جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1326 -

عنوان و نام پديدآور: جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى.؛ تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق.

مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1389 -

مشخصات ظاهرى: ج 5.

شابك: ج.1:978-600-5348-21-7؛ ج.2:978-600-5348-42-2؛

ج.3:978-600-5348-61-3؛ ج.4:978-600-5348-69-9؛

ج.5: 978-600-5348-77-4

وضعيت فهرست نويسى:فيپا

يادداشت: ص.ع لاتينى شده:Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamati wal ImamatiWal Imam principles of Imamat.

يادداشت: ج.2 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.3 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.4 (چاپ اول: 1391) (فيپا).

يادداشت: ج.5 (چاپ اول: 1392) (فيپا).

يادداشت: كتابنامه.

مندرجات: ج.1. مقدمات - مبانى.- ج.2. مبانى - ادله.- ج.3. ادله امامت.- ج.4. آيات امامت (آيات مودت - آيات غدير).- ج.5. ادامه آيات امامت

موضوع: امامت

موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت

موضوع: احاديث اهل سنّت

شناسه افزوده: مركز الحقائق الاسلاميه

رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP

رده بندى ديويى: 45 / 297

شماره كتابشناسى ملى: 2104579

نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 5

مؤلّف: آيت اللّه سيّد على حسينى ميلانى

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق

ناشر: انتشارات الحقايق

شمارگان: 1000

نوبت چاپ: دوم - 1395

قيمت: 135000 ريال

چاپ: وفا

شابك: 4 - 77 - 5348 - 600 - 978 - 978 - 600 - 5348 - 77 - 4

حقوق چاپ محفوظ است

مراكز پخش:

قم: تلفن: 37837320-025

37842682-025 واحد انتشارات: 37739970-025

تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)

تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021

مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)، تلفن: 32242262-051

09151199486

اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031

نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org - پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org - سامانه پيام كوتاه: 10001414

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

(وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئوُلُونَ * وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ * السّابِقُونَ السّابِقُونَ... * آياتى از سوره دهر * كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ * وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ... * آيه نجوا * وَالنَّجْمِ إِذا هَوى * في بُيُوتٍ أَذِنَ اللّه‌ُ... * وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَه...)

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست نگاشته‌ها

آيه: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئوُلُونَ»... 13

بررسى متن آيه... 15

ابوالحسن واحدى... 21

راويان احاديث... 22

نصوص برخى روايات... 23

نقل حديث به صورت ارسال مسلّم... 26

نكاتى درباره حديث... 31

پرسش از ولايت أميرالمومنين در روايات ديگر... 32

نكاتى پيرامون روايت هيثمى... 37

شاهدى در تأييد حديث عدم جواز... 48

خلاصه و نتيجه... 49

مناقشات پيرامون حديث پرسش از ولايت أميرالمومنين... 50

پاسخ به مناقشات ابن تيميه... 53

پاسخ به مناقشه‌هاى ابن روزبهان... 56

پاسخ به ادّعاهاى آلوسى... 57

مناقشات صاحب «مختصر تحفه اثناعشريّه»... 58

پاسخ به مناقشات صاحب «مختصر تحفه إثناعشريه»... 60

آيه: «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ»... 63

مناقشه بر استدلال مرحوم سيّد شرف الدين... 66

ذكر برخى از محدّثانى كه حديث را نقل كرده‌اند... 77

خلاصه و نتيجه... 90

آيه: «السّابِقُونَ السّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»... 93

راويان حديث... 97

برخى از اسانيد حديث در كتب معتبر اهل سنّت... 99

بررسى اسانيد حديث... 103

محمّد بن هارون فلاّس... 103

عبداللّه بن اسماعيل... 103

شعيب بن ضحّاك... 104

سفيان بن عيينه... 104

عبداللّه بن أبى‌نجيح... 104

مناقشات مخالفان درباره دلالت آيه... 107

نقد و بررسى... 1072. مناقشات ابن روزبهان... 108

نقد و بررسى... 109

نقد و بررسى... 111

آياتى از سوره دهر... 121

شأن نزول اين آيات... 126

راويان حديث... 131

راويان حديث در قرون مختلف... 132

ذكر برخى از نصوص حديث و اسانيد آنها... 137

1 - 3. روايت حبرى از ابن عباس... 145

2 - 3. روايت واحدى از ابن عباس... 146

5 -3 . روايت حاكم حسكانى از ابن عباس... 148

8 -3. روايت ابن مغازلى از ابن عباس... 150

نظر برخى عالمان حديثى و تفسيرى اهل سنت درباره حديث... 152

محتواى حديث در اشعار... 154

نكاتى پيرامون حديث و بيان عالمان... 156

تصحيح سند حديث نزول آيات سوره دهر در حقّ اهل بيت... 164

ابومحمّد جوهرى... 165

ابوعبيداللّه محمّد بن عمران مرزبانى... 166

ابوالحسن بزّاز... 167

حسين بن حكم حبرى... 168

بررسى خدشه‌هاى سندى به حديث... 168

مختصرى از شرح حال حكيم ترمذى... 172

شرح حال ابوعبداللّه حميدى... 177

شرح حال أصبغ بن نباته... 179

شرح حال محمّد بن كثير... 182

نظر برخى از انديشمندان سنّى درباره شخصيت و كتاب ابن‌جوزى... 183

آيه: «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»... 203

راويان حديث نزول آيه در شأن پيامبر و اهل بيت... 208

برخى نصوص حديث... 212

بررسى راويان... 213

ابوالحسن فارسى... 213

أبوبكر بن جعابى... 213

محمّد بن صلت بن حجّاج كوفى... 213

صلت بن حجّاج... 214

اعتبار يعقوب بن سفيان فسوى... 216

وجه دلالت آيه... 219

استدلال علاّمه حلّى و مناقشات ابن تيميه... 226

مناقشه ابن روزبهان... 246

آيه (وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى)... 249

أحمد بن محمّد بن أحمد فقيه... 255

أبوالشيخ إصفهانى... 257

موسى بن هارون... 258

إسماعيل بن موسى فزارى... 259

عمر بن شاكر بصرى... 259

ثابت بن أسلم بنانى... 260

نصر بن على... 262

علىّ بن جعفر... 262

حضرت موسى بن جعفر و اجداد طاهرين ايشان... 263

دلالت آيه... 279بررسى اشكال‌هاى مخالفان... 281

آيه: نجوا... 287

حديث به نقل از اميرالمؤمنين... 290

حديث به نقل از ابن عباس... 292

حديث به نقل از مجاهد... 294

حديث به نقل از مُقاتل... 295

حديث به نقل از سعد بن أبى‌وقاص... 296

حديث به نقل از سلمة بن كهيل... 297

حديث به نقل از ابن عباس... 298

حديث به نقل از أبوأيوب انصارى... 299

حديث به نقل از جابر بن عبداللّه أنصارى... 299

بررسى اعتبار حديث... 301

بررسى راويان حديث... 303

دلالت آيه نجوا بر امامت اميرالمؤمنين... 305

مناقشات مخالفان و توجيه بخل ورزيدن صحابه... 309

آيه «وَالنَّجْمِ إِذا هَوى»... 335

مناقشات ابن تيميه... 338

بررسى اسناد حديث فرود آمدن ستاره در منزل أميرالمؤمنين... 342

قابل قبول بودن روايت ابن عباس در كودكى... 346

تعيين جانشين پيامبر از سوى خداوند در آغاز بعثت... 349

فرود آمدن ستاره در منزل اميرالمؤمنين، معجزه‌اى الاهى... 350

اتّفاق مفسّران بر عدم نزول ستاره در منزل اميرالمؤمنين!... 351

آيه «في بُيُوتٍ أَذِنَ اللّه‌ُ أَنْ تُرْفَعَ»... 353

مناقشات ابن تيميه... 356

نقد و بررسى مناقشات... 359

اعتبار حديث... 360

باطل بودن نظريه‌هاى معارض... 366

افضليّت اميرالمومنين از ساير صحابه... 367

دلالت آيه بر امامت اميرالمؤمنين... 367

آيه «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَه...»... 375

مناقشات ابن تيميه... 380

عدم پايبندى به موازين علمى و فقدان مبنايى مشخّص... 388

شهرت بيتوته اميرالمؤمنين و صحّت احاديث آن... 389

از جان گذشتگى بى‌نظير اميرالمومنين... 401

عدم امتناع برادرى و ايثار در ميان ملائكه... 404

اثبات پيوند برادرى پيامبر با اميرالمومنين... 405

درستى هبوط فرشتگان براى حفاظت از اميرالمؤمنين... 411

عدم منافات شأن نزول آيه با مدنى بودن سوره بقره... 412

تخصيص مطلقات قرآن براساس سنّت صحيح... 413

اختصاصى بودن فضائل اميرالمؤمنين... 414

دلالت آيه غار بر مذمّت ابوبكر... 416

نتيجه بحث... 420

كتاب‌نامه... 421

آيه: «وقفوهم إنّهم مسئولون»

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحيم آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئوُلُونَ»⁽¹⁾بحث پيرامون بررسى ادلّه امامت و خلافت بلافصل اميرالمومنين عليه السلام پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است. اين بحث را با بررسى دلايل نقلى آغاز كرديم و تاكنون آيات ولايت، مباهله، مودّت، تبليغ، إكمال و سأل سائل به تفصيل مورد بررسى قرار گرفت. در ادامه، اين بحث را با بررسى يكى ديگر از آياتِ دلالت كننده بر امامت اميرالمومنين عليه السلام پى مى‌گيريم.

خداى متعال در آيه 23 سوره صافّات، سخنش درباره كافران است. آن‌گاه كه در قيامت به سوى آتش هدايت مى‌شوند، خداوند مى‌فرمايد:

«وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئوُلُونَ»؛ آنان را نگاه داريد، [چرا كه بايد] مورد پرسش قرار گيرند.

بررسى متن آيه

«و» در اين آيه يا «واو» عاطفه است و يا مستأنفه و در هر صورت تفاوتى در معنا و بحث ايجاد نمى‌كند.

«قفوهم» امر است، يعنى خداوند در قيامت به مأمورانى كه اهل جهنم را به سوى آتش مى‌برند دستور مى‌دهد كه آنان را نگه دارند. علّت اين فرمان آن است كه اهل دوزخ، به مانند ديگران مورد پرسش قرار مى‌گيرند.

«سؤال» از مفاهيم ذات اضافه است و سه طرف لازم دارد: 1. سؤال كننده (= سائل)، 2. سؤال شونده (= مسئول) و 3. محتواى سؤال (= مسئول عنه).

به يقين تنها «سؤال كننده» در روز قيامت خداوند سبحان است، چرا كه او مالك يوم الدين است و اگر چنانچه كسى غير از خدا (از ملائكه و اولياء خدا) نيز در سؤال دخالتى داشته باشند، به اذن الاهى خواهد بود.

«سؤال شوندگان» در اين آيه با توجه به آيات پيشين، كافرانى هستند كه به سوى آتش برده مى‌شوند.

اما «مسئول عنه» و به عبارت ديگر محتواى سؤال در آيه بيان نشده است و براى مشخص شدن آن، ناگزير از مراجعه به سنّت صحيح نبوى هستيم، چرا كه به اتّفاق شيعه و اهل سنّت، سنّت صحيح مفسّر قرآن است.

بر اساس احاديث متعددى كه در كتب معتبر اهل سنّت نقل شده و اسانيد برخى از آنها بنابر قواعد رجالى سنّيان صحيح و مورد اعتماد است، «مسئول عنه» در اين آيه، ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ يعنى خداوند در قيامت درباره ولايت اميرالمومنين عليه السلام سؤال مى‌كند و آنانى را كه به اين ولايت تن نداده باشند، به آتش جهنم معذّب خواهد ساخت.

صاحب كتاب تحفه اثنا عشريه مدّعى است كه شيعيان براى اثبات امامت و خلافت بلافصل اميرالمومنين عليه السلام، در مجموع به هفت آيه از قرآن كريم و دوازده حديث نبوى استناد و استدلال مى‌كنند. يكى از آياتى كه دهلوى از ادلّه شيعيان مى‌داند، آيه شريفه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئوُلُونَ» است.

وى سپس در احاديث مطرح شده ذيل اين آيه و استدلال شيعيان به آن مناقشه كرده، مى‌نويسد:

ومنها قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ». گويند كه از ابوسعيد خدرى مرفوعا مروى شد أنه قال: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» عن ولاية علىّ بن ابى‌طالب و در حقيقت اين تمسّكات به روايات اند نه به آيات و حالت اين روايات معلوم است كه نزد اهل سنّت اعتبار ندارند، خصوصا اين روايت در مسند فردوس ديلمى واقع است و آن كتاب مخصوص براى جمع احاديث ضعيفه واهيه است و بالخصوص در سند اين روايت ضعفا و مجاهيل بسيار در ميان آمده‌اند قابل احتجاج نيست، لاسيما فى امثال هذه المطالب الأصوليه و مع هذا نظم قرآنى مكذّب اين روايت است، زيرا كه اين خطاب در حقّ مشركين است بدليل «وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ»⁽¹⁾و مشركين را اول سؤال از شرك و عبادت غير اللّه خواهد بود نه از ولايت علىّ بن ابى‌طالب و نيز نظم قرآنى دلالت مى‌كند بر آن كه سؤال از مضمون جمله استفهاميه «ما لَكُمْ لا تَناصَرُونَ» است براى توبيخ و تعيير نه از چيز ديگر و لهذا قراء اجماع دارند بر ترك وقف بر مسئولون و بر تقدير صحّت روايت و فك نظم قرآنى مراد از ولايت‌است و درين صورت دلالت نمى‌كند بر زعامت كبرى كه محل نزاع است و اگر مراد زعامت كبرى هم باشد نيز مفيد مدّعا نمى‌شود زيرا كه مفاد آيه وجوب اعتقاد امامت جناب امير رضى اللّه عنه است فى وقت من الاوقات وهو عين مذهب اهل السنة والجماعة و اين روايت را واحدى در تفسير خود آورده و در آن وارد است كه عن ولاية علىّ وأهل البيت و ظاهر است كه جميع اهل بيت ائمه نبوده‌اند و شيعه هم معتقد امامت جميع اهل بيت نيستند پس متيقّن شد حمل ولايت بر محبّت زيرا كه ولايت لفظ مشترك

است و بقراين خارجيه احد المعنيين متعيّن مى‌شود بالجمله سؤال از محبّت امير و امامت او اجماعى است. اهل سنّت نيز قايل اند به آن بحث در آن مى‌رود كه حضرت امير بلافصل امام بود و غير او هيچ كس از صحابه مستحق امامت نبود و اين آيه به هيچ وجه با اين مدّعا مساس ندارد.⁽¹⁾مرحوم شرف الدين اين آيه و احاديث مطرح شده در ذيل آن را در زمره دلائل امامت أميرالمومنين عليه السلام برشمرده است و در اين ميان، به احاديث نقل شده در كتاب مسند فردوس و تفسير واحدى استناد كرده است. استدلال مرحوم شرف الدين نيز چنين مورد مناقشه قرار گرفته است كه:

قوله: و سيسأل الناس عن ولايتهم يوم يبعثون، كما جاء في تفسير قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» ويستند في ذلك إلى ما رواه الديلمي في مسند الفردوس، وما ورد في تفسير الواحدي، ومجرّد العزو إلى كليهما ممّا لاتقوم به حجّة عند أهل العلم، بل لابدّ من صحّة النقل، وهذا القول في سبب نزول الآية، أو في توجيه معناها، ممّا لم يقل به من يحتجّ برأيه، وما يفسّر القرآن بمثل هذا إلاّ زنديق ملحد، متلاعب بالدين، قادح في الإسلام، أو جاهل لايدري ما يقول! وسياق الآيات في قريش، وهي نصّ في المشركين المكذّبين بيوم الدين، فهؤلاء يسألون عن التوحيد والإيمان، ولامدخل لحبّ عليّ ولا لولايته في سؤال هؤلاء؛⁽²⁾اين سخن كه گفته است: و از مردم به هنگام برانگيخته شدن [در قيامت]، درباره ولايتشان سؤال خواهند شد - چنان كه در تفسير آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئوُلُونَ»

آمده است كه مستند اين سخن روايتى است كه ديلمى در مسند فردوس نقل كرده و واحدى در تفسيرش آورده است - [صحيح نيست] و صرف نسبت روايت به اين دو امرى نيست كه بر اساس آن بر اهل علم حجّت اقامه شود، بلكه [براى استناد] ناگزير بايد روايت صحيح باشد، و اين سخن كه درباره سبب نزول آيه و يا در توجيه معناى آن مطرح شده از سخنانى است كه هيچ يك از عالمانى كه به قولشان اعتماد مى‌شود قائل به آن نشده‌اند و احدى قرآن را اين چنين تفسير نمى‌كند مگر زنديقِ ملحدى كه با دين بازى و در اسلام قدح مى‌كند و يا نادانى كه نمى‌داند چه مى‌گويد! و سياق آيات [نشان مى‌دهد كه آيه] درباره قريش است و آيه نص است در [اين‌كه درباره] مشركانِ منكر قيامت. پس آنان درباره توحيد و ايمان مورد پرسش قرار مى‌گيرند و سؤال از آنان درباره حبّ و ولايت على [عليه السلام] هيچ‌گونه مَدخليّتى ندارد.

با توجه به مناقشاتى كه درباره دلالت آيه و صحّت احاديث مطرح شده در ذيل آن صورت گرفته است، به بررسى نصوص و اسانيد احاديث و ذكر راويان آن در اعصار مختلف مى‌پردازيم. اما پيش از آن لازم است نكاتى را درباره سخن فوق يادآور شويم:

مباحث و مناظرات علمى موجب از بين رفتن زمينه روشن‌گرى و نمايان شدن حقيقت مى‌گردد و اين گناهى عظيم و نابخشودنى است.

الإمام العالم المحدّث المفيد؛⁽¹⁾او پيشوايى عالم و محدثى سودمند بوده است.

وى در عبر نيز مى‌نويسد:

كان حافظا، عارفا بالحديث، فهما، عارفا بالأدب، ظريفا؛⁽²⁾

38 / 249؛ طبقات الشافعية: 7 / 110 / ش 802؛ الوافي بالوفيات: 16 / 113؛ شذرات الذهب: 4 / 182.

ابوالحسن واحدىذهبى در شرح حال واحدى نيز مى‌نويسد:

الإمام، العلاّمة، الأستاذ، ... صاحب التفسير، وإمام علماء التأويل... لزم الأستاذ أبا اسحاق الثعلبي، وأكثر عنه...، وكان طويل الباع في العربية واللغات... ، تصدّر للتدريس مدّة، وعظم شأنه؛⁽¹⁾پيشوا، علاّمه، استاد،... صاحب كتابى در تفسير قرآن، پيشواىِ دانشمندان تأويل قرآن... وى ملازم و همراه استاد ابواسحاق ثعلبى بوده و از او فراوان نقل مى‌كند... ، و در ادبيات عرب و علم لغات، مدتى داراى كرسى تدريس بوده و جايگاهش والا بود.

بنابر اين با نقل حديث از اين دو، بدون ترديد مى‌توان بر اهل سنّت احتجاج كرد و آنان را به محتواى حديث ملتزم ساخت.

روايات عالمان خود آنها مى‌دانند، والاّ آنچه سنّيان صحيح مى‌نامند، نزد ما غيرصحيح است. بنابر اين آنان نمى‌توانند بر شيعه با استناد به احاديث خود -حتى با صحيح‌ترين اسانيد - احتجاج كنند.

راويان احاديث

تعدادى از محدّثان مشهور و حافظان بزرگ سنّى، روايات مربوط به تفسير آيه سؤال از ولايت أميرالمومنين عليه السلام را در كتب خود نقل كرده و يا در طرق اسانيد اين روايات واقع شده‌اند كه از جمله مى‌توان به افراد زير اشاره نمود:

نصوص برخى روايات

1. روايت حبرى

حبرى از عالمان قرن سوم هجرى، در تفسير خود چنين روايت مى‌كند:

حدّثني حسين بن نصر، قال: أخبرنا القاسم بن عبدالغفار العجلي، عن أبي الأحوص، عن مغيرة، عن الشعبي، عن ابن عباس، عن قوله: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، قال: عن ولاية علي بن أبيطالب عليه السلام؛⁽¹⁾

حسين بن نصر، از قاسم بن عبدالغفار عجلى، از ابوالأحوص، از مغيره، از شعبى، از ابن عباس روايت كرد كه درباره آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» گفت: درباره ولايت على بن ابى‌طالب عليه السلام [مورد سؤال قرار مى‌گيرند].

2. روايت ابونعيم اصفهانى

حافظ ابونعيم اصفهانى در كتاب ما نزل في عليّ عليه السلام، روايت نزول آيه در شأن أميرالمومنين عليه السلام را به دو سند از طريق حبرى نقل كرده است.

در سند نخست آمده است:

حدّثنا محمّد بن المظفّر، قال: حدّثنا أبوالطيّب محمّد بن القاسم البزّاز، قال: حدّثني الحسين بن الحكم... .

در سند دوم نيز مى‌نويسد:

حدّثنا محمّد بن عبداللّه بن سعيد، قال: حدّثنا الحسين بن أبيصالح، قال: حدّثنا أحمد بن هارون البردعي، قال: حدّثنا الحسين بن الحكم مثله.⁽¹⁾حسين بن حكم همان حِبَرى است كه ابونعيم اصفهانى به دو سند حديث مورد بحث را از وى روايت كرده است و بقيه سند همان سند حبرى است.

3. روايت حاكم حسكانى

حاكم حسكانى نيز حديث را به اسانيد متعدّد روايت كرده است كه به ذكر آنها مى‌پردازيم.

سند نخست:

حدّثنا الحاكم الوالد أبومحمّد رحمه اللّه، قال: أخبرنا عمر بن أحمد بن عثمان - ببغداد - ، قال: حدثنا الحسين بن محمّد بن محمّد بن عفير،حدثنا أحمد بن الفرات، حدثنا عبدالحميد الحمّاني، عن قيس، عن أبي هارون، عن أبي سعيد الخدري، عن النبى صلّى اللّه عليه وآله وسلّم في قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» قال: «عن ولاية علي بن أبيطالب عليه السلام».

سند دوم:

حدثنا أبو عبدالرحمن السلمي إملاءً، أخبرنا محمّد بن محمّد بن يعقوب الحافظ، حدثنا أبوعبداللّه الحسين بن محمّد بن عفير، حدثنا أحمد، حدثنا عبدالحميد، حدثنا قيس، عن عطيّة، عن أبي سعيد عن النبيّ صلّى اللّه عليه وآله في قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، قال: «عن ولاية عليّ بن أبيطالب عليه السلام».

سند سوم:

حدثني أبوالحسن الفارسى، حدثنا أبوالفوارس الفضل بن محمّد الكاتب، حدثنا محمّد بن بحرالرهني - بكرمان - حدثنا أبوكعب الأنصاري، حدثنا عبداللّه بن عبدالرحمن، حدثنا إسماعيل بن موسى، حدثنا محمّد بن فضيل، حدثنا عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إذا كان يوم القيامة أوقف أنا وعليٌ على الصراط، فما يمرّ بنا أحد إلاّ سألناه عن ولاية عليّ، فمن كانت معه وإلاّ ألقيناه في النار، وذلك قوله: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»»؛⁽¹⁾

[حاكم حسكانى به سند خود از ابن عباس نقل مى‌كند كه] ابن عباس گفت: رسولخدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «چون روز قيامت فرا رسد، من و على بر صراط قرار داده مى‌شويم، پس احدى بر ما نمى‌گذرد مگر اين‌كه از او درباره ولايت على عليه السلام مى‌پرسيم. پس هر كس كه همراه با ولايت بود [مشكلى نخواهد داشت] والا او را به آتش مى‌افكنيم و اين معناى آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» است».

سند چهارم:

أخبرنا أبوالحسن الأهوازي، أخبرنا أبوبكر البيضاوي، حدثنا علي بن العباس، حدثنا إسماعيل بن إسحاق، حدثنا محمّد بن أبي مرة، عن عبداللّه بن الزبير، عن سليمان بن داوود بن حسن بن حسن، عن أبيه، عن أبيجعفر عليه السلام في قوله: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» قال: «عن ولاية عليّ عليه السلام».

ومثله عن أبيإسحاق السبيعي، وعن جابر الجعفي في الشواذ.⁽¹⁾

نقل حديث به صورت ارسال مسلّم

اشاره

چنان كه پيشتر اشاره شد، برخى از عالمان حديث، روايت مورد بحث را به صورت ارسال مسلّم نقل كرده‌اند، يعنى آن را به گونه‌اى مطرح ساخته‌اند كه نيازى به ذكر سند ندارد. از جمله اين عالمان مى‌توان به شيخ الإسلام حموينى، سمهودى و شهاب الدين خفاجى⁽²⁾اشاره كرد كه به ذكر روايت آنان مى‌پردازيم.

1. روايت حموينى

أخبرني الشيخ الإمام العلاّمة نجم الدين عثمان بن الموفّق الأذكاني - فيما أجاز لي أن أرويه - عن أبي الحسن المؤيّد بن محمّد الطوسي - إجازة - ، أنبأنا عبدالحميد بن محمّد الخواري - إجازة - ، عن أبي الحسن علي بن أحمد الواحدي، إنه قال - بعد روايته حديث: من كنت مولاه فعليّ مولاه - : هذا الولاية التي أثبتها النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم لعليّ مسؤول عنها يوم القيامة.

قال الواحدي: وقد أخبرنا أبوإبراهيم بن أبيالقاسم الصوفي، أنبأنا محمّد بن محمّد بن يعقوب الحافظ، أنبأنا أبوعبداللّه الحسين بن عبداللّه ابن محمّد بن عفير، أنبأنا أحمد بن الفرات، حدّثنا عبدالحميد الحمّاني، حدّثنا قيس عن عطيّة، عن أبي هارون، عن أبيسعيد، عن النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم في قوله عزوجلّ: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، قال: عن ولاية عليّ بن أبيطالب.

قال الواحدي: والمعنى: إنّهم يُسألون هل والوه حقّ الموالاة كما أوصاهم به رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم؟⁽¹⁾عثمان بن موفق به سند خود از ابوالحسن على بن أحمد واحدى روايت كرد كه واحدى پس از نقل حديث «من كنت مولاه فعليّ مولاه» گفت: اين ولايتى كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم براى على عليه السلام اثبات كرده است، روز قيامت مورد سؤال قرار خواهد گرفت.

ابوابراهيم بن ابوالقاسم صوفى به سند خود از ابوسعيد خدرى و وى نيز از پيامبر

صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، درباره آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»نقل مى‌كند كه فرمود:«از ولايت على بن ابى‌طالب عليه السلام [سؤال خواهند شد].

واحدى گفت: معناى آيه آن است كه مردم سؤال مى‌شوند كه آيا حق موالات را - چنان كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به آنها سفارش كرده بود - به جا آورده و تن به ولايت او داده‌اند يا خير؟

2. روايت نورالدين سمهودى

سمهودى نيز به سند خود مى‌نويسد:

قال الحافظ جمال الدين الزرندي عقب حديث: من كنت مولاه فعليّ مولاه: قال الإمام الواحدي: هذه الولاية التي أثبتها النبي صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم مسؤول عنها يوم القيامة. وروي فى قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، أي: عن ولاية علي وأهل البيت [عليهم السلام] ... .

قلت: وقوله: (روي في قوله تعالى...) يشير إلى ما أخرجه الديلمي، عن أبي سعيد الخدري - رضي اللّه عنه - مرفوعا «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» عن ولاية عليّ بن أبيطالب ... .

ويشهد لذلك قوله - في بعض الطرق المتقدمة - : «واللّه سائلكم: كيف خلفتموني في كتابه وأهل بيتي؟!» وأخرج أبوالحسن المغازلي... . وسيأتي في الذكر العاشر حديث: «والذي نفسي بيده، لايزول قدم عن قدم يوم القيامة حتّى يسأل اللّه تعالى الرجل عن أربع... »؛⁽¹⁾

حافظ جمال الدين زرندى - به دنبال حديث «من كنت مولاه فعليّ مولاه» - به نقل ازامام واحدى مى‌گويد: اين همان ولايتى است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم اثبات كرد كه مردم درباره آن در روز قيامت مورد سؤال قرار مى‌گيرند. و روايت شده است در ذيل آيه كه منظور، سؤال از ولايت على و اهل بيت عليهم السلام است... .

مى‌گويم: سخن او كه گفت: «در ذيل آيه روايت شده...» اشاره است به حديثى كه ديلمى از ابوسعيد خدرى به صورت مرفوع آورده است [كه معناى آيه ]«وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، سؤال از ولايت على بن ابى‌طالب عليه السلام است... .

شاهد اين مطلب سخن وى - در برخى طرق پيش گفته - است [كه مى‌گويد]: خداوند از شما مى‌پرسد كه كتاب خدا و اهل بيت مرا چگونه پس از من جانشينم ساختيد؟ اين حديث را ابوالحسن مغازلى نقل كرده است... و در نكته دهم حديث خواهد آمد كه پيامبر فرمود: «قسم به آن‌كه جانم به دست اوست، در روز قيامت قدم از قدم برداشته نمى‌شود تا اين‌كه مردم از چهار چيز سؤال شوند...».

3. روايت شهاب الدين خفاجى

قال الحافظ جمال الدين الزرندي⁽¹⁾- عقب [ذكر] حديث «من كنت مولاه فعليّ مولاه» - : قال الإمام الواحدي - رحمه اللّه تعالى - : هذا الولاية التي أثبتها النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم [لعليّ] مسؤولون عنها يوم القيامة.

وروى في [تفسير] قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، أي: عن ولاية عليّ وأهل البيت، لأنّ اللّه تعالى أمر نبيّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم أن يعرّف

الخلق أنّه لا يسألهم على تبليغ الرسالة أجرا إلاّ المودّة في القربي. والمعنى: إنّهم يُسألون هل والوهم حقّ الموالاة كما أوصاهم النبي،أم أضاعوها وأهملوها، فيكون عليهم المطالبة والتبعة إنتهى.

وأخرج أبوالحسن المغازلي، عن ثمامة بن عبداللّه بن أنس، عن أبيه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: إذا كان يوم القيامة ونصب الصراط على شفير جهنّم، لم يجز عليه إلاّ من [كان] معه كتاب ولاية عليّ بن أبيطالب عليه السلام.

وفي حديث: «والذي نفسي بيده، لايزول قدم عن قدم يوم القيامة حتّى يسأل اللّه تعالى الرجل عن أربع: [عن] عمره فيما أفناه، وعن جسده فيما أبلاه، وعن ماله ممّ كسبه وفيم أنفقه، وعن حبّنا أهل البيت». فقال له عمر: يا نبيّ اللّه! وما آية حبّكم؟ فوضع يده على رأس عليّ وهو جالس إلى جانبه وقال: «آية حبيّ حبّ هذا من بعدي»؛⁽¹⁾حافظ جمال الدين زرندى - در پى حديث «من كنت مولاه فعليّ مولاه» - مى‌گويد: امام واحدى گفت: ولايتى كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم براى على [عليه السلام] اثبات كرده است، در روز قيامت مردم درباره آن مورد پرسش قرار مى‌گيرند.

و در ذيل آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» روايت كرده است كه معناى آن، [پرسش ]از ولايت على و اهل بيت عليهم السلام است؛ چرا كه خداى تعالى به پيامبرش صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دستور داد كه به مردم بفهماند كه او بر تبليغ رسالت اجرى نمى‌خواهد، جز مودّت درباره نزديكان ايشان و معنايش آن است كه از مردم پرسيده مى‌شود كه آيا حق موالات را چنان كه پيامبر بدان سفارش كرده بود به جا

آورده و تن به ولايت اهل بيت عليهم السلام داده‌اند، يا اين‌كه آن را تضييع و درباره آن كوتاهى كرده‌اند؟ پس مطالبه اين حق و تبعيت براى آنان است.هم‌چنين ابوالحسن مغازلي، از ثمامة بن عبداللّه بن انس، از پدرش حديثى آورده كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «چون روز قيامت فرا رسد و بر گودال جهنم [پل] نصب شود، عبور از آن جايز نخواهد بود مگر براى كسى كه نوشته ولايت على بن ابى‌طالب عليه السلام را به همراه داشته باشد».

و در حديثى ديگر آمده است: «سوگند به كسى كه جانم به دست اوست، در روز قيامت قدم از قدم برداشته نمى‌شود تا اين‌كه خداى تعالى درباره چهار چيز از مردم سؤال كند: از عمرش كه در چه راهى صرف كرده است، و از بدنش كه در چه راهى آن را فرسوده ساخته، و از مالش كه از چه راهى كسب و در چه راهى مصرف كرده است، و از حبّ ما اهل بيت». عمر به پيامبر گفت: اى پيامبر خدا! علامت و نشانه حبّ شما چيست؟ پس پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دست مباركش را بر سر على عليه السلام - كه در كنارش نشسته بود - نهاد و فرمود: «علامت دوستى من، حبّ اين شخص پس از من است».

نكاتى درباره حديث:

مردم از آن سؤال خواهند شد و پذيرش ولايت و موالات اميرالمؤمنين عليه السلام، جواز عبور از صراط و نجات از آتش خواهد بود.2. در تفسير آيه مودّت حديث ديگرى نقل شده كه بر اساس آن، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حبّ خويش و اهل بيتش را يكى از سؤالات اساسى قيامت برشمرده است و در پاسخ عمر كه از نشانه اين حبّ مى‌پرسد، حبّ اميرالمومنين عليه السلام پس از خود را علامت آن معرفى كردند؛ بنابر اين اولاً ميان حبّ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و حبّ اميرالمومنين عليه السلام ملازمه برقرار است، و ثانيا اين حبّى كه پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم علامت حبّ حضرت اميرالمؤمنين و اهل بيتش عليهم السلام معرفى شده، صرف دوست داشتن نيست، بلكه حبّى است كه ثمره آن پذيرش و تن دادن به ولايت آن حضرت است، چرا كه اين حبّ، در ذيل حديثِ مربوط به سؤال از ولايت اميرالمومنين عليه السلام مطرح شده است. پس تن دادن به ولايت اميرالمومنين عليه السلام، به جا آوردن حقّ موالات اهل بيت عليهم السلام است، آن چنان كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بدان سفارش فرموده‌اند و عدم پذيرش اين ولايت، تضييع آن و كوتاهى درباره وصيت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است و در نتيجه - بر اساس تفسير خفاجى - آيه شريفه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» به روشنى امامت و خلافت بلافصل اميرالمومنين عليه السلام را اثبات مى‌كند.

پرسش از ولايت أميرالمومنين در روايات ديگر

اشاره

بخشى از روايات وارد شده در تفسير آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» مطرح و بررسى گرديد. افزون بر اين روايات، شواهد فراوان ديگرى در

ساير روايات معتبر نزد شيعه و اهل سنّت وجود دارد كه مؤيّد حديث تفسير آيه به ولايت اميرالمومنين عليه السلام هستند كه به ذكر برخى از مهم‌ترين آنها مى‌پردازيم.

1. حديث ثقلين

حديث ثقلين از ديدگاه شيعه و اهل سنّت متواتر است و بر اساس متن‌هاى مختلف در ضمن اين حديث شريف، به پرسش از كتاب و عترت تصريح شده است. براى نمونه يكى از نقل‌ها را به صورت كامل بيان مى‌كنيم.

محمّد بن على حكيم ترمذى (م 285) در كتاب نوادر الأصول مى‌نويسد:

حدثنا نصر بن علي، قال: حدثنا زيد بن الحسن، قال: حدثنا معروف بن خرّبوذ المكّي، عن أبيالطفيل عامر بن واثلة، عن حذيفة بن أسيد الغفاري، قال: لمّا صدر رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم من حجّة الوداع خطب، فقال:

«أيّها الناس! إنّه قد نبّأني اللطيف الخبير، أنّه لن يعمّر نبيّ إلاّ مثل نصف عمره الذي يليه من قبل، وإنّي أظّن موشك أن أُدعى، فأجيب، وإنّي فرطكم على الحوض، وانّي سائلكم حين تردون عليّ عن الثقلين، فانظروا كيف تخلفونني فيهما: الثقل الأكبر كتاب اللّه تعالى، سبب طرفه بيداللّه تعالى وطرف بأيديكم، فاستمسكوا، فلاتضلّوا ولاتبدّلوا، والثقل الأصغر عترتي أهل بيتي، فإنّي قد نبّأني اللطيف الخبير أنّهما لن يفترقا حتّى يردا عليّ الحوض»؛⁽¹⁾

نصر بن على، از زيد بن حسن، از معروف بن خرّبوذ مكى، از ابوطفيل عامر بن واثله، از حذيفة بن اسيد غفارى نقل كردند كه گفت: چون رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از حجّة الوداع بيرون آمد، خطبه خواند و فرمود:«اى مردم، همانا خداى لطيف و آگاه به من خبر داده كه هيچ پيامبرى عُمْر نمى‌كند مگر مثل نصف عمر پيامبر پيش از خود و من مى‌دانم كه زمان بازگشتم [به سوى پروردگار] نزديك است و من نيز [نداى حق را] لبيك خواهم گفت. آن‌گاه كه در كنار حوض بر من عرضه مى‌شويد، درباره ثقلين از شما خواهم پرسيد، پس بنگريد كه چگونه شأن مرا درباره آن دو حفظ مى‌كنيد. ثقل اكبر كتاب خداست - همان اتصالى است كه يك طرف آن به دست خدا و طرف ديگرش به دست شماست، پس به آن تمسك جوييد و گمراه نشويد و [آن را با چيزى] جايگزين نكنيد - و عترتم اهل بيتم، همانا كه لطيف خبير به من خبر داده كه آن دو از هم جدا نمى‌شوند تا اين‌كه در حوض كوثر بر من وارد شوند.

حديث ثقلين به همين صورت در مصادر فراوانى آمده است كه به ذكر آدرس آنها اكتفا مى‌شود. برخى از اين مصادر عبارتند از:

2. حديث سؤال از چهار چيز در قيامت

اشاره

پيش از اين در ضمن روايت شهاب الدين خفاجى، حديث مورد نظر نيز مطرح شد. اين حديث از مهم‌ترين و صحيح‌ترين احاديث به شمار مى‌رود كه به نقل و بررسى آن خواهيم پرداخت.

حافظ هيثمى مى‌نويسد:

عن ابن عباس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «لاتزول قدما عبدٍيوم القيامة حتّى يُسأل عن أربع: عن عمره فيما أفناه، وعن جسده فيما أبلاه، وعن ماله فيما أنفقه و من أين اكتسبه، وعن حبّنا أهل البيت».

رواه الطبراني في الكبير⁽¹⁾و الأوسط،⁽²⁾وفيه: حسين بن الحسن الأشقر، وهو ضعيف جدّا، وقد وثّقه ابن حبّان مع أنّه يشتم السلف.

وعن أبيبرزة. قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم: لاتزول قدما عبد حتّى يسأل عن أربعة: عن جسده فيما أبلاه، وعمره فيما أفناه، وماله من أين اكتسبه وفيما أنفقه، وعن حبّنا أهل البيت. قيل: يا رسول اللّه! فما علامّة حبّكم؟ فضرب بيده على منكب عليّ رضى اللّه عنه.

رواه الطبراني في الأوسط؛⁽³⁾از ابن عباس نقل شده است كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «هيچ بنده‌اى در قيامت قدمى بر نمى‌دارد مگر اين‌كه درباره چهار چيز از او سؤال شود: از عمرش كه در چه راهى گذرانده است، از بدنش كه در چه راهى آن را فرسوده

ساخته است، از مالش كه در چه راهى صرف و از كجا آن را كسب كرده است و از محبّت ما اهل بيت عليهم السلام».

طبرانى اين حديث را در معجم الكبير و معجم الأوسط روايت كرده و در سند آن حسين بن حسن أشقر قرار دارد كه جدّا ضعيف است؛ اما ابن حبان على رغم اين‌كه وى گذشتگان را دشنام مى‌داده، او را توثيق كرده است.

و از ابوبرزه نقل شده است كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند:

هيچ بنده‌اى در قيامت قدمى بر نمى‌دارد تا اين‌كه درباره چهار چيز از او پرسش شود:«از بدنش كه در چه راهى فرسوده ساخته است، از عمرش كه در چه راهى صرف كرده است، از مالش كه از كجا كسب و در چه راهى مصرف كرده است و از حبّ ما اهل بيت».

گفته شد: اى رسول خدا! علامت حبّ شما چيست؟ آن‌گاه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دست مباركش را بر شانه على عليه السلام زد.

طبرانى اين حديث را در معجم الأوسط روايت كرده است.

نكاتى پيرامون روايت هيثمى

پيشينيان است. اما روشن است كه هر چند اين كار از نظر برخى جرح باشد، باز هم به وثاقت راوى لطمه نمى‌زند و اگر شتم سلف به وثاقت راوى لطمه وارد كند، در اين صورت لازم است بسيارى از روايات صحيحين و ساير منابع معتبر نزد سنّيان كنار گذاشته شوند. اما - چنان‌كه در مباحث گذشته به تفصيل بيان شد - نه تنها ناسزاگويى به سلف، بلكه با توجه به مبانى رجالى اهل سنّت، تشيّع و رافضى بودن راوى مضر به وثاقت نيست، همان‌طور كه ابن حجر عسقلانى تصريح مى‌كند كه تشيّع هيچ ضررى به وثاقت راوى نمى‌زند.⁽¹⁾بنابر اين روايت ابن عباس از نظر سند مشكلى ندارد و بر اساس مبانى رجالى سنّيان صحيح است و آنان به پذيرفتن صحّت حديث و محتواى حديث ملزمند. افزون بر آن‌كه همين حديث با مضمون واحد از ابوبرزه نيز نقل شده و هيثمى آن را نقل كرده و در سند آن هيچ خدشه‌اى وارد نساخته است.

ابوذر رحمه اللّه نيز روايت شده است. ابن عساكر در تاريخ مدينه دمشق، در ضمن ترجمة اميرالمومنين عليه السلام به نقل از مشايخ خود مى‌نويسد:

أخبرنا أبومحمّد إسماعيل بن أبيالقاسم بن أبيبكر، أنا عمر بن أحمد ابن عمر، أنا أبوالحسن أحمد بن محمّد بن جعفر البحيري، نا أبوبكر محمّد بن محمّد بن سليمان الباغندي إملاء ببغداد، نا يعقوب بن اسحاق القلوسي، نا الحارث بن محمّد المكفوف،⁽¹⁾نا أبوبكر بن عيّاش، عن معروف بن خرّبوذ، عن أبيالطفيل، عن أبيذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: لاتزول قدما ابن آدم يوم القيامة حتّى يسأل عنأربع، عن علمه ما عمل به، وعن ماله ممّا اكتسبه، وفيما أنفقه، وعن حبّنا أهل البيت. فقيل يا رسول اللّه! ومن هم؟ فأومأ بيده إلى علي بن أبيطالب عليه السلام؛⁽²⁾ابومحمّد اسماعيل بن ابى‌القاسم بن ابى‌بكر به سند خود از ابوذر نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «فرزندان آدم در روز قيامت قدمى بر نمى‌دارند تا اين‌كه از چهار چيز مورد سؤال قرار گيرند: از علمش كه چگونه به آن عمل كرده است، از مالش كه از كجا كسب كرده و در چه راهى مصرف كرده است، و از حب اهل بيت. سوال شد: اى رسول خدا، اهل بيت چه كسانى هستند؟ ايشان با دست خود به على بن أبى‌طالب عليه السلام اشاره كردند.

احدى از نظر سند به اين حديث اشكال نكرده است، با اين حال سنّيان تحمّل پذيرش محتواى اين حديث را ندارند، از اين‌رو بدون اين‌كه فردى از

راويان حديث را جرح كنند، آن را باطل شمرده و صرف نقلش را جرحى براى راوى آن قلمداد مى‌كنند. ذهبى در شرح حال «حارث بن محمّد معكوف»، بدون وارد ساختن هيچ جرح و طعنى بر وى مى‌نويسد:

أتى بخبر باطل. حدثنا أبوبكر بن عيّاش، عن معروف بن خرّبوذ، عن أبيطفيل، عن أبيذر مرفوعا: «لا تزول قدما عبد حتّى يسأل عن حبّنا أهل البيت»؛ وأومأ إلى عليّ. رواه أبوبكر بن الباغندي، عن يعقوب بن إسحاق الطوسي، عنه؛⁽¹⁾وى خبر باطلى را نقل كرده است، [به اين صورت كه] ابوبكر بن عياش، از معروف بن خرّبوذ، از ابوطفيل، از ابوذر به صورت مرفوع نقل مى‌كند كه: «هيچ بنده‌اى قدمى برنمى‌دارد تا اين‌كه از حبّ ما اهل بيت سؤال شود» و آن‌گاه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به على عليه السلام اشاره فرمود. اين حديث را ابوبكر بن باغندى، از يعقوب بن اسحاق طوسى، از محمّد معكوف روايت كرده است.

3. حديث ولايت أميرالمومنين، جواز عبور از صراط

اشاره

چنان كه پيشتر بيان شد، شهاب الدين خفاجى در تفسير آيه مودّت روايتى را از طريق ابن مغازلى، از انس، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نقل كرد كه بر اساس آن، در روز قيامت احدى مجوّز عبور از صراط را نخواهد داشت مگر آن‌كه نوشته‌اى درباره ولايت اميرالمومنين عليه السلام به همراه داشته باشد.⁽²⁾اين حديث نيز از جمله شواهدى است كه روايت مربوط به تفسير آيه «وَقِفُوهُمْ

إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» را تأييد مى‌كند. در اين مقام به ذكر برخى از نصوص حديث مى‌پردازيم.

1. حديث اميرالمومنين

حافظ ابوالخير حاكمى طالقانى در كتاب الأربعين المنتقى من مناقب عليّ المرتضى - كه مشتمل بر چهل حديث در فضائل اميرالمومنين عليه السلام است - روايتى را از طريق حاكم نيشابورى و به سند او از اميرالمومنين عليه السلام نقل مى‌كند. وى مى‌نويسد:

عن عليّ قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إذا جمع اللّه الأوّلين والآخرين يوم القيامة، ونصب الصراط على جسر جهنّم ما جازها أحدإلاّ من كانت معه براءة بولاية عليّ بن أبيطالب عليه السلام»؛⁽¹⁾از على، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم روايت شده است كه فرمودند: «چون خداوند همه را از نخستين و آخرين در روز قيامت گرد هم آورده و بر روى جهنم پل صراط نصب گردد، احدى اجازه عبور از آن را ندارد مگر كسى كه براتى از ولايت على بن ابى‌طالب عليه السلام به همراه داشته باشد».

2. حديث امام صادق

مالك بن انس كه به شركت در حلقه درس امام صادق عليه السلام افتخار مى‌كند، حديث مورد نظر را از امام صادق و آن حضرت نيز، از پدران بزرگوارش، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نقل كرده است.

حموئى در فرائد السمطين، با سند خود به نقل از حافظ بيهقى و او نيز به نقل از حاكم نيشابورى، از ابراهيم بن عبداللّه صاعدى، از ذوالنون مصرى، از مالك بن أنس روايت مى‌كند كه گفت:

عن جعفر بن محمّد، عن أبيه عليه السلام قال: قال عن آبائه، عن عليّ عليه السلام قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إذا جمع اللّه الأوّلين والآخرين يوم القيامة، ونصب الصراط على جسر جهنّم لم يجز أحد إلاّ من كانت معه براءة بولاية عليّ بن أبيطالب عليه السلام»؛⁽¹⁾مالك بن انس حديث را از امام صادق عليه السلام، از پدرانش عليهم السلام، از على عليه السلام، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم روايت كرده است كه فرمودند: «آن‌گاه خداوند همه را از نخستين و آخرين در روز قيامت گرد هم آورد و بر روى جهنّمپل صراط نصب گردد، احدى اجازه عبور از آن را نمى‌يابد مگر كسى كه براتى از ولايت على بن أبى‌طالب عليه السلام را به همراه داشته باشد».

در سند اين حديث نيز جاى هيچ خدشه‌اى نيست و تنها برخى متعصّبان به سبب آن‌كه محتواى حديث براى آنان ناخوشايند است، آن را خبرى معرّفى كرده‌اند كه از نظر متنى باطل است.⁽²⁾برخى نيز «ابراهيم بن عبداللّه صاعدى» را كه در سلسله سند اين روايت قرار دارد، «متروك الحديث» معرّفى كرده‌اند.⁽³⁾اما هيچ دليلى براى تضعيف صاعدى و متروك بودن حديثش ذكر نشده است و تنها نقل چنين روايتى موجب شده تا متعصّبان حديث وى را ترك كنند. با اين حال

حديث فوق با سند ديگرى نيز روايت شده است كه در اين سند به جاى صاعدى، راوى ديگرى به نام «هيثم بن أحمد زيداني» قرار دارد. حافظ ابونعيم اصفهانى مى‌نويسد:

حدّث سوار بن أحمد، ثنا علي بن أحمد بن بشر الكسائي، ثنا أبوالعباس الهيثم بن أحمد الزيداني، ثنا ذوالنون بن إبراهيم المصري، ثنا مالك بن أنس، عن جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن جدّه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إذا كان يوم القيامة ونصب الصراط على ظهراني جهنّم، لايجوزها ولايقطعها إلاّ من كان معه جواز بولاية عليّ بن أبيطالب عليه السلام»؛⁽¹⁾سوار بن أحمد، از على بن أحمد بن بشر كسائى، از ابوالعباس هيثم بن أحمد زيدانى،از ذوالنون بن ابراهيم مصرى، از مالك بن انس، از جعفر بن محمّد عليه السلام، از پدرش عليه السلام و او از جدش عليه السلام نقل كرد كه فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «چون روز قيامت فرا رسد و پل صراط بر روى جهنم نصب گردد، كسى جواز عبور از آن نمى‌يابد و آن را طى نمى‌كند مگر كسى كه به واسطه ولايت على بن أبى‌طالب عليه السلام جواز به همراه داشته باشد».

3. حديث أنس بن مالك

ابن مغازلى به سند زير، از انس چنين روايت مى‌كند:

أخبرنا أحمد بن محمّد بن عبدالوهاب - إذنا - عن القاضي أبي الفرج أحمد بن علي، قال: حدثنا أبوغانم سهل بن إسماعيل بن بلبل، حدّثنا

أبوالقاسم الطائي، حدّثنا محمّد بن زكريّا الغلابي، حدّثني العبّاس بن بكّار، عن عبداللّه بن المثنى، عن عمّه ثمامة بن عبداللّه بن أنس، عن أبيه، عن جدّه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إذا كان يوم القيامة ونصب الصراط على شفير جهنّم، لم يجز إلاّ من معه كتاب ولاية عليّ بن أبيطالب عليه السلام»؛⁽¹⁾أحمد بن محمّد بن عبدالوهاب با اذن از قاضى ابوالفرج أحمد بن على خبر داد كه گفت: ابوغانم سهل بن اسماعيل بن بلبل، از ابوالقاسم طائى، از محمّد بن زكرياى غلابى، از عباس بن بكار، از عبداللّه بن مثنى، از عمويش ثمامة بن عبداللّه بن انس، از پدرش، از جدّش حديث كردند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند:

«چون روز قيامت فرا رسد و بر گودال جهنّم صراط نصب شود، احدى اجازه عبور از آنرا ندارد مگر كسى كه نوشته‌اى درباره ولايت على بن أبى‌طالب عليه السلام به همراه داشته باشد».

4. حديث عبداللّه بن مسعود

موفق بن أحمد مكّى خوارزمى، به سند خود از حسن بصرى چنين روايت مى‌كند:

عن عبداللّه [بن مسعود]، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: إذا كان يوم القيامة، يقعد عليّ بن أبيطالب على الفردوس - وهو جبل قد علا على الجنّة، وفوقه عرش ربّ العالمين، ومن سفحه تتفجّر أنهار الجنّة وتتفرّق في الجنان - وهو جالس على كرسيّ من نور، يجري بين يديه

التسنيم لايجوز أحد الصراط إلاّ ومعه براءة بولايته وولاية أهل بيته، يشرف على الجنّة، فيدخل محبيّه الجنّة ومبغضيه النار؛⁽¹⁾از عبداللّه بن مسعود نقل شده است كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «چون روز قيامت فرا رسد، على بن أبى‌طالب عليه السلام بر روى فردوس مى‌نشيند - و آن كوهى است كه بر بهشت اشراف دارد، و بالاى آن عرش پروردگار عالميان است و از دامنه آن رودهاى بهشت جارى شده و به باغ‌هاى بهشت منشعب مى‌شوند - در حالى كه آن حضرت بر صندلى اى از نور نشسته و نسيمى از مقابلش مى‌وزد و به احدى اجازه عبور از صراط داده نمى‌شود مگر براتى مبنى بر ولايت او و اهل بيتش به همراه داشته باشد. بر بهشت اشراف دارد، پس دوستانش را وارد بهشت و دشمنانش را وارد آتش مى‌كند».

5. حديث عبداللّه بن عبّاس

حافظ حاكم حسكانى اين حديث را از طريق سعيد بن جبير، از ابن‌عباس روايت مى‌كند كه پيش از اين مطرح شد. اين حديث هم‌چنين به دو طريق ديگر، يعنى از طريق مجاهد و طاووس از ابن عباس روايت شده است. ابن مغازلى مى‌نويسد:

أخبرنا أبومحمّد الحسن بن أحمد بن موسى الغندجاني بسنده، حدّثنا إسماعيل بن موسى السدّي، حدّثنا إبن فضيل، حدّثنا يزيد بن أبيزياد، عن مجاهد، عن ابن عباس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «عليّ يوم القيامة على الحوض، لا يدخل الجنّة إلاّ من جاء بجواز من عليّ بن أبيطالب»؛⁽²⁾

ابومحمّد حسن بن أحمد بن موسى غندجانى به سندش از اسماعيل بن موسى سدّى، از ابن فضيل، از يزيد بن أبى‌زياد، از مجاهد، از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «على عليه السلام در روز قيامت بر حوض ايستاده، احدى وارد بهشت نمى‌شود مگر كسى كه با جوازى از سوى على بن ابى‌طالب عليه السلام بيايد».

ابن عساكر نيز در تاريخ مدينة دمشق مى‌نويسد:

قال الخطيب: وأنا أبونعيم الحافظ: نا أبوبكر محمّد بن فارس المعبدي ببغداد، حدّثنا أبيفارس بن حمدان بن عبدالرحمن، حدّثني جدّي، عن شريك، عن ليث، عن مجاهد، عن طاووس، عن ابن عباس، قال: قلت للنبيّ: يا رسول اللّه! للنار جواز؟!قال: «نعم». قلت: و ما هنّ؟! قال: «حبّ عليّ بن أبيطالب [عليه السلام]».

قال الخطيب: سألت أبانعيم عنه، فقال: كان رافضيا غالياً في الرفض، وكان أيضاً ضعيفاً في الحديث. قال الخطيب: محمّد بن فارس بن حمدان... أبوبكر العطشي، ويعرف بالمعبدي؛⁽¹⁾خطيب گفت: ابونعيم حافظ، از ابوبكر محمّد بن فارس معبدى در بغداد خبر داد كه گفت: پدرم فارس بن حمدان بن عبدالرحمن از جدّم، از شريك، از ليث، از مجاهد، از طاووس، از ابن عباس روايت نقل كرد كه گفت: به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عرض كردم: اى رسول خدا، آيا براى [رهايى از] آتش جوازى هست؟ فرمودند: «آرى». عرض كردم: آن جواز چيست؟ فرمود: «حبّ عليّ بن أبيطالب عليه السلام».

