان اسد اللّهى است كه صداقت خود در شجاعت را در ميدان عمل نشان مى داده و گفتار خود را با عمل به منصه ظهور مى رسانده است. آن حضرت در اين باره مى فرمايد:
واللّه لو تظاهرت العرب على قتالي لما ولّيت عنها؛(1).
به خدا سوگند كه اگر تمام قوم عرب بر عليه من دست بر دست يكديگر دهند [تا با من بجنگندند]، هرگز به آنها پشت نخواهم نمود.
اين فرمايش حضرت و فرمايشاتى اينچنينى در خارج نيز مصداق پيدا كرده است كه در ادامه به برخى از اين موارد اشاره مى كنيم.
جنگ بدر، از مهمترين جنگ هاى تاريخ و سرنوشت ساز در صدر اسلام است؛.
چرا كه نخستين نبرد رسمى با مشركان به شمار مى رود و پس از آن بود كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در مدينه تشكيل حكومت دادند.
پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله پيش از شروع جنگ، با اصحاب خود در مورد جنگيدين با قريش و يا بازگشت به مدينه مشورت نمودند.
عالمان اهل سنت همگى تصريح كرده اند هنگامى كه پيامبر اين مطلب را با ابوبكر و عمر در ميان نهاد، آنها ترسيده و مخالفت خود را با جنگ اعلام كردند و بازگشت به مدينه را ترجيح دادند و پيامبر از هر دو رويگردان شدند.
روى گردان شدن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله از ابوبكر و عمر به اين خاطر بود كه آن دو كلماتى بر زبان مى آوردند كه موجب تضعيف روحيه مسلمانان مى گرديد؛ چرا كه آنها از دلاورى ها و تعداد سپاه قريش سخن مى گفتند.
احمد بن حنبل، مسلم و ديگران اين واقعه را به نقل از انس اين گونه آورده اند:
1) . شرح نهج البلاغة: 16 / 289؛ الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: 298.
حدثنا عفان، قال: حدثنا حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم شاور حيث بلغه إقبال أبيسفيان، قال: فتكلّم أبوبكر فأعرض عنه، ثم تكلّم عمر فأعرض عنه، فقال سعد بن عبادة: إيانا تريد يا رسول اللّه ؟ والذي نفسي بيده، لو أمرتنا أن نخيضها البحر، لأخضناها ولو أمرتنا أن نضرب أكبادها إلى برك الغماد، لفعلنا، قال: فندب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم الناس، قال: فانطلقوا حتى نزلوا بدراً؛(1).
عفان به سند خود از انس نقل مى كند كه گفت: چون خبر بازگشت ابوسفيان به سوى مدينه رسيد، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله با يكايك اصحاب و يارانش به گفتگو و مشورت نشست. ابوبكر نظر خود را گفت؛ اما رسول خدا از وى روى برگرداند. آنگاه عمر سخن گفت، رسول خدا از او نيز روى برگرداند. پس از وى سعد بن عباده(2)گفت: اى پيامبر خدا! قسم به آن كه جانم به دست او است، چنانچه رأى و نظر ما را بخواهى، اگر فرمان دهى كه قريش را در دريا غرق كنيم، چنين خواهيم كرد و اگر دستور دهى چنان با ايشان بجنگيم تا آنها را تا برك الغماد(3)برانيم. آنگاه پيامبر خدا مردم را براى جنگيدن فراخواند تا آن كه در سرزمين بدر فرود آمدند.
1) . المصنّف ابن ابى شيبه: 7 / 479؛ مسند أحمد: 3 / 219؛ صحيح مسلم: 5 / 170؛ مسند أبيعوانة: 4 / 283؛ تاريخ مدينة دمشق: 20 / 250؛ تاريخ الإسلام: 2 / 82 .
2) . در برخى روايات، نام وى را مقداد دانسته است.
3) . برك الغماد: نام مكانى در يمن است. برخى نيز آن را مكانى در پشت مكه دانسته اند و برخى ديگر آن را بقعه اى در جهنم، يا همان وادى برهوت يمن برشمرده اند و برخى ديگر نيز آن را دژ و قلعه اى مستحكم در سرزمين يمن دانسته اند كه فتح آن بسيار دشوار بوده و هر كس قصد فتح آن را داشته، خود را به هلاكت مى انداخته است؛ ر.ك:لسان العرب: 3/327؛ النهاية في غريب الحديث والأثر: 1/121؛ معجم البلدان: 1/400.
از آن سو، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله با وجود اين كه اميرالمؤمنين عليه السلام حدود 25 ساله بود، رايت و پرچم سپاه اسلام را به دست او داد تا در جنگ بدر هنرنمايى نمايد.(1)دلاورى ها و شجاعت بى همتاى ايشان عليه السلام در اين جنگ بر كسى پوشيده نيست. همو كه بزرگان مشرك قريش را در جنگ بدر و در سن نوجوانى به خاك افكند و فرمود:
أنا وضعت بكلاكل العرب وكسرت نواجم قرون ربيعة ومضر؛(2).
من بودم كه سينه دلاوران عرب را به خاك افكندم و شجاعان دو قبيله ربيعه و مضر را در هم شكستم.
در جنگ بدر، مشركان جنگجو و دلاورهايى همچون وليد بن عتبة، عاص بن سعيد بن عاص، عامر بن عبداللّه ، مسعود بن اميه، ابوقيس بن فاكهه، عبداللّه بن منذر، عاص بن منتبه، حاجب بن سائب حضور داشتند كه هر شمشيرزن، از رويارويى و نبرد با آنها در هراس بود. در ميان ايشان، نوفل بن خويلد نيز حضور داشت كه شديدترين دشمنى ها را با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله روا داشته بود و در پيشانى سپاه مشركان مستقر شده بود.
1) . بسيارى از عالمان اهل سنت از جمله حاكم نيشابورى در اين باره مى نويسند: «حدثنا على بن حمشاذ، ثنا محمد بن المغيرة السكرى، ثنا القاسم بن الحكم العرني، ثنا مسعر، عن الحكم بن عتيبة، عن مقسم، عن ابن عباس رضي اللّه عنهما، أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم دفع الراية إلى علي رضي اللّه عنه يوم بدر، وهو ابن عشرين سنة». وى پس از ذكر حديث به صحت آن تصريح كرده و مى نويسد: «هذا حديث صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه»؛ المستدرك على الصحيحين: 3 / 111؛ السنن الكبرى بيهقى: 6 / 207؛ الإستيعاب: 3 / 1097؛ الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: 277؛ تهذيب الكمال: 20 / 483؛ البداية والنهاية: 7 / 224؛ نصب الراية: 4 / 355 و منابع ديگر.
2) . شرح نهج البلاغة: 13 / 197.
هنگامى كه چشمان پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به نوفل افتاد، وى را به خاطر آورده و به درگاه خداوند دست به دعا برداشت كه شر او را از سپاه اسلام كوتاه كند. خداوند نيز دعاى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را به شمشير بران اميرالمؤمنين عليه السلام به اجابت رساند.(1).
از ديگر جنگ هاى سرنوشت ساز تاريخ اسلام كه مسلمانان، به ويژه خلفاى مدعى خلافت در آن مورد آزمايش سخت الاهى قرار گرفتند، جنگ احد بوده است.
اميرالمؤمنين عليه السلام در توصيف جنگ احد مى فرمايد:
حدثنا أبوموسى، قال: حدثنا محمد بن مروان العقيلي، عن عمارة بن أبيحفصة، عن عكرمة، قال: قال علي: لمّا جلا الناس عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يوم أحد، نظرت في القتلى فلم أر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، فقلت: واللّه ، ما كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ليفرّ وما أراه في القتلى، ولكن اللّه غضب علينا بما صنعنا فرفع نبيّه، فما لي خير من أن أقاتل حتى أقتل، فكسرت جفن سيفي، ثم حملت على القوم، فأفرجوا لي فإذا أنا برسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بينهم؛(2).
در آن هنگام كه در جنگ احد آتش تنور جنگ بالا گرفته بود و مردم از اطراف پيامبر پراكنده شدند، براى لحظاتى پيامبر را در ميان جنگجويان دشمن نيافتم. با خود مى دانستم كه پيامبر هرگز از جنگ فرار نخواهند كرد؛ از اين رو در ميان كشته شدگان نظر افكندم، ولى پيامبر را نديدم. در اين هنگام با غضب، غلاف شمشير خود را
شكستم و آن را به سوى دشمن پرتاب كردم و آن چنان شمشير زدم تا پيامبر را يافته و ميان حضرتش و مشركان فاصله انداختم.
هر چند در شجاعت اميرالمؤمنين عليه السلام هيچ جاى شبهه و شك نيست؛ اما مناسب است كه اين حديث را كه از خود حضرتش نقل شده است بررسى نماييم. در سند اين روايت چند راوى به نام هاى ذيل وجود دارد:
محمد بن مثنى بن عبيد بن قيس بن دينار، محمد بن مروان بن قدامه، عمارة بن ابى حفصه نابت ازدى، عكرمه و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام.
وى از رجال صحيح مسلم و بخارى، بلكه ساير كتب شش گانه حديثى اهل سنت است كه از بررسى رجالى بى نياز مى باشد. به هر روى مزّى ابن حجر، و ديگران وى را توثيق كرده اند.(1).
وى از راويان سنن ابن ماجه است و توسط بسيارى از دانشمندان رجالى توثيق شده است. ابن حجر و مزى در اين باره مى نويسند:
محمد بن مروان بن قدامة العقيلي أبوبكر البصري، المعروف بالعجلي ...، وقال اسحاق بن منصور عن ابن معين صالح، وقال النسائي في الكنى: ثنا عبداللّه بن أحمد، قال: سألت ابن معين، عن محمد بن مروان العقيلي، فقال: ليس به بأس ... وقال الآجري عن أبيداود صدوق، وقال مرة: ثقة،
1) . ر.ك: تهذيب التهذيب: 9 / 378؛ تهذيب الكمال: 26 / 359.
ذكره ابن حبّان في الثقات. قلت: وحكى العقيلي عن ابن معين أنه ثقة، قال: ليس به بأس؛(1).
ابوبكر محمد بن مروان بن قدامه بصرى معروف به عجلى ... اسحاق بن منصور از ابن معين نقل مى كند كه مى گويد: وى صالح است. نسائى نيز در كتاب كنى مى نويسد: عبداللّه بن احمد گفت: از ابن معين درباره محمد بن مروان سؤال نمودم كه پاسخ داد: وى ثقه است. آجرى به نقل از ابوداود و او را صدوق مى داند و در مرتبه ديگرى او را ثقه دانست. همچنين ابن حبّان نام او را در زمره ثقات در كتاب خود آورده است. مى گويم: عقيلى به نقل ابن معين او را ثقه دانسته و مى گفت وى مشكلى نداشته و ثقه است.
اين راوى نيز از رجال مسلم و بخارى است و توسط بزرگان رجالى اهل سنت توثيق شده(2)و بى نياز از بررسى رجالى است.
اين راوى نيز از ثقات و از روات بخارى و مسلم و توسط رجاليان اهل سنت به خوبى توثيق شده است.(3).
راوى اصلى اين روايت نيز حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است كه نيازى به بررسى درباره ايشان نيست.
بنابراين، سند اين روايت صحيح است، حتى چنانچه محمد بن مروان بن قدامة را ثقه ندانيم و او را تنها صدوق به حساب بياوريم، سند اين روايت حسن مى شود، پس از اعتبار كافى برخوردار است.
به گواه تاريخ، آنچنان جنگ شدت گرفت كه تمامى اصحاب پيامبر از جنگ گريختند و تنها كسى كه با پيامبر ماند، حضرت اميرمؤمنان على عليه السلام بود. هر چند در تاريخ گزارش هايى مبنى بر صبر و استقامت برخى ديگر از صحابه موجود است كه در صدد انكار آن نيستيم؛ ولى مى گوييم پس از فرار آنان و علم به كشته نشدن پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و دلايلى ديگر، موجب گشت كه كم كم به ميدان جنگ بازگشتند.
به هر روى آن كس كه از ابتدا تا خوابيدن آتش جنگ در كنار پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به دفاع از ايشان مشغول بوده، اميرالمؤمنين عليه السلام است.
حاكم نيشابورى به نقل از ابن عباس در اين باره مى نويسد:
حدثني أبوعمرو محمد بن عبدالواحد الزاهد صاحب ثعلب، إملاء ببغداد، ثنا محمد بن عثمان بن أبيشيبة، ثنا زكريا بن يحيى المصري، حدثني المفضل بن فضالة، حدثني سمّاك بن حرب، عن عكرمة، عن ابن عباس رضي اللّه عنهما قال: لعلي أربع خصال ليست لأحد: هو أوّل عربي وأعجمي صلّى مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، وهو الذي كان لواؤه معه في كلّ زحف، والذي صبر معه يوم المهراس، وهو الذي غسّله، وأدخله قبره؛(1).
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 111؛ الإستيعاب: 3 / 1090؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 72 و 73؛ شرح نهج البلاغة: 4 / 117؛ ذخائر العقبى: 86؛ المناقب خوارزمى: 58؛ تهذيب الكمال: 20 / 480؛ المنتقى من منهاج الاعتدال: 315؛ الوافي بالوفيات: 21 / 178؛ الرياض النضرة: 3 / 173.
ابوعمرو محمد بن عبدالواحد زاهد به سند خود از عكرمه و او نيز از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: براى على چهار خصلت و فضيلت است كه براى هيچ كس جز او نيست. او نخستين نفر از عرب و غير عرب است كه با پيامبر نماز گزارد. او كسى بود كه رايت و پرچم پيامبر اسلام در هر حمله و نبرد با دشمن بر دوش داشت. او تنها كسى بود كه در يوم مهراس جروزى كه مشركان در جنگ احد بر مسلمانان چيره شدند و كار بر مسلمانان سخت شده و همه از جنگ فرار كردند، همراه با پيامبر ايستادگى نمود، و او كسى بود كه بدن پيامبر را غسل داده و در قبر داخل كرده، دفن نمود.
ابن عبدالبر پس از نقل اين روايت، بر فرار تمامى مسلمانان جز اميرالمؤمنين عليه السلام تصريح كرده و اين عبارت را افزوده است:
وهو الذي صبر معه يوم فرّ عنه غيره؛(1).
على عليه السلام كسى بود كه در يوم مهراس، همراه با پيامبر ايستادگى نمود. در آن روزى كه جز او، تمامى [سپاه مسلمانان] از حمايت پيامبر و ادامه جنگ فرار كردند! ابن عساكر نيز همين حديث ابن عباس را به دو طريق از مشايخ روايى خود روايت كرده و پس از كلمه «يوم مهراس» و با اندكى تفاوت، بر پشت كردن مسلمانان از معركه جنگ و فرار آنها تصريح كرده و چنين افزوده است:
وهو الذي صبر معه يوم المهراس، إنهزم الناس كلّهم غيره؛(2).
على عليه السلام تنها كسى بود كه در يوم مهراس همراه با پيامبر ايستادگى نمود، در حالى كه همه سپاه اسلام [به پيامبر و ميدان جنگ پشت كرده او را تنها گذاشته ]و فرار كردند!
اما فرار صحابه در جنگ احد از سويى ديگر، به اندازه اى مشهور و دردناك است كه آياتى در اين باره نازل شد. زمانى كه صحابه، در حالى كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله از پشت سر آنان را صدا مى زد و به سوى خود و ادامه جنگ فرا مى خواند، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را در ميدان جنگ تنها گذاشتند و از شدت ترس، از معركه جنگ گريختند و توجه به سخن هيچ كس نداشتند؛ به همين روى خداوند متعال آيه نازل فرمود كه:
«إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ »؛(1).
به خاطر بياوريد هنگامى را كه [از شدت ترس] از كوه بالا مى رفتيد و در بيابان پراكنده مى شديد و از شدّت وحشت، به عقب ماندگان نگاه نمى كرديد؛ در حالى كه پيامبر از پشت سر شما را صدا مى زد.
عده اى از صحابه، همان ها كه اهل سنت تمامى آنان را عادل دانسته و برخى از آنان را شجاع ترين اصحاب بر مى شمرند، پس از فرار به اين فكر افتادند كه واسطه اى براى شفاعت نزد ابوسفيان، همان مهمترين دشمن مسلمانان بفرستد تا آنها را به مكه و ميان مشركان بپذيرد! اينان در اين پى بودند كه با اظهار پشيمانى، نزد مشركان قريش بازگردند تا در اين ميان جان خود را حفظ و زنده بمانند.
اين خيانت كه توسط بسيارى از مورخان اهل سنت از جمله طبرى، ابن كثير و ديگران نقل شده است، به اين شرح مى باشد:
فشا في الناس أنّ رسول اللّه قد قتل، فقال بعض أصحاب الصخرة: ليت لنا رسولاً إلى عبداللّه بن أبي، فيأخذ لنا أمنة من أبيسفيان. يا قوم، إنّ محمداً قد قتل، فارجعوا إلى قومكم قبل أن يأتوكم فيقتلوكم؛(2).
هنگامى كه در ميان مردم شايعه كشته شدن رسول خدا پيچيد، پس برخى از كسانى كه در زير صخره اى پناه آورده بودند با خود مى گفتند: اى كاش كسى را به سوى عبداللّه بن اُبى [رئيس منافقان مدينه] مى فرستاديم تا نزد ابوسفيان براى ما امان بگيرد! اى جماعت! همانا محمد كشته شد، پس به سوى قوم خود [مشركان قريش] بازگرديد، پيش از آن كه ايشان به شما برسند و شما را بكشند.
به هر روى دفاع و حمايت اميرالمؤمنين عليه السلام از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله از سويى و شدت پيكار با مشركان از سويى ديگر، موجب شكسته شدن شمشير آن حضرت شد كه در اين ميان و به گزارش برخى تاريخ نگاران اهل سنت، جبرئيل امين ميان آسمان و زمين مدح اميرالمؤمنين عليه السلام و شمشير او را نمود.
ابن جرير طبرى در اين باره، به نقل از ابورافع مى نويسد:
لمّا قتل علي بن أبيطالب أصحاب الألوية، أبصر رسول اللّه جماعة من مشركي قريش، فقال لعلي: «احمل عليهم»، فحمل عليهم، ففرق جمعهم وقتل عمرو بن عبداللّه الجمحي، قال: ثم أبصر رسول اللّه جماعة من مشركي قريش، فقال لعلي: «احمل عليهم»، فحمل عليهم، ففرق جماعتهم وقتل شيبة بن مالك أحد بن عامر بن لؤي، فقال جبريل: يا رسول اللّه ، إنّ هذه للمواساة، فقال رسول اللّه : «إنه مني وأنا منه». فقال جبريل: وأنا منكما. قال: فسمعوا صوتاً لا سيف إلا ذوالفقار، ولا فتى إلا علي؛(1).
1) . تاريخ الطبري: 2 / 197؛ فضائل الصحابة: 2 / 656 و 657؛ السيرة النبوية ابن هشام: 3 / 52؛ المعجم الكبير: 1 / 318؛ الأغاني: 15 / 128؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 76؛ البداية والنهاية: 6 / 6؛ الكامل في التاريخ: 2 / 154؛ شرح نهج البلاغة: 10 / 182؛ ذخائر العقبى: 68؛ الرياض النضرة: 3 / 131 و 155؛ مجمع الزوائد: 6 / 114؛ سبل الهدى والرشاد: 4 / 229.
در جنگ احد، هنگامى كه على عليه السلام پرچمداران سپاه قريش را كشت و به زمين افكند، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله متوجه گروهى از مشركان قريش شد و خطاب به على عليه السلام فرمود: بر اينان حمله كن. پس على عليه السلام بر آنها حمله كرد و آنان را پراكنده ساخت و در اين حمله بود كه عمرو بن عبداللّه جمحى را از پاى در آورد. پيامبر بار ديگر گروه ديگرى از مشركان قريش را ديد، پس خطاب به على عليه السلام فرمود: «بر اينان نيز حمله كن». حضرت على عليه السلام بر آنان نيز حمله آورد و گروه آنها را متفرق ساخت و شيبة بن مالك را كه يكى از مردم بنى عامر بن لوى بود به قتل رسانيد. آنگاه جبرئيل امين نازل شد و گفت: اى پيامبر خدا، عمل امروز على، دليل بر مواسات و همراهى او با تو است. در اين هنگام پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آرى، او از من است و من از اويم». جبرئيل نيز عرضه داشت: من هم از شما دو تن مى باشم. ابورافع گويد: آنگاه [مردم] صدايى شنيدند كه مى گفت: شمشيرى به جز ذوالفقار نيست و جوانمرد و دلاورى جز على نيست.
بر اساس روايات اهل تسنن، فرار ابوبكر و بسيارى از بزرگان صحابه در جنگ هايى هم چون جنگ احد مسلم و قطعى است.(1).
1) . ر.ك: المستدرك على الصحيحين: 3 / 27؛ كنز العمّال: 10 / 424 - 425 / ش 30025. طبرى، سيوطى، شوكانى و ديگران مى نويسند: «نادى مناد يوم أحد حين هزم أصحاب محمد صلّى اللّه عليه وآله ألا إنّ محمداً قد قتل فارجعوا إلى دينكم الأول فأنزل اللّه «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ ... »؛ تفسير الطبري: 4 / 150؛ الدرّ المنثور: 2 / 80؛ فتح القدير: 1 / 388.
علاوه بر انبوه رواياتى كه فرار تمامى صحابه به جز اميرالمؤمنين عليه السلام در جنگ احد را ثابت مى كند، رواياتى است كه تصريح به فرار ابوبكر به همراه ساير صحابه دارد؛ از آن جمله، روايت مسلم از انس بن مالك است كه مى گويد در جنگ احد، تمامى صحابه پيامبر را تنها گذاشته و فرار كردند به جز هفت نفر از انصار و دو نفر از قريش كه از مهاجران بودند. مسلم و ديگران چنين آورده اند:
حدثنا هدّاب بن خالد الأزدي. حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد وثابت البناني، عن أنس بن مالك: أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أفرد يوم أحد في سبعة من الأنصار ورجلين من قريش؛(1).
هداب بن خالد ازدى، به سند خود از انس نقل مى كند كه گفت: همانا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در جنگ احد، در ميان هفت نفر از انصار و دو نفر از قريش تنها ماند [و باقى مسلمانان، همگى فرار كردند].
طبق گواه حديث و تاريخ، به يقين يكى از آن دو نفر اميرالمؤمنين عليه السلام بوده است و ديگرى هر كسى كه باشد، به طور قطع و يقين ابوبكر نبوده است؛ چرا كه ابوبكر، خود به فرار از معركه احد و بازگشت دوباره اش به جنگ اقرار كرده است.
بسيارى از محدثان از جمله حاكم نيشابورى، اقرار ابوبكر بر فرارش را اين چنين از عايشه آورده اند:
أخبرنا أحمد بن محمد بن سلمة العنزي، ثنا عثمان بن سعيد الدارمي، ثنا
1) . صحيح مسلم: 5 / 178. همچنين ر.ك: مسند أحمد: 3 / 286؛ السنن الكبرى بيهقى: 9 / 44؛ السنن الكبرى (نسائى): 5 / 196؛ صحيح ابن حبّان: 11 / 18؛ كشف المشكل: 3 / 305؛ تفسير القرطبي: 2 / 364؛ تاريخ الإسلام: 2 / 175.
أبوسلمة بن موسى بن إسماعيل، ثنا عبداللّه بن المبارك، أنا إسحاق بن يحيى بن طلحة، حدثني عيسى بن طلحة، عن عائشة رضي اللّه عنها قالت: حدثني أبوبكر، قال: كنت في أوّل من فاء يوم أحد وبين يدي رسول اللّه رجل يقاتل عنه وأراه قال ويحميه قال: فقلت: كن طلحة حيث فاتني ما فاتني؛(1).
احمد بن محمد بن سلمه عنزى به سند خود از عايشه و او نيز از پدرش ابوبكر نقل مى كند كه گفت: من نخستين كسى بودم كه [پس از فرار] در جنگ احد، به سوى پيامبر بازگشتم، در حالى كه مردى را ديدم كه در مقابل پيامبر مى جنگيد و از ايشان دفاع مى نمود. گفتم [اميدوارم] كه او طلحه باشد تا آنچه را از آبروى خود [در فرار] از دست داده بودم، به خاطر خويشاوندى من با طلحه جبران گردد! هر چند فرار طلحه نيز با ساير روايات از جمله نقل ابن ابى الحديد معتزلى ثابت مى گردد؛ ليكن همين مقدار كافى است كه دانسته شود ابوبكر نخستين خليفه اهل سنت، بهره اى از شجاعت نبرده و از جمله فراريان جنگ احد بوده است.
در روايت ديگرى به نقل از ابن ابى الحديد، نفر دوم را مشخص مى كند. در شرح نهج البلاغه چنين آمده است:
وروى يحيى بن سلمة بن كهيل قال: قلت لأبي: كم ثبت مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يوم أحد؟ فقال: اثنان. قلت: من هما؟ قال: علي وأبودجانة؛(2).
يحيى بن سلمه بن كهيل گويد: از پدرم [سلمه] پرسيدم: چند نفر در روز احد در كنار پيامبر ماندند و فرار نكردند؟ پاسخ داد دو نفر. پرسيدم آنها چه كسانى بودند؟ پاسخ داد: على و ابودجانه.
در سال پنجم هجرى و در جنگ احزاب، آنگاه كه مشركان و يهوديان مدينه را محاصره كرده بودند، به جهت وجود خندقى كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به پيشنهاد سلمان فارسى در اطراف مدينه حفر كرده بودند، بيش از بيست روز لشكر دشمن در اطراف خندق منتظر ورود بود؛ ولى نمى توانست از خندق عبور كرده و به حصار مدينه وارد شود. سر انجام عمرو بن عبدود كه از نامدارترين جنگجويان و قدرتمندان عرب بود، با اسب از روى خندق جهيد و خود را كنار سپاه اسلام رسانيد و مرتب «هل من مبارز» طلبيد. وى آن چنان قوى و جنگاور بود كه هيچ كس جرأت مبارزه و رويارويى با او را نداشت.
در اين هنگام پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله خطاب به سپاه اسلام فرمود: چه كسى حاضر است با او بجنگد؟ پاسخى نشنيد؛ چرا كه هيچ كس جرأت مبارزه با عمرو را نداشت تا اين كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام برخاست و عرضه داشت: اى پيامبر، من حاضرم با او مبارزه كنم. اما پيامبر نپذيرفت و امر به نشستن اميرالمؤمنين عليه السلام داد. در اين هنگام عمرو بن عبدود جسورتر شده و چون مبارزى براى خود نيافته بود، با صداى بلند باز هم فرياد برآورد: آيا مردى نيست كه با من مبارزه كند؟ باز هم اميرمؤمنان برخاست و از پيامبر اجازه نبرد خواست و پيامبر اجازه نداد و اين داستان تا سه مرتبه تكرار شد، تا سرانجام پيامبر به على عليه السلام اجازه داد تا با عمرو مبارزه كند.
اميرالمؤمنين به سوى عمرو شتافت. در آن هنگام كه اميرالمؤمنين عليه السلام براى مبارزه در مقابل عمرو بن عبدود قرار گرفت؛ سرانجام اين نبرد به اندازه اى براى زنده ماندن اسلام اهميت داشت كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در حالى كه براى پيروزى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام دست به دعا برداشته بود، فرمود:
اليوم برز الإيمان كلّه للشرك كلّه؛(1).
امروز تمامى ايمان در مقابل تمامى شرك ايستاده و ظاهر شده است.
در آخر، پس از جنگى سنگين و دلهره آور، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بر او حمله نمود و با شمشير بر سر او فرود آورده و او را كشت.(2).
در اين ميان كه مسلمانان در خوف بى سابقه اى به سر مى بردند و نفس تمامى آنان در سينه هاى ايشان حبس شده بود، پس از ديدن اين صحنه صدا به تكبير بلند كردند و پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، در حالى كه زبان به حمد و شكر خدا گشوده بود، جمله اى در فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه توسط عده اى از محدثان اهل نقل شده است. از جمله كسانى به نقل حديث مبادرت كرده، حاكم نيشابورى است.
وى اين حديث را اين چنين آورده است:
حدثنا لؤلؤ بن عبداللّه المقتدري في قصر الخليفة ببغداد، ثنا أبوالطيب أحمد بن إبراهيم بن عبدالوهاب المصري بدمشق، ثنا أحمد بن عيسى
1) . الأمالي ابن سمعون: 1 / 275؛ نقض العثمانية: 261 و 286؛ شرح نهج البلاغة: 13 / 261 و 19 / 61؛ تاريخ المستبصر: 205؛ حياة الحيوان: 1 / 387؛ نهاية الأرب: 5 / 162.
2) . ر.ك: المستدرك على الصحيحين: 3 / 34؛ دلائل النبوة بيهقى: 3 / 438؛ السنن الكبرى (بيهقى): 9 / 132؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 78؛ السيرة النبوية (ابن كثير): 3 / 204؛ البداية والنهاية: 4 / 4106؛ البدر المنير: 9 / 100.
الخشاب بتنيس، ثنا عمرو بن أبيسلمة، ثنا سفيان الثوري، عن بهز بن حكيم، عن أبيه، عن جده، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: لمبارزة علي بن أبيطالب لعمرو بن عبدود يوم الخندق، أفضل من أعمال أمتي إلى يوم القيامة؛(1).
لؤلؤ بن عبداللّه مقتدرى به سند خود از معاوية بن حيدة بن معاوية (جدّ بهز بن حكيم) نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا مبارزه على بن ابى طالب در جنگ خندق، از تمامى اعمال امت من تا روز قيامت برتر و افضل است».
فخر رازى كه در زمره عالمان معروف اهل سنت است چنين مى نويسد:
أنّه قال بعد محاربة علي رضي اللّه عنه لعمرو بن عبدود: كيف وجدت نفسك يا علي، قال: وجدتها لو كان كلّ أهل المدينة في جانب وأنا في جانب لقدرت عليهم؛(2).
همانا پس از آن كه على رضى اللّه عنه عمرو بن عبدود را به قتل رسانيد، از او سؤال شد: اى على، خود را [در زمان مبارزه با عمرو] چگونه يافتى و حالت تو چگونه بود؟ پاسخ فرمود: به گونه اى بودم كه اگر تمام اهل شهر مدينه در يك سو و من در سوى ديگر بودم، همانا كه با تمامى آنان برابرى كرده و بر آنها پيروز مى شدم.
اين موارد گزينه اى بود از شجاعت اميرالمؤمنين عليه السلام كه براى اهل انصاف و جوياى حق پوشيده نيست و همين مقدار براى او بسنده است.
در سطور پيشين گذشت كه بر اساس مبانى اهل سنت، شجاعت يكى از شروط لازم امامت و خلافت به شمار مى رود كه دارنده آن شايسته جانشينى پيامبر است. اين شرط كه از سوى اماميه نيز مورد پذيرش قرار گرفته است، نقطه اشتراكى را در اين ميان تشكيل داده است و بر همين اساس، اماميه، علاوه بر منابع معتبر خود، با استفاده از منابع معتبر و مشهور اهل سنت، اميرالمؤمنين عليه السلام را اشجع الناس مى داند و عده اى از اهل سنت ابوبكر را! و اين در حالى است كه نه تنها ابوبكر شجاعتى از خود به منصه ظهور نرسانده است؛ بلكه صفحه تاريخ مملو از ترس، گريز و پشت كردن او به جنگ بوده است.
از نكات مهم درباره دو خليفه نخست، گزارش هاى تاريخى است كه از سوى تاريخ نگاران اهل سنت به دست داده شده است و آن اين كه در هيچ يك از جنگ ها، نه فردى از دشمنان اسلام و پيامبر صلّى اللّه عليه وآله از سوى آن دو از پاى در آمده است و نه حتى خونى از دشمنان اسلام ريخته اند! در مباحث پيشين فرار ابوبكر از جنگ احد به روشنى ثابت شد و در ادامه، به طور خلاصه به فرار وى از جنگهاى ديگر مى پردازيم.
از ديگر مواردى كه برترى شجاعت و دلاورى اميرالمؤمنين عليه السلام را به خوبى ثابت مى نمايد، ماجراى غزوه خيبر است كه در سال هفتم هجرت واقع شده است. مورخان و محدثان اهل سنت نوشته اند كه پس از محاصره قلعه بلند و مستحكم خيبر كه يهوديان پيمان شكن در آن اقامت داشتند، حضرت رسول صلّى اللّه عليه وآله يهوديان خيبر را بيش از بيست روز محاصره كردند.
