جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 10

مشخصات کتاب

سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1327 -

عنوان و نام پديدآور: جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى؛ تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه مركز حقايق اسلامى.

مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1389 -

مشخصات ظاهرى: ج 10.

شابك: ج.1:978-600-5348-21-7؛ ج.2:978-600-5348-42-2؛

ج.3:978-600-5348-61-3؛ ج.4:978-600-5348-69-9؛

ج.5: 978-600-5348-77-4؛ ج.6:978-600-5348-90-3؛

ج.7: 978-600-8518-00-6؛ ج.8:978-600-8518-01-3؛

ج.9: 978-600-8518-06-8؛ ج.10:978-600-8518-12-9؛ وضعيت فهرست نويسى:فيپا

يادداشت: ص.ع لاتينى شده:Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamati wal Imam principles of Imamat.

يادداشت: ج.2 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.3 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.4 (چاپ اول: 1391).

يادداشت: ج.5 (چاپ اول: 1392).

يادداشت: ج.6 (چاپ اول: 1393) (فيپا).

يادداشت: ج.7 (چاپ اول: 1395) (فيپا).

يادداشت: ج.8 (چاپ اول: 1395) (فيپا).

يادداشت: ج.9 (چاپ اول: 1396) (فيپا).

يادداشت: ج.10 (چاپ اول: 1397) (فيپا).

يادداشت: كتابنامه.

مندرجات: ج.1. مقدمات ـ مبانى.- ج.2. مبانى ـ ادله.- ج.3. ادله امامت.- ج.4. آيات امامت (آيات مودت ـ آيات غدير).- ج.5. ادامه آيات امامت.- ج.6.ادامه آيات امامت - عدم تحريف قرآن.- ج.7. حديث غدير ـ حديث يوم الدار.ـ ج.8. حديث ثقلين ـ حديث منزلت.- ج.9. حديث مدينة العلم، طير و رايت.- ج.10. حديث تشبيه، سفينه و نور.- موضوع: امامت

موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت

موضوع: احاديث اهل سنّت

شناسه افزوده: انتشارات الحقايق

رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP

رده بندى ديويى: 45 / 297

شماره كتابشناسى ملى: 2104579

نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 10

مؤلّف: آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق

ناشر: انتشارات الحقايق

شمارگان: 1000

نوبت چاپ: يكم ـ 1397

قيمت: 300000 ريال

چاپ: وفا

شابك: 9 - 12 - 8518 - 600 - 978 978 - 600 - 8518 - 12 - 9

حقوق چاپ محفوظ است

مراكز پخش:

قم: تلفن: 37837320-025 و 37842682ـ025

تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)

تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021

مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)،

تلفن: 32242262-051 09151199486

اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031

نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org ـ پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org ـ سامانه پيام كوتاه: 10001414

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

جلد دهم

حديث تشبيه، سفينه و نور

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست نگاشته ها

حديث تشبيه

راويان حديث تشبيه... 25

راويان حديث در ميان صحابه... 25

مشهورترين ناقلان حديث از ميان عالمان اهل سنت... 25

متن حديث تشبيه... 30

1 . روايت به نقل از عبدالرزاق صنعانى... 31

شرح حال راويان حديث... 35

عبدالرزاق صنعانى... 35

تصديق عبدالرزاق از سوى خداى تعالى!... 37

معمر بن راشد... 39

ابن شهاب زهرى... 40

سعيد بن مسيب... 42

ابوهريره... 44

2 . روايت به نقل از احمد بن حنبل... 44

شرح حال ابن شهرآشوب... 46

شرح حال احمد بن حنبل... 50

3 . روايت به نقل از ابن شاهين... 51

4 . روايت به نقل از ابن بطه عكبرى... 52

5 . روايت به نقل از خرگوشى... 53

6 . روايت به نقل از حاكم نيشابورى... 54

7 . روايت به نقل از ابن مردويه... 55

8 . روايت به نقل از ابونعيم اصفهانى... 56

9 . روايت به نقل از بيهقى... 57

10 . روايت به نقل از ابن عساكر... 58

11 . روايت به نقل از ابن مغازلى... 59

12 . روايت به نقل از عاصمى... 59

13 . روايت به نقل از خوارزمى... 65

14 . روايت به نقل از حاكمى قزوينى... 65

15 . روايت به نقل از ابوحامد صالحانى... 66

16 . روايت به نقل از ابن طلحه شافعى... 67

17 . روايت به نقل از گنجى شافعى... 68

18 . روايت به نقل از محب الدين طبرى... 70

19 . روايت به نقل از سيد على همدانى... 71

20 . روايت به نقل از شهاب الدين احمد ايجى... 72

اعتبار روايات كتاب توضيح الدلائل... 73

21 . روايت به نقل از شهاب الدين دولت آبادى... 74

22 . روايت به نقل از ولى اللّه‏ دهلوى... 75

بررسى سند حديث... 76

بررسى سند منتهى به ابوحمراء... 77

محمد بن احمد بن سعيد رازى... 77

محمد بن مسلمة بن واره... 77

عبيداللّه‏ بن موسى عبسى... 78

ابوعمر ازدى... 79

ابوراشد حبرانى... 79

ابوعمر ازدى... 79

بررسى اعتبار روايت ابن بطه عكبرى... 84

ابوالحسن ابن مقير... 84

مبارك بن حسن شهرزورى... 85

ابوالقاسم بن بسرى... 86

ابوعبداللّه‏ عكبرى... 87

ابوذر باغندى... 88

محمد بن محمد باغندى... 89

مسعر بن يحيى نهدى... 89

شريك بن عبداللّه‏... 90

ابواسحاق سبيعى... 91

عبداللّه‏ سبيعى... 93

مسعر بن يحيى نهدى... 93

پاسخ به اشكال هاى سندى روايت... 95

پاسخ به سخنان دهلوى پيرامون سند حديث تشبيه... 96

پذيرش روايت بيهقى توسط ابن تيميه... 98

رد سخن ابن تيميه... 100

سخنى در اعتبار بيهقى و آثار او... 101

جايگاه بيهقى نزد اهل سنت... 105

اشكالى ديگر از سوى دهلوى... 109

حديث صحيح اختصاص به صحيحين ندارد... 110

دلالت حديث تشبيه... 113

برخى از وجوه دلالت حديث تشبيه به برابرى... 114

1 . تركيب سخن در حديث، اين همانى را مى رساند... 114

2 . تبادر، دليل بر برابرى... 115

3 . برترى پيامبر ما از ديگر پيامبران... 116

نود ويژگى، فقط در اميرالمؤمنين... 122

دلالت حديث از ديدگاه ابن روزبهان... 123

سخن امير محمد صنعانى پيرامون حديث تشبيه... 125

اعتراف ابوبكر به دلالت حديث... 128

شبيه ترين فرد به پيامبر خدا، افضل و جانشين او است... 132

تشبيه غير معصوم به معصوم جايز نيست... 133

تشبيه موجب عموم است... 136

احكام منزلٌ عليه بر منزل بار مى شود... 138

تشبيه در قرآن، نشانگر برابرى... 139

تناقض در گفتار دهلوى... 142

نقض يكم... 142

نقض دوم... 143

نقض سوم... 145

نقض چهارم... 146

شبهاتى پيرامون حديث... 147

شبهات دهلوى پيرامون دلالت حديث بر افضليت... 147

1 ـ تساوى در صفت موجب افضليت نيست!... 147

2 ـ افضليت موجب امامت نيست!... 148

مطابقت دلالت حديث با آيه دال بر افضليت پيامبر... 149

اعتراف فضل بن روزبهان... 150

حديث تشبيه، نشانگر اعلميت و اتقى بودن... 150

احاديث ساختگى... 151

3 ـ تشبيه ابوبكر به ابراهيم و عيسى، و عمر به نوح!... 153

4 ـ رايزنى پيامبر با ابوبكر و عمر درباره اسيران جنگ بدر!... 157

حديث سفينه

راويان و ناقلان حديث... 163

قرن دوم... 165

قرن سوم... 165

قرن چهارم... 166

قرن پنجم... 167

قرن ششم... 168

قرن هفتم... 168

قرن هشتم... 169

قرن نهم... 169

قرن دهم... 170

قرن يازدهم... 171

قرن دوازدهم... 171

قرن سيزدهم... 172

قرن چهاردهم... 172

متن حديث سفينه... 173

روايت شافعى... 173

روايت احمد بن حنبل... 177

روايت مسلم... 177

روايت ابن قتيبه... 178

روايت بزّار... 179

روايت ابويعلى موصلى... 180

روايت طبرانى... 181

روايت حاكم نيشابورى... 182

روايت ابونعيم اصفهانى... 183

روايت ابن عبدالبر... 185

روايت خطيب بغدادى... 186

روايت سه لغوى برجسته اهل سنت... 186

روايت فخر رازى... 188

روايت سبط ابن جوزى... 188

روايت طيبى... 188

روايت نورالدين هيثمى... 189

بررسى اعتبار روايت... 191

تواتر حديث... 191

تلقى به قبول روايت... 193

نقل در كتب معتبر... 205

يقوى بعضها بعضا... 208

تصريح به صحت حديث... 210

بررسى اعتبار برخى از روايت هاى حديث... 215

بررسى سند روايت هاى هيثمى... 215

بررسى صحت و سقم اعتبار سنجى هيثمى... 216

حسن بن ابى جعفر جفرى... 216

عبداللّه‏ بن داهر... 218

عبداللّه‏ بن لهيعه... 221

شواهد حديث سفينه... 224

شاهد يكم: سخن اميرالمؤمنين... 224

شاهد دوم: سخنى ديگر از آن حضرت... 226

شاهد سوم: فرمايشى ديگر از آن حضرت... 227

شاهد چهارم: فرمايش امام زين العابدين... 231

شاهد پنجم: قصيده منسوب به عمرو بن عاص... 232

شاهد ششم: سخن حسن بصرى... 235

دلالت حديث سفينه... 236

1 ـ لزوم پيروى از آنان... 236

2 ـ پيروى از آنان برابر با نجات و رهايى... 238

3 ـ افضليت اهل بيت... 242

4 ـ وجوب محبت به اهل بيت... 242

5 ـ عصمت اهل بيت... 243

6 ـ تخلف از اهل بيت همان گمراهى... 244

7 ـ لزوم وجود امام در هر زمان... 245

8 ـ جمع بين دو حديث «ثقلين» و «سفينه»... 245

9 ـ اثبات امامان دوازده گانه... 249

پاسخ به اشكال هاى دهلوى بر دلالت حديث... 250

رستگارى در حب اهل بيت است... 250

اهل سنّت متمسّك به اهل بيتند!... 252

نمونه هايى از ياوه سرايى هاى اهل سنت درباره اهل بيت... 255

مراد از «اهل بيت» امامان معصومند... 264

1 ـ اميرالمؤمنين... 266

2 ـ امام حسن و امام حسين... 268

بررسى انتساب كثرت ازدواج و طلاق به امام مجتبى!... 271

حسين با شمشير جدش كشته شد!... 287

ناسزاگويى هاى ابن

خلدون... 291

نظر عبداللّه‏ بن عمر درباره علت سفر امام حسين به عراق... 302

نهى امام حسين از سوى برادر از رفتن به عراق!... 307

عبدالقادر گيلانى و روزه روز عاشوراء... 309

غزالى و موضع وى نسبت به سيدالشهداء و يزيد... 311

3 ـ امام زين العابدين... 314

نسبت جواز ازدواج با بيش از چهار زن به امام سجّاد... 317

جواز ازدواج با 9 زن!... 319

ازدواج به هر ميزان كه بخواهى!... 320

4 ـ امام محمد باقر... 322

5 ـ امام جعفر صادق... 333

6 ـ امام موسى بن جعفر... 338

7 ـ امام رضا... 340

8 ـ ساير امامان... 344

9 ـ امام زمان... 351

مدعاى سليمان بن جرير در طعن بر امامان... 355

دلالت حديث بر نجات انحصارى اماميه... 358

بررسى سخنى ديگر از دهلوى در حاشيه بر تحفه اثنا عشريه... 362

وجوه مشابهت كشتى نوح و أهل بيت... 367

1 ـ هدف از سوار شدن، نجات يافتن از غرق شدن... 368

2 ـ وجود نوح در كشتى، خود وسيله نجات... 368

3 ـ سازنده كشتى نوح، و ناظر آن خدا... 368

4 ـ طى مسير با نام خداوند... 369

5 ـ روان شدن كشتى در مرآ و منظر الاهى... 371

6 ـ وجود اهل بيت موجب حركت كشتى... 372

سخنى درباره حديث نجوم... 375

ستارگانِ آسمان كيانند؟... 378

حديث «النجوم أمان لأهل السماء وأهل بيتي أمان لأهل الأرض»... 378

حديث «النجوم أمان لأهل السماء وأهل بيتي أمان لأمّتي»... 384

حديث «النجوم أمان لأهل الأرض من الغرق ...»... 388

حديث نور

راويان حديث نور... 396

راويان حديث نور از ميان صحابه... 396

راويان حديث از ميان تابعان... 397

راويان حديث نور از ميان عالمان و حافظان اهل سنت... 398

متن حديث نور... 400

1 ـ روايت به نقل از احمد بن حنبل... 400

2 ـ روايت به نقل از ابوحاتم رازى... 401

3 ـ روايت به نقل از ابن مردويه... 403

4 ـ روايت به نقل از خطيب بغدادى... 404

5 ـ روايت به نقل از ابن مغازلى... 405

6 ـ روايت به نقل از ابن شيرويه... 407

7 ـ روايت به نقل از عاصمى... 409

8 ـ روايت به نقل از ابوالفتح نطنزى... 413

9 ـ روايت به نقل از ابن عساكر... 416

10 ـ روايت به نقل از گنجى شافعى... 418

11 ـ روايت به نقل از محب الدين طبرى... 422

12 ـ روايت به نقل از ابن حجر عسقلانى... 423

13 ـ روايت به نقل از جمال محدث شيرازى... 423

شواهدى براى حديث نور... 424

حديث يكم: حديث شجره... 424

1 ـ روايت به نقل از طبرانى... 425

2 ـ روايت به نقل از حاكم نيشابورى... 426

3 ـ روايت به نقل از ابن مغازلى... 427

4 ـ روايت به نقل از ديلمى... 427

5 ـ روايت به نقل از زرندى... 428

حديث دوم: حديث شجره با عبارتى ديگر... 428

1 ـ روايت به نقل از عبداللّه‏ بن احمد... 429

2 ـ روايت به نقل از ابونعيم... 430

3 ـ روايت به نقل از ابن

مغازلى... 430

4 ـ روايت به نقل از گنجى شافعى... 432

حديث سوم: «إنّ اللّه‏ خلق رسوله من نوره وخلق عليّاً من نور رسوله»... 435

حديث چهارم: پيامبر خدا و اميرالمؤمنين آفريده شده از نور خدا... 436

حديث پنجم: «إنّ الحسن والحسين نوران من نور اللّه‏ جلّ وعلا»... 437

حديث ششم: «إنّ اللّه‏ خلق ملائكة من نور عليّ»... 438

اعتبار روايت... 439

تواتر حديث نور... 439

اعتبار روايت احمد بن حنبل... 439

عبدالرزّاق صنعانى... 440

معمّر بن راشد... 440

زهرى... 441

خالد بن معدان... 441

زاذان كندى... 443

سلمان فارسى... 444

شرح حال احمد بن حنبل... 448

نقل احمد بن حنبل دليل بر صحّت حديث... 454

كتاب اربعين جمال محدث شيرازى... 457

دلالت روايت... 459

1 ـ تصريح به خلافت اميرالمؤمنين... 460

2 ـ تصريح به وصايت اميرالمؤمنين... 461

3 ـ تسبيح پروردگار و آموختن موجودات از آن نور پاك... 461

4 ـ آفرينش آدم به جهت پنج تن... 468

5 ـ برترى اميرالمؤمنين از آدم... 470

6 ـ پيامبر اكرم و اميرالمؤمنين جامع الفضائل... 472

بوصيرى و قصيده همزيه وى... 472

7 ـ ثبوت تمامى فضايل پيامبر براى اميرالمؤمنين... 479

8 ـ اميرالمؤمنين برترين خلايق پس از پيامبر... 484

9 ـ تقدّم در آفرينش، دليل بر افضليت... 487

10 ـ استدلال حضرت آدم بر افضليّت پيامبر... 491

يكم: نام على نوشته شده بر روى عرش... 494

دوم: نام على با پيامبر در مواضع مختلف... 495

سوم: نام اميرالمؤمنين بر درِ بهشت... 496

چهارم: نوشته شدن «على ولى اللّه‏» با طلا بر در بهشت... 499

پنجم: «على ولى اللّه‏» مكتوب بر درهاى بهشت... 500

11 ـ ميثاق بر نبوّت پيامبر، موجب برترى پيامبر بر ديگران... 501

روايات اخذ ميثاق دال بر افضليت پيامبر... 502

ميثاق بر ولايت و امامت اميرالمؤمنين... 507

يكم ـ بعثت پيامبران بر ولايت اميرالمؤمنين... 508

دوم ـ حديث عرض ولايت اميرالمؤمنين بر حضرت ابراهيم... 510

سوم ـ ميثاق خداوند از فرشتگان بر امير بودن على... 511

چهارم ـ پيامبر اكرم و گرفتن ميثاق بر وصايت اميرالمؤمنين ...... 513

12 ـ احاديثى در فضيلت اميرالمؤمنين و مؤيّد حديث نور... 514

حديث يكم... 514

حديث دوم... 518

حديث سوم... 519

حديث چهارم... 520

سخنان عالمان و عارفان بزرگ اهل سنّت در تبيين معناى حديث نور... 521

يكم: محيى الدين ابن عربى... 521

دوم: عبدالوهاب شعرانى... 525

سوم: شمس الدين فنّارى... 526

چهارم: سيد محمّد گيسو دراز... 528

اشكالهاى ديگر دهلوى به دلالت حديث نور... 530

1 ـ شريك بودن در نور، مستلزم امامت نيست... 530

2 ـ بحثى در نزديكى نسب اميرالمؤمنين با پيامبر نيست!... 532

استدلال به خويشاوندى نسبى بر امامت بلافصل... 534

1 ـ احاديث اصطفاء و گزينش بنى هاشم از ميان خلق... 534

گفتار دانشمندان پيرامون اين احاديث... 537

2 ـ امام نيز به مانند پيامبر خدا از بنى هاشم... 545

3 ـ سخنان ابوبكر در سقيفه... 546

4 ـ احتجاج اميرالمؤمنين در مقابل ابوبكر و شورا... 548

5 ـ اعتراف مسلمين عصر اميرالمؤمنين به شايستگى نسبى ايشان... 553

6 ـ پيامبر خدا: قرابت و خويشاوندى از دلايل امامت... 555

7 ـ پيامبر و خليفه از يك نسل و تبار... 557

عبّاس شايسته تر از على و نزديك تر از او به پيامبر نيست... 559

1 ـ عبّاس عموى پدرىِ پيامبر خدا... 560

2 ـ اولويت اميرالمؤمنين در گفتار عبّاس... 562

3 ـ امتناع عباس از پذيرش وصيّت پيامبر... 564

4 ـ اميرالمؤمنين وارث پيامبر... 566

5 ـ اجماع بر عدم خلافت عبّاس... 568

6 ـ خلافت در ميان مهاجران... 568

7 ـ خليفه از ميان بيعت كنندگان شجره... 569

8 ـ خلافت براى آزادشدگان جايز نيست... 570

اولويت حسنين نسبت به اميرالمؤمنين!... 571

1 ـ برترى ملاك امامت... 572

2 ـ آفرينش اميرالمؤمنين از نور خدا... 572

پاسخ به اشكال هاى سندى... 573

اصل و ريشه اين ادّعا... 574

ملاك تضعيف حديث چيست؟!... 574

ادعاى اجماع، دروغى محض... 575

عبارت ابن جوزى و تصرّفات در آن... 578

فهرست منابع... 583

حديث تشبيه

اشاره

حديث تشبيه

بحث در ادامه برهان افضليت است و بيان مصداق افضل و يا همان صغراى قضيه. در مباحث گذشته، به كبراى قاعده افضليت پرداخته شد و پس از اثبات آن، مرحله دوم استدلال، يعنى بررسى تعيين مصداق افضل شكل گرفت. به عبارتى ديگر، بررسى شد كه افضل امت پس از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله كيست تا با شناسايى و معرفى وى، بتوان به ضميمه قاعده تقدم افضل بر فاضل، خليفه به حق پس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله دست يافت.

ما در گفتارهاى پيشين، مصداق افضل را با اميرالمؤمنين عليه السلام همنوا ديديم و با احاديثى همچون «أنا مدينة العلم»، «طير» و «رايت» به اثبات افضل امت پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست يافتيم و با وجود تعيين افضل، خلافت را فقط شايسته اميرالمؤمنين عليه السلام يافتيم.

از ديگر احاديثى كه در راستاى تعيين مصداق افضل جاى گرفته و افضل را در اميرالمؤمنين عليه السلام متعيّن مى كند، حديث «تشبيه» يا «اشباه» است. اين حديث شريف در صدد بيان اين حقيقت است كه تمامى ويژگى هاى شاخص و خوى هاى

ويژه اى كه در پيامبران الاهى پراكنده شده، در اميرالمؤمنين عليه السلام يكجا گرد آمده است كه خود بيانگر برترى آن حضرت از ديگر مردمان، بلكه برترى و افضليت آن حضرت حتى بر پيامبران به جز پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است. همين افضليت و برترى بر انبياء است كه اميرالمؤمنين عليه السلام را برترين فرد امت پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى گرداند و مبين اين حقيقت است كه تنها او است كه شايسته خلافت عام و امامت كبراست. به همين روى و بر اساس قاعده عقلى قبح پيشى گرفتن مفضول بر افضل، پيشى گرفتن ديگرى بر او در امر خلافت مردود و باطل است.

چكيده استدلال به اين حديث شريف بر اثبات امامت اميرالمؤمنين عليه السلام را مى توان در امور زير خلاصه نمود:

يكم: پيامبران از تمامى مردمان برترند؛

دوم: از اين حديث، برابرى اميرالمؤمنين عليه السلام با ويژگى هاى پيامبران استفاده مى شود؛

سوم: آن كس كه با پيامبران در ويژگى ها برابرى مى كند، از ديگران برتر است؛

چهارم: نتيجه سه مقدمه پيشين اين كه اميرالمؤمنين عليه السلام از همگان برتر است؛

پنجم: فردى كه برتر و والاتر از ديگران است، شايسته امامت است نه غير او.

اين حديث از جهت سند و دلالت در نهايت صحت و قوت و استوارى است. در اين روايت آمده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في تقواه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى موسى في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب؛

هر آنكس كه مى خواهد به علم آدم، تقواى نوح، بردبارى ابراهيم و توانمندى موسى بنگرد، به على بن ابى طالب نظر كند.

راويان حديث تشبيه

راويان حديث در ميان صحابه

حديث تشبيه از سوى شمارى از صحابه بزرگ پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل شده است كه مى توان به نام هاى زير اشاره نمود:

1 . عبداللّه بن عباس؛

2 . ابوسعيد خدرى؛

3 . انس بن مالك؛

4 . ابوحمراء، غلام پيامبر صلّى اللّه عليه وآله؛

5 . ابوهريره؛

6 . حارث اعور همدانى، يار اميرالمؤمنين عليه السلام.

مشهورترين ناقلان حديث از ميان عالمان اهل سنت

اين حديث را گروهى از حافظان و پيشوايان مورد اعتماد اهل تسنن همچون: صاحبان صحاح، مسانيد و عالمان بزرگ و مشهور اهل سنت روايت كرده اند كه ما تنها به نام شمارى از راويان پر آوازه آنان بسنده مى كنيم:

1 - محمد بن ادريس شافعى، (متوفاى سال 204)؛

2 - احمد بن حنبل شيبانى، (متوفاى سال 241)؛

3 - مسلم بن حجاج قشيرى، صاحب صحيح، (متوفاى سال 261)؛

4 - ابومحمد عبداللّه بن مسلم بن قتيبه دينورى، (متوفاى سال 276)؛

5 - ابوالحسين محمد بن حامد بغدادى، صاحب كتاب سنه، (متوفاى سال 279 يا 299)؛

6 - ابوبكر احمد بن عمرو بن عبدالخالق بزّار، (متوفاى سال 292)؛

7 - ابويعلى احمد بن على تميمى موصلى، (متوفاى سال 307)؛

8 - ابوجعفر محمد بن جرير طبرى، (متوفاى سال 310)؛

9 - ابوبكر محمد بن يحيى صولى، (متوفاى سال 335)؛

10 - ابوالقاسم سليمان بن احمد طبرانى، (متوفاى سال 360)؛

11 - ابوليث نصر بن محمد سمرقندى، (متوفاى سال 375)؛

12 - ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه (حاكم نيشابورى)، (متوفاى سال 405)؛

13 - ابوسعد عبدالملك بن محمد نيشابورى خرگوشى، (متوفاى سال 407)؛

14 - ابوبكر احمد بن موسى بن مردويه اصفهانى، (متوفاى سال 410)؛

15 - ابواسحاق احمد بن محمد ثعلبى، (متوفاى سال 427)؛

16 - ابومنصور عبدالملك بن محمد ثعالبى، (متوفاى سال 430)؛

17 - ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى، (متوفاى سال 430)؛

18 - ابوعمرو يوسف بن عبداللّه ابن عبدالبر نمرى، (متوفاى سال 463)؛

19 - ابوبكر احمد بن على بن ثابت (خطيب بغدادى)، (متوفاى سال 463)؛

20 - ابوالحسن على بن احمد بن محمد واحدى، (متوفاى سال 468)؛

21 - ابوالحسن على بن محمد جلاّبى (ابن مغازلى)، (متوفاى سال 483)؛

22 - ابوالمظفر منصور بن محمد سمعانى، (متوفاى سال 489)؛

23 - ابومحمد احمد بن محمد عاصمى، (از عالمان قرن پنجم)؛

24 - ابومنصور شهردار بن شيرويه ديلمى، (متوفاى سال 558)؛

25 - عمر بن محمد بن خضر موصلى، (متوفاى سال 570)؛

26 - ابوعبداللّه محمد بن مسلم بن ابى فوارس رازى، (زنده در سال 581)؛

27 - ابوالفرج يحيى بن محمود ثقفى اصفهانى، (متوفاى سال 584)؛

28 - ابوالسعادات مبارك بن محمد بن اثير جزرى، (متوفاى سال 606)؛

29 - فخر الدين محمد بن عمر تيمى بكرى (فخر رازى)، (متوفاى سال 606)؛

30 - ابوسالم محمد بن طلحه قرشى نصيبى شافعى، (متوفاى سال 652)؛

31 - شمس الدين يوسف بن قزغلى (سبط ابن جوزى)، (متوفاى سال 654)؛

32 - ابوعبداللّه محمد بن يوسف گنجى شافعى، (متوفاى سال 658)؛

33 - محب الدين احمد بن عبداللّه طبرى مكى شافعى، (متوفاى سال 694)؛

34 - جمال الدين محمد بن مكرم انصارى، (متوفاى سال 711)؛

35 - صدر الدين ابراهيم بن محمد بن مؤيد حموئى، (متوفاى سال 722)؛

36 - شهاب الدين محمود بن سلمان بن فهد حلبى، (متوفاى سال 725)؛

37 - نظام الدين حسن بن محمد نيشابورى، (زنده در سال 728)؛

38 - محمد بن عبداللّه خطيب تبريزى، صاحب مشكاه، (زنده در سال 740)؛

39 - حسن بن محمد طيبى، شارح مشكاه، (متوفاى سال 743)؛

40 - جمال الدين محمد بن يوسف زرندى مدنى انصارى، (متوفاى سال هفتصد وپنجاه واندى)؛

41- سيد على بن شهاب الدين همدانى، صاحب كتاب المودّه فى القربى، (متوفاى سال 786)؛

42 - نور الدين على بن ابى بكر بن سليمان هيثمى، (متوفاى سال 807)؛

43 - سيد شريف على بن محمد جرجانى، (متوفاى سال 816)؛

44 - ابوالعباس احمد بن على قلقشندى، (متوفاى سال 821)؛

45 - محمد بن محمد حافظى بخارى (خواجه پارسا)، (متوفاى سال 822)؛

46 - ابوبكر على حموى (ابن حجه)، (متوفاى سال 837)؛

47 - شهاب الدين بن شمس الدين زاولى دولت آبادى، (متوفاى سال 849)؛

48 - نور الدين على بن محمد بن صباغ مالكى، (متوفاى سال 855)؛

49 - محمود بن محمد گيلانى (خواجه جهان)، (متوفاى سال 887)؛

50 - كمال الدين حسين بن معين الدين يزدى ميبدى، (زنده در سال 890)؛

51 - عبدالرحمان بن عبدالسلام صفورى شافعى، (متوفاى سال 894)؛

52 - اختيار الدين بن غياث الدين هروى، (زنده در سال 897)؛

53 - شمس الدين محمد بن عبدالرحمان سخاوى، (متوفاى سال 902)؛

54 - حسين بن على كاشفى، (متوفاى سال 910)؛

55 - جلال الدين عبدالرحمان بن ابى بكر سيوطى، (متوفاى سال 911)؛

56 - نور الدين على بن عبداللّه سمهودى، (متوفاى سال 911)؛

57 - عطاء اللّه بن فضل اللّه شيرازى (محدث)، (متوفاى سال 926)؛

58 - شهاب الدين احمد بن محمد هيتمى مكى، (متوفاى سال 973)؛

59 - على بن حسام الدين متقى هندى، (متوفاى سال 975)؛

60 - محمد بن طاهر فتنى كجراتى، (متوفاى سال 986)؛

61 - شيخ بن عبداللّه عيدروس يمنى، (متوفاى سال 990)؛

62 - كمال الدين بن فخر الدين جهرمى، (زنده در سال 994)؛

63 - على بن سلطان هروى (ملا على قارى)، (متوفاى سال 1013)؛

64 - عبدالرؤف بن تاج الدين مناوى، (متوفاى سال 1031)؛

65 - احمد بن عبدالاحد سهرندى (مجدّد)، (متوفاى سال 1034)؛

66 - محمد صالح حسينى ترمذى، (متوفاى سال 1040)؛

67 - احمد بن فضل بن محمد باكثير مكى، (متوفاى سال 1047)؛

68 - شيخ عبدالحق بن سيف الدين دهلوى، (متوفاى سال 1052)؛

69 - على بن محمد بن ابراهيم عزيزى، (متوفاى سال 1070)؛

70 - محمد بن ابى بكر شلى، (متوفاى سال 1093)؛

71 - محمد بن محمد بن سليمان مغربى، (متوفاى سال 1094)؛

72 - محمود بن محمد بن على شيخانى قادرى، (زنده در سال 1094)؛

73 - حسام الدين بن محمد بايزيد بن بديع الدين سهارنپورى، (زنده در سال 1106)؛

74 - ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشى، (زنده در سال 1126)؛

75 - محمد صدر عالم، (زنده در سال 1146)؛

76 - ولى اللّه احمد بن عبدالرحيم دهلوى (متوفاى سال 1176)؛

77 - محمد بن سالم حفنى مصرى، (متوفاى سال 1181)؛

78 - محمد بن اسماعيل بن صلاح امير صنعانى، (متوفاى سال 1182)؛

79 - محمد مرتضى بن محمد واسطى زبيدى، (متوفاى سال 1205)؛

80 - محمد بن على صبان مصرى، (متوفاى سال 1206)؛

81 - محمد ثناء اللّه پانى پتى نقشبندى مجددى، (متوفاى سال 1216)؛

82 - محمد مبين بن محب اللّه انصارى لكهنوى، (متوفاى سال 1225)؛

83 - محمد سالم دهلوى بخارى، (از اعلام قرن 13)؛

84 - احمد بن عبدالقادر بن بكرى عجيلى، (متوفاى سال 1233)؛

85 - محمد رشيد الدين خان دهلوى (شاگرد دهلوى)، (متوفاى سال 1243)؛

86- جمال الدين محمد بن عبدالعلى قرشى هاشمى (ميرزا حسن على محدث لكهنوى)، (متوفاى سال 1255)؛

87 - ولى اللّه بن حبيب اللّه لكهنوى، (متوفاى سال 1270)؛

88 - سليمان بن ابراهيم قندوزى بلخى، (متوفاى سال 1294)؛

89 - شيخ حسن عدوى حمزاوى، (متوفاى سال 1303)؛

90 - احمد بن زينى دحلان مكى، (متوفاى سال 1304)؛

91 - شيخ سيد مؤمن بن حسن شبلنجى شافعى، (متوفاى پس از 1308 يا 1322)؛

92 - حسن زمان تركمانى، (متوفاى حدود سال 1328، معاصر صاحب عبقات).

اينان تنها برخى از ناقلان حديث تشبيه اند كه در مباحث پيش رو، به نقل و بررسى روايات برخى از اينان مى پردازيم.

متن حديث تشبيه

اشاره

حديث تشبيه با عباراتى گوناگون و واژگانى مختلف؛ اما حقيقتى يكسان نقل شده است كه در ذيل، به برخى از اين گونه احاديث كه در منابع معتبر و متنوع اهل سنت نقل شده است اشاره كرده و استدلال خود را بر اساس همين روايات پايه ريزى مى كنيم.

1 . روايت به نقل از عبدالرزاق صنعانى

عبدالرزاق بن همام صنعانى، حديث تشبيه را با سند خود از ابوهريره، از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده است. ياقوت حموى در معجم ادباء، در شرح حال «محمد بن احمد بن عبيداللّه كاتب»، معروف به «ابن مفجع» مى نويسد:

وله قصيدة ذات الأشباه، وسميت بذات الأشباه لقصده فيما ذكره من الخبر الذي رواه: عبدالرزاق، عن معمر عن الزهري، عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم - وهو في محفل من أصحابه - : «إن تنظروا إلى آدم في علمه، ونوح في همه، وإبراهيم في خلقه، وموسى في مناجاته، وعيسى في سننه، ومحمد في هديه وحلمه، فانظروا إلى هذا المقبل. فتطاول الناس، فإذا هو علي بن أبيطالب عليه السلام». فأورد المفجع ذلك في قصيدته، وفيها مناقب كثيرة، وأولها:

أيها اللاّئمي لحبّي عليا *** قم ذميما إلى الجحيم خزيّا

أبخير الأنام عرّضت لا *** زلت مذودا عن الهدى مزويّا

أشبه الأنبياء كهلاً وزولا *** وفطيما وراضعا وغذيّا

كان في علمه كآدم *** إذ علّم شرح الأسماء والمكنيّا

وكنوح نجى من الهلك من *** سير في الفلك إذ علا الجوديّا

وجفا في رضا الإله أباه *** واجتواه وعدّه أجنبيّا

كاعتزال الخليل آزر في اللّه *** و هجرانه أباه مليّا

ودعا قومه فآمن لوط *** أقرب الناس منه رحما وريّا

وعلي لما دعاه أخوه *** سبق الحاضرين والبدويّا

وله من أبي ه ذي الأيد *** إسماعيل شبه ما كان عني خفيّا

إنه عاون الخليل على الكعبة *** إذ شاد ركنها المبنيّا

ولقد عاون الوصي حبيب اللّه *** إذ يغسلان منها الصفيّا

رام حمل النبي كي يقطع *** الأصنام من سطحها المثول الحبيّا

فحناه ثقل النبوة حتى *** كاد ينآد تحته مثنيّا

فارتقى منكب النبي علي *** صنوه ما أجل المرتقيّا

فأماط الأوثان عن ظاهر ال- *** كعبة ينفي الرجاس عنها نفيّا

ولو أن الوصي حاول مس *** النجم بالكف لم تجده قصيّا

أفهل تعرفون غير علي *** وابنه استرحل النبي مطيّا؛⁽¹⁾.

قصيده «ذات أشباه» از آن او است. اين قصيده از آن جهت به «ذات أشباه» ناميده شده كه سراينده اش به حديث تشبيه نظر داشته است؛ حديثى كه عبدالرزاق صنعانى از معمر، از زهرى، از سعيد بن مسيب و او نيز از ابوهريره روايت نموده است كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، در حالى كه در ميان ياران خويش نشسته بود، فرمود:

«اگر مى خواهيد به علم آدم، همت نوح، خُلق ابراهيم، عبادت موسى، روش و منش عيسى و سيرت و بردبارى محمد بنگريد، به كسى بنگريد كه به سويتان مى آيد».

در اين ميان تمامى حاضران براى ديدن آن مرد گردن فرازى كردند. آن مرد على بن ابى طالب بود.

مفجع اين حديث را در قصيده اش كه در بردارنده مناقب بسيارى است، آورده است. و اينك آغاز قصيده:

اى كه مرا براى محبتم به على سرزنش مى كنى! برخيز، نكوهيده و رسوا به دوزخ در آى.

آيا به كنايه، از برتر آفريدگان خرده مى گيرى؟! هماره از هدايت به دور باشى.

همو كه در ميانسالى، جوانى، خردسالى، شيرخوارگى و جنينى، همانند پيامبران است.

در دانش، آن گاه كه شرح نامها و كنيه ها را بياموخت، همچون آدم است.

و همچون نوح، هر آن كس را كه در كشتى نشست، از نابودى نجات داد تا اين كه كشتى بر بلنداى كوه جودى قرار گرفت.

و براى خشنودى خدا، از پدرش كناره گرفت و او را بيگانه شمرد.

همچو دورى ابراهيم خليل از آزر كه در راه خدا و به مدتى طولانى صورت گرفت.

ابراهيم قومش را دعوت كرد و لوط كه در خويشى و همسايگى نزديك ترين مردمان به ابراهيم بود، او را پاسخ گفت.

على نيز آن گاه كه برادرش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله او را فرا خواند، از تمام شهرنشينان و باديه نشينان پيشى جست.

او شباهتى به پدرش اسماعيل توانمند دارد؛ شباهتى كه از من پوشيده نيست.

اسماعيل، خليل را در بناى كعبه، آن گاه كه پايه هاى آن بنا را بالا مى برد، يارى نمود.

و وصى، حبيب خدا را يارى رساند، آن گاه كه با هم كعبه را از بتهاى سنگى پاك كردند.

او خواست پيامبر صلّى اللّه عليه وآله را بر دوش خود نهد تا وى بتهاى ايستاده متراكم را واژگون كند؛ ولى سنگينى نبوت پشت او را خم نمود تا اين كه نزديك بود زير اين سنگينى خميده شود؛ از اين رو على برادر راستين نبى، بر شانه او بالا رفت و چه پرشكوه است اين بالارونده! او بتها را از ظاهر كعبه دور كرد و پليديها را از آن به بهترين شكل زدود.

اگر وصى مى كوشيد تا از روى شانه هاى نبى به ستارگان دست بسايد، آن را دور از دسترس نمى يافت. پس آيا جز على كسى را مى يابيد كه پسرش، پيامبر را مركب خود قرار داده باشد؟ شرح حال راويان حديث تمامى راويان اين حديث در زمره راويان كتب صحاح سته اند؛ از اين رو براى اثبات اعتبار روايت و توثيق راويان آن كفايت مى كند. با اين وجود به بررسى تك تك راويانى كه در سند روايت قرار دارند پرداخته و مدعاى صحت روايت را مبرهن مى كنيم.

عبدالرزاق صنعانى وى در زمره عالمان بزرگ اهل سنت است كه در ميان آنان از جايگاه ويژه اى برخوردار است.

يافعى در حوادث سال 211 مى نويسد:

وفي هذه السنة، توفي الحافظ العلامة المرتحل إليه من الآفاق، الشيخ الإمام عبدالرزاق بن همام اليمني الصنعاني الحميري، صاحب المصنفات، عن ست وثمانين سنة ... ورحل إليه الأئمة إلى اليمن، قيل: ما رحل الناس إلى أحد بعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مثل ما رحل الناس إليه. روى عنه خلائق من أئمة الإسلام، منهم الإمام سفيان بن عيينة، والإمام أحمد، ويحيى بن معين، وإسحاق بن راهويه، وعلي بن المديني، ومحمود بن غيلان؛⁽¹⁾.

در اين سال حافظ، علاّمه عبدالرزاق بن همام يمنى صنعانى حميرى، صاحب مصنفات فراوان، همانى كه از كرانه هاى زمين براى آموختن علم به سويش روان مى شدند، در هشتاد و شش سالگى در گذشت ... پيشوايان [حديثى] براى ديدار با او به يمن مسافرت مى كردند. درباره اش گفته اند: پس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، مردمان آن سان كه براى كسب علم به سوى عبدالرزاق كوچيدند، به سوى هيچ كس مهاجرت نكردند! برخى از پيشوايان اسلام همچون امام سفيان بن عيينه، امام احمد، يحيى بن معين، اسحاق بن راهويه، على مدينى و محمود بن غيلان از وى روايت كرده اند.

برخى همچون سمعانى، ابن خلكان و ديگران در راستاى سخن يافعى سخن رانده و گفته اند «مردمان، پس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، آن سان كه براى فراگيرى علم به سوى عبدالرزاق كوچيدند، به سوى هيچ كس كوچ نكردند».⁽¹⁾.

عبدالغنى مقدسى، از محمد بن اسماعيل فزارى نقل مى كند كه گفت:

وافقت بها يحيى بن معين فقلت: يا أبازكريا، ما الذي بلغنا عنكم في عبدالرزاق؟ فقال: ما هو؟ فقلت: بلغنا أنكم تركتم حديثه ورغبتم عنه. فقال: يا أباصالح، لو ارتدّ عن الإسلام عبدالرزاق ما تركنا حديثه ... فقال أحمد بن صالح: قلت لأحمد بن حنبل: أرأيت أحدا أحسن حديثا من عبدالرزاق؟ قال: لا. وقال أبوزرعة: عبدالرزاق أحد من ثبت حديثه؛⁽²⁾.

[در مكه] به يحيى بن معين برخوردم. به او گفتم: اى ابوزكريا، حقيقت آنچه از شما پيرامون عبدالرزاق به ما رسيده چيست؟ گفت: چه چيزى به شما رسيده است؟ گفتم:

اين كه شما حديث او را ترك گفته و از او روى برتافته ايد! يحيى بن معين پاسخ داد: اى ابوصالح، اگر عبدالرزاق از اسلام بازگردد، حديثش را ترك نخواهيم كرد ... احمد بن صالح گويد: به احمد بن حنبل گفتم كه آيا حديث كسى را نيكوتر از عبدالرزاق ديده اى؟ گفت: نه.

ابوزرعه نيز گفته است: عبدالرزاق در زمره كسانى است كه حديثشان پابرجا و استوار است.

ابن حجر نيز وى را در زمره راويان صحاح سته قرار داده است.⁽¹⁾.

خوارزمى در جامع مسانيد و ابن ماكولا در اكمال الكمال مى نويسند:

قال البخاري: ما حدّث عن كتابه فهو أصحّ؛⁽²⁾.

بخارى گفت: آنچه از كتابهايش نقل كرده، صحيح ترين است.

ابوالوفاء طرابلسى درباره صنعانى، ذيل شرح حال داوود بن حصين مى نويسد:

وكيف لا يكون ثقة؟! وقد روى له الأئمة الستة فضلاً عن الشيخين، ومن روى له الشيخان فقد جاز القنطرة كما قال علي بن المفضل المقدسي؛⁽³⁾.

چگونه او ثقه نباشد، در حالى كه علاوه بر بخارى و مسلم، ديگر پيشوايان شش گانه نيز از او روايت كرده اند؟ و همان گونه كه على بن مفضل مقدسى گفته است، هر كه را كه شيخين از او روايت كنند، از پل گذشته است.

تصديق عبدالرزاق از سوى خداى تعالى! سيوطى در همين باره مى نويسد: خطيب در تاريخ بغداد، از شيخ صالح محمد بن سالم نقل كرده است كه گفت:

رأيت يحيى بن أكثم القاضي في النوم، فقلت له: ما فعل اللّه بك؟ قال: أوقفني بين يديه، ثم قال لي: يا شيخ السوء، لولا شيبتك لأحرقنك بالنار، [فأخذني ما يأخذ العبد بين يدي مولاه، فلما أفقت قال لي: يا شيخ السوء. فذكر الثالثة مثل الأولين. فلما أفقت] فقلت: يا رب، ما هكذا حدّثت عنك. قال: وما حدّثت عني؟ - وهو أعلم بذلك -؟ قال: حدثني عبدالرزاق بن همام [قال:] حدثنا معمر بن راشد، عن ابن شهاب الزهري، عن أنس بن مالك، عن نبيك، عن جبرئيل عنك يا عظيم أنك قلت: ما شاب لي عبدفي الإسلام شيبة إلا استحييت منه أن أعذّبه بالنار. فقال: صدق عبدالرزاق، وصدق معمر، وصدق الزهري، وصدق أنس، وصدق نبيي، وصدق جبرئيل، أنا قلت ذلك. إنطلقوا به إلى الجنة؛⁽¹⁾.

قاضى يحيى بن اكثم را در خواب ديدم. از او پرسيدم: خدا با تو چه كرد؟ پاسخ داد:

مرا در پيشگاه خود نگاه داشت. آنگاه به من فرمود: اى شيخ بدكردار! اگر پير نبودى، بدون ترديد تو را با آتش مى سوزاندم. [پس آن گونه كه بنده را در پيش روى مولايش مى گيرند، مرا گرفت. آنگاه كه به هوش آمدم، به من فرمود: اى شيخ بدكردار! و سه بار اين جريان تكرار شد. آنگاه كه به هوش آمدم] گفتم: پروردگارا، درباره ات چيز ديگرى شنيده بودم. خداى متعال فرمود: درباره من چه شنيده اى؟ در حالى كه خود به آن عالم ترى.

پاسخ دادم: عبدالرزاق بن همام مرا حديث كرد و گفت: معمر بن راشد، از ابن شهاب

زهرى، از انس بن مالك، از پيامبرت، از جبرئيل، از تو اى عظيم براى ما حديث نقل كرده است كه تو فرموده اى: «از هر بنده اى كه در مسلمانى، مويى را براى من سفيد كرده، شرم مى كنم كه با آتش عذابش كنم». آنگاه خداى تعالى فرمود: «عبدالرزاق راست گفته است! معمر راست گفته است! زهرى راست گفته است! انس راست گفته است! پيامبرم نيز راست گفته است! جبرئيل راست گفته است! من اين را گفته ام. او را به بهشت ببريد!».

معمر بن راشد معمر بن راشد بصرى در زمره اساتيد صنعانى و از راويان و عالمان بزرگ اهل سنت است. سمعانى درباره وى مى نويسد:

وكان من ثقات العلماء ... قال ابن جريج: عليكم بهذا الرجل - يعني معمرا - فإنه لم يبق من أهل زمانه أعلم منه؛

معمر از عالمان ثقه و مورد اعتماد است... ابن جريج گفت: بر شما باد به همراهى و استفاده از اين مرد (معمر)؛ چراكه بدون ترديد در ميان هم عصرانش، كسى داناتر از او باقى نمانده است.

وى در ادامه آورده است:

قال علي بن المديني: نظرت فإذا الإسناد يدور على ستّة، فلأهل البصرة: شعبة وسعيد بن أبي عروبة وحماد بن سلمة ومعمر بن راشد ويكنى أباعروة مولى حدان ... قال أبوحاتم الرازي: إنتهى الإسناد إلى ستة نفر أدركهم معمر وكتب عنهم، لا أعلم اجتمع لأحد غير معمر، من الحجاز: الزهري وعمرو بن دينار، ومن الكوفة أبوإسحاق والأعمش، ومن البصرة قتادة، ومن اليمامة يحيى بن أبي كثير؛⁽¹⁾.

على بن مدينى گفت: پس از بررسى، دريافتم كه اسناد احاديث بر محور شش نفر مى چرخد. براى اهل بصره [شش نفر عبارتند از]: شعبه، سعيد بن ابى عروبه، حماد بن سلمه و ابوعروه معمر بن راشد هم پيمان قبيله حدان ... ابوحاتم رازى نيز مى گويد: اسناد احاديث به شش نفر منتهى مى شود كه معمر تمامى آنان را درك كرده و از آنان رواياتى نوشته است كه كسى جز معمر را كه داراى چنين ويژگى باشد را نمى شناسم. اينان عبارت اند از حجاز: زهرى و عمرو بن دينار، از كوفه: ابواسحاق و اعمش، از بصره: قتاده و از يمامه: يحيى بن ابى كثير.

نووى در تهذيب الاسماء، درباره وى مى نويسد:

قال ابن معين: معمر أثبت في الزهري من ابن عيينة. وقال: أثبت الناس في الزهري: مالك ومعمر ويونس ... واتفقوا على توثيقه وجلالته؛⁽¹⁾.

ابن معين گفته است: معمر در ثبت دقيقِ احاديث زهرى بر ابن عيينه برترى دارد. همچنين مى گويد: برترين مردمان در ثبت دقيقِ احاديث زهرى، مالك، معمر و يونس اند ... همگان در وثاقت و جلالت معمر اتفاق دارند.

ابن شهاب زهرى محمد بن شهاب زهرى، استاد معمر بن راشد و در زمره عالمان بزرگ اهل سنت است.

ابن حبان درباره وى مى نويسد:

محمد بن مسلم بن عبيداللّه بن عبداللّه بن شهاب بن عبداللّه بن الحارث بن زهرة بن كلاب، الزهري، القرشي، كنيته أبوبكر، رأى عشرةً من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، وكان من أحفظ أهل زمانه، وأحسنهم سياقا

لمتون الأخبار، وكان فقيها فاضلاً، روى عنه الناس؛⁽¹⁾.

ابوبكر محمد بن مسلم بن عبيداللّه بن عبداللّه بن شهاب بن عبداللّه بن حارث بن زهرة بن كلاب زهرى قرشى، ده تن از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را ديده است. او در زمره حافظ ترين و آشناترين مردمان به متون اخبار و نيكوترين آنان در ثبت روايات است. وى فقيه و فاضل بود. مردمان از وى حديث روايت كرده اند.

سمعانى نيز درباره وى مى نويسد:

الزهري ... من تابعي المدينة، رأى عشرةً من أصحاب النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، وكان من أحفظ أهل زمانه؛⁽²⁾.

زهرى ... از تابعان مدينه است. وى ده تن از ياران پيامبر صلّى اللّه عليه وآله را ديده است. او در زمره برترين حافظان عصر خويش بود.

ابن حجر نيز به بزرگى وى حكم كرده است. وى مى نويسد:

محمد بن مسلم ... الفقيه الحافظ، متفق على جلالته وإتقانه، وهو من رؤوس الطبقة الرابعة؛⁽³⁾.

محمد بن مسلم ... فقيه، حافظ، كسى كه بزرگى و اتقانش مورد قبول همگان است. وى از سران طبقه چهارم [راويان حديث] است.

و در آخر سيوطى درباره وى مى نويسد:

أحد الأعلام ... قال الليث: ما رأيت عالما قطّ أجمع من ابن شهاب ولا أكثر

علما منه؛⁽¹⁾.

[زهرى] يكى از بزرگان است ... ليث گفته است: هيچ دانشمندى را جامع تر و عالم تر از ابن شهاب نديدم.

سعيد بن مسيب سعيد بن مسيب همان كسى است كه زهرى اين حديث شريف را از او روايت كرده است. وى فقيه مدينه و امام و پيشواى اهل تسنن و از تابعان بزرگ بوده است.

ابن حبان درباره وى مى نويسد:

سعيد بن المسيب بن حزن بن أبي وهب بن عمرو بن عائذ بن عبداللّه بن عمر بن مخزوم بن يقظة المخزومي القرشي، كنيته أبومحمد. ولد لسنتين مضتا من خلافة عمر. وأم سعيد بن المسيب بنت عثمان بن حكيم ... وكان من سادات التابعين فقها ودينا وورعا وعلما وعبادةً وفضلاً. وكان أبوه يتّجر في الزيت. وكان سعيد سيد التابعين وأفقه أهل الحجاز وأعبر الناس للرؤيا، ما نودي للصلاة أربعين سنة إلاوسعيد في المسجد ينتظرها، ويقال: إنه ممن أصلح بين عثمان وعلي ... فلما بويع عبدالملك وبايع للوليد وسليمان من بعده، وأخذ البيعة من الناس، أبى سعيد ذلك فلم يبايع ... مات سنة ثلاث أو أربع وتسعين، وقد قيل إنه مات سنة خمس ومائة؛⁽²⁾.

ابومحمد، سعيد بن مسيب بن حزن بن ابى وهب بن عمرو بن عائذ بن عبداللّه بن عمر بن مخزوم بن يقظه مخزومى قرشى، در سال دوم خلافت عمر به دنيا آمد

و مادرش دختر عثمان بن حكيم بود ... وى در فقه، ديندارى، پرهيزكارى، دانش، عبادت و فضل، از بزرگان تابعان بود. پدرش به تجارت روغن اشتغال داشت. سعيد سرور تابعان و فقيه ترين اهل حجاز و داناترين مردم به تعبير خواب بود. در طول چهل سال، منادى براى نماز ندا نداد مگر آن كه سعيد در مسجد حاضر بود و رسيدن زمان نماز را انتظار مى كشيد. گفته اند: سعيد از كسانى است كه ميان عثمان و على آشتى و سازش برقرار كرد. هنگامى كه با عبدالملك بيعت شد، عبدالملك پس از اين بيعت، از مردمان براى وليد و سليمان بيعت گرفت. سعيد اين امور را ناپسند داشت و با عبدالملك بيعت نكرد ... سعيد در سال نود و سه يا نود و چهار هجرى در گذشت. برخى گفته اند وى در سال صد و پنج در گذشته است.

ذهبى نيز به تفصيل در فضائل و مناقب وى قلم فرسايى كرده است كه خواننده سطور را به كتاب تذكره حفّاظ ارجاع مى دهيم.⁽¹⁾.

ذهبى در جاى ديگر مى نويسد:

سعيد بن المسيب بن حزن. الإمام أبومحمد المخزومي، أحد الأعلام وسيد التابعين. عن: عمر وعثمان وسعد. وعنه: الزهري وقتادة ويحيى بن سعيد. ثقة، حجة، رفيع الذكر، رأس في العلم والعمل؛⁽²⁾.

امام ابومحمد مخزومى سعيد بن مسيب بن حزن، در زمره سرشناسان و سرور تابعان است. وى از عمر، عثمان و سعد روايت كرده است و زهرى، قتاده و يحيى بن سعيد از او حديث نقل كرده اند. وى ثقه و مورد اعتماد، حجت، رفيع الذكر و در علم و عمل سرآمد است.

خطيب تبريزى⁽¹⁾ابن حجر عسقلانى،⁽²⁾سيوطى⁽³⁾و ديگران نيز درباره وى اظهار نظر كرده اند كه به همين مقدار اكتفا مى كنيم.

ابوهريره ابوهريره نيز به باور اهل سنت، در شمار صحابه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله قرار دارد كه جاى هيچ گونه حرفى در اعتبار وى در نزد اهل سنت وجود ندارد.

با اين بيان، ديگرى جايى براى ترديد در سند روايت صنعانى باقى نمانده و به يقين روايت از اعتبار مورد قبولى برخوردار است.

2 . روايت به نقل از احمد بن حنبل

احمد بن حنبل حديث تشبيه را با دو طريق روايت كرده است. نخست طريق عبدالرزاق صنعانى - كه اعتبار سند آن گذشت - و ديگرى طريق زريق بن بطه از ابن عباس است. روايت احمد از سوى محمد بن على بن شهرآشوب سروى مازندرانى رحمه اللّه و شمس الدين محمد بن اشرف حسينى سمرقندى نقل شده است كه به نص عبارت هر دو اشاره مى كنيم.

ابن شهرآشوب مى نويسد:

أحمد بن حنبل، عن عبدالرزاق، عن المعمر، عن الزهري، عن ابن المسيب، عن أبي هريرة وابن بطة في الإبانة، عن ابن عباس كلاهما عن

النبي صلّى اللّه عليه وآله قال: «من أراد أن ينظر إلى آدم في حلمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى موسى في مناجاته، وإلى إدريس في تمامه وكماله وجماله، فلينظر إلى هذا الرجل المقبل» ، قال: فتطاول الناس، فإذا هم بعلي، كأنما ينقلب في صبب وينحط من جبل . تابعهما أنس إلا أنّه قال: «وإلى إبراهيم في خلته، وإلى يحيى في زهده، وإلى موسى في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب».