خطيب گفت: از ابونعيم درباره محمّد بن فارس پرسيدم، وى گفت: او رافضى بود و در رفض غلوّ مى‌كرد، هم‌چنين در نقل حديث ضعيف بود. خطيب گفت: محمّد بن فارس بن حمدان... ابوبكر عطشى و معروف به معبدى است.

6. حديث أبوبكر بن أبى‌قحافة

حافظ محب الدين طبرى مى‌نويسد:

عن قيس بن أبي حازم، قال: إلتقى أبوبكر وعليّ بن أبيطالب عليه السلام، فتبسّم أبوبكر في وجه عليّ. فقال له: مالك تبسّمت؟ قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يقول: «لايجوز أحد الصراط إلاّ من كتب له عليّ الجواز». أخرجه ابن السّمان في كتاب الموافقة؛⁽¹⁾از قيس بن ابى‌حازم نقل شده است كه گفت: ابوبكر و على بن أبى‌طالب عليه السلام به هم رسيدند. آن‌گاه ابوبكر به روى على عليه السلام تبسّم كرد. على عليه السلام به وى فرمود: علّت خنده تو چيست؟ گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم شنيدم كه مى‌فرمود: «احدى مجوّز عبور از صراط را ندارد مگر كسى كه على عليه السلام براى او جواز نوشته باشد». ابن سمّان در كتاب موافقة اين حديث را آورده است.

حافظ ابن حجر عسقلانى، قيس بن أبى‌حازم را توثيق كرده و وى را در زمره راويان صحاح ستّه قرار داده است.⁽²⁾وى يادآور شده كه مى‌گويند او مكاشفه داشته است.

وى درباره قيس بن ابى‌حازم مى‌نويسد:

قيس بن أبيحازم البجلي أبو عبداللّه الكوفي، ثقة من الثانية، مخضرم ويقال له رؤية، وهو الذي يقال: إنّه اجتمع له أن يروي عن العشرة؛⁽¹⁾أبوعبداللّه قيس بن أبى‌حازم، كوفى مورد اطمينان، و از طبقه تابعين است، و گفته شده رسول خدا را ديده است. او كسى است كه گفته شده است كه از تمامى عشره مبشّره روايت كرده است.

شاهدى در تأييد حديث عدم جواز

شواهد فراوانى در ساير روايات، مؤيّد حديث مورد بحث است كه مشهورترين آنها، حديث شريف «عليّ قسيم الجنّة والنار» است. اين حديث را بسيارى از عالمان مشهور سنّى با اين لفظ و يا الفاظ مشابه روايت كرده‌اند كه از جمله مى‌توان به افراد زير اشاره نمود:1. دارقطني؛⁽²⁾2. ابن عساكر؛⁽³⁾3. ابن مغازلي؛⁽⁴⁾4. ابن حجر مكّي؛⁽⁵⁾

خلاصه و نتيجه

يكى از آيات دلالت كننده بر ولايت و خلافت بلافصل اميرالمومنين عليه السلام، آيه شريفه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» است. بر اساس احاديث صحيح و متعدّد موجود در كتب معتبر اهل سنّت، «مسئول عنه» و آن چيزى كه در روز قيامت از آن پرسيده مى‌شود، ولايت حضرت اميرالمومنين عليه السلام است. بيش از هجده تن از عالمان بزرگ اهل تسنن و در قرون متمادى، حديث تفسير آيه به ولايت اميرالمومنين عليه السلام را در كتب خود آورده و يا در طرق اسانيد آن واقع شده‌اند. برخى حديث را با ذكر سند نقل كرده و از نظر سندى خدشه‌اى به آن وارد نكرده‌اند، و برخى نيز به صورت ارسال مسلّم حديث رامطرح ساخته‌اند.

خفاجى از مفسّران بزرگ اهل سنّت، حديث پرسش از ولايت اميرالمومنين عليه السلام را در تفسير آيه مودّت، به نحو ارسال مسلّم آورده و چنين استنباط مى‌كند ولايتى كه در غدير براى اميرالمومنين عليه السلام ثابت شد، اجر رسالت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است و در روز قيامت مورد سؤال قرار خواهد گرفت و در نتيجه پذيرش اين ولايت جواز عبور از صراط است.

محتواى حديث پرسش از ولايت اميرالمومنين عليه السلام، با احاديث متعدّد ديگرى تأييد مى‌شود و آن احاديث را مى‌توان به عنوان شاهد براى تأييد حديث ياد شده ذكر كرد. از جمله اين احاديث مى‌توان به احاديثى هم‌چون حديث «ثقلين»، حديث «سؤال از چهار چيز در قيامت» و حديث «عدم جواز عبور از صراط مگر با ولايت اميرالمومنين عليه السلام» اشاره نمود.

هر يك از احاديث فوق با اسانيد متعدّد روايت شده‌اند كه اكثر آنها از نظر سندى صحيح و مورد اعتمادند و اگر خدشه برخى از اسانيد نيز پذيرفته شود، باز احاديث صحيح السند ديگرى كه مضمون واحدى با حديث مخدوش دارند حجّت را تمام مى‌كند و براى استدلال و استناد كافى است و مخالفان نيز ناگزير از پذيرفتن حديث و ملزم شدن به محتواى آن هستند.

در نتيجه بر اساس آيه شريفه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» و روايات مفسّران، پذيرش امامت و ولايت اميرالمومنين عليه السلام جواز عبور از صراط و رهايى از عذاب الاهى است.

مناقشات پيرامون حديث پرسش از ولايت أميرالمومنين

اشاره

برخى از مخالفان، مناقشاتى پيرامون اين حديث و استدلال شيعه به آيه«وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» كرده‌اند كه در اينجا به طرح و بررسى آنها مى‌پردازيم.

1. مناقشات ابن تيميه

اشاره

ابن تيميه، در جواب استدلال علاّمه حلّى رحمه اللّه به آيه مبارك «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، در اثبات ولايت اميرالمومنين عليه السلام مى‌نويسد:

قال الرافضي: «البرهان الرابع عشر: قوله تعالى «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» من طريق أبينعيم، عن الشعبي، عن ابن عباس، قال في قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»عن ولاية عليّ. وكذا في كتاب الفردوس عن أبيسعيد الخدري، عن النبي صلّى اللّه عليه وآله وإذا سئلوا عن الولاية وجب أن تكون ثابتة له، ولم يثبت لغيره من الصحابة ذلك؛ فيكون هو الإمام».

والجواب من وجوه:

أحدها: المطالبة بصحة النقل، والعزو إلى الفردوس وإلى أبينعيم لاتقوم به حجّة باتّفاق أهل العلم.

الثاني: إنّ هذا كذب موضوع بالإتّفاق.

الثالث: إنّ اللّه تعالى قال: «بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ...»⁽¹⁾فهذا خطاب عن المشركين المكذّبين بيوم الدين... وما يفسّر القرآن بهذا ويقول النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فسّره بمثل هذا إلاّ زنديق ملحد، متلاعب بالدين، قادح في دين الإسلام، أو مفرط في الجهل لا يدري ما يقول. وأيّ فرقٍ بين حبّ عليّ وطلحة والزبير وسعد وأبيبكر وعمر وعثمان؟! ولو قال: قائل إنّهم مسئولون عن حبّ أبيبكر لم يكن قوله أبعد من قولمن قال عن حبّ علي، ولا في الآية ما يدلّ على أنّ ذلك القول أرجح، بل دلالتها على ثبوتهما وانتفائهما سواء، والأدلّة الدالة على وجوب حبّ أبيبكر أقوى.

الرابع: إنّ قوله: «مَسْؤلُونَ» لفظ مطلق لم يوصل به ضمير يخصّه بشيء، وليس في السياق ما يقتضي ذكر حبّ عليّ، فدعوى المدّعي دلالة اللفظ

على سؤالهم عن حبّ عليّ من أعظم الكذب والبهتان.

الخامس: إنّه لوادّعى مدّعٍ أنّهم مسؤولون عن حبّ أبيبكر وعمر لم يكن إبطال ذلك بوجه إلاّ وإبطال السؤال عن حب عليّ أقوى وأظهر؛⁽¹⁾رافضى [علاّمه حلّى] مى‌گويد: «برهان چهاردهم [بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام ]آيه شريفه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» است... از طريق ابونعيم، از شعبى، از ابن‌عباس نقل شده است كه در تفسير آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»گفت:

[منظور پرسش] از ولايت على عليه السلام است. هم چنين در كتاب فردوس، اين روايت از ابوسعيد خدرى، از پيامبر نقل شده است و اگر از ولايت [كسى ]سؤال شود، لازمه‌اش آن است كه ولايت براى او ثابت شده باشد، و اين ولايت براى احدى از صحابه غير از اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت نشده است؛ از اين‌رو او امام است».

به وجوه مختلف مى‌توان به اين سخن پاسخ داد:

وجه يكم: صحّت اين نقل از كجاست، و حال آن‌كه به اتّفاق اهل علم، با انتساب حديث به كتاب فردوس و به كتاب ابونعيم حجّت اقامه نمى‌شود.

وجه دوم: دروغ و جعلى بودن اين حديث مورد اتّفاق است.

وجه سوم: خداى تعالى مى‌فرمايد: «بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ...»، پس آيه خطاب بهمشركان و منكران معاد است... و كسى قرآن را به اين [كه منظور از سئوال در آيه، سئوال از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام است] تفسير نمى‌كند. او مى‌گويد كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به مثل اين تفسير كرده، در صورتى كه زنديق ملحد، بازى كننده با دين و ضربه زننده به اسلام و يا كسى كه به سبب زيادى جهل نمى‌داند چه مى‌گويد، چنين تفسيرى نمى‌كند!

و چه تفاوتى ميان حب على، طلحه، زبير، سعد، ابوبكر، عمر و عثمان وجود دارد؟ اگر كسى بگويد كه مردم در روز قيامت در مورد دوستى ابوبكر مورد پرسش قرار مى‌گيرند اين ادّعا بعيدتر از قول كسى نيست كه مى‌گويد از حبّ على عليه السلام سئوال مى‌شود. و در آيه سئوال، نشانه‌اى كه موجب ترجيح يكى از دو قول بر ديگرى باشد وجود ندارد، بلكه دلالت آيه درباره هر دو يكسان است و ادلّه‌اى كه واجب بودن دوستى به ابوبكر را ثابت مى‌كند قوى‌تر است.

وجه چهارم: واژه «مسؤولون» در آيه به صورت مطلق است و ضميرى به آن متصل نيست تا مورد سئوال را به شى‌ء معينى اختصاص دهد، و در سياق نيز چيزى كه مقتضى ذكر حبّ على عليه السلام باشد وجود ندارد؛ پس اين ادّعاى مدّعى كه مى‌گويد روايت بر پرسش از مردم پيرامون حبّ على عليه السلام دلالت مى‌كند از بزرگترين دروغ‌ها و بهتان‌ها است.

وجه پنجم: اگر ادّعا كننده‌اى مدّعى شود كه «مردم از حبّ ابوبكر و عمر مورد سؤال قرار مى‌گيرند، باطل است»، ابطال اين سخن به وجهى ممكن نيست مگر اين‌كه ابطال سؤال از حبّ على عليه السلام به آن وجه قوى‌تر و آشكارتر است.

پاسخ به مناقشات ابن تيميه

نخست اين‌كه وى مدّعى است كه با انتساب حديث به كتاب فردوس و كتابابونعيم حجّت اقامه نمى‌شود. اين ادّعا سخن صحيحى نيست، زيرا - چنان كه پيشتر بيان شد - صاحب كتاب فردوس و ابونعيم اصفهانى، از عالمان و محدّثان مورد اعتماد اهل سنّت هستند و با انتساب حديث به آنان حجّت اقامه مى‌شود. افزون بر آن‌كه راويان حديث پرسش از ولايت أميرالمؤمنين عليه السلام منحصر در

اين دو فرد نيست و ما اسامى هجده تن از محدّثان مشهور و حافظان بزرگ سنّى را ذكر كرديم كه اين حديث را در كتب خود نقل كرده‌اند و يا در طرق اسانيد آن واقع شده‌اند. علاوه بر آن صحّت اسانيد اين حديث نيز بر اساس مبانى رجالى اهل سنّت اثبات شد.

دوم: ادّعاى اتّفاق سنّيان بر دروغ و جعلى بودن حديث نيز بى‌اساس و كذب است و ما ثابت كرديم كه اسانيد اين حديث صحيح‌اند و عالمان مشهور و بزرگى آن را نقل كرده‌اند كه بدون ترديد ابن تيميه و ساير متعصّبان نمى‌توانند همه اين عالمان را كذّاب و جاعل بدانند.

سوم: ابن تيميه تفسير آيه پرسش از ولايت أميرالمؤمنين عليه السلام را زندقه، الحاد، بازى با دين و قدح اسلام مى‌شمارد و يا آن را از سر نادانى مفرط مى‌داند. اين سخن نيز از دو جهت قابل تأمّل است: اوّلاً - چنان كه پيشتر گفتيم - ناسزاگويى و تكفير در مباحث علمى شايسته نبوده و هيچ توجيهى ندارد و كسانى كه مرتكب چنين جرمى مى‌شوند، به دليل آلوده ساختن فضاى مباحث و مناظرات علمى، نسبت به زندقه و الحاد سزاوارترند.

ثانيا از سويى بسيارى از پيشوايان بزرگ و محدّثان مشهور سنّى، اين حديث را در ذيل آيه مطرح ساخته‌اند و از سويى ديگر مفسّران بزرگ، اين آيه و حديث ذيلش را در تفسير آيه مودّت نيز آورده‌اند و اگر همه آنان ملحد، زنديق، بازى‌كننده با دين، قدح كننده در اسلام و يا دچار نادانى مفرط باشند، باز هماشكالى متوجّه شيعه نيست و مرحوم علاّمه حلّى با استناد به كلام اين عالمان كه - مورد اعتماد اهل تسنن مى‌باشند - بر آنان حجّت اقامه كرده است.

چهارم: با توجه به صحّت دست كم برخى از اسانيد حديث و وجود شواهد

متعددى كه مؤيّد حديث است، وجود ضمير يا عدم آن براى تعيين «مسئول عنه» ضرورتى ندارد و از سويى سياق هرگز قدرت مقابله با حديث صحيح را ندارد و اساسا در اينجا بحث از سياق بى‌معنا است. همين‌طور وقتى ثابت شد كه بر اساس سنّت صحيح، «مسئول عنه» در آيه ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام است، تفاوت ميان حبّ و ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام با حبّ ساير صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مانند آفتاب نيم روز روشن خواهد شد.

پنجم: از سويى ادّعاى لزوم محبّت اميرالمؤمنين عليه السلام براى رهايى از جهنّم با احاديث متعدّد و صحيح ثابت شد و از سويى ديگر ادّعاى لزوم محبّت ديگران نيز بى‌دليل و واضح البطلان است. به بيانى ديگر اين دو ادّعا هرگز قابل قياس نيستند، چرا كه يكى با ادلّه محكم تأييد مى‌شود و ديگرى فاقد دليل و بى‌اساس است. بنابر اين با همين پاسخ مختصر روشن مى‌شود كه متعصّبانى هم‌چون ابن تيميه، در برابر استدلال محكم و روشن شيعه هيچ برهان معقول و سخن قابل قبولى ندارند.

2. مناقشه‌هاى ابن روزبهان

اشاره

ابن روزبهان در جواب استدلال به آيه شريفه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» بر اثبات ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و درباره حديث پرسش از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در قيامت مى‌نويسد:

ليس هذا من رواية أهل السنة، ولو صحّ، دلّ على أنّه من أولياء اللّه‌تعالى، فالوليّ هو المحبّ المطيع، و ليس هو بنصّ في الإمامة؛⁽¹⁾

اين حديث در زمره روايت‌هاى اهل سنّت نيست و اگر صحيح باشد، دلالت مى‌كند كه اميرالمؤمنين عليه السلام از اولياء خداى تعالى است و ولىّ به معناى محبّ و مطيع است و اين حديث نصّ در امامت نيست.

پاسخ به مناقشه‌هاى ابن روزبهان

پيش از اين روشن شد كه حديث پرسش از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام توسّط بسيارى از عالمان حديثى مشهور اهل سنّت روايت شده است؛ در نتيجه به يقين اين حديث در زمره روايات سنّيان به حساب مى‌آيد.

هم‌چنين صحّت برخى از اسانيد آن بر اساس مبانى رجالى سنّيان اثبات شد.

اما ابن روزبهان هيچ پاسخى به استدلال مرحوم علاّمه ارائه نكرده است. مرحوم علاّمه حلّى چنين استدلال فرمودند كه اگر در قيامت از ولايت كسى سؤال شود، واجب است كه اين ولايت در دنيا براى او ثابت شده باشد، در حالى كه به غير از اميرالمؤمنين عليه السلام چنين ولايتى براى احدى ثابت نشده است و بر اساس اين ولايت، اين اميرالمؤمنين عليه السلام است كه امام است نه شخص ديگرى از صحابه.

ابن روزبهان به جاى پاسخ به اين استدلال، ادّعا مى‌كند «وليّ» به معناى محبّ و مطيع است و هم‌چون ابن تيميه از پاسخ طفره مى‌رود. اما بايد دانست كه اين معنا براى ولىّ با محتواى آيه و حديث مفسّر آن سازگارى ندارد. به عبارتديگر معنا ندارد كه خداوند در قيامت امر به نگاه داشتن مردم كند تا از آنان سؤال شود كه آيا اميرالمؤمنين عليه السلام محبّ و مطيع خداوند بوده است يا نه؟

هم‌چنين اين معنا با حديث مشروط بودن جواز عبور از صراط به ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز ناسازگار است.

3. مناقشه آلوسى در تفسير آيه

اشاره

آلوسى در تفسير آيه مبارك «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» مى‌نويسد:

و روى بعض الإماميّة عن ابن جبير، عن ابن عباس: يسألون عن ولايه‌علىّ كرّم اللّه تعالى وجهه، و رووه أيضا عن أبي سعيد الخدري. و أولى هذه الأقوال أنّ السؤال عن العقائد والأعمال، و رأس ذلك لا إله إلاّ اللّه، ومن أجلّه ولاية عليّ كرّم اللّه تعالى وجهه، وكذا ولاية إخوانه الخلفاء الراشدين؛⁽¹⁾برخى از اماميّه از ابن جبير، از ابن عباس روايت كرده‌اند كه مردم از ولايت على عليه السلام سؤال مى‌شوند. اين روايت را از ابو سعيد خدرى نيز نقل كرده‌اند. شايسته‌ترين قول آن است كه سؤال در قيامت از عقايد و اعمال‌باشد و رأس عقايد، اعتقاد به لا إله إلاّ اللّه است و از بارزترين عقايد، ولايت على عليه السلام و برادران وى، يعنى خلفا راشدين است.

پاسخ به ادّعاهاى آلوسى

نخست اين‌كه از عبارت آلوسى چنين برمى آيد كه حديث پرسش از ولايتاميرالمؤمنين عليه السلام تنها از سوى اماميّه روايت شده است! بايد دانست منحصر ساختن نقل اين حديث به اماميّه به يقين ادّعايى دروغين است، زيرا از سويى

هرچند كه اماميّه اين حديث را روايت كرده‌اند، اما بسيارى از عالمان سنّى نيز از روات اين حديث هستند. و از سويى ديگر، حديث ياد شده در بسيارى از منابع معتبر سنّيان نيز آمده است.

دوم اين‌كه ادّعاى آلوسى بر تقدّم و اولويّت پرسش از عقايد و اعمال بر ساير پرسش‌ها ادّعايى بى‌دليل است و بلكه بر اساس سنّت صحيح نبوى و روايات معتبر نزد شيعه و تسنّن، دليل بر خلاف اين گفته وجود دارد. به بيان ديگر - چنان‌كه پيشتر روشن شد - بر اساس احاديث صريح و سنّت صحيح نبوى، «مسئول عنه» در آيه تنها ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام است. با اين وجود معلوم نيست چرا سنّيان با سنّت نبوى مخالفت مى‌كنند و در عين حال خود را اهل سنّت مى‌پندارند؟! سوم اين‌كه داخل كردن پرسش از ولايت ديگران در كنار پرسش از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز ادّعايى باطل و بى‌اساس است و هيچ دليلى براى آن وجود ندارد و بلكه در مقابل آن، با رجوع به كتاب و سنّت، دليل بر اختصاص پرسش از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد.

مناقشات صاحب «مختصر تحفه اثناعشريّه»

محمود شكرى آلوسى صاحب مختصر تحفه اثناعشريّه، در ذكر ادلّه اماميّه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام و ردّ آنها مى‌نويسد:

ومنها: قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، قالت الشيعة في الإستدلال بها: روي عن أبي سعيد الخدري مرفوعا، أنّه قال: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْمَسْؤلُونَ»عن ولاية عليّ بن أبيطالب عليه السلام.

و لا يخفى أنّ نحو هذا التمسك في الحقيقة بالروايات لا بالآيات، و هذه الرواية واقعة في فردوس الديلمي، الجامع للاحاديث الضعيفة الواهية، و مع هذا قد وقع في سندها، الضعفاء و المجاهيل الكثيرون، بحيث سقطت عن قابليّة الإحتجاج بها، لاسيما في هذه المطالب الأصوليّة. ومع هذا فإنّ نظم الكتاب مكذّب لها؛ لأنّ هذا الحكم في حقّ المشركين... و لئن سلّمنا صحّة الرواية و فكّ النظم القرآني يكون المراد بالولاية المحبّة، وهي لاتدلّ على الزعامة الكبرى التي هي محلّ النزاع، و لو كانت الزعامة الكبرى مرادة أيضا، لم تكن هذه الرواية مفيدة للمدّعى، لأنّ مفاد الآية وجوب إعتقاد إمامة الأمير في وقت من الأوقات، و هو عين مذهب أهل السنة؛⁽¹⁾و از آن موارد سخن پروردگار است كه مى‌فرمايد: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ». شيعيان در استدلال به اين آيه مى‌گويند: از ابوسعيد خدرى به صورت مرفوع چنين روايت شده است كه گفت: آنها را متوقف كنيد تا از ولايت على بن أبى‌طالب عليه السلام پرسيده شوند.

مخفى نيست كه از سويى اين‌گونه استدلال در حقيقت تمسّك به روايات است نه تمسّك به آيات، و اين روايت در فردوس ديلمى آمده كه احاديث ضعيف و بيهوده در آن جمع شده است. از سويى ديگر، در سند اين روايت نيز افراد ضعيف و مجهول فراوانى واقع شده است، به گونه‌اى كه قابليّت احتجاج به آن از بين مى‌رود، به ويژه در مطالبى ريشه‌اى هم‌چون اين مطلب. به علاوه نظم قرآن محتواى حديث را تكذيبمى‌كند، چرا كه اين حكم [يعنى نگه داشتن براى پرسش] در حق مشركان است... و

چنان چه صحّت روايت را بپذيريم و نظم قرآنى را ناديده بگيريم، باز هم مراد از ولايت در آيه محبّت است و بر زعامت كبرا كه محلّ نزاع مى‌باشد دلالت نمى‌كند. و چنانچه مراد از ولايت در حديث، زعامت كبرا نيز باشد، اين روايت اين ادّعا را افاده نمى‌كند، چرا كه مفاد آيه وجوب اعتقاد به امامت اميرالمؤمنين عليه السلام، در دوره‌اى از دوران مى‌باشد كه آن عين مذهب سنّيان است.

پاسخ به مناقشات صاحب «مختصر تحفه إثناعشريه»

نخستين اشكال به وى اين است كه مرحوم علاّمه حلّى، وجه استدلال به اين آيه و حديث ذيل آن را بيان كرده و محمود شكرى هيچ اشاره‌اى به آن نكرده و پاسخى هم براى آن ارائه نداده است و هم‌چون ديگران از پاسخ به استدلال مرحوم علاّمه طفره رفته است! دوم: هيچ يك از عالمان شيعه، فقط با استناد به آيه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام استدلال نكرده و چنين ادّعايى هم نداشته‌اند، چنان كه مخالفان نيز هرگز ادّعا نكرده‌اند كه آيه‌اى به تنهايى و بدون روايات وارد در تفسير آنها به امامت غير اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد. بنابر اين روشن است كه سنّت صحيح مفسّر قرآن است و استدلال به آيات همواره بايد به كمك تفسير برگرفته از سنّت صحيح باشد.

سوم: نقل حديث پرسش از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام منحصر به آنچه در فردوس الأخبار آمده و از ابوسعيد خدرى نقل شده نيست و ما بارها بر اين مطلب تأكيد كرده‌ايم. بنابر اين تا اينجا سخن آلوسى خدعه و تلبيس است.

چهارم: استدلال به نظم قرآنى و سياق آيات - چنان كه بارها تكرار شد -

هرگز تاب مقاومت در برابر استدلال به سنّت صحيح نبوى را ندارد، به ويژه كه اين احاديث نبوى به اسانيد صحيح و معتبر از طريق شيعه و سنّى وارد شده است. به عبارت ديگر همه قبول دارند كه وقتى براى تعيين معناى صحيح آيه، دليلى از سنّت اقامه شود، بايد از مقتضاى سياق دست برداشت؛ اما دست برداشتن از روايت صحيح به بهانه مقتضاى سياق، به اجماع اهل علم جايز نيست.

پنجم: ادّعاى وى مبنى بر اين‌كه معناى ولايت در حديث به معناى محبّت است - چنان كه پيش از اين بيان شد - ناصحيح و بى‌معنا است و هرگز نمى‌توان آن را پاسخى بر استدلال علاّمه رحمه اللّه قلمداد كرد.

ششم: ادّعاى افاده آيه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام، در برخى از اوقات مصادره به مطلوب است و با اين پيش فرض مطرح شده كه امامت تكيه زنندگان بر مسند خلافت پيش از اميرالمؤمنين عليه السلام مسلّم و ثابت شده است، در حالى كه اين خود محل نزاع و البته ادّعايى بى‌اساس و واهى است و ظهور روايات نيز برخلاف اين ادّعا است.

آيه: «و اسئل من أرسلنا من قبلك»

اشاره

آيه «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ» يكى ديگر از آياتى كه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد، آيه 45 سوره زخرف است.

خداى تعالى در اين آيه مى‌فرمايد:

«وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ»؛ از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس.

اين آيه از سويى شاهدى بر تأييد محتواى آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» است، و از سويى ديگر خود به تنهايى دليلى بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌باشد.

مرحوم شرف‌الدين پس از استدلال به آيه شريفه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ»، در تحكيم و تأييد آن به آيه شريفه «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ» استدلال مى‌كند و با استناد به روايات متعدّدى از اهل تسنن و شيعه، «مسئول عنه» در اين آيه را نيز ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام معرّفى مى‌كند و آيه را از جمله دلايل امامت اميرالمؤمنين عليه السلام برمى‌شمارد.⁽¹⁾

مناقشه بر استدلال مرحوم سيّد شرف الدين بر استدلال مرحوم شرف‌الدين به اين آيه چنين مناقشه شده است. اشكال كننده مى‌نويسد:

قال اللّه تعالى: «وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ * وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ»...، واضح من سياق الآية، أنّها تتحدّث عن الإيمان بالوحي والقرآن. أمّا موضوع السؤال، فهو مذكور في الآية و هو قوله تعالى: «أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ»فأيّ مدخل لعليّ - رضى اللّه عنه - هنا؟! و هل يفسّر القرآن الكريم بمثل هذا الهراء؟! وقد ردّ الإمام ابن تيمية على هذا الإستدلال بما لا مزيد عليه... .

هذا، و يشير في حاشيته إلى رواية ضعيفة لا يحتجّ بها، وهي حديث ابن مسعود: قال لي رسول اللّه: «يا عبداللّه! أتاني ملك»، فقال: «يا محمّد! سل من أرسلنا قبلك من رسلنا على ماذا بعثوا؟»، قلت: «على ما بعثوا؟»، قال: «على ولايتك و ولاية عليّ بن أبي طالب عليه السلام».

و رمز له ابن عراق برمز الحاكم.

قلت (أي ابن عراق): لم يبيّن علّته.

و قد أورده (أي ابن حجر) في زهر الفردوس من جهة الحاكم، ثمّ قال: و رواه أبو نعيم وقال: تفرّد به عليّ بن جابر، عن محمّد بن فضيل و عليّ بن جابر ما عرفته؛⁽¹⁾خداى تعالى مى‌فرمايد: «و آن قطعا يادآورى كننده براى تو و قومت مى‌باشد و در

آينده سؤال خواهيد شد* و از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس كه آيا به غير از «الرحمن» آلهه ديگرى قرار داديم تا پرستش شوند»... .

از سياق آيه واضح است كه مراد، آگاهى يافتن از ايمان به وحى و قرآن است. اما موضوع پرسش در آيه ذكر شده، فرموده خداى تعالى است كه: «آيا به غير از رحمان آلهه ديگرى قرار داديم كه پرستش شوند؟». بنابر اين، اين آيه چه ارتباطى به على عليه السلام دارد؟! و آيا مى‌توان قرآن كريم را به مانند اين سخن اشتباه تفسير كرد؟ و پيشواى ما ابن تيميه اين استدلال را رد كرده است به گونه‌اى كه نيازى به بيش از آن نيست ... .

با اين حال او (مرحوم شرف الدين) در حاشيه كتاب خود به روايت ضعيفى اشاره مى‌كند كه بدان احتجاج نمى‌شود و آن حديث ابن مسعود است [كه گفت]: رسول خدا به من فرمودند: «اى عبداللّه! فرشته‌اى نزد من آمد و گفت: «اى محمّد! از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس بر چه مبعوث شده‌اند» پرسيدم: «بر چه مبعوث شده‌اند؟» گفت: «بر ولايت تو و ولايت علىّ بن أبى طالب عليه السلام».

ابن عراق بر اين روايت رمز حاكم را نهاده است و مى‌نويسد: علّت ذكر اين روايت بيان نشده است. ابن حجر نيز آن را از طريق حاكم در زهر الفردوس آورده و به نقل از ابو نعيم مى‌نويسد: اين روايت به تنهايى از علىّ بن جابر، از محمّد بن فضيل نقل شده است و من علىّ بن جابر را نمى‌شناسم.

بنابر اين در تفسير اين آيه و استدلال به آن بر اثبات امامت اميرالمؤمنين عليه السلام، مناقشاتى از سوى مخالفان شده است؛ از اين‌رو لازم است به تفصيل درباره معناى آيه و تفاسير مختلفى كه براى آن ذكر شده، بحث و بررسى صورت گيرد.

بر اساس ظاهر آيه شريفه، خداوند سبحان به پيامبرش دستور مى‌دهد كه ازپيامبران پيش از خود مطلبى را باز پرسد. بنابر اين دستور از جانب خداوند است و پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مأمور به پرسش است. و كسانى كه مورد سوال قرار مى‌گيرند رسولانى هستند كه پيش از پيامبر خاتم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرستاده شده‌اند. اما - چنان كه پيشتر بيان شد - «سؤال» از مفاهيم ذات اضافه است و سه طرف لازم دارد و تا اينجا دو طرف آن، يعنى سؤال كننده و سؤال شونده مشخص است. اما طرف ديگر يعنى «مسئول عنه» چيست؟ بر اساس مناقشه‌اى كه بر كلام مرحوم شرف الدين شده است، «مسئول عنه» در خود آيه ذكر شده و آن پرسش درباره قراردادن خدايانى ديگر به غير از خداوند براى پرستش است؛ يعنى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از سوى خداوند متعال مأمور شده است كه از پيامبران پيش از خود بپرسد كه آيا به غير از «الرّحمن» (خداوند)، آلهه ديگرى قرار داده است تا پرستش شوند يا خير؟ اما به ظاهر امر به چنين سؤال و پرسشى از رسولان الاهى چندان منطقى به نظر نمى‌رسد؛ از اين‌رو مفسّران سنّى - على رغم وجود حديث صحيح در تفسير آيه، صرفا بدان جهت كه مضمون حديث براى آنان ناخوشايند است - در تفسير اين آيه دچار اضطراب شديد شده و اقوال مختلفى را مطرح كرده‌اند و حتّى گاهى جهت تسليم نشدن در برابر حقيقت - چنان‌كه در مباحث گذشته و در تفسير آيه مطرح شد - دست از معناى ظاهرى آيه كشيده و آن را مجاز شمرده‌اند! اما براى روشن شدن معناى آيه، ابتدا لازم است به چند مسئله پاسخ داده شود:

نخست اين‌كه پرسش از پيامبران پيشينى كه در گذشته‌اند چگونه ممكن است؟دوم: آيا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حقيقتا به سؤال از آنان امر شده است يا اين دستور مجازى است؟ و آيا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به اين دستور عمل كرده و از رسولان پيشين سؤال پرسيده است يا خير؟ سوم: اگر سؤال حقيقى بوده و پيامبر به اين دستور عمل كرده است، پرسش پيامبر از رسولان الاهى چه بوده است؟ ابن جوزى در همين راستا و در تفسير اين آيه مى‌نويسد:

إن قيل: كيف يسأل الرسل و قد ماتوا قبله؟ فعنه ثلاثة أجوبة:

أحدها: إنّه لمّا أُسري به، جمع له الأنبياء فصلّى بهم، ثمّ قال له جبريل: «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ...»⁽¹⁾الآية، فقال: «لا أسأل، قد اكتفيت».

رواه عطاء، عن ابن عباس وهذا قول سعيد بن جبير، والزهري، و ابن زيد، قالوا: جمع له الرسل ليلة أسري به فلقيهم، و أمر أن يسألهم، فما شكّ ولاسأل.

والثاني: إنّ المراد: إسأل مؤمني أهل الكتاب من الذين أرسلت إليهم الأنبياء... .

روي عن ابن عباس، والحسن، و مجاهد، و قتادة، و الضحّاك، و السدّي، في آخرين. قال ابن الأنباري: والمعنى: سل أتباع من أرسلنا قبلك، كما تقول: السخاء حاتم، أي: سخاء حاتم... وعند المفسّرين إنّه لم يسأل على القولين. وقال الزجّاج: هذا سؤال تقرير، فإذا سأل جميع الأمم لم يأتوا بأن في كتبهم: أن اعبدوا غيري.

والثالث: إنّ المراد بخطاب النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: خطاب أُمّته. فيكون المعنى: سلوا. قاله الزجّاج؛⁽¹⁾اگر گفته شود چگونه از پيامبران پيشين سؤال مى‌شود در حالى كه آنان پيش از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم درگذشته‌اند؟ به اين سؤال سه پاسخ داده شده است:

نخست اين‌كه: وقتى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به معراج رفتند، انبياء را دور آن حضرت گرد آوردند و حضرتش برايشان [به عنوان امام جماعت] نماز خواندند. سپس جبرئيل عرضه داشت: «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ...» و آن‌گاه پيامبر فرمودند: «نمى‌پرسم و اكتفا كردم».

اين حديث را عطاء از ابن عباس روايت مى‌كند و اين قول سعيد بن جبير، زهرى و ابن زيد است كه گفتند: پيامبران در شب معراج پيرامون رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم گرد آورده شدند و پيامبر آنان را ملاقات فرمودند و امر به سؤال از آنان شدند. آنان نيز شك نكردند و سؤالى نپرسيدند.

قول دوم اين‌كه: منظور آيه آن است كه از مؤمنان اهل كتاب درباره انبيائى كه به سوى آنان فرستاده شده است، بپرس... .

در نقل ديگرى از ابن عباس، حسن، مجاهد، قتاده، ضحاك و سدى اين قول روايت شده است. ابن أنبارى مى‌گويد: معناى اين روايت اين است كه: از پيروان رسولان پيش از خود سؤال كن، چنان كه مى‌گويى: سخاء حاتم است، يعنى سخاوت حاتم... و بر اساس هر دو قول، مفسران معتقدند كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم سؤالى نپرسيدند. زجاج گفته است: اين سؤال براى تثبيت [مطلب] است و چنانچه از همه

امم درباره آن پرسيده شود، هيچ يك نمى‌توانند از كتابهايشان بياورند كه [خداوند فرموده باشد]: غير مرا عبادت كنيد.و قول سوم اين‌كه: منظور از مورد خطاب قرار دادن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، مخاطب ساختن امّت ايشان است، از اين رو معنا چنين مى‌شود: [اى امّت من] «بپرسيد». اين قول را زجّاج گفته است.

اين سه قول را كه ابن جوزى در تفسير آيه بيان كرده، در تفاسير ديگر نيز آمده است. در قول نخست آيه به معناى ظاهرى آن حمل شده و بر اساس آن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حقيقتا به سؤال از پيامبران پيشين امر شده است، اما على‌رغم دستور خدا، از آن سرباز زده است! اما بر اساس دو قول ديگر، آيه بر خلاف معناى ظاهرى آن حمل شده و امر خداوند به پيامبر مبنى بر پرسش از پيامبران پيشين مجاز شمرده شده است.

ابن جوزى به نقل اين اقوال اكتفا كرده و قول مختار خويش را مشخّص نكرده است. اما با توجه به تقديم و تأخير وى در بيان اقوال، به نظر مى‌رسد قول مختار وى همان قول نخست باشد.

البته به اين سؤال كه چگونه پيامبر از رسولان پيش از خود مى‌پرسد پاسخ‌هاى ديگرى نيز داده شده كه بر اساس آنها نيز اين امر مجاز تلقّى شده است.

برخى گفته‌اند خطاب خداوند به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است و امر به پرسش، مجاز و به معناى نظر كردن در دين پيامبران پيشين است كه آيا عبادت بت‌ها، در امّتى از امّت‌هاى انبياء پيشين آمده است يا خير؟! زمخشرى و به تبع او برخى ديگر از مفسّران هم‌چون نسفى، به اين قول قائلند. زمخشرى پس از تصريح به اين قول مى‌نويسد:

وكفاه نظرا وفحصا نظره في كتاب اللّه المعجز المصدّق لما بين يديه، وإخبار اللّه فيه بأنّهم يعبدون من دون اللّه ما لم ينزل به سلطانا. وهذه الآية في نفسها كافية، لاحاجة إلى غيرها؛⁽¹⁾انديشه و نظر در كتاب معجِز و مصدِّق خداوند كه در دست پيامبر بود، براى بررسى امّت رسولان پيشين او را كفايت كرد و خداوند در قرآن خبر داده است كه آنان به جاى خدا، چيزى را عبادت مى‌كنند كه هيچ حجّتى بر آن نازل نشده است. و اين آيه به خودى خود كافى است و به آيه‌اى ديگر نيازى نخواهد بود.

اما اگر چنين باشد كه زمخشرى مى‌گويد، آيا امر به پرسش لغو نيست؟! به عبارت ديگر اگر مراد از آيه، دستور به جستجو و بررسى احوال امم پيامبران پيشين باشد، در حالى كه احوال اين امّت‌ها در قرآن نيز بيان شده است، دستور خداوند به پيامبرش لغو خواهد بود.

برخى ديگر از مفسّران سنّى گفته‌اند كه مخاطب خداوند در اين آيه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيست، بلكه خطاب به شنوندگان آيات الاهى است كه مى‌خواهند درباره اديان تحقيق و تفحّص كنند؛ از اين‌رو خداوند در اين آيه به آنها مى‌گويد كه از پيروان پيامبران پيشين درباره دينشان بپرس كه آيا پيامبرانشان براى تبليغ، عبادت چيزى غير از خدا را آورده‌اند؟! در اين صورت پيروان پيامبران پيشين به تو خبر مى‌دهند كه چنين چيزى رخ نداده است و ممكن نيست پيامبرى چنين چيزى آورده باشد.

ابوحيان اندلسى آيه را اين‌گونه تفسير كرده است؛⁽²⁾اما چنان كه آلوسى نيز تصريح كرده است، اين قول كاملاً خلاف ظاهر آيه است.⁽³⁾

و بالأخره گروهى ديگر از مفسّران سنّى گفته‌اند كه مخاطب خداوند رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است و امر به پرسش نيز حقيقى است؛ ليكن «مسئول»خود خداوند است، يعنى خداوند به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دستور مى‌دهد كه از او درباره پيامبرانى كه پيشتر فرستاده بپرسد! اين قول به قدرى عجيب است كه ابوحيان اندلسى پس از نقل آن، چنين معنايى را بعيد شمرده است و آلوسى هم نتوانسته از اظهار تعجّب خويش خوددارى ورزد. وى پس از عجيب خواندن اين قول مى‌نويسد:

واسأل من قرأ أبا جاد أيرضى بهذا الكلام، ويستحسن تفسير كلام اللّه تعالى المجيد بذلك؟!⁽¹⁾از كسى كه تازه خواندن الف، باء را ياد گرفته بپرس كه آيا به اين كلام راضى مى‌شود و تفسير كلام اللّه مجيد را به اين معنا مى‌پسندد؟! بنابر اين مشاهده مى‌شود كه سخن مفسّران سنّى در ذيل اين آيه دچار اضطراب شديدى است، چرا كه اگر آيه را به معناى ظاهرى آن حمل كنند و سؤال را حقيقى بدانند، نمى‌توانند جواب قانع كننده‌اى به اين سؤال بدهند كه «مسئول عنه» چيست؟ و خداوند به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، درباره چه چيزى دستور داده است تا از رسولان پيش از خود سؤال كند؟ از اين‌رو براى رهايى از اين مشكل، آيه را بر مجاز حمل كرده‌اند و چون احتمالات فراوانى در معناى مجازى محتمل است، اقوال در اين زمينه مختلف شده و چون همه آنها دچار اشكال است، به همين جهت هر يك از مفسّران، قول مختار مفسّر ديگر را مردود دانسته است. جالب آن‌كه ابن كثير از اساس به پرسش ياد شده توجّهى

نكرده است. وى هم‌چنين به تفسير آيه در اين‌كه مخاطب خداوند كيست و سؤال، مسئول و مسئول عنه چيست؟ هيچ اشاره‌اى نكرده است. او در ذيلآيه مى‌نويسد:

وقوله سبحانه وتعالى: «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا ...» أي: جميع الرسل دعوا إلى ما دعوت الناس إليه من عبادة اللّه وحده لا شريك له، ونهوا عن عبادة الأصنام والأنداد؛ كقوله جلّت عظمته: «وَلَقَدْ بَعَثْنا في كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّه‌َ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ»⁽¹⁾⁽²⁾آيه «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا ...» يعنى همه رسولان به آنچه تو (پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم) بدان دعوت مى‌كنى - از عبادت خداى واحدِ لاشريك و نهى از عبادت بت‌ها و شريك قراردادن براى خداوند - رسولان نيز بدان دعوت مى‌كنند؛ همانند اين سخن خداوند جلّت عظمته كه فرمود: «وَلَقَدْ بَعَثْنا في كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّه‌َ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ».

روشن است كه چنين بياناتى در ذيل آيه، صرفا به جهت فرار از مشكلاتى است كه مفسّر سنّى به جهت تن ندادن به حقيقت، فرا روى خود قرار مى‌دهد.

در ميان اقوالى كه گذشت تنها دو قول حائز اهميت است.

قول نخست همان قول مفسّران متقدّم هم‌چون سعيد بن جبير، زهرى و عبدالرحمن بن زيد بن أسلم است. اين قول مستند به روايت عطا از ابن عباس مى‌باشد و بر اساس آن خدا در شب معراج به پيامبر دستور داد تا از رسولان پيش از خود سؤال كند، اما آن حضرت عرض كرد: «نمى‌پرسم و كفايت كردم».

قول دوم نيز همان قول به پرسش پيامبر از احوال امم پيشين و پرسش از مؤمنان اهل كتاب است. از كسانى كه انبيا به سوى آنان فرستاده شده‌اند. اين قول نيز از ابن عباس روايت شده و سپس از مفسّران دوره بعد، يعنى مجاهد، قتاده،ضحّاك و سدّى نقل شده است و ابن جرير طبرى و بسيارى از عالمان متأخّر سنّى هم‌چون آلوسى به آن قائل شده‌اند. واحدى نيز در وسيط في تفسير القرآن⁽¹⁾و بغوى در تفسير خود⁽²⁾اين قول را به اكثر مفسّران نسبت داده‌اند. بغوى درباره اين قول مى‌گويد:

يدلّ عليه قراءة عبداللّه و أُبيّ: «واسأل الذين أرسلنا اليهم قبلك رسلنا»؛⁽³⁾قرائت عبداللّه [بن مسعود] و أبىّ [بن كعب] بر درستى اين قول دلالت مى‌كند. [آن دو نفر آيه را چنين قرائت كرده‌اند]: «و بپرس از كسانى كه پيش از تو رسولانمان را به سوى آنان فرستاديم».

اما ابن كثير معتقد است كه قرائت عبداللّه بن مسعود و أبىّ بن كعب چنان نبوده، بلكه اين تفسير آيه است كه از آنان نقل شده است. وى مى‌نويسد:

وهذا كأنّه تفسير لاتلاوة، واللّه أعلم؛⁽⁴⁾اين به تفسير مى‌ماند نه قرائت و خداوند عالم‌تر است.

به هر روى بر اساس اين دو قول - كه قول نخست و قول دوم از سه قول منقول از ابن جوزى است - پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم على رغم امر خداوند، از انجام آن خوددارى ورزيده و سؤالى نپرسيده است. ابن جوزى مى‌گويد:

وعند المفسّرين أنّه لم يسأل، على القولين؛⁽¹⁾از نظر مفسّران بر اساس هر دو قول، پيامبر سؤال نپرسيد.

بنابر اين هيچ يك از مفسّران به اين پرسش مهم پاسخ نداده‌اند كه «مسئولعنه» چيست و پاسخ پيامبران به آن چه بوده است؟ در حالى كه براى اين پرسش‌ها در حديث نبوى پاسخ روشنى وجود دارد كه كاملاً با ظهور آيه سازگار است و لازم نيست از معناى ظاهرى آيه دست برداشته و آن را بر مجاز حمل كنيم. متأسّفانه اهل سنّت به جهت ناخوشايند بودن محتواى حديث، در مقابل آن اقوال متعددى را مطرح ساخته‌اند تا لطمه‌اى به باورهاى نادرستشان نخورد! متأسفانه عالمان متعصب سنّى در موارد بسيارى براى پيش‌گيرى از روشن شدن حقيقت، چنين موضعى را پيش مى‌گيرند و با طرح اقوال مختلف، در مخفى نگه داشتن قول حق مى‌كوشند. نمونه‌اى ديگر از اتخاذ چنين موضعى از سوى عالمان متعصب، موضع آنان در برابر حديث «الأئمّة من بعدي إثنا عشر، كلّهم من قريش» است.

اين حديث در صحاح آمده و مورد قبول همه است؛ اما از آن‌جا كه مضمون حديث تنها با عقيده شيعه سازگارى دارد، در توجيه و تأويل آن بسيار كوشيده‌اند تا آن‌جا كه بر اساس قولى، چهل وجه در معناى حديث بيان شده است! ابن جوزى درباره آن مى‌گويد:

قد أطَلْت البحث عن معنى هذا الحديث و تطلّبت مظانّه وسألت عنه، فلم أقع على المقصود به؛⁽²⁾بحث درباره معناى اين حديث طولانى شد و از هرجا كه گمان دسترسى به معنا مى‌رفت، معناى آن حديث را مطالبه و سؤال نمودم و سرانجام به مراد و معناى آن دست نيافتم.

همين طور در تفسير آيه «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا...» اقوال متعدّدى مطرح شده و همه اينها صرفا به انگيزه اعتراف نكردن به حقيقت است.

عجيب‌تر آن‌كه در تفسير آيه، حديثى كه در آن اختلاف قرائت ابن مسعودمطرح شده مورد استناد قرار گرفته است و مفسّران سنّى بر سر اين موضوع بحث مى‌كنند كه آيا آنچه از ابن مسعود نقل شده، واقعا اختلاف قرائت او با سايرين است و يا بيان وى در تفسير آيه مى‌باشد؟ اما وقتى ابن مسعود حديث مسندى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در تفسير آيه روايت مى‌كند به آن اهميّت نمى‌دهند! حديث ابن مسعود مؤيّد قول نخست است و قائلان به آن در بيان معناى آيه و مستند ساختن و اثبات قول خود در تفسير آيه شديدا به ذكر آن حديث نيازمندند؛ اما چون حديث بيان‌گر امامت و ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام است، آن را ترك مى‌كنند!

ذكر برخى از محدّثانى كه حديث را نقل كرده‌اند

اشاره

براى روشن شدن حقيقت، به ذكر روايات مختلف - كه بسيارى از محدّثان بزرگ سنّى نقل كرده‌اند - در اين‌باره مى‌پردازيم.

1. حاكم نيشابورى

نخستين عالمى كه به اين حديث پرداخته است، حاكم نيشابورى است. وى در كتاب معرفة علوم الحديث مى‌نويسد:

حدّثنا أبوالحسن محمّد بن المظفّر الحافظ، قال: حدّثنا عبداللّه بن محمّد بن غزوان، قال: ثنا علي بن جابر، قال: ثنا محمّد بن خالد بن

عبداللّه، قال: ثنا محمّد بن فضيل، قال: ثنا محمّد بن سوقة، عن إبراهيم، عن الأسود، عن عبداللّه، قال: قال النبي صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم: «يا عبداللّه، أتاني ملك»، فقال: «يا محمّد «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا»على ما بعثوا؟» قال: قلت: «على ما بعثوا؟» قال: «على ولايتك و ولاية عليّ بنأبيطالب [عليه السلام]».

قال الحاكم: تفرّد به عليّ بن جابر، عن محمّد بن خالد، عن محمّد بن فضيل، ولم نكتبه إلاّ عن ابن مظفّر، وهو عندنا حافظ، ثقة مأمون؛⁽¹⁾ابوالحسن محمّد بن مظفّر، از عبداللّه بن محمّد بن غزوان، از علىّ بن جابر، از محمّد بن خالد بن عبداللّه، از محمّد بن فضيل، از محمّد بن سوقه، از ابراهيم، از أسود، از عبداللّه [بن مسعود] روايت كردند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «اى عبداللّه، ملكى به سوى من آمد و عرضه داشت: «اى محمّد! «از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس» كه بر چه چيزى مبعوث شده‌اند؟ پيامبر فرمود: گفتم: «بر چه چيزى مبعوث شده‌اند»؟ گفت: «بر ولايت تو و ولايت علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام»».

اين حديث را تنها علىّ بن جابر، از محمّد بن خالد، از محمّد بن فضيل نقل كرده و محمّد بن فضيل آن را ننوشته مگر از ابن مظفر كه او نزد ما حافظ، مورد اعتماد و امين است.

بر اساس اين حديث - كه حاكم سند آن را تصحيح كرده است - آيه بر معناى حقيقى و بر ظاهر آن حمل مى‌شود. بر اساس اين روايت، معناى آن

روشن است و با وجود چنين حديثى، ديگر نيازى به حمل آيه بر معناى مجازى و دست برداشتن از ظاهر آن نيست و اين همه تكلّف و تشويش در معناى آيه غيرمنطقى و خلاف عقل است.

2. ثعلبىدر تفسير ثعلبى آمده است:

أخبرنا الحسين بن محمّد الدينوري، حدّثنا أبوالفتح محمّد بن الحسين ابن محمّد بن الحسين الأزدي الموصلي، حدّثنا عبداللّه بن محمّد بن غزوان البغدادي، حدّثنا علي بن جابر، حدّثنا محمّد بن خالد بن عبداللّه و محمّد بن إسماعيل، قالا: حدّثنا محمّد بن فضل، عن محمّد بن سوقة، عن إبراهيم، عن علقمة، عن عبداللّه بن مسعود، قال:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «أتاني ملك، فقال: يا محمّد!⁽¹⁾...».

ثعلبى نيز به سند خود، روايت را به مانند حاكم از ابن مسعود نقل كرده است.

3. ابن عساكر

ابن عساكر در تاريخ مدينه دمشق و در ترجمه اميرالمؤمنين عليه السلام، اين حديث را به سند خود از حاكم نيشابورى روايت مى‌كند. وى مى‌نويسد:

أخبرنا أبوسعد بن أبي صالح الكرماني و أبوالحسن مكّي بن أبيطالب الهمداني، قالا: أنا أبوبكر بن خلف، أنا الحاكم أبو عبداللّه الحافظ، حدّثني محمّد بن مظفر الحافظ، نا عبداللّه بن محمّد بن غزوان... .⁽²⁾

4. أبو نعيم إصفهانى

بر اساس آنچه در تنزيه الشريعه آمده، ابن‌حجر عسقلانى اين حديث را از أبونعيم اصفهانى نقل مى‌كند⁽¹⁾و بر اساس آنچه در برخى كتب شيعه آمده است، أبونعيم اصفهانى، در ذيل آيه شريفه به اسناد خود روايت مى‌كند كه چون پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در شب معراج به آسمان رفت، خداى تعالى او و انبياء پيشين را گرد هم آورد و آن‌گاه به پيامبر خاتم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود:

«اى محمّد! از آنان بپرس بر چه اساسى مبعوث شده‌اند؟». پيامبران پاسخ دادند: «مبعوث شديم بر [تبليغ ]شهادت به اين‌كه خدايى جز اللّه نيست و بر اقرار به نبوّت تو و ولايت علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام».⁽²⁾

5. حافظ ابن حجر عسقلانى

ابن حجر عسقلانى نيز اين حديث را از طريق حاكم روايت مى‌كند و مى‌گويد أبونعيم نيز آن را روايت كرده است. عبارت ابن حجر به مناسبت در مباحث بعدى خواهد آمد.

6. حافظ ابن عبدالبر قرطبى

بر اساس آنچه مرحوم علاّمه حلّى در منهاج الكرامة⁽³⁾و شيخ يحيى بن

بطريق در خصائص وحي المبين⁽¹⁾آورده‌اند، حديث مورد بحث توسّط ابن عبدالبرّ قرطبى نيز روايت شده است.

7. حاكم حسكانى

حاكم حسكانى به چند طريق حديث را نقل كرده است. وى پس از نقلحديث از طريق حاكم نيشابورى - كه پيشتر متن آن گذشت - مى‌گويد:

وأخبرناه أبوعثمان الحيري من أصله العتيق، [قال:] حدّثنا أبوالحسين محمّد بن المظفّر... سواءً لفظا، ولم يذكر علقمة في الإسناد؛ ابوعثمان حيرى از اصلش عتيق اين حديث را براى من نقل كرد و گفت: ابوالحسين محمّد بن مظفر... براى من نقل كردند... لفظ حديث [با روايت حاكم] يكسان است و در اسناد او علقمه ذكر نشده است.

وى هم‌چنين سند ديگرى را براى حديث ذكر مى‌كند و مى‌نويسد:

حدّثني أبوالحسن الفارسي، حدّثنا عمر بن أحمد، حدّثنا علي بن الحسين بن سفيان الكوفي، حدّثنا جعفر بن محمّد أبوعبداللّه الحسين، حدّثنا علي بن إبراهيم العطّار، حدّثنا عبّاد، عن محمّد بن فضيل، عن محمّد بن سوقة.

وى هم‌چنين مى‌نويسد:

وحدّثنا أبوسهل سعيد بن محمّد، حدّثنا عليّ بن أحمد الكرماني، حدّثنا أحمد بن عثمان الحافظ، حدّثنا عبيد بن كثير، حدّثنا محمّد بن

إسماعيل الأحمسي، حدّثنا ابن فضيل، عن محمّد بن سوقة، عن إبراهيم، عن علقمة و الأسود، عن ابن مسعود، قال: قال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم:

«لمّا أسري بى إلى السماء، اذا ملك قد أتاني، فقال لي: «يا محمّد! سل من أرسلنا من قبلك من رسلنا على ما بعثوا»، قلت: «معاشر الرسل والنبيّين، على ما بعثكم اللّه؟» قالوا: «على ولايتك يا محمّد و ولاية عليّ بن أبي طالب عليه السلام»».