خيبر قلعه هاى محكم و دژهاى استوارى داشت كه فتح آنها بسيار مشكل بود، به همين خاطر با توجه به طولانى شدن جنگ و خسته شدن برخى از سربازان سپاه اسلام،
پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله تصميم به يكسره كردن كار جنگ با يهوديان نمود؛ از اين رو پيامبر اكرم، ابوبكر را براى فتح خيبر به فرماندهى لشكر برگزيد و او نيز پرچم را به دست گرفته و با ياران خويش به سوى خيبر حمله نمود؛ اما ديرى نپاييد، در حالى كه شكست خورده بود، از ميدان جنگ فرار كرد و بازگشت. آن گاه پيامبر روز بعد، پرچم فرماندهى لشكر را به عمر بن خطاب سپرد و او نيز پس از مدتى همچون ابوبكر، شكست خورد و از ميدان نبرد گريخت.
فرار شيخين در جنگ خيبر، از مسلمات تاريخ و حديث است كه در منابع متعددى ذكر شده است. حاكم نيشابورى فرار ابوبكر را اين گونه گزارش كرده است:
أخبرنا أبوقتيبة سالم بن الفصل الآدمي بمكة، ثنا محمد بن عثمان بن أبيشيبة، ثنا علي بن هاشم، عن ابن أبيليلى، عن الحكم، وعيسى، عن عبدالرحمن، عن أبيليلى، عن علي أنّه قال: يا أباليلى، أما كنت معنا بخيبر؟ قال: بلى، واللّه كنت معكم. قال: فإنّ رسول اللّه بعث أبابكر إلى خيبر، فسار بالناس وانهزم حتى رجع؛(1).
ابوقتيبه به سند خود به نقل از ابوليلى، از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل مى كند كه به من فرمود: اى ابوليلى! آيا در جنگ خيبر به همراه ما بودى؟ پاسخ دادم آرى، به خدا سوگند كه همراه شما بودم. آنگاه فرمود: همانا رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله، ابوبكر را براى فتح خيبر فرستاد؛ اما شكست خورد و با مردم گريختند و بازگشتند.
حاكم پس از اين حديث مى نويسد:
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 37 - 38. همچنين ر.ك: السنن الكبرى نسائى: 5 / 108؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 107.
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛.
اين حديث داراى اسناد صحيح است و بخارى و مسلم آن را روايت نكرده اند.
بناى پيامبر بر يكسره كردن جنگ است و از سويى پرچم را به يكى از مدعيان سپرده است؛ از اين رو حال پيامبر صلّى اللّه عليه وآله را هنگام بازگشتن ابوبكر و آنهم در حال انهزام و شكست مى توان حدس زد.
پس از ابوبكر، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله پرچم را به عمر داد و او نيز در نخستين رويارويى از صحنه نبرد فرار كرد.
محدثان اهل سنت درباره فرار عمر از نبرد خيبر چنين آورده اند:
أخبرنا أبوالعباس محمد بن أحمد المحبوبي بمرو، ثنا سعيد بن مسعود، ثنا عبيداللّه بن موسى، ثنا نعيم بن حكيم، عن أبيموسى الحنفي، عن علي رضي اللّه عنه قال: سار النبي إلى خيبر، فلما أتاها بعث عمر رضي اللّه تعالى عنه وبعث معه الناس إلى مدينتهم، أو قصرهم، فقاتلوهم فلم يلبثوا أن هزموا عمر وأصحابه، فجاؤوا يجبّنونه ويجبّنهم. فسار النبي الحديث؛(1).
ابوموسى حنفى (قيس) از على [عليه السلام] نقل مى كند كه فرمود: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به سوى خيبر روانه شد؛ هنگامى كه به آنجا رسيد، عمر را به همراه گروهى از لشكر به سوى شهر و قلعه هاى آنان فرستاد. پس زمان زيادى نگذشت كه
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 37 و 38؛ مسند البزّار: 3 / 22 و 11 / 327؛ كنز العمّال: 10 / 462؛ مجمع الزوائد: 6 / 151 و 9 / 124؛ المصنّف ابن ابى شيبه: 8 / 521؛ خصائص علي بن أبيطالب عليهما السلام: 1 / 41؛ السنن الكبرى (نسائى): 5 / 109 / ش 8403؛ كنز العمّال: 10 / 462؛ تفسير الثعلبي: 9 / 50؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 93؛ تاريخ الطبري: 2 / 300.
عمر و اصحابش شكست خورده و از جنگ گريختند، در حالى كه ياران وى عمر را مى ترساندند و عمر نيز ايشان را مى ترساند. در اينجا بود كه پيامبر آن حديث [رايت] را بر زبان جارى ساخت.
حاكم نيشابورى پس از اين روايت نيز به صحت سند آن تصريح كرده و مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛.
اين حديث، داراى اسناد صحيح است و بخارى و مسلم آن را روايت نكرده اند.
و يا به سند ديگر از جابر بن عبداللّه اين چنين نقل شده است:
حدثنا أبوبكر أحمد بن سلمان الفقيه ببغداد، ثنا محمد بن عبداللّه بن سليمان، ثنا القاسم بن أبيشيبة، ثنا يحيى بن يعلى، ثنا معقل بن عبيداللّه ، عن أبيالزبير، عن جابر رضي اللّه عنه: أنّ النبي دفع الراية يوم خيبر إلى عمر رضي اللّه عنه، فانطلق فرجع يجبّن أصحابه ويجبّنونه؛(1).
جابر گويد: همانا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در روز خيبر، پرچم فرماندهى را به عمر داد. عمر به سوى خيبر روان شد. پس از گذشت مدتى، عمر بازگشت، در حالى كه ياران خود را از جنگ مى ترساند و يارانش نيز او را مى ترساندند.
حاكم نيشابورى اين حديث را نيز صحيح السند دانسته است. وى مى نويسد:
هذا حديث صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه؛.
اين حديث، مطابق با شروط مسلم بوده و صحيح است و بخارى و مسلم آن را روايت نكرده اند.
1) . همان.
نكته جالب و قابل توجهى كه لازم است به آن دقت شود آن كه عمر و ابوبكر، پس از شكست و فرار از ميدان نبرد خيبر، وقتى به ميان اصحاب و اردوگاه سپاه اسلام بازگشتند، آن چنان ترسيده بودند كه سپاهيان و اطرافيان خود را از سختى نبرد خيبر مى ترساند و ياران وى نيز او را مى ترساندند.(1)بديهى است هر آن كس كه از نبرد بترسد و ديگران را نيز بترساند، آن قدر ترسو و ضعيف النفس است كه تنها نه از ميدان نبرد خيبر، بلكه از ساير جنگ ها نيز خواهد گريخت.
پس از شكست ابوبكر و عمر، رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه مى دانستند فاتح خيبر چه كسى خواهد بود، به غضب آمد و در نهايت فرمودند:
لأعطينّ اللواء غداً رجلاً يحب اللّه ورسوله، ويحبه اللّه ورسوله؛ يفتح اللّه على يديه؛(2).
فردا روز پرچم را به دست مردى مى دهم كه خدا و رسول را دوست مى دارد و خدا و رسولش نيز وى را دوست مى دارند كه خدا [خيبر را] به دست او فتح خواهد كرد.
بسيارى از محدثان و مورخان اهل سنت، اين فرمايش پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را به طور كامل نقل كرده اند كه حضرت با اشاره و كنايه به فرار كردن ابوبكر و عمر، با
1) . ر.ك: المستدرك على الصحيحين: 3 / 37 و 38؛ المصنّف ابن ابى شيبه: 8 / 522؛ كنز العمّال: 10 / 463.
2) . مسند أحمد: 5 / 358؛ المصنّف ابن ابى شيبه: 8 / 520؛ صحيح البخاري: 4 / 12 و 20 و 207 و 5 / 76؛ صحيح مسلم: 5 / 195 و 7 / 120 و 121؛ السنّة (ابن ابى عاصم): 594؛ مجمع الزوائد: 6 / 150؛ السنن الكبرى (نسائى): 5 / 46 و 108؛ المستدرك على الصحيحين: 3 / 109؛ المعجم الكبير: 18 / 237 - 238؛ الإستيعاب: 3 / 1099؛ شرح نهج البلاغة: 13 / 186؛ كنز العمّال: 10 / 463؛ فيض القدير شرح الجامع الصغير: 6 / 465 / ش 9606؛ تفسير الثعلبي: 9 / 50؛ تفسير البغوي: 4 / 195؛ تفسير الرازي: 12 / 23.
الفاظى آشكار اميرالمؤمنين را «ليس بفرار» خوانده اند؛ بدين معنا كه او هرگز از ميدان نبرد فرار نمى كند و ادامه روايت را احمد بن حنبل، ابن ابى شيبه و بسيارى ديگر از عالمان اهل سنت اين چنين آورده اند:
فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لأعطينّ الراية غداً رجلاً يحبّه اللّه ورسوله، يفتح اللّه على يديه، ليس بفرار»؛(1).
آن گاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «فردا روز پرچم را به دست مردى مى دهم كه خدا و رسول را دوست مى دارد و خدا و رسولش نيز وى را دوست مى دارند؛ او است كه هرگز [از ميدان نبرد] فرار نمى كند».
اين توصيف كه وى هرگز از جنگ نمى گريزد به لفظى ديگر نيز از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله روايت شده است. طبرانى و ديگران مى نويسند:
ثم قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لأبعثنّ غداً رجلاً يحبّ اللّه ورسوله، ويحبّانه، لا يولّي الدبر»؛(2).
آن گاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «فردا روز پرچم را به دست مردى مى دهم
1) . المغازي واقدى: 2 / 127؛ السيرة النبوية (ابن هشام): 4 / 305؛ المصنّف (ابن ابى شيبه): 7 / 497 و 8 / 522؛ مسند أحمد: 1 / 99 و 133؛ سنن ابن ماجة: 1 / 43؛ مسند البزّار: 12 / 36؛ السنن الكبرى (نسائى): 5 / 108 و 144؛ مروج الذهب: 3 / 14؛ المعجم الكبير: 7 / 35؛ حلية الأولياء: 1 / 62؛ الإستيعاب: 3 / 1099؛ تاريخ مدينة دمشق: 13 / 288؛ الأحاديث المختارة: 2 / 275؛ الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: 293 - 294؛ نهاية الأرب: 20 / 5؛ تهذيب الكمال: 20 / 485؛ الوافي بالوفيات: 21 / 178؛ البداية والنهاية: 7 / 372 - 373؛ مجمع الزوائد: 9 / 124؛ كنز العمّال: 10 / 462 و منابع ديگر.
2) . المعجم الصغير: 2 / 11؛ المستدرك على الصحيحين: 3 / 38؛ مجمع الزوائد: 6 / 151.
كه خدا و رسول را دوست مى دارد و خدا و رسولش نيز وى را دوست مى دارند. او است كه هرگز پشت [به دشمن] نمى كند».
آن شب را تا به صبح هر يك از افراد لشكر آرزو مى كرد كه صبح فردا پرچم به او سپرده شود؛ چرا كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وعده پيروزى به وسيله او را داده است.
به هر روى صبحدمان اصحاب به صف شدند و در اين ميان منتظربودند تا پيامبر خدا كسى را كه «يحب اللّه ورسوله ويحبه اللّه ورسوله» است را معرفى نمايد. همان كسى كه قرار است نبرد خيبر به دست او پايان يابد.
مژده فتح خيبر و اوصاف بيان شده براى آن فاتح، از زبان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به اندازه اى افتخارآفرين بود كه عمر بن خطاب در آن روز آرزو مى نمود كه اين افتخار نصيب وى گردد. مسلم بن حجاج در صحيح خود در اين باره مى نويسد:
حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا يعقوب يعني ابن عبدالرحمن القاري، عن سهيل، عن أبيه، عن أبيهريرة، أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، قال يوم خيبر: «لأعطينّ هذه الراية رجلاً يحبّ اللّه ورسوله، يفتح اللّه على يديه»، قال عمر بن الخطاب: ما أحببت الإمارة إلاّ يومئذٍ، قال فتساورت لها رجاء أن أدعى لها، قال: فدعا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم علي بن أبيطالب، فأعطاه إيّاها؛(1).
قتيبة بن سعيد به سند خود از ابوهريره نقل مى كند كه گفت: همانا كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در روز جنگ خيبر فرمود: «فردا روز پرچم را به دست مردى مى دهم كه
1) . صحيح مسلم: 7 / 121؛ كتاب فضائل الصحابة؛ باب من فضائل على بن ابى طالب رضى اللّه عنه.
خدا و رسول را دوست مى دارد و خدا و رسولش نيز وى را دوست مى دارند. خداوند به دست او خيبر را براى ما فتح مى نمايد». عمر بن خطاب گفت: امارت وفرماندهى لشكر را دوست نداشتم مگر در آن روز، پس گردن خود را كشيدم و روى خود را به مردم نمودم به اين اميد كه شايد پيامبر مرا ببينند [و مرا برگزيند].
پس برخى جلوى صف ايستادند و سينه خود را سپر كردند تا به چشم پيامبر خدا آمده و از سوى پيامبر معرفى شوند. اما پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به دنبال اميرمؤمنان على عليه السلام فرستاد و اين در حالى بود كه آن حضرت از درد چشم قادر به ديدن نبود.
پس از آوردن اميرالمؤمنين عليه السلام به نزد پيامبر، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله درد چشمان حضرتش را با آب دهان مبارك شفا بخشيد و پرچم را به ايشان سپرد و آن حضرت پس از كندن درب خيبر و كشتن مرحب يهودى كه از شجاعان يهوديان بود، قلعه را فتح و مقاومت يهوديان را در هم شكست.(1).
اينها مواردى اجمالى از مقارنه ميان شجاعت دو صحابه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بود و خواننده منصف مى تواند بدون هيچ تعصبى، شرط شجاعت در يكى از اين دو صحابه را احراز كرده و از اين رهگذر به افضل و به تبع آن به امام و خليفه پس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله دست يابد.
1) . صحيح البخاري: 4 / 5؛ عمدة القاري: 14 / 213 / ش 2492؛ السنن الكبرى بيهقى: 9 / 107؛ مسند أبييعلى: 13 / 523؛ المعجم الكبير: 6 / 167؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 86 - 87.
لزوم تحقق شرط شجاعت در امام و خليفه مسلمانان از يك سو، و فرار ابوبكر در جنگ ها و مواقف حساس تاريخ اسلام از سوى ديگر، اهل سنت را دچار گرفتارى كرده و به فكر و چاره انديشى انداخته است؛ چرا كه گزارش هاى تاريخى، مساعد و همراه با اهل سنت نيست و نمى توان با آن شجاعتى را براى ابوبكر دست و پا كرد. در اين ميان، چاره كار را ابن حزم و به تبع او شيخ الاسلام اهل سنت! ابن تيميه به دست داده است.
ابن تيميه هنگامى كه هيچ گونه مدركى براى اثبات شجاعت ابوبكر نيافته؛ بلكه در منابع تاريخى با ترس و فرار ابوبكر از جنگها مواجهه شده است، ابتدا برترى شجاعت اميرالمؤمنين على عليه السلام را انكار مى نمايد و سپس فضيحت ترسو بودن ابوبكر را اين گونه توجيه مى كند:
أما قوله: إنّه كان أشجع الناس؛ فهذا كذب؛ بل كان أشجع الناس رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم كما في الصحيحين عن أنس قال: كان النبي صلّى اللّه عليه وسلّم أحسن الناس، وكان أجود الناس، وكان أشجع الناس ...؛(1).
اين كه على شجاع ترين مردمان بوده است دروغ است؛ چرا كه شجاع ترين مردم، خود رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله است؛ همان گونه كه در صحيح بخارى و مسلم از انس بن مالك روايت شده كه مى گفت: همانا پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نيكوترين مردمان، بخشنده ترين و شجاع ترين و ... ايشان بود.
1) . منهاج السنّة: 8 / 76 و 77.
گويى كه ابن تيميه در توهم است. بايد از او پرسيد چه كسى منكر برترى شجاعت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بر ديگران شده است؟ تاكنون از چه كسى شنيده شده است كه در برترى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در شجاعت به خود شك و شبهه اى راه دهد؟ به خوبى آشكار است كه سخن در شجاع ترين فرد، پس از پيامبر است كه شيعه به دلايل متقن، قائل به برترى حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام است؛ اما ابن تيميه كه نمى تواند شجاعت برتر حضرت امير را بپذيرد و از سوى ديگر ناچار به دست زدن به يك توجيه براى ترسو بودن ابوبكر است، اين گونه مى نويسد:
والشجاعة تفسر بشيئين: أحدهما قوة القلب وثباته عند المخاوف، والثاني شدة القتال بالبدن، بأن يقتل كثيراً ويقتل قتلاً عظيماً؛ والأول هو الشجاعة، وأما الثاني فيدلّ على قوة البدن وعمله، وليس كلّ من كان قوي البدن كان قوي القلب ولا بالعكس؛(1).
شجاعت به دوگونه تفسير مى شود؛ يكى از آن دو قوت قلب و پايدارى در هنگامه هاى هولناك و دوم آن كه شدت جنگيدن با جسم و بدن كه فرد شجاع با نيروى بدنى عده بسيارى و يا بزرگانى را به قتل برساند، همانا شجاعت، همان مورد نخست است؛ يعنى قوت قلب و مورد دوم شجاعت محسوب نمى شود، چرا كه فقط بيان كننده نيروى بدن و عمل است و اين گونه نيست كه هركس قوى البدن باشد، پس قوى القلب نيز باشد و بالعكس آن نيز ممكن نيست كه هر كس قوى القلب باشد، به يقين قوى البدن است.
1) . همان: 8 / 77.
جالب آنجاست كه ابن تيميه، در حالى كه لزوم شجاعت براى امام را پذيرفته و هيچ موردى براى جنگ و جهاد شجاعانه ابوبكر نيافته است، باز هم بدون اين كه مستندى ارائه كند، ابوبكر و عمر را شجاع ترين خوانده و مى گويد:
وإذا كانت الشجاعة المطلوبة من الأئمة بشجاعة القلب، فلا ريب أنّ أبابكر كان أشجع من عمر، وعمر أشجع من عثمان، وعلي وطلحة والزبير، وهذا يعرفه من يعرف سيرهم وأخبارهم؛(1).
آن شجاعتى كه لازم است امام جامعه داشته باشد، همان شجاعت قلبى است؛ از اين رو شكى نيست در اين كه ابوبكر شجاع تر از عمر بوده است و عمر، شجاع تر از عثمان، على، طلحه و زبير بوده است و اين برترى شجاعت ابوبكر را هر كس كه به سيره و تاريخ و اخبار صحابه آشنا باشد مى داند! بايد از ابن تيميه پرسيد كه حتى اگر سخن او را در انواع از پيش خود ساخته شجاعت بپذيريم، بايد پاسخ دهد: حال كه ابوبكر داراى شجاعت قلبى بوده، پس چرا در جنگ هايى مثل احد، خيبر و حنين فرار كرده است؟! وى در ادعاهايى بدون مستند و مدرك، همچنان ابوبكر را شجاع ترين دانسته و مى گويد:
فإنّ أبابكر رضي اللّه عنه باشر الأهوال التي كان يباشرها النبي صلّى اللّه عليه وسلّم من أوّل الإسلام إلى آخره، ولم يجبن، ولم يحرج، ولم يفشل، وكان يقدم على المخاوف يقي النبي صلّى اللّه عليه وسلّم بنفسه يجاهد المشركين، تارة بيده
1) . همان: 8 / 79.
وتارة بلسانه وتارة بماله وهو في ذلك كلّه مقدم؛(1).
پس همانا ابوبكر، در تمامى هنگامه هاى سخت و هولناك از ابتداى اسلام تا آخر عمر همراه پيامبر بود و او هرگز نترسيد و كوتاهى و سستى نكرد و هميشه در هنگامه هاى هولناك، پيش قدم بود و از جان پيامبر صلّى اللّه عليه وآله دفاع مى كرد. او بود كه با مشركان مى جنگيد. يكبار با دست خويش و بار ديگر با زبان خود و بار ديگر با مالش. ابوبكر در همه اينها از ديگران مقدم بود.
و در جاى ديگر مى نويسد:
فالشجاعة المطلوبة من الإمام لم تكن في أحد بعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أكمل منها في أبيبكر ثم عمر. وأمّا القتل، فلا ريب أنّ غير علي من الصحابة قتل من الكفار أكثر ممّا قتل علي، فإن كان من قتل أكثر يكون أشجع، فكثير من الصحابة أشجع من علي، فالبراء بن مالك أخو أنس قتل مائة رجل مبارزة غير من شورك في دمه؛(2).
پس شجاعتى كه از مورد نياز امام [جامعه] است پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در هيچ كس كامل تر از آنچه در ابوبكر بود يافت نشد و پس از او عمر اين گونه بود؛ ليكن در جنگ با مشركان و كشتن آنها؛ پس شكى نيست كه به جز على بسيارى از صحابه با كفار جنگيدند؛ بلكه بيشتر از آنچه على جنگيد، پس اگر اين گونه باشد كه هر كس بيشتر از كفار كشته باشد او شجاع تر است، در اين صورت، بسيارى از
صحابه از على شجاع تر هستند؛ مانند براء ابن مالك، برادر انس كه يكصد مرد را در مبارزه به تنهايى كشت بدون آن كه كسى به او كمك نمايد! به فرض پذيرش ادعاى ابن تيميه، آيا ابن تيميه گمان مى كند كه شيعه معتقد است هر كس كه بيشتر كشته است پس شجاع تر است؟ نه! هرگز اين گونه نيست؛ بلكه شجاع آن كسى است كه خود را در هنگامه هاى هولناك و سهمگين و سخت كه بهترين زمان نشان دادن شجاعت در ميدان نبرد است به آب و آتش جنگ بزند و مبارزه كند.
شيعه از ابن تيميه مى پرسد در كدام كتاب حديثى و تاريخى، مواردى از جنگاورى و دلاورى ابوبكر يافت مى شود تا شجاعت او را بپذيرد؟ و نيز چنانچه ابوبكر داراى شجاعت قلبى است، پس چرا در جنگ هايى مانند احد و خيبر و ... از معركه گريخته است؟ ابن تيميه در انتها، نوع ديگرى از شجاعت را براى ابوبكر مى سازد و آن را شجاعت دينى مى نامد:
وكان لأبيبكر مع الشجاعة الطبيعية شجاعة دينية، وهي قوة يقينية باللّه عزّ وجلّ وثقة بأنّ اللّه ينصره والمؤمنين، وهذه الشجاعة لا تحصل بكلّ من كان قوى القلب؛ لكن هذه تزيد بزيادة الإيمان واليقين؛(1).
براى ابوبكر به همراه شجاعت طبيعى انسانى، شجاعت دينى هم بوده است كه آن قوت يقين به خداى عزّ وجلّ است و اطمينان به اين كه خدا و مؤمنان را يارى مى دهد. اين گونه از شجاعت براى هر كس كه قوى القلب باشد حاصل نمى شود؛.
1) . همان.
بلكه به زياد شدن ايمان و يقين به خداست كه به دست مى آيد.
وى براى اثبات شجاعت بدنى ابوبكر - در مقابل شجاعت ها و مبارزه هاى شگفت انگيز امير مؤمنان على عليه السلام در جنگها - به واقعه زير دست يازيده و چنين مى نگارد:
ومن شجاعة الصديق ما في الصحيحين عن عروة بن الزبير، قال: سألت عبداللّه بن عمرو عن أشدّ ما صنع المشركون برسول اللّه ، قال: رأيت عقبة بن أبيمعيط جاء إلى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم وهو يصلّي، فوضع رداءه في عنقه فخنقه خنقاً شديداً، فجاء أبوبكر فدفعه عنه وقال: «أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّىَ اللّه ُ وَقَدْ جَاءكُم بِالْبَيِّنَاتِ مِن رَّبِّكُمْ »(1)(2).
از [شواهد] شجاعت ابوبكر حديثى است كه بخارى و مسلم در صحيحين از عروة بن زبير آورده اند كه مى گويد: من از عبداللّه ، فرزند عمرو بن عاص پرسيدم: سخت ترين رفتار مشركان با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كدام بود؟ پاسخ داد: روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مشغول نماز بودند كه عقبة بن ابى معيط آمد و رداى آن حضرت را به دور گردن مباركش پيچيد و به شدت فشار داد. در همين حال ابوبكر آمده و شانه عقبه را گرفت و او را به كنارى زد و گفت: آيا مردى را مى كشيد كه مى گويد: پروردگار من خداست؟! بر فرض پذيرش روايت بخارى،(3)باز اين پرسش به نظر مى آيد كه چرا آن گاه كه
ابوبكر مشاهده نمود عقبه ابن ابى معيط رداى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را به دور گردن حضرتش به سختى گره زده و پيچانيده و چيزى نمانده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله خفه شوند، فقط به اعتراض زبانى اكتفا كرد؟! آيا براى حفظ جان پيامبر و رهانيدن ايشان از دست مشركان قريش همين سخن كافى است؟ آيا اين شجاعت ابوبكر را مى رساند؟! در حديث بخارى، هيچ گونه عمل ديگرى غير از اين اعتراض نيامده است و در واقع بايد دانست كه هرگز دفاعى از سوى ابوبكر نسبت به جان پيامبر صورت نگرفته است. به همين روى اين سخن ابن تيميه نيز به مانند ديگر سخنان بى اساسش، در مجامع علمى هيچ جايگاهى ندارد.
بى اساس تر از كلام ابن تيميه، توجيه ابن حزم اندلسى است. وى كسى است كه با اين كه به ظاهر ابن تيميه متاثر از او است، با اين وجود پا را از اين فراتر گذاشته است. وى با تقسيم جهاد به مانند بالا، سرپوشى بر عدم شجاعت ابوبكر گذاشته و مى نويسد:
وجدناهم يحتجّون بأنّ علياً كان أكثر الصحابة جهاداً وطعناً في الكفّار وضرباً، والجهاد أفضل الأعمال. قال أبومحمد: هذا خطأ؛ لأنّ الجهاد ينقسم أقساماً ثلاثة، أحدها الدعاء إلى اللّه عزّ وجلّ باللسان، والثاني الجهاد عند الحرب بالرأى والتدبير، والثالث الجهاد باليد في الطعن والضرب؛.
سخن كسانى [شيعيان] كه ادعا مى كنند على [عليه السلام] در جهاد و جنگ و مقاتله از همه صحابه افضل و برتر است، استدلالى باطل است؛ چرا كه جهاد بر سه قسم است: نخست دعا به درگاه خداوند به زبان، دوم: جهاد در جنگ با رأى و تدبير و چاره انديشى و سوم: جهاد با نبرد و جنگيدن.
او در ادامه مى نويسد:
وجدنا الجهاد في اللسان لا يلحق فيه أحد بعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أبابكر وعمر. أمّا أبوبكر، فإن أكابر الصحابة رضي اللّه عنهم أسلموا على يديه، فهذا أفضل عمل وليس لعلي من هذا كثير حظّ. وأمّا عمر، فإنه من يوم أسلم عزّ الإسلام وعبداللّه تعالى بمكة جهراً وجاهد المشركين بمكة بيديه ... وهذا أعظم الجهاد، فقد انفرد هذان الرجلان بهذين الجهادين الذين لا نظير لهما، ولاحظ لعلي في هذا أصلاً؛(1).
در جهاد با لسان [زبان] بعد از پيامبر هيچ كس به پاى ابوبكر و عمر نمى رسد كه ديگران را به اسلام دعوت كرده است؛ چرا كه بزرگان صحابه، همه به دست او اسلام آوردند و اين برترين اعمال است، در حالى كه براى على از اين گونه جهاد بهره زيادى نيست. اما عمر، از آن روزى كه اسلام آورد، اسلام عزت يافت و خداپرستى در مكه به طور آشكار رواج يافت و او بود كه با مشركان در مكه نبرد و اين گونه جهاد بزرگترين نوع جهاد است كه هيچ كس به پاى اين دو نفر [ابوبكر و عمر ]نخواهد رسيد؛ چرا كه نظير و مانندى براى آنها نيست، در حالى كه على را در اين گونه جهاد هيچ حظ و بهره اى نيست.
پرواضح است كه در اين بحث، سخن از شجاعت و لزوم آن براى امام امت در ميان است و توجيه ابن حزم و تقسيم جهاد ربطى به شجاعت ندارد.
آيا اين سخنان بى اساس و توجيهات خرافه گونه را مى توان پذيرفت؟
1) . الفصل في الملل والنحل: 4 / 135.
چه احمقانه است كه جهاد با زبان و دعوت مشركان به اسلام - بر فرض پذيرش اين ادعاى بدون دليل - بتواند جاى جهاد را گرفته؛ بلكه خود تعريفى براى جهاد و قتال در راه خدا باشد و از اين رهگذر بتواند رسوا بودن فرار و ترس ابوبكر را توجيه كند؟! به هر روى اين سخن ابن حزم، سخن شگفت آورى است كه با عرضه آن به عقلاء، از سويى مى توان تعصب شديد ابن حزم نسبت به عقيده باطل خود را دريافت، و از سويى ديگر، عناد و كينه او نسبت حق مجسم اميرالمؤمنين عليه السلام را مى توان مشاهده نمود. كينه اى كه موجب انكار دلاورى هاى اميرالمؤمنين عليه السلام در نبردهاى مختلف و نيز هدايت و اسلام آوردن حتى يك نفر به دست اميرالمؤمنين على عليه السلام شده است.
از جمله مهمترين صفات پسنديده اخلاقى دل نبستن است. همانگونه كه در سيره رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله آمده است، حضرتش با آن كه تمكن و سرورى بر همگان داشت و اختيار دار جان و مال مسلمين بود، از همه كس دنياگريزتر بودند. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به عنوان اسوه حسنه براى امت اسلام، بهترين الگوى كسب سعادت در دنيا و رستگارى در آخرت بودند و بديهى است كه هر كس خود را بيشتر به سيره آن حضرت شبيه و نزديك سازد و پيروى نيكو از رفتار، گفتار و اوامر ايشان نمايد، از ديگران بهتر و برتر خواهد بود.
شيعه اماميه معتقد است پس از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در ميان مردم و صحابه آن حضرت، در دنياگريزى هيچكس به مانند اميرالمؤمنين على عليه السلام نيست. اين مطلب صرفاً به عقيده و نظر شيعه ثابت نيست؛ بلكه اهل سنت نيز بر زهد و دنياگريزى اميرالمؤمنين عليه السلام تصريح و شهادت داده اند.
حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام چه در زمان حيات پيامبر، چه در روزگار خلافت خلفاى سه گانه و چه در هنگامى كه به خلافت رسيدند، هرگز دل به اين دنياى فانى
نبست و هميشه هم سطح فقيرترين مردمان زندگى كردند. آن حضرت عليه السلام كسى بود كه چون فقرا لباس بر تن مى نمود و همچو ايشان غذا ميل مى نمود و هيچگاه غذايى سير نخورد.
مرحوم محقق طوسى در كتاب تجريد الاعتقاد، در بيان افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام، با توجه به زهد آن حضرت مى نويسد:
وكان أزهد الناس بعد النبي صلّى اللّه عليه وآله؛.
على عليه السلام زاهدترين و دنيا گريزترين مردم پس از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بود.
و مرحوم علاّمه حلّى رحمه اللّه در ادامه و شرح آن مى نويسد:
وكان أخشن الناس مأكلاً وملبساً، ولم يشبع من طعام قطّ؛(1).
پس از پيامبر زاهدترين مردم بود و در خوراك و جامه سخت گير بود و هرگز از طعامى سير نخورد.
از عبداللّه بن رافع نقل است كه مى گفت:
دخلت عليه يوم عيد، فقدم جراباً مختوماً، فوجدنا فيه خبز شعير يابساً مرضوضاً، فقدم فأكل، فقلت: يا أمير المؤمنين، فكيف تختمه؟ قال: خفت هذين الولدين أن يلتاه بسمن أو زيت؛(2).
عبداللّه بن رافع گويد: در يكى از روزهاى عيد به نزد على عليه السلام آمدم و در مقابلش كيسه هايى ممهور و سربسته ديدم كه در آن نان جوين خشك و خرد شده
بود كه از آن ميل مى نمود. از ايشان پرسيدم: اى امير مؤمنان، چرا بر اين كيسه ها مهر زده ايد؟ فرمود: از آن ترسيدم كه دو فرزندم [به خاطر دلسوزى] نان هاى خشك مرا به روغن زيتون يا روغنى ديگر آغشته كنند.
ابن ابى الحديد مى افزايد:
وكان نعلاه من ليف، ويرقّع قميصه بجلد تارة وبليف أخرى، وقلّ أن يأتدم، فإن فعل فبالملح أو بالخل، فإن ترقى فبنبات الأرض، فإن ترقى فبلبن. وكان لا يأكل اللحم إلا قليلاً، ويقول لا تجعلوا بطونكم مقابر الحيوان. وطلق الدنيا ثلاثا؛(1).