وروي أنّه نظر ذات يوم إلى علي قال: «من أحبّ أن ينظر إلى يوسف في جماله، وإلى إبراهيم في سخائه، وإلى سليمان في بهجته، وإلى داود في قوته، فلينظر إلى هذا»؛⁽¹⁾.

احمد بن حنبل، از عبدالرزاق [صنعانى]، از معمر، از زهرى، از ابن مسيب، از ابوهريره؛ و همچنين ابن بطه در كتاب ابانه، به نقل از ابن عباس از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نقل كرده اند كه فرمود: «هر كه مى خواهد حلم آدم، فهم نوح، مناجات موسى و در بى نقصى، كمال و زيبايى ادريس را ببيند، به مردى كه از پيش مى آيد بنگرد». مردمان گردن فراز كردند و همگى اميرالمؤمنين عليه السلام را ديدند، گويى از سراشيبى پايين آمده و از كوه فرود مى آمد.

ملك العلماء شهاب الدين دولت آبادى نيز در كتاب هداية السعداء مى نويسد كه حسينى سمرقندى، نويسنده كتاب صحائف، اين حديث شريف را به احمد و بيهقى نسبت داده است؛ آنجا كه گفته است:

روى أحمد والبيهقي في فضائل الصحابة عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم أنّه قال:

«من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى يوشع في تقواه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى موسى في هيبته، وإلى عيسى في عبادته، فلينظر إلى وجه علي»؛⁽¹⁾.

احمد و بيهقى در فضائل صحابه، از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نقل كرده اند كه فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، تقواى يوشع، بردبارى ابراهيم، شكوه موسى و بندگى عيسى را ببيند، به چهره على بنگرد».

نويسنده صحائف نه تنها نقل اين حديث از سوى احمد بن حنبل انكار نكرده، بلكه در صحت آن ترديدى روا نداشته و گفته است:

والحقّ أنّ كلّ واحد من الخلفاء الأربعة، بل كلّ واحد من الصحابة مكرم عند اللّه، موصوف بالفضائل الحميدة، ولا يجوز الطعن في أحد منهم، لأنّ الطعن في واحد منهم يوجب الكفر؛⁽²⁾.

حق آن است كه هر يك از خلفاى چهارگانه، بلكه هر يك از صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نزد خدا گرامى و به فضائل نيكو آراسته اند و طعن و نكوهش هيچ يك از ايشان روا نيست؛ چرا كه طعن در حق تنها يكى از آنها موجب كفر است! شرح حال ابن شهرآشوب شرح حال نگاران بزرگ اهل سنت، نام ابن شهرآشوب را در كتابهاى خود آورده و با بزرگى او را توصيف نموده اند كه به برخى از اين توصيفات مى پردازيم.

صفدى در باره وى مى نويسد:

محمّد بن علي بن شهرآشوب - الثانية سين مهملة - أبوجعفر السروي المازندراني، رشيد الدين، الشيعي، أحد شيوخ الشيعة، حفظ أكثر القرآن وله ثمان سنين، وبلغ النهاية في أصول الشيعة، كان يرحل إليه من البلاد، ثمّ تقدّم في علم القرآن والغريب والنحو، ووعظ على المنبر أيام المقتفي ببغداد، فأعجبه وأخلع عليه، وكان بهيّ المنظر، حسن الوجه والشيبة، صدوق اللهجة، مليح المحاورة، واسع العلم، كثير الخشوع والعبادة والتهجّد، لا يكون إلاّ على وضوء. أثنى عليه ابن أبي طي في تاريخه ثناء كثيرا؛⁽¹⁾.

رشيد الدين ابوجعفر محمد بن على بن شهرآشوب سروى مازندرانى شيعى، يكى از بزرگان شيعه است. وى در حالى كه هشتاد سال بيش نداشت، بيشتر قرآن را حفظ كرد و در اصول مباحث شيعه به نهايت درجه علمى رسيد. [براى فراگيرى از علم او] از شهرهاى گوناگون به سوى او كوچ مى كردند. وى در علم قرآن، لغت شناسى و نحو از ديگران پيشى گرفت. در روزگار مقتفى در بغداد، بر منبر وعظ نشست و او را به شگفتى آورد؛ به همين روى مقتفى بر وى خلعت پوشاند. ابن شهرآشوب خوبروى، نيكو چهره و محاسن، راستگو، شيرين سخن، بهره مند از گستره علمى بسيار، خاشع، عابد و شب زنده دار بود. وى دائم الوضو بود. ابن ابى طى در تاريخش، او را بسيار ستوده است.

فيروزآبادى نيز در كتاب بلغه مى نويسد:

محمّد بن علي بن شهرآشوب، أبوجعفر المازندراني، رشيد الدين الشيعي، بلغ النهاية في أصول الشيعة، تقدّم في علم القرآن واللغة والنحو، ووعظ أيّام المقتفي فأعجبه وخلع عليه، وكان واسع العلم، كثير العبادة، دائم الوضوء. له كتاب الفصول في النحو، وكتاب المكنون والمخزون في عيون الفنون، وكتاب أسباب نزول القرآن، وكتاب متشابه القرآن، وكتاب الأعلام والطرائق في الحدود والحقائق، وكتاب الجديدة، جمع فيه فوائد وفرائد جمّة. عاش مائة سنة إلاّ عشرة أشهر؛⁽¹⁾.

رشيد الدين ابوجعفر محمد بن على بن شهرآشوب سروى مازندرانى شيعى. وى در اصول مباحث شيعه به نهايت درجه علمى رسيد. وى در علم قرآن، لغت شناسى و نحو از ديگران پيشى گرفت. در روزگار مقتفى در بغداد، بر منبر وعظ نشست و او را به شگفتى آورد؛ به همين روى، مقتفى بر وى خلعت پوشاند. ابن شهرآشوب داراى گستره علمى بسيار، عابد كثير العباده و دائم الوضو بود. وى صاحب كتابهايى همچون فصول، مكنون و مخزون، اسباب نزول قرآن، متشابه قرآن، اعلام، طرائق و كتاب جديده كه داراى مطالب ناب و سودمند فراوانى است، مى باشد.

شمس الدين داوودى نيز از ديگر عالمانى است كه درباره وى اظهار نظر كرده است. وى مى نويسد:

اشتغل بالحديث ولقي الرجال، ثمّ تفقّه وبلغ النهاية في فقه أهل مذهبه،

ونبغ في الأصول حتّى صار رحلة، ثمّ تقدّم في علم القرآن والقراءات والتفسير والنحو. كان إمام عصره وواحد دهره، [أحسن الجمع والتأليف]، والغالب عليه علم القرآن والحديث، وهو عند الشيعة كالخطيب البغدادي لأهل السنّة، في تصانيفه وتعليقات الحديث ورجاله ومراسيله ومتّفقه ومفترقه، إلى غير ذلك من أنواعه، واسع العلم، كثير الفنون. مات في شعبان سنة 588؛⁽¹⁾.

وى به حديث اشتغال داشت و با رجال حديثى ديدار كرد. آنگاه به فقه پرداخت و در فقه مذهبش به نهايت آن رسيد. در اصول نيز به اوجش رسيد تا به آنجا كه مرجع آن شد. سپس در علم قرآن، قرائات، تفسير و نحو از همگان پيشى گرفت. پيشواى عصر خويش و يگانه دورانش بود. او گردآورى و تأليف كتب علمى را به نيكويى به سامان رسانيد. غالب آثارش پيرامون قرآن و حديث است. ابن شهرآشوب در ميان شيعه، در تصنيفات، تعليقات حديثى و رجالى و احاديث مرسل، متفق، مفترق و ديگر انواع آن، همچون خطيب بغدادى در ميان اهل تسنن است. وى داراى علمى گسترده و در فنون پرشمارى دست داشت. ابن شهرآشوب در شعبان سال 588 درگذشت.

با توجه به اعتراف عالمان اهل سنت در بزرگى و بلندى جايگاه ابن شهرآشوب، به همراه راستى و امانتدارى در نقل، در مى يابيم كه هيچ ترديدى در نقل درست حديث تشبيه احمد بن حنبل از سوى وى باقى نخواهد ماند.

شرح حال احمد بن حنبل رواست كه گزيده اى از شرح حال احمد بن حنبل، يكى از پيشوايان چهارگانه مشهور اهل سنت كه تمامى سنيان، در حفظ، وثاقت، پاكدامنى، شكوه و بزرگى اش هم نظرند، بپردازيم.

يكى از عالمانى كه درباره وى اظهار نظر كرده، ابن حبان است. وى درباره احمد بن حنبل مى نويسد:

أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال ... كنيته أبوعبداللّه، أصله من مرو، ومولده ببغداد ... وكان حافظا، متقنا، فقيها، لازما للورع الخفي، مواظباً على العبادة الدائمة، به أغاث اللّه عزّ وجلّ أمة محمّد صلّى اللّه عليه وسلّم، وذلك أنّه ثبت في المحنة وبذل نفسه للّه عزّ وجلّ، حتّى ضرب بالسّياط للقتل، فعصمه اللّه عن الكفر، وجعله علما يقتدى به وملجأ يلتجأ إليه؛⁽¹⁾.

احمد بن محمد بن حنبل بن هلال ... كنيه وى ابوعبداللّه و اصل او از مرو و زادگاهش بغداد است ... احمد بن حنبل حافظ، متقن، فقيه، پاكدامن، مشغول به عبادت دائمى و كسى است كه خداى عزّ وجلّ امت محمد صلّى اللّه عليه وآله را به وسيله او يارى فرمود؛ چرا كه در سختى شديدى قرار گرفت و جان خود را براى خداوند عزّ وجلّ داد. او را تا حد مرگ تازيانه زدند؛ ليكن خدا وى را از كافر شدن، نگاه داشت و او را نشانه اى براى پيروى از او و پناهگاهى كه به آن پناه مى برند، قرار داد.

ابونعيم اصفهانى نيز از ديگر كسانى است كه به شرح حال احمد پرداخته است.

وى مى نويسد:

ومنهم الإمام المبجّل، والهمام المفضّل، أبوعبداللّه أحمد بن حنبل. لزم الاقتداء وظفر بالاهتداء، علم الزهاد وقلم النقاد، امتحن فكان في المحنة صبورا، واجتبي فكان للنعمة شكورا، كان للعلم والحلم واعيا وللفهم والفكر راعيا؛⁽¹⁾.

و از ايشان است پيشواى بزرگ و سرور برتر ابوعبداللّه احمد بن حنبل. همو كه در پيروى [از دين اسلام] ثابت قدم ماند و به هدايت دست يافت. پيشوا و رهبر زاهدان و ناقدان. وى با سختى شديدى آزمايش شد و شكيبايى ورزيد؛ سپس برگزيده گشت و نعمت را پاس داشت. او نگاهدار علم و حكمت و نگاهبان دانش و انديشه بود.

شرح حال وى نيز، در بحث حديث نور نقل خواهيم نمود كه بيانگر جايگاه والاى وى نزد بزرگان اهل سنت است. به هر روى وى به يقين مقِر است.

3 . روايت به نقل از ابن شاهين [متوفاى 385]

ابوحفص عمر بن احمد بن عثمان، معروف به ابن شاهين نيز حديث تشبيه را به سند خود روايت كرده است. وى مى نويسد:

حدثنا محمد بن الحسين بن حميد بن الربيع، ثنا محمد بن عمران بن حجاج، ثنا عبداللّه بن موسى، عن أبي راشد - يعني الحمّاني - عن أبي هارون العبدي، عن أبي سعيد قال: كنّا حول النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، فأقبل علي بن أبيطالب، فأدام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم النظر إليه، ثم قال: «من

أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في حُكمه، وإلى إبراهيم في حلمه، فلينظر إلى هذا». تفرد عليّ بهذه الفضيلة، لم يشركه فيها أحد؛⁽¹⁾.

محمد بن حسين بن حميد بن ربيع به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل مى كند كه گفت: پيرامون پيامبر صلّى اللّه عليه وآله حلقه زده بوديم كه على بن ابى طالب به سوى ما آمد. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نگاه خود را به او دوخت، آنگاه فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، حكمت نوح و بردبارى ابراهيم را ببيند، به اين مرد بنگرد». اين فضيلت به على عليه السلام اختصاص دارد و كسى در آن با وى مشترك نيست.

4 . روايت به نقل از ابن بطه عكبرى [متوفاى 308]

ابن بطه كه از جايگاه والايى در ميان اهل سنت برخوردار است، از ديگر راويان اين حديث شريف است. حافظ گنجى شافعى در كفاية الطالب، باب بيست و سوم كه در تشبيه اميرالمؤمنين عليه السلام به آدم در علمش، به نوح در حكمتش و به ابراهيم خليل الرحمان در بردباريش است، به نقل از ابن بطه مى نويسد:

أخبرنا أبوالحسن بن المقير البغدادي بدمشق سنة أربع وثلاثين وستمائة، عن المبارك بن الحسن الشهرزوري، أخرنا أبوالقاسم ابن البسري، أخبرنا أبوعبداللّه العكبري، أخبرنا أبوذر أحمد بن الباغندي، حدثنا أبي، عن مسعر بن يحيى النهدي، حدثنا شريك، عن ابن إسحاق، عن أبيه، عن ابن عباس، قال: بينما رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم جالس في جماعة من أصحابه، إذ أقبل علي، فلما بصر به رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: «من أراد

منكم أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في حكمته، وإلى إبراهيم في حلمه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب»؛⁽¹⁾.

ابوالحسن بن مقير بغدادى به سند خود از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: روزى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در ميان گروهى از اصحابش نشسته بود كه على وارد شد. چون چشمان پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به على افتاد، فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، حكمت نوح و بردبارى ابراهيم را ببيند، به على بن ابى طالب بنگرد».

5 . روايت به نقل از خرگوشى [متوفاى 406]

ابوسعد عبدالملك بن محمد بن ابراهيم نيشابورى خرگوشى، در زمره ناقلان حديث تشبيه است. وى در كتاب شرف المصطفى روايت را به نقل از ابوحمراء آورده، مى نويسد:

وعن أبي الحمراء قال: كنّا عند النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، فأقبل علي بن أبيطالب فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من سرّه أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى يحيى بن زكريا في زهده، وإلى موسى بن عمران في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب»؛⁽²⁾.

از ابوحمراء نقل شده است كه گفت: همراه با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نشسته بوديم كه على به سوى ما آمد؛ آنگاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر آن كس كه

نگريستن به علم آدم، فهم نوح، بردبارى ابراهيم، زهد يحيى بن زكريا و هيبت موسى او را شادمان مى كند، به على بن ابى طالب بنگرد».

6 . روايت به نقل از حاكم نيشابورى [متوفاى 405]

بر اساس آنچه موفق بن احمد خوارزمى مكى آورده است، حاكم نيشابورى به نقل حديث تشبيه در تاريخ نيشابور مبادرت كرده است. خوارزمى مى نويسد:

أخبرنا الشيخ الزاهد الحافظ أبوالحسن علي بن أحمد العاصمي الخوارزمي [، قال]: أخبرنا شيخ القضاة إسماعيل بن أحمد الواعظ، [قال] أخبرنا أحمد بن الحسين البيهقي ... أخبرنا أبوعبداللّه الحافظ في التاريخ، حدثنا أبوجعفر محمد بن أحمد بن سعيد، حدثنا محمد بن مسلم بن وارة بن موسى العبسي، حدثنا أبوعمر الأزدي، عن أبي راشد الحبراني، عن أبي الحمراء قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى يحيى بن زكريا في زهده، وإلى موسى ابن عمران في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب».

قال أحمد بن الحسين البيهقي: لم أكتبه إلا بهذا الإسناد؛⁽¹⁾.

شيخ زاهد حافظ ابوالحسن على بن احمد عاصمى خوارزمى به سند خود از احمد بن حسين بيهقى... و با همين سلسله سند، احمد بن حسين مذكور مى گويد: حافظ ابوعبداللّه در كتاب تاريخ نيشابور به سند خود از ابوحمراء نقل مى كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، فهم نوح، زهد يحيى بن زكريا و صلابت

موسى بن عمران را ببيند، على بن ابى طالب را بنگرد».

احمد بن حسين بيهقى گويد: اين حديث را جز با اين اسناد ننوشته ام.

7 . روايت به نقل از ابن مردويه [م 410]

روايت ابن مردويه نيز از سوى موفق بن احمد خوارزمى نقل شده است. وى مى نويسد:

أخبرني شهردار هذا إجازة، [قال:] أخبرنا أبوالفتح عبدوس بن عبداللّه بن عبدوس الهمداني إجازةً، عن الشريف أبيطالب المفضل بن محمد بن طاهر الجعفري بإصبهان، عن الحافظ أبي بكر أحمد بن موسى بن مردويه بن فورك الإصبهاني، [قال:] حدثنا محمد بن أحمد ابن إبراهيم [قال:] حدثنا الحسين بن علي بن الحسين السلولي، قال: حدثني سويد بن معسر بن يحيى بن حجاج النهدي، حدثنا أبي ، حدثنا شريك، عن أبي إسحاق، عن الحارث الأعور صاحب راية علي بن أبيطالب قال: بلغنا أن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم كان في جمع من أصحابه، فقال: «أريكم آدم في علمه ونوحا في فهمه وإبراهيم في حكمته». فلم يكن بأسرع من أن طلع علي. فقال أبوبكر: يا رسول اللّه، أقست رجلاً بثلاثة من الرسل، بخ بخ لهذا الرجل، من هو يا رسول اللّه؟ قال النبي صلّى اللّه عليه وسلّم: «ألا تعرفه يا أبابكر؟». قال: اللّه ورسوله أعلم. قال: «أبوالحسن علي بن أبيطالب». قال أبوبكر: بخ بخ لك يا أباالحسن، وأين مثلك يا أباالحسن»؛⁽¹⁾.

شهردار به طريق اجازه و به سند خود از حافظ ابوبكر احمد بن موسى بن مردويه بن فورك اصفهانى و او نيز به سند خود از حارث اعور، پرچمدار على بن ابى طالب عليه السلام روايت كرده است كه وى گفت: براى ما نقل شده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در ميان گروهى از اصحابش فرمود: «علم آدم، فهم نوح و حكمت ابراهيم را به شما خواهم نماياند». طولى نكشيد كه اميرالمؤمنين عليه السلام بر آن جمع وارد شد. ابوبكر گفت: اى پيامبر خدا، آيا مردى را با سه تن از پيامبران الاهى مقايسه كردى؟ آفرين به اين مرد! اى پيامبر، اين مرد كيست؟ پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله پاسخ داد: «اى ابوبكر، آيا او را نمى شناسى؟». ابوبكر گفت: خدا و فرستاده اش داناترند كه او كيست. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آن مرد ابوالحسن على بن ابى طالب است». ابوبكر گفت: آفرين، آفرين اى ابوالحسن! كجا همانندى براى تو يافت مى شود؟

8 . روايت به نقل از ابونعيم اصفهانى [م 430]

از ديگر عالمان بزرگ اهل سنت، ابونعيم اصفهانى است كه اين روايت را در كتاب فضائل صحابه خود نقل كرده است. محمد صدر العالم كه ناقل روايت ابونعيم است، مى نويسد:

أخرج أبونعيم في فضائل الصحابة مرفوعا: إنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «من سره أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في خلته، فلينظر إلى علي بن أبيطالب»؛⁽¹⁾.

ابونعيم در فضائل صحابه، به صورت مرفوع نقل مى كند كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر آنكس كه نگريستن به علم آدم، فهم نوح و دوستى نزديك ابراهيم با خدا او را خوشنود مى كند، به على بن ابى طالب بنگرد».

ابونعيم در كتاب فضائل الخلفاء الاربعه وغيرهم، باب «فضيلةٌ لأمير المؤمنين علي لم يشركه فيها أحدٌ» نيز مى نويسد:

حدثنا أبوغانم سهل بن إسماعيل الواسطي، ثنا محمد بن راهويه، ثنا محمد بن عبيد النوا، ثنا عبيداللّه بن موسى، عن أبي عمر الأزدي، عن أبي راشد، عن أبي الحمرا مولى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال: كنّا حول النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فطلع علي بن أبيطالب، رضي اللّه عنه، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من سره أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في خلقه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب»؛⁽¹⁾.

ابوغانم سهل بن إسماعيل واسطى به سند خود از ابوحمراء نقل مى كند كه گفت: پيرامون پيامبر صلّى اللّه عليه وآله حلقه زده بوديم كه على بن ابى طالب رضى اللّه عنه وارد شد. آنگاه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر آن كس كه شادمان مى شود كه علم آدم، فهم نوح و خلق و خوى ابراهيم را ببيند، به على بن ابى طالب بنگرد».

9 . روايت به نقل از بيهقى [م 458]

حافظ احمد بن حسين بيهقى نيز در زمره ناقلان حديث تشبيه است. گروهى از انديشمندان اهل سنت در كتابهاى خود، حديث تشبيه را به روايت بيهقى آورده اند كه

از آن جمله مى توان به عالمان زير اشاره نمود:

1 . حسينى سمرقندى، صاحب كتاب صحائف؛

2 . خوارزمى مكى، در كتاب مناقب؛

3 . ابن طلحه شافعى در كتاب مطالب السؤول؛

4 . ابن صباغ مالكى در كتاب فصول مهمّه؛

5 . حسين ميبدى در كتاب الفواتح بشرح ديوان اميرالمؤمنين؛

6 . بدخشانى؛

7 . عجيلى شافعى.

وى در طريق سند خطيب خوارزمى به حاكم نيشابورى قرار دارد؛ از اين رو متن روايت بيهقى همان متن حاكم نيشابورى است كه ذيل نام حاكم، به آن پرداختيم و از تكرار آن خوددارى مى كنيم.

10 . روايت به نقل از ابن عساكر [م 571]

ابن عساكر در كتاب تاريخ مدينه دمشق مى نويسد:

أخبرنا أبوالقاسم زاهر بن طاهر، قال: قرى ء على سعيد بن محمد البحيري، أنا أبونصر النعمان بن محمد الجرجاني، أنا أبوجعفر أحمد بن محمد بن سعيد، نا محمد بن مسلم بن وارة، نا عبيداللّه بن موسى العنسي، نا أبوعمرو الأزدي، عن أبي راشد الحبراني، عن أبي الحمراء، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى يحيى بن زكريا في زهده، وإلى موسى بن عمران

في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب»؛⁽¹⁾.

ابوالقاسم زاهر بن طاهر به سند خود از ابوحمراء نقل مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر آن كس ...».

11 . روايت به نقل از ابن مغازلى [متوفاى 483]

حافظ ابوالحسن ابن مغازلى جلابى، حديث تشبيه را با اسناد متصل از انس بن مالك روايت كرده است. وى مى نويسد:

أخبرنا أحمد بن محمد بن عبدالوهاب، حدثنا الحسين بن محمد بن الحسين العدل العلوي الواسطي، حدثنا محمد بن محمود، حدثنا إبراهيم بن مهدي الابلي حدثنا [إبراهيم بن سليمان بن رشيد، حدثنا زيد بن عطية، حدثنا]، أبان بن فيروز، عن أنس بن مالك قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى علم آدم، وفقه نوح، فلينظر إلى علي بن أبيطالب»؛⁽²⁾.

احمد بن محمد بن عبدالوهاب به سند خود از انس بن مالك نقل مى كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم و فهم نوح را ببيند، به على بن ابى طالب را بنگرد».

12 . روايت به نقل از عاصمى [م قرن پنجم]

عاصمى در خطبه كتاب زين الفتى، بحث مبسوطى به دست داده است. وى در

كتابش به روايات بسيارى در اين باره اشاره كرده است. عاصمى مى نويسد:

وقد كنّا وعدنا أن نذكر طرفا من ذكر مشابه المرتضى رضوان اللّه عليه، وأشرنا إليه حيث ذكرنا افتتاح اللّه سبحانه هذه السورة بحديث آدم عليه السلام، إذ في المرتضى رضوان اللّه عليه مشابهة من أبينا آدم عليه السلام، ثم من بعض الأنبياء عليهم السلام بعده: فأولهم آدم عليه السلام، ثم نوح عليه السلام، ثم إبراهيم الخليل عليه السلام، ثم يوسف الصديق عليه السلام، ثم موسى الكليم عليه السلام، ثم داود ذو الأيد عليه السلام، ثم سليمان الشاكر عليه السلام، ثم أيوب الصابر عليه السلام، ثم يحيى بن زكريا عليه السلام، ثم عيسى الروح عليه السلام، ثم محمد المصطفى عليه السلام. وأنا أفرد لكل واحد منهم فصلاً مشتملاً على ما فيه، لينظر فيه العاقل، فيستدل به على ما وراءه. واللّه الموفق للصواب.

والذي يؤيد ما ذهبنا إليه من ذكر المشابه حديث: أخبرنيه جدي أحمد بن المهاجر [رحمه اللّه]، قال: حدثنا أبوجعفر الرازي مستملي أبييحيى البزاز، قال: حدثنا مسلم، عن عبيداللّه بن موسى العبسي، عن أبيعمر الأزدي، عن أبيراشد الحبراني، عن أبيالحمراء: «عن النبي صلّى اللّه عليه أنه قال: من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى موسى في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب».

وأخبرنا محمد بن أبيزكريا الثقة، قال: أخبرنا أبوالحسين محمد بن أحمد بن جعفر الجوري، قال: حدثنا أبوجعفر محمد بن أحمد بن سعيد الرازي، وأخبرني شيخي أحمد بن محمد [رحمه اللّه]، قال: أخبرنا أبوأحمد إبراهيم بن علي الهمداني، قال: حدثنا أبوجعفر الرازي، وسياق الحديث

لأبيالحسين، قال: حدثنا أبوعبداللّه محمد بن مسلم، قال: حدثنا عبيداللّه بن موسى العبسي، قال: حدثنا أبوعمر الأزدي، عن أبيراشد الحبراني عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى يحيى بن زكريا في زهده، وإلى موسى بن عمران في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب».

وأخبرنا محمد بن يحيى الثقة، قال: أخبرنا أبوسهل العاصمي ببلخ بقراءتي عليه، قال: حدثنا أبوبكر بن طرخان، قال: حدثنا محمد بن مالك بن هاني المكتب الكندي، قال: حدثنا أحمد بن أسد، قال: حدثنا عبيداللّه بن موسى، عن أبيعمر الأزدي، عن أبيراشد، عن أبيالحمراء، قال: كنا جلوسا مع النبي صلّى اللّه عليه، فأقبل علي بن أبيطالب، فقال النبي صلّى اللّه عليه وسلّم: «من سره أن ينظر إلى آدم في علمه، و[إلى] نوح في فهمه، و[إلى] إبراهيم في حلمه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب».

وأخبرني جدي أحمد بن المهاجر [رحمه اللّه] قال: أخبرنا أبوعلي الهروي، عن أبيعروة قال: حدثنا الحسن بن عرفة العبدي، قال: حدثنا عمر - يعني أباحفص الأبار - عن الحكم بن عبدالملك، عن حارث بن حصيرة، عن أبيطارق، عن أبيربيعة بن ناجد، عن علي بن أبيطالب قال: قال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «يا علي، فيك مثل عيسى بن مريم، أبغضته يهود حتى بهتوا أمه، وأحبته النصارى حتى أنزلوه بالمنزل الذي ليس به، ثم قال علي بن أبيطالب: يهلك فيّ رجلان محبّ مطر يعرفني بما ليس في، ومبغض مفتر يحمله شنآني على أن يبهتني».

قال: فدلت هذه الأخبار على حسن مذهبنا في ذكر المشابه، وعلى أنا اقتدينا في ذلك بالرسول عليه السلام، وكفانا ذلك شرفا وقدوة، إذ جعله اللّه تعالى للمسلمين وزرا وأسوة، فلا يظنن جاهل غبي أو ناصب غوي أنا ارتكبنا مطايا العدوان، واعتدينا في طريقنا هذا بعد هذا البيان، واللّه المستعان من شرّ الزمان، وعليه التكلاّن في مصارع الحدثان.

وقال: «أخبرنا الحسين بن محمد البستي، قال: حدثنا عبداللّه بن أبيمنصور قال: حدثنا محمد بن بشر [الزوزني]، قال: حدثنا محمد بن إدريس الحنظلي، قال: حدثنا محمد بن عبداللّه بن المثنى الأنصاري قال: حدثني حميد، عن أنس، قال: كنا في بعض حجرات مكة فتذاكرنا علياً، فدخل علينا رسول اللّه، فقال: «أيها الناس، من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى موسى في شدته، وإلى عيسى في زهادته، وإلى محمد وبهائه، وإلى جبرئيل وأمانته، وإلى الكوكب الدري والشمس الضحي والقمر المضي، فليتطاول ولينظر إلى هذا الرجل، وأشار إلى علي بن أبيطالب»؛⁽¹⁾.

وعده داديم كه برخى از همانندى هاى على مرتضى عليه السلام را با پيامبران بپردازيم كه در اين ميان به ابتداى سوره، كه خداوند آن را با داستان آدم على نبينا وعلى آله وعليه السلام آغاز مى كند، اشاره اى كرديم؛ چرا كه در اميرالمؤمنين عليه السلام شباهتى با پدرمان آدم على نبينا وعلى آله وعليه السلام و آن گاه شباهت هايى با پيامبران پس از او

وجود دارد. پيامبرانى كه نخستين آنان آدم، آن گاه نوح، ابراهيم خليل، يوسف صديق، موساى كليم، داوود توانمند، سليمان شاكر، ايوب صابر، يحيى بن زكريا، عيساى روح اللّه و در پايان، محمد مصطفى عليهم السلام است.

من براى هر يك از پيامبران و شباهت هاى على عليه السلام با آنان، فصل جداگانه اى برگزيدم تا فرد خردمند، نيك در آن انديشيده و بدانچه در پس اين شباهتها نهفته است، پى ببرد. و خداوند براى انجام كارهاى صحيح، توفيقگر است.

آنچه فرايند كارى ما در يادآورى شباهت هاى اميرالمؤمنين با پيامبران را استوار مى كند، حديثى است كه جدم احمد بن مهاجر رحمه اللّه از ابوجعفر رازى (مستملى ابويحيى بزاز) از مسلم، از عبيداللّه بن موسى عبسى، از ابوعمر ازدى، از ابوراشد حبرانى، از ابوحمراء براى من نقل كرد كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، فهم نوح، صبر و بردبارى ابراهيم و توانمندى موسى را ببيند، به على بن ابى طالب بنگرد».

همچنين محمد بن ابى زكريا ثقه، از ابوالحسين محمد بن احمد بن جعفر خورى، از ابوجعفر محمد بن احمد بن سعيد رازى؛ و همچنين استادم احمد بن محمد رحمه اللّه، از ابواحمد ابراهيم بن على همدانى، از ابوجعفر رازى، از ابوعبداللّه محمد بن مسلم، از عبيداللّه بن موسى عبسى، از ابوعمر ازدى، از ابوراشد حبرانى براى من روايت كرد كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود (اين متن برابر با نقل ابوالحسين است): «هر كس كه مى خواهد علم آدم، فهم نوح، صبر و بردبارى ابراهيم، زهد يحيى بن زكريا و توانمندى موسى بن عمران را بنگرد، به على بن ابى طالب نظر كند».

همچنين، محمد بن يحياى ثقه به سند خود از ابوحمراء نقل مى كند كه گفت: همراه

با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نشسته بوديم كه على به سوى ما آمد. آنگاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر آن كس كه نگريستن به علم آدم، فهم نوح و بردبارى ابراهيم او را شادمان مى كند، به على بن ابى طالب بنگرد».

همچنين جدم احمد بن مهاجر رحمه اللّه به سند خود، از ابوربيعة بن ناجد روايت كرد كه على بن ابى طالب فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به من فرمود: «در وجود تو مثل عيسى بن مريم است. يهوديان دشمنش داشتند، تا آنجا كه بر مادرش دروغ بستند و مسيحيان دوستش داشتند، تا حدى كه وى را در جايگاهى كه سزاوارش نبود، نشاندند».

آن گاه على بن ابى طالب فرمود: دو گروه در ارتباط با من هلاك مى شوند: دوستى كه بيش از اندازه مرا مى ستايد و بدانچه در من نيست مى شناساند؛ و دشمن دروغ زنى كه به جهت كينه اش به من، او را به دروغ بستن بر من وامى دارد.

اين احاديث نشانگر صحيح بودن روش ما در يادآورى شباهتهاست و دلالت بر پيروى ما از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در اين امر مى كند كه همين امر براى شرافت و پيروى از حضرتش كافى است؛ چرا كه خداوند تعالى وى را پشتيبان و الگوى مسلمانان قرار داده است؛ از اين رو هيچ نادان و جاهلى و هيچ ناصبى گمراهى نبايد گمان برد كه ما بر مركب دشمنان نشسته ايم و در اين راه روشنى كه گزيده ايم، دچار انحراف شده ايم. خدا در نجات از بدى هاى زمان كمك كننده است و تكيه گاه ما در اتفاقات روز و شب همو است.

همچنين حسين بن محمد بستى به سند خود، از انس چنين نقل مى كند كه گفت: در حجره اى از حجره هاى مكه بوديم و از على عليه السلام سخن مى گفتيم كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نزد ما آمد و فرمود: «اى مردم، هر كه مى خواهد علم آدم، فهم نوح، صبر

و بردبارى ابراهيم، صلابت موسى، زهد عيسى، جمال محمد، امانتدارى جبرئيل، ستاره درخشان، خورشيد تابان و ماه نور افشان را ببيند، گردن بر افرازد و به اين مرد بنگرد» و آن گاه به على بن ابى طالب اشاره فرمود.

13 . روايت به نقل از خوارزمى [م 568]

خطيب خوارزمى، حديث تشبيه را به سند خود روايت كرده است كه روايت وى در ضمن نقل روايت از سوى حاكم نيشابورى گذشت؛ از اين رو از تكرار روايت خوددارى مى كنيم.

وى همين روايت را با سندى مشابه، در كتاب مقتل الحسين نيز آورده است.⁽¹⁾.

14 . روايت به نقل از حاكمى قزوينى [م 590]

حافظ محب الدين طبرى، به نقل از ابوالخير حاكمى قزوينى مى نويسد:

ذكر شبهه بخمسة من الأنبياء عليهم السلام في مناقب لهم: عن أبيالحمراء قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى يحيى بن زكريا في زهده، وإلى موسى بن عمران في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب». أخرجه القزويني الحاكمي؛⁽²⁾.

همانندى على به پنج تن از پيامبران عليهم السلام در كمالاتشان. در حديثى كه حاكمى قزوينى آورده، آمده است: ابوحمراء از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل كرده

است كه فرمود: «هر آنكس كه مى خواهد علم آدم، فهم نوح، بردبارى ابراهيم، زهد يحيى بن زكريا و صلابت موسى بن عمران را ببيند، على بن ابى طالب را بنگرد».

محب طبرى در اثر ديگرش ذخائر العقبى، همين روايت را از حاكمى قزوينى روايت كرده است.⁽¹⁾.

15 . روايت به نقل از ابوحامد صالحانى

بنا بر آنچه در كتاب توضيح الدلائل آمده، محيى السنه ابوحامد محمود صالحانى نيز حديث تشبيه را روايت كرده است. وى مى نويسد:

عن الحارث الأعور صاحب راية أمير المؤمنين كرم اللّه وجهه قال: بلغنا أن النبي صلّى اللّه عليه وعلى آله وبارك وسلّم كان في جمع من الصحابة، فقال: «أريكم آدم في علمه، ونوحا في فهمه، وإبراهيم في حلمه، فلم يكن بأسرع من أن طلع علي كرم اللّه تعالى وجهه»، فقال أبوبكر رضي اللّه عنه: يا رسول اللّه، قست رجلاً بثلاثة من الرسل، بخ بخ لهذا، من هو يا رسول اللّه؟ فقال النبي صلّى اللّه عليه وآله وبارك وسلّم: «يا أبابكر ألا تعرفه؟»، قال: اللّه تعالى ورسوله أعلم، قال صلّى اللّه عليه وآله وبارك وسلّم: «أبوالحسن علي بن أبيطالب». قال أبوبكر رضي اللّه عنه: بخ بخ لك يا أباالحسن. رواه الصالحاني؛⁽²⁾.

حارث اعور، پرچمدار اميرالمؤمنين كرم اللّه وجهه مى گويد: اين خبر به ما رسيده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وبارك وسلم در ميان گروهى از اصحاب حضور داشت

كه فرمود: «علم آدم، فهم نوح و بردبارى ابراهيم را به شما خواهم نماياند». زمانى نگذشت كه على كرم اللّه تعالى وجهه سر رسيد. ابوبكر گفت: اى پيامبر خدا، مردى را به سه تن از پيامبران تشبيه كردى! درود و آفرين بر او! اين مرد كيست؟ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى ابوبكر، آيا او را نمى شناسى؟». ابوبكر پاسخ داد: خداى تعالى و پيامبرش عالم ترند.

پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «وى ابوالحسن على بن ابى طالب است». ابوبكر گفت: اى ابوالحسن، آفرين برتو! آفرين بر تو! اين حديث را صاحانى روايت كرده است.

16 . روايت به نقل از ابن طلحه شافعى [م 652]

از ديگر راويان حديث تشبيه، كمال الدين ابوسالم محمد بن طلحه شافعى است. وى مى نويسد:

من ذلك: ما رواه الإمام البيهقي في كتابه المصنّف في فضائل الصحابة، يرفعه بسنده إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أنه قال: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في تقواه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى موسى في هيبته، وإلى عيسى في عبادته، فلينظر إلى علي بن أبيطالب». فقد أثبت النبي صلّى اللّه عليه وسلّم لعلي رضي اللّه عنه بهذا الحديث علما يشبه علم آدم، وتقوىً تشبه تقوى نوح، وحلما يشبه حلم إبراهيم، وهيبةً تشبه هيبة موسى، وعبادةً تشبه عبادة عيسى. في هذا تصريح لعلي رضي اللّه عنه بعلمه وتقواه وحلمه وهيبته وعبادته، وبعلو هذه الصفات إلى أوج شبهها بهؤلاء الأنبياء المرسلين صلوات اللّه عليهم أجمعين، من الصفات المذكورة والمناقب المعدودة؛⁽¹⁾.

از جمله مناقب على بن ابى طالب، حديثى است كه امام بيهقى در كتابى كه درباره فضائل صحابه نگاشته، به سلسله سندى كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله منتهى مى شود، نقل كرده است. حديث چنين است: «هر آنكس كه مى خواهد علم آدم، تقواى نوح، بردبارى ابراهيم، هيبت موسى و بندگى عيسى را ببيند، على بن ابى طالب را بنگرد». بدين ترتيب، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله با اين سخن، براى على رضى اللّه عنه علمى همانند علم آدم، و تقوايى همچون تقواى نوح، و بردبارى بسان بردبارى ابراهيم، و هيبتى شبيه هيبت موسى و عبادتى همانند عبادت عيسى را اثبات فرموده است. در اين حديث، به روشنى به علم، تقوا، بردبارى، هيبت و عبادت على رضى اللّه عنه و به بلندى اين ويژگيها در وى تا اوج همانندى با اين پيامبران مرسل - صلوات اللّه عليهم أجمعين - در صفات ياد شده و مناقب بر شمرده شده، اشاره شده است.

17 . روايت به نقل از گنجى شافعى [م 658]

حافظ گنجى شافعى حديث تشبيه را در كتاب كفاية الطالب، در بابى كه به همين حديث اختصاص داده، آورده است. وى مى نويسد:

الباب الثالث والعشرون - في تشبيه النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم علي بن أبيطالب بآدم في علمه، وأنه شبهه بنوح في حكمته، وشبهه بإبراهيم خليل الرحمن في حلمه: أخبرنا أبوالحسن بن المقير البغدادي - بدمشق سنة أربع وثلاثين وستمائة - عن المبارك بن الحسن الشهرزوري، أخبرنا أبوالقاسم بن البسري، أخبرنا أبوعبداللّه العكبري، أخبرنا أبوذر أحمد بن محمد الباغندي، حدثنا أبي، عن مسعر بن يحيى النهدي، حدثنا شريك،

عن أبيإسحاق، عن أبيه، عن ابن عبّاس قال: بينما رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم جالس في جماعة من أصحابه، إذ أقبل علي، فلما بصر به رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في حكمته، وإلى ابراهيم في حلمه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب»؛

باب بيست و سوم در تشبيه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله على بن ابى طالب را به آدم در دانشش و به نوح در حكمتش و به ابراهيم خليل الرحمان در بردبارى اش: ابوالحسن بن مقير بغدادى به سند خود از ابن عباس نقل كرده است كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در ميان گروهى از اصحاب خود نشسته بود كه على سر رسيد. چون ديدگان حضرت به وى افتاد، فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، حكمت نوح و بردبارى ابراهيم را نظاره كند، على بن ابى طالب را بنگرد».

گنجى در ادامه مى نويسد:

تشبيهه لعلي بآدم في علمه، لأنّ اللّه علّم آدم صفة كلّ شيء، ولا حادثة ولا واقعة إلاوعند علي فيها علم، وله في استنباط معناها فهم. وشبهه بنوح في حكمته - وفي رواية: حكمه، وكأنه أصح - لأن عليا كان شديدا على الكافرين رؤوفا بالمؤمنين، كما وصفه اللّه تعالى في القرآن بقوله: «وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ » وأخبر اللّه عزّ وجلّ عن جرأة نوح على الكافرين بقوله: «لاَ تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا »⁽¹⁾وشبهه في الحلم بإبراهيم خليل الرحمن، كما وصفه اللّه عزّ وجلّ بقوله: «إِنَّ إِبْرَاهِيمَ

لأوَّاهٌ حَلِيمٌ ».⁽¹⁾فكان متخلقا بأخلاق الأنبياء، متصفا بصفات الأصفياء؛⁽²⁾.

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله على را در علم به آدم تشبيه فرمود؛ چرا كه خداى تعالى ويژگى هاى هر چيزى را به آدم آموخت و هيچ رخداد و پديده اى نبود مگر آن كه نزد على علم آن موجود بود و براى دريافت حقيقت آن، علم داشت. همچنين آن حضرت وى را در حكمت (در حديثى به جاى حكمت، قضاوت و حكم آمده كه صحيح تر به نظر مى رسد) به نوح همانند ساخته است؛ زيرا على - همان گونه كه خداى حكيم وى را با آيه «وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ » مدح كرده است - بر كافران سختگير و نسبت به مؤمنان مهربان بود و خدا درباره شجاعت نوح بر كافران مى فرمايد: «لاَ تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا ».

همچنين پيامبر صلّى اللّه عليه وآله على را در صبر به ابراهيم خليل الرحمان تشبيه كرد؛ همان گونه كه خداوند عزّ وجلّ ابراهيم را به صبر و بردبارى اين گونه ستوده است كه: «إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ ». بنابراين، على عليه السلام خلق و خوى پيامبران را داشت و به اوصاف برگزيدگان آراسته بود.

18 . روايت به نقل از محب الدين طبرى [م 694]

از ديگر ناقلان حديث تشبيه، شيخ حرم، حافظ محب الدين احمد بن عبداللّه طبرى است. وى حديث را به نقل از حاكمى قزوينى آورده است كه در گذشته به اين حديث پرداختيم و ديگر به تكرار آن نمى پردازيم.

19 . روايت به نقل از سيد على همدانى [م 786]

عارف شهير و محدث كبير، سيد على همدانى نيز حديث تشبيه را روايت كرده است. وى از جابر رضى اللّه عنه نقل مى كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

من أراد أن ينظر إلى إسرافيل في هيبته، وإلى ميكائيل في رتبته، وإلى جبرائيل في جلالته، وإلى آدم في علمه، وإلى نوح في خشيته، وإلى إبراهيم في خلته، وإلى يعقوب في حزنه، وإلى يوسف في جماله، وإلى موسى في مناجاته، وإلى أيوب في صبره، وإلى يحيى في زهده، وإلى عيسى في سنته، وإلى يونس في ورعه، وإلى محمد في جسمه وخلقه، فلينظر إلى علي، فإن فيه تسعين خصلة من خصال الأنبياء، جمعها اللّه فيه ولم تجمع في أحد غيره.

وعد جميع ذلك في كتاب جواهر الأخبار؛⁽¹⁾.

هر كه مى خواهد هيبت اسرافيل، جايگاه ميكائيل، جلالت جبرائيل، علم آدم، خشيت نوح، خدا دوستى خالص ابراهيم، حزن يعقوب، جمال يوسف، مناجات موسى، صبر ايوب، زهد يحيى، سنت و روش عيسى، ورع يونس و خلقت و خلق نيكوى محمد را ببيند، على را بنگرد؛ چرا كه در او نود خصلت از خصلت هاى پيامبران نهفته است كه خدا آنها را در او و نه در كسى ديگر، گرد آورده است.

سيد على همدانى تمام اين نود خصلت پسنديده را در كتاب جواهر الاخبار آورده است.

20 . روايت به نقل از شهاب الدين احمد ايجى [م 820]

سيد شهاب الدين احمد، حديث تشبيه را در كتاب توضيح الدلائل، به دو سند از ابوحمراء و ابن عباس روايت كرده است. وى مى نويسد:

الباب الثامن عشر - في أنه حاز خصائص أعاظم الأنبياء، وفاز ثانيا خصال كمال أكارم الأصفياء: عن أبيالحمراء - رضياللّه تعالى عنه - قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وبارك وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوح في فهمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى يحيى بن زكريا في زهده، وإلى موسى في بطشه، فلينظر إلى علي بن أبيطالب». رواه الطبري وقال: أخرجه أبوالخير الحاكمي.

وعن ابن عباس - رضي اللّه تعالى عنه - قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وبارك وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى إبراهيم في خلته، وإلى نوح في حكمته، وإلى يوسف في جماله، فلينظر إلى علي بن أبيطالب». رواه الطبري وقال: أخرجه الملاّ في سيرته؛⁽¹⁾.

باب هجدهم: در اين كه على داراى خصائص و ويژگى هاى پيامبران بزرگ و داراى كمالات برگزيدگان گرامى بود: از ابوحمراء رضى اللّه تعالى عنه نقل شده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر آن كس كه مى خواهد علم آدم، فهم نوح، بردبارى ابراهيم، زهد يحيى بن زكريا و صلابت موسى را ببيند، على بن ابى طالب را بنگرد». اين حديث را طبرى نقل كرده و افزوده است كه ابوالخير حاكمى آن را روايت كرده است.

همچنين از ابن عباس رضى اللّه عنه روايت شده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كه مى خواهد خدا دوستى خاص ابراهيم، حكمت نوح و زيبايى يوسف را بنگرد، على بن ابى طالب را نظاره كند». اين روايت را طبرى نقل كرده و گفته است كه ملا آن را در سيره اش آورده است.

اعتبار روايات كتاب توضيح الدلائل سيد شهاب الدين احمد در كتاب توضيح الدلائل سخنانى دارد كه نشانگر نقل اخبار معتبر در آن است. براى نمونه مى نويسد:

وخرّجت من كتب السنة المصونة عن الهرج ودواوينها، وانتهجت فيه منهج من لم ينتهج العوج عن قوانينها، أحاديث حدث حديثها عن حدث الصدق في الأخبار، ومسانيد ما حدث وضع حديثها بغير الحق في الأخبار؛

در اين كتاب، احاديثى را از كتب و ديوانهاى اهل سنت كه از آشفتگى به دور بوده اند، نقل كرده ام و در راه كسانى قدم برداشته ام كه از قوانين نقل حديث، منحرف نشده اند. احاديثى كه خود نشان گر درستى آن اخبار بوده و مسانيدى كه روايت هاى جعلى و موضوع در آنها راه نيافته است.

وى در جايى ديگر مى نويسد:

والغرض من هذا الباب ومن تمهيد هذه القواعد أن لا يقوم أحد بالردّ لأخبار هذا الكتاب، فإنّ معظمها في الصّحاح والسنن، ومروياتها ما توارث أهل الصلاح في السنن؛

هدف از اين باب و آماده سازى اين قواعد آن است كه كسى درصدد رد روايت هاى

اين كتاب برنيايد؛ چرا كه بخش اعظم آنها در كتابهاى صحيح و سنن آمده است و آنچه نقل شده، بريافته از احاديثى است كه اهل صلاح در كتب سنن، به ميراث گذارده اند.

همچنين مى گويد:

واعلم أنّ كتابي هذا - إن شاء اللّه تعالى - خال عن موضوعات الفريقين، حال بتحري الصدق وتوخي الحق وتنحي مطبوعات الفريقين؛⁽¹⁾.

بدان كه اين كتابم - به خواست خدا - از احاديث ساختگى فريقين (شيعه و سنى) تهى بوده و با تكيه بر آثار هر دو گروه، به زيور حق و راستى آراسته شده است.

21 . روايت به نقل از شهاب الدين دولت آبادى [م قرن نهم]

شهاب الدين بن عمر زاولى دولت آبادى كه ملقب به ملك العلماء است نيز حديث تشبيه را روايت كرده است. وى مى نويسد:

وقال صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى إبراهيم في حلمه، وإلى موسى في هيبته، وإلى عيسى في عبادته، فلينظر إلى علي». فشبه عليا بالأنبياء؛⁽²⁾.

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، بردبارى ابراهيم، هيبت موسى و عبادت عيسى را بنگرد، به على نظر كند». و اين گونه، على را به پيامبران تشبيه كرده است.

22 . روايت به نقل از ولى اللّه دهلوى [م 1176]

ولى اللّه دهلوى (پدر عبدالعزيز دهلوى) در قرّة عينين، پس از پاسخ به سخن خواجه نصيرالدين طوسى در افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام مى نويسد:

اگر گويند اين فضائل را در نبوت تأثيرى نيست، و تأثير آنها در مادون نبى است. گوييم اين فضائل را چنانچه در جنب نبوت تأثير نيست، همچنان تأثير نيست در جنب تشبيه بانبيا در كمالاتى كه از جهت نبوت صادر شده اند، و تأثير اين فضائل در ما دون نبى و ما دون متشبهين بانيبا ظاهر مى شود، و بعد از اين همه جميع آنچه متاخرين معتزله بسط نموده اند چنان كه امام فخر رازى در كتاب اربعين⁽¹⁾از ايشان نقل كرده و نصير طوسى آنرا اختصار نموده همه حجج ما است در افضليت حضرت مرتضى بر جمعى كه در ايام خلافت او بودند و باين اصل معترفيم و بثبوت آن متمسكيم در محل خود نه نسبت به شيخين.⁽²⁾.

اين سخن و در ميان آن اعتراف پدر دهلوى در باب افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام، در حالى است كه در باب افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام، هم فخر رازى در كتاب اربعين (دليل نوزدهم) و هم مرحوم خواجه طوسى رحمه اللّه به نقل حديث تشبيه مبادرت كرده اند و پذيرش گفتار آنان نشانگر پذيرش حديث تشبيه است. از سوى ديگر، ولى اللّه دهلوى خود نيز در عباراتش به حديث تشبيه اشاره كرده و با پذيرش صدور

آن، در دلالت آن تشكيك كرده است كه خود نشانگر پذيرش اصل صدور اين روايت از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نزد پدر دهلوى است.

اين روايات گزيده اى از روايات تشبيه بود كه از سوى اركان، پيشوايان و حافظان بزرگ اهل سنت و عالمان مشهور آنان نقل شده است. همان طور كه مشاهده شد، حديث تشبيه، با الفاظ و عبارات گوناگون به سندهاى متنوع نقل شده است كه بى گمان با وجود روايات صحيح السند در آن، از اعتبار سندى نيز برخوردار است.

اما با توجه به نقل هاى گسترده اهل سنت كه علاوه بر نقل آن، در سخنان خود به آن نيز استشهاد نموده و در اشعار خود سروده اند؛ چگونه دهلوى وجود آن را در كتابهاى اهل سنت نپذيرفته و درستى اش را برنمى تابد؟! كه در جاى خود، بيشتر به اين خورده اشكال خواهيم پرداخت.

بررسى سند حديث

اشاره

شمارى از عالمان بزرگ و سرشناس اهل سنت، اين حديث را به صورت ارسال مسلم از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل كرده و گروهى نيز آن را با ذكر سند روايت كرده اند كه در اين ميان، برخى با يك سند و برخى ديگر با چند سند به نقل اين حديث مبادرت كرده اند.

در ادامه به بررسى اعتبار تك تك راويان برخى از اين اسناد مى پردازيم و به اعتبار اين گونه روايات حكم خواهيم كرد.

در ابتداى نوشتار، با صحت روايت عبدالرزاق صنعانى كه احمد حنبل نيز از او روايت كرده بود، آشنا شديم. در ادامه به اعتبار برخى ديگر از اين دست روايات مى پردازيم.

بررسى سند منتهى به ابوحمراء

از روايت هايى كه سند آن منتهى به ابوحمراء مى شد، روايتى است كه حاكم نيشابورى در تاريخ نيشابور، به نقل آن مبادرت كرده است كه در ذيل به بررسى يكايك راويان اين سند مى پردازيم. سند حاكم به شرح زير بود:

حدثنا محمد بن أحمد بن سعيد الرازي، قال: حدثنا محمد بن مسلمة ابن وراة، قال: حدثنا عبيداللّه بن موسى، قال: حدثنا أبوعمر الأزدي، عن أبيراشد الحبراني، عن أبيالحمراء، قال: ... .

محمد بن احمد بن سعيد رازى وى همان ابوجعفر رازى، شيخ حاكم نيشابورى است. حاكم نيشابورى در مواردى متعدد به نقل از شيخ خود محمد بن احمد رازى پرداخته است و در اين ميان، در مواردى متعدد روايت وى را تصحيح كرده است⁽¹⁾كه خود نشانگر اعتبار وى نزد حاكم است.

وى از ياران ابن واره است.

محمد بن مسلمة بن واره محمد بن مسلمة بن واره، در شمار كسانى است كه از سوى پيشوايان رجالى اهل سنت مورد توثيق قرار گرفته است كه به برخى از اين توثيقات اشاره مى كنيم:

ابن ابى حاتم درباره وى مى نويسد:

سمعت منه وهو صدوق ثقة؛⁽²⁾.

از وى حديث شنيدم. او راستگو و ثقه بود.

نسائى نيز مى نويسد:

ثقة صاحب حديث؛⁽¹⁾.

وى ثقه و آشنا به حديث بود.

ابن حبان وى را در كتاب ثقات آورده است.⁽²⁾.

خطيب بغدادى نيز درباره وى مى نويسد:

كان متقنا عالما حافظا فهما؛⁽³⁾.

او در حديث متقن، عالم، حافظ و فهيم بود.

عبيداللّه بن موسى عبسى راوى ديگر در اين سند، عبيداللّه بن موسى عبسى است. وى ثقه و در زمره راويان صحاح سته است.

ابن حجر در اين باره مى نويسد:

عبيداللّه بن موسى بن باذام العبسي الكوفي، أبومحمد، ثقة كان يتشيع، من التاسعة ... ع؛⁽⁴⁾.

ابومحمد عبيداللّه بن موسى بن باذام عبسى كوفى، ثقه و به شيعه گرايش داشت. وى از طبقه نهم ... و از راويان صحاح سته است.

ابوعمر ازدى از ديگر راويان اين سند، ابوعمر ازدى است كه درباره وى سخن خواهيم گفت.

ابوراشد حبرانى راوى بعدى ابوراشد حبرانى است. او نيز از راويان چهار صحيح از صحاح شش گانه است. ابن حجر در تقريب التهذيب مى نويسد:

أبوراشد الحبراني ... الشامي قيل اسمه أخضر وقيل النعمان. ثقة. من الثانية / بخ د ت ق؛⁽¹⁾.

ابوراشد حبرانى ... شامى. گفته شده نام وى اخضر و يا نعمان است. وى ثقه و از طبقه دوم است. وى در زمره رجال بخارى، ابوداوود، ترمذى و ابن ماجه است.

