جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 2

مشخصات کتاب

مبانى ـ ادلّه سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1327 -

عنوان و نام پديدآور: جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى.؛ تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق.

مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1390 -

مشخصات ظاهرى: 15ج.

شابك: (ج. 2) 978 - 600 - 5348 - 42 - 2

يادداشت: ص.ع به انگليسى: Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamah wel-Imam "Gems of Speech in being acquainted with Imamate and Imam" The Kharij lectures on Imamate

يادداشت: ج.2 (چاپ يكم: 1390) (فيپا).

يادداشت: كتابنامه.

مندرجات: ج. 2. مبانى ـ ادله

موضوع: امامت

موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت

موضوع: احاديث اهل سنّت

شناسه افزوده: انتشارات الحقايق

رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP

رده بندى ديويى: 45 / 297

شماره كتابشناسى ملى: 2104579

نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 2

مؤلّف: آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق

ناشر: الحقايق

شمارگان: 1000

نوبت چاپ: سوم ـ 1395

چاپ: وفا

قيمت: 110000 ريال

شابك: 2 - 42 - 5348 - 600 - 978 978 - 600 - 5348 - 42 - 2

حقوق چاپ محفوظ است

مراكز پخش:

قم: تلفن: 37837320-025

37842682-025 واحد انتشارات: 37739970-025

تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)

تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021

مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)، تلفن: 32242262-051

09151199486

اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031

نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org ـ پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org ـ سامانه پيام كوتاه: 10001414

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام

دروس خارج امامت

جلد دوم

مبانی - ادلّه

آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست نگاشته ها

شرايط امام

شرايط امام نزد اهل سنّت... 18

بررسى شرايط امامت ابوبكر... 22

1 . شجاعت... 22

دفاع ابن تيميه از شجاعت ابوبكر... 26

2 . عدالت... 28

جنايت خالد بن وليد و توجيهاتى عجيب پيرامون جنايتش... 30

3 . علم... 30

قريشى بودن امام... 31

شرايط و ويژگى هاى امام از ديدگاه شيعه... 33

1 . هاشمى بودن... 34

2 . عالم بودن به مسائل دين، قرآن و نيازمندى هاى مردم... 35

3 . معجزه... 37

4 . عصمت... 38

اهميت و جايگاه «عصمت»... 38

معناى «عصمت»... 39

معنا و حقيقت «عصمت» از نگاه متكلمان شيعه... 40

نظر علامه طباطبائى درباره «عصمت»... 42

جايگاه «عصمت» در ميان فرقه هاى اسلامى... 44

منشأ اعتقاد اهل سنّت درباره عصمت پيامبران... 47

عدم عصمت حضرت ابراهيم... 47

حضرت موسى و سيلى زدن به ملك الموت!... 52

حضرت سليمان و برخى ديگر از پيامبران الاهى... 53

رسول گرامى اسلام... 54

لزوم عصمت از ديدگاه شيعه... 69

كلام متكلمين و انديشمندان شيعه... 69

دليل هاى عقلى عصمت... 75

دليل يكم: تأمين غرض... 75

دليل دوم: اعتبار سنّت در گرو عصمت... 77

دليل سوم: «فاقد الشيء لا يعطي»؛ كسى كه ندارد چگونه ببخشد؟!... 79

دليل چهارم: إقتدا و پيروى در سايه عصمت... 79

آيه يكم... 80

آيه دوم... 80

دليل پنجم: إعتبار بازخواست الاهى در پرتو عصمت... 81

دليل ششم: سرپرستى دين و شريعت... 82

دليل هفتم: پيروى امام از پيروانش!... 83

دليل هاى نقلى عصمت... 84

آيات قرآن... 84

آياتى كه بيان گر عصمت پيامبر اكرم است... 84

آياتى كه به عصمت پيامبر اكرم و اوصياء ايشان نظر دارد... 85

آياتى كه مربوط به عصمت امامان الاهى است... 89

آيه يكم: «آيه عهد»... 89

بيان ميرزاى نائينى درباره دلالت آيه عهد بر لزوم عصمت امام... 94

بيان مرحوم آخوند خراسانى... 95

بيان علامه طباطبائى... 96

آيه دوم: «أُولو الأَمر»... 97

اشكال فخر رازى... 100

پاسخ نقضى... 101

پاسخ حلّى... 102

آيه سوم: «همراهى با صادقين»... 103

راويان حديث «صادقين»... 104

بررسى متن احاديث... 105

كلام فخر رازى... 106

آيه چهارم: «آيه تطهير»... 107

معناى واژگان آيه... 107

معناى «إنّما يريد اللّه‏»... 107

معناى «ليذهب عنكم»... 109

معناى «الرجس»... 110

معناى «يطهّركم تطهيرا»... 110

«اهل بيت» چه كسانى هستند؟... 111

سعد بن ابى وقاص و «آيه تطهير»... 116

ابن حجر مكّى و «آيه تطهير»... 117

آيه تطهير از ديدگاه طبرى... 117

عصمت و مسئله جبر... 118

آيه پنجم: «اهل ذكر»... 120

عصمت در روايات... 122

حديث يكم: «حديث ثقلين»... 122

راويان حديث از طبقه صحابه... 123

راويانى از مؤلفين صحاح ستّه... 124

اسامى برخى از راويان بزرگ در قرن هاى مختلف... 124

متن چند حديث... 125

برداشت عصمت از فرازهاى حديث... 126

1 . امر رسول خدا به متابعت از اهل بيت... 126

معناى «إتبعتم»... 127

معناى «تمسّكتم»... 127

معناى «أخذتم»... 128

معناى «اعتصام»... 129

معناى «لن تضلوا»... 130

معناى «ثقلين»... 130

تاكيد بر تبعيت از اهل بيت... 131

2 . إخبار رسول خدا از عدم جدائى قرآن و عترت... 132

آخرين سفارش و وصيّت پيامبر اكرم... 133

حديث دوم: «حديث سفينه»... 135

بررسى سندى... 136

شناخت راويان... 138

عصمت در حديث سفينه... 140

ساخت كشتى... 140

حديث سفينه در نگاه علماء اهل سنّت... 143

شبهه فخر رازى... 146

حديث سوم: «حديث منزلت»... 148

راويان حديث منزلت... 150

تواتر حديث... 152

متن حديث در نقل راويان... 153

بازى با حقايق... 155

بررسى دلالت حديث منزلت... 156

مقامات حضرت هارون... 156

اشكالى علمى... 160

پاسخ به شبهه... 161

حديث چهارم: «عليٌ مع القرآن، والقرآن مع علي»... 161

متن چند حديث... 162

روايت ابن عقده... 164

حديث پنجم: «حديث باب حطّه»... 166

باب حطّة چيست؟... 166

متن حديث... 167

حديث ششم: «إنّ عليّا لا يفعل إلاّ بما يؤمر»... 169

حديث هفتم: «من فارق عليا...»... 174

راويان حديث... 175

متن حديث... 175

دليل چهارم: اجماع صحابه... 180

چند شبهه پيرامون عصمت أنبياء

شبهه يكم: منافات برخى آيات الاهى با عصمت پيامبران... 185

پاسخ يكم... 185

پاسخ دوم... 186

پاسخ سوم... 187

عصمت انبياء در قرآن، پاسخى ديگر... 188

آيات عصمت انبياء... 189

آياتى كه به حقيقت عصمت دلالت دارند... 189

آياتى كه بر اصطفاى انبياء دلالت مى كنند... 191

آيه اى كه بر وجوب اطاعت از رسولان دلالت مى كند... 193

آيات تأسّى به انبياء... 195

آياتى كه بر حجيّت پيامبران دلالت مى كنند... 195

آياتى كه بر هدايت، تعليم و تزكيه انبياء دلالت مى كنند... 197

شبهه دوم: سهو پيامبر... 200

نظر برخى از عالمان درباره «روايت ذو الشمالين»... 201

مسأله سهو و غلو از ديدگاه شيخ صدوق... 205

راه هاى تعيين امام

راه هاى تعيين امام... 211

سه طريق براى اثبات امامت... 215

1 . بيعت... 217

2 . شورا... 219

ادلّه مشروعيت شورا براى تعيين امام... 219

دو نكته در حديث... 236

طرح شورا و جلوگيرى از بيعت... 237

3 . وصيت... 241

مباحث امامت

خلافت و جانشينى رسول خدا... 245

امام به حق كيست؟... 246

ادلّه امامت اميرالمؤمنين عليه السلام

آيات... 251

آيه ولايت... 252

شأن نزول آيه ولايت... 252

راويان احاديث... 252

صحابه... 252

تابعين... 253

عالمان قرن هاى مختلف... 254

متن احاديث مربوط به شأن نزول آيه ولايت... 257

حديث يكم... 257

حديث دوم و سوم... 258

حديث چهارم، پنجم و ششم... 259

حديث هفتم... 261

حديث هشتم... 263

حديث نهم... 264

حديث دهم... 266

احاديث شأن نزول آيه ولايت و اسناد آن از ديدگاه ابن كثير... 266

نظر ابن حجر عسقلانى درباره احاديث شأن نزول آيه ولايت و اسناد آن... 271

احاديث شأن نزول آيه ولايت و اسناد آن از ديدگاه سيوطى... 273

بررسى سند روايت هاى ابن ابى حاتم... 278

سند يكم... 278

سند دوم... 281

بررسى سند روايت طبرى... 282

بررسى سند روايتى از روايات ابن كثير... 283

بررسى سند روايت حاكم نيشابورى... 285

بررسى سند روايت ابن عساكر... 287

وجه استدلال به آيه ولايت... 290

كيفيت استدلال متكلّمان بزرگ شيعه به آيه ولايت... 290

شبهات استدلال... 296

پاسخ به اشكال ها... 307

معناى «ولى» در آيه براساس روايات نبوى... 310

حديث يكم... 311

حديث دوم... 314

نفى وجود اجماع بر نزول آيه ولايت در شأن اميرالمؤمنين... 321

آيا صيغه جمع، با قول به ولايت شخص اميرالمؤمنين منافات دارد؟... 326

نفى معناى حقيقى «ولى» در آيه، به بهانه اقتضاى سياق آيات... 331

صحيح نبودن توجه به غير خدا در حال نماز... 332

صحيح نبودن ولايت دو نفر در يك زمان... 342

انحصار ولايت در اميرالمؤمنين، نافى امامت ساير امامان دوازده گانه... 343

نزول آيه ولايت درباره افرادى غير از اميرالمؤمنين... 344

تعارض آيه ولايت با اخبار دلالت كننده بر امامت ابوبكر... 348

خلاصه بحث... 349

كتاب نامه... 355

شرایط امام

اشاره

شرايط امام

پيش از پرداختن به شرايط امام، يادآورى اين نكته ضرورى است كه شرايط امام نزد دو فرقه شيعه و اهل تسنّن متفاوت است. چنان كه پيش تر گذشت، اهل تسنّن معتقدند كه گزينش و تعيين امام به دست مردم و بر عهده آنان است، از اين رو بايد براى آن كس كه از سوى مردم انتخاب مى شود، پس از انتخاب، شرايطى تعيين كنند تا اين گزينش بر اساس ضابطه اى خاص صورت پذيرفته باشد.

اما شيعه معتقد است كه تعيين و نصب امام به دست خداى تعالى است؛ از همين رو شيعه در مقابل گزينش الاهى تسليم است و در اين باره از خود رأى و نظرى ندارد. به عبارت ديگر از آن جا كه شيعه در بحث امامت تابع نصّ است، به همين جهت نيازى به طرح بحث از شرايط امام در نزد آنان وجود ندارد و بحث از شرايط امام در نزد شيعه، به معناى بيان ويژگى ها و اوصاف الاهى امام است نه تعيين شرايط براى او. پس آن كس كه نص الاهى بر او ثابت شد، همو امام است و اوصاف او دليل افضليت و برترى او خواهد بود. آن گاه به دليل عقلى «قبح تقدم مفضول بر فاضل» مى توان استدلال نمود كه هركس داراى چنين شرايطى باشد، همو براى تصدى امامت اولى بوده و مقدم نمودن كسى بر او، همان تقدم مفضول بر فاضل است و باطل. پس از توجه به اين نكته، به بررسى شرايط امام از ديدگاه اهل سنّت مى پردازيم.

شرايط امام نزد اهل سنّت

جرجانى در شرح مواقف، ذيل عنوان «المقصد الثانى في شروط الإمامة» مى نويسد:

الجمهور على أنّ أهل الإمامة ومستحقها من هو مجتهد في الأصول والفروع ليقوم بأمور الدين متمكّناً من إقامة الحجج وحلّ الشبه في العقائد الدينيّة، مستقلاً بالفتوى في النوازل والأحكام الوقائع نصّا واستنباطا، لأنّ أهمّ مقاصد الإمامة حفظ العقائد وفصل الحكومات ورفع المخاصمات، ولن يتمّ ذلك بدون هذا الشرط.

ذو رأي وبصارة بتدبير الحرب والسلم وترتيب الجيوش وحفظ الثغور ليقوم بأمور الملك.

شجاع قوي القلب ليقوى على الذبّ عن الحوزة والحفظ لبيضة الإسلام بالثبات في المعارك... .

وقيل: لا يشترط في الإمامة هذه الصفات الثلاث لأنّها لا توجد الآن مجتمعة، وإذا لم توجد كذلك، فإمّا أن يجب نصب فاقدها فيكون إشتراطها عبثا لتحقق الإمامة بدونها، أو يجب نصب واجدها، فيكون تكليفا بما لا يطاق، أو لا يجب لا هذا ولا ذاك وحينئذٍ يكون إشتراطها مستلزما للمفاسد التي يمكن دفعها بنصب فاقدها، فلا تكون هذه الأوصاف معتبرة فيها.

نعم، يجب أن يكون عدلاً في الظاهر لئلاّ يجور، فإن الفاسق ربّما يصرف الأموال في أغراض نفسه فيضيع الحقوق.

عاقلاً ليصلح للتصرفات الشرعية والملكية.

بالغاً، لقصور عقل الصبي.

ذكرا، إذ النساء ناقصات عقل ودين.

حرّا لئلاّ يشغله خدمة السيد عن وظايف الإمامة... .

فهذه الصفات التي هي الثمان أو الخمس شروط معتبرة في الإمامة بالإجماع؛⁽¹⁾نظر جمهور بر آن است كه آن كسى مستحق امامت است كه در اصول و فروع مجتهد باشد تا بتواند امور دين را بر عهده بگيرد و قادر بر اقامه برهان، دليل، حجّت و حل شبهه در عقايد دينى باشد. هم چنين وى در پيش آمدها و احكام وقائع چه براساس نص و يا به واسطه استنباط احكام قدرت فتوا داشته باشد، چرا كه مهم ترين هدف امامت حفظ اعتقادات و حل اختلافات و پايان دادن به نزاع و خصومت هاست و انجام اين امور بدون شرط مذكور امكان پذير نخواهد بود.

[هم چنين امام بايد] در جنگ و صلح و آماده سازى لشكريان و حفظ مرزها داراى رأى قوى، بصيرت و تدبير باشد تا بتواند امور مملكت را اداره كند.

[و نيز بايد] شجاع و داراى قوت قلب باشد تا بتواند از حريم اسلام و بلاد مسلمين با ثبات قدم در معركه جنگ محافظت كند... .

برخى گفته اند در امامت اين سه ويژگى شرط نيست، زيرا در زمان كنونى همه اين شروط در هيچ يك از پيشوايان وجود ندارد و اگر اين چنين باشد، يا نصب شخصى بدون اين ويژگى ها واجب است كه در اين صورت گذاشتن اين شروط بيهوده خواهد بود؛ زيرا امامت بدون اين شرايط تحقق يافته است.

و يا اين كه نصب كسى با چنين شرايطى واجب است كه اين نيز تكليف مردم است به امرى فراتر از توان آنان.

اگر بگوييم كه هيچ كدام از اين دو واجب نيست، در اين صورت گذاشتن اين شروط

مستلزم مفاسدى خواهد بود كه دفع اين مفاسد با نصب شخصى بدون اين ويژگى ها ممكن خواهد بود؛ در نتيجه اين اوصاف در امامت معتبر نيست.

آرى، واجب است كه امام در ظاهر عادل باشد كه به مردم ستم روا ندارد. پس چه بسا فاسق، اموال را در خواهش هاى نفسانى مصرف كند و اين موجب ضايع شدن حقوق گردد.

[هم چنين واجب است] بالغ باشد، چرا كه عقل نوجوان قاصر است.

[واجب است] مرد باشد، زيرا عقل و دين زنان ناقص است.

[و بالاخره واجب است] آزاد باشد تا اين كه خدمت به مالكش او را از انجام وظايف امامت باز ندارد... .

پس اين صفات پنج گانه و يا هشت گانه - يعنى به اضافه سه صفت مورد اجماع و اتفاق؛ يعنى علم، تدبير در جنگ ها و شجاعت - همان صفات معتبر در امام مى باشند. پنج شرط [يعنى عدالت، عاقل بودن، بالغ بودن، مرد بودن و آزاد بودن] از شروطى است كه به اجماع و اتفاق، در امامت معتبر است.

بر اساس عبارت جرجانى در شرح مواقف، هشت شرط براى امامت ذكر شده است. سه شرط نخست نظر جمهور اهل تسنّن است و از ويژگى هايى است كه بدون آن ها كسى مستحق امامت نخواهد بود. با اين وجود برخى متكلّمان سنّى بر اين باورند كه پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله كسى كه داراى سه شرط علم، عدالت و شجاعت باشد يافت نمى شود، از همين رو آنان شرط هاى عمومى ترى براى امامت در نظر گرفته اند. بنابراين ضوابط، تعيين امام نزد اهل سنّت ناظر به حق و حقيقت نيست، بلكه اين حوادث پس از رحلت خاتم الانبياء صلى اللّه عليه وآله است كه اين شرايط را تعيين مى كند. به عبارت ديگر اهل تسنّن هيچ معيار صحيحى مبتنى بر كتاب، سنّت و عقل براى شناخت امام ارائه نمى دهند، بلكه مى كوشند آن چه در تاريخ

اتفاق افتاده توجيه كنند و به عبارتى ديگر، آنان «توجيه كنندگان ماوقع»اند.

روشن است كه هرگز نمى توان دينى را كه پايه هاى آن بر حوادث و عملكرد اشخاص استوار گشته دين الاهى دانست. به همين جهت است كه اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد:

الحقّ لا يعرف بالرّجال. إعرف الحقّ تعرف أهله؛⁽¹⁾حق به مردمان شناخته نمى شود. حق را بشناس تا اهلش را بشناسى.

پس بنابر مبنا و روش صحيح، ابتدا بايد برطبق آن چه در كتاب و سنّت آمده و عقل بر آن تاكيد دارد حق را شناخت و آن را معيار قرار داد، نه اين كه عمل و رفتار اشخاص را ميزان حق برشمرد. اما متأسفانه اهل تسنّن در بيان شرايط امام از حق دور شده و حتى از شروطى كه خود مقرّر كرده اند دست برمى دارند؛ چرا كه هيچ يك از حاكمان پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله ويژگى هاى لازم براى امامت را ندارند، از اين رو اهل تسنّن به جاى اين شرايط، شروط عام ترى قرار داده اند كه به ادعاى «قاضى ايجى» و به تبع وى «جرجانى» مورد اجماع اهل تسنّن است.

روشن است كه همواره افراد زيادى داراى اين شرايط عام بوده اند؛ به همين روى اهل تسنّن بايد معيارى براى گزينش امام از ميان افراد حايز شرايط عمومى امامت ارائه دهند.

بر مبناى اهل تسنّن، پس از رحلت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله بسيارى از صحابه هشت شرط مذكور را براى امامت داشته اند، چرا كه اهل تسنّن همه صحابه را عادل مى دانند و معتقدند كه هر يك از صحابه مى توانند اجتهاد كنند و تمامى آنان شجاع،

مدير و مدبّر بوده اند. شرايطى هم چون ذكوريت، بلوغ، حريت و عقل نيز براى صحابه ثابت است. با اين وجود آنان چه دليلى را بر ترجيح ابوبكر بر ديگر صحابه مى توانند به دست دهند؟ به عبارت ديگر هيچ يك از صحابه در شروط هشت و يا پنج گانه اجماعى نسبت به يكديگر امتيازى ندارند، از اين رو بايد ديد كه آيا ابوبكر در علم، تدبير و شجاعت نسبت به ديگران امتيازى داشته است يا خير؟ اگر گزينش ابوبكر با توجه به اين شرايط و بر اساس نظر عالمان سنّى صورت نگرفته باشد، براى اهل تسنّن دو راه باقى مى ماند؛ يا بايد از شروطى كه براى امامت ذكر كرده اند دست بردارند، و يا اعتراف كنند كه ابوبكر شايستگى امامت را نداشته است.

بنابراين لازم است ابتدا با مراجعه به منابع حديثى، تاريخى و رجالىِ اهل تسنّن، وجود يا عدم وجود شرايط امامت در ابوبكر را واكاوى كرده و بررسى كنيم.

بررسى شرايط امامت ابوبكر

1 . شجاعت

اشاره

شجاعت صفت و حالتى نفسانى است كه پس از ظهور و بروز آن است كه براى ديگران معلوم مى گردد. به عنوان مثال چنان كه جود و سخاوت افراد با بذل و بخشش هاى آن ها به ديگران آشكار مى شود، شجاعت نيز بايد در ميدان جنگ، مواقع حساس و مواضع خطر بروز كند. با اين وجود هيچ شاهدى مبنى بر شركت ابوبكر در معركه جنگ و درگيرى وجود ندارد! ممكن است گفته شود كه موقعيت بروز شجاعت براى او پديد نيامده است و عدم بروز قرائن و نشانه هاى شجاعت با شجاع بودن يك فرد منافات ندارد.

آرى، ما مى پذيريم كه به صرف عدم بروز شجاعت نمى توان شجاعت فردى را

منتفى دانست، اما از سويى به يقين شجاعت با فرار از جنگ ناسازگار است و از سوى ديگر - بر اساس روايات اهل تسنّن - فرار ابوبكر و بسيارى از بزرگان صحابه در جنگ هايى هم چون جنگ اُحُد مسلّم و قطعى است.⁽¹⁾در مستدرك حاكم نيشابورى به سند صحيح از ابن عباس آمده است كه تمامى اطرافيان رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در جنگ احد از معركه گريختند و اين تنها على بن ابى طالب عليه السلام بود كه در كنار پيامبر صلى اللّه عليه وآله ماند و استقامت ورزيد.⁽²⁾داستان جنگ خيبر نيز بسيار معروف و مشهور است. به اعتراف خود اهل تسنّن رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در جنگ خيبر پرچم را ابتدا به ابوبكر سپرد، اما وى پيش از درگيرى از معركه گريخت.⁽³⁾حضرت پرچم را به عمر داد و او نيز در نخستين رويارويى از صحنه نبرد فرار كرد.⁽⁴⁾اهل سنّت درباره فرار عمر چنين نقل مى كنند:

هزموا عمر و أ صحابه فجاؤوا يجبّنونه ويجبّنهم؛⁽¹⁾عمر و يارانش از جنگ گريخته و بازگشتند در حالى كه ياران وى او را مى ترساندند و او نيز آن ها را مى ترساند.

پس از اين اتفاقات رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود:

لأعطينّ اللواء غدا رجلاً يحب اللّه ورسوله ويحبه اللّه ورسوله؛⁽²⁾فردا پرچم را به دست مردى عطا مى دهم، خدا و رسول را دوست مى دارد و خدا و رسولش نيز وى را دوست مى دارند.

در برخى از منابع اين اضافه هم وجود دارد:

كرّار غير فرّار يفتح اللّه عليه؛⁽¹⁾پيروزمندى كه فرار نمى كند و خدا به دست او قلعه را فتح مى كند.

آن شب تا به صبح هر يك از افراد لشكر آرزو مى كرد پرچم به او سپرده شود، اما آن گاه كه صبح شد، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله به دنبال امير مؤمنان عليه السلام فرستاد و درد چشم حضرتش را با آب دهان مبارك شفا بخشيد و پرچم را به ايشان سپرد.⁽²⁾جنگ خندق نيز يكى از شواهد شجاعت امير مؤمنان على عليه السلام است. پس از آن كه «عمرو بن عبدود» از خندق عبور كرد و رجز خواند، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله مسلمانان را به مبارزه با وى فرا خواند، اما همه سر خود را پايين انداختند و دعوت پيامبر صلى اللّه عليه وآله را پاسخ نگفتند. باز هم امير مؤمنان عليه السلام برخاست و به دعوت رسول خدا لبيك گفت⁽³⁾و چنان كه در منابع اهل تسنّن نيز آمده است، رسول خدا درباره امير مؤمنان فرمود:

لمبارزة علي بن أبي طالب لعمرو بن عبدود يوم الخندق، أفضل من أعمال أمّتي إلى يوم القيامة؛⁽⁴⁾هر آينه بالاترين عمل در ميان امّت من تا روز قيامت، مبارزه اى است كه على بن ابى طالب با عمرو بن عبدود در روز خندق انجام داد.

پس با توجه به مدارك اهل تسنّن به اين حقيقت مى رسيم كه نه تنها شاهدى بر شجاعت ابوبكر و ثبات قدم وى در معركه جنگ وجود ندارد، بلكه شواهد فراوانى بر فرار وى وجود دارد و اين امير مؤمنان على عليه السلام بوده است كه شجاعتش را به منصه ظهور گزارده است.

پس وى فاقد يكى از سه شرط لازم براى امامت است، همان شرطى كه جرجانى در شرح مواقف گفت:

«شجاع قوي القلب، ليقوى على الذبّ عن الحوزة والحفظ لبيضة الإسلام بالثبات في المعارك».

حال سؤال اين است كه شجاعت صحابى پيامبر در كجا بايد بروز پيدا كند؟!

دفاع ابن تيميه از شجاعت ابوبكر

ابن تيميه در مقام دفاع از ابوبكر به روايتى از بخارى استناد مى كند كه براساس آن ابوبكر در مقابل آزار و اذيت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله از سوى مشركان، از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله دفاع كرده است.⁽¹⁾بخارى از عروة بن زبير نقل مى كند كه: «از عبداللّه بن عمرو بن عاص در مورد بدترين رفتار مشركان و سخت گيرى آن ها به پيامبر سؤال كردم. وى در پاسخ گفت: روزى پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله مشغول نماز بود كه عقبة بن ابى معيط رداى ايشان را به گردن حضرتش پيچيد و به شدت فشار داد. در اين هنگام ابوبكر شانه عقبة را گرفت، او را كنار زد و گفت:

أتقتلون رجلاً أن يقول ربي اللّه؛⁽²⁾آيا مردى را كه مى گويد پروردگارم «اللّه» است مى كشيد؟

فارق از صحت و يا عدم صحت اين قضيه، نمى تواند اين جريان در مقابل عدم حضور وى و يا حضور و فرار وى از جنگ مورد توجه قرار گيرد.

ابن تيميه علاوه بر استناد به اين حديث بخارى، به توجيه فرار ابوبكر از جنگ ها نيز پرداخته است! در اين راستا وى به تبع از ابن حزم⁽¹⁾اين شجاعت را سه صورت دانسته است. وى مى نويسد:

الجهاد ينقسم أ قساماً ثلاثة: أ حدها: الدّعاء إلى اللّه عزّوجل باللسان، والثاني:

الجهاد عند الحرب بالرأي والتدبير، والثالث: الجهاد باليد في الطعن والضرب.

از نظر وى شجاعت گاهى در ميدان جنگ و مبارزه مسلحانه بروز مى كند و گاهى با دعا كردن آشكار مى گردد! وى پس از اين بيان مدعى شده است كه هر چند شجاعت ابوبكر در ميدان نبرد بروز نكرده، اما وى شجاعت قلبى خود را با دعا به اثبات رسانده است و چنين شجاعتى براى جانشينى رسول خدا صلى اللّه عليه وآله كافى است! به ادعاى وى عمر نيز با دعا كردن به قتال و مقاتله با دشمنان اسلام مى پرداخته است و قتال او قتال دعايى بوده است!⁽²⁾بنابراين به نظر ابن تيميه فرار از جنگ با شجاعت منافات ندارد، چرا كه ممكن است شجاعت در دعا ظهور يابد و چنان كه شجاعت ابوبكر و عمر نيز از اين سنخ بوده است! آن دو اين شرط اساسى را براى خلافت داشته اند! قضاوت پيرامون اين توجيه را به عهده خوانندگان گرامى وامى گذاريم.

2 . عدالت

اشاره

جهت روشن شدن عدالت ابوبكر، به نقل داستان برخورد خالد بن وليد با مالك بن نُويره بسنده مى كنيم.

قبيله «بنو يربوع» يكى از قبايل بزرگ اطراف مدينه و داراى مردان شجاع و دليرى بوده است. پس از استقرار رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در مدينه، مالك بن نويره - رئيس قبيله بنو يربوع - به همراه عده اى از افراد قبيله به خدمت حضرتش شرفياب شدند و اسلام آوردند. رسول خدا صلى اللّه عليه وآله نيز به مالك وكالت داد كه زكات قبيله خود را دريافت و در ميان فقراى قبيله تقسيم كند.

پس از رحلت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و به خلافت رسيدن ابوبكر، مالك بن نويره حاكميت او را نپذيرفت و با او بيعت نكرد. اين امر موجب شد تا ابوبكر به بهانه عدم پرداخت زكات، با قبيله بنو يربوع وارد جنگ شود. بدين منظور لشكرى به فرماندهى خالد بن وليد براى مبارزه و اخذ بيعت از مالك بن نويره به سمت اين قبيله روانه كرد. چون لشكر خالد وارد منطقه شد، افراد قبيله دست به شمشير بردند و آماده نبرد شدند، امّا خالد طرح دوستى ريخت و اطمينان داد كه قصد جنگ ندارد. مبارزان قبيله مالك سلاح خود را بر زمين گذاشتند و از خالد و لشكريانش پذيرايى كردند و همگى به جماعت نماز به جاى آوردند. امّا خالد به ناگاه دستور داد مالك را دستگير كنند و سرش را از بدن جدا سازند. وى سپس در همان شب با همسر مالك - كه خالد از زيبايى او مطلع بود - زنا كرد و ضمن كشتار مردان قبيله بنو يربوع، عده اى از زنان و كودكان را به اسارت گرفت. وقتى خبر اين جنايت به مدينه رسيد و جمعى از بزرگان صحابه كه در لشكر خالد بودند به اين امر شهادت دادند، بزرگان صحابه به شدّت نسبت به عمل غير شرعى و حتى انسانى خالد اعتراض كردند و هنگامى كه خالد وارد مدينه شد، عمر با او برخورد تندى كرد و او را به خاطر زنا با همسر مالك،

مستحق رَجْم دانست. با اين وجود هنگامى كه خالد نزد ابوبكر رفت، ابوبكر اعتراض ساده اى به عمل وى كرد و فقط دستور داد فورا همسر مالك را رها كند!⁽¹⁾وى هم چنين در مقابل اعتراض بزرگان صحابه عمل خالد را توجيه كرد و گفت: او اجتهاد كرده و در اجتهادش دچار اشتباه شده است و طبق اين قاعده كه اگر اجتهاد مجتهد مطابق واقع باشد دو اجر دارد، و اگر مخالف واقع باشد يك اجر، از اين رو خالد به خاطر جنايتى كه مرتكب شده مأجور است!⁽²⁾از طرفى ديگر نيز ابوبكر به خالد لقب «سيف اللّه» داده بود و مى گفت من نمى توانم شمشير خدا را غلاف كنم!⁽³⁾حال با توجه به اين اتفاق، آيا مى توان شرط عدالت در ابوبكر را احراز نمود؟ آن گونه كه شارح مواقف مى گويد:

«نعم، يجب أن يكون عدلاً».

و يا مى توان گفت كه وى مدير و مدبّر بوده است؟! آن گونه كه در ادامه شارح مواقف مى نويسد:

«ذو رأي وبصارة بتدبير الحرب والسلم»⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

جنايت خالد بن وليد و توجيهاتى عجيب پيرامون جنايتش

برخى از عالمان و محدّثان اهل سنّت، سال ها و بلكه قرن ها پس از اين جنايت، در صدد توجيه عمل خالد بن وليد برآمده اند و در مورد دستگيرى و كشتن مالك بن نويره بعد از اعلان صلح و دوستى، گفته اند كه ممكن است در گفتگوى خالد بن وليد با مالك بر وى معلوم شده كه مالك مرتد و واجب القتل است. همچنين درباره زناى خالد با همسر مالك گفته شده كه شايد همسر مالك مطلقه بوده است هر چند كه در منزل او باشد. با اين احتمال عقد خالد با همسر مالك از نظر شرع صحيح خواهد بود!⁽¹⁾آيا به راستى با طرح اين توجيهات واهى و احتمالات مضحك مى توان ابوبكر و خالد را از اين جنايات تبرئه كرد؟!

3 . علم

اشاره

روشن است كه ابوبكر شرط «عالم بودن» را هم نداشته و شواهد و قرائن فراوانى بر جهل وى دلالت دارد. بر اساس اين شواهد، ابوبكر در موارد متعددى بر خلاف سنّت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله حكم كرده است. به عنوان مثال نقل است كه وى به جاى دست چپ، دست راست سارقى را قطع كرده است! برخى از عالمان سنّى ضمن اعتراف به اين كه احكام و كارهاى ابوبكر خلاف شرع مقدس، حرام و معصيت بوده است، معصوم نبودن او را عذر موجهى بر اين اعمال مى شمارند و معتقدند كه چون ابوبكر معصوم نبوده، صدور چنين اعمال و احكامى از وى اشكال ندارد.⁽²⁾براى آگاهى از برخى شواهد ديگر مى توان به كتاب الإمامة و شرح منهاج الكرامة مراجعه كرد.⁽³⁾

قريشى بودن امام

علاوه بر شرايط هشت گانه اى كه پيش از اين مطرح شد، اشاعره و جبائيان شرط ديگرى را براى امامت ذكر كرده اند و آن قريشى بودن امام است.

در شرح مواقف آمده است:

إشترطه الأشاعرة والجبّائيان ومنعه الخوارج وبعض المعتزلة. لنا قوله عليه السلام: «الأئمة من قريش»... احتجّوا، أي المانعون من اشتراطها بقوله عليه السلام: «السمع والطاعة ولو عبداً حبشيا» فإنه يدلّ على أن الإمام قد لا يكون قرشياً؛⁽¹⁾اشاعره و جبّائيان قريشى بودن امام را شرط دانسته اند و خوارج و برخى از معتزله آن را شرط نمى دانند. دليل ما [بر شرط قريشى بودن امام] قول پيامبر صلى اللّه عليه وآله است [كه فرمود]: «امامان از قريش هستند»... و آنان كه [قريشى بودن را ]شرط نمى دانند به قول [ديگر] پيامبر صلى اللّه عليه وآله احتجاج مى كنند [كه فرمود]: «بشنويد و فرمان بريد حتى اگر بنده اى حبشى به رياست شما گماشته شود».

پس قريشى بودن امام يكى از شروط اختلافى است و هر يك از دو طرف اختلاف به حديثى كه از پيامبر صلى اللّه عليه وآله روايت شده استدلال مى كنند. حديث نخست (الائمه من قريش) مشهور است و حديث دوم (السمع والطاعة...) نيز در برخى كتب حديثى⁽²⁾

7 / 467؛ مسند الشاميين: 4 / 56 / ش 2717؛ كنز العمّال: 5 / 789 / ش 14392 و 6 / 49 / ش 14795؛ السنن الكبرى بيهقى: 3 / 88 و منابع ديگر.

اين زمينه با اشاعره هم عقيده هستند. با اين وجود اين اعتقاد با باور و عمل خليفه دوم اهل تسنّن ناسازگار است. از عمر نقل شده است كه به هنگام تشكيل شوراى شش نفره براى تعيين جانشينِ خود مى گفت:

لو كان سالم حيّا ما جعلتها شورى؛⁽¹⁾اگر سالم (غلام ابوحذيفه) زنده بود خلافت را به شورا نمى سپردم.

و نيز در اين باره از وى نقل شده است:

لو استخلفت سالماً مولى أبي حذيفة، فسألني عنه ربي: ما حملك على ذلك؟ لقلت: ياربّ، سمعت نبيّك صلّى اللّه عليه وآله وهو يقول: إنّه يحبّ اللّه تعالى حقّا من قلبه؛⁽²⁾[اگر سالم بود] او را جانشين خود مى كردم و پروردگارم در اين باره مى پرسيد كه چه چيزى باعث شد اين كار را انجام بدهى؟ در پاسخ مى گفتم: پروردگارا، از پيامبرت صلى اللّه عليه وآله شنيدم كه مى گفت سالم حقيقتا خداى تعالى را از صميم دل دوست مى دارد.

سالم اهل ايران و غلام ابوحذيفه بوده است. پس به اعتقاد عمر، كسى كه نه تنها قريشى، بلكه عرب و آزاد هم نبوده شايسته گى خلافت و رياست مسلمانان را داشته است.

علاوه بر آن، شرط قريشى بودن امام با حديثى كه عايشه از پيامبر صلى اللّه عليه وآله

نقل مى كند نيز ناهم گون است. در مسند احمد به نقل از عايشه آمده است:

ما بعث رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله زيد بن حارثة في جيش قطّ إلاّ أمّره عليهم ولو بقي بعده استخلفه؛⁽¹⁾رسول خدا صلى اللّه عليه وآله زيد بن حارثه را با لشكرى نفرستاد مگر اين كه وى را امير لشكر قرار داد و چنان چه زيد پس از ايشان زنده مى ماند، به يقين او را جانشين خود مى كرد.

اين قول عايشه نيز با اعتقاد به قريشى بودن امام هم خوانى ندارد، چرا كه زيد بن حارثه قريشى نبود. پس آنان كه قريشى بودن را از شرايط امامت مى دانند يا بايد احاديث فوق را مردود بدانند، و يا اعتراف كنند كه اعتقادشان با عقيده عمر و عايشه مخالف است.

شرايط و ويژگى هاى امام از ديدگاه شيعه

اشاره

چنان كه پيشتر اشاره شد، شيعه معتقد است كه امام بايد از سوى خدا تعيين و معرفى شود. پس شيعه در مورد امامت قائل به نص است و گزينش امام از سوى مردم را مردود مى داند؛ در نتيجه سخن گفتن در مورد شرايط امامت نزد شيعيان سالبه به انتفاء موضوع است. البته شيعه معتقد است كه امام تعيين شده از سوى خدا بايد ويژگى هايى نيز داشته باشد تا او را از ديگران ممتاز گرداند و شاهدى بر صدق ادعاى امامت او باشد. اين ويژگى ها عبارتند از: علم الاهى، معجزه و عصمت. به علاوه برخى گفته اند از نظر شيعه، هاشمى بودن نيز از شرايط امامت است. در ادامه به

بررسى هر يك از اين ويژگى ها خواهيم پرداخت و از آن جا كه عصمت بحث بسيار مهمى است، آن را در انتها به صورت مستقل و مفصل مورد بررسى قرار خواهيم داد.

1 . هاشمى بودن

اين شرط به شيعه نسبت داده شده است؛ اما از آن جا كه شيعه در امامت قائل به نص است، بحث در اين باره - با وجود نص - بى مورد است. انتخاب و نصب امام بر عهده خداست و مردم در اين باره حقى ندارند. خداى تعالى مى فرمايد:

«وَما كانَ لِمُؤمِنٍ وَلا مُؤمِنَةٍ إِذا قَضَى اللّه وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»؛⁽¹⁾وقتى خدا و رسولش امرى را مقرّر كنند، هيچ مرد و زن مؤمنى در مورد آن از خود اختيارى ندارند.

هم چنين از آن جا كه امامت جانشينى و نيابت رسول خداست، پس «ما يعتبر في النبي، يعتبر في الإمام بعد النبي» و خداى تعالى مى فرمايد:

«اللّه أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ»؛⁽²⁾خدا بهتر مى داند كه رسالتش را كجا قرار دهد.

بنابراين چنان كه انتخاب رسول بر عهده خداست، امام نيز از سوى خداوند متعال تعيين مى شود و احدى حق ندارد در اين باره نظر دهد. از سوى ديگر با توجه به نصوص و ادله درمى يابيم كه خداى تعالى امامان و خلفاى خود را از ميان بنو هاشم و بلكه از اهل بيت رسالت انتخاب كرده است؛ پس هاشمى بودن امام شرطى نيست كه شيعه براى امام تعيين كند، بلكه نص از اين حقيقت حكايت دارد كه امامان الاهى از قريش، از بنو هاشم و از اهل بيت رسالت اند.⁽³⁾

2 . عالم بودن به مسائل دين، قرآن و نيازمندى هاى مردم

شيعه معتقد است كه امام به حكم عقل و نقل بايد به جميع مسائل دينى، علوم قرآن و بلكه تمام آن چه بشر بدان نيازمند است عالم باشد. رسول خدا صلى اللّه عليه وآله شهر علم است و علوم نخستين و آخرين نزد اوست؛ پس جانشينان ايشان نيز بايد داراى چنين علمى باشند، تمام مسائل دين را بدانند و به قرآن عالم باشند تا دين الاهى و كتاب خدا را از تحريفات و زياده و نقصان حفظ كنند. محكم و متشابه، ظاهر و باطن و تفسير قرآن و حقايق دين را بدانند و براى مردم بيان كنند. به آن چه كه مورد نياز بشر است عالم باشند و در پاسخ هيچ سؤالى فرو نمانند. در غير اين صورت امام تابع خواهد بود نه متبوع، چرا كه تبعيت جاهل از عالم به حكم عقل است و پيش انداختن عالم و پس زدن جاهل در زمره سيره عقلاست.

به عنوان مثال چنان چه شخص بى سوادى مدعى پزشكى شود و در عمل از علاج بيماران ناتوان باشد، قطعا مردم وى را از منصب پزشكى عزل مى كنند. هم چنين اگر كسى مدعى مرجعيت دينى شود، اما از پاسخ به سؤالات شرعى دين داران درماند، هرگز مرجعيت وى پذيرفته نخواهد شد. حال چگونه ممكن است كسى كه از وجود يا عدم وجود آيه اى در قرآن بى اطلاع است، خليفه و جانشين رسول خدا صلى اللّه عليه وآله گردد؟! در زمان حكومت عمر شخصى مصحفى داشت كه در آن آيه «النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ⁽¹⁾«وهو أبٌ لهم»» آمده بود. عمر به شدّت اعتراض كرد و گفت: «وهو أبٌ لهم» را از كجا آوردى؟ گفت اين آيه در مصحف اُبي بن كعب چنين است. عمر اُبى را خواند و ضمن اعتراض به او، درباره اين آيه سؤال كرد. اُبى در

پاسخ گفت: هنگامى كه تو در بازار مشغول خريد و فروش بودى من به يادگيرى قرآن اشتغال داشتم.⁽¹⁾هم چنين نقل شده است كه از عمر درباره معناى واژه «أبّاً» در آيه شريفه «وَفاكِهَةً وَأَبًّا»⁽²⁾سؤال شد و او از پاسخ درماند.⁽³⁾اين در حالى است كه قرآن به زبان عربى مبين نازل شد و كلمه «أبّاً» واژه اى عربى است كه حتى يك عرب باديه نشين نيز معناى آن را مى داند⁽⁴⁾علاوه بر اين كه از آيه بعد نيز مى توان معناى كلمه ياد شده را فهميد، چرا كه خداوند در ادامه مى فرمايد: «مَتاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ».⁽⁵⁾پس «فاكهه» - يعنى ميوه - متاع انسان است و «أب» - يعنى علوفه - متاع چارپايان.

از اين امور كه بيان گر جهل حاكمان پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله است، نمونه هاى فراوانى در كتب و منابع مرتبط وجود دارد.

اكنون از عقلا و اهل انصاف مى پرسيم كه آيا كسى كه علم ندارد مستحق جانشينى پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله است، يا آن كسى كه مى فرمود:

سلوني قبل أن تفقدوني،⁽¹⁾فلأنا بطرق السماء أعلم منّي بطرق الأرض؛⁽²⁾بپرسيد قبل از آن كه مرا از دست بدهيد، چرا كه من به راه هاى آسمان آگاه ترم از راه هاى زمين.

بديهى است كه هيچ عاقلِ منصفى در شايستگى و برترى عالم بر جاهل ترديد نخواهد كرد.

3 . معجزه

چنان كه مكرر بيان شد، تعيين و نصب امام بر عهده خداى تعالى است، اما براى شناخت امامى كه از سوى خداوند سبحان نصب شده است به دليل نيازمنديم و دليل نيز اعم از آيه، روايت و معجزه است.

مرحوم شيخ طوسى در كتاب تلخيص الشافى فصلى در اين باره و با عنوان «فصل في إيجاب النصّ على الإمام أو ما يقوم مقامه من المعجز الدالّ على إمامته» باز نموده است.⁽³⁾«مِن» در عبارت شيخ طوسى كه «أو ما يقوم مقامه من المعجز» «بيانيّه» است، پس مراد از «نص»، اعم از هر دليلى است كه امامت شخص را اثبات كند؛⁽⁴⁾يعنى براى شناخت امام الاهى به دليل نياز داريم. اين دليل، يا آيه قرآن و روايت است و يا ظهور معجزه به دست امام الاهى است، چرا كه معجزه گواه صدقى بر امامت اوست، به همان

سان كه شاهد صدق مدعى نبوت است. مرحوم علامه حلّى در اين باره مى نويسد:

الإمام يجب أن يكون منصوصا عليه؛ لأن العصمة من الأمور الباطنة التي لا يعلمها إلاّ اللّه تعالى، فلابدّ من نصّ من يعلم عصمته عليه، أو ظهور معجزة على يده تدلّ على صدقه؛⁽¹⁾واجب است كه بر امامت امام نص وجود داشته باشد، زيرا عصمت از امور باطنى است كه كسى جز خداى تعالى بر آن عالم نيست. پس ناگزير از نص هستيم از كسى كه عالم به عصمت او است، و يا معجزه اى به دست او ظاهر شود كه بر صدق وى دلالت كند.