نعل و كفش او از ليف درخت خرما بود و پيراهن خود را گاه به قطعه اى از چرم و گاه به پاره اى از ليف خرما وصله ميزد و كمتر اتفاق مى افتاد كه به همراه نان خشك، خورش داشته باشد و اگر گاهى خورش به نان خشكش مى افزود، همان سركه و نمك بود و اگر قدرى از آن بهتر مى خورد، سبزيجات و گياهان و از آن بالاتر شير بود. او جز اندكى از گوشت نخورد و مى گفت شكم خود را مقبره حيوانات مسازيد و او دنيا را سه طلاقه كرده بود.
همچنين قاضى ايجى در شرح مواقف، در اين باره چنين مى نويسد:
الزهد اشتهر عنه مع أنّه اتساع أبواب الدنيا عليه ترك التنعم وتخشن في المآكل والملابس، حتى قال للدنيا طلقتك ثلاثاً؛(2).
زهد و دنياگريزى از اميرالمؤمنين عليه السلام مشهور است و با اين كه درب تمامى نعمتهاى دنيا بر وى باز و گشاده بود؛ اما تمامى نعمت ها و راحتى ها را ترك كرد و در خوراك و پوشاك خشن را برگزيد، تا آنجا كه خطاب به دنيا مى گفت: اى دنيا، تو را به سه طلاق رها كرده ام.
همچنين تفتارانى درباره زهد حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى نويسد:
هو أزهدهم، لما تواتر من إعراضه عن لذّات الدنيا مع اقتداره عليها لا تساع أبواب الدنيا عليه؛(1).
او زاهدترين صحابه بود؛ چرا كه به تواتر رسيده است كه ايشان از لذات دنيوى رويگردان بود، در حالى كه قدرت استفاده از آن را داشت و درب هاى نعمت و دنيا بر روى وى باز و گسترده بود.
پيامبر در زهد اميرالمؤمنين على عليه السلام، خطاب به ايشان جمله اى دارند كه بسيارى از عالمان اهل سنت از جمله ابونعيم اصفهانى آن را از عمار ياسر نقل كرده است. وى مى نويسد:
حدثنا أبوالفرج أحمد بن جعفر النسائي، ثنا محمد بن جرير، ثنا عبدالأعلى بن واصل، ثنا مخول بن إبراهيم، ثنا علي بن حزور، عن الأصبغ بن نباتة، قال: سمعت عمار بن ياسر، يقول: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «يا علي! إنّ اللّه تعالى قد زيّنك بزينة لم تزين العباد بزينة أحبّ إلى
1) . شرح المقاصد: 2 / 301.
اللّه تعالى منها هي زينة الأبرار عند اللّه عزّ وجلّ الزهد في الدنيا فجعلك لا ترزأ من الدنيا شيئاً، ولا تزرأ الدنيا منك شيئاً، ووهب لك حبّ المساكين، فجعلك ترضى بهم أتباعاً، ويرضون بك إماما»؛(1).
ابوالفرج احمد بن جعفر نسائى به سند خود از عمار بن ساير روايت مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: اى على، همانا خداوند تو را به زينتى آراسته كه بندگان خود را به زينتى پسنديده تر از آن نياراسته است و آن زينت، زينت ابرار نزد خداى تعالى است كه همان زهد در دنياست. پس تو را به گونه اى قرار داده است كه چيزى از دنيا را بر خود نمى گيرى و دنيا نيز چيزى از تو نمى گيرد و خداوند به تو، دوستى و محبت مساكين را بخشيده است، به گونه اى كه تو خود مى پسندى كه آنها پيروان تو باشند و مساكين نيز مى پسندند كه تو امام ايشان باشى.
بسيارى از منابع اهل سنت آورده اند كه پس از شهادت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، ضرار بن ضمره ضبائى(2)را به نزد معاويه آوردند. معاويه از او خواست تا اميرالمؤمنين عليه السلام را براى او توصيف كند. از آنجا كه ضرار به دشمنى و كينه توزى
1) . حلية الأولياء: 1 / 71؛ أسد الغابة: 4 / 23؛ المعجم الأوسط: 2 / 337؛ شرح نهج البلاغة: 11 / 232 و 9 / 166؛ المناقب خوارزمى: 116؛ ذخائر العقبى: 100؛ مجمع الزوائد: 9 / 121؛ جامع الأحاديث: 9 / 180؛ سبل الهدى والرشاد: 11 / 296؛ كنز العمّال: 11 / 288؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 282؛ سمط النجوم العوالي: 3/65.
2) . ضرار بن ضمرة ضبابى از دوستان خالص حضرت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليهما السلام بوده است. مسعودى درباره او مى نويسد: «هو ضرار بن ضمرة وكان من خواص على رضي اللّه عنه»؛ مروج الذهب: 2 / 421.
معاويه نسبت به حضرت آگاه بود، پاسخ داد: اى معاوية، مرا معذور بدار! ولى معاويه عذر او نپذيرفت و گفت: تو را از توصيف او چاره اى نيست و مجبور هستى! پس ضرار در پاسخ جملاتى گفت كه به اختصار به آن اشاره مى كنيم. ضرار پاسخ داد:
گواهى مى دهم او را ديدم كه برخى شبانگاهان كه شب بر همه جا تاريكى افكنده بود، در محراب عبادت ايستاده و محاسنش را روى دست گرفته و بر خود مانند مارگزيده مى پيچيد و همچون ماتم زده اى حزين مى گريست و خطاب به دنيا مى فرمود:
يا دنيا! يا دنيا! إليك عني؛ أبي تعرّضت؟ أم إليّ تشوقت؟ لا حان حينك، هيهات، غرّي غيري لا حاجة لي فيك، قد طلّقتك ثلاثاً لا رجعة فيها، فعيشك قصير وخطرك يسير وأملك حقير، آه من قلة الزاد وطول الطريق وبعد السفر وعظيم المورد؛(1).
اى دنيا! اى دنيا! از من دور شو! آيا خود را به من مى نمايانى؟ يا خواهان من هستى؟ آن هنگام نزديك مباد. هيهات! مرا به تو نيازى نيست و شخص ديگرى را بفريب. من تو را سه طلاقه كرده ام كه از آن راه بازگشتى نيست. پس زندگانى تو كوتاه و ارزش تو اندك و آرزوى تو ناچيز است. آه از كمى توشه، درازى راه، دورى سفر و سختى منزلگاه.
ابن عبدالبر و ديگران پس نقل اين ماجرا مى نويسند:
فبكى معاوية وقال: رحم اللّه أباالحسن. كان واللّه كذلك، فكيف حزنك عليه
1) . الإستيعاب: 3 / 1108؛ مروج الذهب: 2 / 421؛ ربيع الأبرار: 1 / 81؛ تاريخ مدينة دمشق: 24 / 402؛ التبصرة ابن جوزى: 1 / 445؛ شرح نهج البلاغة: 18 / 226؛ المنتقى من منهاج الاعتدال: 490؛ الصواعق المحرقة: 132؛ سمط النجوم العوالي: 2 / 552؛ الرياض النضرة: 3 / 187؛ حلية الأولياء: 1 / 85 و منابع ديگر.
يا ضرار! قال: حزن من ذبح ولدها وهو في حجرها؛(1).
پس معاويه گريست و گفت: خداوند ابوالحسن (اميرالمؤمنين عليه السلام) را رحمت كند. به خدا سوگند او همان گونه بود كه توصيفش نمودى. پس به من بگو اى ضرار كه اكنون حزن تو بر على چگونه است؟ ضرار پاسخ داد: حزن من بر على چونان اندوه كسى است كه فرزندش را در آغوشش ذبح كرده باشند.
ابن عساكر گريستن معاويه و حاضران بر امير مؤمنان را به الفاظ ديگرى آورده و نوشته است:
فانهملت دموع معاوية على خديه حتى كفكفها بكمه واختنق القوم جميعاً بالبكاء، فقال معاوية: رحم اللّه أباالحسن، فلقد كان كذلك؛(2).
پس اشك هاى معاويه بر گونه هاى صورت سرازير شد تا آن كه اشك هايش را با آستين پاك كرد، در حالى كه گلوى حاضران را بغض و گريه مى فشرد. آنگاه معاويه گفت: خداوند رحمت كند ابوالحسن را، آرى او همان گونه بود كه تو گفتى.
ابن جوزى گريستن معاويه را به گونه اى نقل كرده است كه معاويه از شدت گريه نمى توانست جلوى اشك هاى خود را بگيرد، تا آنجا كه ريش معاويه به گريه خيس شد.(3).
از ديگر مناقب اختصاصى اميرالمؤمنين عليه السلام كه خود، دليلى بر افضليت آن
1) . الإستيعاب: 3 / 1108؛ صفة الصفوة: 1 / 316؛ ذخائر العقبى: 100؛ المحاسن والمساوئ: 12؛ تاريخ مدينة دمشق: 24 / 402؛ التبصرة: 1 / 445؛ شرح نهج البلاغة: 18 / 226؛ المنتقى من منهاج الاعتدال: 490؛ التذكرة الحمدونية: 4 / 29؛ سمط النجوم العوالي: 2 / 552.
2) . تاريخ مدينة دمشق: 24 / 402.
3) . «قال: فذرفت دموع معاوية رضي اللّه عنه حتى خرت على لحيته فما يملكها وهو ينشفها بكمه»؛ صفة الصفوة: 1 / 316.
حضرت مى باشد، مجموعه احاديثى معروف به تشبيه است و ما در اين جا به اختصار، به نقل يكى از آنها كه ناظر به زهد آن حضرت نيز است اكتفا مى كنيم.
ابوالحمراء از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده است كه فرمود:
من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى يحيى بن زكريا في زهده، وإلى موسى بن عمران في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب؛(1).
هر كه مى خواهد دانش آدم، فهم نوح، دنيا گريزى يحيى بن زكريا، استوارى موسى را ببيند؛ پس على بن ابى طالب را بنگرد.
همچنين در اثبات زهد و دنيا گريزى حضرت اميرالمومؤمنين عليه السلام، خطبه اى است كه آن حضرت عليه السلام در آن سوگند ياد مى كنند كه هرگز از مال و دارايى مردم، طعامى نخورده و چيزى از ايشان براى خود نگرفته است. ابونعيم اصفهانى در همين باره مى نويسد:
حدثنا أبوبكر بن خلاد، ثنا اسحاق بن الحسن الحربي، ثنا مسدد وثنا إبراهيم بن عبداللّه ، ثنا محمد بن اسحاق، ثنا قتيبة، قالا: ثنا عبدالوارث بن سعيد، عن أبيعمرو بن العلاء، عن أبيه، أن علي بن أبيطالب خطب الناس فقال: واللّه الذي لا إله إلا هو، ما رزأت من فيئكم إلا هذه - وأخرج قارورة من كم قميصه - فقال أهداها إليّ مولاي دهقان؛(2).
1) . المناقب خوارزمى: 83؛ ذخائر العقبى: 93؛ شرح نهج البلاغة: 9 / 168؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 288 و 313؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 57؛ الرياض النضرة: 3 / 196؛ مطالب السؤول: 129.
2) . حلية الأولياء: 1 / 81؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 480؛ تاريخ الإسلام: 3 / 644؛ البداية والنهاية: 8 / 2؛ المطالب العالية: 16 / 150؛ كنز العمّال: 13 / 168.
ابوبكر خلاد به سند خود از عمرو بن علاء، از پدرش نقل مى كند كه گفت: همانا على ابن ابى طالب براى مردم خطبه مى خواند. آنگاه فرمود: اى مردم، به خدايى كه جز او خدايى نيست، سوگند ياد مى كنم كه از اموال و دارايى شما چيزى به من نرسيده است، مگر اين و در همان حال ظرف كوچكى از لباس خود خارج ساخت كه داخلش عطر و بوى خوش بود و فرمود: اين عطر را يكى از دهقانان به من هديه داده است.
همچنين از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در زهد و بى اعتنايى به مال ديگران و پرهيز از مصرف شخصى از بيت المال مسلمين نقل شده است كه روزى شمشير خود را براى فروش به بازار بردند. ابونعيم اصفهانى آن را از ارقم اين گونه آورده است:
عن علي بن الأرقم، عن أبيه، قال رأيت علياً وهو يبيع سيفاً له في السوق ويقول من يشتري منّي هذا السيف؟ فوالذي فلق الحبة، لطال ما كشفت به الكرب عن وجه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، ولو كان عندي ثمن إزار ما بعته؛(1).
از على بن ارقم، از پدرش نقل است كه گفت: على عليه السلام را ديدم، در حالى كه شمشير خود را در بازار به فروش گذارده بود و مى فرمود: چه كسى اين شمشير را از من مى خرد؟ پس به خدايى كه دانه را شكافت سوگند، چه بسيار كه با اين شمشير نگرانى و اندوه از چهره رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله زدوده ام. اگر پول لباسى را مى داشتم، شمشيرم را براى فروش نمى گذاشتم!
1) . حلية الأولياء: 1 / 83؛ صفة الصفوة: 1 / 318؛ ذخائر العقبى: 107؛ الرياض النضرة: 3 / 220؛ المصنّف ابن أبى شيبة: 8 / 157؛ فضائل الصحابة احمد بن حنبل: 1 / 537؛ المعجم الأوسط: 7 / 174؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 482؛ الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: 301؛ مجمع الزوائد: 10 / 323؛ كنز العمّال: 13 / 178.
ابن عبدالبر در استيعاب و در ادامه اين روايت، به نقل از عبدالرزاق مى نويسد:
قال عبدالرزاق: وكانت بيده الدنيا كلّها إلا ما كان من الشام؛(1).
عبدالرزاق گويد: او [در حالى كه شمشير خود را براى فروش آورده بود] كه تمامى [مال] دنيا در دستش بود، مگر سرزمين شام.
حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در نامه اى به عثمان بن حنيف انصارى كه حاكم منصوب ايشان در بصره بود، پس از گلايه و توبيخ وى براى شركت در ميهمانى پر زرق و برق و اشرافى و توصيه او به زهد و همچنين مدارا و مساوات با مردم مى نويسند:
ولو شئت لاهتديت الطريق إلى مصفّى هذا العسل، ولباب هذا القمح، ونسائج هذا القز، ولكن هيهات أن يغلبني هواى ويقودني جشعي إلى تخيّر الأطعمة، ولعل بالحجاز أو باليمامة، من لا طمع له في القرص، ولا عهد له بالشبع. أو أبيت مبطاناً، وحولي بطون غرثي وأكباد حري أو أكون؟(2).
اگر بخواهم به عسل خالص و مغز گندم و پارچه هاى ابريشمى دست پيدا كنم مى توانم؛ اما هيهات كه هواى نفس بر من غلبه كند و طمع زياد مرا به انتخاب خوردنى ها وادارد، چرا كه شايد در حجاز يا يمامه كسى باشد كه به قرص نانى هم طمع نبسته و از غذايى شكم سير نخورده باشد. چگونه من با شكم سير بخوابم، در حالى كه اطراف من شكم هاى گرسنه و جگرهاى تفديده باشد؟ ابن ابى الحديد پس از نقل مجموعه اى از روايات ناظر به زهد و دنياگريزى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، از جمله همين روايت، چنين مى نويسد:
وإنما ذكرنا هذه الأخبار والروايات وإن كانت خارجة عن مقصد الفصل؛ لأنّ الحال اقتضى ذكرها، من حيث أردنا أن نبين أنّ أمير المؤمنين عليه السلام لم يكن يذهب في خلافته مذهب الملوك الذين يصانعون بالأموال، ويصرفونها في مصالح ملكهم وملاذّ أنفسهم، وأنّه لم يكن من أهل الدنيا، وإنّما كان رجلاً متألّها صاحب حق، لا يريد باللّه ورسوله بدلاً؛(1).
آنچه از اين اخبار و روايات [در زهد اميرالمؤمنين عليه السلام] ذكر كرديم كه اگر چه از بحث [فعلى] خارج است، به اين جهت است كه اين مبحث اقتضاى ذكر اين موارد را دارد؛ چرا كه خواستيم اين مطلب را بيان كنيم كه اميرالمؤمنين عليه السلام در خلافتش، روش و سيره اى كه خلفا و پادشاهان در مواجهه با اموال داشتند در پيش نگرفت؛ بلكه آن را در مصالح حكومت و خيرات مردم مصرف مى نمود. همانا كه او از اهل دنيا نبود؛ بلكه او مردى الاهى و صاحب حقانيت بود كه كسى را جايگزين خدا و رسول نمى نمود.
خطيب بغدادى، ابن كثير، ذهبى و ديگران نيز نقل كرده اند كه روزى اميرالمؤمنين عليه السلام سوار بر الاغى شده بودند كه دنيا را مخاطب قرار داده و فرمودند:
أنا الذي أهنت الدنيا؛(2).
من آن كسى هستم كه دنيا را خوار و ذليل كرده ام.
اين ماجرا بسيار معروف و مشهور است كه اميرالمؤمنين عليه السلام بيت المال را
پس از تقسيم اموال ميان مسلمين، زمين آنجا را جارو مى كشيد و به نماز مى ايستاد. احمد بن حنبل، ذهبى و ديگران چنين مى نويسند:
إنّ علياً كان يكنس بيت المال ثم يصلّي فيه رجاء أن يشهد له أنّه لم يحبس فيه المال عن المسلمين؛(1).
همانا كه على بيت المال را [پس از تقسيم ميان مردم]، جارو مى كشيد؛ آنگاه در آن نماز مى گذارد، به اين اميد كه آن مكان براى او در قيامت شهادت دهد كه مال مسلمين را در بيت المال حبس نكرده است.
1) . فضائل الصحابة: 1 / 533؛ تاريخ الإسلام: 3 / 643؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 478؛ المطالب العالية: 10 / 34؛ تاريخ الخلفاء: 198؛ الصواعق المحرقة: 129؛ كنز العمّال: 13 / 182؛ حلية الأولياء: 1 / 81 .
پيش از اين گفته شد كه از ملاك هاى افضليت، تقواى بيشتر است. به بيانى ديگر، شخصى كه از ساير افراد با تقواتر باشد، او افضل است و شايسته امامت و خلافت خواهد بود. پشتوانه اين ملاك، آياتى از قرآن كريم است كه خداى تعالى مى فرمايد:
«يا أَيهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَر وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوبا وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّه ِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللّه َ عَليمٌ خَبير »؛(1).
اى مردم، ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و ملت ها و قبيله ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد. بى ترديد گرامى ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست. همانا خدا دانا و آگاه است.
اكنون موضوع كلام در شناخت افضل مردمان پس از رسول خداست؛ بنابر اين بايد كوشيد تا معلوم گردد با تقواترين مردم پس از پيامبر چه كسى است تا او نزد خداوند متعال از همگان گرامى تر باشد. بديهى است كسى كه اكرم عند اللّه باشد، بدون ترديد نزد پامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و مؤمنان نيز اكرم و گرامى تر است؛ از اين رو ناگزير
1) . سوره حجرات، آيه 13.
از بيان اين سخن هستيم كه بگوييم به روشنى در مى يابيم فردى كه از همه گرامى تر است، همان جانشين و خليفه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى باشد.
اتقى بودن اميرالمؤمنين در قرآن براى اثبات اين كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با تقواترين امت پس از رسول مكرم اسلام صلّى اللّه عليه وآله است، شواهد متعددى از قرآن كريم وجود دارد.
آيه مبارك تطهير در زمره آياتى است كه از عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام خبر داده و با تقواترين بودن ايشان را اثبات مى نمايد. در اين آيه آمده است:
«اِنَّما يريدُ اللّه ُ لِيذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيتِ وَيطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا »؛(1).
خدا اراده كرده است هرگونه پليدى را فقط از شما اهل بيت برطرف نمايد و شما را چنان كه شايسته است پاك و پاكيزه نگاه دارد.
همانطور كه در مجلدات سابق از همين نوشتار به بررسى تفصيلى آن پرداختيم، به اتفاق روايات شيعه و سنى، نزول اين آيه در منزل ام سلمه و ماجراى كساء بوده است و مراد از اهل البيت در آيه، حضرت محمّد مصطفى صلّى اللّه عليه وآله، على، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلاماند هستند(2)كه بر كسى پوشيده نيست كه آن كس كه چنين امتيازى را از سوى خداوند دريافت كرده است، از همگان با تقواتر و برتر است.
مسلم در كتاب صحيح خود و ترمذى نيز در سنن در اين باره آورده اند:
حدثنا أبوبكر بن أبيشيبة ومحمد بن عبداللّه بن نمير، واللفظ لأبيبكر،
قالا: حدثنا محمد بن بشر، عن زكريا، عن مصعب بن شيبة، عن صفية بنت شيبة، قالت: قالت عائشة: خرج النبي صلّى اللّه عليه وسلّم غداة وعليه مرط مرحل من شعر أسود، فجاء الحسن بن علي فأدخله، ثم جاء الحسين فدخل معه، ثم جاءت فاطمة فأدخلها، ثم جاء علي فأدخله، ثم قال: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللّه ُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً »؛(1).
ابن ابى شيبه به سند خود و به نقل از عايشه مى نويسد كه گفت: پيامبر صلّى اللّه عليه وآله صبحگاهى از حجره خارج شد، درحالى كه بر روى دوش او پارچه اى از پشم سياه بود. حسن بن على بر او وارد شد، او را داخل كسا كرد؛ آن گاه حسين وارد شد، او نيز در آن داخل شد؛ سپس فاطمه وارد شد، او را نيز داخل آن كرد؛ پس از ايشان على وارد شد، او را نيز در آن داخل نمود؛ آن گاه اين آيه را تلاوت فرمود: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللّه ُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ».
در حديثى ديگر آمده است:
حدثنا محمود بن غيلان، قال: حدثنا أبوأحمد الزبيري، قال: حدثنا سفيان، عن زبيد، عن شهر بن حوشب، عن أم سلمة، أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم جلل على الحسن والحسين وعلي وفاطمة كساء، ثم قال: «اللهمّ هؤلاء أهل بيتي وخاصتي، أذهب عنهم الرجس وطهّرهم تطهيراً»، فقالت أم سلمة: وأنا معهم يا رسول اللّه ؟ قال: «إنّك إلى خير»؛(2).
محمود بن غيلان به سند خود از ام سلمه نقل مى كند كه گفت: همانا پيامبر صلّى اللّه عليه وآله بر روى حسن، حسين، على و فاطمه كسائى [عباى پشمين ]كشيد و آنگاه عرضه داشت: «خداوندا، اينان اهل بيت و خواص من هستند. رجس و پليدى را از آنان دوركن و پاكشان گردان». امّ سلمه عرض كرد: اى رسول خدا، آيا من هم با ايشان هستم؟ پيامبر اكرم پاسخ داد: «تو بر خير هستى».
از ديگر آياتى كه با آن مى توان به اتقى بودن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام استدلال كرد، آيه مباهله است. در اين آيه، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نفس پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله خوانده شده است. در اين آيه آمده است:
«فَمَنْ حَاجَّكَ فيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَة اللّه ِ عَلَى الْكاذِبين »؛(1).
پس هر كسى درباره او [عيسى] پس از آن كه بر تو [به واسطه وحى] علم و آگاهى آمد مجادله كند، بگو: بياييد ما پسرانمان را و شما پسرانتان، و ما زنانمان را و شما زنانيتان را، و ما نفوسمان را و شما نفوستان را دعوت كنيم. سپس يكديگر را نفرين نماييم؛ آن گاه لعنت خدا را بر دروغ گويان قرار دهيم.
اين آيه نيز در زمره آياتى بود كه در مباحث گذشته به آن پرداخته شد و در محل خود ثابت شد كه اين، آيه به اتفاق شيعه و اهل سنت در شان پنج تن آل عبا عليهم السلام نازل شده است كه خواننده را ذيل بحث آيه مباهله ارجاع مى دهيم و از تكرار بحث
1) . سوره آل عمران، آيه 49.
خوددارى مى كنيم؛ ولى براى نمونه، به برخى از اين روايات اشاره مى پردازيم.
از جمله رواياتى كه تصريح به شأن نزول اين آيه شريف نموده اند، روايتى است كه مسلم نيشابورى به دست داده است. وى مى نويسد:
حدثنا قتيبة بن سعيد ومحمد بن عباد، وتقاربا في اللفظ قالا: حدثنا حاتم وهو ابن إسماعيل، عن بكير بن مسمار، عن عامر بن سعد بن أبيوقاص، عن أبيه، قال: امر معاوية بن أبيسفيان سعداً، فقال: ما منعك أن تسب أباالتراب؟ فقال: أما ما ذكرت ثلاثاً قالهن له رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فلن أسبه، لأن تكون لي واحدة منهن أحبّ إليّ من حمر النعم، سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: له خلفه في بعض مغازيه فقال له علي: يا رسول اللّه ، خلفتني مع النساء والصبيان؟ فقال له رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أما ترضى أن تكون مني بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنه لا نبوّة بعدي». وسمعته يقول يومٍ خيبر: «لأعطينّ الراية رجلاً يحب اللّه ورسوله، ويحبّه اللّه ورسوله»، قال: فتطاولنا لها، فقال: «أدعوا لي علياً» فأتي به أرمد، فبصق في عينه، ودفع الراية إليه، ففتح اللّه عليه. ولما نزلت هذه الآية: «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ »، دعا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم علياً وفاطمة وحسناً وحسيناً، فقال: «اللهمّ هؤلاء أهلي»؛(1).
قتيبة بن سعيد و محمد بن عباد - با عباراتى نزديك به هم - از حاتم بن اسماعيل، از بكير بن مسمار، از عامر بن سعد بن ابى وقاص، از پدرش سعد چنين نقل مى كند:
1) . صحيح مسلم: 7 / 120.
معاوية بن ابى سفيان به سعد امر كرد (كه به امير مؤمنان على عليه السلام دشنام دهد، اما هنگامى كه او از اين كار خوددارى نمود) به او گفت: چه چيز باعث شد كه ابوتراب را دشنام ندهى؟! وى در پاسخ گفت: تا سه فضيلتى را كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله براى ايشان برشمردند به ياد دارم، من هرگز به ايشان دشنام نمى دهم؛ فضايلى كه يكى از آنها براى من از برترين نعمت هاى دنيا دوست داشتنى تر است.
رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در يكى از جنگ ها على عليه السلام را جانشين خود در مدينه قرار داد، او گفت: آيا مرا جانشين خود در ميان زنان و كودكان قرار مى دهيد؟ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمودند: «آيا خوشنود نيستى كه جايگاه تو نزد من، همچون هارون نسبت به موسى باشد، با اين تفاوت كه پس از من پيامبرى مبعوث نمى شود؟»، همچنين پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در جنگ خيبر فرمودند: «پرچم را به كسى مى دهم كه خدا و رسولش را دوست مى دارد، و خدا و رسول نيز او را دوست مى دارند». در پى اين گفته، ما براى گرفتن پرچم سياه (بر يكديگر پيشى گرفته) و گردن دراز مى كرديم؛ ولى پيامبر فرمود: «على را خبر كنيد». او در آن هنگام، از درد چشم رنج مى برد. ولى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله كمى از آب دهان خود بر چشمانش نهاد و پرچم را به وى داد. او به ميدان رفت و با عنايت خدا پيروز گرديد. همچنين زمانى كه آيه «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ » نازل شد؛ پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله على، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام را فراخواند و به درگاه خدا عرضه داشت: «خدايا، اينان اهل من هستند».
ترمذى در سنن، در اين باره چنين آورده است:
حدثنا قتيبة، حدثنا حاتم بن إسماعيل، عن بكير بن مسمار، عن عامر بن سعد بن أبيوقاص، عن أبيه قال: لمّا أنزل اللّه هذه الآية «تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ »، دعا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم علياً وفاطمة وحسناً وحسيناً، فقال: «اللهمّ، هؤلاء أهلي»؛(1).
قتيبه به سند خود از سعد، از پدرش ابووقاص نقل مى كند كه گفت: زمانى كه آيه مباهله نازل شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، على، فاطمه، حسن و حسين را به نزد خود خواند و فرمود: «خداوندا، اينان اهل بيت من هستند».
به هر روى به روشنى مى توان دريافت هر آن كس كه نفس پيامبر دانسته شود، در تمامى شئون و فضايل همسو با وى است و با توجه به قطعيت اتقى الناس بودن پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، اميرالمؤمنين عليه السلام نيز اتقى الناس پس از پيامبر خدا خواهد بود.
از ديگر ادله اى كه بر اتقى بودن آن حضرت دلالت دارد، تعبيرى است كه قرآن، در آيه چهارم سوره تحريم نسبت به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به كار برده است.
پس از آن كه ابتداى آيه درباره دو همسر رسول خدا - عايشه و حفصه - سخن مى گويد و به توبيخ و ملامت ايشان مى پردازد، در انتهاى آيه، يارى كنندگان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را خدا، جبرئيل و صالح مؤمنين بيان مى دارد. در اين آيه نيز آمده است:
«اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيهِ فَإِنَّ اللّه َ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْريلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهير »؛(2).
اگر شما [دو زن] به سوى خدا توبه كنيد [اميد است خدا دلهايتان را از انحراف به
استقامت برگرداند]، چون دلهاى شما منحرف گشته و اگر هم چنان بر عليه پيامبر پشت به پشت يكديگر تلاش كنيد، بدانيد كه خداوند مولاى او، جبرئيل، مؤمنان صالح و ملائكه هم پس از خدا پشتيبان اويند.
به اعتراف و اقرار بسيارى از مفسران اهل سنت همچون ابن ابى حاتم، قرطبى، ثعلبى، ابن كثير، آلوسى، شوكانى، سيوطى و ديگران، مراد از «صالح المؤمنين»، وجود مبارك حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است. همچنين از حضرت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نقل است كه ايشان نيز «صالح المؤمنين» را حضرت امير معرفى نمودند.
ثعلبى در تفسير خود، بسيارى از اقوال در تعيين مصداق «صالح المؤمنين» را آورده و با ذكر دو روايت با سند از حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله، نقل مى كند كه ايشان صالح المؤمنين را اميرالمؤمنين عليه السلام دانستند. در همين باره آمده است:
أخبرنا عبداللّه بن حامد الوران، أخبرنا عمر بن الحسن، حدّثنا أحمد بن الحسن، حدّثنا أبي، حدّثنا حصين، عن موسى بن جعفر، عن أبيه، عن آبائه، عن أسماء بنت عميس قالت: سمعت النبي صلّى اللّه عليه وسلّم يقول:
«وصالح المؤمنين هو علي بن أبيطالب»؛(1).
عبداللّه بن حامد وران به سند خود از اسماء بنت عميس نقل مى كند كه گفت: شنيدم از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه مى فرمود: «على بن ابى طالب، همان صالح المؤمنين است».
هر چند بسيارى از اهل سنت در كنار تعيين مصداق براى صالح المؤمنين، از ابوبكر و عمر نيز ياد كرده اند؛ اما همگى به اقوال مجهول و الفاظى مانند گفته شده (قيل)
1) . تفسير الثعلبي: 9 / 348؛ شواهد التنزيل: 2 / 343.
استفاده كرده و حتى يك روايت با سند ضعيف هم نياورده اند، در حالى كه روايت هايى كه مصداق صالح را حضرت امير مى داند لااقل دو روايت است كه يكى به نقل از اسماء بنت عميس و ديگرى از خود اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده است.
ابن كثير در تفسير خود مى نويسد:
قال ابن أبيحاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن أبيعمر، حدثنا محمد بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين، قال: أخبرني رجل ثقة، يرفعه إلى علي قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في قوله: «وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ »، قال: هو علي بن أبيطالب»؛(1).
ابن كثير به نقل از ابن ابى حاتم در تفسير خود مى گويد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «كلام خداوند كه فرمود: «وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ » همانا على بن ابى طالب است».
همچنين سيوطى در تفسير خود، همين قول را آورده و مى نويسد:
وأخرج ابن مردويه عن أسماء بنت عميس: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «وصالح المؤمنين، قال: علي بن أبيطالب»؛.
ابن مردويه در روايتى از اسماء بنت عميس نقل مى كند كه: شنيدم از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه فرمود: «صالح المؤمنين على بن ابى طالب است».
سيوطى همچنين مى نويسد:
وأخرج ابن مردويه وابن عساكر، عن ابن عباس في قوله: «وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ » قال: هو علي بن أبيطالب؛(2).
ابن مردويه و ابن عساكر در روايتى به نقل از ابن عباس آورده اند كه منظور از صالح المؤمنين، على بن ابى طالب است.