ابوعمر ازدى پس از بررسى تك تك راويان اين سند، دانسته شد كه تمامى راويان اين حديث ثقه و مورد اعتمادند. تنها راوى كه بايد به اثبات اعتبار وى پرداخته شود، «ابوعمرو ازدى» است. وى از سوى ابن جوزى در موضوعات تضعيف شده است. ابن جوزى در كتاب خود به نقل اين حديث مبادرت كرده است و پس از نقل اين حديث مى نويسد:

هذا حديث موضوع، وأبوعمر متروك؛⁽²⁾.

اين حديث ساختگى و ابوعمر راوى متروكى است.

ابن جوزى با متروك خواندن ابوعمر ازدى، روايت را ساختگى و جعلى دانسته

است؛ در حالى كه اگر يك راوى از راويان حديثى متروك باشد، برچسب جعلى بودن به آن زده نخواهد شد. البته اين در صورتى است كه ابوعمر متروك باشد، حال آن كه وى متروك نيست تا بى دليل حكم به جعلى بودن حديث صورت پذيرد. براى اثبات اعتبار اين راوى و متروك نبودن وى، به بررسى جايگاه اعتبارى وى مى پردازيم.

در تهذيب الكمال و در شرح حال ابوراشد حبرانى، عبدالرحمان بن عائذ ازدى در زمره كسانى است كه از ابوراشد روايت كرده است.⁽¹⁾در شرح حال عبدالرحمان بن عائذ ازدى نيز نام ابوراشد حبرانى را در زمره اساتيد او برشمرده اند.⁽²⁾اين دو شامى و اهل حمص اند. در اين ميان، ابوعمر ازدى از راويان سنن چهارگانه است و نويسندگان سنن او را توثيق كرده و حتى احتمال صحابى بودن وى را داده اند. بنابراين، اين سخن ابن جوزى كه وى را متروك دانسته بر اساس كدام مبناى علمى و اعتراف رجالى است؟ آرى، ممكن است به سبب اختلاف در كنيه، اشتباهى درباره وى رخ داده باشد؛ چرا كه در حديث تشبيه كنيه وى ابوعمر است؛ در حالى كه در كتب رجالى با كنيه «ابوعبداللّه» و «ابوعبيداللّه» آمده است.

به هر روى راوى مورد بحث متروك نيست؛ از اين رو روايت از اعتبار برخوردار بوده و قابل استناد خواهد بود. وانگهى اگر روايات راوى مورد بحث متروك باشد، روايت به دو طريق ديگر نيز روايت شده است.

سيوطى پس از نقل گفتار ابن جوزى، به دو طريق ديگر اشاره كرده، مى نويسد:

قلت: له طريق آخر. قال الديلمي: أخبرنا أبي، حدّثنا علي بن دكين القاضي، حدّثنا علي بن محمّد بن يوسف، حدّثنا الفضل الكندي، حدّثنا عبداللّه بن محمّد بن الحسن مولى بني هاشم بالكوفة، حدّثنا علي بن الحسين، حدّثنا محمّد بن أبيهاشم النوفلي، حدّثنا عبيداللّه بن موسى، حدّثنا العلاء، عن أبيإسحاق السبيعي، عن أبيداود نفيع عن أبيالحمراء به ... ؛⁽¹⁾.

گويم: حديث تشبيه طريق ديگرى نيز دارد. ديلمى مى گويد: اين حديث را پدرم، از قاضى على بن دكين، از على بن محمد بن يوسف، از فضل كندى، از عبداللّه بن محمد بن حسن - هم پيمان بنى هاشم در كوفه - از على بن حسين، از محمد بن ابوهاشم نوفلى، از عبيداللّه بن موسى، از علاء، از ابواسحاق سبيعى، از ابوداوود نفيع، از ابوحمراء روايت كرده است ... .

سيوطى به دو طريق، اين روايت اشاره كرده است و در اين ميان هيچ ترديدى در دو سند نكرده است: نخست طريق ديلمى به ابوحمراء و ديگرى طريق ابن شاهين به ابوسعيد خدرى. نقل دو سند و سكوت سيوطى در اين باره، نشانگر اعتبار دو روايت نزد او است.

به هر روى عادت ابن جوزى در كتابش بر اين تعلق گرفته است كه روايت را تنها با يك سند مى آورد و به تخيل نادرستى سند همين روايت، به ساختگى بودنش حكم مى كند. علاوه بر آن كه وى روايات بسيارى در كتاب موضوعاتش آورده، در حالى كه در ميان اين روايات، روايات صحيحى وجود دارد كه وى با سختگيرى مفرط به آن نگريسته است. روشى كه از سوى حافظان متعدد اهل سنت مورد نقد قرار گرفته است.

ابن صلاح در همين باره مى نويسد:

ولقد أكثر الّذي جمع في هذا العصر الموضوعات في نحو مجلّدين، فأودع فيها كثيرا ممّا لا دليل على وضعه؛⁽¹⁾.

همانا در اين عصر، در دو مجلد به گردآورى احاديث ساختگى پرداخته و روايات بى شمارى را بدون هيچ دليلى بر ساختگى بودن آنها، در كتاب خود جاى داده است.

ابن كثير نيز مى نويسد:

وقد صنّف الشيخ ابوالفرج ابن الجوزي كتابا حافلاً في الموضوعات، غير أنّه أدخل فيه ما ليس منه؛⁽²⁾.

شيخ ابوالفرج ابن جوزى، كتاب فربهى پيرامون احاديث ساختگى نوشته است، جز آن كه احاديث غير ساختگى نيز در آن جاى داده است.

ابن حجر نيز بر روش ابن جوزى در كتابش خرده گرفته است. وى پس از نقل حديثى درباره مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام، مى نويسد:

وقد أورد ابن الجوزي هذا الحديث في الموضوعات، وأخرجه من حديث سعد بن أبيوقاص وزيد بن أرقم وابن عمر، مقتصرا على بعض طرقه عنهم، وأعلّه ببعض من تكلّم فيه من رواته، وليس بقادح، ولما ذكرت من كثرة الطرق؛⁽³⁾.

ابن جوزى اين حديث را در زمره احاديث كتاب موضوعات قرار داده و آن را از احاديث سعد بن ابى وقاص، زيد بن ارقم و عبداللّه بن عمر تخريج كرده است؛ در حالى كه وى به نقل برخى از طرق آنان اكتفا كرده است. با تضعيف برخى راويان، برحديث خرده گرفته است؛ ليكن اين تضعيفات غبارى بر دامان اين حديث نمى نشاند؛ چرا كه طرق بسيارى براى آن ذكر شده است.

سيوطى نيز در نقد روش ابن جوزى در كتاب موضوعات مى نويسد:

واعلم أنّه جرت عادة الحفّاظ - كالحاكم، وابن حبان، والعقيلي، وغيرهم - أنّهم يحكمون على حديثٍ بالبطلان، من حيثية سندٍ مخصوص ... فيغترّ ابن الجوزي بذلك، ويحكم على المتن بالوضع مطلقا، ويورده في كتاب الموضوعات، وليس هذا بلائق، وقد عاب عليه الناس ذلك، آخرهم الحافظ ابن حجر؛⁽¹⁾.

بدان روش حافظانى همچون حاكم، ابن حبان، عقيلى و ديگران آن است كه تنها از جهت سندى خاص به بطلان حديثى حكم مى كرده اند ... ليكن ابن جوزى به اين مطلب پى نبرده است و به طور مطلق، به ساختگى بودن متن حديث حكم كرده و احاديث بسيارى را به نام حديث ساختگى، در كتاب خود گرد آورده است؛ ولى اين روش، روشى شايسته نيست و عالمانى كه آخرين آنان حافظ ابن حجر است، او را به اين سبب نكوهش كرده اند.

بر اساس آنچه كه در سند اين حديث پرداخته شد، علاوه بر بطلان مدعاى ابن جوزى، سخن ابن كثير نيز درباره اين حديث باطل شد؛ زيرا وى درباره اين روايت مى نويسد:

وهذا منكر جدّا ولا يصحُّ إسناده؛⁽¹⁾.

اين حديث جدا ناشناخته است و نسبت دادن آن به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله صحيح نيست.

بررسى اعتبار روايت ابن بطه عكبرى

همان طور كه در نقل روايت گنجى شافعى اشاره شد، اين روايت را گنجى به دو سند از ابن بطه و او نيز به سند خود از ابن عباس نقل كرده است كه در ذيل به بررسى سند اين روايت مى پردازيم. سند روايت به شرح زير است:

أخبرنا أبوالحسن بن المقير البغدادي، عن المبارك بن الحسن الشهرزوري، أخبرنا أبوالقاسم بن البسري، أخبرنا أبوعبداللّه العكبري، أخبرنا أبوذر أحمد بن محمد الباغندي، حدثنا أبي، عن مسعر بن يحيى النهدي، حدثنا شريك، عن ابن إسحاق، عن أبيه، عن ابن عباس ... .

ابوالحسن ابن مقير نخستين راوى سند ابوالحسن ابن مقير بغدادى است. ذهبى درباره وى مى نويسد:

ابن المقيّر، الشيخ المسند الصلاح، رحلة الوقت، أبوالحسن علي بن أبيعبيداللّه الحسين بن علي بن منصور بن المقير البغدادي الأزجي، المقرئ، الحنبلي، النّجار ... قال الحافظ تقي الدين عبيد: كان شيخا صالحا كثير التهجّد والعبادة والتلاوة، صابرا على أهل الحديث ... وقال الحافظ عزّ الدين الحسيني: كان من عباد اللّه الصالحين، كثير التلاوة مشتغلاً بنفسه؛⁽²⁾.

ابوالحسن، على بن ابى عبيداللّه حسين بن على بن منصور بن مقير بغدادى از ازجى مقرئ حنبلى نجار شيخ مسند و صالح است. وى مقصد كوچ راويان حديث است. حافظ تقى الدين عبيد درباره وى مى گويد: وى شيخ صالحى بود كه بسيار به تهجد، عبادت و خواندن قرآن مى پرداخت و نسبت به اهل حديث، شكيبا بود ... حافظ عزالدين حسينى نيز گويد: او از بندگان شايسته خدا بود، بسيار قرآن مى خواند و به خود مشغول بود.

ذهبى در تاريخ اسلام نيز به تمجيد از وى پرداخته است.⁽¹⁾.

مبارك بن حسن شهرزورى در منابع رجالى با تعابير بلندى از وى ياد كرده اند. سمعانى در اين باره مى نويسد:

شيخ صالح ديّن خيّر، قيّم بكتاب اللّه، عارف باختلاف الروايات، والقراءات، حسن السيرة، جيد الأخذ على الطلاّب، عالي الروايات؛⁽²⁾.

وى شيخى صالح، ديندار و خير، بر پا دارنده كتاب خدا، آشنا به اختلاف روايات و قراءات، نيكو سيره و با طالبان علم خوش رفتار بود و روايات عالى السند نقل مى كرد.

ذهبى نيز درباره وى مى نويسد:

انتهى إليه علوّ الإسناد في القراءات؛⁽³⁾.

نسبت هاى بلند در قرائات به او منتهى مى شود.

ديامطى نيز در شرح حال وى مى نويسد:

وكان عالماً فاضلاً أديباً، حسن الطريقة ... قال ابن السمعاني:

ابن الشهرزوري شيخ صالح، حسن السيرة، قيم بكتاب اللّه، عارف باختلاف القراءات، جيذ الأخذ على الطلاب، كتبت عنه؛⁽¹⁾.

وى عالمى فاضل و اديب بود و روش و منشى نيكو داشت ... ابن سمعانى مى گويد: ابن شهرزورى شيخى صالح، نيكو سيرت، بر پا دارنده كتاب خدا، آشنا به اختلاف روايات و قراءات و با طالبان علم خوش رفتار بود و من روايات وى را كتابت كردم.

ابوالقاسم بن بسرى خطيب بغدادى در كتاب تاريخ بغداد از او به نيكى ياد كرده است. وى مى نويسد:

كتبت عنه وكان صدوقا؛⁽²⁾.

از او احاديثى نوشتم. وى مردى بسيار راستگو بود.

سمعانى نيز درباره وى مى نويسد:

كان شيخا صالحا عالما ثقة؛⁽³⁾.

وى شيخى صالح، عالم و مورد اعتماد بود.

ذهبى نيز با عباراتى كه حاكى از بزرگى و اعتبار او است، وى را ستوده است. وى مى نويسد:

ابن البسري، الشيخ الجليل، العالم الصدوق، مسند العراق، أبوالقاسم، علي بن أحمد بن محمد بن علي بن البسري، البغدادي البندار ... قال أبوسعد السمعاني: كان شيخاً صالحاً، عالماً ثقة، عمّر وحدث بالكثير،

وانتشرت عنه الرواية، وكان متواضعاً، حسن الأخلاق، ذا هيئة ورواء. قال الخطيب: كتبت عنه، وكان صدوقاً. وقال إسماعيل الحافظ: شيخ ثقة، وأثنى عليه؛⁽¹⁾.

ابوالقاسم على بن احمد بن محمد بن على بن بسرى بغدادى بندار، شيخى جليل القدر، عالمى راستگو و مسند عراق بود ... ابوسعد سمعانى گويد: وى شيخى صالح و عالمى ثقه بود كه در عمر طولانى خود احاديث بسيارى را نقل كرده است. از وى روايت بسيارى منتشر شده است. وى فردى متواضع، داراى اخلاقى نيكو و داراى هيبت و عظمت بود. خطيب بغدادى گويد كه از وى احاديثى نوشتم. او بسيار راستگو بود. اسماعيل حافظ مى گويد: وى شيخى ثقه و مورد اعتماد است. اسماعيل ثناى وى را مى گفته است.

ابوعبداللّه عكبرى وى همان ابن بطه است. ذهبى در سير اعلام النبلاء و در شرح حال وى مى نويسد:

ابن بطة، الإمام القدوة، العابد الفقيه المحدّث، شيخ العراق؛⁽²⁾.

ابن بطه امام، پيشوا، عابد، فقيه، محدث و شيخ عراق بوده است.

وى در جايى ديگر مى نويسد:

قال العتيقي: توفّي ابن بطة وكان مستجاب الدعوة؛⁽³⁾.

عتيقى گويد: ابن بطه در حالى كه مستجاب الدعوه بود، از دنيا رفت.

ابوذر باغندى از ديگر راويان اين سند، ابوذر احمد بن ابى بكر باغندى است. ذهبى در سير اعلام النبلاء، در شرح حال او اينگونه سخن گفته است:

الحافظ ابن الحافظ ابن الحافظ، هو المتقن الإمام أبوذر أحمد بن أبيبكر محمّد بن محمّد بن سليمان بن الباغندي؛⁽¹⁾.

ابوذر احمد بن ابى بكر محمد بن محمد بن سليمان بن باغندى، حافظ، فرزند حافظ، فرزند حافظ است. وى متقن و پيشواست.

وى در كتابى ديگر مى نويسد:

أبوذر ابن الباغندي أحمد بن محمد ثقة، يفضل على أبيه؛⁽²⁾.

ابوذر احمد بن محمد باغندى در نقل حديث ثقه و بر پدرش برترى داشت.

همچنين صاحب اكمال الكمال درباره وى مى نويسد:

أبوذر أحمد بن محمد بن محمد بن سليمان الباغندي ... حدّث عنه الدارقطني، وابن شاهين، والكتاني، وغيرهم، وكان ثقة؛⁽³⁾.

ابوذر احمد بن محمد بن محمد بن سليمان باغندى ... دارقطنى، ابن شاهين، كتانى و ديگران از وى روايت كرده اند. وى در نقل حديث ثقه و مورد اعتماد بود.

همچنين درباره وى آمده است:

وقال السّهمي: سألت أباالحسن الدارقطني، عن أبيذر، أحمد بن

محمد بن سيلمان الباغندي؟ فقال ما علمت إلا خيراً ... سمعت أباالفضل جعفر بن الفضل الوزير يقول: سمعت من أبيذر ابن الباغندي، وهو ثقة؛⁽¹⁾.

سهمى گويد: از ابوالحسن دارقطنى پيرامون ابوذر احمد بن محمد بن سليمان باغندى پرسيدم. وى در پاسخ گفت: به جز خير از او نديدم ... از ابوالفضل جعفر بن فضل وزير شنيدم كه مى گفت: از ابوذر بن باغندى حديث شنيدم، در حالى كه وى ثقه و مورد اعتماد بود.

محمد بن محمد باغندى ذهبى درباره پدر ابوذر باغندى كه در سند روايت آمده، مى نويسد:

الباغندي، محمّد بن محمّد بن سليمان بن الحارث، الإمام الحافظ الكبير، محدّث العراق، أبوبكر، ابن المحدّث أبيبكر، الأزدي الواسطي الباغندي، أحد أئمّة هذا الشأن ببغداد. جمع وصنّف وعمّر وتفرّد؛⁽²⁾.

محمد بن محمد بن سليمان بن حارث باغندى، امام و حافظ بزرگ، محدث عراق، ابوبكر، فرزند ابوبكر محدث ازدى واسطى باغندى است. وى در زمره پيشوايان حديث بغداد بود كه به گردآورى حديث و نگارش آن پرداخت. وى روزگارى دراز زيست و يگانه عصر خود شد.

مسعر بن يحيى نهدى درباره اين راوى و اعتبار وى، در سطور پيش رو سخن خواهيم گفت.

شريك بن عبداللّه وى شريك بن عبداللّه نخعى كوفى، از راويان مورد اعتماد صحاح سته است. بخارى نام وى را در تعليقات بخارى آورده است و ديگر صاحبان صحاح از وى نقل كرده اند⁽¹⁾كه خود نشانگر اعتبار وى در نزد صاحبان صحاح است. وى از سوى عالمان رجلى ديگر توثيق شده است.

ذهبى درباره وى مى نويسد:

ذكر إسحاق الأزرق أنه أخذ عنه تسعة آلاف حديث. وقال ابن المبارك: هو أعجل بحديث أهل بلده من سفيان. وقال النسائي: ليس به بأس. وقال عيسى بن يونس: ما رأيت أحداً قط أورع في علمه من شريك. وقال أبوإسحاق الجوزجاني: كان شريك سيء الحفظ. قلت: كان شريك حسن الحديث اماماً فقيهاً ومحدثاً مكثراً ليس هو في الإتقان كحماد بن زيد، وقد استشهد به البخاري وخرج له مسلم متابعة، وثقه يحيى بن معين؛⁽²⁾.

اسحاق بن ازرق يادآورى مى كند كه وى از شريك نه هزار حديث فرا گرفته است. وى هنگام پرسش از حديث كوفيان - به جهت حفظ روايات آنان - زودتر از سفيان پاسخ داد، [تبحر وى به روايات كوفيان بيشتر از سفيان بود]. نسائى نيز مى نويسد:

وى هيچ ايرادى ندارد. عيسى بن يونس مى گويد: كسى را در علم با ورع تر از شريك نديدم. ابواسحاق جوزجانى درباره شريك مى گويد كه وى قدرت حفظش خوب نبود. گويم: شريك حسن الحديث بوده است. وى امام، فقيه و محدثى بود كه روايات

بسيارى را نقل كرده است. او از جهت استوارى نقل به حماد بن زيد نمى رسيد. همانا بخارى به روايات وى استشهاد كرده و مسلم نيز وى را در متابعاتش آورده است و يحيى بن معين شريك را توثيق كرده است.

وى همچنين مى نويسد:

وثقه ابن معين، وقال غيره: سيء الحفظ. وقال النسائي: لا بأس به وهو أعلم بحديث الكوفيين من الثوري؛⁽¹⁾.

يحيى بن معين وى را توثيق كرده است و برخى مى گويند كه حافظه خوبى نداشته است. نسايى نيز مى گويد كه هيچ اشكالى بر وى وارد نيست. او در ميان كوفيان از سفيان ثورى عالم تر است.

سيوطى نيز درباره وى مى نويسد:

شريك النخعي بن عبداللّه بن أبيشريك العاصمي النخعي، أبوعبداللّه الكوفي، أحد الأعلام ... قال ابن معين: صدوق، ثقة؛⁽²⁾.

ابوعبداللّه شريك بن عبداللّه بن ابى شريك عاصمى نخعى كوفى يكى از اعلام است ... ابن معين مى گويد: وى راستگو و در نقل روايت، ثقه و مورد اعتماد است.

ابواسحاق سبيعى او عمرو بن عبداللّه ابواسحاق سبيعى كوفى است. وى در زمره تابعان و از رجال صحاح سته است.

ذهبى درباره او مى نويسد:

عمرو بن عبداللّه [ع]، أبوإسحاق السبيعي، من أئمة التابعين بالكوفة وأثباتهم إلا أنه شاخ ونسي ولم يختلط ... وقال أبوحاتم: ثقة، يشبه الزهري في الكثرة. وقال فضيل بن غزوان: كان أبوإسحاق يقرأ القرآن في كل ثلاث. وقال غيره: كان أبوإسحاق صوّاماً قوّاماً؛⁽¹⁾.

ابواسحاق عمرو بن عبداللّه سبيعى در شمار رجال صحاح سته است. وى در زمره پيشوايان و اثبات تابعان در كوفه بوده است؛ الا اين كه او در هنگام پيرى فراموشى به وى دست داد؛ ولى موجب اختلاط وى نگشت ... ابوحاتم رازى مى گويد: وى ثقه و مورد اعتماد بوده و از جهت كثرت نقل به مانند زهرى است. فضيل بن غزوان درباره وى مى نويسد: ابواسحاق قرآن را در سه روز به پايان مى رساند. ديگرى نيز درباره وى مى گويد كه وى به صورت مدام در حال نماز و روزه بود.

ابن حجر عسقلانى نيز درباره وى مى نويسد:

وقال ابن معين والنسائي ثقة ... وقال العجلي كوفي تابعي ثقة ... وقال أبوحاتم: ثقة، وهو أحفظ من أبيإسحاق الشيباني، وشبه الزهري في كثرة الرواية واتساعه في الرجال؛⁽²⁾.

ابن معين و نسائى درباره وى مى گويند كه او ثقه است ... عجلى گويد كه وى اهل كوفه بوده و تابعى مورد اعتماد است ... ابوحاتم نيز مى گويد: وى ثقه و مورد اعتماد است و او قدرت حفظش از ابواسحاق شيبانى بيشتر است و در كثرت نقل روايت و اشرافش بر رجال به مانند زهرى است.

وى در جايى ديگر مى نويسد:

عمرو بن عبداللّه بن عبيد، ويقال علي، ويقال ابن أبي شعيرة الهمداني أبوإسحاق السبيعي ... ثقة مكثر عابد، من الثالثة، اختلط بأخرة، مات سنة تسع وعشرين ومائة وقيل قبل ذلك. / ع؛⁽¹⁾.

ابواسحاق عمرو بن عبداللّه بن عبيد كه به وى على و يا ابن ابى شعيره همدانى نيز گفته مى شود ثقه، عابد و داراى احاديث بسيارى است. وى در زمره طبقه سوم روايت قرار دارد كه در آخر عمرش دچار اختلاط فكرى شد. او در سال 129 و بنابر نقلى ديگر قبل از آن از دنيا رفت. وى در ميان راويان صحاح سته است.

عبداللّه سبيعى پدر ابواسحاق كه نامش در ميان راويان حديث تشبيه آمده، عبداللّه است. در اين كه پدر عبداللّه چه نام داشته، در ميان عالمان رجالى اختلاف شده است. گروهى عبداللّه بن على، عده اى ديگر عبداللّه بن عبيد و برخى ديگر عبداللّه بن يحمد گفته اند. به هر روى، وى در شمار تابعان قرار دارد كه به يقين مورد اعتماد خواهد بود.

مسعر بن يحيى نهدى اعتبار تمامى راويان سند ابن بطه به جز «مسعر بن يحيى نهدى» رسيدگى و به اثبات رسيد. اما راوى محل بحث در اين سند، مسعر بن يحيى نهدى است. جرحى از سوى عالمان جرح و تعديل اهل سنت نسبت به اين راوى به دست داده نشده است و تنها كسى كه بر وى خرده گرفته، ذهبى در ميزان الاعتدال است. ابن حجر نيز

در اين باره در لسان الميزان، از ذهبى پيروى كرده و سخنى بر سخن ذهبى نيفزوده است.

ذهبى مى نويسد:

مسعر بن يحيى النهدي لا أعرفه. وأتى بخبرٍ منكر: قال ابن بطة: حدّثنا أبوذر أحمد بن الباغندي، أخبرنا أبي، عن مسعر بن يحيى، حدّثنا شريك، عن أبيإسحاق، عن أبيه، عن ابن عباس، قال: قال النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أراد أن ينظر إلى آدم في علمه، وإلى نوحٍ في حكمته، وإلى إبراهيم في حلمه، فلينظر إلى علي»؛⁽¹⁾.

مسعر بن يحيى نهدى: من او را نمى شناسم. مسعر حديث ناشناخته اى نقل كرده است. ابن بطه گفته است: ابوذر احمد بن باغندى، از پدرش، از مسعر بن يحيى، از شريك، از ابواسحاق، از پدرش، از ابن عباس براى ما روايت كرد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كه مى خواهد علم آدم، حكمت نوح و بردبارى ابراهيم را ببيند، على را بنگرد».

تنها نقص وى نقل فضيلتى از فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام است! روايتى كه به زعم ذهبى روايتى منكر است! در حالى كه اين روايت به اسناد صحيح ديگر نيز نقل شده و هيچ ترديدى در آن نمى توان روا داشت.

از سوى ديگر دانسته شد كه راويان اين سند، پيشوايانى معتبر و سرشناس اند. آنانى كه علاوه بر وثاقت، در زمره بندگان صالح خدا، مستجاب الدعوه و آشنا به اختلاف روايات و قرائات و در شمار پيشوايان فن حديث بوده اند. در ميان اين راويان، هيچ فرد ناشناخته اى وجود ندارد و نقل اين بزرگان از مسعر نيز جايگاه وى را به روشنى نمايان مى كند.

به هر روى بى گمان، نقل روايت اين پيشوايان صالح از اين راوى نشانگر اعتبار او است و در اين حديث نيز هيچ امر ناشناخته اى وجود ندارد؛ جز اين كه در مقام نقل فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام به دست داده شده است. از اين رو روايت ابن بطه حكم روايت حاكم را دارد و بى شك، تمامى اشكالاتى كه بر ابن جوزى وارد بود، بر ذهبى نيز وارد است. بنابراين، فريفته شدن به سخن ذهبى و ابن جوزى درباره حديث تشبيه، روا نيست.

پاسخ به اشكال هاى سندى روايت

ابن كثير در كتاب تاريخى خود، به نقل حديث شريف تشبيه از ابوحمراء پرداخته و پس از نقل روايت مى نويسد:

وهذا منكر جداً ولا يصحّ اسناده.⁽¹⁾.

ذهبى در ميزان الاعتدال و ابن حجر در لسان الميزان، ذيل شرح حال مسعر بن يحيى نهدى به همين حديث اشاره كرده و مى نويسند:

لا أعرفه، وأتى بخبر منكر؛⁽²⁾.

وى را نمى شناسم. او خبر منكر و ناشناخته اى را نقل كرده است.

شوكانى نيز درباره اين روايت مى نويسد:

رواه الحاكم عن أبيالحمراء مرفوعاً. قال ابن الجوزي: موضوع، وفي إسناده: أبوعمر الأزدي متروك؛⁽³⁾.

حاكم از ابوحمراء به صورت مرفوع روايت نقل كرده است. ابن جوزى مى گويد: حديث

جعلى است و در سندش ابوعمر ازدى وجود دارد كه روايات وى ترك شده است.

سيوطى نيز روايت حاكم را به جهت وجود ابوعمرو ازدى در لآلى مصنوعه آورده است؛ ولى همو به دو سند ديگر اشاره كرده و هيچ اشكالى به آن نمى كند.⁽¹⁾.

اينها نظراتى بود كه در اشكال به سند حديث تشبيه از سوى عالمان اهل سنت ابراز شده است كه به نقد آنها در گذشته پرداختيم و هم اينك به دو اشكال دهلوى و ابن تيميه در اين باره مى پردازيم.

پاسخ به سخنان دهلوى پيرامون سند حديث تشبيه

دهلوى در كتاب خود، به اشكال هايى سست و بى اساس نسبت به حديث تشبيه دست زده است. وى در بخشى از اشكال هاى خود مى نويسد:

حديث ششم حديثى است كه آن را اماميه روايت مى كنند مرفوعاً أنه قال لمن أراد أن ينظر إلى آدم فى علمه وإلى نوح في تقواه وإلى إبراهيم في حمله وإلى موسى في بطشه وإلى عيسى في عبادته، فلينظر إلى علي بن أبيطالب ... و اول اين حديث از احاديث اهل سنت نيست. ابن مطهر حلّى در كتب خود وارد نموده و روايت آن را گاهى به بيهقى و گاهى به بغوى نسبت كرده حالا آن كه در تصانيف هر دو ازان اثرى موجود نيست به افترا و بهتان الزام دادن اهل سنت ميسر نمى آيد.⁽²⁾.

سخن وى در اين عبارات بر دو اشكال استوار است:

نخست اين روايت از سوى شيعه نقل شده است و در هيچ يك از منابع اهل سنت يافت نمى شود! و ديگر ادعاى نسبت دروغ به علاّمه حلى است كه مدعى است علاّمه به دروغ نقل اين روايت را به بيهقى و بغوى نسبت داده است! ادعاى دهلوى نسبت به هر دو اشكال شگفت انگيز است و هر فرد منصفى را به تحير وا مى دارد! آيا عبدالرزاق صنعانى، احمد بن حنبل، ابوحاتم رازى، ابن شاهين، ابن بطه، حاكم نيشابورى، ابن مردويه، ابونعيم، بيهقى، ابن مغازلى، شيرويه ديلمى، شهردار ديلمى، خوارزمى، ابوالخير حاكمى، صالحانى، ابن طلحه، گنجى، محب طبرى، سيد على همدانى، امير ملا، شهاب دولت آبادى هندى، ابن صباغ، حسين ميبدى يزدى، عبدالرحمان صفورى، ابراهيم وصابى، جمال الدين محدث، احمد بن باكثير مكى، ميرزا محمد بدخشى، محمد صدر العالم، محمد بن اسماعيل امير و امثال اينان، از بزرگترين اركان اهل سنت و در زمره مفاخر آنان در هر عصر و زمانى نيستند؟! اگر اينان از شمار سنيان بيرون اند و در گروه گمراهان و بدعتگزاران جاى دارند؟! آيا پدر دهلوى نيز از اهل سنت به شمار نمى آيد؟! اگر هيچ يك از اينان از اهل تسنن نيستند، پس اهل سنت كيانند؟ اما اين ادعاى دهلوى كه علاّمه حلى به دروغ نقل روايت را به بيهقى نسبت داده است نيز حرفى در نوع خود جالب است؛ چرا كه اين حديث، به قطع و يقين در كتاب بيهقى آمده است و اين فقط سخن علاّمه نيست؛ بلكه - همان طور كه در گذشته اشاره شد - گروهى از بزرگان اهل تسنن به اين مطلب تصريح كرده اند. افرادى همچون:

موفق بن احمد مكى، اخطب خطباى خوارزم؛

محمد بن طلحه نصيبى شافعى؛

نورالدين على بن صباغ مالكى؛

حسين ميبدى يزدى؛

ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشانى؛

احمد بن عبدالقادر عجيلى شافعى.

در اين ميان، ميرزا محمد بدخشانى نزد دهلوى فرد مقبولى است، به طورى كه محمد رشيدخان دهلوى كه شاگرد دهلوى است، وى را در زمره دانشمندان بزرگ اهل سنت ياد كرده و ستوده است. بنابراين، اگر دهلوى و پيروانش به نقل ديگران از بيهقى اعتماد ندارند، چاره اى جز پذيرش نقل كسى چون بدخشانى را نخواهند داشت.

پذيرش روايت بيهقى توسط ابن تيميه

دهلوى خود را عارف به حديث دانسته و صاحب نظر مى داند؛ ولى برخلاف ادعاى دهلوى مبنى بر تسلط و گستردگى شناختش از كتابهاى شيعه و سنى، ولى كتب حديثى را نديده و بر آنها آگاهى كامل نداشته است؛ بلكه در انكار وجود حديث تشبيه در آثار بيهقى، تيرى در تاريكى رها كرده است كه مبين تقليد بى چون و چراى وى از كابلى است.

اى بسا اگر اينگونه ادعا مى كرد كه مثلاً من اين حديث را در كتب بيهقى نديده ام، راه را براى توجيه ادعاى خود باز مى گذاشت؛ ولى وى مدعى است وجود اين حديث در كتابهاى بيهقى، دروغى بيش نيست و سازنده آن را علاّمه حلى مى داند! اينگونه سخن راندن در امور دينى، از نادان ترين مردمان بعيد است، چه رسد به مدعيان فضل! نكته قابل توجه در اين باره اين است كه ابن تيميه، با يد طولايى كه در انكار

حقايق و فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام دارد و با هر ترفندى در صدد نفى فضائل آن حضرت بر مى آيد، باز وجود اين حديث را در آثار بيهقى انكار نمى كند؛ زيرا مى داند كه اين حديث در آثار وى آمده است؛ از اين رو راهى ديگرى را پيش مى گيرد و آن تضعيف بيهقى است كه در جاى خود به نقل و نقد اين ادعاى ابن تيميه نيز خواهيم پرداخت.

به هر روى اگر علاّمه حلى رحمه اللّه در نسبت دادن اين حديث به بيهقى صادق نبود، ابن تيميه در رد سخن او ابتدا بر همين اشكال تأكيد كرده و پاى مى فشرد؛ ليكن وى با تمام تعصب و دشمنى، وجود اين حديث را در آثار بيهقى مى پذيرد؛ اما دهلوى گويا در تعصب گوى سبقت را از همنواى خود ربوده و وجود اين حديث را نه تنها در كتابهاى بيهقى، بلكه در ديگر آثار اهل سنت - هر چند با سندى ضعيف - انكار مى كند و آن را در رديف زياده گويى هاى شاعران و تشبيهات شاعرانه مى نهد! از گفتار فوق، بطلان ادعاى قاضى ثناء اللّه هندى نيز كه در اين ادعا مقلد كابلى شده و وجود اين حديث را در كتابهاى بيهقى انكار نموده روشن مى شود؛ زيرا وى در سيف مسلول، پس از ذكر اين حديث مى نويسد:

پاسخ: به يقين، اين حديث از احاديث اهل سنت نيست و ابن مطهر حلى [از پيش خود] آن را در كتابهايش آورده و يك بار آن را به بيهقى و بار ديگر به بغوى نسبت داده است؛ در حالى كه چنين حديثى در كتابهاى اين دو وجود ندارد.⁽¹⁾.

رد سخن ابن تيميه

ابن تيميه در پاسخ به استدلال علاّمه حلى بر حديث تشبيه، بر طبق عادتى كه به ظاهر ترك آن موجب مرض است، به اشكالات مختلفى دست زده است و در اين ميان، اشكال به سند روايت نيز مشاهده مى شود. وى مى نويسد:

والجواب: أن يقال: أولاً: أين إسناد هذا الحديث؟ والبيهقي يروي في الفضائل أحاديث كثيرةً ضعيفةً، بل موضوعةً، كما جرت عادة أمثاله من أهل العلم.

ويقال: ثانياً: هذا الحديث كذبٌ موضوعٌ على رسول اللّه - صلّى اللّه عليه وسلّم - بلا ريب عند أهل العلم بالحديث، ولهذا لا يذكره أهل العلم بالحديث، وإن كانوا حرّاصاً على جمع فضائل علي كالنسائي؛ فإنه قصد أن يجمع فضائل علي في كتاب سماه الخصائص، والترمذي قد ذكر أحاديث متعددةً في فضائله، وفيها ما هو ضعيفٌ بل موضوعٌ، ومع هذا لم يذكروا هذا ونحوه؛⁽¹⁾.

پاسخ: اولاً: سند اين حديث كجاست؟ بيهقى، آن گونه كه عادت وى و ديگر اهل علم است، در روايات فضائل، احاديث ساختگى و ضعيف بسيارى را نقل مى كند.

ثانيا: بدون ترديد، اين حديث نزد عالمان به حديث، دروغ و جعلى است كه به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بسته اند؛ از اين رو عالمان حديث، اگر چه بر جمع آورى فضائل على حريص بوده اند، اما اين حديث را ذكر نكرده اند. عالمانى همچون نسائى كه فضائل على را در كتاب جداگانه اى به نام خصائص گرد آورده است. ترمذى نيز

احاديث بسيارى در فضائل على آورده كه در ميان آنها نيز احاديث ضعيف و ساختگى وجود دارد؛ اما به نقل اين حديث و مانند آن مبادرت نكرده است.

همان طور كه اشاره شد، ابن تيميه نقل روايت از سوى بيهقى را مى پذيرد؛ ولى نخست در سند روايت اشكال مى كند و دوم تضعيف جايگاه بيهقى را در دستور كار خود قرار مى دهد.

واقعيتى كه هر فرد منصف و آگاهى به آن اعتراف مى كند، صحت اين حديث و ثبوت صدور آن از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و وجود روايت در كتابهاى معتبر اهل تسنن است. بنابراين، اشكال نخست ابن تيميه مبنى بر ضعف و ساختگى بودن اين حديث، ادعايى بدون دليل است؛ چرا كه بيهقى خود را ملتزم كرده است كه حديث ساختگى را نقل نكند؛ از اين رو عالمان اهل سنت احاديثى را كه وى روايت كرده است، ساختگى نخوانده اند كه در ذيل به برخى از اين اعترافات مى پردازيم.

سخنى در اعتبار بيهقى و آثار او

صاحب مشكاه درباره گروهى از علما كه بيهقى نيز در ميان آنان است، مى گويد:

إنّي إذا نسبت الحديث إليهم كأنّي أسندت إلى النبي؛⁽¹⁾.

همانا هرگاه من حديثى را به اينان نسبت دهم، گويا آن را به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نسبت داده ام.

على بن سلطان قارى، اين عبارت را در مرقاة المفاتيح شرح داده است. وى در اين باره مى نويسد:

إنّي إذا نسبت الحديث - أي كلّ حديث - إليهم، أي إلى بعض الأئمة المذكورين، المعروفة كتبهم، بأسانيدهم بين العلماء المشهورين، كأنّي أسندت، أي الحديث برجاله، إلى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، أي فيما إذا كان الحديث مرفوعا وهو الغالب، وإلى الصحابة إذا كان موقوفا، وهو المرفوع حكما؛⁽¹⁾.

«هرگاه من حديثى را به اينان نسبت دهم»: منظور وى «هرگونه حديثى» است و مقصود او از «اينان»، پيشوايان ياد شده اى است كه آثارشان با سندهاى متصل، در ميان عالمان مشهور شناخته شده است. «گويا آن را به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نسبت داده ام»؛ يعنى: در جايى كه حديث [كه از سوى اينان نقل شده ]مرفوع باشد - كه غالبا نيز اين گونه است - آن را با راويانش به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نسبت داده و آن گاه كه حديث موقوف باشد - حديث موقوف در حكم حديث مرفوع است - آن را به صحابه نسبت داده ام.

دليلى ديگر بر اعتبار نقل بيهقى اين است كه سيوطى در نقد اظهار نظرهاى ابن جوزى مبنى بر ساختگى بودن برخى احاديث، يكى از راه هاى خروج حديث از ساختگى بودن را استناد روايت به بيهقى مى داند كه به نمونه اى در اين باره اشاره مى كنيم:

ابن شاهين - ثنا علي بن محمد البصري، أنا مالك بن يحيى أبوغسان، ثنا علي بن عاصم، عن الفضل بن عيسى الرقاشي، عن محمد بن المنكدر،

عن جابر بن عبداللّه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لمّا كلّم اللّه موسى يوم الطور كلّمه بغير الكلام الذي كلّمه يوم ناداه، فقال له موسى: يا رب، هذا كلامك الذي كلمتني به؟ قال: «يا موسى، أنا كلّمتك بقوة عشرة آلاف لسان، ولي قوة الألسن كلها وأنا أقوى من ذلك». فلمّا رجع موسى إلى بني إسرائيل قالوا: يا موسى صف لنا كلام الرحمن، قال: سبحان اللّه إذا لا أستطيع. قالوا: فشبه لنا. قال: ألم تروا إلى أصوات الصواعق التي تقتل، فإنه قريب منه؛⁽¹⁾.

ابن شاهين به سند خود از جابر بن عبداللّه روايت مى كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «خداى تعالى در طور، با زبانى با موسى سخن گفت كه در روزى كه وى را [پيش از اين و در آغاز پيامبرى] ندا داده بود، با آن سخن نگفته بود. به همين روى موسى به خدا عرضه داشت: خدايا، آيا اين همان صداى تو است كه پيشتر با آن با من سخن گفتى؟ خداى حكيم پاسخ داد: «اى موسى، من با هزار زبان مى توانم با تو سخن بگويم و من توان سخن گفتن به تمامى زبانها دارم و من از اين نيز تواناترم» . هنگامى كه موسى به نزد بنى اسرائيل بازگشت، به او گفتند: سخن گفتن خداى رحمان را براى ما توصيف كن. موسى گفت: سبحان اللّه، هرگز نمى توان توصيف نمود. گفتند: سخن گفتن او را به چيزى تشبيه كن. گفت: آيا صداى آذرخشى كشنده را شنيده ايد؟ سخن گفتن خدا به مانند آن است.

ابن جوزى درباره اين حديث مى نويسد:

ليس بصحيح ... والفضل متروك؛⁽¹⁾.

اين حديث صحيح نيست ... روايات فضل ترك شده است.

سيوطى در پاسخ وى مى نويسد:

في الحكم بوضعه نظر، فإنّ الفضل لم يتّهم بالكذب، وأكثر ما عيب عليه القدر، وهو من رجال ابن ماجة. وهذا الحديث أخرجه البزار في مسنده: ثنا سليمان بن موسى، ثنا علي بن عاصم به. وأخرجه البيهقي في كتاب الأسماء والصفات، وهو قد التزم أن لا يخرج في تصانيفه حديثا يعلم أنه موضوع، وأخرجه ابن أبي حاتم في تفسيره، وقد التزم أن يخرج فيه أصحّ ما ورد، ولم يخرج فيه حديثا موضوعا ألبتة؛⁽²⁾.

در حكم ابن جوزى مبنى بر ساختگى بودن حديث محل ترديد است؛ چرا كه فضل به دروغگويى متهم نيست و نهايت خرده اى كه بر او گرفته اند، قَدَرى بودن او است. در حالى كه وى در زمره رجال ابن ماجه است. اين حديث را بزار در مسندش، به نقل از سليمان بن موسى، از على بن عاصم روايت كرده است. بيهقى نيز آن را در كتاب اسماء و صفات آورده است. وى متعهد شده است در نوشته هايش، حديثى را كه مى داند ساختگى است، نقل نكند. ابوحاتم نيز در تفسيرش كه بر خود لازم دانسته صحيح ترين احاديث را در آن گرد آورد، اين حديث را نقل كرده است و بدون ترديد، وى هيچ حديثى ساختگى در اين كتاب نياورده است.

شيخ رحمه اللّه سندى نيز در مختصر تنزيه الشريعه، درباره حديثى كه در بردارنده پرسش عثمان از كليدهاى آسمانها و زمين است و نسبت ساختگى بودن به آن داده اند، مى نويسد:

تعقب بأنّ البيهقي أخرجه في الأسماء والصفات، وقد التزم أن لا يخرج في كتبه حديثا يعلم أنه موضوع؛⁽¹⁾.

اين حديث را بيهقى در اسماء و صفات آورده است. او كسى است كه تعهد كرده است كه در نوشته هايش، حديثى را كه مى داند ساختگى است، نقل نكند.

جايگاه بيهقى نزد اهل سنت بيهقى از جايگاه والا و مقبولى در نزد عالمان اهل سنت برخوردار است كه به برخى از اين اعترافات اشاره مى كنيم.

ياقوت حموى درباره بيهقى مى نويسد:

وهو الإمام الحافظ، الفقيه الأصولي، الديّن الورع، أوحد الدهر في الحفظ والإتقان، مع الدين المتين، من أجلّ أصحاب أبيعبداللّه الحاكم والمكثرين عنه، ثمّ فاقه في فنون من العلم تفرَّد بها، رحل إلى العراق وطوّف الآفاق، وألف من الكتب ما يبلغ قريبا من ألف جزء، ممّا لم يسبق إلى مثله؛⁽²⁾.

وى پيشوا، حافظ، فقيه، اصولى، دين مدار، با ورع، يگانه عصر در حفظ و اتقان و ديندارى متين بود. بيهقى در شمار بزرگترين اصحاب حاكم نيشابورى است. وى احاديث فراوانى از حاكم روايت كرده و حتى در برخى از علوم بر وى پيشى گرفت

و در آن علوم يگانه عصر خود شد. او در عراق رحل اقامت افكند و سراسر زمين را گشت و كتابهاى بسيارى را كه شبيه آن سابقه نداشته است، نوشت كه شمار اجزاى آنها نزديك به هزار مى رسد.

از ديگر كسانى كه درباره وى اظهار نظر كرده، ذهبى شاگرد ابن تيميه است. او درباره بيهقى مى نويسد:

البيهقي هو: الحافظ، العلاّمة، الثبت، الفقيه، شيخ الإسلام ... الفقيه الحافظ، الأصولي، الدّين والورع، واحد زمانه في الحفظ وفرد أقرانه في الإتقان والضبط، من كبار أصحاب الحاكم، ويزيد على الحاكم بأنواع من العلوم، كتب الحديث وحفظه من صباه، وتفقّه وبرع؛⁽¹⁾.

بيهقى حافظ، علاّمه، دقيق در ثبت و ضبط اخبار، فقيه و شيخ الاسلام بود ... وى فقيه، حافظ، اصولى، دين مدار و با ورع و در حفظ احاديث، يگانه عصر خويش و در اتقان و ضبط يكتاى اقرانش بود. او از بزرگترين شاگردان حاكم نيشابورى است و در دانش هايى گوناگون از حاكم برتر است. وى از كودكى به نگارش و حفظ حديث پرداخت و آنگاه فقه را فرا گرفت و سرآمد همگان شد.

ذهبى در جاى ديگر مى نويسد:

البيهقي الإمام العلم ... وبلغت تصانيفه ألف جزءٍ، ونفع اللّه بها المسلمين شرقا وغربا، لأمانة الرجل ودينه وفضله وإتقانه؛⁽²⁾.

بيهقى پيشوايى شناخته شده ... كه نگاشته هاى وى به هزار جزء مى رسد. خدا به وسيله او مسلمانان شرق و غرب را بهره مند ساخت؛ چرا كه وى مردى امانتدار، ديندار، فاضل و متقن بود.

يافعى نيز به ستايش از بيهقى پرداخته و درباره وى مى نويسد:

الإمام الكبير، الحافظ النحرير، أحمد بن الحسين، البيهقي، الفقيه الشافعي، واحد زمانه وفرد أقرانه في الفنون، من كبار أصحاب الحاكم أبي عبداللّه ابن البيع في الحديث، الزائد عليه في أنواع العلوم، له مناقب شهيرة، وتصانيف كثيرة بلغت ألف جزء؛⁽¹⁾.

احمد بن حسين بيهقى، پيشوايى بزرگ، حافظى چيره دست و فقيه شافعى، يگانه عصر خود و در فنون گوناگون، يكتاى همتايان خود بود. وى در علم حديث از اصحاب بزرگ حاكم نيشابورى است و در انواع دانشها بر او برترى دارد. وى داراى مناقبى مشهور و آثارى فراوان است كه به هزار جزء مى رسد.

خطيب تبريزى نيز مى نويسد:

كان أوحد دهره في الحديث والتصانيف ومعرفة الفقه، وهو من كبار أصحاب الحاكم أبيعبداللّه، قالوا: سبعة من الحفّاظ أحسنوا التصنيف، وعظم الإنتفاع بتصانيفهم: أبوالحسن علي بن عمر الدارقطني، ثمّ الحاكم أبوعبداللّه النيسابوري، ثمّ أبومحمّد عبدالغني الأزدي حافظ مصر، ثمّ أبونعيم أحمد بن عبداللّه الإصفهاني، ثمّ أبوعمرو ابن عبدالبر النمري حافظ

أهل المغرب، ثمّ أبوبكر أحمد بن حسين البيهقي، ثمّ أبوبكر أحمد الخطيب البغدادي؛⁽¹⁾.

بيهقى يگانه روزگار خويش در حديث و نگارش و شناخت فقه بود. وى در شمار اصحاب بزرگ ابوعبداللّه حاكم نيشابورى است. گفته اند: هفت تن از حافظان اند كه بسيار نيكو كتاب نوشته اند و بهره ورى از آثارشان بسيار فراوان بوده است: ابوالحسن على بن عمر دارقطنى، سپس حاكم ابوعبداللّه نيشابورى، سپس ابومحمد عبدالغنى ازدى، حافظ مصر، آنگاه ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى، پس از او ابوعمرو ابن عبدالبر نمرى، حافظ اهل مغرب، سپس ابوبكر احمد بن حسين بيهقى و پس از وى ابوبكر احمد خطيب بغدادى.

سبكى،⁽²⁾ابن اثير،⁽³⁾ابوالفداء،⁽⁴⁾اسنوى،⁽⁵⁾ابن قاضى شهبه⁽⁶⁾و سيوطى⁽⁷⁾در ميان عالمانى هستند كه در وصف و اعتبار وى سخنان متعددى را ابراز كرده اند كه به همين مقدار بسنده مى كنيم.

بى گمان، به هر كتابى كه در شرح حال بيهقى نگاشته شده است بنگريم، جز ستايش او و نوشته هايش نخواهيم يافت. تمامى سيره نويسان و عالمان رجالى وى را

با اوصافى همچون: حفظ، اتقان، پيشوايى، امانتدارى، ديندارى و پرهيزكارى ستوده اند و از كتب و آثارش به نيكى ياد كرده اند. رجوع حافظان هم عصر و پس از وى به كتابهاى او و نقل و استماع احاديثش، روشنگر اعتماد كامل به نقل هاى وى و حاكى از آرامش خاطر نسبت به نگاشته هاى وى است.

بنابراين، برخلاف مدعاى ابن تيميه، ثابت شد كه بيهقى ناقل فضائل و مناقب ضعيف و ساختگى نيست؛ ليكن حقيقت آن است كه ابن تيميه به ظاهر قسم خورده هر آن كس كه حديثى در مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام نقل كند، به تهمت هاى گوناگون و به هر حيله اى متهم كرده و از درجه اعتبار ساقط كند؛ هر چند كه نقل وى را بسيارى از عالمان مهم و پرآوازه اهل سنت تصديق كرده باشند. داستان حديث تشبيه نيز همين گونه است؛ حديثى كه عالمان نامور اهل سنت آن را روايت كرده و برخى همچون عبدالرزاق صنعانى نيز آن را با سندى صحيح آورده است.

اشكالى ديگر از سوى دهلوى

دهلوى به اشكال هاى فوق اكتفا نمى كند. وى در ادامه خرده گيرى بر اين حديث شريف مى نويسد:

و قاعده مقرره اهل سنت است كه حديثى را كه بعضى ائمه فن حديث در كتابى روايت كنند و صحت ما فى الكتاب را التزام نكرده باشند مثل بخارى و مسلم و بقيه اصحاب صحاح و به صحت آن حديث بالخصوص صاحب آن كتاب يا غير او از محدثين ثقات تصريح نكرده باشد قابل احتجاج نيست.⁽¹⁾.

دهلوى در اين عبارات در صدد اين ادعاست كه آن روايتى از اعتبار برخوردار است كه يا در كتب صحاح آمده و يا مؤلفان آن بر اعتبار روايت هاى كتاب خود تصريح كرده باشند و در غير اين صورت، اين گونه روايات از اعتبار برخوردار نيست. مستند وى نيز تمسك به قاعده اى است كه نه عالمان اهل سنت به آن ملتزم شده و مى شوند و نه خود دهلوى به آن ملتزم شده است كه در ادامه به بررسى اين اشكال نيز مى پردازيم.

صاحب اصلى اين ادعا - به مانند بسيارى از موارد - خود دهلوى نيست؛ بلكه چنين قاعده اى از سوى كابلى مورد توجه قرار گرفته است و در اين ميان دهلوى، در آش كابلى نخودى افزوده و آن را به تمامى اهل تسنن نسبت داده و از آن، به عنوان قاعده اى پذيرفته شده در ميان اهل سنت نام برده است. به هر روى پاسخ اين دو در ادامه مى آيد تا اين اشكال نيز طرفى نبندد.

حديث صحيح اختصاص به صحيحين ندارد اين ادعاى دهلوى - همان طور كه در مباحث گذشته به تفصيل به آن پرداخته شده و در اين جا به صورت اجمالى به آن خواهيم پرداخت - از منظرهاى گوناگون باطل است.

نخست: ترديدى نيست كه پيش از صاحبان صحاح شش گانه همچون بخارى و مسلم، پيشوايان حديثى اهل سنت به احاديث موجود استناد كرده و اين استفاده در ميان آنان رايج بوده است و اين در حالى است كه آنان به دنبال اين نبوده اند كه كسى آشكارا بگويد و يا بنويسد كه اين حديث صحيح است؛ بلكه هر حديثى كه شروط اعتبار و حجيت را در بر داشته باشد، حجت است. بنابر اين، عملكرد فقيهان و محدثان

پيشين، اين ادعا را كه نمى توان به خبرى كه التزام به صحت آن صورت نگرفته و يا به صحت آن حديث ويژه تصريح نشده، احتجاج نمود، را از اساس باطل مى گرداند.

دوم: بر اساس مبانى مورد قبول فريقين، ملاك صحت حديث بر پايه قواعد و موازين پذيرفته شده است و احتجاج به هر حديثى كه راويانش توثيق شده و يا شرايط صحت را در خود گرد آورده باشد جايز است؛ اگر چه هيچ يك از نويسندگانى كه عهده دار صحت روايات كتب خود شده اند، آن را روايت نكرده و احدى از محدثان بر صحت حديث تصريح نكرده باشند.

سوم: از ديگر نتايج و پى آمدهاى اين سخن، ناكارآمدى حديث «حسن» در ميان ديگر احاديث براى احتجاج است. به بيانى ديگر، حديث حسن نيز در ميان رواياتى است كه از سوى اهل سنت مورد پذيرش قرار گرفته و از آن در فرايند استدلال و احتجاج بهره مى جويند و در اين ميان، اگر بنا به التزام به ادعاى سخن دهلوى باشد، بايد حديث حسن را نيز از گردونه روايات مورد استناد خارج نمود كه اين مخالف با روش و منش علمى بزرگان اهل سنت است.

سخن خطابى در همين راستاست؛ چرا كه وى قائل است كه بيشتر احاديث بر مدار حديث حسن مى گردند. از اين رو، اين قاعده موهوم كابلى و دهلوى، تباهى و نابودى بسيارى از احاديث اهل سنت را موجب خواهد شد و در اين صورت، اين دو را مى توان بسان كسى دانست كه براى بناى خانه اى، شهرى را ويران مى كنند! به واقع بيشتر احاديث اهل سنت بر مدار حديث حسن مى گردند و اكثر دانشمندان آن را پذيرفته اند و عموم فقيهان از آن در استنباط هاى فقهى بهره برده اند. در همين راستا آمده است:

والفقهاء كلّهم تستعمله *** والعلماء الجلّ منهم تقبله

وهو بأقسام الصحيح ملحق *** حجيةً وإن يكن لا يلحق

تمامى فقيهان حديث حسن را به كار گرفته و بيشتر عالمان آن را پذيرفته اند.

حديث حسن، از جهت حجيت به اقسام صحيح ملحق مى شود، هر چند از حيث رتبه به آن نمى رسد.

در اعتراف به حجيت حديث حسن از سوى عالمان بزرگ اهل سنت سخن بسيار است كه براى اطلاع بيشتر از آن مى توان به مجلدات پيشين كتاب پيش رو مراجعه نمود كه از سخنى بيش از اين خوددارى مى كنيم.⁽¹⁾.