و رواه غير علي، عن محمّد بن خالد الواسطي، و تابعه محمّد بنإسماعيل؛ ابو سهل سعيد بن محمّد به سند خود از ابن مسعود روايت كرده است كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به من فرمود: «وقتى در شب معراج به آسمان برده شدم، در آن هنگام فرشته‌اى نزد من آمد و به من گفت: «اى محمّد! از رسولانى كه پيش از تو فرستاده شده‌اند بپرس بر چه چيزى مبعوث شده‌اند». گفتم: «اى گروه رسولان و پيامبران! خداوند شما را بر چه چيزى مبعوث كرده است؟» گفتند: «بر ولايت تو اى محمّد و ولايت علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام»».

غير از على [بن أحمد كرمانى]، اين روايت را محمّد بن خالد واسطى و به دنبال آن محمّد بن اسماعيل نيز روايت كرده‌اند.

و يا مى‌نويسد:

أخبرنيه الحاكم أبو عبداللّه، حدّثني أبو سعيد أحمد بن محمّد بن رميح النسوي، حدّثنا أبو محمّد الحسن بن عثمان الأهوازي، حدّثنا محمّد بن خالد بن عبداللّه الواسطي، حدّثنا محمّد بن فضيل، حدّثنا محمّد بن

سوقة، عن إبراهيم، عن الأسود، عن عبداللّه، قال: قال لي النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به. لفظا سواء؛⁽¹⁾ابو عبداللّه حاكم نيشابورى روايت كرد كه ابو سعيد أحمد بن محمّد بن رميح نسوى، از ابو محمّد حسن بن عثمان اهوازى، از محمّد بن خالد بن عبداللّه واسطى، از محمّد بن فضيل، از محمّد بن سوقه، از ابراهيم، از اسود، از عبداللّه براى من حديث نقل كرد و گفت: پيامبر به من فرمود: «...» با عبارت يكسان [با روايت قبل].

8. موفّق بن أحمد مكّى

موفّق بن أحمد مكّى يا همان خطيب خوارزمى از علما، محدّثين و ادباى بزرگ سنّى است كه در كتب رجالى و تاريخى بسيار از او تجليل شده است. وى به سند زير حديث مورد نظر را روايت كرده است:

أخبرني شهردار - إجازة - أخبرني أحمد بن خلف - إجازة - حدّثنا محمّد بن المظفّر الحافظ، حدّثنا عبداللّه بن محمّد بن غزوان، حدّثنا عليّ بن جابر... .⁽²⁾از اينجا سند و متن روايت با سند و متن روايت ثعلبى يكسان است.

9. حموينى

شيخ الإسلام حموينى جوينى استاد ذهبى است.

حموينى نيز حديث پرسش پيامبر از رسولان پيش از خود را روايت كرده است. وى نيز همانند خوارزمى حديث را از شهردار بن بشرويه نقل كرده و مى‌نويسد:

أنبأني الحافظ شهردار بن شيرويه بن شهردار الديلمي إجازة، قال: أنبأنا أحمد بن خلف، أنبأنا الحاكم أبوعبداللّه محمّد بن عبداللّه البيّع، أنبأنا محمّد بن المظفّر الحافظ... .⁽¹⁾ادامه روايت با روايت پيشين و روايت ثعلبى يكسان است.

10. أبو عبداللّه گنجى

گنجى شافعى از علماى قرن هفتم است. وى مى‌نويسد:قرأت على الحافظ أبي عبداللّه ابن النجّار، قلت له: قرأت على المفتي أبيبكر القاسم بن عبداللّه بن عمر الصفّار، قال: أخبرتنا الحرّة عائشة بنت أحمد الصفّار، أخبرنا أحمد بن علي الشيرازي، أخبرنا الإمام الحافظ أبوعبداللّه النيسابوري، حدّثنى محمّد بن المظفّر الحافظ... .⁽²⁾اين ده نفر همگى از عالمان بزرگ و مورد اعتماد سنّيان هستند و هر يك به سند خود حديث را از عبداللّه بن مسعود روايت كرده‌اند. اين حديث علاوه بر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام (در منابع شيعه)، از عبداللّه بن مسعود، ابن عباس و ابو هريره روايت شده است.

قندوزى حنفى در ينابيع المودّة مى‌نويسد:

أيضا رواه الديلمي، عن ابن عباس رضى اللّه عنهما؛⁽³⁾هم‌چنين ديلمى از ابن عباس نيز حديث را روايت كرده است.

و شهاب الدين أحمد خنجي نيز مى‌نويسد:

عن أبي هريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم: «لمّا أُسري بي ليلة المعراج، فاجتمع عليّ الأنبياء، فأوحى اللّه إليّ: «سلهم يا محمّد! بماذا بعثتم؟» قالوا: «بعثنا على شهادة أن لا إله إلاّ اللّه، وعلى الإقرار بنبوّتك، و الولاية لعليّ بن أبيطالب [عليه السلام]».

أورده الشيخ المرتضى، العارف الرباني، السيّد شرف الدين علي الهمداني في بعض تصانيفه، وقال: رواه الحفاظ أبونعيم؛⁽¹⁾از ابوهريره نقل شده كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: «وقتى كهشب معراج مرا به آسمان بردند، انبياء را براى من گرد هم آوردند. آن‌گاه خداوند به من وحى كرد: «اى محمّد! از آنان بپرس براى چه مبعوث شده‌ايد؟» ايشان گفتند: «مبعوث شده‌ايم بر شهادت به اين‌كه خدايى جز اللّه نيست و بر اقرار به نبوّت تو و ولايت علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام».

شيخ مرتضى و عارف ربانى، سيد شرف الدين على همدانى در برخى تصانيف خود اين حديث را آورده و مى‌گويد: حافظ ابو نعيم آن را روايت كرده است.

در آثار عالمان شيعه نيز اين حديث از اميرالمؤمنين عليه السلام و فرزندان مطهّرش عليهم السلام روايت شده است.⁽²⁾بنابر اين، نظر صحيح در تفسير آيه مبارك «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا»، پايبندى به معناى ظاهرى و حمل آن به معناى حقيقى است و حديث سؤال پيامبر از رسولان پيشين در شب معراج تنها تفسير صحيح آيه مى‌باشد،

چرا كه اين حديث نبوى در منابع معتبر شيعه و تسنّن آمده و تعدادى از صحابه آن را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم روايت كرده‌اند كه مشهورترين آنها حديثى است كه در بسيارى از كتب معتبر نزد سنّيان و از سوى عالمان و محدّثان مشهور و بزرگ سنّى، از عبداللّه بن مسعود روايت شده است. اين روايت اسانيد متعدّدى دارد و در ميان راويان آن، تعدادى از حافظان مشهور و پيشوايان مورد اعتماد اهل سنّت قرار دارند. با اين حال ابن تيميه مى‌گويد:

إنّ مثل هذا ممّا اتّفق أهل العلم على أنّه كذب موضوع؛ همانا حديثى مثل اين حديث از احاديثى است كه اهل علم در دروغين و جعلى بودن آن اتّفاق نظر دارند!و نيز مى‌گويد:

إنّ هذا ممّا يعلم من له علم و دين، أنّه من الكذب الباطل الذي لايصدّق به من له عقل و دين، و إنّما يختلق مثل هذا أهل الوقاحة والجرأة في الكذب؛⁽¹⁾همانا عالمان و دينداران مى‌دانند كه اين حديث از احاديث دروغ و باطلى است كه هركس كه داراى عقل و دين است آن را تصديق نمى‌كند و مثل اين احاديث را پررويان و كسانى كه بر دروغ جرأت پيدا كرده‌اند مى‌سازند.

اما اگر به راستى اين چنين است و اهل علم بر دروغين و جعلى بودن اين حديث اتّفاق نظر دارند، پس چرا حفّاظ و محدّثينى كه پيش از اين رواياتشان مطرح شد، به نقل آن اهتمام ورزيده‌اند؟ پذيرش اين سخن ابن تيميه كه

دين‌داران و عالمان دروغ و باطل بودن آن را مى‌دانند و هر كه داراى عقل و دين باشد چنين حديثى را تصديق نمى‌كند! يا به منزله نفى ديندارى و عاقل بودن حفّاظ و محدّثان بزرگى است كه حديث را به اسانيد متعدّد روايت كرده‌اند، و يا مستلزم قول به عدم آگاهى آنان از ساختگى بودن حديث است، و حال آن‌كه راويان حديث همگى از حافظان و پيشوايان بزرگ حديث اهل سنّت‌اند و نمى‌توان به آنان نسبت جهل داد.

از سوى ديگر اين حديث در زمره احاديث موضوع نيامده و در اسانيد آن خدشه‌اى صورت نگرفته است و تنها ابن عراق حديث ابن مسعود را در كتاب تنزيه الشريعة آورده است؛ اما از كلام او مطرود بودن حديث استفاده نمى‌شود، بلكه محصّل كلامش اثبات اين حديث است. وى مى‌نويسد:حديث: ابن مسعود، قال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «يا عبداللّه! أتاني ملك فقال: «يا محمّد! سل من أرسلنا من قبلك من رسلنا على ماذا بعثوا؟» قلت: «على ما بعثوا؟» قال: «على ولايتك و ولاية عليّ بن أبيطالب». (حا)⁽¹⁾قلت: و لم يبيّن علّته.

وقد أورده الحافظ ابن حجر في زهر الفردوس من جهة الحاكم، ثمّ قال: ورواه أبونعيم وقال: تفرّد به علي بن جابر، عن محمّد بن فضيل، انتهى وعلي بن جابر ما عرفته؛⁽²⁾

ابن مسعود گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به من فرمود: «اى عبداللّه، ملكى نزد من آمد و گفت: «اى محمّد! از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس بر چه چيزى مبعوث شدند؟» گفتم: «بر چه مبعوث شده‌اند؟» گفت: «بر ولايت تو و ولايت علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام»».

مى‌گويم: علّت ذكر حديث بيان نشده است.

حافظ ابن حجر در زهر الفردوس آن را از طريق حاكم آورده و پس از آن مى‌نويسد: ابونعيم آن را روايت كرده و نيز گفته: تنها على بن جابر، از محمّد بن فضيل آن را روايت كرده است. من على بن جابر را نمى‌شناسم.

از كلام ابن عراق چنين بر مى‌آيد كه وى درباره علّت نقل اين حديث از سوى حافظان و پيشوايان حديث سنّى ابهام داشته است، چرا كه سبب نقل آنبيان نشده است. هم‌چنين وى از چگونگى حال «علىّ بن جابر» اظهار بى اطّلاعى مى‌كند و اين، همه آن چيزى است كه مى‌توان در قدح سند حديث ياد شده يافت.

درباره علّت نقل حديث از سوى محدّثان و حفّاظ بزرگ سنّى بايد گفت: حاكم نيشابورى روايت را به جهت ذكر شاهد براى نوعى از انواع حديث نقل كرده است كه در گذشته اشاره شد. بنابر اين حديث مورد نظر از نظر وى مشكلى نداشته، بلكه حديث معتبرى بوده است كه براى بيان قاعده‌اى علمى و آن هم در كتاب علمى به عنوان شاهد مثال ذكر كرده است.

ابو نعيم نيز در دلائل النبّوة، اين حديث را آورده و غرض وى نيز از نقل اين حديث، اثبات نبوّت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و ثبوت اين مقام براى آن حضرت در قرون گذشته و در عصر انبياء پيشين بوده است، به طورى كه انبياء

سابق موظّف بوده‌اند امّت‌هاى خود را به پذيرش نبوّت خاتم پيامبران صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فراخوانند و به بعثت حضرتش بشارت دهند. ابن حجر نيز اين حديث را ضمن احاديث منتخب از كتاب فردوس آورده و روايت حاكم و ابونعيم را نيز به آن ضميمه ساخته است.

اما درباره بى‌اطّلاعى ابن عراق از حال «علىّ بن جابر» مى‌گوييم:

عدم آگاهى وى از حال يك رواى موجب قدح در سند آن حديث نمى‌شود، چراكه بسيارى از بزرگان حديث و رجال سنّى و حفّاظ متقدّم علىّ بن جابر را مى‌شناسند و ضمن بيان شرح حال وى، جرحى در او نكرده‌اند. روايت حاكم و ابونعيم نيز مؤيّد اين مطلب است، زيرا هر دو پس از روايت حديث گفته‌اند: «تفرّد به علي بن جابر، عن محمّد بن فضيل...»و اين عبارت بيان‌گر توثيق اين دو راوى از سوى آنان است، چرا كه مقتضاى مقام ايجاب مى‌كند كه اگر جرح و طعنى متوجّه اين دو راوى باشد، پس از عبارت فوق بايد ذكر شود و عدم ذكر طعن نيز به منزله توثيق راويان است.

به علاوه حاكم حسكانى در اسانيد خود اين حديث را از شخصى غير از علىّ بن جابر، يعنى «ابن فضيل» روايت كرده است.

محمّد بن فضيل نيز از راويان صحاح ستّه است و احدى درباره او قدحى نكرده است. ابن حجر عسقلانى درباره وى مى‌نويسد:

محمّد بن فضيل بن غزوان - بفتح المعجمة وسكون الزاي - الضبي، مولاهم، أبوعبدالرحمن، الكوفي، صدوق عارف، رمي بالتشيع، من

التاسعة مات سنة خمس و تسعين. ع؛⁽¹⁾-⁽²⁾ابوعبدالرحمن محمّد بن فضيل بن غزوان ضبى كوفى. وى غلام طائفه ضبى است. او راست‌گو و آگاه، متّهم به تشيّع و از طبقه نهم است. وى در سال نود و پنج درگذشته است.

خلاصه و نتيجه

از مجموع مباحثى كه مطرح شد، اين نتيجه متعيّن است كه دست برداشتن از معناى ظاهرى آيه و حمل آن بر مجاز، هيچ وجهى نداشته و بلكه جايز نيستو مقتضاى قاعده «أصالة الحقيقة» و نيز به مقتضاى پاى‌بندى به تفسير قرآن بر اساس سنّت صحيح، بايد آيه به معناى ظاهرى آن حمل شود.

بر اساس حديثى كه توسّط عالمان شيعه و سنّى و متون معتبر حديثى و به اسانيد مختلف از چند تن از صحابه روايت شده است، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در شب معراج، از سوى خدا مأمور شد تا از پيامبران پيشين بپرسند كه بر چه چيزى مبعوث شده‌ايد كه آنان در پاسخ گفتند: «بر ولايت تو و ولايت علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام».

بنابر اين امر به سؤال كردن حقيقى است نه مجازى. «مسئول» نيز انبياء فرستاده شده پيش از خاتم الأنبياء صلّى اللّه عليه وآله وسلّم هستند، نه خداوند و نه امّت‌هاى انبياء پيشين. هم چنين پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از امتثال امر

خداوند سرباز نزده است، بلكه فرمان خدا را اطاعت كرده و از انبياء پيشين پرسش كرده و پاسخ شنيده است.

اما از آن‌جا كه اين حديث بيان‌گر امامت و ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام است، اهل تعصّب بدان اهميت نداده و در راستاى كتمان حقيقت از افتراء به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيز ابا نكرده‌اند تا آن‌جا كه در تفسير آيه گفته‌اند كه على رغم امر خدا به رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، آن حضرت دستور خدا را اجرا نكرده و سؤالى نپرسيده است! اين در حالى است كه حديث ابن مسعود، تفسير روشنى از آيه به دست مى‌دهد و بزرگان حديث اهل سنّت اين روايت را به اسانيد صحيح روايت كرده‌اند.

علاوه بر بزرگانى كه رواياتشان پيش از اين گذشت، بر اساس آنچه در كنزالعمّال⁽¹⁾و مجمع الزوائد⁽²⁾آمده است، خبر ملاقات پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّمبا انبياء پيشين در شب معراج و نماز خواندن آنان به امامت خاتم پيامبران صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه حديثى طولانى بوده است، توسّط طبرانى،⁽³⁾ابويعلى موصلى،⁽⁴⁾بزّار⁽⁵⁾و حاكم⁽⁶⁾روايت شده است. هيثمى در همين باره تصريح مى‌كند كه:

رجاله رجال الصحيح.⁽¹⁾در حديث ديگرى نيز آمده است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود:

فقدّمني جبريل حتّى صلّيت بين أيديهم و سألتهم، فقالوا: «بعثنا للتوحيد»؛⁽²⁾پس جبرئيل مرا پيش انداخت و پيشاپيش پيامبران گذشته نماز خواندم و از آنان سؤال پرسيدم و آنان گفتند: «بر توحيد مبعوث شده‌ايم».

هرچند در اين روايات آنچه مربوط به ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام است حذف شده، اما دست كم تحقّق ديدار پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و پرسش و پاسخ ميان ايشان را ثابت مى‌كند و اين به معناى بطلان ساير تفاسير از آيه شريفه «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا» است. هم‌چنين آشكار كننده ترفندهاىمتعصّبان براى كتمان حقيقت و اخفاء مناقب اميرالمؤمنين و اهل بيت عليهم السلام مى‌باشد كه به روشنى بر امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارند.

پس بنگر كه چگونه براى انكار ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام از افتراء به خدا و رسولش نيز فروگذارى نمى‌كنند؛ «فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ أَيْديهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ».⁽³⁾

آيه: «السّابقون السّابقون * أولئك المقربون»

اشاره

آيه «السّابِقُونَ السّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» يكى ديگر از آياتى كه بيان‌گر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام است و از سوى عالمان شيعه مورد استناد و استدلال قرار گرفته، آيه شريفه «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»⁽¹⁾است. مرحوم علاّمه حلّى در كتاب منهاج الكرامة في إثبات الإمامة، در ضمن براهين قرآنى دلالت كننده بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌نويسد:

البرهان السادس عشر: قوله تعالى: «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» روى أبو نعيم الحافظ، عن ابن عباس، قال في هذه الآية: سابق هذه الأمّة عليّ بن أبي طالب. و روى الفقيه ابن المغازلي الشافعي، عن مجاهد، عن ابن عباس في قوله تعالى: «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ»، قال: سبق يوشع بن نون إلى موسى عليه السلام، وصاحب يس إلى عيسى عليه السلام، و سبق عليٌ إلى محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلّم.

و هذه الفضيلة لم تثبت لغيره من الصحابة، فيكون هو الإمام؛⁽²⁾برهان شانزدهم: آيه «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» است. ابو نعيم حافظ در ذيل اين آيه از ابن عباس روايت مى‌كند كه گفت: پيشى گيرنده علىّ بن

أبى‌طالب عليه السلام است. فقيه ابن مغازلى شافعى، از مجاهد، از ابن عباس روايت مى‌كند كه در تفسير آيه «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ» گفت: يوشع بن نون در [ايمان به] موسى عليه السلام پيشى گرفت و موسى بر [دعوت] فرعون [به يگانه‌پرستى] پيشى گرفت و صاحب ياسين در [ايمان به] عيسى پيشى گرفت و على عليه السلام در [ايمان به ]محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلّم پيشى گرفت.

اين فضيلت براى احدى از صحابه جز اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت نشده است، از اين رو ايشان افضل و در نتيجه امام است.

مرحوم علاّمه در كتاب منهاج الكرامة، براى اثبات امامت اميرالمؤمنين عليه السلام، به چهل آيه از قرآن كريم استدلال كرده است. البتّه چنان كه در مباحث پيشين بيان شد، وجه استدلال به آيات و سوره‌هاى مختلف با يكديگر تفاوت دارد، به طورى كه برخى از آيات، نصّ در امامت است، برخى بر عصمت دلالت دارند و چون عصمت يكى از شرايط اصلى و اساسى امامت به شمار مى‌رود، با اثبات عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام، امامت آن حضرت ثابت مى‌شود و برخى آيات نيز بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارند كه بر اساس قاعده قبح تقدّم مفضول بر فاضل، شايستگى اميرالمؤمنين عليه السلام را براى امامت اثبات مى‌كنند.

آيه مبارك «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»، نص در افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام است، چرا كه بر اساس روايات صحيح نزد شيعه و اهل سنّت، در هر امّتى سبقت گيرنده‌اى وجود دارد كه اين سبقت گيرندگان مقرّبند و سبقت گيرنده اين امّت، اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ به همين روى او مقرّب و

افضل از سايرين است و تنها او شايستگى خلافت پس از رسولخدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را دارد. احاديثى كه اميرالمؤمنين عليه السلام را سبقت‌گيرنده اين امّت معرفى مى‌كنند، در مصادر حديثى و تفسيرى معتبر اهل سنّت آمده و در آنها تصريح شده كه در اين امّت تنها يك سبقت گيرنده وجود دارد و آن نيز اميرالمؤمنين عليه السلام است.

راويان حديث

حديث مربوط به نزول آيه شريفه «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ» در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام، در زمان‌هاى مختلف و از سوى جمع بسيارى از بزرگان تفسير و حديث سنّى روايت شده كه اسامى برخى از آنان - به ترتيب سال وفات - به شرح زير است:

ذكر راويان حديث و آن هم از طبقات و زمان‌هاى مختلف به روشنى نشان‌گر اتّصال آن به عصر تابعين و صحابه است و از اين جهت حائز اهميّت است. البتّه به يقين در هر دوره‌اى بيش از يك راوى اين حديث را نقل كرده است؛ اما از آن‌جا كه بناى ما بر اختصار است، به ذكر اسامى شاخص‌ترين عالمان سنّى در هر قرن اكتفا شد.

برخى از اسانيد حديث در كتب معتبر اهل سنّت

1. تفسير ابن كثير

حافظ ابن كثير در ذيل آيه شريفه «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»مى‌نويسد:

و قال ابن أبي نجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ» قال: يوشع بن نون سبق إلى موسى، و مؤمن آل يس سبق إلى عيسى، وعليّ بن أبيطالب [عليه السلام] سبق إلى محمّد رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم.

رواه ابن أبيحاتم، عن محمّد بن هارون الفلاّس، عن عبداللّه بن إسماعيل المدائني البزّار، عن سفيان⁽¹⁾بن الضحاك المدائني، عن سفيان ابن عيينة، عن ابن أبي نجيح؛⁽²⁾ابن أبى نجيح، از مجاهد، از ابن عباس نقل مى‌كند كه [در تفسير آيه ]«وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ» گفت: يوشع بن نون در [ايمان به] موسى پيشى گرفت، و مؤمن آل يس در [ايمان به ]عيسى پيشى گرفت و علىّ بن أبى طالب عليه السلام در [ايمان ]به محمّد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم پيشى گرفت.

ابن أبى حاتم اين حديث را از محمّد بن هارون فلاّس، از عبداللّه بن اسماعيل مدائنى بزّار، از شعيب بن ضحّاك مدائنى، از سفيان بن عيينه، از ابن أبى‌نجيح روايت كرده است.

اين سند صحيح، معتبر و بلا اشكال است كه در جاى خود به بررسى اعتبار آن خواهيم پرداخت.

2. «المعجم الكبير» طبرانى

طبرانى در معجم الكبير حديث را به سند زير نقل مى‌كند:حدّثنا الحسين بن إسحاق التستري، ثنا الحسين بن أبي السري العسقلاني، ثنا حسين الأشقر، ثنا سفيان بن عيينة، عن ابن أبينجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس، عن النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «السبق ثلاثة، فالسابق إلى موسى... ».⁽¹⁾اين سند نيز صحيح است، الاّ اين‌كه برخى حسين اشقر را به جرم شيعى بودن تضعيف كرده‌اند؛ اما بر اساس مبانى رجالى اهل سنّت، شيعه بودن لطمه‌اى به وثاقت نمى‌زند و حسين اشقر توسّط بسيارى از رجاليان و حديث شناسان اهل سنّت توثيق شده است. اين موضوع نيز در جاى خود بررسى خواهد شد.

3. «شواهد التنزيل» حاكم حسكانى

حاكم حسكانى به چند سند، حديث سابق بودن اميرالمؤمنين عليه السلام را روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

أخبرنا (أحمد بن محمّد) أبوبكر التميمي، قال: أخبرنا عبداللّه بن محمّد بن محمّد أبوبكر القباب، أخبرنا أبوبكر الشيباني، حدّثنا محمّد ابن عبدالرحيم، حدثنا ابن عائشة.

وحدّثني الحاكم أبو عبداللّه الحافظ - من خط يده - حدّثنا أحمد بن حمدويه البيهقي أبو يحيى، حدّثنا عبيداللّه بن محمّد بن حفص القرشي، حدّثنا الحسين بن الحسن الفزاري الأشقر، عن سفيان بن عيينة، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس، قال: السباق ثلاثة... ورواه جماعة عن سفيان رفعه بعضهم.أخبرنا محمّد بن عبداللّه بن أحمد الصوفي، حدّثنا محمّد بن أحمد بن محمّد الحافظ، حدّثنا عبدالعزيز بن يحيى بن أحمد، حدّثنا إبراهيم بن فهد، حدّثنا عبداللّه بن محمّد التستري، حدّثنا سفيان بن عيينة، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس... .⁽¹⁾سند دوم حاكم حسكانى به حاكم نيشابورى منتهى مى‌شود.

4. «لسان الميزان» ابن حجر عسقلانى

ابن حجر عسقلانى حديث را به همان سندى كه در معجم الكبير طبرانى آمده روايت مى‌كند و به نقل از عقيلى، راوى ديگرى به نام «فيض بن وثيق» را جايگزين «حسين اشقر» مى‌كند. وى در شرح حال «فيض بن وثيق» مى‌نويسد:

عن أبي عوانة و غيره، قال ابن معين: كذّاب خبيث. قلت: قد روى عنه أبو زرعة، و أبو حاتم، وهو مقارب الحال إن شاء اللّه تعالى، انتهى. وقد ذكره ابن أبيحاتم ولم يجرحه. وأخرج له الحاكم في المستدرك محتجّا به. و ذكره ابن حبّان فى الثقات.

و قال العقيلي في ترجمة الحسين بن الحسن الأشقر: حدّثنا الحسين بن إسحاق التستري، ثنا الحسين بن أبي السري، ثنا فيض بن وثيق، ثنا سفيان بن عيينة، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس... .⁽¹⁾در سند طبرانى، حسين بن ابى السرى به واسطه حسين اشقر، ازسفيان بن عيينه حديث را نقل مى‌كند و در اين سند حسين بن أبى السرى، به واسطه فيض بن وثيق از سفيان بن عيينه به نقل حديث مى‌پردازد و ابن‌حجر عسقلانى و ذهبى از وثاقت فيض بن وثيق دفاع مى‌كنند. بنابر اين سند حديث از نظر اين دو صحيح و بدون اشكال است. البتّه به سند اين روايت نيز به تفصيل خواهيم پرداخت.

أخبرنا أحمد بن محمّد بن عبدالوهّاب - إجازة - أخبرنا عمر بن عبداللّه ابن شوذب، حدّثنا محمّد بن أحمد بن منصور، حدّثنا أحمد بن الحسين، حدّثنا زكريا، حدّثنا أبوصالح بن الضحاك، حدّثنا سفيان بن عيينة، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، عن ابن عباس... .⁽³⁾

بررسى اسانيد حديث

اشاره

چنان كه گفتيم، تمامى اسانيد اين حديث بدون ترديد صحيح اند، با اين وجود، جهت تأكيد بيشتر به بررسى تفصيلى آنها مى‌پردازيم.

1. طريق ابن أبى‌حاتم رازى

اشاره

ابن كثير حديث را از طريق وى روايت مى‌كند كه تمام راويان آن مورد اعتماد و سندش صحيح است، چرا كه ابن أبى‌حاتم روايت را از محمّد بن هارونفلاّس روايت مى‌كند.

محمّد بن هارون فلاّس

فلاّس متوفاى سال 265 هجرى است. ابن أبى‌حاتم⁽¹⁾و ذهبى⁽²⁾او را توثيق كرده‌اند و ابن حبان وى را در الثقات خود آورده است.⁽³⁾

عبداللّه بن اسماعيل

فلاّس از عبداللّه بن اسماعيل روايت مى‌كند كه ابن أبى حاتم⁽⁴⁾و به تبع او خطيب بغدادى در تاريخ بغداد⁽⁵⁾او را ذكر كرده و جرحى متوجّه او نساخته‌اند.

شعيب بن ضحاك

فرد بعدى در اين سند، شعيب بن ضحّاك است. وى از سفيان بن عيينه حديث نقل مى‌كند و عبدالسلام بن صالح أبوالصلت هروى و عبداللّه بن اسماعيل مدائنى بزّار نيز از وى روايت مى‌كنند. شعيب نيز مورد اعتماد است، چرا كه ابن أبى‌حاتم به واسطه پدرش در جرح و تعديل از او ياد مى‌كند، اما جرحى متوجّه وى نمى‌داند.⁽¹⁾در تاريخ بغداد نيز جرحى نسبت به او صورت نگرفته است.⁽²⁾

سفيان بن عيينه

سفيان بن عيينه نيز از رجال صحاح ستّه است و از عالمان و پيشوايان بزرگ سنّيان به شمار مى‌رود و محدّثان و رجاليان سنّى، هم‌چون ذهبى و ديگران، فضائل بسيارى براى او ذكر كرده‌اند.⁽³⁾

عبداللّه بن أبى‌نجيح

عبداللّه بن أبى‌نجيح⁽⁴⁾و مجاهد⁽⁵⁾نيز از رجال صحاح ستّه و بسيار مورد اعتماد اهل سنّت‌اند. بنابر اين در سند روايت ابن أبى حاتم هيچ اشكالى

وجود ندارد. افزون بر آن، حتى سنّيان متعصّبى هم‌چون ابن تيميه نيز شهادت مى‌دهند كه تفسير ابن أبى حاتم از تفاسير معتبر و عارى از هرگونه احاديث جعلى است.⁽¹⁾

2. طريق ابن حجر عسقلانى

طريق ابن حجر نيز صحيح است و همان طريق طبرانى است. اين روايت به جهت قرار گرفتن حسين اشقر در آن، مورد اشكال قرار گرفته است.

ابن حجر حديث را به همين سند روايت مى‌كند، اما «فيض بن وثيق» را جايگزين «حسين اشقر» كرده است و چنان كه گفتيم خود ابن حجر عسقلانى،ذهبى و برخى ديگر از حديث شناسان و رجاليان بزرگ سنّى، هم‌چون حاكم و ابن حبّان، فيض بن وثيق را توثيق كرده‌اند و بزرگانى هم‌چون أبوحاتم و أبوزرعه از او حديث نقل مى‌كنند و ابن أبى حاتم نيز نسبت به وى جرحى ندارد.⁽²⁾

3. طريق طبرانى

تحقيق نشان مى‌دهد كه طريق طبرانى نيز صحيح است، زيرا به طريق وى هيچ اشكالى نشده مگر به جهت وجود حسين اشقر كه ما در مباحث پيشين⁽³⁾ثقه بودن حسين اشقر را بر اساس مبانى رجالى سنّيان اثبات كرديم و در اينجا نيز به مناسبت، اندكى به اين مطلب مى‌پردازيم.

هيثمى پس از نقل روايت طبرانى درباره آن مى‌گويد:

فيه حسين بن حسن الأشقر، وثّقه ابن حبّان، و ضعّفه الجمهور، و بقيّة رجاله حديثهم حسن أو صحيح؛⁽¹⁾در سند روايت حسين بن حسن اشقر قرار دارد كه ابن حبّان او را توثيق و جمهور اهل سنّت او را تضعيف كرده‌اند و بقيّه راويان سند، حديثشان حسن و صحيح است.

اما حسين اشقر از نظر بسيارى از حديث شناسان و رجاليان سنّى راستگو و مورد اعتماد است كه از جمله مى‌توان افراد زير را نام برد:

أحمد بن حنبل، نسائى، يحيى بن معين، ابن حبان، ابن حجر عسقلانى و برخى ديگر كه توثيقاتشان در ضمن مباحث گذشته آمده است.

تضعيف حسين اشقر تنها به جهت تشيّع او است. ابن حجر عسقلانىمى‌نويسد:

الحسين بن الحسن الأشقر الفزاري الكوفي، صدوق، يهمّ ويغلو في التشيّع من العاشرة، مات سنة ثمان ومائتين؛⁽²⁾حسين بن حسن اشقر فزارى كوفى، راستگو است. وى در شيعه‌گرى غلو و زياده‌روى مى‌كرد و در زمره طبقه دهم است و در سال دويست و هشت درگذشت.

اما خود ابن حجر تصريح مى‌كند كه تشيّع لطمه‌اى به وثاقت راوى نمى‌زند. بنابر اين اسانيد همه اين روايات صحيح و بدون اشكال‌اند.

مناقشات مخالفان درباره دلالت آيه

اشاره

پس از ذكر حديث سبقت اميرالمؤمنين عليه السلام در ايمان آوردن به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بر ساير امّت و راويان آن در طبقات و اعصار مختلف و ذكر اسانيد و اثبات صحّت آنها، به طرح مناقشات مخالفان درباره دلالت آيه و نقد و بررسى آنها مى‌پردازيم.

1. مناقشات ابن تيميه

اشاره

ابن تيميه در برابر استدلال مرحوم علاّمه حلّى به آيه شريفه «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ» و حديث سبقت گرفتن اميرالمؤمنين عليه السلام بر ساير امّت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، بر افضليت و در نتيجه امامت اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌نويسد:

إنّ هذا باطل عن ابن عباس، و لو صحّ عنه، لم يكن حجّة إذا خالفه منهو أقوى منه؛⁽¹⁾اين حديث باطلى از ابن عباس است و اگر هم نقل اين روايت از او صحيح باشد، به جهت دليل مخالف آن‌كه قوى‌تر از اين حديث است، اين حديث حجّت نمى‌باشد.

نقد و بررسى

با بررسى اسانيد روايت ابن عباس روشن شد كه اين روايت صحيح و بدون اشكال است و بسيارى از محدّثان و حافظان بزرگ اهل سنّت آن را روايت كرده‌اند، در نتيجه با اين روايت مى‌توان بر مخالفان حجّت اقامه كرد و استدلال به

آن تمام است، چرا كه فضيلت سابق بودن در امّت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، براى احدى غير از اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت نشده است؛ از همين رو آن حضرت افضل از همه امّت و در نتيجه امام است.

اما ادّعاى ابن تيميه مبنى بر قوى‌تر بودن خلاف اين روايت نيز كاملاً بى اساس است و وى اشاره‌اى به كلام مخالف نكرده است. بر فرض وجود سخن مخالف در اين باره، باز هم ادّعاى قوى‌تر بودن آن باطل است، زيرا اين حديث در ميان دو گروه شيعه و اهل سنّت مورد اتّفاق است، اما مخالف آن - اگر وجود داشته باشد - تنها مدّعاى مخالفان است، از اين‌رو چگونه مى‌توان ادّعاى يك طرف را در مناظره قوى‌تر از حديثى دانست كه طرفين بر آن اتّفاق نظر دارند؟!

2. مناقشات ابن روزبهان

اشاره

ابن روزبهان در نقد استدلال علاّمه حلّى رحمه اللّه، منكر وجود حديث سابقبودن اميرالمؤمنين عليه السلام نيست و در سند آن نيز خدشه نمى‌كند، بلكه بر وجود حديث، با عبارتى ديگر تأكيد مى‌كند و مدّعى است كه اين حديث بر مدّعاى شيعه دلالت ندارد. وى مى‌نويسد:

هذا الحديث جاء في رواية أهل السنة، ولكن بهذه العبارة: «سباق الأمم ثلاثة، مؤمن آل فرعون و حبيب النجّار و عليّ بن أبي طالب» و لاشك في أنّ عليا سابق في الإسلام، و صاحب السابقة، و الفضائل التي لاتخفى، ولكن لاتدلّ الآية على نصّ في إمامته، و ذلك المدّعى؛⁽¹⁾اين حديث در روايات اهل تسنن آمده است، ليكن با اين عبارت: «پيشى گيرندگان

امّت‌ها سه نفرند، مؤمن آل فرعون، حبيب نجّار و علىّ بن أبى طالب» و شكّى نيست كه على عليه السلام پيشى گيرنده در اسلام و صاحب سابقه و فضائلى است كه بر كسى پوشيده نيست، اما اين آيه هيچ دلالتى بر اين ادّعا ندارد كه آيه نصّ در امامت است.

نقد و بررسى

اولاً وى به وجود چنين حديثى و صحّت آن اعتراف مى‌كند و تفاوت در عبارت حديث - بر فرض صحّت ادّعاى وى - ضررى بر مدّعاى شيعه نمى‌زند، بلكه آن را تقويت مى‌كند.

ثانيا اين‌كه وى اعتراف مى‌كند اميرالمؤمنين عليه السلام صاحب سابقه و فضائل غير قابل انكار است، دقيقا همان مدّعاى شيعه و علاّمه حلّى رحمه اللّه را تأييد كرده و بر آن صحّه مى‌گذارد، چرا كه شيعه هرگز اين آيه را نصّ در امامت نمى‌داند، بلكه - همان‌گونه كه علاّمه رحمه اللّه استدلال كرده - اين آيه نصّ درافضليت اميرالمؤمنين عليه السلام است و اثبات افضليت بر اساس قاعده قبح تقدّم مفضول بر فاضل مثبِت امامت است. به بيانى ديگر راه اثبات امامت منحصر به نصّ نيست، بلكه از طريق اثبات افضليت نيز امامت ثابت مى‌شود.

3. مناقشات عبدالعزيز دهلوى

مولوى عبدالعزيز هندى صاحب كتاب تحفه اثنا عشريه، در پاسخِ استدلال به آيه شريفه بر اثبات امامت اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌نويسد:

ومنها قوله تعالى: «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» (الواقعه) روى عن ابن عباس رضى اللّه عنهما مرفوعاً أنّه: «قال السابقون ثلاثة،

فالسابق إلى موسى يوشع بن نون، و السابق إلى عيسى صاحب ياسين، و السابق إلى محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عليّ ابن أبي طالب» واين تمسّك هم به حديث است به آيه نيست و اين حديث به روايت طبرانى و ابن مردويه از ابن عباس رضى اللّه عنه و ديلمى از عايشه رضى اللّه عنها ثابت شده، لكن مدار اسناد او بر ابوالحسن اشقر است كه بالاجماع ضعيف است. قال العقيلي: هو شيعي متروك الحديث، ولايعرف هذا الخبر، وهو حديث منكر؛ بلكه امارات وضع در اين حديث نيز يافته مى‌شود، زيرا كه صاحب ياسين اول من آمن بعيسى عليه السلام نيست بلكه اول من آمن برسل عيسى است كما يدل عليه نص الكتاب و هر حديثى كه در اخبار و قصص مناقض مدلول كتاب باشد موضوع است كما هو المقرر عند المحدثين و نيز انحصار سباق در سه كس غير معقول است زيرا كه هر نبى را سابقى خواهد بود و بعد اللتيا و التى چه ضرور است كه هر سابق صاحب زعامت كبرى باشد يا هر مقرب امام باشد و نيز اگر روايت صحيح باشد مناقض صريح آية گردد زيرا كه در حق سابقين فرمود «ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلينَ وَقَليلٌ مِنَاْلآخِرينَ»⁽¹⁾و ثله به معنى جمع كثير است و دو كس را جمع كثير نتوان گفت و هر واحد را قليل نيز نتوان گفت پس معلوم شد كه از آيه سبق حقيقى مراد نيست بلكه سبق عرفى يا اضافى كه شامل جماعة كثيره است به دليل آيه ديگر «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْأَنْصارِ»⁽²⁾و القرآن يفسر بعضه بعضا و نيز به اجماع شيعه و سنّى اول من آمن حقيقه حضرت خديجه عليها السلام پس اگر مجرد سبق به ايمان موجب صحّت امامت شود لازم آيد كه خديجه رضى اللّه عنها نيز قابل باشند و هو باطل

بالاجماع و اگر گويند كه در خديجه مانعى متحقق شد و هو الانوثه گوييم در حضرت امير رضى اللّه عنه نيز مانعى متحقق شده باشد قبل از رسيدن وقت امامت او چون آن مانع مرتفع شد امام شد و آن مانع وجود خلفاء ثلاثه رضى اللّه عنهم كه اصلح بودند در حق رياست نسبت به او نزد جمهور اهل سنّت يا بقاى آن جناب بعد از خلفاء ثلاثه و موت ايشان قبل از او نزد تفضيليه فإنّهم قالوا لو كان إماما عند وفاة النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم لم ينل أحد من الخلفاء الإمامة وما توافي عهده وقد سبق في علم اللّه أنّ الخلفاء أربعة فلزم الترتيب على الموت... بالجمله تمسكات شيعه به آيات از همين جنس است و صاحب الفين به همين طريق آيات بسيار را برين مدعا دليل ساخته و چون حال اولى و اقوى معلوم شد باقى را بران قياس بايد كرد و كليه آن كه تقرير اكثر استدلالات ايشان به آيات تمام نمى‌شود و احتمالات مسدود نمى‌گردد والا به ضم مقدمات مخترعه مخدوشه ممنوعه و روايات متروكه مردوده و به اين وجه استدلال لطفى ندارد، ليكن چون غشاوه تعصب بر بصر بصيرت مى‌تند قبيح از حسن متميز نمى‌گردد وساخته و پرداخته خود خوش‌تر از هرچه مقابل آن است‌مى نمايد.⁽¹⁾

نقد و بررسى

يكم: وى همواره اين مطلب را تكرار مى‌كند كه چون شيعيان با كمك گرفتن از حديث آيه را معنا مى‌كنند، در نتيجه ادّعاى آنان مبنى بر دلالت آيه بر ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام صحيح نيست، بلكه آيه دلالتى بر اين مطلب ندارد و در حقيقت استدلال با تمسّك به حديث صورت گرفته است.

در پاسخ به اين سخن پوچ و باطل - كه از كشفيّات مهمّ دهلوى است - بايد

گفت كه سنّت صحيح مفسّر قرآن است. در قرآن حقايقى بيان شده كه نياز به تفسير دارند. در اين مورد نيز حديث صرفا مصداق كلام الاهى را براى مخاطبان مشخص مى‌كند و استدلال با تمسّك به آيه است نه حديث. آيه قرآن به روشنى از مقرّب بودن و پيشى گيرندگان سخن مى‌گويد و سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مصداق سبقت گيرندگان را مشخص مى‌كند. بنابر اين افضليت سابقان نصّ كلام الاهى است.

به علاوه اگر چنين استدلالى تمسّك به روايت شمرده شود نه تمسّك به آيه، در اين صورت اين سؤال مطرح مى‌شود كه اهل تسنن چگونه آيه «وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذي يُؤتي مالَهُ يَتَزَكّى»⁽¹⁾را دليلى از كتاب بر امامت ابوبكر مى‌دانند؟! كجاى اين آيه بر امامت ابوبكر دلالت دارد؟ دوم: دهلوى مدّعى است كه مدار اسناد اين حديث بر حسين اشقر است، از اين رو روايت معتبر نيست. اين ادّعا، ادّعايى باطل است كه پيش از وى نيز از سوى ابن كثير مطرح شده است. ابن كثير مى‌گويد:حديث لا يثبت، لأنّ حسينا هذا متروك و شيعي من الغلاة، وتفرّده بهذا ممّا يدلّ على ضعفه بالكليّة؛⁽²⁾اين حديث ثابت نشده است، چرا كه اين حسين متروك و از شيعيان غالى است و اين‌كه حديث تنها از ناحيه او روايت شده است از دلايلى است كه بر ضعف آن به صورت كلّى دلالت مى‌كند.

اما با ذكر اسانيد حديث روشن شد كه حديث تنها از ناحيه حسين اشقر

روايت نشده و مدار اسناد حديث بر حسين اشقر نيست، بلكه اين حديث از طريق ديگرى نيز روايت شده است و ما پيش از اين اسانيد آن را ذكر كرديم.

سوم: دهلوى مى‌گويد حسين اشقر بالإجماع ضعيف است و عقيلى درباره او گفته است كه وى شيعى و حديثش متروك است. اين سخن نيز از دو جهت باطل است:

اوّلاً اين‌كه ادّعاى اجماع بر ضعيف بودن حسين اشقر كذب محض است و ما پيش از اين (در همين جلد و جلدهاى گذشته) به توثيقات بسيارى از حديث شناسان و رجاليان سنّى درباره او اشاره كرديم.

ثانيا علّت تضعيف حسين اشقر از سوى عقيلى شيعه بودن اشقر است و حال آن‌كه به تصريح ابن حجر و بر پايه مبانى رجالى سنّيان، تشيّع به وثاقت راوى لطمه‌اى نمى‌زند.

چهارم: دهلوى ادّعا مى‌كند كه احتمال جعلى بودن حديث بعيد نيست و نشانه‌هايى از جعلى بودن در خود حديث وجود دارد.

اين نشانه‌ها از نظر وى عبارت اند از:1. معرفى صاحب ياسين به عنوان سبقت گيرنده در امّت حضرت عيسى على نبيّنا وآله عليه السلام. وى مدّعى است بنابر نصّ كتاب خدا، صاحب ياسين نخستين ايمان آورنده به عيسى نبوده، بلكه او به رسولان عيسى ايمان آورده است و در نتيجه حديث با قرآن تناقض دارد و آنچه ناقض مدلول كتاب باشد جعلى است.

در جواب اين دو اشكال نيز بايد گفت كه اين سخن در حقيقت ردّ بر سنّت ثابت و تكذيب حديث صحيح و نشانه تعصّب و پيروى از هواى نفس است و در مقابل آن بايد گفت ايمان به رسولان عيسى، با پيشى گرفتن در ايمان به عيسى عليه السلام تعارضى ندارد؛ زيرا اولاً فرقى ميان ايمان به عيسى و ايمان به رسولان او وجود ندارد، و ثانيا ايمان به رسولان پس از ايمان به خود حضرت عيسى عليه السلام نيز موضوعيّت دارد؛ يعنى صاحب ياسين از پيشى گيرندگان در ايمان به حضرت عيسى عليه السلام بوده و پس از آن نيز كه حضرت عيسى مردم را به پذيرش رسولان خود دعوت كرده است، باز صاحب ياسين در پذيرش آنان از ديگران پيشى گرفته است. بنابر اين وقتى مى‌توان حديث را به گونه‌اى معنا كرد كه با آيه قرآن تعارض نداشته باشد، رد كردن و جعلى شمردن آن چه وجهى دارد؟! هم‌چنين غير معقول ندانستن انحصار سابقون به سه نفر اجتهاد در مقابل نصّ صريح است.

پنجم: دهلوى مى‌گويد: ضرورتى ندارد كه هر سابقى صاحب زعامت كبرا و هر مقرّبى امام گردد.

اين سخن يا ناشى از جهل است و يا تجاهل. شيعه هرگز ادّعا نكرده استكه هر سابق و مقرّبى امام است، بلكه سابق و مقرّب بودن فضيلتى است كه هيچ يك از صحابه جز اميرالمؤمنين عليه السلام آن را دارا نيست. بنابر اين، اين آيه افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام را ثابت مى‌كند و با توجه قاعده قبح تقدّم مفضول بر فاضل، بر شايستگى اميرالمؤمنين عليه السلام به امامت دلالت دارد. اين همان استدلالى است كه علاّمه حلّى عليه السلام با استناد به آيه ارائه كرده و ابن تيميه از پاسخ به اين استدلال طفره رفته است.

ششم: دهلوى ادّعا مى‌كند كه حديث سابق بودن اميرالمؤمنين عليه السلام در امّت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با دو آيه «ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلينَ * وَقَليلٌ مِنَ اْلآخِرينَ»در تناقض است؛ چرا كه به ادّعاى وى، «ثلّة» به جمع كثير اطلاق مى‌شود و «قليل» نيز بر بيش از يك نفر دلالت دارد، در حالى كه در حديث، السابقون سه نفر معرّفى شده‌اند كه در اين صورت مراد از «ثلّة من الأولين» دو نفر و منظور از «قليل من الآخرين» يك نفر خواهد بود و حال آن‌كه «ثلّة» بر جمع كثير و «قليل» بر بيش از يك نفر اطلاق مى‌شود! وى از اين مقدّمه نتيجه مى‌گيرد كه مراد از سبقت در آيه مورد بحث به معناى عرفى و يا اضافى است و شامل جماعت بسيارى مى‌شود.

اما نسبت به موضوع سبقت، وى معتقد است سبقت در آيه به معناى حقيقى به كار نرفته است و دليل آن آيه شريفه «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْأَنْصارِ»است. به ادّعاى وى در اين آيه، «وَالسّابِقُونَ»شامل مهاجران و انصار مى‌شود و چون بخش‌هاى مختلف قرآن همديگر را تفسير مى‌كنند، پس «السابقون» در آيه مورد بحث نيز به معناى حقيقى به كار نرفته، بلكه سبقت به معناى عرفى يا اضافه مورد نظر بوده و جمع زيادى را شامل مى‌شود.

پيش از دهلوى اين اشكال از سوى ابن تيميه مطرح شده است. ابن تيميهنيز ادّعا مى‌كند كه حديث سابق بودن اميرالمؤمنين عليه السلام كه از طريق ابن عباس روايت شده باطل است. وى دلايلى براى اثبات ادّعاى خود ذكر مى‌كند، از آن جمله مى‌نويسد:

الثالث: أنّ اللّه يقول: «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْري تَحْتَهَا

الْأَنْهارُ»⁽¹⁾وقال تعالى: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللّه‌ِ»⁽²⁾الآية؛ والسابقون الأوّلون هم الذين أنفقوا من قبل الفتح، وقاتلوا الذين هم أفضل ممّن أنفق من بعد الفتح و قاتل، و دخل فيهم أهل بيعة الرضوان، وكانوا أكثر من ألف وأربعمائة، فكيف يقال: إنّ سابق هذه الأمّة واحد؟⁽³⁾سوم [اين‌كه] خداوند مى‌فرمايد: «كسانى از مهاجران و انصار كه بر ايمان سبقت گرفتند و كسانى كه به نيكى از آنان پيروى كردند، خداوند از آنها خشنود است و آنان از خدا خشنود و خداوند براى ايشان باغ‌هايى در بهشت مهيا ساخته كه از زير آنها نهرها جارى است». هم‌چنين خداى تعالى مى‌فرمايد: «سپس آنان كه از ميان بندگانمان برگزيديم را وارث كتاب قرار داديم. برخى از آنها به خود ظلم كردند و بعضى راه عدالت پيمودند و برخى ديگر نيز به اذن خداوند به هر خيرى سبقت مى‌گيرند» و «السابقون الأوّلون» كسانى هستند كه قبل از فتح انفاق كردند و جنگيدند. آنان از كسانى كه بعد از فتح انفاق كرده و جنگيده‌اند برترند. اهل بيعت رضوان نيز داخل در گروه «السابقون الاوّلون» هستند و آنان بيش از هزار و چهارصدنفر بودند؛ از اين‌رو چگونه گفته مى‌شود سابق اين امّت يك نفر است؟ اين همه تلاش نافرجام و دست و پا زدن صرفا به جهت نفى اختصاص آيه مبارك «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» به اميرالمؤمنين عليه السلام است و اين امر نشان‌گر كينه و عداوت مخالفان با خليفه بلافصل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم

است. در پاسخ به اين تأويلات نا بجا مى‌گوييم: «ثلّة» در لغت به معناى بعض آمده است⁽¹⁾و مصداق آن مى‌تواند دو نفر باشد. هم‌چنين سابقون در آيه «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ ...»نيز هرگز بر جمع كثير دلالت نمى‌كند، چرا كه بر اساس آيه 144 سوره مبارك آل عمران، بسيارى از آنان كه در اطراف رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بودند (از مهاجران و انصار) به گذشته خويش بازگشته و مشرك شدند. خداى تعالى در اين آيه مى‌فرمايد:

«وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللّه‌ُ الشّاكِرينَ»؛ محمّد نيست مگر فرستاده خدا، پيش از او فرستادگان ديگرى نيز بودند. اگر او به مرگ طبيعى از دنيا برود و يا كشته شود، به گذشته خود [يعنى جاهليت سابق] باز مى‌گرديد؟ در حالى كه هر كس به گذشته خويش باز گردد، به خداوند هيچ گونه زيانى نمى‌رسد و به زودى خداوند به شكرگزاران جزا خواهد داد.

بنابر اين به مقتضاى جمع ميان آيه شريفه «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ...» و آيه شريفه «وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ...»، هركس كه در ايمان به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم پيشى گرفته و پس از شهادت آن حضرت، بر عهد و پيمان خويش با حضرتش باقى مانده باشد، نزد خداوند داراى اجر است. اما آن‌كه به گذشته خود بازگردد، ازدايره بندگى خدا بيرون رفته و اجرى ندارد و چون افراد معدودى در غدير خم بر عهد خود با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم باقى ماندند، در نتيجه سابقان در اين آيه نيز شامل جمع كثير نمى‌شود.

اما مهم‌تر از همه اين‌كه صحّت حديث سابق بودن اميرالمؤمنين عليه السلام كه در ذيل آيه آمده است، پيش از اين اثبات شد و چون سيره و سنّت صحيح پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مفسّر قرآن است، هر تفسير ديگرى كه با آن مخالف باشد مردود است و برداشت دهلوى و ابن تيميه از آياتى كه مدّعى اند مفسّر آيه «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ...»است، برداشتى نادرست و بر اساس هواى نفس آنان است و هيچ تعارضى ميان روايات و آيات ياد شده وجود ندارد.

هفتم: دهلوى ادّعا مى‌كند كه به اجماع شيعه و سنّى نخستين كسى كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ايمان آورد حضرت خديجه سلام اللّه عليها بود نه اميرالمؤمنين عليه السلام و اگر صرف سبقت در ايمان موجب صلاحيّت شخص براى امامت باشد، در اين صورت حضرت خديجه سلام اللّه عليها براى امامت صلاحيّت داشته و اين مطلب به اجماع همه مسلمانان باطل است.

در پاسخ به اين گفتار باطل مى‌گوييم كه ادّعاى اجماع شيعه و سنّى مبنى بر سبقت حضرت خديجه سلام اللّه عليها بر اميرالمؤمنين عليه السلام قطعا دروغ است و شيعيان و بسيارى از اهل سنّت معتقدند كه اميرالمؤمنين عليه السلام سابق بر حضرت خديجه سلام اللّه عليها بوده است.⁽¹⁾

هشتم: دهلوى مدّعى است كه اگر شيعه، زن بودن را مانع تحقّق امامت براى حضرت خديجه سلام اللّه عليها در عين سبقت او در ايمان بدانند، وجود سه نفرى كه پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حاكم شدند نيز مانعى براى تحقّق امامت اميرالمؤمنين عليه السلام - با پذيرش سابق بودن آن حضرت - بوده است، زيرا حاكمان پس از رسول خدا براى رياست صلاحيّت بيشترى داشتند.

در اينجا دهلوى دچار مصادره به مطلوب شده و ادّعاهاى نادرستى را بر اساس اعتقادات باطل مطرح ساخته است؛ چرا كه اولاً - چنان‌كه پيش از اين گفتيم - سبقت حضرت خديجه سلام اللّه عليها بر اميرالمؤمنين عليه السلام ادّعايى اثبات نشده است و شيعيان و بسيارى از بزرگان اهل سنت بر تقدّم و سبقت اميرالمؤمنين عليه السلام معتقدند.

ثانيا اصلح بودن حاكمان پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيز مصادره به مطلوب و محلّ نزاع است و دهلوى هيچ دليلى بر اين ادّعا اقامه نكرده است و ما در اين مجموعه ادلّه فراوانى مبنى بر بطلان اين ادّعا اقامه كرده‌ايم و در اينجا نيز درصدد اثبات مدّعاى خود هستيم.