پس ما تابع دليل هستيم و اگر براى اثبات امامت شخصى دليلى به دست نيايد، امامت وى را نخواهم پذيرفت.

4 . عصمت

اشاره

يكى از شرايط امامت عصمت است. به حكم روشن عقل و تصريح كتاب و سنّت، تنها كسى شايستگى امامت و آمريت را دارد كه معصوم باشد. پس عصمت يكى از ويژگى هايى است كه براى ثبوت امامت ضرورت دارد.

اهميت و جايگاه «عصمت»

بحث عصمت يكى از مباحث مهم در حوزه اعتقادات است كه هر يك از فرقه هاى اسلامى از نگاه خود به آن پرداخته است. ارتباط بحث «عصمت» با حجيّت قول و فعل فرستادگان و برگزيدگان پروردگار، اين بحث را از حساسيت و اهميت فوق العاده اى برخوردار نموده است.

از آن جا كه اهل تسنّن به عصمت حاكمان و زمامداران مسلمين اعتقاد ندارند؛ از

اين رو بحث عصمت را صرفا ذيل مباحث نبوت مطرح مى كنند. اما شيعه كه تمام حجت هاى خداى تعالى - اعم از نبى، رسول و امام - را معصوم مى داند، هم ذيل مباحث نبوت و هم در ضمن ويژگى هاى امام به اين بحث مى پردازد. با اين وجود مى توان موضوع «عصمت» را از موضوعات مشترك بين مسلمانان به شمار آورد، هر چند كه در مصاديق و جزئيات اين بحث اختلافات ريشه اى و فراوانى وجود دارد.

معناى «عصمت»

عصمت در كتب لغت از واژه «عصم» و به معناى «منع» است.⁽¹⁾اما در فرهنگ هاى قرآنى معناى «مسك» - يعنى نگهدارى - نيز براى آن ذكر شده است. خداى تعالى از قول فرزند نوح مى فرمايد:

«قالَ سَآوي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُني مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّه»؛⁽²⁾[پسر نوح] گفت: به كوهى پناه مى برم كه مرا از [غرق شدن در] آب حفظ كند. [حضرت نوح]: امروز هيچ نگهدارنده اى در مقابل امر خداوند وجود ندارد.

معناى «مسك» يعنى پيش گيرى و نگهدارى كه در اين آيه بسيار روشن است؛ زيرا فرزند نوح به گمان اين كه كوه مى تواند او را از غرق شدن حفظ كند اين سخن را گفت.

در آيه اى ديگر آمده است:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه جَميعًا وَلا تَفَرَّقُوا»؛⁽³⁾و همگى به ريسمان الاهى تمسك جوييد و متفرق نشويد.

آيه در اين معنا ظهور دارد كه اگر امّت به حبل اللّه تمسك كنند، ريسمان خداوند آنان را از گمراهى مصون مى دارد. بنابراين براى واژه «عصمت»، معناى «گرفتن» و «نگهدارى» مناسب تر از «مانع شدن» است. به همين جهت راغب در مفردات «عصم» را به معناى «مسك» دانسته و «الإعتصام» را به «الإستمساك» معنا كرده است.⁽¹⁾تفاوت اين دو معنا نيز آشكار است، چرا كه «مسك» - يعنى گرفتن و نگهدارى - أخصّ از «منع» است. گرفتن و نگهدارى شخصى كه بالاى كوه است، هنگامى معنا دارد كه از حركت او به سوى پرتگاه جلوگيرى شود. اما «منع» در هنگامى است كه شخص در معرض سقوط قرار گرفته باشد و به نحوى راه او سدّ گردد و از سقوط وى جلوگيرى شود.

با توجه به اين نكته است كه مى توان گفت «عصمت» نيرويى است كه انسان را از حركت به سمت خطا باز مى دارد، نه آن كه فقط به هنگام لغزش مانع وى شود.

معنا و حقيقت «عصمت» از نگاه متكلمان شيعه

عالمان شيعه هر يك به نوعى و با نگرشى به واژه و حقيقت عصمت نگريسته اند كه گاهى اتفاق نظر و گاهى نيز اختلاف نظرهايى جزئى دارند؛ هرچند اختلاف هاى جزئى خللى به حقيقت عصمت ائمه نمى زند. با اين بيان، به بررسى آن در ميان متكلمان شيعى در اين قسمت خواهيم پرداخت.

شيخ مفيد رحمه اللّه در تعريف «عصمت» مى نويسد:

العصمة لطف يفعله اللّه تعالى بالمكلف بحيث يمتنع منه وقوع المعصية وترك الطاعة مع قدرته عليهما؛⁽²⁾«عصمت» لطفى است كه خداى تعالى در حق مكلف روا مى دارد به طورى كه وقوع گناه و ترك اطاعت از او ممتنع مى گردد، هر چند كه بر انجام آن قدرت دارد.

سيد مرتضى رحمه اللّه مى فرمايد:

إعلم أنّ العصمة هي اللطف الذي يفعله اللّه تعالى، فيختار العبد عنده الامتناع من فعل القبيح، فيقال على هذا: إنّ اللّه عصمه بأن فعل له ما اختار عنده العدول عن القبيح؛⁽¹⁾بدان عصمت لطفى است كه خداى تعالى در حق بنده روا مى دارد و بنده با وجود آن از عمل زشت خوددارى مى ورزد. پس گفته مى شود خداوند به واسطه انجام عملى در آن شخص، وى را حفظ كرد تا با وجود آن، فرد [معصوم ]روى گردانى از عمل زشت را برگزيند.

علامه حلّى رحمه اللّه نيز در اين باره مى گويد:

العصمة لطف خفيّ يفعل اللّه تعالى بالمكلّف، بحيث لا يكون له داع إلى ترك الطاعة وارتكاب المعصية، مع قدرته على ذلك؛⁽²⁾عصمت لطفى پنهان است كه خداوند در حق مكلف روا مى دارد به طورى كه وى، با وجود قدرت بر انجام معصيت، انگيزه اى بر ترك طاعت و ارتكاب معصيت نداشته باشد.

ايشان در شرح تجريد نيز تعريف هاى متعددى براى عصمت ارائه كرده است.⁽³⁾مرحوم مظفر كه يكى از عالمان بزرگ كلامى معاصر است، «عصمت» را چنين تعريف مى كند:

هي التنزّه عن الذنوب والمعاصي صغائرها وكبائرها، وعن الخطأ والنسيان، وإن لم يمتنع عقلاً على النبيّ أن يصدر منه ذلك؛ بل يجب أن يكون منزّهاً

حتى عمّا ينافي المروّة، كالتبذّل بين الناس من أكل في الطريق أوضحك عال، وكلّ عمل يستهجن فعله عند العرف العام؛⁽¹⁾عصمت، دورى از گناهان و نافرمانى هاى كوچك و بزرگ و دورى از اشتباه و فراموشى است، هر چند صدور آن از پيامبر عقلاً مانعى ندارد، بلكه واجب است معصوم حتى از امور منافىِ مروت مانند كارهايى كه موجب خفّت و سبك شدن وى در ميان مردم، هم چون غذا خوردن در محل عبور و مرور، خنده با صداى بلند و هر عملى كه نزد عموم مردم ناپسند به شمار آيد نيز پرهيز كند.

بنابراين از ديدگاه مرحوم مظفر، معصوم علاوه بر پرهيز از خطا و معصيت، بايد از امورى كه موجب تحقير و وهن وى در نظر مردم مى گردد پرهيز كند. به عنوان مثال هر چند خنديدن با صداى بلند و غذا خوردن در كنار خيابان گناه و خطا محسوب نمى شود، اما با مروّت و شخصيّت اجتماعى افراد محترم ناسازگار است. بنابراين شأن معصوم بسيار بالاتر از آن است كه مرتكب چنين افعالى گردد.⁽²⁾

نظر علامه طباطبائى درباره «عصمت»

بر اساس آن چه از متكلّمان شيعه نقل شد، «عصمت» حالتى باطنى و ملكه اى نفسانى است كه خداوند از سر لطف به برخى عطا مى كند. بنابراين «عصمت» اكتسابى نيست و امرى مستقل از علم است. اما برخى از انديشمندان «علم» را سرچشمه «عصمت» دانسته اند. علامه طباطبائى قدس سره در اين باره مى نويسد:

إنّ الأمر الذي تتحقّق به العصمة نوع من العلم يمنع صاحبه عن التلبّس بالمعصية والخطأ، وبعبارة أخرى علم مانع عن الضلال، كما أن سائر

الأخلاق كالشجاعة والعفّة والسّخاء كلّ منها صورة علميّة راسخة موجبة لتحقّق آثارها مانعة عن التلبّس بأضدادها... إن هذه الموهبة الإلهية التي نسميها قوة العصمة، نوع من العلم والشعور يغاير ساير أنواع العلوم؛⁽¹⁾امرى كه عصمت به واسطه آن تحقق مى يابد، نوعى علم است كه مانع از ارتكاب معصيت و خطا توسط صاحب علم مى شود. به عبارت ديگر علمى است كه مانع از گمراهى مى گردد چنان كه ساير خُلق ها مانند شجاعت، عفت و بخشندگى و همه امور اين چنينى صورت علمى پايدار است كه موجب تحقق اين آثار مى شود و از ضدّ اين امور مانع مى گردد. همانا اين موهبت الاهى كه آن را «قوه عصمت» مى ناميم نوعى از علم و شعور است كه با ساير انواع علم مغايرت دارد.

وى در جاى ديگر مى گويد:

العصمة الإلهية التي هي صورة علمية نفسانية تحفظ الإنسان من باطل الإعتقاد وسيّى ء العمل؛⁽²⁾عصمت الاهى همان صورت علمى نفسانى است كه انسان را از اعتقاد باطل و عمل ناپسند حفظ مى كند.

بنابراين علامه طباطبائى معتقد است كه «عصمت» ريشه در علم دارد و علم صورت حاصل در نفس است، حال آن كه در مذهب شيعه و بر اساس آموزه هاى دينى، «عصمت» گستره وسيعى دارد و حجت الاهى از بدو ولادت معصوم است و علاوه بر گناه و خطا، از سهو و نسيان نيز مصون است. در نتيجه به نظر مى رسد سخن علامه طباطبائى رحمه اللّه، با عقيده شيعه اماميّه درباره عصمت قابل جمع نيست و سخن ايشان سهو و نسيان را در برنمى گيرد.

جايگاه «عصمت» در ميان فرقه هاى اسلامى

از آن جا كه بررسى تمام نظريه هاى موجود در منابع حديثى، كلامى و تفاسير اهل تسنّن موجب پراكندگى و اطناب مملّ خواهد شد، از اين رو فقط به بررسى اجمالى برخى از جوانب بحث اكتفا مى شود.

ابن حزم به «عصمت» از ديدگاه فرقه هاى مختلف اشاره كرده، مى نويسد:

إختلف الناس في هل تعصي الأنبياء عليهم السّلام أم لا؟ فذهبت طائفة إلى أن رسل اللّه صلّى اللّه عليهم وسلّم يعصون اللّه في جميع الكبائر والصغائر عمدا، حاشا الكذب في التبليغ فقط. وهذا قول الكراميّة من المرجئة وقول ابن الطيّب الباقلاني من الأشعريّة ومن اتبعه وهو قول اليهود والنصارى.

وأما هذا الباقلاّني، فإنا رأينا في كتاب صاحبه أبي جعفر السمناني قاضي الموصل أنه كان يقول أن كل ذنب دقّ أو جلّ فإنه جائز على الرسل حاشا الكذب في التبليغ فقط، قال: وجائز عليهم أن يكفروا، قال: وإذا نهى النبي عليه السّلام عن شيء ثم فعله فليس دليلاً على أن ذلك النهي قد نسخ لأنه قد يفعله عاصيا للّه عزّ وجلّ، قال: وليس لأصحابه أن ينكروا ذلك عليه. وجوّز أن يكون في أمّة محمّد من هو أفضل من محمّد عليه الصلاة والسّلام مذ بعث إلى أن مات؛⁽¹⁾درباره اين كه پيامبران عليهم السلام گناه مى كنند يا خير اختلاف نظر است. گروهى معتقدند كه رسول خدا به صورت عمدى - به استثناى دروغ در تبليغ - در تمام گناهان كبيره و صغيره از پروردگار نافرمانى مى كند. اين اعتقاد كراميه از مرجئه و نظر ابن طيب باقلاّنى⁽²⁾از اشاعره و پيروان اوست. اين اعتقاد همان اعتقاد يهود

و نصارا است.

اما درباره اين نظر باقلاّنى بايد گفت كه در كتاب دوست و همراه ابوجعفر سمنانى (قاضى موصل) ديدم كه مى گويد: همه گناهان اعم از كوچك و بزرگ بر رسولان جايز است به استثناى دروغ در تبليغ، و چنان چه پيامبر از چيزى نهى كند و خود آن را انجام دهد، اين امر دليل بر نسخ نهى ابتدايى نيست، زيرا [ممكن است] آن را از سر نافرمانى خداى تعالى انجام داده باشد و سزاوار نيست كه ياران آن پيامبر به او اعتراض كنند. همچنين در امت محمّد جايز است كه از هنگام بعثت كسى برتر از او باشد.⁽¹⁾پس با بيان فوق، كراميه كه گروهى از مرجئه و از فرقه هاى كلامى اهل تسنّن هستند، «عصمت» در پيامبران - به جز دروغ در تبليغ - را لازم نمى دانند. امّا برخى از اين گروه، گستره عدم نياز به عصمت را بالا برده و عصمت در تبليغ را نيز لازم نمى دانند. ابن حزم مى گويد:

سمعت من يحكي عن بعض الكراميّة أنهم يجوّزون على الرسل عليهم السلام الكذب في التبليغ ايضا؛⁽²⁾شنيدم از كسى كه مى گفت: برخى از كراميه دروغ در تبليغ را هم بر پيامبران جايز مى دانند.

هر چند ابن حزم مى گويد باقلانى دروغ در تبليغ را براى پيامبران جايز نمى داند، اما از آن چه به وى نسبت داده به روشنى استفاده مى شود كه باقلانى هم به عصمت در تبليغ قائل نيست؛ چرا كه اگر به اعتقاد وى عمل به منهيّات بر پيامبر جايز باشد، عصمت در تبليغ نيز نفى خواهد شد؛ زيرا بيان نهى در حقيقت همان تبليغ است و عدم پايبندى به آن به معناى عدم عصمت در تبليغ خواهد بود. پس باقلانى نيز به عصمت در تبليغ قائل نخواهد بود.

فخر رازى نيز ارتكاب معاصى را براى انبياء جايز دانسته است. وى پس از مطرح كردن اقوال در اين مسئله مى نويسد:

والذي نقول: إن الأنبياء عليهم الصلاة والسّلام معصومون في زمان النبوّة عن الكبائر والصغائر بالعمد. أمّا على سبيل السهو فهو جائز.⁽¹⁾در شرح مواقف، از قول محققان اشاعره نيز نقل شده است كه آنان عصمت از كبائر را در غير تبليغ لازم نمى دانند. در همين كتاب، به نقل از برخى فرقه هاى اهل تسنّن آمده است:

يجوز أن يبعث اللّه نبيّا علم اللّه أنّه يكفر بعد نبوته؛⁽²⁾جايز است كه خداوند پيامبرى را برانگيزد كه مى داند پس از نبوتش كافر خواهد شد.

ابوحامد غزالى⁽³⁾نيز مى گويد:

فإنا نجوّز أن ينبّى ء اللّه تعالى كافرا ويؤيّده بالمعجزة؛⁽¹⁾ما جايز مى دانيم كه خداى تعالى كافرى را نبوت دهد و او را با معجزه تأييد نمايد.

با توجه به سخن پيشين، برخى از اهل تسنّن علاوه بر گناه و خطا، كفر را نيز بر پيامبر جايز مى شمارند و معتقدند كه ممكن است شخص كافر نيز نبى گردد. هم چنين برخى ديگر از عالمان اهل سنّت علاوه بر جواز نبوتِ كافر، كفر نبى پس از نبوت را نيز جايز دانسته اند. ابن حزم از ابوبكر باقلانى اين چنين نقل مى كند:

وجائز عليهم أن يكفروا؛⁽²⁾جايز است كه انبياء كافر شوند.

منشأ اعتقاد اهل سنّت درباره عصمت پيامبران

اين گونه اعتقاد اهل سنّت پيرامون عصمت انبياء بر پايه احاديثى شكل گرفته است كه - العياذ باللّه - بيان گر گناه، خطا و حتى كفر و شرك پيامبران الاهى، به ويژه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله است. مهم ترين منبع اين گونه اعتقادات گمراه كننده را مى توان رواياتى برشمرد كه در مجامع و منابع اهل سنّت آمده است. در ذيل به برخى از اين روايات اشاره مى كنيم.

عدم عصمت حضرت ابراهيم

چنان كه گفتيم، اهل تسنّن دروغ، معصيت، فسق و حتى كفر را براى پيامبران جايز مى دانند. آنان داستان هايى در كفر و فسق برخى از انبياء نقل كرده اند كه از آن

جمله مى توان به حضرت ابراهيم خليل عليه السلام اشاره نمود كه امورى هم چون درخواست شفاعت براى كافر و دروغ گويى به ايشان نسبت داده شده است.

ابوهريره به نقل از پيامبر مى گويد:

يلقى إبراهيم أباه آزر يوم القيامة وعلى وجه آزر قترة وغبرة فيقول له إبراهيم ألم أقل لك لا تعصني؟ فيقول أبوه: فاليوم لا أعصيك، فيقول إبراهيم: يا رب، إنك وعدتني أن لا تخزيني يوم يبعثون فأي خزي من أبي الأبعد فيقول اللّه تعالى: إنّي حرمت الجنة على الكافرين؛⁽¹⁾

123؛ تفسير البغوي: 2 / 322؛ تفسير القرطبي: 13 / 114؛ تفسير ابن كثير: 3 / 351؛ الدرّ المنثور: 3 / 90؛ فتح القدير: 4 / 107؛ تاريخ مدينة دمشق: 6 / 166؛ البداية والنهاية : 1 / 163.

در اين حديث دو امر باطل وجود دارد:

نخست اين كه پدر حضرت ابراهيم عليه السلام كافر و اهل جهنم است! و دوم اين كه حضرت ابراهيم براى كافر شفاعت كرده است، با اين كه مى دانسته خداوند متعال كافر را وارد بهشت نمى كند.

روشن است كه درخواست امرى بر خلاف اراده خداوند با عصمت ناسازگار است، به همين جهت برخى از عالمان اهل سنّت حديث را مردود دانسته و برخى

كوشيده اند به گونه اى آن را توجيه كنند. ابن حجر پس از نقل حديث و بحث پيرامون آن مى نويسد:

وقد استشكل الإسماعيلي هذا الحديث من أصله وطعن في صحته فقال بعد أن أخرجه: هذا خبر في صحته نظر، من جهة أن إبراهيم علم أن اللّه لا يخلف الميعاد فكيف يجعل ما صار لأبيه خزياً مع علمه بذلك. وقال غيره: هذا الحديث مخالف لظاهر قوله تعالى «وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهيمَ ِلأَبيهِ إِلاّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيّاهُ فَلَمّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ للّه تَبَرَّأَ مِنْهُ»⁽¹⁾انتهى. والجواب عن ذلك أن أهل التفسير إختلفوا في الوقت الذي تبرّأ فيه إبراهيم من أبيه... وقيل: إنّ إبراهيم لم يتيقّن موته على الكفر بجواز أن يكون آمن في نفسه ولم يطّلع إبراهيم على ذلك؛⁽²⁾اسماعيلى⁽³⁾به اصل اين حديث اشكال و در صحت آن ترديد كرده است و پس از نقل آن مى گويد: اين خبر، خبرى است كه در صحت آن ترديد وجود دارد، از آن رو كه ابراهيم عليه السلام مى داند كه خداى تعالى خلف وعده نمى كند، پس چگونه آن چه را بر پدرش مى گذرد خوارى تلقى كرده است؟ ديگرى گفته است اين حديث با ظاهر آيه اى از قرآن مخالف است كه مى فرمايد: «استغفار ابراهيم براى پدرش نبود مگر به خاطر عهدى كه با او كرده بود، ولى چون بر او روشن شد كه او دشمن خداست از او بيزارى جست».

جواب اشكال اين است كه اهل تفسير درباره زمان تبرّى ابراهيم از پدرش اختلاف كرده اند... و گفته شده كه ابراهيم يقين نداشت كه آذر با كفر از دنيا رفته است، به جهت آن كه ممكن است وى در باطن ايمان آورده و ابراهيم از آن مطلع نبوده باشد.

اما ابوهريره به همين مقدار نيز بسنده نكرده و پا را فراتر گذاشته و به حضرت ابراهيم عليه السلام نسبت دروغ گويى نيز مى دهد. وى حديثى را به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله نسبت مى دهد كه فرمود:

لم يكذب إبراهيم عليه الصلاة والسلام إلا ثلاث كذبات؛ ثنتين منهنّ في ذات اللّه عزّ وجل قوله «إِنّي سَقيمٌ»⁽¹⁾، وقوله «بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا»⁽²⁾، وقال بينا هو ذات يوم وسارة إذ أتى على جبّار من الجبابرة، فقيل له إن ههنا رجلاً معه امرأة من أحسن الناس، فأرسل إليه فسأله عنها، فقال من هذه؟ قال أختي فأتى سارة. قال: يا سارة، ليس على وجه الأرض مؤمن غيري وغيرك وإن هذا سألني عنك فأخبرته أنك أختي، فلا تكذّبيني؛⁽³⁾ابراهيم نبى عليه السلام دروغ نگفت مگر در سه مورد؛ دو مورد از آن در كتاب خداى عزّ وجل است. يكى آيه اى است كه [از قول ابراهيم] مى فرمايد: «من مريض هستم»؛ و ديگرى آيه اى كه [از قول او] مى فرمايد: «بلكه شكستن بت ها كار اين بت بزرگ است». [داستان سوم نيز از اين قرار است كه] ابراهيم روزى با ساره به شهر يكى از ستمگران وارد شدند. به آن ستمگر گفته شد در اين جا مردى است كه يكى از زيباترين زنان همراه اوست. وى به دنبال حضرت ابراهيم فرستاد تا در

اين باره از او سؤال كند. وى پرسيد اين زن كيست؟ حضرت ابراهيم فرمود: خواهر من است. سپس نزد ساره آمد و به او فرمود: اى ساره، در روى زمين هيچ مؤمنى غير از من و تو نيست و اين مرد از من درباره تو پرسيد و من به او گفتم كه تو خواهر من هستى؛ پس تو مرا تكذيب نكن.

در اين حديث به روشنى به حضرت ابراهيم خليل اللّه نسبت دروغ گويى داده شده است. اين حديث به قدرى بى اساس است كه فخر رازى نيز چاره اى جز اعتراف به دروغ بودن آن ندارد، هر چند كه بخارى و مسلم در صحيح خود آن را نقل كرده اند! فخر رازى درباره اين حديث مى نويسد:

هذا الحديث لا ينبغي أن يقبل، لأنّ نسبة الكذب إلى إبراهيم لا تجوز، فقال ذلك الرجل فكيف يحكم بكذب الرواة العدول؟ فقلت لمّا وقع التعارض بين نسبة الكذب إلى الراوي وبين نسبته إلى الخليل عليه السلام، كان من المعلوم بالضرورة أن نسبته إلى الراوي أولى؛⁽¹⁾اين حديث شايسته پذيرش نيست، زيرا نسبت دروغ به ابراهيم جايز نمى باشد. اما اگر كسى بگويد: چگونه به دروغ گويى راويان عادل حكم مى كنى؟ در پاسخ مى گوييم: وقتى بين نسبت دروغ گويى به راوى و به ابراهيم خليل عليه السلام تعارض باشد، به ضرورت روشن است كه نسبت دروغ گويى به راوى سزاوارتر است.

مشاهده مى شود كه دروغ بودن اين گونه احاديث به قدرى روشن است كه حتى فرد متعصبى هم چون فخر رازى، على رغم وجود اين حديث در صحيحين به خود جرأت مى دهد راويان صحيحين را تكذيب كند، چرا كه وى معتقد است نسبت كذب و دروغ به رجال و راويان صحيحين بهتر از آن است كه بگوييم ابراهيم خليل الرحمان سه مرتبه دروغ گفته است.

به جز فخر رازى عالمان ديگرى نيز به دروغ بودن اين حديث تصريح كرده اند. عمر بن على در اللباب في علوم الكتاب مى نويسد:

إنْ قبلناه لزمنا الحكم بتكذيب إبراهيم صلوات اللّه وسلامه عليه وإن رددناه لزمنا الحكم بتكذيب الرواة، ولا شكّ أن صون إبراهيم صلوات اللّه وسلامه عليه عن الكذب أولى من صون طائفة من المجاهيل عن الكذب؛⁽¹⁾اگر آن خبر را قبول كنيم، آن وقت بايد ابراهيم صلوات اللّه وسلامه عليه را تكذيب نمائيم و اگر خبر را ردّ كنيم، تكذيب راويان آن را در پى خواهد داشت و شكى نيست كه حفظ مقام ابراهيم صلوات اللّه وسلامه عليه از دروغ، سزاوارتر از حفظ مقام برخى از راويان ناشناخته است.

حضرت موسى و سيلى زدن به ملك الموت!

ابوهريره در راستاى دروغ پردازى هاى خود، امور ناشايستى را به حضرت موسى عليه السلام نسبت مى دهد. احمد بن حنبل در مسند ابوهريره از قول وى مى نويسد:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: جاء ملك الموت إلى موسى عليه السّلام، فقال له أجب ربّك. قال: فلطم موسى عين ملك الموت ففقأها فرجع الملك إلى اللّه عزّ وجل فقال: إنك أرسلتني إلى عبد لك لا يريد الموت وقد فقأ عيني؛⁽²⁾ابوهريره از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله نقل مى كند كه فرمود: ملك الموت به سوى موسى آمد و به ايشان گفت: دعوت پروردگارت را پاسخ ده. آن گاه موسى ضربه اى به چشم ملك الموت زد كه چشم او آسيب ديد. ملك الموت به سوى خداى عزّ وجل

بازگشت و عرضه داشت: تو مرا به سوى بنده اى فرستادى كه مرگ را نمى خواهد و به چشم من آسيب رساند! اين حديث در شروح صحيح مسلم و صحيح بخارى و برخى ديگر از منابع معتبر اهل تسنّن آمده است و به روشنى نشان دهنده چگونگى اعتقاد آنان درباره عصمت پيامبران الاهى است.⁽¹⁾

حضرت سليمان و برخى ديگر از پيامبران الاهى

ابوهريره درباره حضرت سليمان نيز چنين نقل مى كند:

عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قال: قال سليمان بن داوود عليهما السلام: لأطوفنّ الليلة على مائة امرأة أو تسع وتسعين... فقال له صاحبه: قل إن شاء اللّه فلم يقل إن شاء اللّه، فلم يحمل منهن إلاّ امرأة واحدة.⁽²⁾اين حديث نيز در صحيحين و بسيارى از منابع معتبر اهل تسنّن آمده است و در آن در نهايت بى شرمى از ورود حضرت سليمان بر صد يا نود و نه زن در يك شب سخن به ميان آمده است. بر اساس اين حديث، حضرت سليمان نه تنها به نقش مشيت خداوند در امور توجه نداشته، بلكه تذكر يكى از اصحاب نيز در او كارساز نشده است و آن حضرت با بى اعتنايى از گفتن «ان شاء اللّه» خوددارى كرده است! پناه مى بريم به خدا از چنين نسبت هاى ناپسند به انبياء الاهى.

ابوهريره درباره يكى ديگر از انبياء چنين مى گويد:

إنّ رسول اللّه قال: نزل نبي من الأنبياء تحت شجرة فلدغته نملة، فأمربجهازه فأخرج من تحتها ثم أمر ببيتها فأحرق بالنار؛ فأوحى اللّه إليه فهلا نملة واحدة؛⁽¹⁾رسول خدا گفت: يكى از پيامبران در مسافرتى با همراهانش زير درختى پياده شده و اتراق كردند. مورچه اى آن پيامبر را گزيد. وى [در انتقام از آن مورچه ]دستور داد تا لانه مورچه ها را به آتش بكشند. آن گاه از جانب پروردگار وحى نازل شد: يك مورچه تو را گزيد نه همه مورچه ها!

رسول گرامى اسلام

اين گونه امور ناشايست در منابع اهل سنّت، دامان پاك پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله را گرفته است به طورى كه به پيامبر نسبت بت پرستى نيز داده اند! در روايتى ساختگى آمده است:

أخبرني سالم أنه سمع عبداللّه بن عمر إنه يحدّث عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله أنه لقي زيد بن عمرو بن نفيل بأسفل بلدح - وذاك قبل أن ينزل على رسول اللّه الوحي - فقدّم إليه رسول اللّه سفرة فيها لحم فأبى أن يأكل منها ثم قال: إني لا آكل مما تذبحون على أنصابكم ولا آكل إلاّ مما ذكر اسم اللّه عليه؛⁽²⁾عبداللّه بن عمر از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله چنين نقل مى كند: پيش از آن كه وحى بر پيامبر خدا نازل شود با يزيد بن عمرو بن نفيل ملاقات و او را دعوت كرد

و سفره اى از براى وى مهيا ساخت. زيد از خوردن آن خوددارى كرد و گفت: من از آن چه كه شما براى بت هايتان ذبح مى كنيد و غير از آن چه كه اسم خدا بر آن ذكر شده است نمى خورم.

بر اساس اين حديث كه در صحيح بخارى و مسند احمد نقل شده است، پيامبر پيش از نبوت بت پرست بوده و در پاى بت ها قربانى مى كرده است. ايشان از گوشت آن مى خورده و به ميهمانان مى خورانده است. اين در حالى است كه حديث مذكور زيد بن عمرو را - كه مسيحى بوده - خداپرست و افضل از پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله معرفى كرده است! متكلمان سنّى نيز بر پايه همين احاديث به كفر پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله پيش از بعثت قائل شده اند و براساس همين روايات است كه چنين اعتقادى استوار مى گردد. ابن ابى الحديد - از بزرگان معتزله - ضمن نقل گفتار برخى فرق درباره عصمت پيامبران مى نويسد:

وقال قوم من الحشوية: قد كان محمّد كافرا قبل البعثة؛ گروهى از حشويه مى گويند: محمّد پيش از بعثت كافر بوده است.

حشويه گروهى هستند كه به ظواهر احاديث پايبند بوده و بدون هيچ تأمل و درنگى به آن چه در روايات آمده است عمل مى كنند. اين اعتقاد علاوه بر حشويه، در ميان گروه هاى كلامى ديگر نيز مشاهده مى شود.

ابن ابى الحديد در ادامه مى افزايد:

قال برغوث المتكلم، وهو أ حد النجاريّة: لم يكن النبي صلّى اللّه عليه وآله مؤمناً باللّه قبل أن يبعثه؛ برغوث متكلم كه از فرقه نجاريه است مى گويد: پيامبر پيش از مبعوث شدن به خدا ايمان نداشت.

وى در ادامه مى نويسد: سدّى - يكى از مفسّران معروف اهل سنّت - پيرامون آيه

«وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ»⁽¹⁾مى گويد:

وزره الشرك فإنه كان على دين قومه أربعين سنة؛⁽²⁾وزرِ پيامبر شرك بود؛ چرا كه او چهل سال بر دين قوم [يعنى بت پرستى] بود.

به واقع آن احاديث و اين اعتقادات صرفا به منظور توجيه خلافت حاكمان بعد از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله است؛ چرا كه تناسب و مشابهت ميان يك شخص و جانشين وى ضرورى است و چون ابوبكر بيشتر عمر خود را به بت پرستى گذرانده است، براى توجيه خلافت وى ناگزير بايد شأن و منزلت نبوت ناديده گرفته شود و اشرف انبياء صلى اللّه عليه وآله پيش از بعثت فردى بت پرست معرفى گردد.

اعتقاد باقلانى مبنى بر جواز كافر شدن انبياء نيز بر پايه احاديثى هم چون حديث «غرانيق» استوار گشته است. سيوطى مى نويسد:

أخرج ابن أبي حاتم، وابن جرير، وابن المنذر من طريق بسند صحيح عن سعيد بن جبير قال: قرأ النبي صلّى اللّه عليه وآله بمكة والنجم، فلما بلغ «أَ فَرَأَيْتُمُ اللاّتَ وَالْعُزّى * وَمَناةَ الثّالِثَةَ اْلأُخْرى»⁽³⁾ألقى الشيطان على لسانه: «تلك الغرانيق العلا وإن شفاعتهن لترتجى» فقال المشركون: ما ذكر آلهتنا بخير قبل اليوم فسجد وسجدوا فنزلت «وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ» الآية؛⁽⁴⁾

ابن ابى حاتم، ابن جرير و ابن منذر به سند صحيح از سعيد بن جبير روايت مى كنند كه گفت: پيامبر در مكه سوره نجم را قرائت كرد و هنگامى كه به آيات «أَ فَرَأَيْتُمُ اللاّتَ وَالْعُزّى * وَمَناةَ الثّالِثَةَ اْلأُخْرى» رسيد، شيطان بر زبان پيامبر [چنين] القا كرد: «آن ها غرنوق هاى بلند مرتبه هستند و همانا از آن ها اميد شفاعت مى رود». مشركان گفتند: [پيامبر] پيش از اين هيچ گاه از الاهه هاى ما به نيكى ياد نكرده بود. پس [پيامبر بر بت ها] سجده كرد و آن ها [مشركان] سجده كردند.

بر اساس اين حديث - كه بيان گر كفر و شرك آشكار پيامبر است - اين آيه نازل شد:

«وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاّ إِذا تَمَنّى أَلْقَى الشَّيْطانُ في أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللّه ما يُلْقِي الشَّيْطانُ»؛⁽¹⁾و پيش از تو هيچ فرستاده و خبر دهنده اى نفرستاديم جز آن كه وقتى تلاوت كرد، شيطان در آن آيات الاهى القاء كرد و خداوند آن چه را شيطان القاء كرده بود محو ساخت.

سيوطى اين حديث را از كتاب بخارى نقل مى كند و مى نويسد:

أخرجه البخاري عن ابن عباس بسند فيه الواقدي؛ بخارى [اين حديث را] به سندى كه واقدى در طريق آن است از ابن عباس نقل مى كند.

اما اين حديث در چاپ هاى اخير كتاب بخارى حذف شده است. سيوطى در ادامه مى نويسد:

وأورده ابن إ سحاق في السيرة؛⁽¹⁾ابن اسحاق [نيز] در سيره خود اين حديث را آورده است.

علاوه بر ابن اسحاق و بخارى، افرادى هم چون ابوبكر بزّار، ابوالقاسم طبرانى، طبرى و ديگران نيز اين حديث را در كتاب خود نقل كرده اند.⁽²⁾هيثمى نيز حديث را صحيح دانسته و در ذيل آن مى نويسد:

ر جالهما ر جال الصحيح؛⁽³⁾راويان سند بزّار و طبرانى در [حديث غرانيق] از راويان صحاح هستند.

از آن جا كه اين حديث بيان گر معصوم نبودن پيامبر در تبليغ است و به روشنى بر كفر و شرك رسول خدا صلى اللّه عليه وآله دلالت دارد؛ از اين رو برخى از عالمان سنّى جهت فرار از اين مشكل، حديث غرانيق را باطل دانسته و لازمه وقوع چنين قصه اى را ارتداد بسيارى از مسلمانان مى دانند.⁽⁴⁾اما برخى ديگر به جهت كثرت سندهاى حديث و وثاقت راويان آن و اين كه بزرگانى چون ابن ابى حاتم، ابوبكر بزّار و... در كتب خود آورده اند، به صحت حديث حكم كرده اند.

اين دسته از عالمان اهل سنّت، حفظ اعتبار كتب و راويان خود را بر پاكى رسول خدا صلى اللّه عليه وآله ترجيح داده اند و به منظور پيش گيرى از مخدوش شدن مجامع حديثى و راويان آن ها، عصمت پيامبر در تبليغ را نفى كرده و به جواز كفر

و شرك پيامبر قائل شده اند! ابن حجر در مورد حديث غرانيق مى نويسد:

كثرة الطرق تدلّ على أن للقصّة أصلاً؛⁽¹⁾سندهاى فراوان آن دلالت دارد بر اين كه اين داستان حقيقت دارد.

ابن ابى الحديد، مستند كراميه و حشويه در خطاى پيامبر در تبليغ را همين حديث دانسته و مى نويسد:

وقد أ خطأ رسول اللّه في التبليغ حيث قال: «تلك الغرانيق العلى وإنّ شفاعتهن لترتجى»؛⁽²⁾به تحقيق رسول خدا در تبليغ خطا كرد آن گاه كه گفت: «آن ها غرنوق ها بلند مرتبه هستند و همانا از آن ها اميد شفاعت مى رود».

عبدالقاهر بغدادى در الفرق بين الفرق نيز همين موضوع را مطرح مى كند و مورد تأكيد قرار مى دهد.⁽³⁾چنان كه پيش تر اشاره شد، اين حديث مبناى اعتقادى متكلمانى چون باقلانى، فخر رازى، ابوحامد غزالى و برخى از فرقه هاى اهل تسنّن قرار گرفته است؛ اما با وجود اين كه عالمان بزرگ سنّى و برخى از فرقه هاى آنان حتى خطا در تبليغ و بلكه شرك و كفر را بر پيامبر جايز دانسته اند، ابن حزم اعتقاد به جواز گناه پيامبران را به يهود و نصارا نسبت مى دهد!⁽⁴⁾هم چنين در سطور گذشته اشاره شد كه اين احاديث به همراه احاديثى كه

افضليت و برترى افرادى را بر پيامبر ممكن مى داند، صغرائى است بر اثبات افضليت حاكمان پس از پيامبر بر آن حضرت. بدين منظور احاديثى نيز جعل شده است كه ضمن نسبت خطا به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله، بيان گر تذكر عمر به اشتباه پيامبر است. در روايتى آمده است:

عن نافع عن ابن عمر قال: لما توفي عبداللّه بن اُبي جاء ابنه عبداللّه بن عبداللّه إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله فسأله أن يعطيه قميصه يكفّن فيه أباه فأعطاه ثم سأله أن يصلي عليه فقام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله ليصلي عليه، فقام عمر فأخذ بثوب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله فقال يا رسول اللّه تصلّي عليه وقد نهاك ربك أن تصلي عليه؟ فقال رسول اللّه: «انما خيّرني اللّه فقال: «اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعينَ مَرَّةً»⁽¹⁾وسأزيده على السبعين. قال [عمر]: إنّه منافق! قال: فصلّى عليه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله فأنزل اللّه تعالى: «وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَدًا وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ»⁽²⁾⁽³⁾نافع از ابن عمر نقل مى كند كه گفت: وقتى عبداللّه بن أُبى بن سلول مُرد، پسرش عبداللّه بن عبداللّه نزد رسول خدا آمد و از ايشان درخواست كرد كه پيراهن خود را جهت تكفين پدرش به او عطا كند. پيامبر پيراهن خويش را به وى عطا كرد. سپس از آن حضرت درخواست كرد كه بر پدرش نماز بخواند. عمر برخاست و پيراهن رسول خدا را گرفت و گفت: اى رسول خدا، آيا تو بر او نماز مى خوانى در حالى كه

پروردگارت تو را از اين كار نهى كرده است؟ رسول خدا فرمود: خداوند مرا در اين كار مخيّر كرده و فرموده است: «بر آنان استغفار كنى يا نكنى [يكسان است]اگر هفتاد مرتبه هم آمرزش بطلبى خداوند آن ها را هرگز نمى بخشد» و من بيش از هفتاد مرتبه [استغفار خواهم كرد] عمر گفت: او منافق است.

[ابن عمر] گفت: رسول خدا بر او نماز خواند و خداى تعالى اين آيه را نازل كرد: «و هرگز براى احدى از مردگان آنان نماز نخوان و بر سر قبرش نايست».

بر اساس اين حديث، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله دچار اشتباه شده و بر خلاف امر خداوند بر يك منافق نماز گزارده است، در حالى كه عمر حكم الاهى را مى دانسته و به پيامبر تذكر داده است. اين موضوع - چنان كه گفتيم - برترى عمر نسبت به پيامبر را به ديگران القاء مى كند.

علاوه بر مطلب فوق، اين حديث - العياذ باللّه - بيان گر بى بهره گى پيامبر از دانش ادبيات عرب و فهم معانى آيات قرآن است، تا آن جا كه شارحان صحيح بخارى در فتح البارى⁽¹⁾و ارشاد السارى⁽²⁾به اين امر اعتراض و استفاده تخيير از آيه مورد استناد پيامبر را نفى كرده اند. اين موضوع نيز تلويحا برترى عمر نسبت به پيامبر را القاء مى كند؛ چرا كه پيامبر به اشتباه از آيه حكم به تخيير را برداشت كرد، اما عمر چنين برداشتى از آيه نداشته است!⁽³⁾

اما راويان مجامع حديثى اهل تسنّن در پايين آوردن مقام رسول خدا صلى اللّه عليه وآله پا را از اين هم فراتر گذاشته و - العياذ باللّه - فهم و آگاهى ايشان را در امور عادى و عرفى نيز كمتر از مردم عادى معرفى كرده اند. موسى بن طلحه از پدرش طلحة بن عبيداللّه نقل مى كند:

مررت مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله بقوم على رؤوس النخل، فقال: ما يصنع هؤلاء؟ فقالوا: يلقّحونه، يجعلون الذكر في الأنثى فيتلقح، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: ما أظن يغني ذلك شيئا قال: فاخبروا بذلك فتركوه؛ با رسول خدا از كنار قومى كه بالاى درختان خرما بودند مى گذشتيم. حضرت پرسيد: اين گروه چه مى كنند؟ گفتند: مشغول تلقيح (درختان) هستند و (گرده درختان) نر را بر درختان ماده قرار مى دهند. رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود: گمان نمى كنم به اين كار نيازى باشد. [طلحه ]گفت: اين خبر را به مردم رساندند و مردم كار تلقيح درختان را رها ساختند.

بر اساس اين روايت، مردم با اعتماد به سخن پيامبر دست از تلقيح كشيدند و آن سال تمام محصولات از بين رفت و - به اصطلاح عرب - خرماهاى مدينه «شيص» و غير قابل استفاده شدند.

در ادامه روايت آمده است:

فأخبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله بذلك فقال: إن كان ينفعهم ذلك فليصنعوه، فإنّي إنّما ظننت ظنّا، فلا تؤاخذوني بالظنّ؛⁽¹⁾خبر از بين رفتن محصولات را به رسول خدا رساندند. پيامبر فرمود: چنان چه تلقيح

درختان به آن ها نفع مى بخشد، آن را انجام دهند. من بر اساس گمان سخن گفتم. مرا به خاطر [سخن گفتن بر اساس] ظن مؤاخذه نكنيد! اين حديث از يك منظر اشتباه و خطا را بر پيامبر جايز مى داند و علم ايشان را حتى در امور عرفى نيز نفى مى كند، اما از منظرى ديگر بيان گر اعتقاد مسلمانان صدر اسلام به عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله است تا آن جا كه به گمان و ظن پيامبر نيز اعتماد و بر اساس آن عمل مى كرده اند. پس حديث فوق از يك نگاه نافى عصمت و از نگاهى ديگر مثبت عصمت است، با اين وجود دروغ بودن اين حديث بسيار روشن است چرا كه شأن و منزلت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله بسيار بالاتر و ساحت ايشان پاكيزه تر از اين نسبت هاست كه بر اساس ظن خود دستورى به ضرر مسلمانان صادر فرمايند و پس از تحميل خسارات فراوان به مردم، از رأى خود منصرف شوند - از اين نسبت هاى ناروا به خدا پناه مى بريم - .

اما على رغم بطلان آشكار اين حديث، عالمان اهل سنّت آن را مبناى استنباط احكام قرار داده و بر مبناى آن قواعدى اصولى را پايه گذارى كرده اند. به عنوان مثال «نووى» ضمن شرح اين حديث، در حجيّت يا عدم حجيّت اجتهاد نبى و اجتهاد بر اساس ظن و گمان به بحث مى پردازد⁽¹⁾و اين از اعتماد وى به اين حديث مجعول حكايت دارد.

البته جعل حديث جهت پايين آوردن شأن رسول خدا صلى اللّه عليه وآله به همين جا ختم نمى شود. در منابع حديثى اهل تسنّن احاديثى از برخى صحابه مانند ابوهريره، عبداللّه بن عمر، طلحه، عايشه، انس بن مالك و افرادى از اين قبيل نقل شده كه بر اساس آن ها پيامبر بى جهت مؤمنان را سبّ مى كرده و مورد آزار قرار مى داده است.

البته همه اين احاديث از سوى راويان آن ها جعل نشده است و ممكن است برخى از احاديث در دوره هاى مختلف و از سوى دشمنان پيامبر جعل و به اين افراد منتسب شده باشد، چنان كه شواهدى بر جعل اين گونه احاديث در زمان معاويه وجود دارد.⁽¹⁾هر چند دروغ گويى برخى از اين صحابه مانند ابوهريره بر اهل تحقيق ثابت شده و سدّ عدالت صحابه در هم شكسته است به طورى كه تمام تلاش ها براى ترميم آن بى نتيجه است.