چهارم: وانگهى - بنابر نظر كابلى و دهلوى - كه چنين قاعده اى در ميان اهل سنت پذيرفته و مقبول واقع شده باشد؛ اما اين دو كه از مخترعان اين قاعده اند، در مواردى بسيار آن را فراموش كرده و عمل به آن را وانهاده اند و به اخبار كتبى كه نويسندگانشان ملتزم به صحت تمامى مندرجات آنها نشده اند و يا حديث شناسان صحت آن را گواهى نكرده اند، احتجاج نموده اند. اين همان مصداق بارز آيه «لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ »و يا مصداق اتم مَثَل يك بام و دو هواست؟! به هر روى از آنچه گذشت، دانسته شد كه اين قاعده خود ساخته، علاوه بر

كاستى هاى نظرى آن، دچار تناقضات عملى مخترعانش است و به هيچ وجه نمى تواند مسير علمى و متقن اثبات فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام را به سويى منحرف كرده و از مسير اصلى خود جدا سازد.

دلالت حديث تشبيه

اشاره

تا به اين جا دانسته شد كه حديث تشبيه در شمار آن دسته از احاديثى قرار دارد كه در آثار معتبر اهل سنت ثبت و ضبط شده است و اين نكته را دريافتيم كه هيچ خللى در سند اين حديث وجود نداشته و اشكال به آن اساس درستى ندارد.

دهلوى در زمره كسانى بود كه به مناقشه در سند اين روايت مبادرت كرده بود. در ادامه، وى به اشكال تراشى در دلالت حديث پرداخته است كه در ادامه به اشكال وى و به بررسى دلالت حديث مى پردازيم.

دهلوى در اشكال به دلالت حديث مى نويسد:

دوم آن كه اين كلام محض تشبيه است بعضى صفات امير را با بعضى صفات انبيا مذكورين.⁽¹⁾.

دهلوى در اين عبارت، به صراحت تشبيه اميرالمؤمنين عليه السلام به انبياء را به هيچ مى انگارد و صرف تشبيه را نهايت درجه دلالت حديث مى داند. بدون ترديد هر آن كس كه به اسلوب سخن آشناست، نفى دلالت اين حديث شريف بر برابرى اميرالمؤمنين عليه السلام با پيامبران و حمل حديث بر تشبيه صرف، ستيزه جويى آشكارى مى داند. در ادامه به اين ادعاى بى اساس نيز پاسخ داده و به بطلان اين ادعا نيز حكم خواهيم نمود.

برخى از وجوه دلالت حديث تشبيه به برابرى

براى روشن تر شدن اين برابرى، به برخى از وجوه كه به روشنى، برابرى آن حضرت با برخى انبياء را نشان گر است مى پردازيم.

1 . تركيب سخن در حديث، اين همانى را مى رساند از عباراتى كه در اين حديث شريف آمده و مفهم اينهمانى بودن ميان اميرالمؤمنين عليه السلام و برخى از انبياء عليهم السلام است، تركيب «من أراد أن ينظر إلى ...؛ هر كه مى خواهد به ... نظاره كند» است. اين تركيب نشانگر اين همانى و يكسانى ميان آنكس كه به او نظاره شود و كسى كه مورد نظاره قرار مى گيرد است.

اين سخن درست مانند آن است كه گفته شود: هر كه مى خواهد به برترين مرد شهر بنگرد، به فلانى نظر كند. بدون ترديد در اين سخن جايى براى تشبيه وجود ندارد. به عبارت ديگر، مقصود اين نيست كه كسى كه نگريستن بدو امر شده، حقيقتا برترين مرد شهر نبوده؛ بلكه مشابه برترين مرد شهر است. در چنين سخنى، جايى براى آن كه مراد گوينده تنها مشابهت باشد، نيست؛ بلكه مقصود آن است كه شخص مورد نظر حقيقتا همان مرد برتر شهر است.

با اين بيان، معناى روايت اين چنين مى شود: «هر كه مى خواهد آدم را ببيند و به دانش او نظر كند، على بن ابى طالب عليه السلام را بنگرد؛ چراكه على در دانش همانند آدم و با او برابر است و همه دانش هاى گردآمده در آدم، در اميرالمؤمنين عليه السلام جمع است». همچنين است ديگر ويژگى هاى ياد شده در حديث. بنابراين، مراد حديث برابرى در ويژگيهاست و در غير اين صورت، سخن نبوى از بلاغتى كه شايسته آن است، فرومى افتد.

براى تأييد مطلب، به اين سخن محبى بنگريد. وى در شرح حال عيسى بن محمد مغربى، نگارنده مقاليد الاسانيد مى نويسد:

وكان للناس فيه اعتقاد عظيم، حتّى أنّ العارف باللّه السيّد محمّد بن باعلوي كان يقول في شأنه: إنّه زرّوق زمانه. وكان السيّد عمر با حسن باعلوي يقول: من أراد أن ينظر إلى شخص لا يشك في ولايته فلينظر إليه. وكفى بذلك فخرا له، ومن يشهد له خزيمة؛⁽¹⁾.

مردمان اعتقاد بزرگى به او داشتند تا به آنجا كه عارف باللّه سيد محمد بن باعلوى، هميشه در شأن وى مى گفت: وى زرّوق عصر خويش است. سيد عمر باعلوى نيز مى گفت: هر آنكس مى خواهد كسى را ببيند كه شكى در ولايتش نيست، به مغربى بنگرد. همين فخر براى او بسنده است و كسى كه گواه بر اين مقام است، خزيمه است.

ظاهر سخن باعلوى درباره عيسى مغربى، همان است كه ما در صدد آنيم؛ زيرا اگر مفاد اين سخن تنها تشبيه سنگريزه به مرواريد بود، ديگر بر ولايت استوار و قطعى مغربى دلالت نمى كرد و كلام محبى كه «همين فخر براى او بسنده است و كسى كه گواه بر اين مقام است، خزيمه است» هيچ وجهى نداشت.

2 . تبادر، دليل بر برابرى بدون ترديد نخستين معنايى كه از عبارتى همچون «زيد در علم، زيبايى و يا دارايى مانند عمرو است» به ذهن تبادر مى كند، برابرى ميان زيد و عمرو در اين ويژگى هاست و هيچ انسان منصفى به جز كسى كه منكر امور روشن و بديهى است، در اين باره ترديد نمى كند.

صحت سلب تشبيه، در حالتى كه ميان طرفين رابطه تساوى برقرار نيست، اين تبادر را روشن تر مى كند؛ چرا كه اگر زيد در زيبايى مساوى عمرو نباشد، مى توان گفت زيد در زيبايى مانند عمرو نيست و اين در حالى است كه اگر تشبيه دليلى بر برابرى نبود، سلب تشبيه در حال نابرابرى نادرست مى نمود.

با رجوع به عبارات به كار رفته از سوى عالمان فقهى و غير فقهى كه براى استدلال برخى احكام شرعى؛ همچون نماز، روزه، حج، زكات و مواردى ديگر از اين قبيل، به آيات قرآن و روايات استدلال كرده و مى گويند: «كذا في الآية الكريمة؛ مانند اين در فلان آيه كريمه است» و يا «كذا في الحديث الشريف؛ مانند اين در آن حديث شريف» است. ترديدى نيست كه مقصود اينان از چنين تعابيرى، تساوى و برابرى است و آنچه به ذهن شنوندگان اين سخنان متبادر مى شود، همين است و در صورت عدم مطابقت تام، گوينده خود را در معرض انتقادى جدى قرار داده است.

با اين بيان، همانندى امام عليه السلام با پيامبران در ويژگى هاى مذكور در اين حديث شريف همين گونه است و حمل اين همگنى، بر مطابقت تام و يكسانى كامل و برابرى دقيق متعين است و غير اين روا نمى باشد.

3 . برترى پيامبر ما از ديگر پيامبران برترى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بر ديگر پيامبران، در زمره حقايقى است كه به صورت مفصل از سوى عالمان و انديشمندان فريقين به آن پرداخته شده و در اين ميان، با ادله مختلف و متنوع به اين برترى تصريح كرده اند. آيات قرآن، روايات و برخى ادله ديگر در همين راستا به دست داده شده است تا در اين ميان، به برترى آن حضرت حكم شود.

در اين ميان، حديث تشبيه نيز كه نشان دهنده وجود ويژگى هاى پيامبران عليهم السلام در اميرمؤمنان عليه السلام است، در همين راستا تعريف شده و به برترى حضرتش از آنان دلالت مى كند. به همين روى، آن گاه كه برترى اميرالمؤمنين عليه السلام از انبياء گذشته ثابت شود، بدون ترديد برترى ايشان از سه خليفه نخست نيز به اثبات خواهد رسيد.

براى اثبات برترى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بر ديگر پيامبران، به برخى آيات قرآن استدلال شده است كه به برخى از اين آيات مى پردازيم.

نخستين آيه اى كه در اين باره به دست داده شده است، آيات 84 تا 90 سوره انعام است. خداى تعالى در اين آيات مى فرمايد:

«وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنَا وَنُوحاً هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيَْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ* وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِّنَ الصَّالِحِينَ* وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكُلاًّ فضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ* وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ* ذَلِكَ هُدَى اللّه‌ِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُواْ لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ* أُوْلَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤلاء فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْماً لَّيْسُواْ بِهَا بِكَافِرِينَ* أُوْلَ-ئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللّه‌ُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُل لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ »؛

و به ابراهيم، اسحاق و يعقوب را بخشيديم و همه را به راه راست درآورديم. و نوح را پيشتر هدايت نموديم و از فرزندان او، داوود، سليمان، ايوب، يوسف، موسى و هارون را [هدايت كرديم] و اين گونه نيكوكاران را پاداش مى دهيم* و [همچنين ]زكريا، يحيى،

عيسى و الياس را كه در زمره شايستگان بودند* و اسماعيل، يسع، يونس و لوط را بر جهانيان برترى داديم* و از ميان پدران، فرزندان و برادرانشان برخى را [بر جهانيان برترى داديم] و آنان را برگزيديم و به راه راست هدايت كرديم* اين است، هدايت خدا كه هر كس از بندگانش را بخواهد به آن رهنمون مى شود. و اگر آنان براى خدا شريك قائل بودند، قطعا آنچه كه عمل مى كردند از دستشان مى رفت* اينان كسانى اند كه به آنان كتاب، قضاوت و نبوت داديم و اگر مشركان به آن كفر ورزند، بى گمان گروهى [ديگر] را بر آن گماريم كه به آن كافر نباشند* اينان كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده است؛ از اين رو هدايت آنان را پى گير باش و بگو: من از شما هيچ مزدى بر اين رسالت نمى طلبم و اين قرآن چيزى جز پند براى جهانيان نيست.

در تفسير اين آيات، تفاسير مختلفى به دست داده شده است كه در اين ميان، فخر رازى در تفسير «فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ »، به مسائل مختلفى پرداخته است. وى در مسأله دوم مى نويسد:

المسألة الثانية: إحتجّ العلماء بهذه الآية على أنّ رسولنا صلّى اللّه عليه وسلّم أفضل من جميع الأنبياء عليهم السلام، وتقريره هو:

أنّا بيّنا أنّ خصال الكمال وصفات الشرف كانت متفرقة فيهم بأجمعهم: فداود وسليمان كانا من أصحاب الشكر على النعمة. وأيوب كان من أصحاب الصبر على البلاء. ويوسف كان مستجمعا لهاتين الحالتين. وموسى عليه السلام كان صاحب الشريعة القوية القاهرة، والمعجزات الظاهرة. وزكريا ويحيى وعيسى وإلياس، كانوا أصحاب الزهد. وإسماعيل كان صاحب الصدق. ويونس كان صاحب التضرع. فثبت أنّه تعالى إنما ذكر كلّ واحدٍ من هؤلاء الأنبياء، لأنّ الغالب عليه كان خصلة معيّنة من خصال

المدح والشرف. ثمّ إنّه تعالى لمّا ذكر الكلّ، أمر محمّدا عليه الصلاة والسلام بأن يقتدي بهم بأسرهم، فكان التقدير كأنَّه تعالى أمر محمّدا صلّى اللّه عليه وسلّم أنْ يجمع من خصال العبوديّة والطاعة كلّ الصّفات التي كانت متفرّقة فيهم بأجمعهم. ولمّا أمره اللّه تعالى بذلك امتنع أنْ يقال أنّه قصّر في تحصيلها، فثبت أنّه حصّلها. ومتى كان الأمر كذلك ثبت أنّه اجتمع فيه من خصال الخير ما كان متفرّقا فيهم بأسرهم. ومتى كان الأمر كذلك، وجب أن يقال: إنّه أفضل منهم بكليّتهم. واللّه أعلم؛⁽¹⁾.

مسئله دوم: عالمان به اين آيه در برترى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بر ديگر پيامبران عليهم السلام احتجاج كرده اند. استدلال آنان به آيه اينگونه است:

پيشتر گفتيم كه ويژگى هاى كمالى و شرف در تمامى پيامبران پراكنده است، به طورى كه داوود و سليمان در زمره شاكران بودند. ايوب نيز در زمره صابران در گرفتارى بود. يوسف نيز اين دو ويژگى را در خود جمع كرده بود. موسى دين استوار و برتر و معجزات آشكار و روشن داشت. زكريا، يحيى، عيسى و الياس نيز در شمار زاهدان بودند. اسماعيل قرين صدق و راستى بود و يونس نيز در زمره ناله و زارى كنندگان به درگاه خدا به شمار مى رفت. در اين ميان خداوند تعالى نيز تنها از اين جهت، از تك تك اين پيامبران نام برده است كه در هر يك اينان، صفت مشخصى از اوصاف ستوده و شريف به منصه ظهور رسيده است و پس از يادآورى تمامى آنان، محمد صلّى اللّه عليه وآله را به پيروى از تمامى اينان دستور داده است. گويا خداى

حكيم به محمد صلّى اللّه عليه وآله فرمان مى دهد كه همه خوى هاى پرستش و فرمانبرى را كه در تمامى پيامبران به صورت پراكنده موجود است، در خود جمع كرده و گرد آورد؛ از اين رو آن گاه كه خداى تعالى چنين دستورى به پيامبر داده، محال است كه آن حضرت در انجام آن و به دست آوردن آنچه بدان مأمور شده است، كوتاهى نمايد. بنابراين، ثابت مى شود كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله آنچه كه براى به دست آوردن آن فرمان يافته، به دست آورده است. با اين وجود، ثابت مى شود كه خصال نيكى كه در تمامى پيامبران پراكنده است، در رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله جمع است و بدين سبب، واجب است كه گفته شود: آن حضرت از تمامى انبيا برتر است. واللّه اعلم.

نيشابورى نيز در همين راستا، از احتجاج ياد شده بر برترى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله سخن گفته است و به نقل اقوال مفسران در تفسير آيه قرآن هدى مبادرت كرده است. وى مى نويسد:

بأنّه يلزم أن يكون منصبه أجلى من منصبهم، لأنّه أمر باستجماع خصال الكمال وصفات الشرف التي كانت متفرقة فيهم، كالشكر في داود وسليمان، والصبر في أيوب، والزهد في زكريا ويحيى وعيسى، والصّدق في إسماعيل، والتضرّع في يونس، والمعجزات الباهرة في موسى وهارون. ولهذا قال: «لو كان موسى حيّا لما وسعه إلاّ اتّباعي»؛⁽¹⁾.

آنچه گذشت، برترى فروان جايگاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را نسبت به جايگاه

پيامبران گذشته را لازم مى نمايد؛ چرا كه آن حضرت دستور يافته تا تمامى خصال كمالى و ويژگى هاى بزرگى كه به صورت پراكنده در انبياء گذشته [همچون: شكر داوود و سليمان، صبر ايوب، زهد زكريا، يحيى و عيسى، صدق و راستى اسماعيل، تضرع يونس و معجزات باهر موسى و هارون] در خود گرد آورد و به همين روى است كه حضرتش فرموده است: «اگر موسى در روزگار من زنده مى بود، بايد از من پيروى مى كرد».

خطيب شربينى نيز پس از ذكر احتجاج به آيه مى نويسد:

فثبت بهذا البيان أنّه صلّى اللّه عليه وسلّم أفضل الأنبياء، لما اجتمع فيه من الخصال التي كانت متفرقة في جميعهم؛⁽¹⁾.

با اين بيان، ثابت شد كه پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله برترين پيامبران است؛ زيرا اوصافى كه در تمامى پيامبران پراكنده است، در ايشان گرد آمده است.

بر اساس همين استدلالِ عالمان اهل سنت به اين آيه به برترى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بر ديگر پيامبران، با حديث تشبيه نيز به برترى اميرالمؤمنين عليه السلام از ديگر پيامبران احتجاج مى كنيم و چه بسا اثبات برترى اميرالمؤمنين عليه السلام از انبياء با استناد به حديث تشبيه، از اثبات برترى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از آيه قرآن روشن تر باشد. بدين روى، ترديدى در دلالت حديث تشبيه بر اساس نظر شيعه باقى نخواهد ماند.

بيان مطلب اين كه: آنگاه كه فرمان پيروى از هدايت پيامبران پيشين نشانگر افضليت و برترى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است، وجود ويژگى هاى انبياى گذشته در

اميرالمؤمنين عليه السلام كه منتج از حديث شريف تشبيه است، به طريق اولى به برترى امام عليه السلام از آنان دلالت خواهد كرد.

علاوه بر آن، احتجاج به اين آيه بر برترى پيامبر خدا بر ديگر پيامبران نيازمند طى مقدماتى است كه از آن جمله مى توان به محال بودن ترك فرمان بردارى از سوى پيامبر خدا، منظور از هدايت انبياء پيشين تمامى ويژگى هاى نيكو و اختصاصى آنان باشد و پيروى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله از پيامبران گذشته، مانع برترى ايشان از انبياء نباشد، اشاره نمود. اما با توجه به حديث تشبيه، به هيچ يك از اين مقدمات نيازى نيست و حديث بدون هيچ مقدمه اى، ويژگى هاى پيامبران پيشين را براى امام اثبات مى كند؛ چرا كه اثبات صفات انبياء براى اميرالمؤمنين عليه السلام، مقيد به اطاعت آن حضرت از انبياء نيست و بدون هيچ وابستگى، به اثبات اين صفات براى آن حضرت مى پردازد و در نهايت، به اثبات افضليت آن حضرت بر انبياء الاهى حكم مى كند.

بر اساس سخن خطيب شربينى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را به جهت دارا بودن ويژگى هاى تمامى انبياء برتر از ديگران دانسته است، بر همين اساس نيز اميرمؤمنان عليه السلام جامع صفات اختصاصى انبياء بوده و از تمامى انبياء به جز پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله - كه به اجماع مركب برترى ايشان بر همگان ثابت است - برتر خواهد بود.

نود ويژگى، فقط در اميرالمؤمنين سيد على همدانى كه در شمار عالمان بزرگ اهل سنت، در كتابى كه رشيدالدين دهلوى آن را در ميان آثار نگاشته شده اهل سنت در مناقب اهل بيت عليهم السلام بر شمرده است، از جابر روايت كرده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

من أراد أن ينظر إلى إسرافيل في هيبته، وإلى ميكائيل في رتبته، وإلى جبرائيل في جلالته، وإلى آدم في سلمه، وإلى نوح في حسنه، وإلى إبراهيم في خلّته، وإلى يعقوب في حزنه، وإلى يوسف في جماله، وإلى موسى في مناجاته، وإلى أيوب في صبره، وإلى يحيى في زهده، وإلى عيسى في سننه، وإلى يونس في ورعه، وإلى محمد في جسمه وخلقه، فلينظر إلى علي؛ فإن فيه تسعين خصلةً من خصال الأنبياء، جمعها اللّه فيه ولم تجمع في أحد غيره. وعدّ جميع جميع ذلك في كتاب جواهر الأخبار؛⁽¹⁾.

هر كه مى خواهد هيبت اسرافيل، مرتبه و جايگاه ميكائيل، جلالت جبرائيل، علم آدم، نيكويى نوح، خدا دوستى ابراهيم، حزن يعقوب، جمال يوسف، مناجات موسى، صبر ايوب، دنيا گريزى يحيى، سنت عيسى، پرهيزكارى يونس، جسم و خُلق محمد را ببيند، پس به على بنگرد؛ چرا كه در وى نود خوى از خوى هاى پيامبران نهفته است كه خداوند آنها را در او و نه در كسى ديگر گرد آورده است.

سيد على همدانى تمام اين نود خوى پسنديده را در كتاب جواهر الاخبار آورده است.

بارى، بر اساس اين حديث شريف، گردآمدن انحصارى تمامى اين اوصاف در اميرالمؤمنين عليه السلام، نصى است در برترى ايشان بر ديگر خلفاء و مدعيان خلافت.

دلالت حديث از ديدگاه ابن روزبهان

فضل بن روزبهان كه به تعصب شهره است، با اين وجود به دلالت حديث تشبيه بر افضليت تصريح كرده و سخن اماميه در دلالت اين حديث بر مطلوب را مى پذيرد؛

ولى همو حديث را فقط به اتهام ساختگى بودن رد مى كند! وى مى نويسد:

وأثر الوضع على هذا الحديث ظاهر، ولا شك أنّه منكر، مع ما نسب إلى البيهقي، لأنّه يوهم أنّ علي بن أبيطالب أفضل من هؤلاء الأنبياء، وهذا باطل، فإنّ غير النبيّلا يكون أفضل من النبيّ. وأمّا أنّه موهم لهذا المعنى، لأنّه جمع فيه من الفضائل ما تفرّق في الأنبياء، والجامع للفضائل أفضل ممّن تفرق فيهم الفضائل. وأمثال هذا من موضوعات الغلاة؛⁽¹⁾.

نشانه ساختگى بودن اين حديث آشكار است و با اين كه به بيهقى نسبت داده شده، اما شكى نيست كه اين حديث منكر و ناشناخته است؛ زيرا موهم آن است كه على بن ابى طالب برتر از اين پيامبران است كه اين سخن باطل است؛ زيرا غير نبى از نبى برتر نيست. اما اين كه به چه دليل اين حديث موهم چنين معنايى است، آن است كه بر اساس آن، فضائل پراكنده پيامبران در على جمع شده و كسى كه تمامى فضائل را در خود دارد، از كسانى كه اين فضائل در آنان پراكنده، افضل است. امثال اين روايات در زمره روايات جعلى غاليان جاى مى گيرد.

شاهد ما در اين اعتراف ابن روزبهان، همان مدعاى شيعه بود كه اشاره شد. اما اين كه ابن روزبهان برترى اميرالمؤمنين عليه السلام را به صرف نبى نبودن آن حضرت بر نمى تابد نيز صحيح نيست؛ زيرا باطل نمودن برترى امير مؤمنان عليه السلام از انبياء ياد شده با دليلى موهوم، با آيه مباهله و احاديث ذيل آن و روايات ديگرى كه به صراحت نشانگر اين است كه اميرالمؤمنين عليه السلام نفس پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله است

و همچنين روايتى كه درباره توسل آدم عليه السلام به اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده⁽¹⁾و يا انبيا بر ولايت او برانگيخته شده اند⁽²⁾و همچنين حديث «من و على، پيش از آن كه آدم آفريده شود، از نورى واحد آفريده شديم» منافات داشته و باطل مى شود.

اين اعتراف ابن روزبهان، روشنگر دلالت حديث بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ از اين رو احتجاج شيعه به اين روايت بر برترى آن حضرت بر پيامبران، و بنا بر اولى صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله صحيح بوده و مناقشه دهلوى در اين باره از جايگاه علمى برخوردار نيست.

سخن امير محمد صنعانى پيرامون حديث تشبيه

امير محمد بن اسماعيل صنعانى، سخنى لطيف و تقريرى دقيق پيرامون حديث تشبيه به دست داده است كه روش احتجاج شيعه را روشن و شيوه استدلال آنان را تأييد مى كند.

وى پس از نقل حديث تشبيه، به شرح و تفصيل آن پرداخته و به توضيح چگونگى تشبيه آن حضرت به حضرت آدم، نوح، ابراهيم، يحيى و موسى و روايتى ديگر به يوسف عليهم السلام مبادرت نموده است. وى پس از اين توضيحات مى نويسد:

إذا عرفت هذا، فهذه شرائف الصفات: الحلم، والعلم، والفهم، والزهادة، والبطش، والحسن. ثمّ إنّه حاز أكمل كلّ واحدة منها، فإنّ علم الرسل أكمل

العلوم، وحلمهم أكمل الحلم، وفهمهم أتمّ فهم، وزهادتهم أبلغ زهادة، وبطشهم أقوى بطش.

فناهيك برجل كمّله اللّه بهذه الصفات، وأخبر نبيه عنه أنّه حازها، وشابه أكمل من اتّصف بها، وأنّ من أراد أن ينظر من كان متّصفا بها من أولئك الرسل الأعلّين، ويشاهده كأنّه حي، نظر إلى هذا المتّصف بها، لذلك قيل:

يدلّ بمعنى واحد كلّ فاخر *** وقد جمع الرحمن فيك المعانيا

ولو أردنا سرد ما فاض عن الوصي عليه السلام من ثمرات هذه الصّفات، وما انفجر عنه من بحور هذه الكمالات، لخرجنا عما قصدناه من بيان معنى الأبيات، والإختصار له في هذه الكلمات ... وقد شبَّه صلّى اللّه عليه وسلّم بعض الصحابة ببعضٍ من الرسل في بعض الصفات. ولم يجمع لأحدٍ خمسة من الأنبياء ولا ثلاثة، ولا جاء في حقّ أحدٍ بهذه العبارة، أعني: «من أراد أن ينظر ...» الخ، الدالة على كمال تمكّن تلك الصفات في وصيّه؛⁽¹⁾.

تو را از آشنايى با مردى بس كه خدا او را با اينگونه صفات كامل نمود و پيامبرش نيز همگان را بر اين كه وى به اين ويژگيها دست يافته است آگاه نمود و او را با كامل ترين كسانى كه به اين اوصاف آراسته بودند، تشبيه نمود و فرمود: «هر كه مى خواهد پيامبرانى را كه با اين ويژگيها متصفند ببيند و به طورى كه گويا زنده اند به آنان بنگرد، به اين مرد كه تمامى آن صفات را در خود گرد آورده، نظاره كند». از اين رو گفته اند:

يدلّ لمعنى واحد كلّ فاخر *** وقد جمع الرحمن فيك المعانيا

هر انسان والامقامى نشانگر يكى از اوصاف كمال است و همانا خداى رحمان، تمام مقامات بلند مرتبه را در تو گرد آورده است.

اگر در صدد آوردن تمامى ثمرات اين صفات كمالى كه از وجود وصى روان شده و تمام درياهاى سخنى را كه از دل و زبان او جوشيده باشيم، در بيان و توضيح معانى اين ابيات، از هدف خود مبنى بر كوتاه گويى دور مى شويم ... يادآور مى شويم كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله برخى ديگر از صحابه را نيز در پاره اى از اين صفات به فرستادگان الاهى تشبيه كرده است؛ ليكن براى هيچ يك از آنان نام پنج يا سه تن از انبيا را نياورده است؛ آن هم به صورت: «هر كه مى خواهد ...» كه نشان دهنده وجود كامل اين صفات در وصى او [اميرالمؤمنين عليه السلام ]است.

همان طور كه مشاهده شد، سخن محمد بن اسماعيل كه عالمى بزرگ و منصف است، به نيكويى از معانى حديث پرده برداشته و حقايق آن را در عباراتى كوتاه آشكار ساخته است. با سخنان وى، از سويى وجه احتجاج شيعه روشن گشته و از سويى ديگر، تعصب دهلوى هويدا مى شود. همو كه به باور ناقص خود، اين حديث را تنها دربردارنده تشبيهى محض دانسته و در اين ميان، تعصب بى جاى خود را بيش از پيش به رخ كشيده است.

سخنان ابن طلحه شافعى، گنجى شافعى و شهاب الدين احمد در بيان معناى اين حديث نيز در راستاى تفسير ما از حديث شريف قرار مى گيرد كه به جهت جلوگيرى از طولانى شدن كلام، به همين مقدار بسنده مى كنيم.

اعتراف ابوبكر به دلالت حديث

از ديگر شواهد بطلان سخن دهلوى و افكار همسو با او، اعتراف ابوبكر بر برابرى اميرالمؤمنين عليه السلام با پنج پيامبر ياد شده است كه بالتبع برترى ايشان از آنان را در بر دارد. خوارزمى در مناقب، به سند خود آورده است:

أخبرنا شهردار ... حدّثنا شريك عن أبيإسحاق عن الحارث الأعور صاحب راية علي، قال: بلغنا أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم كان في جمع من أصحابه فقال: «أريكم آدم في علمه، ونوحا في فهمه، وإبراهيم في حكمته». فلم يكن بأسرع من أنْ طلع علي. فقال أبوبكر: يا رسول اللّه، أقست رجلاً بثلاثة من الرسل؟ بخ بخ لهذا الرجل، من هو يا رسول اللّه؟ قال النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم: «ألا تعرفه يا أبابكر؟!». قال: اللّه ورسوله أعلم. قال:

«أبوالحسن علي بن أبيطالب». قال أبوبكر: بخ بخ لك يا أباالحسن. وأين مثلك يا أباالحسن؟⁽¹⁾.

شهردار بن شيرويه به سند خود از حارث اعور، پرچمدار اميرالمؤمنين على عليه السلام روايت كرد كه گفت: به ما اين خبر رسيده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در ميان گروهى از اصحاب خود فرمود: «علم آدم، فهم نوح و حكمت ابراهيم را به شما خواهم نماياند». زمانى نگذشت كه على بر آن جمع وارد شد. آنگاه ابوبكر گفت: اى پيامبر خدا! آيا مردى را با سه تن از پيامبران الاهى مقايسه كردى؟! آفرين به اين مرد، اى پيامبر، اين مرد كيست؟ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله پاسخ داد: «اى ابوبكر، آيا او

را نمى شناسى؟!». ابوبكر گفت: خدا و فرستاده اش داناترند كه او كيست. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آن مرد ابوالحسن، على بن ابى طالب است». ابوبكر گفت: آفرين، آفرين، اى ابوالحسن، كجا همانندى براى تو يافت مى شود؟ صاحب كتاب توضيح الدلائل نيز به همين مضامين، روايت را از ابوبكر نقل كرده است.⁽¹⁾.

نكته قابل توجه در اين حديث، اعتراف روشن ابوبكر در دلالت حديث تشبيه به برابرى اميرالمؤمنين عليه السلام با پيامبران مذكور در حديث است و از آن قابل توجه تر، تصديق سخن ابوبكر از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله است كه در واقع اقامه حجت بر اين تساوى است.

شاهد اين حديث، سخن ابوبكر است كه به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله عرضه مى دارد كه «أقست رجلاً بثلاثة من الرسل؟ آيا مردى را با سه تن از پيامبران الاهى مقايسه كردى؟». در اين عبارت قست (مقايسه كردى) به معناى ساويت (برابر ساختى) است؛ زيرا قياس كسى با ديگرى به معناى برابر ساختن آن دو با يكديگر است.

شاهد بر اين معنا، سخن برخى از عالمان ادب و لغت اهل سنت است. شريف جرجانى در همين باره مى گويد:

القياس في اللغة عبارة عن التقدير، يقال: قست النعل بالنّعل، إذا قدّرته وسوّيته، وهو عبارة عن ردّ الشيء إلى نظيره؛⁽²⁾.

قياس در لغت به معناى تقدير و اندازه گيرى است. گفته مى شود: نعل را با نعل قياس

كردى؛ يعنى آن را اندازه گزاردى و برابر ساختى. همچنين قياس به معناى بازگردانيدن چيزى به همانند خود است.

جوهرى نيز مى نويسد:

قست الشيء بغيره وعلى غيره، أقيس قيسا وقياسا، فانقاس، إذا قدّرته على مثاله. وفيه لغة اخرى: قسته أقوسه قوسا وقياسا، ولا يقال: أقسته، والمقدار مقياس، وقايست بين الأمرين مقايسةً وقياسا، ويقال أيضا: قايست فلانا إذا جاريته في القياس، وهو كقياس الشيء بغيره، أي: يقيسه بغيره، ويقتاس بأبيه اقتياسا، أي: يسلك سبيله ويقتدى به؛⁽¹⁾.

چيزى را به مانند و بر مانندش قياس كردم. مى گويم: چيزى را به ديگرى يا با ديگرى مقايسه كردم. اين فعل اجوف يائى و مصدر آن قيس و قياس است؛ البته به صورت اجوف واوى و با مصادر قوس و قياس نيز به كار رفته است. مقدار و مقياس هم معنى اند. اين ماده به باب افعال نمى رود؛ ليكن به باب مفاعله رفته و مفاعله اين ماده، گاه به معناى ثلاثى مجرد است. باب افتعال از اين ماده، به معناى پيروى و اقتداست.

فيروزآبادى نيز در قاموس، قياس چيزى به چيزى و يا با چيزى را به معناى اندازه كردن آن با همانندش آورده است. وى مى نويسد:

قاسه بغيره وعليه، يقيسه قيسا وقياسا واقتاسه، قدّره على مثاله، فانقاس، والمقدار: المقياس.⁽²⁾.

همچنين ابن اثير در اين باره مى نويسد:

منه حديث أبيالدرداء: «خير نسائكم التي تدخل قيسا وتخرج ميسا». يريد: أنّها إذا مشت قاست بعض خطاها ببعض، فلم تفعل فعل الخرقاء ولم تبطئ، ولكنّها تمشي مشيا وسطا معتدلاً، فكان خطاها متساوية؛⁽¹⁾.

در حديث ابوالدرداء آمده است: «خير نسائكم التى تدخل قيسا وتخرج ميسا». مقصود از اين حديث آن است كه در هنگام راه رفتن، گام هاى زنان با هم مقايسه مى شوند؛ پس همچون زنان احمق گام نزده وخيلى كند نيز قدم برندارند؛ بلكه معتدل و ميانه رو قدم بردارند، به گونه اى كه گامها برابر باشند.

پس از اشاره به برداشت ابوبكر از حديث تشبيه بر برابرى و مساوات و تأييد او از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، و همچنين نقل انظار عالمان ادب و لغت اهل سنت، در شگفتيم كه بر اساس چه ملاك و ميزانى دهلوى اين حديث را حمل بر تشبيه صِرف كرده است؟! روشن است كه سخن ابوبكر خطاب به اميرالمؤمنين عليه السلام كه «كجا همانندى براى تو يافت مى شود؟»، بيانگر اين نكته است كه وى برابرى ياد شده در حديث را دليلى بر آن گرفته است كه همانندى براى اميرالمؤمنين عليه السلام وجود ندارد و اين خود دليلى ديگر بر افضليت آن حضرت است؛ به ويژه آن كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله اين سخن ابوبكر را تصديق و تأييد فرموده است. بنابراين، ادعاى عدم دلالت حديث تشبيه به برابرى آن حضرت با پيامبران و منتهى شدن آن به افضليت، ادعايى مخالف با موازين علمى و جدا نارواست.

شبيه ترين فرد به پيامبر خدا، افضل و جانشين او است

ابن تيميه كه از عصبيت او نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام، حتى عالمان اهل سنت؛ بلكه شاگردان مبرز او همچون ذهبى لب به اعتراض گشوده اند، مى نويسد:

فلأنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم أفضل الخلق، وكلّ من كان به أشبه فهو أفضل ممّن لم يكن كذلك، والخلافة كانت خلافة نبوة، لم يكن ملكا، فمن خلف النبيّ وقام مقام النبيّ كان أشبه به، ومن كان أشبه بالنبيّ كان أفضل، فالذي يخلفه أشبه به من غيره، والأشبه به أفضل، فالّذي يخلفه أفضل؛⁽¹⁾.

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله برترين خلق است و هر آن كس كه شبيه ترين مردم به او باشد، از آنانى كه اين گونه نيستند برتر است. خلافت جانشينى نبوت است، نه پادشاهى؛ از اين رو، هر آن كس كه جانشين نبى شود و بر جاى او بنشيند، شبيه ترين مردمان به وى خواهد بود و شبيه ترين فرد به نبى از همگان برتر است. بنابراين، هر كه جانشين پيامبر شود، از ديگران به او شبيه تر است و شبيه ترين افضل است؛ در نتيجه خليفه، افضل از ديگران خواهد بود.

ابن تيميه در اين سخنان، به كبراى كلى صحيحى اشاره كرده است و آن اين كه «شبيه ترين فرد به پيامبر از همگان برتر است»؛ چرا كه بدون ترديد، نبى برترين مردم است و شبيه ترين فرد به افضل، از همگان برتر است.

در اين ميان، وى در تعيين مصداق جانشين و افضل به بى راهه رفته است و ابوبكر را به گمان خود مصداق آن دانسته است؛ ولى تعيين مصداق نيازمند نص

از سوى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است و اين در صورتى است كه دهلوى و ديگران به نبود نص بر خلافت خلفاى سه گانه معترفند؛ از اين رو اين كبرا براى آنان هيچ سودى نداشته و مقصود ابن تيميه نيز خلافت غير منصوص خواهد بود.

از آن سو، حديث تشبيه نصى است كه مصداق حقيقى اين كبراى صحيح را معين مى كند. بنابراين، اميرالمؤمنين عليه السلام شبيه ترين مردمان به پيامبرانى است كه بى گمان از خلفاى سه گانه برترند و هر آن كس كه شبيه ترين فرد به آنان باشد، افضل خواهد بود؛

پس اميرالمؤمنين عليه السلام از خلفاى سه گانه و ديگران افضل است.

تشبيه غير معصوم به معصوم جايز نيست

از ديگر امورى كه مى توان از دلالت حديث و تشبيه امام عليه السلام به پيامبران به دست داد، اين مطلب است كه حديث نشانگر عصمت است. سخن پيامبر اكرم در همين راستا قرار دارد؛ چرا كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله، آنگاه كه به تشبيه آن حضرت به انبياء مى پردازد، با بررسى تمامى جوانب و تفكر در باز خوردى كه در اين تشبيه نهفته است، به بيان چنين سخنى مبادرت مى فرمايد كه يكى از همين بازخوردها، استفاده عصمت از اين حديث شريف است. بيان سخن اين كه تشبيه معصوم به غير معصوم جايز نيست و مؤيد اين مدعا، سخن سبكى در شرح حال ابوداوود است. وى مى نويسد:

قال شيخنا الذهبي: تفقّه أبوداود بأحمد بن حنبل، ولازمهُ مدةً.

قال: وكان يشبه به، كما كان أحمد يشبه بشيخه وكيع، وكان وكيع يشبه بشيخه سفيان، وكان سفيان يشبّه بشيخه منصور، وكان منصور يشبَّه بشيخه إبراهيم، وكان إبراهيم يشبَّه بشيخه علقمة، وكان علقمة يشبَّه بشيخه

عبداللّه بن مسعود رضي اللّه عنه. قال شيخنا الذهبي: وروى أبومعاوية، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة: إنّه كان يشبّه عبداللّه بن مسعود بالنبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم في هديه ودلّه.

قلت: أمّا أنا فمن ابن مسعود أسكت، ولا أستطيع أنْ اشبّه أحدا برسول اللّه في شيء من الأشياء، ولا أستحسنه، ولا أجوّزه، وغاية ما تسمح نفسي به أن أقول: وكان عبداللّه يقتدي برسول اللّه فيما ينتهي إليه قدرته وموهبته من اللّه عزّ وجلّ، لا في كلّ ما كان رسول اللّه، فإنّ ذلك ليس لابن مسعود، ولا للصدّيق، ولا لمن اتّخذه اللّه خليلاً؛⁽¹⁾.

شيخ ما ذهبى گفته است: ابوداوود از احمد بن حنبل فقه آموخت و مدتى ملازم و همراه او بوده است. ابوداوود را به احمد بن حنبل تشبيه مى كنند؛ همان گونه كه احمد را به استادش وكيع، و وكيع به استادش سفيان، و سفيان به شيخش منصور، و منصور به استادش ابراهيم، و ابراهيم به شيخش علقمه، و علقمه به استاد خود عبداللّه بن مسعود رضى اللّه عنه تشبيه مى شود.

ذهبى همچنين مى نويسد: ابومعاويه، از اعمش، از ابراهيم، از علقمه نقل مى كند كه گفت: همانا عبداللّه بن مسعود را در روش و منشش به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله تشبيه مى كنند؛ ليكن من درباره ابن مسعود دهان را از سخن در اين باره فرو مى بندم [چرا كه] نمى توانم كسى را در هيچ امرى به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله تشبيه كنم و البته در حقيقت چنين كارى را نيكو ندانسته و جايز نمى دانم. نهايت

آنچه دلم به آن خرسند مى شود آن است كه بگويم عبداللّه بن مسعود، تنها در آنچه توان و توفيقش را از خداى عزّ وجلّ دريافت كرده بود به آن حضرت اقتدا مى كرد؛ چرا كه ابن مسعود، صديق [ابوبكر] و حتى آن كس را كه خدا او را به عنوان خليل خود برگزيده، در آن مرتبه نيستند كه با پيامبر خاتم همانند شوند.

به هر روى خواننده اين سطور به روشنى در مى يابد كه تاج الدين سبكى، تشبيه عبداللّه بن مسعودى كه عالمان اهل سنت وى را مشمول فضائل و مناقب بسيارى دانسته و حتى تشبيه ابوبكر كه جايگاه وى نزد اهل سنت معين است را به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله روا نمى دارد؛ اگر اميرالمؤمنين عليه السلام معصوم و برترين مردم پس از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نيست، نبى اكرم صلّى اللّه عليه وآله وى را در اين ويژگيها به پيامبران پيشين تشبيه نمى فرمود؛ چرا كه به يقين اين تشبيه بدون عصمت و افضليت نارواست.

با اين بيان، روشن مى شود كه اگر حمل تشبيه اميرالمؤمنين عليه السلام به پيامبران، به تشبيهات شعرى و مجازى جايز بود، نه تنها تشبيه ابن مسعود، بلكه تشبيه خليفه نخست و حتى خلفاى دوم و سوم، بدون هيچ سختگيرى و ترديدى به پيامبر خاتم جايز مى بود.

اين سخن سبكى همچنين نشان دهنده بطلان ادعاى برابرى خلفاى سه گانه با انبياست؛ زيرا اگر خلفا در اين اوصاف با پيامبران برابر و يا همانند بودند، سبكى ديگران را از تشبيه خليفه نخست به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله باز نمى داشت.

اين سخن سبكى نيز نتيجه رد ناروايى تشبيه خليفه نخست به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بوده و موجب بطلان احاديث ساختگى تشبيه خلفاى اول و دوم به انبيا مى گردد و به اين صورت، نادرستى اين ادعا كه شيخين داراى كمالات پيامبران بوده اند را آشكار مى سازد.

تشبيه موجب عموم است

از مطالب مهم و كاربردى مباحث علم اصول، بحث كاربرد حرف جر و تعيين محدوده دلالت آن از سوى اصوليان است. از اين ميان يكى از حروف جر، حرف كاف است كه براى تشبيه به كار مى رود. آنچه در اين بحث قابل توجه است، اين است كه آيا تشبيهى كه از سوى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله صادر شده است، نشانگر عموميت در تشبيه است يا اختصاص به مورد دارد؟ بر اساس روش بحث با اهل سنت، بايد در اين باره نيز به منابع اصولى اهل سنت مراجعه كرد تا در اين ميان و بر اساس انظار عالمان اهل سنت، به اثبات مطلب پرداخته و تشبيه را دال بر عموم دانست نه خاص.

عالمان علم اصول اهل سنت قائلند كه بنابر اصل اولى، هر جا ممكن باشد، بايد تشبيه حمل بر عموم شود نه خصوص. ما پيش از اين و در بحث حديث شريف منزلت، به انظار عالمان اصولى اهل سنت در اين باره پرداختيم و براى جلوگيرى از اطاله كلام، به نظر برخى از اين عالمان مى پردازيم. يكى از عالمانى كه به اين مطلب تصريح كرده، عالم بزرگ اصولى اهل سنت بزدوى است. وى در كتاب اصول فقه خود مى نويسد:

والأصل في الكلام هو الصريح، وأما الكناية ففيها قصور، من حيث يقصر عن البيان إلا بالنية، والبيان بالكلام هو المراد، فظهر هذا التفاوت فيما يدرء بالشبهات، وصار جنس الكنايات بمنزلة الضرورات، ولهذا قلنا إنّ حدّ القذف لا يجب إلا بتصريح الزنا، حتى أنّ من قذف رجلاً بالزنا، فقال له آخر: صدقت، لم يحد المصدّق، وكذا إذا قال: لست بزان. يريد التعريض بالمخاطب، لم يحد. وكذلك في كلّ تعريض، لما قلنا. بخلاف من قذف

رجلاً بالزنا فقال آخر: هو كما قلت، حدّ هذا الرجل، وكان بمنزلة الصريح، لما عرف في كتاب الحدود؛⁽¹⁾.

اصل در كلام سخن صريح است و در كنايه نوعى نارسايى وجود دارد؛ چرا كه كنايه، بدون در نظر گرفتن نيت متكلم از رساندن مراد وى قاصر است و بديهى است كه هدف از سخن گفتن رساندن مقصود و مراد است. بدين روى، تفاوت سخنى كه با وجود شبهات دفع مى شود، روشن مى گردد و نوع كنايات به منزله قضاياى ضرورى محسوب مى شوند. بنابراين مى گوييم: اجراى حد قذف جز به تصريح زنا واجب نيست؛ حتى اگر كسى مردى را به زنا نسبت دهد و ديگرى به او بگويد: راست گفتى! تصديق كننده را حد نمى زنند. همچنين هر گاه بگويد: تو زناكار نيستى و مرادش تعريض به مخاطب باشد (به طورى كه قصدش اين باشد كه تو زناكار هستى!)، بر او حد جارى نمى شود. بر اساس آنچه گفته شد، هر تعريضى اين گونه است؛ برخلاف وقتى كه كسى مردى را به زنا نسبت دهد و ديگرى بگويد: او همان گونه است كه تو گفتى. در اين حالت، اين مرد حد مى خورد و اين سخن - همان گونه كه در كتاب حدود دانسته شد - به منزله تصريح است.

عبدالعزيز بن احمد بخارى كه شارح اصول فقه بزدوى است، در شرح عبارت «وكان بمنزلة الصريح لما عرف» مى نويسد:

قال شمس الأئمة في قوله «هو كما قلت»: إنّ كاف التشبيه يوجب العموم عندنا في المحلّ الذي يحتمله، ولهذا قلنا في قول علي - رضي اللّه عنه - : إنما

أعطيناهم الذمّة وبذلوا الجزية ليكون أموالهم كأموالنا ودماؤهم كدمائنا: إنه مجريٌّ على العموم فيما يندرء بالشبهات كالحدود، وما ثبت بالشبهات كالأموال، فهذا الكاف أيضا موجَبه العموم؛ لأنه حصل في محل يحتمله، فيكون نسبةً له إلى الزنا قطعا، بمنزلة الكلام الأول، على ما هو موجب العام عندنا؛⁽¹⁾.

شمس الائمه درباره عبارت «او همان گونه است كه تو گفتى» مى گويد: كاف تشبيه نزد ما در جايى كه ممكن باشد رساناى عموم است؛ از اين رو، سخن على رضى اللّه عنه كه: «تنها بدان سبب به آنان هشدار داديم و آنها جزيه پرداختند تا دارايى شان همچون اموال ما و خونشان بسان خون ما [محترم] باشد» نزد ما، در آنچه مانند حدود، به سبب شبهات دفع مى شود و در آنچه مانند اموال، به سبب شبهات ثابت مى گردد، جارى مجراى عموم است. كاف در «هو كما قلت: او همان گونه است كه تو گفتى» نيز مفيد عموم است؛ زيرا در جايى آمده است كه همين معنا را برمى تابد و قطعا دربردارنده نسبت زنا به شخص مورد نظر است؛ همانند سخن نخست كه نزد ما مفيد عموم بود.

بر اساس اين اعتراف، تشبيه اوصاف اميرالمؤمنين عليه السلام به اوصاف پيامبران مفيد عموم بوده و فراگير است و برابرى حضرتش با انبيا را به اثبات مى رساند.

احكام منزلٌ عليه بر منزل بار مى شود

از ديگر قواعدى كه به عموميت منتهى شده و بحث ما را به سوى نتيجه صحيح سوق مى دهد، اين است كه هر گاه شخصى را در جايگاه كسى بنشانند، احكام جايگاه

«منزل عليه» بر وى بار شده و ميان او و صاحب جايگاه، برابرى برقرار مى گردد. در بحث حديث منزلت به تفصيل به آن پرداخته شد و ثابت شد كه تمامى شئون «منزل عليه» براى «منزل» نيز سارى و جارى بوده و از اين جهت ميان آن دو برابرى برقرار است. در همان بحث اشاره شد كه جايگاه اميرالمؤمنين عليه السلام نسبت به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى على نبينا وعلى آله وعليهما السلام است و با واژه «الا»، نبوت را استثناء نمود تا در اين رهگذر، اميرالمؤمنين عليه السلام در تمامى مقامات و شئون با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله برابر باشد به جز نبوت كه فرق فارق ميان نبوت و خلافت است.

در اينجا نيز تشبيه اميرالمؤمنين عليه السلام به پيامبران هم عموميت را در بردارد و هم تساوى؛ از اين رو احكام مشبهٌ به بر مشبه جارى مى شود و به اين طريق، برابرى امير مؤمنان با آدم عليهما السلام در علم و ديگر صفات اختصاصى انبياء ديگر اثبات مى شود و احكام علم آدم بر علم اميرالمؤمنين و ديگر صفات انبياء بر آن حضرت مترتب مى گردد.

تشبيه در قرآن، نشانگر برابرى

از ديگر نشانه هاى برابرى ميان مشبه و مشبه به، استعمال اين حقيقت در كلام خداى حكيم است. به عنوان نمونه در سوره احقاف مى خوانيم:

«فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ »؛⁽¹⁾.

همان گونه كه فرستادگان اولوالعزم شكيبايى كردند، تو نيز صبر و شكيبايى پيشه كن.

روشن است كه هدف خداى تعالى از اين تشبيه، برابرى شكيبايى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله با فرستادگان اولوالعزم است؛نه اين كه معاذاللّه شكيبايى ايشان از شكيبايى اولوالعزم كمتر است.

برداشت برابرى از اين آيه شريف را مى توان از اظهار نظر برخى مفسران اهل سنت كه ذيل اين آيه به دست داده اند، استفاده نمود. ابوالسعود يكى از همين مفسران است. وى در ذيل آيه مى نويسد:

«فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ » جواب شرط محذوف، أي إذا كان عاقبة أمر الكفرة ما ذكر، فاصبر على ما يصيبك من جهتهم، كما صبر اولوا الثبات والحزم من الرسل، فإنّك من جملتهم، بل من عليّتهم، ومن للتبيين، وقيل: للتبعيض، والمراد باولي العزم أصحاب الشرائع الذين اجتهدوا في تأسيسها وتقريرها، وصبروا على تحمّل مشاقّهم، ومعاداة الطاعنين فيها، ومشاهيرهم: نوح وإبراهيم وموسى وعيسى عليهم الصلاة والسلام. وقيل: هم الصابرون على بلاء اللّه تعالى، كنوح صبر على أذيّة قومه، كانوا يضربونه حتّى يغشى عليه، وإبراهيم صبر على النار، وعلى ذبح ولده، والذبيح على الذبح، ويعقوب على فقد الولد والبصر، ويوسف على الجبّ والسجن، وأيوب على الضرّ، وموسى قال له قومه: «إِنَّا لَمُدْرَكُونَ »،⁽¹⁾قال: «كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ »،⁽²⁾وداود بكى على خطيئته أربعين سنة، وعيسى لم يضع لبنة على لبنةً، صلوات اللّه تعالى وسلامه عليهم أجمعين؛⁽³⁾.

آيه «فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ » جواب شرط محذوف است؛ يعنى: سرانجام كافران همان است كه پيش از اين ياد شد؛ از اين رو بر سختى هايى كه از آنان به تو مى رسد صبر نما؛ همان گونه كه فرستادگان [پيش از تو ]پايدارى شكيبايى ورزيدند؛ چرا كه تو در شمار همانها، بلكه از والامقامان آنان هستى. «من» در «مِنَ الرُّسُلِ » براى تبيين است؛ ليكن برخى گفته اند براى تبعيض است. مقصود از اولوالعزم صاحبان شرايع اند كه در برپايى و تبليغ شريعتها بسيار كوشيدند و در تحمل سختى هايى كه از سوى مردمان به آنان رسيده و دشمنى هاى خرده گيران بر رسالت آسمانى آنان، صبر نمودند. بلند آوازه ترين ايشان نوح، ابراهيم، موسى و عيسى عليهم السلام است. برخى درباره فرستادگان اولوالعزم گفته اند: آنان كسانى اند كه در آزمايش هاى خداى تعالى صابر بوده اند؛ همچون نوح كه در برابر آزار قومش صبورى كرد. آنها او را مى زدند تا اين كه حضرتش از هوش مى رفت. و ابراهيم، آن گاه كه قومش او را در آتش افكندند، بردبارى اش را از كف نداد و آزمون سر بريدن فرزندش را سربلند پشت سر نهاد. نيز ذبيح كه با شكيبايى، گردن خود را تسليم پدر كرد. و يعقوب كه بر دورى پسرش و از دست دادن بينايى اش صبر نمود و يوسف، آن هنگام كه او را در چاه و سپس در زندان افكندند. و ايوب بر سختى كه به او رسيد. و موسى، آن هنگام كه قوم او به وى گفتند: ««إِنَّا لَمُدْرَكُونَ »؛

بى گمان، گرفتار خواهيم شد» و موسى پاسخ داد: ««كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ »: هرگز، چرا كه خداوندم با من است و مرا هدايت خواهد نمود» و داوود كه چهل سال بر خطاى خويش گريست. و عيسى كه خشتى بر خشتى ننهاد. درود خداى متعال و سلامش بر همگى آنان باد.

بنابراين، اين سخن دهلوى كه برداشت برابرى از تشبيه را نهايت كم خردى دانسته است! نشانگر اعتقاد دهلوى نسبت به كلام والاى الاهى بوده و از آن پرده برمى دارد كه ما به جهت تفكر باطل دهلوى، از وى برائت مى جوييم.

تناقض در گفتار دهلوى

در سطور گذشته، به دلايلى پرداخته شد كه به روشنى بيانگر مقصود و منظور ما از دلالت حديث تشبيه بود كه هر فرد منصفى كه در پى كشف حق و حقيقت بوده و مبانى اعتقادى خود را بر اساس ادله عقلى و نقلى پى مى نهد، كافى است. با اين وجود چه بسا برخى از دلبستگان به دهلوى كه نظرات وى را فصل الخطاب دانسته و به جانبدارى متعصبانه از وى مبادرت ورزيده و از پذيرش حق و گردن نهادن به آن سر باز مى زنند، هنوز پى به كم سوادى و يا تعصب وى نبرده اند؛ از اين رو به بررسى سخنان ديگرى كه او ذيل برخى احاديث ديگر كتاب خود پرداخته، اشاره مى كنيم تا از اين رهگذر، به تناقض گويى كه وى به آن دچار شده، اشاره كرده و با رد مدعاى وى در حديث تشبيه نيز، هم تعصب مفرط وى را در پذيرش حقايق بازگو كنيم و هم آخرين ميخى باشد بر تابوت كسانى كه وى و سخنان او را بدون تأمّل و تعقّل پذيرفته و با حق به ستيز پرداخته اند.

نقض يكم:

نخستين حديثى كه حاكى از تناقض و ناهمگونى گفته هاى دهلوى در حديث تشبيه است، ذيل حديث شريف منزلت است. دهلوى در پاسخ به حديث «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى» مى نويسد:

چون حضرت امير را تشبيه دادند به حضرت هارون و معلوم است كه حضرت هارون در حيات موسى بعد از غيبت ايشان خليفه بود و بعد از وفات حضرت موسى يوشع بن نون و كالب بن يوقنا خليفه شدند لازم آمد كه حضرت امير نيز خليفه آن حضرت باشد در حيات ايشان بعد از غيبت نه بعد از وفات بلكه بعد از وفات ديگران باشند تا تشبيه كامل شود و تشبيهى كه در كلام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم واقع شود آن را بر تشبيه ناقص حمل كردن كمال بى ديانتى است و العياذ باللّه.⁽¹⁾.