آياتى از سوره دهر

آياتى از سوره دهر

در قرآن كريم، آياتِ بيان‌گر فضائل و مناقب اهل بيت عليهم السلام بسيارند، به طورى كه فراوانى آيات نازل شده در شأن اهل بيت عليهم السلام سبب شگفتى مخالفان شده است و به جرأت مى‌توان ادّعا كرد كه اگر روايات وارد شده در تفسير و بيان شأن نزول آيات - كه در كتب شيعه و اهل سنّت آمده‌اند - جمع گردد و به هم ضميمه شود، تمامى قرآن بيان‌گر منزلت و شأن اهل بيت عليهم السلام است. به عبارت ديگر با جمع روايات تفسيرى، همراهى و جدا ناپذيرى قرآن و عترت، و قرآن ناطق بودن اهل بيت عليهم السلام به وضوح نمايان مى‌گردد.

از جمله آياتى كه به هويدايى تمام بيان كننده فضائل و جايگاه رفيع اهل بيت عليهم السلام مى‌باشند، آيات پنجم تا بيست و دوم سوره مبارك دهر است. نزول اين آيات در شأن اهل بيت عليهم السلام چنان مسلّم و ترديد ناپذير است كه راويان حديث، اعمّ از شيعه و اهل سنّت در اعصار و قرون مختلف و از طبقه صحابه و تابعين تا به امروز، احاديث مربوط به آنان را در منابع معتبر روايت كرده و اديبان و شاعران به مناسبت‌هاى مختلف در قالب شعر به

بازگويى اين حقيقت پرداخته‌اند.⁽¹⁾

بسيارى از شاعران در طول تاريخ حوادث مهم، احاديث صحيح و معتبر و معارف اعتقادى را در قالب شعر به مردمان هم عصرخويش و نسل‌هاى بعد منتقل كرده‌اند و بدين روى حقّ بسيار بزرگى بر ما دارند. در دورانى كه نقل حديث ممنوع و محدّثان و دوستداران اهل بيت عليهم السلام براى حفظ جان خود از ديار خود متوارى مى‌شدند، از اين ميان عده‌اى مخفيانه زندگى مى‌كردند و برخى ديگر نيز در زندان محبوس بودند و احدى جرأت و توان اظهار حقايق را نداشت، اين شعرا بودند كه با سفر به بلاد مختلف اين وظيفه سنگين و خطير را بر عهده گرفته و با اشعار خود حقايق و معارف شيعى را به ديگران منتقل مى‌ساختند و بدين وسيله خدمات بزرگ و بى‌نظيرى به مذهب رسانيده‌اند.

وجه اين‌كه در روايات اهل بيت عليهم السلام به حفظ اشعار شاعرانى هم‌چون «كميت» توصيه شده همين است. به عبارت ديگر حفظ اشعار يك شاعر «بما هو شعر» موضوعيّت نداشته، بلكه توصيه به حفظ آن به جهت مضمون معارفى و اعتقادى آن بوده است. بنابر اين شاعرانى كه در خدمت اهل بيت و معارف اعتقادى بوده‌اند داراى مقام و منزلتى بس بلند و شايسته تقدير و احترامند و مى‌توان آنان را از نظر خدمت گذارى به دين در رديف شهدا و عالمان دانست.

«إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورًا * عَيْنًا يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللّه‌ِ يُفَجِّرُونَها تَفْجيرًا * يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخافُونَ يَوْمًا كانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرًا * وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا * إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّه‌ِ لا نُريدُ مِنْكُمْ

جَزاءً وَلا شُكُورًا * إِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَريرًا * فَوَقاهُمُ اللّه‌ُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَلَقّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا * وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَريرًا * مُتَّكِئينَ فيهاعَلَى الْأَرائِكِ لا يَرَوْنَ فيها شَمْسًا وَلا زَمْهَريرًا * وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْليلاً * وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَواريرَا * قَواريرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْديرًا * وَيُسْقَوْنَ فيها كَأْسًا كانَ مِزاجُها زَنْجَبيلاً * عَيْنًا فيها تُسَمّى سَلْسَبيلاً * وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤلُؤا مَنْثُورًا * وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعيمًا وَمُلْكًا كَبيرًا * عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَرابًا طَهُورًا * إِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا»؛⁽¹⁾به درستى كه نيكوكاران از جامى كه طبعش كافور است مى‌نوشند. از سرچشمه‌اى كه بندگان خدا از آن مى‌نوشند آن را به دلخواه خود جارى مى‌سازند. آنان به عهد و نذر خود وفا مى‌كنند و از روزى كه شرّش فراگير است مى‌ترسند و به جهت دوستى و رضايت خداوند، به فقير، يتيم و اسير طعام مى‌دهند و (مى‌گويند): «همانا ما تنها براى رضاى خدا به شما طعام مى‌دهيم و از شما هيچ پاداش و تشكّرى نمى‌خواهيم. ما از پروردگار خود روزى كه عبوس و سخت است مى‌ترسيم». خدا آن بندگان را از شرّ آن روز محفوظ داشته و به آنها روى خندان و دلى شادمان عطا مى‌فرمايد و پاداش ايشان به سبب صبرشان بهشت و حرير است كه در آن (بهشت) بر تخت‌ها تكيه زنند، نه آفتاب (سوزان) ببينند و نه زمهرير، و سايه درختان بر سر آنها و ميوه‌هايش در دست رس و به اختيار آنان است و (خدمت‌گزاران) با جام‌هاى سيمين و كوزه‌هاى بلورين به دور آنان طواف كنند. بلورهايى از نقره كه به اندازه مقدّر شده‌اند

و به ايشان شربتى كه طبعش چون زنجبيل است نوشانده مى‌شود. در آن‌جا چشمه‌اى است كه سلسبيل ناميده مى‌شود و پسرانى خوش رو تا ابد به دور آنانطواف مى‌كنند و چون به آنان بنگرى، گمان برى از لؤلؤ منشورند و چون نگاه كنى، عالَمى پر نعمت و ملكى كبير مى‌بينى. بر بالاى آنان لباسى از ديباى سبز و حرير و دستبندى از نقره مى‌بينى در حالى كه پروردگارشان نوشيدنى طهور به ايشان مى‌نوشاند. همانا اين پاداشى براى ايشان است و سعى آنان مشكور است.

اين آيات به سبب انفاق و از خود گذشتگى اهل بيت عليهم السلام در راه خداوند سبحان و به عنوان پاسداشت عمل ايشان نازل شده است.

شأن نزول اين آيات

جريانى كه سبب نازل شدن اين آيات شده به شرح زير است:

امام حسن و امام حسين عليهما السلام مريض شدند. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به عيادت ايشان آمدند. على عليه السلام براى سلامتى ايشان سه روز روزه نذر كردند. حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها و خدمت‌كار ايشان فضّه نيز چنين نذر كردند تا آن دو بزرگوار سلامتى خود را بازيابند. امام حسن و امام حسين عليهما السلام سلامتى خود را بازيافتند، در حالى كه هيچ غذايى در خانه نبود.⁽¹⁾اميرالمؤمنين عليه السلام سه صاع جو قرض كردند و حضرت

فاطمه سلام اللّه عليها يك صاع از آن را آرد كرد و پنج قرص نان پخت، يعنى براى هر نفر يك قرص. على عليه السلام نماز مغرب را خواندند و چون به منزل رفتند و غذابراى افطار مقابل ايشان قرار داده شد، مسكينى به درب منزل ايشان آمد و از آنان غذا خواست و هريك از آن پنج بزرگوار غذاى خويش را به او دادند و آن شب و روز را بى آن‌كه چيزى بخورند گذراندند.

سپس روز دوم هم روزه گرفتند و حضرت فاطمه سلام اللّه عليها يك صاع ديگر از آن جو را (آرد كرد و) نان پخت. چون نان‌ها را در مقابلشان گذاشتند تا افطار كنند، يتيمى به درب منزلشان آمد و غذا طلبيد و هر يك از آن پنج بزرگوار غذاى خود را به او بخشيدند.

و چون در روز سوم روزه گرفتند و غذا براى افطار آماده شد، اسيرى به درب منزل آمد و از آنان غذا درخواست كرد و هريك از ايشان غذاى خود را به او عطا كردند و در اين سه روز هيچ چيزى جز آب نخوردند.

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم روز چهارم ايشان را ديد كه از گرسنگى مى‌لرزند و شكم و چشمان مباركشان از شدّت گرسنگى و ضعف فرو رفته است. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با مشاهده اين وضع به خداى تعالى عرضه داشتند:

«اى خدا! به تو استغاثه مى‌كنيم، چرا كه اهل بيت محمّد از گرسنگى در شُرُف مردن‌اند».⁽¹⁾

در اين هنگام جبرئيل فرود آمد و عرض كرد: «بگير آنچه را خداى تعالى درباره اهل بيت تو به تو هديه كرده است».

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «اى جبرئيل، چه چيزى را بگيرم؟»در اين هنگام جبرئيل سوره «هَلْ أَتى» را براى آن حضرت قرائت كرد.⁽¹⁾

در پاسخ به اين اعتراض بايد گفت عمل اهل بيت عليهم السلام و خلوص نيّت آنان چنان در نظر خداوند سبحان ارزشمند بوده كه هيچ پاداش مادى در برابر آن به حساب نمى‌آمده است و خداوند با نزول اين آيات در شأن آن بزرگواران، اراده فرموده كه از عمل ارزشمندشان تشكّر كند و اين اجر معنوى تا ابد ماندگار گردد و آثار و بركاتش تا قيامت به مؤمنان سود بخشد. چنان كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در پاسخ به گِلِه حضرت صدّيقه طاهره سلام اللّه عليها از سختى كار منزل، به عوض استخدام خدمت‌كار، تسبيحاتى به ايشان تعليم فرمودند كه آثار و بركاتش تا قيامت براى مؤمنان سودمند است و اين‌گونه اجرهاى معنوى در نظر اهل بيت ارزشى مقايسه ناپذير با پاداش‌هاى مادى دارند و احوالات ايشان هرگز با سايرين قابل قياس نيست.

شيعه و اهل سنّت بر نزول سوره مبارك دهر در حقّ اهل بيت عليهم السلام اتّفاق نظر دارند و اصل اين حديث در كتب معتبر تفسيرى، حديثى و رجالى هر دو گروه و با تعابير مختلف آمده است. با اين وجود، عدّه‌اى از متعصّبان در شأن نزول و دلالت آيات و حديث تفسيرى آن مناقشه كرده‌اند. به عنوان نمونه در اين باره گفته شده است:

معلوم أنّ سورة الدهر مكيّة بالإتّفاق، وعليّ لم يدخل بفاطمة إلاّ بعد غزوة بدر، و ولد له الحسن في الثانية من الهجرة، والحسين في السنة الرابعة من الهجرة، بعد نزول سورة الدهر بسنين كثيرة، فقول من يقول: إنّهانزلت فيهم، من الكذب الذي لايخفى على من له علم بنزول القرآن وأحوال آل البيت رضي اللّه عنهم.وقال القرطبي في تفسيره... في صدر آية: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ» والصحيح أنّها نزلت في جميع الأبرار، ومن فعل فعلاً حسنا، فهي عامّة. وقد ذكر النقاش والثعلبي والقشيري وغير واحد من المفسّرين، في قصّة عليّ وفاطمة وجاريتهما حديثا لا يصحّ ولايثبت.

قال الحافظ ابن حجر في تخريج الكشاف... رواه الثعلبي من رواية القاسم بن بهرام، عن ليث بن أبي سليم، عن مجاهد، عن ابن عباس.

ومن رواية الكلبي عن ابن عباس في قوله تعالى: «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخافُونَ يَوْمًا كانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرًا * وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا» وزاد في أثنائه شعرا لعليّ و فاطمة رضى اللّه عنهما.

قال الحكيم الترمذي: هذا حديث مزوّق مفتعل، لايروج إلاّ على أحمق جاهل.

ورواه ابن الجوزي في الموضوعات من طريق أبي عبداللّه السمرقندي، عن محمّد بن كثير، عن الأصبغ بن نباتة...

وهذا حديث لايشكّ في وضعه؛ معلوم است كه سوره دهر به اتّفاق همه (قرآن پژوهان) مكّى است و على عليه السلام با فاطمه سلام اللّه عليها ازدواج نكرده بود مگر پس از غزوه بدر و امام حسن عليه السلام

در سال دوم هجرى متولّد شد و امام حسين عليه السلام نيز در سال چهارم پس از هجرت به دنيا آمد؛ يعنى سال‌ها پس از نزول سوره دهر. پس سخن كسى كه مى‌گويد اين سوره در حق ايشان نازل شده از دروغ هايى است كه دروغ بودن آن براى عالمان به نزول قرآن و احوال آل البيت عليهم السلام مخفى نيست.

قرطبى در تفسير خود و در ذيل آيه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ»مى‌نويسد:صحيح آن است كه آيه درباره همه نيكان و هركه عمل نيكى انجام دهد نازل شده و عموميّت دارد. نقّاش، ثعلبى، قشيرى و تعداد ديگرى از مفسّران در داستان على و فاطمه سلام اللّه عليهما و كنيز ايشان حديثى ذكر كرده‌اند كه نادرست و ثابت نشده است.

حافظ ابن حجر در كتاب تخريج الكشاف... مى‌گويد: ثعلبى آن را از روايت قاسم بن بهرام، از ليث بن أبى سليم، از مجاهد، از ابن عباس نقل كرده است.

هم‌چنين روايت كلبى كه از ابن عباس در تفسير آيه «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخافُونَ يَوْمًا كانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرًا * وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا» نقل كرده و در اثناء آن شعرى درباره على و فاطمه سلام اللّه عليهما نيز اضافه كرده است.

حكيم ترمذى گويد: اين حديث مزخرف و ساختگى است و در معرض انتشار قرار نمى‌گيرد مگر براى احمق جاهل! و ابن جوزى آن را در موضوعات از طريق ابو عبداللّه سمرقندى، از محمّد بن كثير، از اصبغ بن نباته روايت كرده... كه ترديدى در جعلى بودن اين روايت وجود ندارد.

خلاصه و ما حصل اين گفتار دو مطلب است:

نخست: سوره دهر مكّى است و سال‌ها پيش از ازدواج

اميرالمؤمنين عليه السلام و فاطمه زهرا سلام اللّه عليها و تولد حسنين عليهما السلام نازل شده است.

دوم: حديث نزول آيه درباره اهل بيت عليهم السلام، از ديدگاه حكيم ترمذى ساختگى و از نظر ابن جوزى جعلى است.

اساسى‌ترين و اصلى‌ترين اشكال همان اشكال نخست است كه ريشه در كلام ابن تيميه دارد.اما حديث نزول آيات مذكور از سوره دهر از سوى صحابه، تابعين و عالمان مورد اعتماد در قرون مختلف چنان فراوان روايت شده كه انكار و تكذيب آن ناممكن است و جز مفتضح شدن منكر آن، حاصلى در پى ندارد. از اين‌رو براى روشن شدن بطلان گفتار متعصّبانه آنان، ابتدا به ذكر نام راويان حديث از عصر صحابه تا به امروز مى‌پردازيم و پس از طرح اسانيد و بررسى آنها، به دلالت حديث مى‌پردازيم و در نهايت به تفصيل، به اشكالات ياد شده پاسخ خواهيم داد و اشاره‌اى نيز به ساير مناقشات و پاسخ‌هاى آنها خواهيم داشت.

راويان حديث

چنان كه گفتيم، حديث نزول سوره مبارك دهر در حقّ اهل بيت عليهم السلام در بسيارى از كتب معتبر اهل سنّت، اعمّ از كتب تفسير، حديث، تاريخ، مناقب و تراجم آمده و عالمان مورد اعتمادى در زمان‌ها و دوره‌هاى مختلف به نقل آن پرداخته‌اند. از راويان حديث در طبقه صحابه و تابعين - بر اساس كتب اهل سنّت - مى‌توان افراد زير را نام برد:

در اين ميان روايت ابن عباس از ساير روايات مشهورتر است و مفسّران بزرگ طبقه تابعين آن را از ابن عباس نقل كرده‌اند. مفسّرانى هم‌چون سعيد بن جبير، مجاهد، ضحّاك، أبوصالح، عطاء و ديگران.

راويان حديث در قرون مختلف

برخى از محدّثان و عالمان بزرگ و مشهور سنّى كه در قرون مختلف به روايت اين حديث پرداخته‌اند عبارتند از:

ذكر برخى از نصوص حديث و اسانيد آنها

اشاره

حديث نزول آياتى از سوره مبارك «انسان» و يا «دهر» به اسانيد مختلف در حقّ اهل بيت عليهم السلام آمده است كه به برخى از آنها مى‌پردازيم:

1. روايت أميرالمؤمنين عليه السلام

حافظ حاكم حسكانى، حديث ياد شده را به شرح زير از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت مى‌كند. وى مى‌نويسد:

أخبرنا أحمد بن الوليد بن أحمد بقراءتي عليه من أصله، قال: أخبرني أبي أبو العباس الواعظ، حدّثنا أبو عبداللّه محمّد بن الفضل النحوي ببغداد، في جانب الرصافة، إملاءً، سنة إحدى و ثلاثين و ثلاثمائة،حدّثنا الحسن بن علي بن زكريا البصري، حدّثنا الهيثم بن عبداللّه الرماني، قال: حدّثني عليّ بن موسى الرضا، حدّثني أبي موسى، عن أبيه جعفر بن محمّد، عن أبيه محمّد، عن أبيه علي، عن أبيه الحسين، عن أبيه عليّ بن أبي طالب، قال: لمّا مرض الحسن و الحسين عادهما رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فقال لى: «يا [أ] با الحسن لو نذرت على ولديك للّه نذرا أرجو أن ينفعهما اللّه به». فقلت: عَلَيّ للّه نذر لئن برئ¨ حبيباي من مرضهما لأصومنّ ثلاثة أيام، فقالت فاطمة: و عليّ للّه نذر لئن برئ¨ ولداي من مرضهما لأصومنّ ثلاثة أيام، وقالت جاريتهم فضّة: و عليّ للّه نذر لئن برئ¨ سيّداي من مرضهما لأصومنّ ثلاثة أيّام. فألبس اللّه الغلامين العافية، فأصبحوا و ليس عند آل محمّد قليل و لا كثير، فصاموا يومهم. و خرج عليّ إلى السوق، فاذا شمعون اليهودي (في

السوق) و كان له صديقا، فقال له: يا شمعون أعطني ثلاثة أصوع شعيراً، و جزة صوف تغزله فاطمة، فأعطاه (شمعون) ما أراد - فأخذ الشعير في ردائه، و الصوف تحت حضنه، و دخل منزله، فأفرغ الشعير و ألقى الصوف، فقامت فاطمة إلى صاع من الشعير، فطحنته و عجنته و خبزت منه خمسة أقراص. و صلّى عليّ مع رسول اللّه المغرب، و دخل منزله ليفطر، فقدمت إليه فاطمة خبز شعير و ملحا جريشا و ماء قراحا، فلمّا دنوا ليأكلوا وقف مسكين بالباب فقال: السلام عليكم أهل بيت محمّد، مسكين من أولاد المسلمين، أطعمونا أطعمكم اللّه من موائد الجنّة. فقال عليّ:

فاطم ذات الرشد و اليقين يا بنت خير الناس أجمعين أماترين البائس المسكين جاء إلينا جائع حزينقد قام بالباب له حنين يشكو إلى اللّه و يستكين كلّ امرئ¨ بكسبه رهين فأجابته فاطمة وهي تقول:

أمرك عندي يا ابن عم طاعة ما بي لؤم لا و لا ضراعة فأعطه و لا تدعه ساعة نرجو له الغياث في المجاعة و نلحق الأخيار و الجماعة و ندخل الجنة بالشفاعة فدفعوا إليه أقراصهم وباتوا ليلتهم لم يذوقوا ألاّ الماء القراح. فلمّا أصبحوا عمدت فاطمة إلى الصاع الآخر، فطحنته و عجنته و خبزت خمسة أقراص و صاموا يومهم، وصلىّ عليّ مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم المغرب، و دخل منزله ليفطر، فقدمت إليه فاطمة

خبز شعير و ملحا جريشا و ماء قراحا، فلمّا دنوا ليأكلوا وقف يتيم بالباب فقال:

السلام عليكم (يا) أهل بيت محمّد (أنا) يتيم من أولاد المسلمين، استشهد والدي مع رسول اللّه يوم أحد، أطعمونا، أطعمكم اللّه على موائد الجنّة. فدفعوا إليه أقراصهم، وباتوا يومين وليلتين لم يذوقوا إلاّ الماء القراح، فلمّا أن كان في اليوم الثالث، عمدت فاطمة إلى الصاع الثالث وطحنته وعجنته وخبزت منه خمسة أقراص، و صاموا يومهم. وصلّى عليّ مع النبي المغرب، ثمّ دخل منزله ليفطر، فقدمت فاطمة (إليه) خبز شعير وملحا جريشا وماء قراحا، فلمّا دنوا ليأكلوا، وقف أسير بالباب فقال:

السلام عليكم يا أهل بيت النبوة أطعمونا، أطعمكم اللّه، فأطعموه أقراصهم.فباتوا ثلاثة أيّام ولياليها، لم يذوقوا إلاّ الماء القراح، فلّما كان اليوم الرابع عمد عليّ والحسن والحسين يرعشان كما يرعش الفرخ، وفاطمة وفضّة معهم، فلم يقدروا على المشي (كذا) من الضعف، فأتوا رسول اللّه، فقال: «إلهي هؤلاء أهل بيتى يموتون جوعا، فارحمهم يا ربّ واغفر لهم، (إلهى) هؤلاء أهل بيتي فاحفظهم ولا تنسهم»، فهبط جبرئيل و قال: «يا محمّد، إنّ اللّه يقرأ عليك السلام ويقول: «قد استجبت دعاءك فيهم، وشكرت لهم، ورضيت عنهم، واقرأ «إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورًا»: إلى قوله: «إِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا»»»؛⁽¹⁾

أحمد بن وليد بن أحمد به ما خبر داد و گفت: پدرم ابوالعباس واعظ، از ابوعبداللّه محمّد بن فضل نحوى - در بغداد در كنار رصافه و در سال 331 به صورت املاء - به من خبر داد كه حسن بن على بن زكرياى بصرى، از هيثم بن عبداللّه رمّانى حديث كرد كه گفت: علىّ بن موسى الرضا عليه السلام نقل فرمودند كه پدرم عليه السلام، از پدرش جعفر بن محمّد عليهما السلام، از پدرش محمّد عليه السلام، از پدرش علىّ عليه السلام، از پدرش حسين عليه السلام، از پدرش علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام براى من نقل كردند كه فرمود:

وقتى حسن و حسين عليهما السلام مريض شدند، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به عيادت ايشان آمدند و به من فرمودند: «اى ابا الحسن! اگر براى (سلامتى) فرزندانت نذرى بر خداوند كنى، اميد دارم كه خداوند به واسطه آن نفعى به ايشان برساند». گفتم: برعهده من براى خداوند نذر است كه اگر دو حبيب من از بيمارى رهايى يافتند، سه روز روزه بگيرم. فاطمه عليها السلام نيز گفتند: و بر عهده من براى خداوند نذراست كه اگر دو فرزندم از بيمارى رهايى يافتند سه روز روزه بگيرم. كنيز ايشان فضّه رحمها اللّه نيز گفت: و برعهده من براى خداوند نذر است كه اگر دو آقاى من از بيمارى رهايى يافتند سه روز روزه بگيرم.

پس خداوند بر آن دو بزرگوار لباس عافيت پوشاند و اهل بيت عليهم السلام شب را صبح كردند در حالى كه نزد آل محمّد عليهم السلام هيچ [خوراكى] نبود. آن روز را روزه گرفتند و على عليه السلام به سوى بازار رفت. در بازار كسى بود به نام شمعون يهودى كه دوست او بود. به او فرمود: اى شمعون، سه صاع جو در مقابل لباس پشمينى كه فاطمه سلام اللّه عليها آن را بافته است به من بده. شمعون آنچه را خواسته بود به ايشان داد. پس جو را در رادى خويش ريخت و لباس پشمى را زير بغل گرفت و

داخل منزل شد و جو را خالى كرد و لباس را انداخت. فاطمه سلام اللّه عليها يك صاع از جو را برداشت و آن را آرد و خمير كرد و پنج قرص نان پخت. در حالى كه على عليه السلام با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نماز مغرب را اقامه كرده و داخل منزلش شد كه افطار كند، فاطمه سلام اللّه عليها نان جو را به همراه نمك كوبيده شده و آب زلال براى ايشان آورد. همين كه نزديك [سفره ]شدند تا غذا بخورند مسكينى در مقابل درب ايستاد و عرض كرد: سلام بر شما اى اهل بيت محمّد، مسكينى از اولاد مسلمين هستم. به من غذا دهيد، خداوند شما را از غذاهاى بهشتى اطعام كند. على عليه السلام فرمود:

اى فاطمه كه از رشد و يقين برخوردارى اى دختر بهترين همه مردمان آيا مسكين گرفتار را نمى‌بينى كه گرسنه و محزون به سوى ما آمده و اميدوار در درب منزل ايستاده و به خدا شكوه و ابراز نياز مى‌كندو هر كسى پاسخگوى آن چيزى است كه كسب كرده و فاطمه سلام اللّه عليها با اين كلام پاسخ داد:

اى پسر عمو، فرمان تو نزد من مطاع است براى ما فرومايگى و التماس شايسته نيست پس غذا را به او عطا كن و لحظه‌اى او را [بى‌غذا] مگذار اميدواريم كمكى براى او باشد در قحطى و ما به برگزيدگان و جمع نيكان ملحق شديم و به شفاعت داخل بهشت گرديم

پس همگى قرص نان خود را به او دادند و شب [گرسنه] خوابيدند و جز آب زلال چيزى نخوردند. چون شب را به صبح رساندند، فاطمه سلام اللّه عليها سراغ يك صاع ديگر از جو رفت و آن را آرد و خمير كرد و پنج قرص نان پخت در حالى كه آن روز را روزه گرفتند. على عليه السلام با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نماز مغرب را اقامه كرد و داخل منزلش شد تا افطار كند. فاطمه سلام اللّه عليها نان جو را به همراه نمك كوبيده شده و آب زلال براى ايشان آورد. همين كه نزديك [سفره] شدند تا غذا بخورند، يتيمى در مقابل درب ايستاد و عرض كرد:

سلام بر شما اى اهل بيت محمّد. من يتيمى از فرزندان مسلمين هستم و پدرم در جنگ أحد در ركاب رسول خدا شهيد شده است، به من غذا دهيد، خداوند شما را از غذاهاى بهشتى اطعام كند. پس همگى قرص نانشان را به او دادند در حالى كه دو روز و دو شب را بى‌آن‌كه چيزى غير از آب زلال خورده باشند سپرى كردند. پس چون روز سوم شد، فاطمه سلام اللّه عليها سراغ سومين صاع از جو رفت و آن را آرد و خمير كرد و پنج قرص نان پخت. آن روز را نيز روزه گرفتند. على عليه السلام نماز مغرب را باپيامبر اقامه كرد و سپس وارد منزلش شد كه افطار كند. پس فاطمه سلام اللّه عليها نان جو و نمك كوبيده شده و آب زلالى آورد و چون نزديك [سفره] شدند كه غذا بخورند، اسيرى در مقابل درب ايستاد و عرض كرد:

سلام بر شما اى اهل بيت پيامبر. به من غذا دهيد، خداوند شما را اطعام فرمايد. پس قرص نان خود را به او دادند و سه شبانه روز بى‌آن‌كه چيزى جز آب زلال خورده باشند سپرى كردند و چون روز چهارم فرا رسيد، على عليه السلام تحمّل كرد و حسن و حسين مى‌لرزيدند و فاطمه سلام اللّه عليها و فضّه رحمها اللّه همراه ايشان بودند و از ضعف، توان راه رفتن نداشتند. رسول خدا آمده و عرضه داشتند: «الاهى، اينان اهل

بيت من هستند كه از گرسنگى در حال جان دادنند؛ پس اى پروردگار! به ايشان رحم كن و برايشان ببخش. اينان اهل بيت منند، پس ايشان را حفظ فرما و فراموششان نكن». جبرئيل فرود آمد و عرضه داشت: «اى محمّد، خداوند به تو سلام مى‌رساند و مى‌گويد: «دعاى تو را در حقّ ايشان اجابت كردم و از ايشان شاكرم و راضى گشتم و بخوان: «إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورًا» تا آيه شريفه: «إِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا»»».

2. روايت زيد بن أرقم

حاكم حسكانى به سند خويش، از زيد بن أرقم نيز چنين روايت مى‌كند:

كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم يشدّ على بطنه الحجر من الغرث، فظلّ يوما صائما ليس عنده شيء، فأتى بيت فاطمة و الحسن و الحسين يبكيان، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم:

«يا فاطمة أطعمي إبنيّ».

فقالت: ما في البيت إلاّ بركة رسول اللّه... .واقترضا لرسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم ثلاثة أقراص من شعير، فلمّا أفطر وضعاها بين يديه، فجاء سائل، فقال: أطعموني ممّا رزقكم اللّه.

فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم: «يا عليّ! قم فأعطه».

قال: فأخذت قرصا فأعطيته.

ثمّ جاء ثانٍ، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم: «قم يا عليّ: فأعطه»؛ فقمت فأعطيته.

فجاء ثالث، فقال: «قم يا عليّ! فأعطه»؛ (قال): فأعطيته.

وبات رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم طاويا وبتنا طاوين، فلمّا أصبحنا أصبحنا مجهودين، ونزلت هذه الآية: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا».

(ثمّ إنّ) الحديث بطوله اختصرته في مواضع؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از گرسنگى سنگ به شكم مى‌بست. در يك روز طولانى ايشان روزه بود و هيچ غذايى نداشت. به منزل فاطمه سلام اللّه عليها رفت در حالى كه حسن و حسين عليهما السلام گريه مى‌كردند. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «اى فاطمه، به فرزندانم غذا بده».

عرض كرد: در منزل چيزى جز بركت رسول خدا نيست... .

حضرت امير و فاطمه سلام اللّه عليها براى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم سه قرص نان جو قرض كردند. پس به هنگام افطار آن را جلوى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم گذاشتند كه در اين هنگام سائلى آمد و عرض كرد: از آنچه خدا به شما روزى كرد بهمن نيز بدهيد.

رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «اى على، برخيز و به او غذا بده».

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند: يك قرص نان برداشته و به او دادم.

سپس دومى آمد و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «يا على، برخيز و به او نيز غذا بده». برخاستم و به او نيز غذا دادم.

پس سومى آمد و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «به او غذا بده» و من به او غذا دادم.

رسول خدا گرسنه خوابيد و ما هم گرسنه خوابيديم؛ پس شب را به صبح رسانيديم و با ضعف بيدار شديم و اين آيه نازل شد: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا».

اين حديث طولانى بود كه در برخى مواضع آن را مختصر كردم.

3. روايت ابن عباس

اشاره

چنان كه پيشتر اشاره شد، مشهورترين روايت در اين زمينه از ابن عباس نقل شده است و محدّثان بسيارى اين حديث را به روايت ابن عباس آورده‌اند كه به ذكر برخى از اين روايات مى‌پردازيم.

1 - 3. روايت حبرى از ابن عباس

حبرى در تفسير خود مى‌نويسد:

حدّثنا حسن بن حسين، قال: حدّثنا حبّان، عن الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس في قوله: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا * إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّه‌ِ لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُورًا * إِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْمًاعَبُوسًا قَمْطَريرًا»؛ نزلت في عليّ بن أبي طالب عليه السلام، أطعم عشاه وأفطر على القراح؛⁽¹⁾حسن بن حسين، از حبان، از كلبى، از ابو صالح، از ابن عباس درباره آيه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ...» روايت كردند كه [گفت]: اين آيه درباره على عليه السلام نازل شده است كه غذاى شب (= افطارى) خود را اطعام كرد و خود با آب خالى افطار نمود.

2 - 3. روايت واحدى از ابن عباس

صاحب وسيط في تفسير القرآن المجيد، در تفسير آيه شريفه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا» مى‌نويسد:

قال عطاء: عن ابن عباس: و ذلك أنّ عليّ بن أبي طالب - رضى اللّه عنه - آجر نفسه يسقى نخلاً بشيء من شعير ليلة، حتّى أصبح، فلمّا أصبح وقبض الشعير وطحن ثلثه، فجعلوا منه شيئا ليأكلوه، يقال له الحريرة. فلمّا تمّ انضاجه أتى مسكين، فأخرجوا إليه الطعام، ثمّ عمل الثلث الثاني، فلمّا تمّ انضاجه أتى يتيم، فسأل، فأطعموه، ثمّ عمل الثلث الباقي فلمّا تمّ انضاجه أتى أسير من المشركين، فسأل، فأطعموه وطووا يومهم ذلك. هذا قول الحسن وقتادة؛⁽¹⁾عطا گفت: از ابن عباس نقل شده است كه مناسبت نزول آيه آن است كه علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام شبى در مقابل مقدارى جو، نخلستانى را آبيارى كرد تا صبح شد. هنگامى كه شب را به صبح رسانيد و جو را گرفت، يك سوم آن را آرد كرد تا غذايى با آن درست كند كه به آن حريره گفته مى‌شد. چون پخت غذا تمام شد، مسكينى آمد و اميرالمؤمنين عليه السلام غذا را به او داد. سپس يك سوم بعدى را اين چنين كرد وهمين كه پخت غذا تمام شد، يتيمى آمد و غذا خواست. اميرالمؤمنين عليه السلام غذا را به او داد. سپس با يك سوم باقى مانده چنين كرد و چون پخت غذا تمام شد، اسيرى از مشركان آمد و درخواست غذا كرد و ايشان غذا را به او داد و آن روز را گرسنه سر كرد. اين قول حسن و قتاده است.

3- 3. روايت ابن مردويه از ابن عباس

ابن مردويه نيز اين روايت را به سند زير از ابن عباس روايت كرده، مى‌نويسد:

حدّثنا محمّد بن أحمد بن سالم، حدّثني إبراهيم بن أبيطالب النيشابوري، حدّثنا محمّد بن النعمان بن شبل، حدّثنا يحيى بن أبيزوق الهمداني، عن أبيه، عن الضحاك، عن ابن عباس... .⁽¹⁾خطيب خوارزمى نيز در مناقب، به سند خود اين حديث را از ابن مردويه روايت كرده است.⁽²⁾

4- 3. روايت ابو نعيم اصفهانى از ابن عباس

حاكم حسكانى در شواهد التنزيل، حديث را از طريق ابونعيم به صورت زير روايت مى‌كند:

أخبرني أبونعيم أحمد بن عبداللّه الأصبهاني كتابة، أخبرنا سليمان بن أحمد الطبراني، (قال): حدّثنا بكر بن سهل الدمياطي، أخبرنا عبدالغني ابن سعيد، عن موسى بن عبدالرحمن، عن ابن جريج، عن عطاء، عنابن عباس، في قوله تعالى: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ»قال: و ذلك أنّ عليّ ابن أبي طالب آجر نفسه ليسقي نخلاً بشيء من شعير ليلة حتّى أصبح، فلمّا أصبح و قبض الشعير طحن ثلثه، فجعلوا منه شيئا ليأكلوه يقال له الحريرة، فلمّا تمّ انصاجه أتى مسكين، فأخرجوا إليه الطعام، ثمّ

عملا الثلث الباقي، فلمّا تمّ انصاجه أتى يتيم، فسأل، فأطعموه، ثمّ عملا الثلث الباقي، فلمّا تمّ انصاجه أتى أسير من المشركين، فسأل، فاطعموه، وطووا يومهم ذلك؛⁽¹⁾ابونعيم أحمد بن عبداللّه اصفهانى، از سليمان بن أحمد طبرانى، از بكر بن سهل دمياطى، از عبدالغنى بن سعيد، از موسى بن عبدالرحمن، از ابن جريح، از عطاء، از ابن عباس درباره آيه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ» آورده است كه گفت: مناسبت نزول آيه آن است كه علىّ بن أبى طالب عليه السلام شبى تا صبح در برابر مقدارى جو، نخلستانى را آبيارى كرد. هنگامى كه شب را به صبح رسانيد و جو را گرفت، يك سوم آن را آرد كرد تا غذايى با آن درست كند كه بخورد، - به آن غذا حريره گفته مى‌شد - ؛ پس چون پخت غذا تمام شد، مسكينى آمد و اميرالمؤمنين عليه السلام غذا را به او داد. سپس يك سوم بعدى را چنين كرد و همين كه پخت غذا تمام شد، يتيمى آمد و غذا خواست و اميرالمؤمنين عليه السلام غذا را به او داد. سپس يك سوم بعدى غذا را پخت و آن‌گاه پخت آن به اتمام رسيد، اسيرى از مشركان آمد و درخواست غذا كرد و اميرالمؤمنين عليه السلام غذا را به او داد و آن روز را گرسنه سپرى كرد.

5 -3 . روايت حاكم حسكانى از ابن عباس

حاكم حسكانى در شواهد التنزيل، حديث نزول اين آيات را با اسانيد بسيارى روايت كرده كه پيش از اين، روايت وى از طريق ابونعيم مطرح شد و در مباحث بعدى نيز به مناسبت، روايت ديگرى از وى خواهد آمد؛ اما در اينجا يكى از روايات وى را به سند زير مى‌آوريم:

حدّثني محمّد بن أحمد بن عليّ الهمداني، حدّثنا جعفر بن محمّد العلوي، حدّثنا محمّد، عن محمّد بن عبداللّه بن عبيداللّه (ابن أبيرافع)، عن الكلبي، عن أبيصالح، عن ابن عباس، في قوله تعالى: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ»قال: أنزلت في عليّ وفاطمة، أصبحا وعندهم ثلاثة أرغفة، فأطعموا مسكينا ويتيما وأسيرا، فباتوا جياعا، فنزلت فيهم هذه الآية؛⁽¹⁾محمّد بن أحمد بن على همدانى، از جعفر بن محمّد علوى، از محمّد، از محمّد بن عبداللّه بن عبيداللّه (ابن أبى‌رافع)، از كلبى، از أبوصالح، از ابن عباس در تفسير آيه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ» نقل كرده‌اند كه گفت: درباره على و فاطمه عليهما السلام نازل شده است. يك صبح بيدار شدند در حالى كه سه قرص نان داشتند و با آن مسكين، يتيم و اسيرى را اطعام كردند و گرسنه خوابيدند؛ پس اين آيه در حق ايشان نازل شد.

6- 3. روايت بغوى از ابن عباس

بغوى اين حديث را از طريق ثعلبى به سند زير روايت كرده است:

أنبأنا أحمد بن إبراهيم الخوارزمي، أنبأنا أبواسحاق أحمد بن محمّدابن إبراهيم الثعلبي، أنبأنا عبداللّه بن حامد... .⁽²⁾اين روايت را در مباحث بعدى، ضمن بررسى اسانيد ثعلبى، مجدّدا مطرح و بررسى خواهيم كرد.

7- 3. روايت سبط ابن جوزى از ابن عباس

سبط ابن جوزى حديث را به سند خود از طريق بغوى روايت كرده است. وى در تذكرة الخواص مى‌نويسد:

أنبأنا أبوالمجد محمّد بن أبيالمكارم القزويني - بدمشق سنة اثنتين وعشرين وستمائة - ، قال: أنبأنا أبومنصور محمّد بن أسعد بن محمّد العطّاري، أنبأنا الحسين بن مسعود البغوي... ؛⁽¹⁾ابوالمجد محمّد بن مكارم قزوينى به سال 622 ه- در دمشق خبر داد و گفت: ابومنصور محمّد بن اسعد بن محمّد عطّارى، از حسين بن مسعود بغوى خبر دادند... .

8 -3. روايت ابن مغازلى از ابن عباس

وى در كتاب مناقب عليّ بن أبيطالب عليه السلام مى‌نويسد:

أخبرنا أبوطاهر محمّد بن عليّ البيّع، أخبرنا أبوعبداللّه أحمد بن محمّد ابن عبداللّه بن خالد الكاتب، حدّثنا أحمد بن جعفر بن محمّد بن سلم الختلّي، حدّثني عمر بن أحمد، قال: قرأت على أُمّي فاطمة بنت محمّد ابن شعيب بن أبي مدين الزيّات، قالت: سمعت أباك أحمد بن روح يقول: حدّثني موسى بن بهلول، حدّثنا محمّد بن مروان، عن ليث بن أبيسليم، عن طاووس في هذه الآية «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًاوَيَتيمًا وَأَسيرًا» الآية، نزلت في عليّ بن أبيطالب، وذلك أنّهم صاموا وفاطمة وخادمتهم، فلمّا كان عند الإفطار - وكانت عندهم ثلاثة أرغفة - قال: فجلسوا ليأكلوا، فأتاهم سائل، فقال: أطعموني فإنّي مسكين، فقام

عليّ، فأعطاه رغيفه، ثمّ جاء سائل، فقال: أطعموا اليتيم، فأعطته فاطمة الرغيف، ثمّ جاء سائل، فقال: أطعموا الأسير، فقامت الخادمة فأعطته الرغيف.

وباتوا ليلتهم طاوين، فشكر اللّه لهم، فأنزل فيهم هذه الآيات؛⁽¹⁾ابوطاهر محمّد بن على بن محمّد بيّع، از ابوعبداللّه أحمد بن محمّد بن عبداللّه بن خالد كاتب، از أحمد بن جعفر بن محمّد بن سلم ختلّى، از عمر بن أحمد حديث كردند كه گفت: نزد مادرم فاطمه دختر محمّد بن شعيب بن أبى مدين زيّات حديث مى‌خواندم. او گفت: از پدرت أحمد بن روح شنيدم كه مى‌گفت: موسى بن بهلول، از محمّد بن مروان، از ليث بن أبى سليم، از طاووس در تفسير آيه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ...» روايت كرد كه اين آيه درباره علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام نازل شده است و سبب نزولش آن است كه ايشان به همراه فاطمه و خادمه خود روزه گرفتند؛ پس چون هنگام افطار شد - در حالى كه سه قرص نان داشتند - نشستند تا از آن غذا بخورند. سائلى آمد و عرض كرد: به من غذا دهيد، زيرا كه مسكينم. على عليه السلام برخاست و قرص نانش را به او داد. سپس سائل ديگرى آمد و عرض كرد: يتيم را غذا دهيد. پس فاطمه عليها السلام قرص نان خويش را به او عطا كرد. سپس سائلى ديگر آمد و گفت: اسير را اطعام كنيد! پس خادمه ايشان قرص نانش را به او بخشيد.و آن شب را گرسنه خوابيدند و خداوند به پاس اين گذشت از آنان تشكر كرد و اين آيات را در حق ايشان نازل كرد.

9- 3. روايت حموينى از ابن عباس

حموينى در فرائد السمطين، حديث را به صورت مفصّل و مشتمل بر اشعار به اسانيد خود از قاسم بن بهرام، از ليث، از مجاهد و او از ابن‌عباس روايت كرده است.⁽¹⁾

10- 3. روايت گنجى شافعى از ابن عباس

ابوعبداللّه گنجى شافعى نيز به اسناد خود، اين حديث را از أصبغ بن نباته روايت مى‌كند كه روايت وى نيز مشتمل بر اشعار است. سند وى در مباحث بعدى ذكر و بررسى خواهد شد و در ذيل عناوين ديگر، به مناسبت اسانيد ديگر اين حديث خواهد آمد.

نظر برخى عالمان حديثى و تفسيرى اهل سنت درباره حديث

بسيارى از عالمان، مفسّران و حديث شناسان مشهور سنّى در آثار خويش، به صراحت بر مشهور بودن اين حديث تأكيد كرده و روايت آن را به عموم مفسّران نسبت داده‌اند.

قرطبى در جامع لأحكام القرآن درباره نزول آيه شريفه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا» مى‌نويسد:وقال أهل التفسير: نزلت في عليّ وفاطمة - رضى اللّه عنهما - وجارية لهما إسمها فضّة؛⁽²⁾

اهل تفسير گفته‌اند: اين آيه درباره على و فاطمه رضى اللّه عنهما و كنيزشان كه اسمش فضّه بود نازل شده است.

سبط ابن جوزى نيز مى‌گويد:

قال علماء التأويل: فيهم نزل؛⁽¹⁾عالمان تفسير گفته‌اند: آيه درباره ايشان نازل شده است.

آلوسى نيز حديث نزول آيه درباره اهل بيت عليهم السلام را «خبر مشهور» معرّفى مى‌كند.⁽²⁾برخى مفسّران نيز ذيل اين آيه، هيچ تفسيرى جز حديث اطعام مسكين، يتيم و اسير توسّط اهل بيت عليهم السلام را ذكر نكرده‌اند. به عنوان نمونه نسفى در تفسير خود، پس از آيات «وَلَقّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا * وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا»، تنها به ذكر حديث ياد شده در تفسير آيات سوره دهر اكتفا كرده و مى‌نويسد:

نزلت في عليّ وفاطمة وفضّة جارية لهما، لمّا مرض الحسن والحسين رضى اللّه عنهما نذروا صوم ثلاثة أيّام، فاستقرض عليّ رضى اللّه عنه من يهودي ثلاثة أصوع من الشعير، فطحنت فاطمة رضي اللّه عنها كلّ يوم صاعا وخبزت، فآثروا بذلك ثلاث عشايا على أنفسهم مسكينا ويتيما وأسيرا، ولم يذوقوا إلاّ الماء في وقت الإفطار؛⁽³⁾اين آيات درباره على، فاطمه و فضّه (كنيزشان) نازل شده است. هنگامى كه حسن و حسين عليهما السلام مريض شدند، ايشان سه روز روزه نذر كردند. على عليه السلام از يك يهودى سه صاع جو قرض گرفت و فاطمه عليها السلام هر روز يك صاع از آن را

آرد كرد و نان پخت و سه شب در خوردن اين نان‌ها مسكين، يتيم و اسير را بر خود ترجيح دادند و به هنگام افطار چيزى جز آب ننوشيدند.

محتواى حديث در اشعار

اشاره

پيشتر اشاره شد كه برخى از عالمان، اديبان و شاعران، به مناسبت‌هاى مختلف مضمون حديث نزول آيات سوره دهر درباره اهل بيت عليهم السلام را به نظم درآورده و اين منقبت عظيم و فضيلت گران‌بها را در قالب شعر بيان كرده‌اند كه از جمله مى‌توان به شعرى كه مرحوم شرف الدين در كتاب مراجعات آورده اشاره كرد. مرحوم سيّد شرف الدين، ضمن بيان ادلّه امامت حضرت اميرالمومنين عليه السلام به نزول سوره «هَلْ أَتى» در حق ايشان اشاره، آن را در قالب بيت زير بيان مى‌كند:

هل أتى «هَلْ أَتى» بمدح سواهم لا ومولى بذكرهم حلاها⁽¹⁾در اين مقام به ذكر اشعار برخى از شاعران مى‌پردازيم.

1. شعر سيّد حميرى

در ديوان سيّد حميرى آمده است:

ومن أنزل الرحمن فيهم «هَلْ أَتى» لمّا تحدُّْوا للنذور وفاء من خمسة جبريل سادسهم وقد مدّ النبيّ على الجميع عباءمن ذا نجاتمه تصدّق راكعا فأثابه ذوالعرش عنه ولاء⁽²⁾

2. شعر ابن جوزى

سبط ابن جوزى مى‌گويد:

سمعت جدّي ينشد في مجالس وعظه ببغداد في سنة ست وتسعين وخمسمائة بيتين، ذكرهما في كتاب تبصرة المبتدي وهما:

أهوى عليّا وإيماني محبتّه كم مشرك دمه من سيفه وكفا إن كنت ويحك لم تسمع فضائله فاسمع مناقبه من «هَلْ أَتى» وكفى⁽¹⁾شنيدم جدّم در مجالش وعظش در بغداد، در سال 596 دو بيت شعر مى‌سرود كه آن را در كتاب تبصرة المبتدي ذكر كرده است، و آن دو بيت عبارتند از:

على را دوست دارم ايمان من محبّت به اوست چه بسيار مشركانى كه خونشان از شمشير او ريخت و همين در شأن او بس است. اگر نمى‌خواهى فضائل او را بشنوى، منقبت او در سوره هل أتى براى تو بس است.

3. شعر ابن طلحه فقيه شافعى

ابن طلحه شافعى كه از محدّثان و فقيهان بزرگ سنّى به شمار مى‌رود، اين اشعار را سروده است:

هم العروة الوثقى لمعتصم بها مناقبهم جاءت بوحي وإنزال

مناقب في الشورى وسورة «هَلْ أَتى» وفي سورة الأحزاب يعرفها التالي وهم أهل بيت المصطفى فودادهم على الناس مفروض بحكم وأسجال⁽¹⁾در جاى ديگر اين دو بيت آمده است:

أنا عبيد لفتى انزل فيه هل أتى إلى متى اكتمه؟ إلى متى؟ إلى متى؟ و در حاشيه اين شعر چنين آمده است:

إلى مَ إلى مَ وحتّى متى أعاتب في حبّ هذا الفتى وهل زوّجت غيره فاطمة وفي غيره هل أتى «هَلْ أَتى»⁽²⁾

نكاتى پيرامون حديث و بيان عالمان

اشاره

درباره حديث نزول آيات سوره دهر در حقّ اهل بيت عليهم السلام، نكاتى وجود دارد كه در اينجا به ذكر برخى از آنها مى‌پردازيم:

1. استناد مأمون به حديث

مأمون عبّاسى يكى از حاكمان ستم‌گر بنوعباس و قاتل حضرت امام رضا عليه السلام است. وى بهره زيادى از دانش داشته و به جهت حفظ منافع و

پيش‌برد اهداف شوم خويش، به اهل بيت عليهم السلام اظهار علاقه مى‌كرده است.روش وى اين بوده است كه گاه جلسات مذاكره و مناظره برپا مى‌داشت و انديشمندان فِرق، مذاهب و اديان مختلف را بدين منظور گرد هم مى‌آورد. در برخى از اين جلسات، خود وى به مناظره با صاحبان آراء مى‌پرداخت و گاه در برابر پيروان حكومت سقيفه از حقانيت اميرالمومنين عليه السلام دفاع مى‌كرد. از جمله مى‌توان به استشهاد وى به «آيه مباهله» در حقانيت «اميرالمومنين عليه السلام» و استشهاد به «آيه غار» در مذمّت «ابوبكر» اشاره كرد. در يكى از مجالسى كه مأمون به دفاع از حقّانيت اميرالمومنين عليه السلام پرداخته است، با استناد به نزول سوره «هل أتى» در حقّ ايشان بر افضليت، تأكيد كرده است. بر اساس نقل ابن عبدربّه در كتاب عقد الفريد، مأمون با شخصى به نام «اسحاق» مناظره مى‌كرده و در ضمن مناظره خطاب به وى مى‌گويد:

يا إسحاق! هل تقرأ القرآن؟! قلت: نعم.

قال: إقرأ عليَّ «هَلْ أَتى عَلَى الاْءِنْسانِ حينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا» فقرأت منها حتّى بلغت «يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورًا» إلى قوله: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا».

قال: على رسلك، في من اُنزلت هذه الآيات! قلت: في علي.

قال: فهل بلغك أنّ عليّا حين أطعم المسكين واليتيم والأسير، قال: إنّما نطعمكم لوجه اللّه؟ قلت: أجل.

قال: وهل سمعت اللّه وصف في كتابه أحدا بمثل ما وصف به عليّا؟

قلت: لا.

قال: صدقت، لأنّ اللّه جلّ ثناؤه عرف سيرته. يا إسحاق، ألست تشهد أنّالعشرة في الجنّة؟ قلت: بلى يا أميرالمومنين.

قال: أرأيت لو أنّ رجلاً قال: واللّه ما أدري هذا الحديث صحيح أم لا؟ ولا أدري إن كان رسول اللّه قاله أم لم يقله؟ أكان عندك كافرا؟ قلت: أعوذ باللّه.

قال: أرأيت لو أنّه قال: ما أدري هذه السورة من كتاب اللّه أم لا؟ أ كان كافرا؟ قلت: نعم.

قال: يا إسحاق! أرى بينهما فرقا؛⁽¹⁾اى اسحاق، آيا قرآن مى‌خوانى؟ گفتم: بله.

گفت: [اين سوره را] برايم بخوان: «هَلْ أَتى عَلَى الاْءِنْسانِ حينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا».

پس آياتى از سوره را خواندم تا رسيدم به آيه «يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورًا» تا آن‌جا كه خدا مى‌فرمايد: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا».

گفت: فعلاً دست نگهدار، اين آيات درباره چه كسى نازل شده است؟ گفتم: درباره على عليه السلام.

گفت: آيا خبرى به تو رسيده كه على عليه السلام به هنگام اطعام مسكين، يتيم و اسير گفته است: «همانا آنها را به خاطر خدا اطعام مى‌كنيم»؟ و آيا شنيده‌اى كه خداونداحدى را در كتابش چنان كه على عليه السلام را وصف كرده است، توصيف كند؟ گفتم: نه.

گفت: راست گفتى، چرا كه خداوند جلّ ثناؤه سيره او را مى‌داند. اى اسحاق، آيا شهادت مى‌دهى كه عشره [مبشره] در بهشتند؟ گفتم: بله يا اميرالمومنين.

گفت: به نظر تو اگر كسى بگويد به خدا سوگند نمى‌دانم اين حديث صحيح است يا نه، و نمى‌دانم كه رسول خدا آن را گفته يا نه، آيا چنين كسى از نظر تو كافر است؟ گفتم: به خدا پناه مى‌برم [چنين نيست].

گفت: به نظر تو اگر آن شخص بگويد: نمى‌دانم اين سوره از كتاب خداست يا نه او كافر خواهد بود؟ گفتم: بله.

گفت: اى اسحاق ميان اين دو تفاوت مى‌بينم.

چند نكته از اين مناظره مأمون قابل استفاده است:

نكته در خور توجّه آن است كه مأمون به شهادت خداوند بر «لوجه اللّه» بودن عمل اهل بيت عليهم السلام اشاره مى‌كند و مى‌گويد: در هيچ روايتى نيامده كه اميرالمومنين عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام به هنگام اطعام فقير، يتيم و اسير نيّت خود را اظهار كرده باشند و يا فرموده باشند «إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّه‌ِ»؛ از اين‌رو اين آيه شهادت خداوند است بر پاكى و خلوص كامل نيّت اهل بيت عليهم السلام.

نكته ديگر اين‌كه مأمون به حق تاكيد مى‌كند كه دلالت سوره «هل أتى» بر

افضليت اميرالمومنين عليه السلام هرگز با حديث ضعيفى كه درباره «عشره مبشّره»⁽¹⁾ساخته شده توان مقابله ندارد، چرا كه تكذيب يكى كفر است و تكذيبديگرى نه!

2. فضّه در زمره اصحاب رسول خدا

يكى از راههاى شناخت اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، ذكر نام آنها در احاديث صحيح است. به عنوان مثال ابن عقده كتابى در اسناد حديث غدير تأليف كرده است. همين كتاب وجود افرادى را در زمره اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم اثبات مى‌كند كه در هيچ جاى ديگر ذكرى از آنها نيست. البتّه كتاب ابن عقده را از بين برده و مانع از دسترسى ما به آن شده‌اند كه در اينجا مجال پرداختن به آن نيست. به هر حال وجودخارجى برخى از اصحاب تنها با ذكر نام آنها در برخى احاديث تثبيت مى‌شود كه از جمله اين صحابه مى‌توان فضّه رحمها اللّه كنيز حضرت فاطمه سلام اللّه عليها اشاره نمود كه تنها در حديث نزول سوره «هل أتى» درباره اهل بيت عليهم السلام نام ايشان آمده و همراهى او با اهل بيت عليهم السلام، سبب روشن شدن مقام و منزلتش شده است و بسيارى از حافظان و محدّثان بزرگ، وجود خارجى «فضّه» كنيز اهل بيت عليهم السلام را با استناد به اين حديث ثابت كرده و نام او را به عنوان يكى از صحابه در كتابهايشان آورده‌اند.⁽²⁾

3. نقد نظر ابن جوزى از سوى نوه دخترى او

ابوالفرج ابن جوزى ضمن خدشه در متن و سند حديث نزول آيات سوره «هل أتى» در حقّ اهل بيت عليهم السلام، آن را در موضوعات آورده است. سبط ابنجوزى نوه دخترى وى، پس از نقل اين حديث مى‌نويسد:

فإن قيل: فقد أخرج هذا الحديث جدّك في الموضوعات، وقال: أخبرنا به ابن ناصر... ، ثمّ قال جدّك: قد نزّه اللّه ذينك الفصيحين عن هذا الشعر الركيك، ونزّههما عن منع الطفلين عن أكل الطعام. وفي اسناده الأصبغ ابن نباتة، متروك الحديث.