در ادامه، بحث را با طرح چند حديث در اين زمينه پى مى گيريم.

در صحيح بخارى بابى است با عنوان «باب قول النبي من آذيته فاجعله له زكاة ورحمة»؛ بابِ گفتار پيامبر، در مورد اين كه [خدايا من] هر كس را اذيت كرده ام، آن را براى وى زكات و رحمتى قرار ده.

در اين باب احاديثى با همين مضمون نقل شده است.

بخارى و مسلم از ابوهريره نقل مى كنند:

سمع النبي - صلّى اللّه عليه وآله - يقول: أللّهم فأيّما مؤمن سببته فاجعل ذلك له قربة إليك يوم القيامة؛⁽²⁾از پيامبر شنيدم كه مى گفت: خداوندا، هر يك از مؤمنان را كه سبّ كرده ام [اين فعل را] موجب نزديكى او به خودت در روز قيامت قرار ده.

در روايت ديگرى نيز از ابوهريره آمده است:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: أللّهم إنّي أتّخذ عندك عهدا لن تخلفنيه، فإنما أنا بشر فأيّ المؤمنين آذيته أو شتمته أو لعنته أو جلدته فاجعلها له صلاة

وزكاة وقربة تقرّبه بها إليك يوم القيامة؛⁽¹⁾پيامبر گفت: خداوندا، من از تو عهدى مى خواهم كه از آن تخلف نخواهى كرد. بدرستى كه من بشر هستم، پس هر مؤمنى را كه اذيت كرده ام و يا به وى ناسزا گفته ام و يا بى جهت تازيانه زده ام، اين امور را براى ايشان معادل زكات و نماز و مايه نزديكى ايشان به خودت در روز قيامت قرار بده.

عايشه نيز در حديثى به نقل از پيامبر مى گويد:

أللّهم إنّما أنا بشر فلا تعاقبني بشتم رجل من المسلمين؛⁽²⁾خداوندا، همانا من بشر هستم، پس مرا به واسطه ناسزاگويى به مردى از مسلمانان عقاب نكن.

ابن حجر عسقلانى اين دسته از احاديث را مطرح و به آن ها اشكال مى كند. وى مى نويسد:

أخرجه من حديث أنس وفيه تقييد المدعو عليه بأن يكون ليس لذلك بأهل ولفظه «إنما أنا بشر أرضى كما يرضى البشر وأغضب كما يغضب البشر فأيما أ حد دعوت عليه من أمتي بدعوة ليس لها بأهل أن يجعلها له طهورا وزكاة وقربة بها منه يوم القيامة»؛ مسلم پس از نقل اين حديث از انس، قيد استحقاق نداشتن افراد مورد نفرين را از متن «خداوندا، من بشر هستم و چنان كه بشر گاه راضى و گاهى خشمگين مى شود، من نيز گاه رضايت مند و گاه خشمگين مى شوم؛ پس هر گاه به يكى از افراد امتم

نفرين كردم و او استحقاق آن را نداشت، نفرين مرا براى وى مايه پاكى و به منزله زكات و وسيله تقرب به خودت در روز قيامت قرار بده» استفاده نموده است.

وى در ادامه به اشكالى قابل توجه اشاره كرده و مى نويسد:

إن قيل: كيف يدعو صلّى اللّه عليه وآله بدعوة على من ليس لها بأهل؛⁽¹⁾اگر گفته شود كه چطور [ممكن است پيامبر] به كسى نفرين كند كه استحقاق آن را ندارد.

اين اشكال با حديث زير بيشتر شكل گرفته و واضح تر مى شود. ابن حجر به روايتى در اين باره اشاره كرده و مى نويسد:

وقد أخرج أبو داود عن أبي الدرداء بسند جيد رفعه: «إن العبد إذا لعن شيئا صعدت اللعنة إلى السماء فتغلق أبواب السماء دونها ثم تهبط إلى الأرض، فتأخذ يمنة ويسرة فإن لم تجد مساغا رجعت إلى الذي لعن فإن كان أهلاً وإلاّ رجعت إلى قائلهم»؛⁽²⁾ابوداوود از ابودرداء نقل مى كند: «وقتى بنده اى چيزى را لعن كند، لعن وى به سوى آسمان رود. آن گاه درب هاى آسمان بسته مى شود، سپس لعن به زمين فرود مى آيد و درب هاى زمين نيز بر آن بسته مى شود [يعنى لعن معلق مى ماند]. آن گاه جانب راست و چپ را پيش مى گيرد و هنگامى كه محلى نيافت [در اين هنگام ]اگر كسى كه مورد لعن قرار گرفته استحقاق آن را داشت، لعن به وى باز مى گردد و در غير اين صورت به گوينده آن بازگشت مى كند».

از مجموع احاديث اهل سنّت كه درباره لعن وارد شده است استفاده مى شود كه چون پيامبر - نعوذ باللّه - افرادى را كه مستحق آن نبوده است لعن مى كرد، پس اين

لعن ها بايد به خود پيامبر بازگردد! ابن حجر ضمن طرح اين سؤال، براى حل مشكل تلاش بسيارى كرده، اما تلاش وى نافرجام مانده است. البته اين همه كوشش فقط به خاطر آن است كه وى به جهت تعصب باطل نخواسته احاديثى را كه در كتب معتبر اهل تسنّن آمده ردّ كند، در صورتى كه دروغ بودن آن ها بسيار روشن و واضح است.

اين موضوع و نظاير آن بيان گر اين حقيقت تلخ است كه نزد اهل سنّت حفظ اعتبار كتب عالمان سنّى بر حفظ مقام پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله رجحان دارد و مقام رسول خدا صلى اللّه عليه وآله پايين تر از يك فرد عادى و بلكه پايين تر از يك شخص فاسق است؛ تا آن جا كه حجاج بن يوسف ثقفى به خود جرأت داده و به پيامبر و زائران قبرش جسارت كرده و بگويد:

تبّا لهم! إنّما يطوفون بأعواد ورمّة بالية! هلاّ طافوا بقصر امير المؤمنين عبدالملك؟ ألا يعلمون أن خليفة المرء خير من رسوله؟⁽¹⁾بريده باد [ريشه مردمانى كه به زيارت رسول خدا مى روند و در آن جا] به دور مشتى استخوان پوسيده طواف مى كنند! بهتر است كه بر قصر اميرالمؤمنين عبدالملك طواف كنند. آيا نمى دانند كه خليفه يك فرد مسلمان بهتر از رسول وى است؟! خالد بن عبداللّه قسرى كه ترديدى در ناصبى بودن وى وجود ندارد⁽²⁾نيز درباره هشام بن عبدالملك مى گويد:

فأنت خليفة اللّه في أرضه وخلقه، ومحمّد رسول اللّه إليهم، فأنت أكرم

على اللّه منه؛⁽¹⁾تو خليفه خدا در زمين و ميان مخلوقات هستى و محمّد فرستاده خدا به سوى مردم بود؛ پس تو گرامى تر از محمّد در نزد پروردگار هستى.

در مقابل نظريه اهل سنّت پيرامون عصمت پيامبران، شيعه معتقد است كه همه پيامبران خدا پيش از نبوت و پس از آن معصوم و از هر گناه كوچك و بزرگى مصونند، چرا كه عصمت يكى از شرايط لازم براى هدايت گرى خلق است، از اين رو پيامبران بايد معصوم باشند تا هدايت - كه هدف اصلى ارسال رسل از سوى خداوند است - حاصل شود. به حكم عقل اگر پيامبر معصوم نباشد، تناقض لازم مى آيد كه در مباحث آينده به ديدگاه شيعه در اين باره خواهيم پرداخت.

در اين ميان جايگاه كتاب بخارى - على رغم وجود چنين احاديثى - در نزد جمهور اهل سنّت به قدرى بالاست كه مى گويند: صحيح ترين كتاب پس از قرآن مجيد است و بخارى براى نوشتن هر حديث، ابتدا غسل مى كرده و دو ركعت نماز مى خوانده است!⁽²⁾كه براى اطلاع بيشتر از فضايل اين كتاب! مى توان به مقدمه فتح البارى مراجعه نمود.

تا به اين جا برخى از احاديثِ باطل و دروغينى را كه در صحاح اهل سنّت درباره شخصيت پيامبر اكرم و انبياء گذشته على نبينا وآله وعليهم السلام مطرح بود ذكر كرديم. البته در صحيح بخارى و مسلم و ديگر صحاح آن ها احاديث كذب و نادرست ديگرى نيز وجود دارد كه حيا مانع از نقل آن ها مى شود.⁽³⁾

لزوم عصمت از ديدگاه شيعه

كلام متكلمين و انديشمندان شيعه

ديدگاه برخى فِرَق را درباره عصمت به قدر ضرورت بيان كرديم و اكنون به بررسى ديدگاه شيعه مى پردازيم.

از نظر شيعه حجت خدا اعم از پيامبر و امام بايد معصوم باشد.

سيد مرتضى رحمة اللّه عليه حجيّت اجماع را به بازگشت آن به قول امام عليه السلام مستند مى كند و در اين باره مى نويسد:

إنما قلنا: إن إ جماعهم حجة لأن في اجماع الإمامية قول الإمام الذي دلّت العقول على أن كل زمان لا يخلو منه، وأنه معصوم لا يجوز عليه الخطأ في قول ولا فعل، فمن هذا الوجه كان إ جماعهم حجة ودليلاً قاطعاً؛⁽¹⁾اين كه ما قائل هستيم كه اجماع علماء شيعه حجت است براى اين است كه در اجماع اماميه قول امام وجود دارد. امامى كه أدلّه عقلى دلالت مى كنند بر اين كه [زمين] هيچ گاه از او خالى نيست و او معصوم است و خطا در گفتار و كردار او ممكن نيست. از همين جهت است كه اجماع عالمان شيعه حجت است و حضور معصوم دليل قاطعى بر اعتبار اجماع.

مرحوم شيخ طوسى نيز درباره عصمت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله مى نويسد:

ذلك ممّا تمنع منه الأدلة القاطعة في أنه لا يجوز عليه السهو والغلط؛⁽¹⁾سهو و اشتباه از امورى است كه با دلائل قطعى و يقينى از پيامبر ممتنع است.

مرحوم خواجه نصيرالدين طوسى علاوه بر يادآورى كمال فهم، هوشمندى و مبرا بودن امامان از امورى هم چون خطا، سهو و نسيان مى افزايد:

كلّما ينفّر عنه من دناءة الآباء وعهر الأمهات والفظاظة والغلظة والأبنة وشبهها والأكل على الطريق وشبهه؛⁽²⁾[پيامبر و امام بايد] از آن چه كه نفرت آور است [منزه باشد] به مانند پستى و فرومايگى در نَسَب پدرى و مادرى، بد اخلاقى، تندخويى، امراض [روحى و جسمى]، ابتلاء به ابنه و مانند آن، و از غذا خوردن در مسير راه و مواردى از اين قبيل [پرهيز كند].

علامه حلى رحمه اللّه نيز در توصيف معصوم مى نويسد:

إنه لا يجوز أن يقع منه الصغائر ولا الكبائر، لا عمدا ولا سهوا ولا غلطا في التأويل، ويجب أن يكون منزّها عن ذلك من أول عمره إلى آخره؛⁽³⁾سر زدن گناهان بزرگ و كوچك از معصوم جايز نيست، خواه عمدى باشد و خواه سهوى. هم چنين در بيان تأويل، معصوم نبايد مرتكب غلط و اشتباه شود و در كارنامه زندگى معصوم، از ابتداى عمر تا آخر بايد از اين امور منزّه و پاك باشد.

مرحوم فاضل مقداد⁽⁴⁾در شرح عبارت «علامه حلى» مى گويد:

أصحابنا حكموا بعصمتهم مطلقا، قبل النبوّة وبعدها؛⁽¹⁾علماء شيعه به عصمت امامان به طور مطلق، چه قبل و چه پس از نبوت حكم كرده اند.

از نظر ايشان پيامبران در حوزه هايى هم چون: عقايد، افعال، تبليغ دين و امور عرفى عصمت دارند. بر اين اساس برخى از عالمان شيعه معتقدند كه معصوم در موضوعات و مصاديق نيز دچار اشتباه نمى شود.

مرحوم شهيد ثانى نيز در اين باره مى نويسد:

وأما علم الحديث: فهو أجلّ العلوم قدراً وأعلاها رتبة، وأعظمها مثوبة بعد القرآن، وهو ما أضيف إلى النبي صلّى اللّه عليه وآله أو إلى الائمة المعصومين عليهم السّلام، قولاً أو فعلاً أو تقريرا أو صفة، حتى الحركات والسكنات واليقظة والنوم؛⁽²⁾علم حديث پس از قرآن در بالاترين جايگاه ارزش، منزلت و ثواب قرار دارد. آن علم برگرفته از پيامبر و امامانى است كه در گفتار، كردار و تقرير و يا صفتى از صفات هم چون حركات، سكنات و خواب و بيدارى⁽³⁾معصوم هستند.

مرحوم مجلسى به نقل از كتاب «عقائد شيخ صدوق» مى نويسد: «عقيده ما

درباره پيامبران، فرستادگان، پيشوايان و ملائكه اين است كه اينان از هر پليدى، پاكند و مرتكب گناهان كوچك و بزرگ نمى شوند».

در ادامه با استدلال به آيه «لا يَعْصُونَ اللّه ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤمَرُونَ»⁽¹⁾چنين نقل مى كند: «كسانى كه عصمت اينان را انكار مى كنند، نشان گر بى معرفتى آنان است».⁽²⁾علامه مجلسى تصريح مى كند كه اين تعريفى كه شيخ صدوق از عصمت به دست داده است، مورد اتفاق تمامى علماء شيعه و از ضروريات مذهب اماميه است. ايشان مى نويسد:

وبعدها قول أئمتنا سلام اللّه عليهم بذلك المعلوم لنا قطعا بإجماع أصحابنا رضوان اللّه عليهم، مع تأيّده بالنصوص المتظافرة حتّى صار ذلك من قبيل الضروريات في مذهب الإماميّة. وقد استدل عليه أصحابنا بالدلائل العقلية؛⁽³⁾عصمت به اين معنا در شأن اهل بيت عليهم السلام، به دليل اجماع و روايات بسيار ثابت شده است، به طورى كه اين اعتقاد در زمره ضروريات مذهب اماميه به شمار مى رود. علماء شيعه براى اثبات عصمت، به دليل هاى عقلى نيز استدلال مى كنند.

شيخ حرّ عاملى رحمه اللّه نيز تأكيد مى كند كه اعتقاد شيعه درباره عصمت با ادله نقلى و عقلى اثبات شده است. ايشان پس از نقل حديثى كه بيان گر سرزدن سهو از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله است، آن را حمل بر تقيّه كرده است. وى در علت حمل اين روايت بر تقيّه مى نويسد:

لكثرة الأدلّة العقليّة والنقليّة على استحالة السهو عليه مطلقا؛⁽⁴⁾

به خاطر دليل هاى عقلى و نقلى بسيار بر اين كه ارتكاب سهو در هر شرايطى [از معصوم ]محال است.

وى در كتاب التنبيه بالمعلوم نيز مى نويسد:

علماء و فقهاء شيعه در بيشتر كتاب هاى فقهى و تمام كتاب هايى كه در اصول اعتقادات نوشته اند به اين مطلب تصريح مى كنند كه سهو در عبادات و غير آن به هر كيفيتى مردود است.⁽¹⁾لازم است بدانيم كه اين صفات به پيشوايان شيعيان اختصاص ندارد، بلكه انبياء گذشته و ملائكه نيز اين گونه اند. اگر كسى اين كلمات را درباره ائمه عليهم السلام غلوّ و زياده گويى بپندارد، پس در مورد انبياء و ملائكه نيز بايد همين پندار را داشته باشد، در حالى كه هرگز چنين نيست.

اعتقاد به عصمت اختصاص به مكتب تشيّع ندارد، بلكه عده اى از بزرگان اهل سنّت اعتقاد ما را پذيرفته اند؛⁽²⁾هر چند قول اين افراد خلاف مشهور اهل سنّت است.⁽³⁾عينى حنفى در عمدة القارى در اعتقادش پيرامون عصمت انبياء مى نويسد:

مذهبى انّ الأنبياء معصومون من الكبائر والصغائر، قبل النبوّة وبعدها.⁽⁴⁾در همين راستا، صاحب مرقاة المفاتيح نيز از ابن حجر مى نويسد:

فإنَّ الأصح المختار عند المحققين أنّ الأنبياء - صلوات اللّه وسلامه عليهم - معصومون قبل النبوّة وبعدها من كبائر الذنوب وصغائر عمدها وسهوها.⁽⁵⁾

زرقانى، يكى از علماء بزرگ فرقه مالكيّه در شرح خود بر كتاب موطّأ مالك مى نويسد:

إنه معصوم من الذنوب بعد النبوة وقبلها وكبيرها وصغيرها وعمدها وسهوها على الأصح، في ظاهره وباطنه، سرّه وجهره، جدّه ومزحه ورضاه وغضبه كيف؟ وقد أجمع الصحب على اتباعه والتأسي به في كلّ ما يفعله؛⁽¹⁾بر اساس قول صحيح، پيامبر صلى اللّه عليه وآله پس از نبوت و پيش از آن از گناهان كبيره و صغيره، عمداً و يا سهواً، در ظاهر و باطن، خفا و آشكار، در حالت جدى و شوخى و خشنودى و غضب... معصوم است. چگونه [ممكن است او معصوم نباشد] در حالى كه همه صحابه بر تبعيت از او و تأسى به او در تمام افعالش اجماع دارند؟ نكاتى كه از كلام زرقانى استفاده مى شود:

الف . تعبير «على الأصح» نشان گر آن است كه بعضى از علماء اهل سنّت معتقد به اين گفته نيستند؛ ب . معصوم حتى در فكر و ذهن خود به فكر خلاف و انحراف نمى افتد؛ ج . صحابه رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله بر وجوب تبعيّت و تأسّى به ايشان به نحو اطلاق اجماع دارند و اين اجماع دليلى قطعى بر عصمت آن حضرت است، زيرا اگر كم ترين احتمال اشتباه و سهو در قول يا فعل رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله مى دادند، ايشان را به صورت مطلق قدوه و اسوه خود برنمى گزيدند.

وى در ادامه به نقل كلام حافظ سبكى پرداخته و مى گويد:

إجتمعت الأمّة على عصمة الانبياء فيما يتعلق بالتبليغ وغيره من الكبائر والصغائر والخسّة والمداومة على الصغائر، من صغائر لا تحط من رتبتهم،خلاف ذهب المعتزلة وكثير من غيرهم إلى جوازها. والمختار

المنع، لأنّا أمرنا بالإقتداء بهم فيما يصدر عنهم، فكيف يقع منهم ما لا ينبغي. ومن جوّزه لم يجوزه بنصٍّ ولا دليل؛⁽¹⁾امت اسلامى بر پاكى انبياء از گناهان بزرگ و كوچك و پستى ها و در امور تبليغى و غير تبليغى اجماع دارند، اما در ارتكاب گناهان كوچكى كه موجب وهن و سبكى پيامبر نشود اختلاف نظر وجود دارد. معتزله و بسيارى از اشاعره معتقد به جواز ارتكاب آن گناهان هستند و قولى كه ما انتخاب كرديم ممنوعيّت چنين گناهانى است؛ چرا كه ما مأمور به تبعيّت از آن ها در هر عملى كه انجام مى دهند هستيم، و چطور اعمال ناشايست از آن ها سر بزند در حالى كه از طرفى ارتكاب آن اعمال جايز نيست و از طرف ديگر ما نيز مأمور به اقتدا باشيم.

پس حافظ سبكى نيز بر خلاف جمهور اهل سنّت پيامبران را معصوم مى داند و معتقد است كه اگر انجام گناهان كوچك براى پيامبر جايز باشد، بايد ادله اقتدا و تبعيّت از ايشان تخصيص بخورد و حال آن كه هيچ دليلى بر چنين تخصيصى وجود ندارد.

بر اساس آن چه گذشت، عصمت پيامبران از سه جهت عموميت و اطلاق دارد:

1 . حجت خدا از ابتداء تا انتهاى عمر معصوم است؛

2 . عصمت به گناه و معصيت اختصاص ندارد، بلكه خطا و سهو و نسيان را هم در برمى گيرد؛

3 . عصمت، امور عرفى و اجتماعى را نيز شامل مى شود و به عقائد، تبليغ احكام شريعت و انجام واجبات و محرمات اختصاص ندارد.

دليل هاى عقلى عصمت

دليل يكم: تأمين غرض

واضح است كه نصب پيامبر و جانشين او عبث نيست، بلكه خداوند متعال از

اين كار هدف و غرض مهمّى دارد. اين غرض تنها با عصمت حجت هاى خدا تأمين مى شود و اگر نبى و امام معصوم نباشند، هدف حاصل نمى شود و اين از بارى تعالى محال است. پس نبى يا امام بايد معصوم باشد.

خواجه نصيرالدين طوسى در تجريد در اين باره مى نويسد:

ويجب في النبيّ العصمة، ليحصل الوثوق فيحصل الغرض؛⁽¹⁾عصمت در نبى واجب است تا اين كه اطمينان [مردم به او] حاصل شود و در نتيجه غرض از [فرستاده شدن] او حاصل گردد.

در توضيح كلام محقّق طوسى به چند نكته اشاره مى كنيم:

نكته يكم: خداوند سبحان با بندگانش به صورت مستقيم ارتباط برقرار نمى كند، پس بايد ميان خالق و مخلوق واسطه اى باشد تا اين ارتباط را برقرار سازد. واسطه ميان خدا و انسان ها نمى تواند از جنس ملك باشد، زيرا علاوه بر نياز به اُنس انسان ها به آنان، الگويى عملى براى انسانها بايد باشند تا بتوانند در عمل از آنان الگو بردارى كنند. از اين رو اگر خداى تعالى مَلَك و فرشتگان را نيز براى هدايت انسان ها مى فرستاد، بايد به شكل همانان قرار مى داد، همان طور كه خداى تعالى در اين باره مى فرمايد:

«وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكًا لَجَعَلْناهُ رَجُلاً وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ».⁽²⁾نكته دوم: واسطه ميان خدا و خلق بايد از سوى خداى متعال تعيين و نصب گردد و هيچ كس در اين كار شايستگى دخالت ندارد كه در سطور گذشته به آن پرداختيم.

نكته سوم: خداوند متعال پس از پيامبر امامى را نصب كرده است؛ از همين رو هيچ كوتاهى از جانب پروردگار صورت نگرفته و رابط ميان خلق و خالق موجود است.

نكته چهارم: خداوند از نصب امام هدف و غرضى دارد و خواهان تحقّق آن است.

نكته پنجم: تأمين غرض و رسيدن به هدف از نصب امام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله متوقف است بر اطمينان مردم به آن امام الاهى و اگر مردم به امام اعتماد نكرده و او را قبول نداشته باشند، غرض الاهى محقق نمى شود. به عبارت ديگر چنان چه مردم احتمال دهند كه ممكن است امام مرتكب دروغ، خطا و اشتباه شود، بى گمان در رفتار و گفتار او شك و شبهه به وجود مى آيد و غرض الاهى از نصب امام حاصل نمى گردد.

در مقابل اگر مردم به رفتار و گفتار امام اطمينان داشته باشند، همين اعتماد موجب مى شود به سخنان و فرامين او گوش فرا دهند و او را به عنوان رابط ميان خدا و خلق بپذيرند. پس براى تحصيل غرض الاهى، امام بايد معصوم باشد.

دليل دوم: اعتبار سنّت در گرو عصمت

مرحوم شهيد ثانى مى نويسد:

وأمّا علم الحديث فهو أجلّ العلوم قدرا وأعلاها رتبة وأعظمها مثوبةً... وهو ما أضيف إلى النبي وإلى الأئمة المعصومين قولاً أو فعلاً أو تقريرا أو صفة حتى الحركات والسكنات واليقظة والنوم؛⁽¹⁾علم حديث پس از قرآن بالاترينِ علوم از نظر قدر و منزلت، برترينِ علوم از نظر رتبه و جايگاه، و عظيم ترينِ علوم از نظر اجر و پاداش است... آن علم برگرفته از پيامبر و امامانى است كه در گفتار، كردار، تقرير و يا صفتى از صفات هم چون حركات، سكنات، خواب و بيدارى معصوم هستند.

در بيان اين سخن شهيد ثانى بايد گفت: دين مقدس اسلام بر سه محور اساسى استوار است:

يكم: اعتقادات؛ دوم: احكام؛ سوم: اخلاق. كسى كه داراى چنين محورهايى شود فقيه است.⁽¹⁾هر سه محور از قرآن و سنّت اخذ مى گردد. قرآن كلام خدا و مورد قبول تمامى مسلمانان است و سنّت مجموعه عقائد، احكام و آدابى است كه از رفتار، گفتار و تقرير پيامبر و جانشينان او عليهم السلام سرچشمه مى گيرد. پس پيامبر اكرم و امام بايد در قول، فعل و تقرير معصوم باشند تا بتوان سنّت را منبع معتبر و مورد اعتمادى براى اخذ دين برشمرد. بايد توجه داشت كه هرچند قرآن - براساس حديث شريف ثقلين - از نظر رتبه بر سنّت مقدم است، اما در قرآن عمومات، اطلاقات و مجملات فراوانى وجود دارد كه مخصّصات، مقيّدات و مبيّنات آن ها در سنّت بيان شده است. پس در فهم قرآن و احكام آن به سنّت نيازمنديم؛ سنتى كه بايد به شخصى معصوم مستند باشد تا رفتار و گفتار و حتّى تقرير (سكوتى كه از آن رضايت استفاده شود) او حجّت و مورد اعتماد باشد. محال است پيامبر و امامى كه از طرفى منصوب از جانب خداوندند و حجت او بر خلق، اما از طرفى ديگر از آنان خطا، سهو و نسيان سر بزند.

دليل سوم: «فاقد الشيء لا يعطي»؛ كسى كه ندارد چگونه ببخشد؟!

بر اساس حكم روشن عقل، كسى كه چيزى ندارد نمى تواند آن را به ديگران ببخشد، فرقى نمى كند آن شى ء مادى باشد يا معنوى.

مرحوم علامه مجلسى در اين باره مى فرمايد:

واعتقادنا فيهم أنهم موصوفون بالكمال والتمام والعلم من أوائل أمورهم إلى أواخرها، لا يوصفون في شيء من أحوالهم بنقص ولا جهل؛⁽¹⁾اعتقاد ما درباره معصومين اين است كه ايشان موصوف به كمال و تمام در تمامى امور و موصوف به علم از ابتداى عمر تا آخر آن هستند، و هرگز و در هيچ جهتى از احوالاتشان نقصى وجود ندارد.

بر اساس اين عبارت، معصوم هيچ گاه به نقص، جهل، انحراف، سهو، خطا و فراموشى دچار نمى شود؛ زيرا كار نبى يا امام رساندن بشريّت به كمال است، پس چگونه كسى كه ناقص است مى تواند ديگران را به كمال برساند؟ جاهل چگونه مى تواند به ديگران علم بدهد؟ و كسى كه ندارد چگونه ببخشايد؟ در نتيجه آن كه هدايت ديگران را بر عهده دارد، بايد داراى تمامى كمالات بوده و از هر نقصى مبرا باشد و اين همان معصوم است. پس با نبود عصمت، هدايتى حاصل نمى شود.

دليل چهارم: إقتدا و پيروى در سايه عصمت

آياتى در قرآن مجيد وجود دارد كه به انسان ها پيروى و تبعيّت از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله را گوشزد مى كند كه به برخى از آيات مى پردازيم.

آيه يكم:

«وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»؛⁽¹⁾آن چه را كه پيامبر آورده است برگيريد و انجام دهيد و آن چه را كه پيامبر از آن نهى كرده است وانهيد و ترك كنيد.

با توجه به معناى اين آيه شريفه، مأموريم كه بدون هيچ قيد و شرطى پيرو پيامبر باشيم. حال آن كه اگر احتمال دهيم كه پيامبر در امر و نهى مرتكب خطا، سهو يا فراموشى مى شود، ديگر نمى توان از دستورات او پيروى كرد و به فرض تبعيت از وى، در صورت خطا و اشتباه در امرى كه ابراز مى دارد، ما نيز به امر الاهى اطاعتِ از حجت، مرتكب خطا و اشتباه خواهيم شد كه اين تناقصى است آشكار. پس امر خداوند به پيروى مطلق از دستورات پيامبر دليل روشنى است بر لزوم عصمت ايشان.

آيه دوم:

خداوند سبحان در آيه ديگرى مى فرمايد:

«لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللّه أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»؛⁽²⁾هر آينه رسول خدا براى شما الگويى نيكو است.

بر اساس اين آيه، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله از سوى خدا به عنوان «اسوه حسنه» معرفى شده و روشن است تنها كسى مى تواند اسوه نيكويى باشد كه گناه، خطا و فراموشى در او راه ندارد و او در همه حركات و سكنات از خطا، سهو و نسيان معصوم است.⁽³⁾

حافظ تقى الدين سبكى⁽¹⁾همين معنا را يادآور شده است، آن جا كه زرقانى مالكى در نقل كلام وى چنين مى آورد:

«با وجود اين كه خدا دستور پيروى از انبياء را داده است، پس چگونه معقول است از آنان امورى ناشايست سر بزند؟!».⁽²⁾

دليل پنجم: إعتبار بازخواست الاهى در پرتو عصمت

خداوند متعال انبياء و اوصياء را فرستاده است و براى هر يك از ايشان شريعتى قرار داده تا دين الاهى را برپا كنند و به تبع حجت را بر بندگان تمام.

در قسمتى از دعاى ندبه اشاره شده است كه اگر نبى يا امام معصوم نباشد، احتجاجى باطل ميان خداوند و مكلّفين صورت خواهد گرفت. در قسمتى از دعاى ندبه مى خوانيم:

وكلٌّ شرعت له شريعة ونهجت له منهاجا وتخيّرت له أوصياء مستحفظا بعد مستحفظ، اقامة لدينك وحجةً على عبادك، ولئلاّ يزول الحقّ عن مقرّه ويغلب الباطل على أهله ولا يقول أحد لو لا أرسلت إلينا رسولاً منذرا وأقمت لنا علما هاديا فنتّبع آياتك من قبل أن نذلّ ونخزى؛⁽³⁾

و به پيامبران شريعت، طريقت و آيينى عطا كردى و براى آنان اوصياء و جانشينانى برگزينى تا يكى پس از ديگرى، از مدتى تا مدتى معين نگهبان دين و پاسدار آيين و شريعت و حجت بر بندگان تو باشد، تا آن كه دين حق از قرارگاه خود خارج نشود و اهل باطل غلبه پيدا نكنند و تا كسى نتواند بگويد: اى خدا، چرا به سوى ما رسول نفرستادى تا ما را از جانب تو به نصيحت ارشاد كند و چرا پيشوا نگماشتى كه ما از آيات و رسولانت پيروى كنيم؟ محل شاهد دو عبارت «إقامة لدينك» و «حجة على عبادك» است.

هدف از بعثت أنبياء و نصب اوصياء همانا برپايى دين و اتمام حجت بر بندگان است. حجت يعنى دلالت روشن. اين كه خبر واحد حجت است، يعنى خبر واحد وظيفه مكلف را روشن مى نمايد و موجب اشتغال ذمّه و گردن گيرى مكلّف است، چرا كه خبر واحد يا حكمى را بر عهده مكلّف مى گذارد كه مى گوئيم حكم منجّز است و به گردن مكلّف مسئوليتى را بار مى كند، و يا رخصتى براى او مى آورد كه اصطلاحاً به آن مى گويند معذّر. پس بايد حجّت باشد تا بازخواست الاهى از ناحيه پروردگار بر مكلّفين تمام باشد و از ناحيه مكلفين در مقام عذرآورى براى خداوند متعال كامل باشد.

حال اگر در امام ارتكاب سهو، خطا، فراموشى راه داشته باشد، آيا اين بازخواست و احتجاج كامل مى شود؟ خير! چرا كه با وجود احتمال خطا در اعمال، گفتار و تقرير امام، احتجاج با بندگان باطل است؛ از همين رو بايد در قول، فعل و تقرير امام احتمال سهو و فراموشى و خطا راه نداشته باشد.

دليل ششم: سرپرستى دين و شريعت

علامه حلّى دليل ديگرى بر لزوم عصمت پيشوايان دين و رهبران هدايت ذكر كرده است. وى مى نويسد:

لأنّهم حفظة الشرع والقوّامون به؛⁽¹⁾رهبران [هدايت] نگاهبانان شريعت و سرپرستان آن هستند.

القوّامون جمع قيّم است. «قيّم» كسى را گويند كه كفالت و سرپرستى ديگرى را به عهده گرفته و از منافع وى محافظت مى كند و اجازه دارد به نفع او در اموالش تصرف كند.

پيشوايان، محافظين و مرزبانان حدود شريعت و مدافع حقوق و منافع دين هستند و اجازه نمى دهند زياده و نقصانى در شريعت راه يابد. روشن است كه تنها كسى مى تواند از دين محافظت كند كه معصوم باشد. پس جانشين پيامبر بايد معصوم باشد و اگر جانشين پيامبر آيه اى را اشتباه معنا كند و يا به غلط حكمى از او صادر شود و يا درست كار نباشد، مسلماً چنين كسى به خود، جامعه و دين ضربه مى زند و زيان ناشى از اين ضربه تا ابد باقى خواهد ماند.

دليل هفتم: پيروى امام از پيروانش!

ترديدى نيست كه نهى از منكر و پذيرش آن بر همه مسلمانان واجب است و اگر پيشوا و رهبر مردم معصوم نباشد و مرتكب گناه و خطا شود، بايد او را نهى كرد و او نيز بايد اين نهى را بپذيرد؛ در نتيجه امام پيرو كسانى مى شود كه بايد از او پيروى كنند.

و بدين ترتيب جايگاه امام و مأموم عوض مى گردد، يعنى امام، مأموم و مأموم، امام مى شود، در حالى كه امام براى امامت و پيشوايى نصب شده است.

دليل هاى نقلى عصمت

آيات قرآن:

اشاره

علاوه بر دليل هاى عقلى، دليل هايى ديگر از آيات قرآن و روايات مبنى بر لزوم عصمت حجت هاى الاهى اقامه شده است كه در اين بخش به بررسى آيات قرآن در اين باره مى پردازيم.

چنان كه پيشتر بيان شد، «عصمت» از مباحث مشترك ميان فرقه هاى مختلف مسلمانان است، با اين تفاوت كه اهل تسنّن آن را ذيل مباحث نبوت مطرح مى كنند و شيعيان علاوه بر نبوت، در امامت نيز به آن مى پردازند. با اين نگاه آيات قرآنىِ مربوط به «عصمت» را مى توان به چند دسته تقسيم كرد:

1 . آياتى كه بيان گر عصمت انبياء است؛

2 . آياتى كه تنها عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله را بيان مى كنند؛

3 . آياتى كه به عصمت پيامبر اكرم و اوصياء ايشان نظر دارند؛

4 . آياتى كه مربوط به عصمت امامان است.

البته چون بحث ما در امامت است، آيات مربوط به انبياء را در فصل شبهات عصمت مطرح خواهيم كرد و در ادامه به بررسى اقسام ديگر آيات خواهيم پرداخت.

آياتى كه بيان گر عصمت پيامبر اكرم است

برخى از آيات قرآن كريم تنها بيان گر عصمت حضرت خاتم الانبياء صلى اللّه عليه وآله هستند و به عصمت انبياء ديگر و يا اوصياء الاهى نظر ندارند. خداى تعالى در سوره نجم به بيان اوصاف حضرت محمّد مصطفى صلى اللّه عليه وآله مى پردازد و ضمن نفى گمراهى از ايشان، تمام سخنان حضرتش را مستند به وحى الاهى مى داند. در آيات دوم تا چهارم اين سوره مى خوانيم:

«ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَما غَوى * وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى»؛

صاحب شما (محمّد مصطفى صلى اللّه عليه وآله) گمراه و در ضلالت نيست و هرگز از روى هواى نفس سخن نمى گويد و سخنش جز وحىِ الاهى نيست.

هر يك از اين سه آيه به روشنى بيان گر عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله هستند.

خداى تعالى در آيه اى ديگر نسيان و فراموشى را نيز از رسول گرامى اسلام صلى اللّه عليه وآله نفى مى كند و مى فرمايد:

«سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى»؛⁽¹⁾ما (آيات قران را) بر تو قرائت مى كنيم، پس تو فراموش نمى كنى.

هم چنين در آيه اى ديگر به صورت مطلق به اطاعت از دستورات پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله، امر مى كند و مى فرمايد:

«وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»؛⁽²⁾آن چه رسول خدا براى شما آورد (و امر كرد) آن را بگيريد (و اطاعت كنيد) و از آن چه شما را نهى كرد، بپرهيزيد.

چنان كه پيشتر بيان شد، مقام آمريت مطلق لزوما نيازمند عصمت است، پس اين آيه نيز با اثبات آن مقام براى پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله، عصمت ايشان را ثابت مى كند.

آياتى كه به عصمت پيامبر اكرم و اوصياء ايشان نظر دارد

يكى از آياتى كه به روشنى بر عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و اوصياء ايشان دلالت دارد «آيه تطهير» است. در اين آيه از اراده خداوند بر دور كردن پليدى از اهل بيت عليهم السلام و پاك گردانيدن ايشان سخن به ميان آمده است. آيه تطهير كه مهم ترين آيه در اثبات عصمت پيامبر اكرم و اوصياء الاهى عليهم السلام است، به جهت

اهميت آن در مبحث عصمت امامان عليهم السلام به بررسى تفصيلى آن پرداخته و بحث آن را به آن بخش موكول مى كنيم.

آيه ديگر در اين باره، آيه اى است كه خداى تعالى مى فرمايد:

«وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ»؛⁽¹⁾و از خلقى كه آفريده ايم گروهى به حق هدايت و به حق دادگرى مى كنند.

بدون ترديد اين آيه بر عصمت تمام هدايت كنندگان به سوى حق دلالت مى كند؛ زيرا كسى كه مى خواهد ديگران را به حق هدايت و بر اساس آن داورى كند، لزوماً بايد دو خصوصيت داشته باشد. نخست اين كه حق را كاملاً بشناسد تا هيچ گاه در تشخيص آن از باطل به اشتباه نيفتد، و دوم اين كه همواره بر محور حق حركت كند و هرگز از آن دور نگردد تا براى دادگرى بر اساس حق صلاحيت داشته باشد. روشن است كه اگر كسى از حق جدا شود، صلاحيت هدايت مردم به سوى حق و دادگرى بر اساس آن را نخواهد داشت و كسى كه حق را بشناسد و از آن عدول نكند به يقين معصوم است. بنابراين امتى كه خداوند آن ها را براى هدايت و دادگرى بر اساس حق برگزيده است، معصوم هستند و مى دانيم كه تنها پيامبران و اوصياء ايشان شأنيت هدايت و دادگرى به حق را دارند. در نتيجه اين آيه يقيناً بر عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و اوصياء حضرتش عليهم السلام دلالت دارد و بلكه از يك نگاه به عصمت همه انبياء الاهى و اوصياء ايشان نيز دلالت مى كند كه به جهت پرهيز از طولانى شدن بحث از پرداختن به اين موضوع صرف نظر مى كنيم.

آيه ديگرى كه عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و امامان اهل بيت عليهم السلام را بيان مى كند آيه يكصد و سوم سوره آل عمران است. خداى تعالى در اين آيه با امر بر اعتصام و تمسّك به حبل خويش مى فرمايد:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه جَميعًا وَلا تَفَرَّقُوا»؛⁽¹⁾و همگى به حبل خداوند تمسك كنيد و از گرد آن متفرق نشويد.

چنان كه مى بينيم، در اين آيه بندگان خدا به صورت مطلق به اعتصام بر حبل خداوند امر شده اند و روشن است كه امر مطلق به اعتصام به كسانى كه مرتكب خطا و عصيان شوند محال است. پس آيه فوق بى شك بر عصمت حبل اللّه دلالت دارد و چون در سنّت رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله - كه تنها مفسر و تبيين كننده كتاب است - اوصياء پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله به عنوان مصداق حبل اللّه معرفى شده اند،⁽²⁾پس اين آيه بر عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و اوصياء ايشان اشاره دارد.

آيه ديگر، آيه شريفه انذار است. خداوند در اين آيه مى فرمايد:

«إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»؛⁽³⁾همانا تو فقط ترساننده اى و هر قومى را هدايت گرى است.

اين آيه نيز بر عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد، زيرا - چنان كه پيش از اين نيز اشاره شد - انذار و هدايت ديگران بدون برخوردارى از عصمت ناممكن است. پس آن كس كه وظيفه انذار و هدايت قومى را بر عهده دارد بايد معصوم باشد. روشن است كه خطاب خداوند در اين آيه به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله است و خداوند پيامبر خويش را منذر مى خواند و بر اساس سنّت صحيح و صريح نبوى، «هاد» در اين آيه را حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام قصد كرده است.⁽⁴⁾در نتيجه آيه فوق نيز به عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و وصىّ ايشان نظر دارد.

خداى تعالى در آيه اى ديگر مى فرمايد:

«بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ * لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ»؛⁽¹⁾بلكه آنان بندگان تكريم شده و مقرب خدايند كه هرگز در سخن گفتن از او پيشى نمى گيرند و بر اساس امر خداوند عمل مى كنند.

پُرواضح است كه اين فقط معصوم است كه هرگز در سخن گفتن بر خدا پيشى نمى گيرد و همواره بر اساس امر و فرمان خداوند عمل مى كند، و از آن جا كه در سنّت نبوى، پيامبر و اهل بيت او عليهم السلام مصداق «عباد مكرمون» معرفى شده اند، لذا اين آيه شريفه نيز بى شك به عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و اوصياء حضرتش دلالت دارد.

آيه مباركه زير نيز بر عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و ائمه اطهار عليهم السلام دلالت دارد. خداوند سبحان مى فرمايد:

«مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبيلِ الْمُؤمِنينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصيرًا»؛⁽²⁾هر كه با رسول خدا به مخالفت برخيزد، پس از آن كه راه هدايت بر او آشكار گرديد و راهى غير از راه مؤمنان در پيش گيرد، وى را به همان راه ضلالتى كه برگزيده واگذاريم و او را به جهنم افكنيم كه بد منزلگاهى است.

آيه ديگر آيه مودّت است. از اين آيه نيز مى توان عصمت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و امامان اهل بيت عليهم السلام را استفاده نمود كه بحث تفصيلى پيرامون آن را به محل خود وامى گذاريم.

آياتى كه مربوط به عصمت امامان الاهى است

آيه يكم: «آيه عهد»

اشاره

يكى از آياتى كه بر عصمت امامان الاهى دلالت دارد، آيه مباركه عهد است. در اين آيه خداوند انتصاب حضرت ابراهيم عليه السلام را به امامت تبيين و نيز رسيدن اين مقام والا را به ظالمان نفى مى كند. خداوند متعال مى فرمايد:

«وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ إِمامًا قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ»؛⁽¹⁾و ياد آر هنگامى را كه خداوند ابراهيم عليه السلام را به كلماتى ابتلاء و امتحان فرمود و آن امتحان ها را به اتمام رسانيد. خداوند فرمود: همانا تو را براى مردم امام قرار مى دهم. [ابراهيم] عرض كرد: و از ذريه من نيز [به اين مقام خواهند رسيد]؟ خداوند فرمود: عهد من به ستم كاران نخواهد رسيد.

آيه ذكر شده يكى از مهم ترين دلايلِ شرط عصمت براى امام است. از همين رو است كه امامان اهل بيت عليهم السلام براى اثبات لزوم عصمت امام به اين آيه استناد و استدلال كرده اند.

عالمان شيعه نيز به تبعيت از پيشوايان معصوم خود در بحث از عصمت امام به آن استناد كرده و به بررسى آن پرداخته اند. مرحوم طبرسى رحمه اللّه در اين باره مى نويسد:

إستدلّ أ صحابنا بهذه الآية على أن الإمام لا يكون إلاّ معصوما عن القبائح؛ لأنّ اللّه سبحانه نفى أن ينال عهده الذي هو الإمامة ظالم، ومن ليس بمعصوم فقد يكون ظالما، إمّا لنفسه، وإمّا لغيره؛⁽²⁾

اصحاب ما بر اساس اين آيه استدلال مى كنند كه شخصى امام نمى شود مگر آن كه از زشتى ها معصوم باشد، زيرا خداى سبحان رسيدن عهد خودش - كه امامت است - به ظالم را نفى كرده است و هر كس معصوم نباشد، پس به يقين ظالم است، يا به نفس خود [ظلم كرده]، يا به غير از خودش.

از جمله نكات فراوانى از آيه عهد به دست مى آيد، اين نكته مهم است كه امامت به جعل و گزينش خداوند و عهد الاهى است. اما آن چه به بحث «عصمت» مربوط مى شود، نفى امامت ظالم است؛ از اين رو لازم است اندكى معناى ظالم را بررسى كنيم. راغب درباره معناى «ظلم» مى نويسد:

الظلمة عدم النور وجمعها ظلمات... ويعبّر بها عن ا لجهل والشرك والفسق كما يعبّر بالنور عن أضدادها... و«الظلم» عند أهل اللغة وكثير من العلماء: «وضع الشيء في غير موضعه المختص به»... والظلم يقال في مجاوزة الحقّ الذي يجري مجرى نقطة الدائرة ويقال فيما يكثر وفيما يقلّ من التجاوز، ولهذا يستعمل في الذنب الكبير وفي الذنب الصغير، ولذلك قيل لآدم في تعدّيه وفي ابليس ظالم وإن كان بين الظالمين بون بعيد.