اين سخن دهلوى وام گرفته از تفسير فخر رازى است تا بتواند خلافت بلا فصل اميرالمؤمنين عليه السلام را نفى كند. وى گفته خود را مصداق تشبيه كامل امير مؤمنان عليه السلام به هارون قرار داده است.

با نظر به اين سخن وى، مى توان حديث تشبيه را بر تشبيه كامل ميان اميرالمؤمنين عليه السلام و پيامبران حمل نمود و روشن است كه تشبيه كامل، برابرى همه جانبه ميان مشبه و مشبهٌ به را مى رساند؛ از اين رو اميرالمؤمنين عليه السلام در اوصاف، با اوصاف تمامى پيامبران ياد شده برابر است و اين همان مدعاى حقى است كه تا كنون در پى آن بوديم. از اين رو با توجه به اين سخن دهلوى مى گوييم كه حمل حديث تشبيه توسط دهلوى و برخى از پيشينيانش بر تشبيه ناقص، با ديندارى سازگار نيست! نقض دوم:

دهلوى در حاشيه سخنى كه در پاسخ به حديث ثقلين دارد، مى نويسد:

ملايعقوب ملتانى كه از علماء اهل سنتست گفته ست كه در حديث پيغمبر صلعم⁽¹⁾تشبيه اهل بيت بسفينه و تشبيه صحابه بنجوم اشاره مى كند كه شريعت را از صحابه بايد گرفت و طريقت از اهل بيت زيرا كه خوض در بحر حقيقت و معرفت بدون اعمال طريقت و محافظت شريعت محالست چنانچه سفر درياى ظاهر بدون ركوب كشتى و اهتدا بنجوم محالست و فقط سوار شدن بر كشتى هر چند نجات بخش از غرقست اما وصول بمقصد بدون مراعاة بنجوم محالست چنانچه فقط مراعاة نجوم بدون كشتى بى اثر و باطل درين نكته تامل بايد كرد كه بسيار عميقست.

از ظاهر اين عبارت به دست مى آيد كه مجرّد تشبيه صحابه به نجوم، مستلزم آن است كه شريعت را از صحابه بايد گرفت؛ از اين رو لازمه اين دلالت آن است كه حمل تشبيه بر عموم لازم است و در غير اين صورت، چنين دلالتى را به دست نخواهد داد و در نتيجه دلالت حديث نجوم بر مدعاى اهل سنّت محقق نخواهد شد. به همين روى مى گوييم:

اولاً: اگر تشبيه نشانگر برابرى نباشد، ثمره اى بر تشبيه بار نمى شود و نمى توان بر اساس تشبيه صحابه به نجوم، شريعت را از آنان اخذ نمود؛ چرا كه مى تواند علت تشبيه چيزى غير از اخذ شريعت باشد و به همين روى ديگر نمى توان صحابه را لزوماً محل و مرجع سنت و شريعت دانست. البته همان طور كه در منابع حديثى شيعه از جمله بصائر الدرجات و معانى الاخبار آمده است، بر اساس تفسير شيعه از حديث «أصحابي كالنجوم»، مراد از اصحاب همان اهل بيت عليهم السلام هستند و روشن است كه بايد از

چنين افرادى در شريعت به طور مطلق پيروى نمود و اين تفسير است كه هم با آيات قرآن و هم منابع فريقين از جمله «حديث تشبيه» و «حديث سفينه» و به ويژه «حديث ثقلين» همخوانى دارد.

ثانيا: حديث «أصحابي كالنجوم» نزد بسيارى از پيشوايان و پژوهندگان اهل سنت، باطل و ساختگى است كه در بحث بررسى عدالت صحابه از همين مجموعه،⁽¹⁾به تفصيل به بررسى سند و دلالت آن پرداخته ايم كه خواننده اين سطور مى تواند براى اطلاع بيشتر از اين حديث، به همان بحث مراجعه كند.

نقض سوم:

دهلوى در باب دوازدهم از كتاب تحفه اثنا عشريه كه به تولا و تبرا اختصاص داده است، در گاه، بررسى و اشكال به حديث شريف پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه خطاب به اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «حربك حربي وسلمك سلمي»، مى نويسد:

و درين جواب نيز به چند وجه خدشه است اول آن كه اين كلام محمول بر مجاز است بحذف حرف تشبيه يعنى حربك كانه حربى زيرا كه معنى حقيقى امكان ندارد و ظاهر است كه حرب حضرت امير حرب حضرت رسول نبود حقيقتا بل حكما و چون مجاز بحذف حرف تشبيه شد مذموم و قبيح بودن ازين حديث معلوم شد نه كفر بودن چه مساوات مشبه و مشبه به در جميع احكام هرگز در تشبيه لازم نيست.⁽²⁾.

بنابراين، معناى تشبيه علم اميرالمؤمنين عليه السلام به علم آدم از سوى پيامبر، احاطه آن حضرت است بر همه علمى است كه آدم دارد. درباره ديگر پيامبران و اوصافشان نيز همين سخن جارى است و تمامى اينها به عنوان صغرا بر افضليت دلالت كرده و با توجه به كبراى قضيه، خليفه بلا فصل اميرالمؤمنين عليه السلام خواهد بود.

نقض چهارم:

تمامى سعى دهلوى در حديث تشبيه بر آن است كه تا دلالت حديث تشبيه، در برابرى اميرالمؤمنين عليه السلام با انبيا را انكار نمايد. اما همو كه به ظاهر اين انكار متعصبانه و غير علمى خود را فراموش كرده و يا اين كه خود را به فراموشى زده است، در گاه اثبات شباهت ابوبكر و عمر به برخى اوصاف پيامبران كه در منابع اهل سنت به دست داده شده است، آن را به برابرى حمل كرده و مى نويسد:

آن كه تفضيل حضرت امير بر خلفاء ثلثه وقتى ثابت شود از اين حديث كه آنها مساوى نباشند با انبياء مذكورين در صفات مذكوره يا مانند آن صفات مذكوره و دون هذا النفى خرط القتاد بلكه اگر در كتب اهل سنت تفحص واقع شود آن قدر احاديث داله بر تشبيه با انبياء كه در حق شيخين مروى و ثابت است و در حق هيچ يك از معاصرين ايشان ثابت نيست.

وى پس از اين سخن مى نويسد:

و لهذا كار انبياء كه جهاد با كفار و ترويج احكام شريعت و اصلاح امور ملت است از شيخين خوب تر سرانجام يافت.⁽¹⁾.

به هر روى ادعاى دهلوى در تشبيه برخى اوصاف شيخين به انبيا، مبتنى بر آن است كه تشبيه ميان مشبه و مشبه به را موجب برابرى و تساوى بداند كه در اين صورت است كه مى توان فضيلتى براى شيخين دست و پا كرد كه از سويى اين همان مدعاى ما در اثبات تساوى و برابرى ميان اوصاف اميرالمؤمنين و انبياء مذكور در روايت است و از سويى ديگر، ردى بر ادعاى دهلوى است كه دلالت حديث تشبيه بر برابرى و تساوى را منكر مى شود. بنابراين، تشبيه اميرالمؤمنين عليه السلام به پيامبران، نشانگر تساوى و برابرى ايشان با انبياء است و با توجه به جامع الفضائل بودن آن حضرت، از تك تك انبيا برتر بوده و همو شايسته خلافت بلا فصل جامع الفضائل، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است.

شبهاتى پيرامون حديث

شبهات دهلوى پيرامون دلالت حديث بر افضليت

1 - تساوى در صفت موجب افضليت نيست! دهلوى در ادامه شبهه پراكنى هاى بى اساس خود مى نويسد:

مساوات با افضل در صفتى موجب افضليت نمى شود زيرا كه آن افضل را صفات ديگرند كه به سبب آنها افضل شده است.

اين ادعاى دهلوى نيز به روشنى باطل است؛ زيرا همان گونه كه پيش از اين براى نشان دادن افضليت پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله بر تمامى انبيا، به آيه اى از قرآن كريم احتجاج كرديم و گفتيم كه پيامبر خدا به جهت دارا بودن تمامى خصلت هاى انبياء گذشته، از تمامى آنان نيز برتر است؛ در اين جا نيز تشبيه اميرالمؤمنين عليه السلام به

پيامبران در حديث تشبيه و برابرى ايشان در خصائص و ويژگى هاى آنان، نشانگر اين است كه آن حضرت با تك تك آن پيامبران در ويژگى هاى برجسته آنها برابر بوده و در نتيجه از تمامى آنان برتر است؛ چرا كه اوصاف پراكنده پيامبران در اميرالمؤمنين عليه السلام يكجا گرد آمده و مصداق شعر «آنچه خوبان همه دارند تو يكجا دارى» مى باشد و همين، موجب برترى بدون ترديد آن حضرت بر پيامبران خواهد بود.

اضافه بر مطالب پيش گفته، بدون ترديد تمامى مسلمانان در برترى يكايك اين پيامبران بر خلفاى سه گانه اتفاق نظر دارند و از سويى ديگر، شخص برابر با افضل، همتاى افضل بوده و بر مفضول برترى خواهد داشت؛ به همين روى، اميرالمؤمنين عليه السلام از خلفاى سه گانه افضل بوده و به يقين او امام و خليفه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله خواهد بود.

2 - افضليت موجب امامت نيست! دهلوى در ادامه اشكال هاى بى اساس خود به دلالت حديث مى نويسد:

افضليت موجب زعامت كبرى نيست كما مر غير مره.⁽¹⁾.

بدون ترديد يكى از اصول اخلاقى كه بايد به آن پايبند بود، دروغگو نشماردن گذشتگان است؛ از اين رو آنانى كه به تكذيب كسانى كه دستشان از همه جا كوتاه است مى پردازند، رفتارى غير اخلاقى از آنان به ظهور رسيده و مورد سرزنش عقلاء قرار مى گيرند. حال اگر فرزندى پدرش را تكذيب نمايد، به يقين منفور مردمان شده و وى را به همين روى سرزنش كرده و عمل وى را تقبيح مى كنند. از اين رو شايسته بود كه

دهلوى با اين سخن پدرش، كه دهلوى پدرش را معجزه اى از معجزات رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دانسته است! تكذيب نكند.

بيان مطلب اين كه ولى اللّه دهلوى در كتاب ازالة الخفاء كه در زمره كتبى است كه دهلوى به آن توجه بسيارى داشته و بدان بسيار استناد جسته است، به اثبات اين موضوع پرداخته است كه برترى و افضليت، زعامت كبرا و خلافت عظما را به دنبال دارد كه در اين ميان و براى اثبات مدعاى خود، به كتاب، سنت و آثار صحابه استدلال نموده است و اين در حالى است كه دهلوى به صراحت به انكار اين امر محكم و مستند پرداخته است و به تكذيب پدر خود، بلكه روش و سيره عقلاء مبادرت كرده است. به هر روى روشن است: آن كس كه افضل است، بر ديگران مقدم است و همو نيز امام خواهد بود.

با اين بيان، تمامى شبهات دهلوى پيرامون دلالت حديث شريف تشبيه به افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام بر خلفا برطرف شده و خلافت بلا فصل آن حضرت ثابت مى شود.

در ادامه و براى تقويت بحث، به برخى شواهدى كه به عنوان مكمل بحث اثبات افضليت مى تواند به كمك آيد اشاره كرده و بحث را در اين باره به پايان مى بريم.

مطابقت دلالت حديث با آيه دال بر افضليت پيامبر پيش از اين، به نقل سخن فخر رازى اشاره شد كه عالمان تفسيرى اهل سنت، به آيه «أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللّه‌ُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ »⁽¹⁾بر افضليت و برترى پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله از تمامى پيامبران استناد مى كنند و علت آن را مى توان در جمع آمدن اوصاف انبياء در پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله جستجو كرد. پس هر گاه گرد آمدن ويژگى هاى

پراكنده پيامبران در پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله دليل افضليت باشد، افضليت و برترى اميرالمؤمنين عليه السلام نيز كه بر اساس حديث تشبيه، تمامى ويژگى هاى انبياى يادشده در حديث را در خود گرد آورده، با برهان اين همانى، از تمامى پيامبران جز پيامبر اكرم برتر خواهد بود و برترى ايشان بر انبياء، موجب برترى و افضليت ايشان از خلفاى سه گانه نيز خواهد شد. به ويژه - بنابر روايتى كه سيد على همدانى به دست داده و در مباحث پيشين به آن پرداخته شد - اميرالمؤمنين عليه السلام نود خصلت از خصلت هاى پيامبران را در خود گرد آورده است؛ از اين رو آن كس كه به نود خصلت از خصلت هاى انبياء دست يافته كجا، و مدعيانى كه حتى به يك خصلت از خصال انبيا دست نيافته اند كجا؟! اعتراف فضل بن روزبهان دلالت حديث تشبيه بر برترى و افضليت به حدى روشن است كه فضل بن روزبهان به ناچار به آن اعتراف كرده و با همه تعصب و كينه اش، جرأت ترديد در اين حقيقت كاملاً روشن را نكرده و به اين ترتيب، ميزان كينه و دشمنى دهلوى با حق را به منصه ظهور رسانده است.

حديث تشبيه، نشانگر اعلميت و اتقى بودن يكى ديگر از نشانه هاى برترى آن حضرت بر خلفاى سه گانه، اعلميت و اتقى بودنى است كه در اين روايت به آن تصريح شده است؛ چرا كه آن حضرت در علم با آدم برابرى كرده است و به همين روى، داناترين مردمان بوده و افضل از آنان خواهد بود.

همچنين با برابرى تقواى ايشان با نوح، به يقين از ديگران با تقواتر است و با تقواترين نيز افضل خواهد بود؛ زيرا خداى تعالى مى فرمايد:

«إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللّه‌ِ أَتْقَاكُمْ »؛⁽¹⁾.

بى گمان گرامى ترين شما نزد خدا، باتقواترين شماست.

اوصاف ديگر ايشان در حديث شريف همچون عابدترين، بردبارترين و توانمندترين نيز در راستاى افضليت جاى مى گيرد.

از سويى ديگر، خلفاى سه گانه نيز داراى ويژگى هايى هستند كه با اين اوصاف، علاوه بر عدم تطابق و همراهى با پيامبران، اوصاف آنان با اوصاف انبياء در تضاد بوده و به يقين شايستگى جانشينى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را نخواهند داشت كه در مجلدات بعدى از همين نوشتار، به برخى از اين اوصاف پرداخته و خواننده منصف را براى تشخيص برترين صحابه پيامبر خدا، با مطالب پيش گفته و از پس آمده واگذاشته تا خود به برهانى جلى در يابد كه آيا به راستى افضل اميرالمؤمنين عليه السلام است يا خلفاى سه گانه؟

احاديث ساختگى

از ترفندهاى ديگر اهل سنت در مقابله با فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، ساختن احاديث هم عرض با احاديث فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام براى خلفاى ديگر است. حديث تشبيه نيز از اين فرايند ناميمون مستثنا نيست كه در ادامه به برخى از اين احاديث جعلى مى پردازيم.

دهلوى در جايى ديگر مى نويسد:

و در احاديث صحيحه اهل سنت تشبيه ابوبكر به ابراهيم و عيسى و تشبيه

عمر به نوح و موسى و تشبيه ابوذر به عيسى مروى شده.⁽¹⁾.

وى در مقام معارضه مى نويسد:

وعن أبيموسى ان النبي صلّى اللّه عليه وسلّم قال له: (يا أباموسى لقد اعطيت مزمارا من مزامير آل داود) رواه البخاري ومسلم. وقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: (من سرّه ان ينظر الى تواضع عيسى بن مريم فلينظر الى أبيذر) كذا في الإستيعاب. ورواه الترمذي به لفظ آخر قال: (ما اظلت الخضراء ولا اقلت الغبراء اصدق لهجة من أبيذر شبيه عيسى بن مريم) يعني في الزهد.⁽²⁾.

نسبت به حديث نخست ادعايى بايد گفت كه بر اساس تصريح بخارى در صحيح خود، بدون ترديد عمر بن خطاب، حديث ابوموسى اشعرى در مسئله استيذان - كه درباره يكى از مستحبات شرعى است - را نپذيرفته است؛ از اين رو چگونه شيعه مى تواند حديث او را كه در بردارنده فضيلتى براى شخص خود او است، بپذيرد؟! علاوه بر آن، داشتن مزمارى از مزامير داوود با حديث تشبيه معارض نيست. به بيان ديگر، آيا صداى خوش به مانند علم، حلم و تقوا در شمار اوصاف كمالى فرد محسوب مى شود؟! اما نسبت به حديث دوم ادعايى نيز مى گوييم:

اولاً اين حديث در روايات شيعه نيامده است؛ از اين رو روا نيست با حديث تشبيه كه مورد اتفاق ميان فريقين است، در مقام معارضه قرار گرفته و هماوردى كند.

ثانيا نگارنده كتاب استيعاب، حديث ولايت را با سندى صحيح نقل كرده است و اين در حالى است كه دهلوى به نقل وى هيچ توجهى نكرده و با تقليد از برخى

عالمان متعصب اهل سنت، مدعى بطلان روايت است. و يا صاحب استيعاب در بهجة المجالس، حديث طير را روايت كرده است؛ ولى دهلوى به روايت او اعتنايى نكرده و به آن توجهى نمى كند.

با تمام اين تفاصيل، مستند دهلوى در اينجا، روايتى است كه ابن عبدالبر در استيعاب به دست داده است و با اين وجود، دهلوى به نقل وى اعتماد مى كند! به راستى كدامين سخن دهلوى را مى توان سخن وى دانست و آن را حاكى از نظر او برشمرد؟! ثالثا ترمذى در زمره راويان دو حديث ولايت و طير است. حال چگونه دهلوى به نقل روايت اين دو حديث از سوى ترمذى وقعى نمى نهد؛ ليكن به روايت آن دو در حديث مورد نظرش اعتماد مى كند؟! رابعا شكى نيست كه عثمان، با آن كه در قالب ادعايى واهى از سوى اهل سنت به نرمى، مهربانى و نازك دلى ستوده شده؛ ليكن در حق ابوذر ستم روا داشت و پس از بد رفتارى با وى، او را به ربذه تبعيد كرده است. با اين وجود و بر اساس روايت ادعايى، اهل سنت چگونه رفتار وى را توجيه مى كنند؟ 3 - تشبيه ابوبكر به ابراهيم و عيسى، و عمر به نوح! در فرايند بحث خواهيم ديد كه اين استناد دهلوى، استنادى باطل است؛ زيرا از سويى احتجاج به احاديث اهل سنت در برابر شيعه، احتجاجى نارواست و با روش و منهج مناظره همخوانى ندارد؛ چرا كه شيعه به منابع اهل سنت اعتنايى نداشته و خود را ملزم به عمل به آن نمى داند. از سوى ديگر، اين گونه احاديث كه آثار جعل، دس و تحريف را در خود به همراه دارد، در زمره روايت هاى دروغينى است كه بدون ترديد در فرايند استدلال قرار نگرفته و هيچ صاحب علمى به آن استدلال نمى كند، چه رسد به

فردى مدعى با نام دهلوى. شايد به همين جهت است كه كابلى در مقام پاسخ به حديث تشبيه، به اين گونه احاديث جعلى احتجاج و استدلال نكرده است؛ چرا كه وى آن را به جهت جعلى بودن مورد توجه قرار نداده است.

با اين كه دهلوى مقلد كابلى بوده و گاهى بدون كم و كاست سخنان كابلى را - بدون اين كه آن را سخن كابلى بداند! - نقل مى كند، اما در اينجا اين سخن دهلوى برگرفته از گفته هاى پدرش، ولى اللّه دهلوى است. پدر دهلوى در كتاب قرّة عينين و در پاسخ به استدلالات خواجه نصيرالدين طوسى رحمه اللّه در تجريد العقائد مى نويسد:

ومساواة الأنبياء بايد دانست كه آنحضرت صلّى اللّه عليه وسلم در احاديث بسيار تشبيه داده اند صحابه را بانبيا و مسقط ايشان درين تشبيه وجود وصفى است از اوصاف مختصه آن پيغامبر چنانكه ابوذر را باحضرت عيسى تشبيه داده اند در زهد و حضرت صديق را بحضرت عيسى در رفق بامّت خود و حضرت فاروق را بحضرت نوح در تشديد بر امت خود و ابوموسى را بحضرت داوود بحسن صوت. عن عبداللّه بن مسعود في قصة مشاورة النبى صلّى اللّه عليه وسلم مع أبيبكر وعمر في اسارى بدر، قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم ما تقولون في هؤلاء: إنّ مثل هؤلاء كمثل إخوة لهم كانوا من قبلهم: «قَالَ نُوحٌ رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا »⁽¹⁾وقال موسى: «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ »⁽²⁾.

الآية. وقال إبراهيم: «رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثيرًا مِنَ النّاسِ فَمَنْ تَبِعَني فَإِنَّهُ مِنّي وَمَنْ عَصاني فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحيمٌ »⁽¹⁾وقال عيسى: «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ »».⁽²⁾أخرجه الحاكم. وعن أبيموسى: ان النبى صلّى اللّه عليه وسلم قال له يا أباموسى لقد اعطيت مزماراً من مزامير آل داود. متفق عليه. وعن أبيذر قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم ما اظلت الخضرا ولا اقلت الغبراء من ذي لهجة اصدق ولا اوفى من أبيذر شبيه عيسى بن مريم يعنى في الزهد. أخرجه الترمذي. وفي الإستيعاب روي عن النبي صلّى اللّه عليه وسلم انه قال أبوذر في أمتي شبيه عيسى بن مريم في زهده. وروي من سرّه ان ينظر إلى تواضع عيسى بن مريم فلينظر إلى أبيذر. أخرجه ابوعمر. باز فرودتر آمدند و تشبيه دادند قارى قرآنرا به بينى و بسيارى از احاديث دلالت ميكند بر مضمون علماء أمتي كأنبياء بنى اسرائيل پس تشبيه بانبياء دلالت ميكند بر وجود فضيلتى و اينمعنى مشترك است در بسيارى از صحابه نه بر افضليتى كه ما در صدد بيان آنيم.⁽³⁾.

پس سخنان دهلوى در اين باره ناشى از نقل وى از پدر خود است؛ اما با تفاوت هايى كه به برخى از اين تفاوت ها اشاره مى كنيم:

پدر وى با نقل اين روايات در صدد تشبيه صحابه به پيامبران است؛ در حالى كه مدعاى دهلوى تشبيه دو خليفه نخست به پيامبران است! اين كه وى بر چه اساسى اين روايات را حمل شيخين نموده است، به جز تعصب كور چيز ديگرى نمى توانند باشد.

پدر دهلوى به صحت هيچ يك از اين احاديث حكم نكرده است و اين در حالى است كه دهلوى مدعى است بسيارى از اين احاديث صحيح اند! و با وجود اين كه پدر وى حديث عبداللّه بن مسعود را صحيح نشمرده است، با اين وجود دهلوى به صحت آن حكم كرده است! بنابراين تفاوت هايى ميان پدر و پسر است. گويا پسر به هر قيمتى به دنبال معارض ساختن براى حديث شريف تشبيه است و لو به دگرگون كردن حقايق.

به هر روى با فرض پذيرش اعتبار اسناد اين احاديث مدعايى، باز با گفته هاى خود دهلوى منافات دارد كه در ادامه به برخى از اين موارد مى پردازيم.

هدف وى در نقل اين گونه احاديث و تشبيه شيخين به پيامبران، برابرى ميان آن دو گروه است تا از اين رهگذر، بتواند معارضى با حديث تشبيه دست و پا كند و حال آن كه اين مدعاى وى، با سخن خود كه «اما چون اين فرقه بهره از عقل خدا داد دارند، هرگز بر مساوات اين اشخاص با انبياء مذكورين حمل نه نموده و مشبه را در رتبه خود و مشبه به را در رتبه خود داشتند» منافات خواهد داشت. اين رفتار وى، دوگانه گويى در گفتارى واحد است! البته اين گونه بى مبنا سخن راندن از ويژگى هاى دهلوى است كه بر چيزى خرده گرفته و سپس خود به آن استناد و احتجاج مى كند! خود كه ظاهراً به اين دوگانه گويى آگاه شده است، درصدد رفع آن برآمده و مى نويسد:

بلكه مسقط اشاره تشبيه در اين قسم كلمات وجود وصفى است در اين شخص از اوصاف مختصه آن پيغمبر گو به آن مرتبه نباشد.⁽¹⁾.

چه خوب مى نمود كه دهلوى به مانند كابلى از آوردن چنين احاديثى خوددارى مى كرد؛ چرا كه از تناقضى به تناقضى ديگر دچار شده و از چاله به چاه در افتاده است! اين توجيه وى كه در واقع راهى است براى رفع دوگانه گويى وى، در واقع اعترافى است در راستاى بطلان ادعاى برابرى اوصاف شيخين با پيامبران. به همين روى، ادعاى تساوى اوصاف شيخين و انبياء كه از ميان رفت، استدلال وى بر تراشيدن معارض براى حديث تشبيه نيز باطل خواهد شد و حديث تشبيه بلا معارض خواهد ماند.

4 - رايزنى پيامبر با ابوبكر و عمر درباره اسيران جنگ بدر! از احاديثى كه دهلوى آن را معارض با حديث تشبيه برمى شمارد، روايت ذيل است. وى به نقل از حاكم نيشابورى مى نويسد:

عن عبداللّه بن مسعود في قصه مشاورة النبي صلّى اللّه عليه وسلّم مع أبيبكر وعمر في اساري بدر قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «ما تقولون في هؤلاء، إنّ مثل هؤلاء كمثل إخوة لهم كانوا من قبلهم: «قَالَ نُوحٌ رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا »⁽²⁾وقال موسى: «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ »⁽³⁾الآية. وقال إبراهيم: «فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي

وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ »⁽¹⁾وقال عيسى: «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ »».⁽²⁾رواه الحاكم وصحّحه.⁽³⁾.

نكاتى چند پيرامون اين روايت قابل توجه است كه به برخى از اين نكات اشاره مى كنيم:

دهلوى اين روايت را از حاكم نيشابورى نقل كرده است و پس از نقل روايت، تصحيح روايت از سوى حاكم را نيز گزارش نموده است كه خود نشانگر اعتماد دهلوى به روايت و تصحيح او است. نكته قابل توجه در رفتار دهلوى اين است كه چرا بار ديگر وى دچار دوگانه گويى شده و بر اساس مبنايى واحد مشى نكرده است؛ بلكه مبناى خود را بر اساس نفسانيت خود قرار داده است نه التزام بر مبنا. بيان سخن اين كه اگر وى روايت حاكم را نقل و به آن ملتزم شده است؛ چرا همو «حديث طير»، «حديث ولايت» و «حديث مدينة العلم» را، با آن كه حاكم آنها را در آثار خود آورده است و صحيح شمرده است، باطل مى شمارد؟! به ويژه حديث «تشبيه» كه آن را نيز حاكم اعتبار بخشيده و به صحت آن حكم كرده است، با اين وجود دهلوى به ضعف آن مبادرت كرده است؟! آيا پذيرش روايت حاكم و اعتماد به او، اختصاص به احاديث فضائل شيخين و مانند آن دو تن دارد و تصحيح وى در نقل فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام از اعتبار مى افتد؟! به ويژه آن كه عبدالرزاق صنعانى، احمد و ديگران در نقل حديث تشبيه با حاكم همراه شده اند. بنابراين، اين يك نوع دوگانگى در عمل است.

اما بر فرض پذيرش سند روايت، دلالت آن چار مشكل است؛ زيرا كه از سويى تشبيه شيخين به پيامبران، در هيچ كجاى اين حديث نيامده و اين حديث، هرگز در بردارنده ستايش آن دو نيست.

از سويى ديگر، بدون ترديد در اين حديث، شيخين به هيچ يك از صفات كمالى انبياء همچون علم، فهم و تقوا تشبيه نشده اند و به صرف نفرين نمودن كافران و يا آمرزش خواهى براى آنان، برابرى ميان پيامبران و آن دو را در پى ندارد. بنابراين، اين حديث با فرض درستى اش، هرگز با حديث تشبيه هماوردى نمى كند.

برخى از جاعلان حديث، در پى اين حديث جمله اى را افزوده اند كه نشانگر پاره اى از شباهت هاست؛ ليكن با فرض پذيرش صحت سند آن، باز ياراى معارضه با حديث تشبيه را ندارد؛ چرا كه - همان طور كه ابن تيميه تصريح مى كند - اين حديث تنها نشان دهنده شباهت در سختى و نرمى آن دو براى خداست نه همانندى در هر صفتى. ابن تيميه، پس از نقل اين روايت كه در مقام نقض با حديث شريف منزلت بر آمده است، مى نويسد:

وقد جعل هذين مثلهم، ولم يرد أنهما مثلهم في كلّ شيء؛ لكن فيما دلّ عليه السياق من الشدة في اللّه واللين في اللّه؛⁽¹⁾.

روايتى نيامده است كه آن دو در هر چيزى مانند اين پيامبرانند و سياق سخن تنها نشان دهنده سختى و نرمى در راه خداست.

ابن تيميه به مانند سخنان ديگرش كه خالى از كذب و دروغ نيست، اينجا نيز

دچار دروغ شده و اين حديث را در زمره روايات صحيحين دانسته است! حال آن كه بر شخص متتبع روشن است كه اثرى از اين روايت در اين دو كتاب نيست. گويا هدف وى از اين دروغ سازى، برابر ساختن اين حديث با حديث منزلت بوده كه در صحيحين آمده است تا در اين ميان، بتواند معارضى براى حديث منزلت به دست دهد. حقيقت آن است كه اگر برابرى اين حديث با حديث منزلت پذيرفته شود، باز شايسته هماوردى با حديث منزلت نخواهد بود.

به هر روى در بحث حديث منزلت به طور مستوفا ثابت كرديم كه اين حديث شريف، عموم منزلت هاى حضرت هارون نسبت به موسى على نبينا وآله وعليهما السلام را در برمى گيرد؛ اما اين حديث به اعتراف ابن تيميه، جز همانندى در سختى و نرمى چيز ديگرى را نمى رساند كه در اين صورت مدعاى دهلوى نيز باطل شده و اين حديث نيز تاب تعارض با حديث شريف تشبيه را نخواهد داشت.

حديث سفينه

اشاره

حديث سفينه

از جمله رواياتى كه در راستاى صغراى افضليت قرار گرفته و در صدد تعيين مصداق افضل امت است، حديث شريف سفينه است. اين حديث در زمره احاديث مورد اتفاق فريقين است؛ از اين رو از جايگاه والايى برخوردار بوده و به همين روى پيرامون آن نكات و مطالب قابل توجهى از سوى فريقين به دست داده شده است.

ما به مانند ديگر احاديث، پس از نقل برخى از متون اين حديث كه از سويى به جهت عبارات، همخوانى و نزديكى بسيارى به هم داشته و از سويى ديگر در مجامع متنوع و معتبرى نقل شده است، به بررسى اعتبار و پس از آن دلالت حديث پرداخته و زان پس، به رفع شبهات وارد شده از سوى برخى از اهل سنت پرداخته و در نهايت به اثبات افضليت و در نتيجه امامت و خلافت بلا فصل اميرالمؤمنين عليه السلام حكم خواهيم نمود.

راويان و ناقلان حديث

اشاره

حديث شريف سفينه از سوى راويان بسيارى و آنهم در قرون مختلف و متمادى نقل شده است كه در ميان اين راويان، صحابه و تابعانى مشاهده مى شوند كه نزد اهل سنت از جايگاه والايى برخوردارند.

حديث شريف سفينه را هشت نفر از صحابه به دست داده اند كه از اين ميان مى توان به نام هاى ذيل اشاره نمود:

1 - اميرالمؤمنين على عليه السلام؛

2 - ابوذرّ غفارى رحمه اللّه؛

3 - عبداللّه بن عبّاس؛

4 - ابوسعيد خدرى؛

5 - ابوالطفيل عامر بن واثله؛

6 - سلمة بن اكوع؛

7 - انس بن مالك؛

8 - عبداللّه بن زبير.

راويان بسيارى از تابعان نيز به نقل اين حديث مبادرت كرده اند كه از جمله مى توان به راويان ذيل اشاره نمود:

1 - زين العابدين علىّ بن حسين عليه السلام؛

2 - سعيد بن جبير؛

3 - حنش بن معتمر؛

4 - سعيد بن مسيّب؛

5 - عطية بن سعيد عوفى؛

6 - عامر بن عبداللّه بن زبير؛

7 - اياس بن سلمة بن اكوع؛

8 - رافع مولا ابوذرّ غفارى.

اما راويانى كه در قرون متمادى به نقل اين حديث پرداخته اند نيز بسيارند. با رجوع به منابع حديثى و غير حديثى اهل سنت، مى توان اين راويان و ناقلان را در قرون مختلف مشاهده نمود. ترتيب ذيل را بر اساس قرون متمادى مى توان اينگونه به دست داد:

قرن دوم

1 - ابواسحاق سبيعى (متوفاى 127)؛

2 - سليمان بن مهران اعمش (متوفاى 148)؛

3 - اسرائيل بن يونس سبيعى (متوفاى 162).

قرن سوم

4 - محمّد بن ادريس شافعى، صاحب مذهب شافعى، (متوفاى 204)؛

5 - ابوسعيد يحيى بن سليمان كوفى، (متوفاى 238)؛

6 - سويد بن سعيد هروى حدثانى، (متوفاى 240)؛

7 - احمد بن حنبل شيبانى، صاحب مسند، (متوفاى 241)؛

8 - ابوحفص عمرو بن على فلاّس، (متوفاى 249)؛

9 - جرّاح بن مخلّد عجلى، (متوفاى 250)؛

10 - محمّد بن معمر قيسى، (متوفاى پس از 250)؛

11 - مسلم بن حجّاج قشيرى، صاحب صحيح، (متوفاى 261)؛

12 - ابوداود سليمان بن اشعث سجستانى، (متوفاى 275)؛

13 - ابومحمّد عبداللّه بن مسلم بن قتيبة دينورى، (متوفاى 276)؛

14 - يعقوب بن سفيان فسوى، (متوفاى 277)؛

15 - ابوالحسين محمّد بن حامد بن سرّى بغدادى، (متوفاى 279 يا 299)؛

16 - روح بن فرج قطّان، (متوفاى 282)؛

17 - ابوبكر احمد بن عمر بن عبدالخالق بزّار، صاحب مسند، (متوفاى 292)؛

18 - ابواحمد، داوود بن سليمان غازى قزوينى.

قرن چهارم

19 - ابوعبدالرحمان احمد بن شعيب نسائى، (متوفاى 303)؛

20 - ابويعلى احمد بن على تميمى موصلى، صاحب مسند، (متوفاى 307)؛

21 - ابوجعفر محمّد بن جرير طبرى، صاحب تفسير و تاريخ، (متوفاى 310)؛

22 - ابوبكر محمّد بن محمّد باغندى، (متوفاى 312 - 313)؛

23 - ابوبشر محمّد بن احمد دولابى، (متوفاى 320)؛

24 - ابوالقاسم حسن بن محمّد بن بشر كوفى بجلى، (متوفاى پس از 322)؛

25 - ابوالحسن علىّ بن محمّد بن مهرويه قزوينى، (متوفاى 335)؛

26 - ابوبكر محمّد بن يحيى صولى، صاحب كتاب اوراق، (متوفاى 335)؛

27 - ابومحمّد ميمون بن اسحاق صواف، (متوفاى 351)؛

28 - مطهر بن طاهر مقدسى، (متوفاى پس از سال 355)؛

29 - ابوالفرج على بن حسين اصفهانى، (متوفاى 356)؛

30 - ابوالقاسم سليمان بن احمد طبرانى، (متوفاى 360)؛

31 - ابواحمد عبداللّه بن عدى قطّان جرجانى، (متوفاى 365)؛

32 - احمد بن جعفر بن حمدان قطيعى، (متوفاى 368)؛

33 - عبداللّه بن محمّد بن سقاء واسطى، (متوفاى 373)؛

34 - ابوليث نصر بن محمّد سمرقندى، (متوفاى 375)؛

35 - ابوالحسن على بن عمر دارقطنى، (متوفاى 385)؛

36 - ابوالحسين محمّد بن مظفّر بغدادى، (متوفاى 397)؛

37 - ابومليل محمّد بن عبدالعزيز كلابى، (استاد طبرانى)؛

38 - حسين بن احمد سجّاده بغدادى، (استاد طبرانى).

قرن پنجم

39 - ابوعبداللّه محمّد بن عبداللّه (حاكم نيشابورى)، (متوفاى 405)؛

40 - ابوسعد عبدالملك بن محمّد نيشابورى خرگوشى، (متوفاى 407)؛

41 - ابوبكر احمد بن موسى بن مردويه اصفهانى، (متوفاى 410)؛

42 - ابواسحاق احمد بن محمّد بن ابراهيم ثعلبى، (متوفاى سال 427)؛

43 - ابومنصور عبدالملك بن محمّد ثعالبى، (متوفاى 430)؛

44 - ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى، (متوفاى 430)؛

45 - ابوذر عبداللّه بن احمد بن محمّد انصارى هروى، (متوفاى 434)؛

46 - ابومحمّد حسن بن على جوهرى، (متوفاى 454)؛

47 - عبداللّه محمّد بن سلامة قضاعى، (متوفاى 454)؛

48 - ابوغالب محمّد بن احمد نحوى، (متوفاى 462)؛

49 - ابوعمر يوسف بن عبداللّه بن عبدالبرّ نمرى قرطبى، (متوفاى 463)؛

50 - ابوبكر احمد بن على بن ثابت (خطيب بغدادى)، (متوفاى 463)؛

51 - ابوالحسن على بن احمد بن محمّد بن متويه واحدى، (متوفاى 468)؛

52 - ابوالوليد سليمان بن خلف باجى قرطبى، (متوفاى 474)؛

53 - ابومحمّد احمد بن محمّد بن على عاصمى، (متوفاى قرن پنجم)؛

54 - ابوالعبّاس احمد بن عمر بن انس عذرى (دلائى)، (متوفاى 478)؛

55 - على بن محمّد بن طيب جلاّبى (ابن مغازلى)، (متوفاى 483)؛

56 - ابوالمظفّر منصور بن محمّد سمعانى، (متوفاى 489).

قرن ششم

57 - ابوشجاع شيرويه بن شهردار ديلمى، (متوفاى 509)؛

58 - ابوعلى حسين بن محمّد (ابن سُكّره صدفى)، (متوفاى 514)؛

59 - زاهر بن طاهر شحامى، (متوفاى 533)؛

60 - ابوالعبّاس احمد بن عبدالملك بن ابى جمره مرسى، (متوفاى 533)؛

61 - محمّد بن عبدباقى قاضى انصارى، (متوفاى 535)؛

62 - ابوعمرو خضر بن عبدالرحمان (ابن قزّاز)، (متوفاى 540)؛

63 - موفق بن احمد مكّى خوارزمى، (متوفاى 568)؛

64 - ابوالعلاء حسن بن احمد همدانى، (متوفاى 569)؛

65 - عمر بن محمّد بن خضر موصلى، (متوفاى 570)؛

66 - ابوبكر محمّد بن خير متونى اشبيلى، (متوفاى 575)؛

67 - ابوعبداللّه محمّد بن مسلم بن ابى فوارس رازى، (زنده تا سال 581).

68 - محمّد بن احمد بن عبدالملك بن ابى جمره، (متوفاى 599).

قرن هفتم

69 - ابوالسّعادات مبارك بن محمّد جزرى (ابن اثير)، (متوفاى 606)؛

70 - فخر الدين محمّد بن عمر بن حسين (فخر رازى)، (متوفاى 606)؛

71 - ابوعبداللّه محمّد بن احمد حاكم (ابن يتيم)، (متوفاى 621)؛

72 - ابوالحجّاج يوسف بن خليل دمشقى، (متوفاى 648)؛

73 - ابوسالم محمّد بن طلحة قرشى نصيبى، (متوفاى 652)؛

74 - ابوالمظفّر يوسف بن قزغلى (سبط ابن جوزى)، (متوفاى 654)؛

75 - ابوعبداللّه محمّد بن عبداللّه (ابن ابّار)، (متوفاى 658)؛

76 - ابوعبداللّه محمّد بن يوسف بن محمد گنجى شافعى، (متوفاى 658)؛

77 - محب الدّين ابوالعبّاس احمد بن عبداللّه طبرى مكّى، (متوفاى 694).

قرن هشتم

78 - ابوالفضل محمد بن مكرم انصارى، (متوفاى 711)؛

79 - ابوالمجامع ابراهيم بن محمد بن مؤيّد حمّوئى، (متوفاى 722)؛

80 - محمود بن سلمان بن فهد بن محمود حلبى، (متوفاى 725)؛

81 - نظام الدين حسن بن محمّد بن حسين نيشابورى، (زنده در سال 728)؛

82 - ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه خطيب تبريزى، (زنده تا سال 740)؛

83 - حسن بن محمد طيبى، (متوفاى 743)؛

84 - شمس الدين محمّد بن احمد ذهبى، (متوفاى 748)؛

85 - محمد بن يوسف بن حسن زرندى، (متوفاى سال هفتصد و پنجاه و اندى)؛

86 - سيد على بن شهاب الدّين همدانى، (متوفاى 786).

قرن نهم

87 - نور الدّين على بن ابى بكر بن سليمان هيثمى، (متوفاى 807)؛

88 - سيّد شريف على بن محمّد جرجانى، (متوفاى 816)؛

89 - ابوالعباس احمد بن على قلقشندى، (متوفاى 821)؛

90 - محمّد بن محمّد حافظى بخارى (خواجه پارسا)، (متوفاى 822)؛

91 - ابوبكر على حموى (ابن حجّة)، (متوفاى 837)؛

92 - احمد بن ابى بكر بوصيرى، (متوفاى 840)؛

93 - شهاب الدين بن شمس الدين زاولى دولت آبادى، (متوفاى 849)؛

94 - احمد بن على بن حجر عسقلانى، (متوفاى 852)؛

95 - نور الدّين على بن محمّد (ابن صبّاغ مالكى)، (متوفاى 855)؛

96 - كمال الدّين حسين بن معين الدين يزدى ميبدى، (زنده تا سال 890)؛

97 - اختيار الدين بن غياث الدين هروى، (زنده تا سال 897)؛

98 - عبدالرحمان بن عبدالسّلام صفورى، (محمود بن احمد گيلانى).

قرن دهم

99 - شمس الدّين محمّد بن عبدالرحمان سخاوى، (متوفاى 902)؛

100 - حسين بن على كاشفى، (متوفاى 910)؛

101 - جلال الدّين عبدالرحمان بن ابى بكر سيوطى، (متوفاى 911)؛

102 - نور الدّين على بن عبداللّه سمهودى، (متوفاى 911)؛

103 - عطاء اللّه بن فضل اللّه شيرازى حسينى دشتكى (محدِّث)، (متوفاى 926)؛

104 - احمد بن سليمان بن كمال پاشا، (متوفاى 940)؛

105 - احمد بن محمد بن على هيتمى مكى (ابن حجر)، (متوفاى 973)؛

106 - على بن حسام الدّين متّقى هندى، (متوفاى 975)؛

107 - محمد طاهر فتنى گجراتى، (متوفاى 986)؛

108 - شيخ بن عبداللّه عيدروس يمنى، (متوفاى 990)؛

109 - عبدالنبى قدّوسى حنفى، (متوفاى 990).

110 - كمال الدين بن فخرالدين جهرمى، (زنده تا سال 994).

قرن يازدهم

111 - على بن سلطان هروى (ملا على قارى)، (متوفاى 1014)؛

112 - عبدالرّؤوف بن تاج عارفين مناوى، (متوفاى 1031)؛

113 - شيخ احمد بن عبداحد عمرى سهرندى، (مجدّد) (متوفاى 1034)؛

114 - محمد صالح حسينى ترمذى؛

115 - احمد بن فضل بن محمد باكثير مكى، (متوفاى 1047)؛

116 - شيخ عبدالحقّ بن سيف الدّين دهلوى، (متوفاى 1052)؛

117 - شهاب الدين احمد بن محمّد خفاجى، (متوفاى 1069)؛

118 - على بن محمّد بن ابراهيم عزيزى، (متوفاى 1070)؛

119 - محمّد بن ابى بكر شلى، (متوفاى 1093)؛

120 - محمّد بن محمّد بن سليمان مغربى، (متوفاى 1094)؛

121 - محمود بن محمّد بن على شيخانى قادرى، (زنده تا سال 1094)؛

قرن دوازدهم

122 - حسام الدّين بن محمّد بايزيد سهارنپورى، (زنده تا سال 1106)؛

123 - ميرزا محمّد بن معتمد خان بدخشى، (زنده تا سال 1126)؛

124 - محمّد صدر العالم، (زنده تا سال 1146)؛

125 - ولى اللّه احمد بن عبدالرّحيم عمرى دهلوى، (متوفاى 1176)؛

126 - محمّد بن سالم خفنى، (متوفاى 1181)؛

127 - محمّد بن اسماعيل بن صلاح امير صنعانى، (متوفاى 1182)؛

128 - محمّد بن على صبان مصرى، (زنده تا سال 1185).

قرن سيزدهم

129 - محمّد مرتضى بن محمّد واسطى بلگرامى، (متوفاى 1200)؛

130 - شيخ احمد بن عبدالقادر عجيلى، (زنده تا سال 1203)؛

131 - محمّد مبين بن محب اللّه انصارى لكهنوى، (متوفاى 1220)؛

132 - محمّد ثناء اللّه عثمانى نقشبندى مجددى، (متوفاى 1225)؛

133 - محمّد سالم دهلوى بخارى؛

134 - جمال الدّين محمّد بن عبدالعلى قرشى هاشمى؛

135 - احمد بن محمّد بن على شروانى، (متوفاى 1253)؛

136 - ولى اللّه بن حبيب اللّه انصارى لكهنوى، (متوفاى 1270)؛

137 - شهاب الدين محمود آلوسى، (متوفاى 1270).

قرن چهاردهم

138 - احمد بن مصطفى كمشخانوى، (متوفاى 1311)؛

139 - ابوبكر بن عبدالرحمان حضرمى، (متوفاى 1341)؛

140 - يوسف بن اسماعيل نبهانى، (متوفاى 1350)؛

141 - محمّد بن يوسف تونسى كافى، (متوفاى 1379)؛

142 - عبيداللّه آمر تسرى حنفى، صاحب ارجح المطالب؛

143 - شيخ سليمان بن ابراهيم بلخى قندوزى، (متوفاى 1270)؛

144 - شيخ حسن عدوى حمزاوى، (متوفاى 1303)؛

145 - احمد بن زينى دحلان مكى، (متوفاى 1304)؛

146 - سيد مؤمن بن حسن مؤمن شبلنجى، (زنده از سال 1322)؛

147 - حسين مصرى؛

148 - احمد بن محمّد بن داوود؛

149 - محمّد رشيد الدّين خان دهلوى؛

150 - شيخ حسن زمان تركمانى.

متن حديث سفينه

اشاره

حديث شريف سفينه از متون مختلف و متعددى تشكيل شده است كه مجموع آن در بردارنده حداقل يك نكته مهم است كه اطاعت از اهل بيت پيامبر عليهم السلام موجب نجات و رستگارى است و تخلف و دورى از اهل بيت آن حضرت عليهم السلام، گمراهى و ضلالت است. به هر روى در ادامه بحث از اين حديث، به بررسى متون مختلف آن از سوى عالمان بزرگ اهل سنت مى پردازيم.

روايت شافعى

شافعى، يكى از پيشوايان فقهى چهارگانه اهل سنت، حديث «سفينه» را از ابوذرّ غفارى رحمه اللّه نقل كرده است. روايت شافعى را حمّوئى در كتاب فرائد سمطين به دست داده است. وى مى نويسد:

وقد أخبرني جماعة - منهم: العلاّمة نجم الدين عثمان بن الموفّق الأذكاني - في ما أجازوا لي روايته عنهم، قالوا: أنبأنا المؤيَّد بن محمّد بن عليّ الطوسي، عن عبدالجبار بن محمّد الخواري إجازة، قال: أنبأنا أبوالحسن

علي الواحدي، قال: أنبأنا الفضل بن أحمد بن محمّد بن إبراهيم، أنبأنا أبوعلي بن أبيبكر الفقيه، أنبأنا محمّد بن إدريس الشافعي، (حدّثنا) المفضّل بن صالح، عن أبيإسحاق السبيعي، عن حنش بن المعتمر الكناني، قال: سمعت أباذر - وهو آخذ بباب الكعبة - وهو يقول: أيّها الناس، من عرفني فأنا من قد عرفتم، ومن لا يعرفني فأنا ابوذر، إنّي سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يقول: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من دخلها نجا، ومن تخلّف عنها هلك»؛⁽¹⁾.

جماعتى از جمله نجم الدين عثمان بن موفق اذكانى به سند خود و به نقل از حنش بن معتمر كنانى آورده است كه گفت: شنيدم ابوذر، در حالى كه درِ خانه خدا را گرفته بود مى گفت: اى مردم، هر آن كس مرا مى شناسد، من همان كسى هستم كه مى شناسيد و اگر كسى مرا نمى شناسد، من ابوذرم. از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى فرمود: «همانا مثل اهل بيت من در ميان شما، به مانند كشتى نوح است. هر آن كس داخل آن شود نجات مى يابد و هر آن كس از آن تخلف كند، هلاك مى شود».

شافعى در جايى ديگر، حديث سفينه را تلقى به قبول كرده و آن را در قالب شعرى به دست داده است. شعر شافعى را عجيلى اين گونه نقل كرده است:

ولمّا رأيتُ الناس قد ذهبت بهم *** مذاهبهم في أبحر الغيّ والجهلِ

ركبتُ على اسم اللّه في سفن النّجا *** وهم أهل بيت المصطفى خاتم الرسلِ

وأمسكتُ حبلَ اللّه وهو ولاؤهم *** كما قد أُمرنا بالتمسّك بالحبلِ

إذا افترقت في الدين سبعون فرقةً *** ونيفا على ما جاء في واضحِ النقلِ

ولم يك بناج منهم غير فرقة *** فقل لي بها ذا الرجاحةِ والعقلِ

أفي الفرقة الهلاك آل محمّد؟ *** أمْ الفرقة اللاتي نجت منهم؟ قل لي

فإن قلتَ في الناجين فالقول واحد *** رضيتُ بهم لا زال في ظلِّهم ظلّي

رضيتُ عليّا لي إماما ونسله *** وأنت من الباقين في أوسعِ الحلِّ

آنگاه كه ديدم عقائد و مذاهب مردم آنان را در درياهاى گمراهى و نادانى فرو مى برد، به نام خدا بر كشتى هاى نجات كه اهل بيت حضرت مصطفى خاتم پيامبران مى باشند سوار شدم و همان گونه كه به تمسك كردن به ريسمان الاهى ماموريت يافته ايم، به ريسمان خدا كه همان ولايت اهل بيت است تمسك نمودم.

به طورى كه در روايت و نقل واضح و روشن آمده است، هنگامى كه مردمان در دين خود به بيش از هفتاد فرقه تقسيم مى شوند، جز يك فرقه از ميان فرقه ها نجات

نمى يابد. اى خردمند، به من بگو كه آيا خاندان محمد در ميان هلاك شوندگان است و يا آنان همان فرقه نجات يافته اند؟ به من پاسخ بده.

اگر بگويى در ميان نجات يافتگانند، پس با من هم عقيده و هم سخنى. و اگر بگويى در ميان هلاك شدگان اند، در اين صورت از عدالت دور شده اى.

حال كه سخن از اختيار و ولايت آنهاست، من هميشه به آنان راضى هستم و در سايه آنان به سر برده و على و فرزندانش را به عنوان امام وپيشواى خود انتخاب كرده و پسنديده ام و تو نيز نسبت به ديگران آزادى و راهت باز و انتخابت گسترده است.

عجيلى پس از نقل اين شعر مى نويسد:

فهذه شهادة الشافعي - كما تسمع - مصرّحة بركوب تلك السفينة الناجية، وتمسكه بذلك الحبل، وأنّهم في الفرقة الناجية، ومن حكم عليهم بالهلاك فقد حاف عن العدل، ورضاه بإمامة آل فاطمة، ورفضه آل هند، وآل مرجانة وأشباههم، فأين المقلّدون؟!⁽¹⁾.

اين شهادت شافعى است كه به صراحت به سوار شدن بر اين كشتى نجات گواهى مى دهد و بر اين مطلب حكم مى كند كه آنان، همان گروه نجات يافته اند و هر آنكس آنان را هلاك بداند، از راه و روش حق و عدالت دست برداشته و از مسير حق منحرف گشته است. اين اشعار وى مبين اين است كه به امامت آل فاطمه سلام اللّه عليها رضايت داده و آل هند، آل مرجانه و مواردى ديگر از اين قبيل را از خود دور كرده و رانده است. پس مقلدان شافعى به كدامين مسير مى روند؟!

روايت احمد بن حنبل [م 241] از ديگر راويان اين حديث، يكى ديگر پيشوايان فقهى اهل سنت، احمد بن حنبل است. وى نيز در ميان اهل سنت از جايگاه و اعتبار ويژه اى برخوردار است. صاحب مشكاه المصابيح در كتاب خود، اين حديث را به نقل از احمد بن حنبل و او نيز با سند خود از ابوذر غفارى رحمه اللّه نقل كرده است. وى مى نويسد:

عن أبيذرّ، أنّه قال - وهو آخذ بباب الكعبة - : سمعت النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يقول: «ألا إنّ مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك». رواه أحمد؛⁽¹⁾.

از ابوذر، در حالى كه در كعبه را گرفته بود نقل شده است كه گفت: از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى فرمود: «بدانيد كه مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى نمايد هلاك مى گردد».

روايت مسلم [م 261] مسلم از ديگر راويان اين حديث معتبر است. با اين كه باز دست حذف و تحريف از آستين دروغ و تزوير در آمده و به حذف اين حديث از صحيح مسلم مبادرت كرده است؛ با اين وجود اين حديث شريف را برخى از عالمان بزرگ اهل سنت به نقل از مسلم به دست داده اند.

ابن حجر مكى در زمره عالمانى است كه به نقل اين حديث از مسلم مبادرت

كرده است. وى مى نويسد:

وجاء من طرق عديدة يقوّي بعضها بعضا: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا». وفي رواية مسلم: «ومن تخلّف عنها غرق»، وفي رواية: «هلك»؛⁽¹⁾.

از طرق متعدد كه برخى از اين طرق برخى ديگر را تقويت مى كند، نقل شده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد». ودر روايت مسلم آمده است: «و هر آن كس از آن تخطى كند غرق مى گردد».

روايت ابن قتيبه [م 276] از ديگر ناقلان اين حديث ابن قتيبه دينورى است. وى اين حديث را از ابوذر نقل كرده است. ابن قتيبه در كتاب معارف مى نويسد:

وحدّثني أبوالخطّاب، قال: حدّثنا أبوعتاب سهل بن حماد، قال: حدّثنا عمرو بن ثابت، عن أبيإسحاق، عن حنش بن المعتمر، قال: جئت وابوذر آخذ بحلقة باب الكعبة، وهو يقول: أنا ابوذر الغفاري، من لم يعرفني فأنا جندب صاحب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجا»؛⁽²⁾.

ابوالخطاب به سند خود از حنش بن معتمر نقل مى كند كه گفت: آمدم، در حالى كه

ابوذر حلقه در كعبه را گرفته بود و مى گفت: من ابوذر غفارى ام. هر كس كه مرا نمى شناسد، بداند كه من جندب همراه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله هستم و شنيدم كه آن حضرت مى فرمود: «مثل اهل بيت من مثل كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد».

وى در كتاب عيون اخبار نيز همين روايت را با همين سند نقل كرده است.⁽¹⁾.

روايت بزّار [م 292] بزار از ديگر ناقلان اين حديث شريف است. وى اين روايت را از برخى صحابه همچون ابوذر، زبير و ابن عبّاس نقل كرده است.