بنابراين، برتر كسى است كه يارى او به پيامبر در آيه، با عطف بر نام خداوند و جبرئيل ثابت شده و تعبير و وصف صالح المؤمنين را براى او به كار برده اند. همچنان كه در عرف اين گونه شايع است كه وقتى كسى از ميان مردم به صفتى خاص مانند فقيه امت و يا شجاع عرب توصيف شود، اين توصيف بدين معناست كه آن صفت به طور كامل و غالب در آن فرد وجود دارد و او از همه مردمان نسبت به همان صفت برتر و مقدم است. هرگاه قرآن كريم - كه فصل الخطاب است - فردى را «صالح المؤمنين» بخواند، پس دلالتى روشن تر و رساتر از اين وجود نخواهد داشت كه آن فرد صالح، همان فردى است كه از همه باتقواتر است.
بديهى است با اين تفصيل، صفت «صالح المؤمنين» قطعاً دلالت بر اتقى بودن اميرالمؤمنين عليه السلام دارد كه بدون ترديد فرد باتقواتر، افضل و به جانشينى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله شايسته تر است.
اتقى بودن اميرالمؤمنين در روايات احاديث متعدد و مختلف و با تعابير مختلفى، در اتقى بودن اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم.
حاكم نيشابورى در اين باره چنين آورده است:
حدثنا أبوبكر بن إسحاق، أنبأ محمد بن أيوب، أنا عمرو بن الحصين العقيلي، أنبأ يحيى بن العلاء الرازي، ثنا هلال بن أبيحميد، عن عبداللّه بن أسعد بن زرارة، عن أبيه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أوحى إلي
في علي ثلاث: أنه سيد المسلمين، وإمام المتقين، وقائد الغرّ المحجلين»؛(1).
ابوكر بن اسحاق به سند خود، به نقل از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نقل مى كند كه فرمود: «سه چيز درباره على به من وحى شده است: همانا او سيد و آقاى مسلمانان است، او امام و پيشواى متقين است و او رهبر پيشانى سفيدان است».
حاكم پس از نقل حديث، به صحت آن تصريح كرده، مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛(2).
اين حديث داراى اسناد صحيح است و بخارى و مسلم آن را روايت نكرده اند.
شايان توجه است كه اين حديث شريف به اسناد متعدد و به تعابير و الفاظى مختلف و آنهم در كتبى معتبر نقل شده است كه از جمله مى توان به كتابهايى همچون معرفة الصحابه، اسد الغابه، ذخائر العقبى، تاريخ مدينه دمشق، مجمع الزوائد، المعجم الصغير، تاريخ بغداد، كنز العمّال و ديگر كتب اشاره نمود.(3).
ابونعيم اصفهانى در روايتى ديگر مى نويسد: در جلسه اى، عده اى از اصحاب در محضر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نشسته بودند كه اميرالمؤمنين عليه السلام بر ايشان وارد شد. آنگاه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله چنين فرمودند:
«مرحباً بسيد المسلمين وإمام المتقين». فقيل لعلي: فأيّ شيء كان من
شكرك؟ قال: حمدت اللّه تعالى على ما آتاني، وسألته الشكر على ما أولاني، وأن يزيدني مما أعطاني؛(1).
«مرحبا به آقا و سرور مسلمانان و امام متقين». به اميرالمؤمنين عليه السلام گفته شد: اى على، تو چگونه بر اين نعمت شكر مى كنى؟ فرمود: خدا را بر آنچه به من داده حمد كرده و مى ستايم و از او مى خواهم كه توفيق شكر به من عطا كرده و آنچه را عطا فرموده، بر من زياد گرداند.
خطيب بغدادى نيز در روايتى ديگر و به سند خود، از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله چنين روايت كرده است كه فرمود: تمامى مردم در روز قيامت پياده هستند و آنانى كه بر مركب سوارند ما چهار نفريم كه جز ما، كسى سواره نيست. عباس عموى پيامبر كه در آن مجلس حاضر بود، به گمان اين كه يكى از سواره هاى قيامت او است عرضه داشت: آنان چه كسانى هستند؟ پيامبر پس از نام بردن خود، حضرت صالح پيامبر و جناب حمزه سيد الشهدا را همراه با يادآورى ويژگى ها و اوصاف سواره بودن آنان پاسخ داد و در ادامه فرمود:
وأخي علي، على ناقة من نوق الجنة، زمامها من لؤلؤ رطب، عليها محمل من ياقوت أحمر، قضبانها من الدرّ الأبيض، على رأسها تاج من نور، لذلك التاج سبعون ركناً، ما من ركن إلا وفيها ياقوتة حمراء، تضيء للراكب المحث، عليه حلتان خضروان، وبيده لواء الحمد وهو ينادي «أشهد أن
1) . حلية الأولياء: 1 / 66. همچنين ر.ك: تاريخ مدينة دمشق: 42 / 370؛ شرح نهج البلاغة: 9 / 170؛ كنز العمّال: 13 / 177؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 65؛ نظم درر السمطين: 115.
لا إله إلاّ اللّه وأنّ محمداً رسول اللّه » فيقول الخلائق: ما هذا إلا نبي مرسل، أو ملك مقرب، فينادي مناد من بطنان العرش: ليس هذا ملك مقرّب، ولا نبي مرسل، ولا حامل عرش؛ هذا علي بن أبيطالب، وصي رسول ربّ العالمين، وإمام المتقين، وقائد الغرّ المحجّلين؛(1).
برادرم على بر ناقه اى از ناقه هاى بهشتى كه زمام آن از لؤلؤ آبدار كه بر آن ناقه، محمل و كجاوه اى از ياقوت سرخ، بندهاى افسار آن از درّ سفيد و درخشنده كه بر سر آن ناقه تاجى از نور است كه براى آن تاج، هفتاد گوشه است كه در هر گوشه ياقوت سرخى است كه روشن كننده راه براى سوار خود است كه بر دوش على دو، حله و پيراهن سبز رنگ است و به دست او لواء الحمد است و او ندا مى دهد: «أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وأنّ محمّداً رسول اللّه ». در اين هنگام خلايق مى گويند: بى شك اين شخص نبى مرسل است و يا فرشته مقرب خداوند. منادى از عرش ندا مى دهد: اين فرد فرشته مقرب، نبى مرسل و يا حمل كننده عرش نيست؛ بلكه على بن ابى طالب است كه وصى و جانشين رسول رب العالمين، امام متقين و رهبر پيشانى سپيدهاست.
به تصريح اين روايات، لازمه پيشواى متقيان بودن اتقى بودن او است و همو است كه مى تواند الگويى راستين براى تقوا پيشگان قرار گيرد. الگويى كه از سوى اسوه حسنه؛ يعنى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله انتخاب و معرفى شده است و خود تأييدى ديگر بر افضليت ايشان بر ديگر صحابه است.
1) . تاريخ بغداد: 11 / 114. همچنين ر.ك: تاريخ مدينة دمشق: 42 / 326؛ فضائل الصحابة: 2 /612؛ المناقب خوارزمى: 295؛ ينابيع المودّة: 1 / 238.
بهره بردارى مخالفان از سوره ليل از آنجا كه آيه كريم «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللّه ِ أَتْقَاكُمْ » از دلالت خوبى در اثبات برترى و افضليت برخوردار است؛ از اين رو اهل سنت بر آن شده اند كه ابوبكر را مصداق اين آيه معرفى نمايند و از اين رهگذر برترى او را اثبات كنند! اينان براى برترى ابوبكر، از آيه 17 - 18 سوره ليل استفاده كرده اند. خداى تعالى در اين آيه مى فرمايد:
«وَسَيجَنَّبُهَا الْأَتْقَى * الَّذى يؤْتى مالَهُ يتَزَكَّى * وَما لِأَحَد عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَة تُجْزى »؛.
و به زودى باتقواترين مردم از آن دور نگاه داشته مى شوند، همان كسى كه مال خود را در راه خدا مى بخشد تا پاك شود و هيچ كس را نزد او حق نعمتى نيست تا بتواند به او جزا و پاداش دهد.
اهل سنت در راستاى استدلال به اين آيه مى گويند فردى كه در اين آيه به آن اشاره شده و مصداق اتقى بوده كه از آتش جهنم اجتناب مى كند، ابوبكر است! چرا كه اموال خود را در راه خدا، بدون اين كه در ازاى آن چيزى طلب كند مصرف نمود. با اين وجود، به ضميمه آيه «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللّه ِ أَتْقَاكُمْ »، ابوبكر اكرم عند اللّه بوده و افضل است.(1).
برخى از متكلمان و مفسران اهل سنت به ويژه فخر رازى، شأن نزول اين آيات را بذل مال ابوبكر در آزاد كردن تعدادى از مسلمانان، زير شكنجه مشركان مكه مى دانند.
عالمان اهل سنت نوشته اند كه ابوبكر در زمان جاهيلت، معلم اطفال يهودى بوده
1) . ر.ك: شرح المواقف: 8 / 366؛ تفسير الرازي: 31 / 205؛ الصواعق المحرقة: 65.
كه ماهيانه مبلغى را از ايشان به عنوان دستمزد مى گرفته و زندگى خود را مى گذرانيده است. همچنين نوشته اند كه ابوبكر نيز، پارچه هايى بر دوش مى گرفت و همچون فروشندگان دوره گرد، به معامله پارچه مى پرداخته است.(1).
در پاسخ به اين مدعا بايد گفت: چگونه ممكن است ابوبكر بن ابى قحافه و ديگر برادرانش كه همگى از بردگان حبشى تبار(2)عبداللّه بن جدعان(3)و جماعتى ذليل و فقير بودند، اين همه مال انفاق كرده باشد؟ ابوقحافه پدر وى كه نابينا شده بود، به ناچار براى تهيه قوت روزانه خود به خدمت عبداللّه بن جدعان كه يكى از اشراف مكه بود در آمد و بر سر سفره او ايستاد و مردم را براى خوردن غذا دعوت مى نمود و بدين واسطه، از عبداللّه بن جدعان مزد مى گرفت. ابوبكر نيز در وضعيتى بهتر از پدر نبوده است و به چنين شيوه هايى كسب درآمد مى نموده است.
ابن ابى الحديد معتزلى در رد كلام جاحظ كه گفته است ابوبكر اموال بسيارى در سختى هاى اسلام انفاق نمود، به نقل كلام استاد خود ابوجعفر اسكافى پرداخته و با تصريح به فقر ابوبكر مى نويسد:
قال شيخنا أبوجعفر رحمه اللّه : أخبرونا على أي نوائب الإسلام أنفق هذا
1) . ر.ك: المعارف: 575.
2) . ر.ك: الطبقات الكبرى: 3 / 170.
3) . عبداللّه بن جدعان در مكه، صاحب بزرگترين مركز فساد براى تولد اطفال و كودكان نامشروع بود. او مالك چندين كنيز بوده است كه آنان را به مردان عرضه مى كرده و آنان نيز به حرام حامله مى شدند، آنگاه كودكان را به پدران و يا به بيگانگان مى فروخت؛ ر.ك: المعارف: 576؛ مروج الذهب: 2 / 286؛ حيواة الحيوان: 1 / 279؛ الأمالي ابن سمعون: 1 / 188.
المال، وفي أيّ وجه وضعه، فإنّه ليس بجائز أن يخفى ذلك ويدرس حتى يفوت حفظه، وينسى ذكره، وأنتم فلم تقفوا على شيء أكثر من عتقه بزعمكم ست رقاب لعلّها لا يبلغ ثمنها في ذلك العصر مائة درهم، وكيف يدعى له الإنفاق الجليل وقد باع من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله بعيرين عند خروجه إلى يثرب، وأخذ منه الثمن في مثل تلك الحال، وروى ذلك جميع المحدثين؛(1).
شيخ ما ابوجعفر، كه خدايش رحمت كند مى گويد: به ما خبر دهيد ابوبكر در چه گرفتارى هايى اين اموال را انفاق كرد و در چه راهى هزينه كرده است كه جايز نيست پوشيده مانده، كهنه شود و از خاطره ها زدوده شده و به فراموشى سپرده شود؟ شما كه بر چيزى بيشتر از آزاد كردن شش برده، آن هم به گمان خود دسترسى پيدا نكرده ايد كه شايد بهاى آن به صد درهم در آن زمان نيز نمى رسيده است! چگونه براى او ادعاى انفاق كردن مى گردد، در حالى كه هنگام بيرون رفتن پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به سوى مدينه، دو شتر براى ايشان خريد و در همان حال بهاى آنها را از پيامبر ستاند و اين موضوع را همه محدثان نقل كرده اند.
وى در ادامه مى نويسد:
وأنتم أيضاً رويتم أنّ اللّه تعالى لما أنزل آية النجوى فقال: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَّكُمْ » الآية. لم يعمل بها إلا علي بن أبيطالب وحده، مع إقراركم بفقره وقلة ذات يده، وأبوبكر في الحال التي ذكرنا من السعة أمسك عن مناجاته، فعاتب اللّه
1) . شرح نهج البلاغة: 13 / 274.
المؤمنين في ذلك، فقال: «أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللّه ُ عَلَيْكُمْ »،(1)فجعله سبحانه ذنباً يتوب عليهم منه، وهو إمساكهم عن تقديم الصدقة، فكيف سخت نفسه بإنفاق أربعين ألفاً وأمسك عن مناجاة الرسول وإنّما كان يحتاج فيها إلى إخراج درهمين؟(2).
و از سوى ديگر خود روايت مى كنيد كه چون خداوند آيه نجوا را نازل كرد و فرمود: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد، چون با پيامبر خدا نجوا مى كنيد، پيش از راز گفتن خود صدقه اى بپردازيد كه آن براى شما بهتر است»، هيچكس جز على بن ابى طالب به اين دستور عمل نكرد؛ با وجود آن كه خود اقرار به فقر و تنگدستى او داريد و ابوبكر را در گشايش مالى مى دانيد، از پرداخت صدقه رازگويى براى پرسش خوددارى كرد و خداوند مؤمنان را در اين باره سرزنش كرده و خداوند متعال صدقه ندادن را خطا دانست كه [در اين ميان] توبه آنان را پذيرفت و [علت سرزنش آنان ]خودداريشان از صدقه دادن است. با اين وضع، چگونه ابوبكر سخاوت داشته است كه چهل هزار درهم را بپردازد و از تقديم صدقه مناجات با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله كه دو درهم بوده خوددارى كند؟ چنانچه فرض را بر ثروتمند بودن ابوبكر بگذاريم و همچنين بگوييم اموالى را در راه خدا انفاق نموده است، با اين وجود اين دو مدعا هيچ دليلى بر نزول آيه در شأن ابوبكر نمى باشد، به جز حديثى ضعيف كه راوى آن نوه عبداللّه بن زبير، يعنى مصعب بن ثابت بن عبداللّه بن زبير است كه ضرورى است درباره خاندان زبير به دو نكته اشاره كنيم:
بنا بر گواه تاريخ، خاندان زبير با اهل البيت عليهم السلام به ويژه با حضرت صديقه طاهره سلام اللّه عليها و اميرالمؤمنين عليه السلام دشمنى و عداوت بسيار داشته اند، تا آنجا كه بعضى اولاد زبير به طور رسمى در مجالس خود، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را سب و شتم مى كردند.(1)از علل و انگيزه هاى دشمنى ايشان با اميرالمؤمنين عليه السلام آن است كه عايشه خاله اين خاندان - خاله عبداللّه - بوده و اين جماعت، همگى تربيت شده عايشه مى باشند كه خود شهره عداوت با حضرت اميرالمؤمنين و حضرت زهرا سلام اللّه عليهما است.
ابن ابى الحديد مى گويد: از عروه احاديثى نقل شده كه هرگاه در نزد او نام اميرالمؤمنين عليه السلام به ميان مى آمد، بدنش به لرزه مى افتاد و آن حضرت را سب مى كرد و دستانش را به هم مى زد و مى گفت: چه قدر از خون مسلمين را ريخت ... و نيز يحيى بن عروه گويد: هر وقت پدرم از على ياد مى كرد، او را سب مى نمود!(2).
از ديگر شواهد عداوت ايشان، جعل ماجراى ساختگى خواستگارى امير مؤمنان عليه السلام از دختر ابوجهل است كه به هدف تنقيص چهره مقدس حضرت بر سر هم كرده اند. به هر روى اين روايت نيز از جعليات اين خاندان است كه در ادامه به بررسى سندى اين روايت مى پردازيم.
بررسى اعتبار راوى اين فضيلت ساختگى نسبت دادن اين آيه به ابوبكر، فقط از طريق مصعب بن ثابت بن عبداللّه بن زبير كه فردى ضعيف و منكر الحديث است نقل شده كه پيش از اين به عداوت وى با
حضرت امير اشاره كرديم. بنابر اين سند روايت فاقد اعتبار است تا آنجا كه حافظ هيثمى درباره او و روايتش مى نويسد:
وعن عبداللّه بن الزبير قال: نزلت في أبيبكر الصديق: «وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ مِنْ نِّعْمَةٍ تُجْزَى* إِلاَّ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى* وَلَسَوْفَ يَرْضَى ». رواه الطبراني، وفيه مصعب بن ثابت، وفيه ضعف؛(1).
از عبداللّه بن زبير نقل شده كه گفته است: اين آيه «وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ مِنْ نِّعْمَةٍ تُجْزَى* إِلاَّ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى* وَلَسَوْفَ يَرْضَى » درباره ابوبكر نازل شده است. اين روايت را طبرانى نقل كرده و در سند آن مصعب بن ثابت است كه فردى ضعيف است.
و يا حافظ ابن حجر عسقلانى در تهذيب التهذيب، به نقل كلام بزرگان جرح و تعديل درباره او پرداخته، مى نويسد:
مصعب بن ثابت بن عبداللّه بن الزبير بن العوام الأسدي ... قال عبداللّه بن أحمد عن أبيه: أراه ضعيف الحديث، لم أر الناس يحمدون حديثه، وقال عثمان الدارمي عن ابن معين: ضعيف، وقال معاوية بن صالح، عن ابن معين: ليس بشيء، وقال أبوحاتم: صدوق، كثير الغلط، ليس بالقوي ... قال النسائي: مصعب بن ثابت ليس بالقوي في الحديث، وقال ابن حبّان في الضعفاء: انفرد بالمناكير عن المشاهير، فلمّا كثر ذلك فيه استحق مجانبة حديثه، وقال ابن سعد: كان كثير الحديث يستضعف، وقال الدارقطني:
1) . مجمع الزوائد: 9 / 50.
مدني ليس بالقوي؛(1).
مصعب بن ثابت بن عبداللّه بن زبير ... عبداللّه از پدرش احمد بن حنبل نقل مى كند كه او را ضعيف الحديث مى دانست و مى گويد: از مردم كسى را نديدم كه حديث او را بستايد. عثمان دارمى از ابن معين نقل مى كند كه گفت: او ضعيف است. معاويه بن صالح به نقل از ابن معين مى گويد: احاديث وى ارزشى ندارد. ابوحاتم نيز گويد: وى صدوق است، ولى بسيار پرخطاست و قوى نيست. نسائى گويد: مصعب بن ثابت در حديث قوى نيست و ابن حبّان در كتاب ضعفاء خود گويد: وى روايات منفرد منكر از مشاهير نقل مى كرد؛ آنگاه كه اين گونه روايت كردن او زياد گشت، مستحق شد كه از احاديثش اجتناب شود. ابن سعد گويد: وى احاديث زيادى دارد كه همه تضعيف شده اند. دارقطنى نيز گويد: وى اهل مدينه بوده و قوى نيست.
بنابراين بر هر انسان منصف و به دور از تعصب، پر واضح است روايتى كه تنها يك راوى داشته باشد و آن هم در پايين ترين مرتبه و ميزان اعتبار بوده و ضعيف باشد،(2)هرگز نمى تواند چنين فضيلت ساختگى را براى ابوبكر اثبات نمايد.
به علاوه آن كه وى از تابعان تابعان است؛ از اين رو چگونه مى تواند بدون نسبت دادن كلامش به يكى از صحابه حتى يكى از تابعان، از شأن نزول آيه در زمان نزول وحى سخن گويد؟
1) . تهذيب التهذيب: 10 / 144.
2) . ابن جوزى نيز درباره او مى نويسد: «مصعب بن ثابت بن عبداللّه أبوعبداللّه المدني، يروي عن هشام بن عروة وأبيحازم، قال يحيى: ضعيف، وقال مرة: ليس بشيء، وقال أحمد: أراه ضعيف الحديث، وقال السعدي: لم أر الناس يحدثون عنه، وقال الرازي: لا يحتج به، وقال ابن حبّان: انفرد بالمناكير عن المشاهير، فلما كثر منه استحق مجانبة حديثه»؛ الضعفاء والمتروكين: 3 / 122.
شأن نزول آيه ماجراى نزول سوره ليل آن است كه در مدينه، فردى از مسلمانان انصار، نخل خرمايى داشت كه برخى خرماهاى آن به منزل همسايه مى افتاد و كودكان همسايه از آن مى خوردند. صاحب نخل به پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله عرض شكايت نمود. حضرت به او فرمود: آيا حاضر هستى كه اين درخت را با يك درخت بهشتى معاوضه كنى؟ مرد انصارى نپذيرفت. سپس ابودحداح همان فرد را ملاقات كرده و به او پيشنهاد تعويض آن نخله خرما با باغستان خود را داد كه فرد پذيرفت و ابودحداح همان نخله را با نخلى در بهشت با پيامبر معاوضه نمود؛ آنگاه اين آيه نازل شد.
بسيارى از مفسران اهل سنت، شأن نزول اين آيه را عمل خير ابودحداح دانسته اند. قرطبى، ثعلبى، واحدى، ابن عطيه اندلسى و ديگران در تفسير اين آيه مى نويسند:
وقال عطاء - وروي عن ابن عباس - : إنّ السورة نزلت في أبيالدحداح؛ في النخلة التي اشتراها بحائط له، فيما ذكر الثعلبي عن عطاء؛(1).
عطاء گويد: از ابن عباس روايت شده است كه سوره ليل در شأن ابودحداح نازل شد؛ پيرامون آن درخت نخلى كه آن را با همان ديوار دور آن خريد. ثعلبى نيز از عطا همين مطلب را نقل كرده است.
ابن ابى حاتم نيز همين ماجرا را با سند خود از طريق عكرمه، از ابن عباس نقل كرده است و شأن نزول آيه را بدون آن كه تصريحى به نام ابودحداح نمايند، همان مرد انصارى مى دانند و نامى از ابوبكر به ميان نمى آورد؛ ليكن واحدى در اسباب النزول،
1) . تفسير القرطبي: 20 / 90؛ تفسير الثعلبي: 10 / 220؛ أسباب النزول: 300؛ المحرّر الوجيز: 5 / 491؛ البحر المحيط: 8 / 478.
به صراحت نام ابودحداح را آورده است.(1).
تأمّلى در معناى آيه گذشته از آنچه ذكر شد، آن گاه مدّعا ثابت مى شود كه «أتقى» در آيه شريف همان افعل التفضيل باشد، در اين صورت رفتن به بهشت اختصاص به باتقواترين خواهد داشت و لازمه اين سخن اين است كه آنانى كه باتقوا هستند جهنّمى خواهند بود كه به يقين اين سخن باطل است. بنا بر اين اصل استدلال ثابت مى شود.
1) . ر.ك: تفسير ابن أبيحاتم: 10 / 3439؛ أسباب النزول: 299.
از ديگر صفات پسنديده و كمالات اخلاقى كه خداوند متعال در قرآن كريم نيز بارها به اهميت و ترغيب مسلمانان به آن سخن گفته، عمل نيك سخاوت و بخشندگى است. بدون ترديد، سخاوتمندى از جمله ملكات فاضله اخلاقى است كه هر كس و با هر دين و مذهب براى آن ارزش قائل است و فرد سخاوتمند را مى ستايد. بنابر فطرت سليم انسانى و نيز بر اساس آيات قران كريم و رواياتى كه سفارش به بخشندگى نموده است ثابت مى شود كه هر آنكس كه سخاوتمندتر باشد از ديگران افضل است. از سوى ديگر، چه بسيار پر ارزش است كه عمل سخاوت فردى را قرآن كريم ستوده باشد كه خود فضيلتى ديگر و والا به شمار مى آيد.
شيعه امامى معتقد است كه پس از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در سخاوت و بخشندگى همچون ساير فضايل، گوى سبقت را از ديگران ربوده است. از جمله شواهد سخاوت اميرمؤمنان عليه السلام، رواياتى است كه در شأن نزول سوره انسان، به ويژه اين آيه شريف وارد شده است كه خداى تعالى مى فرمايد:
«وَيطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينا وَيتِيما وَأَسِيرا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّه ِ لاَ نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَآءً وَلاَ شُكُورا »؛(1).
1) . سوره انسان، آيه 8 .
و به [پاس] دوستىِ [خدا]، بينوا، يتيم و اسير را اطعام مى كردند. ما فقط براى خشنودى خداست كه شما را اطعام مى كنيم و پاداش و سپاسى از شما نمى خواهيم.
زمخشرى در كشّاف، ابن اثير در اسد الغابه و ديگران از ابن عباس روايت كرده اند كه گفت: زمانى كه حسن و حسين عليهما السلام بيمار شدند، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با جمعى از صحابه از ايشان عيادت كردند و برخى از اصحاب به اميرالمؤمنين عليه السلام گفتند چه خوب است براى بهبودى فرزندانت نذرى كنى؛ از اين رو اميرالمؤمنين عليه السلام و فاطمه سلام اللّه عليها و فضه كنيز ايشان نذر كردند كه اگر كودكان بهبود يافتند، سه روز براى خدا روزه بگيرند كه پس از آن حسنين بهبود يافته و اثرى از كسالت باقى نماند.
پس از بهبودى كودكان، اميرالمؤمنين عليه السلام از شمعون خيبرى يهودى سه صاع جو قرض كرده و فاطمه سلام اللّه عليها يك صاع آن را دستاس و سپس خمير نمود و پنج قرص نان به عدد افراد خانواده پخت و سهم هر كسى را در مقابلش گذارد تا افطار كند. در همين حال سائلى بر در خانه آمده گفت: سلام بر شما اهل بيت محمد صلّى اللّه عليه وآله، من مسكينى از مساكين مسلمين هستم، مرا طعامى دهيد كه خدا شما را از مائده هاى بهشتى طعام دهد. خاندان پيامبر آن سائل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چيزى نخوردند و شكم گرسنه دوباره نيت روزه كردند. هنگام افطار روز دوم طعام را پيش روى خود نهادند تا افطار كنند، يتيمى بر در سراى ايشان ايستاد و آن شب نيز يتيم را بر خود مقدم داشتند و در شب سوم اسيرى آمد، و همان عمل را با او تكرار نمودند.
صبح روز چهارم، اميرالمؤمنين عليه السلام دست حسنين را گرفته به نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آمدند. زمانى كه پيامبر اكرم كودكان را ديد كه چون جوجه ضعيف شده از
شدت گرسنگى مى لرزند، فرمود: «چقدر بر من دشوار است كه شما را اين چنين ببينم». آن گاه با اميرالمؤمنين و كودكان به طرف فاطمه رفت و او را در محراب خود يافت و ديد كه شكمش از گرسنگى به دنده هاى پشت چسبيده و چشمانش گود افتاده است. پس از مشاهده اين حالت ناراحت شدند و در همين حال جبرئيل نازل شد و عرضه داشت: اين سوره را بگير كه خداوند تو را براى چنين اهل بيتى تهنيت مى گويد؛ آن گاه سوره را قرائت كرد.(1).
آنچه از فضل و برترى حضرت امير عليه السلام گفته شد همه به مقتضاى مساوات آن حضرت با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى باشد كه حضرتش با پيامبر اكرم در جميع كمالات مساوى هستند مگر مقام نبوت، بنابر اين بديهى است كه ايشان بطور مطلق از همگان برتر هستند.
سخاوت و بخشندگى حضرت اميرمؤمنان على عليه السلام به گونه اى زبانزد و شهره در ميان مردم بوده است كه حتى معاويه بن ابى سفيان كه دشمن آن حضرت بود، از سخاوتمندى اميرالمؤمنين عليه السلام سخن گفته و از ايشان دفاع كرده است. ابن قتيبه دينورى و ديگران در اين باره آورده اند:
إنّ عبداللّه بن أبيمحجن الثقفي قدم على معاوية، فقال: يا أمير المؤمنين، إنّي أتيتك من عند الغبي الجبان البخيل ابن أبيطالب. فقال معاوية: للّه أنت
1) . ر.ك: تفسير الكشّاف: 4 / 197؛ أسد الغابة: 5 / 531؛ المناقب خوارزمى: 272؛ فرائد السمطين: 2 / 53؛ نوادر الأصول: 1 / 245؛ تفسير الثعلبي: 10 / 99؛ التفسير الرازي: 30 / 244؛ تفسير القرطبي: 19 / 131؛ تفسير النيسابوري: 6 / 412؛ تفسير الآلوسي: 29 / 157؛ نور الأبصار: 227؛ الرياض النضرة: 2 / 227؛ ذخائر العقبى: 102؛ تفسير البغوي: 5 / 191.
أتدري ما قلت؟! أما قولك الغبي، فواللّه ، لو أنّ ألسن الناس جمعت فجعلت لساناً واحداً لكفاها لسان علي، وأما قولك: إنّه جبان، فثكلتك أمك! هل رأيت أحداً قطّ بارزه إلا قتله؟ وأما قولك: إنّه بخيل، فواللّه ، لو كان له بيتان أحدهما من تبر والآخر من تبن، لأنفد تبره قبل تبنه؛(1).
عبداللّه بن ابى محجن بر معاويه وارد شد و گفت: اى اميرمؤمنان! همانا من از نزد شخصى كندزبان، ترسو و بخيل؛ يعنى على ابن ابى طالب به نزد تو آمده ام. معاويه گفت: خداى را در نظر بگير! آيا مى فهمى كه چه گفتى؟! اما اين كه گفتى: او كندزبان است، پس به خدا سوگند! اگر زبان هاى همه مردم را جمع نموده و آنها همه را يك زبان قرار دهند، به تحقيق كه زبان على به تنهائى براى برابرى با آنها كافى است. اما اين كه گفتى: او ترسو است، پس مادرت به عزايت بنشيند! آيا ديده اى او با كسى مبارزه كند و وى را نكشد؟ اما آنچه را كه گفتى او بخيل است، پس به خدا سوگند! اگر او را دو انبار پر از طلا و كاه باشد، نخست انبار طلا را ببخشد و از آن پس انبار كاه را.
1) . الإمامة والسياسة: 1 / 101؛ بحر الفوائد (معاني الأخبار): 314؛ محاضرات الأدباء: 1 / 460؛ شرح نهج البلاغة: 1 / 22.
اميرالمؤمنين جامع الفضائل
اميرالمؤمنين جامع كمالات آنچه تاكنون در فضايل اميرالمؤمنين عليه السلام، از تقدم اسلام، تقوا، زهد، شجاعت، علم و مواردى ديگر از اين قبيل گذشت، اختصاص به كمالات مرتبط با ويژگى هاى نفسانى و درونى آن حضرت داشت كه بحث آن گذشت.
در شمار كمالات اميرالمؤمنين عليه السلام، كمالات خارجى قرار دارند كه اميرالمؤمنين عليه السلام به اين فضايل مفتخر شده اند و كسى ديگر در اين فضايل با آن حضرت شريك نيست.
از جمله فضايل خارجى آن حضرت، افتخار ازدواج با حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها است و مصداق ديگر اين گونه كمالات، داشتن اولادى همچون دو امام همام حسنين عليهما السلام، دو سرور و سيد جوانان اهل بهشت است كه خود اين بزرگواران نيز معدن فضايل و مناقبى بوده اند كه دست ديگران از احراز آن كوتاه بوده است. به هر روى در اين مقام به بررسى اختصارى اين گونه كمالات مى پردازيم.
فضيلت ازدواج با حضرت زهرا يكى از خصائص و فضايل انحصارى اميرالمؤمنين عليه السلام، ازدواج ايشان با صديقه طاهره فاطمه زهرا سلام اللّه عليها است. جايگاه فاطمه زهرا سلام اللّه عليها به عنوان
فرزند يگانه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در ميان گروههاى مختلف اسلامى، به روشنى قابل مشاهده است. از منظر اهل سنت نيز جايگاه والا و بى رقيبى براى آن حضرت سلام اللّه عليها در نظر گرفته شده است و احاديث بسيار در اين باره، كه از جهت سند و اعتبار از جايگاه قابل قبولى برخوردار است، مى تواند در همين راستا قرار گيرد. اين جايگاه به گونه اى است كه بر اساس اعتراف برخى عالمان اهل سنت، فاطمه زهرا سلام اللّه عليها را افضل و برتر از شيخين؛ يعنى ابوبكر و عمر مى دانند.