قال بعض الحكماء: «الظلم ثلاثة: الأوّل: ظلم بين الانسان وبين اللّه تعالى وأعظمه الكفر والشرك والنفاق... والثّاني: ظلم بينه وبين الناس... والثالث: ظلم بينه و بين نفسه»؛⁽¹⁾ظلمت عدم نور و جمع آن ظلمات است... از جهل و شرك و فسق نيز به ظلمت تعبير مى شود، چنان كه از ضدّ اين امور به نور تعبير مى شود... ظلم از نظر اهل لغت و بسيارى از عالمان، به معناى قرار دادن شى ء در غير موضعى است كه به آن

اختصاص دارد... و به تجاوز از حق - كه حول نقطه مركز دايره مى گردد - ظلم گفته مى شود. چه اين تجاوز زياد باشد يا كم،⁽¹⁾در هر صورت ظلم ناميده مى شود و بر اين اساس در گناه كوچك و بزرگ استعمال مى گردد، از همين رو تعدى حضرت آدم نيز ظلم دانسته شده⁽²⁾

اما علاوه بر ظلم، به حضرت آدم نسبت «عصيان» هم داده شده است «وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى»سوره طه: آيه 121. در اين مورد هم بايد گفت «عصيان» معنايى بيشتر از ترك طاعت ندارد و ترك اولى نيز از مصاديق ترك طاعت است. در نتيجه منظور از ظلم و عصيانى كه به حضرت آدم و پيامبران ديگر على نبينا وآله وعليهم السلام نسبت داده شده است ترك اولى است كه مرتكب شده اند و ترك اولى نيز با عصمت منافات ندارد مرحوم سيد مرتضى در كتاب تنزيه الانبياء، صفحه 10 به بعد به تفصيل اين موضوع پرداخته است.

توجه به اين اصل مهم ضرورى است كه اگر در موردى ظواهر آيات و روايات با دلايل قطعى در تعارض بود، بايد از ظهور آيات و روايات دست برداشت. به عنوان مثال دليل هايى قطعى بر نفى تجسيم خداوند وجود دارد، از سوى ديگر از ظهور برخى آيات جسمانيت خداى تعالى به دست مى آيد. در اين جا بر اساس اصل ياد شده بايد از ظهور رفع يد و يا آن را تأويل كرد. در مورد عصمت انبياء نيز ادّله قطعى فراوانى وجود دارد، از اين رو هر جا ظاهر آيه يا روايتى بر عدم عصمت پيامبران دلالت داشت حتما بايد از آن دست برداشت و با توجه به قرائن، معناى صحيحى براى آن بيابيم.

فاصله اى بسيارى وجود دارد.

برخى از حكما گفته اند كه ظلم سه دسته است: [نخست] ظلمى كه بين انسان و خداى تعالى رخ مى دهد و بزرگترين ظلم [از اين قبيل] كفر و شرك و نفاق است،... [دوم ]ظلمى كه انسان نسبت به ساير مردم روا مى دارد...و [سوم] ظلمى كه انسان به نفس خود مى كند.

با توجه به آيات قرآن نيز مى توان مراتبى براى ظلم بيان كرد. مصاديق ظلم كه در قرآن بيان شده عبارتند از:

الف) شرك. خداى تعالى مى فرمايد:

«إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيمٌ»؛⁽¹⁾همانا شرك ظلمى بزرگ است.

ب) كفر. درباره كافران آمده است:

«وَالْكافِرُونَ هُمُ الظّالِمُونَ»؛⁽²⁾و كافران همان ظالمان هستند.

ج) افترا و دروغ بستن به خدا. خداى تعالى در اين باره مى فرمايد:

«فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللّه الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظّالِمُونَ»؛⁽³⁾

پس آن كس كه پس از اتمام حجت بر خداوند دروغ بندد، پس همانان همان ستم كاران هستند.

د) حكم نكردن به آن چه خداوند نازل فرموده است.

«وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللّه فَأُولئِكَ هُمُ الظّالِمُونَ»؛⁽¹⁾پس كسانى كه پس از اين (حجّت) بر خدا دروغ بندند، البته هم آنان ستم كاران خواهند بود.

ه) تجاوز و تعدى از حدود الاهى.

«وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللّه فَأُولئِكَ هُمُ الظّالِمُونَ»؛⁽²⁾و كسانى كه از حدود خداوند تجاوز كنند همان ها ستمكارانند.

و) ظلم به نفس (گناه و معصيت).

«وَمِنْ ذُرّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبينٌ»؛⁽³⁾و از فرزندانشان برخى نيكوكار بودند و برخى آشكارا بر خود ستمكار شدند.

ظالم به نفس در مقابل محسن آمده است و مى دانيم محسن در مقابل «مسيى ء» قرار دارد.

ز) ترك اولى.

«وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمينَ»؛⁽⁴⁾و به اين درخت نزديك نشويد كه از ستم كاران خواهيد بود.

بر اساس آيه عهد كه مى فرمايد: «لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ»، هر آن چه مصداق

ظلم باشد از امام الاهى نفى مى شود. در ادامه به بررسى و بيان عالمان در ذيل اين آيه مى پردازيم.

بيان ميرزاى نائينى درباره دلالت آيه عهد بر لزوم عصمت امام

در اصول اين بحث مطرح است كه آيا لفظ مشتق فقط در «متلبس به مبدأ» حقيقت است و مصداق دارد، يا اگر از تلبّس خارج شد باز هم صدق مى كند؟ به عبارت ديگر اگر عنوانى موضوع يك حكم واقع شود لازم است همواره آن موضوع براى ترتب حكم محفوظ باشد يا نه؟ برخى از عناوين به صرف تحقق براى ترتّب حكم كافى هستند و برخى نه. به عنوان مثال در آيه شريفه «السّارِقُ وَالسّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما»؛ دست هاى مردان و زنان سارق را قطع كنيد. پس به محض اين كه عنوان سارق بر كسى صدق كند، حكم (قطع دست) بر او بار مى شود؛ هر چند كه اين عنوان در زمان هاى بعد بر او صدق نكند.

مرحوم نائينى در همين مبحث مى فرمايد:

«لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ» قضيّه حقيقيه است و از بدو خلقت تا قيامت مصداق دارد. به مقتضاى قاعده، در قضيّه حقيقيه صرف تلبس به مبدأ كفايت نمى كند و بقاى بر تلبس نيز شرط است؛ مگر در مواردى كه قرينه وجود داشته باشد. در آيه مورد بحث قرينه وجود دارد و آن عظمت مقام و جلالت شأن امامت است به طورى كه ميان امامت و عبادت اوثان تناسبى نيست. پس هر كس - اگر چه براى يك لحظه - بت يا تنديسى را عبادت كرده باشد، شايستگى تصدى مقام امامت را نخواهد داشت.⁽¹⁾

بيان مرحوم آخوند خراسانى

امام صادق عليه السلام در روايتى پس از ذكر طبقات پيامبران و رسولان،⁽¹⁾

«الأنبياء والمرسلون على أربع طبقات: فنبيّ منبّأ في نفسه لا يعدو غيرها، ونبيّ يرى في النوم ويسمع الصوت ولا يعاينه في اليقظة، ولم يبعث إلى أحد وعليه إمام مثل ما كان إبراهيم على لوط عليهما السلام، ونبيّ يرى في منامه ويسمع الصوت ويعاين الملك، وقد أرسل إلى طائفة قلوّا أو كثروا، كيونس قال اللّه ليونس: «وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزيدُونَ» قال: يزيدون: ثلاثين ألفا وعليه إمام، والّذي يرى في نومه ويسمع الصوت ويعاين في اليقظة وهو إمام مثل اُولي العزم وقد كان إبراهيم عليه السلام نبيّا وليس بإمام حتى قال اللّه: «إِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ إِمامًا قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ» من عبد صنما أو وثنا لا يكون إماماً»؛ الكافي: 1 / 174 - 175 / ح 1.

من عبد صنما أو وثنا لا يكون إماماً؛ هر كس بت يا تنديسى را عبادت كرده باشد هرگز امام نمى شود.

مرحوم آخوند خراسانى در بحث مشتق به مناسبت اين روايت را مطرح كرده و به بررسى كيفيت استدلال امام پرداخته است.⁽²⁾مرحوم آخوند معتقد است كه اگر عنوانى موضوع حكم قرار گرفت، آن حكم بر آن موضوع بار مى شود، هر چند موضوع باقى نباشد، زيرا حكم وابسته به عنوان است. ايشان به همين موضوع اشاره كرده در مورد آيه شريفه «لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ» مى فرمايد:

«از استدلال امام به دست مى آيد كه اگر شخصى متلبس به عبادت اوثان شد - اگر چه براى يك لحظه - لياقت و اهليت امامت را نخواهد داشت».⁽³⁾

بيان علامه طباطبائى

ايشان در تفسير الميزان مى نويسد:

إنّ المراد بالظالمين في قوله تعالى «قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ» مطلق من صدر عنه ظلم مّا، من شرك أو معصية، وإن كان منه في برهة من عمره، ثم تاب وصلح.

وقد سئل بعض أساتيذنا رحمة اللّه عليه عن تقريب دلالة الآية على عصمة الإمام.

فأجاب: أنّ الناس بحسب القسمة العقلية على أربعة أقسام: من كان ظالما في جميع عمره، ومن لم يكن ظالما في جميع عمره، ومن هو ظالم في أوّل عمره دون آخره، ومن هو بالعكس. هذا وإبراهيم عليه السّلام أجلّ شأنا من أن يسئل الإمامة للقسم الأوّل والرابع من ذريّته، فبقي قسمان، وقد نفى اللّه أحدهما، وهو الذي يكون ظالما في أول عمره دون آخره، فبقي الآخر، وهو الذي يكون غير ظالم في جميع عمره؛⁽¹⁾مراد از ظالمان در آيه شريفه «قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ» مطلق كسانى است كه ظلمى از آنان صادر شده باشد مثل شرك يا گناه، هر چند آن ظلم در قسمتى از عمرش بوده و پس از آن توبه كرده و صالح شده باشد.

از يكى از اساتيد ما رحمة اللّه عليه در مورد كيفيت دلالت آيه بر عصمت امام سؤال شد.

ايشان پاسخ داد: مردم بر طبق تقسيم عقلى چهار دسته اند. يا در تمام عمر ظالم بوده اند و يا در تمام عمر ظالم نبوده اند. يا در ابتداى عمر ظالم بوده اند نه در آخر عمر، و دسته چهارم اين كه بر عكس آن باشد [يعنى در ابتداى عمر ظلمى از وى

سر نزده و در آخر عمر ظالم شده است] شأن حضرت ابراهيم عليه السلام بالاتر از آن است كه امامت را براى دسته نخست و چهارم از ذرّيه خود درخواست كند. پس دو قسم باقى مى ماند كه خداوند امامت يكى از آن دو را نفى كرده است. اين نفى مربوط به دسته اى است كه در ابتداى عمر ظالم بوده و در آخر عمر از ظلم دست برداشته اند. در نتيجه دسته ديگرى باقى مى ماند و آن دسته اى است كه در تمام عمر ظلمى از آنان سر نزده باشد.

حاصل آن كه آيه عهد به روشنى بر عصمت امام از ابتداى عمر تا آخر آن دلالت دارد و خداوند كسى را كه در طول عمر خود حتى براى يك لحظه مرتكب ظلم شده باشد را شايسته امامت ندانسته و به اين مقام نايل نمى كند.

آيه دوم: «أُولو الأَمر»

اشاره

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللّه وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي اْلأَمْرِ مِنْكُمْ»؛⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد، خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و صاحبان امر خود را نيز اطاعت كنيد.

اين آيه شريفه به آيه «اولو الامر» معروف و يكى از دليل هاى محكم قرآنى بر لزوم عصمت است. برخى از دليل هاى قرآنى ضمن معرفى شخص معصوم، معناى عصمت را نيز مشخص مى كند. به عبارت ديگر هم در صدد تعيين كبرا است و هم در صدد تعيين مصداق آن كبرا. برخى ديگر تنها خود عصمت را با قطع نظر از مصداق بيان مى كنند.

اگر در ذيل اين آيه رواياتى را كه به معرفى «اولو الامر» پرداخته اند مطرح كنيم،⁽²⁾

بحث در هر دو جهت تمام مى شود، يعنى هم بحث كبروى عصمت تمام است و هم افراد و مصاديقى كه معصوم هستند معرفى مى شوند؛ امّا چون بحث ما عموميّت دارد و طرف بحث عموم اهل سنّت هستند و روايات ما نيز قابل پذيرش آنان نيست؛ به همين جهت ناچاريم كه فقط به بررسى جنبه عصمت در آيه شريفه پرداخته و از پرداختن به مصاديق آن خوددارى كنيم.

كلمه «اطيعوا» كه به صيغه امر آمده به طور قطع دلالت بر وجوب دارد، چرا كه مستحب دانستن اطاعت خدا و رسول بى معناست. ليكن بايد توجه داشت كه اطاعت از خدا و رسول به حكم عقل لازم است، از همين رو اين گونه اوامر مولوى نيستند، بلكه ارشاد به حكم عقلند.

به هر حال امر خداوند به اطاعت مطلق از هر كسى، چه مولوى باشد و چه ارشادى، بر لزوم و وجوب اطاعت از او دلالت دارد. خداوند در اين آيه به اطاعت مطلق و بى قيد و شرط از رسول امر كرده است.⁽¹⁾

اگر اطاعت از پدر و مادر اطلاق داشت بايد معتقد به عصمت آن ها مى شديم.

اساس اين آيه بايد به عصمت «اولو الأمر» ملتزم شويم، چرا كه اگر «ولى امر» از روى سهو، خطا و نسيان به معصيت امر كند؛ مثلاً بگويد اين خمر را بنوشيد بايد از او اطاعت كنيم، در حالى كه نوشيدن آن از سوى خداوند نهى شده است، در نتيجه عدم عصمت اولو الامر به اجتماع نقيضين منجر مى شود و اجتماع نقيضين نيز محال است. به عبارتى واضح تر خداوند از يك سو به اطاعت مطلق از «اولو الامر» دستور داده است و آنان نيز به شرب خمر امر مى كنند. در واقع اين خداوند است كه به شرب خمر امر كرده است و از سوى ديگر خداى تعالى از شرب خمر نهى فرموده است، در نتيجه اين همان تناقض آشكار است و چنين تناقضى باطل است، از همين رو بايد پذيرفت كه «اولو الامر» لزوماً بايد معصوم باشند و بر خلاف دستور خدا حكمى ندهند.

با اين بيان «ولى امر» به حرام فرمان نمى دهد و سهو، خطا و نسيان بر او عارض نمى گردد.

فخر رازى كه در فلسفه، كلام، تفسير و علم اصول مهارت خاصّى دارد و اهل سنّت او را امام المفسّرين مى دانند، در تفسير خود به دلالت آيه بر عصمت «اولو الامر» اقرار مى كند.⁽¹⁾هر چند نيازى به اعتراف او نيست و هر كسى كه مقدمات و مبادى ادبيات و عقائد را آموخته باشد به راحتى مى تواند اين حقيقت را از آيه استظهار كند.

پس آيه شريفه بر عصمت اولوالامر دلالت دارد. از سوى ديگر همه اهل سنّت

به اتفاق معترفند كه ابوبكر معصوم نيست و كسى كه معصوم نباشد، بالتبع اولوالامر نيز نخواهد بود.

اشكال فخر رازى

فخر رازى پس از اين كه به دلالت آيه بر عصمت اقرار مى كند مى نويسد: «خيلى بعيد است كه مراد از اولوالامر در اين آيه امامانى باشد كه روافض (شيعيان) مدعى عصمت آنان هستند؛ زيرا براى اطاعت از امامان شيعه لازم است آنان را بشناسيم و دستورات آن ها به ما رسيده باشد.

وى در ادامه مى افزايد:

فلو أوجب علينا طاعتهم قبل معرفتهم كان هذا تكليف مالا يطاق؛⁽¹⁾اگر پيش از آن كه ايشان را بشناسيم اطاعت آنان بر ما واجب باشد، تكليف «ما لا يطاق» لازم مى آيد.

به عبارتى اطاعت مشروط به شناخت است و لازمه شناخت دسترسى داشتن به آنان است، در حالى كه نه دسترسى به آنان داريم و نه معرفت به آنان، و آن گاه كه معرفت نبود، چگونه مى توان گفت اطاعت از آنان واجب است؟ در نتيجه اگر اطاعت آن ها بر ما واجب باشد، اين وجوب تكليفى است كه مكلّفين قادر به انجام آن نيستند و امر به تكليفى كه قدرت بر انجام آن نباشد، قبيح و از خداى حكيم محال است. وى سپس «امت اسلامى» را مصداق «اولو الامر» معرفى مى كند و مدعى مى شود بر اساس اين آيه «امت اسلامى» بايد به طور مطلق از «امت اسلامى» پيروى كنند! اين كلام به قدرى سخيف است كه نيازمند طرد و نفى نيست. اما در پاسخ اين سخن وى كه «معرفت امامى كه در دست رس نباشد ممكن نيست» دو پاسخ مى توان ابراز داشت:

پاسخ نقضى:

محدّثانى هم چون مسلم، احمد و بسيارى از بزرگان اهل سنّت به الفاظ گوناگون از پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله نقل كرده اند كه: «من مات ولم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية».⁽¹⁾بر اساس اين حديث، در هر زمانى بايد با امام آن زمان بيعت كرد و اگر كسى بدون بيعت و معرفت آن امام از دنيا برود، مرگ او مرگ جاهليت است. حال از فخر رازى مى پرسيم كه اگر معرفت امام ميسّر و امام در دست رس نبود، چرا پيامبر اكرم مسلمانان را به معرفت او مكلّف كرده است؟ علاوه بر آن مگر شناخت هميشه با در دست رس بودن ملازمه دارد؟ مگر اكنون كه به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله معتقديم و او را مى شناسيم، ايشان در دست رس ما است؟ پس شناخت راه هاى مختلفى دارد و منحصر به شناخت حضورى نيست و مى توان از شنيدن سخنان، سيره و دستورات آن فرد، وى را شناخت و از همين راه از او پيروى كرد.

پاسخ حلّى:

افزون بر آن، بايد توجه داشت كه پيش از هر بحثى بايد صحت ادعاى فخر رازى اثبات شود.

آيا واقعاً امّت به ائمه اطهار عليهم السلام دسترسى نداشته اند؟ و با فرض عدم دسترسى به امامان عليهم السلام، آيا سبب اين عدم توفيق ائمه بوده اند يا خود مردم موجب اين محروميت شده اند؟ آيا اميرالمؤمنين عليه السلام كه بيست و پنج سال خانه نشين بودند، خود اين خانه نشينى را انتخاب كردند يا مردم در چنين خانه نشينى دخيل بودند؟ مگر نه اين بود كه امام كاظم عليه السلام سالها در زندان به سر بردند و مگر نه اين است كه امام زمان عليه السلام غائب از انظار هستند. چه كسى مقصر است؟! آرى، حاكمان جائر، عالمان خدمت گذار به آن ها و مردمانى كه نسبت به اين امور بى تفاوت بوده اند همان مقصران اصلى اند.

ابوحنيفه را در مقابل امام صادق عليه السلام عَلَم كردند. به مالك بن انس دستور نوشتن كتاب «موطّأ» دادند و با هدف كم رنگ كردن مقام علمى ائمه عليهم السلام، به تبليغ مالك بن انس و ابو حنيفه پرداختند و حال آن كه هر دو از شاگردان امام صادق عليه السلام بودند و شافعى نيز شاگردِ شاگرد امام صادق.

البته معرفت امام براى اهلش ممكن و ميسّر بوده و هرگز تكليف مالا يطاق نبوده است.

حاكمان جور با كمك چنين عالمانى دست نشانده، فقه چهارگانه اى را براى مسلمانان تأسيس كردند تا درِ خانه اهل بيت عليهم السلام بسته شود.

اما با اين وجود، رسيدن به امام در هر زمان و اخذ احكام از ايشان ناممكن نبوده است، از اين رو كسانى خدمت حضرات ائمه شاگردى كرده و كسب فيض نموده اند. در زمان كنونى نيز امكان رسيدن به خدمت امام وجود دارد، هر چند شرط و شروط

فراوانى دارد، ولى افرادى خدمت امام زمان عليه السلام شرف حضور يافته و دستورات الاهى را از آن جناب دريافت مى كنند. از همين روست كه هر كس نگرفت، خودش كوتاهى كرده است.

در نتيجه بايد گفت: اين فاصله اى كه ميان اكثر امّت و اهل بيت رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله افتاده از طرف خداوند و ائمه عليهم السلام نبوده است و كوتاهى و تقصير همواره از جانب مردم به وجود مى آيد. پس معرفت ممكن بوده و حاصل شده است؛ چرا كه اين معرفت براى بزرگان شيعه به وجود آمد و فقه شيعى را با اين عظمت تأسيس كردند و همه فتاواى ايشان مستند به روايات اهل بيت عليهم السلام است.

آيه سوم: «همراهى با صادقين»

اشاره

خداوند در سوره توبه مى فرمايد:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»؛⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد، تقوا پيشه كنيد و همراه با راست گويان باشيد.

همراهى به دو صورت تصوّر مى شود: گاهى جسمى است، مثلاً «زيد» با «بَكر» در فلان سفر همراه شد. و گاهى همراهى به معناى پيروى در فكر و عقيده است، مثلاً فلان شخص با ابوبكر است و فلانى با على بن ابى طالب عليه السلام. يعنى از نظر اطاعت و موافقت همراهى مى كند و به اصطلاح در خط او است. اين نوع همراهى حتى در صورتى كه آن شخص رهبرش را نديده باشد ممكن است. حتى ممكن است يكى در شرق عالم باشد و ديگرى در غرب عالم؛ اما در عقيده، فكر و برنامه عملى با يكديگر همراه باشند. شيعيان در قرن حاضر با اميرالمؤمنين على بن ابى طالب هستند، با اين

كه آن حضرت را نديده و به خدمتش نرسيده اند، و از طرفى ديگر معتقدان به ابوبكر با ابوبكر همراهند، گرچه پانزده قرن گذشته است. پس «همراهى» در آيه مباركه به معناى دوم است.

وقتى خداوند متعال امر به همراهى با «صادقين» را به صورت مطلق و بدون قيد آورده است، پس بايد آن ها معصوم باشند.

حال براى شناخت «صادقين» در اين آيه به سراغ روايات اهل سنّت مى رويم، چرا كه بحث ما با اهل سنّت است.

راويان حديث «صادقين»

راويانى كه حديث صادقين را روايت كرده اند و يا در كتاب هاى خويش آورده اند بسيارند كه مشهورترين آن ها عبارتند از:

1 . مالك بن انس، امام فرقه مالكيّه (متوفاى 179)؛

2 . ابويوسف يعقوب بن يوسف فَسَوى (متوفاى 277)؛

3 . ابوبكر محمّد بن عمر جعابى بغدادى (متوفاى 355)؛

4 . ابوبكر احمد بن موسى بن مردويه اصفهانى (متوفاى 410)؛

5 . ابواسحاق ثعلبى (متوفاى 427)؛

6 . ابونعيم اصفهانى (متوفاى 443)؛

7 . ابوالقاسم ابن عساكر، صاحب تاريخ مدينة دمشق (متوفاى 573)؛

8 . ابوحجاج جمال الدين مزّى (متوفاى 742)؛

9 . جلال الدين سيوطى (متوفاى 911)؛

10 . قاضى شوكانى (متوفاى 1250)؛

11 . شهاب الدين آلوسى، صاحب تفسير (متوفاى 1270).

بررسى متن احاديث:

احاديثى كه در ذيل آيه ياد شده آمده با متن هاى مختلفى وارد شده اند. از جمله آن ها روايتى است كه حافظ مزّى به سند خودش از امام صادق عليه السلام اين گونه نقل مى كند:

مراد از «صادقين» در آيه شريفه، محمّد و على عليهما السلام هستند.⁽¹⁾حاكم حسكانى (درگذشته 470) در كتاب شواهد التنزيل به سند خود و به همان سندى كه ابوالحجّاج مزّى نقل نموده است از امام صادق عليه السلام اين گونه روايت مى كند:

منظور از «صادقين» در آيه، محمّد و على عليهما السلام هستند.⁽²⁾حسين بن حكم حِبَرى (متوفاى سال 286) - كه از بزرگان علم حديث و تفسير به شمار مى رود - به سند خود از عبداللّه بن عباس نقل مى كند كه مراد از صادقين فقط على بن ابى طالب عليه السلام است.⁽³⁾ابويوسف يعقوب بن سفيان نيز با سند از عبداللّه بن عمر روايت كرده:

ابن عمر قال: «وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»؛ يعنى مع محمّد وأهل بيته؛⁽⁴⁾ابن عمر گفت: مراد از آيه «وَكُونُوا مَعَ الصّادِقينَ» همراهى با محمّد و اهل بيت اوست.

همين خبر را حاكم حسكانى به سند خود از طريق يعقوب بن سفيان و از قول عبداللّه بن عمر روايت كرده است.⁽¹⁾

كلام فخر رازى

فخر رازى پس از اقرار به دلالت اين آيه بر عصمت، دست از بى انصافى بر نداشته و با بى اعتنايى به روايات ذيل آيه، درباره مصداق «صادقين» مى گويد:

إنه تعالى أمر المؤمنين بالكون مع الصادقين، ومتى وجب الكون مع الصادقين، فلابدّ من وجود الصادقين في كلّ وقت، وذلك يمنع من إطباق الكلّ على الباطل؛ ومتى إمتنع اطباق الكلّ على الباطل، وجب إذا أطبقوا على شيء أن يكونوا محقين، فهذا يدلّ على أن إجماع الأمة حجة؛ پروردگار متعال به همراهى با راست گويان أمر كرده است [و چون قرآن براى هميشه و هر زمان نازل شده است] در نتيجه بايد راست گويان در همه زمان ها وجود داشته باشند و راست گويان همان اجماع و اتفاق تمامى [مسلمين ]است كه [هيچ گاه] بر باطل اجماع نمى شود و تا زمانى كه اتفاق بر باطل ممتنع باشد، هر گاه بر چيزى اتفاق نظر شد، آن چيز حق است و همين دليل است بر حجيّت اجماع.

چشم پوشى از روايات مذكور و تعصب بى جا سبب گشته كه وى گرفتار مهمل گويى و پريشان بافى گردد.

فخر رازى در ادامه نظر شيعه را درباره معناى آيه مباركه مطرح مى كند و با وجود اين كه اين نظريه با سنّت و روايات نبوى تطابق كامل دارد، متاسفانه باز هم به بهانه ناممكن شمردن شناخت امام شيعيان، از پذيرش حقيقت سرباز زده و تعصب وى مانع قبول و اعتراف به حق گرديده است.⁽²⁾

آيه چهارم: «آيه تطهير»

اشاره

«إِنَّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرًا»؛⁽¹⁾جز اين نيست كه همواره خدا مى خواهد هر گونه پليدى را از شما اهل بيت عليهم السلام برطرف نمايد و شما را چنان كه شايسته است [از همه گناهان و معاصى] پاك گرداند.

آيه تطهير از بهترين ادله امامت اهل بيت عليهم السلام است به طورى كه اگر هيچ دليلى غير از اين آيه نبود، همين آيه به تنهايى امامت و ولايت اهل بيت عليهم السلام را به اثبات مى رساند. در ادامه به بررسى محتوا، معانى واژه هاى به كار برده شده و دلالت آيه بر عصمت امامان اهل بيت عليهم السلام مى پردازيم.

معناى واژگان آيه

معناى «إنّما يريد اللّه»

آيه شريفه تطهير به روشنى بر عصمت دلالت دارد و مراد از اهل بيت در اين آيه، فقط پيامبر اكرم، اميرالمؤمنين، صديقه طاهره و حسنين عليهم السلام هستند.

با توجه به موارد استعمال «إنما»، روشن است كه اين واژه از ادوات حصر است و به جهت دلالت بر حصر وضع شده است، بنابراين اگر در موردى افاده حصر نكند و يا افاده حصر اضافى كند به حكم قرينه خواهد بود.

مراد از «يريد اللّه» نيز يا اراده تشريعى خداوند است و يا اراده تكوينى. مى دانيم كه خواست تشريعى خداوند آن است كه همه بندگان به اختيار از پليدى ها اجتناب كنند و پاكيزه گردند. پس اراده تشريعى بر پاك بودن بندگان به افراد خاصى اختصاص ندارد و افراد خاصى اراده نشده اند و مخاطب اراده تشريعى عموم مكلفين اند، در

حالى كه خداوند سبحان در آيه تطهير از اراده خويش بر پاك ساختن اشخاص معين و محدودى خبر مى دهد؛ از اين رو نمى توان گفت در اين آيه اراده تشريعى مورد نظر است، بلكه يقيناً مراد آيه خبر دادن از اراده تكوينى خداى متعال بر پاك گردانيدن اهل بيت عليهم السلام است. اراده تكوينى اراده اى است كه به فعل و ترك ديگرى ربطى ندارد و مربوط به خود اراده كننده است، مثل اين كه انسان اراده مى كند بخوابد يا نخوابد؛ برود يا نرود؛ بنشيند يا بايستد. اما اراده اى كه انجام يا ترك آن به خواسته غير وابسته باشد اراده تشريعى است. مانند پدرى كه به فرزندش بگويد: «اين كار را انجام بده». و مولايى از عبد خود بخواهد كه كارى را انجام دهد يا ترك كند.

بنابراين احكامى كه خداوند براى بندگان وضع كرده است، چه براى يك نفر،⁽¹⁾چه براى عموم مردم و يا گروه خاصى از آنان در راستاى اراده تشريعى او هستند؛ مانند آيه:

«يُريدُ اللّه بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»؛⁽²⁾خدا آسانى و راحت شما را اراده كرده است و نه دشوارى و مشقت شما را.

اما اراده تكوينى آن است كه خداوند چيزى يا كسى را به هر نحو كه بخواهد جعل كند و بيافريند.

خداى تعالى مى فرمايد:

«إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»؛⁽³⁾همواره خداوند چون پديد آمدن چيزى را اراده كند، فقط به آن مى گويد باش، پس بى درنگ موجود مى شود.

در آيه شريفه تطهير نيز واژه «اراده» متعلق به خداوند است و اوست كه طهارت اهل بيت را اراده فرموده و آن ها را طاهر قرار داده است، نه اين كه از اهل بيت خواسته كه طهارت داشته باشند. دليل ديگر اراده تكوينى آيه، دلالت آيه بر عصمت اهل بيت عليهم السلام مى باشد، چرا كه عصمت اكتسابى نيست، زيرا خداوند مى فرمايد:

«وَلَوْ لا فَضْلُ اللّه عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ»؛⁽¹⁾و اگر فضل و رحمت خدا بر تو نبود، گروهى [از خائنان] تصميم داشتند تو را منحرف كنند.

و در جاى ديگر مى فرمايد:

«وَلَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَليلاً»؛⁽²⁾و اگر تو را ثابت قدم نمى داشتيم، همانا نزديك بود اندكى به سوى آنان متمايل شوى.

پس وقتى حقيقت عصمت به لطف و فضل پروردگار عنايتى باشد نه اكتسابى، احتمال اين كه اراده در اينجا اراده تشريعى باشد از ميان مى رود.⁽³⁾

معناى «ليذهب عنكم»

«اذهاب» از باب افعال است، يعنى خداوند متعال در ابتداى خلقت اهل بيت عليهم السلام اراده كرده است كه پليدى را از ايشان دور سازد. اذهاب در اينجا به معناى «دفع» است نه «رفع».

معناى «الرجس»

كلمه «رجس» كه در فارسى به معناى پليدى است، مصاديق فراوان و دامنه وسيعى دارد و تمام پليدى هاى مادى و معنوى را در برمى گيرد. راغب اصفهانى در اين باره مى نويسد:

الرجس: الشيء القذر...، والرجس يكون على أربعة أوجه: إمّا من حيث الطبع، و إمّا من جهة العقل، وإمّا من جهة الشرع، وإمّا من كلّ ذلك كالميتة، فإنّ الميتة تعاف طبعاً وعقلاً وشرعاً؛⁽¹⁾پليد چيزى چركين و آلوده است...، و پليدى چهار وجه دارد: گاهى طبيعت [آدمى] آن چيز را پليد مى داند. گاهى عقل، در مواردى دين و در برخى موارد هم از هر سه جهت در چيزى پليدى وجود دارد، به مانند مردار كه طبيعت، عقل و دين دورى از آن را لازم مى دانند.

پس هرچه كه موجب تنفر و كوچكى شخصيت فرد شود «رجس» ناميده مى شود.

معناى «يطهّركم تطهيرا»

اين كلمات بر دفع پليدى به معناى وسيع تاكيد دارد، يعنى خداوند با تاكيد خبر مى دهد كه اهل بيت عليهم السلام به هيچ رجس و پليدى آلوده نشده اند. پس «اهل بيت» به اراده تكوينى خداوند از همه پليدى ها منزه و از همه پليدى ها در امانند و اين همان، حقيقت عصمت است.

دلالت آيه بر عصمت اختصاص به شيعه ندارد، بلكه برخى از اهل سنّت نيز به آن اعتراف كرده اند.⁽²⁾

«اهل بيت» چه كسانى هستند؟

در بررسى كاربرد اهل بيت در اصطلاح قرآن و سنّت، روشن مى شود كه اهل بيت معناى خاصى پيدا كرده و معرّف افراد مشخصى است.

هر چند «آيه تطهير» در سياق آيات مربوط به زنان رسول خداست، ولى ربطى به زنان رسول خدا ندارد و مراد از اهل بيت افراد ديگرى هستند.

«اهل» در لغت عرب به خانواده و همسر مرد گفته مى شود و به همين معنى در قرآن مجيد بكار رفته است: «وَسارَ بِأَهْلِهِ»؛⁽¹⁾موسى با زن و بچه خود حركت كرد.

«أزواج» عنوان ديگرى است كه فقط به همسران شخص گفته مى شود. با توجه به برخى متون حديث كسا، عنوان «ازواج» جدا و غير از عنوان «اهل بيت» دانسته شده است. بر اساس پاره اى از احاديث، وقتى بانوى بزرگوار امّ سلمه كه از پيامبر پرسيد: الست من اهل البيت؟ و با اين پرسش از پيامبر درخواست كرد تا داخل كساء شود و مصداق آيه تطهير گردد، پيامبر فرمودند:

إنك إلى خير، أنت من أزواج النبي صلّى اللّه عليه وآله؛⁽²⁾تو در مسير خير و عاقبت به خير هستى [ولى از «اهل بيت» نيستى] و از همسران رسول خدا مى باشى.

بنابراين از نظر رسول خدا صلى اللّه عليه وآله دو عنوان «ازواج» و «اهل بيت» با هم متفاوت و از يكديگر جدا هستند و جدايى و تفصيل نيز قاطع شركت است. پس مراد از «أهل بيتِ» رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله غير از «ازواج» ايشان مى باشد. با بررسى

استعمالات اين عنوان در كتاب، سنّت، كلمات صحابه، تابعين، علما و شعراى مختلف در طول تاريخ، روشن مى شود كه عنوان «اهل البيت» فقط براى خمسه طيّبه و ذريّه ايشان «عَلَم» شده است.

مسلم در صحيح خود به روايتِ دو تن از مشايخ خود چنين نقل مى كند:

قالت عائشة: خرج النبي صلى اللّه عليه وآله غداة وعليه مرط مرحّل من شعر أسود، فجاء الحسن بن علي فأدخله، ثم جاء الحسين فدخل معه ثم جاءت فاطمة فأدخلها ثم جاء عليّ فأدخله ثم قال: «إِنَّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرًا»؛⁽¹⁾عايشه گفت: صبحگاهان رسول خدا در حالى كه رواندازى پشمى و سياه رنگ بر خود قرار داده بود، حركت كرد چيزى نگذشت كه حسن بن على آمد حضرت او را داخل آن رو انداز نمود، و سپس حسين آمد و او نيز داخل شد، و سپس فاطمه آمد و او را نيز داخل كرد، سپس على آمد و او را داخل كرد، آن گاه فرمود: «إِنَّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرًا».

اين روايت به سندهاى گوناگون در منابع اهل سنّت از صحاح و غير صحاح روايت شده است و سند حديثى را كه احمد نقل مى كند مورد تأييد و تصحيح رجال شناسان است.⁽²⁾احمد بن حنبل به سند خود از ام سلمه درباره شأن نزول را آيه تطهير چنين نقل مى كند:

«فاطمه [زهرا سلام اللّه عليها] براى پدرش غذايى تهيه كرده بود و اين غذا را براى پيامبر صلى اللّه عليه وآله آورد آن گاه پيامبر به وى فرمود: همسر و دو پسر خود را نيز دعوت كن؛ حسين، حسن و على [عليهم السلام] آمدند و در كنار يكديگر به خوردن غذا مشغول شدند و بر زيراندازى كه جاى خواب رسول خدا بود حلقه زدند. عبائى كه بافته شده سرزمين خيبر بود در كنار ايشان قرار داشت.

در آن هنگام كه من در اتاق خود مشغول خواندن نماز بودم، آيه «أَنَّما يُريدُ اللّه» نازل شد. امّ سلمه در ادامه مى گويد:

فأخذ فضل الكساء فغشّاهم به ثمّ أخرج يده فألوى بها إلى السماء، ثم قال: اللهمّ هؤلاء أهل بيتي وخاصّتي فأذهب عنهم الرجس وطهّرهم تطهيرا؛ رسول خدا كنار عبا را گرفته و به روى خود و اين عده انداختند. آن گاه دستشان را از زير عبا بيرون آورده و با اشاره به آسمان، چنين دعا كردند: خدايا اين افراد اهل بيت و مخصوصان من هستند؛ پس از آن ها پليدى را دور دار و پاكى ويژه اى را به ايشان إعطا بفرما.

در اين هنگام سرم را داخل اتاق كردم و از رسول خدا پرسيدم: آيا من جزء شما هستم و مشمول اين آيه مى شوم؟ پيامبر فرمود: شما عاقبت خوبى داريد، عاقبت شما [ختم به] خير است».⁽¹⁾

13 / 205؛ فضائل الصحابة أحمد بن حنبل: 2 / 587؛ منهاج السنّة : 7 / 49 - 50؛ المعجم الكبير: 3 / 54 / ش 2666. گفتنى است كه اُمّ سلمه بزرگ بانويى است كه قدر و منزلت وى حتى در ميان شيعيان ناشناخته مانده است. به خاطر فراوانى تقوا، فضيلت و علاقه وافر ايشان به اهل بيت، احترام بر آن بانو بر همه ما واجب است.

نزديك به همين معنا را ترمذى به نقل از ام سلمه روايت مى كند كه عرضه داشت:

وأنا معهم يا نبي اللّه؟ قال: أنت على مكانك وأنت على خير؛⁽¹⁾آيا من نيز با آنان هستم؟ پيامبر فرمود: تو داراى جايگاه و مكانت خود هستى و عاقبت خوبى دارى.

حاكم نيشابورى در مستدرك به سندش از اُمّ سلمه چنين روايت مى كند:

پيامبر پس از نزول آيه تطهير، به دنبال على، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام فرستادند و آنان را جمع كرده و فرمودند:

أللهمّ هؤلاء أهل بيتي؛ خدايا، اينان اهل بيت من هستند.

در آن هنگام ام سلمه مى گويد:

يا رسول اللّه، ما أنا من أهل البيت؟ اى رسول خدا، آيا من [در عنوان] اهل بيت داخل هستم؟ پيامبر فرمود:

إنّك أهلى خير، وهؤلاء أهل بيتي؛⁽²⁾شما از خوبانِ اهل من هستى، و اينان نيز اهل بيت من هستند.

از اين حديث نيز معلوم مى شود عنوان «اهل بيت» با عنوان «اهل پيامبر» تفاوت دارد.

حاكم پس از نقل اين روايت در تأييد آن مى گويد:

هذا حديث صحيح على شرط البخاري ولم يخرجاه؛⁽¹⁾اين حديث بنا بر مبانى بخارى [در كتاب خود] صحيح است.

عالمان اهل سنّت هم چون احمد بن حنبل، مسلم، ترمذى،⁽²⁾ابن حبان و ذهبى⁽³⁾به صحت اين حديث تصريح دارند.⁽⁴⁾و جالب اين جاست كه حتى ناصبىِ متعصبى هم چون ابن تيميّه نيز به صحت اين حديث اعتراف مى كند و مى نويسد:

وأمّا حديث الكساء فهو صحيح.⁽⁵⁾در روايت ديگرى ترمذى از انس بن مالك نقل مى كند:

«رسول خدا از آن تاريخ كه آيه تطهير نازل شد، به مدت شش ماه درِ خانه صديقه طاهره فاطمه سلام اللّه عليها را به هنگام نماز مى زد و مى فرمود:

الصلاة يا أهل البيت، إنما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس أهل البيت ويطهّركم تطهيرا؛⁽⁶⁾

[اى] اهل بيت، [هنگام] نماز فرا رسيده است و [شماييد آن اهل بيت] كه همواره خدا اراده كرده است كه هر گونه پليدى را از شما دور كند.

سعد بن ابى وقاص و «آيه تطهير»

بر اساس برخى منابع تاريخى، آن گاه كه معاويه به قدرت رسيد دستور داد همگان به اميرالمؤمنين عليه السلام ناسزا گويند و چون سعدبن ابى وقاص از اين كار خوددارى كرد، معاويه از وى پرسيد: چرا به على بن ابى طالب دشنام نمى دهى؟ نسائى - به سند خود - جواب سعدبن ابى وقّاص را چنين نقل مى كند:

قال: لا أسبّه ما ذكرت ثلاثا قالهنّ رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله لأنْ يكون لي واحدة منهنّ أحبّ إليّ من حمر النعم⁽¹⁾لا أسبّه ما ذكرت حين نزل الوحي عليه، فأخذ عليا وابنيه وفاطمة فأدخلهم تحت ثوبه ثم قال: ربّ هؤلاء أهل بيتي وأهلي، ولا أسبه ما ذكرت حين خلّفه في غزوة غزاها... ولا أسبه ما ذكرت يوم خيبر؛⁽²⁾سعد در پاسخ معاويه گفت: به على جسارت نمى كنم تا زمانى كه سه فرمايش از رسول خدا را به خاطر دارم كه اگر يكى از آن ها درباره من بود، از باارزش ترين نعمت ها براى من بهتر بود: [نخست] در آن زمان كه بر پيامبر وحى نازل شد، على

و دو پسرش را به همراه فاطمه به زير پارچه اى داخل نمود، سپس گفت: پروردگارا، اينان اهل بيت و اهل من هستند؛ [دوم ]جانشينى على در مدينه بجاى رسول خدا [در واقعه جنگ تبوك كه پيامبر به او گفت: جايگاه تو نسبت به من همانند جايگاه هارون است به موسى] و [سوم ]پرچمدارى روز خيبر [كه پيامبر گفت: فردا، پرچم را به كسى خواهم داد كه محبوب خدا و رسول است و او نيز خدا و رسول را دوست دارد، و در حالى كه على دچار چشم درد بود، با آب دهان رسول خدا مداوا شد و خيبر را فتح نمود].

ابن حجر مكّى و «آيه تطهير»

ابن حجر مكى كه از سنّيان متعصّبى است كه كتاب صواعق محرقه را در ردّ شيعه نگاشته، مى نويسد:

الآية الاولى: قال اللّه تعالى «إِنَّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرًا» أكثر المفسّرين على أنّها نزلت في علي وفاطمة والحسن والحسين؛⁽¹⁾آيه نخست: آيه تطهير است كه بسيارى از مفسران معقتدند كه در شأن على، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام نازل شده است.

آيه تطهير از ديدگاه طبرى

تفسير طبرى نزد اهل سنّت از معتبرترين كتاب هاى تفسيرى است.⁽²⁾وى در ذيل

آيه تطهير احاديثى را نقل مى كند كه بر اساس آن ها، آيه تطهير هيچ ربطى به زنان رسول خدا صلى اللّه عليه وآله ندارد.⁽¹⁾

عصمت و مسئله جبر

در مسئله جبر و اختيار، مسلمانان به سه دسته تقسيم مى شوند:

1 . معتزله قائل به تفويضند، يعنى معتقدند كه خداوند متعال اعمال بندگان را به خودشان واگذار كرده است.

2 . اشاعره و پيروان آنان نيز قائل به جبرند و معتقدند كه اعمال بندگان، اعمال خدا است و هر آن چه از عبد سر مى زند از خدا سر زده است.⁽²⁾3 . در مقابل اين دو قول، شيعيان به پيروى از پيشوايان خود هم تفويض و هم جبر را مردود مى دانند و به «امر بين الأمرين» قائلند. در احاديث از امامان اهل بيت عليهم السلام آمده است:

لا جبر ولا تفويض بل أمر بين الأمرين؛⁽³⁾نه جبر است و نه اختيار، بلكه امرى است ميان اين دو.