ابن حجر در زوائد مسند بزّار، در همين باره مى نويسد:

حدّثنا يحيى بن منصور، ثنا أبيمريم (كذا)، ثنا ابن لهيعة، عن ابن الأسود، عن عامر بن عبداللّه بن الزبير، عن أبيه: إنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تركها غرق».

حدّثنا عمرو بن عليّ، والجرّاح بن مخلّد، ومحمّد بن معمر - واللفظ لعمرو - قال: ثنا مسلم بن إبراهيم، ثنا الحسن بن أبيجعفر، عن علي بن زيد، عن سعيد بن المسيب، عن أبيذرّ، قال: قال رسول اللّه: «مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف عنها غرق».⁽²⁾.

حدّثنا محمّد بن معمر، ثنا مسلم بن إبراهيم، ثنا الحسن بن أبيجعفر، ثنا

أبوالصهباء، عن سعيد بن جبير، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف عنها غرق»؛⁽¹⁾.

يحيى بن منصور به سند خود از زبير نقل مى كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود».

عمرو بن على، جراح بن مخلد و محمد بن معمر به سند خود از ابوذر رحمه اللّه روايت مى كنند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود».

محمد بن معمر به سند خود از ابن عباس روايت مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود».

روايت ابويعلى موصلى [م 307] ابويعلى موصلى روايت را به نقل از ابوذر آورده است. وى مى نويسد:

حدّثنا سويد بن سعيد، حدّثنا مفضل بن عبداللّه، عن أبيإسحاق، عن حنش، قال: سمعت أباذرّ رضي اللّه عنه - وهو آخذ بحلقة الباب - يقول: أيّها

الناس! من عرفني فقد عرفني، ومن أنكرني فأنا أبوذرّ، سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح - عليه الصلاة والسلام - من دخلها نجا، ومن تخلّف عنها هلك»؛⁽¹⁾.

سويد بن سعيد به سند خود از حنش نقل مى كند كه گفت: شنيدم ابوذر رضى اللّه عنه، در حالى كه درِ خانه خدا را گرفته بود مى گفت: اى مردم، هر آن كس مرا مى شناسد، من همان كسى هستم كه مى شناسيد و اگر كسى مرا نمى شناسد، من ابوذرم. از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى فرمود: «همانا مثل اهل بيت من در ميان شما، به مانند كشتى نوح است. هر آن كس داخل آن شود نجات مى يابد و هر آن كس از آن تخلف كند، هلاك مى شود».

روايت طبرانى [م 360] اين حديث را طبرانى در مواضع مختلف از كتابش نقل كرده است. وى در معجم صغير مى نويسد:

حدّثنا الحسين بن أحمد بن منصور سجّادة البغدادي، حدّثنا عبداللّه بن داهر الرازي، حدّثنا عبداللّه بن عبدالقدوس، عن الأعمش، عن أبيإسحاق، عن حنش بن المعتمر، أنّه سمع أباذرّ الغفاري يقول: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح في قوم نوح، من

ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني إسرائيل»؛⁽¹⁾.

حسين بن احمد بن منصور به سند خود و به نقل از حنش نقل مى كند كه گفت: شنيدم ابوذر مى گفت: از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى فرمود: «همانا مثل اهل بيت من در ميان شما، به مانند كشتى نوح در ميان قوم نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود، نجات مى يابد و هر آن كس از آن تخلف كند، هلاك مى شود. همچنين [مثل اهل بيت] مثل باب حطه در ميان بنى اسرائيل است».

روايت حاكم نيشابورى [م 405] حاكم نيشابورى نيز به دو سند به نقل از ابوذر مبادرت كرده است. وى در سند نخست مى نويسد:

أخبرنا ميمون بن إسحاق الهاشمي، ثنا أحمد بن عبدالجبار، ثنا يونس بن بكير، ثنا المفضل بن صالح، عن أبيإسحاق، عن حنش الكناني، قال: سمعت أباذرّ يقول - وهو آخذ بباب الكعبة - أيّها الناس! من عرفني فأنا من عرفتم، ومن أنكرني فأنا ابوذر، سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق».

هذا حديث صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه؛⁽²⁾.

ميمون بن إسحاق هاشمى به سند خود از حنش كنانى نقل مى كند كه گفت: شنيدم ابوذر رضى اللّه عنه، در حالى كه درِ خانه خدا را گرفته بود مى گفت: اى مردم،

هر آن كس مرا مى شناسد، من همان كسى هستم كه مى شناسيد اگر كسى مرا نمى شناسد، من ابوذرم. از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى فرمود: «همانا مثل اهل بيت من در ميان شما، به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد و هر آن كس از آن تخلف كند، غرق مى شود».

اين حديث بنابر شرط مسلم صحيح است؛ ولى بخارى و مسلم نقل نكرده اند.

وى روايتى ديگر را با سندى ديگر و با همين مضمون نقل كرده است. وى مى نويسد:

أخبرني أحمد بن جعفر بن حمدان الزاهد ببغداد، حدّثنا العبّاس بن إبراهيم القراطيسي، ثنا محمّد بن إسماعيل الأحمسي، ثنا مفضل بن صالح، عن أبيإسحاق، عن حنش الكناني، قال: سمعت أباذرّ (رضي اللّه عنه) يقول - وهو آخذ بباب الكعبة - : ...⁽¹⁾.

روايت ابونعيم اصفهانى [م 430] ابونعيم اصفهانى در ميان ناقلان اين حديث جاى مى دارد. وى اين روايت را با الفاظ و عبارات مختلف به دست داده است. ابونعيم در اين باره آورده است:

عن أبيذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق، ومن قاتلنا في آخر الزمان فكأنّما قاتل مع الدجّال»؛

ابوذر مى گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از

آن تخطى كند، غرق مى شود. آن كس كه در كنار ما در آخر الزمان بجنگد، به مانند كسى است كه با دجال جنگيده است».

عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف عنها غرق»؛

ابن عباس گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود».

عن أبيسعيد الخدري، قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق. إنّما مثل أهل بيتي مثل باب حطّة، من دخله غفر له»؛

ابوسعيد خدرى نيز به نقل از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله مى گويد كه فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند غرق مى شود. همانا مثل اهل بيت من به مانند باب حطه است. هر آن كس كه داخل آن گردد، مورد بخشش الاهى قرار مى گيرد».

عن حنش بن المعتمر، قال: رأيت أباذرّ آخذا بعضادتي باب الكعبة وهو يقول: من عرفني فقد عرفني، ومن لم يعرفني فأنا ابوذر الغفاري، سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم [يقول]: «مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح في قوم نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني إسرائيل»؛⁽¹⁾.

حنش بن معتمر مى گويد: ابوذر را ديدم كه حلقه هاى درب كعبه را گرفته و مى گفت:

هر كس مرا مى شناسد كه مى شناسد، و هر كس نمى شناسد، بداند من ابوذر غفارى هستم. شنيدم پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح در ميان قوم نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند هلاك مى گردد. [همچنين مثل اهل بيت من] مثل باب حطه در ميان بنى اسرائيل است».

روايت ابن عبدالبر [م 463] ابن عبدالبر اين روايت را از ابن عباس نقل كرده است. وى مى نويسد:

وذكر ابن سنجر في مسنده، حدّثنا القاسم بن محمّد، قال: حدّثنا خالد بن سعد، قال: ثنا أحمد بن عمرو بن منصور، قال: ثنا محمّد بن عبداللّه بن سنجر، قال: ثنا مسلم بن إبراهيم، قال: ثنا الحسن بن علي أبيجعفر، قال: حدّثنا أبوالصهباء، عن سعيد بن جبير، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف هلك»؛⁽¹⁾.

ابن سنجر در مسند خود به سندش از ابن عباس نقل مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح در ميان قوم نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، هلاك مى گردد».

روايت خطيب بغدادى [م 463] خطيب بغدادى كه در زمره عالمان بزرگ اهل سنت است، اين روايت را از ديگر صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله؛ يعنى انس بن مالك نقل كرده است. خطيب مى نويسد:

أخبرنا النجّار، حدّثنا أبوالحسن علي ابن محمّد بن شدّاد المطرّز، حدّثنا محمّد بن محمّد بن سليمان الباغندي، حدّثنا أبوسهيل القطيعي، حدّثنا حمّاد بن زيد - بمكّة - وعيسى ابن واقد، عن أبان بن أبيعيّاش، عن أنس بن مالك، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّما مثلي ومثل أهل بيتي كسفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق»؛⁽¹⁾.

نجار به سند خود از انس بن مالك نقل مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح در ميان قوم نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود».

روايت سه لغوى برجسته اهل سنت

ابن اثير جزرى، ابن منظور و زبيدى در زمره ناقلان اين حديث اند. نكته قابل توجه در اين باره، استشهاد اين سه به اين حديث شريف است كه برايند آن تلقى به قبول شدن اين حديث از سوى اين سه لغوى بزرگ است.

ابن اثير (م 606) در نهايه مى نويسد:

زخخ. فيه: «مثلُ أهل بيتي مثل سفينة نُوح من تخلّف عنها زُخّ به في النار».

أي: دفع ورُمي: يقال: زخّه يزخّه زخّا؛⁽¹⁾.

زخخ. در همين [ريشه] است حديث «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخلف نمايد در آتش افكنده خواهد شد»؛ يعنى دفع كرده و افكنده مى شود. و گفته مى شود: زخّه يُزخّه زخّا.

ابن منظور (م 711) نيز در لسان العرب مى نويسد:

وفي الحديث: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من تخلّف عنها زخّ في النار»، أي دفع ورمي. يقال: زخّه يُزخُّه زخّا؛⁽²⁾.

در حديث «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخلف نمايد در آتش افكنده خواهد شد»؛ يعنى دفع كرده و افكنده مى شود. و گفته مى شود: زخّه يُزخُّه زخّا.

زبيدى (م 1205) نيز در تاج العروس آورده است:

وفي الحديث: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من تخلّف عنها زُخّ به في النار»؛ أي: دُفع ورُمي؛⁽³⁾.

در حديث «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس از آن تخلف نمايد، در آتش افكنده خواهد شد»؛ يعنى دفع كرده و افكنده مى شود.

روايت فخر رازى [م 606] فخر رازى نيز به نقل اين حديث مبادرت كرده است. وى در تفسير خود و ذيل آيه شريف: «قُل لاَّ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى »⁽¹⁾به نقل اين حديث پرداخته است.⁽²⁾.

روايت سبط ابن جوزى [م 654] سبط ابن جوزى اين روايت را از ابوالفرج اصفهانى، از ابوذرّ نقل كرده است. وى مى نويسد:

وذكر أبوالفرج الأصفهاني في كتاب مرج البحرين، بإسناده إلى أبيذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف عنها غرق»؛⁽³⁾.

ابوالفرج اصفهانى در كتاب مرج البحرين و به سند خود از ابوذر نقل كرده است كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا مثل اهل بيت من در ميان شما، به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخلف كند، غرق مى شود».

روايت طيبى [م 743] طيبى اين روايت را در شرحى كه بر مشكاه المصابيح نگاشته به دست داده است. عبارت وى در سطور پيش رو خواهد آمد.

روايت نورالدين هيثمى [م 807] هيثمى در مجمع الزوائد به نقل هاى مختلفى از اين حديث پرداخته است. وى مى نويسد:

وعن أبيذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف عنها غرق، ومن قاتلنا في آخر الزمان كمَن قاتل مع الدجّال».

رواه البزّار، والطبراني في الثلاثة؛ وفي إسناد البزّار: الحسن بن أبيجعفر الجفري، وفي إسناد الطبراني: عبداللّه بن داهر؛ وهما متروكان.

وعن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف عنها غرق».

رواه البزّار والطبراني، وفيه: الحسن بن أبيجعفر؛ وهو متروك.

وعن عبداللّه بن الزبير: أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها سلم، ومن تركها غرق».

رواه البزّار، وفيه ابن لهيعة؛ وهو ليّن.

وعن أبيسعيد الخدري، قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق، وإنّما مثل أهل بيتي فيكم مثل باب حطّة في بني إسرائيل، من دخله غفر له».

رواه الطبراني في الصغير والأوسط؛ وفيه جماعة لم أعرفهم؛⁽¹⁾.

ابوذر مى گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من به مانند كشتى نوح است؛ هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود. آن كس كه در كنار ما در آخر الزمان بجنگد، به مانند كسى است كه با دجال جنگيده است».

اين روايت را بزار و طبرانى در معجم هاى سه گانه اش نقل كرده اند. در اسناد بزار حسن بن ابى جعفر جفرى و در اسناد طبرانى عبداللّه بن داهر وجود دارد كه هر دو رواياتشان ترك شده است.

ابن عباس گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود».

اين روايت را بزار و طبرانى نقل كرده اند و در اسناد بزار حسن بن ابى جعفر قرار دارد كه رواياتش ترك شده است.

عبداللّه بن زبير گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من به مانند كشتى نوح است؛ هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود».

اين روايت را بزار نقل كرده است و در سند روايت ابن لهيه قرار دارد كه محكم نيست.

ابوسعيد خدرى گويد: شنيدم پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله مى فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است؛ هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد، و هر آن كس از آن تخطى كند، غرق مى شود. و همانا مثل اهل بيت من مثل باب حطه در ميان بنى اسرائيل است، هر آن كس بر آن داخل شود، بخشيده مى شود».

اين روايت را طبرانى در معجم صغير و معجم اوسط نقل كرده است و در ميان سند آن جماعتى وجود دارند كه نزد من شناخته شده نيستند.

اين روايات، در زمره روايات بسيارى است كه عالمان اهل سنت به مناسبت هاى مختلف نقل كرده اند كه براى جلوگيرى از اطاله كلام، به همين روايات بسنده كرده و به بررسى سند و اعتبار برخى از اين روايات مى پردازيم.

بررسى اعتبار روايت

اشاره

مرحله پس از نقل حديث، بررسى اعتبار حديث است تا پس از طى فرايند اثبات اعتبار روايت، اين حديث بتواند در فرايند استدلال قرار گرفته و وسيله اى براى اثبات افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام قرار گرفته و به ضميمه كبراى قبح تقدم مفضول بر افضل، به اثبات امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام منجر شود.

اعتبار حديث را مى توان از منظرهاى مختلف و متعدد به دست داد كه در ادامه، به طرح برخى از اين موارد پرداخته و به اثبات اعتبار روايت مبادرت خواهيم نمود.

تواتر حديث

تواتر روايت، يكى از راه هاى اثبات اعتبار اين روايت؛ بلكه اثبات صدور يقينى آن از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله است. اما در تحقق تواتر نزد اهل سنت اختلاف است كه ملاك تواتر روايت چيست؟ در اين ميان كه عالمانى همچون ابن حزم، ابن تيميه و ابن حجر هيتمى به مناسبت هاى مختلف، در عمل به حديثى كه از 4 يا 8 نفر از صحابه نقل شده اطلاق تواتر كرده و به اعتبار آن از اين طريق حكم كرده اند.

مثلاً ابن حزم آندلسى، در كتاب محلّى و در مسأله عدم فروش آب، حديث را

متواتر مى داند و در بيان علت آن مى گويد كه چهار نفر صحابه به نقل آن مبادرت كرده اند؛ از اين رو روايت متواتر است. وى مى نويسد:

... فهؤلاء أربعة من الصحابة، فهو نقل تواتر لا تحلّ مخالفته؛⁽¹⁾.

پس اين چهار نفر [ناقل اين روايت] صحابه اند؛ از اين رو نقل آن متواتر است و مخالفت با آن روا نيست.

ابن تيميه نيز در منهاج السنه، ذيل حديث «لو كنت متخذا من أهل الأرض خليلاً لاتّخذت أبابكر خليلاً» مى نويسد:

وهذا الحديث مستفيض بل متواتر عند أهل العلم بالحديث، فإنه قد اخرج في الصحاح من وجوه متعددة من حديث ابن مسعود وأبيسعيد وابن عباس وابن الزبير؛⁽²⁾.

اين حديث مستفيض؛ بلكه نزد حديث شناسان متواتر است. همانا در آثار صحيح و با وجوه مختلفى از حديث ابن مسعود، ابوسعيد خدرى، ابن عباس و عبداللّه بن زبير نقل شده است.

وى در اين جا نقل 4 نفر از صحابه را برابر با تواتر روايت مى داند.

ابن حجر مكى نيز در صواعق محرقه، حديث نماز ابوبكر را متواتر مى داند؛ زيرا 8 نفر از صحابه آن را نقل كرده اند. وى مى نويسد:

إعلم أن هذا الحديث متواتر فإنه ورد من حديث عائشة وابن مسعود وابن عباس وابن عمر وعبداللّه بن زمعة وأبيسعيد وعلي بن أبيطالب وحفصة؛⁽³⁾.

بدان اين حديث متواتر است؛ چرا كه از سوى عايشه، ابن مسعود، ابن عباس، ابن عمر، عبداللّه بن زمعه، ابوسعيد، على بن ابى طالب و حفصه نقل شده است.

بنابراين، بر اساس مبناى اين عالمان، بايد ملتزم به تواتر حديث سفينه شوند؛ زيرا اين حديث از سوى حداقل 8 نفر از صحابه نقل شده است كه مى توان آن را دليلى بر تواتر اين روايت گرفت و حكم حديث متواتر را بر آن بار نمود.

تلقى به قبول روايت

اين حديث آنچنان از مقبوليت در ميان مجامع اهل سنت برخوردار بوده و پذيرفته شده است كه برخى آن را در زمره شواهد لغوى محسوب نموده و برخى ديگر بدون هيچ ترديدى به شرح آن پرداخته و نكته هاى نغزى از آن به دست داده اند. در هنگام نقل روايت گفته شد كه سه لغوى بزرگ اهل سنت براى واژه «زخخ» به همين روايت به عنوان شاهد استناد كرده اند كه نشانگر تلقى به قبول اين حديث در ميان اهل لغت است.

و يا شارحان و عالمان بزرگ حديثى كه به شرح و بسط سخنان درربار پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله مبادرت كرده اند، با ديدى مبسوط و بدون توجه به سند كه گويا به اعتبار و صدور آن از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله باور دارند؛ به اين حديث نگريسته اند كه از اين ميان مى توان به عالمانى همچون طيبى، ملا على قارى، سمهودى و ديگر عالمان و شارحان اشاره نمود كه در ادامه، به شرح برخى از اينان پرداخته و خواهيم ديد كه در گاهِ شرح اين حديث، به برخى معارف و حقايق مورد نظر شيعه پرداخته و به آن حقايق معترف شده اند و از اين رهگذر، متن روايت را نيز پذيرفته اند.

طيّبى در زمره همين عالمان است. وى در شرح حديث ابوذرّ غفارى مى نويسد:

قوله: وهو آخذ بباب الكعبة. أراد الراوي بهذا مزيد توكيد لإثبات هذا الحديث، وكذا أبوذرّ اهتمّ بشأن روايته، فأورده في هذا المقام على رؤوس الأنام ليتمسّكوا به.

وفي رواية له يقول: من عرفني فأنا من قد عرفني، ومن أنكرني فأنا ابوذر، سمعت النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «ألا إنّ مثل أهل بيتي ...» الحديث.

أراد بقوله: (فأنا من قد عرفني)، وبقوله: (أنا ابوذر): أنا المشهور بصدق اللهجة وثقة الرواية، وأنّ هذا الحديث صحيح لا مجال للرد فيه.

وهذا تلميح إلى ما روينا عن عبداللّه بن عمرو بن العاص؛ قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «ما أظلّت الخضراء ولا أقلّت الغبراء أصدق من أبيذرّ». وفي رواية أبيذرّ: «من ذي لهجة أصدق ولا أوفى من أبيذرّ، شبه عيسى بن مريم». فقال عمر بن الخطاب كالحاسد [له]: يا رسول اللّه! أفتعرف ذلك له؟ قال: «[أعرف] ذلك فاعرفوه». أخرجه الترمذي، وحسّنه الصغاني في كشف الحجاب.

شبّه الدنيا بما فيها من الكفر والضلالات والبدع والأهواء الزائغة، ببحر لجّيّ يغشاه موج من فوقه موج من فوقه سحاب، ظلمات بعضها فوق بعض، وقد أحاط بأكنافه وأطرافه الأرض كلّها، وليس منه خلاص ولا مناص إلاّ تلك السفينة، وهي محبّة أهل بيت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؛⁽¹⁾.

گفتار راوى كه مى گويد: [ابوذر] درب كعبه را گرفته بود، در صدد تأكيد بيشترى در

اثبات اين حديث است. جناب ابوذر نيز در صدد اهميت دادن بيشتر به اين حديث است؛ از اين رو روايت را در چنان مكان مهمى مطرح نموده است تا در مقابل ديدگان مردم بيان نمايد و از اين رهگذر، به آن تمسك كرده و آن را بپذيرند.

در روايتى ديگر از ابوذر نقل شده است كه گفت: هر كس مرا مى شناسد، همان كسى هستم كه مى شناسد و هر كس كه نمى شناسد، من ابوذرم. از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى فرمود: «بدانيد همانا مثل اهل بيت من ...».

منظور ابوذر از گفته «من آن كسى هستم كه مى شناسيد» و «من ابوذر هستم»، اين است كه وى در صدد فهماندن اين نكته است كه من همان كسى هستم كه مرا به راستگويى و اطمينان در نقل روايت مى شناسيد و اين حديثى كه من نقل مى كنم، صحيح است كه نمى توان آن را رد نمود.

اين سخن ابوذر به روايتى كه عبداللّه بن عمرو بن عاص درباره ابوذر نقل كرده اشاره دارد. وى مى گويد: از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى فرمود: «آسمان سايه نيافكنده و زمين كسى را راستگوتر از ابوذر در بر نگرفته است». و در روايتى ديگر آمده كه پيامبر خدا فرمود: «آسمان سايه نيافكنده و زمين كسى را در بر نگرفته است كه راستگوتر و با وفاتر از ابوذر باشد، همانند عيسى بن مريم».

عمر بن خطاب همانند شخصى حسود! گفت: اى پيامبر خدا، آيا شما با اين تعابير وى را معرفى مى نماييد؟ پيامبر فرمود: «آرى! و شما نيز وى را اينگونه بشناسيد» . اين روايت را ترمذى نقل كرده و صنعانى در كتاب كشف الحجاب آن را روايتى حسن دانسته است.

در اين حديث، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله دنيا را با آنچه از كفر، گمراهى ها، بدعت ها و هوا و هوس هاى منحرف كننده فراگرفته شده به دريايى عميق تشبيه كرده اند كه امواج خروشان آن از يكديگر بالا رفته و تمامى دنيا را در بر گرفته است. در اين ميان، تنها راه نجات و رهايى همين كشتى است و آن محبت اهل بيت عليهم السلام است.

ملا على قارى نيز با نقل كلمات طيبى، به آن استشهاد كرده است.⁽¹⁾.

سمهودى نيز مى نويسد:

قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح في قومه». الحديث. وجهه: إنّ النجاة ثبت لأهل السفينة من قوم نوح عليه السلام ... ومحصّله: الحثّ على التعلّق بحبلهم وحبّهم وإعظامهم شكرا لنعمة مشرّفهم صلّى اللّه عليه وسلّم، والأخذ بهدي علمائهم ومحاسن أخلاقهم وشيمهم. فمن أخذ بذلك نجا من ظلمات المخالفة، وأدّى شكر النعمة الوارفة، ومن تخلّف عنه غرق في بحار الكفران وتيّار الطغيان، فاستوجب النيران؛⁽²⁾.

فرمايش پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح در قوم او است». وجه تشبيه اين است كه نجات براى كشتى نشستگان قوم نوح عليه السلام ثابت است ... چكيده سخن اين كه آن حضرت، به تمسك به ريسمان الاهى و دوستى و بزرگداشت آنان و شكرگذارى نعمت وجود پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه با آنان بخشش نموده، تشويق كرده است. همچنين تأكيد فرموده است

كه هر كس به دستورات آن عمل كند، از تاريكى هاى مخالفت نجات يافته و شكر نعمت لطف شده را بر خود به جاى آورد. هر كس تخلف نمود، در درياهاى كفران و امواج خروشان طغيان و سركشى غرق و سزاوار آتش جهنم شده است.

مناوى نيز مى نويسد:

[إنّ مثل أهل بيتي] فاطمة وعليّ وابنيهما، وبينهما أهل العدل والديانة [فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هل]:.

وجه التشبيه: أنّ النجاة ثبتت لأهل السفينة من قوم نوح، فأثبت المصطفى صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم لأمّته بالتمسّك بأهل بيته النجاة، وجعلهم وصلةً إليها.

ومحصوله: الحثّ على التعلّق بحبهم وحبلهم وإعظامهم شكرا لنعمة مشرّفهم، والأخذ بهدي علمائهم، فمن أخذ بذلك نجا من ظلمات المخالفة، وأدّى شكر النعمة المترادفة. ومن تخلّف عنه غرق في بحار الكفران وتيّار الطغيان، فاستحق النيران، لما أنّ بغضهم يوجب النار كما جاء في عدّة أخبار، كيف؟ وهم أبناء أئمّة الهدى ومصابيح الدجى، الّذين احتجّ اللّه بهم على عباده، وهم فروع الشجرة المباركة وبقايا الصفوة، الّذين أذهب عنهم الرجس وطهّرهم، وبرّأهم من الآفات، وافترض مودّتهم في كثير من الآيات، وهم العروة الوثقى، ومعدن التقى.

واعلم أنّ المراد بأهل بيته في هذا المقام العلماء منهم، إذ لا يحثّ على التمسّك بغيرهم وهم الّذين لا يفارقون الكتاب والسنّة حتّى يردوا معه على الحوض؛⁽¹⁾.

(همانا مثل اهل بيت من) فاطمه، على و دو فرزند ايشان، اهل عدل و ديانتند (در ميان شما همانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شد نجات يابد و هر آن كس سرپيچى نمايد هلاك شود).

وجه تشبيه، نجات و ره يافتگى است. همان طور نيز كه سرنشينان كشتى نوح نجات يافتند، حضرت محمّد مصطفى صلّى اللّه عليه وآله نيز نجات امت خود را در گروِ گرايش و تمسّك به اهل بيت خود قرار داده است. نتيجه و هدف اين [فرمان] برانگيختن امّت است بر دوستى و پناه بردن به ريسمان نجات اهل بيت و بزرگداشت مقام ايشان به جهت سپاس گزارى و بهره بردارى از وجود و علم آنان. هر آن كه اين اعمال را انجام داد و به آن معتقد گشت، شكر نعمت را به جا آورده و از تاريكى هاى مخالفت رهايى يافته است؛ و هر آن كس مخالف نمود و از اين هدايت روى گردان شد، در درياى ناسپاسى، حق پوشى و نابودى طغيان افتاده و مستحق جهنم است، چرا كه دشمنى با اهل بيت موجب آتش است و اين حقيقت پيام برخى از روايات است. چطور اين گونه نباشد و حال آن كه اهل بيت پيشوايان هدايت و چراغ هاى درخشنده اى هستند كه خداوند بواسطه ايشان بر بندگان خود احتجاج مى كند. آن ها شاخه هاى «درخت مبارك» هستند و باقى ماندگان منتخبين الاهى كه خدا از ايشان تمامى پليدى ها را دور نموده و پاكيزگى ويژه اى را برايشان قرار داده و آنان را از هر گزند و آفتى دور نگاه داشته است، و مودّت به ايشان را [كه دوستى توأم با عمل است] در بسياى از آيات قرآن واجب نمود و آنان را ريسمان مطمئن و سرچشمه تقوا معرفى كرده است.

معتمد خان بدخشانى نيز اين روايت را ارسال مسلم كرده و در ابتداى كتابش، مى نويسد:

أمّا بعد، فلا يخفى أنّه ليس لنجاة العقبى ذريعة أقوى من محبّة آل المصطفى - عليه من الصلوات ما هو الأزكى، ومن التحيات ما هو الأصفى - لأنّ اللّه عزّ وجلّ أوجب محبّتهم على كلّ مؤمن مخلص، وموقن خالص؛ حيث قال: «قُل لاَّ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ». وأوصى النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم فيهم كلّ مؤمن من جنّ وإنس وملَك، وقال: «مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك»؛⁽¹⁾.

اما بعد، مخفى نماند كه براى نجات روز قيامت، دستاويزى قوى تر از محبت آل مصطفى كه پاك ترين و صاف ترين سلام ها بر او باد وجود ندارد؛ چرا كه خداوند محبت آنان را بر هر مؤمن مخلص و هر انسان اهل يقين و خالص واجب ساخته است، آنجا كه مى فرمايد: «قُل لاَّ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ».

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله درباره آنان به هر فرد مؤمنى از جن و انس و ملائكه سفارش فرموده است كه: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح در قوم او است. هر آن كس بر آن سوار شود، نجات مى يابد و هر آن كس از آن تخلف نمايد، هلاك مى گردد».

وى در ابتداى كتاب ديگرش تحفه محبّين نيز اين حديث را با ارسال مسلم پذيرفته و به نقل آن مبادرت كرده است. وى مى نويسد:

أمّا بعد، فلا يخفى على أُولي النُهى أنّ محبّة آل النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم

وأصحابه جزء للإيمان، وتعظيم هؤلاء الكرام ركن عظيم للإيقان؛ لأنّه صلّى اللّه عليه وسلّم حثّ على ولائهم، ودعا بالخيبة والخسار لأعدائهم؛ حيث قال: «مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك»؛⁽¹⁾.

اما بعد، بر خردمندان پوشيده نيست كه محبت آل پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و اصحاب ايشان جزئى از ايمان است و بزرگداشت اين بزرگواران ركن بزرگ ايمان است؛ چرا كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بر دوستى آنان تشويق نموده و دشمنان آنان را خسارت زده و زيانكار دانسته است، در آنجا كه فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود، نجات مى يابد و هر آن كس از آن تخلف نمايد، هلاك مى گردد».

البته روشن نيست كه چرا و به چه دليل بدخشانى اصحاب پيامبر را در كنار آل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قرار داده است؛ چرا كه خود نيز دليلى بر اين ادعاى خود ارائه نداده و براى مدعاى خود، فقط به حديث شريف سفينه پرداخته است كه به اهل بيت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله اختصاص دارد؛ از اين رو توجيهى نمى توان براى اين سخن وى يافت مگر تعصب شديد و عنايت و توجه بى مبنا به صحابه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله.

عجيلى حفظى نيز در قسمت هاى مختلفى از كتابهاى خود، اين روايت را پذيرفته و تلقى به قبول نموده است. از جمله وى در خطبه كتاب ذخيره مآل مى نويسد:

بسم اللّه الرحمن الرحيم، الحمد للّه الذي جعل أهل البيت كسفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها أهلكه الغرق؛

به نام خداوند بخشنده مهربان. سپاس خداوندى كه اهل بيت را به مانند كشتى نوح قرار داد تا اين كه هر كس سوار آن گشت نجات يافت و هر آن كس از آن تخلف نمود، هلاك و غرق شد.

و يا در جاى ديگر مى نويسد:

وهم سفينة النجاة، وحبل الإعتصام، وقرناء كتاب اللّه إلى ورود الحوض، وقد حثّ صلّى اللّه عليه وسلّم على التمسّك بهم، وركوب سفينتهم، والأخذ بهديهم، وتقديمهم والتعلّم منهم، وحاشاه أن يأمر بالتمسّك بحبل مقطوع، أو ركوب سفينة مخروقة، أو بأخذ هوى مبتدع، أو تقديم ضال، أو تعلّم من مخالف لسُنّته؛

آنان كشتى نجات، ريسمان تمسك و قرين كتاب خدا تا به هنگام وارد شدن بر سر حوض مى باشند. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بر تمسك به آنان، سوار شدن بر كشتى آنها، عمل كردن به راهنمايى هاى آنان، مقدّم داشتن ايشان و يادگيرى از آنان تشويق و ترغيب نموده است. و بعيد است كه آن حضرت دستور دهد به ريسمانى بريده شده تمسك كنند، يا بر كشتىِ سوراخ شده سوار گردند و يا از هوا و هوس بدعت گزاران تقليد نموده و يا گمراه را مقدم دارند، يا از مخالفت با سنت او آموزش گيرند.

وى همچنين در گاهِ يادكرد از اهل بيت عليهم السلام مى نويسد:

وقد عهد إلينا مشرّفهم صلّى اللّه عليه وسلّم أن نحبّهم ونحترمهم، ونعتقد طهارتهم وفضلهم، وأنّ لهم عند اللّه عهدا أن لا يُدخل واحدا منهم النار؛ فهل ترى الحكم عليهم بالهلاك وهم السفينة، وتأخيرهم وهم المقدَّمون، وتسمية حبّهم رفضا وهو واجب، وترك التمسّك بهم وهم حبل اللّه وقرناء

كتابه؛ من الوفاء بالعهود، أم خفر ذمّة صاحب الحوض المورود؟! گرامى دارنده آنان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، از ما عهد و پيمان گرفته است كه آنان را دوست داشته و به آنان احترام بگذاريم. همچنين به طهارت، پاكى و برترى آنها معتقد بوده و بدانيم كه آنان در پيشگاه خدا عهد و پيمانى دارند كه هيچ يك از آنان را به جهنم نبرد.

آيا مى توان حكم نابودى و هلاكت آنان نمود، با آن كه آنان كشتى نجات؟ با اين كه آنان پيشوايند، مى توان آنان را به عقب راند؟ مى توان دوستىِ آنان را ترك سنّت ناميد، با اين كه محبّت آنان واجب است؟ مى توان ترك تمسّك به آنان را - با اين كه ريسمان خدايى و همتايى كتاب خدايند - «وفاى به عهد» نام نهاد؟ يا اين كه اين كارها، پيمان شكنى نسبت به صاحب حوضى است كه بر او وارد مى شويم؟! وى در جايى ديگر به اين حقيقت استناد كرده، مى نويسد:

والمقرّر: أنّ مودّة القربى وموالاتهم من العقائد اللازمة، وأنّ الاعتزاء إليهم والاقتداء بهم هو مذهب إمامي⁽¹⁾الذي قلّدته في شرائع دينه وبدائع فنونه؛ فاندراجي في حلّة الأتباع هو الشاهد لصدق التقليد عند النزاع، وكيف؟! وأنا أُصلّي عليهم في كلّ صلاة فرضا لازما، وأسأل الهداية إلى صراطهم المستقيم في كلّ يوم خمس مرّات، وهم حبل الاعتصام وسفينة النجاة، فهل يحسن أن أُوثر بهم أحدا أو أستبدل بهم ملتحدا؟! كلاّ واللّه! بل المزاحمة على هذا المورد العذب سبيلي، والعضّ بالنواجذ على تلك السُنن اعتقادي وقيلي؛⁽²⁾.

نكته ثابت و استوار آن است كه: دوستى و ولايت خويشاوندان پيامبر اكرم، از عقائد لازم و واجب است. پيروى از آنان مذهب امام من است كه در دستورات مذهبى و روش تازه او، پيرو او هستم. اين كه من جامه پيروىِ او را بر تن كرده ام، گواهى راستين براى تقليد من از آنان در مسائل اختلافى است.

چگونه من اين راه را نپيمايم؟ و حال آن كه در هر نمازى از شبانه روز، پنج بار بر من واجب است كه بر آنان درود فرستم و از خداوند بخواهم كه مرا به راه راست آنان هدايت فرمايد. آنان ريسمان تمسك و كشتى نجاتند. آيا درست است كه من كسى ديگر را بر آنان ترجيح دهم و پناه گاهى غير از آنان بجويم؟ نه، هرگز! به خدا سوگند، بلكه ورود به اين سرچشمه زلال، راه من است و پافشارى و قاطعيت نسبت به اين سنت ها، اعتقاد و گفتار من است.

عباراتى ديگر از او به دست داده شده است كه مواردى به جهت از جلوگيرى از اطاله كلام، به همين وارد اكتفا كرده و خواننده سطور را به همان كتاب ارجاع مى دهيم.

حمزاوى از ديگر عالمانى است كه به ارسال مسلم روايت را نقل كرده است. وى در كتاب مشارق انوار مى نويسد:

وأمّا بيان ما ورد في أهل بيته على العموم صلّى اللّه عليه وسلّم وذرّيتهم، وبيان أنّ صلتهم تكون صلة لرسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: فاعلم - وفّقنا اللّه وإيّاك لخدمة أهل بيته صلّى اللّه عليه وسلّم - : أنّ اللّه قد أمرنا على لسان نبيّه بالمودّة لأهل بيته بقوله: «قُل لاَّ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى »⁽¹⁾ومن أفراد المودّة والصلة: زيارتهم؛ مقدِّما لهم على غيرهم، متوسّلاً بهم إلى شفاعة جدّهم.

... وفي رواية: «إنّما أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تخلّف عنها غرق».

قال: وفي رواية صحّحها الحاكم على شرط الشيخين: «النجوم أمان لأهل الأرض من الغرق، وأهل بيتي أمان لأمّتي من الإختلاف، فإذا خالفتها قبيلة من العرب اختلفوا فصاروا حزب إبليس».

ولعلّ المراد من الغرق: ما يلحقهم من العذاب لولا وجودهم؛ كما يدلّ عليه ما في بعض الروايات: فإذا ذهب أهل بيتي جاء أهل الأرض من العذاب ما كانوا يوعدون. ويحتمل أنّ المعنى: أنّ من أحبّهم وعمل بمقتضى سُنّة جدّهم نجا من ظلمة العثار والطغيان، ومن تخلّف عنها غرق في بحر كفر النعمة والبهتان؛⁽¹⁾.

و اما بيان آنچه كه به طور عموم درباره اهل بيت و خاندان آن حضرت وارد شده است، و بيان اين كه اتّصال و پيوند داشتن با آنان، پيوند با پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله است. بدان! - خداوند، ما و شما را به خدمت اهل بيت آن حضرت صلّى اللّه عليه وآله موفق بدارد - كه خداوند بر زبان پيامبرش، دستور فرموده است كه نسبت به اهل بيتش مودت و دوستى كنيم، در آنجا كه فرمود: «قُل لاَّ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ». از جمله موارد و مصاديق مودت و پيوند با آنان، زيارت كردن، مقدّم داشتن آنان بر ديگران و توسل جستن به آنان براى رسيدن به شفاعت جدشان است.

و در روايتى آمده است: «همانا اهل بيت من در بين شما همانند كشتى نوحند كه هر كس سوارش شد، نجات يافت، و هر كس از آن تخلف ورزيد، غرق گرديد». ابن حجر

گويد: در روايتى كه حاكم - بر اساس شرط مسلم و بخارى - آن را صحيح دانسته است، وارد شده كه ستارگان امان براى اهالى زمين، از غرقند و اهل بيت من امان براى امتم، از اختلافند. زمانى كه قبيله اى از عرب به مخالفت با آنان برخيزند، در بين خود اختلاف پيدا خواهند كرد و در آن صورت، حزب شيطان خواهند شد».

شايد مراد از غرق شدن اهل زمين، عذابى است كه در صورتِ نبودِ آنان به مردم مى رسد، چنان كه بعضى از اين روايات بر اين مطلب دلالت مى كنند كه مى فرمايد: «هر گاه اهل بيت از بين بروند، عذابى كه به اهل زمين وعده داده شده، بر آنان فرود خواهد آمد».

احتمال دارد كه معنا چنين باشد: هر كس آنان را دوست دارد و به مقتضاى سنّت جدّشان عمل كند، از ظلمت لغزش، دگرگونى ها، سركشى و طغيان نجات مى يابد و هر كس از آنها تخلف كند، در درياى كفران نعمت و تهمت غرق مى شود.

نقل در كتب معتبر

از ديگر وجوه اعتبار حديث شريف سفينه، نقل آن در كتب معتبرى است كه مؤلفان آن به اعتبار و صحت احاديث آن ملتزم شده اند. از ميان اين عالمان مى توان به مسلم بن حجاج نيشابورى اشاره نمود. كتاب وى كه در زمره يكى از دو كتاب صحيحى است كه بزرگان اهل سنت آن را تالى تلو قرآن دانسته و از جهت اعتبارى همسنگ صحيح بخارى و پس از قرآن بر مى شمرده اند، به نقل اين حديث شريف مبادرت كرده است. البته با رجوع به اين كتاب نمى توان اين حديث را مشاهده نمود و دست تحريف اثرى از اين حديث در صحيح مسلم باقى نگذاشته است؛ ولى نقل اين حديث از صحيح مسلم، نشانگر وجود آن در كتاب مسلم است و حذف آن نيز از سوى

برخى متعصبان و دشمنان حق و حقيقت صورت گرفته است. ابن حجر هيتمى در همين باره مى نويسد:

وجاء من طرق عديدة يقوّي بعضها بعضا: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا». وفي رواية مسلم: «ومن تخلّف عنها غرق»، وفي رواية: «هلك»؛⁽¹⁾.

از طرق متعدد كه برخى از اين طرق برخى ديگر را تقويت مى كند، نقل شده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح است. هر آن كس بر آن سوار شود نجات مى يابد». و در روايت مسلم آمده است: «و هر آن كس از آن تخطى كند غرق مى گردد». و در روايتى ديگر: «هلاك مى شود».

ولى اللّه لكهنوى نيز حديث سفينه را در كتاب مرآه مؤمنين نقل كرده است. يكى از رواياتى كه وى به آن استناد كرده، نقل وى از مسلم نيشابورى است. وى مى نويسد:

وجاء بطرق عديدة يقوّي بعضها بعضا: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا». وفي رواية مسلم: «ومن تخلّف عنها غرق».⁽²⁾.

معتمد خان بدخشانى نيز در كتاب نُزل ابرار كه در آن ملتزم به نقل احاديث صحيح شده است، به نقل اين حديث شريف مبادرت كرده، مى نويسد:

وأخرج أحمد، وابن جرير، والحاكم عن أبيذرّ رضي اللّه عنه، أنّه قال - وهو

آخذ بباب الكعبة - : سمعت النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «ألا إنّ مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك».

وفي رواية أُخرى عند الحاكم: «غرق»، بدل: «هَلَك»، وهو عند البزّار عن عبداللّه بن عبّاس، وعبداللّه بن الزبير رضي اللّه عنهما؛⁽¹⁾.

احمد، ابن جرير و حاكم نيشابورى از ابوذر رضى اللّه عنه نقل مى كنند - در حالى كه درب كعبه را گرفته بود - مى گفت: از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه فرمود:

«همانا مثل اهل بيت من در ميان شما، به مانند كشتى نوح است. هر آن كس داخل آن شود نجات مى يابد و هر آن كس از آن تخلف كند، هلاك مى شود».

در روايتى ديگر از حاكم، به جاى واژه «هلك»، «غرق» آمده است كه بزار آن را از عبداللّه بن عباس و عبداللّه بن زبير به دست داده است.

برخى از عالمان اهل سنت نيز به «حسن» بودن روايت حكم كرده اند كه از جمله مى توان به سيوطى اشاره نمود. وى در كتاب جامع صغير، روايت را به سه طريق به ابن عباس، عبداللّه بن زبير و ابوذر رسانده است و براى هر سه روايت رمز «ح» گذارده است⁽²⁾كه با توجه به مبانى پيش گفته وى در مقدمه كتاب، اين حرف نشانگر حسن بودن روايت نزد وى است.

همان گونه كه در مباحث گذشته به آن پرداختيم، روايت «حسن» در زمره روايت هاى معتبرى است كه جايگاه اعتبارى وى پس از حديث صحيح است.

از اين رو اين روايت نيز از منظر سيوطى معتبر و قابل استناد است.

يقوى بعضها بعضا

از راه هاى ديگر حكم به اعتبار روايت، تقويت سند ضعيف روايتى با طريقى ديگر از همان روايت است كه به اصطلاح به آن «يقوى بعضها بعضاً» اطلاق مى شود. اين روش كه در ميان عالمان اهل سنت پذيرفته شده است مى تواند در طريق اعتبار اين روايت قرار گرفته و به اعتبار آن حكم نمايد. از عالمانى كه به اين قاعده ملتزم شده و به بيان آن پرداخته است، نووى است. عينى حنفى در عمدة القارى، در اين باره مى نويسد:

وقال النووي في (شرح المهذّب): إنّ الحديث إذا روي من طرق ومفرداتها ضعاف يحتجّ به، على أنا نقول: قد شهد لمذهبنا عدة أحاديث من الصحابة بطرق مختلفة كثيرة يقوي بعضها بعضا، وإن كان كلّ واحد ضعيفا، لكن يحدث عند الإجتماع ما لا يحدث عند الإنفراد، على أنّ بعض طرقها صحيحة، وذلك يكفي للإحتجاج؛⁽¹⁾.

نووى در شرح مهذّب مى گويد: همانا حديث، آنگاه كه از طرق مختلف روايت شده است، در حالى كه برخى روايات آن ضعيف است، به آن احتجاج مى شود. بنابر اين مى گوييم: به تحقيق براى مذهب ما گروهى از احاديث از صحابه و به طرق مختلف و بسيار نقل شده است كه برخى روايات برخى ديگر را تقويت مى كند؛ اگر چه يكايك آنان ضعيف است؛ ليكن حاصل مى شود در جايى كه چند روايت جمع شود، و موثق به صدور آنچنان روايت هايى كه به تنهايى از آن اعتبارى به دست نمى دهد.

بنا بر اين كه برخى از طرق آن صحيح است و همين براى احتجاج كفايت مى كند.

آلبانى نيز در اين باره مى نويسد:

وجملة القول: أنّ الحديث طرقه كلّها لا تخلو من ضعف، ولكنّه ضعف يسير، إذ ليس في شيء منها من اتهم بكذب، وإنما العلة الإرسال أو سوء الحفظ، ومن المقرّر في «علم المصطلح»، أنّ الطرق يقوي بعضها بعضاً إذا لم يكن فيها متهم كما قرره النووي في تقريبه ثم السيوطي في شرحه؛⁽¹⁾.

خلاصه كلام اين كه: همانا حديث طرقش خالى از ضعف نيست؛ ليكن ضعف آن كم است؛ چرا كه در هيچ يك از آنها كسى كه متهم به كذب باشد وجود ندارد و چه بسا اشكال در ارسال، يا بدى حفظ راوى است كه در علم مصطلح اين نكته پذيرفته شده است كه برخى طرق برخى ديگر را تقويت مى كند، به شرطى كه در طرق آن متهم به كذب نباشند، همان گونه كه نووى در تقريب و سيوطى در شرح خود بر آن، بدان پرداخته اند.

پس با توجه به مطالب فوق - با فرض پذيرش برخى طرق ضعيف در روايت - با اين وجود با طرق ديگر تقويت شده و بايد حكم به اعتبار روايت نمود. سخن ابن حجر مكى و ديگران درباره اين حديث در همين راستا قرار مى گيرد. ابن حجر مكّى درباره اين حديث مى نويسد:

وجاء من طرقٍ عديدةٍ يقوّي بعضها بعضا؛⁽²⁾.

اين حديث به طرق مختلف نقل شده به طورى كه برخى از اين طرق برخى ديگر را تقويت مى كند.

شمس الدين سخاوى نيز مى نويسد:

وبعض هذه الطرق يقوّي بعضا؛⁽¹⁾.

برخى از اين طرق برخى ديگر را تقويت كرده [و به حديث اعتبار مى بخشد].

ولى اللّه لكهنوى نيز در همين باره به اظهار نظر پرداخته است. وى حديث سفينه را در كتاب مرآه مؤمنين كه در تفسير برخى از آياتى كه در شان اهل بيت عليهم السلام نازل شده، نقل كرده است. وى مى نويسد:

وجاء بطرق عديدة يقوّي بعضها بعضا؛⁽²⁾.

با طرق و اسنادى متعدد كه برخى برخى ديگر را تقويت مى كند.

تصريح به صحت حديث

حاكم نيشابورى در مستدرك، به دو طريق اين حديث را نقل كرده است:

سند يكم: حاكم در سند نخست اين روايت را از ميمون بن اسحاق هاشمى، از احمد بن عبدالجبار، از يونس بن بكير، از مفضل بن صالح، از ابواسحاق، از حنش كنانى نقل كرده است كه ابوذر غفارى، در حالى كه درِ كعبه را گرفته بود و خود را معرفى مى كرد چنين «مى گفت: ...».

وى پس از نقل روايت مى نويسد:

هذا حديث صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه؛⁽³⁾.

اين حديث بر اساس مبانى رجالى مسلم صحيح است و حال آن كه اين حديث را بخارى و مسلم نقل نكرده اند.

سند دوم: حاكم سند دوم خود را اينگونه آورده است: احمد بن جعفر بن حمدان كه زاهد شهر بغداد بود، از عباس بن ابراهيم قراطيسى، از محمّد بن اسماعيل احمسى، از مفضل بن صالح، از ابواسحاق، از حنش كنانى به ما خبر داد كه ابوذر در حالى كه درِ كعبه را گرفته بود و خود را معرفى مى كرد، مى گفت: ...⁽¹⁾.

حاكم نيشابورى سند نخست را بنابر مبناى مسلم صحيح دانسته است؛ اما نسبت به سند دوم سكوت مى كند. اين رفتار حاكم كه سندى را صحيح دانسته و درباره سند ديگر سكوت مى كند، نشانه دقت او در مباحث سندى است. از اين رو متهم ساختن وى به تساهل از سوى متعصبان اهل سنّت صحيح نيست.⁽²⁾.

ذهبى كه در زمره شاگردان و پيروان ابن تيميّة است، در هيچ يك از دو حديث حاكم خدشه نكرده مگر به جهت وجود «مفضّل بن صالح». وى در كتاب تلخيص مستدرك و در انتهاى حديث نخست حاكم مى نويسد:

قلت: مفضّل خرّج له الترمذي فقط. ضعّفوه؛⁽³⁾.

گويم: فقط ترمذى از مفضل نقل كرده است. وى را تضعيف كرده اند.

ذهبى در انتهاى حديث دوم نيز مى نويسد:

صحيح. قلت: مفضّل بن صالح واه؛⁽¹⁾.

حديث صحيح است. مفضل بن صالح ضعيف است.

در جاى خود به اين ادعاى ذهبى نيز رسيدگى مى كنيم.

جلال الدين سيوطى نيز تصحيح حاكم را نقل كرده و بدين ترتيب به صحت آن حكم كرده است. وى مى نويسد:

أخرجه الحاكم وهو صحيح؛⁽²⁾.

روايت را حاكم نقل كرده و روايت صحيح است.

وى در جاى ديگر مى نويسد:

رواه البزّار وأبويعلى في مسنديهما، والطبراني في الأوسط، والحاكم وصحّحه؛⁽³⁾.

روايت را بزار و ابويعلى موصلى در مسند خود نقل كرده اند. طبرانى در معجم اوسط نيز به نقل آن مبادرت كرده است و حاكم نيشابورى پس از نقل، آن را تصحيح كرده است.

ابن حجر مكى نيز با وجود تعصّبش، به صحت حديث سفينه اقرار مى كند. وى مى نويسد:

صحّ حديث «إنّ مثل أهل بيتي ...»؛⁽⁴⁾.

حديث «إنّ مثل اهل بيتى ...» صحيح است.

احمد زينى دحلان كه در سرزمين حجاز، فقيه بزرگ زمان خود بوده است، درباره حديث سفينه مى گويد:

صحّ عنه صلّى اللّه عليه وآله من طرق أنّه قال: ...؛⁽¹⁾.

[حديث سفينه] از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله صحيح و به چند طريق ثابت شده است.

عيدروس يمنى نيز به صحت حديث حكم كرده، مى نويسد:

وصحّ حديث: «إنّ مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك».⁽²⁾.

شيخ محمّد بن يوسف تونسى مالكى، معروف به كافى نيز در همين باره مى نويسد:

روى البزّار عن ابن عبّاس، وأبو داود عن ابن الزبير، والحاكم عن أبيذرّ بسند حسن: «مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق».

وى پس از اين سخن مى نويسد:

يدلّ على ذلك: الحديث المشهور المتّفق على نقله: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق». وهو حديث نقله الفريقان وصحّحه القبيلان، لا يمكن لطاعنٍ أن يطعن عليه، وأمثاله في الأحاديث كثيرة؛⁽³⁾.

حديث مشهور و مورد اتفاق ناقلان: «مثل اهل بيت من ...» بر اين مطلب دلالت مى كند. اين حديثى است كه فرق مختلف نقل كرده اند و عده اى از هر دو گروه آن را تصحيح كرده اند كه طعن بر اين حديث و امثال آن كه بسيار است براى طعن زننده به حديث ممكن نمى باشد.

طيّبى نيز در شرح حديث ابوذرّ غفارى مى نويسد:

... إنّ مثل أهل بيتي ... الحديث. أراد بقوله: فأنا أبوذرّ، المشهور بصدق اللهجة وثقة الرواية، وأنّه هذا حديث صحيح لا مجال للردّ فيه؛⁽¹⁾.

... همانا مثل اهل بيت من ... حديث. منظور ابوذر از گفته «من ابوذر هستم»، اين است كه وى در صدد فهماندن اين نكته است كه من همان كسى هستم كه مرا به راستگويى و اطمينان در نقل روايت مى شناسيد و اين كه اين حديثى [كه من نقل مى كنم] صحيح است و نمى توان آن را رد نمود.

ملا على قارى نيز همين سخنان طيّبى را نقل كرده و به آن استشهاد نموده است.⁽²⁾.

مناوى نيز مى نويسد:

ولهذا ذهب جمع إلى أنّ قطب الأولياء في كلّ زمن لا يكون إلاّ منهم. البزّار عن ابن عبّاس. د عن ابن الزبير. ك عن أبيذرّ؛ وقال: صحيح؛⁽³⁾.

بر اساس اين روايت، جمعى از عالمان معتقد شده اند كه محور و قطب اولياء در هر زمانى، فقط از اهل بيت پيامبر عليهم السلام است. اين روايت را بزار از ابن عباس

و عبداللّه بن زبير و حاكم نيشابورى از ابوذر نقل كرده اند. حاكم نيشابورى گويد: [اين حديث] صحيح است.

حسن زمان نيز در زمره عالمانى است كه به صحت حديث تصريح كرده است. وى در كتاب قول مستحسن و پس از نقل آيه «إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاء حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ* لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ »⁽¹⁾و حديث سفينه مى نويسد:

... ولابن أبيشيبة بسند صحيح عن عليّ، قال: «إنّما مثلنا في هذه الأمّة كسفينة نوح، وكباب حطّة في بني إسرائيل».⁽²⁾.

پس به اقرار علماء بزرگ اهل سنّت، حديث سفينه معتبر بوده و از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله صادر شده است.

بررسى اعتبار برخى از روايت هاى حديث

هيثمى در كتاب خود، به متون و سندهاى مختلف اين روايت را نقل كرده است. وى در انتهاى هر روايت، با جرح در برخى راويان، اعتبار روايت را به چالش كشيده است كه در ادامه به بررسى اين راويان مى پردازيم.

بررسى سند روايت هاى هيثمى وعن أبيذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي ...».

رواه البزّار، والطبراني في الثلاثة؛ وفي إسناد البزّار: الحسن بن أبيجعفر الجفري، وفي إسناد الطبراني: عبداللّه بن داهر؛ وهما متروكان.

وعن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي ...».

رواه البزّار والطبراني، وفيه: الحسن بن أبيجعفر؛ وهو متروك.

وعن عبداللّه بن الزبير: أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: «مثل أهل بيتي ...».

رواه البزّار، وفيه ابن لهيعة؛ وهو ليّن.

وعن أبيسعيد الخدري، قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «إنّما مثل أهل بيتي فيكم ...».

رواه الطبراني في الصغير والأوسط؛ وفيه جماعة لم أعرفهم.

هيثمى در اين روايات، با جرح سه رواى «حسن بن ابى جعفر جفرى»، «عبداللّه بن داهر» و«ابن لهيه»، به ضعف روايات حكم كرده است؛ از اين رو عدم تشكيك و ترديد در اعتبار ديگر راويان، نشانگر اعتبار آنان نزد هيثمى است. به همين روى، در ادامه به بررسى اعتبار سه راوى مورد بحث هيثمى پرداخته تا از اين رهگذر، ميزان انصاف هيثمى مورد بررسى و نقد قرار گيرد.