مناوى در فيض القدير، در ذيل تفسير روايت «فاطمة بضعة مني فمن أغضبها أغضبني» مى نويسد:
(فاطمة) ابنته (بضعة) بفتح أوّله، وحكي ضمه وكسره وسكون المعجمة، والأشهر الفتح أي جزء (مني) كقطعة لحم مني (فمن أغضبها) بفعل لا يرضيها فقد (أغضبني)، استدل به السهيلي على أنّ من سبّها كفر؛ لأنه يغضبه، وأنها أفضل من الشيخين؛(1).
(فاطمة) دختر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله (بضعة) به فتح باء و همچنين به ضمه و كسره نيز حكايت شده است؛ ولى مشهور به فتح باء است؛ يعنى جزئى (از من) همانند پاره اى از تن من است (پس هر آن كس او را بيازارد) پس هر آن كس عملى كند كه فاطمه راضى نباشد، همانا (مرا به غضب وا داشته است) سهيلى با اين روايت به موارد زير استدلال كرده است: هر آن كس آن حضرت را بيازارد كافر است و اين روايت دليلى است بر افضليت آن حضرت سلام اللّه عليها بر شيخين.
1) . فيض القدير: 4 / 554.
به هر روى، با توجه به اختصارگويى در اين نوشتار، به نقل و واكاوى برخى فضايل ام الفضائل سلام اللّه عليها مى پردازيم تا از اين رهگذر، به جايگاه فضيلتى اميرالمؤمنين عليه السلام نيز دست يابيم.
تولد فاطمه از نطفه بهشتى از جمله احاديث منقبتى آن حضرت، روايتى است كه حاكم نيشابورى آن را به نقل از سعد ابى وقاص، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله چنين نقل كرده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، نطفه صديقه طاهره سلام اللّه عليها را از ميوه هاى بهشتى مى دانسته اند. حاكم نيشابورى در همين باره مى نويسد:
عن سعد بن مالك قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: أتاني جبريل عليه الصلاة والسلام بسفرجلة من الجنة، فأكلتها ليلة أسري بي، فعلقت خديجة بفاطمة، فكنت إذا اشتقت إلى رائحة الجنة شممت رقبة فاطمة؛(1).
سعد گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: جبريل عليه السلام از بهشت براى من ميوه بِه آورد؛ آنگاه در همان شب كه مرا به معراج برد، آن را خوردم و از آن ميوه بهشتى، خديجه به فاطمه باردار شد؛ از اين رو هرگاه مشتاق بوى بهشت مى شوم، گردن فاطمه را مى بويم.
فاطمه سرور زنان امت در روايت صحيح ديگرى كه در بسيارى از منابع معتبر اهل سنت آمده است،
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 156. همچنين ر.ك: كنز العمّال: 12 / 109؛ مناقب علي بن أبيطالب ابن مغازلى: 281.
پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، صديقه طاهره سلام اللّه عليها را سرور زنان جهان دانسته اند. از جمله اين منابع، صحيح مسلم و بخارى است كه به نقل اين حديث مبادرت كرده اند. ناقل اين فضيلت كه عايشه است، به نقل از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى گويد:
كنّا أزواج النبي صلّى اللّه عليه وسلّم عنده لم يغادر منهن واحدة، فأقبلت فاطمة تمشي ما تخطئ مشيتها من مشية رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم شيئاً، فلمّا رآها رحب بها، فقال: «مرحباً بابنتي»، ثم أجلسها عن يمينه، أو عن شماله، ثم سارّها فبكت بكاء شديداً، فلمّا رأى جزعها سارّها الثانية فضحكت، فقلت لها: خصك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم من بين نسائه بالسرار ثم أنت تبكين؟! فلمّا قام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، سألتها ما قال لك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؟ قالت: ما كنت أفشي على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم سرّه. قالت:
فلمّا توفي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، قلت: عزمت عليك بما لي عليك من الحق لمّا حدثتني ما قال لك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم. فقالت: أما الآن. فنعم، أما حين سارّني في المرّة الأولى، فأخبرني أنّ جبريل كان يعارضه القرآن في كلّ سنة مرة أو مرتين وأنّه عارضه الآن مرتين، وإني لا أرى الأجل الاّ قد اقترب، فاتقي اللّه واصبري، فإنّه نعم السلف أنا لك. قالت: فبكيت بكائي الذي رأيت، فلما رأى جزعي سارّني الثانية، فقال: «يا فاطمة، أما ترضي أن تكوني سيدة نساء المؤمنين، أو سيدة نساء هذه الأمة؟». قالت: فضحكت ضحكي الذي رأيت؛(1).
1) . صحيح مسلم: 7 / 143؛ صحيح البخاري: 7 / 141 و 114. همچنين ر.ك: السنن الكبرى: 5 / 96؛ مسندالطيالسى: 196؛ الطبقات الكبرى: 2 / 247؛ فضائل الصحابة احمد بن حنبل: 2 / 762؛ مسند أحمد: 6 / 282؛ سنن ابن ماجة: 1 / 518؛ الأدب المفرد: 221؛ مسند أبييعلى: 12 / 111؛ المعجم الكبير: 22 / 418؛ حلية الأولياء: 2 / 40؛ الإصابة: 8 / 265؛ أسد الغابة: 5 / 522؛ المصنّف (ابن ابى شيبه): 7 / 527.
ما همگى زنان پيامبر در نزد ايشان بوديم و هيچكدام از ما پيامبر را تنها نگذاشتيم. در اين هنگام فاطمه وارد شد، در حالى كه گام برداشت و راه رفتنش تفاوتى با راه رفتن رسول خدا نداشت. چون پيامبر صلّى اللّه عليه وآله او را ديد، فرمود: «خوش آمدى و آفرين به دخترم» و او را سمت راست يا چپ خود نشانيد. آنگاه در گوش او سخن گفت و در اين ميان فاطمه گريه شديدى كرد! هنگامى كه پيامبر گريه فاطمه را ديد، دوباره در گوش فاطمه چيزى گفت؛ در اين حال فاطمه خنديد. پس من به فاطمه گفتم: پيامبر صلّى اللّه عليه وآله تو را از ميان ما براى گفتن اسرار خود برگزيد و تو گريه مى كنى؟! پس از برخاستن و خارج شدن پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، از فاطمه سلام اللّه عليها پرسيدم كه پيامبر به تو چه گفت؟ فاطمه فرمود: من اسرار رسول خدا را فاش نمى كنم. پس چون پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وفات يافت، به فاطمه گفتم: تو را قسم مى دهم به حقى كه از من بر تو است كه مرا از آن سخنى كه پيامبر با تو گفت با خبر كنى. فاطمه سلام اللّه عليها فرمود: حال مى گويم. در مرتبه نخست گريه ام به اين خاطر بود كه پدرم فرمود: «جبرئيل هر سال يك بار قرآن را بر من عرضه مى كرد؛ اما امسال آن را دو بار عرضه نمود و دليلى بر اين كار نمى بينم، مگر اين كه زمان مرگ من نزديك شده» و من گريه كردم. آنگاه پيامبر به من فرمود: «تقواى خدا را پيشه كن و صبر در مفارقت از من داشته باش. همانا من بهترين گذشتگان هستم». پس من گريستم و آنگاه كه پيامبر گريه مرا ديد، فرمود: «اى فاطمه، آيا راضى نيستى كه
سرور زنان مؤمن و يا سرور زنان اين امت باشى؟». پس من خنديدم، همان خنده اى كه تو ديدى.
گرچه بخارى و مسلم از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده كه آن حضرت «سيدة نساء هذه الامة» است؛ ليكن بايد دانست كه امت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله آخرين، كامل ترين و بهترين امت هاست و بيشتر بهشتيان نيز از همين امت خواهند بود؛ از اين رو حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها كه خود بهترين زن اين امت است، برترين زنان امم و به تعبير روايات شيعى، «سيده نساء العالمين» و بالتبع سيده زنان اهل بهشت خواهد بود. علاوه بر آن كه تعبير سرور زنان بهشتى در بسيارى از احاديث صحيح نبوى ديگر نيز در دست است كه در ادامه به برخى از آنها مى پردازيم.
فاطمه سرور زنان اهل بهشت از ديگر فضايلى كه براى آن حضرت بر شمرده اند كه در زمره فضايل اختصاصى فاطمه زهرا سلام اللّه عليها به شمار مى رود، رواياتى است كه ايشان را سرور زنان بهشت مى داند. بخارى با وجود همه تعصب هاى مذهبى اش، در بابى كه به مناقب فاطمه زهرا سلام اللّه عليها اختصاص دارد، مى نويسد:
باب مناقب قرابة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وفاطمة عليها السلام بنت النبي صلّى اللّه عليه وسلّم وقال النبي صلّى اللّه عليه وسلّم: «فاطمة سيدة نساء أهل الجنة»؛(1).
باب مناقب قرابت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله و فاطمه عليها السلام. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «فاطمه سرور زنان بهشت است».
1) . صحيح البخاري: 4 / 209.
بخارى همين مضمون را در ماجراى نجواى پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله با فاطمه زهرا سلام اللّه عليها كه در حضور زنان پيامبر، از جمله عايشه صورت گرفت، چنين آورده است كه پيامبر خطاب به دخترشان فرمودند:
أما ترضين أن تكوني سيدة نساء أهل الجنة؟(1).
آيا نمى پسندى كه تو سرور و سيده زنان اهل بهشت باشى؟ حاكم نيشابورى در مستدرك نيز به سند خود اين گونه روايت كرده است:
أخبرنا علي بن عبدالرحمن بن عيسى، ثنا الحسين بن الحكم الحبري، ثنا الحسن بن الحسين العرني، ثنا أبومريم الأنصاري، عن المنهال بن عمرو، عن زر بن حبيش، عن حذيفة رضي اللّه عنه، عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: نزل من السماء ملك، فاستأذن اللّه أن يسلّم عليّ لم ينزل قبلها، فبشّرني أنّ فاطمة سيدة نساء أهل الجنّة؛.
على بن عبدالرحمان بن عيسى به سند خود از حذيفه نقل مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: فرشته اى از آسمان بر من فرود آمد كه از خدا اجازه سلام بر من گرفته بود. فرشته اى كه قبل از اين هرگز بر زمين نيامده بود. او مرا بشارت داد كه همانا فاطمه سيده و سرور زنان اهل بهشت است.
وى پس از نقل اين حديث مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛(2).
اين حديث اسنادش صحيح است و بخارى و مسلم آن را نياورده اند.
احمد بن حنبل و ديگران نيز همين روايت را به طور مفصل از حذيفه نقل كرده اند كه به نقل احمد اكتفا مى كنيم. وى مى نويسد:
حدثنا عبداللّه ، حدثني أبي، ثنا حسين بن محمد، ثنا إسرائيل، عن ميسرة بن حبيب، عن المنهال بن عمرو، عن زر بن حبيش، عن حذيفة، قال: سألتني أمي منذ متى عهدك بالنبي صلّى اللّه عليه وسلّم قال: فقلت لها: منذ كذا وكذا. قال: فنالت مني وسبتني، قال: فقلت لها: دعيني، فاني آتي النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فاصلّي معه المغرب، ثم لا أدعه حتى يستغفر لي ولك. قال: فأتيت النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فصلّيت معه المغرب، فصلّى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم العشاء، ثم انفتل، فتبعته فعرض له عارض فناجاه ثم ذهب، فاتبعته فسمع صوتي، فقال: «من هذا؟». فقلت: حذيفة، قال: «مالك؟»، فحدثته بالأمر، فقال: «غفر اللّه لك ولأمّك»، ثم قال: «أما رأيت العارض الذي عرض لي قبيل؟». قال: قلت: بلى. قال: «فهو ملك من الملائكة لم يهبط الأرض قبل هذه الليلة، فاستأذن ربّه أن يسلّم عليّ ويبشّرني أنّ الحسن والحسين سيدا شباب أهل الجنة، وأنّ فاطمة سيدة نساء أهل الجنة رضي اللّه عنهم»؛(1).
احمد بن حنبل به سند خود از حذيفه نقل مى كند كه گفت: روزى به دستور مادرم به محضر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيدم تا از ايشان بخواهم كه براى من و مادرم از درگاه خداوند طلب آمرزش كنند. بر پيامبر وارد شدم و نماز مغرب و عشاء را با ايشان
1) . مسند أحمد: 5 / 391. همچنين ر.ك: المصنّف ابن ابى شيبه: 7 / 512؛ فضائل الصحابة: 2 / 788؛ سنن الترمذي: 5 / 326؛ مجمع الزوائد: 9 / 183؛ أسد الغابة: 5 / 574؛ السنن الكبرى (نسائى): 5 / 80 و 149؛ المعجم الكبير: 3 / 38؛ حلية الأولياء: 4 / 190؛ ذخائر العقبى: 129؛ صحيح ابن حبّان: 15 / 412.
خواندم. پس از نماز، چون اراده عرض حاجت نمودم، حال ايشان را به گونه اى ديدم كه پيش از آن هرگز نديده بودم؛ چرا كه پيامبر با كسى سخن مى گفت؛ از اين رو من به دنبال آن صدا با پيامبر سخن گفتم. پيامبر متوجه من شده، فرمودند: «تو كه هستى؟». عرضه داشتم حذيفه. «فرمودند چه مى خواهى؟». من درخواست خود و مادرم را به ايشان عرض كردم و حضرتش فرمود: «خداوند تو مادرت را آمرزيد». آنگاه فرمود: «آيا تو ديدى آن چه را اندكى قبل بر من رخ داد؟». عرض كردم: آرى. فرمود: «فرشته اى از فرشتگان الاهى بود كه پيش از اين او را نديده بودم كه از خداوند اجازه ستانده بود تا بر من فرود آيد و مرا بشارت دهد كه حسن و حسين دو سرور اهل بهشت و فاطمه، سرور زنان بهشت است».
فاطمه پاره تن پيامبر خدا از ديگر فضايل اختصاصى حضرت زهرا سلام اللّه عليها آن است كه آن صديقه شهيده سلام اللّه عليها، پاره تن سيد جميع الخلائق پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است. اين حقيقت نيز در زمره حقايق مشهورى است كه نه در اعتبار آن و نه در دلالت آن هيچ ترديدى وجود ندارد كه در ادامه به برخى از اين روايات مى پردازيم.
بخارى و مسلم در صحيحين مى نويسند:
حدثنا أبوالوليد، حدثنا ابن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن ابن أبيمليكة، عن المسور بن مخرمة، أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «فاطمة بضعة مني فمن أغضبها أغضبني»؛(1).
1) . صحيح البخاري: 4 / 210 و 219؛ صحيح مسلم: 7 / 141؛ كنز العمّال: 12 / 107.
ابوالوليد به سند خود از مسور بن مخرمه نقل مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «فاطمه پاره تن من است؛ پس هرآن كس كه او را به غضب آورد، همانا كه مرا غضبناك كرده است».
در برخى منابع از جمله صحيح بخارى و ساير صحاح شش گانه اهل سنت، همين حقيقت با عباراتى ديگر آمده است. بخارى مى نويسد:
فإنّما هي بضعة مني، يريبني ما أرابها ويؤذيني ما آذاها؛(1).
همانا كه فاطمه پاره تن من است؛ نگران مى كند مرا هر چه او را نگران سازد و مرا مى آزارد هر آنچه او را آزار دهد.
غضب و رضاى خدا با غضب و رضاى فاطمه از ديگر فضايل و مناقب شگفت صديقه شهيده سلام اللّه عليها، رضايت خدا به رضايت او و غضب خدا به غضب وى است! حاكم در مستدرك و به سند خود چنين آورده است:
حدثنا أبوالعباس محمد بن يعقوب، ثنا الحسن بن علي بن عفان العامري، وأخبرنا محمد بن علي بن دحيم بالكوفة، ثنا أحمد بن حاتم بن أبيغرزة، قالا: ثنا عبداللّه محمد بن سالم، ثنا حسين بن زيد بن علي، عن عمر بن علي، عن جعفر بن محمد، عن أبيه، عن علي بن الحسين، عن أبيه، عن علي رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لفاطمة: «إنّ اللّه يغضب لغضبك ويرضى لرضاك»؛.
ابوالعباس محمد بن يعقوب به سند خود و به نقل از اميرالمؤمنين عليه السلام
1) . صحيح البخاري: 6/158؛ صحيح مسلم: 4/1902. السنن الكبرى نسائى: 5/147؛ سنن ابن ماجة: 1/643.
مى نويسد كه فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به فاطمه سلام اللّه عليها فرمود: «همانا كه خداوند به غضب تو غضبناك مى گردد و به رضا و خشنودى تو خوشنود مى شود».
حاكم پس از نقل اين روايت مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛(1).
اين حديث داراى اسناد صحيح است و بخارى و مسلم آن را نياورده اند.
ازدواج فاطمه به امر خداوند حديث نگاران و مورخان اهل سنت نوشته اند كه ابوبكر و عمر هر دو به خواستگارى حضرت صديقه طاهره سلام اللّه عليها آمدند؛ ولى پيامبر با بهانه هايى مانند خردسالى فاطمه زهرا سلام اللّه عليها، به آنان پاسخ منفى داده و دست رد بر سينه آنها زدند، در حالى كه به محض خواستگارى از سوى حضرت اميرمؤمنان عليه السلام، پيامبر اكرم موافقت خود را اعلام داشتند و فرمودند: فاطمه براى تو است.(2).
احمد بن حنبل و ديگران در اين باره آورده اند:
خطب أبوبكر وعمر فاطمة، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم إنّها صغيرة، فخطبها علي فزوّجها منه.(3).
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 154؛ الآحاد والمثاني: 5 / 363؛ المعجم الكبير: 1 / 108؛ معرفة الصحابة: 1 / 93؛ أسد الغابة: 5 / 522؛ تاريخ مدينة دمشق: 3 / 156؛ ذيل تاريخ بغداد: 17 / 203؛ ذخائر العقبى: 39؛ مجمع الزوائد: 9 / 203؛ الصواعق المحرقة: 175؛ كنز العمّال: 13 / 674؛ سمط النجوم العوالي: 1 / 524.
2) . «فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: هي لك يا علي»؛ الطبقات الكبرى: 8 / 19؛ المعجم الكبير: 4 / 34؛ مجمع الزوائد: 9 / 204؛ سبل الهدى والرشاد: 11 / 38؛ أسد الغابة: 1 / 386.
3) . فضائل الصحابة: 2 / 614؛ صحيح ابن حبّان: 15 / 399؛ المعجم الكبير: 22 / 409؛ ذخائر العقبى: 27؛ فيض القدير: 2 / 215؛ السنن الكبرى نسائى: 6 / 62.
حاكم نيشابورى در مستدرك، ماجراى رد كردن ابوبكر و عمر از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را چنين آورده است:
أخبرنا أبوالعباس القاسم بن القاسم السياري بمرو، حدثنا محمد بن موسى بن حاتم الباشاني، حدثنا علي بن الحسن بن شقيق، حدثنا الحسين بن واقد، عن عبداللّه بن بريدة، عن أبيه رضي اللّه عنه، قال: خطب أبوبكر وعمر فاطمة، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: إنها صغيرة، فخطبها علي فزوّجها.
هذا حديث صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه؛(1).
ابوالعباس قاسم بن قاسم سيارى به سند خود به نقل از عبداللّه بن بريده و او نيز از پدرش نقل مى كند كه گفت: ابوبكر و عمر [فاطمه] را خواستگارى كردند و پيامبر صلّى اللّه عليه وآله پاسخ داد: فاطمه كوچك است. آنگاه على او را خواستگارى نمود و پيامبر فاطمه را به على تزويج كرد.
اين حديث داراى اسناد صحيح است و بخارى و مسلم آن را نياورده اند.
البته در برخى اقوال چنين آمده است كه عمر و ابوبكر نيز خود مى دانستند كه افتخار دامادى پيامبر براى حضرت اميرمؤمنان است؛(2)از اين رو چه بسا براى پيش دستى در اين باره اقدام به خواستگارى از آن حضرت كردند.
در برخى منابع ديگر آمده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، موضوع ازدواج و انتخاب همسر براى صديقه طاهره سلام اللّه عليها را منوط به دستور الاهى دانستند؛ از
اين رو پس از اعلام موافقت ازدواج حضرت فاطمه سلام اللّه عليها با امير مؤمنان عليه السلام، موافقت خود را مستند به امر الاهى كردند.
محب الدين طبرى در همين باره مى نويسد:
عن أنس رضي اللّه عنه، قال: بينما رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في المسجد إذ قال لعلي: «هذا جبريل يخبرني إنّ اللّه زوجك فاطمة، وأشهد على تزويجها أربعين ألف ملك»؛(1).
انس بن مالك مى گويد: زمانى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مسجد حضور داشتند كه به على عليه السلام فرمود: «اين جبرئيل است كه مرا آگاه مى نمايد كه همانا خداوند تو را به ازدواج فاطمه درآورده و شاهد بر آن چهل هزار ملك بوده است».
هيثمى در مجمع الزوائد نيز در همين باره مى نويسد:
عن عبداللّه بن مسعود، عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «إنّ اللّه أمرني أن أزوّج فاطمة من علي»؛.
ابن مسعود گفت كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا خداوند مرا مأمور ساخت كه فاطمه را به ازدواج على در بياورم».
هيثمى پس از اين روايت مى نويسد:
رواه الطبراني ورجاله ثقات؛(2)
11 / 600. تعابيرى كه پيامبر در پاسخ به خواستگارى حضرت على عليه السلام بكار برده اند، از سويى در بردارنده نكاتى در فضليت ايشان و از سوى ديگر، تنقيص شيخين است؛ آنجا كه هيثمى و ديگران نقل كرده اند كه: «عن حجر بن عنبس، وكان قد أدرك الجاهلية، قال: خطب على رحمة اللّه عليه إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فاطمة، فقال: هي لك يا علي، لست بدجال. رواه البزّار، وقال معنى قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: لست بدجال، يدلّ على أنّه قد كان وعده، فقال إنّي لا أخلف الوعد وحجر لا يعلم، روى عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، إلا هذا الحديث و رجاله ثقات؛ إلا أنّ حجراً لم يسمع من النبي صلّى اللّه عليه وسلّم. وعن حجر بن عنبس أيضاً وكان قد أكل الدم في الجاهلية وشهد مع علي رضي اللّه عنه الجمل وصفين، فقال: خطب أبوبكر وعمر رضي اللّه عنهما، فاطمة رضي اللّه عنها، فقال النبي صلّى اللّه عليه وسلّم: «هي لك يا علي». رواه الطبراني ورجاله ثقات. وعن عبداللّه بن مسعود، عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: «إن اللّه أمرني أن أزوج فاطمة من علي»، رواه الطبرانى و رجاله ثقات؛ مجمع الزوائد: 9 / 204؛ الطبقات الكبرى: 8 / 20.
.اين حديث را طبرانى روايت كرده و رجال سند آن همگى ثقه هستند.
از برخى روايات، مانند آنچه ابن سعد در طبقات آورده چنين به دست مى آيد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، پيش از آن كه ابوبكر و عمر به خواستگارى حضرت صديقه طاهره بيايند، قول ازدواج با فاطمه زهرا سلام اللّه عليها را به حضرت امير مؤمنان داده بودند.(1).
اين فضيلتى بزرگ است كه هرگاه ابوبكر، عمر و ديگران از حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها خواستگارى كردند، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در پاسخ فرمودند: «هنوز از جانب خداوند دستورى نيامده است»؛ ولى آن گاه كه امير مؤمنان عليه السلام خواستگار آن حضرت مى شوند، پيامبرخدا مى فرمايند: «خداوند مرا مأمور ساخته است كه فاطمه را به عقد على در بياورم»، آن هم با تشريفات مخصوص كه در سطور گذشته به برخى از آنها اشاره شد.
1) . «أنّه كان قد وعد علياً بها، قبل أن يخطب إليه أبوبكر وعمر»؛ الطبقات الكبرى: 8 / 20؛ المعجم الكبير: 4 / 34.
سخنى درباره عثمان و دامادى پيامبر ممكن است گفته شود عثمان كه ذوالنورين خوانده مى شد نيز همسر دو دختر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بوده و همين براى او فضيلتى بس بزرگ است؛ بنابراين، ديگر نبايد فضيلت دامادى پيامبر منحصر در اميرالمؤمنين عليه السلام دانست.
در پاسخ به اين گفته مى گوييم: ابتدا بايد پرسيد كه آيا با وجود اين همه روايات در فضايل و مناقب حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها كه به همسرى امير مؤمنان عليه السلام در آمده اند، آيا مى توان ازدواج عثمان با دو دختر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله كه حتى يك روايت در منقبت و مدح آنها وجود ندارد مساوى دانست و مقايسه نمود؟ علاوه بر عدم آن، در صحت انتساب آن دو دختر به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، از ديرباز ترديدها و اقوال مختلفى وجود داشته كه برخى آن دو را دختران حضرت خديجه سلام اللّه عليها و برخى دختران هاله خواهر حضرت خديجه دانسته اند.
همچنين يكى از آن دو دختر كه رقيه نام داشته است، در آغاز همسر ابوالعاص بن ربيع اموى بود كه پس از اسلام آوردن زينب و باقى ماندن شوهرش بر شرك، پيامبر او را از ابوالعاص جدا كرده و سپس به عقد عثمان درآوردند. بنابر اين چنانچه در ازدواج با اين دختر فضيلت و مباهاتى به همراه داشته باشد؛ پس ابوالعاص نيز در اين فضيلت مقدم و سزاوارتر از عثمان است.
همچنين دختر ديگر كه ام كلثوم نام داشته است، قبل از ازدواج با عثمان همسر عتبه بن ابى لهب بوده است؛ ازاين رو او نيز بايد در اين فضيلت سهيم باشد.
چهارم اين كه بايد توجه داشت كه رقيه و ام كلثوم، زمانى كه با ابوالعاص و عتبه ازدواج نمودند، باكره بودند؛ ليكن در ازدواج با عثمان باكره نبوده اند كه خود نوعى
منقصت به شمار مى رود؛ از اين رو ازدواج با آن دو دختر نيز فضيلتى به همراه ندارد.
و در آخر سخن اينجاست كه افضل امت براى منصب خلافت پس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله كيست؟ اختلاف پيرامون اميرالمؤمنين عليه السلام و ابوبكر است و به يقين ابوبكر با هيچ يك از دختران پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله ازدواج نكرده؛ بلكه در ازدواج با صديقه طاهره سلام اللّه عليها نيز بى توفيق بوده است. به همين روى، به يقين در اين باره نيز افضل اميرالمؤمنين عليه السلام است نه ابوبكر.
بارى برخورد عثمان با دختران پيامبر نيز قابل توجه و پى گيرى است. به گزارش منابع معتبر شيعى، علت درگذشت يكى از دختران پيامبر، ضرب و شتم عثمان بوده است!(1)هنگامى كه رقيه(2)از دنيا رفت، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله با قلبى سوزان و محزون، بر لب لحد قبر او نشست و در حالى كه اشك از چشمان مباركش جارى بود، فرمود: «آيا كسى در ميان شما هست كه شب گذشته به همسرش نزديك نشده باشد؟ پس براى دفن كسى داخل قبر شود كه ديشب با زوجه اش همبستر نشده باشد». در اين ميان، عثمان داخل نشد و طبق برخى نقل ها، از سر قبر كنار رفت و فاصله گرفت.(3).
معلوم مى شود در همان شب رحلت همسرش كه طبق روايات با ضربات او بسترى و مريض شده و از دنيا رفته بود، با زوجه اى ديگر و يا كنيزان خود همبستر شده
1) . از جمله ر.ك: الكافي: 3 / 236 و 253.
2) . روايات پيرامون وى مختلف است؛ برخى او را «رقيه» و برخى «ام كلثوم» دانسته اند.
3) . «هل منكم من أحد لم يقارف الليلة؟ ولا يدخل القبر رجل قارف أهله؛ فلم يدخل عثمان»؛ مسند أحمد: 3 / 126؛ صحيح البخاري: 2 / 93؛ السنن الكبرى بيهقى: 4 / 53 و يا در جايى ديگر آمده است: قال رسول اللّه لا يدخلن القبر أحد قارف أهله البارحة قال فتنحى عثمان بن عفان: المعرفة والتاريخ (فسوى): 3 / 225؛ كشف المشكل: 3 / 296؛ فتح الباري: 3 / 127؛ نيل الأوطار: 4 / 134.
و به ارتحال دخت پيامبر گرامى توجهى نداشته است. آيا وجدان سليم مى پذيرد در همان روزى كه عثمان شب گذشته اش را با بى مهرى و بى توجهى به وفات همسرش به لذت جويى جنسى گذرانيده و در زمان تدفين چنين سخن نيشدارى از پيامبر بزرگوار شنيده است، با اين حال پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرموده باشند: «اگر دختر سومى نيز مى داشتم به همسرى عثمان درمى آوردم»؟!(1)آيا دامادى با اين چنين رفتارى مى تواند براى عثمان فضيلت دست و پا كند؟ عمل عثمان در شب وفات ام كلثوم به اندازه اى ناگوار و سنگدلانه بوده است كه حتى برخى بزرگان اهل سنت نيز نتوانسته اند آن را توجيه نمايند كه از جمله آنان ابن بطال است. وى مى نويسد:
ودلّ سكوت عثمان وتركه المشاحة في إلحاد أهله، أنّه قد كان قارف تلك الليلة بعض خدمه، لأنّه لولم يقارف لقال: أنا لم أقارف فأتولّى إلحاد أهلي؛.
سكوت عثمان در پاسخ به رسول خدا نشانگر آن است كه وى درهمان شب وفات ام كلثوم، با برخى ديگر خدمه خود نزديكى داشته است؛ چرا كه اگر نزديكى نكرده بود و مايل نبود كه خود همسرش را در قبر بگذارد، مى توانست آن را به زبان بياورد.
ابن بطال ادامه مى دهد:
فأراد صلّى اللّه عليه وسلّم أن يمنعه إلحادها حين لم يمنعه حزنه بموت ابنة رسول اللّه وانقطاع صهره منه عن المقارفة تلك الليلة على طراوة حزنه، وحادث مصابه لمن لا عوض منها؛(2).
پيامبر اكرم از روى عمد چنين كلامى بر زبان آوردند تا به اين طريق مانع از اين شوند كه عثمان دخترشان را قبر بگذارد؛ چرا كه پيامبر از اين ناراحت بود كه چرا عثمان در همان شبى كه همسرش وفات كرده، از نزديكى و مجامعت صرف نظر نكرده و هرگز محزون نبوده است! به هر روى، صرف نظر از همه اين مطالب، بديهى است كه حضرت صديقه طاهره سلام اللّه عليها هرگز قابل قياس با باقى دختران پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله - حتى اگر ثابت شود كه اينان دختران واقعى پيامبر بوده باشند - نيستند.
بنابر اين از مجموع مباحث ازدواج حضرت فاطمه و امير مؤمنان عليهما السلام آنچه بدست مى آيد آن است كه از جمله خصائص و فضايل ويژه اميرالمؤمنين عليه السلام اين است كه ايشان كفو و همتاى فاطمه زهرا سلام اللّه عليها هستند و غير ايشان را كسى افتخار همتايى و برابرى با صديقه طاهره كه پاره تن پيامبر بوده نيست كه خود دليلى ديگر بر افضليت ايشان بر ساير صحابه است.
فضايل حسنين بخش ديگر از كمالات خارجى اميرمؤمنان عليه السلام آن است كه ايشان پدر حسنين عليهما السلام و ريحانتين پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله هستند كه در اثبات فضيلت در نوع خود بى نظير بوده و هرگز قابل اشتراك با كسى نيست. در اين راستا اگر چه فضل و منقبت اين دو گل خوشبوى پيامبر بر همگان مشخص است، با اين وجود به بيان برخى روايات كه بخشى از فضايل اين دو سرور جوانان اهل بهشت را بيان مى دارد مى پردازيم.
حسنين دو سرور اهل بهشت ترمذى در مناقب حسنين عليهما السلام، با دو سند از ابوسعيد خدرى نقل كرده است
كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، حسنين عليهما السلام را دو سرور جوانان بهشت دانسته اند. ترمذى در سند نخست چنين روايت كرده است:
حدثنا محمود بن غيلان، حدثنا أبوداود الحفري، عن سفيان، عن يزيد بن أبيزياد، عن ابن أبينعم، عن أبيسعيد الخدري رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «الحسن والحسين سيدا شباب أهل الجنة»؛.
محمود بن غيلان به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «حسن و حسين، دو سرور جوانان بهشت اند».
وى در سندى ديگر، همين روايت را آورده است. وى مى نويسد:
حدثنا سفيان بن وكيع، حدثنا جرير ومحمد بن فضيل، عن يزيد نحوه. قال أبوعيسى: هذا حديث حسن صحيح؛(1).