حال اين سؤال پيش مى آيد كه آيا اعتقاد به اراده تكوينى خداوند بر عصمت اهل بيت عليهم السلام، با قول «أمر بين الأمرين» سازگار دارد يا خير؟ و اگر عصمت اهل بيت عليهم السلام به اراده تكوينى خداوند باشد، آيا معصوم بودن فضيلتى براى اهل بيت خواهد بود؟ در پاسخ به اين شبهه مى گوييم، اگر نزول آيه تطهير براى اهل بيت فضيلت نبود، حضرت امّ سلمه آرزو نمى كرد كه به زير كسا داخل گردد و در زمره اهل بيت باشد.

اگر اراده خدا بر پاك ساختن اهل بيت عليهم السلام فضيلت نبود، بزرگان صحابه - هم چون سعد بن ابى وقّاص - نمى گفتند كه اگر نصيب ما مى شد از دنيا و مافيها بهتر بود.

اگر نزول آيه در شأن اهل بيت عليهم السلام فضيلت نبود، خود اهل بيت افتخار نمى كردند كه اين آيه در حقّشان نازل شده است.⁽¹⁾اگر فضيلت نبود، عالمان بزرگ فريقين، چه در گفتار و چه در اشعار خود اين موضوع را به عنوان يكى از فضائل و مناقب اهل بيت عليهم السلام برنمى شمردند.

پس اراده خداوند بر پاك گردانيدن اهل بيت عليهم السلام قطعاً براى ايشان فضيلت است و جبرى در كار نيست. توضيح مطلب اين است كه اهل بيت مخلوق خدايند و خداوند پيش از آفرينش آنان از حالات آنان و عملكردشان در اين دنيا آگاه بوده است، چنان كه مى فرمايد: «أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ».⁽²⁾و چون مى دانست كه آنان در دنيا هيچ گونه معصيت و خطايى نخواهند داشت، پس اراده كرد كه آنان را از ابتدا چنين قرار دهد.

آيه مباركه: «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ»؛⁽¹⁾ما از آنان امامانى قرار داديم كه هدايت كنند به امر ما چون صبر پيشه كردند و به آيات ما يقين داشتند.

نيز شاهد ديگرى بر اين حقيقت است.

بر اساس ظاهر آيه، امامت از پيش براى امامان هدايت گر جعل شده و سبب جعل اين مقام براى ايشان صبر و يقين آنان بوده است، در حالى كه امامان الاهى در اين دنيا صبر و يقين خود را به منصه ظهور گزارده اند.

حضرت صديقه طاهره فاطمه زهرا سلام اللّه عليها در خطبه فدكيه، علم خداوند به عمل بندگان و علم او به آينده را سبب همين گزينش مى داند.⁽²⁾پس معلوم مى شود كه خداوند به علم سابق خويش از يقين و شكيبايى ايشان در دنيا آگاه بوده و به همين جهت از پيش مقام امامت و هدايت امت را براى ايشان جعل كرده است، چنان كه اگر معلمى در ابتداى امر استعداد شاگردى را كشف كند و يقين داشته باشد كه وى در امتحانات آخر سال قبول خواهد شد، همان وقت به او نمره قبولى مى دهد و او را به مرتبه بالاتر منتقل مى كند. پس موفّقيّت اين شاگرد به اختيار خود است؛ امّا كسى كه رتبه او را ارتقا داد معلمش بوده است.

آيه پنجم: «اهل ذكر»

«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»؛⁽³⁾اگر نمى دانيد از اهل ذكر سؤال كنيد.

اين آيه نيز بر عصمت دلالت مى كند. در اين آيه به «سؤال» از «اهل ذكر» امر شده

است. امر به سؤال، يعنى پذيرش جواب و عمل به آن. از ائمه عليهم السلام نيز روايت شده كه بايد به آن ها رجوع كنند و مسائل خود را از ايشان بپرسند، ولى بر ائمه عليهم السلام واجب نيست بر هر پرسشى پاسخ بدهند.⁽¹⁾اما آن گاه پاسخ به سؤالى داده شد، عمل بر اساس آن واجب خواهد شد و اين وجوب عمل بر عصمت اهل ذكر دلالت دارد، چرا كه به صرف احتمال خطا، فراموشى و يا سهو در پاسخ امام، عمل كردن به آن نيز جايز نخواهد بود و در نتيجه امر پروردگار به سؤال كردن از آنان لغو خواهد شد.

عصمت در روايات

اشاره

دلائل روائى بر عصمت ائمه عليهم السلام فراوان است، اما در اين بخش به ذكر برخى از آن ها بسنده مى كنيم و به قدرى كه به بحث ما ارتباط دارد توضيح خواهيم داد و بررسى ابعاد ديگر هر يك از آن ها را به جايگاه خود موكول مى كنيم.

حديث يكم: «حديث ثقلين»

اشاره

يا أيها الناس، إنّي تركت فيكم ما إن أخذتم به لن تضلوا، كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي!⁽¹⁾اى مردم، همانا دو [گوهر] گرانقدر در ميان شما مى گذارم كه اگر آن دو را بگيريد، هرگز گمراه نمى شويد، كتاب خدا و عترت و اهل بيتم.

حديث ثقلين حديث بسيار مهمى است. در اهميّت آن همين بس كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله اين حديث را مكرراً فرموده اند. با توجه به تحقيقات انجام شده، اين كلام پنج مرتبه از پيامبر صلى اللّه عليه وآله صادر شده است و آخرين بار در ساعت هاى پايانى عمر شريف ايشان بوده است.⁽²⁾

صدور اين حديث از پيامبر اسلام قطعى و يقينى و دلالتش بر امامت اهل بيت عليهم السلام روشن و آشكار است، از همين رو هر گونه تلاشى براى تخريب اين دو جهت محكوم به سقوط و بطلان مى باشد.

ما در مقام بحث با اهل سنّت ناچاريم به روايات و اقوال انديشمندان ايشان استدلال كنيم تا حقانيّت اين حديث و دلالتش بر عصمت براى آن ها نيز به اثبات برسد.

راويان حديث از طبقه صحابه

در كتاب نفحات الأزهار، نام سى و چهار صحابى كه از راويان اين حديث هستند آورده شده است و ما در اين جا به نام برخى از آن ها اشاره مى كنيم:

1 . اميرالمؤمنين عليه السّلام؛

2 . امام حسن مجتبى عليه السلام؛

3 . ابوذر غفارى؛

4 . سلمان؛

5 . ابوسعيد خدرى؛

6 . خزيمة بن ثابت؛

7 . زيد بن ثابت؛

8 . عبدالرحمان بن عوف؛

9 . طلحة بن عبيداللّه؛

10 . ابوهريره؛

11 . سعد بن ابى وقاص؛

12 . ابوايّوب انصارى؛

13 . عمرو بن عاص.

در ميان صحابه نيز راويان زنى وجود دارند كه اين روايت نيز از آنان نقل شده است. اين زنان عبارتند از:

1 . صدّيقه طاهره فاطمه زهرا سلام اللّه عليها؛

2 . اُم سلمه عليها السلام؛

3 . اُم هانى (خواهر اميرالمؤمنين عليه السلام).

راويانى از مؤلفين صحاح ستّه:

1 . مسلم بن حجاج؛

2 . ابن ماجه؛

3 . ابوداوود سجستانى؛

4 . ترمذى؛

5 . نسائى.

اسامى برخى از راويان بزرگ در قرن هاى مختلف:

1 . محمّد بن سعد (صاحب كتاب الطبقات الكبرى)؛

2 . ابن أبي شيبه (استاد بخارى)؛

3 . ابن راهويه؛

4 . احمد بن حنبل؛

5 . ابن ابى عاصم؛

6 . ابوبكر بزّار؛

7 . ابويعلى موصلى؛

8 . محمّد بن جرير طبرى؛

9 . ابوالقاسم طبرانى؛

10 . حاكم نيشابورى؛

11 . ابوبكر بيهقى؛

12 . خطيب بغدادى؛

13 . قاضى عياض؛

14 . ابن عساكر دمشقى؛

15 . ابن اثير؛

16 . فخر رازى؛

17 . شمس الدين ذهبى؛

18 . ابن كثير دمشقى؛

19 . ابن حجر عسقلانى؛

20 . جلال الدين سيوطى.⁽¹⁾

متن چند حديث

ترمذى حديث ثقلين را از زيد بن ارقم اين گونه روايت مى كند:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: إني تارك فيكم ما إن تمسكتم به لن تضلّوا بعدي، أحدهما أعظم من الآخر، كتاب اللّه، حبل ممدود من السماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي ولن يفترقا حتى يردا عليّ الحوض، فانظروا كيف تخلفوني فيهما.⁽²⁾

ترمذى همين حديث را از جابر بن عبداللّه انصارى چنين روايت مى كند:

يا أيها الناس، إني تركتُ فيكم من [ما] إن أخذتم به لن تضلوا: كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي.⁽¹⁾در حديث يكم «إن تمسّكتم به»، و در دومى «إن اخذتم به» آمده است.

برداشت عصمت از فرازهاى حديث

اشاره

اين حديث شريف از دو جهت بر عصمت اهل بيت دلالت دارد: نخست امر رسول اللّه به تبعيّت و اطاعت مطلق از قرآن و اهل بيت؛ و دوم إخبار رسول خدا به عدم جدائى اهل بيت از قرآن مجيد.

1 . امر رسول خدا به متابعت از اهل بيت

اشاره

از تعابير مختلفى كه در حديث ثقلين به كار رفته است استفاده مى شود كه إتّباع و پيروى از قرآن و عترت، سبب رهايى از ضلالت و گمراهى است. اين عبارات مختلف كه در روايات گوناگون آمده عبارتند از: «إن اتبعتموها»؛⁽²⁾آن گاه كه از آن دو پيروى كنيد، «إن تمسّكتم بهما»؛⁽³⁾اگر به آن دو تمسك جوييد، «إن أخذتم بهما»؛⁽⁴⁾اگر آن دو را بگيريد و «إن اعتصمتم»؛⁽⁵⁾اگر به آن دو تمسّك جستيد.

اين چهار واژه مختلف كه از ريشه هاى «تبع»، «مسك»، «أخذ» و «عصم» گرفته شده اند به خوبى بازگو كننده حقيقت عصمتند.

معناى «إتبعتم»

حاكم نيشابورى از زيدبن أرقم اين گونه نقل مى كند:

إنّي تارك فيكم أمرين لن تضلّوا إن اتبعتموهما.⁽¹⁾همان طور كه اشاره شد، وجوب تبعيّت و پيروى به صورت مطلق، بدون هيچ شك و شبهه اى با عصمت ملازم است. از اين رو واژه «اتبعتم» به دلالت التزامى نشان گر معصوم بودن مُتّبَع خواهد بود.

معناى «تمسّكتم»

اما واژه «تمسكتم» در معناى دريافت و اخذ استعمال شده است.

تفتازانى در معناى تمسّك مى گويد:

لا معنى للتمسك بالكتاب إلاّ الأخذ بما فيه من العلم والهداية، فكذا في العترة؛⁽²⁾تمسك جستن به كتاب معنايى جز دريافت علم و هدايتى كه در آن است ندارد و درباره عترت نيز همين معنا وجود دارد.

طيّبي كه از شارحين بزرگ حديث اهل سنّت است در كاشف چنين مى نويسد:

ومعنى التمسك بالقرآن العمل بما فيه، وهو الإئتمار بأوامره والإنتهاء عن نواهيه. والتمسك بالعترة محبّتهم والإهتداء بهدايتهم وسيرتهم؛⁽³⁾معناى تمسك كردن، پناه بردن به قرآن و عمل به محتواى آن است و عمل به آن، يعنى پيروى اوامر و ترك نواهى، و گرايش به عترت نيز، يعنى محبت به آن ها و اطاعت از آن ها در هدايت و راه و روش آنان.

ابن حجر مكّى نيز در كتاب صواعق محرقه در اين باره مى نويسد:

حثّ [صلّى اللّه عليه وآله] على الإقتداء والتمسك بهم والتعلّم منهم؛⁽¹⁾پيامبر [صلى اللّه عليه وآله مردم را] به پيروى، تمسك كردن و يادگيرى از اهل بيت برانگيخته و وادار كرده.

معناى «أخذتم»

يكى از واژه هاى به كار برده شده در حديث ثقلين، واژه «أخذتم» است. اين واژه نيز به همان معناى تمسك استعمال شده است.

ملا على قارى در كتاب المرقاة فى شرح المشكاة، در بيان معناى «أخذتم» مى نويسد:

أي تمسّكتم به علما وعملاً؛⁽²⁾شما از جهت علم و عمل به آن تمسك جوييد.

متابعت علمى و عملى معناى «أخذ» است.

وى در جايى ديگر مى نويسد:

«أي وتمسّكوا به اعتقاداً وعملاً».⁽³⁾مطابقت عمل با كتاب و عترت به معناى اين است كه تمامى بايدها و نبايدها، حركات و سكنات لزوماً بايد مطابق با فرامين و دستورهاى كتاب و اهل بيت باشد و چون بر اساس اين حديث پيروى از اهل بيت عليهم السلام به صورت مطلق و بدون قيد و شرط واجب است، از اين رو آنان به طور قطع معصومند، چرا كه اگر عصمت نباشد، امر به تبعيّت از آن ها به طور مطلق اغراء به جهل و گمراه ساختن بندگان است و به گمراهى انداختن مردم توسط پيامبر، محال و خرد ستيز است؛ در نتيجه عصمت ثقلين ثابت مى شود.

معناى «اعتصام»

«اعتصام» تعبير ديگرى از تمسّك، پيروى و اتباع است كه در بعضى از نقل ها وارد شده است.

راغب در مفردات پيرامون معناى «اعتصام» مى نويسد:

والإعتصام الإستمساك... والإعتصام التمسك بالشيء قال: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه جَميعًا»... .⁽¹⁾براى فهم دقيق معناى اين لفظ مى توان به ذيل آيه «وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللّه فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ»⁽²⁾و آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه جَميعًا وَلا تَفَرَّقُوا»⁽³⁾در كتاب هاى لغت، تفسير و حديث مراجعه نمود.⁽⁴⁾

«عصم: العين والصاد والميم أصل واحد صحيح يدل على إمساك ومنع وملازمة، والمعنى في ذلك كلّه معنى واحد...واستعصم: التجأ»؛ معجم مقاييس اللغة : 14 / 331. نووى در شرح صحيح مسلم مى نويسد: «وأمّا الإعتصام بحبل اللّه فهو التمسك»؛ شرح صحيح مسلم: 12 / 11. ابن حجر نيز در فتح الباري مى نويسد: «الإعتصام افتعال من العصمة والمراد امتثال قوله تعالى «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه جَميعًا»... لأنّ المراد بالحبل الكتاب والسنة على سبيل الاستعارة والجامع كونهما سببا للمقصود وهو الثواب والنجاة من العذاب كما أن الحبل سبب لحصول المقصود... والمراد بالكتاب... وبالسنة ما جاء عن النبي صلّى اللّه عليه وآله من أقواله وأفعاله وتقريره»؛ فتح الباري: 13 / 207. شوكانى نيز در فتح القدير اين گونه اعتصام را معنا مى كند: «ومعنى الإعتصام باللّه التمسك بدينه وطاعته...، يقال اعتصم به واستعصم وتمسك واستمسك: إذا امتنع به من غيره»؛ فتح القدير: 1 / 367. براى اطلاع بيشتر ر.ك: تفسير الآلوسي: 4 / 17؛ تفسير أبي السعود: 2 / 66 و منابع ديگر.

معناى «لن تضلوا»

«لن تضلوا» نفى گمراهىِ ابدى است، يعنى با پيروى، تمسك كردن و پناهنده شدن به ثقلين و عمل به دستورات آن دو، هيچ گاه گمراهى پديد نمى آيد و اين بدان معناست كه رفتار و گفتار اهل بيت عليهم السلام همواره در راستاى هدايت و مخالف ضلالت است و كسى كه همواره در خلاف مسير گمراهى گام بردارد، به يقين معصوم است، چرا كه اگر اهل بيت معصوم نباشند ممكن است خود دچار گمراهى شوند و پيروان خويش را نيز به ورطه گمراهى بكشانند. بدين روى رسول خدا صلى اللّه عليه وآله با نفى اين احتمال، عصمت اهل بيت عليهم السلام را بيان و ثابت كرده است.

معناى «ثقلين»

كلمه «ثقلين» تثنيه است و مفرد آن يا «ثَقَل» است، چنان كه در قاموس آمده است:

«الثَقَل، محركة: متاع المسافر وحشمه، وكلّ شيء نفيس مصون، ومنه الحديث إنّي تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه وعترتي».⁽¹⁾و يا مفرد آن «ثِقْل» است، چنان كه ابن أثير مى گويد:

«اني تارك فيكم الثقلين، كتاب اللّه وعترتي»، سمّاهما ثِقْلين، لأن الأخذ بهما والعمل بهما ثقيل...فسماها ثقلين إعظاماً لقدرهما وتفخيماً لشأنهما؛⁽²⁾ثقلين ناميده شدند، چرا كه گرايش و پيروى از آن دو سنگين است... پس ثقلين ناميده شدند تا جايگاه آن ها بزرگ شمرده شود و به مقام والايشان ارج نهاده شود.

همين معنا را نووى در شرح صحيح مسلم آورده است.⁽³⁾

به نظر ما قرائت نخست اُولى است. اما صرف نظر از معناى «ثقلين»، آن چه اهميت دارد آن است كه صيغه تثنيه بيان گر تساوى عترت و قرآن در رتبه و منزلت است.⁽¹⁾پس چنان كه قرآن از سوى خداوند حكيم نازل شده و هيچ باطلى در آن راه ندارد:

«لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيمٍ حَميدٍ»،⁽²⁾كلام اهل بيت عليهم السلام نيز مستند به وحى الاهى و عارى از هر باطلى است. و همان سان كه ترديدى در قرآن نيست:

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيهِ»،⁽³⁾در كلام اهل بيت عليهم السلام نيز ترديد راه ندارد. در نتيجه سخن و گفتار اهل بيت عليهم السلام به سان قرآن از هر باطل و خطايى معصوم است.

تاكيد بر تبعيت از اهل بيت

مسلم بن حجاج مى گويد: پيامبر پس از فرمودن «إنّي تارك فيكم»، سه مرتبه فرمود:

أذكّركم اللّه في أهل بيتي، أذكّركم اللّه في أهل بيتي، أذكّركم اللّه في أهل بيتي.

تكرار، تذكر و توجّه دادن به اهل بيت جز لزوم پيروى از ايشان معناى ديگرى ندارد. مناوى درباره اين تأكيد و تكرار، به نقل از حكيم ترمذى مى نويسد:

حضّ على التمسك بهم، لأنّ الأمر لهم معاينة فهم أبعد عن المحنة؛⁽¹⁾أمر مؤكّد رسول اللّه به تمسك كردن و پناهنده شدن به اهل بيت به خاطر اين است كه ايشان از گمراهى، اشتباه و خطا به دورند.

2 . إخبار رسول خدا از عدم جدائى قرآن و عترت

رسول خدا در حديث ثقلين اِخبار نموده كه هرگز ميان قرآن و عترت جدائى نخواهد بود و اين دو تا روز قيامت با يكديگرند:

لن يفترقا حتّى يردا عليّ الحوض.⁽²⁾«لن يفترقا» يعنى قرآن و اهل بيت هرگز از هم جدا نمى شوند و تا قرآن هست، اهل بيت نيز در كنار آن است.

جمله «حتى يردا عليّ الحوض»؛ يعنى هم چنان عدم جدائى قرآن و اهل بيت ادامه دارد تا اين كه در قيامت در كنار حوض [كوثر] بر من وارد شوند.⁽³⁾بر اساس روايات معتبر فريقين، اصحاب پيامبر نيز در قيامت بر پيامبر وارد مى شوند و چون رسول خدا صلى اللّه عليه وآله از احوال ايشان مى پرسد، خداوند عملكرد آنان پس از رحلت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله را يادآور مى شود. در برخى از نقل هاى حديث آمده است:

إنّكم ستردون عليّ الحوض وتختلجون دوني فأقول: يا ربّ، أصحابي، أصحابي، فيقال: إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك؛⁽⁴⁾

«ليردنّ علي الحوض رجال ممن صاحبني حتى إذا رأيتهم ورفعوا إلي اختلجوا دوني فلأقولن: أي ربأصحابي أصحابي. فليقالن لي: إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك»؛ صحيح مسلم: 7 و 69 - 70؛ المصنّف ابن أبى شيبه: 7 / 415 / ش 35؛ مسند الشاميين: 4 / 34 / ش 2660؛ التمهيد ابن عبدالبرّ: 2 / 293؛ جامع الأصول: 2 / 435 / ش 887 .

به زودى در كنار حوض بر من وارد خواهيد شد و نزد من جدا مى شويد، پس من مى گويم: اى خدا، [اينان] اصحاب من، اصحاب من هستند؟! ندا مى رسد: تو نمى دانى كه بعد از تو [اين اصحاب ]چه كردند.

به نظر مى رسد كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله در اين قسمت از حديث، به فرجام بد بيشتر صحابه خود اشاره دارد، چنان كه در صحيح بخارى نيز به روسياهى اكثر اصحاب در روز قيامت تصريح شده است. بخارى نقل مى كند:

فلا أراه يخلص منهم إلاّ مثل همل النعم؛⁽¹⁾از صحابه [در آن روز] خلاصى پيدا نمى كند مگر عده اندكى.

آخرين سفارش و وصيّت پيامبر اكرم

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله در آخرين روزهاى عمر شريف خويش، مسلمانان را به تمسّك به قرآن و عترت وصيت مى كند.

مناوى در فيض القدير مى نويسد:

ووصّى اُمّته بحسن معاملتهما وإيثار حقّهما على أنفسهما والإستمساك بهما

في الدين؛⁽¹⁾پيامبر اسلام [قرآن و عترت] را در امت باقى گذاشت و به خوش رفتارى مقدم نمودن حق آن دو بر خود و گرفتن دين از آنان سفارش نمود.

دين كه مجموعه اى از اصول، احكام و اخلاق است، بايد از قرآن و اهل بيت گرفته شود.

در برخى نقل هاى حديث ثقلين اين عبارت نيز آمده است:

فانظروا كيف تخلفوني فيهما؛⁽²⁾ببينيد چگونه پس از من با كتاب و عترت رفتار خواهيد كرد.

شهاب الدين خفاجى در شرح اين عبارت مى نويسد:

أي بعد وفاتي. انظروا في عملكم بكتاب اللّه واتباعكم لأهل بيتي ورعايتهم وبرّهم بعدي، فإن ما يسرّهم يسرّني وما يسؤهم يسؤني؛⁽³⁾يعنى بعد از مردن من در اعمال خود انديشه كنيد كه چه مقدار از آن در مسير پيروى و پذيرش رهبرى و نيكى به كتاب خدا و اهل بيت من بوده است. هر آينه آن چه براى آن ها آسان باشد، براى من نيز آسان و هر چه ايشان را به سختى اندازد، مرا به سختى انداخته است.

حال اگر به ديده انصاف بنگريد معلوم مى شود كه كدام فرقه از مسلمانان تابع

قرآن و اهل بيت هستند و اعمال خود را بر كتاب و عترت عرضه مى دارند. از همين جاست كه محقق و دانشمند منصف چاره اى جز ايمان و زانو زدن و كسب علم از مكتب اهل بيت را ندارد.

حديث دوم: «حديث سفينه»

اشاره

دومين حديثى كه بر عصمت دلالت دارد حديث سفينه است. حديثى كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله فرمود:

مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجى ومن تخلّف عنها غرق؛⁽¹⁾مثال اهل بيت من مانند كشتى [نجات] نوح است، هركس سوار شود نجات يابد، و هر كس دورى كند غرق مى شود.

اين حديث شريف نيز به الفاظ مختلفى نقل شده است كه برخى از آن ها عبارتند از:

1 . «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح»؛⁽²⁾2 . «إنّ مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح»؛⁽³⁾

3 . «إن مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح».⁽¹⁾محل شاهد در اين حديث، تشبيه اهل بيت عليهم السلام به كشتى نوح على نبينا وآله وعليه السلام است.

بررسى سندى

حاكم نيشابورى در مستدرك به دو طريق اين حديث را نقل كرده است:

سند يكم: اين خبر از ميمون بن اسحاق هاشمى، از احمد بن عبدالجبار، از يونس بن بكير، از مفضل بن صالح، از ابواسحاق، از حنش كنانى به ما رسيده است كه ابوذر [غفارى] در حالى كه درِ كعبه را گرفته بود و خود را معرفى مى كرد چنين مى گفت:

سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: «مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق».

هذا حديث صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه؛⁽²⁾[اى مردمان! هركس مرا مى شناسد پس من همانم. اگر نمى شناسد بداند كه من ابوذر هستم]. شنيدم رسول خدا مى فرمود: مَثَل اهل بيت من [در ميان شما] مانند كشتى نوح است كه هر كه در آن كشتى سوار شد نجات يافت، و هر كس از آن سر باز زد غرق شد و [به هلاكت رسيد]. اين حديث بنابر مبانى رجالى مسلم صحيح است و حال آن كه اين حديث را [بخارى و مسلم ]نياورده اند.

سند دوم: احمد بن جعفر فرزند حمدان كه زاهد شهر بغداد بود، از عباس بن ابراهيم قراطيسى، از محمّد بن اسماعيل أحمسى، از مفضل بن صالح، از ابواسحاق، از

حنش كنانى به ما خبر داد كه ابوذر در حالى كه درِ كعبه را گرفته بود و خود را معرفى مى كرد، مى گفت:

سمعت النبي يقول: ألا إنّ مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح من قومه، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.⁽¹⁾حاكم نيشابورى سند نخست را بنابر مبناى مسلم صحيح دانسته است، اما نسبت به سند دوم سكوت مى كند.

اين كه حاكم سندى را صحيح و درباره سند ديگر سكوت مى كند نشانه دقت او در مباحث سندى است. بنابراين متهم ساختن وى به تساهل از سوى متعصبين اهل سنّت صحيح نيست.⁽²⁾جناب ابوذر اين حديث را در زمانى نقل مى كند كه اختناق شديدى در بلاد اسلامى حاكم است، در نتيجه نقل حديث سفينه به صورت علنى گوياى دو حقيقت مهم است: نخست شهرت و اهميت حديث سفينه، و ديگرى شهامت و شجاعت ابوذر غفارى رحمه اللّه در بيان فضائل و مناقب اهل بيت عليهم السلام.

ابن حجر مكى با وجود تعصّبش، به صحت حديث سفينه اقرار مى كند. وى مى نويسد:

صحّ حديث إن مثل أهل بيتي.⁽¹⁾احمد زينى دحلان كه در سرزمين حجاز فقيه بزرگ زمان خود بوده است درباره حديث سفينه مى گويد:

صحّ عنه صلّى اللّه عليه وآله من طرق كثيرة؛⁽²⁾صحت [حديث سفينه] به سندهاى فراوانى ثابت شده است.

پس به اقرار علماء بزرگ اهل سنّت، حديث سفينه به يقين از پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله صادر شده است.

شناخت راويان

علاوه بر ابوذر، برخى از صحابه ديگر نيز حديث ثقلين را نقل كرده اند كه اسامى عده اى از آنان را ذكر مى كنيم:

1 . اميرالمؤمنين عليه السلام؛

2 . عبداللّه بن عباس؛

3 . ابوطفيل عامر بن واثله؛

4 . انس بن مالك؛

5 . عبداللّه بن زبير؛

6 . ابوسعيد خدرى؛

7 . سلمة بن اكوع.

نام برخى از راويان بزرگى كه در قرن هاى متمادى حديث سفينه را در

معتبرترين كتاب هاى اهل سنّت نقل كرده اند، عبارت است از:

1 . امام شافعى؛

2 . احمد بن حنبل؛

3 . محمّد بن جرير طبرى؛

4 . ابوداوود؛

5 . ابوبكر بزار؛

6 . ابن مردويه؛

7 . ابونعيم اصفهانى؛

8 . خطيب بغدادى؛

9 . ابويعلى موصلى؛

10 . ابوالقاسم طبرانى؛

11 . فخر رازى؛

12 . ابن حجر عسقلانى؛

13 . ابن حجر مكى؛

14 . جلال الدين سيوطى؛

15 . شيخ احمد زينى دحلان.

مسلم بن حجّاج صاحب كتاب صحيح را نيز مى توان از راويان اين حديث به شمار آورد، چرا كه اين حديث را در چند كتاب به او نسبت داده اند،⁽¹⁾وليكن افسوس كه حديث سفينه در هيچ يك از چاپ هاى موجود كتاب وى وجود ندارد و بعيد نيست كه اين حديث را در خلال قرون متمادى از كتاب مسلم حذف كرده باشند!

عصمت در حديث سفينه

در حديث سفينه، اهل بيت پيامبر عليه و عليهم السلام به كشتى نوح تشبيه شده اند.

بديهى است كه در هر تشبيهى بايد وجه شَبَه مشخص شود.⁽¹⁾بنابراين براى درك اين حديث و وجه شبه در آن، مى بايست داستان كشتى حضرت نوح را به مقدارى كه مربوط به بحث عصمت است بررسى كنيم.

ساخت كشتى

پس از آن كه با تبليغِ بسيار حضرت نوح على نبينا وآله وعليه السلام، خداوند سبحان حجت را بر امّت او تمام كرد، به نوح دستور داد به وحى پروردگار و عنايت او كشتى نجاتى بسازد تا مؤمنان با سوار شدن بر كشتى نجات يابند و كافران به سبب امتناع از ورود به كشتى هلاك گردند. خداى تعالى خطاب به نوح مى فرمايد:

«وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْني فِي الَّذينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ»؛⁽²⁾تحت توجه و به وحى ما كشتى بساز و درباره ستم كاران كه غرق خواهند شد سخن نگو. نوح نيز به ساختن كشتى مشغول شد.

پس از ساختن كشتى، آن گاه كه اراده خداوند بر هلاك كافران تعلق گرفت به نوح فرمود:

«قُلْنَا احْمِلْ فيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاّ قَليلٌ * وَقالَ ارْكَبُوا فيها بِسْمِ اللّه مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبّي

لَغَفُورٌ رَحيمٌ»؛⁽¹⁾به نوح گفتيم: از هر جفتى از حيوانات دو تا (يكى نر و ديگرى ماده) و نيز خانواده ات و آنان را كه ايمان آورده اند در كشتى سوار كن، مگر كسى كه پيش تر فرمان غرق شدن را بر او لازم كرده ايم و جز اندكى همراه او ايمان نياوردند و نوح گفت: به كشتى سوار شويد تا با نام خدا روان شود و به ساحل نجات رسد كه همانا پروردگار من آمرزنده و صاحب رحمت است.

وقتى مؤمنان سوار كشتى شدند و آب همه جا را فرا گرفت و كشتى در امواج سهمگين آن در تلاطم بود، نوح از سر دلسوزى به فرزندش گفت: به كشتى سوار شو و از كافران مباش. اما وى در پاسخ پدر گفت: به جاى سوار شدن بر كشتى به كوه پناه مى برم تا از هلاكت نجاتم دهد. آن گاه حضرت نوح فرمود:

«لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّه‌ِ إِلاّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقينَ»؛⁽²⁾امروز هيچ نگهدارنده اى در برابر امر خداوند نيست، مگر بر آن كس كه رحم كند. در همين حال موج ميان نوح و فرزندش جدايى افكند و پسر او از غرق شوندگان بود.

خداى تعالى در ادامه مى فرمايد:

«وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْني مِنْ أَهْلي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمينَ * قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ»؛⁽³⁾و نوح به درگاه پروردگارش عرضه داشت كه: پسرم از اهل من است و وعده تو حق است و تو قادرترين حاكمى. خداوند فرمود: اى نوح، پسرت از اهل تو نيست؛ همانا او داراى عملى ناشايسته است.

در ادامه نكاتى را كه از اين جريان برداشت مى شود مرور مى كنيم:

1 . ساخت كشتىِ نجات به دستور خداوند و تحت نظارت او انجام گرفت،⁽¹⁾همين گونه بوده است گزينش و معرفى اهل بيت عليهم السلام از سوى خداوند سبحان.

2 . آن گونه كه حضرت نوح تنها كسانى را همراهى كرد كه سوار كشتى شدند، همين گونه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله نيز تنها با كسانى همراه است كه به اهل بيت عليهم السلام تمسك جسته اند.

3 . همراهى با نوح صرفاً يك رابطه ايمانى بوده و ربطى به نسبت خويشاوندى نداشته است؛ از اين رو پسر نوح كه از مؤمنان نبود از همراهى پدر بازماند. همراهى با رسول خدا صلى اللّه عليه وآله نيز صرفاً همراهى ايمانى است و مصاحبت و همنشينى يا نسبت با شخص رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله در اين همراهى نقشى ندارد.

4 . راه نجات قوم نوح منحصر در سوار شدن بر كشتى بود⁽²⁾و جز آن هيچ راه ديگرى وجود نداشت و پايان همه راه ها نابودى بود. براى امت اسلامى نيز جز تبعيت و تمسك به اهل بيت پيامبر صلى اللّه عليه وآله راه نجاتى نيست و هر راه ديگرى غير از آن به هلاكت مى انجامد.

حديث سفينه در نگاه علماء اهل سنّت

يكى از عالمان بزرگى كه اهل سنّت در قرن هاى اخير به او اعتماد داشته و كلام او را نقل مى كنند، طيّبى صاحب الكاشف است. او در شرح حديث سفينه مى نويسد: «گرفتن درِ كعبه توسط ابوذر كه راوى حديث است، تأكيدى بر اثبات حديث است و حضور علنى او در خانه خدا و در برابر مردم، نشان گر اهميّت دادن ابوذر به روايت خويش است تا اين كه مردم به آن حديث گرايش پيدا كرده و به آن روى آوردند. طيّبى در ادامه مى گويد:

وفي رواية اُخرى له يقول: «من عرفني قد عرفني ومن أنكرني فأنا أبوذر، سمعت النبي صلّى اللّه عليه وآله يقول: «ألا إنّ مثل أهل بيتي» أراد بقوله «فأنا أبوذر»... ما أظلّت الخضراء ولا أقلّت الغبراء أصدق من أبي ذر؛ شبّه الدنيا وما فيها من الكفر والضلالات والبدع والأهواء الزائغة ببحر لجيّ [يغشاه موج] من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض وقد أحاط بأكنافه [الأرض] وأطرافه الأرض كلّها وليس منه خلاص ولا مناص إلاّ تلك السفينة؛⁽¹⁾و در روايتى ديگر ابوذر گفت: هر كس مرا مى شناسد كه مى شناسد و هر آن كه نمى شناسد [بداند كه] من ابوذر هستم. شنيدم از پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلّم كه مى فرمود «بدانيد كه مثل اهل بيت من ...». وى با گفتن «من ابوذر هستم»... مى خواست به همان حديثى اشاره كند كه عام و خاص از پيامبر نقل كرده اند كه: «آسمان سايه نينداخته و زمين برنداشته كسى را كه راستگوتر از ابوذر باشد».

رسول خدا دنيا و آن چه در دنيا از كفر، گمراهى ها، بدعت ها و هواهاى نفسانى وجود دارد را به دريايى متلاطم كه امواج يك به يك بر روى يكديگر در جوش و خروش

هستند و بر بالاى اين امواج، تاريكى ابرهايى كه بر روى همديگر انباشته شده اند و دور و نزديك زمين را فرا گرفته است، تشبيه كردند و تنها راه رهايى را وابسته به آن سفينه دانسته اند.

هم چنين ملا على قارى در المرقاة في شرح المشكاة عبارت طيبى را در شرح حديث سفينه نقل كرده است.⁽¹⁾حافظ سمهودى⁽²⁾نيز درباره حديث سفينه مى گويد:

قوله صلّى اللّه عليه وآله: «مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح في قومه» الحديث. وجهه أن النجاة ثبتت لأهل السفينة من قوم نوح عليه السلام،... ومحصله الحث على التعلق بحبلهم وحبّهم وإعظامهم شكرا لنعمة مشرفهم صلّى اللّه عليه وآله... فمن أخذ بذلك نجى من ظلمات المخالفة، وأدّى شكر النعمة الوافرة؛ أي: الزائدة، ومن تخلف عنه غرق في بحار الكفران، وتيّار الطغيان، فاستوجب النيران؛⁽³⁾اما فرمايش پيامبر صلى اللّه عليه وآله كه: «مثال اهل بيت در ميان مردم، به كشتى نوح در قوم خود است». وجه [تشبيه] نجات است كه براى سرنشينان كشتى نوح به وجود آمد و نتيجه حديث، تحريك و برانگيختن [امت ]است بر گرايش به ريسمان اهل بيت و محبت و گرامى داشت مقام آنان به پاس نعمت حضور ايشان... هر كس اين معنا را بدست آورد، از تاريكى مخالفت رها شده و شكر نعمت را ادا نموده است؛ و هر آن كه از اين سفينه جدا شود، در درياى كفران غرق و به واسطه طغيانش نابود شده و [عذاب] جهنم بر او لازم مى شود.

مناوى يكى ديگر از شارحان كتاب هاى حديثى اهل سنّت پيرامون حديث سفينه مى نويسد:

(إنّ مثل أهل بيتي) فاطمة وعلي وابنيهما وبنيهما اهل العدل والديانة (فيكم مثل سفينة نوح من ركبها نجا ومن تخلّف عنها هلك). وجه التشبيه أن النجاة ثبتت لأهل السفينة من قوم نوح فأثبت المصطفى صلّى اللّه عليه وآله لأمّته بالتمسك بأهل بيته النجاة وجعلهم وصلة إليها ومحصوله الحث على التعلق بحبهم وحبلهم وإعظامهم شكراً لنعمة مشرفهم والأخذ بهدي علمائهم، فمن أخذ بذلك نجى من ظلمات المخالفة وأدّى شكر النعمة المترادفة ومن تخلف عنه غرق في بحار الكفران وتيّار الطغيان فاستحق النيران، لما أن بغضهم يوجب النار كما جاء في عدة أخبار، كيف وهم أبناء ائمة الهدى ومصابيح الدجى الذين احتج اللّه بهم على عباده، وهم فروع الشجرة المباركة وبقايا الصفوة الذين أذهب اللّه عنهم الرجس وطهّرهم وبرّأهم من الآفات وافترض مودّتهم في كثير من الآيات وهم العروة الوثقى ومعدن التقى؛⁽¹⁾وجه تشبيه، نجات و ره يافتگى است. همان طور نيز كه سرنشينان كشتى نوح نجات يافتند، حضرت محمّد مصطفى صلى اللّه عليه وآله نيز نجات امت خود را در گروِ گرايش و تمسّك به اهل بيت خود قرار داده است. نتيجه و هدف اين [فرمان ]برانگيختن امّت است بر دوستى و پناه بردن به ريسمان نجات اهل بيت و بزرگداشت مقام ايشان به جهت سپاس گزارى و بهره بردارى از وجود و علم آنان. هر آن كه اين اعمال را انجام داد و به آن معتقد گشت، شكر نعمت را به جا آورده و از تاريكى هاى مخالفت رهايى يافته است؛ و هر آن كس مخالف نمود و از اين هدايت روى گردان

شد، در درياى ناسپاسى، حق پوشى و نابودى طغيان افتاده و مستحق جهنم است، چرا كه دشمنى با اهل بيت موجب آتش است و اين حقيقت پيام برخى از روايات است. چطور اين گونه نباشد و حال آن كه اهل بيت پيشوايان هدايت و چراغ هاى درخشنده اى هستند كه خداوند بواسطه ايشان بر بندگان خود احتجاج مى كند. آن ها شاخه هاى «درخت مبارك» هستند و باقى ماندگان منتخبين الاهى كه خدا از ايشان تمامى پليدى ها را دور نموده و پاكيزگى ويژه اى را برايشان قرار داده و آنان را از هر گزند و آفتى دور نگاه داشته است، و مودّت به ايشان را [كه دوستى توأم با عمل است] در بسياى از آيات قرآن واجب نمود و آنان را ريسمان مطمئن و سرچشمه تقوا معرفى كرده است.

اين شرح در صواعق محرقه و كتاب هاى ديگر نيز وجود دارد.⁽¹⁾حاصل آن كه يگانه راه نجات و رستگارى، متابعت از گفتار و كردار اهل بيت عليهم السلام است. بدين روى اهل بيت عليهم السلام بايد معصوم باشند، چرا كه در غير اين صورت ممكن است به عمد و يا از روى سهو منحرف گردند و پيروان خود را نيز گمراه كنند. مگر مى شود يگانه وسيله نجات امت منحرف گردد؟! خير، زيرا گمراهى و انحراف در كشتى نجات بشر امكان ندارد.

شبهه فخر رازى:

فخر رازى براى انحراف اذهان از يگانه راه نجات بشريت، با كلامى عوام فريبانه دست به كم رنگ جلوه دادن مقام كشتى نجات مى زند. او مى گويد:

سمعت بعض المذكرين قال: إنه صلّى اللّه عليه وآله قال: «مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح. من ركب فيها نجا» وقال صلّى اللّه عليه وآله: «أصحابي كالنجوم

بأيهم اقتديتم اهتديتم»؛⁽¹⁾شنيدم يكى از وعّاظ مى گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود: مَثَلِ اهل بيت من مانند كشتى نوح است. هر كس بر آن وارد شود نجات مى يابد. [هم چنين] پيامبر صلى اللّه عليه وآله فرمود: اصحاب من به مانند ستارگان هستند كه به هر كدام اقتدا كنيد هدايت يافته ايد.

فخر رازى در ادامه مى افزايد:

ونحن الآن في بحر التكليف وتضربنا أمواج الشبهات والشهوات وراكب البحر يحتاج إلى أمرين أحدهما: السفينة الخالية عن العيوب والثقب، والثاني: الكواكب الظاهرة الطالعة النيرة، فإذا ركب تلك السفينة ووقع نظره على تلك الكواكب الظاهرة كان رجاء السلامة غالباً، فكذلك ركب أ صحابنا أهل السنة سفينة حبّ آل محمّد ووضعوا أبصارهم على نجوم الصحابة فرجوا من اللّه تعالى أن يفوزوا بالسلامة والسعادة في الدنيا والآخرة؛⁽²⁾در حال حاضر، ما در درياى تكليف قرار گرفته ايم و امواج شبهات و شهوات بر ما مى تازد و كسى كه ره پيماى درياست محتاج دو امر است: نخست كشتى سالم، دوم ستارگان درخشنده تا با سوار شدن بر كشتى و نگاه به آن ستارگان به سلامت از اين دريا بگذرد، همان طورى كه اهل سنّت سوار بر كشتى محبّت آل محمّد شده اند و چشم خود را به ستارگان، يعنى صحابه دوخته اند و اميدوارند كه خداوند آن ها را رستگارى و سعادت دنيا و آخرت نائل گرداند.

عجيب است كه فخر رازى مطلبى به اين بااهميّتى را به گفتار وعاظ منبر مستند

مى كند! وى سپس در راستاى كاستن از اهميت حديث سفينه، حديث جعلى «اصحابى كالنجوم»⁽¹⁾را در كنار آن مطرح مى كند و با تمثيل در صدد پيوند زدن اهل بيت عليهم السلام به صحابه است! عجيب تر از گفتار او سخن ابن حجر هيتمى در كتاب صواعق محرقه است كه مى نويسد:

«ما حديث سفينه را - كه سندهاى مختلفى دارد - قبول داريم «وجاء من طرق عديدة يقوى بعضها بعضاً إنّما مثل أهل بيتي فيكم»،⁽²⁾اما شيعيان اهل بيت و كسانى كه در كشتى نجات سوار شده اند ما اهل تسنّن هستيم».⁽³⁾در ادامه شيعيان را پيروان اهل بيت نمى داند.

پس درباره اين كه اهل بيت يگانه وسيله نجات امّت هستند نزاعى و اختلافى وجود ندارد.

حديث سوم: «حديث منزلت»

اشاره

حديث «منزلت» نيز از جمله احاديثى است كه بر عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد. اين حديث به عبارت هاى مختلف در مجاميع روايى وارد شده است كه عبارتند از:

هم چنين از ابن عباس آمده است كه پيامبر اسلام صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود:

هذا علي بن أبي طالب عليه السّلام لحمه لحمي ودمه دمي، فهو منّي بمنزلة هارون...؛⁽³⁾- ألا ترضاى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى؛⁽⁴⁾- علي منّي بمنزلة هارون من موسى؛⁽⁵⁾- أما ترضى أن تنزل مني بمنزلة هارون من موسى؛⁽⁶⁾- هو منّي بمنزلة هارون من موسى؛⁽⁷⁾- أفلا ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى؛⁽⁸⁾- ألم ترض أن تكون مني بمنزلة هارون من موسى؛⁽⁹⁾

راويان حديث منزلت

حديث منزلت را صحابه اى هم چون:

1 . أميرالمؤمنين عليه السلام؛

2 . عبداللّه بن مسعود؛

3 . سعد بن ابى وقاص؛

4 . عمر بن خطاب؛

5 . ابوسعيد خدرى؛

6 . براء بن عازب؛

7 . جابر بن سمره؛

8 . ابوهريره؛

9 . زيد بن ارقم؛

10 . انس بن مالك؛

11 . ابوايوب انصارى؛

12 . عقيل بن ابوطالب؛

13 . معاويه و برخى ديگر نقل كرده اند.

هم چنين راويان زن اين حديث عبارتند از:

1 . حضرت زهرا سلام اللّه عليها؛

2 . اسماء بنت عميس رحمها اللّه؛

3 . اُم سلمه رحمها اللّه.