والجواب: أمّا قوله: «قد نزّه اللّه ذينك الفصيحين عن هذا الشعر الركيك»، فهذا على عادة العرب في الرجز والجنب، كقول القائل: واللّه لولا اللّه ما اهتدينا، ونحو ذلك، وقد تمثّل به النبيّ صلّى اللّه عليه [وآله ]وسلّم.

وأمّا قوله عن الأصبغ بن نباتة، فنحن مارويناه عن الأصبغ، ولا له ذكر في اسناد حديثنا، وإنّما أخذوا على الأصبغ زيادة زادوها في الحديث، وهي أنّ رسول اللّه قال في آخره: «أللّهم أنزل على آل محمّد، كما أنزلت على مريم بنت عمران». فإذا جفنة تفور مملوة، ثريدا مكلّلةً بالجواهر. وذكر ألفاظا من هذا الجنس.

والعجب من قول جدّي وإنكاره، وقد قال في كتاب المنتخب: يا علماء الشرع! أعلمتم لم آثرا وتركا الطفلين عليهما أثر الجوع؟! آثراهما خفي عنهما خبر إبدأ بمن تعول؟ ماذاك إلاّ لأنّهما علما قوّة صبر الطفلين، وأنّهما غصنان من شجرة أظلّ عند ربّي، وبعض جملة: «فاطمة بضعة منّي»؛⁽¹⁾

پس اگر گفته شود: جدّ تو اين حديث را در موضوعات (يعنى در زمره احاديث جعلى) آورده و گفته: ابن ناصر ما را بدان خبر داده... سپس جدّت گفته است: خداوند منزّه ساخته از اين شعر سست و ايشان را منزّه ساخته از اين‌كه دو طفل را از خوردنغذا بازدارند. و در اسناد اين حديث اصبغ بن نباته است كه حديثش متروك است.

و جواب [از اين اشكال اين است كه]: اما اين‌كه گفته: «خداوند منزّه ساخته تو را از زشتى كه در اين شعر هست» آن است كه، در رجز خوانى چنين شعر گفتن عادت عرب است، مانند سخن كسى كه مى‌گويد: به خدا اگر خدا نبود ما هدايت نمى‌يافتيم و مواردى ديگر از اين قبيل و پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيز به اين شعر تمثّل كرده است.

اما قول او درباره اصبغ بن نباته، ما حديث را از اصبغ روايت نكرديم و در اسناد حديث ما نامى از او نيست. همانا آنان مطلب اضافه‌اى را بر دوش اصبغ نهاده و آن را در حديث افزوده‌اند و آن مطلب اين است كه رسول خدا در آخرش فرمود: «خداوندا، بر آل محمّد [مائده‌اى] فرو فرست، چنان‌كه بر مريم دختر عمران فرو فرستادى».

كاسه‌اى سفالى، پر از تكه‌هايى كه با جواهر پوشانده شده بود نازل شد و الفاظى از اين جنس ذكر كرده است. سخن جدّم و انكار حديث از ناحيه او عجيب است در حالى كه در كتاب منتخب گفته است: اى علماى شرع! آيا مى‌دانيد براى چه آن دو (يعنى اميرالمومنين و حضرت فاطمه عليهما السلام) ايثار كردند و دو فرزند خود را در حالى كه گرسنگى در چهره ايشان نمايان بود رها ساختند؟ آيا مى‌پنداريد كه اين نكته از حديث پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم براى ايشان مخفى بود كه فرمودند: «به كسى كه عيال شماست آغاز كنيد». اين ايثار نبود مگر به خاطر آن‌كه مى‌دانستند كه آن دو (يعنى حسنين عليهما السلام) صبر و طاقت دارند؛ زيرا ايشان شاخه درختى هستند كه

نزد پروردگار سايه افكنده [و مشمول اين حديث هستند كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند]: «فاطمه پاره تن من است».

4. امتحان اهل بيت

جمعى از عالمان و مفسّران مشهور سنّى، در ذيل آيه شريفه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ...» تصريح كرده‌اند كه مسكين، يتيم و اسيرى كه به ترتيب براى درخواست طعام به درب منزل اهل بيت عليهم السلام رجوع كردند، ملائكه‌اى بوده‌اند كه خداوند با فرستادن آنان براى طلب غذا اراده فرموده است كه اهل بيت عليهم السلام را امتحان كند.⁽¹⁾اين تفسير شبهه برخى از ناصبيان را پاسخ مى‌دهد كه مى‌گويند: «انفاق و گرسنگى تا اين حد جائز نيست»!

5. احترام خداوند به حضرت فاطمه

برخى از عالمان و مفسّران سنّى نيز به نكته لطيفى درباره سوره «هل أتى» اشاره كرده‌اند. سبط ابن جوزى و آلوسى مى‌گويند:

إنّ اللّه تعالى ذكر في هذه السورة جميع ما يتعلّق بنعيم الجنّه ولذّاتها كالأشجار و... إلاّ الحور، حتى عجب العلماء من شرح هذه الأمور، واستطرفوا عدم ذكرهنّ في هذا النعيم المذكور، فقيل لهم ما ذاك إلاّ غيرةً على زهراء الإنس من ذكر الضرائر، أو لأنّ الحور مملوكات، والمملوكات لايذكرن مع الحرائر؛⁽²⁾

خداى تعالى در اين سوره، همه نعمت‌ها و لذّت‌هاى بهشتى مثل درختان و... را ذكر فرموده مگر حورالعين را تا اينكه علما به شگفت آمده‌اند و از عدم ذكر حورالعين در شمار نعمت‌هاى بهشت چنين استفاده كرده‌اند و گفته‌اند: فقط به جهت حفظ حرمت زهرا سلام اللّه عليها است كه نام هووها برده نشده است، يا اينكه حورالعين از مملوكات و در زمره كنيز است و در كنار نام آزادها نام آنها برده نمى‌شود.اين نكته‌اى است كه يكى از متعصّب‌ترين عالمان سنّى آن را مطرح ساخته است. اگر بتوان ادّعا كرد كه سبط ابن جوزى كمى به تشيّع تمايل دارد، اما احدى در تعصّب آلوسى كه مى‌توان گفت در عصر خويش رئيس متعصّبان بغداد بوده است، ترديدى ندارد. از اين نكته مى‌توان استفاده كرد كه اگر خداوند به احترام حضرت فاطمه سلام اللّه عليها در ميان نعمت‌هاى بهشتى كه براى اهل بيت عليهم السلام تدارك ديده، نامى از حور العين نمى‌برد؛ پس ذكر نام همسران پيامبر در كنار حضرت صدّيقه طاهره سلام اللّه عليها وجهى نخواهد داشت.

تصحيح سند حديث نزول آيات سوره دهر در حقّ اهل بيت

بدون ترديد، تعدادى از اسانيد حديث نزول آيات سوره دهر در حقّ اهل بيت عليهم السلام، بر اساس مبانى رجالى سنّيان و از نظر عالمان جرح و تعديلِ مورد اعتماد آنان صحيح و معتبرند كه در اينجا به عنوان نمونه، يكى از اسانيد اين حديث را بر اين اساس تصحيح مى‌كنيم. اين حديث در تفسير حبرى آمده و حافظ حسكانى آن را از طريق حبرى به سند زير روايت مى‌كند:

أخبرنا أبومحمّد الحسن بن علي بن محمّد الجوهري - قراءة عليه ببغداد من أصله - حدّثنا أبوعبيداللّه محمّد بن عمران بن موسى بن

عبيدالمرزباني - قراءةً عليه في شعبان سنة (ثلاث مائة و) إحدى وثمانين - حدّثنا أبوالحسن عليّ بن محمّد بن عبيداللّه الحافظ - قراءةً عليه في قطيعة جعفر⁽¹⁾- قال: حدثني الحسين بن الحكم الحبري، حدّثنا حسن بن حسين، حدّثنا حبّان بن عليّ، عن الكلبي، عن أبي صالح،عن ابن عباس في قوله تعالى: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينًا وَيَتيمًا وَأَسيرًا ...».⁽²⁾پيش از پرداختن به سند حديث، ذكر نكته‌اى در توضيح اين نقل خالى از لطف نيست. حاكم حسكانى مى‌گويد اين حديث را از اصلى كه جوهرى داشته براى او خواندم و او نيز اين حديث را از اصلى كه مرزبانى داشته روايت كرده است. اين امر نشان مى‌دهد كه هر يك از محدّثان بزرگ براى خود اصلى داشته‌اند و رواياتى را كه از مشايخ خود مى‌شنيدند در آن ثبت مى‌كرده‌اند. نظير اين در محدّثان بزرگ شيعه أعلى اللّه مقامهم نيز وجود داشته است. به عنوان نمونه مى‌توان از اصول اربعمائة به عنوان مهم‌ترين آنها نام برد.

ابومحمّد جوهرى

حاكم حسكانى حديث را از ابومحمّد جوهرى روايت كرده است. وى متوفاى 454 هجرى و استاد خطيب بغدادى بوده است. خطيب بغدادى درباره او چنين مى‌گويد:

كتبنا عنه، وكان ثقة، أمينا، كثير السماع؛⁽¹⁾ما از او حديث نوشتيم و او مورد اعتماد، امين و روايت بسيار شنيده بود.

ابن جوزى نيز او را چنين معرفى مى‌كند:

كان ثقة، أمينا؛⁽²⁾او مورد اعتماد و امين بود.ابن اثير در شرح حال وى مى‌نويسد:

بغدادي، ثقة، مكثر؛⁽³⁾او بغدادى، مورد اعتماد و روايات بسيارى نقل مى‌نمود.

ابوعبيداللّه محمّد بن عمران مرزبانى

ابومحمّد جوهرى، از ابو عبيداللّه محمّد بن عمران بن موسى بن عبيداللّه مرزبانى روايت مى‌كند. مرزبانى از عالمان قرن چهارهم و متوفاى سال 384 هجرى است.⁽⁴⁾وى نيز به تصريح عالمان رجالى سنّى مورد اعتماد است و جرحى بر او وارد نشده، الاّ اين‌كه بر مذهب اشاعره نبوده، بلكه معتزلى بوده است؛ از اين‌رو بيشتر به خاطر مذهبش بر او عيب گرفته‌اند. خطيب بغدادى مى‌نويسد:

قلت: ليس حال أبي عبيداللّه عندنا الكذب، وأكثر ما عيب به المذهب، وروايته عن إجازات الشيوخ له من غير تبيين الإجازة؛⁽⁵⁾

گفتم: ابوعبيده نزد ما دروغگو نبوده است و بيشترين عيبى كه از او مى‌گيرند، مذهبش بوده و اين‌كه بدون معرّفى اجازه نامه خود از اساتيدش، حديث نقل مى‌كرد.

عتيقى نيز در شرح حال وى مى‌گويد:

كان معتزليّا ثقة؛⁽¹⁾او معتزلى و مورد اعتماد بود.

ابوالحسن بزّاز

مرزبانى از ابوالحسن على بن محمّد بزّاز روايت مى‌كند. على بن محمّد متوفاى سال 330 هجرى است. وى نيز مورد اعتماد سنّيان بوده و از او بسيار تجليل شده است.⁽²⁾در تاريخ بغداد آمده است:

روى عنه الدارقطني و من بعده، وحدّثنا عنه أبوالحسين بن المتيّم، وكان ثقة أمينا، حافظا عارفا.

أخبرني عبيداللّه بن أبيالفتح، عن طلحة بن محمّد بن جعفر، قال: مات أبوالحسن علي بن محمّد بن عبيد الحافظ الثقة، في شوّال سنة ثلاثين وثلاثمائة، وكان عنده بيت علم؛⁽³⁾دارقطنى و محدّثان پس از او از وى روايت مى‌كنند. ابوالحسين بن متيّم نيز از او براى ما حديث نقل كرده است. او مورد اعتماد، امين، حافظ و عارف بود.

عبيداللّه بن أبى فتح، از طلحة بن محمّد بن جعفر خبر داد كه گفت: ابوالحسن على بن

محمّد بن عبيد حافظ و ثقه در شوّال سال 330 مُرد در حالى كه در منزل وى جلسات علمى برگزار مى‌شد.

حسين بن حكم حبرى

ابوالحسن على بن محمّد از حبرى روايت مى‌كند. وى متوفاى سال 286 هجرى و مورد اعتماد حاكم نيشابورى و شمس الدين ذهبى است. حاكم در مستدرك و ذهبى در تلخيص المستدرك از او حديث نقل كرده و به صحّت حديثش به شرط شيخين حكم داده‌اند.⁽¹⁾ادامه راويان موجود در سند نيز در مجلّداتگذشته بررسى و اعتبار و وثاقت آنان به اثبات رسيد.⁽²⁾البتّه اين حديث، اسانيد صحيح ديگرى نيز دارد و تصحيح آنها نيز ممكن است، اما تصحيح سندهاى ديگر موجب اطناب مملّ است و چون در اين مجموعه بنابر اختصار است، به تصحيح همين يك سند اكتفا مى‌كنيم و روشن است كه رواياتى كه مضمون واحد دارند، با تصحيح يكى از اسانيد، صحّت محتواى تمامى آنها ثابت مى‌شود. با اين حال عدّه‌اى در سند اين حديث خدشه كرده‌اند كه به بررسى مناقشات سندى اين حديث مى‌پردازيم.

بررسى خدشه‌هاى سندى به حديث

پيشتر گفتيم كه اشكالاتى كه به حديث نزول آيات سوره مبارك دهر در حقّ اهل بيت عليهم السلام شده در دو مطلب خلاصه مى‌شود: نخست اين‌كه سوره دهر

مكّى است و ديگر اين‌كه حكيم ترمذى اين حديث را ساختگى مى‌داند و ابن‌جوزى آن را در موضوعات آورده است.

ابن حجر در تخريج الكشاف درباره حديث مى‌نويسد:

أخرجه الثعلبي من رواية القاسم بن بهرام، عن ليث بن أبي سليم، عن مجاهد، عن ابن عباس.

و من رواية الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس... .⁽¹⁾ابن حجر اسانيد ديگر اين حديث را ناديده گرفته و غير از اين دو سند كه از طريق ثعلبى روايت شده، به روايات ديگر هيچ اشاره‌اى نمى‌كند و تنها سخنحكيم ترمذى را درباره حديث نقل مى‌كند كه گفته است: «ومن الأحاديث التي تنكرها القلوب». وى هم‌چنين مى‌گويد: ابن جوزى نيز حديث را در موضوعات آورده است.

اما بايد دانست كه اسانيد اين حديث منحصر به اين دو سند نيست. اسانيد ثعلبى در تفسيرش به شرح زير است:

نزلت في عليّ بن أبي طالب و فاطمة وجارية لهما يقال لها فضّة، وكانت القصّة فيه. وأخبرنا الشيخ أبومحمّد الحسن بن أحمد بن محمّد بن عليّ الشيباني العدل، قراءةً عليه، في صفر سنة سبع وثمانين وثلاثمائة. قال: أخبرنا ابن الشرقي، قال: حدّثنا محبوب بن حميد النصري، قال: حدّثنا أبومحمّد عبداللّه بن محمّد بن عبدالوهّاب الخوار ابن عمّ الأحنف بن قيس، سنة ثمان وخمسين ومائتين، وسأله عن هذا الحديث

روح بن عبادة، قال: حدّثنا القيم بن مهرام،⁽¹⁾عن ليث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس.

وأخبرنا عبداللّه بن حامد، قال: أخبرنا أبو محمّد أحمد بن عبداللّه المزني، قال: حدّثنا أبوالحسن محمّد بن أحمد بن سهيل بن عليّ بن مهران الباهلي بالبصرة، قال: حدّثنا أبو مسعود عبدالرحمن بن فهد بن هلال، قال: حدّثنا الغنيم بن يحيى، عن أبي علي القيري، عن محمّد بن السائب، عن أبي صالح، عن ابن عبّاس.

قال أبوالحسن بن مهران: وحدّثني محمّد بن زكريّا البصري، قال: حدّثني سعيد بن واقد المزني، قال: حدّثنا القاسم بن بهرام، عن ليث،عن مجاهد، عن ابن عبّاس في قول اللّه سبحانه وتعالى: «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخافُونَ يَوْمًا كانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرًا»... .⁽²⁾حافظ ابوموسى مدينى نيز حديث را به دو سند از عبداللّه بن محمّد بن عبدالوهاب خوارزمى به اِسناد وى از قاسم، از ليث، از مجاهد، از ابن عباس آورده است.

ابن اثير نيز حديث را از ابوموسى روايت كرده⁽³⁾و سبط ابن جوزى از طريق بغوى، از ثعلبى، از عبداللّه بن حامد به سند پيش گفته، از ابن عباس روايت كرده است.⁽⁴⁾با اين حال ابن حجر درباره اين اسانيد هيچ سخنى نگفته و تنها به ذكر دو

سند از ثعلبى اكتفاء كرده است! البتّه وى هيچ خدشه‌اى به اسانيد حديث نكرده و ما پيش از اين يكى از اسانيد، يعنى روايت كلبى، از ابوصالح، از ابن عباس را تصحيح كرديم.

1. خدشه در حديث با استناد به سخن بى‌اساس حكيم ترمذى

اشاره

متأسّفانه وقتى متعصّبان هيچ خدشه‌اى در سند و محتواى احاديث فضائل اهل بيت عليهم السلام نمى‌يابند، مخالفت خود را با حقيقت به گونه‌اى ديگر اظهار مى‌كنند. ابن حجر نيز وقتى تمام راههاى خدشه در حديث را بسته مى‌بيند، به نقل سخنى سست و بى‌پايه از حكيم ترمذى مى‌پردازد كه درباره حديث گفته است:ومن الأحاديث التي تنكرها القلوب؛⁽¹⁾اين از احاديثى است كه دل‌ها آن را نمى‌پذيرد.

اين سخن بر هيچ مبنايى علمى استوار نيست و با هيچ يك از قواعد علمى سازگارى ندارد، بلكه مشابه كلام كسى است كه در اعتراض به اعلان ولايت اميرالمومنين عليه السلام از سوى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در روز غدير، مخالفتش را اين چنين ابراز مى‌كند:

أللّهمّ إن كان هذا هو الحقّ من عندك، فأمطر علينا حجارة من السماء؛⁽²⁾خداوندا، اگر اين حقّى از سوى توست، پس سنگى از آسمان بر ما بباران.

چنين برخوردى، مشابه رفتار و موضع‌گيرى اعراب جاهلى مكّه در برابر دعوت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است كه به يكديگر توصيه مى‌كردند كه به سخنان رسول خدا گوش فرا ندهيد و به هنگام عبور از كنار ايشان به گوش خود پنبه نهيد! سخن حكيم ترمذى ادامه راه قبائل عربى است كه صرفا به جهت بغض و كينه‌اى كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به دل داشتند، مرتد شدند و حتّى برخى از آنان پيرو زن كذّابى شدند كه به دروغ ادّعاى پيامبرى كرد. بنابر اين در پاسخ به ابن حجر كه به قول بى‌ارزش حكيم ترمذى تمسّك جسته مى‌گوئيم كه به راستى با قلبى كه خداوند بر آن مهر نهاده چه مى‌توان كرد؟ در اينجا بد نيست به صورت اجمالى به شرح حال حكيم ترمذى اشاره‌اى داشته باشيم.

مختصرى از شرح حال حكيم ترمذى

وى محمّد بن علىّ بن حسن، معروف به حكيم ترمذى از محدّثان صوفى مسلك است. ابونعيم اصفهانى در حلية الأولياء،⁽¹⁾سلمى در طبقات الصوفية⁽²⁾و برخى از انديشمندان ديگر كه در شرح حال صوفيان كتاب نگاشته‌اند، از احوالات حكيم ترمذى نيز گزارشاتى ذكر كرده‌اند؛ از جمله گفته شده كه عالمان شهر «ترمذ» او را از ترمذ اخراج و تبعيد كردند و بر كفر او شهادت دادند. بدين روى ابن حجر نام او را در لسان الميزان آورده و درباره وى مى‌نويسد:

ذكره القاضي كمال الدين بن العديم، صاحب تاريخ حلب في جزء له،

سمّاه الملحة في الردّ على أبيطلحة، قال فيه: وهذا الحكيم الترمذي لم يكن من أهل الحديث ولا رواية له، ولا أعلم له تطرقه وصناعة، وإنّما كان فيه الكلام على إشارات الصوفيّة والطرائق، ودعوى الكشف عن الأمور الغامضة والحقايق، حتّى خرج في ذلك عن قاعدة الفقهاء، واستحقّ الطعن عليه بذلك والإزراء. وطعن عليه أئمة الفقهاء والصوفيّة، وأخرجوه بذلك عن السيرة المرضية، وقالوا: أنّه أدخل في علم الشريعة ما فارق به الجماعة، وملأ كتبه الفظيعة بالأحاديث الموضوعة، وحشّاها بالأخبار التي ليست بمرويّة ولا مسموعة، وعلّل فيها جميع الأمور الشرعية التي لايعقل معناها، بعللٍ ما أضعفها وما أوهاها.

قلت: ولعمري لقد بالغ ابن العديم في ذلك، ولولا أنّ كلامه يتضمّن النقل عن الأئمّة أنّهم طعنوا فيه لما ذكرته؛⁽¹⁾قاضى كمال الدين ابن عديم صاحب كتاب تاريخ حَلب، وى [حكيم ترمذى] را در جزئى كه آن را «الملحة في الردّ على أبيطلحة» ناميده، ذكر كرده است و در آن جزء مى‌نويسد: حكيم ترمذى از اهل حديث نبود و روايتى ندارد و براى من راه، روش و پيشه او معلوم نيست و در روش وى سخنانى بر منوال صوفيّه، اهل طريقت و ادّعاى كشف امور پيچيده و حقايق بود تا اين‌كه در آن راه از قاعده فقيهان خارج شد و بدان سبب مستحق طعن و كوچكى گرديد. پيشوايان فقها و صوفيّه بر او خرده گرفتند و از سيره مورد رضايت خارجش دانستند و گفتند كه او مطالبى را در علم شريعت داخل كرده كه به واسطه آن مطالب، در ميان جماعت مسلمانان تفرقه مى‌افتد. با احاديث ساختگى و با خبرهايى كه روايت و شنيده نشده‌اند، كتابهايش را از زشتى پر كرد و در

آن، تمامى امور شرعى را كه معنايشان را نمى‌فهميد با توضيحاتى شرح داد كه شريعت را تضعيف و پوچ مى‌كند.

[ابن حجر مى‌گويد:] مى‌گويم: اى كاش مى‌دانستم ابن عديم چقدر در جرح وى زياده روى كرده است و اگر سخنش متضمّن نقل پيشوايانى نبود كه در حكيم ترمذى طعن كرده‌اند، آن را نمى‌آوردم.

2. خدشه در حديث با استناد به سخن ابن جوزى

اشاره

ابن حجر علاوه بر تمسّك به سخن سست و بى‌پايه ترمذى مى‌گويد:

رواه ابن الجوزي في الموضوعات... ، ثمّ قال: وهذا لانشكّ في وضعه؛⁽¹⁾ابن جوزى آن را در موضوعات روايت كرده... سپس مى‌گويد: شكّى در جعلى بودن اين حديث نداريم.ابن جوزى در موضوعات، پس از نقل حديث مى‌نويسد:

وهذا حديث لايشكّ في وضعه، ولو لم يدلّ على ذلك إلاّ الأشعار الركيكة، والأفعال التي يتنزّه عنها اولئك السادة.

قال يحيى بن معين: أصبغ بن نباتة لايساوي شيئا، وقال أحمد بن حنبل: حرّقنا حديث محمّد بن كثير، وأمّا أبوعبداللّه السمرقندي، فلايوثق به؛⁽²⁾شكّى در جعلى بودن اين حديث نيست و اگر هيچ دليلى بر جعلى بودن آن نباشد، اشعار سست و نسبت افعالى كه آن بزرگان [يعنى اهل بيت عليهم السلام] از آنها منزّه‌اند در اثبات جعلى بودن آن كافى است.

يحيى بن معين مى‌گويد: أصبغ بن نباته بى‌ارزش است و أحمد بن حنبل گويد: حديث محمّد بن كثير را سوزانديم. ابوعبداللّه سمرقندى نيز مورد اعتماد نيست.

پيش از اين، كلام سبط ابن جوزى نوه دخترى ابن جوزى را - كه در پاسخ به سخنان جدّش گفته بود - مطرح كرديم، در اينجا با تفصيل بيشترى به مناقشات ابن جوزى پاسخ خواهيم داد و چنان كه روشن است، ابن جوزى از دو جهت در اين حديث خدشه كرده است: نخست از جهت محتوا و ديگرى از جهت سند. چون بحث ما در اينجا درباره مناقشات سندى است، ابتدا به خدشه سندى از سوى ابن جوزى پاسخ مى‌دهيم و سپس به خدشه محتوايى مى‌پردازيم.

ابن جوزى در مناقشه سندى، به نظر يحيى بن معين درباره «أصبغ بن نباته» و «أحمد بن حنبل» درباره محمّد بن كثير اشاره كرده و مى‌گويد: «ما به ابوعبداللّه سمرقندى نيز اعتماد نداريم».بر فرض صحّت استدلال ابن جوزى، نهايت چيزى را كه مى‌توان گفت ضعف سندى است، اما هرگز نمى‌توان حديث را جعلى شمرد. بنابر اين، اين سخن ابن جوزى كه مى‌گويد: «وهذا حديث لايشكّ في وضعه» صرفا ادّعائى بى‌اساس است.

به علاوه سند حديث منحصر به آنچه ابن جوزى مطرح كرده نمى‌باشد، بلكه حديث به اسانيد متعدّدى روايت شده كه ابن جوزى هيچ اشاره‌اى به آنها نكرده است. در سندى كه ما پيشتر تصحيح كرديم، أصبغ بن نباته، محمّد بن كثير و ابوعبداللّه سمرقندى قرار نداشتند و اين نكته‌اى است كه سبط ابن جوزى نيز در پاسخ به مناقشه جدّش به آن اشاره كرده است.

يكى از اشكالات بزرگى كه همواره بر روش ابن جوزى وارد شده و از مهم‌ترين اعتراضات عالمان سنّى بر كتاب موضوعات محسوب مى‌شود همين

نكته است كه وى در اين كتاب، حديثى را با يك سند ذكر مى‌كند و پس از مناقشه در سند آن، به دروغ بودن اصل داستان حكم مى‌كند، بدون اين‌كه اشاره‌اى به اسانيد ديگر حديث نمايد! هر چند كه همين سند هم صحيح و بدون اشكال است و بسيارى از حافظان و محدّثان بزرگ سنّى حديث را به همين سند روايت كرده و در آن خدشه نكرده‌اند. حافظ ابوعبداللّه گنجى شافعى به اسناد خود از طريق حميدى حديث را به شرح زير روايت مى‌كند:

أخبرنا أبوطالب عبداللطيف بن محمّد القبيطي البغدادي بها، أخبرنا أبوالفتح محمّد بن عبدالباقى بن سليمان، أخبرنا الحافظ محمّد بن أبينصر الحميدي، أخبرنا أبوعليّ الحسن بن عبدالرحمن، المعروف بالشافعي بمكّة، أخبرنا...

قلت: هكذا رواه الحافظ أبوعبداللّه الحميدي في فوائده، ومارويناه إلاّمن هذا الوجه، ورواه الحاكم أبوعبداللّه في مناقب فاطمة عليها السلام، ورواه ابن جرير الطبري أطول من هذا، في سبب نزول«هَلْ أَتى»؛⁽¹⁾ابوعلى معروف به شافعى در مكّه به ما خبر داد... مى‌گويم: در سبب نزول هل اتى حافظ حميدى در فوائد خود نيز به اين صورت روايت كرده است و ما نيز فقط به همين طريق روايت كرديم. حاكم نيشابورى اين روايت را در مناقب فاطمه سلام اللّه عليها روايت كرده است. ابن جرير طبرى نيز با تفصيل بيشترى به نقل آن پرداخته است.

بنابر اين راويانى كه حديث را به سند مورد مناقشه ابن جوزى نقل كرده‌اند، همه از حافظان و محدّثان بزرگ سنّى به شمار مى‌آيند و هيچ يك از آنها خدشه‌اى به سند اين حديث وارد نكرده‌اند. يكى از مشهورترين حافظان و

محدّثان سنّى، ابوعبداللّه حميدى است كه حديث فوق را روايت كرده است كه به ذكر شرح حال او مى‌پردازيم.

شرح حال ابوعبداللّه حميدى

در بسيارى از كتابهاى رجالى و متونى كه در شرح حال شخصيّت‌هاى برجسته و گزارش حوادث مهم نگاشته شده است، به صورت مبسوط به شرح حال حميدى پرداخته و از او به نيكى ياد شده است.

از جمله منابعى كه بدون هيچ خدشه‌اى در وثاقت و دانش حميدى از او ياد كرده‌اند، مى‌توان به منابعى هم‌چون المنتظم في تاريخ الملوك والامم،⁽¹⁾معجم الأُدباء،⁽²⁾تذكرة الحفاظ،⁽³⁾الوافي بالوفيات،⁽⁴⁾مرآة الجنان،⁽⁵⁾النجوم الزاهرة،⁽⁶⁾الكامل فيالتاريخ⁽⁷⁾اشاره نمود.

افزون بر منابع ياد شده، در ساير منابع معتبر ديگر بر ورع، وثاقت و علم حميدى تاكيد شده است. به عنوان نمونه ذهبى در سير أعلام النبلاء مى‌نويسد:

الحميدي: الإمام القدوة، المتقن، الحافظ، شيخ المحدّثين، أبو عبداللّه محمّد بن أبي نصر فتوح بن عبداللّه بن فتوح بن حميد بن يصل الأزدي، الحميدي، الأندلسي، الميورقي، الفقيه، الظاهري، صاحب ابن حزم

وتلميذه... استوطن ببغداد... وكان من بقايا أصحاب الحديث علما وعملاً، وعقدا وانقيادا، رحمة اللّه عليه... .

قال أبو نصر بن ماكولا: لم أر مثل صديقنا أبي عبداللّه الحميدي في نزاهته و عفّته و ورعه، و تشاغله بالعلم، صنّف تاريخ الأندلس.

وقال يحيى بن إبراهيم السلماسي: قال أبي: لم‌تر عيناي مثل الحميدي في فضله و نبله، و غزارة علمه، و حرصه على نشر العلم، وكان ورعا تقيّا، إماما في الحديث وعلله ورواته، متحقّقا بعلم التحقيق والأصول على مذهب أصحاب الحديث بمواقفه الكتاب والسُّنة...

قال السلفي، سألت أباعامر العبدري عن الحميدي، فقال: لايُرى مثله قطّ، وعن مثله لايُسأل، جمع بين الفقه والحديث والأدب، ورأى علماء الأندلس، وكان حافظا؛⁽¹⁾حميدى امام و پيشوا، متقن، حافظ و استاد محدّثان بود، [كنيه وى] ابوعبداللّه بن أبى‌نصر [است. او به نام‌هاى ديگر هم‌چون:] حميدى، اندلسى، ميورقى، نيز شناخته مى‌شود. وى فقيه، ظاهرى مذهب و از همراهان و شاگردان ابن حزم است... او در بغداد سكنا گزيد... و او از باقى ماندگان اهل حديث از جهت علم و عمل اعتقاد و بندگى بود، رحمت خدا بر او باد... .

ابونصر بن ماكولا گفت: در صفا، عفّت، ورع و اشتغال به علم همانند دوستمان ابوعبداللّه حميدى نديدم. وى كتاب تاريخ الأندُلس را نگاشته است. يحيى بن ابراهيم سلماسى گفت: پدرم گفت: چشمان، من هم‌چون حميدى را كه به جهت فضل، شرافت، فراوانى دانش و حريص بودنش بر نشر علم نديده است. او با ورع و

پرهيزكار و در حديث، اسباب و روات آن پيشوا بود. بر دانش تحقيق و اصول نيز مستحكم و پايدار و به مذهب اصحاب حديث بر اساس موافقت با كتاب و سنّت پاى‌بند بود.

سلفى گفت: از ابوعامر عبدرى درباره حميدى پرسيدم. او گفت: هرگز همانند او ديده نشده و از نظيرش پرسيده نمى‌شود. او ميان فقه، حديث و ادب جمع كرده و عالمان اندلس را درك كرده بود. وى حافظ بود.

اين شرح حال يكى از محدّثانى است كه حديث را به سند خويش روايت و بى آن‌كه بدان خدشه‌اى وارد سازد، بدان اعتماد كرده است. بنابر اين جايى براى طرح مناقشه سندى از سوى ابن جوزى باقى نمى‌ماند، با اين وجود به بررسى شرح حال أصبغ بن نباته و محمّد بن كثير هم مى‌پردازيم تا نادرستى ادّعاى ابن جوزى آشكارتر گردد.

شرح حال أصبغ بن نباته

أصبغ بن نباته از تابعين مشهور است و چنان‌كه در جلد نخست اين مجموعه روشن شد، عالمان سنّى بر اساس حديثى كه در شأن تابعين از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نقل مى‌كنند، تابعين را در عدالت هم‌چون صحابه مى‌شمارند. در منابع حديثى سنّيان به نقل از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم آمده است كه مى‌فرمود:

خير القرون قرني ثمّ الذين يلونهم؛⁽¹⁾بهترين همنشينان و اصحاب، همنشينان اصحاب من و سپس كسانى هستند كه به دنبال آنها مى‌آيند.

حاكم نيشابورى براساس همين حديث درباره تابعين مى‌نويسد:

النوع الرابع عشر من هذا العلم [من علوم الحديث]: معرفة التابعين، وهذا نوع يشتمل على علوم كثيرة، فإنّهم على طبقاتٍ في الترتيب، ومهما غفل الإنسان عن هذا العلم لم يفرّق بين الصحابة والتابعين، ثمّ لم يفرّق أيضا بين التابعين وأتباع التابعين، قال اللّه عزّوجلّ: «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْري تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَدًا ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ».⁽¹⁾وقد ذكرهم رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم... ، فخير الناس قرنا - بعد الصحابة - من شافه أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم، وحفظ عنهم الدين والسنن، وهم قد شهدوا الوحي والتنزيل؛⁽²⁾نوع چهاردهم از اين علم [شناخت حديث]: شناخت تابعين است و اين نوع مشتمل بر علوم فراوانى است. تابعين در ترتيب بر طبقاتى تقسيم مى‌شوند و چنانچه انسان از اين علم غافل شود، ميان صحابه و تابعين فرق نمى‌گذارد و نيز ميان تابعين و پيروان تابعين فرق نمى‌نهد. خداى عزوجل مى‌فرمايد: «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْري تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَدًا ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ».

رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از آنان به عنوان بهترين مردمان براى همنشينى - پس از صحابه - ياد كرده است. كسانى كه اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را ديده و به صورت شفاهى دين و سنّت‌ها را از آنان اخذ و حفظ كرده‌اند و صحابه به تحقيق، وحى و تنزيل را ديده‌اند.

در نتيجه بر اساس روايات و مبانى علوم حديث اهل سنّت، افرادى هم‌چون أصبغ بن نباته از تابعين است، از اين‌رو خدشه‌اى نسبت به وثاقت و شخصيّت او پذيرفته نيست. افزون بر آن‌كه أصبغ از رجال ابن ماجه است⁽¹⁾و گروهى از انديشمندان بزرگ سنّى از او روايت كرده‌اند. برخى از رجاليان مشهور نيز او را توثيق كرده‌اند كه در اين ميان مى‌توان از «عجلى» نام برد.⁽²⁾البتّه برخى هم در جهت تضعيف او سخنانى گفته‌اند، اما ريشه تمام جرح‌ها به شيعه بودن أصبغ بازمى‌گردد و رواياتى كه وى در فضائل اميرالمومنين عليه السلام نقل كرده، تنها دليلِ خدشه در شخصيت اوست. به عنوان نمونه ابن حبّان درباره أصبغ مى‌گويد:وهو ممّن فتن بحبّ عليّ، أتى بالطامّات في الروايات، فاستحقّ من أجلها الترك؛⁽³⁾او دل داده و دوست‌دار علىّ بن أبى‌طالب بود و دروغ‌هاى بزرگى در روايات وارد نمود؛ از اين‌رو سزاوار است كه رواياتش ترك شود.

ابن عدى نيز گويد:

لم أخرج له هاهنا شيئا، لأنّ عامّة ما يرويه عن عليّ لايتابعه أحد عليه؛ هيچ حديثى از او روايت نمى‌كنم، چرا كه عموم آنچه از على عليه السلام روايت مى‌كرد، امورى بود كه هيچ كس آن را نقل نمى‌نمود.

بنابر اين سبب تضعيف أصبغ و ترك حديث وى از سوى برخى متعصّبان،

نقل روايات فضائل اميرالمومنين عليه السلام توسّط اوست. ابن عدى و امثال او، در ردّ احاديثى كه جز تشيّع راوى، هيچ دليلى براى ردّ آنها ندارند دچار اضطراب و تشويش شده‌اند. ادامه كلام ابن عدى درباره أصبغ جاى بسى تأمّل است. وى مى‌گويد:

إذا حدّث عن الأصبغ ثقة، فهو عندي لابأس بروايته، وإنّما أتى الإنكار من جهة من روى عنه، لأنّ الراوي عنه لعّله يكون ضعيفا؛⁽¹⁾هر گاه فرد مورد اعتمادى از اصبغ حديث نقل كند، روايت او نيز نزد من اشكالى ندارد، چرا كه انكار به جهت كسى كه از او روايت كرده متوجّه او مى‌شود، زيرا چه بسا روايت كننده از او ضعيف مى‌باشد.

حاصل آن‌كه أصبغ بن نباته از تابعين است و اهل سنّت اگر به روايات و مبانىِ علوم حديث خود پايبند و ملتزم باشند، بايد وثاقت أصبغ را بپذيرند. به علاوه هيچ خدشه‌اى جز تشيّع متوجّه أصبغ نيست و چنان كه بارها در اينمجموعه تاكيد كرده‌ايم، بر اساس مبانىِ رجالى سنّيان، تشيع هرگز به وثاقت ضرر نمى‌زند.

شرح حال محمّد بن كثير

تنها جرم محمّد بن كثير نيز تشيّع اوست و صرفا همين موضوع سبب شده كه ابن حنبل بگويد:

حرّقنا حديثه؛⁽²⁾حديث وى را آتش مى‌زديم!

يحيى بن معين درباره محمّد بن كثير مى‌گويد:

هوشيعيّ، لم يكن به بأس... وسمعت أنا منه؛⁽¹⁾او شيعى است و اشكالى به او وارد نيست... و من از او حديث استماع كرده‌ام.

بنابر اين محمّد بن كثير از ديدگاه رجاليان سنّى ثقه و مورد اعتماد است، اما تشيّع او سبب شده كه أحمد بن حنبل حديث او را بسوزاند.

البتّه امثال أحمد بايد احاديث محمّد بن كثير را بسوزانند، چرا كه وى از اعمش، از عدى بن ثابت، از زرّ، از عبداللّه بن مسعود، از اميرالمومنين عليه السلام نقل مى‌كند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند:

من لم يقل عليّ خير الناس، فقد كفر؛⁽²⁾هر كس نگويد على بهترين مردمان است، به تحقيق كافر است.در نتيجه خدشه سندى ابن جوزى به حديث ياد شده وارد نيست و اساسا شخصيّت وى و كتاب موضوعات او اهميّت چندانى نداشته و مقبول بسيارى از انديشمندان سنّى نيست. در اينجا به ذكر نظرات برخى از عالمان سنّى درباره ابن جوزى و كتاب موضوعات وى مى‌پردازيم.

نظر برخى از انديشمندان سنّى درباره شخصيت و كتاب ابن جوزى

ابن اثير، أبوالفداء و دياربكرى در شرح حال ابن جوزى گفته‌اند:

كان كثير الوقيعة في الناس، لاسيّما في العلماء المخالفين لمذهبه والموافقين له؛⁽¹⁾او درباره مردم بسيار بدگوئى مى‌كرد، به ويژه درباره عالمانى كه با مذهب او مخالف و يا موافق بودند.

ذهبى نيز مى‌گويد:

قرأت بخط الموقاني أنّ ابن الجوزي... ، كان كثير الغلط فيما يصنّفه. فإنّه كان يفرغ من الكتاب ولا يعتبره.

قلت: نعم، له وهم كثير في تؤاليفه، يدخل عليه الداخل من العجلة والتحويل إلى مصنّف آخر، ومن أنّ جلّ علمه من كتب صحف مامارس فيها أرباب العلم كما ينبغي؛⁽²⁾به خط موقانى خواندم كه ابن جوزى... نوشته‌هايش بسيار پر غلط بود و در نوشتن و تمام كردن كتاب دقّت نمى‌كرد.

مى‌گويم: آرى، او در تأليفاتش بسيار توهّم داشت و به جهت عجله [هنوز كتاب تمامنشده به نوشتن] كتاب ديگر مى‌پرداخت و امور نادرستى را در كتاب سابق [براى اتمام سريع آن] داخل مى‌كرد و از اين رو است كه عموم معلومات وى از كتابهايى است كه درباره آنها با بزرگان و دانشمندان مذاكره‌اى نداشته است.

سيوطى و داوودى نيز در شرح حال وى، به نقل از ذهبى مى‌نويسند:

قال الذهبي في التاريخ الكبير: لايوصف ابن الجوزى بالحفظ عندنا باعتبار الصنعة، بل باعتبار كثرة إطّلاعه وجمعه؛⁽³⁾

ذهبى در تاريخ كبير مى‌گويد: در نزد ما ابن جوزى به اعتبار علم درايه به حافظ بودن توصيف نمى‌شود، بلكه به اعتبار اطّلاعات فراوان و جمع احاديث به او حافظ گفته مى‌شود.

ابن حجر عسقلانى نيز مى‌گويد:

ابن الجوزى حاطب ليل لاينقد ما يحدّث به؛⁽¹⁾ابن جوزى جمع كننده هيزم در شب است و آنچه را كه نقل مى‌كند، مورد بررسى قرار نمى‌دهد.

بنابر اين ابن جوزى شخصيّت علمى موجّهى نزد انديشمندان سنّى ندارد و كتابهاى او نيز داراى ارزش و اعتبار نيست.

اما درباره كتاب موضوعات وى نيز بايد گفت: بسيارى از عالمان بزرگ سنّى در ردّ و تضعيف كتاب موضوعات وى سخن گفته‌اند كه به عنوان نمونه مى‌توان از اشخاص زير نام برد:

وقد صنّف الشيخ أبوالفرج ابن الجوزي كتابا حافلاً في الموضوعات، غير أنّه أدخل فيه ما ليس منه، وخرج عنه ما كان يلزمه ذكره، فسقط عليه ولم يهتد إليه؛⁽²⁾شيخ ابوالفرج ابن جوزى كتابى شامل احاديث جعلى تصنيف كرده است، جز اين‌كه

احاديثى را كه جعلى نبوده نيز وارد آن كرده است و آنچه را از جعليات بايد ذكر مى‌شد ذكر ننموده؛ از اين‌رو آنها را [از قلم] انداخته و به آنها اشاره‌اى نكرده است.

ابن حجر حديث «سدّ الأبواب إلاّ باب عليّ» را مطرح ساخته و آن را اثبات و تصحيح كرده است. وى درباره ذكر اين حديث در موضوعات از سوى ابن‌جوزى مى‌گويد:

قول ابن الجوزي إنّه باطل، وإنّه موضوع، دعوى لم يستدلّ عليها إلاّ بمخالفة الحديث الذي في الصحيحين، وهذا إقدام على ردّ الأحاديث الصحيحة بمجرد التوهّم، ولاينبغي الإقدام على الحكم بالوضع إلاّ عند عدم امكان الجمع، ولايلزم من تعذّر الجمع في الحال أن لايمكن بعد ذلك، إذ «فَوْقَ كُلِّ ذي عِلْمٍ عَليمٌ»،⁽¹⁾وطريق الورع في مثل هذا أن لايحكم على الحديث بالبطلان، بل يتوقّف فيه إلى أن يظهر لغيره ما لم يظهره له، وهذا الحديث من هذا الباب، هو حديث مشهور له طرق متعدّدة، كلّ طريق منها على انفرادها لاتقصر عن رتبة الحسن، ومجموعها ممّا يقطع بصحّته على طريقة كثير من أهل الحديث. وأمّا كونه معارضاً لما في الصحيحين فغير مسلّم؛⁽²⁾همانا سخن ابن جوزى در اين‌كه اين روايت باطل و جعلى است ادّعايى است كه مستند وى فقط مخالفت آن با حديث موجود در صحيحين است. و اين به نوعى ردّ احاديث صحيح به صرف توهّم است؛ به همين روى سزاوار نيست كه حكم به وضع چنين حديثى شود مگر زمانى كه جمع بين احاديث امكان‌پذير نباشد و اگر جمع آن

در اين حال ممكن نشد، ملازمه ندارد كه در آينده هم جمع آن ممكن نباشد؛ چرا كه «بالاتر از هر داراى علمى، داناترى وجود دارد» و راه ورع در چنين موضوعى آن است كه به باطل بودن حديث حكم نكند، بلكه درباره آن توقّف و سكوت كند تا آنچه براى او آشكار نشده، براى ديگران آشكار گردد؛ و اين حديث، حديثى مشهور است و به سندهاى متعدّد آمده است كه هر يك از سندها كمتر از عنوان حسن ندارد و از مجموع آنها قطع به صحّت مبناى بسيارى از علماء حديث پيدا مى‌شود. اما اينكه حديث معارض باشد با احاديث صحيحين مطلبى است كه ثابت نشده است.

سخاوى نيز درباره كتاب موضوعات مى‌گويد:

ربّما أدرج فيها الحسن والصحيح، ممّا هو في أحد الصحيحين، فضلاً عن غيرهما، وهو مع إصابته في أكثر ما عنده توسّع منكر ينشأ عنه غاية الضرر، من ظنّ ما ليس بموضوع بل هو صحيح موضوعا، ممّا قد يقلّده فيه العارف تحسينا للظنّ به، حيث لم يبحث فضلاً عن غيره، ولذا انتقد العلماء صنيعه إجمالاً، والموقع له فى استناده في غالبه، لضعف راويه الذي رمي بالكذب مثلاً، غافلاً عن مجيئه من وجه آخر؛⁽¹⁾چه بسيار روايات صحيح و حسنى كه در يكى از صحيحين و غيرصحيحين آمده كه وى در موضوعات وارد نموده است.وى دايره وسيع و ناپسندى را ملاك كار خود قرار داده است كه از آن بيشترين ضرر ناشى مى‌شود. انديشمندانى كه به او خوش گمان بوده و از وى پيروى مى‌كنند، به سخن او بسنده كرده و به پيروى از او گمان مى‌كنند كه احاديث صحيح، موضوع و ساختگى است [اين موضوع درباره انديشمندان پيرو وى صادق است] چه رسد

به غيرانديشمندان. به همين روى انديشمندان [غيرمقلد] منتقد روش كارى وى هستند.

مستند و مبناى او در حكم به ساختگى بودن احاديث، به صرف متهم بودن راوى به كذب است، غافل از اينكه شايد همان حديث به سند ديگرى [كه صحيح است] آمده باشد.

اين نكته هم در خور توجّه است كه آوردن حديثِ ذيل آيه «هَلْ أَتى» در موضوعات مردود است، زيرا كه وى اين حديث را در كتاب تبصرة المبتدي قبول كرده است.⁽¹⁾آنچه در عدم اعتبار تضعيفات ابن جوزى گفته شد، بحث مختصرى بود كه در مباحث آينده تفصيل آن خواهد آمد.

اما پس از بررسى اشكالات سندى ابن جوزى، نوبت به بررسى مناقشات وى از جهت محتوايى مى‌رسد.

3. مناقشه ابن جوزى در محتواى حديث

اشاره

ابن جوزى دو اشكال محتوايى نيز به حديث وارد ساخته است.

نخست اين‌كه اشعار منسوب به اميرالمومنين عليه السلام و حضرت فاطمهسلام اللّه عليها از نظر ادبى سست‌اند و وزن و قافيه درستى ندارند! و دوم اين‌كه اميرالمومنين و حضرت فاطمه سلام اللّه عليهما، از آن افعالى كه در حديث به آنها نسبت داده شده منزّهند. به عبارت ديگر جايز نيست آن دو بزرگوار خود و فرزندان كوچكشان را به خاطر اطعام فقير، يتيم و اسير تا اين حد به سختى و

رنج بيندازند و آنان از چنين عملى منزّهند. در اينجا به بررسى مناقشه نخست ابن جوزى مى‌پردازيم:

1. نادرستىِ نسبت اشعار سست به اهل بيت

چنان كه پيشتر مطرح شد، در يكى از روايات چند بيت شعر به حضرت اميرالمومنين عليه السلام و حضرت صدّيقه طاهره سلام اللّه عليها نسبت داده شده بود كه به اعتقاد ابن جوزى، اين اشعار از نظر ادبى دچار ضعف‌اند و نسبت آنها به آن بزرگواران صحيح نيست.

در پاسخ به اين اشكال بى‌اساس بايد گفت كه اين حديث به صورت‌هاى ديگرى نيز روايت شده و در آن روايات اساسا اين اشعار نيامده است؛ از اين‌رو هرگز نمى‌توان با استناد به يك روايت و خدشه در آن، حديثى را مجعول شمرد. به علاوه نوه دخترى ابن جوزى به اين اشكال هم پاسخ داده است. او درباره اين اشعار مى‌گويد:

فهذا على عادة العرب في الرجز والجنب، كقول القائل: «واللّه لولا اللّه ما اهتدينا»، ونحوذلك، وقد تمثّل به النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم؛⁽¹⁾پس اين شعر بر اساس عادت عرب در رجزخوانى و [به هدف] دور نمودن طرف مقابل است، مانند اين سخن كه گفته مى‌شود: «به خدا قسم اگر خدا نبود، ما هدايتنمى‌شديم» و مواردى ديگر از اين قبيل و همانا به اين جمله نيز پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم تمثّل كرده است.

بنابر اين در رجزها اشعارى خوانده مى‌شود كه سراينده اشعار توجّهى به جهات ادبى شعرش ندارد. نظير اين اشعار را مى‌توان در رجزهاى اصحاب

حضرت سيّد الشهداء عليه السلام، در ميدان كربلا در مقابل دشمنان حضرتش مشاهده نمود.

2. نادرستى تحمّل مشقت فراوان و طاقت فرسا

ابن جوزى معتقد است كه چون در حديث افعالى به اهل بيت عليهم السلام نسبت داده شده كه ايشان از آن اعمال منزّهند، از اين‌رو حديث جعلى است. به نظر مى‌رسد افعالى كه وى بدان اشاره مى‌كند، گرسنه ماندن اهل بيت عليهم السلام به مدّت سه روز متوالى است، چنان كه در كتاب إبطال الباطل آمده است:

ذكر بعض المفسّرين في شأن نزول السورة ما ذكره، ولكن أنكر على هذه الرواية كثير من المحدّثين وأهل التفسير، وتكلّموا في أنّه هل يجوز أن يبالغ الإنسان في الصدقة إلى هذا الحدّ، و يجوّع نفسه وأهله حتّى يشرف على الهلاك؟ وقد قال اللّه تعالى: «وَيَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ» والعفو: ما كان فاضلاً من نفقة العيال، و قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم: «خير الصدقة ما كان صفوا عفوا» وإن صحّ الرواية، لاتدلّ على النصّ؛⁽¹⁾برخى مفسّران در شأن نزول سوره دهر، آنچه را كه او [يعنى مرحوم علاّمه حلّى] آورده ذكر كرده‌اند؛ ليكن بسيارى از محدّثان و مفسّران اين روايت را انكار كرده‌اند ودر اين باره سخن گفته‌اند كه آيا جايز است انسان تا اين حد در صدقه دادن زياده روى كند و خويشتن و خانواده خود را تا سر حدّ هلاكت و گرسنگى قرار دهد؟ در حالى كه خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَيَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ» و «العفو» آن چيزى است كه اضافه‌تر از نفقه عيال باشد. و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم

فرمودند: «بهترين صدقه آن چيزى است كه از روى ميل و رغبت باشد» و اگر اين روايت نيز صحيح باشد، دلالتى صريح بر امامت ندارد».

پيش‌تر، در ذيل عنوان «نكاتى پيرامون حديث»، به نقد نظر ابن جوزى از سوى نوه دخترى او، يعنى سبط ابن جوزى پرداختيم. سبط ابن جوزى در نقد اين اشكال از سوى جدّش، به سخن خود وى در كتاب منتخب اشاره مى‌كند كه در توجيه عمل اهل بيت عليهم السلام گفته است: «اين كار با علم به طاقت و شكيبايى حسنين عليهما السلام صورت گرفته است؛ چرا كه ايشان به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم منسوبند و صبر و طاقت را از ايشان به ارث برده‌اند».

هم‌چنين در نكته ديگرى اشاره كرديم كه به تصريح برخى عالمان و مفسّران سنّى، مراجعه مسكين، يتيم و اسير به در خانه اهل بيت عليهم السلام امتحان الاهى بوده و اين مسكين، يتيم و اسير ملائكه‌اى بوده‌اند كه خداوند با فرستادن آنها براى طلب غذا از اهل بيت عليهم السلام، آن بزرگواران را امتحان كرده است. بنابر اين شبهه جايز نبودن تحمّل گرسنگى تا اين حد با اين احتمال از ميان مى‌رود.

به اين نكته اساسى بايد توجّه داشت كه اساسا ميان خدا، اولياء و حجج الاهى روابط خاصّى برقرار است و رفتار، گفتار و كردار حجّت‌هاى خداوند بر پايه اين ارتباط خاص تنظيم مى‌شود. از اين‌رو گاهى افعالى از ايشان ديده مى‌شود كه بشر عادّى از درك و تحليل آن عاجز است. براى اين ادّعا شواهدفراوانى وجود دارد كه پرداختن به آنها از حوصله بحث خارج است، اما براى نمونه به چند مورد اشاره مى‌كنيم:

شاهد نخست: حركت حضرت سيّد الشهداء عليه السلام از مدينه به مكّه و از

مكّه به سوى كربلاست. بسيارى از وقايعى كه در جريان اين حركت رخ داده با محاسبات عادّى و سياسى قابل درك نيست. مثلاً نحوه برخورد حضرت اباعبداللّه الحسين عليه السلام با حرّ بن يزيد رياحى بسيار تكان دهنده و در خور توجّه است. با اين كه حرّ با لشكريانش راه را بر امام حسين عليه السلام بستند و ايشان را در كربلا متوقّف ساختند، حضرت سيّد الشهدا عليه السلام تمامى افراد لشكر و حتّى اسب‌هايشان را سيراب كردند، در حالى كه اين عمل بر اساس محاسبات عادّى و سياست سازگار نيست.