بررسى صحت و سقم اعتبار سنجى هيثمى حسن بن ابى جعفر جفرى حسن بن ابى جعفر جفرى در ميان راويانى است كه برخى از عالمان بزرگ اهل سنت به نقل از وى مبادرت كرده اند كه از اين ميان مى توان به ابوداوود طيالسى، ابن مهدى، يزيد بن زريع، عثمان بن مطر، مسلم بن ابراهيم و گروهى ديگر از راويان و عالمان مشهور اهل سنت مشاهده نمود كه نقل اينان، نشانگر جلالت قدر اين راوى است.

از اين مطلب گذشته، برخى از عالمان اهل سنت به اعتبار وى تصريح كرده اند كه به برخى از اين اظهار نظرها مى پردازيم.

ابن حجر عسقلانى در اعتبار اين راوى، به تفصيل به نقل نظر برخى عالمان اهل سنت درباره وى پرداخته است؛ از اين رو به نقل ابن حجر اكتفا مى كنيم.

ابن حجر مى نويسد:

قال مسلم بن إبراهيم: كان من خيار الناس. وقال عمرو بن عليّ: صدوق. وقال أبوبكر بن أبيالأسود: ترك ابن مهدي حديثه، ثمّ حدّث عنه وقال: ما كان لي حجّة عند ربّي. وقال ابن عدي: والحسن بن أبيجعفر أحاديثه صالحة، وهو يروي الغرائب، وهو عندي ممّن لا يتعمّد الكذب، وهو صدوق. وقال ابن حبّان: من خيار عباد اللّه الخشن، وكان من المتعبّدين المُجابين الدعوة؛⁽¹⁾.

مسلم بن ابراهيم گويد: وى از برترين مردم بوده است. عمرو بن على نيز گويد: او صدوق است. ابوبكر بن ابواسود گويد: ابن مهدى ابتدا حديث وى را ترك كرده بود، ولى از او حديث نقل كرد و گفت: نزد پروردگار دليلى بر اين كار نداشتم. ابن عدى نيز گويد: احاديث حسن بن ابى جعفر صالح و شايسته است. وى احاديث غريب را نقل مى كرد. او نزد من در زمره كسانى است كه تعمد بر كذب ندارد؛ بلكه وى راستگو است. ابن حبان گويد: وى در زمره بندگان برگزيده و سخت كوش خداست و از بندگان مستجاب الدعوه بود!

عبداللّه بن داهر از ديگر راويانى كه هيثمى به جرح وى پرداخته است، عبداللّه بن داهر است. وى از سوى برخى از عالمان اهل سنت مورد جرح قرار گرفته است.

ابن جوزى در قدح عبداللّه بن داهر مى گويد:

عبداللّه بن داهر، فإنه كان غالياً في الرفض، قال يحيى بن معين: ليس بشيء، ما يكتب منه إنسان فيه خير؛⁽¹⁾.

و اما ابن داهر: احمد بن حنبل و يحيى بن معين درباره وى مى گويند: رواياتش قابل اعتنا نيست. انسانى كه در او خير باشد از او روايت نمى كند! ذهبى نيز درباره وى مى نويسد:

عبداللّه بن داهر الرازي الأحمري عن أبيه، رافضي ضعفوه؛⁽²⁾.

عبداللّه بن داهر رازى احمرى از پدرش روايت كرده است. وى رافضى است و او را تضعيف كرده اند.

ابن عدى نيز از ديگر جرح كنندگان وى است. اتهام اين راوى به نقل روايات اهل بيت است! و ابن عدى هيچ دليل ديگرى بر عدم اعتبار وى به دست نداده است. او در كتاب كامل مى نويسد:

ولابن داهر هذا غير ما ذكرت من الحديث، وعامة ما يرويه في فضائل علي

وهو فيه متهم؛⁽¹⁾.

براى ابن داهر غير آنچه روايت شده، رواياتى وجود دارد و عموم آنچه را كه روايت كرده در فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام است و به همين رو وى [به جهت نقل همين روايات] متهم است! صاحب كشف حثيث نيز نهايت علت جرح اين راوى را نقل فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام گزارش كرده است. وى مى نويسد:

عبداللّه بن داهر بن يحيى بن داهر الرازي، أبوسليم، المعروف بالأحمري، قال ابن عدي: عامة ما يرويه في فضائل علي وهو متهم في ذلك. قال الذهبي: قد أغنى اللّه علياً أن تقرر مناقبه بالأكاذيب والأباطيل. انتهى، وقد ذكر ابن الجوزي حديثا من الأحاديث المذكورة في ترجمته في فضل علي واتهم به بن داهر صاحب الترجمة؛⁽²⁾.

ابوسليم عبداللّه بن داهر بن يحيى بن داهر رازى، معروف به احمرى. ابن عدى درباره وى گويد: عموم آنچه را كه روايت كرده در فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام است و به همين رو وى متهم است. ذهبى نيز مى نويسد: همانا خدا على را از مناقبى كه آميخته با اكاذيب و اباطيل شده، بى نياز كرده است. همانا ابن جوزى نيز حديثى از احاديثى كه در فضل على عليه السلام را نقل كرده و متهم در [جعل ]روايت را همين عبداللّه بن داهر دانسته است.

به هر روى اين راوى به شخصه داراى هيچ مشكلى نيست و فقط جرم وى نقل

فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام است و ديگر هيچ! حال به راستى، آن كس كه به نقل فضائل اهل بيت همت گماشته و در دوران خفقان و تقيه به نقل فضائل آن حضرات مبادرت كرده است را بايد ضعيف دانست و او را متهم به ضعف نمود؟! به هر روى تضعيف وى، جز عناد و كينه عالمان اهل سنت به اميرالمؤمنين عليه السلام و فضائل ايشان نيست.

البته اين در حالى است كه خطيب بغدادى به گزارش صالح بن محمد اسدى پرداخته و وى را صدوق معرفى كرده است. خطيب در اين باره مى نويسد:

قرأت في أصل كتاب أبيالحسن بن الفرات - بخطه - أخبرنا محمد بن العباس الضبي الهروي، حدثنا يعقوب بن إسحاق بن محمود الفقيه، أخبرنا صالح بن محمد الأسدي قال: عبداللّه بن داهر بن يحيى الأحمري الرازي شيخ صدوق؛⁽¹⁾.

از اصل كتاب ابوالحسن بن فرات كه به خط خود او نگاشته شده است خواندم كه: محمد بن عباس ضبى هروى، از يعقوب بن اسحاق بن محمود فقيه، از صالح بن محمد اسدى نقل مى كند كه گقت: عبداللّه بن داهر بن يحيى احمرى رازى سيخ و استادى صدوق و راستگو است.

نتيجه سخن اين كه از سويى اين راوى صدوق و در نقل روايت راستگو است كه خود نشانگر اعتبار او است و از سوى ديگر، هيچ جرحى به جز نقل فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام و اتهام به رفض در كارنامه او وجود ندارد؛ از اين رو اين راوى نيز معتبر بوده و احاديث وى قابل استناد است.

عبداللّه بن لهيعه عبداللّه بن لهيعه نيز در طريق رواياتى قرار دارد كه هيثمى با نقد وى، در صدد تضعيف اين روايات است.

وى در زمره راويانى است كه پيشوايانى حديثى همچون ثورى، شعبى، اوزاعى، ليث بن سعد و ابن مبارك از او حديث نقل كرده اند.

ابن حجر به مانند راوى پيشين، به بررسى انظار پيشوايان رجالى اهل سنت درباره ابن لهيعه پرداخته است كه به نگاشته ابن حجر اكتفا مى كنيم. وى مى نويسد:

قال أبوداود عن أحمد: ومن كان مثل ابن لهيعة بمصر في كثرة حديثه وضبطه وإتقانه؟! وعن الثوري: عند ابن لهيعة الأصول وعندنا الفروع، وحججت حجّا لألقى ابن لهيعة.

وقال أبوالطاهر بن السرح: سمعت ابن وهب يقول: حدّثني - واللّه - الصادق البارّ عبداللّه بن لهيعة.

وقال يعقوب بن سفيان: سمعت أحمد بن صالح - وكان من خيار المتقنين - يثني عليه.

وعنه أيضا: ابن لهيعة صحيح الكتاب، وإنّما كان أخرج كتبه، فأملى على الناس حتّى كتبوا حديثه إملاءً؛ فمَن ضبط كان حديثه حسنا، إلاّ أنّه كان يحضر من لا يحسن ولا يضبط ولا يصحّح، ثمّ لم يخرج ابن لهيعة بعد ذلك كتابا، ولم يُرَ له كتاب، وكان من أراد السماع منه استنسخ ممّن كتب عنه وجاءه فقرأ عليه؛ فمَن وقع على نسخة صحيحة فحديثه صحيح، ومن كتب

من نسخة لم تضبط جاء فيه خلل كثير.

وعن ابن معين: قد كتبت حديث ابن لهيعة، وما زال ابن وهب يكتب عنه حتّى مات.

وقال الحاكم: استشهد به مسلم في موضعين.

وحكى ابن عبدالبر: أنّ الذي وقع في «الموطأ»: عن مالك، عن الثقة عنده، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جدّه في العربان، هو: ابن لهيعة.

وقال ابن شاهين: قال أحمد بن صالح: ابن لهيعة ثقة، وما روي عنه من الأحاديث فيها تخليط يطرح ذلك التخليط.

وقال مسعود عن الحاكم: لم يقصد الكذب، وإنّما حدّث من حفظه بعد احتراق كتبه فأخطأ. وقال ابن عدي: حديثه كأنّه نسيان، وهو ممّن يكتب حديثه؛⁽¹⁾.

ابوداوود به نقل از احمد گويد: چه كسى در مصر، در كثرت نقل، ضبط و اتقان در نقل به مانند ابن لهيه است؟! از ثورى نقل شده است كه گفت: نزد ابن لهيه اصول است و نزد ما فروع. من يك سفر حج انجام دادم تا ابن لهيه را ملاقات نمايم. ابوطاهر بن سرح گويد: از ابن وهب شنيدم كه مى گفت: به خدا سوگند انسانى راستگو و نيكوكار؛ يعنى عبداللّه بن لهيه براى من حديث نقل كرد. يعقوب بن سفيان گويد: از احمد بن صالح كه از بزرگان متقن در حديث است، شنيدم كه وى را ستايش مى كرد. از او نقل شده است كه مى گفت: ابن لهيه صحيح الكتاب است. وى كتابهاى خود را بيرون

آورد و براى مردم املاء نمود تا حديثش را به صورت املاء بنويسند. كسى كه احاديث وى را ضبط مى كرد روايتش حسن مى شد؛ اما در مجلس وى كسانى حضور مى يافتند كه به خوبى نمى نوشته، ضبط نكرده و صحيح نمى نوشتند؛ از اين رو پس از آن كتابى به دست نداد و نوشته اى از وى ديده نشد. آنانى كه مى خواستند از وى حديثى بشنوند، از كسانى كه از او استنساخ كرده بودند مى نوشتند و نزد او مى آمدند و براى وى قرائت مى كردند. در اين ميان، هر آن كس به نسخه صحيحى دست يافته بود، حديثش صحيح بود و هر آن كس كه از روى نسخه اى نوشته بود كه ضبط نشده بود، اشتباهات فراوانى داشت. از يحيى بن معين نقل شده است كه گفت: من حديث لهيه را مى نوشتم و ابن وهب نيز تا هنگام مرگ از او مى نوشت. حاكم نيشابورى گويد: مسلم در دو جا به روايت وى استشهاد كرده است. ابن عبدالبر نيز گويد: ابن لهيه همان كسى است كه در موطا مالك، از كسى كه نزد او ثقه بود، از عمرو بن شعيب، از پدرش، از جدش در عربان نوشته است. ابن شاهين به نقل از احمد صالح مى گويد: ابن لهيه ثقه است و برخى احاديثى كه از او نقل شده داراى تخليط است؛ از اين رو تخليط ها كنار گذاشته مى شود. مسعود از حاكم نقل مى كند كه او به عمد دروغ نگفته است؛ بلكه چون پس از سوختن كتابهايش، براى نقل روايت از حافظه خود كمك مى گرفت، به خطا مى افتاد. ابن عدى گويد: گويا نقل حديث از سوى وى از روى فراموشى بوده است، با اين وجود او در زمره كسانى است كه حديث وى نوشته وى مى شود.

پس از بررسى اعتبار روايان مورد جرح هيثمى، دانسته شد كه روايت از اعتبار برخوردار بوده و هيثمى از سر تعصب به سند اين روايات نگريسته است.

شواهد حديث سفينه

حديث سفينه در شمار احاديثى است كه شواهدى بسيار از روايات به مساعدت با آن آمده و از زواياى مختلف به تأييد آن مى پردازد كه در ادامه به برخى از اين شواهد مى پردازيم.

شاهد يكم: سخن اميرالمؤمنين شاهد نخست را مى توان در اين فرمايش اميرالمؤمنين عليه السلام مشاهده نمود كه فرمود:

إنّما مثلنا في هذه الاُمّة كسفينة نوح، وكباب حطّة في بني إسرائيل؛

همانا مثل ما در اين امت، به مانند كشتى نوح و درب حطه در ميان بنى اسرائيل است.

جلال الدين سيوطى در همين باره و در تفسير اين فرمايش خداى تعالى كه: «وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُواْ هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُواْ مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُواْ الْبَابَ ... »،⁽¹⁾مى نويسد:

وأخرج ابن أبيشيبة عن عليّ بن أبيطالب، قال: «إنّما مثلنا في هذه الأمّة كسفينة نوح، وكباب حطّة في بني إسرائيل»؛⁽²⁾.

ابن ابى شيبه از على بن ابى طالب عليه السلام نقل كرده است كه فرمود: «همانا مثل ما در اين امت، به مانند كشتى نوح و درب حطه در ميان بنى اسرائيل است».

متقى هندى نيز به نقل اين روايت مبادرت كرده است. وى مى نويسد:

عن عبّاد بن عبداللّه الأسدي، قال: بينا أنا عند عليّ بن أبيطالب رضي اللّه عنه في الرحبة، إذ أتاه رجل فسأله عن هذه الآية: «أَفَمَن كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِّنْ رَّبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ »؟⁽¹⁾فقال: «ما من رجل من قريش جرت عليه المواسي إلاّ قد نزلت فيه طائفة من القرآن، واللّه واللّه! لأن يكونوا يعلموا ما سبق لنا أهل البيت على لسان النبيّ الأمّي صلّى اللّه عليه وسلّم أحبّ إليّ من أن يكون لي مل ء هذه الرحبة ذهبا وفضّة. واللّه! إنّ مثلنا في هذه الأمّة كمثل سفينة نوح في قوم نوح، وإنّ مثلنا في هذه الأمّة كمثل باب حطّة في بني إسرائيل». أبوسهل القطّان في أماليه، وابن مردويه؛⁽²⁾.

از عباد بن عبداللّه سدى مى گويد: روزى در رحبه در حضور على بن ابى طالب رضى اللّه عنه بوديم. مردى به حضور ايشان رسيد و از آيه «أَفَمَن كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِّنْ رَّبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ » پرسيد. ايشان فرمود: «هيچ يك از قريش كه مويى بر سر دارد (كنايه از كسى دارد كه به رشد و بلوغ رسيده است) وجود ندارد مگر اين كه درباره وى آيه اى نازل شده است. به خدا سوگند اگر مى دانستند كه درباره ما خاندان بر زبان پيامبر صلّى اللّه عليه وآله چه چيزهايى نازل شده است، نزد من محبوب تر از اين بود كه همين ميدان پر از نقره و طلا باشد. به خدا سوگند مثل ما در ميان اين امت، مثل كشتى نوح در ميان قوم نوح است. و همانا مثل من در اين امت، مثل دروازه حطه در ميان بنى اسرائيل است». اين روايت را ابوسهل قطان در كتاب امالى و ابن مردويه نقل كرده اند.

شاهد دوم: سخنى ديگر از آن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در فرمايشى ديگر مى فرمايد:

إنّا من سنخ أصلاب أصحاب السفينة، وكما نجا في هاتيك من نجا ينجو في هذه من ينجو؛

من از سنخ صلب هاى اصحاب كشتى هستم و همان طور كه اهل نجات در آن كشتى نجات يافتند، در اين كشتى نيز اهل نجات رهايى مى يابند.

يعقوبى نيز سخن حضرت را اينگونه نقل كرده است:

فأين يتاه بكم؟! بل أين تذهبون عن أهل بيت نبيّكم؟! إنّا من سِنخ أصلاب أصحاب السفينة، وكما نجا في هاتيك من نجا ينجو في هذه من ينجو، ويل رهين لمن تخلّف عنهم. إنّي فيكم كالكهف لأهل الكهف، وإنّي فيكم باب حطّة، من دخل منه نجا، ومن تخلّف عنه هلك؛ حجّةٌ من ذي الحجّة في حجّة الوداع: «إنّي قد تركت بين أظهركم ما إن تمسكتم به لن تضلّوا بعدي أبدا: كتاب اللّه، وعترتي أهل بيتي»؛⁽¹⁾.

چرا شما را سر در گم كرده اند؟! بلكه از اهل بيت نبيتان به كجا مى رويد؟! من از سنخ صلب هاى اصحاب كشتى هستم و همان طور كه اهل نجات در آن كشتى نجات يافتند، در اين كشتى نيز اهل نجات رهايى مى يابند. واى بر آن كس كه از آنان تخلف كند. من در ميان شما به مانند پناهگاهى هستم براى اصحاب كهف. من در ميان شما باب حطه هستم، هر كس داخل آن شد نجات يافت و هر آن كس از آن

تخلف نمود، هلاك شد. پيامبر خدا در سفر حجى از ماه ذى الحجه، در حجة الوداع فرمود: «من در ميان شما يادگارى مى گذارم كه اگر به آن تمسك جوييد پس از من گمراه نمى شويد: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم».

شاهد سوم: فرمايشى ديگر از آن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام درسخنى درربارى ديگر مى فرمايد:

فنحن أنوار السماوات والأرض، وسفن النجاة؛

ما نور آسمانها و زمين و كشتى هاى نجاتيم.

اين فرمايش را اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه اى كه در مدح و ستايش پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و ائمه عليهم السلام است، بيان داشتند. اين خطبه را سبط ابن جوزى به سند خود از اباعبداللّه الحسين عليه السلام به دست داده است. وى مى نويسد:

خطب أبيأميرالمؤمنين يوما بجامع الكوفة خطبة بليغة في مدح رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، فقال بعد حمد اللّه:

لمّا أراد اللّه أن ينشئ المخلوقات، ويبدع الموجودات، أقام الخلائق في صورة قبل دحو الأرض ورفع السماوات، ثمّ أفاض نورا من نور عزّه فلمع قبسا من ضيائه وسطع، ثمّ اجتمع في تلك الصورة، وفيها هيئة نبيّنا صلّى اللّه عليه وسلّم، فقال له تعالى: أنت المختار، وعندك مستودع الأنوار، وأنت المصطفى، المنتخب الرضا، المنتجب المرتضى، من أجلك أضع البطحاء، وأرفع السماء، وأُجري الماء، وأجعل الثواب والعقاب والجنّة والنار. وأنصب أهل بيتك عَلما للهداية، وأُودع أسرارهم من سرّي بحيث لا يشكل

عليهم دقيق، ولا يغيب عنهم خفي، وأجعلهم حجّتي على بريّتي، والمنبّهين على قدري، والمطّلعين على أسرار خزائني.

ثمّ أخذ الحقّ سبحانه عليهم الشهادة بالربوبية، والإقرار بالوحدانية، وأنّ الإمامة فيهم، والنور معهم.

ثمّ إنّ اللّه أخفى الخليقة في غيبه، وغيّبها في مكنون علمه، ونصب العوالم، وموّج الماء، وأثار الزبد، وأهاج الدخان، فطفا عرشه على الماء.

ثمّ أنشأ الملائكة من أنوار ابتدعها، وأنواع اخترعها، ثمّ خلق اللّه الأرض وما فيها.

ثمّ قرن بتوحيده نبوّة نبيّه محمّد صلّى اللّه عليه وسلّم وصفيّه، فشهدت السماوات والأرض، والملائكة، والعرش والكرسي، والشمس والقمر والنجوم، وما في الأرض له بالنبوّة.

فلمّا خلق آدم أبان للملائكة فضله، وأراهم ما خصّه به من سابق العلم، وجعله محرابا وقِبلة لهم فسجدوا له، وعرفوا حقّه. ثم بيّن لآدم حقيقة ذلك النور ومكنون ذلك السرّ، فلمّا حانت أيّامه أودعه شيثا، ولم يزل ينقل من الأصلاب الفاخرة إلى الأرحام الطاهرة، إلى أن وصل إلى عبدالمطّلب، ثمّ إلى عبداللّه، ثمّ إلى نبيّه صلّى اللّه عليه وسلّم؛ فدعا الناس ظاهرا وباطنا، وندَبهم سرّا وعلانية، واستدعى الفهوم إلى القيام بحقوق ذلك السرّ اللطيف، وندب العقول إلى الإجابة لذلك المعنى المودع في الذرّ قبل النسل؛ فمن وافقه قبس من لمحات ذلك النور اهتدى إلى السرّ، وانتهى إلى العهد المودع في باطن الأمر وغامض العلم، ومَن غمرته الغفلة، وشغلته المحنة استحقّ البعد.

ثمّ لم يزل ذلك النور ينتقل فينا، ويتشعشع في غرائزنا؛ فنحن أنوار السماوات والأرض وسفن النجاة، وفينا مكنون العلم، وإلينا مصير الأمور، وبمهديّنا تقطع الحجج؛ فهو خاتم الأئمّة، ومنقذ الأمّة، ومنتهى النور وغامض السرّ، فليهنَ من استمسك بعروتنا، وحُشر على محبّتنا؛⁽¹⁾.

روزى پدرم اميرالمؤمنين عليه السلام در مسجد جامع كوفه، خطبه اى رسا در مدح و ستايش پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بيان داشت. ايشان پس از حمد الاهى فرمود:

آنگاه كه خداوند اراده كرد كه مخلوقات را خلق كند و موجودات را پديد آورد، پيش از گسترش زمين و برافراشتن آسمانها، آفريدگان را در صورتى به پا داشت. سپس نورى از نور عزت خود بر آنها تابانيد. جرقّه اى از پرتو آن درخشيد و ساطع شد.

آنگاه در آن صورت و شكل مجتمع شد، در حالى كه نور پيامبر ما صلّى اللّه عليه وآله در آن بود. خداوند متعال به او فرمود: تو برگزيده هستى، و جايگاه وديعه انوار نزد تو است. تو انتخاب شده پسنديده و برگزيده مرتضى هستى. به خاطر تو، زمين گسترده را نهاده ام، آسمان را مرتفع ساخته ام، آب را به جريان انداخته ام، ثواب و عقاب و بهشت و جهنم را قرار دادم.

اهل بيت تو را پرچم هدايت قرار دادم. اسرار آنان را در سرّ خود به وديعت سپرده ام، به گونه اى كه نه نكته اى باريك بر آنان دشوار است، و نه هيچ پنهانى از آنان غايب. آنان را حجت خود بر آفريدگانم و آگاهى دهندگان بر منزلت خودم، و آگاهان بر اسرار خزائنم قرار دادم.

سپس خداوند سبحان، از آنان گواهى بر ربوبيت و اعتراف به وحدانيت در مكنون علم خود گرفت. عوالم را برقرار ساخت. آب را به جنب و جوش درآورد. كف بر روى آب برآورد و دود را به وزيدن واداشت. آنگاه عرش او بر آب مستقر شد. سپس ملائكه را از انوارى كه آفريده و انواعى كه اختراع كرده، به وجود آورد. سپس زمين و آنچه را كه در آن است، آفريد. سپس پيامبرىِ پيامبرش حضرت محمد صلّى اللّه عليه وآله صفّى و برگزيده اش را با توحيد خود قرين ساخت. آسمانها، زمين، ملائكه، عرش، كرسى، خورشيد، ماه، ستارگان و هر آنچه كه در روى زمين بودند، همه به پيامبرى او گواهى دادند.

هنگامى كه آدم را آفريد، فضيلت او را براى ملائكه روشن ساخت. و علم ويژه اى را كه به او داده بود، به آنان نماياند. او را محراب و قبله ملائك گردانيد، و آنان بر او سجده كردند. آنگاه حقيقت آن نور و مكنون آن راز را به آدم نشان داد و آنگاه زمان مناسب فرا رسيد، آن را در صُلب شيث به وديعت سپرد. از آن هنگام، از اصلاب والا به ارحام پاك منتقل ساخت، تا اين كه به عبدالمطلب و آنگاه به عبداللّه و سپس به پيامبرش صلّى اللّه عليه وآله رسانيد.

آن حضرت مردم را در ظاهر و باطن [به سوى خدا] فرا خواند و در پنهان و آشكار دعوت فرمود. و پايدارى حقوق آن راز نهان را - كه در عالم ذر، پيش از پيدايش نسل به وديعت گذارده بود - از فهم هاى مردمان خواست. هر كس با او موافقت كرد، از جرقه هاى آن نور برگرفت، هدايت به عالم سِرّ را پذيرفت، و به عهد و پيمان امانت الاهى رسيد. و آن كس كه دچار غفلت شد و گرفتارى ها او را به خود مشغول ساخت، شايسته و سزاوارِ دورى گرديد.

آن نور پيوسته در ميان ما منتقل مى شود و در وجود ما پرتوافشانى مى كند. بنابراين ما انوار آسمانها و زمين و كشتى هاى نجاتيم. علم پوشيده در ما بوده و بازگشت امور به سوى ماست. به مهدى ما، حجت ها تمام و امامان پايان مى پذيرند. او رهايى بخش امّت است و پايان و سرآمد نور. آن كس كه به ريسمان ما تمسك كند و بر محبت ما محشور مى شود، سبكبار بوده و كارش آسان است.

شاهد چهارم: فرمايش امام زين العابدين از ديگر شواهد اين روايت، فرمايشى از مولانا امام علىّ بن حسين زين العابدين عليهما السلام است. ايشان مى فرمايند:

نحن الفلك الجارية في اللجج الغامرة، يأمن من ركبها، ويغرق من تركها؛

ما كشتى هاى جارى در درياها و گرداب هاى عميق هستيم. هر كس بر آن سوار شود، در امان است و هر آن كس آن را ترك كند، غرق مى شود.

اين روايت را قندوزى بلخى نقل كرده است. وى در كتاب ينابيع المودّه مى نويسد:

أخرج الحافظ الجعابي أنّ الإمام زين العابدين رضي اللّه عنه قال: «نحن الفلك الجارية في اللجج الغامرة، يأمن من ركبها، ويغرق من تركها، وإنّ اللّه تبارك وتعالى أخذ ميثاق من يحبّنا وهم في أصلاب آبائهم، فلا يقدرون على ترك ولايتنا؛ لأنّ اللّه عزّ وجلّ جعل جبلّتهم على ذلك»؛⁽¹⁾.

حافظ جعابى روايت كرده است كه همانا امام زين العابدين رضى اللّه عنه فرمود: «ما كشتى هاى جارى در درياها و گرداب هاى عميق هستيم. هر كس بر آن سوار شود،

در امان است و هر آن كس آن را ترك كند، غرق مى شود. همانا خداى تبارك و تعالى كه دوستداران ما، در حالى كه در صلب پدرانشان بودند پيمان گرفته است؛ از اين رو نمى توانند ولايت ما را ترك كنند؛ چرا كه خداوند سرشت آنان را بر ولايت ما نهاده است».

شاهد پنجم: قصيده منسوب به عمرو بن عاص از ديگر شواهد اين روايت شريف، شعر عمرو بن عاص در مدح اميرالمؤمنين عليه السلام است. وى مى سرايد:

هو النبأ العظيم وفلك نوح *** وباب اللّه وانقطع الخطابُ

او خبر عظيم و كشتى نوح و باب خداوند است و سخن در اين جا پايان مى پذيرد اين بيت در زمره قصيده اى است كه گروهى از عالمان اهل سنت از جمله ابومحمّد حسن بن احمد بن يعقوب همدانى يمنى در كتاب اكليل و جمال الدين محدّث شيرازى در تحفه احباء،⁽¹⁾از عمرو بن عاص نقل كرده اند كه به عبارات برخى از اين عالمان مى پردازيم.

ابومحمّد حسن بن احمد همدانى يمنى مى نويسد:

روي أنّ معاوية بن أبيسفيان قال يوما لجلسائه: من قال في عليّ ما فيه فله هذه البدرة. فقال كلّ منهم كلاما غير موافق من شتم أميرالمؤمنين إلاّ

عمرو بن العاص؛ فإنّه قال أبياتا اعتقدها وخالفها بفعاله:

بآل محمّد عُرف الصوابُ *** وفي أبياتهم نزلَ الكتابُ

وهم حجج الإله على البرايا *** بهم وبجدّهم لا يسترابُ

ولا سيّما أبوحسن عليّ *** له في المجدِ مرتبة تهابُ

إذا طلبت صوارمه نفوسا *** فليس لها سوى نعمٌ جوابُ

طعام حسامه مهج الأعادي *** وفيض دم الرقاب لها شرابُ

وضربته كبيعته بخمّ *** معاقدها من الناس الرقابُ

إذا لم تَبرَ من أعدا عليّ *** فما لك في محبّته ثوابُ

هو البكّاء في المحراب ليلاً *** هو الضحّاك إن آن الضرابُ

هو النبأ العظيم وفلك نوح *** وباب اللّه وانقطع الجوابُ

فأعطاه معاوية البدرة وحرم الآخرين؛⁽¹⁾.

روزى معاوية بن ابى سفيان به حاضران مجلس گفت: هر كسى درباره على، برخلاف چيزى كه در باطن او است شعرى بگويد، كيسه زرين به او مى دهم. هر يك از حاضران سخنى نامناسب و ناسزا درباره آن حضرت گفت. تنها عمرو بن عاص اشعارى سرود كه به آنها عقيده داشت؛ ولى در فعل و عمل مخالف آنها بود و آن اشعار چنين است:

راه درست، تنها به خاندان محمد شناخته مى شود. و در خانه هاى آنان، قرآن نازل شده است.

آنان حجت هاى خداوند بر آفريدگان هستند. تنها در آنان و جدشان است كه شكّ و ريب راه ندارد.

به ويژه ابوالحسن على. او را در مجد و بزرگوارى، رتبه اى بسيار چشم گير است.

در آن هنگام كه شمشيرهاى برّان آنان به دنبال اشخاصى برود، جز «آرى» جوابى ندارند.

خوراك تيغ او، خون دشمنان است و جوشش خون گردنها، شراب آن است.

ضربت او مانند بيعت كردن با او در خُم است، كه به گردنهاى مردم بسته مى شود.

اگر از دشمنان على تبرى و بيزارى نجويى، ثوابى براى محبت او ندارى.

او شب ها در محراب بسيار گريان است؛ اما چون هنگام درگيرى و زد و خورد برسد، بسيار خندان است.

او نبأ عظيم و كشتى نوح و باب اللّه است. و سخن در همين جا پايان مى پذيرد.

پس از اين كه عمرو عاص اين قصيده را سرود و خواند، معاويه كيسه طلا را به او داد و ديگران را محروم ساخت.

شاهد ششم: سخن حسن بصرى حسن بصرى⁽¹⁾در ميان نامه اى كه به امام حسن مجتبى عليه السلام مى نويسد، اينگونه مى نگارد كه:

فإنّكم معاشر بني هاشم كالفلك الجارية في بحر لجّي، ومصابيح الدجى وأعلام الهدى، والأئمّة القادة، الّذين من تبعهم نجا، كسفينة نوح المشحونة، التي يؤول إليها المؤمنون، وينجو فيها المتمسّكون؛

اى گروه بنى هاشم، شما همانند كشتى هاى رونده در درياى عميق و چراغ هاى روشن در تاريكى و پرچم هاى هدايت و پيشوايان پيشرو هستيد. شما كسانى هستيد كه هر آن كس از آنان پيروى كرد، نجات يافته است؛ همچون كشتى آراسته نوح كه مؤمنان بر آن پناه برده و متمسكان بر آن تمسك مى كنند.

اين نامه حسن بصرى را ابوالحسن غزنوى در كشف محجوب⁽²⁾شهاب الدين دولت آبادى در هدايه سعداء⁽³⁾و عبدالرحمان جشتى در مرآه اسرار از غزنوى نقل كرده اند.

محمّد محبوب نيز در تفسير شاهى، ذيل تفسير فرمايش خداى تعالى كه: «قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ »، اين نامه را از كتاب جواهر العلوم به دست داده است.

دلالت حديث سفينه

اشاره

بازتاب اصلى حديث در دلالت آن است. با بررسى دلالت حديث شريف سفينه، مى توان به برخى از اين بازتاب ها دست يافت كه در فرايند اثبات امامت اهل بيت عليهم السلام قرار گرفته و به اثبات امامت آن انوار قدسى بپردازد. موارد استفاده شده از دلالت حديث را مى توان در امور ذيل به دست داد:

1 - لزوم پيروى از آنان

از نكات قابل توجه در دلالت اين حديث مى توان به لزوم و وجوب پيروى و تبعيت مطلق از اهل بيت عليهم السلام اشاره نمود. در مباحث گذشته و به طور مشخص ذيل حديث ثقلين به اين مطلب پرداخته شد كه پس از خدا و رسولش، پيروى از هيچ كس به مانند اهل بيت عليهم السلام واجب نيست.

سخن عالمان اهل سنت در همين باره مؤيد اين سخن است كه در اين ميان مى توان به عجيلى شافعى اشاره كرد. وى ذيل اين حديث، به يكى از استفاده ها از اين حديث اشاره كرده، مى نويسد:

وهم سفينة النجاة، وحبل الإعتصام، وقرناء كتاب اللّه إلى ورود الحوض، وقد حثّ صلّى اللّه عليه وسلّم على التمسّك بهم، وركوب سفينتهم، والأخذ بهديهم، وتقديمهم والتعلّم منهم، وحاشاه أن يأمر بالتمسّك بحبل مقطوع، أو ركوب سفينة مخروقة، أو بأخذ هوى مبتدع، أو تقديم ضال، أو تعلّم من مخالف لسُنّته؛⁽¹⁾.

آنان كشتى نجات، ريسمان تمسك كردن و قرين كتاب خدا تا به هنگام وارد شدن بر سر حوض اند. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بر تمسك به آنان، سوار شدن بر كشتى آنها، عمل كردن به راهنمايى هاى آنان، مقدّم داشتن ايشان و يادگيرى از آنان تشويق و ترغيب فرموده است. و بعيد است كه حضرتش دستور دهد به ريسمانى بريده شده تمسك كنند، يا بر كشتىِ سوراخ شده سوار گردند، يا از هوا و هوس بدعت گزاران تقليد كنند، يا گمراه را مقدم دارند، يا از كسى كه مخالفت با سنت او است، آموزش گيرند.

وى در جايى ديگر مى نويسد:

ومحصّل حديث (السفينة) و(إنّي تارك فيكم): الحثُّ على التعلّق بحبلهم وحبّهم وعلمهم، والأخذ بهدي علمائهم ومحاسن أخلاقهم وشِيَمهم؛ فمن أخذ بذلك نجا من ظلمات المخالفات وأدّى شكر النعمة، ومن تخلّف عنهم غرق في بحار الكفر وتيار الطغيان، فاستوجب النيران؛ فقد ورد أنّ: بغضهم يوجب دخول النار، و: كلّ عمل بدون ولائهم غير مقبول، و: كلّ مسلم عن حبّهم مسؤول، و: أذاهم على كاهل الصبر محمول ... ولمّا أُمرنا بتقديمهم، فتأخيرهم عن مقاماتهم الشريفة مخالفة للمشروع، ومن مقاماتهم: مقارنة القرآن ودوام التطهير من المعاصي والبدع، إمّا ابتداءً وإمّا انتهاءً، وجوب التمسّك بهم واعتقاد أنّهم سفينة ناجية منجية؛ ومن قال خلاف ذلك فقد أخّر من قدّم اللّه ورسوله؛

آنچه از حديث سفينه و حديث «انى تارك فيكم» به دست مى آيد، عبارت است از: تشويق و ترغيب بر تمسك كردن به ريسمان آنان، دوست داشتن و شناختن ايشان،

عمل كردن به راهنمايىِ دانشمندانشان و پيروى از اخلاق نيكو و رفتار پسنديده آنها.

هر كس به اينها عمل كند، از تاريكى هاى مخالفت نجات يافته و شكر و سپاس نعمت را اداء كرده است و هر كس از آنان تخلف ورزد، در درياهاى كفر و امواج طغيان غرق شده و سزاوار آتش جهنم گشته است؛ زيرا بر مبناى روايت، بغض آنان موجب داخل شدن در آتش، هيچ عملى بدون ولايت آنان پذيرفته نيست و از هر مسلمانى نسبت به محبت آنها سؤال مى شود. اذيت و آزارى كه در راه محبّت ايشان به انسان مى رسد، بايد بر دوش خود صبر و بردبارى حمل كرد...

از آنجا كه به ما دستور داده شده است كه آنان را بر خود مقدّم بداريم، عقب انداختن آنان از مقامات و جايگاه هاى ارزشمندى كه دارند مخالفت با شرع است. از جمله مقامات آنهاست: همتايى با قرآن، عصمت مداوم از گناهان و بدعت ها از آغاز زندگى تا پايان عمر، وجوب تمسّك به آنان، عقيده به اين كه آنان كشتى نجاتند و رهايى مى بخشند و هر كس برخلاف اين بگويد، كسى را مؤخّر قرار داده كه خدا و رسولش مقدّم داشته اند.

2 - پيروى از آنان برابر با نجات و رهايى

اين حديث مبيّن اين نكته است كه پيروى از اين انوار مقدس عليهم السلام، موجب رهايى و نجات پيروان ايشان است. روشن است كه چنين مقامى بيانگر مقامى ديگر به نام عصمت است و دارا بودن عصمت نيز مستلزم امامت و خلافت آنان است.

با رجوع به گفته هاى عالمان اهل سنت درباره اين حديث، مى توان به گفته هايى دست يافت كه به صراحت به اين حقيقت اعتراف كرده اند. واحدى نيشابورى در شمار همين عالمان است. وى مى نويسد:

أنظر كيف دعا الخلق إلى النسب إلى ولائهم، والسير تحت لوائهم بضرب مثله بسفينة نوح عليه السلام؟! جعل ما في الآخرة من مخاوف الأخطار، وأهوال النار، كالبحر الذي لجّ براكبه، فيورده مشارع المنية، ويفيض عليه سجال البلية، وجعل أهل بيته عليه وعليهم السلام مسبّب الخلاص من مخاوفه، والنجاة من متالفه. وكما لا يعبر البحر الهيّاج عند تلاطم الأمواج إلاّ بالسفينة، كذلك لا يأمن نفخ الجحيم، ولا يفوز بدار النعيم إلاّ من تولّى أهل بيت الرسول صلوات اللّه عليه وعليهم، وتخلّى لهم ودّه ونصيحته، وأكّد في موالاتهم عقيدته؛ فإنّ الذين تخلّفوا عن تلك السفينة آلوا شرّ مآل، وخرجوا من الدنيا إلى أنكال، وجحيم ذات أغلال.

وكما ضرب مثلهم بسفينة نوح قَرَنهم بكتاب اللّه تعالى؛ فجعلهم ثاني الكتاب وشفع التنزيل؛⁽¹⁾.

ببين چگونه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از مردم خواسته تا انتساب به ولاى آنان داشته باشند و زير لواى آنها حركت كنند؛ چرا كه ايشان را همانند كشتى نوح معرفى كرده است؟ مواقف سخت قيامت و منظره هاى هولناك آتش جهنم را به دريايى عميق تشبيه كرده كه موجب غرق شدن مسافران دريايى است. اين دريا، آنان را به پرتگاه نيستى مى كشاند و در كام مرگ و نابودى فرو مى برد. اهل البيت عليهم السلام را از آن موارد خطر و تلفات آن نجات مى بخشند.

از درياى موّاج - هنگام توفان و تلاطم و وزش بادها - جز به وسيله كشتى نمى توان

گذشت. همين گونه كسى از خروش جهنم و و نفخه عذاب نجات نخواهد يافت و به بهشت و جايگاه نعمت ابدى نخواهد رسيد، مگر آن كه تولاى اهل بيت پيامبر صلوات اللّه عليه وعليهم را داشته و دوستى و خيرخواهىِ خود را خالصانه براى آنان قرار دهد و عقيده خود را نسبت به ولاى آنان استوار سازد. كسانى كه از اين كشتى عقب مانده اند، به بدترين جايگاه مى افتند و از دنيا به عذاب، نكبت و جهنم داراى غُل و زنجير منتقل شوند.

پيامبر خدا، همان گونه كه اهل بيت را به كشتى نوح تشبيه كرده است، با كتاب خدا قرين و همراهشان ساخته و در رديف دوم قرآن و همتاى كتاب خدا شناسانده است.

سمهودى نيز در همين باره مى نويسد:

ثانيها: قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: «مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح في قومه»، الحديث. وجهه: أنّ النجاة ثبتت لأهل السفينة من قوم نوح عليه السلام، وقد سبق في الذكر قبله، في حثّه صلّى اللّه عليه وسلّم على التمسّك بالثقلين: كتاب اللّه وعترته، قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: (فإنّهما لن يفترقا حتّى يردا عليّ الحوض) ، وقوله في بعض الطرق: (نبأني بذلك اللطيف الخبير)؛ فأثبت لهم بذلك النجاة، وجعلهم وصلة إليهم، فتمّ التمثيل المذكور. ومحصّله: الحثّ على التعلّق بحبلهم، وحبّهم وإعظامهم؛ شكرا لنعمة مشرّفهم صلّى اللّه عليه وعليهم، والأخذ بهدي علمائهم، ومحاسن أخلاقهم وشيمهم، فمن أخذ بذلك نجا من ظلمات المخالفة، وأدّى شكر النعمة الوارفة، ومن تخلّف عنه غرق في بحار الكفران، وتيّار الطغيان، فاستوجب النيران؛⁽¹⁾.

پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما، به مانند كشتى نوح در قوم او است».

وجه آن اين است كه نجات براى كشتى نشستگانِ قوم نوح عليه السلام ثابت است پيشتر گفته شد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله تشويق نموده كه مردم به ثقلين - كتاب خدا و عترتش - تمسّك جويند و چنين فرمود كه آن دو از يكديگر جدا نمى شوند، تا اين كه بر كنار حوض [كوثر] بر من وارد شوند. همچنين طبق برخى از روايات، چنين فرمود كه خداوند لطيف و خبير، چنين مطلبى را به من فرموده است.

پيامبر با اين عبارات، نجات را منحصر به آنان دانسته و فقط ايشان را عامل و علت نجات معرفى كرده است. پس تمسكى كه گفته شد، اثبات مى گردد. خلاصه اش آن است كه آن حضرت، تمسك كردن به ريسمان ولايت و دوستى و گرامى داشتن آنان را - به خاطر سپاسگزارى نعمت وجود پيامبر اسلام كه به آنان كرامت بخشيده است - تشويق كرده است. همچنين تأكيد فرمود كه هر كس به دستورات آنان عمل كند، از تاريك هاى مخالفت نجات يافته و شكرِ نعمت ارزانى شده بر خود را به جاى آورده است. و هر كس از او تخلف نمود، در درياهاى كفران و امواج خروشان طغيان و سركشى، غرق و سزاوار آتش جهنم شده است.

ابن حجر هيتمى كه در زمره عالمان برجسته و البته متعصب اهل سنت است، مى نويسد:

ووجه تشبيههم بالسفينة في ما مرّ: إنّ من أحبّهم وعظّمهم؛ شكرا لنعمة مشرّفهم صلّى اللّه عليه وسلّم، وأخذ بهدي علمائهم، نجا من ظلمة المخالفات، ومن تخلّف عن ذلك غرق في بحر كفر النعم، وهلك في مفاوز (تيّار ظ) الطغيان؛⁽¹⁾.

وجه تشبيه آنان به كشتى آن است كه: هر كس آنان را دوست داشته و به جهت سپاس گزارى نعمت وجود گرامى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله - آنان را گرامى بدارد و به راهنمايىِ دانشمندانشان عمل كند، از تاريكىِ مخالفت ها رهايى يافته است. و هر كس از آنان تخلف كند، در درياى كفران و ناسپاسى نعمت ها غرق مى گردد و در بيابان گمراهى و طغيان نابود مى شود.

3 - افضليت اهل بيت

از ديگر دلالت هاى اين حديث، استفاده مطلق افضليت اهل بيت عليهم السلام از ساير مردم است؛ چرا كه در غير اين صورت (چه اهل بيت برابر با مردمان و يا پايين تر از آنان باشند)، امر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در اقتدا به آنان موجب فريبكارى مى گشت كه پيامبر خدا از آن برى ء و پاك است و خداى تعالى نيز از اين انتساب پاك تر است.

در سطور پيشين، به نقل برخى از عالمان اهل سنت مبنى بر دلالت حديث سفينه بر افضليت اهل بيت عليهم السلام اشاره كرديم كه به تكرار آن نمى پردازيم.

4 - وجوب محبت به اهل بيت

از ديگر نكات قابل استفاده از اين روايت، وجوب مطلق محبت به اهل بيت عليهم السلام است و همان طور كه در آيه مودت به تفصيل به آن پرداخته شد، وجوب محبت مطلق نيز دليلى بر وجوب عصمت، لزوم اطاعت و همچنين افضليت اهل بيت عليهم السلام از ديگران كه تمامى اينها مستلزم امامت اهل بيت عليهم السلام است.

لزوم تولا و تبرا نسبت به اميرالمؤمنين و فرزندان پاك ايشان عليهم السلام را مى توان در حديث ذيل نيز مشاهده نمود. اين حديث كه از سوى همدانى در كتاب المودّه فى القربى

و بلخى قندوزى در كتاب ينابيع المودّه نقل شده است، نشانه سوار شدن بر كشتى اهل بيت، تمسك به عروه الوثقى و ريسمان الاهى را محبت آن حضرت و فرزندان پاك ايشان بر شمرده است. در اين حديث آمده است كه اميرالمؤمنين عليه السلام به نقل از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «من أحبّ أن يركب سفينة النجاة، ويستمسك بالعروة الوثقى، ويعتصم بحبل اللّه المتين فليوالِ عليّا بعدي، وليعادِ عدوّه، وليأتمّ بالأئمّة الهداة من ولده، فإنّهم خلفائي وأوصيائي وحجج اللّه على خلقه بعدي، وسادة [سادات] أُمّتي، وقادات الأتقياء إلى الجنّة، حزبهم حزبي، وحزبي حزب اللّه، وحزب أعدائهم حزب الشيطان»؛⁽¹⁾.

پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس دوست دارد كه بر كشتى نجات سوار شود، به عروة الوثقى تمسك كند و به ريسمان محكم الاهى بياويزد. پس از من على را دوست داشته باشد [ولايت او را بپذيرد] و با دشمن او دشمنى كند و به امامان هدايت كننده از فرزندان او اقتداء نمايد و امامت آنان را بپذيرد؛ زيرا آنان جانشينان و اوصياء من، حجّت هاى خداوند بر خلقش پس از من، آقايان امت من و پيشوايان پرهيزگاران به سوى بهشت مى باشند. حزب آنان حزب من است و حزب من حزب خداست و حزب دشمنان آنان حزب شيطان است.

5 - عصمت اهل بيت

بر اساس اين حديث، محبت اهل بيت موجب رهايى و نجات از مهالك است

و اين همان معناى عصمت است. بيان مدعا اين كه اگر - معاذ اللّه - از اهل بيت عليهم السلام امرى خلاف رضاى پروردگار به منصه ظهور برسد، هرگز محّبت آنان جائز نخواهد بود و اين درحالى است كه ملاك نجات در اين حديث شريف محبت و توسل به اين انوار مقدس است و همين نشانگر عصمت آن بزرگواران است و هر گاه عصمت اين انوار مقدس ثابت شد، در امامتشان شكى باقى نخواهد ماند.

6 - تخلف از اهل بيت همان گمراهى

از نكاتى كه در اين روايت به صراحت به آن اشاره شده است، اين است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله تخلف از اهل بيت عليهم السلام كه همان كشتى نجاتند را موجب گمراهى و ضلالت دانسته اند. گمراهى و ضلالتى كه هر روز و آنهم به كرات از خداى تعالى مى خواهيم كه ما را به راه مستقيمش هدايت نموده و از طريق مغضوبان وگمراهان دور نمايد. به راستى آنكس كه از خداى تعالى چنين مى خواهد، ولى خود به جهت دورى از كشتى نجات امت در دوران تاريكى و ظلمت غيبت از مسير هدايت الاهى دور گشته است، حجتى نزد خداى تعالى دارد تا با اقامه آن در روز واپسين، از عذاب آتش الاهى رسته و از دخول در آتش جسته باشد؟ به يقين اين حديث حجتى است ميان خدا و بندگانش و اتمام حجتى است براى روز واپسين درباره آنانى حديث را ديدند و شنيدند و هيچ وقعى بر آن ننهادند و در انتهاى همين نوشته خواهيم ديد كه چه عالمانى با وجود اين حديث شريف، از اهل بيت تخلف كرده و به تصريح حديث به گمراهى دچار گشتند.

همين حديث است كه باطل كننده خلافت مدعيان خلافتى است كه از اهل بيت عليهم السلام رويگردان شده و هوا و هوس و خودپرستى و دنيا پرستى آنان را از مسير هدايت منحرف كرده و از نشستن بر كشتى هدايت امتناع كرده و به اين نعمت الاهى كفر ورزيدند.

و از سوى ديگر، همين حديث مبين خلافت بلا فصل مولاى ما اميرالمؤمنين عليه السلام است كه بى شك يكى از كشتى هاى راهور الاهى براى طالبان هدايت است.

7 - لزوم وجود امام در هر زمان

بشر و به ويژه آحاد مسلمانان در هر عصرى، با انحرافاتى دست به گريبان اند كه لحظه به لحظه آنان را از مسير هدايت الاهى دور كرده و در گرداب هاى اعتقادى و اخلاقى آنان را غوطه ور و آنان را از سرنوشت نيك به سرنوشتى شوم رهنمون نموده تا در نهايت از اين سراى فانى به سراى باقى بشتابند. به هر روى براى نجات از اين گرداب هاى فتن و ضلالت ها و محن بايد به رشته اى تمسك كرد و بايد بر مكان امنى سوار شد تا از گذر انحرافات به سلامت عبور كرد.

پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله با دانستن امكان انحراف امت خويش از راه مستقيم الاهى، با سخنى پيشگيرانه به صدور اين روايت مبادرت نمود تا از اين رهگذر، تكليف مردمان هر عصر را در مواجهه با اين توفانها و گرداب هاى انحرافى مشخص كرده و آنان را به ساحل نجات هدايت نمايد. اما آن كشتى كسى نيست مگر اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام كه در هر عصرى بايد در ميان مردم بوده و به دستگيرى و هدايت آنان اقدام نمايد. بنابراين، يكى از وجوه دلالات اين حديث شريف نياز به هادى و كشتى هدايت در هر زمان و آنهم از ميان اهل بيت پيامبر است و هم اكنون آن سفينه هدايت كسى نيست مگر امام زمان ارواحنا فداه.

8 - جمع بين دو حديث «ثقلين» و «سفينه»

ديده شدن حديث سفينه در كنار حديث شريف ثقلين، مبين اين نكته است كه

پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در تبيين جايگاه اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام به انحاء مختلف اقدام كرده اند و به اين ترتيب، حجت را بر تمامى مردمان تا به روز قيامت تمام و تنها مسير حق و هدايت را فراروى آنان قرار داده است. در حديثى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله حديث سفينه را در ضمن سياق طولانى حديث ثقلين به دست داده اند، هر جمله، بلكه هر كلمه آن نور بصيرت را براى اهل ايمان مى افزايد، به طورى كه پس از ملاحظه متن و دلالت اين حديث شريف، بر امامت اهلبيت عليهم السلام صحه گذارده و هيچ شك و شبهه اى در اين باره باقى نمى ماند.

ابوعبداللّه محمّد بن مسلم بن ابى فوارس رازى، در ابتداى كتاب اربعين فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام در همين باره آورده است:

وقال النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّي تارك فيكم كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي، فهما خليفتان بعدي، أحدهما أكبر من الآخر، سبب موصول من السماء إلى الأرض؛ فإن استمسكتم بهما لن تضلّوا، فإنّهما لن يفترقا حتّى يردا علَيّ الحوض يوم القيامة، فلا تسبقوا أهل بيتي بالقول فتهلكوا، ولا تقصّروا عنهم فتذهبوا؛ فإنّ مثلهم فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك، ومثلهم فيكم كمثل باب حطّة في بني إسرائيل، من دخله غفر له.

ألا وإنّ أهل بيتي أمان لأمّتي؛ فإذا ذهب أهل بيتي جاء أُمّتي ما يوعدون.

ألا وإنّ اللّه عصمهم من الضلالة، وطهّرهم من الفواحش، واصطفاهم على العالمين.

ألا وإنّ اللّه أوجب محبّتهم، وأمر بمودّتهم.

ألا وإنّهم الشهداء على العباد في الدنيا ويوم المعاد.

ألا وإنّهم أهل الولاية، الدالّون على طرق الهداية.

ألا وإنّ اللّه فرض لهم الطاعة، على الفرق والجماعة؛ فمن تمسّك بهم سلك، ومن حاد عنهم هلك.

ألا وإنّ العترة الهادية الطيّبين دعاة الدين، وأئمّة المتّقين، وسادة المسلمين، وقادة المؤمنين، وأُمناء ربّ العالمين على البرية أجمعين، الّذين فرّقوا بين الشكّ واليقين وجاؤوا بالحقّ المبين»؛⁽¹⁾.

پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من در ميان شما، كتاب خدا و عترتم اهل بيتم را به جا مى گذارم. آن دو، جانشينان من از من هستند. يكى از ديگرى بزرگتر است. وسيله اى است پيوسته، از آسمان تا به زمين. اگر به آن دو تمسك كنيد، هيچ گاه گمراه نمى شويد. همانا آن دو، هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه روز قيامت در كنار حوض بر من وارد شوند.

در گفتار از اهل بيت من سبقت نگيريد كه هلاك مى شويد، و از آنان عقب نمانيد كه از بين مى رويد؛ زيرا مثل آنان در ميان شما؛ به مانند كشتى نوح است كه هر كس سوارش گشت، نجات يافت و هر كس از آن بازماند، هلاك گرديد. و مثال آنان در ميان شما مثال باب حطه در بنى اسرائيل است كه هر كس داخل آن گرديد، آمرزيده شد.

آگاه باشيد كه اهل بيت من موجب امان براى امت من هستند. هر گاه اهل بيت من از ميان بروند، عذابى كه به آنها وعده داده شده، بر سر آنان فرود خواهد آمد.

آگاه باشيد كه خداوند متعال، آنان را از گمراهى نگاه داشته و از زشتى ها و پليدى ها پاكشان ساخته و بر جهانيان برگزيده است.

آگاه باشيد كه خداوند محبت آنان را واجب ساخته و به دوست داشتنشان دستور داده است.

آگاه باشيد كه آنان گواهان بر بندگان، در دنيا و روز رستاخيزند.

آگاه باشيد كه آنانند شايسته سرپرستى و راهنمايان راه هدايت.

آگاه باشيد كه خدا اطاعت آنان را بر افراد متفرق و گروه ها واجب كرده است. هر كس به آنان تمسك جويد، راه درست را پيموده و هر كس از آنان منحرف شود، هلاك گردد.

آگاه باشيد كه عترت هدايت گران پاك، دعوت كنندگان به دين، پيشوايان پرهيزگاران، سروران مسلمين، رهبران مؤمنين و امين هاى پروردگار جهانيان بر تمام آفريدگانند. همان كسانى هستند كه شك را از يقين جدا مى كنند و حقّى مى آورند كه مطالب ديگر را آشكار مى سازد.