و از راويان اين حديث در قرون مختلف نيز مى توان به راويان زير اشاره كرد:

1 . بخارى؛

2 مسلم؛

3 . احمد بن حنبل؛

4 . ابن ماجه؛

5 . ترمذى؛

6 . نسائى؛

7 . ابن حبان؛

8 . ابوبكر بزّار؛

9 . ابويعلى؛

10 . محمّد بن جرير طبرى؛

11 . ابوالقاسم طبرانى؛

12 . حاكم نيشابورى؛

13 . ابن مردويه؛

14 . ابونعيم اصفهانى؛

15 . ابوبكر خطيب بغدادى؛

16 . ابن عبدالبر اندلسى؛

17 . بغوى؛

18 . ابن عساكر؛

19 . فخر رازى؛

20 . ابن اثير؛

21 . نووى؛

22 . ابن سيد الناس؛

23 . ابن كثير دمشقى؛

24 . خطيب بغدادى؛

25 . ابن حجر عسقلانى؛

26 . جلال الدين سيوطى؛

27 . ابن حجر مكى؛

28 . ولى اللّه دهلوى.

تواتر حديث:

حديث منزلت به اعتراف حاكم نيشابورى،⁽¹⁾جلال الدين سيوطى،⁽²⁾صفدى،⁽³⁾ابن عبدالبرّ،⁽⁴⁾مزّى⁽⁵⁾و ملاّ على متقى هندى⁽⁶⁾متواتر است.

متقى هندى به طرق و اسانيد مختلف اين حديث را نقل كرده است.⁽⁷⁾

ابن عساكر نيز اين حديث شريف را از 20 نفر صحابى پيامبر نقل كرده است.⁽¹⁾ابن عبدالبر و مزّى در اعتبار اين حديث مى گويند:

وهو من أثبت الآثار وأ صحّها؛⁽²⁾[حديث منزلت] از ثابت ترين و صحيح ترين احاديثى است كه از پيامبر روايت شده است.

متن حديث در نقل راويان:

بخارى در صحيح با سند خود از سعد بن ابى وقاص، حديث منزلت را اين گونه نقل كرده است:

رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله به على عليه السلام فرمود:

أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى.⁽³⁾در موضع ديگرى از صحيح بخارى آمده است: رسول خدا براى جنگ تبوك از مدينه خارج شد و على عليه السلام را به عنوان خليفه خود در مدينه باقى گذاشت. در آن هنگام على عليه السلام عرضه داشت: آيا مرا خليفه خود براى [نگه دارى از] كودكان و زنان قرار مى دهى؟ پيامبر [صلى اللّه عليه وآله] فرمود: آيا به اين كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد راضى نيستى؟⁽⁴⁾سعيد بن مسيّب، از عامر (فرزند سعد بن ابى وقاص) و او از پدرش سعد حديث منزلت را اين گونه نقل كرده است:

أنت منّي بمنزلة هارون من موسى.

امّا براى اين كه مطمئن شود مى گويد:

فأحببت أن أشافه بها سعدا، فلقيت سعدا فحدثته بما حدّثني عامر، فقال [سعد]: أنا سمعته، فقلت: أنت سمعته؟ قال: فوضع إصبعيه على أذنيه فقال: نعم وإلاّ فاستكّتا؛⁽¹⁾دوست داشتم حديث را از خود سعد بشنوم، از اين رو به ديدار سعد رفتم و حديث [منزلت] را كه از عامر (فرزند سعد) شنيده بودم نقل كردم. سعد گفت: خود اين حديث را شنيدم. به او گفتم: تو خود شنيدى؟ سعد در حالى كه انگشتانش را روى گوش هاى خود قرار داد گفت: اگر با اين دو گوش نشنيده باشم كر بشوم و اگر نديده بودم كور بشوم.

تعجب سعيد بن مسيّب و پى گيرى وى، دلالت بر اهميت حديث منزلت دارد.

حديث منزلت در صحيح مسلم به نقل از سعد بن ابى وقاص اين گونه آمده است: آن وقتى كه معاويه براى حج به حجاز آمد، نشستى ترتيب داد و بزرگان به ديدار او رفتند. وقتى سعد بن ابى وقاص به نزد او رفت، معاويه در همان مجلس به او امر كرد تا اميرالمؤمنين عليه السلام را لعن كند. سعد بن ابى وقاص از لعن اميرالمؤمنين خوددارى كرد و به سه مورد از خصوصيات اميرالمؤمنين اشاره كرد كه از جمله آن ها حديث منزلت است. سعد گفت: تا وقتى اين احاديث را به ياد داشته باشم، هرگز او را لعن نخواهم كرد. در اين نقل اين گونه آمده است:

ومنها: أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى.⁽²⁾

بازى با حقايق

از نظر سند هيچ ترديدى در صدور اين حديث وجود ندارد، با اين حال برخى از دشمنان اهل بيت عليهم السلام كوشيده اند تا به رغم نقل اين حديث در كتب معتبر و صحيح نزد اهل سنّت، در سند آن خدشه كنند.

در مواقف آمده است كه سيف الدين آمدى،⁽¹⁾سند حديث منزلت را تمام نمى دانسته است.⁽²⁾وليكن «سيف الدين آمدى» كسى است كه در منابع اهل سنّت، در شرح حال وى مطالبى حاكى از بى دينى نوشته اند از جمله اين كه «تارك الصلاة» بوده است.⁽³⁾اما خدشه در سند اين حديث ناممكن است، بدين روى برخى از متعصبين پس از نا اميدى در بحث سندى، در صدد تحريف محتواى آن برآمده اند تا آن جا كه در برخى منابع حديث منزلت اين گونه نقل شده است:

عليٌ مني بمنزلة قارون من موسى؛⁽⁴⁾جايگاه على نسبت به من جايگاه قارون نسبت به موسى است! اين گونه تحريفات و تلاش هاى مضحك و حركات مذبوحانه براى كتمان حق، هم از اين واقعيت حكايت دارد كه حديث منزلت از نظر سند و دلالت بسيار محكم و روشن است، و هم نشان گر بغض و كينه برخى نسبت به اهل بيت رسول خدا عليه و عليهم السلام

است؛ اما اين كارها به نفع حقيقت است و بازگو كننده ناتوانى متعصّبين در انكار حديث منزلت است.

جعل حديث از ديگر اقداماتى است كه در مقابله با عظمت حديث منزلت واقع شده است. از سوى برخى از اهل تسنّن و در پاره اى از منابع آن ها آمده است:

أبو بكر وعمر منّي بمنزلة هارون من موسى.⁽¹⁾جعلى بودن اين حديث به قدرى روشن است كه آنان در كتاب هاى خود به دروغين بودن آن تصريح كرده اند.⁽²⁾

بررسى دلالت حديث منزلت

براى روشن شدن دلالت حديث منزلت، بررسى مقامات حضرت هارون و جايگاه او نسبت به حضرت موسى ضرورى مى نمايد.

مقامات حضرت هارون

1 . حضرت هارون معصوم است، زيرا به تصريح قرآن مجيد او نبى بوده و همه انبياء معصومند.

2 . حضرت هارون وزير حضرت موسى بوده است. حضرت موسى از خداوند سبحان درخواست مى كند:

«وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي * هارُونَ أَخي»؛⁽³⁾[خدايا] وزيرى از اهل من قرار ده * برادرم هارون را [وزير من گردان].

خداوند دعاى او را مستجاب مى كند:

«وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيراً»؛⁽¹⁾و همانا ما به موسى كتاب [تورات] را عطا كرديم و برادرش هارون را وزير او قرار داديم.

3 . حضرت هارون در رسالت حضرت موسى شريك بوده است، آن جا كه حضرت موسى از خدا خواست:

«اشْدُدْ بِهِ أَزْري*وَ أَشْرِكْهُ في أَمْري»؛⁽²⁾پشت مرا به او محكم كن * و او را در امر (رسالت با) من شريك ساز.

4 . از ديگر مقامات حضرت هارون على نبينا وآله وعليه السلام كه از روايات برداشت مى شود، اختصاص ورود و سكونت وى در مسجد به همراه خانواده اوست. هيچ كس غير از هارون و ذريه اش حق نداشت در بيت المقدس سكونت داشته باشد.

ابن عساكر در اين باره چنين نقل مى كند:

إنّ النبي صلّى اللّه عليه وآله خطب فقال: إن اللّه أمر موسى وهارون أن يتبوّءا لقومهما بيوتا، وأمرهما أن لا يبيت في مسجدهما جنب ولا يقربوا فيه النساء، إلاّ هارون وذريّته. ولا يحلّ لأحد أن يقرب النساء في مسجدي هذا ولا يبيت فيه جنب إلاّ عليّ وذريّته؛⁽³⁾همانا رسول خدا در خطابه اى فرمود: به درستى كه خداوند به موسى و هارون امر كرد كه براى سكونت قومشان خانه هايى بسازند. خداوند هم چنين از سكونت در مسجد با حال جنابت و نزديكى با زنان در مسجد منع كرد، مگر هارون و خانواده اش.

[در اين زمان نيز] براى احدى نزديكى با زنان در مسجد و ماندن با حال جنابت جايز نيست مگر براى على و خانواده اش.

نكته بسيار مهم اين جاست كه نه فقط حضرت هارون از ممنوعيت سكونت در مسجد استثنا شده؛ بلكه ايشان موجب طهارت و پاكى مسجد است. پيامبر صلى اللّه عليه وآله مى فرمايد:

إنّ موسى سأل ربّه أن يطهّر مسجده بهارون وإنّي سألت ربّي أن يطهر مسجدي بك وبذريّتك؛ همانا موسى از پروردگار درخواست نمود كه مسجدش را به وسيله هارون پاكيزه گرداند، و به درستى كه من نيز از خداوند مى خواهم كه مسجد من را به وسيله تو [على ]و خانواده ات پاكيزه گرداند.

در ادامه پيامبر اكرم به دنبال ابوبكر مى فرستند و فرمان بستن درِ خانه اش را كه به مسجد باز مى شد صادر مى كنند. در اين هنگام: فاسترجع ابوبكر؛ ابوبكر با گفتن «إنّا للّه وإنّا إليه راجعون» ناراحتى خود را اظهار مى كند؛ چرا كه به حقيقت بستن درى كه به مسجد رسول اللّه باز مى شد سخت است، اما چاره اى جز اطاعت ندارد. آن گاه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله به دنبال عمر و عباس مى فرستند تا آنان نيز درِ خانه هاى خود را ببندند. سپس پيامبر فرمود:

ما أنا سددت أبوابكم وفتحت باب عليّ ولكن اللّه فتح باب عليّ وسدّ أبوابكم؛⁽¹⁾

من درهاى [خانه هاى] شما را نبستم و در خانه على را باز نگزاردم، بلكه خدا درِ خانه على را باز گذاشت و درِ خانه هاى شما را بست.

حضرت خطاب به همه آن ها فرمودند: گمان نكنيد اين كار را از روى تصميم خود انجام داده ام تا در مقام گله مندى برآييد، چرا كه اين فرمان الاهى است.

اين واقعه نيز بيان گر عصمت اهل بيت پيامبر عليه وعليهم السلام است.

در كتاب مسند احمد بن حنبل،⁽¹⁾المستدرك على الصحيحين،⁽²⁾مجمع الزوائد،⁽³⁾تاريخ مدينة دمشق⁽⁴⁾و كتاب هاى ديگر⁽⁵⁾از زيد بن ارقم آمده است كه گفت:

كانت لنفر من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله أبواب شارعة في المسجد فقال يوما سدّوا هذه الأبواب إلاّ باب عليّ، قال: فتكلّم في ذلك ناسٌ، فقام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله فحمداللّه وأثنى عليه ثم قال: أما بعد، فإنّي اُمرت بسدّ هذه الأبواب غير باب عليّ، فقال فيه قائلكم؛ واللّه ما سددت شيئا ولا فتحته ولكني أُمرت بشيء فاتّبعته؛ زيد بن ارقم گويد: برخى از اصحاب رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله درى داشتند كه به مسجد پيامبر باز مى شد، روزى پيامبر فرمود: همه اين درها را ببنديد مگر درِ [خانه

]على. عده اى زبان به گله گشوده و [شكايت كردند]. آن گاه رسول خدا برخاستند و پس از حمد و ثناى الاهى فرمودند: اما اين كه من به شما دستور دادم تا در خانه ها بسته شود مگر در خانه على، [موجب شد] تا بعضى از شما سخنانى [از روى شكايت] بگوييد! سوگند به خدا، درى را نبستم و نگشودم مگر آن كه مأمور به انجام آن شدم، پس از آن امر پيروى كردم.

براى كسانى كه درى به مسجد داشتند اين مسأله گران تمام شد تا جايى كه سر و صدا و حتى بى ادبى و اعتراضات تند از جانب برخى هم چون عباس - عموى پيامبر - نقل شده است.⁽¹⁾

اشكالى علمى

بحث ما در دلالت حديث منزلت بر عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام به پايان رسيد.

اين حديث داراى نكات فراوانى است كه به وجوه متعدد بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد كه در آينده به آن خواهيم پرداخت.

عمده اشكالى كه بزرگان اهل تسنّن در اين حديث مطرح مى كنند عبارت از اين است كه:

اين حديث به هنگام خروج پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله براى جنگ تبوك صادر شده است. بر اساس اين قرينه، خلافت امير المؤمنين عليه السلام به زمان غيبت حضرت رسول از مدينه اختصاص دارد و جانشينى حضرت امير مؤمنان به اين مقطع زمانى مقيّد مى گردد، در نتيجه نمى توان آن را دليل بر امامت آن حضرت برشمرد.⁽²⁾

پاسخ به شبهه:

پاسخ اين شبهه روشن است. در علم اصول - كه اهل سنّت مدّعى تأسيس آن هستند - قاعده اى عام وجود دارد كه مورد قبول همه علما است و تخصيص پذير نيز نمى باشد و آن قاعده اين است كه «مورد، مخصّص نيست».

بر اساس اين قاعده، حتى اگر حديث منزلت فقط در آن شرائط صادر شده باشد اختصاص به آن مورد نخواهد داشت، ليكن اين حديث شريف بيش از ده بار و در جايگاه هاى مختلف⁽¹⁾وارد شده است. به عبارت ديگر حضرت رسول اين كلام را از ابتداى بعثت تا پايان عمر شريفشان، در موارد مختلف و به مناسبت هاى گوناگون فرموده اند. پس شبهه از اساس مردود است.⁽²⁾

حديث چهارم: «عليٌ مع القرآن، والقرآن مع علي»

اشاره

از جمله احاديثى كه بر عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد حديث «علي مع القرآن والقرآن مع علي» است.

راويان اين حديث شريف عبارتند از:

1 . ابن ابى شيبه؛

2 . ابويعلى موصلى؛

3 . دارقطنى بغدادى؛

4 . ابوالقاسم طبرانى؛

5 . حاكم نيشابورى؛

6 . ابوبكر بيهقى؛

7 . ابن مردويه اصفهانى؛

8 . شهردار ديلمى؛

9 . شمس الدين ذهبى؛

10 . نورالدين هيثمى؛

11 . ابن حجر مكى؛

12 . جلال الدين سيوطى؛

13 . على متقى هندى؛

14 . عبدالرئوف مناوى.

غالباً سندهاى اين راويان به حضرت اُم سلمه منتهى مى شود. در برخى از سندها نيز به حضرت زهرا سلام اللّه عليها و امام مجتبى عليه السلام منتهى مى شود كه اين دو بزرگوار از پيامبر صلى اللّه عليه وآله اين حديث را روايت مى كنند.

متن چند حديث

حاكم نيشابورى به سند خود از ابوسعيد تيمى، و او از ابوثابت - غلام ابوذر - روايت مى كند كه ابوثابت گفت:

كنت مع علي رضي اللّه عنه يوم الجمل، فلما رأيت عايشة واقفة دخلني بعض ما يدخل الناس، فكشف اللّه عني ذلك عند صلاة الظهر فقاتلت مع اميرالمؤمنين، فلما فرغ ذهبت إلى المدينة فأتيت اُم سلمة فقلت: إنّي واللّه ما جئت أسأل طعاما ولا شرابا ولكنّي مولى لأبي ذر فقالت مرحبا فقصصت عليها قصّتي، فقالت: أين كنت حين طارت القلوب مطائرها؟ قلت: إلى حيث كشف اللّه ذلك عنّي عند زوال الشمس. قال: أحسنت

سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: عليّ مع القرآن والقرآن مع عليّ لن يفترقا حتّى يردا عليّ الحوض؛ در روز واقعه جمل با على عليه السلام بودم. در آن هنگام كه عايشه ايستاده بود و نگاه من به او افتاد. شكى كه در [قلوب] بعضى از مردم بود در من نيز به وجود آمد. آن گاه خداوند متعال اين شك را به هنگام نماز ظهر از من برطرف نمود تا در ركاب اميرالمؤمنين به جنگ پرداختم. زمانى كه جنگ تمام شد و به مدينه بازگشتم، به نزد اُم سلمه رفتم و گفتم: سوگند به خدا، به درستى كه من براى آب و غذا به اين جا نيامدم [چرا كه من] غلام ابوذر هستم. ام سلمه گفت: آفرين. سپس داستان [جَمَل و آن شك را] تعريف كردم. اُم سلمه گفت: از كجا [به حق رسيدى ]در آن وقتى كه قلب ها در كشاكش [ترديد] به سر مى برد؟ گفتم: از آن جايى كه خداوند متعال به هنگام زوال ظهر مرا [نجات داد و] ترديد را از من برطرف نمود. اُم سلمه گفت: أحسنت، شنيدم كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله مى فرمود: «على با قرآن همراه است و قرآن با او تا اين كه هر دو [در كنار ]حوض بر من وارد شوند».

حاكم در پايان اين حديث مى گويد:

هذا حديث صحيح الإسناد. وأبو سعيد التيمي هو عقيصاء ثقة مأمون، ولم يخرجاه؛⁽¹⁾سند اين حديث صحيح است و ابوسعيد تيمى كه عقيصاء نام دارد مورد اطمينان است، هر چند كه اين حديث را مسلم و بخارى نياورده اند.

ذهبى نيز در تلخيص المستدرك به صحت اين اسناد اقرار مى كند.⁽²⁾

آرى! به راستى چه حسابى در كار است كه هم على با قرآن و هم قرآن با على است؟ مگر براى همراهى اين دو گفتن «على مع القرآن» كفايت نمى كرد، پس چرا پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله دوباره تكرار مى كند و مى فرمايد «والقرآن مع على»؟ شايد اين تكرار براى تأكيد و دفع شك و شبهه باشد، زيرا ممكن است ديگرى هم اين ادّعا را داشته باشد كه اقوال و افعال او مطابق قرآن است و از قرآن جدا نيست، وليكن رسول اللّه مى خواهد بفرمايد كه قرآن نيز همراه على و مصدِّق افعال و اقوال او است، و تصديق قرآن همان تصديق خدا است، چرا كه قرآن كلام الاهى است، پس «على» عليه السلام در همه احوال، أقوال و افعال مورد قبول و تصديق خدا است.

روايت ابن عقده:

بنا به دستور پيامبر، تمامى مردم بايد با لشكر اسامه حركت كنند و خارج از مدينه اردو بزنند. كسانى كه از اين فرمان سرباز زنند مورد لعن پيامبر هستند. عايشه خبر مريضى پيامبر را به ابوبكر مى رساند. با رسيدن اين خبر، ابوبكر به همراه عده بسيارى از دستور پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله سرپيچى كرده و با ترك لشكر اسامه نزد پيامبر آمدند. پيامبر در بستر احتضار و در لحظات آخر عمر خويش مردم را به تمسك به اهل بيت عليهم السلام سفارش مى كند و مقام اميرالمؤمنين عليه السلام را يادآور مى شود. ابن عقده مى نويسد: حضرت زهرا سلام اللّه عليها كه در موقع رحلت پيامبر در كنار ايشان حضور داشته اند، از پدر بزرگوارشان نقل مى كنند كه فرمود:

أيّها الناس، يوشك أن أقبض قبضا سريعا وقد قدمت إليكم القول معذرة إليكم، ألا وإني مخلف فيكم كتاب ربّي عزّوجلّ وعترتي أهل بيتي، ثمّ أخذ بيد عليّ فقال: «هذا عليّ مع القرآن والقرآن مع عليّ، لا يفترقان حتى يردا

عليّ الحوض، فأسألكم ما تخلفوني فيهما؛⁽¹⁾اى مردمان، به زودى و به سرعت قبض روح من فرا مى رسد و كلامى را براى شما مقدم مى كنم كه جاى هيچ عذرى نماند. همانا من در ميان شما كتاب پروردگار و اهل بيت خودم را به جاى مى گذارم، سپس دست على را گرفت و گفت: اين على با قرآن است و قرآن با اوست، جدايى نمى پذيرند تا اين كه در كنار حوض بر من وارد شوند. و [در آن روز] من از شما سؤال مى كنم كه با آن دو بعد از من چگونه بوديد؟ اين روايت در ينابيع المودة⁽²⁾نيز به همين صورت آمده است، ولى ابن حجر در صواعق محرقه، پس از تصرفاتى در روايت مى نويسد:

وفي رواية أنه قال في مرض موته: أيّها الناس، يوشك أن أقبض قبضاً سريعاً فينطلق بي وقد قدمت إليكم القول معذرة إليكم. ألا إنّي مخلف فيكم كتاب ربّي وعترتي أهل بيتي، ثم أخذ بيد على فرفعها فقال: هذا «عليّ مع القرآن والقرآن مع عليّ لا يفترقان حتّى يردا عليّ الحوض فأسألهما ما خلفت فيهما».⁽³⁾ابن حجر مكي، نام صديقه طاهره را كه ناقل حديث است نمى آورد و مى گويد: «في رواية».

وى هم چنين از اجتماع اصحاب داخل حجره پيامبر سخنى به ميان نمى آورد. وى هم چنين واژه «فأسألكم»؛ شما را بازخواست مى كنم را به «فأسألهما»؛ آن دو را مورد سؤال قرار مى دهم تغيير مى دهد.

به هر صورت، اين حديث را كه حاكم نيشابورى با سند خود نقل كرده صحيح

است و دلالت آن بر عصمت بر كسى پوشيده نيست، چرا كه اگر كسى با قرآن باشد و قرآن هم از او جدا نشود معصوم خواهد بود، قرآنى كه خود نيز معصوم است:

«لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيمٍ حَميدٍ»؛⁽¹⁾هيچ باطلى از پيش رو و پشت سرش به سويش نمى آيد. نازل شده از سوى حكيم و ستوده است.

حديث پنجم: «حديث باب حطّه»

اشاره

از ديگر احاديثى كه بر عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيت طاهرين سلام اللّه عليهم دلالت مى كند، حديث «علي باب حطّة» است. راويان بزرگى اين حديث را روايت كردند كه عبارتند از:

1 . دارقطنى؛

2 . ديلمى؛

3 . ابن حجر مكى؛

4 . سيوطى؛

5 . متقى هندى.

باب حطّة چيست؟

خداوند متعال براى امتحان بنو اسرائيل دستور مى دهد كه از درى مخصوص وارد بيت المقدس شوند و به هنگام ورود، فروتنانه، سجده كنان و در حالى كه طلب مغفرت مى كنند داخل شوند. اما بنو اسرائيل فرمان الاهى را به مسخره و استهزاء گرفته و به خلاف آن، از پشت وارد شدند و به جاى حطّة كه به معناى طلب مغفرت و آمرزش است، واژه حنطة را بر زبان جارى مى كردند و در نهايت در اين امتحان مردود شدند.

خداى تعالى در اين باره مى فرمايد:

«وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزيدُ الْمُحْسِنينَ»؛⁽¹⁾[ياد كنيد] هنگامى را كه گفتيم: به اين شهر [بيت المقدس] وارد شويد و از نعمت هاى آن هر چه خواستيد به فراوانى و گوارايى بخوريد و از دروازه [شهر يا درِ معبد] فروتنانه و سجده كنان در آييد و بگوييد: [خدايا! خواسته ما] ريزش گناهان ماست، تا گناهانتان را بيامرزيم و به زودى [پاداش ]نيكوكاران را بيفزائيم.

پيامبر گرامى اسلام صلى اللّه عليه وآله اميرالمؤمنين عليه السلام را به «باب حطّه» در قوم بنو اسرائيل تشبيه مى كند، همان طور كه باب حطّه ميزان و ترازويى براى سنجش ايمان بنو اسرائيل بود، اميرالمؤمنين هم بابى است براى سنجش ايمان امت پيامبر.

متن حديث:

ابن حجر مكّى از ابن عباس اين گونه نقل مى كند:

أنّ النبي قال: عليّ باب حطّة؛ من دخل منه كان مؤمنا، ومن خرج منه كان كافرا؛⁽²⁾پيامبر فرمود: على عليه السّلام باب حطّه است. هرآن كس در آن داخل شود مؤمن، و هر آن كه از آن خارج شود كافر است.

در بعضى روايات اين گونه آمده است:

مثل أهل بيتي فيكم مثل باب حطّة في بني إسرائيل من دخله غفر له.⁽³⁾

ديلمى از عبداللّه بن عمر چنين نقل مى كند:

عن النبي: علي بن أبي طالب باب حطّة؛ من دخل منه كان مؤمناً، ومن خرج منه كان كافرا.⁽¹⁾در روايتى ديگر، دارقطنى از عبداللّه بن عباس چنين نقل مى كند:

قال رسول اللّه: علي بن أبي طالب باب حطّة؛ من دخل منه كان مؤمنا، ومن خرج منه كان كافراً؛⁽²⁾پيامبر فرمودند: على بن ابى طالب درِ دين است؛ هر آن كس از آن در داخل شد مؤمن، و هركس خارج شد كافر است.

نكته جالب اين جاست كه سيوطى در درّ المنثور، پس از بيان روايات و اقوال در اين باره، به نقل از ابن ابى شيبه حديثى را در ذيل آيه مذكور اين گونه نقل مى كند:

عن علي بن أبي طالب قال: إنما مثلنا في هذه الأمة كسفينة نوح، وكباب حطّة في بنى اسرائيل؛⁽³⁾مثال ما [اهل بيت] در اين امت مانند كشتى نوح و باب حطّه در قوم بنو اسرائيل است.

اگر اميرالمؤمنين معصوم نباشد، چگونه مى تواند ميزان و معيار ايمان و كفر قرار گيرد؟! شايان ذكر است كه در كتاب هاى اهل تسنّن، اهل بيت نيز به باب حطّه تشبيه شده اند و عصمت آن ها نيز به خوبى از اين تشبيه استفاده مى شود. طبرانى در المعجم

الكبير به يك سند از ابوذر غفارى روايت مى كند كه گفت:

سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح في قوم نوح؛ من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني اسرائيل؛⁽¹⁾از رسول خدا شنيدم كه مى فرمود: مثل اهل بيت من در ميان شما به سان كشتى نوح در بين قوم نوح است. هر كس سوار شود نجات يافته و هر آن كه مخالفت ورزد به هلاكت مى رسد [و هم چنين مثال اهل بيت من] مثل باب حطّه در بنو اسرائيل است! وى همين حديث را در المعجم الصغير روايت مى كند:

عن عطية عن أبي سعيد الخدري سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول:

إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق. وإنّما مثل أهل بيتي فيكم مثل باب حطّة في بني إسراييل، من دخله غفرله.⁽²⁾

حديث ششم: «إنّ عليّا لا يفعل إلاّ بما يؤمر»

حديث ششم: «إنّ عليّا لا يفعل إلاّ بما يؤمر»⁽³⁾پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله پس از اعزام خالد بن وليد در رأس لشكرى به يمن، لشكرى را نيز به فرماندهى اميرالمؤمنين عليه السلام به سوى يمن رهسپار كردند و دستور دادند كه در صورت رسيدن دو لشكر به يكديگر، فرمانده هر دو لشكر على عليه السلام باشد.

در اين جنگ، لشكريان اسلام به فرماندهى امير المؤمنين عليه السلام به پيروزى رسيدند. يكى از غنائم جنگى دختر يا زن جوانى بود كه اميرالمؤمنين عليه السلام او را براى خود اختيار كردند.⁽¹⁾خالد بن وليد كه با اميرالمؤمنين دشمنى خاصى داشت،⁽²⁾به همراه «بُريده» - كه او نيز به كدورتش با على عليه السلام اقرار مى كند - و عده اى ديگر دور هم جمع شده، در صدد برآمدند كه خبر اين قضيه را به عنوان نقطه ضعفى از على عليه السلام به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله برسانند. به همين جهت خالد نامه نوشت و به دست بريده سپرد و سه نفر ديگر را همراه وى كرد تا با سرعت خود را به مدينه رسانده و در آن جا با همراهى و هماهنگى برخى ديگر اميرالمؤمنين عليه السلام را نزد رسول خدا صلى اللّه عليه وآله كوچك كنند و على عليه السلام را از چشم پيامبر اكرم بياندازند.⁽³⁾آنان با اين قصد نزد آن حضرت رفته، زبان به شكايت گشودند.

آن چهار نفر به ترتيب برخاسته و درباره اميرالمؤمنين عليه السلام و عمل كرد او بدگويى كردند. پاسخ پيامبر به آن ها بسيار شنيدنى است. در روايات آمده است:

فأقبل إليهم رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله والغضب في وجهه فقال: ما تريدون من علي؛⁽⁴⁾

پيامبر در حالى كه چهره اش غضب ناك بود به آنان رو كرد و فرمود: از [جانِ ]على چه مى خواهيد؟ در بعضى از نقل ها رسول خدا سه مرتبه «ما تريدون من علي» را تكرار كردند.⁽¹⁾بريده كه خود يكى از چهار خبرچين است، حال پيامبر را اين گونه توصيف مى كند:

فرأيت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله غضب غضبا لم أره غضب مثله إلاّ يوم قريظة والنضير، فنظر إليّ فقال: يا بريدة، أحبّ عليا، فإنّما يفعل ما يؤمر به. قال: فقمت وما من الناس أحد أحبّ إليّ منه؛⁽²⁾رسول خدا چنان غضبى كرد كه هرگز مثل آن ديده نشده بود مگر در روز [واقعه يهوديان] [بنو] قريظه و [بنو] نضير. آن گاه رسول خدا به من نگاه كرد و فرمود: اى بريده، على را دوست بدار، زيرا فقط على هر آن چه را كه به او امر شده است انجام مى دهد. [بريده] گفت: برخاستم در حالى كه محبوب ترين مردم در نزد من [على بن ابى طالب] شد.

اين حديث در كتاب هاى معتبر و با سندهاى صحيح موجود است كه برخى از آن ها عبارت «فإنما يفعل ما يؤمر به» را دارد.

ابن عساكر نيز از قول بريده چنين روايت مى كند:

فنظر إليّ فقال: يا بريدة، إنّ عليا وليّكم بعدي، فأحبّ عليّا، فإنّه يفعل ما يؤمر؛⁽¹⁾پيامبر به من نگاه كرد و آن گاه فرمود: اى بريده، پس از من على سرپرست شماست، از اين رو او را دوست بدار، زيرا به درستى كه او هر چه انجام دهد امر [الاهى ]است.

اين حديث قسمتى از حديث ولايت است كه آن نيز بر عصمت دلالت دارد. بر اساس اين حديث، تمامى حركات و سكنات اميرالمؤمنين عليه السلام به امر الاهى است. اگر سكوت كردند، سخن گفتند، شمشير كشيدند و يا در خانه نشستند همه و همه به فرمان پروردگار است، و اين نيست مگر همان عصمت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام.

حديث «إنّما يفعل ما يؤمر به» مى تواند صغرايى شود براى آيه شريفه اى كه در وصف ملائكه آمده است. خداى تعالى در قرآن در وصف ملائكه و عبوديت آنان نزد خويش مى فرمايد:

«بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ * لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ»؛⁽²⁾بلكه آنان بندگانى گرامى هستند، در گفتار بر او پيشى نمى گيرند و آنان فقط به فرمان او عمل مى كنند.⁽³⁾از جمله شواهد بر اين معنا، كلام اميرالمؤمنين عليه السلام است. آن حضرت در سال روز غدير خم، در شهر كوفه خطبه اى مفصّل ايراد كردند⁽⁴⁾و در ضمن آن فرمودند:

وأنّ اللّه تعالى اختصّ لنفسه بعد نبيّه صلّى اللّه عليه وآله من بريّته خاصّة علاّهم بتعليته، وسما بهم إلى رتبته، وجعلهم الدّعاة بالحقّ إليه، والأدلاّء بالإرشاد عليه لقرن قرن وزمن زمن.

أنشأهم في القدم قبل كلّ مذرو ومبرو أنواراً أنطقها بتحميده، وألهمها شكره وتمجيده، وجعلها الحجج على كلّ معترف له بملكة الرّبوبيّة وسلطان العبوديّة.

واستنطق بها الخرسات بأنواع اللّغات بخوعاً له، فإنّه فاطر الأرضين والسّموات.

وأشهدهم خلقه، وولاّهم ما شاء من أمره.

جعلهم تراجم مشيئته، وألسن إرادته، عبيداً لا يسبقونه بالقول وهم بأمره يعملون، يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يشفعون إلا لمن ارتضى وهم من خشيته مشفقون؛⁽¹⁾خداوند متعال پس از پيامبرش، عده اى از مخلوقاتش را به خود اختصاص داد و آنان را به بزرگوارى اش خودش برترى داد و ايشان را بسان مرتبه خود نام نهاد و آنان را دعوت كنندگان به حقى كه به سوى خودش مى خوانند قرار داد. خداوند راهنمايان [به راه] هدايتش در هر قرن قرنى و هر زمان زمانى قرار داد و آن ها را پيش از آن كه خلقى را خلق كند به وجود آورد و ايشان را انوارى قرار داد كه ستايش او مى كردند، شكر و تمجيدش را به آن ها الهام مى نمود و آن ها را بر همه كسانى كه به فرمان روايى خداوند متعال و بندگى خود اقرار مى كردند حجت قرار داد. به واسطه آنان زبان هاى گنگ را به سخن گويى در انواع لغت ها به جهت پذيرش [ربوبيّت] قادر ساخت، چرا كه او خالق زمين ها و آسمان هاست و آنان را شاهد بر خلق

[مخلوقات] خود قرار داد و به ايشان در آن چه از امرش تعلق گرفته بود ولايت داد.

آن ها را بازگو كنندگان مشيت و ترجمان اراده خود قرار داد [و با تمام اين اوصاف] آنان بنده [او] هستند.

در گفتار بر او پيشى نمى گيرند و [فقط] به فرمان او عمل مى كنند. (هر آن چه از ازل كرده و تا ابد مرتكب شوند را خدا مى داند و از كسى شفاعت نمى كنند، مگر آن كه خدا از او راضى باشد و پيوسته از ترس خداوند متعال بيم ناك و هراسان هستند).

آرى، با وجودى كه اينان مقام و عظمتى بالا و والا دارند، اما هرگز بر خداوند پيشى نمى گيرند و خود را در برابر پروردگار بنده و عبد مى شمارند. تمام حركات و سكنات آن ها انعكاس خواسته الاهى است و ايشان در همه حال عبد خداوندند.

اين سخن هرگز غلو و گزافه گويى نيست و به حكم عقل و بر اساس رواياتى كه به سختى به دست ما رسيده است و از توطئه محوكنندگان روايات در امان مانده است، اين حقايق به روشنى ثابت مى شود.

حديث هفتم: «من فارق عليا...»

اشاره

از ديگر احاديث دُرَر بارى كه از دو لب مبارك پيامبر صلى اللّه عليه وآله صادر شده است و بر عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت مى كند، حديث شريفى است كه پيامبر فرمود:

من فارقني فقد فارق اللّه؛ ومن فارقك يا علي، فقد فارقني؛⁽¹⁾كسى كه از من فاصله بگيرد و جدا شود، همانا [از] خدا جدا شده است، و آن كسى كه از تو اى على جدا شود، از من جدا شده است.

اين روايت با الفاظ مشابه ديگرى نيز وارد شده است.⁽²⁾

راويان حديث:

راويان اين حديث از طبقه صحابه بسيارند كه به بزرگترين آنان اشاره مى كنيم:

1 . سلمان؛

2 . ابوذر؛

3 . ابن عباس؛

4 . جابر؛

5 . عبداللّه بن عمر؛

6 . أبوليلى غفارى.

اما از طبقه محدثين و عالمان اهل سنّت مى توان به عالمان زير اشاره نمود:

1 . احمد بن حنبل؛

2 . ابوالقاسم طبرانى؛

3 . حاكم نيشابورى؛

4 . ابوبكر بزّار؛

5 . ابوبكر بيهقى؛

6 . ابن عساكر دمشقى؛

7 . شهردار ديلمى؛

8 . ابوبكر هيثمى؛

9 . محب الدين طبرى؛

10 . ملا على متقى هندى و جمعى ديگر.

متن حديث:

حاكم در مستدرك به سند خود روايت مى كند:

يا علي، من فارقني فقد فارق اللّه، ومن فارقك يا علي، فقد فارقني.

در نقل حاكم دو مرتبه «يا على» آمده است.⁽¹⁾وى درباره سند حديث مى گويد:

صحيح الإسناد.⁽²⁾حافظ هيثمى در مجمع الزوائد، اين حديث را به سند ابوبكر بزّار از ابوذر روايت كرده و درباره سند آن مى گويد:

ر جاله ثقات؛⁽³⁾راويان حديث از راستگويانند.

هيثمى در جاى ديگر همين روايت را از ابوالقاسم طبرانى اين گونه روايت مى كند:

من فارق عليّا فارقني، ومن فارقني فقد فارق اللّه.⁽⁴⁾ابن عساكر در تاريخ مدينة دمشق، به سند خود از ابن عباس چنين نقل مى كند:

ستكون فتنة، فمن أدركها منكم فعليه بخصلتين: كتاب اللّه وعلي بن أبي طالب؛ فإنّي سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله يقول وهو آخذ بيد عليّ: هذا أوّل من آمن بي وأوّل من يصافحني وهو فاروق هذه الأمّة يفرق بين الحقّ والباطل وهو يعسوب المؤمنين، والمال يعسوب الظلمة، وهو الصديق الأكبر، وهو بابي الذي أوتى منه، وهو خليفتي من بعدي؛⁽⁵⁾

نكته قابل توجه اين است كه پس از بررسى هاى فراوان، هرگز حديثى از پيامبر صلى اللّه عليه وآله كه عمر را با عنوان «فاروق» معرفى كرده باشد مشاهده نمى شود، بلكه در مصادر معتبر اهل سنّت آمده است: لقّبه بذلك اهل الكتاب؛ يهود عمر را به [فاروق] ملقب كردند؛ ر.ك: البداية والنهاية : 7 / 150.

به زودى فتنه اى به وجود خواهد آمد. هر آن كس از شما آن را درك كرديد، پس بر [شما] باد به دو خصلت: كتاب خدا و على بن ابى طالب، چرا كه از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله شنيدم كه در حالى كه دست على را گرفته بود مى فرمود: اين [على ]نخستين كسى است كه به من ايمان آورد، و نخستين كسى است كه روز قيامت با من مصافحه خواهد كرد. او جدا كننده اين امت و فرق گزارنده ميان حق و باطل است. او امير مؤمنان است و مالِ [دنيا ]امير گمراهان. و او بزرگ مردِ راستگويان است و او درى است كه [اگر كسى بخواهد به من برسد ]بايد از آن در وارد شود و او خليفه پس از من است.

دو عبارت از اين حديث بر عصمت دلالت دارد:

1 . هو فاروق هذه الأُمة؛

2 . هو بابي الذي أوتى منه.

در توضيح عبارت نخست بايد گفت: اگر كسى معصوم نباشد، نمى تواند ميزان و جدا كننده ميان حق و باطل باشد، چرا كه اگر خطا، نسيان و يا اشتباهى مرتكب شود، ديگر نمى تواند الگوى شناخت حق از باطل بشود.

در عبارت دوم نيز اميرالمؤمنين عليه السلام بابى معرفى شده كه براى رسيدن به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله بايد از آن وارد شد.

حال اگر در راه رسيدن به پيامبر، از مسير منحرف شود و ما را به راهى انحرافى ببرد - هر چند از روى خطا، سهو و نسيان باشد - ديگر به پيامبر نخواهيم رسيد. از همين رو اميرالمؤمنين باب و راه رسيدن به پيامبر است و مسير رسيدن به پيامبر از

مسير او محقق مى شود و راه ورود به علم پيامبر بابى است به نام اميرالمؤمنين عليه السلام و اين معنى فقط با عصمت ايشان محقق مى شود.

جدايى از رسول خدا و نرسيدن به او همانا جدايى از خداست و جدايى از خدا همان شرك، كفر و ضلالت است.

حديث «من فارق عليا فارقني ومن فارقني فارق اللّه» را طبرانى از عبداللّه ابن عمر روايت كرده است.⁽¹⁾نزديك به كلام ابن عباس را ابوليلاى غفارى از پيامبر صلى اللّه عليه وآله نقل مى كند كه فرمود:

ستكون بعدي فتنة، فإذا كان ذلك، فالزموا عليّ بن أبيطالب؛ به زودى بعد از من فتنه پديدار مى شود، اگر در اين فتنه قرار گرفتيد، پس با على بن ابى طالب ملازم شويد.

اين حديث حكايت از آن دارد كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله از وقايع پس از رحلت خويش آگاه بودند و براى نجات امّت از اين فتنه، مردم را به التزام نسبت به اميرالمؤمنين امر كردند و فرمودند: با على ملازم باشيد و از او جدا نشويد.

در ادامه پيامبر صلى اللّه عليه وآله مى فرمايند:

فإنّه أوّل من يراني وأوّل من يصافحني يوم القيامة، هو الصّديق الأكبر وهو فاروق هذه الأمّة، يفرق بين الحقّ والباطل وهو يعسوب المؤمنين، والمال يعسوب المنافقين؛⁽¹⁾همانا او نخستين كسى است كه به من ايمان آورد و نخستين كسى است كه در روز قيامت با من مصافحه خواهد كرد و [مرا ملاقات مى كند]. او بزرگ مرد راستگويان و فاروق اين امت است. وى اميرمؤمنين و مال [دنيا] امير منافقين است.

يعسوب المؤمنين در مقابل «مال دنيا» كه امير منافقين است قرار گرفته است. اين تقابل، تقابل هدايت و ضلالت است؛ يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام وسيله نجات و هدايت است و آن چه باعث ضلالت و گمراهى است، حبّ مال دنيا است.

هيثمى در مجمع الزوائد پس از نقل اين روايت از ابوذر و سلمان، همين روايت را نيز به نقل از طبرانى و بزّار از ابوذر روايت مى كند.⁽²⁾

دليل چهارم: اجماع صحابه

اتفاق صحابه بر اين كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله بايد داراى مقام عصمت باشد، از جمله دلايلى است كه مى توان بر عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله اقامه كرد.

زرقانى مالكى درباره عصمت پيامبر مى گويد:

إنّه معصوم من الذنوب بعد النبوة وقبلها، كبيرها وصغيرها وعمدها وسهوها على الأصحّ، في ظاهره وباطنه، سرّه وجهره، جدّه ومزحه، رضاه وغضبه، كيف؟ وقد أجمع الصحب على اتباعه والتأسي به في كلّ ما يفعله؛⁽¹⁾به درستى كه [نبى] پيش و پس از نبوت، از گناهان بزرگ و كوچك، چه از روى عمد باشد و يا به سهو - بنا بر قول اصح - معصوم و منزه است، در ظاهر و باطنش آشكار و نهانش، جديّت و شوخيش، رضايت و غضبش... چرا اين گوه نباشد؟ در حالى كه صحابه بر پيروى و تأسّى به او در آن چه انجام مى دهد اتفاق نظر دارند.

در اين عبارت به اجماعِ صحابه بر تبعيّت و پيروى از تمامى از اعمال پيامبر تصريح شده است. حتى در امور عادى كه ربطى به تبليغ دين ندارد؛ مانند خريد و فروش، چه قبل از نبوت و چه پس از آن.

تقى الدين سبكى نيز كه از محققان بزرگ اهل تسنّن است و به مباحث به صورت علمى و تحقيقى مى نگرد، به اجماع امت بر عصمت انبياء تصريح مى كند. وى در اين باره مى نويسد:

إجتمعت الأمّة على عصمة الأنبياء فيما يتعلّق بالتبليغ وغيره؛⁽¹⁾امت بر عصمت پيامبران چه در مباحث تبليغى و چه غير تبليغى اجماع دارند.

مؤيد اجماع صحابه بر عصمت پيامبر صلى اللّه عليه وآله واقعه «ذو الشهادتين» است.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله با مردى مشغول گفت و گو و بحث بودند. در حالى كه مردم دور ايشان جمع شده بودند، خزيمة بن ثابت پس از شكافتن جمعيت، خود را به پيامبر مى رساند. در اين حال مردى عرب به پيامبر عرضه مى دارد: شما اين حيوان را از من خريدارى نموده و پول آن را نداده ايد. پيامبر در پاسخ فرمودند: من پول اين حيوان را داده ام. مرد عرب گفت: پس شاهدى بر مدعاى خود اقامه كنيد! بلا فاصله خزيمه جلو آمد و گفت: من شهادت مى دهم پيامبر اين حيوان را از تو خريدند و پولش را به تو دادند.