شاهد دوم: برخورد اميرالمومنين عليه السلام با فتنه‌گران جمل است. در جنگ جمل برخى از سران فتنه از جمله محمّد بن طلحه و برخى ديگر اسير شدند. محمّد بن طلحه از كسانى بود كه شيطنت‌هاى فراوانى كرده و از محرّكان اصلى عايشه براى اقدام به جنگ به شمار مى‌رفت. با اين حال وقتى او را نزد اميرالمومنين عليه السلام آوردند، ايشان از حسنين عليهما السلام خواستند كه براى پسر طلحه وساطت كنند. آن دو بزرگوار نيز وساطت كردند و اميرالمومنين عليه السلام وى را آزاد ساخت! شاهد سوم: داستان قرائت آيات برائت از مشركان نيز بسيار ظريف است. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم براى قرائت اين آيات، ابتدا ابوبكر را فرستاد، اما در نيمه راه جبرئيل نازل شد و از ناحيه خداوند دستور آورد كه اين كار بايد توسّط اميرالمومنين عليه السلام صورت گيرد. به همين جهت اميرالمومنين عليه السلام به دستور پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، با عجله خود را به ابوبكر رساند و به وى فرمود:«رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند كه اين آيات را بايد خود بخوانم و يا كسى كه به منزله خودم باشد». ابوبكر نيز بسيار افسرده و گريان بازگشت.

در اين داستان بايد بسيار تأمّل كرد. آيا خداوند نمى‌توانست پيش از حركت ابوبكر، حضرت اميرالمومنين على عليه السلام را براى اين كار معيّن فرمايد؟ مسلّما در اين داستان نكته‌اى وجود دارد كه بايد بدان توجّه كرد. اين داستان به خوبى وجود رابطه‌اى خاص ميان خدا و حجّت‌هايش را به تصوير مى‌كشد و نشان مى‌دهد كه خداوند چگونه زمينه‌اى فراهم مى‌سازد تا مقام و منزلت اهل بيت عليهم السلام را به رخ منافقان بكشد و بر همگان نمايان سازد.

شاهد چهارم: شاهد ديگر نيز حديث طير است. بر اساس اين حديث، روزى مرغ بريانى براى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم آوردند. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم پيش از خوردن مرغ دعا كردند:

ألّلهمّ ائتني بأحبّ الخلق إليك وإليّ، يأكل معي من هذا الطائر؛⁽¹⁾خداوندا، محبوب‌ترين خلق نزد خودت و من را بفرست تا به همراه من از اين مرغ بخورد.

در اين هنگام اميرالمومنين عليه السلام به درب منزل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم آمدند؛ اما انس بن مالك خادم پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مانع از ورود آن حضرت شدند! اين كار چند بار تكرار شد تا اين‌كه اميرالمومنين عليه السلام درب را هل دادند و وارد شدند. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه از خوردن مرغ دست نگه داشته و منتظر بودند، به استقبال حضرت اميرالمومنين عليه السلام آمده و از سبب ديرآمدنش پرسيدند. آن‌گاه اميرالمومنين عليه السلام سبب را گفتند، رسولخدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم انس را مؤاخذه كردند و او گفت دوست داشتم مردى از خويشانم مشمول دعاى شما گردد!

در اين حديث از آمدن ابوبكر و اجازه نيافتن وى از جانب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم سخن به ميان آمده است. اين حديث نيز به روشنى وجود ارتباطى خاص ميان خدا و حجّت‌هاى او را بيان مى‌دارد. بنابر اين بسيار هويداست كه كارهاى اولياء و حجج الاهى و در مقابل، پاداشى كه خداوند براى ايشان در نظر مى‌گيرد، امورى خاص و ويژه هستند كه به نحوه ارتباط معنوى خاص ميان خداوند متعال و ايشان مربوط مى‌شود؛ رابطه‌اى كه بشر عادّى از درك آن عاجز است.

در داستان اطعام مسكين، يتيم و اسير نيز خداوند خواسته است كه زمينه‌اى فراهم سازد تا زهد، ايثار، جود و تحمّل اهل بيت عليهم السلام در راه خدا را به رخ همگان بكشد و با نزول سوره‌اى در پاداش اين عمل، امتياز و مقامات ايشان را براى همگان آشكار سازد و بدين وسيله حجّت را براى منكران تمام كند.

نكته ديگر اين‌كه امتحان همواره با سختى و مشقّت همراه است و خداوند در شرايط سخت و استثنائى بندگان خالص خود را مى‌آزمايد. در اين مورد نيز در شرايط قحطى، وقتى كه حسنين عليهما السلام مريض و ضعيف شده‌اند، اهل بيت عليهم السلام را امتحان مى‌كند و ايشان نشان مى‌دهند كه در راه خدا به سادگى از همه دارائى خود مى‌گذرند و با تحمّل مشقّت فراوان ايثار مى‌كنند چنان كه حضرت سيّد الشهداء سلام اللّه عليه در كربلا اوج ايثار و از خودگذشتگى در راه خدا را به منصه ظهور گذاشت و براى حفظ دين خدا، به تمام معنا از همه چيز حتّى از جان عزيزترين كسانش گذشت.

خداوند با ابتلاء و امتحانات سخت، اوج بندگى اهل بيت عليهم السلام را نمايان مى‌سازد و در مقابل با نزول آيات و سوره‌هايى در شأن ايشان، مقاماتبلندشان را ابلاغ مى‌كند. «تا كور شود هر آن‌كه نتواند ديد».

در پايان خواننده را به اين نكته توجّه مى‌دهيم كه بهانه تراشان و منكران فضائل اهل بيت پيامبر عليهم السلام، به هر حيله و بهانه‌اى در ايجاد شبهه مى‌كوشند. آنان درباره اعتصاب غذاى يك زندانى كه براى احقاق حقوق خود گاهى تا چند ماه غذا نمى‌خورد چه نظرى دارند؟ اگر بتوان اعتصاب غذا را موجّه دانست و ستود، آيا مى‌توان ايثار و از خودگذشتگى اهل بيت عليهم السلام را در راه خداوند خلاف شرع شمرد؟! پناه مى‌بريم به خداوند از اين همه كينه و دشمنى!

4. مناقشات ابن تيميه

مرحوم علاّمه حلّى درباره نزول سوره دهر و دلالت آن بر امامت اميرالمومنين عليه السلام مى‌نويسد:

وهي تدلّ على فضائل جمّة، لم يسبق إليها أحد ولايلحقه أحد، فيكون أفضل من غيره، فيكون هو الإمام؛⁽¹⁾و اين [سوره] بر فضائل بى‌شمارى دلالت دارد كه پيش از اين احدى به آن نرسيده و پس از اين هم احدى بدان نمى‌رسد. پس اميرالمومنين عليه السلام افضل از ديگران مى‌شود، از اين رو او امام است.

ابن تيميه در پاسخ به اين استدلال مى‌نويسد:

إنّ هذا الحديث من الكذب الموضوع باتّفاق أهل المعرفة بالحديث، الذي هم أئمّة هذا الشأن وحكّامه، وقول هؤلاء هو المنقول في هذا الباب، ولهذا لم يرو هذا الحديث في شيء من الكتب التي يرجعإليها في النقل، لافي الصحاح ولا في المساند ولا في الجوامع ولا السنن،

ولا رواه المصنّفون في الفضائل وإن كانوا قد يتسامحون في رواية أحاديث ضعيفة... .

الوجه الثالث: إنّ الدلائل على كذب هذا كثيرة، منها: إنّ عليّا إنّما تزوّج فاطمة بالمدينة... و سورة «هَلْ أَتى» مكيّة باتّفاق أهل التفسير والنقل، لم يقل أحد منهم إنّها مدنيّة؛⁽¹⁾همانا اين حديث به اتّفاق تمامى حديث شناسان كه در علم حديث پيشوا و صاحب نظرند و قول آنان در اين باب مورد توجّه قرار مى‌گيرد، از دروغ‌هاى جعل شده است و بر اين اساس، اين حديث در هيچ يك از كتابهايى كه در نقل بدان‌ها مراجعه مى‌شود روايت نشده است، نه در صحاح، نه در مسانيد، نه در جوامع و نه در سنن و نويسندگان فضائل نيز با وجود تسامح در نقل احاديث ضعيف، آن را روايت نكرده‌اند... .

وجه سوم: دلائل بر كذب حديث فراوان است، از جمله اين‌كه على با فاطمه در مدينه ازدواج كرده است... در حالى كه سوره «هَلْ أَتى» به اتّفاق مفسّران و محدّثان مكّى است و احدى از آنان نگفته‌اند كه اين سوره مدنى است.

پيش از اين شمار بسيارى از محدّثان و مفسّران مشهور و بزرگ سنّى را كه در دوره‌هاى مختلف به نقل اين حديث پرداخته‌اند نام برديم. هم‌چنين به منابع و متون معتبر نزد اهل سنّت كه به ذكر حديث پرداخته بودند نيز اشاره كرديم. سند يكى از روايات را تصحيح كرديم و به مناقشات سندىِ روايت ديگرى را كه ابن جوزى مطرح كرده بود پاسخ گفتيم. بنابر اين روشن است كه آنچه ابن تيميه در اين باره ادّعا مى‌كند، يا از سر جهل و نادانى است، و يا به جهت عناد و حقستيزى است.

اما دليلى كه وى بر دروغ بودن حديث ذكر مى‌كند، حق ستيزى و عناد وى را آشكارتر مى‌سازد. ابن تيميه ادّعا مى‌كند سوره دهر مكّى است و احدى نگفته كه اين سوره مدنى است! اين مدّعا در حالى است كه بسيارى از مفسّران به روشنى بر مدنى بودن سوره دهر تاكيد كرده‌اند كه از جمله مى‌توان به نظر بغوى در تفسيرش اشاره كرد. تفسير بغوى از تفاسيرى است كه ابن تيميه به آن اعتماد كامل دارد و معتقد است كه بر خلاف تفسير ثعلبى كه احاديث جعلى نيز در آن وجود دارد، در تفسير بغوى هيچ حديث جعلى يافت نمى‌شود.⁽¹⁾در تفسير بغوى درباره سوره دهر آمده است:

سورة الإنسان مدنيّة، وهي آياتها إحدى وثلاثون آية؛⁽²⁾سوره انسان مدنى است و سى و يك آيه دارد.

حال قضاوت درباره ادّعاى ابن تيميه را به اهل انصاف وا مى‌گذاريم كه به رغم اعتمادى كه به تفسير بغوى دارد و آن را از احاديث جعلى خالى مى‌داند، اما قول بغوى درباره مدنى بودن سوره دهر را ناديده مى‌گيرد و ادّعا مى‌كند كه احدى نگفته اين سوره مدنى است! البته غير از تفسير بغوى، در تفاسير متعدّد ديگرى نيز تصريح شده كه سوره دهر مدنى است و مفسّران مورد اعتماد و سنّيان به اين مطلب اذعان كرده‌اند.⁽³⁾به عنوان مثال آلوسى در تفسير خود مى‌نويسد:

قال مجاهد و قتادة: مدنية كلّها، وقال الحسن وعكرمة والكلبي: مدنيّة إلاّ آية واحدة، فمكيّة وهي «وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا» وقيل: مدنيّة إلاّ من قوله تعالى «فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ» إلى أخرها فإنّه مكّي؛⁽¹⁾مجاهد و قتاده گفته‌اند كه تمامى سوره دهر مدنى است. حسن، عكرمه و كلبى نيز گفته‌اند كه به جز يك آيه، بقيه سوره مدنى است و آن يك آيه، آيه «وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا»است. و گفته شده به جز آيه «فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ»، مابقى سوره مدنى است.

آنچه آلوسى از امام بن عادل نقل مى‌كند اين است كه وى گفته است:

... وعليه الشيعة؛⁽²⁾... شيعه نيز بر اين قولند.

قاضى شوكانى در فتح القدير، مدنى بودن سوره دهر را قول جمهور علماء مى‌داند.⁽³⁾قرطبى و ابن جوزى نيز اين قول را به جمهور نسبت داده‌اند.⁽⁴⁾بنابر اين جاى اين پرسش است كه ابن تيميه به چه انگيزه‌اى ادّعا مى‌كند كه به اتّفاق اهل تفسير و نقل، اين سوره مكّى است و احدى نگفته اين سوره مدنى است؟! اين اشكالات به قدرى سست و بى‌پايه است كه خود ابن تيميه نيز آن را براى ردّ استدلال علاّمه حلّى و نفى حديث كافى ندانسته و به ناچار ادّعاى دروغين ديگرى را مطرح ساخته و اين بار در وجود خارجى شخصى به نام

«فضّه» (خادم اهل بيت عليهم السلام) ترديد كرده و وجود نام او را در حديث، دليلى بر دروغ بودن اصل خبر شمرده است! وى مى‌نويسد:

الوجه السادس: إنّ عليا وفاطمة لم يكن لهما جارية اسمها فضّة، بل ولا لأحدٍ من أقارب النبيّ صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم، ولا نعرف أنّه كان بالمدينة جارية اسمها فضّة، ولا ذكر ذلك أحد من أهل العلم، الذين ذكروا أحوالهم دقّها وجلّها. ولكن فضّة هذه بمنزلة ابن عقب الذي يقال: إنّه كان معلّم الحسن والحسين، وأنّه أُعطي تفّاحةً كان فيها علم الحوادث المستقبلة، ونحو ذلك من الأكاذيب التي تروج على الجّهال... وهكذا هذه الجارية فضّة؛⁽¹⁾همانا على و فاطمه كنيزى به اسم فضّه نداشته‌اند، بلكه احدى از نزديكان پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم چنين كنيزى نداشته‌اند و من كنيزى كه نامش فضّه باشد در مدينه نمى‌شناسم و احدى از اهل علم كه به شرح حال بزرگ و كوچك پرداخته‌اند، نامى از فضّه به ميان نياورده‌اند. اين فضه مثل [شخصيت ساختگى] ابن عقب است كه گفته مى‌شود معلّم حسن و حسين [عليهما السلام] بوده و سيبى به او عطا شد كه در آن علم حوادث آينده بود و دروغ‌هايى از اين قبيل كه براى نادان‌ها رواج مى‌دهند... و اين كنيز، يعنى فضّه نيز اين چنين است.

اهل انصاف را به داورى درباره اين پافشارى و اصرار بى‌شرمانه بر دروغ‌پردازى مى‌خوانيم. ادّعاهاى ابن تيميه بسيار عجيب و غيرمنطقى است. از وى بايد پرسيد كه مگر آمار زنان مدينه را جمع آورى كرده كه مى‌گويد: «منكنيزى كه نامش فضّه باشد در مدينه نمى‌شناسم»!

علاوه بر آن وى ادّعا مى‌كند كه احدى درباره فضّه و شرح حال وى سخنى نگفته است در حالى كه ابن اثير مى‌نويسد:

فضّة النوبيّة، جارية فاطمة الزهراء بنت رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم: ... ؛⁽¹⁾فضّه نوبيّه، كنيز فاطمه زهرا، دختر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است: ... .

ابن اثير در ادامه، حديث نزول آيات سوره «هل أتى» درباره اهل بيت عليهم السلام - كه در آن از فضّه نام برده شده - را با اسناد خود از ابن عبّاس نقل مى‌كند.

حافظ ابن حجر عسقلانى نيز مى‌نويسد:

فضّة النوبيّة: جارية فاطمة الزهراء. أخرج أبوموسى في الذيل، والثعلبي في تفسير سورة «هَلْ أَتى»، من طريق عبداللّه بن عبدالوهاب الخوارزمي ابن عمّ الأحنف... وذكر ابن صخر في فوائده، وابن بشكوال في كتاب المستغيثين من طريقه، بسند له من طريق الحسين بن العلاء، عن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ، عن أبيه، عن عليّ: إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم أخدم فاطمة ابنته جاريةً اسمها فضّة النوبيّة، وكانت تشاطرها الخدمة، فعلّمها رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله ]وسلّم دعاءً تدعو به؛⁽²⁾فضّه نوبيّه: كنيز فاطمه زهرا (عليها السلام). ابوموسى [مدينى] در كتاب ذيل⁽³⁾آورده، و ثعلبى در تفسير سوره «هل أتى» از طريق عبداللّه بن عبدالوهاب خوارزمى،پسرعموى احنف... و ابن صخر در فوائد و ابن بشكوال در كتاب مستغيثين از طريق

او به سندش از طريق حسين بن علاء، از جعفر بن محمّد بن علىّ بن حسين بن علىّ، از پدرش، از علىّ [عليهم السلام] نقل كرده است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كنيزى را به نام فضّه نوبيّه براى دخترش فاطمه استخدام كرد و او به فاطمه در بخشى از كارها خدمت مى‌كرد و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دعايى به او آموخت كه بدان دعا مى‌كرد... .

حِمَوى نيز در معجم البلدان، پس از اين‌كه فضّه را خادم حضرت زهرا سلام اللّه عليها دانسته است، مكان دفن ايشان را نزديكى باب الصغير دمشق معرّفى كرده است.⁽¹⁾بنابر اين دروغ بودن اين ادّعاى ابن تيميه نيز روشن شد و معلوم گرديد كه برخى از عالمان مشهور سنّى شرح حال فضّه را ذكر كرده‌اند.

حاصل آن‌كه بر اساس روايات فراوان موجود در منابع معتبر اهل سنّت، سوره مبارك دهر در شأن اهل بيت عليهم السلام نازل شده است. احاديث مربوط به نزول اين سوره در شأن اهل بيت عليهم السلام را محدّثان مشهور سنّى در اعصار مختلف روايت كرده‌اند و سند برخى از اين روايات بر مبناى رجالى سنّيان صحيح و بدون اشكال است؛ از اين‌رو هر چند كه برخى متعصّبان در وارد ساختن خدشه به اين روايات از جهت سندى و محتوايى كوشيده‌اند، اما تلاش آنها به فرجام نرسيده است. در نتيجه نزول سوره مبارك دهر در شأن اهل بيت عليهم السلام به صورت روشن و قطعى بر افضليّت اميرالمومنين عليه السلام و به تبع آن بر امامت ايشان دلالت دارد.

آيه: «كونوا مع الصّادقين»

اشاره

آيه «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» يكى از آياتى كه بر عصمت اهل بيت عليهم السلام دلالت دارد، آيه 119 سوره توبه است. خداى تعالى در اين آيه مى‌فرمايد:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»؛ اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از خداوند پروا كنيد و همراه صادقان باشيد.

خداوند در اين آيه شريفه، مؤمنان را به تقوا سفارش مى‌كند، اما تقواى تنها را كافى نمى‌داند و بدون درنگ يك شرط ديگر را بيان مى‌فرمايد و آن همراهى مطلق و بى‌قيد و شرط با «صادقين» است. آيه به روشنى بر عصمت «صادقين» دلالت مى‌كند و همان‌طور كه پيشتر اثبات كرديم، عصمت نيز يكى از شرايط و لوازم امامت است. پيش از پرداختن به دلالت آيه، لازم است ابتدا مصداق «صادقين» مشخص گردد. مرحوم شرف‌الدين در مراجعات مى‌فرمايد:

الصادقون هنا: رسول اللّه و الأئمة من عترته الطاهرة بحكم صحاحنا المتواترة، و هو الذي أخرجه الحافظ أبو نعيم، و موفّق بن أحمد، ونقله ابن حجر في تفسير الآية الخامسة من الباب 11 من صواعقه... عن الإمام زين‌العابدين عليه السلام، في كلام له؛⁽¹⁾

به حكم احاديث صحيح متواتر شيعه و آنچه حافظ ابونعيم، و موفّق بن أحمد و ابن‌حجر - در تفسير آيه پنجم از باب يازدهم صواعق المحرقه... از حضرت امام زين العابدين عليه السلام در ضمن كلامش نقل كرده است.⁽¹⁾در مقابل برخى از سنّيان متعصّب گفته‌اند:

هذه الآية نزلت في كعب بن مالك، و الثلاثة الذين خلّفوا، حينما طلب منه أن يعتذر و يكذب، كما فعل المنافقون، لكنّه صدق اللّه و رسوله، فتاب اللّه عليه ببركة الصدق، و هذا ثابت في الصحيح.

ثمّ أنّ لفظ الآية عام، و ليس هناك دليل على تخصيصه.

و في تفسير ابن كثير⁽²⁾... عن عبداللّه بن عمر فى قوله:

«اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» قال: مع محمّد وأصحابه، وقال الضحاك: مع أبيبكر و عمر و أصحابهما، وقال الحسن البصري: إن أردت أن تكون مع الصادقين فعليك بالزهد في الدنيا و الكفّ عن أهل الملّة.

و قد أجاب شيخ الإسلام ابن تيمية على قول من قال: إنّها نزلت في عليّ بجواب ضاف من أحد عشر وجهاً. فارجع إليه في منهاج السنة؛ اين آيه درباره كعب بن مالك و سه نفرى است كه [از جنگ] تخلّف كردند و هم‌چون منافقان عذر آورده و دروغ گفتند؛ ليكن او خدا و رسولش را تصديق كرد و خداوند به بركت راستى‌اش، توبه‌اش را پذيرفت. اين مطلب در روايت صحيح ثابت است.

لفظ آيه نيز عامّ است و در اينجا دليلى بر تخصيص آن وجود ندارد.

و در تفسير ابن كثير ... از عبداللّه بن عمر درباره آيه «اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ

الصّادِقينَ» نقل شده كه گفت: همراه محمّد و اصحابش باشيد.ضحّاك نيز گفت: يعنى با ابوبكر، عمر و اصحاب آن دو همراه باشيد. حسن بصرى نيز گفت: اگر خواستى همراه صادقان باشى، پس بر تو لازم است كه در دنيا زهد پيشه سازى و از مردم پرهيز كنى. شيخ الإسلام ابن تيميه نيز در برابر قول كسى كه مى‌گويد: آيه درباره على نازل شده است، بيش از يازده وجه پاسخ داده است. به جواب او در منهاج السنة مراجعه كنيد.

آنچه مرحوم شرف الدين فرموده، گفتارى است كه هم از انديشمندان و بزرگان مورد اعتماد اهل سنّت نقل شده و هم از پيشوايان و انديشمندان شيعه و روشن است كه آنچه مورد اتّفاق موافقان و مخالفان باشد، به پذيرش سزاوارتر است تا قولى كه تنها مخالفان بدان قائلند. پس حتى اگر صحّت نسبت اقوال منسوب به عبداللّه بن عمر و ضحاك نيز ثابت شود، باز هم قول آنان براى ما هرگز حجّت نيست و در مقام مناظره نمى‌توان بدان احتجاج كرد.

به علاوه اين سنّى متعصّب در انكار حقيقت تا آن‌جا پافشارى مى‌كند كه در گفتار خويش دچار تناقض شده است. وى از يك سو مى‌گويد لفظ آيه دلالت بر عموم دارد و هيچ دليلى بر تخصيص آن نيست، و از سوى ديگر با استناد به تفسير ابن كثير، «صادقين» را منحصر به افراد خاصى مى‌كند! اما ادّعاى ديگر اين شخص كه مدّعى است آيه درباره «كعب بن مالك» نازل شده نيز راه به جايى نمى‌برد، چرا كه اوّلاً اين ادّعا با اقوال ديگرى كه وى مطرح ساخته تناقض دارد، و ثانيا سبب نزول آيه هرگز مخصّص نيست.

و بالاخره اين‌كه احاله بحث به سخن ابن تيميه در منهاج السنة، برخلاف مباحث علمى و نشانه عجز اين سنّى متعصّب در نقض استدلال روشن

مرحوم شرف‌الدين است. در ادامه براى روشن‌تر شدن حقيقت، ابتدا راويان حديث نزول آيه در شأن پيامبر و اهل بيت پاك او عليه و عليهم السلام معرّفىخواهند شد، سپس برخى از نصوص حديث مطرح شده و پس از آن به بررسى وجه دلالت آيه خواهيم پرداخت و در انتها مناقشات مخالفان مطرح و بررسى خواهد شد.

راويان حديث نزول آيه در شأن پيامبر و اهل بيت

بر اساس روايات فراوان و صحيح در منابع معتبر اهل سنّت، مراد از صادقان در آيه، پيامبر و اهل بيت ايشان عليهم السلام است. اين روايات در دوره‌هاى مختلف و توسّط حديث پژوهان مشهور سنّى نقل شده كه در اينجا به ذكر نام تعدادى از آنها اشاره مى‌كنيم:

وى در طريق روايات ابن عساكر واقع شده است.⁽¹⁾7. ابوبكر أحمد بن موسى (ابن مردويه اصفهانى)، متوفاى 410. تعدادى از عالمان سنّى، از جمله سيوطى در درّالمنثور حديث را از او روايت كرده‌اند.

تفسير مشهور خود درّالمنثور في التفسير بالمأثور، به طرق متعدّد حديث را آورده است.⁽¹⁾21. شهاب الدين أحمد بن حجر مكّى، متوفاى 973. او نيز در كتابصواعق المحرقة حديث را نقل كرده است.⁽²⁾22. قاضى محمّد بن على شوكانى، متوفاى 1250. در تفسيرش فتح القدير، حديث را آورده است.⁽³⁾23. شهاب الدين محمود آلوسى بغدادى، متوفاى 1270. او در تفسير مشهور روح المعانى حديث را روايت كرده است.⁽⁴⁾24. شيخ سليمان بن ابراهيم قندوزى حنفى، متوفاى 1294. وى در كتاب ينابيع المودّة به نقل اين حديث پرداخته است.⁽⁵⁾بنابر اين روشن شد كه شيعه و اهل سنّت در اين حقيقت اتّفاق نظر دارند كه آيه شريفه «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» در شأن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، اميرالمؤمنين و فرزندان معصومش عليهم السلام نازل شده و مراد از «صادقين» در آيه، پيامبر و اهل بيت او عليه و عليهم السلام هستند و بدون ترديد اقوال و روايات انديشمندان و حديث پژوهان و مفسّران يادشده، براى سنّيان حجّت و مورد قبول است. از همين رو آنان به پذيرش اين حديث ملزمند.

برخى نصوص حديث

اشاره

كلام حضرت امام باقر و حضرت امام صادق عليهما السلام و نيز قول ابن عباس و برخى ديگر از صحابه و تابعين و نيز مفسّران مشهور سنّى درباره مصداق «صادقين» در آيه جدّا مشهور است و چنان‌كه مشاهده شد، عالمان بزرگو نامى در دوره‌هاى مختلف و در متون تفسيرى و حديثى و نيز كتب فضائل به اسانيد و طرق متعدّد و فراوان، حديث نزول آيه را درباره اهل بيت عليهم السلام روايت كرده‌اند؛ اما براى پيش‌گيرى از طولانى شدن بحث، از طرح تمامى اين نصوص خوددارى و به ذكر سه روايت از آن‌ها اكتفا مى‌كنيم.

1. روايت حضرت امام صادق

اشاره

حافظ مزّى در تهذيب الكمال في أسماء الرجال مى‌نويسد:

وقال محمّد بن الصلت الأسدي، عن أبيه، عن جعفر بن محمّد في قوله تعالى: «اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» قال: محمّد و عليّ؛⁽¹⁾محمّد بن صلت اسدى، از پدرش، از جعفر بن محمّد عليهما السلام روايت كرد كه درباره مصداق صادقان در آيه «اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»فرمودند: مراد محمّد و على عليهما السلام هستند.

چنان‌چه مشاهده مى‌كنيد مزّى حديث را چنين روايت كرده و هيچ خدشه‌اى در آن نكرده است.

حاكم حسكانى نيز حديث را به سند زير از طريق امام صادق عليه السلام روايت مى‌كند. وى مى‌نويسد:

أخبرنا أبوالحسن الفارسي، قال: أخبرنا أبوبكر بن الجعابي، قال: حدّثنا محمّد بن الحرث، قال: حدّثنا أحمد بن حجّاج، قال: حدّثنا محمّد بن الصلت، قال: حدّثني أبي، عن جعفر بن محمّد، في قوله: «اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» قال: يعني مع محمّد و عليّ.⁽¹⁾

بررسى راويان

ابوالحسن فارسى راوى نخست ابوالحسن فارسى است. وى از حفّاظ بزرگ اهل سنّت است كه كسى در اعتبار وى ترديدى ندارد.

أبوبكر بن جعابى

اعتبار وى در مباحث گذشته بررسى و ثابت شد.⁽²⁾

محمّد بن صلت بن حجّاج كوفى

ابوجعفر محمّد بن صلت بن حجاج اسدى كوفى، ثقه و مورد اعتماد و از بزرگان طبقه دهم است كه در حدود سال دويست مرده است. وى از رجال بخارى، ترمذى، نسائى و ابن ماجه است.⁽³⁾

7/362 / ش 4629؛ تهذيب الكمال: 25/396 / ش 5302؛ تاريخ الإسلام: 15 / 372 - 373؛ الوافي بالوفيات: 3 / 134.

صلت بن حجّاج

اما پدر محمّد، صلت بن حجّاج نيز از راويانى است كه يحيى بن سعيد قطان از وى روايت مى‌كند و ابن أبى‌حاتم از پدرش اين سخن را نقل كرده است. ابن حبان نيز وى را در زمره ثقات آورده و مى‌نويسد: او كوفى است و تعدادى از تابعين از وى روايت مى‌كنند. و چنان كه ابن حجر آورده است،اهل كوفه از وى روايت مى‌كنند.⁽¹⁾پس سند حديث بدون ترديد صحيح و بدون اشكال است.

2. روايت ابن‌عباس

حبرى در تفسيرش مى‌نويسد:

حدّثنا حسن بن حسين، حدّثنا حبّان، عن الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس، في قوله: «اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» نزلت في عليّ بن أبيطالب خاصّة؛⁽²⁾حسن بن حسين از حبان، از كلبى، از ابوصالح، از ابن عباس درباره قول پروردگار: «اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» نقل مى‌كند كه گفت: آيه فقط درباره علىّ بن أبى‌طالب نازل شده است.

طريق اين روايت نيز در مباحث پيشين تصحيح شده است.⁽³⁾

3. روايت عبداللّه بن عمر

اشاره

مرحوم ابن شهر آشوب كه از عالمان بزرگ شيعى است و در كتب رجالى سنّيان نيز بسيار از او تجليل شده است،⁽¹⁾

6/279.

تفسير أبي يوسف يعقوب بن سفيان، حدّثنا مالك بن أنس، عن نافع، عن ابن عمر، قال: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ»، أمر اللّه الصحابةأن يخافوا اللّه، ثمّ قال: «وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» يعنى: مع محمّد و أهل بيته؛⁽²⁾تفسير أبويوسف يعقوب بن سفيان، از مالك بن أنس، از نافع، از ابن عمر چنين نقل مى‌كند كه گفت: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ» خداوند به صحابه امر نمود تا از خدا بترسند، سپس فرمود: با راستگويان، يعنى محمّد و اهل بيت او همراه باشند.

قابل توجه است كه كتاب يعقوب بن سفيان فسوى، كتابى تاريخى است و با نام معرفة و التاريخ نه كتاب تفسيرى. ابن شهر آشوب در ابتداى كتاب مناقب، اسناد كتاب فسوى را به شرح زير بيان كرده است:

إسناد تاريخ الفسوي، عن أبي عبداللّه المالكي، عن محمّد بن الحسين ابن الفضل القطان، عن درستويه النحوي، عن يعقوب بن صفوان⁽³⁾الفسوي.⁽⁴⁾

سند روايتى كه ابن شهر آشوب ذكر كرده بدون ترديد صحيح است. حاكم حسكانى نيز همين حديث را به اسناد خود و به همين طريق روايت كرده است. وى در شواهد التنزيل مى‌نويسد:

أخبرنا عقيل، قال: أخبرنا علي، قال: أخبرنا محمّد، قال: حدّثنا أبوعلي الحسن بن عثمان الفسوي بالبصرة، قال: حدّثنا يعقوب بن سفيان الفسوي، قال: حدثنا ابن قعنب، عن مالك بن أنس، عن نافع، عن عبداللّه ابن عمر، في قوله تعالى: «اتَّقُوا اللّه‌َ» قال: أمراللّه أصحاب محمّد بأجمعهم أن يخافوا اللّه، ثمّ قال لهم: «وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» يعنى:محمّدا و أهل بيته.⁽¹⁾

اعتبار يعقوب بن سفيان فسوى

يعقوب بن سفيان فسوى، متوفاى 277 هجرى و از عالمان مورد اعتماد اهل سنّت است. ذهبى در توصيف او مى‌نويسد:

الإمام، الحافظ، الحجّة، الرحال، محدّث إقليم فارس... و له تاريخ كبير، جمّ الفوائد؛⁽²⁾پيشوا، حافظ، حجّت، جهان‌گرد و محدّث سرزمين فارس بود... وى تاريخ بزرگى با فوايد فراوان داشت.

ابن حجر در تهذيب التهذيب مى‌نويسد:

ت س (الترمذي والنسائي).

يعقوب بن سفيان بن جوان الفارسي أبويوسف بن أبي معاوية الفسوي الحافظ.

روى عن حبّان بن هلال، وأبي عاصم النبيل، وأبي نعيم الفضل بن دكين... وخلق كثير جدّا. روى عنه الترمذي، والنسائي، ومحمّد بن إسحاق الصنعاني، وهو من شيوخه و... وذكره ابن حبان في الثقات، وقال: كان ممّن جمع وصنف مع الورع، والنسك، والصلابة في السنة، وقال النسائي: لابأس به، وقال الحاكم: كان إمام أهل الحديث بفارس... قال الحاكم: فأمّا سماعه ورحلته وأفراد حديثه، فأكثر من أن يمكن ذكرها...وقال أبوالشيخ: حكى عن أبي محمّد بن أبيحاتم، قال: قال لي أبي: مافاتك من المشايخ فاجعل بينك وبينهم يعقوب بن سفيان فإنّك لاتجد مثله... قال ابن أبيحاتم وغيرواحد مات سنة سبع وسبعين ومائتين؛⁽¹⁾حافظ ابويوسف بن ابى‌معاويه يعقوب بن سفيان بن جوان فارسى حافظ از رجال ترمذى و نسايى است. وى از [اساتيدى] چون حبان بن هلال، ابوعاصم نبيل و ابونعيم فضل بن دكين... و جماعت بسيارى روايت نموده است. ترمذى، نسايى و محمّد بن اسحاق صنعانى كه در زمره اساتيد آنان بوده است و آنان از يعقوب روايت كرده‌اند... .

ابن حبان وى را در كتاب ثقات ذكر نموده و مى‌گويد: او از كسانى بود كه احاديث را جمع و تأليف نمود و با اين حال در ورع و انجام وظايف و مستحبات جديت داشت. نسايى گويد: او معتبر است. حاكم گويد: او پيشواى اهل حديث در فارس بود. ... واما شنيده‌ها، مهاجرت‌ها و شمار احاديث او بيشتر از آن چيزى است كه امكان ذكرش وجود داشته باشد... . ابوالشيخ از ابومحمّد بن أبى‌حاتم نقل كرد كه پدرش براى او

مى‌گفت: آنچه از اساتيدى كه از دست دادى، يعقوب بن سفيان را به جاى همه آنها قرار ده، پس همانا مثل او نخواهى يافت... . ابن أبيحاتم و ديگران گويند: او در سال دويست هفتاد و هفت درگذشت.

ابن كثير نيز درباره وى مى‌گويد:

يعقوب بن سفيان بن حران، فهو أبويوسف بن أبيمعاوية الفارسي الفسوي، سمع الحديث الكثير، وروى عن أكثر من ألف شيخ منالثقات... وروى ابن عساكر عنه، قال: كنت أكتب في الليل على ضوء السراج في زمن الرحلة، فبينا أنا ذات ليلة إذ وقع شئ¨ على بصري، فلم أبصر مع السراج، فجعلت أبكي على ما فاتني من ذهاب بصري وما يفوتني بسبب ذلك من كتابة الحديث، وما أنا فيه من الغربة، ثم غلبتني عيني، فنمت، فرأيت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فقال: «مالك؟»، فشكوت إليه ما أنا فيه من الغربة وما فاتني من كتابة السنة، فقال: «أدن منّي»، فدنوت منه، فجعل يده على عيني وجعل كأنّه يقرأ شيئا من القرآن، ثمّ استيقظت، فأبصرت وجلست أسبح اللّه. وقد أثنى عليه أبوزرعة الدمشقي، والحاكم أبو عبداللّه النيسابوري، وقال هو إمام أهل الحديث بفارس⁽¹⁾⁽²⁾يعقوب بن سفيان بن حرّان، همان ابويوسف بن ابى‌معاويه فارسى فسوى است. وى حديث بسيار شنيده و از بيشتر از هزار شيخ و استاد ثقه روايت كرده است... ابن

عساكر به نقل از او مى‌نويسد: آن‌گاه كه در سفر بودم، شب‌ها در زير نور چراغ مى‌نوشتم. در شبى، آن‌گاه كه چيزى در چشمم رفت، موجب شد تا با چراغ نيز نبينم؛ از اين‌رو بر آن‌چه كه از قوه ديدارى ام و نوشتارم از دست رفته است گريه كردم. اين در حالى بود كه من در شهر غربت بودم. در اين ميان خواب چشمم را ربود و خوابم برد. در خواب پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را ديدم كه گفت: «تو را چه شده است؟». از غربت و از دست رفتن نگارش سنت و روايات به ايشان شكوه بردم. ايشان فرمودند: «به من نزديك شو». من به ايشان نزديك شدم. در اين هنگام دستش را برروى ديدگانم گذارد، در حالى كه آياتى از قرآن را تلاوت مى‌كرد. از خواب بيدار شدم، آن‌گاه ديدم بينا شده‌ام. از اين‌رو نشستم و به تسبيح خدا مشغول شدم.

به تحقيق ابوزرعه دمشقى وى را مدح كرده و حاكم نيشابورى مى‌گويد: او امام و پيشواى حديث مردم فارس بود.

وجه دلالت آيه

پيش‌تر اشاره كرديم كه اين آيه به روشنى بر عصمت صادقان دلالت دارد، چرا كه مراد از همراهى با «صادقين» همراهى فيزيكى نيست؛ بلكه منظور تبعيّت و اقتدا به ايشان در گفتار و كردار است و امر خداوند به همراهى و پيروى از «صادقين»، مطلق و بدون هيچ قيد و شرطى بيان شده است. روشن است كه امر به تبعيّت مطلق از كسى به معناى عصمت آن شخص است، زيرا خداوند هرگز به تبعيت از كسى امر نمى‌كند كه ممكن است عمدا يا سهوا برخلاف دستورات و احكام الاهى امرى را صادر كند. پس در صورتى كه خداوند به صورت مطلق به اتّباع و پيروى از كسى امر كند و سنّت صحيح و معتبر نيز آن شخص را معيّن و

مشخص سازد، عصمت آن شخص ثابت مى‌شود و كسى كه معصوم باشد امام خواهد بود، در نتيجه اين آيه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام و فرزندان معصوم آن حضرت عليهم السلام دلالتى آشكار دارد، زيرا به مقتضاى احاديث فراوانى كه تعدادى از آنها نقل شد، مراد از «صادقين» در آيه، پيامبر و اهل بيت ايشان عليه و عليهم السلام هستند.

اين نكته در خور توجّه است كه چون آيه بر عصمت «صادقين» دلالت دارد، حمل آن بر همه مهاجران و انصار ادّعايى باطل و بى‌اساس خواهد بود. هم‌چنين ادّعاى كسانى كه گفته‌اند مراد از «صادقين» سه نفرى هستند كه پس ازتخلّف از دستور رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم توبه كردند، و يا آن‌كه مى‌گويد مراد از «صادقين» ابوبكر است، باطل خواهد بود؛ زيرا اجماع مسلمانان بر عدم عصمت اين افراد بنا شده است.

ذكر اين نكته هم خالى از لطف نيست كه فخر رازى نيز به دلالت آيه بر عصمت اذعان دارد و تصريح مى‌كند كه مراد از «صادقين» تخلّف كنندگان از دستور پيامبر نيستند. وى مى‌نويسد:

قوله تعالى: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» واعلم، أنّه تعالى لمّا حكم بقبول توبة هؤلاء الثلاثة، ذكر ما يكون كالزاجر عن فعل ما مضى، وهو التخلّف عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم في الجهاد، فقال: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ» في مخالفة أمر الرسول «وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» يعني مع الرسول و أصحابه في الغزوات، ولا تكونوا متخلّفين عنها، وجالسين مع المنافقين في البيوت؛⁽¹⁾

فرمايش خداى تعالى كه مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ». بدان كه وقتى خداوند به پذيرش توبه آن سه متخلّف حكم كرد، خاطر نشان كرد آنچه را كه بازدارنده از فعل گذشته است، تخلّف از رسول خدا در جهاد است. پس اين‌كه خداوند فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ»؛ يعنى در مخالفت با دستور رسول خدا، و اين‌كه مى‌فرمايد: «وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»؛ يعنى در غزوه‌ها با رسول خدا و اصحابش همراه شويد و از كسانى نباشيد كه از جنگ تخلّف كرده و همراه منافقان در خانه‌ها مى‌نشينند.

بر اساس تفسير رازى - كه سنّيان وى را امام المفسّرين مى‌دانند - مراد از«صادقين» در آيه، تخلّف كنندگان از دستور رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيستند. فخر رازى تلويحا به عصمت «صادقين» نيز اشاره كرده است. وى در مسئله نخست از مسائلى كه پيرامون اين آيه مطرح كرده مى‌نويسد:

في الآية مسائل:

المسألة الأولى: أنّه تعالى أمرالمؤمنين بالكون مع الصادقين، ومتى وجب الكون مع الصادقين فلابدّ من وجود الصادقين في كلّ وقت، و ذلك يمنع من إطباق الكلّ على الباطل، ومتى امتنع إطباق الكلّ على الباطل، وجب إذا أطبقوا على شى‌ء¨ أن يكونوا محقين، فهذا يدلّ على أنّ إجماع الأمّة حجّة؛⁽¹⁾در آيه مسائلى وجود دارد:

مسئله يكم: خداى تعالى مؤمنان را به همراهى با صادقان امر كرده است و چون همراهى با صادقان واجب شد، ناگزير صادقان بايد در هر زمانى وجود داشته باشند و

اين موضوع مانع از اطباق همه بر باطل است و چون اطباق همه بر باطل ممتنع شد، واجب مى‌شود كه هرگاه رأى كلّ بر چيزى تطبيق كرد، آنها محقّ باشند! پس اين آيه دلالت مى‌كند كه اجماع امّت حجّت است.

هر چند فخر رازى مصداق صادقان را اجماع امّت مى‌داند! اما در هر صورت قائل به خطا ناپذيرى رأى و حجيّت اجماع امّت است. به بيان ديگر، وى دلالت آيه را بر عصمت صادقان اذعان دارد؛ اما در تعيين مصداق صادقان به خطا رفته و حقيقت را كتمان كرده است. به عبارت ديگر وى با ناديده گرفتن احاديثى كه در تفسير آيه وارد شده، ادّعا مى‌كند كه آيه درباره امّت رسول خدا صلّى اللّه عليهوآله وسلّم نازل شده است! اما ترديدى نيست كه براى فهم مراد خداوند در قرآن بايد به گفتار رسول صادق و امين رجوع كرد، چرا كه ايشان «ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى».⁽¹⁾اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از آن حضرت روايت كرده‌اند كه مراد از «صادقين» در آيه، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و امامان اهل بيت عليهم السلام هستند. بنابر اين سنّت صحيح رفع كننده اختلاف است و امام معصوم در هر زمان را مشخص مى‌سازد كه اين امام معصوم اميرالمؤمنين عليه السلام و فرزندان معصوم ايشانند. اما ادّعاى فخر رازى كه مدّعى است مراد از «صادقين» اجماع امّت است، اجتهاد در مقابل نص صريح است و اين اجتهاد باطل است. وى مى‌نويسد:

فان قيل: لم لا يجوز أن يقال: المراد بقوله: «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» أي: كونوا على طريقة الصادقين؟ كما أنّ الرجل إذا قال لولده: كن مع الصالحين، لا يفيد إلاّ ذلك. سلّمنا ذلك، لكن نقول: إنّ هذا الأمر كان

موجودا في زمان الرسول فقط، فكان هذا أمرا بالكون مع الرسول، فلا يدلّ على وجود صادق في سائر الأزمنة. سلّمنا ذلك، لكن لم لا يجوز أن يكون الصادق هو المعصوم الذي يمتنع خلوّ زمان التكليف عنه، كما تقوله الشيعة؟⁽¹⁾پس اگر گفته شود: چرا جايز نيست گفته شود كه مراد از عبارت «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»؛ يعنى بر راه و روش صادقان باشيد؟ چنان‌كه وقتى كسى به فرزندش گفت: «با صالحان باش»، چيزى جز اين معنا از آن استفاده نمى‌شود. ما اين سخن را پذيرفتيم، ليكن مى‌گوييم اين امر فقط در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّمموجود بوده است و آن دستور همراهى با رسول خداست و بر وجود صادق در ساير زمان‌ها دلالت نمى‌كند. [بر فرض] اين را هم پذيرفتم، ليكن چرا جايز نيست كه مراد از صادق معصومى باشد كه نبود او در زمان تكليف ممتنع باشد، همان‌گونه كه شيعه بدان قائلند؟ فخر رازى دلالت آيه بر وجود «صادقين» در هر زمان را ثابت و اختصاص آن به زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را نفى مى‌كند. وى هم‌چنين معتقد است كه اين آيه بر ضرورت وجود معصوم در هر زمان دلالت دارد. رازى در اين باره مى‌نويسد:

فكانت الآية دالّة على أنّ من كان جائز الخطأ، وجب كونه مقتديا بمن كان واجب العصمة؛⁽²⁾پس اين آيه دلالت مى‌كند بر اين‌كه هركس جائز الخطا باشد، واجب است به كسى اقتدا شود كه واجب العصمة است.

فخررازى سپس مى‌گويد:

قوله: لِمَ لا يجوز أن يكون المراد، هو كون المؤمن مع المعصوم الموجود في كلّ زمان؟ قلنا: نحن نعترف بأنّه لابدّمن معصوم في كلّ زمان، إلاّ أنّا نقول: ذلك المعصوم هو مجموع الأمّة، و أنتم تقولون: ذلك المعصوم واحد منهم؛⁽¹⁾اين‌كه مى‌گويند: چرا جايز نيست كه مراد آيه، همراهى نمودن مؤمن با معصوم موجود در هر زمان باشد؟ مى‌گوييم: ما معترفيم كه ناگزير در هر زمانى بايد معصومى باشد، الاّ اين‌كه مى‌گوييم:آن معصوم مجموع امّت است و شما مى‌گوييد: آن معصوم يكى از امّت است.

بنابر اين فخررازى معترف است كه آيه بر ضرورت همراهى با معصوم در هر عصرى دلالت دارد، ليكن در اين‌كه مجموع امّت معصوم است يا در هر عصر امامى معصوم وجود دارد، ميان شيعه و او اختلاف هست. اين اختلاف با نظر به ظاهر آيه قابل رفع نيست. اما به تصريح قرآن كريم در اين موارد بايد به سنّت معتبر رجوع كرد و در هنگام اختلافات بايد به حكم پيامبر تن داد. خداوند سبحان مى‌فرمايد:

«فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤمِنُونَ حَتّى يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا في أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْليًما»؛⁽²⁾چنين نيست، به پروردگارت سوگند كه آنها ايمان نخواهند آورد تا اين‌كه در مورد آنچه در ميانشان اختلاف كردند تو را داور گردانند؛ سپس از داورى تو در دلشان هيچ تنگى نيايد و كاملاً تسليم شوند.

و در آيه‌اى ديگر مى‌فرمايد:

«فَإِنْ تَنازَعْتُمْ في شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّه‌ِ وَالرَّسُولِ»؛⁽¹⁾پس چنانچه درباره چيزى دچار تنازع شديد، آن را به خدا و رسول باز گردانيد.

بنابر اين اقتضاى ايمان آن است كه در موارد اختلاف و از جمله در اين مورد، بايد به احاديث رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مراجعه كرد و به حكم آن حضرت تن داد و چنان كه گفتيم بر پايه احاديث فراوان، مراد از «صادقين» در آيه پيامبر و اهل بيت ايشان عليه و عليهم السلام هستند.

اما فخر رازى زير بار حكم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نمى‌رود و دربرابر آن ايجاد شبهه مى‌كند و مى‌نويسد:

فنقول: هذا الثاني باطل، لأنّه تعالى أوجب على كلّ واحد من المؤمنين أن يكون مع الصادقين، و انّما يمكنه ذلك لو كان عالما بأنّ ذلك الصادق من هو، لا الجاهل بأنّه من هو، فلو كان مأمورا بالكون معه كان ذلك تكليف ما لايطاق، وأنّه لا يجوز؛⁽²⁾پس ما مى‌گوييم اين گفته باطل است، زيرا خداى تعالى بر هر مؤمنى واجب كرده كه همراه صادقان باشد و اين وقتى ممكن است كه مؤمن بداند آن صادق كيست، نه اين‌كه نسبت به شخص صادق جاهل باشد، در غير اين صورت اگر مأمور به همراهى با صادق باشد، تكليف ما لا يطاق خواهد بود و چنين تكليفى جايز نيست.

در پاسخ به اين شبهه مى‌گوييم كه معرفت امام معصوم و صادق ممكن است، چرا كه در غير اين صورت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نمى‌فرمودند:

من مات و لم يعرف إمام زمانه، مات ميتة جاهليّة؛⁽¹⁾هر كس بميرد در حالى كه امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهليّت مرده است.

اين حديث شريف به روشنى بيان‌گر امكان دستيابى به شناخت امام در هر دوره است. در نتيجه تلاش و تحقيق براى كسب معرفت امام زمان عليه السلام و سعى در اطاعت از او برهر مؤمنى لازم و واجب است و طريق رسيدن به چنين معرفتى نيز كتاب و سنّت صحيح مى‌باشد و شيعه با تمسّك به اين دو، به معرفت امامان معصوم نائل شده وبه تلاش در جهت تبعيت و اقتدا به امامان عليهم السلام افتخار مى‌كند.

استدلال علاّمه حلّى و مناقشات ابن تيميه

مرحوم علاّمه حلّى در ضمن أدلّه اثبات امامت و خلافت بلا فصل اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

البرهان الخامس والثلاثون قوله تعالى: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» أوجب اللّه تعالى علينا الكون مع المعلوم فيهم الصدق، و ليس إلاّ المعصوم، لتجويز الكذب في غيره، فيكون هو عليّا عليه السلام، إذ لا معصوم من الأربعة سواه. في حديث أبينعيم، عن ابن عبّاس أنّها نزلت في عليّ عليه السلام؛⁽²⁾برهان سى و پنجم: آيه «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» است. بر اساس اين آيه، خداوند همراهى با كسى كه صدق او در ميان آنان معلوم است را بر

ما واجب ساخته و آن شخص جز معصوم كسى نخواهد بود، چرا كه در غير معصوم تجويز كذب لازم مى‌آيد. اما آن شخص على عليه السلام است، چرا كه از ميان چهار خليفه نخست، صدق آن سه نفر ديگر معلوم نيست. علاوه بر آن در حديث ابونعيم از ابن عباس آمده كه آيه درباره على عليه السلام نازل شده است.

ابن تيميه در مقابل استدلال مرحوم علاّمه حلّى مناقشاتى وارد كرده و در نقض آن بسيار كوشيده است؛ اما على‌رغم بافتن لاطائلات فراوان، تلاش وى نافرجام مانده و عملاً چيزى جز ادّعاهاى بى‌دليل ارائه نكرده و گاهى نيز دچار مصادره به مطلوب شده است. در اينجا مناقشات وى به تفصيل نقل مى‌شود تا ميزان استوارى مطالب وى آشكار گردد. او مى‌گويد:

والجواب من وجوه: أحدها: أنّ الصديق مبالغة فى الصادق، فكلّصدّيق صادق وليس كلّ صادق صدّيقا، وأبوبكر رضي اللّه عنه قد ثبت أنّه صدّيق بالأدلّة الكثيرة، فيجب أن تتناوله الآية قطعا، وأن نكون معه، بل تناولها له أولى من تناولها لغيره من الصحابة، وإذا كنّا معه مقرّين بخلافته، إمتنع أن نقرّ بأنّ عليّا كان هو الإمام دونه. فالآية تدلّ على نقيض مطلوبهم.

الثاني: أن يقال: عليّ إمّا أن يكون صدّيقا، وإمّا أن لايكون. فإن لم يكن صدّيقا، فأبوبكر الصدّيق، فالكون مع الصادق الصدّيق أولى من الكون مع الصادق الذي ليس بصدّيق، وإن كان صدّيقا، فعمر وعثمان أيضا صدّيقون، وحينئذ فإذا كان الأربعة صدّيقين لم يكن عليّ مختصّا بذلك ولا بكونه صادقا، فلا يتعيّن الكون مع واحد دون الثلاثة، بل لو قدرنا التعارض لكان الثلاثة أولى من الواحد، فإنّهم أكثر عددا لا سيما وهم أكمل في الصدق.

الثالث: أن يقال هذه الآية نزلت في قصّة كعب بن مالك لما تخلّف عن غزوة تبوك، وصدق النبى صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم في أنّه لم يكن له عذر و تاب اللّه عليه ببركة الصدق، وكان جماعة أشاروا عليه بأن يعتذر ويكذب، كما اعتذر غيره من المنافقين وكذبوا، وهذا ثابت في الصحاح و المساند و كتب التفسير والسير، والناس متّفقون عليه، ومعلوم أنّه لم يكن لعليّ اختصاص في هذه القصّة، بل قال كعب بن مالك: فقام إلي طلحة يهرول فعانقني واللّه ما قام إلي من المهاجرين غيره، فكان كعب لا ينساها لطلحة، وإذا كان كذلك بطل حملها على عليّ وحده.

الوجه الرابع: أنّ هذه الآية نزلت في هذه القصة، ولم يكن أحد يقال إنّه معصوم لا عليّ ولا غيره، فعلم أنّ اللّه أراد مع الصادقين، ولم يشترط كونهمعصوماً.

الخامس: إنّه قال مع الصادقين، وهذه صيغة جمع وعليّ واحد، فلا يكون هو المراد وحده.

السادس: إنّ قوله تعالى: «مَعَ الصّادِقينَ» إمّا أن يراد كونوا معهم في الصدق و توابعه، فاصدقوا كما يصدق الصادقون و لا تكونوا مع الكاذبين، كما في قوله: «وَارْكَعُوا مَعَ الرّاكِعينَ» و قوله: «وَمَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللّه‌ُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدّيقينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحينَ» وكما فى قوله: «فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤمِنينَ وَسَوْفَ يُؤتِ اللّه‌ُ الْمُؤمِنينَ أَجْرًا عَظيًما» وإمّا أن يراد به كونوا مع الصادقين في كلّ شيء وإن لم يتعلّق بالصدق، والثاني باطلٌ، فإنّ الإنسان لايجب عليه أن يكون مع الصادقين في المباحات كالأكل و الشرب و اللباس و نحو ذلك، فإن كان الأوّل هو الصحيح فليس في هذا أمر بالكون مع شخص معيّن، بل

المقصود اصدقوا و لا تكذبوا كما قال النبي صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم في الحديث الصحيح: «عليكم بالصدق فإنّ الصدق يهدي إلى البر وإنّ البرّ يهدي إلى الجنّة، ولا يزال الرجل يصدق و يتحرّى الصدق حتى يكتب عنداللّه صدّيقا، وايّاك والكذب، فإنّ الكذب يهدي إلى الفجور، وإنّ الفجور يهدي إلى النار، ولا يزال الرجل يكذب و يتحرّى الكذب حتّى يكتب عند اللّه كذّابا»، وهذا كما يقال: كن مع المؤمنين كن مع الأبرار؛ أي أدخل معهم في هذا الوصف وجامعهم عليه. ليس المراد أنّك مأمور بطاعتهم في كلّ شيء.