سفيان بن وكيع از جرير و محمد بن فضيل از يزيد مانند اين حديث را روايت كرده اند. ترمذى گويد: اين حديث داراى اسناد حسن و صحيح است.
محبت شديد پيامبر به حسنين ترمذى به اسناد خود، از اسامة بن زيد روايت كرده است كه شبانگاهان، براى حاجتى به خانه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله رفتم. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بيرون آمد، در حالى كه چيزى در زير عبا داشت كه نمى توانستم آن را ببينم. پس از بيان حاجتم
1) . سنن الترمذي: 5 / 321. همچنين ر.ك: المستدرك على الصحيحين: 3 / 167 و 381؛ السنن الكبرى نسائى: 5 / 80؛ مسند أحمد: 3 / 62؛ سنن ابن ماجة: 1 / 44؛ صحيح ابن حبّان: 15 / 413؛ المعجم الكبير: 3 / 35؛ الإستيعاب: 1 / 391.
و برآورده شدن آن، عرض كردم: اى پيامبر خدا، چه چيز در زير عبا داريد؟ حضرت عبا را كنار زد. ديدم حسن و حسين را در آغوش خود نهاده است و فرمود:
هذان ابناي وابنا ابنتي؛ اللهمّ إنّي أحبّهما فأحبّهما وأحبّ من يحبّهما؛(1).
اين دو، فرزندان من و فرزندان دختر من هستند. خدايا، من دوستشان دارم، تو هم آنها و دوستدارشان را دوست بدار.
ترمذى پس از نقل روايت، مى نويسد:
هذا حديث حسن غريب؛(2).
اين حديث حسن و غريب است.
ابن ماجه قزوينى نيز در سنن خود و در فضايل حسنين عليهما السلام، از ابوهريره چنين روايت مى كند:
عن أبيهريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أحبّ الحسن والحسين فقد أحبني، ومن أبغضهما فقد أبغضني»؛(3).
از ابوهريره نقل شده است كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «كسى كه
1) . سنن الترمذي: 5 / 322. همچنين ر.ك: المصنّف ابن ابى شيبه: 7 / 512؛ المعجم الكبير: 3 / 33؛ السنن الكبرى (نسائى): 5 / 53؛ صحيح ابن حبّان: 15 / 423؛ جامع الأصول: 9 / 29؛ تاريخ مدينة دمشق: 14 / 155؛ أسد الغابة: 2 / 11؛ ذخائر العقبى: 121؛ تهذيب الكمال: 6 / 55؛ تاريخ الإسلام: 4 / 35؛ كنز العمّال: 13 / 671؛ مرقاة المفاتيح: 11 / 315.
2) . سنن الترمذي: 5 / 322.
3) . سنن ابن ماجة: 1 / 51؛ مسند أحمد: 2 / 288؛ المستدرك على الصحيحين: 3 / 166؛ مسند أبييعلى: 11 / 78؛ المعجم الكبير: 3 / 48؛ تاريخ بغداد: 1 / 141؛ تاريخ مدينة دمشق: 13 / 188؛ ذخائر العقبى: 123؛ تاريخ الإسلام: 5 / 98؛ البداية والنهاية: 8 / 39؛ الصواعق المحرقة: 192؛ كنز العمّال: 12 / 116.
حسن و حسين را دوست بدارد، مرا دوست داشته است، و كسى كه آنها را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است».
آنچه ذكر شد تنها قطره اى از درياى فضايل و مناقب مشترك ميان حسنين عليهما السلام بود؛ هر يك از اين دو ريحانه پيامبر، فضايل مخصوص و منحصرى دارند كه ذكر آن در اين موقعيت از موضوع بحث خارج است و مشتاقان را به كتب مربوط ارجاع مى دهيم.(1).
بنابراين، از مجموع فضايل و مناقب دو امام همام حسنين عليهما السلام كه اشرف اولاد اشرف پيامبران؛ يعنى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله هستند، بار ديگر برترى اميرالمؤمنين عليه السلام بر ابوبكر ثابت مى شود؛ چرا كه در تاريخ، هيچ گونه فضيلتى براى اولادش به دست داده نشده است، مگر جناب محمد بن ابى بكر كه او نيز يار مخلص اميرمؤمنان عليه السلام و تربيت شده مكتب آن حضرت است؛ از اين رو هم بزرگى وى نيز منتهى به اميرالمؤمنين عليه السلام مى شود و هم خود وى قابل قياس با دو ريحانه بهشتى، حسنين عليهما السلام نمى باشد.
على شكننده بت ها بر شانه پيامبر از ديگر فضايل منحصر و اختصاصى براى اميرالمؤمنين عليه السلام، ماجراى
1) . براى اطلاع بيشتر از اين فضايل ر.ك: ذرية طاهره، اثر محمد بن احمد دولابى متوفاى 310ه، ذخائر العقبى في مناقب ذوي القربى، اثر احمد بن عبداللّه طبرى (متوفاى 694ه)، الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة، اثر محمد بن ابى بكر تلمسانى (متوفاى قرن 7)، فرائد السمطين، اثر حموى جوينى (متوفاى 722ه)، إحياء الميت بفضائل أهل البيت، اثر جلال الدين سيوطى (متوفاى 911ه)، ينابيع المودّة لذوى القربى، اثر سليمان بن ابراهيم قندوزى (متوفاى 1294ه)، نور الأبصار في مناقب آل بيت النبي المختار، اثر مؤمن بن حسن شبلنجى (متوفاى 1308ه) و ديگر منابع.
مشاركت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در شكستن بت هاى شرك و جاهليت به همراه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است. حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در دو مرحله به اين عمل مفتخر هستند؛ يكى پيش از هجرت و ديگرى در زمان فتح مكه است كه هر دو از انحصارى ترين ويژگى ها و امتيازاتى است كه برترى حضرتش را بر ديگران ثابت مى كند. از پرافتخارترين اين دو واقعه، زمانى است كه اميرالمؤمنين عليه السلام به امر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بر دوش مبارك ايشان قرار گرفتند و بت بزرگ بر فراز كعبه را به زير افكنده و شكستند. اين واقعه، از سوى گروهى از عالمان اهل سنت نقل شده كه حاكم نيشابورى از همان دسته است. وى در مستدرك چنين مى نويسد:
حدثنا أبوبكر محمد بن إسحاق، أنبا محمد بن موسى القرشي، ثنا عبداللّه بن داود، ثنا نعيم بن حكيم، ثنا أبومريم الأسدي، عن علي رضي اللّه عنه قال: لما كان الليلة التي أمرني رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أن أبيت على فراشه وخرج من مكة مهاجراً، انطلق بي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم إلى الأصنام فقال: اجلس، فجلست إلى جنب الكعبة، ثم صعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم على منكبي، ثم قال: انهض، فنهضت به، فلمّا رأى ضعفي تحته قال: اجلس، فجلست، فأنزلته عنّي وجلس لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ثم قال لي: «يا علي اصعد على منكبي، فصعدت على منكبيه، ثم نهض بي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وخيل إلى أنّي لو شئت نلت السماء، وصعدت إلى الكعبة وتنحى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، فألقيت صنمهم الأكبر، وكان من نحاس موتدا بأوتاد من حديد إلى الأرض، فقال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «عالجه»، فعالجته فما زلت أعالجه ويقول رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إيه، إيه»، فلم أزل
أعالجه حتى إستمكنت منه، فقال: «دقه»، فدققته فكسرته ونزلت؛.
ابوبكر محمد بن اسحاق به سند خود به نقل از ابومريم اسدى، از على عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: شبى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به من دستور داد در بسترش بخوابم تا خود عازم مدينه شود، مرا به طرف بت ها برد. من و آن حضرت كنار كعبه نشستيم. آنگاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله برخاست و بر دوش من قرار گرفت و به من فرمود: «برخيز و بايست». من از جاى خود برخاستم و چون پيامبر ضعف مرا ديد كه نگهداشتن ايشان بر دوش من سنگين است، فرمود: «بنشين» و آن حضرت از دوش من پايين آمد. سپس خود آن حضرت نشست و به من فرمود: «اى على، بر شانه هاى من بالا برو». من هم بر روى شانه ايشان قرار گرفتم. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله از جاى برخاست. در اين هنگام احساس كردم كه در حالتى هستم كه اگر بخواهم مى توانم به آسمان صعود نمايم! از روى دوش رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله برفراز خانه كعبه گام نهادم. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله اندكى از آنجا فاصله گرفت و من بت بزرگ را از بالا به زير افكندم. بت بزرگ را كه از آهن ساخته شده بود از فراز كعبه كه بوسيله زنجير از بالاى كعبه به زمين مهار شده بود، به زمين انداخته و سرنگون ساختم. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «سعى كن زنجيرهاى آن را جدا سازى». با فرمايش پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، زنجيرها و ميخ هايى كه ساليان دراز آن بت را استوار ساخته بود، از يكديگر گسيختم و آن بت را از بام كعبه به زير انداختم و متلاشى ساختم و از بام كعبه پائين آمدم.
حاكم نيشابورى پس از نقل حديث مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛(1).
سند اين روايت صحيح است؛ ولى بخارى و مسلم آن را روايت نكرده اند.
احمد بن حنبل نيز اين روايت را با الفاظى ديگر نقل كرده و مى نويسد:
حدثنا أسباط بن محمد، حدثنا نعيم بن حكيم المدائني، عن أبيمريم، عن علي، قال: انطلقت أنا والنبي صلّى اللّه عليه وسلّم حتى أتينا الكعبة، فقال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إجلس»، وصعد على منكبي، فذهبت لأنهض به، فرأى مني ضعفاً، فنزل، وجلس لي نبي اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وقال: «اصعد على منكبي». قال: فصعدت على منكبيه، قال: فنهض بي، قال: فإنه يخيّل إليّ أنّي لو شئت، لنلت أفق السماء، حتى صعدت على البيت، وعليه تمثال صفر أو نحاس، فجعلت أزاوله عن يمينه وعن شماله، وبين يديه ومن خلفه، حتى إذا استمكنت منه، قال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «اقذف به»، فقذفت به، فتكسر كما تتكسر القوارير، ثم نزلت، فانطلقت أنا ورسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم نستبق حتى توارينا بالبيوت، خشية أن يلقانا أحد من الناس؛(2).
اسباط بن محمد به سند خود از امير المؤمنين عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: من و پيامبر صلّى اللّه عليه وآله با يكديگر به راه افتاديم تا به درون خانه كعبه رسيديم. آنگاه
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 5 و 2 / 367. همچنين ر.ك: مسند أحمد: 1 / 84؛ السنن الكبرى نسائى: 5 / 142؛ ذخائر العقبى: 85؛ المصنّف (ابن ابى شيبه): 8 / 534؛ خصائص علي بن أبيطالب عليهما السلام: 113؛ مسند أبييعلى: 1 / 251؛ تاريخ بغداد: 13 / 302؛ صفة الصفوة: 1 / 310؛ الأحاديث المختارة: 2 / 330؛ مجمع الزوائد: 6 / 23؛ كنز العمّال: 13 / 171؛ السيرة الحلبية: 3 / 29؛ الرياض النضرة: 3 / 170؛ المناقب خوارزمى: 123.
2) . مسند أحمد: 1 / 84 ، مسند على بن ابى طالب رضى اللّه عنه.
پيامبر به من فرمود: «بنشين»، چون نشستم، پاهاى مبارك بر دوش من نهاده برخاست كه من برخيزم. پس در اين هنگام، ضعفى در من يافت؛ از اين رو آن حضرت فرود آمده و فرمود تا بر دوش آن حضرت قرار گيرم. بر دوش ايشان نشستم و حضرتش برخاست مرا بلند نمود در آن وقت من چنان بود كه فكر مى كردم كه اگر بخواهم دست به آسمان مى توانم برسانم تا آن كه بر بام كعبه قرار گرفتم كه بر بالاى آن بتى بود كه از مس و روى ساخته شده بود. آن گاه شروع كردم كه آن را از جاى خود از راست و چپ و اطراف آن جدا كنم تا عاقبت آن را از بام كعبه جدا ساختم و پيامبر به من فرمود: «آن را پايين بينداز». پس آن را به زير افكندم و آن بت مانند شيشه مى شكست. پس فرود آمدم و با پيامبر به سرعت به راه افتاديم تا در ميان خانه ها پنهان شديم، از خوف آن كه مبادا كسى از مردم ما را در آن حال ببيند.
نيشابورى، بيضاوى، ثعلبى و ديگران، ماجراى بت شكنى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز فتح مكه را به نقل از ابن مسعود اين گونه آورده اند:
عن ابن مسعود: أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم دخل مكة يوم الفتح وحول البيت ثلاثمائة وستون صنما لقبائل العرب. صنم كلّ قوم بحيالهم، فجعل يطعنها بعود في يده ويقول: «جَاء الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ » الآية؛ فينكبّ الصنم لوجهه، حتى ألقاها جميعا، وبقي صنم لخزاعة فوق الكعبة، وكان من قوارير صفر فقال: «يا علي ارم به»، فحمله رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم حتى صعد، فرمى به فكسره، فجعل أهل مكة يتعجبون ويقولون: ما رأينا رجلاً أسحر من محمد؛(1).
1) . تفسير النيسابوري: 4 / 379؛ تفسير البيضاوي: 3 / 463؛ تفسير الثعلبي: 6 / 128؛ إرشاد العقل السليم: 5 / 191؛ البحر المديد: 4 / 165.
ابن مسعود گويد: همانا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در روز فتح مكه، وارد بر شهر شدند، در حالى كه در اطراف كعبه 360 بت قرار داشت كه متعلق به قبيله هاى مختلف عرب بود كه بت هر قبيله در مقابل آن قرار داشت؛ پس با عصا و چوب دستى به آن مى زد و مى فرمود: «جَاء الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ »؛ يعنى حق آمد و باطل رفت ... و بت ها با روى و صورت بر زمين مى افكند تا همه بت ها انداخته شد؛ اما بت قبيله خُزاعه كه بر فراز كعبه بود باقى ماند كه از شيشه هاى طلايى ساخته شده بود آن گاه حضرتش خطاب به اميرالمؤمنين فرمود: «اى على، آن را به پايين بينداز»؛ پس پيامبر على را بلند كرد تا بر فراز كعبه قرار گرفت آن بت را بر زمين انداخت و آن را شكست. اهل مكه شگفت زده شده بودند و مى گفتند: ما هيچ فردى را مانند محمد در جادوگرى نديديم! همچنين زمخشرى، زيلعى و ديگران نيز اين روايت را به الفاظ ديگرى اين چنين آورده اند:
لمّا نزلت هذه الآية يوم الفتح، قال جبرائيل عليه السلام لرسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: خذ مخصرتك ثم إلقها، فجعل يأتي صنما صنما وهو ينكت بالمخصرة في عينه ويقول: «جَاء الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ »الآية؛ فينكبّ الصنم لوجهه، حتى ألقاها جميعا، وبقي صنم خزاعة فوق الكعبة وكان من قوارير صفر فقال: «يا علي، إرم به». فحمله رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم حتى صعد، فرمى به فكسره، فجعل أهل مكة يتعجبون ويقولون: ما رأينا رجلاً أسحر من محمد صلّى اللّه عليه وسلّم؛(1).
1) . تفسير الكشّاف: 2 / 463؛ تخريج الأحاديث والآثار: 2 / 288؛ تفسير السراج المنير: 3 / 259؛ سمط النجوم العوالي: 2 / 390.
زمانى كه اين آيه در روز فتح مكه نازل شد، جبرئيل به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله عرض كرد: عصاى خود را بردار و آن را بيفكن. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله يكايك بت ها را با عصاى خود در چشم آنان ضربه مى زد و مى فرمود: «جَاء الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ». و بت ها با روى و صورت بر زمين مى افكند تا همه بت ها انداخته شد؛ اما بت قبيله خزاعه كه بر فراز كعبه بود باقى ماند كه از شيشه هاى طلايى ساخته شده بود؛ از اين رو حضرتش خطاب به اميرالمؤمنين فرمود: «اى على، آن را به پايين بينداز». پيامبر على را بلند كرد تا بر فراز كعبه قرار گرفت؛ آن گاه آن بت را بر زمين انداخت و آن را شكست. همه اهل مكه شگفت زده شده بودند و مى گفتند: ما هيچ فردى را مانند محمد در جادوگرى نديديم! چنين فضيلتى براى چه كسى ثابت شده است كه به امر پيامبر خويش، پاى بر دوش پيامبرش گذاشته و بتهاى شرك و جاهليت را در هم بشكند؟ اين خود در زمره بهترين دليل برترى اميرمؤمنان عليه السلام بر ديگر صحابه است.
ابن تيميه و انكار اين فضيلت از آنجا كه اين روايت، از جمله فضايل و كمالات انحصارى اميرالمؤمنين عليه السلام به شمار مى رود، ابن تيميه كه كوشيده است يكايك فضايل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را انكار و يا تضعيف كرده و يا آن را از انحصار به اميرالمؤمنين عليه السلام خارج سازد، به گمان باطل خود درباره اين فضيلت مى نويسد:
والجواب أنّ هذا الحديث إن صحّ، فليس فيه شيء من خصائص الأئمة ولا خصائص علي، فإن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم كان يصلّي وهو حامل أمامة
بنت أبيالعاص بن الربيع على منكبه، إذا قام حملها وإذا سجد وضعها؛(1).
اين روايت اگر هم صحيح باشد، هرگز فضيلت اختصاصى و ويژه على نيست؛ چرا كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نماز مى گذارد، در حالى كه امامه دختر ابوالعاص بر دوش ايشان بود و چون برمى خاست، او را در بر مى گرفت و چون سجده مى نمود، او را بر زمين مى گذاشت.
در پاسخ مى گوييم: فارغ از صحت و اعتبار اين حديث، دلالت روايت نيز قابل قياس با در آغوش گرفتن طفل خردسالى چون امامه از سوى پيامبر نيست و چنين قياسى به اصطلاح، قياس مع الفارق است.
از ابن تيميه هرگز عجيب نيست كه با مغالطه كردن هاى واهى و بى اساس، فضايل ويژه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را بر نتابند.
اما عجب تر از سخن ابن تيميه در نفى برخى احاديث قطعى و يقينى، سخن سعدالدين تفتازانى است كه پس از نقل ادله شيعيان بر افضليت و برترى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، مى نويسد:
والجواب أنّه لا كلام في عموم مناقبه ووفور فضائله، واتصافه بالكمالات، واختصاصه بالكرامات، إلا أنّه لا يدلّ على الأفضلية، بمعنى زيادة الثواب والكرامة عند اللّه ، بعد ما ثبت من الإتفاق الجاري مجرى الإجماع على أفضلية أبيبكر، ثم عمر. والإعتراف من علي بذلك؛(2).
پاسخ اين است كه در فراگيرى خوبى ها و برترى هاى فراوان حضرت على عليه السلام و ممتاز بودنش به بزرگوارى هاى بسيار هيچ ترديدى نيست؛ ولى هيچ كدام از اينها به معناى برترى و بزرگى نزد خداوند نيست، پس از اين كه ثابت شده از اتفاق نظر مسلمانان كه جارى مجراى اجماع است، بر برترى ابوبكر، سپس عمر و اقرار على عليه السلام به اين برترى.
على وارث پيامبر اكرم عقيده اماميه در امر امامت بر اين پايه بنا شده است كه اميرمؤمنان عليه السلام وارث و وصى رسول مكرم اسلام، حضرت محمد مصطفى صلّى اللّه عليه وآله مى باشند.
لازم است پيش از ورود به اثبات وراثت اميرالمؤمنين عليه السلام، به بيان معناى وراثت و وارث بپردازيم.
ميراث، آن است كه پس از در گذشت كسى براى ديگرى بماند و وارث هر آن كسى است كه به جاى ديگرى قرار گيرد و خلأ حاصل از فقدان وى را پر كند؛ از اين رو وارث در علم صحيح است همچنان كه وارث در تقوا نيز صحيح بوده و كاربرد دارد. البته به مقتضاى جايگاه بحث، ممكن است كلمه وارث مقيد در امور خاصى گردد؛ به مانند زمانى كه در فقه بحث از ارث و وارث مى گردد. معناى مراد، همان وارث در اموال است كه حق تصرف در ميراث به جاى مانده از مورث را براى سرپرستى امور بر زمين مانده وى، اداى ديون و قرض ها و ساير حقوق را دارد.
عناوين ارث، وارث و وصايت در لغت و عرف بسيار نزديك است؛ بنابراين وقتى گفته مى شود كه امير مؤمنان عليه السلام وصى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله هستند،
بى ترديد معلوم است كه مراد آن است كه آن حضرت تمامى صفات و كمالات پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را به ارث برده اند؛ چرا كه از فقدان وجود مبارك و سراسر نور پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه روشن كننده راه دين مبين، هادى امت اسلامى و بيانگر احكام است، خلأ و كمبودى ايجاد گردد كه لازم است كسى مسئوليت و مقام ايشان را بر عهده بگيرد. ما معتقديم آن كس كه قرار است جانشين و خليفه رسول خدا باشد لازم است كه جميع كمالات و فضايل و علوم پيامبر را داشته و نسبت به ديگران افضل باشد؛ چرا كه در حقيقيت معناى خلافت همين است.
ادعاى ما بر وراثت و وصايت امير مؤمنان عليه السلام از حضرت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله پشتوانه اى محكم از روايات و تاريخ دارد كه خوشبختانه آن چه براى اثبات اين ادعا لازم است، از كتب اهل سنت به دست مى آيد.
كلمات وراثت و وصايت اگر چه داراى معانى نزديك به يكديگر است؛ ليكن به لحاظ كاربرد، هر كدام مفهوم و استعمال خاص خود را داشته و با هم متفاوت هستند؛ بدين ترتيب، در برخى روايات فقط عنوان وصايت و در برخى ديگر عنوان وراثت و در دسته اى ديگر هر دو مورد بكار گرفته شده است، به مانند آنچه در حديث يوم الدار و ماجراى انذار عشيره اقربين آمده است.
رواياتى از خود امير مؤمنان عليه السلام نقل شده است كه خود را وارث، وصى و جانشين پيامبر خوانده اند و مطلب قابل توجه در اين روايات آن است كه اين كلام علوى، در زمان حيات پيامبر و در حضور ايشان بيان شده است.
حاكم نيشابورى از ابن عباس در اين باره نقل مى كند:
حدثنا محمد بن صالح بن هانئ، ثنا أحمد بن نصر، ثنا عمرو بن طلحة القناد، ثنا أسباط بن نصر، عن سماك بن حرب، عن عكرمة، عن ابن عباس رضي اللّه عنهما قال: كان علي يقول في حياة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: إنّ اللّه يقول: «أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ »،(1)واللّه لا ننقلب على أعقابنا بعد إذ هدانا اللّه ، واللّه لئن مات أو قتل لأقاتلنّ على ما قاتل عليه حتّى أموت، واللّه ، إنّي لأخوه، ووليه، وابن عمه، ووارث علمه، فمن أحقّ به مني؛(2).
محمد بن صالح بن هانى به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: حضرت على عليه السلام در حال حيات رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى گفت: خداى تعالى مى فرمايد: آيا اگر پيامبر، وفات كند يا كشته شود شما به آئين گذشتگان خويش باز مى گرديد؟ سوگند به خدا كه در چنين صورتى به آئين پدران خويش بازنمى گرديم پس از آن كه خداوند ما را هدايت كرده است. سپس فرمود: به خدا سوگند، هرگاه رسول خدا وفات يابد يا كشته شود، با آنهايى خواهم جنگيد كه رسول خدا با آنها نبرد كرد و تا هنگام مرگ دست از وظيفه اى كه دارم برنمى دارم. به خدا سوگند، من برادر پيامبر اكرم، ولى، پسر عمو و وارث علم آن حضرت هستم؛ كدام يك از افراد نسبت به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شايسته تر از من است؟
1) . سوره آل عمران، آيه 144.
2) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 126. همچنين ر.ك: السنن الكبرى نسائى: 5 / 125؛ المعجم الكبير: 1 / 107؛ مجمع الزوائد: 9 / 134؛ فضائل الصحابة: 2 / 652؛ معرفة الصحابة: 1 / 93؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 56؛ الأحاديث المختارة: 2 / 233؛ ذخائر العقبى: 100؛ خصائص علي بن أبيطالب عليهما السلام: 86؛ تفسير ابن أبيحاتم: 3 / 777.
همچنين احمد در مسند، نسائى در خصائص و ديگران، درباره وصايت اميرمؤمنان از سوى پيامبر چنين روايت مى كنند كه فردى به اميرالمؤمنين عليه السلام عرض كرد: اى اميرالمؤمنين، چگونه شد كه شما وارث رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله گرديدى و عمويت عباس محروم ماند؟ حضرت در پاسخ به او فرمود:
جمع رسول اللّه ، أو قال: دعا رسول اللّه بني عبدالمطلب، فصنع لهم مدّا من طعام قال: فأكلوا حتى شبعوا وبقي الطعام كما هو كأنه لم يمس، ثم دعا بغمر فشربوا حتى رووا، وبقي الشراب كأنه لم يمس، أو لم يشرب، فقال: «يا بني عبدالمطلب، إنّي بعثت إليكم بخاصة وإلى الناس بعامة، وقد رأيتم من هذه الآية ما قد رأيتم، فأيّكم يبايعني على أن يكون أخي وصاحبي ووارثي ووزيري؟». فلم يقم إليه أحد، فقمت إليه وكنت أصغر القوم سناً؛ فقال: «اجلس!». ثم قال ثلاث مرّات، كلّ ذلك أقوم إليه فيقول: «إجلس»، حتى كان في الثالثة، ضرب بيده على يدي، ثم قال: «أنت أخي وصاحبي ووارثي ووزيري. فبذلك ورثت ابن عمي دون عمي»؛(1).
در يكى از روزها، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرزندان عبدالمطلب را گرد آورد [به قولى دعوت كرد] و به اندازه يك مد طعام براى آنان تهيه ديد. فرزندان عبدالمطلب از آن غذا به قدرى كه سير شدند خوردند و آن يك مد طعام به حال خود باقى بود؛.
1) . مسند أحمد: 1 / 159؛ فضائل الصحابة: 2 / 712؛ خصائص علي بن أبيطالب عليهما السلام: 86؛ السنن الكبرى نسائى: 5 / 125؛ تاريخ الطبري: 2 / 64؛ شرح نهج البلاغة: 13 / 212؛ جامع الأحاديث: 16 / 274؛ كنز العمّال: 13 / 175؛ الأحاديث المختارة: 2 / 72؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 47؛ مجمع الزوائد: 8 / 302.
چنانكه گويى دستى به آن نرسيده است. سپس قدح آبى طلب كرده و همگان از آن نوشيدند و از آن آب چيزى كم نشد؛ چنانكه گويى كسى از آن ننوشيده است. آنگاه رسول خدا فرمود: «اى فرزندان عبدالمطلب، من براى شما به طور مخصوص و به سوى مردم به طور عموم برانگيخته شده ام و شما از اين [معجزه] آنچه را كه بايد ببينيد، مشاهده كرديد؛ اينك كدامين از شما حاضر است [به نبوت من اقرار كند و در ازاى آن] برادر، همراه، وارث و وزير من باشد؟». كسى سخن به آن حضرت پاسخ نداد و من كه از همه حاضران كم سن و سال تر بودم، از جاى برخاستم و درخواست آن حضرت را پاسخ گفتم. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به من دستور داد تا بنشينم و تا سه مرتبه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، سخن خود را تكرار كرد و در هر سه دفعه، من به درخواست پيامبر اكرم پاسخ دادم و در مرتبه آخر، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، دستش را روى دست من گذاشت و فرمود: «[اى على!] تو برادر، همراه و وارث و وزير من هستى». اين بود كه من وارث آن حضرت شدم و عمويم عباس [كه از حاضران مجلس بود] نشد.
حاكم نيشابورى در اين باره، كلامى را از قثم بن عباس چنين نقل كرده است:
أخبرنا أبوالنضر محمد بن يوسف الفقيه، ثنا عثمان بن سعيد الدارمي، ثنا النفيلي، ثنا زهير، ثنا أبوإسحاق، قال عثمان: وحدثنا علي بن حكيم الأودي وعمرو بن عون الواسطي، قالا: ثنا شريك بن عبداللّه ، عن أبيإسحاق، قال: سألت قثم بن العباس، كيف ورث علي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم دونكم، قال: لأنّه كان أوّلنا به لحوقاً، وأشدنا به لزوقاً؛(1).
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 125. همچنين ر.ك: المعجم الكبير: 19 / 40؛ المصنّف ابن ابى شيبه: 8 / 348؛ السنن الكبرى (نسائى): 5/139؛ معرفة الصحابة: 4 / 2356؛ أسد الغابة: 4 / 197؛ كنز العمّال: 13 / 143.
ابونضر محمد بن يوسف فقيه به سند خود از ابواسحاق نقل مى كند كه گفت: از قثم بن عباس سؤال كردم چگونه على وارث پيامبر شد [در حالى كه شما فرزندان عباس بوديد] و وارث او نشديد؟ قثم پاسخ داد: به اين خاطر كه على از همه ما زودتر ايمان آورد و به او ملحق شد و از همه ما بيشتر ملازم با پيامبر بود.
حاكم در ادامه حديث مى نويسد:
هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛.
سند اين روايت صحيح است و بخارى و مسلم آن را نياورده اند.
بنابراين، در طى گذشت سالها ملازمت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله از همان دوران طفوليت تا آخرين لحظات حيات مبارك پيامبر، هر چه را كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از علوم و كمالات در اختيار داشتند، همگى به امير مؤمنان منتقل شده است، به جز مقام نبوت كه منحصر و مختوم به وجود مبارك پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است. اين ادعاى شيعه مستند به روايات و احاديث صحيح بسيارى مستند است كه همگى از منابع حديثى اهل سنت استخراج شده است. شاهد اين سخن آن كه حاكم نيشابورى بر وراثت اميرالمؤمنين از پيامبراكرم ادعاى اجماع كرده و مى نويسد:
فقد ظهر بهذا الإجماع أنّ علياً ورث العلم من النبي صلّى اللّه عليه وسلّم دونهم؛(1).
پس همانا كه از اين سخن اجماعى آشكار مى گردد كه على وارث علم پيامبر اكرم بود، بر خلاف ساير صحابه.
1) . المستدرك على الصحيحين: 3 / 126.
سلمان و پرسش درباره وصى همچنين در حديثى ديگر از سلمان روايت شده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله، اميرالمؤمنين عليه السلام را وصى و وارث خود مى دانست. احمد و ديگران آورده اند:
وعن سلمان قال: قلت: يا رسول اللّه ، إنّ لكلّ نبي وصياً، فمن وصيك؟ فسكت عني، فلما كان بعد رآني، فقال: «يا سلمان، فأسرعت إليه». قلت: لبيك! قال: «تعلم من وصي موسى؟» قال: نعم، يوشع بن نون. قال: «لم؟». قلت: لأنه كان أعلمهم يومئذ، قال: «فإن وصيي وموضع سرّي وخير من أترك بعدي وينجز عدتي ويقضي ديني علي بن أبيطالب»؛(1).
سلمان گويد: به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله عرض كردم: اى پيامبر خدا، هر پيامبر براى پس از خود وصى دارد. وصى شما كيست؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله سكوت كرد و پاسخ مرا نداد. پس از اين كه مرا ديد، فرمود: «اى سلمان»، و من با سرعت هر چه تمامتر به سوى حضرتش شتافتم و عرضه داشتم: لبيك! فرمود: «آيا مى دانى كه وصى موسى كيست؟». در پاسخ عرض كردم: يوشع بن نون. حضرت پرسيد: «چرا او از ميان همه مردم وصى موسى گرديد؟». در پاسخ گفتم: براى اين كه او از همه مردم داناتر بوده است. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به همين نسبت وصى من و آن كه موضع اسرار من است، بهترين كسى كه پس از من باقى مى ماند و مؤمنان را نجات مى دهد و دين مرا ادا مى كند، همانا على بن ابى طالب است».
1) . فضائل الصحابة: 2 / 615؛ مجمع الزوائد: 9 / 113؛ المعجم الكبير: 6 / 221؛ ذخائر العقبى: 71؛ سمط النجوم العوالي: 3 / 41؛ كنز العمّال: 11 / 610؛ محاضرات الأدباء: 2 / 496؛ تاريخ مدينة دمشق: 42 / 57؛ شرح نهج البلاغة: 13 / 228.
لازم به تذكر است هيثمى در روايت طبرانى كه خود در مجمع الزوائد آورده، به خاطر وجود ناصح بن عبداللّه ، در سند اين حديث خدشه كرده و او را متروك دانسته است؛ ليكن به ايراد او پاسخ كافى داده ايم و اثبات كرديم كه تضعيف آن راوى، باطل و از روى تعصب است نه بحث علمى؛ چرا كه همين راوى از رجال ترمذى و ابن ماجه بوده و توسط بسيارى از ائمه جرح و تعديل اهل سنت توثيق شده است.(1).