اعرابى از خزيمه پرسيد:

أتشهد ولم تحضرنا؟ وقال له النبي صلّى اللّه عليه وآله: أشهدتنا؟ فقال له: لا يا رسول اللّه، ولكنّي علمت أنك قد اشتريت. أفأصدّقك بما جئت به من عند اللّه ولا اُصدّقك على هذا الأعرابي الخبيث؛⁽²⁾

آيا شهادت مى دهى در حالى كه نبودى؟ پيامبر [نيز] به او فرمود: آيا [خريد و فروش] ما را مشاهده كردى؟ خزيمه گفت: خير اى رسول خدا! وليكن دانستم كه

شما [از اعرابى ]خريده ايد؛ چگونه شما را در آن چه از جانب پروردگار مى آوريد تصديق كنيم و آن گاه شما را در مقابل اين اعرابى خبيث تصديق نكنيم؟! در شرح كلام خزيمه بايد گفت: چگونه مى شود پيامبرى كه فرستاده خدا و بازگو كننده وحى است، از غيب خبر مى دهد و تمام حقايق را به مردمان مى رساند و بر كلمات وى نيز ترتيب اثر مى دهيم، مرتكب دروغ شده است؟! آرى به راستى چرا خزيمه با اين قاطعيّت شهادت مى دهد؟ زيرا وى باب سهو، نسيان و خطا را بر پيامبر صلى اللّه عليه وآله بسته مى بيند تا چه رسد به اين كه - نعوذ باللّه - رسول خدا صلى اللّه عليه وآله بخواهند مال مردم را به دروغ تصرف كند! اين واقعه گواهى است بر كلمه «أجمع الصحابة على ذلك» و همين اعتقاد صحابه نسبت به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله مؤيد استدلال به اجماع در مسأله عصمت است.

چند شبهه پیرامون عصمت انبیاء

اشاره

شبهه يكم: منافات برخى آيات الاهى با عصمت پيامبران

اشاره

خداوند در قرآن كريمش، داستان هايى را از برخى انبياء حكايت كرده است كه دير زمانى است كه بزرگان مكتب تشيّع آن ها را مورد بحث و بررسى قرار داده و به اين پرسش پاسخ داده اند كه آيا آن حكايات با عصمت منافات دارد يا خير؟

پاسخ يكم:

پاسخ كلى علماء شيعه بر اين پرسش، يكى از پاسخ هايى است كه آنان به اين شبهه داده اند. اين پاسخ كلى در مباحث ديگرى غير از بحث عصمت نيز كاربرد دارد. مثلاً اگر دليل قطعى بر عدم تحريف قرآن داشته باشيم، ديگر ناچاريم هر روايتى را كه بر نقصان قرآن دلالت مى كند تأويل كنيم و يا كنار بگذاريم.

در مورد جسم نبودن خداوند متعال دليل ها و برهان هاى قطعى عقلى و نقلى وجود دارد. حال اگر آيه اى از قرآن مجيد به ظاهر بر جسمانيت پروردگار دلالت داشت؛ مانند: «يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْديهِمْ»،⁽¹⁾«وَجاءَ رَبُّكَ»⁽²⁾و «الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى»،⁽³⁾در اين جا چون آيه اى از قرآن مجيد است نمى توانيم آن را كنار بگذاريم و تنها راه حل، تأويل آن آيه است تا با دليل هاى قطعى جمع شده و سازگارى پيدا كند.

به عبارت ديگر اگر دليلى بر خلاف مقتضاى دليل هاى قطعى وجود داشته باشد، يا بايد آن را كنار گذاشت و يا بايد تأويل كرد. پس اگر دليل آيه اى از قرآن مجيد باشد كه قطعى الصدور است، ناچار به تأويل هستيم. اما اگر روايت باشد، يا سندش معتبر نيست - چه روايت سند ندارد و يا سندش ضعيف است - كه در اين صورت آن را كنار مى گذاريم، و يا سندش صحيح است، در اين صورت روايت را تأويل مى كنيم و اگر قابل تأويل نبود طرح و رد مى شود.

در احاديث آمده است:

ما خالف كتاب اللّه فدعوه؛⁽¹⁾آن چه را مخالف قرآن بود واگذاريد.

در بسيارى از موارد، بين متنافيان جمع كرده و ظاهر را بر نص و يا بر اظهر حمل مى كنيم.

در فقه به خاطر نص (دليل صريح) كه در وجوب و يا جواز آمده است، دليلى كه بر عدم جواز ظهور دارد حمل بر كراهت مى شود، و اگر دليلى ظهور در وجوب دارد - به خاطر نص قائم بر عدم وجوب - حمل بر استحباب مى شود. اين موارد در فقه فراوان است و در علم اصول به تفصيل بيان شده است.

پاسخ دوم:

اگر ترك اولى را بر انبياء پيشين جايز بدانيم، تمام قضايائى را كه ظاهرى بر خلاف عصمت دارند را بر ترك اولى حمل مى كنيم. از طرفى ديگر اگر قائل به جواز صدور ترك اولى نشديم، بايد گفت هر آن چه از آن ها واقع شده صحّت دارد، ولى ما

مصحلت آن را درك نمى كنيم؛ چنان كه در داستان حضرت موسى و خضر مصلحت كارهايى هم چون سوراخ كردن كشتى و امورى از اين قبيل براى حضرت موسى روشن نبود و پاسخ حضرت خضر نيز همين بود كه تو مصلحت اين كارها را نمى دانى.⁽¹⁾صلح امام حسن مجتبى سلام اللّه عليه با معاويه نيز در زمره چنين امورى است. صلحى كه مورد اعتراض برخى از اصحاب آن حضرت قرار مى گيرد؛ اشخاصى كه جاهلند و مصلحت را نمى دانند. معصوم هر كارى انجام دهد بر اساس مصحلت است، هر چند مردم مصلحت آن را ندانند؛ از اين رو امام مجتبى عليه السلام در پاسخ اعتراض آن ها به داستان موسى و خضر على نبينا وآله وعليهما السلام استشهاد مى كنند.⁽²⁾

پاسخ سوم:

اشاره

در هر داستانى از داستانهاى انبياء كه قرآن مجيد حكايت نموده است، ابتدا بايد جزئيّات داستان بررسى شود و پس از بررسى هر مسأله اى، پاسخ در خور خود را دريافت كند.

به عنوان مثال در جريان حضرت آدم، از كجا ثابت مى شود كه نهى از خوردن ميوه درخت، نهى مولوى بوده است؟ در حالى كه علماء مى گويند: اين نهى، نهى تنزيهى بوده است.

به هر تقدير، هر آن چه در قرآن نسبت به انبياء گذشته آمده باشد، با اين سه پاسخ به آن رسيدگى كرده و به حل و فصل آن مى پردازيم. به عبارت ديگر همه اين موارد قابل حمل و تأويل است و در نهايت اگر نتوانستيم، مى گوييم اين عمل مصلحتى دارد كه ما از درك آن عاجزيم.

عصمت انبياء در قرآن، پاسخى ديگر

حقيقت آن است كه برخى آيات قرآن مجيد بر عصمت انبياء دلالت تام دارد و ما بايد آياتى كه به ظاهر خلاف عصمت است را با اين دسته از آيات جمع كرده و آن گاه بسنجيم.

به نص قرآن مجيد، آيات قرآن به محكمات و متشابهات تقسيم مى شوند:

«هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ»؛⁽¹⁾اوست كه اين كتاب را بر تو نازل كرد كه بخشى از آن كتاب، آيات محكمات است [كه كلماتش صريح و معانى آن روشن است] آن ها اصل و اساس كتاب اند، و بخشى ديگر آيات متشابه است [كه كلماتش غير صريح و معانى آن مختلف و گوناگون است و جز به وسيله آيات محكم و روايات استوار تفسير نمى شود].

آيات متشابه بايد بر آيات محكم حمل شده و بر اساس آن ها تفسير شوند.

علاوه بر آن قرآن مجيد بيان كننده همه چيز است:

«وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْيانًا لِكُلِّ شَيْءٍ»؛⁽²⁾و كتاب را بر تو نازل كرديم كه بيان گر هر چيزى است.

از اين رو علماء به اين مطلب اشاره كرده اند كه قرآن خود مفسر و مبين آيات ديگر است، لذا معروف است كه مى گويند:

القرآن يفسّر بعضه بعضا؛ بعضى از آيات قرآن بعضى ديگر را تفسير مى كند.

و به تبع همين قاعده گفته اند:

الحديث يفسّر بعضه بعضا؛ برخى از احاديث يكديگر را تفسير مى كنند.

با اين بيان، اين آيات متشابه است كه بايد با سنگ محك آيات محكم قرآن سنجيده شده و حقيقت آن به دست آيد. در ادامه به بررسى آياتى مى پردازيم كه بيان گر عصمت انبياء است.

آيات عصمت انبياء

اين دسته از آيات خود بر چند گونه اند كه هر كدام به طور جداگانه بررسى مى شود.

آياتى كه به حقيقت عصمت دلالت دارند

در اين گونه از آيات، سلطه شيطان بر بندگان برگزيده الاهى نفى شده است. خداى تعالى خطاب به شيطان مى فرمايد:

«إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ»؛⁽¹⁾و هرگز بربندگان [برگزيده] من تسلط نخواهى يافت، مگر بر كسانى از اغوا شدگان كه از تو تبعيت كنند.

شيطان با راه هاى گوناگونى بندگان خدا را اغوا مى كند و دامنه اغواگرى او بسيار وسيع است. او براى گمراه ساختن همگان مى كوشد و جهت اغواى هر كس راهى متناسب مى جويد.

در عصر شيخ انصارى رحمه اللّه فردى محترم از حوزه علميه نجف، ابليس را در عالم رؤيا مشاهد كرد در حالى كه ريسمان ها و زنجيرهاى متعددى با ضخامت هاى گوناگون در دست او بود. وى از ابليس درباره آن ها پرسيد. او گفت: اين ريسمان ها

و زنجيرها را به گردن افراد مختلف انداخته، آنان را به سوى گناه مى كشانم. پرسيد گوناگونى آن ها از چه روست و آن زنجير بسيار ضخيم كه پاره است براى كيست؟ ابليس گفت: آن براى شيخ انصارى بود. ديشب آن را بر گردن وى انداخته مقدارى به دنبال خود كشيدم، اما شيخ مقاومت كرد و زنجير پاره شد.

آن شخص پس از بيدارى نزد شيخ رفت و ضمن بازگو كردن رؤياى خود از حقيقت ماجرا پرسيد. شيخ اندكى درنگ كرد و گفت: ديشب جهت تهيه دارو براى خانواده به مقدارى پول نيازمند شده بودم. خودم پولى نداشتم، اما مقدارى از وجوهات در اختيارم بود. با خود فكر كردم كه امشب در آن اموال تصرف كنم و فردا آن را جايگزين مى سازم. با اين فكر به طرف محل نگهدارى سهم امام رفتم، اما در بين راه متنبّه گشتم و با خود گفتم چه تضمينى هست كه من تا فردا زنده باشم، در نتيجه از تصرف در وجوهات صرف نظر كرده، بازگشتم.

رؤياى آن شخص بيان گر اين حقيقت است كه ابليس از گمراه ساختن هيچ شخصى - در هر رتبه و مقامى كه باشد - نااميد نيست و براى همگان نقشه دارد. اما در آيه مورد بحث، خداوند سلطه شيطان را از بندگان خود به كلّى نفى مى كند. اضافه «عباد» به خداوند در آيه به صورت حمل شايع صناعى است؛ يعنى شيطان بر كسانى كه به حقيقت بنده خدا هستند هرگز تسلط ندارد و هيچ اثرى در آن ها نخواهد داشت؛ نه اثرى كه موجب ارتكاب معصيت شود و نه اثرى كه باعث سهو و نسيان و خطا گردد.

«ليس لك عليهم سلطان» نكره در سياق نفى و مفيد عموم است؛ در نتيجه هر گونه سيطره و تصرف شيطان به هر نحوى از انحاء از بندگان حقيقى خداوند منتفى است. خداى تعالى در آيه اى ديگر مى فرمايد:

«إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى

الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ»؛⁽¹⁾البته شيطان هرگز به كسانى كه ايمان به خدا آورده و بر پروردگارشان توكّل مى كنند سلطه ندارد، تسلط او تنها بر كسانى است كه از او پيروى مى كنند و به خدا شرك مى آورند.

در اين آيه نيز تسلط شيطان بر بندگان واقعى خداوند نفى شده است، در نتيجه اين دو آيه بر حقيقت عصمت دلالت دارند.

آياتى كه بر اصطفاى انبياء دلالت مى كنند

بر اساس برخى آيات، خداوند متعال تعدادى از بندگان را از ميان خلق گزينش مى كند و آن ها را براى خود خالص مى گرداند. گزينش و خالص گردانيدن خداوند به روشنى بر عصمت و پاكى اين بندگان دلالت دارد. خداى تعالى در سوره انعام، از فضل و برترى پيامبران سخن گفته و در مورد ايشان مى فرمايد:

«وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ»؛⁽²⁾و برخى از پدران، فرزندان و برادران آن ها را (فضيلت داديم) و آنان را برگزيديم و به راه راست هدايت كرديم.

و در آيه اى ديگر مى فرمايد:

«أُولئِكَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللّه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ... وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا»؛⁽³⁾اينان گروهى از پيامبرانند كه خداوند به آن ها نعمت بخشيده... و از كسانى هستند كه هدايتشان كرده ايم و برگزيده ايم.

در آيه اى ديگر گزينش اين دسته از بندگان را مستند به علم الاهى دانسته، مى فرمايد:

«وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمينَ»؛⁽¹⁾و ما آن ها را با علم بر عالميان برگزيديم.

خداوند در سوره «ص»، انبياء را تنها بنده خود معرفى مى كند و آنان را به خويش نسبت مى دهد و مى فرمايد:

«وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ... وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ... إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدّارِ * وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ اْلأَخْيارِ»؛⁽²⁾ياد كن از بنده ما ايوب... و ياد كن از بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب.... ما آنان را براى تذكر به سراى آخرت خالص گردانيديم و آن ها نزد ما از بهترين برگزيدگان بودند.

و درباره حضرت موسى على نبينا وآله وعليه السلام مى فرمايد:

«وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصًا وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا»؛⁽³⁾در اين كتاب، [سرگذشتِ] موسى را ياد كن. همانا او كسى خالص شده و فرستاده اى پيامبر بود.

آن گاه از زبان شيطان در مورد اين بندگان برگزيده و خالص شده مى فرمايد:

«لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ * إِلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ»؛⁽⁴⁾در زمين (گناه را) در نظر آن ها مى آرايم و جلوه مى دهم و همه را گمراه خواهم كرد، جز بندگان تو كه خالصشان كرده اى.

و در مورد حضرت يوسف نيز مى فرمايد:

«كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصينَ»؛⁽¹⁾و چنين كرديم تا بدى و عمل زشت را از او بگردانيم، چرا كه او از بندگان خالص شده ما بود.

حاصل آن كه بر اساس اين گروه از آيات، پيامبران را خدا گزينش مى كند و آن ها را به خود نسبت داده و تنها بنده خويش مى داند. اين بندگان را خالص مى گرداند و آنان را از بدى و فحشا و اغواى شيطان محافظت مى كند و اين همان معناى عصمت است، يعنى خداوند هر گونه سهو و نسيان، خطا و معصيت را از بندگان برگزيده و خالص شده خود نفى مى كند.⁽²⁾

آيه اى كه بر وجوب اطاعت از رسولان دلالت مى كند

خداى تعالى مى فرمايد:

«وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللّه»؛⁽³⁾و ما هيچ رسولى نفرستاديم مگر براى آن كه به اذن خدا از او اطاعت شود.

«ما»ى نفى به همراه «الاّ»ى استثناء بر حصر دلالت دارد. علاوه بر آن اطاعت از رسولان در اين آيه به صورت مطلق بيان شده است. پس بندگان خدا بايد در همه حال از اوامر و نواهى و بلكه از سكوت و فعل رسولان تبعيت كنند. افراد ديگرى هم به اذن و دستور خداوند مطاع هستند؛ اما دايره اطاعت از ايشان محدود است، نه مطلق. به

عنوان مثال خداوند بندگان را به نيكى به پدر و مادر فرمان مى دهد.⁽¹⁾اما در آيه اى ديگر مى فرمايد:

«وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما»؛⁽²⁾و اگر آن دو، تو را وادار كنند كه آن چه را در مورد آن علم ندارى شريك من قرار دهى، اطاعتشان نكن.

به همين ترتيب، اطاعت از ديگران مقيد است، اما اطاعت از انبياء «مطلق» است و «عصمت» نيز لازمه اطاعت مطلق است. اين موضوع را تمامى عقلاء پذيرفته اند. فخررازى در اين باره مى نويسد:

الآية دالّة على أنّ الأنبياء عليهم السلام معصومون عن المعاصي والذنوب لأنّها دلّت على وجوب طاعتهم مطلقا، فلو أتوا بمعصية لوجب علينا الإقتداء بهم في تلك المعصية فتصير تلك المعصية واجبة علينا، وكونها معصية يوجب كونها محرّمة علينا، فيلزم توارد الإيجاب والتحريم على الشيء الواحد وإنّه محال؛⁽³⁾آيه دلالت دارد كه انبياء عليهم السلام از معصيت ها و گناهان معصوم هستند، زيرا كه بر وجوب طاعت ايشان به طور مطلق دلالت دارد. پس چنان چه پيامبران معصيتى بياورند، بر ما واجب است كه در آن معصيت به آنان اقتدا كنيم و انجام آن معصيت بر ما نيز واجب مى شود. از سوى ديگر معصيت بودن آن موجب حرام بودن آن است، در نتيجه لازم مى آيد وجوب و حرمت بر يك امر بار شود، در صورتى كه اجتماع امر و نهى در يك شى ء واحد محال است.

البته فخر رازى تنها عصمت از معصيت را مطرح مى كند، اما براى وجوب اطاعت مطلق، عصمت از سهو و نسيان و خطا نيز لازم است، زيرا فرقى نمى كند كه معصيت شخص واجب الاطاعه ما را از مسير منحرف سازد يا سهو و نسيان و خطاى وى؛ در هر صورت نتيجه واحد است، پس لازم است كه شخص واجب الاطاعه علاوه بر معصيت، از خطا و سهو و نسيان نيز معصوم باشد.

آيات تأسّى به انبياء

خداى تعالى مى فرمايد:

«قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ في إِبْراهيمَ وَالَّذينَ مَعَهُ»؛⁽¹⁾براى شما مؤمنان، ابراهيم و اصحابش اسوه نيكو هستند.

و در آيه اى ديگر مى فرمايد:

«لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللّه أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»؛⁽²⁾البته براى شما در رسول خدا اسوه اى نيكو است.

در اين دو آيه، اسوه بودن حضرت ابراهيم عليه السلام و پيامبر گرامى اسلام صلى اللّه عليه وآله به صورت مطلق بيان شده است. اسوه بودن به نحو اطلاق همانند وجوب اطاعتِ مطلق نياز به عصمت دارد.

آياتى كه بر حجيّت پيامبران دلالت مى كنند

خداوند سبحان در سوره نساء از پيامبران خود ياد مى كند و خطاب به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله مى فرمايد:

«رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّه حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللّه

عَزيزًا حَكيمًا»؛⁽¹⁾رسولان بشارت دهنده و ترساننده اند تا آن كه پس از [فرستادن] رسولان، مردم بر خداوند حجتى نداشته باشند و خدا همواره عزيز و حكيم است.

روشن است كه اگر بشارت دهنده و ترساننده در امورى كه بايد بشارت دهد و يا لازم است كه مردم را از آن بر حذر داشته و بترساند، دچار سهو، خطا و نسيان شود و يا به دروغ و از سر معصيت بندگان را به اشتباه اندازد، در اين صورت خداوند هرگز نمى تواند از بندگان در آن امور بازخواست كند، زيرا در صورت مؤاخذه بندگان، آنان در مقابل خداوند حجت دارند و مى توانند در مورد عمل ناشايست خود به خطا، سهو، نسيان و يا معصيت فرستاده او احتجاج و استناد كنند.

بنابراين كسى كه از سوى خداوند وظيفه دارد به نيكوكاران بشارت دهد و بدكاران را بترساند، بايد در معرفى نيك و بد دچار سهو، خطا و نسيان نشود و يا از سر معصيت بندگان را به نافرمانى خداوند نخواند، در غير اين صورت وى هرگز صلاحيت حجت بودن، بشارت دادن و ترسانيدن را نخواهد داشت. همان طور كه اگر يك مرجع دينى در پاسخ به سؤالات و ابتلائات مردم همواره دچار اشتباه و خطا گردد، صلاحيت تصدى آن منصب را ندارد. و يا چنان چه يك معلم در محدوده كار تربيتى و تعليمى خويش از سر سهو، خطا، نسيان و يا معصيت باعث افت تحصيلى شاگرد خود گردد، صلاحيت آموزش و تعليم را ندارد. همين طور است اگر فرستاده خداوند سبحان دچار سهو، خطا و نسيان شود، صلاحيت مقام نبوّت و رسالت را نخواهد داشت؛ زيرا نبى يا رسول وظيفه دارد با معرفى كارهاى نيك و بد و بشارت به نيكوكاران و ترسانيدن بدكاران، حجت را بر آنان تمام كند، زيرا كه خداى تعالى مى فرمايد:

«قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ»؛⁽¹⁾بگو حجت رسا (و تمام كننده) براى خداست.

و اگر چنين نبود، خداوند هرگز نمى توانست بدكاران را عذاب كند؛ چرا كه عذاب بدون اتمام حجت مصداق عقاب بلا بيان و به حكم عقل قبيح است، و خداوند هرگز مرتكب قبيح نمى شود. و به عبارتى ديگر عذاب خداوند پس از اتمام حجت است. خداى تعالى در اين باره مى فرمايد:

«وَما كُنّا مُعَذِّبينَ حَتّى نَبْعَثَ رَسُولاً»؛⁽²⁾و ما هرگز عذاب نخواهيم كرد، مگر آن كه رسولى بفرستيم.

هم چنين اگر خداوند رسولى بفرستد كه به اشتباه و يا از سر نسيان و سهو و معصيت مردم را به گناه فراخواند، هرگز نمى تواند بندگان را به خاطر ارتكاب به آن گناه عذاب كند، زيرا سهو، نسيان، خطا و يا معصيت فرستاده او مانع از بيان معصيت بودن و عقاب داشتن عمل شده است و چنان چه بنده به واسطه ارتكاب آن عمل عذاب شود، عقاب بلا بيان خواهد بود.

آياتى كه بر هدايت، تعليم و تزكيه انبياء دلالت مى كنند

بر اساس اين گروه از آيات، پيامبران و فرستادگان الاهى تربيت شدگان پروردگارند و از سوى او هدايت يافته و تحت تعليم قرار گرفته اند؛ چرا كه پيامبران تربيت و تزكيه و هدايت جامعه را برعهده دارند، از اين رو لازم است خود ايشان در بالاترين درجه هدايت و تعليم و تزكيه باشند.

خداى تعالى مى فرمايد:

«أَ فَمَنْ يَهْدي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدّي إِلاّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ»؛⁽¹⁾آيا آن كس كه به راه حق هدايت مى كند براى پيروى كردن از او سزاوارتر است، يا آن كه خود هدايت نمى شود مگر آن كه هدايتش كنند؟ پس شما را چه شده و چگونه قضاوت مى كنيد؟ روشن است كه تنها كسانى در بالاترين درجه هدايت، تعليم و تزكيه قرار دارند كه تحت تعليم و تربيت خداوند قرار گرفته و از سوى او هدايت يافته باشند. به همين جهت خداوند درباره پيامبران خود مى فرمايد:

«وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحًا هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ»؛⁽²⁾و ما به ابراهيم، اسحاق و يعقوب را عطا كرديم و همه را هدايت كرديم و نوح را نيز پيشتر هدايت كرديم.

و پس از ذكر نام هاى برخى از پيامبران و رسولانش مى فرمايد:

«وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمينَ * وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ»؛⁽³⁾و همه آن پيامبران را بر عالميان برترى داديم و نيز برخى از پدران و فرزندان و برادرانشان را. آنان را برگزيديم و به راه راست هدايتشان كرديم.

بنابراين، پيامبران تربيت شدگان و هدايت يافتگان پروردگارند. پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله نيز مى فرمايد:

أدّبني ربي فأحسن تأديبي؛⁽¹⁾پروردگارم مرا تربيت كرد، و خوب تربيت كرده.

پيامبران بهترين مربّى اند، از اين رو ايشان جهت تعليم و تزكيه بندگان خدا برگزيده شده اند و اين منّتى است بر مؤمنان از سوى خداوند كه مى فرمايد:

«لَقَدْ مَنَّ اللّه عَلَى الْمُؤمِنينَ إِذْ بَعَثَ فيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفي ضَلالٍ مُبينٍ»؛⁽²⁾به تحقيق خداوند بر اهل ايمان منت نهاد آن گاه كه رسولى از خودشان بر آنان برانگيخت تا آيات خدا را بر آن ها تلاوت كند، و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت به آنان بياموزد، هر چند كه پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.

بسيار روشن است كه تربيت شده خداوند كه تربيت و هدايت بندگان خدا را بر عهده دارد، از هر گونه معصيت، سهو، نسيان و خطا بايد به دور باشد تا بتواند وظيفه تربيتى و هدايتى خود را به خوبى به انجام رساند. اما كسى كه از روى سهو، نسيان، خطا و يا از سر معصيت پروردگار دچار رذائل اخلاقى گردد، هرگز شأنيت تربيت و هدايت ديگران را ندارد؛ زيرا معاشرت با يك شخص در آداب و رفتار انسان ها تأثير دارد واگر آن شخص در جايگاه تعليم و تربيت قرار گيرد، اثر گذاريش بيشتر خواهد شد. در نتيجه اگر پيامبر حتى در امور عرفى معصوم نباشد، نمى توان او را معلم و مربّى الاهى ناميد.

پس اگر [بر فرض محال] از آيات قرآن عصمت ساير انبياء به اثبات نرسيد، با

توجه به اين كه دليل هاى قطعى از عقل و نقل بر عصمت ايشان داريم، قهرا آن چه با اين معنا به ظاهر منافات داشت را بايد به گونه اى رفع تنافى كنيم و اگر نتوانستيم، سكوت مى كنيم كه اين همان مقتضاى قاعده است.

شبهه دوم: سهو پيامبر

اشاره

در روايات شيعه و اهل سنّت⁽¹⁾وارد شده است كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله در نمازشان مرتكب سهو شده و پس از نماز، شخصى از صحابه به نام ذو الشمالين يا ذو اليدين به ايشان تذكّر داده است.

اين روايت به روايت ذواليدين يا ذو الشمالين معروف شده و در مسند احمد و صحيح بخارى از ابوهريره آمده است.⁽²⁾در كتاب هاى شيعه نيز روايتى به سند صحيح وجود دارد كه بر اساس آن پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله براى نماز صبح بيدار نشدند و نمازشان قضا شد. اين روايت هر چند سندش صحيح باشد، بايد آن را تأويل كنيم، و اگر قابل تأويل نيست بايد آن را طرح و لا أقل درباره آن سكوت كنيم، زيرا - چنان كه گذشت - اين قبيل روايات با ادله محكمى كه به روشنى عصمت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله را اثبات مى كنند در تعارض است و در مقام تعارض ظاهرى ميان دو دسته روايات، بايد ميان آن ها را جمع نمود و يا ظهور روايت معارض را با نص روايات محكم تأويل كرد و اگر هيچ يك از اين دو امر ممكن نبود، بايد درباره روايت به ظاهر معارض سكوت كرد. اين قاعده اى است كه در طول تاريخ علما شيعه به آن عمل كرده اند. البته بايد بدانيم كه حتى اگر فقهاء تصريحاتى بر ردّ و انكار چنين احاديثى نداشتند و يا ما از كلمات ايشان اطلاعى نداشتيم، بايد بر اساس اين قاعده عمل كنيم.

نظر برخى از عالمان درباره «روايت ذو الشمالين»

شيخ طوسى در تهذيب مى گويد:

مع أن في الحديثين الأولين ما يمنع من التعلّق بهما وهو حديث ذي الشمالين وسهو النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وهذا ممّا تمنع العقول منه؛⁽¹⁾در دو حديث نخست مطلبى است كه التزام به آن ممنوع است و آن دو حديث ذوالشمالين و سهو پيامبر صلى اللّه عليه وآله است كه عقول از پذيرش آن دو سر باز مى زند.

وى در كتاب استبصار نيز مى نويسد:

ذلك ممّا تمنع منه الأدلّة القاطعة في أنّه لا يجوز عليه السهو والغلط صلّى اللّه عليه وآله؛⁽²⁾اين [حديث] از مواردى است كه ادله قطعى اى كه ارتكاب سهو و غلط را جايز نمى داند، آن را رد مى كند.

علاّمه حلى رحمة اللّه عليه در تذكره مى نويسد:

خبر ذي اليدين عندنا باطل، لأن النبي صلّى اللّه عليه وآله لا يجوز عليه السهو؛⁽³⁾خبر ذواليدين نزد شيعيان باطل است، چرا كه پيامبر ممكن نيست مرتكب سهو شود.

شهيد اول رحمة اللّه عليه نيز در ذكرى مى گويد:

وهو متروك بين الإمامية، لقيام الدليل العقلي على عصمة النبي صلّى اللّه عليه وآله

عن السهو؛⁽¹⁾[اين روايت] بين شيعيان متروك است، چرا كه شيعيان دليل عقلى بر عصمتِ پيامبر از سهو اقامه كرده اند.

صاحب جواهر به صورت مفصل و استدلالى به حديث ذو الشمالين مى پردازد و مى نويسد:

فالإنصاف أنه لا يجترئ على نسبته إليهم عليهم السلام لما دلّ من الآيات والأخبار.

وأنّهم تنام أعينهم ولا تنام قلوبهم، وأنّ حالهم في المنام كحالهم في اليقظة... .

وأنّهم علموا ما كان وما يكون من أول الدهر إلى انقراضه، وأنّهم جعلوا شهداء على الناس في أعمالهم، وأنّ ملائكة الليل والنهار كانوا يشهدون مع النبي صلّى اللّه عليه وآله صلاة الفجر.

وأن الملائكة كانوا يأتون الأئمة عليهم السلام عند وقت كلّ صلاة وأنّهم ما من يوم ولا ساعة ولا وقت صلاة إلاّ وهم ينبهونهم لها ليصلوا معهم، وأنّهم كانوا مؤيدين بروح القدس يخبرهم ويسددهم؛⁽²⁾انصاف اين است كه جرأتى بر نسبت دادن سهو به آن ها [رسول خدا و ائمه عليهم السلام] وجود ندارد، چرا كه آيات قرآن و روايات [اين اجازه را به ما نمى دهد].

همانا ايشان چشمانشان مى خوابد در حالى كه قلبهايشان نمى خوابد. همانا حال ايشان در خواب مانند حال بيداريشان مى ماند... .

و به درستى كه ايشان [كسانى هستند] كه به آن چه بوده و خواهد آمد از ابتداى عالم تا انقراض آن علم دارند و اينان شاهدان بر اعمال مردم هستند. و به حقيقت ملائكه شب و روز هميشه با پيامبر صلى اللّه عليه وآله در نماز صبح حاضر مى شوند. و همانا ملائكه هميشه در هنگام هر نمازى به نزد ائمه عليهم السلام آيند و به درستى كه آن ها هيچ روز، ساعت و وقت نمازى نيست مگر اين كه ملائكه ائمه را يادآور شوند تا اين كه با ايشان نماز بخوانند. ائمه عليهم السلام به وسيله روح القدس كمك مى شوند و وى ايشان را باخبر مى سازد و تحكيم مى نمايد.

بر اساس روايات صحيح، به هنگام خواب چشم پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله به خواب مى رود، اما دل ايشان بيدار است.

چگونه مى شود حال معصومان در خواب به سان بيدارى ايشان باشد؟ چطور مى شود كسى خواب باشد و در عين حال بيدار باشد؟ عقل به جهت محدوديتش از درك بسيارى از حقايقى كه در اطراف ما اتفاق مى افتد و يا اتفاقاتى كه إخبار مى شود عاجز است. اين كه چگونه آتش به يك باره براى حضرت ابراهيم گلستان مى شود؛ دريا براى قوم بنو اسرائيل شكافته شود؛ عصايى چوبين و جماد ناگهان اژدهايى زنده مى گردد؛ مرده اى زنده شود و مواردى از اين قبيل از حيطه عقل ما و درك عقلانى انسانها خارج است. از اين رو كوته فكرى است كه بگوييم چون نمى فهميم پس چنين چيزى نيست! به عبارت ديگر عقل و سطح فهم ما از درك چنين حقايقى پايين تر است و اگر سطح فكرمان بالا رود، خواهيم فهميد كه نيازى به پايين آوردن سطح آن مطالب فوق العاده نخواهد بود.

و به قول آن استاد كه شاگردان تقاضاى پايين آوردن سطح درس را از وى كرده بودند، گفت بايد شاگردان سطح فهم و درك خود را بالا مى برند نه استاد سطح علم را پايين بياورد.

اين روايت علاوه بر مصادر شيعى،⁽¹⁾در مصادر سنّى نيز مشاهده مى شود.⁽²⁾هم چنين بر اساس تعاليم وحيانى، ملائكه براى اقامه نماز و اقتدا به پيامبر صبحگاهان نزد او مى آيند. با اين حال چطور ممكن است ملائكه براى اقتدا به وى خدمت پيامبر آمده و ايشان را خواب ببينند و نماز آن حضرت قضا شود؟! بنابراين هر چند سند اين گونه احاديث صحيح هم باشد، ولى ظاهر آن مورد قبول نيست و ما به صحت هيچ كتابى از ابتدا تا آخر آن معتقد نيستيم؛ مگر قرآن مجيد كه از ابتداء تا انتهاى آن وحى مُنزَل است.

اين كلمات صاحب جواهر برداشتى از آيات و روايات قطعى است. همين باعث شد تا ايشان در ابتداء كلام بگويد كسى نمى تواند به خود جرأت دهد به معصومين نسبت سهو دهد.

اما درباره روايات عامّه بايد دانست، دروغ در كتاب هاى آنان حتى در صحاح ستّه فراوان است و ما پيش تر اين موضوع را ثابت كرده ايم. اما در مقابل، به سبب زحماتى كه دانشمندان شيعه در طول تاريخ كشيده اند اين قبيل روايات در مجامع حديثى شيعه بسيار كم است.

اهل سنّت از ابوهريره روايت مى كنند كه مى گفت: به نزد پيامبر رفتم و عرض كردم اى رسول خدا، احاديث شما بسيار است و من به خاطر فراوانى آن ها بعضى را

فراموش مى كنم. رسول خدا به او توجّهى و عنايتى كردند و او پس از آن هرگز دچار فراموشى نشد و تمام آن چه را كه از پيامبر مى شنيد حفظ مى كرد.⁽¹⁾- البته اين هم دروغ است - عجيب اين است كه آنان از همين شخص احاديثى را نقل مى كنند كه بيان گر سهو النبى است. حال جاى اين سؤال هست كه چگونه ممكن است كسى بر اثر توجه پيامبر دچار سهو و نسيان نشود، اما خود پيامبر از سهو و فراموشى در امان نباشد؟! حاصل آن كه بر اساس قاعده عمومى مذكور مى توانيم تمام آن چه را كه به حسب ظاهر با قرآن و روايات منافات دارد، حل كنيم و اگر نتوانستيم سكوت مى كنيم و يا مى گوييم باطل است.

مسأله سهو و غلو از ديدگاه شيخ صدوق

مرحوم شيخ صدوق رحمة اللّه عليه كه مقام علمى بسيار والايى دارد و جايگاه ايشان بالاتر از اين است كه بخواهيم درباره شخصيت ايشان سخنى بگوييم، از استاد خود محمّد بن حسن بن وليد اين گونه نقل مى كند:

أوّل درجة في الغلوّ نفي السهو عن النبي صلّى اللّه عليه وآله؛⁽²⁾نخستين مرتبه غلو، اعتقاد به نبود سهو از پيامبر است.

شيخ صدوق رحمه اللّه براى جواز سهو النبى دو وجه ذكر كرده است:

1 - رواياتى هم چون روايت ذواليدين كه شيخ صدوق بنابر مبناى خود در احاديث آن روايت را قبول فرموده؛

2 - نفى سهو از نبىّ غلو است، و غلو نيز بالاجماع حرام و باطل است.

پاسخ: اين مطلب در منظر و ديدگاه علمى بزرگانى هم چون شيخ مفيد، شيخ طوسى، سيد مرتضى و فقهاء ديگر بوده است و ما نظر ايشان را پيرامون رواياتى كه شيخ صدوق بر اساس آن اين رأى را قبول كرده است خوانديم و همه آن بزرگان، وقوع سهو را از پيامبر غير ممكن دانسته و به بطلان اين روايت نظر داده اند.

شيخ بهايى در اين باره مى فرمايد:

نسبة السّهو إلى الصدوق أولى من نسبته إلى النبي.⁽¹⁾اما اگر مقصود شيخ صدوق - چنان كه برخى - به اين مطلب اشاره كرده اند اين باشد كه خداوند متعال مى تواند پيامبر اكرم را إسهاء كند، يعنى اگر مؤمنين براى نماز بيدار نشدند و يا در نماز سهوى برايشان پيش آمد كرد همديگر را سرزنش نكنند، خداوند پيامبر را به سهو بيندازد و آن گاه كه براى پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله چنين اتفاقى بيفتد، ديگر اين حالت براى ديگران عيب و عار نخواهد بود.

اين نظريّه هر چند هرگز تحقق پيدا نكرده اما از جهتى قابل قبول است، زيرا «سهو» غير از «اسهاء» است. «سهو» از «شيطان» است و او بر پيامبر تسلط ندارد، همان طور كه خداوند متعال مى فرمايد:

«إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ»؛⁽²⁾شيطان بر كسانى سلطنت دارد كه از او پيروى مى كنند.

بنابراين، اگر از بزرگانى هم چون شيخ مفيد، شيخ طوسى، محقق حلّى، علاّمه حلّى، شهيد ثانى و صاحب جواهر كه بزرگان فقه، اصول و كلامند بپرسيم كه آيا در مقام ثبوت اسهاء نبى از جانب خداوند متعال جايز است يا نه؟ پاسخ ايشان مثبت خواهد بود مشروط بر اين كه با مبانى عقلانى عصمت منافاتى نداشته باشد.

درباره غلو نيز بايد گفت: همه علماء آن را حرام مى دانند و هيچ اختلافى وجود ندارد. شيخ صدوق،⁽¹⁾شيخ طوسى و ديگر عالمان شيعى معتقدند كه بالا بردن پيامبر به بيش از آن چه است حرام و كفر است. مثلاً قائل به ربوبيت و يا ازلى بودن پيامبر شوند.

پس در كبراى قضيه كه غلو كفر است اختلافى نيست و اختلاف و محل بحث در صغراى قضيه است. از طرفى شيخ صدوق نفى سهو را غلو مى داند و از طرف ديگر ديگران غلو نمى دانند. اين همان بحث صغروى است كه چنين بحثى در موضوعات فراوان است.

قول تحقيقى و صحيح آن است كه نفى سهو از پيامبر غلو نمى باشد، بلكه دليل هاى قطعى بر عدم سهو نبى دلالت دارد.

اكنون توجه به چند نكته ضرورى است:

1 . در مسائل اعتقادى مقلّد نيستيم؛

2 . به صِرف بزرگى اشخاص نبايد موجب تبعيت از آن ها شود، چرا كه اشتباه كوچك شخص بزرگ، بزرگ است؛

3 . اختلاف در مصاديق و جزئيّات طبيعى است. البته بايد ضمن احترام و حفظ شأن بزرگان مكتب، براى دست يابى به حقيقت كوشش نموده و واقعيت را به اثبات برسانيم.

راه های تعیین امام

اشاره

راه هاى تعيين امام

در راه هاى تعيين و نصب امام چهار نظر عمده وجود دارد. اين چهار نظريه عبارتند از:

1 . انتخاب و گزينش امام از سوى مردم به طور مستقيم و به واسطه بيعت؛

2 . تعيين امام از طريق شوراى اهل حلّ و عقد؛

3 . وصيت امام قبلى بر امامت امام پس از خود؛

4 . نص (دليل واضح و صريح).

غير از اين چهار نظر عمده، نظريه ديگرى هم وجود دارد كه به دليل مخالفت آن با اعتقاد شيعه اماميه و تمامى فرق اهل سنّت به آن اعتنا نمى شود. اين نظريه مربوط به دسته جاروديه از گروه زيديه⁽¹⁾است. به اعتقاد جاروديه هر كس از اولاد حضرت زهرا سلام اللّه عليها؛ يعنى از اولاد امام حسن و امام حسين عليهما السلام باشد و شجاعت و تا اندازه اى علم داشته و قيام كند و مردم را به تبعيت از خود بخواند امام است.

جرجانى در شرح مواقف پيرامون اين چهار نظريه مى نويسد:

المقصد الثالث: فيما تثبت به الإمامة، فإنّ الشخص بمجرد صلوحه للإمامة

وجمعه لشرائطها، لا يصير إماما، بل لابد في ذلك من أمر آخر وأنها تثبت بالنص من الرسول ومن الإمام السابق بالإجماع وتثبت أيضا ببيعة أهل الحلّ والعقد عند أهل السنة والجماعة والمعتزلة والصالحية من الزيدية، خلافا للشيعة؛ أي لأكثرهم، فإنهم قالوا لا طريق إلاّ النص؛ مقصد سوم مربوط به امورى است كه امامت به واسطه آن ها ثابت مى شود. پس شخص به مجرد لايق بودن و واجديت تمام شرايط لازم براى امامت امام نمى شود، بلكه در امر امامت وجود امر ديگرى ضرورى است كه آن امر عبارت است از نصّ رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و امام سابق بر امام پس از خود و اين امر مورد اجماع است. هم چنين از نظر اهل سنّت و جماعت، معتزله و صالحيه كه گروهى از زيديه هستند، امامت با بيعت اهل حل و عقد ثابت مى شود، بر خلاف نظر شيعيان، چرا كه بيشتر آنان مى گويند راهى به جز نص وجود ندارد.

سپس مى گويد:

لنا ثبوت إمامة أبي بكر رضي اللّه عنه بالبيعة كما سيأتي؛ دليل ما، اثبات امامت ابوبكر به بيعت است چنان كه خواهد آمد.

آن گاه مى نويسد:

إنّ البيعة أمارة دالّة على حكم اللّه ورسوله بإمامة صاحب البيعة وإذا ثبت حصول الإمامة بالاختيار والبيعة، فاعلم أن ذلك الحصول لا يفتقر إلى الإجماع من جميع أهل الحل والعقد، إذ لم يقم عليه أي على هذا الإفتقار دليل من العقل أو السمع، بل الواحد والإثنين من أهل الحل والعقد كاف في ثبوت الإمامة ووجوب اتباع الإمام على أهل الإسلام، وذلك لعلمنا أن الصحابة مع صلابتهم في الدين وشدّة محافظتهم على أمور الشرع كما هو حقها اكتفوا في عقد الإمامة بذلك المذكور من الواحد والاثنين، كعقد عمر

لأبي بكر، وعقد عبدالرحمن بن عوف لعثمان، ولم يشترطوا في عقدها اجتماع من في المدينة من أهل الحلّ والعقد، فضلاً عن إجماع الأمّة من علماء أمصار الإسلام ومجتهدي جميع أقطارها؛⁽¹⁾همانا بيعت اهل حل و عقد نشانه اى است كه بر حكم خدا و رسول او به امامت صاحب بيعت دلالت مى كند و اگر امامت به واسطه گزينش و بيعت ثابت شد، ديگر نيازى به اجماع تمامى اهل حل و عقد نيست، چرا كه دليل معتبرى از عقل و نقل براى آن اقامه نشده است، بلكه يك يا دو نفر از اهل حل و عقد براى ثبوت امامت و وجوب تبعيت از امام براى مسلمانان كافى است و اين به خاطر آن است كه مى دانيم صحابه با وجود صلاحيت در دين و شدت و محافظت بر امور شرع، چنان كه بايسته است در عقد امامت به بيعت يك يا دو نفر اكتفا كرده اند؛ مانند بيعت عمر با ابوبكر و بيعت عبدالرحمان بن عوف با عثمان؛ از اين رو در امامت، اجتماع اهل حل و عقد مدينه را شرط نكرده اند، چه رسد به اجماع علماى همه بلاد اسلام و مجتهدان تمام ممالك.

وى سپس به نقل قول فخر رازى مى پردازد و مى گويد:

قال الإمام الرازي: اتفقت الأمّة على أنّه لا مقتضى لثبوتها إلاّ أحد أمور ثلاثة: النص، والاختيار، والدعوة، وهو أن يباين الظلمة من هو من أهل الإمامة ويأمر بالمعروف وينهى عن المنكر ويدعو الناس إلى اتباعه. ولا نزاع لأحد في أن النص طريق إلى إمامة المنصوص عليه، وأمّا الطريقان الآخران فنفاهما الإمامية؛ فخر رازى مى گويد: همه امت اتفاق نظر دارند كه اقتضايى براى ثبوت امامت نيست

مگر سه روش: نص، گزينش و دعوت و هيچ كس در اين كه نص راهى است براى ثبوت امامت امامى كه نص بر امامت وى وارد شده است نزاعى ندارد؛ اما اماميه دو روش ديگر را نفى مى كنند.

در نهايت مى نويسد:

إتفق أصحابنا، والمعتزلة، والخوارج، والصحالية من الزيدية على أن الاختيار طريق إليها أيضا. وذهب سائر الزيدية إلى أن الدعوة أيضا طريق إليها؛⁽¹⁾و اصحاب ما (يعنى اشاعره)، معتزله و گروه صالحيه از زيديه اتفاق دارند كه گزينش نيز طريقى بر اثبات امامت است. ساير زيديه نيز بر اين باورند كه دعوت نيز روشى براى تعيين امام است.