الوجه السابع: أن يقال إذا أريد كونوا مع الصادقين مطلقاً، فذلك؛ لأنّ الصدق مستلزم لسائر البرّ، كقول النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «عليكمبالصدق، فإنّ الصدق يهدي إلى البرّ» الحديث، وحينئذ، فهذا وصف ثابت لكلّ من اتصف به.

الثامن: أن يقال: إن اللّه أمرنا أن نكون مع الصادقين، ولم يقل مع المعلوم فيهم الصدق، كما أنّه قال: «وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقيمُوا الشَّهادَةَ للّه‌ِِ»⁽¹⁾لم يقل من علمتم أنّهم ذوو عدل منكم، وكما قال: «إِنَّ اللّه‌َ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها»⁽²⁾لم يقل إلى من علمتم أنّهم أهلها، وكما قال: «وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ»⁽³⁾لم يقل بما علمتم أنّه عدل، لكن علّق الحكم بالوصف، ونحن علينا الإجتهاد بحسب الإمكان في معرفة الصدق والعدالة وأهل الأمانة والعدل، ولسنا مكلّفين في ذلك بعلم

الغيب، كما أنّ النبي صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم المأمور أن يحكم بالعدل قال: «إنّكم تختصمون إلي و لعل بعضكم أن يكون ألحن بحجّته من بعض وإنّما أقضي بنحو مما أسمع، فمن قضيت له من حق أخيه شيئاً فلا يأخذه، فإنّما أقطع له من النار».

الوجه التاسع: هب أنّ المراد من المعلوم فيهم الصدق، لكن العلم كالعلم في قوله «فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤمِناتٍ»⁽¹⁾والإيمان أخفى من الصدق، فإذا كان العلم المشروط هناك يمتنع أن يقال فيه ليس إلاّ العلم بالمعصوم، كذلك هنا يمتنع أن يقال لا يعلم إلاّ صدق المعصوم.

الوجه العاشر: هب أنّ المراد علمنا صدقه، لكن يقال: أنّ أبابكر وعمروعثمان ونحوهم ممّن علم صدقهم، وإنّهم لا يتعمّدون الكذب وإن جاز عليهم الخطأ أو بعض الذنوب، فإنّ الكذب أعظم، ولهذا ترد شهادة الشاهد بالكذبة الواحدة في أحد قولي العلماء، وهو إحدى الروايتين عن أحمد، وقد روى في ذلك حديث مرسل، ونحن قد نعلم يقيناً أنّ هؤلاء لم يكونوا يتعمّدون الكذب على رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم، بل ولا يتعمّدون الكذب بحال، و لا نسلّم أنّا لا نعلم انتفاء الكذب إلاّ عمّن يعلم أنّه معصوم مطلقاً، بل كثير من الناس إذا اختبرته تيقّنت أنّه لايكذب وإن كان يخطى‌ء و يذنب ذنوباً أخرى، ولا نسلّم أنّ كلّ من ليس بمعصوم يجوز أن يتعمّد الكذب، و هذا خلاف الواقع، فإنّ الكذب لابتعمّده إلاّ من هو من شرّ الناس، و هؤلاء الصحابة لم يكن فيهم من يتعمّد الكذب على رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم، وأهل العلم يعلمون

بالإضطرار أنّ مثل مالك و شعبة و يحيى بن سعيد و الثوري و الشافعي وأحمد و نحوهم، لم يكونوا يتعمّدون الكذب على النبي صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم، بل و لا على غيره، فكيف بابن عمر و ابن عباس وأبيسعيد وغيرهم.

الوجه الحادي عشر: أنّه لو قدر أنّ المراد به المعصوم، لا نسلّم الإجماع على انتفاء العصمة من غير عليّ كما تقدّم، بيان ذلك: فإنّ كثيراً من الناس الذين هم خير من الرافضة يدعون في شيوخهم هذا المعنى و إن غيّروا عبارته، وأيضا، فنحن لا نسلّم إنتفاء عصمتهم مع ثبوت عصمته، بل إمّا انتفاء الجميع وإمّا ثبوت الجميع؛⁽¹⁾از وجوهى مى‌توان (به استدلال علاّمه حلّى) پاسخ داد: نخست اين‌كه صدّيق مبالغه در راستگو بودن است، پس هر صدّيقى راستگوست، در حالى كه هر راستگويى صدّيق نيست و به ادلّه فراوان ثابت شده كه ابوبكر صدّيق است، پس واجب مى‌شود كه آيه قطعا شامل او گردد و [و منظور معيّت] با او است، بلكه شمول آيه بر وى از شمول آيه بر ساير صحابه سزاوارتر است و اگر ما با او همراه باشيم و به خلافتش اقرار كنيم، در اين صورت اقرار به اين‌كه على [عليه السلام] نيز غير از او امام باشد [كه اين] امتناع دارد و آيه بر نقيض مطلوب آنان (يعنى شيعيان) دلالت مى‌كند.

وجه دوم اين‌كه گفته شود: على [عليه السلام] يا صدّيق است و يا صدّيق نيست. اگر او صدّيق نباشد، ابوبكر صدّيق است؛ از اين رو همراه بودن با صادقى كه صدّيق باشد سزاوارتر از همراهى با صادقى است كه صدّيق نيست و اگر على [عليه السلام] صدّيق باشد، عمر و عثمان نيز صدّيقند و در اين صورت چنانچه اين چهار نفر صدّيق باشند،

صدّيق بودن و صادق بودن به على [عليه السلام] اختصاص نخواهد داشت؛ در نتيجه همراهى با يكى از آنها بدون سه نفر ديگر متعيّن نخواهد شد، بلكه اگر تعارض پيش بيايد، همراهى با سه نفر سزاوارتر از همراهى با يك نفر است، چرا كه تعداد سه نفر بيشتر است به خصوص كه آن سه در صدّق نيز كامل ترند.

وجه سوم اين است كه گفته شود: اين آيه در قصّه كعب بن مالك نازل شده است، آن‌گاه كه وى از غزوه تبوك تخلّف كرده و در اين‌كه براى اين كار عذرى نداشته است، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را تصديق نمود و خداوند توبه او را به بركت اين صدق پذيرفت، در حالى كه گروهى به او اشاره مى‌كردند كه ضمن عذرخواهى از پيامبر، تكذيب كند، همان طور كه ساير افراد منافق در عين عذرخواهى، پيامبر را تكذيب كردند كه اين مطلب در صحاح، مسانيد و كتابهاى تفسير و سيره ثابت است وهمه مردم بر آن اتّفاق نظر دارند و معلوم است كه در اين قصّه اختصاصى براى [على عليه السلام ]وجود ندارد، بلكه كعب بن مالك گفت: طلحه هروله كنان به سوى من آمد و با من معانقه كرد و به خدا سوگند هيچ يك از مهاجرين غير از او به سوى من نيامدند؛ پس كعب اين كار طلحه را فراموش نكرده است و چون چنين باشد، حمل آيه بر على [عليه السلام] به تنهايى باطل خواهد بود.

وجه چهارم اين‌كه: آيه در اين ماجرا نازل شده است و احدى نيست كه گفته باشد او معصوم است، نه على عليه السلام و نه غير او. از اين رو دانسته شد كه خداوند همراهى با صادقان را اراده فرموده و آن را به معصوم بودن صادقان مشروط نكرده است.

وجه پنجم اين‌كه: خداوند فرمود: «مَعَ الصّادِقينَ» و اين صيغه جمع است، در حالى كه على [عليه السلام] يك نفر است پس او به تنهايى مراد نيست.

وجه ششم: در اين عبارت كه مى‌فرمايد: «مَعَ الصّادِقينَ»، يا همراه بودن با

صادقان در صدق و توابع آن اراده شده است؛ يعنى اين‌كه راستگو باشيد، چنان‌كه صادقان راست مى‌گويند، با دروغگويان نباشيد، چنان‌كه در جاى ديگر مى‌فرمايد: «ارْكَعُوا مَعَ الرّاكِعينَ» و يا مى‌فرمايد: «وَمَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللّه‌ُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدّيقينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحينَ» و همين طور آن‌جا كه مى‌فرمايد: «فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤمِنينَ وَسَوْفَ يُؤتِ اللّه‌ُ الْمُؤمِنينَ أَجْرًا عَظيًما»؛ و يا منظور آن است كه در هر چيزى همراه صادقان باشيد، هر چند به صدق تعلّق نداشته باشد.

صورت دوم باطل است، زيرا بر انسان واجب نيست كه در امور مباح هم‌چون خوردن، آشاميدن، لباس پوشيدن و مواردى ديگر از اين قبيل همراه صادقان باشد و اگر صورت نخست صحيح باشد، در اين صورت همراهى با شخص معيّن لزومى ندارد، بلكه مقصود آن است كه راست بگوييد و دروغ نگوييد، چنان‌كه پيامبر صلّى اللّه عليهوآله وسلّم بر اساس حديث صحيحى فرمودند: «بر شما باد راستگويى، همانا راستگويى به نيكى هدايت مى‌كند و نيكى به سوى بهشت هدايت مى‌كند و تا مادامى كه مرد راست مى‌گويد و تحرّى به راستگويى مى‌كند، نزد خداوند راستگو ثبت مى‌شود و از كذب بپرهيز، زيرا كذب به فجور رهنمون مى‌شود و فجور به سوى آتش هدايت مى‌كند و مرد دروغ مى‌گويد و تحرّى به كذب مى‌كند تا اين‌كه نزد خدا كذّاب ثبت مى‌شود و اين مانند آن است كه گفته مى‌شود: با مؤمنان باش تا در گروه نيكان باشى؛ يعنى با آنان در اين وصف داخل گردى و بر راستى در جمع ايشان باشى. از اين رو در اينجا مراد آن نيست كه تو مأمور به اطاعت از مؤمنان در تمام امور هستى.

وجه هفتم اين است كه: گفته مى‌شود چون مى‌خواهيم مطلقا با صادقان باشيم، به

خاطر آن است كه صدق مستلزم ساير نيكى‌ها است، مانند فرمايش پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه فرمود: «بر شما باد راستى، پس راستى به سوى نيكى هدايت مى‌كند». در اين صورت وصف صدق ثابت مى‌شود براى هركس كه بدان متّصف مى‌شود.

وجه هشتم آن است كه: گفته مى‌شود خداوند به ما امر كرده كه همراه صادقان باشيم و گفته نشده «با معلوم بودن صدق در آنان»، چنان كه او (در آيه‌اى ديگر) فرموده است: «وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقيمُوا الشَّهادَةَ للّه‌ِِ» و نفرموده: «آنان كه مى‌دانيد در ميان شما عادلند». همان طور كه فرموده است: «إِنَّ اللّه‌َ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها» و نگفته است: «وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ»؛ ليكن حكم را متعلّق وصف قرارداده و بر ماست كه به اندازه‌اى كه بر ما ممكن است در شناخت اهل صدق، عدالت، امانت و عدل بكوشيم و در اين باره مكلّف به علم غيب نيستيم، چنان كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه مأمور است به عدل حكم كندفرمود: «و شما مخاصمات خودرا نزد من مى‌آوريد و شايد برخى از شما در اقامه حجّت تواناتر باشند و من بر اساس آنچه مى‌شنوم قضاوت مى‌كنم؛ پس اگر من در قضاوت، به اشتباه چيزى از حق برادر كسى به نفع او رأى دادم و او آن را نپذيرفت، پس من او را از آتش دور مى‌سازم».

وجه نهم: بر فرض كه بپذيريم مراد كسى باشد كه صدقش معلوم باشد؛ ليكن معلوم بودن در اينجا به مانند معلوم بودن در آيه «فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤمِناتٍ» مى‌باشد و ايمان پوشيده‌تر از صدق است؛ از اين رو، همان‌گونه كه علم مشروط در آنجا مانع از آن است كه گفته شود «مراد علم به معصوم نيست»، در اينجا نيز ممتنع است كه گفته شود «نمى‌توان به راست‌گويى كسى جز معصوم يقين پيدا كرد».

وجه دهم: بر فرض كه بپذيريم مراد آگاهى ما از صدق او باشد؛ ليكن گفته مى‌شود كه ابوبكر، عمر، عثمان و امثال آنان از كسانى هستند كه صدقشان دانسته شده و هرچند خطا و برخى گناهان از آنها جايز است، اما آنان به عمد دروغ نمى‌گويند و چون كذب گناهى بزرگ است، بر اين اساس در يكى از دو قول عالمان، شهادت شاهد به سبب يك دروغ رد مى‌شود و اين قول يكى از دو روايتى است كه أحمد در اين باره به صورت مرسل نقل كرده است و ما به يقين مى‌دانيم كه ايشان به عمد بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دروغ نمى‌بندند، بلكه در هيچ حالتى به عمد دروغ نمى‌گويند و نمى‌پذيريم كه از منتفى بودن دروغگويى كسى آگاه نيستيم، مگر آن كسى كه مى‌دانيم معصوم مطلق است. بلكه بسيارى از مردم را - چنانچه آزمايش كنيم - يقين مى‌كنيم كه دروغ مى‌گويند؛ هرچند كه دچار خطا و مرتكب گناهان ديگر مى‌شوند و نمى‌پذيريم هر آن كس كه معصوم نيست ممكن است به عمد دروغ گويد، چرا كه اين خلاف واقع است. پس كسى به عمد دروغ نمى‌گويد، مگر كسى كه از بدترين مردمان باشد و در ميان اين صحابه كسى وجود ندارد كه به عمد بر رسول خدا صلّى اللّه عليهوآله وسلّم دروغ ببندد و اهل علم به اضطرار مى‌دانند كه افرادى مثل مالك، شعبه، يحيى بن سعيد، ثورى، شافعى، أحمد و امثال آنان به عمد بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دروغ نمى‌بندند، بلكه بر ديگران هم دروغ نمى‌بندند تا چه رسد به افرادى هم‌چون ابن عمر، ابن عباس، ابو سعيد و غير ايشان.

وجه يازدهم اين است كه: اگر مقرّر شد كه مراد از صادقان معصوم باشد، ما اجماع بر منتفى بودن عصمت غير على عليه السلام را نمى‌پذيريم، چنان كه بيان آن گذشت. پس بسيارى از مردم كه بهتر از رافضيان هستند، درباره شيوخشان اين معنا را ادّعا مى‌كنند، هرچند آن را با عبارت ديگرى بيان مى‌كنند. هم‌چنين ما نمى‌پذيريم كه در

صورت اثبات عصمت على عليه السلام، عصمت ساير صحابه منتفى شود، بلكه يا عصمت تمامى صحابه نيز منتفى است و يا عصمت براى همه ثابت است.

يكى از شيوه‌هاى ابن تيميه در جدل آن است كه وى مى‌كوشد در اشكال به يك مطلب، وجوه متعدّدى بتراشد و اين روشى است كه در ميان پيشينيان مرسوم بوده تا به مخاطب چنين القا كنند كه مطلب طرف مقابل اشكالات فراوانى دارد. در همين راستا ابن تيميه مناقشات خود را با طول و تفصيل زيادى مطرح ساخته و يازده وجه در اشكال به استدلال علاّمه حلّى تراشيده است. اما همه آنچه وى مطرح كرده يا مصادره به مطلوب است و يا ادّعايى بى‌دليل.

در ادامه، ضمن بيان موجز هر يك از اين وجوه، به تك تك آنها پاسخ خواهيم داد تا حقيقت آشكار گردد.

وجه نخستى كه ابن تيميه ذكر مى‌كند ادّعايى بيش نيست و او هيچ دليلى بر مدّعاى خود نياورده است، بلكه صرفا مى‌گويد: «به ادلّه فراوان ثابت شده كه ابوبكر صدّيق است»! اما در آثار وى هيچ نشانى از اين ادلّه فراوان ديده نمى‌شود.پس اين وجه مصادره به مطلوب است؛ زيرا صدّيق بودن ابوبكر ابتداى كلام است و ابن تيميه بدون ارائه مستندى، آن را به عنوان دليل و پاسخ ذكر مى‌كند! البته رواياتى در صدّيق بودن ابوبكر در مصادر اهل سنّت آمده است؛ امّا اولاً آن‌چه در مصادر اهل سنّت آمده نزد ما اعتبارى ندارد و خصم نمى‌تواند براساس آنچه تنها مورد قبول خود اوست با ما احتجاج كند. ثانيا براساس مبانى رجالى اهل سنّت، تمامى اخبار مشتمل بر صدّيق بودن ابوبكر، دروغين و ساختگى هستند؛ از اين رو اين روايات در كتبى همچون موضوعات و اللآلى

المصنوعة درج شده‌اند و ذهبى نيز برخى از آنها را در ميزان الإعتدال آورده و بر دروغين بودن آنها تأكيد كرده است و ابن حجر نيز در لسان الميزان نظر ذهبى را تأييد كرده است.⁽¹⁾وجه دوم نيز همين طور است و او ادّعا مى‌كند كه «اگر على صدّيق باشد، عمر و عثمان نيز صدّيقند». از ابن تيميه مى‌پرسيم دليل اين ادّعاى بى‌اساس چيست؟ اما او بر اين سخن ياوه نيز دليلى ندارد؛ يعنى باز هم دچار مصادره شده است! بنابر اين دو وجه نخست صرفا ادّعايى بى‌دليل و مصادره به مطلوب است. به اين نكته نيز بايد توجّه داشت كه اهل سنّت حتّى اگر به فرض، شاهد و دليلى هم براى اين ادّعا دست و پا كنند، باز هم آن شاهد و دليل در مقام مناظره و جدل هرگز براى شيعه حجيّت ندارد؛ زيرا چنان كه پيشتر بيان شد، در مناظره بايد به آنچه كه مورد قبول طرفين و يا مورد قبول طرف مقابل است استناد و استشهاد كرد؛ از اين‌رو صرف ارائه دليل و شاهد از منابع سنّى - اگر چنين شاهدى وجود داشته باشد - دردى را دوا نخواهد كرد.ابن تيميه در وجه سوم از پاسخ خود به استدلال علاّمه حلّى رحمه اللّه مى‌گويد: «گفته شده آيه شريفه در قصّه كعب بن مالك نازل شده است»؛ اما اوّلاً: اين قول در منابع سنّيان مطرح شده و هرگز براى شيعه حجّت نيست و در مناظره نمى‌توان به آن استناد كرد.

ثانيا: اين قول در منابع سنّيان نيز سند صحيح و معتبرى ندارد و نمى‌تواند با روايات صحيح و معتبرى - كه بيان‌گر نزول آيه درباره اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام هستند - معارضه كند.

ثالثا: چنان كه به روشنى ثابت شد، اين آيه بر عصمت صادقان دلالت دارد و حال آن‌كه نه كعب در نظر سنّيان معصوم است و نه درباره عصمت هيچ يك از صحابه ادّعايى وجود دارد. پس كعب و ساير صحابه هم‌چون ابوبكر، عمر و... را هرگز نمى‌توان مصداق صادقان در آيه دانست.

رابعا: بر فرض كه اين آيه در قصّه كعب نازل شده باشد، نمى‌توان اين موضوع را به عنوان اشكالى بر استدلال علاّمه حلّى رحمه اللّه مطرح كرد، چرا كه سبب نزول، مخصّص نيست.

ابن تيميه در وجه چهارم با تكرار ادّعاى نزول آيه در قصّه كعب، دلالت آيه بر عصمت صادقان را نمى‌پذيرد؛ به اين دليل كه درباره كعب و غير او حتّى اميرالمؤمنين عليه السلام ادّعاى عصمت نشده است. اما بايد دانست كه ترديدى در دلالت آيه بر عصمت صادقان نيست و حتى شخص متعصّبى هم‌چون فخررازى، در اثبات دلالت آيه بر عصمت صادقان برهان اقامه كرده است - كه پيشتر گذشت - . بنابر اين با اثبات دلالت آيه بر عصمت صادقان، ادّعاى ابن تيميه مبنى بر نزول آيه درباره كعب ابطال مى‌شود و با ثابت شدن نزول آيه درباره اميرالمؤمنين عليه السلام، عصمت آن حضرت و در نتيجه امامت و خلافت بلافصلايشان ثابت مى‌گردد.

وجه پنجم جمع بودن واژه «صادقين» است. ابن تيميه مى‌گويد: «صادقان، صيغه جمع است در حالى كه على عليه السلام يك نفر است، پس او به تنهايى مراد نيست». در مباحث پيشين از جمله در بحث آيه ولايت، روشن شد كه در بسيارى از آيات صيغه جمع آمده، ولى اراده واحد شده است.⁽¹⁾به علاوه اگر

بپذيريم مراد تنها اميرالمؤمنين عليه السلام نيست، باز هم بايد معصومان را در كنار اميرالمؤمنين عليه السلام در زمره صادقان شمرد؛ زيرا پيشتر ثابت شد كه آيه به روشنى بر عصمت صادقان دلالت دارد و چون ابوبكر، عمر و امثال آنان معصوم نيستند، هرگز نمى‌توان آنها را مصداق صادقان دانست. به همين روى اگر مراد از صادقان، تنها اميرالمؤمنين عليه السلام نباشد، مصاديق ديگر صادقان قطعا اهل بيت او عليهم السلام هستند، چرا كه درباره احدى غير از ايشان ادّعاى عصمت نشده است.

اين نكته نيز درخور توجه است كه ابن تيميه در وجه پنجم، گفتار پيشين خود مبنى بر نزول آيه درباره كعب را نقض كرده است، چرا كه او در وجه سوم ادّعا كرده بود كه آيه درباره كعب نازل شده است و كعب نيز يك نفر است و اگر جمع بودن صادقان با واحد بودن مصداق آن سازگار نباشد، ادّعاى نزول آيه درباره كعب نيز ابطال خواهد شد.

در وجه ششم دو معنا براى بودن و همراهى با صادقان ذكر شده است: 1. همراهى با صادقان در صدق؛

ابن تيميه مدّعى است كه معناى نخست مستلزم همراهى با شخص معيّنىنيست، بلكه مقصود قرار گرفتن در زمره راستگويان است. بر اساس‌ابن تيميه، معناى دوم صحيح نيست، چرا كه مستلزم همراهى با صادقان در همه امور - حتى امور مباح - است، در صورتى كه همراهى با صادقان در امور مباح واجب نيست. ابن تيميه در اينجا مغالطه كرده است؛ زيرا چنان كه در وجه دلالت آيه بيان شد، مراد از همراهى با صادقان تبعيّت و اقتدا به ايشان است، يعنى مسلمانان بر اساس اين آيه موظّفند به صادقان اقتدا و از ايشان تبعيّت كنند. روشن است كه در اينجا مراد تبعيّت از دستورات صادقان است، نه نحوه لباس پوشيدن، خوردن و

آشاميدن ايشان. اين سخن مانند آن است كه كسى بگويد آيه اولوالأمر بر اطاعت مطلق از خدا و رسول و اولوالأمر دلالت ندارد؛ زيرا اطاعت از كسى در امور مباح واجب نيست! افزون بر آن، آيه «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» اطلاق دارد و خداوند همراهى با صادقان را به زمان و مكان و امر معيّنى مقيّد و محدود نساخته، بلكه به صورت مطلق به همراهى صادقان امر كرده است. پس ادّعاى ابن تيميه با صراحت آيه مخالفت دارد، و دلالت آيه بر وجه دومى كه وى ذكر كرده و آن را ناصحيح دانسته بسيار روشن است. از همه مهم‌تر اين كه ابن تيميه با تغافل و ناديده گرفتن احاديث تفسيرى كه در ذيل آيه آمده است، آن را به دلخواه خود تفسير مى‌كند، در حالى كه به اتّفاق همه مسلمانان، سنّت صحيح مفسّر قرآن است و براى استدلال به قرآن بايد آن را بر اساس احاديث وارد شده در ذيل آيات معنا كرد و در هيچ حديثى بيان نشده كه مراد از همراهى با صادقان، قرار گرفتن در زمره راستگويان است؛ بلكه بر اساس احاديث صحيح و معتبر نزد سنّيان، مراد خداوند همراهى با شخص يا اشخاص معيّنى است و چنان‌كه فخر رازى نيز اعتراف كرده است، اين شخص يا اشخاص، بر اساس براهين و ادلّه محكم بايدمعصوم باشند.

در وجه هفتم نيز چند ادّعاى باطل وجود دارد. ادّعاى نخست اين است كه صدق مستلزم ساير نيكى‌هاست، در صورتى كه ميان راستگويى و ساير نيكى‌ها به اين معنا تلازمى برقرار نيست. ادّعاى دوم اين‌كه صادقان وصف تمام كسانى است كه به صدق توصيف مى‌شوند. اين ادّعا نيز - چنان‌كه پيش از اين گفتيم - برخلاف روايات صحيح تفسيرى ذيل آيه بوده و باطل است.

در وجه هشتم ادّعا مى‌كند كه تمام كسانى كه به صدق ظاهرى وصف

مى‌شوند، مصداق صادقان هستند و آيه به كسى كه به حقيقت و در واقع صادق است نظر ندارد، زيرا شناخت صادق حقيقى ممكن نيست. قبول اين ادّعا مستلزم قول به مجمل بودن آيه و عدم حجيّت آن است، در صورتى كه مصداق صادقين در احاديث صحيح بيان شده است. پس هر چند تشخيص صادقان حقيقى براى انسان‌هاى عادى ممكن نيست، اما با معرّفى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، به سادگى صادقان شناخته مى‌شوند.

اين نكته نيز درخور توجّه است كه امر به همراهى با صادقان به طور مطلق جايز نيست مگر در صورتى كه صادقان معصوم باشند و خداوند در اين آيه به طور مطلق به همراهى با صادقان دستور داده است. پس ناگزير صادقان بايد معصوم باشند - چنان‌كه پيش از اين نيز بيان شد - و چون كسانى كه در ظاهر به صدق وصف مى‌شوند معصوم نيستند، پس نمى‌توان آنها را مصداق «صادقين» در آيه دانست و اين نكته‌اى است كه ابن تيميه نسبت به آن تجاهل كرده است.

در وجه نهم علم حقيقى به صادقان ناممكن شمرده شده است و ابن تيميه ادّعا مى‌كند كه حتى اگر شناخت صادقان هم، شرط همراهى با آنان باشد، علم اجمالى در اين جهت كفايت مى‌كند؛ يعنى همين مقدار كه به طور اجمالى كسىرا به صداقت بشناسيم، او مصداق صادقان خواهد بود. پس مراد ازدر آيه معصوم نيست. اما چنان كه پيش از اين گفتيم، آيه به روشنى بر لزوم عصمت صادقين دلالت دارد؛ زيرا امر به همراهى و تبعيّت از غير معصوم متناقض و نادرست است.

ظاهرا ابن تيميه قصد توجه به اين نكته را نيز ندارد كه ما موظّف به علم، عصمت، ايمان و صدق كسى نيستيم، از اين رو ناممكن بودن شناخت صادق

حقيقى از سوى ما هرچند سخنى صحيح است، اما ربطى به اين بحث ندارد. مدّعاى ما آن است كه آيه به روشنى به لزوم عصمت صادقان دلالت دارد و مصداق صادقان در احاديث صحيح نبوى معيّن و معرّفى شده است و ما به تشخيص صادقان و علم به صدق آنان مكلّف نيستيم.

علاوه بر آن، حتى اگر حديثى در ذيل اين آيه وجود نداشت، باز هم شناخت مصداق صادقان كار دشوارى نبود، زيرا بر اساس اين آيه، صادقان لزوما بايد معصوم باشند و كسانى كه عصمتشان با ادلّه قطعى از كتاب و سنّت ثابت شده است، تنها رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و اهل بيت او عليهم السلام هستند كه خداوند هرگونه رجس و ناپاكى را از ايشان دور ساخته و آنان را كاملاً پاكيزه گردانيده است.

وجه دهم نيز هم‌چون وجه يكم و دوم مصادره به مطلوب است.

نكته ديگرى كه در اين وجه بيان شده، عدم تلازم صادق بودن با عصمت است. ابن تيميه مدّعى است كه ممكن است كسى معصوم نباشد، اما در عين حال راستگو باشد. اما اين سخن استدلال علاّمه حلّى رحمه اللّه را نفى نمى‌كند، زيرا احتمال كذب از سوى كسى، براى جايز نبودن امر به همراهى مطلق با او كافى است. به عبارت ديگر مرحوم علاّمه مى‌فرمايد كه چون ممكن است دروغ ازغيرمعصوم سر بزند، پس اولاً عنوان صادق به صورت مطلق بر او بار نمى‌شود؛ و ثانيا امر به همراهى با او به طور مطلق جايز نيست، از اين‌رو براى يقين به صادق بودن و عدم صدور كذب از كسى، لزوما او بايد معصوم باشد؛ يعنى هرچند هر صادقى معصوم نيست، اما هر معصومى لزوما بايد صادق باشد و منظور علاّمه نيز همين است. اما ابن تيميه با استناد به اين‌كه «هر صادقى لزوما معصوم نيست» مى‌خواهد سخن علاّمه را نقض كند و اين صحيح نيست.

به علاوه، وجه استدلال به آيه - چنان كه مكرّر گفتيم - دلالت صريح آيه به عصمت است، اما عصمت از امر به همراهى مطلق با صادقان اثبات مى‌شود، نه با استناد به عدم جواز كذب بر معصوم، بلكه عدم جواز كذب و صادق بودن با استناد به عصمت ثابت مى‌شود.

و بالأخره ابن تيميه در وجه يازدهم دچار تناقض گويى شده و از اجماع مسلمانان خارج گشته است. ابن تيميه مى‌گويد: «اگر مراد از صادقان، معصوم باشد، باز ما قبول نداريم، چرا كه عصمت شخص ديگرى غير از على عليه السلام به اجماع منتفى است و در صورت اثبات عصمت براى على عليه السلام، عصمت براى همه صحابه ثابت مى‌شود»! ابن تيميه در حالى اين سخن را مى‌گويد كه خود وى تنها چند سطر بالاتر گفته بود: «از ابوبكر، عمر و ساير صحابه ممكن است خطا و برخى گناهان سر بزند، اما آنان به عمد دروغ نمى‌گويند»! گويا او نمى‌داند كه جواز خطا و ارتكاب برخى معاصى با عصمت ناسازگار است.

اما اين‌كه وى مى‌گويد: «يا عصمت همه صحابه منتفى است و يا عصمت براى همه آنها ثابت مى‌شود» بسيار سخن عجيب و غريبى است! به كدام دليل و برهان اگر عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت شد، بايد تمامى صحابه رامعصوم دانست؟! عجيب‌تر اين‌كه وى در نفى اجماع بر عدم عصمت صحابه - غير از اميرالمؤمنين عليه السلام - به ادّعاى مردم درباره معصوم بودن شيوخشان استناد مى‌كند. اگر صرف ادّعا براى نفى اجماع كافى باشد، در اين صورت در هيچ موضوعى اجماع حاصل نخواهد شد. روشن است كه صرف ادّعا هيچ ارزشى

ندارد. شيعه با استناد و استدلال به دلايل متقن از كتاب و سنّتِ مقبول نزد مخالفان، عصمت اهل بيت عليهم السلام را اثبات مى‌كند، چنان‌كه در مباحث پيشين همين مجموعه، از جمله بحث از «آيه تطهير» اين دلايل ارائه شده و همين آيه مورد بحث نيز يكى ديگر از ادلّه قرآنى بر عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام است كه دلالت آن با سنّت صحيح واضح مى‌شود. در مقابل، تاكنون هيچ دليل قانع كننده وروشنى بر عصمت ابوبكر و امثال او از كتاب و سنّت ارائه نشده است و سنّيان هرگز نتوانسته‌اند مدّعى عصمت ابوبكر شوند و دليلى - ولو از كتابهاى خودشان - براى آن اقامه كنند.

گذشته از مطالبى كه بيان شد، ادّعاى ابن تيميه كه مى‌گويد «بسيارى از مردم مدعى عصمت شيوخ خود هستند» بى‌اساس و باطل است و اگر چنين ادّعايى هم شده باشد، بى‌شك اين ادّعا نزد همه مسلمانان مردود است.

اين يازده وجه - كه مى‌توان آن را در دو سه جمله خلاصه كرد - تمام كلام ابن تيميه در مناقشه بر استدلال مرحوم علاّمه حلّى به آيه شريفه «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» بود. با بررسى اين وجوه روشن شد كه هيچ يك از آنها مناقشه‌اى علمى نبود و ابن تيميه در برابر استدلال به احاديث وارد شده در ذيل آيه شريفه هيچ حرفى براى گفتن ندارد، جز آنچه در وجه پنجم بيان كرد و آن جمع بودن «صادقين» و ناسازگارى آن با واحد بودن مصداق «صادقين» بود كه در پاسخگفتيم: اولاً موارد زيادى در آيات قرآن وجود دارد كه خداوند به صيغه جمع بيان فرموده، اما مراد واحد است؛ و ثانيا اگر مراد از صادقان تنها اميرالمؤمنين عليه السلام نباشد، در اين صورت معصومان ديگر نيز مصداق صادقان خواهند بود، چنان كه در برخى احاديث حضرت خاتم الانبياء صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيز به همراه

اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان مصداق صادقان در آيه معرّفى شده است و در برخى ديگر از احاديث، رسول خدا و اهل بيت او عليه و عليهم السلام مصداق صادقان معرّفى شده‌اند. در نتيجه اگر مراد از صادقان تنها اميرالمؤمنين عليه السلام نباشد، بر امامت ساير ائمه اهل بيت عليهم السلام نيز دلالت خواهد داشت و در هر صورت مطلقا ربطى به غير معصومان عليهم السلام ندارد.

بنابر اين ابن تيميه جز شاخ و برگ دادن و درازگويى بى مورد، هيچ استدلال علمى و مطلب مستندى عرضه نكرده و تنها به تراشيدن وجوه متعدّد و تصوير شقوق مختلف پرداخته كه بيشتر آنها از بحث خارج است و عملاً چيزى جز ادّعاى بى‌دليل، يا مصادره به مطلوب و يا اجتهاد در مقابل نص در كلام وى مشاهده نمى‌شود و لاطائلات وى جز تضييع وقت و گمراه ساختن مردم فايده ديگرى ندارد.

ترفندهاى ابن تيميه، يادآور كلام صفى الدين هندى درباره اوست كه در ضمن مناظره‌اى با وى به او گفت:

أنت مثل العصفور، تنط من هنا إلى هنا، و من هنا إلى هنا؛⁽¹⁾تو مانند گنجشكى هستى كه از اين شاخه به آن شاخه و از آن شاخه به اينشاخه مى‌پرى! در مقابل ديديم كه عالمان شيعه در مباحث و استدلال‌هاى خود، هرگز از دايره كتاب و سنّت مورد اعتماد اهل سنّت و دلالت عقل سليم بيرون نمى‌روند، چنان كه در همين بحث نيز مرحوم علاّمه حلّى و سيّد شرف الدين أعلى اللّه مقامهما

مطالب خود را با استدلال به آيه شريفه «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» و احاديث وارد شده در ذيل آن مطرح ساخته‌اند و به احاديثى استناد كرده‌اند كه در كتب معتبر نزد مخالفان نقل شده و موجود است و كسى نمى‌تواند وجود اين احاديث را منكر شود و يا روايت آن از سوى عالمان سنّى را كه همگى در شمار حافظان بزرگ حديث‌اند را انكار كند.

مناقشه ابن روزبهان

پس از آن‌كه سستى كلام ابن تيميه روشن شد و تلاش او در نقض استدلال علاّمه حلّى رحمة اللّه عليه نافرجام ماند، اينك به بررسى مناقشه ابن روزبهان در وجه دلالت آيه مورد بحث مى‌پردازيم. ابن روزبهان از ميان وجوه يازده گانه‌اى كه ابن‌تيميه ذكر كرده بود، تنها نزول آيه در قصّه كعب را مطرح مى‌كند، سپس مى‌گويد:

وإن صحّ دلّ على الفضيلة، لا على النص؛⁽¹⁾اگر احاديث نزول آيه درباره اميرالمؤمنين عليه السلام صحيح باشد، بر فضيلت ايشان دلالت مى‌كند، نه اين‌كه نصّ بر امامت وى باشد.

بر اساس مطالبى كه پيشتر بيان شد، پاسخ اين اشكال روشن است؛ زيرا اولاًاز سويى صحّت احاديث بر اساس مصادر حديثى و متون رجالى اهل سنّت ثابت شد، و از سويى ديگر نيز روشن شد كه اين حديث، مشهور و مستفيض است. ثانيا، چنان كه گفتيم، آيه شريفه، به ضميمه احاديث تفسيرى ذيل آن بر

عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد و عصمت - كه يكى از شرايط اصلى امامت است - بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم دلالت مى‌كند.

پس عالمان شيعه اين آيه را نصّ بر امامت نمى‌دانند، بلكه آن را در زمره ادلّه امامت اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌شمارند و اگر صغراى استدلال شيعه پذيرفته شود و دلالت آيه بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت گردد، امامت اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت شده است، چرا كه كسى نمى‌تواند در قاعده عقلى قبح تقدّم مفضول بر فاضل خدشه كند؛ از اين‌رو اثبات افضليّت اميرالمؤمنين عليه السلام صغرا مى‌شود براى كبراى قبح تقدّم مفضول بر فاضل و امامت آن حضرت از اين برهان استنتاج مى‌گردد.

آيه: «وإنّي لغفّار لمن تاب وآمن وعمل صالحًا ثمّ اهتدى»

اشاره

آيه «وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى»⁽¹⁾بنابر تصريح برخى انديشمندان اهل سنّت، انگيزه تأليف كتبى كه در ردّ ادلّه امامت اميرالمؤمنين عليه السلام نگاشته شده‌اند، پيش‌گيرى از رواج تشيّع بوده است. به عنوان نمونه مى‌توان به مقدمه تحفه اثناعشريه اشاره كرد كه به اين مطلب تصريح شده است. كتاب ديگرى كه با اين انگيزه تأليف و تدريس شده، كتاب صواعق المحرقة است.

بر اساس تصريح ابن حجر هيتمى در مقدّمه كتاب، انگيزه اصلى نگارش آن رواج تشيّع در مكّه بوده است. ابن حجر مى‌گويد براى پيش‌گيرى از اين امر، پس از تأليف صواعق المحرقة آن را در مسجد الحرام تدريس مى‌كرده است؛ اما از آن‌جا كه حق علوّ و برترى دارد و على رغم تلاش حق ستيزان، حق حتى در لا به لاى آثارى كه به انگيزه ستيزه با حق پديد آمده‌اند، همواره خود را نمايان مى‌سازد، بر همين اساس، كتاب صواعق المحرقة - كه به منظور ايجاد سدّى در برابر پيشرفت حق تأليف شده است - مشتمل بر فضائل و مناقب فراوانى از اميرالمؤمنين واهل بيت عليهم السلام شده است. در اين كتاب، فصلى به ذكر آيات نازل شده درباره اهل بيت عليهم السلام اختصاص يافته است. از جمله آياتى كه

ابن حجر در اين فصل آورده است، آيه شريفه «وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى» است. وى مى‌نويسد:

الآية الثامنة: قوله تعالى: «وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى». قال ثابت البناني: اهتدى إلى ولاية أهل بيته، و جاء ذلك عن أبي جعفر الباقر أيضا.

و أخرج الديلمي مرفوعا: «إنّما سميّت إبنتي فاطمة، لأنّ اللّه فطمها و محبّيها عن النّار».

و أخرج أحمد، إنّه أخد بيد الحسنين، و قال: من أحبّني و أحبّ هذين و أباهما و أمّهما كان معي في درجتي يوم القيامة.

و لفظ الترمذي و قال: حسن غريب وكان معي في الجنّة.

و معنى المعيّة هنا معيّة القرب والشهود، لا معيّة المكان و المنزل.

و أخرج ابن سعد عن علي: أخبرني رسول اللّه: «إنّ أوّل من يدخل الجنّة أنا و فاطمة و الحسن و الحسين». قلت: يا رسول اللّه فمحبّونا؟ قال: «من ورائكم»؛⁽¹⁾آيه هشتم اين سخن خداى تعالى است [كه فرمود]: «وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى». ثابت بنانى گفت: [مراد آيه اين است كه] به ولايت اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم هدايت شود و راه يابد. اين حديث از ابوجعفر باقر عليه السلام نيز آمده است. ديلمى به صورت مرفوع [از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حديثى] آورده كه فرمود: «همانا دخترم فاطمه ناميده شد، چرا كه خداوند او و

محبّانش را از آتش جدا ساخته است». و أحمد نيز [روايتى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليهوآله وسلّم] آورده كه آن حضرت دست حسنين عليهما السلام را گرفت و فرمود: «هر كس مرا، اين دو، پدر و مادرشان را دوست داشته باشد، در روز قيامت به همراه من و در درجه من خواهد بود». سخن ترمذى نيز در اين باره - كه گفت اين حديث نيكو و غريب است - چنين است: «او به همراه من در بهشت خواهد بود».

معنى همراهى در اينجا همراهى نزديكى و شهود است، نه همراهى در مكان و منزل.

ابن سعد از على عليه السلام آورده است: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به من خبر داد: «نخستين كسانى كه وارد بهشت مى‌شوند من، فاطمه، حسن و حسين هستيم». عرضه داشتم: اى رسول خدا، پس دوست‌داران ما چه مى‌شوند؟ «فرمود: آنان پشت سر شما وارد مى‌شوند».

ابن حجر در صواعق المحرقة، پس از طرح آيه اختصاص مغفرت به هدايت يافتگان، روايتى از ثابت بنانى نقل مى‌كند كه بر اساس آن مراد از اهتدا، اهتدا به ولايت اهل بيت عليهم السلام است. وى يادآور مى‌شود كه امام باقر عليه السلام نيز اين حديث را روايت كرده است. ابن حجر هيچ خدشه‌اى به اين حديث وارد نساخته، بلكه اساسا مناقشه‌اى درباره آن نكرده است و بلكه احاديث ديگرى را به عنوان شاهد براى اين حديث و تثبيت آن ذكر مى‌كند و همين براى احتجاج در برابر مخالفان كافى است. با اين وجود ما به اين مقدار بسنده نمى‌كنيم و در ادامه سند اين حديث و نيز احاديثى كه ابن حجر به عنوان شاهد آن ذكر مى‌كند را تصحيح خواهيم كرد و پس از تبيين دلالت آيه و احاديث تفسيرى ذيل آن، به برخى اشكالاتى كه در اين باره مطرح شده پاسخ خواهيم داد.

اما روايت امام باقر عليه السلام كه ابن حجر به آن اشاره كرده، سخن آنحضرت خطاب به «حارث بن يحيى» است كه فرمودند:

يا حارث! ألاترى كيف اشترط اللّه، ولم تنفع إنسانا التوبة ولا الإيمان ولا العمل الصالح حتى يهتدي إلى ولايتنا؛⁽¹⁾اى حارث! آيا نمى‌بينى خداوند چه شرطى قرار داده است. توبه، ايمان و عمل صالح براى انسان سودى نمى‌بخشد تا اين‌كه به ولايت ما راه يابد.

و در حديث ديگرى، حضرت امام باقر عليه السلام از پدر بزرگوارش، از جدّ بزرگوارش، از اميرالمؤمنين عليهم السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

واللّه لوتاب رجل و آمن وعمل صالحا ولم يهتد إلى ولايتنا ومعرفة فضلنا ما أغنى ذلك عنه شيئا؛⁽²⁾به خدا اگر مردى توبه كند، ايمان آورد و كارنيك انجام دهد در حالى كه به ولايت و شناخت و پذيرش حقّ ما راه نيافته باشد، هيچ يك از آن امور او را بى‌نياز نمى‌كند.

همين حديث را حافظ ابو نعيم اصفهانى، از عون بن أبى حنيفة، از پدرش، از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت كرده است و حاكم حديث را با همين مضمون، از امام باقر و امام صادق عليهما السلام، ثابت بنانى و انس بن مالك نقل كرده است.

در اينجا به تصحيح سند روايت حاكم حسكانى، از طريق ثابت بنانى مى‌پردازيم. وى در شواهد التنزيل مى‌نويسد:

أخبرنا أحمد بن محمّد بن أحمد الفقيه، قال: أخبرنا عبداللّه بن محمّد ابن جعفر، قال: حدّثنا موسى بن هارون، قال: حدّثنا إسماعيل بن موسى

الفزاري، قال: حدّثنا عمر بن شاكر البصري، عن ثابت البناني، في قوله: «وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى» قال:إلى ولاية أهل بيته.⁽¹⁾سند اين حديث بر اساس مبانى رجالى سنّيان صحيح و بدون اشكال است كه به بررسى اعتبار راويان اين سند مى‌پردازيم.

أحمد بن محمّد بن أحمد فقيه

عبدالغفّار فارسى نيشابورى در شرح حال او مى‌نويسد:

أحمد بن محمّد بن أحمد بن عبداللّه بن الحارث، الامام أبوبكر التميمي الأصبهاني، المقرئ، الأديب، الفقيه، المحدّث، الديّن، الزاهد، الورع، الثقة، الإمام بالحقيقة، فريد عصره في طريقته وعلمه و ورعه، لم يعهد مثله، ورد من أصبهان سنة تسع وأربع مائة، فحضر مجالس النظر وأعجب الكل حسن بيانه و سكونه و تفنّنه في العلوم، و كان عارفا بالحديث، كثير السماع، صحيح الأصول، فأخذ في الرواية إلى آخر عمره مقيما بنيسابور... .

قرأت بخطّ الحسكاني - و كان من المكثرين عنه، المختصّين بالإستفادة منه - أنّه قال: توفي أبوالشيخ بأصبهان سنة تسع وستين وثلاثمائة وهو ابن سبع وتسعين سنة؛⁽²⁾

امام ابوبكر أحمد بن محمّد بن أحمد بن عبداللّه بن حارث تميمى اصفهانى، حافظ قرآن، اديب، فقيه، محدّث، دين دار، زاهد، باورع، مورد اعتماد و پيشواى حقيقى بود. او در روش زندگى، علم و پارسايى يگانه عصر خود بود و روزگار مثل او را نديده بود.وى در سال 409 از اصفهان وارد نيشابور شد و در جلسات نظريه‌پردازى حاضر مى‌شد و همگان از نيكويى بيان، آرامش و دانش‌هاى گوناگون او شگفت زده بودند. او حديث شناس بود و احاديث بسيارى استماع كرده بود. اصولش صحيح بود. از آغاز ورودش كار وى با روايات عجين شد و تا آخر عمرش نيز مقيم نيشابور گشت... .

به خطّ حسكانى - كه از جمله پر نقل‌ترين اشخاص درباره ابوبكر تميمى و از بهره گيرندگان اختصاصى از وى بود - خواندم كه او گفت: ابوالشيخ سال 369 در 97 سالگى در اصفهان مرد.

ذهبى نيز در شرح حال ابوبكر تميمى مى‌نويسد:

أحمد بن محمّد بن أحمد بن عبداللّه بن الحرث التميمي، أبوبكر الأصبهاني، المقرئ، النحوي، سكن نيسابور، و تصدّر للحديث و لإقراء العربية، و روى عن أبي الشيخ وجماعة، و روى السنن عن الدارقطني، توفي في ربيع الأول، و له إحدى وثمانون سنة؛⁽¹⁾ابوبكر أحمد بن محمّد بن أحمد بن عبداللّه بن حرث تميمى اصفهانى، حافظ قرآن و [عالم] نحوى بود. وى در نيشابور ساكن و در حديث و تدريس عربى سرآمد شد. او از ابوالشيخ و گروهى ديگر روايت كرده است. وى سنن را از دار قطنى روايت كرده است.

او در حالى كه 81 سال سن داشت در ماه ربيع الاول مُرد.

در شذرات الذهب نيز، در شرح حال وى نظير همين مطالب آمده است.⁽¹⁾

أبوالشيخ إصفهانى

ابوبكر تميمى، حديث را از عبداللّه بن محمّد بن جعفر، معروف بهأبوالشيخ اصفهانى (متوفاى 369) روايت كرده است. ذهبى درباره أبوالشيخ مى‌نويسد:

أبوالشيخ، الإمام الحافظ، الصادق؛⁽²⁾أبوالشيخ پيشوا حافظ و راستگو است.

هم‌چنين وى از خطيب بغدادى نقل مى‌كند كه در شرح حال أبوالشيخ گفته است:

كان أبوالشيخ حافظا، ثبتا، متقنا؛⁽³⁾أبوالشيخ حافظ، مورد اعتماد و متقن بود.

ابن مردويه نيز او را مورد اعتماد و امين دانسته و درباره او مى‌گويد:

ثقة مأمون؛ وى مورد اعتماد و [در نقل روايات] امين است.

ابونعيم اصفهانى نيز مى‌گويد:

كان أحد الأعلام... وكان ثقة؛⁽⁴⁾او يكى از اعلام... و مورد اعتماد بود.

موسى بن هارون

أبوالشيخ از موسى بن هارون روايت مى‌كند. موسى بن هارون بن عبداللّه بن مروان حمال، متوفاى 294 است. عالمان جرح و تعديل اهل سنّت با تعبيرات بلندى از وى ياد كرده‌اند. ذهبى درباره او مى‌گويد:الإمام الحافظ الكبير، الحجّة الناقد، محدّث العراق؛⁽¹⁾وى پيشوا، حافظى بزرگ، و حجّت ناقد و محدّث عراق بود.

سمعانى نيز درباره وى مى‌نويسد:

الحافظ الكبير... إمام في علم الحديث. قال ابن ماكولا: ... أحسن الناس كلاما على حديث رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ثلاثة: ... وموسى بن هارون في وقته؛⁽²⁾او حافظى بزرگ... پيشوايى در علم حديث است. ابن ماكولا گويد: ... بهترين مردم در نقل حديث رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله سه نفرند: ... از جمله موسى بن هارون در زمان خويش بود.

ابن اثير نيز مى‌نويسد:

الحافظ، كان إماما في الحديث؛ او حافظ و در علم حديث پيشوا بود.⁽³⁾

إسماعيل بن موسى فزارى

موسى بن هارون حديث را از اسماعيل بن موسى فزارى روايت كرده است. اسماعيل متوفاى 245 است و ابوحاتم او را راستگو مى‌داند.⁽¹⁾ابن حبان نيز او را در ثقات آورده است.⁽²⁾ذهبى درباره او مى‌گويد:صدوق شيعىّ؛⁽³⁾وى شيعه و راستگو است.

مزّى او را در زمره رجال بخارى، ابو داوود، ترمذى، ابن ماجه و أبويعلى معرّفى كرده و مى‌گويد:

روى عنه البخارى في كتاب أفعال العباد، وأبوداوود، والترمذي، وابن‌ماجة، وأبويعلى.⁽⁴⁾

عمر بن شاكر بصرى

اسماعيل بن موسى فزارى حديث را از عمر بن شاكر بصرى روايت كرده است. عمر بن شاكر بصرى از رجال ترمذى است و در سنن ترمذى درباره او آمده است:

روى عنه غير واحد من أهل العلم، وهو شيخ بصري؛ بسيارى از اهل علم از او روايت كرده و او استادى از اهل بصره بود.

ابن حبان عمر بن شاكر را در ثقات آورده است⁽¹⁾و بخارى درباره او مى‌گويد:

مقارب الحديث؛⁽²⁾احاديث وى قابل قبول است.

ثابت بن أسلم بنانى

و بالأخره عمر بن شاكر حديث را از ثابت بنانى روايت كرده است. ثابت بنانى از رجال صحاح ستّه⁽³⁾و مورد اعتماد رجاليان و حديث پژوهان سنّى است. در تهذيب الكمال درباره ثابت بنانى و به نقل از أحمد بن حنبل آمده است:

كان محدّثا من الثقات المأمونين، صحيح الحديث؛⁽⁴⁾او محدّث، از افراد امانت دار، مورد اعتماد و صحيح الحديث بود.

ذهبى ثابت بنانى را به «الإمام القدوة، شيخ الإسلام» توصيف مى‌كند و آن‌گاه مى‌گويد:

كان من أئمّة العلم والعمل؛⁽⁵⁾او از پيشوايان علم و عمل بود.

حافظ ابن حجر عسقلانى، نيز او را «ثقة عابد» مى‌داند.⁽¹⁾پس حديثى كه در تفسير آيه شريفه از ثابت بنانى روايت شده از نظر سندى صحيح و بدون اشكال است و چنان كه پيشتر اشاره شد، احاديث ديگرى نيز اين حديث را تأييد مى‌كنند. برخى از اين احاديث توسّط ابن حجر عسقلانى و به عنوان شاهد و مؤيّد حديث مورد بحث ذكر شده است كه اسانيد آنها نيز صحيح مى‌باشد. يكى از اين احاديث، حديثى است كه ابن حجر از مسند أحمد و صحيحترمذى نقل مى‌كند.⁽²⁾أحمد در مسند مى‌نويسد:

حدّثنا عبداللّه، حدّثني نصر بن علي الأزدي، أخبرني علي بن جعفر بن محمّد بن علي بن الحسين بن علي، حدّثنى أخى موسى بن جعفر، عن أبيه جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن علي بن الحسين - رضي اللّه عنه - ، عن أبيه، عن جدّه، أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و[آله] وسلّم أخذ بيد حسن وحسين - رضى اللّه عنهما - فقال: «من أحبّني وأحبّ هذين وأباهما وأمّهما كان معي في درجتى يوم القيامة»؛⁽³⁾عبداللّه از نصر بن على ازدى، از على بن جعفر بن محمّد بن على بن حسين بن على، از برادرش موسى بن جعفر، از پدرش جعفر بن محمّد، از پدرش، از على بن حسين، از پدرش، از جدّش [صلوات اللّه و سلامه عليهم أجمعين] روايت كردند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، دست حسن و حسين عليهما السلام را گرفت و فرمود: «هركس مرا دوست بدارد و نيز اين دو، پدر و مادرشان را دوست بدارد، در روز قيامت همراه من و در درجه من خواهد بود».

اين حديث در صحيح ترمذى، از نصر بن علي جهضمي، از على بن جعفر به همين سند نقل شده است و سند اين حديث نيز صحيح است.⁽¹⁾عبداللّه و ترمذى هر دو از پيشوايان و حافظان حديث اهل سنّت و مورد اعتماد و قبول همه انديشمندان و حديث پژوهان و رجاليان سنّى هستند.

نصر بن على

اين دو نفر از نصر بن على روايت مى‌كنند⁽²⁾كه او نيز به اتّفاق انديشمندان سنّى مورد اعتماد و دقيق است.⁽³⁾

علىّ بن جعفر

على بن جعفر عليه السلام نيز نزد عالمان اهل سنّت مقبول است.

حافظ ابن حجر عسقلانى در تقريب التهذيب درباره ايشان مى‌نويسد:

علي بن جعفر بن محمّد بن علي بن الحسين بن علي أبوالحسن العلوي أخو موسى، مقبول، من كبار العاشرة مات سنة عشر ومائتين؛⁽⁴⁾ابوالحسن على بن جعفر بن محمّد بن على بن الحسين علوى، برادر موسى [بن جعفر عليه السلام] است. وى مقبول و از بزرگان طبقه دهم بوده و در سال 210 از دنيا رفت.

شارح كتاب ترمذى، أبوالعلاء محمّد مباركفورى نيز در تحفة الأحوذي،⁽⁵⁾به اين مطلب تصريح و اذعان كرده است.

حضرت موسى بن جعفر و اجداد طاهرين ايشان

جناب على بن جعفر نيز حديث را از برادر بزرگوارش حضرت امام موسى بن جعفر عليهما السلام و آن حضرت از طريق آباء طاهرينش، ائمه اهل بيت عليهم السلام روايت مى‌كند كه احدى نمى‌تواند درباره آن بزرگواران - كه به حكم آيه تطهير معصومند - سخنى بگويد مگر آن‌كه در ولادتش ناپاكى بوده و يا داراى طينتى خبيث باشد.