اميرالمؤمنين عليه السلام نيز در يكى از خطبه هاى خويش، حديث سفينه را به ضميمه دو حديث ثقلين و غدير بيان فرموده اند. اين حديث از سوى يعقوبى به دست داده است⁽¹⁾و جمع ميان اين احاديث دليلى است بر دلالت حديث سفينه - به مانند دو حديث ديگر - بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام. در واقع آن حضرت عليه الصلاة والسلام در مقام احتجاج به امامت خويش، به يكى از روايت هايى كه استناد فرموده، حديث سفينه است.

9 - اثبات امامان دوازده گانه

از ديگر نكات قابل استفاده از دلالت اين حديث، انحصار خلافت پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در خلفاء و امامان دوازده گانه است. نص تحديد خليفه در خلفاء دوازده گانه در تمامى اين گونه روايات نيامده است؛ اما در برخى از رواياتى كه به حديث سفينه پرداخته است، به نقل اين تحديد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله پرداخته است كه در ادامه به مواردى مى پردازيم.

ابومنصور شهردار بن شيرويه ديلمى كه در زمره عالمان بزرگ و حافظان مشهور اهل سنت است، در كتاب مسند فردوس كه به آن فردوس كبير نيز گفته مى شود، مى نويسد:

عن أبيسعيد الخدري، قال: صلّى بنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم الصلاة الأولى ثمّ أقبل بوجهه الكريم علينا فقال: «يا معاشر أصحابي، إنّ مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، وباب حطّة في بني إسرائيل، فتمسّكوا بأهل بيتي بعدي الأئمّة الراشدين من ذرّيّتي، فإنّكم لن تضلّوا أبدا». فقيل: يا رسول اللّه! كم الأئمّة بعدك؟ قال: «اثنا عشر من أهل بيتي». أو قال: «من عترتي»؛⁽¹⁾.

از ابوسعيد خدرى نقل شده است كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نماز ظهر را به همراه ما خواندند. آنگاه روى مبارك و كريمانه خود را به سوى ما كرد و فرمود: «اى گروه اصحاب من، مثل اهل بيت من در ميان شما به مانند كشتى نوح و باب حطه در بنى اسرائيل است. پس از من به اهل بيت تمسك جوييد. آنان امامان

هدايت يافته از نسل و ذريه من هستند، در اين صورت شما هرگز گمراه نخواهيد شد». گفته شد: اى پيامبر خدا، پيشوايان پس از شما چند نفرند؟ حضرت فرمود: «دوازده نفر از اهل بيت من» و يا فرمود: «از خاندانم».

اين حديث از چند جهت بر امامت اهل بيت عليهم السلام دلالت دارد.

يكم: آن حضرت اهل بيت را به كشتى نوح تشبيه فرموده است؛

دوم: آنان را به باب حطه تشبيه فرموده اند؛

سوم: دستور تمسك به آنان را داده است؛

چهارم: آنان را پيشواى راشدان متصف نموده است؛

پنجم: اگر كسى به آنان تمسك جويد، هرگز گمراه نمى شوند؛

ششم: از اين نكته اخبار فرموده است كه پس از خود دوازده امام از اهل بيتش خواهند بود.

پاسخ به اشكال هاى دهلوى بر دلالت حديث

رستگارى در حب اهل بيت است

دهلوى در اعترافى، فلاح و رستگارى را حب و دوستى با اهل بيت عليهم السلام مى داند و حصول آن را در همين حب و دوستى دانسته است. وى مى نويسد:

همين قسم حديث «مثل اهل بيتى فيكم مثل سفينه نوح من ركبها نجى ومن تخلف عنها غرق» دلالت نمى كنند مگر آن كه فلاح و هدايت مربوط به دوستى ايشان و منوط به اتباع ايشان است و تخلف از دوستى و اتباع ايشان موجب هلاك.⁽¹⁾.

وى معتقد است كه اين حديث تنها بر سه مطلب دلالت دارد:

1 - رستگارى ناشى از دوستى اهل بيت است؛

2 - هدايت در پيروى از آنان محقق مى شود؛

3 - تخلف از محبت آنان موجب هلاكت و نابودى است.

در پاسخ دهلوى مى گوييم: با اين كه دهلوى به صراحت به اين سه حقيقت مهم اعتراف مى كند، بايد پرسيد كه چرا به امامت اهل بيت عليهم السلام اعتراف نمى كند؟ آنگاه كه دانستيم كه خداى تعالى محبت و موالات اهل بيت را بدون هيچ قيد و شرطى واجب ساخته است، به معناى خلافت و امامت است و در آينده به اعتراف دهلوى اشاره خواهيم نمود كه وى مدعى است امام كسى است كه پيروى از او موجب نجات در آخرت است.

اما وى در ادامه اين حديث مدعى است كه محبان واقعى اهل بيت اهل سنت اند نه ديگران! او مى نويسد:

اين معنى به فضل اللّه تعالى محض نصيب اهل سنت است و پس از جميع فرق اسلاميه خاص است به مذهب اهل سنت لايوجد فى غيرهم.⁽¹⁾.

در پاسخ مى گوييم كه بر هر خردمندى روشن است كه اهل سنت از ولايت و پيروى از اهل بيت عليهم السلام هيچ بهره اى نبرده است، چه رسد به اين كه محبت و ولايت اهل بيت اختصاص به آنان داشته باشد! از سويى چگونه مى توان ولايت اهل بيت عليهم السلام از سوى اهل سنت را پذيرفت كه آنان ولايت كسانى را پذيرفته اند كه با اهل بيت به ظلم و ستم، جنگ،

ناسزاگويى، قتل و دشمنى مواجه شده اند و از اهل بيت عليهم السلام منحرف شده اند! آيا حب دوست و دشمن در يك مكان قابل جمع است؟ و به تعبير خداى تعالى:

«مَّا جَعَلَ اللّه‌ُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ »؛⁽¹⁾.

خداى تعالى براى يك مرد دو قلب در سينه اش قرار نداده است.

از سويى ديگر، آنان منكر فضيلت و عصمت امامان اهل بيت عليهم السلاماند. با رجوع به منابع كلامى، حديثى و اصولى اهل سنت مى توان دريافت كه اهل سنت، در گفتار آنان را تخطئه كرده و براى تمامى آنان اعتبارى و ارزشى قائل نيستند. بنابراين، آيا از گفته هاى دهلوى، به جز سخنان واهى و غير حقيقى مى توان برداشت نمود.

اهل سنّت متمسّك به اهل بيتند!

وى در ادامه ادعاى واهى خود مى نويسد:

زيرا كه ايشان [اهل سنت] متمسك اند بحبل و داد جميع اهل بيت و بر قياس كتاب اللّه كه «أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ »⁽²⁾و در رنگ ايمان بالانبياء كه «لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِه »⁽³⁾با بعض محبت و ايمان و با بعض بغض و كفران نمى ورزند به خلاف شيعه كه هيچ فرقه ايشان جميع اهل بيت را دوست ندارد!⁽⁴⁾.

شوربختانه اين ادعاى وى نيز بى اساس بوده و براى ادعاى خود هيچ دليلى به دست نداده است! اين سخنان دهلوى انسان را ياد آياتى چند از قرآن كريم مى اندازد كه خداى تعالى در آياتى متعدد مى فرمايد:

«إِذَا جَاءكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللّه‌ِ وَاللّه‌ُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللّه‌ُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ »؛⁽¹⁾.

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه‌ِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤمِنِينَ* يُخَادِعُونَ اللّه‌َ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ »؛⁽²⁾.

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللّه‌َ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ »؛⁽³⁾.

«قُلْ إِنْ تُخْفُواْ مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللّه‌ُ »؛⁽⁴⁾.

«وَيَقُولُونَ طَاعةٌ فَإِذا بَرَزوا مِن عِندِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنهُم غَيرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللّه‌ُ يَكتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ »؛⁽⁵⁾.

«يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الكُفرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفوَاهِهِم وَلَم تُؤمِن قُلُوبُهُم »؛⁽⁶⁾.

«وَيَحلِفُونَ بِاللّه‌ِ إِنَّهُم لَمِنكُم وَمَا هُم مِنكُم وَلكِنَّهُم قَومٌ يَفرَقُونَ »؛⁽¹⁾.

«أَلَم تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوا قَوما غَضِبَ اللّه‌ُ عَلَيهِم مَا هُم مِنكُم وَلاَ مِنهُم وَيَحلِفُونَ عَلَى الكَذِبِ وَهُم يَعلَمُونَ »؛⁽²⁾.

«يَقُولُونَ بِأَفوَاهِهِم مَا لَيسَ فِي قُلُوبِهِم وَاللّه‌ُ أَعلَمُ بِمَا يَكتُمُونَ ».⁽³⁾.

و آياتى ديگر از اين قبيل⁽⁴⁾كه تمامى آنها در بردارنده اين حقيقت است كه دورويى و نفاق امرى ناپسند نزد بارى تعالى است و آنانى كه دوگانگى در سخن و عملشان ديده مى شود، منفور بارگاه الاهى و انبياء و اوليائند.

به هر روى دوگانگى و دورويى دهلوى به مانند روز روشن است و وى از سويى در گفته، خود را دوستدار اهل بيت مى داند و از سويى ديگر در عمل دنباله روى دشمنان اهل بيت عصمت و طهارت است! حال كدام سو را بايد گرفت و دهلوى را با كدام يك سنجيد؟! در پاسخ به اين دوگانه رويى، يكى از انديشمندان مشهور چه خوب سروده است كه:

تودّ عدوّي ثمّ تزعم أنّني *** صديقك إنّ الرأي عنكَ لعازبُ

تو دشمن مرا دوست مى دارى و گمان مى برى من دوست تو هستم؟ نه چنين نيست، نظرم نسبت به تو بريده و منقطع است [وهيچ نسبتى ميان من و تو نيست].

روشن است كه ادعاى محبت در زبان منحصر نيست و همان گونه كه «حسبنا كتاب اللّه» بدون عمل مفيد فايده نيست، درباره ثقلين نيز بايد تمسك حقيقى بوده و در عمل به منصه ظهور برسد كه چنين مدعايى در دهلوى و اذناب وى هرگز مشاهده نشده است كه در سطور آينده به مواردى چند از اين دورويى اشاره خواهيم كرد.

نمونه هايى از ياوه سرايى هاى اهل سنت درباره اهل بيت با رجوع به منابع اهل سنت و سخنان زشت آنان درباره اهل بيت عليهم السلام، مى توان ميزان صداقت گفته هاى دهلوى را دريافت. ياوه گويى هايى كه كم هم نيستند، محكم ترين دليل بر بطلان ادعاى دوستى اهل بيت و پيروى از آنان است.

ولى اللّه دهلوى از همين ياوه سرايان است. وى كه پدر دهلوى است، در جايگاه هاى مختلف، اين حقد و كينه خود را نشان داده است كه به برخى از اين موارد مى پردازيم:

ولى اللّه دهلوى مى نويسد:

بايد دانست كه آن حضرت صلّى اللّه عليه وسلم در احاديث متواتره بالمعنى افاده فرمودند كه حضرت عثمان مقتول خواهد شد و نزديك بقتل او فتنه عظيمه خواهد برخاست كه تغير اوضاع و رسوم مردم كند و بلاى آن مستطير باشد، زمانى كه پيش از آن فتنه است آن را به اوصاف مدح ستودند و ما بعد آن را باصناف ذمّ نكوهيدند، و استقصا نمودند در بيان آن فتنه تا آن كه مطابقت موصوف بر آنچه واقع شد بر هيچ فردى مخفى نماند، و به ابلغ بيان واضح ساختند كه انتظام خلافت خاصّه بآن فتنه منقطع خواهد شد و بقيّه بركات ايّام نبوّت روى باختفا خواهد آورد، و اين معنى

را تا بحدّى ايضاح كردند كه پرده از روى كار برخاست و حجّة اللّه به ثبوت آن قائم شد و آن خبر در خارج متحقّق گشت بآن وجه كه حضرت مرتضى با وجود رسوخ قدم در سوابق اسلاميّه و وفور اوصاف خلافت خاصّه و انعقاد بيعت براى او و وجوب انقياد رعيّت فى حكم اللّه به نسبت او، متمكّن نشد در خلافت، و در اقطار ارض حكم او نافذ نگشت، و تمامه مسلمين تحت حكم او سر فرود نياوردند، و جهاد در زمان وى رضى اللّه عنه بالكليّه منقطع شد، و افتراق كلمه مسلمين بظهور پيوست، و ايتلاف ايشان رخت بعدم كشيد، و مردم بحروب عظيمه با او پيش آمدند، و دست او را از تصرّف ملك كوتاه ساختند، و هر روز دائره سلطنت او - لا سيّما بعد تحكيم - تنگ تر شدن گرفت، تا آن كه در آخر بجز كوفه و ما حول آن براى ايشان صافى نماند! و هر چند اين خلل ها در صفات كامله نفسانيّه ايشان خللى نينداخت ليكن مقاصد خلافت - على وجهها - متحقّق نگشت و بعد حضرت مرتضى چون معاوية بن ابى سفيان متمكّن شد اتّفاق ناس بر وى بحصول پيوست و فرقة جماعة مسلمين از ميان برخاست.⁽¹⁾.

به عقيده ولى اللّه دهلوى، از ابتداى شروع خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام اركان ديانت اسلامى به سستى و ضعف گراييده است! وى براى اين مدعاى خود به اين نكته اشاره مى كند كه آن حضرت در دوران خلافت خود به حج نرفت و حتى نتوانست نماينده اى از سوى خود به حج بفرستد!

پدر دهلوى هيچ اشاره اى به اين مطلب نمى كند كه علت و باعث اين امور چه بوده است؟ آيا جنگ هايى كه از سوى مرادان و قبله هاى دهلوى بر اميرالمؤمنين عليه السلام تحميل شد را فراموش كرده و يا خود را به فراموشى زده است؟! آيا با ايجاد جنگ از سوى عايشه، طلحه و زبير در جنگ جمل و غائله معاويه در جنگ صفين، زمانى را براى ابراز حكومت عادلانه و كريمانه آن حضرت باقى گذارد؟ همانانى كه دهلوى از آنان به نيكى ياد كرده و عملاً خود را در شمار طرفداران و مدافعان آنان محسوب نموده است.

وى در جايى ديگر از همين كتاب، تكرار كرده كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به فتنه منتهى به قتل عثمان اشاره فرموده و چنين پنداشته است كه پيامبر اين فتنه را حد فاصل ميان خير (حكومت سه خليفه نخست) و شر (حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام) محسوب نموده است! وى در انتهاى مقصد نخست از كتابش مى نويسد:

و سه كس را نام برده اند كه در زمان خير متولّى خلافت خواهند بود: صدّيق اكبر، و عمر فاروق، و ذى النّورين، و در زمان فتنه به حضرت مرتضى بيعت كنند ليكن خلافت او منتظم نشود و قوم بر وى مجتمع نشوند، الى غير ذلك تا آن كه برأى العين دانستيم كه مراد همين حالت است كه بعد قتل حضرت عثمان به ظهور آمد از اختلاف ناس در حرب جمل و صفّين، بعد اين همه به ضرورت عقل دريافته شد كه هر چند براى مرتضى بيعت كرده اند و خلافت منعقد ساختند و در حكم شرع كه بناى آن مظنّات است لازم شد اطاعت او، ليكن مراد حقّ اصلاح عالم است كه

خلاف وسيله آن است كه براى تقريب آن مقصود مشروع ساخته، و اگر مراد حق مى بود از وجود متخلّف نمى شد، و مرتضى در اين خلافت مانند «نى» در دهان نائى نبود و نه مانند جارحه براى اتمام مراد حقّ و قوم مأمور نشدند كه تحت رايت او قتال كنند چنان كه مأمور شدند به قتال تحت رايت مشايخ ثلاثه، و مطابق آنچه از اين احاديث مفهوم شد به معاينه در خارج ديديم كه در زمان حضرت مرتضى عنايت الاهى كه سابق فوج فوج نازل مى شد مستتر گشت، كوشش بسيار فائده اندكى هم نداد و خيريّت كه عبارت از الفت مسلمين فيما بينهم و ترك منازعه است و اتّفاق بر جهاد كفّار و روز به روز شكست بر كفّار افتادن رو به استتار نهاد و معنى «وَلَُيمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ »⁽¹⁾يعنى ليمكّننّ بسعيهم دينهم، صورت نبست، و تميكن فى الارض كه براى دفع كفّار و اعلاء كلمة الاسلام مقرّر بود واقع نشد، «وَاجْعَل لِّي مِنْ لَّدُنكَ سُلْطَاناً نَّصِيراً »⁽²⁾در اين زمان متحقّق نگشت، و در تمام مسلمين حكم او نافذ نشد، و مسلمين - كلّهم - تحت حكم او درنيامدند، و هيچ عاقلى بر اين معنى انكار نمى توان كرد، چنان كه نمى تواند انكار نمود كه آفتاب امروز از مشرق ظاهر شده است، ليكن نكته ديگر است كه غير اهل بصيرت نمى شناسد،

بهر نظر مه من جلوه مى كند ليكن كس آن كرشمه نبيند كه من همى نگرم و آن نكته آن است كه انبيا بر امّت خود و خلفا بر رعيّت خود فضيلتى كه يافته اند سر آن و مخّ در آن جارحه تدبير الاهى بودن است و واسطه اصلاح عالم شدن، و اين سرّ و مخ در خلفاى ثلاثه على وجهه متحقق بود - بشهادة النقل والعقل - و در حضرت مرتضى نه! هر چند اين معنى در حقّ وى - رضى اللّه عنه - نقصى پيدا نكرد، زيرا كه وى ساعى بود در اقامت دين اگر چه ميسّر نشد، ليكن فضيلت جارحه الاهى بودن ديگرست، و آن اگر مى بود احكام خلافت خاصّه از وى متخلّف نمى شد، و اين اقوى وجود افضليّت مشايخ ثلاثه است بر حضرت مرتضى.⁽¹⁾.

اين بخشى از سخنان ولى اللّه دهلوى در كتاب ازاله الخفاء در تنقيص اميرالمؤمنين عليه السلام بود.

اما همو در كتاب قرّة عينين، فصل ديگرى از كينه هاى خود نسبت به اميرالمؤمنين را به دست مى دهد كه به برخى از اين كينه توزى ها مى پردازيم.

وى دشمنان اميرالمؤمنين عليه السلام كه با ايشان به منازعه پرداختند را مجتهدانى پنداشته است كه در اجتهادشان به خطا رفته اند و با توجه به اين كه مجتهد اگر اجتهاد نمايد و اجتهادش به واقع اصابت نمايد دو ثواب برده و الا يك ثواب براى وى نوشته مى شود، رفتار دشمنان اميرالمؤمنين را بدين وسيله توجيه كرده است. وى مى نويسد:

از اين جهت آن مخالفان در مقابله مرتضى «مجتهد مخطى!» بودند.

وى در اين كتاب ابوبكر و عمر را بر اميرالمؤمنين عليه السلام برترى داده و مى نويسد:

امّا افضليّت شيخين باعتبار تشبّه باراده بعثت پس بدو وجه مى بايد دانست: يكى بشارات صريحه كه در منامات واقع شد مصرّح اند بحال شيخين نه بحال مرتضى. دوم آنچه واقع شد در خارج، زيرا كه وجوه خارجى مبيّن و مفسّر بشارات صادق مصدوقست، پس آن حضرت صلّى اللّه عليه وسلّم در حقّ شيخين بشارت دادند كه خليفه خواهند شد و كار دين از دست ايشان منتظم خواهد شد و فتوح بسيار بر دست ايشان از مكمن غيب بظهور خواهد رسيد، و واقعشد آنچه بشارت دادند، بخلاف مرتضى! كه فتوح اسلام در ايّام خلافت وى متحقّق نشد، و خود چه إمكان دارد كه آن حضرت بشارت دهند به چيزى كه واقع نشود.

وى همچنين مى نويسد:

و دين عبارتست از چيزيكه مردمان بر وى جمع شوند و از صاحب ملّت نقل كنند، و اصحاب مرتضى مختلف شدند در فهم كلام او و بمذاهب شتّى رو نهادند. مثلا جمعى از وى روايت كردند تبرئه خود از شركت در دم عثمان رضى اللّه عنه، و جمعى از كلام وى رضاى قتل وى فهم كردند كه «قتله اللّه وانا معه! قال ابن سيرين: رواه ابن أبيشيبة».

همچنين در هر حادثه مشكله از فقه و غير آن مثل تحريم متعه و غسل رجلين كلمه اى دقيقه از حضرت مرتضى شنيدند در تطبيق آن متحيّر ماندند و فتح باب اختلاف واقع شد.

و يا مى گويد:

مصاحبان شيخين همه متادب ماندند بشريعت و راغب به احسان و از كسى حركتى شنيعه ظاهر نشد و مصاحبان حضرت على رضى اللّه عنه اكثر ايشان سپاهى منشان بودند اهل طمع و حرص و حقد و حسد.⁽¹⁾.

همچنين مى گويد:

و حضرت مرتضى در ايّام خلافت خود در شغل مناقشه ها و منازعه ها افتاد و در ايّام او هيچ بلد مفتوح نشد و هيچ فتحى ظاهر نگرديد بلكه جهاد بالكلّيّه مسدود ماند، پس باعتبار تحمّل اعباء جهاد، شيخين افضل و ارجح شدند.

وى در ادامه مى نويسد:

امّا فضيلت شيخين باعتبار صفات قلبيه كه آن را بعرف اهل زمان بطريقه تعبير كنند پس بدو وجه بيان كنيم: اوّل آن كه زهد مرتضى از قسم زهد اولياء بود و زهد شيخين مانند زهد انبيا! و ورع مرتضى از قسم ورع اوليا بود و ورع شيخين مانند ورع انبيا! و دليل واضح برين مدّعا آنست كه اتّفاق جميع اهل تاريخست بر آن كه ورع مرتضى و زهد او سبب عدم انتظام خلافت او شد، و ورع شيخين و زهد ايشان سبب انتظام خلافت ايشان گشت! و معلومست كه اوصاف كامله انبيا بوجهى واقع است كه مانع رياست عالم نمى شود بخلاف زهد اوليا!

وى در جايى ديگر به نقص علم امام! پرداخته و مى نويسد:

بلكه غلط از حضرت مرتضى واقع شد! و آن غلط در نفس مسئله فقهيّه بود در قصّه احراق مرتدّ و عبداللّه بن عبّاس بر آن متنبّه ساخت:

«عن عكرمة أنّ عليّا حرّق قوما ارتدّوا عن الإسلام، فبلغ ذلك ابن عبّاس فقال: لو كنت أنا لقتلتهم بقول رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: من بدّل دينه فاقتلوه، ولم أكن لاحرّقهم لأنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال: لا تعذّبوا بعذاب اللّه. فبلغ ذلك عليّا فقال: صدق ابن عبّاس! أخرجه التّرمذى».⁽¹⁾.

وى در تنقيص زهد آن حضرت عليه السلام نيز مى نويسد:

بايد دانست كه حضرت مرتضى - لا محاله - نصيب اوفى داشت از زهد و اخبار زهد وى بسيار صحيح شده و رجحان او بر بسيارى از صحابه نيز متحقّقست، امّا به نسبت شيخين محلّ تامّلست، زيرا كه بى رغبتى بدنيا اعظم آن بى رغبتى است در خلافت و اين معنى در صدّيق و فاروق بوجه اتمّ ظاهر شد، قال ابوبكر: و اللّه ما طلبتها فى ليل ولا نهار! بخلاف حضرت مرتضى كه سعيها در طلب إنشاء خلافت و استمرار آن بكار برد! وى همچنين در مقام تنقيص فصاحت اميرالمؤمنين عليه السلام بر آمده و مى نويسد:

و بعد ازين همه بايد دانست كه فصاحت لسان باعتبار ذات خود با خلافت نبوّت ربطى ندارد و إلاّ شعرا گوى مسابقت از علما و اوليا ربوده اند، بلكه

اينجا مطلوب بالعرض است بسبب آن كه خلافت نبوّت موقوفست بر اظهار علوم حقّه و آن بفصاحت بوجه اتمّ متحقّق مى گردد، و واقع آنست كه هر معضله كه پيش آمد در زمان شيخين شيخين آن را بر وجهى تقرير كردند كه مخالفت و منازعت برخاست و مخالفان و منازعان را طاقت دم زدن نماند، منصف را بايد تامّل كرد كه فاروق در تقرير مطالب خود خصوصا قضيّه مرتضى و عباس را بچه نوع باقصى مراتب بلاغت ادا نمود و در قضيّه وقف ارض شام و عراق بچه آئين داد بيان داد! بخلافت مرتضى كه در ايّام او معضلات بسيار پيش آمدند و يكى از آن معضلات حلّ نشد! تا حال فقير را معلوم نيست كه صحابى از اجتهاد خود بحسن تقرير مرتضى رجوع كرده باشد! وى نسبت به اخوت و برادرى ايشان با پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز در مقام تنقيص بر آمده و مى نويسد:

معهذا قضيّه مواخاة مشعر بآنست كه آن حضرت صلّى اللّه عليه وسلّم باعتبار حاجت خود هيچ كس را برادر خود نساخت زيرا كه آن حضرت را رفقا و خدم بسيار بودند از مهاجرين و انصار، و چون رقّتى و بكائى در حضرت مرتضى مشاهده فرموده بود بجهت حاجت او را تشريف اخوّت داد!⁽¹⁾.

اين توهين ها همه آن چيزى كه پدر دهلوى در مقام تنقيص اميرالمؤمنين عليه السلام بيان داشته است نيست؛ بلكه بخش كمى از آن است كه در ابواب مختلف از كتابش به

آن پرداخته است. اما از تمامى اين ياوه سرايى ها زشت تر و دروغ ها شنيع تر بابى است كه وى با نام «مطاعن على»! اختصاص داده است كه خوانندگان اين سطور مى توانند براى اطلاع از آن، به كتاب قرّة عينين مراجعه نمايند.

مراد از «اهل بيت» امامان معصومند وى در ادامه سخنان بى پايه خود مى نويسد:

بخلاف شيعه كه هيچ فرقه ايشان جميع اهلبيت را دوست ندارد، بعضى يك طائفه را محبوب مى سازند و بقيه را مبغوض مى دارند، و بعضى طائفه ديگر را.⁽¹⁾.

در پاسخ به اين سخن بى مبنا مى گوييم:

در گذشته، به ويژه در بحث حديث ثقلين گفته شد كه مراد از «اهل بيت» در حديث ثقلين و سفينه، كسى جز امامان و پيشوايان معصوم از خاندان پيامبر خدا نمى باشد؛ يعنى همانهايى كه عصمت و طهارتشان اثبات شده است و در زمره امامان دوازده گانه جاى مى گيرند. بدون ترديد هر دوازده امام عليهم السلام را شيعيان اماميه دوست داشته و در اعتقادات، احكام فقهى و اخلاق تابع و مطيع آنانند. اما ديگر فرقه هاى شيعى از جمله زيديه، اسماعيليه و امثال آنان، شيعه راستين و حقيقى نيستند؛ چرا كه از برخى امامان دوازده گانه عليهم السلام روى گردان بوده و حتى با آنان دشمنى كرده اند. اينان نزد اماميه تفاوتى با ديگر فِرَق ندارند و حض و بهره اى از عقائد صحيح اسلامى نبرده اند؛ چرا كه سوار كشتى اهل بيت نگشته اند و در زمان ما نيز كه امام زمان عليه السلام همان كشتى نجات بشريت است، از شيعيان غير امامى خالى است.

وى در ادامه گزافه گويى هاى خود مى نويسد:

و همين است حال اتباع كه اهل سنت يك طائفه را خاص نمى كنند از هر همه روايات دين خود مى آرند بدان تمسك مى جويند چنانچه كتب تفسير و حديث و فقه برايشان گواه است.⁽¹⁾.

در پاسخ اين سخن بى مبناى وى نيز بايد گفت:

بر عالمان، انديشمندان و صاحبان بصيرت پوشيده نيست كه پيروى اهل سنت از اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به مانند منافقان عصر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله است و چه بسا منافقان عصر پيامبر از اينان صادق ترند! زيرا با وجود ادعاى اهل سنت مبنى بر محبت و پيروى از اهل بيت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، ولى معتقدند كه اصول اعتقادى خود را از اشعرى و ماتريدى و اشخاصى از اين قبيل اخذ كرده اند و در فروع دين و احكام نيز پيروى مالك، ابوحنيفه، احمد بن حنبل و شافعى هستند! اما با ديدى حداقلى، منافقان زمان پيامبر با وجود دشمنى با پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، ظاهر سازى كرده و خود را منتسب به كفار و مشركان و حتى يهود و نصارا نمى نمودند. اين چه ارادت و محبتى است و اين چه اطاعت و پيروى است كه اينان مدعى آنند و خود را از ديگران نيز در اين باره برتر مى پندارند؟! اما اين ادعا كه اهل سنت ناقلان احاديث اهل بيت پيامبرند نيز دروغى بيش نيست كه با مرورى بر منابع حديثى اهل سنت، مى توان به روشنى به اين مطلب پى برد.

وانگهى نقل صرف روايت و سخنى از كسى نمى تواند به معناى ارادت داشتن به او

باشد. بيان مطلب اين كه اگر صرف نقل روايت از كسى نشانگر دوستى و اطاعت باشد، پس بايد كسانى همچون بخارى كه هم از خوارج روايت كرده است و هم از اميرالمؤمنين عليه السلام، وى را هم خارجى بپنداريم و هم سوار بر كشتى نجات اهل بيت عليهم السلام! به يقين اين سخن صحيح نيست و لازمه آن اجتماع نقيضين است.

از آن بالاتر - همان طور كه اشاره شد - اين سخن كه همه اهل سنت روايات اهل بيت عليهم السلام را قبول داشته و به آن عمل و استناد مى نمايند صحيح نيست. با رجوع به منابع اهل سنت از جمله منهاج السنه ابن تيميه، كتب پدر دهلوى و حتى كتاب تحفه اثنا عشريه، مى توان دريافت كه آنان در شأن امامان اهل بيت عليهم السلام از هرگونه جسارت كوتاهى نكرده و با اقسام و انحاء مختلف به اين ذوات مقدس عليهم السلام توهين نموده اند كه در ادامه به برخى از اين موارد مى پردازيم.

1 - اميرالمؤمنين يكى از مبرزترين جفاكنندگان و توهين كنندگان به اهل بيت عليهم السلام، به ويژه اميرالمؤمنين عليه السلام ابن تيميه است. وى كه معروف به عناد و دشمنى با اهل بيت است و البته تكليف معاند با اهل بيت نيز روشن، در جاى جاى كتاب منهاج السنهاش به جسارت نسبت به اهل بيت، به ويژه اميرالمؤمنين عليهم السلام مبادرت كرده است كه به اختصار به برخى از اين ياوه گويى هاى وى مى پردازيم. وى در كتابش مى نويسد:

وأمّا الكتاب المنقول عن عليّ ففيه أشياء لم يأخذ بها أحد من العلماء؛⁽¹⁾.

و اما كتابى كه از على نقل شده مطالبى دارد كه هيچ يك از عالمان قبول نكرده اند!

و يا مى نويسد:

وقد جمع الشافعي ومحمّد بن نصر المروزي كتابا كبيرا في ما لم يأخذ به المسلمون من قول عليّ؛ لكون قول غيره من الصحابة أتبع للكتاب والسُنّة؛⁽¹⁾.

شافعى و محمد بن نصر مروزى كتاب بزرگى نگاشته اند. در اين كتاب مطالبى را از على آورده اند كه مورد قبول مسلمانان نيست؛ چرا كه گفتار ديگر صحابه بيشتر مطابق با سنت و كتاب است! و يا در جاى ديگرى از كتابش مى نويسد:

ولم يُعرف لأبيبكر فُتيا ولا حكم خالف نصّا، وقد عُرف لعمر وعثمان وعليّ من ذلك أشياء، والذي عرف لعليّ أكثر ممّا عرف لهما؛⁽²⁾.

از ابوبكر فتوا و حكمى كه مخالف با نص باشد وجود ندارد! اما از عمر، عثمان و على مطالبى برخلاف نص وارد شده است و آنچه از على [در مخالف با نص بودن] ديده شده، بيشتر از عمر و عثمان است! سخن سبكى در شرح حال مروزى نيز شنيدنى و البته تأسف برانگيز است. وى از ابواسحاق شيرازى نقل مى كند كه گفت:

صنّف كتابا في ما خالف فيه أبوحنيفة عليّا وعبداللّه رضي اللّه عنهما؛⁽³⁾.

[مروزى] كتابى در مخالفت ابوحنيفه با على و عبداللّه رضى اللّه عنهما نگاشته است!

از ديگر جسارت كنندگان به اهل بيت عليهم السلام پدر دهلوى است. چكيده سخن وى را مى توان در اين عبارات خلاصه نمود. وى مى نويسد:

شيخين (ابوبكر و عمر) از امام عليه السلام به اعتبار نشر علوم اسلامى نيز برترند. هيچ يك از قاريان، قرائت على را قبول نكرده اند، مگر طرفداران عبداللّه بن مسعود از اهالى كوفه.

و اما حديث: آن دو تن محدّثان را در گوشه و كنار كشور اسلامى نصب كردند. ولى امام عليه السلام هيچ كس را براى اين كار نگمارد. مرتضى در حديث، مانند ابن مسعود است. لكن طرفداران و اصحاب ابن مسعود، همگى فقيهانِ مورد اعتماد و ثقه مى باشند. در حالى كه كسانى كه حديث على را روايت كرده اند، ناشناخته و مجهولند. و لذا حديث على - جز آنچه ابن مسعود از او نقل كرده - صحيح نيست. و اما اهل مدينه و شام، جز افراد اندكى از او روايت نكرده اند.

و اما فقه: مهمترين مسائل فقهى، مسائل اجتماعى عمر است. و در كتابهايى مانند موطأ مالك، مسند ابوحنيفه، آثار احمد حنبل و مسند شافعى - كه اكثر مسلمين به آنها عمل مى كنند - از مرتضى جز چند حديث معدود به طور مرفوع و چند اثر موقوف، چيزى نيست.⁽¹⁾.

2 - امام حسن و امام حسين ابن تيميه درباره حسنان عليهما السلام نيز اظهار نظر كرده و آن دو بزرگوار را از جسارت هاى خود ايمن نگذارده است. وى مى نويسد:

وأمّا الحسن والحسين فمات النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم وهما صغيران في سنّ التمييز؛ فروايتهما عن النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم قليلة؛⁽¹⁾.

امام حسن و حسين. آنگاه كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله از دنيا رفت، حسن و حسين هر دو كودكى كوچك و مميز بودند و روايات اندكى از پيامبر به خاطر داشتند.

وى همچنين مى نويسد:

وأمّا كونهما أزهد الناس وأعلمهم في زمانهم فهذا قول بلا دليل. وأمّا قوله: (وجاهدا في اللّه حقّ جهاده حتّى قتلا) فهذا كذب عليهما؛⁽²⁾.

اما اين كه آن دو زاهدترين و عالم ترين مردم زمانشان بوده اند نيز سخنى بدون دليل است! و اين كه گفته است كه آن دو در راه خدا جهادى از سر اخلاص كردند نيز دروغى است كه به آنان بسته شده است! سبكى نيز در اين باره مى نويسد:

لكنّ الحسن رضي اللّه عنه فلم تتّسع مهلته، ولم تبرز أوامره، ولا عُرفت طريقته؛ لقلّة المدّة؛⁽³⁾.

ليكن حسن بن على رضى اللّه عنه مدت حكومتش ادامه نيافت و دستوراتش به منصه ظهور نرسيد و چون زمان كمى را حكومت نمود؛ از اين رو راه و روش او شناخته نشد! در پاسخ به ادعاى اين دو نيز مى گوييم كه اگر راه و روش امام مجتبى عليه السلام شناخته شده نيست، پس چگونه مدعى هستيد كه اهل سنت پيروى اهل بيتند و اين

در حالى است كه امام حسن مجتبى عليه السلام به يقين يكى از مصاديق اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله بوده و مشمول آيه تطهير خواهد بود.

نكته اى كه هر انسان منصفى را پريشان كرده و ذهن انسان را متوجه ميزان كينه و عداوت آنان نسبت به اهل بيت مى كند اين است كه كسى به مانند ابن حجر هيتمى در كتاب منح مكيه، حتى امام مجتبى عليه السلام را در زمره خلفاء مسلمين ندانسته و اما از سويى، عمر بن عبدالعزيز را به عنوان خليفه پنجم مسلمين و در شمار خلفاء آورده است! وى مى نويسد:

وممّا يبطل توجيه تلك الكلمة: ما ذكرته في مختصر تاريخ الخلفاء للحافظ السيوطي: أنّ رجلاً سمّى يزيد أميرالمؤمنين، فأمر عمر بن عبدالعزيز - خامس أو سادس الخلفاء الراشدين، ولا يرد الحسن رضي اللّه عنه على الذين عبّروا بالأوّل، فإنّه وإن كان منهم بنصّ الحديث الصحيح على أنّ الخلافة بعده صلّى اللّه عليه وسلّم ثلاثون سنة، ومدّة خلافته ستّة أشهر تكملة هذه الثلاثين؛ لأنّها لم تطل، ولم يدن له ما دان للأربعة من جميع بلاد الإسلام، فكأنّه اندرج في خلافة أبيه، فهما كرجل واحد، فهو من الأربعة، وحينئذ تعيّن أنّ خامسهم عمر رضي اللّه عنه - بضربه عشرين سوطا؛⁽¹⁾.

از جمله مطالبى كه توجيه اين سخنان را ابطال مى كند، كلامى است كه در كتاب مختصر تاريخ الخلفاء سيوطى آورده ام. در آنجا گفته ام كه مردى يزيد را اميرالمؤمنين ناميد. سيوطى عمر بن عبدالعزيز پنجمين يا ششمين خليفه از خلفاى

راشدين برشمرده است و حسن بن على را در ضمن خلفاء راشدين وارد نكرده است؛ زيرا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در حديثى صحيح فرمود: «خلافت پس از آن حضرت، سى سال است». و در دوران خلافت حسن بن على شش ماه و تكمله مدت سى سال به حساب مى آمد. ولى دوران خلافت وى چندان طولانى نشد و آنچه براى آن چهار خليفه قبل از او پيش آمد - يعنى تسليم تمام بلاد براى آنها - در آن مدت كوتاه براى او صورت نگرفت. گويى دوران خلافت او، داخل در دوران خلافت پدرش على بن ابى طالب است و آن دو نفر را يك نفر به شمار آورده اند! بنابراين او از همان چهار نفر به حساب مى آيد و در اين صورت، مسلّم مى شود كه پنجمين خليفه از خلفاى راشدين، عمر بن عبدالعزيز است.

بررسى انتساب كثرت ازدواج و طلاق به امام مجتبى! اينان براى بالا بردن مرادهاى خود و خلفايى كه به هيچ اساس و مبنايى پايبند نبوده اند، به هر گزينه اى دست مى يازند تا از اين رهگذر توجيحات خود را براى انتخاب خلفاى خود خوانده فزونى بخشيده و به آرامش كاذبى برسند. به هر روى يكى از بهترين و كوتاه ترين راه هاى آنان در اثبات خلفائشان، در نفى گزينه رقيب خلاصه مى شود. به همين روى اهل سنت تا توانسته اند به تنقيص اهل بيت عليهم السلام به ويژه اميرالمؤمنين عليه السلام همت گمارده اند تا از اين ميان، با پايين آوردن مقام اهل بيت عليهم السلام و تراشيدن فضائل و مناقب جعلى براى خلفاء، خواننده را در همنوايى با عقائد خود مجاب نمايد؛ ولى وعده الاهى را فراموش كرده اند كه «يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤوا نُورَ اللّه‌ِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللّه‌ُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ ».

بارى يكى از نقائصى كه به امام مجتبى عليه السلام نسبت داده اند، كثرت ازدواج و طلاق ايشان است! ابن همام⁽¹⁾در بحث طلاق از كتاب فتح القدير مى نويسد:

وأمّا وصفه: فهو أبغض المباحات إلى اللّه تعالى، على ما رواه أبوداود وابن ماجة عنه صلّى اللّه عليه وسلّم، أنّه قال: «إنّ أبغض المباحات عند اللّه الطلاق»؛ فنصّ على إباحته وكونه مبغوضا.

وهو لا يستلزم ترتّب لازم المكروه الشرعي إلاّ لو كان مكروها بالمعنى الإصطلاحي، ولا يلزم ذلك من وصفه بالبغض إلاّ لولم يصفه بالإباحة، لكنّه وصفه بها؛ لأنّ أفعل التفضيل بعض ما أُضيف إليه، وغاية ما فيه أنّه مبغوض إليه سبحانه وتعالى، ولم يترتّب عليه ما رُتّب على المكروه.

ودليل نفي الكراهة قوله تعالى: «لاَّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنُّ »⁽²⁾وطلاقه صلّى اللّه عليه وسلّم حفصة، ثمّ أمر سبحانه وتعالى أن يراجعها، فإنّها صوّامة قوّامة.

وبه يبطل قول القائلين: لا يباح إلاّ لكبر، كطلاق سودة، أو ريبة؛ فإنّ طلاقه حفصة لم يقرن بواحد منهما.

وأمّا ما روي: (لعن اللّه كلّ ذوّاق مطلاق)، فحمله: الطلاق بغير حاجة؛ بدليل ما روي من قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: (أيّما امرأة اختلعت من زوجها بغير نشوز

فعليها لعنة اللّه والملائكة والناس أجمعين).

ولا يخفى أنّ كلامهم في ما سيأتي من التعاليل يصرّح بأنّه محظور؛ لِما فيه من كفران نعمة النكاح، وللحديثين المذكورين وغيرهما، وإنّما أُبيح للحاجة، والحاجة ما ذكرنا في بيان سببه، فبين الحكمين منهم تدافع.

والأصحّ حظره إلاّ لحاجة؛ للأدلّة المذكورة، ويحمل لفظ المباح على ما أُبيح في بعض الأوقات، أعني أوقات تحقّق الحاجة المبيحة، وهو ظاهر في رواية لأبيداود: (ما أحلّ اللّه شيئا أبغض إليه من الطلاق) ...

وأمّا ما روي عن الحسن، وكان قيل له في كثرة تزوّجه وطلاقه، فقال: أُحبّ الغنى؛ قال اللّه تعالى: «وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللّه‌ُ كُلاًّ مِّنْ سَعَتِهِ »⁽¹⁾فهو رأي منه إن كان على ظاهره! وكلّ ما نقل عن طلاق الصحابة رضي اللّه عنهم، كطلاق عمر رضي اللّه عنه أُمّ عاصم، وعبدالرحمن بن عوف تماضر، والمغيرة بن شعبة الزوجات الأربع دفعة واحدة، فقال لهنّ: أنتنّ حسنات الأخلاق، ناعمات الأطواق، طويلات الأعناق، اذهبن فأنتنّ طلاق! فمحمله: وجود الحاجة ممّا ذكرنا.

وأمّا إذا لم تكن حاجة فمحض كفران نعمة، وسوء أدب، فيكره، واللّه سبحانه وتعالى أعلم؛⁽²⁾.

اما توصيف طلاق: طلاق نزد خداى تعالى از تمامى كارهاى مباح مبغوض تر است. بر طبق آنچه كه ابوداوود و ابن ماجه از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده اند كه

فرمود: «مبغوض ترين عمل مباح در نزد خداوند، طلاق است»، آن حضرت بر مباح بودن - و در عين حال مبغوض بودن - آن تصريح فرموده است.

لازمه هاى مكروه شرعى براى طلاق، از اين عبارت برنمى آيد. مگر اين كه مكروه به معناى اصطلاحى باشد. و از وصف آن به بغض نيز كراهت استفاده نمى شود، مگر آن كه آن را به اباحه وصف نمى نمود. امّا مى بينيم كه آن را به اباحه وصف كرده و با وجود آن، صفت تفضيلى بغض را برايش به كار برده است. نهايت مطلبى كه از اين جمله برمى آيد، آن است كه طلاق در عين مباح بودن، مبغوض خداى تعالى است و با ديگر مكروهات فرق دارد و آنچه كه بر مكروهات مترتّب است، بر آن مترتب نمى شود.

دليل نفى كراهت طلاق، آيه قرآن است كه خداى تعالى مى فرمايد: «لاَّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنُّ ».

دليل ديگر بر نفى كراهت، اين است كه آن حضرت، حفصه را طلاق داد و آنگاه خداوند متعال به آن حضرت دستور داد كه به او رجوع كند، چون زنى روزه گير و شب زنده دار است! برخى افراد گفته اند: «طلاق مباح نيست مگر به خاطر بزرگسالى يا ريبه. همچنين گفته اند: پيامبر، سوده را به جهت بزرگسالى طلاق داد». ولى جواب آنان اين است كه طلاق دادن حفصه، مقرون به هيچ يك از اين دو عامل - بزرگسالى يا ريبه - نبوده است.

و اما آنچه روايت شده است كه فرمود: «خداوند، هر انسان شهوتران بسيار طلاق دهنده را لعنت كرده است». اين روايت حمل مى شود بر طلاق بى جهت و بدون حاجت كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر زنى كه شوهرش را ترك گويد بدون

اين كه نشوز و اعراضى از سوى شوهر باشد، لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر او باد». روشن است گفتار دانشمندان درباره علّت ها و حكمت هاى طلاق، بر اين نكته تصريح دارد كه طلاق - به خاطر دو حديثى كه گفته شد - ممنوع است. همچنين مستلزم كفران نعمت ازدواج است و مباح بودن آن، به جهت حاجت و نيازى است كه بيان شد. بنابراين بين اين دو حكم تعارض و تزاحم است و به نظر ما، صحيح تر آن است كه بگوييم: طلاق بدون حاجت ممنوع است، به خاطر ادلّه اى كه بيان شد. و لفظ مباح را - كه در اين روايت است - بايد مربوط به آن مواردى دانست كه به خاطر نياز مباح مى شود. و اين در روايت ابوداوود ظاهر و آشكار است؛ زيرا در آنجا چنين آمده است: «خداوند چيزى را حلال نفرموده كه نزد او مبغوض تر از طلاق باشد» ...

و اما آنچه درباره حسن بن على روايت شده است كه از ايشان درباره كثرت ازدواج و طلاق سؤال شد. حضرت پاسخ داد: مى خواهم ثروتمند شوم؛ زيرا خداوند متعال فرموده است: «وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللّه‌ُ كُلاًّ مِّنْ سَعَتِهِ ».

اين رأى و نظريه خود آن جناب است، اگر به ظاهر اين روايت عمل كنيم! از سوى ديگر، نقل شده كه صحابه، زنان خويش را طلاق داده اند. مثلاً عمر، ام عاصم را و عبدالرحمان بن عوف تماضر را، و مغيرة بن شعبه زنان چهارگانه اش را در يك مجلس واحد طلاق داد و به آنها گفت: شماها زنانى خوش اخلاق، خوش اندام و داراى گردنهاى بلند هستيد. برويد، شماها يله و رهاييد.

اين موارد را بايد حمل كرد بر اين كه طلاق در اين حالات، مورد حاجت و نياز بوده است. ولى اگر حاجت و نيازى به آن نباشد، صِرف كفران نعمت و بدرفتارى است و در آن صورت كراهت دارد. و خداوند سبحان داناتر است.

در پاسخ ادعاى طولانى ابن همام فقط به گفته محمد معين سندى حنفى⁽¹⁾بسنده مى كنيم؛ چرا كه پاسخ وى پاسخ درخورى است و ديگر نمى توان بر آن چيزى افزود. محمّد معين سندى، پس از يادآورى حجيت عمل اهل بيت عليهم السلام مى نويسد:

وعلى هذا الذي أعتقد في أهل بيت النبوّة أنتقد على إمام الحنفية كمال الدين ابن الهمام موضعين من كتابه فتح القدير؛ فقد أحرق قلبي بما أفرط فيهم، مع وفور علمه وحسن سيرته وشمائله، فسترنا اللّه وإيّاه بجميل عفوه ورحمته، بعزّهم وجاههم، على جدّهم وعليهم أفضل الصلاة والتسليمات:

أحدهما: في مباحث الطلاق؛ حيث ذكر قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: لعن اللّه كلّ ذوّاق مطلاق، وحرّم بذلك فعله، ثمّ قال: وأمّا ما فعله الحسن رضي اللّه عنه فرأي منه! يعني ما فعله رضي اللّه تعالى عنه من كثرة الطلاق فرأي منه في مقابلة النصّ من غير تمسّك بنصّ آخر.

ولا جواب عن هذا فلا يقبل؛ فإنّ ما يكون بتمسّك من نص أو جواب عمّا يرد عليه ليس هذا عنوان ذكره، فيفيد عدم قبول قوله رضي اللّه عنه، مع أنّ الحنفية يقبلون ألف رأي كذلك عن علمائهم، ويرتكبون لأقوالهم تأويل النصوص، بل يدّعون نسخها حماية لهم، ولا يأتون في آرائهم بمثل هذا القول الذي جاء به إمام من أئمّتهم في رأي الحسن رضي اللّه تعالى عنه غير مبال لإصلاحه وطرحه محجوجا بالحديث! ...

فالفجيعة كلّ الفجيعة على الأمّة أن خلت كتب المذاهب الأربعة عن مذهب أئمّة أهل البيت رضياللّه تعالى عنهم أجمعين، ثمّ إذا وجد شيء من ذلك يعارض بمثل هذا! ...

فلنكتف به ولنتكلّم على الأوّل:

فاعلم أنّ الأئمّة الطاهرين رضي اللّه تعالى عنهم يحرّمون الرأي والقياس، ولهذا لمّا دخل أبوحنيفة على جعفر بن محمّد رضي اللّه تعالى عنه - على ما حكاه الشعراني في اللواقح - قال له: بلغني أنّك تقيس، لا تقس؛ فإنّ أوّل من قاس إبليس. فاستناد ذلك إلى الإمام الحسن باطل، وإنّما عملهم على النصوص والإلهام والكشف والفهم من اللّه سبحانه في معانيها.

ثمّ إنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم لعن في هذا الحديث كلّ ذوّاق مطلاق، فخصّ ما عمّ، فأفاد النهي عن كثرة الطلاق المسبّب بكثرة التلذّذ من صاحبه بالنساء؛ لرداءة حاله في شره شهوته، المفضي إلى ارتكاب أبغض المباحات إلى اللّه تعالى.

فالمطلاق لا للذوق بل لأمر صحيح في نفسه لا يتوجّه إليه هذا اللعن، كالذي اتّفق له في كلّ زوجة ما لم يضيّق الشرع في دفعه عن نفسه، كالمرض الساري، أو العقم، ولم يكن قادرا إلاّ على نفقة الواحدة، أو النشوز، أو الفسق، أو غيرها.

أو يكون طبيبا يريد الاطّلاع على ما يختصّ بطبائعهنّ ممّا لا يتيسّر من غير محرميّة نكاح بجماعة منهنّ ...

أو يكون فقيها يريد الاطّلاع على دقائق مسائل الحيض ممّا يتوقّف على المحرمية.

وكلّ ذلك مقاصد صحيحة لكثرة الطلاق، ولا يصدق على أحد ممّن يطلّق لِما ذكر «ذوّاق»؛ فإنّه ظاهر في من حمله كثرة الذوق بعسيلة الجماع على كثرة الطلاق.

فإذا كان اللفظ ظاهرا في مثل هذا المحمل، ولم يكن نصّا في معارضة العمل من مثله رضي اللّه تعالى عنه، يجب أن يُحمل على أحسن المحامل، ولو على الإرسال وعدم التعيّن لها، فيقال: النهي مخصوص بكلّ حريص شره لا يحمله على الطلاق إلاّ الشهوة واللذّة، وأدنى المقبلين على الآخرة، - فضلاً عن المتوجّهين إلى اللّه تعالى - يستنكف أن يرتكب ذلك لذلك، كما لا يخفى هذا على من شاهد بُعده عن بعض المشتغلين بالخير في زماننا، فما ظنّك بالإمام الحقّ سيّد أقطاب اللّه في أرضه؟! فكان الواجب أن يقول: وأمّا ما فعله الإمام الحسن رضي اللّه تعالى عنه فله في ذلك مقاصد حسنة لا ترد بها الحديث حجّة في ما أحوجه إلى ذلك، وترك ما قال؛ لِما عرفت أنّ الحديث ليس متعيّنا في معارضة فعله رضي اللّه عنه، بل عندنا معارضة الأحاديث الصحيحة لعمل هؤلاء الأئمّة رضي اللّه تعالى عنهم، الثابت عنهم ثبوت الحديث المعارض عن النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم - على فرض وجودها - لها حكم معارضة النصوص بعضها ببعض؛ فإن فهم الجمع فبها وإلاّ يتوقّف، مع الجزم بأن لا تعارض بينها في نفس الأمر.

ثمّ إنّ الإرسال في محمل حسن لعمله رضي اللّه تعالى عنه يكفينا في الجواب، بعدما اتّضح عليك أنّ النصّ لا يقوم معارضا بعمله رضي اللّه تعالى عنه إلاّ بالتزام أنّه فعله لِما يستنزه منه أصبياء الطريقة، والجزم بتعيّنه فيه؛ ممّا يعدّ جحودا

بأهل هذا البيت المقدّس رضي اللّه تعالى عنهم، أعاذ اللّه سبحانه كلّ مسلم عن ذلك. وقد بدا لي بحمد اللّه سبحانه وجهان لفعله رضي اللّه تعالى عنه اللائق بحاله على المعنى من ذلك:

أحدهما: إنّ للعارفين في مجالي النساء تجلّي إلهي خاص، اشار أعرف خلق اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم إلى ذلك بقوله: حبّب إليَّ من دنياكم ثلاث. وذكر النساء.

وسرّ ذلك يطلب من الحكمة الفردية في الفص المختتم به كتاب فصوص الحكم، وفي غيره من كلام الشيخ الأكبر رحمه اللّه تعالى، وتلوّن العارف بالتجليّات الإلهية خير عنده من التمكّن، وكلّ شيء من الأشياء فيه سرّ إلهي يختصّ بذلك الشيء، فمباشرة كثرة النساء تعرّض للنفحات الإلهية المتجدّدة، ولا تتيسّر تلك الكثرة إلاّ بكثرة الطلاق والأنكحة.

وفي حلّ النكاح سرّ ليس في ملك اليمين؛ فإنّه وهب وقبول لسرّ متحرّك بين الزوجين وصلة بين المتفرّقين، ولا يوجد ذلك في ملك اليمين؛ فإنّ حلّ المباشرة فيه عرض طرأ على الملك، وليس العقد عقد الوصلة وجمع التفرقة.

والنكاح والتزويج ينبئان لغة عن ذلك؛ إذ النكاح بمعنى الضم، والتزويج بمعنى التلفيق، وهو ليس سرّ الملك ومعناه من حيث أنّه ملك كما هو معنى النكاح والتزويج وسرّهما من حيث الحقيقة.

وهذا يؤيّد مذهب الشافعي من أنّ النكاح لا ينعقد بلفظ التمليك؛ للمباينة بينهما معنىً؛ لأنّ لوازم المعاني غير داخلة في أصلابها، فلزوم التلفيق والضم شرعا بملك اليمين لا يؤثّر في زوال المباينة المذكورة، كما لا يخفى.

فكثرة طلاقه ونكاحه رضي اللّه عنه كان صورة لتلوّنه رضي اللّه عنه بالتجلّيات الإلهية المتلوّنة غير المتكرّرة، ويرزق اللّه عباده الكمّل من نفسه بما شاء من مجاليه المعنوية والروحية والمثالية والحسّية.

وليس الحسّ دون العوالم إلاّ بالنسبة إلى المترقّي منه إلى العوالم العلوية. وأمّا بالنسبة إلى العارف الصاعد الراجع فالأمر على العكس من ذلك، وهو معنى قولهم: مقام النزول أتمّ من مقامات العروج، وإليه الإشارة بقوله تعالى: «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِىَ الصَّالِحُونَ »⁽¹⁾(وبقوله صلّى اللّه عليه وسلّم: أُعطيت مفاتيح خزائن الأرض كلّها، وجعلت لي الأرض مسجدا وطهورا.