در اين حديث شريف، تعبيرى قابل توجه و موافق با ادعاى ما در افضليت حضرت امير مؤمنان بر ابوبكر است؛ همان جمله اى كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمودند: «على بهترين كسى است كه پس از خود باقى گذارم». حال بايد بپرسيم چنين تعبيرى به جز درباره اميرالمؤمنين عليه السلام، درباره كدامين صحابه وارد شده است؟ بدين ترتيب اگر ساير فضايل، مناقب و كمالاتى كه براى اثبات افضليت آن حضرت بيان شده است در دسترس نبود، همين نص شريف نبوى براى اثبات افضليت حضرت امير مؤمنان و در نتيجه خلافت و امامت ايشان كافى بود.
محب الدين طبرى و ديگران روايتى را نقل مى كنند كه در راستاى اثبات همين ادعاست. در همين باره آمده است:
عن بريدة رضي اللّه عنه قال: قال رسول اللّه : «لكلّ نبي وصي ووارث وإنّ علياً وصيّي ووارثي»؛(2).
بريده مى گويد: رسول خدا فرمود: «براى هر نبى وصى و وارثى است و همانا على، وصى و وارث من است».
لازم به تذكر است كه برخى به جهت وجود محمد بن حميد رازى و ضعيف و كذاب خواندن وى، سعى در خدشه دار كردن سند اين روايت كرده اند تا از اين طريق، حديث بريده را تضعيف نمايند؛ ليكن ما از منابع اهل سنت اين فرد را توثيق كرده ايم و سند روايت را تصحيح نموده ايم كه مخاطب اين نوشتار براى اطلاع بيشتر، مى تواند به برخى از اين كتب مراجعه نمايد.(1).
اميرالمؤمنين متولى غسل، تكفين و دفن پيامبر از ديگر ويژگى ها و فضايل انحصارى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام آن است كه ايشان امر تجهيز، كفن و دفن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را بر عهده داشتند. همچنان كه بسيارى از حافظان حديث و تاريخ نگاران اين فضيلت را نقل كرده اند، هيثمى نيز اين روايت را از خود امير مؤمنان عليه السلام اين چنين نقل كرده است:
وعن علي قال: أوصاني النبي صلّى اللّه عليه وسلّم أن لا يغسّله أحد غيري، فإنّه لا يرى عورتي أحد إلا طمست عيناه؛(2).
اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به من وصيت كرد كه مرا جز تو كسى غسل ندهد، همانا نگاه هيچ كس بر عورت من نيفتد مگر آن كه چشمانش كور گردد.
ابن ماجه و ديگران نيز در اين باره آورده اند:
حدثنا عباد بن يعقوب، ثنا الحسين بن زيد بن علي بن الحسين بن علي، عن إسماعيل بن عبداللّه بن جعفر، عن أبيه، عن علي قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: إذا أنا مت، فاغسلوني بسبع قرب من بئري بئر غرس؛(1).
عباد بن يعقوب به سند خود از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مرا وصيت كرد كه چون از دنيا رفت، هفت مشك آب از چاه غرس [در مشربه ام ابراهيم] بردارم و او را غسل دهم.
ضياءالدين مقدسى اين روايت را در احاديث مختاره، به نقل از ابن ماجه آورده است.(2).
و نيز در روايت ديگر چنين آمده است:
قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعلي بن أبيطالب في مرضه الذي توفي فيه: «اغسلني يا علي، إذا مت»، فقال: يا رسول اللّه ، ما غسلت ميتاً قط! فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنك ستهيأ أو تيسر». قال علي: فغسلته، فما آخذ عضواً إلا تبعني والفضل أخذ بحضنه يقول: اعجل يا علي، انقطع ظهري؛(3).
پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در بيمارى كه به سبب آن وفات يافت، به على بن ابى طالب فرمود: «اى على، زمانى كه من وفات كردم، مرا غسل بده». اميرالمؤمنين عليه السلام عرضه داشت: اى پيامبر خدا، من هرگز ميتى را غسل نداده ام. آنگاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا بزودى تو آماده غسل من مى شوى و [غسل من بر تو] چه
1) . سنن ابن ماجة: 1 / 471؛ كنز العمّال: 7 / 249؛ الأحاديث المختارة: 2 / 183؛ تهذيب الكمال: 6 / 378؛ ميزان الإعتدال: 2 / 289؛ طرح التثريب: 8 / 184؛ فتح الباري: 5 / 270.
2) . ر.ك: الأحاديث المختارة: 2 / 183.
3) . الطبقات الكبرى: 2 / 280؛ كنز العمّال: 7 / 256؛ سبل الهدى والرشاد: 12 / 323؛ نهاية الأرب: 18 / 391.
آسان مى شود». على گويد: هر عضوى از بدن پيامبر را مى گرفتم خود آن عضو حركت كرده و مرا همراهى مى نمود، در حالى كه فضل شانه و پهلوى پيامبر را گرفته بود و مى گفت: اى على، عجله كن؛ چرا كه كمرم [از سنگينى] شكست.
اعترافات گسترده ابوبكر بر ناحق بودن خود آنچه از مجموع اين روايات و كمالات بيان گرديد، همگى در راستاى اثبات افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام قرار مى گرفت و البته براى اثبات مطلوب همين مقدار كفايت است و براى هر فرد منصفى، حقيقت برترى ايشان بر ساير صحابه، به ويژه ابوبكر بن ابى قحافه كه به گمان بسيارى از بزرگان اهل سنت، افضل صحابه است ثابت مى گردد.
اكنون كه افضليت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را اثبات نموديم، ذكر اين موضوع براى تتميم و تحكيم مطلب بسيار مناسب است و آن بحث نفى افضل بودن ابوبكر از سوى خود او و بر پايه گفته هاى وى است، تا از اين رهگذر، بر كسانى كه هنوز در قلب خود به جهت تعصب و يا جهل ترديدى احساس مى كنند، حجت تمام گردد.
در منابع معتبر اهل سنت، رواياتى متعدد ديده مى شود كه ابوبكر، خود به جهل و عدم فضيلت خود اقرار كرده است و حتى از قرار گرفتن در جايگاه خلافت نيز ناراضى است و به دنبال شانه خالى كردن و استعفاست.
ابوجعفر محب الدين طبرى در رياض نضره، بابى مستقل به نام «باب ذكر استقالة أبيبكر من البيعة» به دست داده است و در ذيل اين باب، احاديث متعدد و مختلفى از جمله حديث ذيل را نقل مى كند. وى مى نويسد:
عن زيد بن أسلم قال: دخل عمر على أبيبكر وهو آخذ بطرف لسانه وهو يقول: إنّ هذا أوردني الموارد، ثم قال: يا عمر، لا حاجة لي في إمارتكم! قال عمر: واللّه لا نقيلك ولا نستقيلك؛(1).
زيد بن اسلم مى گويد: عمر بر ابوبكر وارد شد در حالى كه ابوبكر زبان در دهان گرفته [آن را مى گزيد] و چيزى بر زبان نمى آورد تا آن كه گفت: اين زبان است كه مرا به [اين جايگاه] وارد و به خود مشغول ساخته است. اى عمر، من نيازى به اميرى بر شما ندارم. عمر پاسخ داد: سوگند به خدا كه تو را از امارت بر نمى گردانيم و چنين چيزى نيز از تو نمى خواهيم.
احمد بن حنبل نيز در فضائل الصحابه چنين مى نويسد:
حدثنا عبداللّه ، قال: حدثني أبي، قثنا تليد بن سليمان، قثنا أبوالجحاف، قال: لمّا بويع أبوبكر، أغلق بابه دون الناس ثلاثاً كلّ يوم يقول: قد أقلتكم بيعتكم فبايعوا من شئتم؛(2).
احمد بن حنبل به سند خود از ابوجحاف نقل مى كند كه گفت: وقتى كه با ابوبكر بيعت شد، وى به مدت سه روز درب خانه خود را بر روى همگان بست و مى گفت: همانا كه من بيعت خود را از شما برداشتم؛ پس با هر كس كه مى خواهيد بيعت نماييد! احمد بن حنبل همچنين آورده است:
1) . الرياض النضرة: 1 / 197. همچنين ر.ك: تفسير القرطبي: 1 / 272.
2) . فضائل الصحابة: 1 / 132. همچنين ر.ك: الرياض النضرة: 1 / 252؛ الإمامة والسياسة: 1 / 16؛ الشريعة: 4 / 1840؛ أنساب الأشراف: 1 / 587؛ تاريخ مدينة دمشق: 64 / 345؛ جامع الأحاديث: 13 / 109؛ سبل الهدى والرشاد: 12 / 317؛ كنز العمّال: 5 / 656.
حدثنا أحمد بن عبدالجبار، قثنا محمد بن عباد سَندولا قثنا تليد بن سليمان، عن أبيالجحاف داود بن أبيعوف، قال: لما بويع أبوبكر، اغلق بابه ثلاثاً، يقول: أيّها الناس، أقيلوني بيعتكم؛(1).
احمد بن عبدالجبار به سند خود از ابوجحاف نقل مى كند كه گفت: زمانى كه با ابوبكر بيعت شد، وى سه روز درب منزل خود را بروى مردم بسته و مى گفت: اى مردم، مرا رها كنيد و بيعت خود از من بازستانيد! ابن اثير جزرى نيز در جامع الاصول مى نويسد:
قال أنس: سمعت عمر يقول لأبيبكر يومئذ: اصعد المنبر، فلم يزل به حتى صعد المنبر، فبايعه الناس عامة، وخطب أبوبكر في اليوم الثالث، فقال بعد أن حمد اللّه وصلى على رسوله: أما بعد، أيّها الناس، إنّ الذي رأيتم مني لم يكن حرصاً على ولايتكم، لكنّي خفت الفتنة والإختلاف، وقد رددت أمركم إليكم، فولّوا من شئتم؛(2).
انس بن مالك گويد: روزى عمر را ديدم كه از ابوبكر مى خواست به منبر برود و آن قدر بر او اصرار كرد تا عاقبت ابوبكر بر فراز منبر قرار گرفت و همه مردم با او بيعت كردند. پس ابوبكر در روز سوم پس از بيعت، خطبه اى خواند و گفت: پس از حمد الاهى و درود بر پيامبرش. اى مردم، آنچه از من مشاهده كرديد به خاطر طمع
و حرص براى حكومت بر شما نيست؛ بلكه من از اين ترسيدم كه فتنه و اختلاف [در ميان مسلمين] پيش آيد. اكنون امر خلافت و بيعت را به خود شما باز مى گردانم؛ از اين رو با هر كسى كه خواستيد بيعت كرده و سرپرست خود قرار دهيد.
ابن سعد در طبقات مى نويسد:
لما بويع أبوبكر قام خطيباً: فلا واللّه ما خطب خطبته أحد بعد، فحمد اللّه وأثنى عليه، ثم قال: أما بعد، فإنّي وليت هذا الأمر وأنا له كاره وواللّه لوددت أن بعضكم كفانيه، ألا وإنكم إن كلّفتموني أن أعمل فيكم بمثل عمل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لم أقم به، كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم عبداً أكرمه اللّه بالوحي، وعصمه به، ألا وإنما أنا بشر ولست بخير من أحد منكم، فراعوني فإذا رأيتموني استقمت فاتبعوني، وإن رأيتموني زغت فقوموني، واعلموا أنّ لي شيطاناً يعتريني، فإذا رأيتموني غضبت فاجتنبوني لا أؤثر في أشعاركم وأبشاركم؛(1).
زمانى كه با ابوبكر بيعت شد، آنگاه برخاست و خطبه اى خواند كه ديگر چنين خطبه اى از او شنيده نشد و پس از حمد و ثناى الاهى گفت: اى مردم، همانا كه من متولى امر [خلافت بر] شما شدم، در حالى كه ميلى بر آن ندارم! پس به خدا سوگند، دوست داشتم كسى ديگر از ميان شما اين امر را بر عهده گيرد. آگاه باشيد! اگر كه
1) . الطبقات الكبرى: 3 / 212. همچنين ر.ك: تاريخ مدينة دمشق: 30 / 304؛ المصنّف صنعانى: 11 / 336؛ الزهد (ابوداوود): 56؛ الإمامة والسياسة: 22؛ أنساب الأشراف: 10 / 98؛ المعجم الأوسط: 8 / 267؛ المنتظم: 4 / 69؛ شرح نهج البلاغة: 17 / 159؛ المطالب العالية: 9 / 625؛ كنز العمّال: 5 / 590؛ الصواعق المحرقة: 12؛ مجمع الزوائد: 5 / 183.
شما مرا مكلف كنيد كه مانند رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله [با شما] رفتار نمايم، هرگز نخواهم توانست؛ چرا كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بنده خداوندى بود كه او را به وحى و عصمت اكرام نمود. آگاه باشيد! همانا كه من فقط انسانى مانند شمايم و هرگز از شما بهتر نيستم؛ از اين رو مراقب من باشيد، پس اگر مشاهده نموديد كه به راه راست مستقيم هستم، از من پيروى كنيد و چون ديديد به گمراهى مى روم، پس مرا راست نماييد. بدانيد كه مرا شيطانى است كه مرا گمراه مى كند؛ پس چون به خشم آمدم، از من دورى كنيد تا بر موى و صورت شما اثرى بر جاى نگذارم.
و يا در جاى ديگر از ابوبكر نقل است كه بر فراز منبر چنين سخنانى بر زبان مى آورد:
أيّها الناس، إنّما أنا متبع ولست بمبتدع، فإن أحسنت فأعينوني وإن زغت فقوموني؛(1).
اى مردم! من تابع هستم، نه آن كه از پيش از خود چيزى آورده باشم. اگر [در اين وظيفه رياست و خلافت مسلمين] درست رفتار كردم، از من پيروى كنيد و اگر منحرف شدم مرا راست نماييد.
و نيز در جاى ديگر مى گويد:
أيّها الناس، إنّي قد ولّيت عليكم ولست بخيركم، فإن رأيتموني على حقّ فأعينوني، وإن رأيتموني على باطل فسددوني، أطيعوني ما أطعت اللّه
1) . الطبقات الكبرى: 3 / 183؛ عيون الأخبار: 1 / 222؛ أنساب الأشراف: 1 / 591؛ تاريخ الطبري: 2 / 460؛ تاريخ مدينة دمشق: 30 / 302؛ صفة الصفوة: 1 / 260؛ الرياض النضرة: 1 / 254؛ كنز العمّال: 5 / 607؛ الصواعق المحرقة: 12.
فيكم، فإذا عصيته فلا طاعة لي عليكم؛(1)
6 / 82؛ الثقات (ابن حبّان): 2 / 157؛ تاريخ مدينة دمشق: 30 / 302.
.اى مردم، من سرپرست شما شده ام، در حالى كه بهتر از شما نيستم! پس چنانچه مشاهده نموديد كه بر حق رفتار مى كنم؛ پس مرا يارى دهيد و اگر ديديد كه بر باطل هستم، مرا مانع شويد. اطاعت كنيد از من در هر آنچه اطاعت خدا در آن است و اگر معصيتى كردم، ديگر شما را بر من اطاعتى نيست.
احمد بن حنبل نيز در مسند، درباره نارضايتى ابوبكر از خلافتش چنين آورده است:
حدثنا عبداللّه قال: حدثني أبي، حدثنا هاشم بن القاسم، قال: ثنا عيسى؛ يعنى ابن المسيب، عن قيس بن أبيحازم، قال: إنّي لجالس عند أبيبكر الصديق رضي اللّه عنه خليفة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بعد وفاة النبي صلّى اللّه عليه وسلّم بشهر، فذكر قصة فنودي في الناس: أنّ الصلاة جامعة، وهي أوّل صلاة في المسلمين نودي بها أنّ الصلاة جامعة، فاجتمع الناس فصعد المنبر شيئاً صنع له كان يخطب عليه، وهي أوّل خطبة خطبها في الإسلام قال: فحمد اللّه وأثنى عليه، ثم قال: يا أيها الناس، لوددت أن هذا كفانيه غيري ولئن أخذتموني سنة نبيكم صلّى اللّه عليه وسلّم ما أطيقها، إن كان لمعصوماً من الشيطان، وإن كان لينزل عليه الوحي من السماء؛(2).
احمد بن حنبل به سند خود به نقل از قيس بن ابى حازم نقل مى كند كه گفت: يك
1) . العقد الفريد: 4 / 56؛ تاريخ الطبري: 2 / 450؛ الزهد ابوداوود: 56؛ وفيات الأعيان: 3 / 66؛ السيرة النبويّة:
2) . مسند أحمد: 1 / 13. همچنين ر.ك: الرياض النضرة: 1 / 254؛ مجمع الزوائد: 5 / 184؛ جامع الأحاديث: 13 / 79؛ تاريخ الخلفاء: 79؛ سبل الهدى والرشاد: 11 / 253؛ كنز العمّال: 5 / 588؛ الصواعق المحرقة: 12.
ماه پس از آن كه ابوبكر خليفه پيامبر شده بود، نزد او نشسته بودم كه در آن ساعت چيزى به خاطرش آمد؛ از اين رو مردم را ندا دادند كه نماز جماعت برگزار مى گردد و آن نخستين نمازى بود كه مردم را اين چنين به نماز فرا مى خواندند. آنگاه ابوبكر بر فراز منبرى كه براى او ساخته بودند رفته و پس از حمد و ثناى الاهى گفت: اى مردم، همانا كه دوست داشتم كسى غير از من را بر عهده گرفته بود و اگر شما بخواهيد، همچون پيامبرتان با من رفتار كنيد، من تاب و توان آن ندارم؛ چرا كه او معصوم و دور از دسترس شيطان بود و از آسمان وحى بر وى فرود مى آمد.
خليفه اى كه خود مى داند و اقرار مى نمايد كه نمى تواند طبق سنت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله رفتار نمايد؛ هميشه خلافت خود را نادرست دانسته و مى گفت:
ولوددت أنّ فيكم من يكفيني، أفتظنون أني أعمل فيكم بسنة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؟ إذن لا أقوم بها؛(1).
دوست داشتم كه در ميان شما كسى بود كه امر خلافت را بر عهده مى گرفت. آيا شما خيال مى كنيد كه من در بين شما به سنت پيامبر رفتار مى نمايم؟ نه! من نتوانسته و قدرت بر انجام آن را ندارم! و يا در جايى ديگر آمده است:
يا أيها الناس، إنّي قد اقلتكم رأيكم، إنّي لست بخيركم، فبايعوا خيركم؛(2).
1) . كنز العمّال: 5 / 590؛ جامع الأحاديث: 13 / 79؛ المطالب العالية: 9 / 625؛ تخريج الأحاديث والآثار: 1 / 482؛ المصنّف صنعانى: 11 / 336؛ تاريخ مدينة دمشق: 30 / 304.
2) . المعجم الأوسط: 8 / 267؛ مجمع الزوائد: 5 / 183؛ فضائل الصحابة: 1 / 131؛ جامع الأحاديث: 13 / 100؛ سبل الهدى والرشاد: 11 / 259؛ كنز العمّال: 5 / 252؛ الإمامة والسياسة: 18؛ الرياض النضرة: 1 / 254.
اى مردم! من رأى شما را باز مى گردانم. همانا كه من بهترين شما نيستم؛ از اين رو با بهترين فرد از ميان خودتان بيعت كنيد.
مرحوم علاّمه حلّى نيز در شرح تجريد، درباره استقاله ابوبكر و اعتراف او به اين كه بهترين مردم نيست جملاتى كوتاه، ليكن مفيد آورده است. وى مى نويسد:
أقول: هذا وجه آخر في الطعن على أبيبكر، وهو أنّه قال يوم السقيفة: أقيلوني فلست بخيركم وعلي فيكم. وهذا الإخبار إن كان حقاً لم يصلح للإمامة، لإعترافه بعدم الصلاحية مع وجود علي عليه السلام، وإن لم يكن حقاً، فعدم صلاحيته للإمامة حينئذٍ أظهر؛(1).
مى گويم: اين سخن ابوبكر طعن و مشكل ديگرى براى او است؛ همانجا كه در ماجراى سقيفه به حاضران گفت: اقيلونى ... بيعت تان را از من پس بگيريد، چرا كه من بهترين شما نيستم، در حالى كه على عليه السلام در ميان شماست. پس چنانچه ابوبكر اين كلام را از سر صدق و حقيقت گفته باشد، پس بديهى است كه او با وجود اميرالمؤمنين عليه السلام صلاحيت خلافت را ندارد و چنانچه وى در اين سخن واقعيت را نگفته باشد و خلاف حقيقت سخن رانده باشد، باز هم براى خلافت صلاحيت ندارد؛ چرا كه دروغ گفته است و خليفه دروغ نمى تواند بگويد.
كلام ابوبكر كه خود اقرار مى كند بهترين امت نيست و لياقت خلافت ندارد و از مردم درخواست اقاله بيعت و فسخ آن مى كند، به دو صورت قابل بررسى است: چنانچه ابوبكر در بيان اين سخن راستگو بوده و كلام وى مطابق با واقع و حقيقت
1) . كشف المراد: 506.
باشد، پس به اعتراف خود، وى صلاحيت خلافت نداشته و خلافتش باطل است و چنانچه ابوبكر به دروغ چنين كلامى بر زبان رانده باشد، در اين صورت عدم صلاحيت او براى خلافت روشن تر و صريح تر خواهد بود؛ چرا كه دروغگو فاسق است و فاسق هرگز امام نخواهد شد.
مدافعان جاهل و متعصب بسى مايه تعجب و تأسف از جماعت متعصب اهل سنت است كه اينان، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را به عنوان بهترين فرد امت پس از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نمى خواهند بپذيرند، در حالى كه نصوص معتبر؛ بلكه مستفيض و متواتر از منابع اهل سنت چنين ادعايى را اثبات مى كند؛ ليكن در مقابل، ابوبكر را بهترين فرد امت معرفى مى كنند و اين در حالى است كه خود او هرگز چنين ادعايى نداشته و در مواضع متعدد اقرار كرده است كه بهترين امت نيست.
عجيب تر آن كه برخى متعصبان همچون ابن كثير دمشقى، در دفاع از ابوبكر مى گويد: «چنين كلامى از ابوبكر به خاطر تواضع و فروتنى او صادر شده است»!(1).
زيباتر از اين توجيه متعصبانه، پاسخى است كه محمد بن جرير طبرى عالم شيعى قرن چهارم، سال ها پيش از تولد ابن كثير در كلامى نغز و مناسب مقام داده و نوشته است:
ولو كان هذا الأمر يجري ما ذكروه من جهة التواضع، وأنه يمدح نفسه لكان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله أولى بذلك وكان يقول: «أرسلت إليكم ولست
1) . ر.ك: السيرة النبوية: 4 / 493؛ البداية والنهاية: 5 / 269.
بخيركم»، ولم يقل: «أنا سيد ولد آدم، وأنا زين القيامة، وأنا أفصح العرب»؛(1).
اگر قرار بود كلام ابوبكر از روى تواضع باشد و قصد او مدح خويش و فروتنى باشد؛ پس همانا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نسبت به ابوبكر براى اين كار سزاوارتر است؛ چرا كه در اين صورت بايد مى فرمود: «اى مردم، من به سوى شما مبعوث شده ام در حالى كه بهترين شما نيستم»، و اين در حالى است كه بسيار از ايشان شنيده شد كه از خود تعريف مى نمود. مثلاً مى فرمود: «من سرور فرزندان آدمم؛ من زينت روز قيامتم؛ من فصيح ترين عربم».
1) . المسترشد: 140.
كتابنامه
(الف)
1 . الإتقان في علوم القرآن: جلال الدين عبدالرحمان بن ابى بكر سيوطى، تحقيق: سعيد مندوب، دار الفكر، بيروت، چاپ يكم، سال 1416.
2 . الأحاديث المختارة: ابوعبداللّه محمد بن عبدالواحد بن احمد حنبلى مقدسى، تحقيق: عبدالملك بن عبداللّه بن دهيش، مكتبة النهضة الحديثة، مكه مكرمه - سعودى، چاپ يكم، سال 1410.
3 . الأحكام السلطانية والولايات الدينية: على بن محمد بغدادى ماوردى، توزيع دار
التعاون للنشر والتوزيع عباس أحمد الباز، مكه مكرمه، چاپ دوم، سال 1386 - 1966 م.
4 . أحكام القرآن: ابوبكر احمد بن على رازى جصّاص، تحقيق: عبدالسلام محمّد على شاهين، دار الكتب العلمية، بيروت، لبنان، چاپ يكم، 1415.
5 . أحوال الرجال: ابراهيم بن يعقوب جوزجانى، تحقيق: صبحى بدرى سامرائى، مؤسسة الرسالة، بيروت، 1405.
6 . أخبار القضاة: محمّد بن خلف بن حيان، عالم الكتب، بيروت، [بى تا].
7 . أخبار المكيين من كتاب التاريخ الكبير: ابوبكر احمد بن ابى خيثمه، تحقيق: اسماعيل حسن
حسين، دار الوطن، رياض، چاپ يكم، سال 1997 م.
8 . أخبار مكة وما جاء فيها من الآثار: ابوالوليد محمد بن عبداللّه بن احمد ازرقى، تحقيق: رشدى صالح ملحس، دار الأندلس، بيروت، سال 1416.
9 . إرشاد الساري في شرح صحيح البخاري: شهاب الدين احمد بن محمّد قسطلانى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، [بى تا].
10 . إرشاد العقل السليم إلى مزايا القرآن الكريم: ابوالسعود محمد بن محمد عمادى، دار إحياء التراث العربي، بيروت - لبنان، [بى تا].
11 . الإستذكار الجامع لمذاهب فقهاء الأمصار: يوسف بن عبداللّه نمرى (ابن عبدالبر)، تحقيق:
سالم محمد عطا و محمدعلى معوض، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 2000 م.
12 . الإستيعاب في معرفة الأصحاب: يوسف بن عبداللّه نمرى (ابن عبدالبر)، تحقيق: على محمد بجاوى، دار الجيل، بيروت، چاپ يكم، سال 1412.
13 . أسد الغابة: عزّالدين ابن اثير جزرى، دار الكتب العربي، بيروت، [بى تا].
14 . الإصابة في تمييز الصحابة: احمد بن على بن حجر عسقلانى، تحقيق: عادل احمد
عبدالموجود و على محمد معوض، دار الكتب العلمية، بيروت، سال 1415.
15 . الأغاني: ابوالفرج على بن سكين اصفهانى، تحقيق: سمير جابر و على مهنا، دار الفكر، بيروت، چاپ دوم، [بى تا].
16 . الإمامة والسياسة: عبداللّه بن مسلم بن قتيبه دينورى، تحقيق: محمّد زينى، مؤسسة الحلبي وشركاه للنشر والتوزيع، چاپ يكم، سال 1413.
17 . الإنتقاء في فضائل الثلاثة الأئمة الفقهاء مالك والشافعي وأبيحنيفة رضي اللّه عنهم: ابوعمر
يوسف بن عبداللّه بن عاصم نمرى (ابن عبدالبر)، دار الكتب العلمية، بيروت، [بى تا].
18 . أنساب الأشراف: احمد بن يحيى بن جابر بلاذرى، تحقيق: سيهل زكار و رياض زركلى، دار الفكر للطباعة والنشر، چاپ يكم، [بى تا].
19 . الأنساب: عبدالكريم بن محمّد تميمى سمعانى، تحقيق: عبداللّه عمر بارودى، دار الجنان، بيروت، چاپ يكم، سال 1408.
20 . الأوائل: ابوهلال حسن بن عبداللّه بن سهل عسكرى، دار البشير، طنطا - مصر، سال 1408.
21 . إيضاح طرق الإستقامة في بيان أحكام الولاية والإمامة (چاپ شده ضمن مجموع رسائل
ابن عبدالهادي): يوسف بن حسن بن احمد صالحى (ابن مبرد)، دار النوادر،
دمشق - سوريه، چاپ يكم، سال 1432.
22 . الآحاد والمثاني: ابوبكر عمرو بن ابى عاصم ضحاك، تحقيق: باسم فيصل احمد جوابره، دار الدراية، رياض - سعودى، چاپ يكم، سال 1411.
(ب)
23 . بحر الفوائد (معاني الأخبار): ابوبكر محمد بن ابى اسحاق ابراهيم بن يعقوب كلاباذى، تحقيق: محمد حسن محمد حسن اسماعيل و احمد فريد مزيدى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1420.
24 . البحر المديد في تفسير القرآن المجيد: احمد بن محمد بن مهدى بن عجيبه حسنى ادريسى شاذلى فاسى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ دوم، سال 1423.
25 . البدء والتاريخ: مطهر بن طاهر مقدسى، مكتبة الثقافة الدينية، پورسعيد، [بى تا].
26 . البداية والنهاية: ابوالفداء اسماعيل بن عمر قرشى بصرى (ابن كثير)، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ يكم، سال 1408.
27 . البدر المنير في تخريج الأحاديث والآثار الواقعة في الشرح الكبير: عمر بن على بن احمد
شافعى مصرى (ابن ملقن)، تحقيق: مصطفى ابوغيط، عبداللّه بن سليمان و ياسر بن كمال، دار الهجرة، رياض - سعودى، چاپ يكم، سال 1425.
28 . بهجة المجالس وأنس المجالس وشحذ الذاهن والهاجس: ابوعمر يوسف بن عبداللّه نمرى (ابن عبدالبر)، تحقيق: محمد مرسى خولى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، [بى تا].
(ت)
29 . تاج العروس من جواهر القاموس: محب الدين محمّد مرتضى زبيدى حنفى، تحقيق: على شيرى، دار الفكر، بيروت، سال 1414.
30 . تاريخ ابن الوردي (تتمة المختصر في أخبار البشر): زيدالدين عمر ابن وردى، اشراف و تحقيق: احمد رفعت بدراوى، دار المعرفة، بيروت، 1970 م.
31 . تاريخ أصبهان (أخبار أصبهان): ابونعيم احمد بن عبداللّه بن احمد اصفهانى، تحقيق: سيد حسن كسروى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1410 -1990 م.
32 . تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام: شمس الدين محمّد بن احمد بن عثمان ذهبى،
تحقيق: عمر عبدالسلام تدمرى، دار الكتاب العربي، چاپ يكم، سال 1407.
33 . تاريخ الخلفاء: جلال الدين عبدالرحمان بن ابى بكر سيوطى، مطبعة معتوق اخوان، بيروت، [بى تا].
34 . التاريخ الصغير (الأوسط): محمد بن ابراهيم بن اسماعيل بخارى جعفى، تحقيق: محمود ابراهيم زايد، دار الوعي، مكتبة دار التراث، چاپ يكم، حلب و قاهره، سال 1397.
35 . تاريخ الطبري: محمّد بن جرير بن يزيد طبرى، مؤسسة أعلمي، بيروت، چاپ چهارم، سال 1403.
36 . التاريخ الكبير: محمّد بن اسماعيل بخارى، مكتبة الإسلامية، دياربكر - تركيه، [بى تا].
37 . تاريخ اليعقوبي: احمد بن ابى يعقوب يعقوبى، انتشارات دار صادر، [بى تا].
38 . تاريخ بغداد: احمد بن على خطيب بغدادى، دار الكتب العلمية، بيروت، سال 1417.
39 . تاريخ مدينة دمشق وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل: على بن حسين بن عساكر (ابن عساكر)، دار الفكر، بيروت، سال 1415.
40 . التبصرة: ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزى، تحقيق: مصطفى عبدالواحد، دار الكتاب مصري و دار الكتاب اللبناني، مصر و لبنان، چاپ يكم، سال 1390.
41 . تبيين الحقائق شرح كنز الدقائق: فخر الدين عثمان بن على زيلعى حنفى، دار الكتب الإسلامي، قاهره - مصر، سال 1313.
42 . تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي: ابوالعلاء محمّد مباركفورى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1410.
43 . تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف: جمال الدين ابوالحجاج يوسف بن عبدالرحمان مزى، تحقيق: عبدالصمد شرف الدين، المكتب الإسلامي والدار القيمة، سعودى، سال 1403.
44 . تحفة الترك فيما يجب أن يعمل في الملك: ابراهيم بن على بن احمد بن عبدالواحد ابن عبدالمنعم طرسوسى، تحقيق: عبدالكريم محمد مطيع حمداوى، دار الحق ودار الشهاب، دمشق - سوريه و بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1421.
45 . التحفة اللطيفة في تاريخ المدينة الشريفة: شمس الدين محمّد بن عبدالرحمان سخاوى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1414.
46 . تحفه اثنا عشريه: شاه عبدالعزيز دهلوى، كتابخانه، پيشاور، پاكستان، [بى تا].