پس اين حديث كه ابن حجر آن را به عنوان شاهد و مؤيّدى براى نزول آيهشريفه «إِنّي لَغَفّارٌ» درباره اهل بيت عليهم السلام ذكر كرده است، بدون ترديد صحيح و بدون اشكال است.

دومين شاهدى كه ابن حجر آورده، حديثى است كه ديلمى به صورت مرفوع روايت مى‌كند. اين روايت را خطيب بغدادى نيز به سند خود نقل كرده و در يكى از آنها، از ابن عباس روايت مى‌كند كه گفت:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «وإنّما سمّاها فاطمة؛ لأنّ اللّه تعالى فطمها و محبيّها عن النار»؛ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا خداوند نام او را فاطمه ناميد، چرا كه خداوند او و دوستدارانش را از آتش جدا نموده است».⁽¹⁾خطيب پس از نقل اين حديث مى‌گويد:

في إسناد هذا الحديث من المجهولين غير واحد، وليس بثابت؛⁽²⁾در اسناد اين حديث چند راوى مجهول قرار دارد، از اين رو حديث ثابت نيست.

بر اين اساس، در نهايت مى‌توان اين حديث را با اين سند ضعيف شمرد، اما اين كلام خطيب هرگز به معناى جعلى بودن حديث از نظر وى نيست. علاوه بر نقل اين روايت از سوى ابن حجر عسقلانى، بدون خدشه در سند آن حكايت از آن دارد كه از ديدگاه اين دو انديشمند متعصّب سنّى، حديث يادشده جعلى نيست.

با اين حال ابن جوزى بر اساس عادت و رويه خود - كه بسيار سريع به جعلى بودن احاديث به ويژه احاديث مربوط به فضائل اهل بيت عليهم السلام حكم مى‌كند - اين حديث را در موضوعات آورده است. وى سپس همين حديث را بهسند ديگرى از ابو هريره نقل كرده، مى‌نويسد:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إنّما سمّيت فاطمة، لأنّ اللّه تعالى فطم محبّيها عن النار»؛ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «همانا فاطمه ناميده شد، چرا كه خداى تعالى محبّان او را از آتش جدا ساخته است».

ابن جوزى تنها به سبب قرار گرفتن غلابى در سند اين حديث در آن خدشه كرده و مى‌نويسد:

هذا عمل الغلابي، وقد ذكرنا عن الدار قطني أنّه كان يضع الحديث؛⁽¹⁾اين كار غلابى است و ما از دار قطنى نقل كرديم كه او حديث جعل مى‌كند.

غلابى از محدثان و مؤرخان مشهور و در زمره شيوخ و اساتيد طبرانى است.⁽²⁾

عالمان رجال هم‌چون ابن‌حبان وى را ثقه دانسته و احاديث وى را در كتاب الثقات خود آورده است.⁽¹⁾وى از عالمان و راويان شيعى است⁽²⁾كه در اسانيد روايات فراوانى واقع شده و در مباحث مختلف، روايات وى بدون جرح نقل مى‌شود.⁽³⁾اما از آن‌جا كه وى در بررسى قضاياى صدر اسلام برخى مثالب و معايب بزرگان قوم را برملا ساخته و درباره نسب برخى صحابه حقايقى را افشا كرده است، از اين جهت در او طعن مى‌كنند. در اين حديث نيز چون محتواى آن براى سنّيان ناخوشايند است و نمى‌توانند موضوعيّت و محوريّت محبّتحضرت صدّيقه طاهر سلام اللّه عليها را تحمّل كنند، از اين رو وجود غلابى در سند آن را بهانه‌اى براى خدشه در آن قرار داده‌اند،⁽⁴⁾در حالى كه ابن حجر و ساير حديث پژوهان سنّى تصريح مى‌كنند كه تشيّع هرگز به وثاقت راوى ضررى نمى‌رساند. پس طعن در غلابى سبب جعلى شمردن روايت وى نمى‌شود و اين‌كه ابن جوزى حديث او را در موضوعات آورده، صرفا به دليل تعصّب شديد اوست، چنان كه ابن صلاح نووى، سيوطى و برخى ديگر از انديشمندان و حديث پژوهان سنّى به صراحت اذعان دارند كه كتاب موضوعات ابن جوزى، مشتمل بر احاديث صحيح فراوانى است و بر همين اساس است كه برخى بزرگان از اهل سنّت، درباره داورى‌هاى نادرست ابن جوزى در موضوعات كتاب نوشته و به معايب و اشكالات آن تذكّر داده‌اند كه از اين ميان مى‌توان به كتاب لآلي المصنوعة و تعقبات على الموضوعات اشاره كرد. سيوطى در كتاب لآلي

المصنوعة، ضمن بيان قضاوت‌هاى نادرست ابن جوزى، جعلى بودن حديث مورد بحث را نيز نفى كرده است. ابن عراق نيز در كتاب تنزيه الشريعة، حكم ابن‌جوزى مبنى بر جعلى بودن اين حديث را مردود دانسته است.

يكى ديگر از شواهد و مؤيّدات نزول آيه شريفه «إِنّي لَغَفّارٌ» درباره اهل بيت عليهم السلام، حديثى است كه ابن مسعود و ديگران درباره حرام بودن آتش بر حضرت صدّيقه طاهره سلام اللّه عليها و ذريّه ايشان روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

عن ابن مسعود، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إنّ فاطمة أحصنت فرجها، فحرّم اللّه ذرّيّتها على النار»؛⁽¹⁾از ابن مسعود نقل شده كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «فاطمه پاكدامن بود، از اين رو خداوند فرزندان او را بر آتش حرام كرد».

ميزان و محور بودن حضرت صدّيقه طاهره سلام اللّه عليها براى رهايى از آتش براى مخالفان بسيار سخت و گران است؛ چرا كه در حوادث پس از شهادت حضرت خاتم الأنبياء صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، وجود نازنين حضرت فاطمه كبرا سلام اللّه عليها اساسى‌ترين نقش را در دفاع از حق و آشكار ساختن باطل ايفا كردند و در آن ايّام كوتاه كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با دشوارترين آزمون الاهى مواجه بودند، حضرت زهرا سلام اللّه عليها ملاك تعيين حقّ و باطل و محور امتحان خداوند گشتند. به همين جهت مخالفان و حق ستيزان تحمّل پذيرش اين حقيقت را

ندارند، از اين رو تمام تلاش خود را در ستيزه با حق و براى مخفى ساختن فضايل صدّيقه كبرا سلام اللّه عليها و محوريّت ايشان در تعيين حق به كار بسته و مى‌بندند. در همين راستا، برخى متعصّبان در حديث فوق خدشه كرده‌اند، از جمله ابن جوزى آن را در موضوعات آورده و پيشواى اهل ضلالت يعنى ابن تيميه مدّعى شده است كه:

والحديث الذي ذكره عن النبي صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم عن فاطمة، هو كذب باتّفاق أهل المعرفة بالحديث، ويظهر كذبه لغير أهل الحديث أيضا؛ حديثى كه وى از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم درباره فاطمه عليها السلام نقل مى‌كند، به اتّفاق حديث‌شناسان دروغ است و دروغ بودن آن براى غير اهل حديثنيز آشكار است!⁽¹⁾اما حاكم نيشابورى در مستدرك على الصحيحين، حديث را تصحيح كرده و جماعت بسيارى از حديث پژوهان سنّى به نقل آن پرداخته‌اند كه علاّمه محقّق مرحوم سيّد عبدالعزيز طباطبايى، برخى از آنها را نام برده و ما به جهت بزرگداشت ياد و تقدير از تلاش آن بزرگوار، به نقل كلام ايشان در اينجا اكتفا مى‌كنيم. ايشان مى‌نويسد:

حديث: «إنّ فاطمة أحصنت فرجها، فحرّمها اللّه و ذرّيّتها على النار».

أخرجه البزار في مسند: 5/223 ح 1829، وأبويعلى في مسنده الكبير كما في المطالب العالية: 4/70 ح 3987، والطبراني في المعجم الكبير: 22/406 ح 1018.

و أخرجه الحافظ ابن شاهين في كتاب فضائل فاطمة بثلاثة طرق: ح 10 و ح 11 و ح 12، و ليس في الأخيرين عمر بن غياث، و أخرجه في كتاب السنة كما يأتي من السيوطي.

وأخرجه الدارقطني في العلل: 5/65 سؤال 710، والحاكم في المستدرك: 3/152 وأخرجه تمام الرازي في فوائده بثلاثة طرق ( الروض البسّام: 4/315318 رقم 1492، 1493، 1494)، وأبونعيم في حلية الأولياء: 4/188، والمهرواني في فوائده كما في الروض البسّام:

4/317 و 318.

وأخرجه الخطيب البغدادي في تاريخ بغداد: 3/54، و ابن المغازلي في كتاب مناقب أميرالمؤمنين عليه السلام: 353 ح 403، والخطيبالخوارزمي في مقتل الحسين عليه السلام: 1/55، و الحافظ ابن عساكر في تاريخه: ج 5 ق 23 / ب و ج 17 ق 386 / ب.

وأخرجه المزّي في تهذيب الكمال: 35/ 251، والمحبّ الطبري: 26 و 48، والكنجي في كفاية الطالب: 222 من الطبعة الأولى و ص 366 من الطبعة الثانية، و الزرندي في نظم درر السمطين: 180، والذهبي في تذهيب تهذيب الكمال في ترجمتها عليها السلام، و الخزرجي في خلاصته: 3 / 389، و الحافظ العسقلاني في زوائد مسند البزّار، و في المطالب العالية النسخة المسندة: ق 155 / ب، و السيوطي في الثغور الباسمة: 46، و في إحياء الميت: ح 38، قال: أخرج البزّار، وأبويعلى والعقيلي، و ابن شاهين في السنّة... .

والمتّقي في كنز العمال: ح 34220، و الزرقاني في شرح المواهب

اللدنيّة: 3 / 203، و الصبان في إسعاف الراغبين: 120، و الشبلنجي في نور الإبصار: 41، والدوسري في الروض البسّام: 4 / 315؛ در ميان احاديث نبوى، شواهد بسيارى بر نزول آيه شريفه «إِنّي لَغَفّارٌ» درباره اهل بيت عليهم السلام وجود دارد كه همگى به روشنى تمام بيان‌گر مشروط بودن مغفرت الاهى بر پذيرش ولايت اهل بيت عليهم السلام هستند. بر اساس اين احاديث، خداوند سبحان شيعيان اهل بيت عليهم السلام را مى‌آمرزد و ملائكه براى شيعيان گناهكار استغفار مى‌كنند و بهشت بر كسانى كه اهل بيت عليهم السلام را بيازارند و با آنان دشمنى و مخالفت كنند حرام است.

يكى از اين شواهد حديثى است كه أحمد بن حنبل، حاكم نيشابورى و گروهى از انديشمندان سنّى به نقل از عمّار از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم آورده‌اند و حاكم سند آن را تصحيح كرده است. در مستدرك على الصحيحينآمده است:

أخبرنا أحمد بن جعفر القطيعي، ثنا عبداللّه بن أحمد بن حنبل، حدّثني أبي، ثنا سعيد بن محمّد الورّاق، عن علي بن الحزور، قال: سمعت أبا مريم الثقفي، يقول: سمعت عمار بن ياسر - رضي اللّه عنه - يقول: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يقول لعلي عليه السلام: «يا علي! طوبى لمن أحبّك وصدّق فيك، و ويل لمن أبغضك وكذّب فيك».

هذا حديث صحيح الإسناد و لم يخرجاه؛⁽¹⁾أحمد بن جعفر قطيعى از عبداللّه بن أحمد بن حنبل نقل مى‌كند كه گفت: پدرم از سعيد بن محمّد ورّاق، از على بن حزور، از ابو مريم ثقفى، از عمار بن ياسر نقل مى‌كند

كه گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم شنيدم كه به على عليه السلام فرمود: «اى على، خوشا به حال كسى كه تو را دوست دارد و در تصديق تو پايدار است، و واى به حال كسى كه تو را دشمن مى‌دارد و تكذيب مى‌كند».

سند اين حديث صحيح است و بخارى و مسلم آن را ذكر نكرده‌اند.

درباره دو نفر از راويان اين حديث خدشه شده است. يكى درباره «سعيد بن محمّد ورّاق» و ديگرى درباره «على بن حزور»؛ اما حاكم نيشابورى و ابن حبان سعيد بن محمّد ورّاق را توثيق كرده‌اند و ترمذى و ابن ماجه نيز احاديث او را نقل مى‌كنند. او از مشايخ و اساتيد أحمد بن حنبل است⁽¹⁾و ابن حبّان وى را در ثقات آورده است.⁽²⁾اما طعن و خدشه درباره على بن حزور نيز تنها به جهت تشيّع اوست.چنان كه ابن حجر در تقريب التهذيب مى‌نويسد:

متروك، شديد التشيّع؛⁽³⁾احاديث او را ترك مى‌كردند و در تشيع محكم بود.

اما چنان كه بارها در اين مجموعه يادآورى شده است، بنابر مبانى رجالى سنّيان تشيّع به وثاقت راوى ضرر نمى‌زند.⁽⁴⁾پس بر اساس اين حديث، شيعيان اميرالمؤمنين عليه السلام سعادتمند و دشمنان آن حضرت شقاوتمند هستند و اين نشان‌گر اين نكته است كه مغفرت الاهى تنها شامل شيعيان مى‌شود و مشروط به پذيرش ولايت اميرالمؤمنين عليه

السلام و اهل بيت عليهم السلام است. شاهد ديگر بر اين مطلب حديثى است كه در تاريخ ابن كثير نقل شده است. ابن كثير مى‌نويسد:

وقال غيرواحد: عن أبي الأزهر أحمد بن الأزهر: ثنا عبدالرزاق، أنا معمر، عن الزهري، عن عبداللّه بن عبيداللّه، عن ابن عباس، أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نظر إلى عليّ فقال: «أنت سيّد في الدنيا سيّد في الآخرة، من أحبّك فقد أحبّنى، وحبيبك حبيب اللّه، ومن أبغضك فقد أبغضني، وبغيضك بغيض اللّه، و ويل عن أبغضك من بعدي»؛⁽¹⁾بيش از چند راوى از ابوالأزهر أحمد بن الأزهر، از عبدالرزاق، از معمر، از زهرى، از عبداللّه بن عبيداللّه، از ابن عباس نقل كرده‌اند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به على عليه السلام نگاه كرد و فرمود: «تو در دنيا و آخرت آقا و بزرگى. هركس تو را دوستبدارد به تحقيق مرا دوست داشته و دوستدار تو دوستدار خداوند است و هر كس تو را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است و به خشم تو خداوند به خشم مى‌آيد. واى بر كسانى كه پس از من تو را دشمن بدارند».

ابن كثير على رغم خدشه در اسانيد روايات فراوان، پس از نقل اين حديث هيچ خدشه‌اى به آن وارد نكرده است.

هيثمى نيز همين حديث را با اندكى اختلاف از ابن عباس نقل كرده و مى‌گويد:

رواه الطبراني في الأوسط، و رجاله ثقات؛⁽²⁾طبرانى اين روايت را در معجم الأوسط نقل كرده است و راويان آن مورد اطمينان هستند.

پس هيثمى اعتراف مى‌كند كه رجال اين حديث همه مورد اعتمادند، اما تعصّب شديد وى مانع از تسلم و پذيرش اين واقعيّت شده و درصدد برآمده كه با طرح احتمال، از اعتبار اين حديث بكاهد و اين نشان مى‌دهد كه متأسّفانه انديشمندان متعصّب سنّى گاهى براى خدشه در سند احاديث مربوط به فضائل اهل بيت عليهم السلام، حرمت بزرگان خود را نيز رعايت نكرده و بر بسيارى از حديث پژوهان مشهور خود طعن وارد مى‌كنند. هيثمى نيز پس از شهادت به صحّت حديث فوق مى‌نويسد:

إلاّ أنّ في ترجمة أبي الأزهر أحمد بن الأزهر النيسابوري، أنّ معمرا كان له ابن أخ رافضي، فأدخل هذا الحديث في كتبه. وكان معمرا مهيبا لا يراجع، وسمعه عبدالرزاق؛⁽¹⁾الاّ اين‌كه در شرح حال ابوالازهر أحمد بن الازهر نيشابورى آمده است كه معمر،برادر زاده رافضى داشت و او اين حديث را در كتابهاى عمويش داخل كرده و چون معمر هيبت زيادى داشته است، احاديث او را وارسى نمى‌كرده و عبدالرزاق اين را از معمر شنيده است.

به راستى كه چنين تحليلى جز تعصّب و دشمنى با اميرالمؤمنين عليه السلام و مبارزه با مناقب و فضائل آن حضرت هيچ انگيزه‌اى نمى‌تواند داشته باشد و بطلان آن نيز واضح است، پس در صحّت حديث فوق هيچ ترديدى وجود ندارد. در اين حديث نيز به روشنى دشمنان اميرالمؤمنين عليه السلام دشمن خدا و مستحقّ جهنّم معرّفى شده است. پس مؤيدى بر مشروط بودن مغفرت الاهى به پذيرش ولايت اميرالمؤمنين و اهل بيت عليهم السلام بوده و نزول آيه شريفه «وَإِنّي لَغَفّارٌ»در شأن ايشان است.

شاهد ديگر، روايتى است كه هيثمى در مجمع الزوائد آورده است. وى مى‌نويسد:

عن عبداللّه بن أبي نجي: أنّ عليا أتي يوم النضير بذهب و فضّة، فقال: أبيضي وأصفرّى وغرّي غيري، غرّي أهل الشام غدا إذا ظهروا عليك، فشقّ قوله ذلك على الناس، فذكر ذلك له: فأذنّ في الناس، فدخلوا عليه، قال: إنّ خليلي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «يا علي! إنّك ستقدم على اللّه و شيعتك راضين مرضيّين، وقدم عليك عدوّك غضاب مقمحين». ثمّ جمع يده إلى عنقه يريهم الإقماح؛ از عبداللّه بن أبى‌نجى نقل شده كه گفت: در روز جنگ بنونظير، به نزد على عليه السلام طلا و نقره آورده شد. ايشان فرمود: [اى دنيا] نقره شوى يا طلا شوى، در هر حال غير مرا فريب ده، اهل شامى را [فريب ده] كه فردا به خاطر تو قيام مى‌كنند ... اين كلام بر مردم سخت و سنگين بود. اين خبر كه به حضرتش رسيد، اجازه داد تا مردم به نزداو وارد شوند... فرمود: همانا خليل من [پيامبر صلّى اللّه عليه وآله] فرمود: «اى على، به راستى به زودى تو و شيعانت در حالى كه راضى و مرضى هستيد به پيشگاه خداوند وارد مى‌شويد و دشمنانت را كه خشمگين و در حالى كه گردن آنها در غل بسته شده است بر تو وارد مى‌شوند». سپس حضرت دستش را دورگردن خود جمع نمود تا حال اقماح را عملاً نشان دهد.

هيثمى پس از نقل اين حديث مى‌گويد:

رواه الطبراني في الأوسط، وفيه جابر الجعفي، وهو ضعيف؛⁽¹⁾طبرانى اين حديث را در معجم الأوسط روايت كرده و در سند آن جابر جعفى قرار دارد و او ضعيف است.

تضعيف جابر جعفى و خدشه در سند اين حديث نيز از سر تعصّب و مخالفت با فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام است. جابر از رجال سه تن از صاحبان صحاح شش گانه اهل سنّت است و أبوداوود، ترمذى و ابن ماجه از وى روايت مى‌كنند.⁽¹⁾هم‌چنين احاديث وى مورد قبول بسيارى از حديث پژوهان مشهور سنّى است و انديشمندان زير از وى حديث نقل مى‌كنند:

كان جابر ورعا في الحديث. ما رأيت أورع في الحديث منه؛جابر در نقل حديث پرهيزكار بود و من پرهيزكارتر از او در نقل حديث نديده‌ام.

شعبه نيز در شرح حال وى مى‌گويد:

جابر صدوق في الحديث؛ جابر در نقل حديث راستگو است.

زهير بن معاويه نيز مى‌گويد:

كان إذا قال سمعت أو سألت، فهو من أصدق الناس؛ وقتى جابر مى‌گويد (حديثى را) شنيدم يا پرسيدم، (راست مى‌گويد، چرا كه) او از راستگوترين مردمان است.

وكيع جابر را چنين توصيف مى‌كند:

مهما شككتم في شى‌ء¨، فلا تشكّوا في أنّ جابرا ثقة؛ هرگاه در هر چيزى شك كردى، در اين‌كه جابر ثقه و مورد اعتماد است شك مكن.

و از سفيان ثورى نيز نقل شده است كه خطاب به شعبه گفت:

لئن تكلمت في جابر الجعفى، لأتُكلمنّ فيك؛⁽¹⁾اگر درباره جابر جعفى بدگويى كنى، درباره تو بد خواهم گفت.

بنابر اين بسيارى از بزرگان حديث سنّى بر راستگويى و مورد اعتماد بودن جابر اذعان و اعتراف دارند، اما چون او از عالمان شيعى است، مى‌كوشند تا وى را جرح و احاديثش را طرد كنند.

ذهبى در شرح حال جابر جعفى مى‌نويسد:

جابر بن يزيد (د، ت، ق) بن الحارث الجعفي الكوفي، أحد علماء الشيعة... كان يؤمن بالرجعة... يشتمّ أصحاب النبي صلّى اللّه عليه وآله؛⁽²⁾جابر بن يزيد بن حارث جعفى كوفى يكى از عالمان شيعه است... او به رجعت ايمان داشت... و اصحاب پيامبر را شتم مى‌كرد.

ابن عدى درباره جابر مى‌گويد:

لجابر حديث صالح، وقد روى عنه الثوري الكثير، وشعبة أقلّ رواية عنه من الثوري، ...و قد احتمله الناس و رووا عنه. و عامة ما قذفوه أنّه كان يؤمن بالرجعة... ولم يختلف أحد في الرواية عنه... وهو مع هذا كلّه أقرب إلى الضعف منه إلى الصدق؛⁽³⁾

حديث جابر نيكو است و ثورى بسيار از او روايت مى‌كند. شعبه كمترين حديث را به نقل از ثورى از او روايت مى‌كند... و مردم به احاديث او تن داده و از او روايت كرده‌اند.

نهايت نسبتى كه به او داده شده آن است كه او به رجعت ايمان داشته است... و احدى در روايت از او اختلاف ندارد... . با همه اين توصيفات، او به ضعيف بودن نزديك‌تر است تا راستگويى! مشاهده مى‌شود كه مخالفان چگونه در برخورد با يك راوى راستگو و مورد اعتماد دچار مشكل شده‌اند؛ چرا كه از يك سو نمى‌توانند در وثاقت او ذرّه‌اى خدشه كنند و از سويى ديگر به دليل ستيز با حق با اعتقادات او كنار نمى‌آيند.

در اين مورد نيز ابن عدى از يك سو مى‌گويد حديث جابر نيكو است، بزرگان حديثى از او روايت كرده‌اند و هيچ‌كس در نقل روايت از او اختلافى ندارد، و از سويى ديگر او را تضعيف مى‌كند.

و يا از يك سو انديشمندان و حديث پژوهان بزرگ و مشهور سنّى ازجابربسيار تجليل كرده و به راستگو بودن و ورع او در حديث اذعان و اعتراف مى‌كنند، و از سويى ديگر ذهبى به دليل شيعه بودن جابر و شتم صحابه، در وى جرح مى‌كند و توجه ندارد كه اگر جابر چنان راستگو و با تقوا است كه حتّى مخالفان وى نيز به آن اعتراف دارند، پس شتم صحابه از سوى وى نيز از سر صداقت و ورع اوست.

از يك سو بزرگان مشهور و مورد قبول سنّيان هم‌چون سفيان ثورى، معمر، شعبه و برخى ديگر از آنان احاديث فراوانى از جابر نقل كرده‌اند و حتّى برخى حديث پژوهان بزرگ هم‌چون سفيان بن عيينه، در عين مخالفت و نهى از استماع

حديث جابر، به خاطر تشيّع او، نقل احاديث او را رها نساخته و احاديث بسيارى را از او نقل كرده‌اند، و از سوى ديگر وقتى برخى از انديشمندان متعصّب، با كثرت نقل احاديث جابر مواجه شده‌اند، براى توجيه آن طرفندى به كار گرفته و ادّعا كرده و مى‌نويسند:

أمّا شعبة و غيره من شيوخنا - رحمهم اللّه تعالى - فإنّهم رأوا عنده أشياء لم يصبروا عنها، وكتبوها ليعرفوها، فربّما ذكر أحدهم عنه الشيء بعد الشيء على جهة التعجب، فتداوله الناس بينهم؛⁽¹⁾اما شعبه و ساير شيوخ ما در نزد جابر چيزهايى ديدند كه تحمّل آن را نداشتند، از اين رو آنها را نوشته‌اند تا بفهمند و چه بسا يكى از آن افراد مطلبى از اين مطالب را يكى پس از ديگرى از روى تعجّب ذكر كرده و مردم آنها را در ميان خود رواج داده‌اند.

و گاهى نيز ادّعا شده كه شعبه، معمر و ديگران هرچند احاديث را نوشته‌اند، اما آنها را تصديق نمى‌كردند، بلكه به جهت شناساندن، آنها رانوشته‌اند و سپس به جهت اظهار تعجّب، آنها را براى شاگردانشان حديث كرده‌اند، ليكن شاگردان بدون توجّه به اين جهت، اين احاديث را نوشته‌اند و به اين ترتيب احاديث جابر در ميان مردم رواج پيدا كرده است به گونه‌اى كه اين احاديث با سند صحيح به دست ما رسيده است! اين توجيهات همانند سخن هيثمى است كه پس از اذعان به صحّت حديث منقول از ابن عباس، با طرح اين احتمال كه ممكن است برادر زاده شيعى معمر حديث را در كتاب او داخل كرده باشد، براى بى‌اعتبار ساختن آن مى‌كوشد كه «فاعتبروا يا أولي الأبصار».

وقتى هم برخى متعصّبان افراطى اين تلاش‌ها را نافرجام مى‌بينند و هيچ راهى براى خدشه در حديث نمى‌يابند، متوسّل به سوگند مى‌شوند، چنان كه ذهبى اين طرفند را به كار گرفته است. حاكم نيشابورى در مستدرك على الصحيحين حديثى را درباره فضائل حضرت صدّيقه طاهر سلام اللّه عليها نقل و آن را تصحيح كرده است⁽¹⁾و ذهبى نيز كه از خدشه در آن ناكام مانده و مأيوس شده مى‌گويد:

لا واللّه، بل موضوع؛⁽²⁾خير، به خدا سوگند اين چنين نيست، بلكه اين مطلب جعلى است! اهل انصاف را به داورى مى‌خوانيم تا درباره اين بازى گرى‌ها و ملعبه ساختن روايات و سنّت نبوى بر اساس وجدان خود قضاوت كنند.

«فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ أَيْديهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ»؛⁽³⁾پس واى بر آنان از آنچه كه نگاشتند و واى بر آنان از آنچه كه كسب نمودند.

بنابر اين حديثى كه در تفسير آيه «وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى» وارد شده و اهتدا و راه يافتن به ولايت اهل بيت عليهم السلام را شرط مغفرت معرّفى كرده است، از نظر سندى صحيح و بدون اشكال است. هم‌چنين سند احاديث ديگرى كه مؤيّد و شاهد اين مطلب بودند صحيح بود.

دلالت آيه

پس از بررسى و تصحيح سند اين احاديث، در اينجا به تبيين دلالت آيه و حديث ذيل آن مى‌پردازيم.

خداوند سبحان در آيه 82 سوره طه مى‌فرمايد:

«وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدى»؛ من به يقين بسيار آمرزنده‌ام براى كسى كه توبه كند، ايمان آورد و كار نيك انجام دهد و سپس راه يابد.

در اين آيه شريفه، خداوند متعال با تأكيد فراوان مغفرت خود را شامل كسى مى‌داند كه چهار ويژگى داشته باشد: 1. توبه كند، 2. ايمان آورد، 3. عمل صالح انجام دهد و 4. راه يابد.

آيه با «إنّ» شروع شده كه بر تأكيد دلالت دارد. هم‌چنين لام در «لغفّار» براى تأكيد است و «غفّار» نيز بر نسبت غفران به خداوند دلالت مى‌كند؛ يعنى خداوند منتسب به مغفرت است و اساسا كار او آمرزش مى‌باشد، ليكن براى كسانى كه چهار ويژگى پيش‌گفته را داشته باشند.بر اساس نصّ آيه شريفه، توبه، ايمان و عمل صالح بدون هدايت سودى نمى‌بخشد و شخص فقط در صورتى مشمول مغفرت الاهى مى‌شود كه علاوه بر توبه، ايمان و علم صالح، اهتدا نيز يافته باشد.

«اهتدا» از امور ذات تعلّق است و متعلّق مى‌خواهد، اما متعلق آن در خود آيه بيان نشده است؛ بنابر اين براى درك معناى آيه ناگزير از مراجعه به سنّت صحيح هستيم تا آيه را بر اساس آن معنا كنيم. بر اساس مطالب پيشين، روشن شد كه متعلّق اهتدا در احاديث صحيح نبوى به روشنى بيان شده و پيامبر

اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم اهتدا به ولايت اميرالمؤمنين و اهل بيت عليهم السلام را شرط شمول مغفرت الاهى دانسته‌اند. در نتيجه بر اساس كتاب و سنّت، نجات در آخرت مشروط به پذيرش و داخل شدن در ولايت اميرالمؤمنين و اهل بيت عليهم السلام است.

ممكن است گفته شود منظور از ولايت اهل بيت عليهم السلام در اين احاديث، محبّت ايشان است. در پاسخ مى‌گوييم: چنان كه در بحث آيه ولايت بيان شد، در وضع الفاظ، اصل بر اشتراك معنوى است و «ولايت» يك معنا بيشتر ندارد و آن هم اولويّت در تصرّف و امامت است. اما اگر به فرض محال بپذيريم كه مراد از ولايت در اينجا محبّت است، باز هم آيه و احاديث بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارند و اثبات افضليّت، صغرا مى‌شود براى قاعده عقلى قبح تقدّم مفضول بر افضل و نتيجه آن باز هم اثبات امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام است.

به علاوه - چنان كه در بحث آيه مودّت بيان كرديم - محبّت واقعى اطاعت به دنبال دارد و اگر اهتدا به محبّت اهل بيت عليهم السلام شرط مغفرت الاهى باشد، اين محبّت با اطاعت از ايشان تحقّق يافته و ثابت مى‌شود.ممكن است گفته شود كه بر اساس روايت تفسيرى، صرف محبّت اهل بيت عليهم السلام براى مغفرت كافى است و برخى فرقه‌هاى اسلامى نيز مدّعى محبّت اهل بيت‌اند. در پاسخ مى‌گوييم اوّلاً ولايت به معناى اولويّت در تصرّف و امامت است و شرط رسيدن به آمرزش الاهى پذيرش امامت امامان اهلبيت عليهم السلام است، و ثانيا اگر به فرض بپذيريم كه منظور از ولايت در اين حديث محبّت است، باز هم محبّت واقعى اطاعت در پى دارد و محبّ واقعى اهل بيت عليهم السلام

كسى است كه امامت ايشان را بپذيرد و از ايشان اطاعت كند و اگر به فرض بازهم بپذيريم كه منظور محبّت صرف است، باز هم روشن است كه جمع أضداد امكان ندارد؛ پس ممكن نيست كسى هم محبّت اهل بيت عليهم السلام را در دل داشته باشد و هم محبّت مخالفان اهل بيت عليهم السلام را داشته باشد، از اين‌رو صرف ادّعا براى بهره‌مندى از غفران الاهى كافى نيست و محبّت اهل بيت عليهم السلام صرفا با برائت از دشمنان و مخالفان ايشان تحقّق مى‌يابد.

حاصل آن‌كه شرط غفران الاهى پذيرش ولايت و امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام است.

بررسى اشكال‌هاى مخالفان

يكى از مخالفان در برابر استدلال مرحوم شرف الدين به اين آيه شريفه چنين اشكال كرده است:

هذه الآية من سورة طه، وهي مكيّة، نزلت حيث لم يكن علي رضي عنه قد تزوّج بفاطمة، و لم ينقل هذا الرأي عن غير ثابت البناني، و على فرض صحّة النقل إلى ثابت البناني، فمن أدرانا أنّه يريد به «أهل بيته صلّى اللّه عليه وآله وسلّم» ما تريده الرافضة، من قصر مدلوله على أبناء عليّوفاطمة فحسب.

أمّا الأحاديث التي رواها ابن حجر في صواعقه، فقد أشار إليها المؤلّف إشارة مجملة، و هي أحاديث هالكه‌لا يحتجّ بها، و منها ما أخرجه الديلمي مرفوعا: «إنّما سمّيت إبنتي فاطمة، لأنّ اللّه فطمها و محبّيها عن النار». قال فيه ابن الجوزي: فيه محمّد بن زكريا الغلابي و هو من عمله.

و قال ابن عراق: و فيه أيضا: بشر بن إبراهيم الأنصاري. و جاء من حديث عليّ: قلت: يا رسول اللّه، لِمَ سمّيت فاطمة؟ قال إنّ اللّه فطمها و ذرّيّتها عن النار يوم القيامة. أخرجه ابن عساكر، و في سنده من ينظر فيه، واللّه أعلم؛ اين آيه از جمله آيات سوره طه است و آن سوره مكّى است و زمانى نازل شده كه على عليه السلام با فاطمه سلام اللّه عليها ازدواج نكرده بودند و اين نظر غير از ثابت بنانى، توسّط شخص ديگرى نقل نشده است. بر فرض صحّت نقل ثابت بنانى، از كجا بدانيم كه مراد او از «اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم» همان كسانى هستند كه رافضه مى‌گويند و مدلول آن را تنها به فرزندان على و فاطمه منحصر مى‌كنند؟ اما احاديثى كه ابن حجر در صواعق المحرقة روايت كرده و مؤلّف به صورت اجمالى به آن اشاره كرده است، احاديث بى‌پايه‌اى هستند كه به آنها احتجاج نمى‌شود، از جمله حديثى كه ديلمى به صورت مرفوع آورده كه: «همانا دخترم فاطمه ناميده شد، چرا كه خداوند او و محبّانش را از آتش جدا ساخته است». ابن جوزى درباره اين حديث مى‌گويد: «در سند آن محمّد بن زكريا غلابى است و اين حديث ساخته اوست». ابن عراق نيز مى‌گويد: در سند آن هم‌چنين بشر بن ابراهيم انصارى است.در حديث على عليه السلام نيز آمده است كه گفتم: «اى رسول خدا، براى چه فاطمه (به اين نام) ناميده شد»؟ فرمود: «خداوند او و ذريّه‌اش را در روز قيامت از آتش جدا مى‌كند». اين حديث را ابن عساكر آورده و در سند آن كسى است كه بايد در آن نظر كرد و خداوند عالم‌تر است.

در اين عبارت چند اشكال مطرح شده كه به طور خلاصه عبارتند از:

در پاسخ به اين اشكال‌ها بايد گفت: اوّلاً با توجّه به «آيه تطهير»، «حديث ثقلين» و «حديث سفينه»، مصداق «اهل بيت» روشن است؛ يعنى حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، حضرت فاطمه سلام اللّه عليها، حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام، حضرت امام حسين سيدالشهداء عليه السلام و فرزندان معصوم آن حضرت‌اند؛ چنان كه بسيارى از انديشمندان سنّى در شرح حديث ثقلين و حديث سفينه به اين مطلب تصريح كرده‌اند، چرا كه بر اساس اين احاديث، ضرورتا بايد در هر زمانى يكى از اهل بيت عليهم السلام باشد تا مسلمانان به او تمسّك جويند و به واسطه او هدايت يابند و رستگار شوند.پس مصداق اهل بيت عليهم السلام را آيات قرآن و سنّت صحيح و قطعى نبوى معيّن و مشخّص ساخته و مربوط به اراده كسى نبوده و موضوعى نيست كه شيعه به دلخواه خود بگويد. هم‌چنين مصداق اهل بيت فقط منحصر به امام حسن و امام حسين نيست، بلكه پيامبر اكرم، صدّيقه طاهره و ائمه اثناعشر عليهم

السلام همه مصداق اهل بيت اند . خداى تعالى آمرزش بندگانى را كه توبه كرده، ايمان آورده و عمل صالح انجام مى‌دهند به اهتدا بر ولايت اهل بيت عليهم السلام مشروط ساخته است. اما هدايت يافتن به ولايت اهل بيت عليهم السلام، به بودن تمامى اهل بيت عليهم السلام به طور همزمان مشروط نشده است. حتى مشروط ساختن آمرزش امم سابق به پذيرش رسالت خاتم الأنبياء صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و اقرار به بعثت خاتم پيامبران به اخبار الاهى امرى صحيح و معقول است. يعنى خداوند مى‌تواند از ظهور پيامبر آخرالزمان به امّت‌هاى پيشين خبر دهد و آنها را به پذيرش و اقرار به نبوّت و ولايت او تكليف كند و آمرزش خود را به اين اقرار مشروط سازد. درباره ولايت اهل بيت عليهم السلام نيز مطلب همين گونه است؛ يعنى حضور يا عدم حضور اهل بيت عليهم السلام در زمان مهتدى شرط هدايت يافتن به ولايت ايشان نيست و ما كه در عصر امام غايب زندگى مى‌كنيم، بر اساس اين آيه شريفه و فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در ذيل آن، وظيفه داريم به ولايت اهل بيت عليهم السلام هدايت يابيم و هدايت يافتن به ولايت اهل بيت عليهم السلام، هم‌چون هدايت شدن به پذيرش رسالت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله وسلّم بر همه مسلمانان واجب است، چه مسلمانانى كه در عصر حيات شريف حضرت خاتم الأنبياء صلّى اللّه عليه وآله وسلّم زندگى مى‌كرد و حضرتش را درك كرده‌اند، و چه مسلمانان امروزى.

معناى اهتدا به ولايت اهل بيت عليهم السلام، نيز پذيرش و اقرار بهامامت و اولويّت ايشان در تصرّف است. به عبارت ديگر، كسى به ولايت اهل بيت عليهم السلام راه مى‌يابد كه ايشان را امام بداند و در همه حال، در رفتار، گفتار و كردار به ايشان اقتدا كند. پس مكّى يا مدنى بودن آيه و ازدواج يا عدم

ازدواج اميرالمؤمنين عليه السلام با حضرت فاطمه سلام اللّه عليها در زمان نزول آيه و نيز حضور يا عدم حضور حسنين و ساير ائمّه عليهم السلام در اهتدا به ايشان نقشى ندارد.

و بر فرض ضرورت حضور اهل بيت عليهم السلام در زمان نزول آيه و در هنگام هدايت يافتن به وسيله ايشان، باز هم حضور برخى از ايشان كافى است و در زمان نزول آيه، حضرت خاتم الأنبياء صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و حضرت صدّيقه طاهر سلام اللّه عليها حضور داشته‌اند و همين كفايت مى‌كند و مسلّما ازدواج اميرالمؤمنين عليه السلام با صدّيقه طاهر سلام اللّه عليها و حضور حسنين عليهما السلام شرط اهتدا نيست.

اما درباره سند حديث ثابت بنانى و احاديثى كه ابن حجر به عنوان شاهد و مؤيّد آورده است، پيش از اين بحث شد و ما اسانيد روايات را تصحيح كرديم و روشن ساختيم كه بى‌اساس و جعلى دانستن اين احاديث، كذب محض و نشانه تعصب و نادانى است.

آيه: نجوا

اشاره

آيه نجوا

آيه نجوا در زمره آياتى است كه از يك سو بر فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد و از سويى ديگر مشتمل بر ملامت و مذمّت ساير صحابه است. خداى تعالى در سوره مجادله مى‌فرمايد:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحيمٌ * ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللّه‌ُ عَلَيْكُمْ فَأَقيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطيعُوا اللّه‌َ وَرَسُولَهُ وَاللّه‌ُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»؛⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، هنگامى كه با رسول خدا رازگويى مى‌كنيد، پيش از آن صدقه‌اى بدهيد كه اين براى شما بهتر و پاكيزه‌تر است، و اگر نيافتيد، پس خداوند بسيار آمرزنده و مهرورز است * آيا بيمناك شديد (و بخل ورزيديد) كه پيش از رازگويى‌تان صدقه بدهيد؟ پس در اين هنگام چنين نكرديد و خداوند توبه شما را پذيرفت. پس نماز را برپا داريد زكات را بپردازيد و از خدا و رسولش اطاعت كنيد و خداوند به تمام آنچه انجام مى‌دهيد آگاه است.

بر اساس احاديث صحيح نبوى، تنها كسى كه به اين دستور خدا عمل كرد حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بود و ساير صحابه از تن دادن به آن سرباز زدند.

روايت‌هاى تفسيرى ذيل اين آيه شريفه توسّط بسيارى از صحابه و تابعين نقل شده است كه به متن برخى از اين روايات مى‌پردازيم.

حديث به نقل از اميرالمؤمنين

إنّ في كتاب اللّه آية ما عمل بها أحد قبلي، و لا يعمل بها أحد بعدي: آية النجوى «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً» كان عندي دينار فبعته بعشرة دراهم. فكنت كلّما ناجيت النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قدّمت بين يديّ درهما، ثمّ نسخت، فلم يعمل بها أحد، فنزلت «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ» الآية؛⁽¹⁾همانا در كتاب خدا آيه‌اى است كه احدى پيش از من به آن عمل نكرده و احدى پس از من بدان عمل نكرده است و آن آيه نجوا است كه: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً». من يك دينار داشتم كه آن را به ده

درهم تبديل كردم. پس هرگاه با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم گفتگوىخصوصى داشتم، پيش از آن يك درهم صدقه مى‌دادم تا اينكه اين آيه نسخ شد و احدى به آن عمل نكرد. آن‌گاه اين آيه نازل شد كه: «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ».

سيوطى در ضمن نقل اين روايت، تذكّر مى‌دهد كه حاكم سند آن را تصحيح كرده است.

لمّا نزلت «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً»الآيه، قال لي النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «ماترى، دينارا؟» قلت: لا يطيقونه، قال: «فنصف دينار»، قلت لا يطيقونه، قال: «فكم»؟ قلت: شعيرة، قال: «إنّك لزهيد»، قال: فنزلت: «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ» قال: «فبي خفّف اللّه عن هذه الأمة»؛⁽¹⁾هنگامى كه آيه نازل شد كه: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً» تا آخر آيه، پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به من فرمودند: «نظر تو درباره اين‌كه يك دينار صدقه مقرّر كنيم چيست؟» گفتم: مردم طاقت نمى‌آورند. فرمود: «نيم دينار چطور؟» عرض كردم: طاقت نمى‌آورند. فرمود: «پس چقدر باشد؟» گفتم: يك [مشت] جو. فرمود: «همانا تو كم گفتى». اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

پس اين آيه نازل شد كه: «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ». آنحضرت فرمودند: آن‌گاه خداوند به واسطه من به اين امّت تخفيف داد [و آن حكم را نسخ كرد].

سيوطى اين حديث را از ابن ابى‌شيبه، عبد بن حميد، ترمذى، أبو يعلى، ابن جرير، ابن منذر، ابن مردويه و نحّاس روايت كرده و يادآور مى‌شود كه ترمذى سند آن را نيكو دانسته است.⁽¹⁾3. عبدالرزاق، عبد بن حميد، ابن منذر، ابن أبى حاتم و ابن مردويه ديگر بار حديثى از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل كرده‌اند كه فرمود:

ما عمل بها أحد غيري حتّى نسخت، وما كانت إلاّ ساعة يعني آية النجوى؛⁽²⁾هيچ كس غير از من به آيه نجوا عمل نكرد و زمان كوتاهى نگذشت كه اين آيه نسخ شد.

حديث به نقل از ابن عباس

يكى از راويان اين روايت ابن عباس است. سيوطى در ذيل اين دو آيه، به سند خود و به نقل از ابن عباس مى‌نويسد:

أخرج ابن المنذر، وابن أبي حاتم، و ابن مردويه، عن ابن عباس في قوله: «إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ» الآية، قال: إن المسلمين أكثروا المسائل على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حتّى شقوا عليه، فأراد اللّه أن يخفّف عن نبيه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فلمّا قال ذلك: امتنع كثير من

الناس وكفّوا عن المسألة، فأنزل اللّه بعد هذا «ءَ أَشْفَقْتُمْ» الآية، فوسّع اللّه عليهم ولم يضيق؛⁽¹⁾ابن منذر، ابن أبى‌حاتم و ابن مردويه از ابن عباس نقل كردند كه درباره آيه شريفه «إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ» گفت: پرسش مسلمانان از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم زياد شد به طورى كه ايشان به زحمت افتادند؛ از اين‌رو خداوند خواست كه به پيامبرش تخفيف دهد، به همين روى اين آيه را نازل فرمود، ولى بسيارى از مردم از عمل به آن امتناع ورزيدند و از ذكر مسائل خويش خوددارى كردند. به همين جهت خداوند پس از آن، آيه «ءَ أَشْفَقْتُمْ» را نازل كرد و بر آنان آسان گرفت و عرصه را فراخ ساخت و تنگ نگرفت.

وى در حديثى ديگر به نقل از ابن عباس مى‌نويسد:

أخرج أبو داود في ناسخه، وابن المنذر، من طريق عطاء الخراساني، عن ابن عباس في المجادلة «إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً»قال: نسختها الآية التي بعدها «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ»؛ ابو داوود در ناسخش و ابن منذر از طريق عطاء خراسانى، از ابن عباس آورده‌اند كه در سوره مجادله و در ذيل آيه: «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ» گفت: بعد از آن آيه «آيا بخل ورزيديد كه پيش از رازگويى‌تان صدقه بدهيد» آن را نسخ كرد.

حديث به نقل از مجاهد

كان من ناجى النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم تصدّق بدينار، و كان أوّل من صنع ذلك عليّ بن أبيطالب، ثمّ نزلت الرخصة: «فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللّه‌ُ عَلَيْكُمْ»؛⁽²⁾

10/312. منابع ذيل نيز - به همين مضمون و با اسنادى ديگر - اين روايت را نقل كرده‌اند: فتح الباري: 11/68؛ عمدة القاري: 22/267 - 268 ؛ شواهد التنزيل: 2/322 / ش 965.

صدقه مى‌داد و نخستين كسى كه اين كار را انجام داد علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام بود. آن‌گاه آيه رخصت نازل شد كه: «فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللّه‌ُ عَلَيْكُمْ».

حديث به نقل از مُقاتل

ابن أبى‌حاتم نيز حديث را از مقاتل روايت مى‌كند كه گفت:

إنّ الأغنياء كانوا يأتون النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فيكثرون مناجاته، و يغلبون الفقراء على المجالس، حتّى كره النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم طول جلوسهم و مناجاتهم. فأمر اللّه بالصدقة عند المناجاة، فأمّا أهل العسرة فلم يجدوا شيئا، و كان ذلك عشر ليال، و أما أهل الميسرة فمنع بعضهم ماله و حبس نفسه، إلاّ طوائف منهم جعلوا يقدّمون الصدقة بين يدي النجوى، و يزعمون أنّه لم يفعل ذلك غير رجل من المهاجرين من أهل بدر، فأنزل اللّه «ءَ أَشْفَقْتُمْ» الآية؛⁽¹⁾همانا ثروتمندان نزد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مى‌آمدند و رازگويى آنان با ايشان زياد مى‌شد و فقرا از اين امر باز مى‌ماندند تا اين‌كه طولانى شدن جلساتشان بر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ناخوشايند شد، از اين‌رو خداوند دستور داد به هنگام رازگويى صدقه دهند؛ اما از سويى تنگدستان چيزى [براى صدقه دادن] نمى‌يافتند و از سويى ديگر متمولان، از صدقه دادن پرهيز مى‌كردند و برخى ديگر نيز از حضور نزد پيامبر خوددارى مى‌كردند جز گروهى از آنان كه پيش از هر رازگويى صدقه مى‌دادند. اين موضوع ده شب طول كشيد. گمان مى‌رود كه اين كار را كسى انجام نمى‌داد، جز مردى از مهاجران اهل بدر! پس خداوند اين آيه را نازل كرد كه: «ءَ أَشْفَقْتُمْ».

مقاتل به دليل بغض و كينه‌اش نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام، نام آن حضرت را ذكر نكرده و به جاى آن مى‌گويد: «مردى از مهاجران اهل بدر!»

حديث به نقل از سعد بن أبى‌وقاص

طبرانى و ابن مردويه از سعد بن أبى‌وقاص نقل كرده‌اند كه گفت:

نزلت «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً» فقدّمت شعيرة، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إنّك لزهيد»، فنزلت الآية الأخرى «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ»؛⁽¹⁾اين آيه نازل شد: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً». من مشتى جو بردم، آن‌گاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: «تو چه كم مقدار هستى»؛ پس آيه ديگرى نازل شد كه: «ءَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ».

سيوطى درباره اين حديث مى‌گويد:

أخرج الطبراني وابن‌مردويه بسند فيه ضعف؛⁽²⁾طبرانى و ابن مردويه اين حديث را به سندى كه در آن ضعف وجود دارد، آورده‌اند.

اين حديث از سويى بيان‌گر بخل ورزيدن صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است. از سويى ديگر بررسى سند آن ضرورتى ندارد، زيرا اسانيد رواياتى كه بيان‌گر بخل و ممانعت صحابه از پرداخت صدقه هستند و تنها كسى كه به اين امر الاهى عمل كرده است، اميرالمؤمنين عليه السلام بوده است. چنان كه اشاره شد،

حاكم سند برخى از اين روايات را تصحيح كرده است و ترمذى نيز به صراحت اين حديث را حسن معرفى كرده و در صحيح خود آورده است. حديث پژوهان و مفسّران ديگر نيز اين‌گونه روايات را بدون خدشه در سند ذكر كرده‌اند؛ از اين‌رو به تصحيح روايت سعد بن أبى‌وقاص نيازى نيست.

حديث به نقل از سلمة بن كهيل

أخرج عبد بن حميد، عن سلمة بن كهيل «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ» الآية، قال: أوّل من عمل بها عليّ رضى اللّه عنه، ثمّ نسخت؛⁽¹⁾عبد بن حميد از سلمة بن كهيل نيز آورده است كه در ذيل آيه «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ» گفت: نخستين كسى كه به اين امر الاهى عمل كرد على عليه السلام بود، سپس اين آيه نسخ شد.

ما اين روايات را از درّالمنثور صرفا بدان جهت نقل كرديم و مى‌كنيم تا روشن شود كه در ذيل آيه نجوا بيش از اين حديث است و مفسّران و حديث پژوهان سنّى درباره اين آيه سخن ديگرى ندارند و ممانعت تمامى صحابه - جز اميرالمؤمنين عليه السلام - چنان روشن است كه حتى ناصبيان از جعل حديث در مقابل آن نيز درمانده‌اند. بنابر اين، على‌رغم اين‌كه سنّيان اذعان دارند سيوطى «حاطب ليل» است و هر رَطْب و يابسى را نقل مى‌كند و در كتاب او راست و دروغ فراوانى وجود دارد، با اين حال در ذيل اين آيه سخن ديگرى غير از رواياتى كه سيوطى آورده وجود ندارد.

پس رواياتى كه ذكر شد تمام آن چيزى بود كه سيوطى در كتاب درّالمنثور،

ذيل آيه نجوا مطرح ساخته است و روايات ديگرى را در ذيل اين آيه مطرح نكرده است.

روايات ديگرى نيز به همين مضمون از حاكم حسكانى نقل شده است كه جهت تكميل بحث، به نقل آنها مى‌پردازيم.

حديث به نقل از ابن عباس

حاكم حسكانى نيز در شواهد التنزيل، به نقل از ابن عباس مى‌نويسد:

بلغنا أنّ رجلاً من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كان أوّل من فعل ذلك، وهو عليّ بن أبيطالب، قدّم دينارا في عشر كلمات، كلّمهنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فأمّا سائر الناس فلم يفعلوا وشقّ عليهم أن يعتزلوا رسول اللّه وكلامه، وبخلوا أن يقدّموا صدقاتهم؛⁽¹⁾به ما خبر رسيد كه مردى از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه نخستين عمل كننده به اين فرمان الاهى بود؛ يعنى علىّ بن أبى‌طالب عليه السلام در مقابل ده سخن كه با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم گفتگو كرد، يك دينار صدقه داد، اما ساير مردم اين دستور را عمل نكردند و با اين‌كه دورى از رسول خدا و كلام آن حضرت براى آنان سخت بود! ولى از پرداخت صدقه بخل ورزيدند.

در اين روايت تصريح شده است كه تنها اميرالمؤمنين عليه السلام امر خداوند سبحان را امتثال كرده‌اند و ساير صحابه از عمل به دستور خدا سرباز زدند.

حديث به نقل از أبوأيوب انصارى

در روايت ديگرى به نقل از أبوأيوب انصارى آمده است كه گفت:

نزلت هذه الآية في عليّ «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً»، إنّ عليّا ناجى النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عشر نجوات، يتصدّق في كلّ نجوة بدينار؛⁽¹⁾اين آيه درباره على عليه السلام نازل شده است كه: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً». همانا على عليه السلام ده بار [پس از نزول آيه] با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم گفتگوى خصوصى داشت و در هر رازگويى يك دينار صدقه داد.

بر اساس اين روايت، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام هر بار كه به محضر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مى‌رسيدند، يك دينار - معادل ده درهم - صدقه مى‌دادند.

حديث به نقل از جابر بن عبداللّه أنصارى

در روايتى از جابر بن عبداللّه انصارى آمده است كه گفت:

إنّ رسول اللّه انتجى عليّا فى غزوة الطائف يوما، فقالوا: قد طالت مناجاتك منذ اليوم مع عليّ، فقال: «ما أنا انتجيته ولكنّ اللّه انتجاه»؛⁽²⁾همانا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در غزوه طائف، روزى با على عليه السلام خصوصى گفتگو كرد. آن‌گاه [عدّه‌اى از صحابه] گفتند: امروز رازگويى تو با على (عليه السلام)

طولانى شد! رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: «من با او رازگويى نمى‌كردم وليكن خداوند با او نجوا داشت».

اين حديث بيان‌گر اعتراض برخى صحابه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است، ولى نام معترضان در آن ذكر نشده است. اما در حديثى ديگر از جابر بن عبداللّه انصارى، نام معترضان هم مشخّص شده است.

در اين روايت آمده است كه جابر گفت:ناجى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم في غزاة الطائف، فأطال مناجاته، فقال له أبوبكر وعمر: لقد أطلت مناجاة عليّ، قال: «ما أنا ناجيته، بل اللّه ناجاه»؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در غزوه طائف با على عليه السلام رازگويى كرد و گفتگوى ايشان طول كشيد. آن‌گاه ابوبكر و عمربه ايشان گفتند كه رازگويى با على عليه السلام را طول دادى! رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمودند: «من با او رازگويى نمى‌كردم، بلكه خداوند با او رازگويى مى‌كرد».

بدون ترديد نزول آيه نجوا در شأن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام فضيلتى بزرگ و انحصارى براى آن حضرت است و عمل نكردن ساير صحابه به دستور خداوند، منقصت و كوتاهى سترگى براى آنان به شمار مى‌آيد، به همين جهت است كه از عبداللّه بن عمر نقل شده است كه گفت:

كان لعليّ بن أبيطالب ثلاث، لو كان لي واحدة منهنّ كانت أحبّ إليّ من حمر النعم: تزويجه فاطمة، و إعطاؤه الراية يوم خيبر، وآية النجوى؛⁽²⁾