47 . تخريج الأحاديث والآثار: عبداللّه بن يوسف زيعلى، تحقيق: عبداللّه بن عبدالرحمان سعد، دار ابن خزيمة، رياض، چاپ يكم، سال 1414.
48 . التدوين في أخبار قزوين: عبدالكريم بن محمد رافعى قزوينى، تحقيق: عزيزاللّه عطاردى، دار الكتب العلمية، بيروت، سال 1987 م.
49 . تذكرة الحفّاظ: محمّد بن احمد بن عثمان ذهبى، تحقيق: زكريا عميرات، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1419.
50 . التذكرة الحمدونية: ابن حمدون محمد بن حسن بن محمد بن على، تحقيق: احسان عباس و بكر عباس، دار صادر، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1996 م.
51 . تذكرة خواصّ الأُمّة بذكر خصائص الأئمّة: سبط ابن جوزى حنفى، منشورات الشريف الرضي، قم، سال 1418.
52 . تشييد المراجعات وتفنيد المكابرات: سيد على حسينى ميلانى، مركز الحقائق الاسلامية، قم - ايران، چاپ چهارم، سال 1427.
53 . تعليق من أمالي ابن دريد: ابوبكر محمد بن حسن بن دريد ازدى، تحقيق: سيد مصطفى سنوسى، المجلس الوطني للثقافة والفنون والآداب بالكويت، كويت، چاپ يكم، سال 1410.
54 . تفسير ابن كثير (تفسير القرآن العظيم): اسماعيل بن عمر قرشى بصرى (ابن كثير)، دار المعرفة، لبنان، چاپ يكم، سال 1412.
55 . تفسير الآلوسي (روح المعاني في تفسير القرآن العظيم): شهاب الدين محمودآلوسى بغدادى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ چهاردهم، سال 1405.
56 . تفسير البغوي (معالم التنزيل في تفسير القرآن): حسين بن مسعود بغوى، تحقيق: خالد عبدالرحمان عك، دار المعرفة، بيروت - لبنان، سال 2004 م.
57 . تفسير البيضاوي (أنوار التنزيل وأسرار التأويل): عبداللّه بن عمر بيضاوى، دار الفكر، [بى تا].
58 . تفسير الثعلبي (الكشف والبيان): احمد بن محمّد بن ابراهيم ثعلبى نيشابورى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ يكم، سال 1422.
59 . تفسير الرازي (مفاتيح الغيب): محمّد بن عمر (فخر رازى)، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ سوم، سال 1420.
60 . تفسير الطبري (جامع البيان في تفسير القرآن): محمّد بن جرير بن يزيد طبرى، دار الفكر، بيروت، سال 1415.
61 . تفسير القرطبي: محمد بن احمد انصارى قرطبى، تحقيق و تصحيح: احمد عبدالعليم بردونى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، لبنان، 1405 - 1985 م.
62 . تفسير النيسابوري (غرائب القرآن ورغائب الفرقان): نظام الدين حسن بن محمد قمى نيشابورى، [بى نا - بى تا].
63 . تفسير مجاهد: مجاهد بن جبر مخزومى، المنشورات العلمية، بيروت - لبنان، [بى تا].
64 . تقريب التهذيب: احمد بن على بن حجر عسقلانى، تحقيق: مصطفى عبدالقادر عطا، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ دوم، سال 1415.
65 . التقييد والإيضاح شرح من مقدمة ابن الصلاح: زين الدين عبدالرحيم بن حسين عراقى، مؤسسة الكتب الثقافية، چاپ پنجم، سال 1418.
66 . تمهيد الأوائل وتلخيص الدلائل: ابوبكر محمّد بن طيب باقلانى مالكى، تحقيق: شيخ عمادالدين احمد حيدر، مؤسسة الكتب الثقافية، بيروت، چاپ سوم، سال 1414.
67 . تهذيب الأحكام في شرح المقنعة: ابوجعفر محمد بن حسن طوسى، تحقيق: السيد حسن الموسوى الخرسان، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1407، چاپ چهارم.
68 . تهذيب الأسماء واللغات: يحيى بن شرف نووى، تخريج: مصطفى عبدالقادر عطا،
دار
الكتب العلمية، بيروت، ، [بى تا].
69 . تهذيب التهذيب: احمد بن على بن حجر عسقلانى، دار الفكر، بيروت، چاپ يكم، سال 1404.
70 . تهذيب الكمال: يوسف بن زكى عبدالرحمان ابوالحجاج مزى، تحقيق: بشار عواد معروف، مؤسسة الرسالة، بيروت، چاپ يكم، سال 1400.
71 . تهذيب اللغة: ابومنصور محمد بن احمد ازهرى، تحقيق: محمد عوض مرعب، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ يكم، سال 2001 م.
72 . التيسير بشرح الجامع الصغير: محمد بن عبدالرؤوف مناوى، مكتبة الإمام الشافعي، رياض، چاپ سوم، سال 1408 - 1988 م.
(ث)
73 . الثقات: محمّد بن حبّان تميمى بستى (ابن حبّان)، مؤسسة الكتب الثقافية، چاپ يكم، سال 1393.
74 . ثمار القلوب في المضاف والمنسوب: ابومنصور عبدالملك بن محمد بن اسماعيل ثعالبى، تحقيق: محمد ابوالفضل ابراهيم، دار المعارف، قاهره، چاپ يكم، سال 1965 م.
(ج)
75 . جامع الأصول: ابوالسعادات مبارك بن محمّد شيبانى (ابن اثير جزرى)، تحقيق: عبدالقادر ارنؤوط، مكتبة الحلواني، چاپ يكم، [بى تا].
76 . جامع بيان العلم وفضله: يوسف بن عبداللّه نمرى (ابن عبدالبرّ)، دار الكتب العلمية، بيروت، سال 1398.
77 . الجرح والتعديل: ابومحمد عبدالرحمان بن ابى حاتم، دار إحياء التراث العربي، بيروت،
چاپ يكم، سال 1371 - 1952 م.
78 . جمهرة اللغة: ابوبكر محمدبن حسن بن دريد ازدى، تحقيق: رمزى منير بعلبك، دار العلم للملايين، بيروت، چاپ يكم، سال 1987 م.
79 . الجوهرة في نسب النبي وأصحابه العشرة: محمد بن ابى بكر انصارى تلمسانى (برى)، [بى نا - بى تا].
80 . الجهاد: ابوعبدالرحمان عبداللّه بن مبارك بن حنظلى مروزى، تحقيق: نزيه حماد، الدار التونسية، تونس، سال 1972 م.
81 . الجهاد: احمد بن عمرو بن ابى عاصم ضحاك، تحقيق: مساعد بن سليمان راشد جميد، مكتبة العلوم والحكم، مدينه منوره، چاپ يكم، سال 1409.
(ح)
82 . الحاشية على إلهيات الشرح الجديد للتجريد: احمد بن محمد اردبيلى، تحقيق: احمد عابدى، دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه، قم، چاپ دوم، سال 1419.
83 . حلية الأولياء وطبقات الأصفياء: ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى، دار الكتاب العربي، چاپ پنجم، سال 1407.
84 . حياة الحيوان الكبرى: كمال الدين محمد بن موسى بن عيسى دميرى، تحقيق: احمد حسن بسج، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ دوم، سال 1424.
(خ)
85 . الخصائص الكبرى: جلال الدين عبدالرحمان بن ابى بكر سيوطى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ سوم، سال 1424.
86 . خصائص علي بن أبيطالب: احمد بن شعيب نسائى، مكتبة نينوى الحديثة، تهران، [بى تا].
(د)
87 . الدرّ المنثور في التفسير بالمأثور: جلال الدين عبدالرحمان بن ابى بكر سيوطى، دار المعرفة، بيروت، [بى تا].
88 . دلائل النبوّة: ابوبكر احمد بن حسين بيهقى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1405.
(ذ)
89 . ذخائر العقبى في مناقب ذوي القربى: احمد بن عبداللّه محبّ الدين طبرى، مكتبة القدسي، سال 1356.
90 . ذخيرة الحفّاظ: محمد بن طاهر مقدسى، تحقيق: عبدالرحمان فريوائى، دار السلف، رياض - سعودى، چاپ يكم، سال 1416.
91 . الذريّة الطاهرة النبويّة: محمّد بن احمد دولابى، تحقيق: سعد مبارك حسن، دار السلفية، كويت، چاپ يكم، سال 1407.
92 . ذيل تاريخ بغداد: محمّد بن محمود بغدادى (ابن نجّار)، تحقيق: مصطفى عبدالقادر عطا، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1417.
(ر)
93 . ربيع الأبرار ونصوص الأخبار: محمود بن عمر زمخشرى، تحقيق: عبدالامير مهنا، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1412 - 1992 م.
94 . الرواة الثقات المتكلّم فيهم بما لا يوجب ردهم: محمد بن احمد بن عثمان ذهبى، تحقيق: محمد ابراهيم موصلى، دار البشائر الإسلامية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1412.
95 . الروض الأنف في شرح السيرة النبويّة لابن هشام: ابوالقاسم عبدالرحمان بن عبداللّه بن احمد سهيلى، تحقيق: عمر عبدالسلام سلامى، دار إحياء التراث العربي، بيروت - لبنان، سال 1421.
96 . الرياض النضرة في مناقب العشرة: احمد بن عبداللّه محبّ الدين طبرى، دار الكتب العلمية، چاپ دوم، [بى تا].
(ز)
97 . الزهد: ابوداوود سليمان بن اشعث بن اسحاق سجستانى، تحقيق: ابوتميم ياسر بن ابراهيم بن محمد و ابوبلال غنيم بن عباس بن غنيم، دار المشكاة للنشر والتوزيع، حلوان - مصر، چاپ يكم، سال 1414.
(س)
98 . سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدلة الأحكام: محمد بن اسماعيل صنعانى، تحقيق: محمد عبدالعزيز خولى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ چهارم، سال 1379.
99 . سبل الهدى والرشاد في سيرة خير العباد: محمّد بن يوسف صالحى شامى، تحقيق: شيخ عادل احمد وعلى محمّد معوض، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1414.
100 . سراج الملوك: ابوبكر محمد بن محمد ابن وليد فهرى طرطوشى مالكى، [بى نا]، مصر، سال 1289.
101 . سمط النجوم العوالي في أنباء الأوائل والتوالي: عبدالملك بن حسين عصامى، تحقيق: عادل احمد عبدالموجود و على محمّد معوض، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1419.
102 . سنن ابن ماجة: محمّد بن يزيد قزوينى (ابن ماجه)، تحقيق: محمّد فؤاد عبدالباقى،
دار الفكر، بيروت، [بى تا].
103 . سنن أبيداود: ابوداوود سليمان بن اشعث سجستانى، تحقيق: سيد محمد لحام، دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع، چاپ يكم، سال 1410 - 1990 م.
104 . سنن الترمذي: محمّد بن عيسى ترمذى، دار الفكر، بيروت، چاپ دوم، سال 1403.
105 . السنن الكبرى: ابوبكر احمد بن حسين بن على بن موسى بيهقى، دار الفكر، [بى تا].
106 . السنن الكبرى: ابوعبدالرحمان احمد بن شعيب نسائى، تحقيق: عبدالغفار سليمان بندارى و سيد حسن كسروى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1411.
107 . سير أعلام النبلاء: محمد بن احمد بن عثمان بن قايماز ذهبى، تحقيق: شعيب أرنؤوط و محمد نعيم عرقسوسى، مؤسسة الرسالة، بيروت، چاپ نهم، سال 1413.
108 . السيرة النبويّة: ابوالفداء اسماعيل بن عمر بن كثير قرشى دمشقى، تحقيق: مصطفى عبدالواحد، دار المعرفة، بيروت - لبنان، سال 1395.
109 . السيرة النبويّة: عبدالملك بن هشام بن ايوب حميرى معافرى (ابن هشام)، تحقيق: محمد عبدالحميد، مكتبة محمد علي صبيح وأولاده، مصر، سال 1383.
(ش)
110 . الشافي في شرح مسند الشافعي: ابوالسعادات مبارك بن محمد بن عبدالكريم شيبانى
جزرى (ابن اثير)، تحقيق: احمد بن سليمان و ابوتميم ياسر بن ابراهيم، مكتبة الرشد، رياض - سعودى، سال 1426.
111 . شذرات الذهب في أخبار من ذهب: عبدالحىّ ابن عماد حنبلى، تحقيق: عبدالقادر ارنؤوط و محمود ارنؤوط، دار ابن كثير، دمشق، چاپ يكم، سال 1406.
112 . شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة من الكتاب والسنة وإجماع الصحابة: ابوالقاسم
هبة اللّه بن حسن بن منصور لالكائى، تحقيق: احمد سعد حمدان، دار طيبة، رياض - سعودى، سال 1402.
113 . شرح الأصول الخمسة: قوام الدين مانكديم احمد بن ابى الحسين بن ابى هاشم زيدى،
تحقيق: ابوهاشم احمد بن حسين، دار إحياء التراث العربي، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1422.
114 . شرح الزرقاني على المواهب اللدنيّة بالمنح المحمديّة: شهاب الدين محمد بن عبدالباقى بن يوسف زرقانى، دار الكتب العلمية، چاپ يكم، سال 1417.
115 . شرح الزرقاني على موطّأ الإمام مالك: محمد بن عبدالباقى بن يوسف زرقانى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1411.
116 . شرح السنّة: حسين بن مسعود بغوى، تحقيق: شعيب ارنؤوط و محمد زهير شاويش، المكتب الإسلامي، دمشق، چاپ يكم، سال 1983 م - 1403.
117 . شرح السير الكبير: محمد بن احمد بن ابى سهل سرخسى، تحقيق: محمد حسن محمد حسن شافعى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1417.
118 . شرح الشفا بتعريف حقوق المصطفى: ملا على بن سلطان محمد هروى قارى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1421.
119 . شرح العقائد النسفيّة: سعدالدين مسعود بن عمر بن عبداللّه تفتازانى، تحقيق: احمد حجازى سقا، مكتبة الكليات الأزهرية، قاهره - مصر، چاپ يكم، سال 1407 ه .
120 . شرح العقائد النسفيّة: مسعود بن عمر سعدالدين تفتازانى، تحقيق: محمّد عدنان درويش، بيروت، [بى تا].
121 . شرح القوشجي على تجريد العقائد: علاءالدين على بن محمد سمرقندى قوشچى،
دار السلطنه تبريز، چاپ سنگى، سال 1301.
122 . شرح المقاصد في علم الكلام: مسعود بن عمر سعدالدين تفتازانى، دار المعارف النعمانية، پاكستان، چاپ يكم، سال 1401.
123 . شرح المواقف: على بن محمّد بن على شريف جرجانى، به همراه دو حاشيه سيالكوتى و شاه فنارى، مطبعة السعادة، مصر، سال 1325.
124 . شرح صحيح البخاري: على بن خلف بن عبدالملك بن بطال بكرى قرطبى، تحقيق: ابوتميم ياسر بن ابراهيم، مكتبة الرشد، رياض - سعودى، چاپ دوم، سال 1423.
125 . شرح مشكل الآثار: ابوجعفر احمد بن محمد بن سلامه طحاوى، تحقيق: شعيب ارنؤوط،
مؤسسة الرسالة، چاپ يكم، سال 1415.
126 . شرح منهاج الكرامة في معرفة الإمامة: سيد على حسينى ميلانى، مركز الحقائق الإسلامية، قم - ايران، چاپ يكم، سال 1428.
127 . شرح نهج البلاغة: ابوحامد محمد بن محمد بن ابى الحديد، تحقيق: محمد ابوالفضل
ابراهيم، مؤسسة إسماعيليان للطباعة والنشر، [بى تا].
128 . الشريعة: ابوبكر محمد بن حسين آجرى، تحقيق: عبداللّه بن عمر بن سليمان دميجى، دار الوطن، رياض - سعودى، چاپ دوم، سال 1420.
129 . شواهد التنزيل لقواعد التفضيل: عبيداللّه بن احمد حسكانى، تحقيق: محمّد باقر محمودى، سازمان انتشارات وزارت ارشاد، تهران، چاپ يكم، سال 1411.
(ص)
130 . الصحاح (تاج اللغة وصحاح العربية): اسماعيل بن حماد جوهرى، تحقيق: احمد عبدالغفور عطّار، دار العلم للملايين، بيروت، چاپ چهارم، سال 1407 - 1987 م.
131 . صحيح البخاري: ابوعبداللّه محمد بن اسماعيل بخارى، تحقيق: مصطفى ديب بغا، دار ابن كثير، يمامه - بيروت، چاپ سوم، سال 1407 - 1987 م.
132 . صحيح ابن حبّان بترتيب ابن بلبان: محمّد بن حبّان تميمى بستى (ابن حبّان)، تحقيق:
شعيب ارنؤوط، مؤسسة الرسالة، بيروت، سال 1414.
133 . صفة الصفوة: ابوالفرج عبدالرحمان بن على بن محمد ابن جوزى، تحقيق: محمود فاخورى و محمد رواس قلعه چى، دار المعرفة، بيروت، چاپ دوم، سال 1399.
134 . الصواعق المحرقة: احمد بن حجر هيتمى مكى، تحقيق: عبدالرحمان بن عبداللّه تركى و كامل محمّد خراط، مؤسسة الرسالة، چاپ يكم، سال 1417.
(ض)
135 . الضعفاء الصغير: محمّد بن اسماعيل بخارى، تحقيق: محمود ابراهيم زايد، دار المعرفة، بيروت، سال 1406.
136 . الضعفاء الكبير: محمّد بن عمرو عقيلى، تحقيق: عبدالمعطى امين قعجى، دار الكتب العملية، بيروت، چاپ دوم، سال 1418.
137 . الضعفاء والمتروكين: ابوالفرج عبدالرحمان بن على (ابن جوزى)، تحقيق: عبداللّه قاضى، دار الكتب العلمية، بيروت، سال 1406.
138 . الضعفاء والمتروكين: احمد بن شعيب نسائى، دار المعرفة، بيروت، چاپ يكم، سال 1406.
(ط)
139 . طبقات الحفّاظ: جلال الدين عبدالرحمان سيوطى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1403.
140 . طبقات الحنابلة: محمّد بن محمّد ابن ابى يعلى، تحقيق: محمّد حامد فقى، دار المعرفة، بيروت، [بى تا].
141 . طبقات الفقهاء: ابواسحاق ابراهيم بن على بن يوسف شيرازى، تحقيق: خليل ميس، دار القلم، بيروت - لبنان، [بى تا].
142 . الطبقات الكبرى: محمّد بن سعد هاشمى (ابن سعد)، دار صادر، بيروت، چاپ يكم، سال 1405.
143 . طرح التثريب في شرح التقريب: زين الدين عبدالرحيم بن حسين عراقى، دار إحياء التراث العربي، مؤسسة التاريخ العربي ودار الفكر العربي، [بى تا].
(ع)
144 . العقد الفريد: احمد بن محمّد ابن عبدربّه اندلسى، دار الكتب العلمية، بيروت، سال 1404.
145 . علل الحديث: عبدالرحمان بن محمد بن ادريس بن مهران رازى، تحقيق: محب الدين خطيب، دار المعرفة، بيروت، سال 1405.
146 . العلل ومعرفة الرجال: احمد بن حنبل، تحقيق: وصى اللّه بن محمّد عباس، مكتبة إسلامي - دار خاني، بيروت - رياض، چاپ يكم، سال 1408.
147 . عمدة القاري بشرح صحيح البخاري: بدرالدين محمود بن احمد عينى، دار إحياء التراث
العربي، بيروت، [بى تا].
148 . العين: خليل بن احمد فراهيدى، تحقيق: مهدى مخزومى و ابراهيم سامرائى، دار الهجرة، چاپ دوم، سال 1409.
149 . عيون الأثر: محمد بن عبداللّه بن يحيى (ابن سيد الناس)، موسسة عزالدين، بيروت، سال 1406.
(غ)
150 . الغارات (الإستنفار والغارات): ابراهيم بن محمد بن سعيد بن هلال ثقفى، انجمن آثار ملى، تهران، چاپ يكم، سال 1395.
151 . غريب الحديث: ابوالفرج عبدالرحمان بن على بن محمد بن على بن جوزى، تحقيق: عبدالمعطى امين قلعجى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1405.
152 . غريب الحديث: احمد بن محمد بن ابراهيم خطابى بستى، تحقيق: عبدالكريم ابراهيم عزباوى، جامعة أُم القرى، مكه مكرمه، سال 1402.
153 . غياث الأمم في التياث الظلم: عبدالملك بن عبداللّه بن يوسف جوينى، تحقيق: فؤاد عبدالمنعم و مصطفى حلمى، دار الدعوة، اسكندريه، چاپ يكم، سال 1979 م.
(ف)
154 . فتح الباب في الكنى والألقاب: ابوعبداللّه محمد بن اسحاق بن منده اصفهانى، تحقيق: ابوقتيبه نظر محمد فاريابى، مكتبة الكوثر، رياض - سعودى، چاپ يكم، سال 1417.
155 . فتح الباري (شرح صحيح البخاري): احمد بن على بن حجر عسقلانى، تحقيق: محب الدين خطيب، دار المعرفة، بيروت، چاپ دوم، [بى تا].
156 . فتح القدير : محمد بن على بن محمد الشوكانى، دار الفكر، بيروت - لبنان، [بى تا].
157 . فتح القدير (الجامع بين فني الرواية والدراية من علم التفسير): محمّد بن على شوكانى، عالم الكتب، [بى تا].
158 . فتح المغيث بشرح ألفية الحديث: محمّد بن عبدالرحمان سخاوى، تحقيق: على حسين
على، مكتبة السنة، چاپ يكم، سال 1415.
159 . فرائد السمطين في فضائل المرتضى والبتول والسبطين والأئمّة وذريتهم: ابراهيم جوينى
خراسانى، مؤسسة المحمودي للطباعة والنشر، چاپ يكم، سال 1398.
160 . الفروق في اللغة: حسن بن عبداللّه بن سهل ابوهلال عسكرى، تحقيق: عادل نويهض، دار الآفاق الجديدة، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1400.
161 . الفصل في الملل والأهواء والنحل: على بن احمد بن سعيد ابن حزم، مكتبة الخانجي،
قاهره، [بى تا].
162 . الفصول المهمّة في معرفة أحوال الأئمّة عليهما السلام: على بن محمّد ابن صباغ مالكى، تحقيق: سامى غريرى، دار الحديث للطباعة والنشر، قم، سال 1422.
163 . فضائل الصحابة: ابوعبداللّه احمد بن حنبل شيبانى، تحقيق: وصى اللّه بن محمد عبّاس، مؤسسة الرسالة، بيروت، چاپ يكم، سال 1403 - 1983 م.
164 . فضائل القرآن: ابوعبيد قاسم بن سلاّم بن عبداللّه هروى، تحقيق: مروان عطيه، محسن خرابه و وفاء تقى الدين، دار ابن كثير، دمشق - سوريه، سال 1415.
165 . الفقيه والمتفقّه: ابوبكر احمد بن على بن ثابت خطيب بغدادى، تحقيق: ابوعبدالرحمان
عادل بن يوسف غرازى، دار ابن الجوزي، سعودى، چاپ دوم، سال 1421.
166 . فيض القدير شرح الجامع الصغير من أحاديث البشير النذير: محمّد بن عبدالرؤوف مناوى، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ يكم، سال 1415.
(ك)
167 . الكاشف في معرفة من له رواية في الكتب الستّة: شمس الدين ذهبى، تحقيق: محمد عواقه، دار القبلة للثقافة الإسلامية، جدّه، چاپ يكم، سال 1413 - 1992 م.
168 . الكافي: محمّد بن يعقوب كلينى، دار الكتب اسلامية، چاپ پنجم، سال 1363 ش.
169 . الكامل في ضعفاء الرجال: ابواحمد عبداللّه بن عدى جرجانى، تحقيق: يحيى مختار
غزّاوى، دار الفكر، بيروت، سال 1049.
170 . كتاب السنّة: ابوبكر عمرو بن ابى عاصم، تحقيق: محمد ناصرالدين آلبانى، مكتب الإسلامي، بيروت، چاپ سوم، سال 1413 - 1993 م.
171 . الكشّاف عن حقائق غوامض التنزيل: محمود بن عمود زمخشرى، مكتبة مصطفى آلباني الحلبي وأولاده بمصر، سال 1385.
172 . كشف المراد في شرح تجريد الإعتقاد: حسن بن يوسف بن مطهر حلى، جامعة المدرسين،
قم، سال 1407.
173 . كشف المراد في شرح تجريد الإعتقاد: حسن بن يوسف بن مطهر (علاّمه حلّى)، تحقيق: سيد ابراهيم موسوى زنجانى، انتشارات شكورى، قم، چاپ چهارم، سال 1373 ش.
174 . كشف المشكل من حديث الصحيحين: ابوالفرج عبدالرحمان ابن جوزى، تحقيق: على حسين بواب، دار الوطن، رياض، [بى تا].
175 . كفاية الطالب الرباني لرسالة أبيزيد القيرواني: ابوالحسن مالكى، تحقيق: يوسف محمد بقاعى، دار الفكر، بيروت، سال 1412.
176 . الكفاية في علم الرواية: احمد بن على بن ثابت خطيب بغدادى، تحقيق: احمد عمر هاشم، دار الكتاب العربي، بيروت، چاپ يكم، سال 1405.
177 . الكفاية في علم الرواية: احمد بن على بن ثابت ابوبكر خطيب بغدادى، تحقيق: ابوعبداللّه سورقى و ابراهيم حمدى مدنى، المكتبة العلمية، مدينه منوره، [بى تا].
178 . كنز العمّال: على بن حسام الدين متّقى هندى، تحقيق: شيخ بكرى حيانى، مؤسسة الرسالة، سال 1409.
179 . الكنى والأسماء: محمد بن احمد بن حماد دولابى، تحقيق: ابوقتيبه محمد فاريابى،
دار إبن حزم، چاپ يكم، سال 1421 - 2000 م.
180 . الكواكب الدراري في شرح صحيح البخاري: محمد بن يوسف قرشى كرمانى، دار إحياء التراث العربي، لبنان، چاپ دوم، سال 1401.
(ل)
181 . لسان العرب: محمّد بن مكرم ابن منظور مصرى، نشر أدب الحوزة، سال 1405.
182 . لسان الميزان: احمد بن على بن حجر عسقلانى، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، بيروت، چاپ دوم، سال 1390.
(م)
183 . مآثر الإنافة في معالم الخلافة: احمد بن عبداللّه قلقشندى، تحقيق: عبدالستار احمد فراج، مطبعة حكومة الكويت، كويت، چاپ دوم، سال 1985 م.
184 . المبسوط في الفقه الحنفي: شمس الدين سرخسى، دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت - لبنان، [بى تا].
185 . المتفق والمفترق: ابوبكر احمد بن على بن ثابت خطيب بغدادى، تحقيق: محمد صادق آيدن حامدى، دار القادري للطباعة والنشر والتوزيع، دمشق، سال 1417.
186 . مجالس ثعلب (أمالي): ابوالعباس احمد بن يحيى ثعلب، تحقيق: عبدالسلام محمد هارون، دار المعارف، قاهره - مصر، چاپ دوم، [بى تا].
187 . المجتنى: ابوبكر محمد بن حسن بن دريد ازدى، دائرة المعارف العثمانية، حيدرآباد دكن - هند، چاپ دوم، سال 1382.
188 . المجروحين من المحدثين والضعفاء والمتروكين: محمّد بن حبّان تميمى بستى (ابن حبّان)، تحقيق: محمود ابراهيم زايد، دار الباز وعباس أحمد الباز، مكه مكرمه، [بى تا].
189 . مجمع الزوائد: على بن ابى بكر هيثمى، دار الكتب العلمية، بيروت، سال 1408.
190 . المحاسن والمساوئ: ابراهيم بن محمد بيهقى، تحقيق: عدنان على، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1420.
191 . محاضرات الأدباء: حسين بن محمد راغب اصفهانى، دار المكتبة الحياه، بيروت - لبنان، [بى تا].
192 . المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز: ابومحمد عبدالحق بن غالب بن عطيه اندلسى محاربى، تحقيق: عبدالسلام عبدالشافى محمد، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، سال 1422.
193 . مختصر تاريخ دمشق لابن عساكر: محمد بن مكرم بن على ابن منظور انصارى، تحقيق: روحيه نحاس، رياض عبدالحميد مراد و محمد مطيع، دار الفكر للطباعة والتوزيع والنشر، دمشق - سوريه، چاپ يكم، سال 1402.
194 . المختصر في أخبار البشر (تاريخ أبيالفداء): ابوالفداء عماد الدين اسماعيل بن على بن محمود، المطبعة الحسينية، قاهره - مصر، چاپ يكم، [بى تا].
195 . المدخل إلى السنن الكبرى: ابوبكر احمدبن حسين بن على بيهقى، محقق: محمد ضياء الرحمان اعظمى، دار الخلفاء للكتاب الإسلامي، كويت، سال 1404.
196 . مرآة الجنان: عفيف الدين يافعى، تحقيق: خليل منصور، دار الكتب العلميه، بيروت، چاپ يكم، سال 1417.
197 . مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح: على بن سلطان نورالدين محمّد قارى هروى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، [بى تا].
198 . مروج الذهب: ابوالحسن على بن حسين بن على مسعودى، الشركة العالمية، چاپ يكم،
سال 1989 م.
199 . المستدرك على الصحيحين: محمّد بن عبداللّه حاكم نيشابورى، دار المعرفة، بيروت، [بى تا].
200 . مسند أبيعوانة (المستخرج): ابوعوانه يعقوب بن اسحاق اسفرائنى، تحقيق: ايمن بن عارف دمشقى، دار المعرفة، بيروت - لبنان، چاپ يكم، سال 1419.
201 . مسند أبييعلى: احمد بن على مثنى تميمى (ابويعلى موصلى)، دار المأمون للتراث، بيروت، چاپ يكم، سال 1404.
202 . مسند البزّار (البحر الزخّار): ابوبكر احمدبن عمرو بزار، تحقيق: محفوظ الرحمان زين اللّه ، مؤسسة علوم القرآن، بيروت و مدينه، سال 1409.
203 . مسند الشافعي: محمد بن ادريس ابو عبداللّه الشافعى، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، سال 1400.
204 . مصباح الظلام وبهجة الأنام في شرح نيل المرام من أحاديث خير الأنام: سيد محمد بن عبداللّه جردانى دمياطى شافعى، مطبعة الرحمانية، مصر، چاپ چهارم، سال 1347.
205 . المصنّف: عبدالرزاق صنعانى، منشورات المجلس العلمي، [بى تا].
206 . المصنّف: عبداللّه بن محمّد بن ابى شيبه، تحقيق: سعيد لحام، دار الفكر، بيروت، چاپ يكم، سال 1409.
207 . المطالب العالية بزوائد المسانيد الثمانية: احمد بن على بن حجر عسقلانى، تحقيق: سعد بن ناصر بن عبدالعزيز شترى، دار العاصمة - دار الغيث، سعودى، چاپ يكم، سال 1419.
208 . المعارف: ابن قتيبه ابومحمد عبداللّه بن مسلم، تحقيق: ثروت عكاشه، دار المعارف، قاهره - مصر.
209 . المعجم الأوسط: ابوالقاسم سليمان بن احمد طبرانى، تحقيق: طارق بن عوض اللّه بن محمّد و عبدالمحسن بن ابراهيم حسينى، دار الحرمين، قاهره، سال 1415.
210 . المعجم الكبير: سليمان بن احمد طبرانى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ سوم، سال 1405.
211 . معرفة الثقات من رجال أهل العلم والحديث ومن الضعفاء وذكر مذاهبهم وأخبارهم: ابوالحسن احمد بن عبداللّه بن صالح عجلى، تحقيق: عبدالعليم عبدالعظيم بستوى، مكتبة الدار، مدينه منوره - سعودى، چاپ يكم، سال 1405.
212 . معرفة الصحابة: ابونعيم احمد بن عبداللّه (ابونعيم اصفهانى)، تحقيق: عادل عزازى، دار الوطن، رياض، سال 1419.
213 . معرفة علوم الحديث: محمّد بن عبداللّه حاكم نيشابورى، تحقيق: سيد معظم حسين،
دار الآفاق الحديث، بيروت، چاپ چهارم، سال 1400.
214 . المعرفة والتاريخ: ابويوسف يعقوب بن سفيان فسوى، تحقيق: خليل منصور، دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان، سال 1419.
Jawahir al-Kalam
fi Marifat al-Imamah wel-Imam
"Gems of Speech in being acquainted with Imamate and Imam"
The Kharij lectures on Imamate
Volume Eleven
Continuance of the Evidence of superiority
Ayatollah Sayyid Ali Husayni Milani