تفتازانى نيز همين مدّعا را بيان نموده و توضيح بيشترى مى دهد. وى مى نويسد:

عندنا وعند المعتزلة والخوارج والصالحية خلافاً للشيعة هو اختيار أهل الحل والعقد وبيعتهم من غير أن يشترط إجماعهم على ذلك ولا عدد محدود بل ينعقد بعقد واحد منهم، ولهذا لم يتوقف أبو بكر إلى انتشار الأخبار في الأقطار ولم ينكر عليه أحد، وقال عمر لأبي عبيدة أبسط يدك أبايعك فقال أتقول هذا وأبوبكر حاضر فبايع أبا بكر. وهذا مذهب الأشعري إلاّ أنّه يشترط أن يكون العقد بمشهد من الشهود لئلاّ يدعي آخر أنّه عقد عقدا سراً متقدما على هذا العقد. وذهب أكثر المعتزلة إلى اشتراط عدد خمسة ممّن يصلح للإمامة أخذا من أمر الشورى؛⁽²⁾

به اتفاق اشاعره، معتزله، خوارج و صالحيه - بر خلاف شيعه - راه نصب امام به گزينش و بيعت اهل حل و عقد است بدون اين كه اجماع آنان بر اين كار لازم باشد و اين بيعت، عدد تعريف شده اى ندارد، بلكه امامت به بيعت يك نفر از اهل حل و عقد هم منعقد مى شود... و اين بر اساس مذهب اشعرى است؛ اما اكثر معتزله بيعت پنج نفر از افراد ذى صلاح براى امامت را شرط دانسته اند و اين نظر بر گرفته از داستان شورا است.

سه طريق براى اثبات امامت

اشاره

پس روشن شد كه اهل سنّت سه روش را براى اثبات امامت امام قائل شده اند كه اين سه روش عبارت بودند از:

1 . گزينش و بيعت مردم؛

2 . وصيت؛

3 . شوراى اهل حلّ و عقد.

با دقت در استدلال متكلمان اهل سنّت معلوم مى شود كه اين سه روش صرفاً به وقايع و اتفاقات پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله مستند است؛ يعنى در ثبوت امامت امام آن هم به بيعت واحد، به جريان سقيفه و بيعت عمر با ابوبكر استناد و استدلال شده است.

صحت امامت از طريق وصيت نيز با استناد به وصيت ابوبكر بر خلافت عمر پس از خود ثابت مى شود.

و طريق بودن شورا نيز مستند به دستور عمر مبنى بر تشكيل شوراى شش نفره براى تعيين خليفه است.

و به عبارت ديگر مبانى اهل سنّت در مسئله امامت، بر حوادث و اتفاقات افتاده استوار است نه بر عقل، قرآن و سنّت.

بنابراين اگر پس از رحلت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله حوادث به گونه اى ديگر رقم مى خورد، اين مبانى پايه گذارى نمى شد! اما شيعه به آن چه واقع نشده نمى نگرد، بلكه با استناد به عقل، قرآن و سنّت، پس از اثبات ضرورت نصب امام از سوى خداى تعالى، شيعه - چنان كه گذشت - معتقد است كه امام نصب شده از سوى پروردگار بايد توسط خود او معرفى شود. در نتيجه از نظر ما تنها راه تعيين و شناخت امام الاهى نص اوست. ما در شناخت امام ناگزير بايد به كلام خدا و رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله مراجعه كنيم.

به واقع مراجعه به قرآن و سنّت در موارد اختلافى دستور صريح خداوند است، همان طور كه خداى تعالى مى فرمايد:

«فَإِنْ تَنازَعْتُمْ في شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّه وَالرَّسُولِ»؛⁽¹⁾اگر در امرى اختلاف و نزاع پيدا كرديد، حكم آن را به خدا و رسول خدا ارجاع دهيد.

و نيز مى فرمايد:

«فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤمِنُونَ حَتّى يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا في أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْليمًا»؛⁽²⁾نه به خدا سوگند، هرگز مؤمن نمى شوند مگر اين كه در مشاجره بين خود، تو (را حَكَم قرار دهند و تو در مورد آن) حُكم كنى؛ سپس در مورد حكم هيچ مخالفتى نداشته باشند و با رضايت كامل و طيب نفس آن را بپذيرند.

و يا مى فرمايد:

«وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى»؛⁽¹⁾[پيامبر] از سر هوس سخن نمى گويد. سخن او به جز وحيى كه به او مى شود نيست.

هم چنين اگر امامت جانشينى رسول اللّه باشد - چنان كه در تعريف امامت گذشت - لازم است امام و خليفه تمام شئون و خصوصيّات نبى را داشته باشد تا بتواند جاى خالى ايشان را پر كند. پس همان طور كه نبوت و رسالت منصبى الاهى است، امامت و خلافت نيز منصب الاهى خواهد بود و امام بايد از سوى خداوند تعيين و معرفى شود.

اما اهل تسنّن از تسليم در مقابل گزينش خدا سر باز زدند، بلكه در مقابل حوادث و وقايع تسليم شدند و مبناى خود را بر آن استوار كردند.

در ادامه به بررسى مبانى اهل سنّت در باب تعيين امام مى پردازيم.

1 . بيعت

«بيع» در لغت در مقابل «خريدن» است. اين واژه در معناى فروختن نيز استعمال مى شود⁽²⁾و كاربرد بيعت براى امامت به معناى فروش اختيار و هستى در مقابل تأمين امنيت دين و دنياست. اين معامله و معاهده براى طرفين الزام آور است. خداى تعالى مى فرمايد:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ».⁽³⁾

پس بيعت تعهدساز است، اما اين معاهده عرفى تا چه حد الزام آور است؟ آيا بيعت تا اين حد الزام مى آورد كه يك شخص در خلوت و بدون اطلاع همگان، از فرمان بيعت شونده تخلف نكرده و تخلف از وى را حرام بداند؟ از سوى ديگر اگر شخصى كه با بيعت عده اى امام شده است، آيا بر همگان مولويت دارد يا خير؟ و فرد فرد مسلمانان موظف به تبعيت از او هستند؟ در اين صورت آيا لازم است كه همه افراد امت در اين مبايعه حاضر باشند، يا بر طبق مبناى اهل سنّت - چنان كه پيشتر گفتيم - حضور همگان براى بيعت با امام لازم نيست و بيعت اهل حل و عقد كافى مى باشد، و در صورت پذيرش بيعت همه اهل حلّ و عقد، اهل حلّ و عقد از ناحيه چه كسى براى تصميم گيرى به جاى مسلمانان وكالت يافته اند؟ روشن است كه در معاهده، در دو طرف بيعت رضايت قلبى شرط است، حال اگر برخى با اكراه بيعت كرده باشند، آيا اين بيعت براى آن ها الزام آور است؟ اگر بيعت شونده از وظايف خود تخلف كرد بايد خود به خود عزل شود؟ آيا كسى بايد او را عزل كند؟ اين كار وظيفه بيعت كنندگان است يا وظيفه همه مسلمانان؟ اگر امام فاسق على رغم خواست مسلمانان از منصب خود كنار نرفت، وظيفه مسلمانان چيست؟ آيا اميرالمؤمنين از اهل حل و عقد است؟ آيا اميرالمؤمنين عليه السلام و حضرت زهرا سلام اللّه عليها حديث «من مات ولم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية» را از پيامبر صلى اللّه عليه وآله نشنيده بودند؟ چرا اميرالمؤمنين عليه السلام در بيعت با ابوبكر شركت نداشت؟ چرا حضرت زهرا سلام اللّه عليها بدون بيعت از دنيا رفت؟ چرا اميرالمؤمنين عليه السلام اصحاب خود را به بيعت با ابوبكر وادار نكردند؟ اين ها سؤال هايى است كه اهل تسنّن بايد پاسخ بدهند. اهل تسنّن ابتدا مسئله

اجماع را مطرح مى كنند؛ سپس عقب نشينى كرده و بيعت اهل حلّ و عقد را كافى مى دانند. اما از آن جا كه خلافت ابوبكر نه بر اساس اجماع بود و نه همه اهل حلّ و عقد در اين بيعت شركت داشتند؛ از اين رو عالمان اهل سنّت در نهايت ادعا كرده اند كه براى خلافت، بيعت يك نفر از اهل حلّ و عقد نيز كفايت مى كند! خواننده خود بنگرد مبنايى را كه بر اساس بى مبنايى بنا شده است!

2 . شورا

اشاره

به اعتقاد اهل تسنّن، يكى از راه هاى تعيين امام شورا است. اين اعتقاد به عملكرد عمر براى تعيين عثمان مستند است؛ از اين رو - بنابر نقل تفتازانى، چنان كه گذشت - معتزله شركت پنج نفر را براى تعيين خليفه شرط مى دانند و اين شرط را از عمل عمر اخذ كرده اند.

با اين شرط امامت ابوبكر زير سؤال مى رود، چون امامت وى به بيعت واحد منعقد شده است و در سقيفه هرگز مشورتى صورت نگرفته و هيچ شورايى نبوده است. صرف نظر از اين موضوع، در مورد شورا چند مسئله مهم مطرح است:

يكم: آيا دليلى از كتاب و سنّت براى اثبات امامت از طريق شورا وجود دارد؟ دوم: شورا از چه زمانى به عنوان راه تعيين امام مطرح شد؟ سوم: انگيزه مطرح كردن شورا به عنوان راه تعيين امام چه بوده است؟ و پرسش هاى ديگر در اين باره.

ادلّه مشروعيت شورا براى تعيين امام

معتزله براى اثبات مشروعيت امامت از طريق شورا به قرآن استدلال مى كنند. در دو آيه از قرآن كريم به مسئله شورا و مشورت اشاره شده است. هم چنين سوره اى به نام «شورى» وجود دارد.

آيه يكم: خداى تعالى در سوره آل عمران مى فرمايد:

«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّه لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي اْلأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّه إِنَّ اللّه يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلينَ»؛⁽¹⁾پس به خاطر رحمت خداوند است كه تو با مردم خوش خو و نرم هستى، و اگر تندخو و سخت دل بودى، از گرد تو پراكنده مى شدند؛ پس از آن ها درگذر و براى آنان استغفار كن و در كارها با آن ها مشورت نما و آن نگاه كه تصميم گرفتى، به خدا توكّل كن كه خدا توكّل كنندگان را دوست مى دارد.

بنابر نقل تفاسير، اين آيه ناظر به حوادث جنگ اُحُد است و خداوند به رسول خود توصيه مى كند كه از كوتاهى و فرار اطرافيان خود درگذرد و براى آن ها استغفار كند و براى شخصيت دادن به ايشان با آنان مشورت كند. در آيه تصريح شده است كه پس از مشورت، تصميم گيرى با رسول خدا صلى اللّه عليه وآله است. اين مشورت به جهت شخصيت دادن به مسلمانان بوده است، در غير اين صورت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله از اين كار بى نياز است. سيوطى در اين باب مى نويسد:

وأخرج ابن عدي والبيهقي في الشعب بسند حسن عن ابن عباس قال: لما نزلت «وَشاوِرْهُمْ فِي اْلأَمْرِ» قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: أما إن اللّه ورسوله لغنيّان عنها، ولكن جعلها اللّه تعالى رحمة لأمّتي؛⁽²⁾وقتى آيه «وَشاوِرْهُمْ فِي اْلأَمْرِ» نازل شد، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود: به درستى كه خدا و رسول او از اين كار بى نيازند، ليكن خداوند آن را رحمتى براى امت قرار داد.

سيوطى هم چنين به نقل از ابن جرير، ابن منذر و ابن ابى حاتم، و آنان نيز به نقل از قتاده مى نويسند:

«وَشاوِرْهُمْ فِي اْلأَمْرِ» قال: أمر اللّه نبيّه أن يشاور أصحابه في الأمور، وهو يأتيه وحي السّماء، لأنّه أطيب لأنفس القوم، وإن القوم إذا شاور بعضهم بعضا وأرادوا بذلك وجه اللّه عزم لهم على رشده؛⁽¹⁾وقتى آيه نازل شد، خداوند به پيامبرش امر كرد كه در امور مختلف با اصحاب خود مشورت كند، در حالى كه وحى بر او نازل مى شد؛ چرا كه اين كار خوشايند مردم بود و اين كه مردم با يك ديگر مشورت كنند و در اين كار قصد قربت داشته باشند، در نتيجه به پيشرفت و صلاح خواهند رسيد.

پس اهل سنّت معترفند كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله از مشورت با مردم بى نياز بوده و اين كار صرفاً براى خشنودى و تأليف قلوب آنان است، چرا كه مى نويسند:

قد علم اللّه أنه ما به إليهم من حاجة، ولكن أراد أن يستن به من بعده؛⁽²⁾خداوند مى داند كه پيامبر صلى اللّه عليه وآله نيازى به رأى مردم ندارد، ليكن خواست خدا آن بود كه مشورت را پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله سنّت كند.

فخر رازى هم علت دستور خداوند براى مشورت را چنين بيان مى كند:

ليقتدي به غيره في المشاورة ويصير سنة في أمته؛⁽³⁾تا ديگران در مشورت به او اقتدا كنند و اين كار در ميان امت سنّت شود.

شوكانى محدوده مشورت را امورى مى داند كه شرع در مورد آن ها دستورى ندارد. وى مى نويسد:

«وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» أي: الذي يرد عليك، أي أمر كان مما يشاور في مثله، أو في أمر الحرب خاصة، كما يفيده السياق، لما في ذلك من تطييب خواطرهم، واستجلاب مودّتهم، ولتعريف الأمة بمشروعية ذلك حتّى لا يأنف منه أحد بعدك. والمراد هنا: المشاورة في غير الأمور التي يرد الشرع بها؛⁽¹⁾هر امرى كه براى تو پيش مى آيد و در آن مشاوره لازم است، و يا - چنان چه از سياق آيه استفاده مى شود - فقط در مشورت جنگى، [مشورت كن، زيرا] هم با اين مشورت آرامش خاطر پيدا كرده و موجب جلب دوستى ميان آنان مى گردد و هم مشروعيت مشاوره ميان مسلمانان و امت اسلامى ثابت مى شود تا اين كه پس از تو كسى از مشورت روى نگرداند. اما مراد از مشورت در اين جا، مشاوره در امورى است كه شارع درباره آن سخنى نفرموده است.

پس به اعتراف اهل سنّت، مشورت به جهت شخصيت دادن به مسلمانان است نه نياز رسول خدا صلى اللّه عليه وآله.

از طرفى بر اساس سياقِ آيات، مشورت در اين آيه مربوط به جنگ است نه همه امور، پس اين آيه هيچ ربطى به تعيين امام از طريق شورا ندارد.

آيه دوم: خداى تعالى در سوره شورى مى فرمايد:

«فَما أُوتيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللّه خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * وَالَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ اْلإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ

يَغْفِرُونَ * وَالَّذينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ»؛⁽¹⁾آن چه به شما داده شده، برخوردارى از (كالاى) زندگى دنياست، و آن چه پيش خداست براى كسانى است كه گرويده اند (و به پروردگارشان اعتماد دارند، بهتر و پايدارتر است). و كسانى كه از گناهان بزرگ و رفتارهاى زشت خود را به دور مى دارند، و چون به خشم در مى آيند در مى گذرند، و كسانى كه (نداى) پروردگارشان را پاسخ (مثبت) داده و نماز برپا كرده اند و كارشان در ميانشان مشورت است (و از آن چه روزيشان كرده ايم انفاق مى كنند).

خداوند در اين آيات برخى از صفات مؤمنان را برمى شمارد كه يكى از آن ها مشورت در كارها است، اما هيچ قرينه اى در آيه وجود ندارد كه بتوان از آن طريقيّت شورا براى تعيين امامت را استفاده كرد.

بنابراين با استناد به هيچ يك از اين آيات نمى توان طريقيت شورا را براى نصب امام اثبات نمود.

مشورت در امورى است كه خداوند در مورد آن ها دستورى نداشته باشد؛ اما در مواردى كه نصى وجود دارد، هرگز جاى مشورت نيست.

پيامبر صلى اللّه عليه وآله در برخى امور مثل امور جنگى با اصحاب خود مشورت مى كردند، اما در برخى مسائل هرگز مشورت نمى كردند و دستور مولوى صادر مى فرمودند.

به عنوان نمونه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در جنگ خندق با اصحاب خود مشورت كردند و با تأييد پيشنهاد جناب سلمان رحمه اللّه، به حفر خندق دستور دادند.

طبرى در تاريخش در اين باره مى نويسد:

عن محمّد بن عمر قال: كان الذي أشار على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: بالخندق سلمان، وكان أوّل مشهد شهده سلمان مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، وهو يومئذ حرّ، وقال: يا رسول اللّه، إنا كنّا بفارس إذا حوصرنا خندقنا علينا.

رجع الحديث إلى حديث ابن إ سحاق: فعمل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله ترغيباً للمسلمين في الأجر؛⁽¹⁾محمّد بن عمر گويد: سلمان به پيامبر عرضه داشت كه خندق حفر كنند و اين نخستين جنگى بود كه سلمان در آن حضور داشت. وى در آن هنگام آزاد بود و گفت: اى پيامبر خدا، ما در كشور فارس وقتى محاصره مى شديم خندق مى كنديم.

ابن اسحاق گويد: پيامبر براى ترغيب مسلمانان در حفر خندق كار مى كرد و مسلمانان نيز به كار پرداختند.

عبدالرزاق صنعانى نيز در اين باره مى نويسد: دو بزرگ قبيله اوس و خزرج به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله عرضه داشتند:

يا رسول اللّه، إن كنت أُمرت بشيء، فامض لأمر اللّه. فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: لو كنت أُمرت بشيء لم أستأمركما، ولكن هذا رأيي، أعرضه عليكما. قالا: فإنا لا نرى أن نعطيه إلاّ السيف؛⁽²⁾اى رسول خدا، اگر به چيزى امر شده ايد انجام دهيد. پيامبر فرمود: اگر امر شده بودم ديگر با شما مشورت نمى كردم. اين رأى شخصى من بود كه براى شما باز گفتم. آن دو عرضه داشتند: پس فقط شمشير زدن با آنان راه مناسبى است.

بر اساس اين حديث، هر گاه دستورى از ناحيه خداوند رسيده باشد و نصّى وجود داشته باشد مشورت در آن مورد بى معنا خواهد بود، و اين موضوع را مسلمانان نيز مى دانستند، از همين رو به حضرت عرضه داشتند:

«إنْ كنت أُمرت بشيء فافعله».

به همين جهت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در فرستادن اسامه، به آراء و اعتراضات اطرافيان خود اهميتى نداد و اسامه را كه جوانى 20 ساله بود به فرماندهى لشكرى منصوب كرد و فرمود: «أنفذوا بعث اسامة» و متخلفان از اين لشكر را لعن كرد و فرمود: «لعن اللّه من تخلّف عن جيش أُسامة».⁽¹⁾حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز نسبت به شورا در مسئله امامت تعريض دارد. ايشان در خطبه شقشقيه مى فرمايد:

فيا للّه وللشورى، متى اعترض الرّيب فيّ مع الأوّل منهم حتّى صرتُ أُقرَنُ إلى هذه النظائر؛⁽²⁾پناه بر خدا از اين شورا! كدام زمان بود كه در مقايسه من با نخستين آنان (ابوبكر و برترى من) شكّ و ترديد وجود داشته باشد، تا چه رسد به اين كه مرا هم سنگ امثال آن ها (اعضاى شورا) قرار دهند.

پس شورا هرگز مورد قبول اميرالمؤمنين عليه السلام نبوده است، از اين رو حضرت اميرالمؤمنين در اين باره مى فرمايد:

فإن كنت بالشّورى ملكت اُمورهم *** فكيف بهذا والمشيرون غيّب؛⁽³⁾.

تو اگر به واسطه شورا زمام امور مردم را بدست گرفته اى.

چگونه مى شود در صورتى كه اهل شور و مشورت (بنو هاشم و بزرگان اصحاب) غايب بوده اند.

در اين بيت شعر، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام ضمن تعريض به اصل شورا، در تحقق آن نيز خدشه مى كند. به عبارت ديگر حضرتش در مقام احتجاج مى فرمايد حتى اگر دليل شما براى اثبات خلافت شورا باشد، اين امر تحقق پيدا نكرده است، چرا كه افراد ذى صلاح براى مشورت در سقيفه غايب بودند. پس بر اساس خطبه شقشقيه، نه تنها اصل شورا براى تعيين امام مورد قبول اميرالمؤمنين عليه السلام نيست، بلكه حضرتش اين كار را در مورد ابوبكر محقق نمى داند.

هم چنين وقتى معاويه بحث شورا را مطرح كرد، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در مقام احتجاج با وى نوشت:

وإنّما الشورى للمهاجرين والأنصار، فإن اجتمعوا على رجلٍ وسمّوه إماما، كان ذلك للّه رضا، فإن خرج من أمرهم خارجٌ بطعنٍ أو بدعةٍ ردُّوه إلى ما خرج منه، فإن أبى، قاتلوه على اتّباعه غير سبيل المؤمنين وولاه ما تولى؛⁽¹⁾شورا تنها از آنِ مهاجران و انصار است. اگر اينان بطور اتفاق كسى را امام دانستند، خداوند از اين امر راضى و خشنود است، و اگر كسى از فرمان آنان با زور سرنيزه و يا از روى بدعت خارج شود او را به جاى خود مى نشانند. پس اگر سرپيچى كند با او نبرد مى كنند، چرا كه از غير طريق اهل ايمان پيروى كرده و پيروى اش از آن چه دوست داشته است.

مسلما اين مطلب هرگز بيان گر موافقت اميرالمؤمنين عليه السلام با شورا و اجماع نيست، بلكه صرفا احتجاج با مخالف بر مبناى اوست.

پس طريقيت شورا براى تعيين امام نه از كلام خدا قابل استفاده است و نه در سنّت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله دليلى مى توان بر آن يافت. حتى خلفاى اهل تسنّن نيز اعتقادى به شورا براى تعيين امام نداشتند. چنان كه گذشت، خود ابوبكر از سوى عمر و صرفا با بيعت او خليفه شد. وى نيز براى تعيين عمر به جانشينى خود با احدى مشورت نكرد.

عمر هم اساسا با شورا موافق نبود. وى آرزو داشت كه اى كاش معاذ بن جبل زنده بود و او را خليفه خود قرار مى داد. احمد بن حنبل در مسند خود در اين باره مى نويسد:

حدّثنا عبداللّه، حدثني أبي، حدّثنا أبو المغيرة وعصام بن خالد قالا: حدّثنا صفوان عن شريح بن عبيدة وراشد بن سعد وغيرهما قالوا: لمّا بلغ عمر بن الخطّاب رضي اللّه عنه سرغ، حدّث أنّ بالشّام وباءً شديدا. قال: بلغني أنّ شدّة الوباء في الشّام. فقلت: إن أدركني أجلي وأبو عبيدة بن الجرّاح حيٌ استخلفته، فإن سألني اللّه لم استخلفته على أمّة محمّد صلّى اللّه عليه وآله؟ قلت: إنّي سمعت رسولك صلّى اللّه عليه وآله يقول: إنّ لكلّ نبيٍ أمينا وأميني أبو عبيدة بن الجراح، فأنكر القوم ذلك وقالوا ما بال عليا قريش يعنون بني فهرٍ، ثمّ قال: فإن أدركني أجلي وقد توفّي أبو عبيدة، استخلفت معاذ بن جبلٍ، فإن سألني ربّي عزّوجلّ لم استخلفته؟ قلت: سمعت رسولك صلّى اللّه عليه وآله يقول إنّه يحشر يوم القيامة بين يدي العلماء نبذة؛⁽¹⁾گويند زمانى كه عمر بن خطاب در راه شام به منطقه سرغ رسيد، خبر شيوع وباى شديد را در شام به وى دادند. پس او گفت: به من خبر رسيده كه در شام وبا شديد

است، اگر مرگ من فرا رسيد و ابوعبيدة بن جراح زنده بود، او را جانشين خود قرار مى دادم و خدا اگر از من بپرسد چرا او را جانشين خود بر امت محمّد صلى اللّه عليه وآله نمودى؟ گويم: شنيدم رسول تو گفت: هر نبى امينى دارد و امين من ابوعبيدة بن جراح است. مردم اين مطلب را انكار كرده و گفتند: با وجود على در ميان قريش، فردى از بنو فهر مطرح شود؟! سپس عمر گفت: اگر مرگ فرا رسيد و ابوعبيده نيز مرده بود، معاذ بن جبل را جانشين خود مى كردم و اگر خدا علت آن را پرسيد، مى گويم: شنيدم كه پيامبرت گفت: او در روز قيامت در ميان علما محشور مى شود.

بالاتر از اين، نوشته اند كه عمر آرزوى حياتِ سالم مولا ابوحذيفه را داشت كه اى كاش سالم زنده بود و او را خليفه خود قرار مى دادم. از وى نقل كرده اند كه گفت:

لو كان سالم حيّاً لاستخلفته.⁽¹⁾پس عمر اعتقادى به شورا نداشته است و حتى حاضر بود غلامى را خليفة المسلمين قرار دهد.

حال بايد ديد مسئله شورا از چه هنگام و با چه انگيزه اى مطرح شده است، و عمر چرا - على رغم عدم اعتقاد به شورا - تعيين خليفه پس از خود را به عهده شورا گزارده است؟ بخارى به نقل از ابن عباس در اين باره مى نويسد كه گفت:

كنت اُقريء رجالاً من المهاجرين منهم عبدالرحمن بن عوف، فبينما أنا في منزله بمنىً وهو عند عمر بن الخطّاب في آخر حجّة حجّها إذ رجع إليّ عبدالرحمن فقال: لو رأيت رجلاً أتى أمير المؤمنين اليوم، فقال: يا

أمير المؤمنين، هل لك في فلان يقول: لو قد مات عمر، لقد بايعت فلانا، فواللّه ما كانت بيعة أبي بكر إلاّ فلتةً فتمّت؟ فغضب عمر ثمّ قال: إنّي إن شاء اللّه لقائمٌ العشيّة في النّاس، فمحذّرهم هؤلاء الذي يريدون أن يغصبوهم أُمورهم.

قال عبدالرحمن: فقلت يا أميرالمؤمنين، لا تفعل، فإنّ الموسم يجمع رعاع النّاس وغوغاءهم، فإنّهم هم الّذين يغلبون على قربك حين تقوم في النّاس وأنا أخشى أن تقوم فتقول مقالةً يطيّرها عنك كلُّ مطيّرٍ وأن لا يعوها وأن لا يضعوها على مواضعها فأمهل حتّى تقدم المدينة، فإنّها دار الهجرة والسُنّة فتخلص بأهل الفقه وأشراف النّاس، فتقول ما قلت متمكّنا فيعي أهل العلم مقالتك ويضعونها على مواضعها.

فقال عمر: أما واللّه، إن شاء اللّه لأُقومنّ بذلك أوّل مقامٍ أُقومُهُ بالمدينة.

قال ابن عبّاس: فقدمنا المدينة في عقب ذي الحجّة، فلمّا كان يوم الجمعة عجّلنا الرّواح حين زاغت الشّمس حتّى أجد سعيد بن زيد بن عمرو بن نفيلٍ جالسا إلى رُكن المنبر، فجلست حوله تمسُّ رُكبتي رُكبته فلم أنشب أن خرج عمر بن الخطّاب، فلمّا رأيته مقبلاً قلت لسعيد بن زيد بن عمرو بن نفيلٍ: ليقولنّ العشيّة مقالةً لم يقلها منذ استخلف.

فأنكر عليّ وقال: ما عسيت أن يقول ما لم يقل قبله.

فجلس عمر على المنبر، فلمّا سكت المؤذّنون، قام فأثنى على اللّه بما هو أهله ثمّ قال:

أمّا بعد، فإنّي قائلٌ لكم مقالةً قد قدّر لي أن اُقولها، لا أدري لعلّها بين يدي أجلي، فمن عقلها ووعاها، فليحدّث بها حيث انتهت به راحلته، ومن خشي أن لا يعقلها، فلا أُحلّ لأحدٍ أن يكذب عليّ.

إنّ اللّه بعث محمّدا صلّى اللّه عليه وآله بالحقّ وأنزل عليه الكتاب، فكان ممّا أنزل اللّه آيةُ الرّجم فقرأناها وعقلناها ووعيناها، فلذا رجم رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله ورجمنا بعده، فأخشى إن طال بالنّاس زمانٌ أن يقول قائلٌ واللّه ما نجد آية الرَّجم في كتاب اللّه، فيضلّوا بترك فريضة أنزلها اللّه. والرَّجم في كتاب اللّه حقٌّ على من زنى إذا أحصن من الرّجال والنّساء إذا قامت البيّنة. أو كان الحبل أو الاعتراف.

ثمّ إنّا كنّا نقرأ فيما نقرأ من كتاب اللّه أن لا ترغبوا عن آبائكم. فإنّه كفرٌ بكم أن ترغبوا عن آبائكم. أو إنّ كفرا بكم أن ترغبوا عن آبائكم ألا ثمّ إن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قال: لا تطروني كما اُطري عيسى بن مريم وقولوا عبداللّه ورسوله.

ثمّ إنّه بلغني أنّ قائلاً منكم يقول: واللّه، لو مات عُمر بايعت فلانا، فلا يغترّنّ امرؤٌ أن يقول: إنّما كانت بيعة أبي بكر فلتةً وتمّت. ألا وإنّها قد كانت كذلك، ولكنّ اللّه وقى شرّها. وليس منكم من تقطع الأعناق إليه مثل أبي بكر. من بايع رجلاً عن غير مشورة من المسلمين، فلا يبايع هو ولا الّذي بايعه تغرّةً أن يقتلا.

وإنّه قد كان من خبرنا حين توفّى اللّه نبيّه صلّى اللّه عليه وآله أنّ الأنصار خالفونا واجتمعوا بأسرهم في سقيفة بني ساعدة، وخالف عنّا عليٌّ والزّبير ومن معهما. واجتمع المهاجرون إلى أبي بكر، فقلت لأبي بكر: يا أبا بكرٍ، انطلق بنا إلى إخواننا هؤلاء من الأنصار، فانطلقنا نريدهم، فلمّا دنونا منهم، لقينا رجلان منهم صالحان، فذكرا ما تمالى عليه القوم، فقالا أين تريدون يا معشر المهاجرين؟ فقلنا: نريد إخواننا هؤلاء من الأنصار. فقالا: لا عليكم أن لا تقربوهم، اقضوا أمركم. فقلت: واللّه لنأتينّهم، فانطلقنا حتّى أتيناهم في

سقيفة بني ساعدة، فإذا رجلٌ مزمّلٌ بين ظهرانيهم، فقلت: من هذا؟ قالوا: هذا سعد بن عبادة. فقلت: ماله؟ قالوا يوعك.

فلمّا جلسنا قليلاً تشهّد خطيبهم، فأثنى على اللّه لما هو أهله ثمّ قال: أمّا بعد، فنحنُ أنصار اللّه وكتيبة الإسلام، وأنتم معشر المهاجرين رهطٌ وقد دفّت دافّةٌ من قومكم، فإذا هم يريدون أن يختزلونا من أصلنا وأن يحضنونا من الأمر.

فلمّا سكت، أردت أن أتكلّم وكنت زوّرت مقالةً أعجبتني أريد أن اُقدّمها بين يدي أبي بكر وكنت إداري منه بعض الحدّ، فلمّا أردت أن أتكلّم قال أبو بكر: على رسلك فكرهت أن اُغضبه.

فتكلّم أبوبكر، فكان هو أحلم منّي وأوقر واللّه، ما ترك من كلمة أعجبتني في تزويري إلاّ قال في بديهته مثلها أو أفضل منها حتّى سكت، فقال: ما ذكرتم فيكم من خيرٍ فأنتم له أهلٌ ولم يعرف هذا الأمر إلاّ لهذا الحيّ من قريشٍ، هم أوسط العرب نسبا ودارا، وقد رضيت لكم أحد هذين الرجلين، فبايعوا أيّهما شئتم. فأخذ بيدي وبيد أبي عبيدة بن الجرّاح وهو جالسٌ بيننا، فلم أكره ممّا قال غيرها، كان واللّه أن اُقدّم فتضرب عنقي لا يقرّبني ذلك من إثمٍ، أحبّ إليّ من أن أتأمّر على قوم فيهم أبو بكر. أللّهم إلاّ أن تسوّل إليّ نفسي عند الموت شيئا لا أجدُهُ الآن.

فقال قائل الأنصار: أنا جذيلها المحكّك وعذيقها المرجّب، منّا أميرٌ ومنكم أميرٌ يا معشر قريشٍ.

فكثر اللّغط، وارتفعت الأصوات حتّى فرقت من الاختلاف.

فقلت: أبسط يدك يا أبا بكرٍ، فبسط يده فبايعته وبايعه المهاجرون ثمّ بايعته الأنصار.

ونزونا على سعد بن عبادة فقال قائلٌ منهم: قتلتم سعد بن عبادة، فقلت: قتل اللّه سعد بن عبادة.

قال عمر: وإنّا واللّه وجدنا فيما حضرنا من أمرٍ أقوى من مبايعة أبي بكر، خشينا، إن فارقنا القوم ولم تكن بيعةٌ أن يبايعوا رجلاً منهم بعدنا، فإمّا بايعناهم على ما لا نرضى وإمّا نخالفهم فيكون فسادٌ.

فمن بايع رجلاً على غير مشورةٍ من المسلمين، فلا يتابع هو ولا الّذي بايعه تغرّةً أن يقتلا؛⁽¹⁾من به جمعى از مهاجران قرآن تعليم مى دادم كه يكى از آنان عبدالرحمان بن عوف بود. روزى در منا منزل او بودم و او نيز نزد عمر بن خطاب در آخرين حجى كه عمر به جا آورد، عبدالرّحمان از نزد عمر به سوى من برگشت و گفت: اى كاش نزد من بودى و مى ديدى كه شخصى نزد عمر آمد و گفت: آيا خبر دارى كه فلانى مى گويد اگر عمر بميرد، من با فلانى بيعت خواهم كرد. پس به خدا سوگند بيعت با ابوبكر چيزى جزء يك حادثه بى حساب و كتاب نبود كه انجام شد. عمر (با شنيدن اين خبر) خشمگين شد و سپس گفت: من ان شاء اللّه عصر در ميان مردم برخاسته و آن ها را از كسانى كه قصد غصب امورشان را دارند بر حذر خوهد داشت.

عبدالرّحمان مى گويد: گفتم: اى اميرالمؤمنين، اين كار را نكن، چرا كه اكنون موسم حجّ است، عوام مردم و كم خردان در اين جا جمع شده اند و من مى ترسم كه تو برخيزى و كلامى بگويى و گفتار تو به صورت نادرست در بلاد منتشر شود. پس مهلت بده تا به مدينه برسيم كه آن جا سرزمين هجرت و سنّت است. عمر گفت: بله، به خدا سوگند من ان شاء اللّه در نخستين فرصت و پس از رسيدن به مدينه به اين كار اقدام خواهم كرد.

ابن عباس گفت: ما بعد از ذو الحجّة به مدينه رسيديم تا اين كه روز جمعه شد. وقتى آفتاب بالا آمد به مسجد رفتم، ديدم كه سعيد بن زيد بن عمرو بن نفيل كنار منبر نشسته است. من نيز كنار او نشستم. به او گفتم: عمر امروز مطلبى خواهد گفت كه تاكنون نگفته است.

وقتى صداى مؤذن ها قطع شد عمر برخاست و چنان كه شايسته است خدا را ثنا كرد و سپس گفت: اما بعد، من سخنى براى شما خواهم گفت كه تقدير شده آن را برايتان بگويم. گمان مى كنم كه شايد اجل من نزديك باشد، پس هركس گفتار مرا فهميد و حفظ كرد آن را براى ديگران نقل كند، و هر كس مى ترسد كه گفتار مرا نفهمد، پس بر كسى حلال نيست كه به من دروغ ببندد. همانا خداوند محمّد صلى اللّه عليه وآله را به حقّ مبعوث كرد و بر او كتاب فرستاد و از جمله آياتى كه بر او نازل كرد آيه رجم بود كه ما آن را خوانديم، فهميديم و حفظ كرديم. سپس ما ضمن قرائت كتاب خدا، اين آيه را هم مى خوانديم «كه از پدران خود رو برنگردانيد كه اگر از پدران خود اجتناب كنيد، آن براى شما كفر است».

آن گاه عمر بن خطاب گفت: همانا رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود: در مورد من غلو نكنيد، چنان كه در مورد عيسى بن مريم غلو كردند و به من بنده و رسول خدا بگوييد. به من رسيده كه يكى از شما مى گويد به خدا سوگند اگر عمر بميرد با فلانى بيعت خواهم كرد. به خود مغرور نشويد، آن كه مى گويد بيعت ابوبكر كارى ناگهانى بود كه انجام شد. آگاه باشيد كه بيعت ابوبكر چنان بود، ليكن خداوند امت را از شرّ آن حفظ كرد و در بين شما هم كسى نيست كه مانند ابوبكر به او روى آورده شود.

هر كس بدون مشورت با مسلمانان با كسى بيعت كند، بيعت كننده و بيعت شونده هر دو را خواهم كشت.

از أخبار ما هنگام رحلت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله اين است كه انصار با ما مخالفت

كردند و همگى در سقيفه بنو ساعده جمع شدند. على، زبير و همراهان آن دو نيز با ما مخالف بودند و مهاجران به خلافت ابوبكر اجماع كردند و من به ابوبكر گفتم: اى ابوبكر، بيا با هم به سراغ برادران انصار برويم. ما به قصد آنان حركت كرديم. در ميان راه دو نفر از برادران درست كار را ملاقات كرديم. آن دو گفتند: چرا به آن چه مردم توجه دارند ميلى نداريد؟ به كجا مى رويد؟ گفتيم: به ديدار انصار مى رويم. گفتند: خير! بر شماست كه امر خويش را دريابيد و به ايشان دوستى نكنيد. پس گفتم: سوگند به خدا، هر آينه به نزد آن ها (انصار) مى رويم. پس به آن جا كه رسيديم در ميان آن ها مردى بود كه به پتو پيچيده شده بود. گفتم اين كيست؟ گفتند: سعد بن عباده است. گفتم او را چه شده است؟ گفتند: سرما خورده است.

پس از اندكى نشستيم ديديم سخن گوى آن ها خدا را چنان كه شايسته است ثنا كرد و گفت: اما بعد، پس ما انصار خداوند و نشانه اسلام هستيم و شما اى گروه مهاجران گروه اندكى هستيد كه از سوى قوم خود رانده شده ايد، حال مى خواهيد حقِّ ما را ضايع كنيد؟ وقتى او ساكت شد خواستم سخن بگويم كه ابوبكر گفت: تو ساكت شو تا من صحبت كنم. ابوبكر سخنرانى كرد و اتفاقا همان مطالبى را گفت كه من قصد گفتن آن ها را داشتم. پس از سخنرانى ابوبكر، درگيرى زياد شد و صداها بالا رفت تا آن جا كه نزديك بود سعد بن عباده زير دست و پا له شود... .

پيش از تحليل اين قول، بايد پاسخى براى اين پرسش بيابيم كه چه كسى قصد بيعت با چه شخصى را داشته است؟ در اين حديث اشاره اى به اين جهت نشده است؛ اما ابن حجر در مقدمه فتح البارى مى نويسد:

لم يسم القائل ولا الناقل، ثمّ وجدته في الأنساب للبلاذري بإسناد قوي من رواية هشام بن يوسف عن معمر عن الزهري بالإسناد المذكور في الأصل

ولفظه: قال عمر بلغني أن الزبير قال لو قد مات عمر بايعنا عليّا. الحديث. فهذا أصح؛⁽¹⁾قائل و ناقل اين سخن نام برده نشده است، اما من در كتاب الانساب بلاذرى به اسناد قوى از روايت هشام بن يوسف، از معمر از زهرى با اسناد مذكور در اصل صحيح بخارى و به همان لفظ يافتم كه عمر گفت: به من رسيده كه زبير گفته است اگر عمر بميرد ما با على بيعت خواهيم كرد. پس اين صحيح ترين قول است.

ابن حجر اين حديث را با همان سند و با همان الفاظى كه در كتاب بخارى آمده است از بلاذرى و وى از زهرى نقل مى كند، اما على رغم اين كه به قوت سند آن اذعان دارد، اما اين حديث را در شرح حديث بخارى نياورده است، بلكه در مقدمه كتاب خود آن را مطرح كرده است. بنابراين بخارى على رغم اطلاع از نام قائل و نام شخصى را كه قصد بيعت با او را داشته، از ذكر نام او خوددارى كرده است تا مسئله مبهم بماند و ابن حجر نيز در شرح روايت بخارى مسئله را مسكوت گذاشته تا حقيقت هم چنان در پرده ابهام باقى بماند! اهل تسنّن، زبير را حوارى رسول خدا صلى اللّه عليه وآله مى دانند و معتقدند كه شخص رسول خدا صلى اللّه عليه وآله چنين لقبى را به او داده است. هم چنين از نظر اهل تسنّن زبير از اهل حل و عقد و جزء ده نفرى است كه پيامبر صلى اللّه عليه وآله به هنگام رحلت از ايشان راضى بوده است. هم چنين زبير از اعضاى شوراى شش نفره اى بود كه عمر براى تعيين جانشين خود تشكيل داد.

بعلاوه او پسر عمه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله بوده و به همين جهت نزد اهل سنّت داراى شخصيت بالا و مقبول است، از اين رو اعتراض وى به خلافت

ابوبكر و جريان سقيفه و اعتراف به حقانيت اميرالمؤمنين عليه السلام براى عالمان سنّى ناخوشايند است، بدين جهت بخارى از ذكر نام وى خوددارى مى كند. بر اساس برخى نقل ها، ناقل اين سخن عمار بوده است.⁽¹⁾به نظر مى رسد اين دو قول با هم تعارض نداشته باشند، چرا كه ممكن است عده اى از جمله زبير و عمّار در جلسه اى گرد هم آمده و اين مطلب را مطرح كرده باشند و راوى اين قول را به هر يك از آن ها نسبت داده باشند. به هر حال بخارى از اساس مسئله را ابهام آميز مطرح مى كند. شارح صحيح بخارى نيز در مقدمه كتاب خود متعرض اين مطلب مى شود و حتى برخى از شارحان كتاب بخارى، مثل عينى حنفى در عمدة القارى و كرمانى در الكواكب الدرارى اساسا به اين مطلب اشاره نكرده اند و اين در حالى است كه براى دور كردن اذهان مخاطبان از بحث، به نحوى در الفاظ روايت تغييرى داده اند.

دو نكته در حديث

يكم: در سقيفه بنو ساعده سه نفر از مهاجران و تعداد زيادى از انصار حضور داشته اند، اما در مورد جزئيات حوادث و وقايع آن هيچ نقلى از حاضرين وجود ندارد و اين مسئله بسيار عجيب است و محققان را به تأمّل وامى دارد كه چرا داستان بسيار مهمى كه سرنوشت اسلام و مسلمين را به شدّت متأثر ساخته است از سوى هيچ كس نقل نشده است؟ و احدى از حاضرين در سقيفه از حوادث اتفاق افتاده در آن گزارش نكرده اند.

چرا اين داستان فقط از طريق عمر بن خطاب نقل شده است؟ اگر عمر بن خطاب از گفت و گوى عده اى مبنى بر بيعت ايشان با

اميرالمؤمنين عليه السلام مطلع و خشمگين نمى شد، حتى اين مقدار از حوادث، اگرچه از «منظر صاحبان قدرت» باشد به دست ما نمى رسيد.

دوم: عمر ضمن خطبه خود ادعا مى كند آياتى در قرآن بوده و حذف شده است و اين موضوع بيان گر تحريف و نقصان قرآن است. به عبارت ديگر عمر بن خطاب قائل به تحريف قرآن بوده است، پس بايد اهل تسنّن اين مشكل را نيز پاسخ بدهند.

طرح شورا و جلوگيرى از بيعت

با توجه به مطالبى كه گذشت، روشن شد كه شورا در سال 23 هجرى از سوى عمر مطرح شد و پيش از آن اساسا سخنى از شورا نبوده است.

از روايت عمر استفاده مى شود كه طرح مسئله شورا به جهت پيش گيرى از اقدام طرفداران حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام براى بيعت با ايشان بوده است.

هم چنين برخى قرائن حاكى از آن است كه در زد و بندهاى سياسى ميان بنو اميه و عمر بن خطاب، قرار بر آن بود كه پس از عمر، عثمان بن عفان جانشين وى گردد. بدين منظور عمر مسئله شورا را طراحى كرد تا از اين طريق به اهداف از قبل تعيين شده دست يابد. در نتيجه اگر جاسوسان خبر تصميم اصحاب اميرالمؤمنين عليه السلام را به عمر منتقل نمى كردند، چيزى به نام شورا مطرح نمى شد و عمر به سادگى و با وصيت، عثمان را به عنوان جانشين خود معرفى مى كرد.

با بررسى تحليلى تاريخ به اين نتيجه مى رسيم كه عثمان در خلافت عمر نقش مهمى را ايفا كرد و در عوض اين كار قرار بر آن شد كه عمر نيز زمينه را براى خلافت عثمان فراهم سازد.

بر اساس مدارك اهل تسنّن، ابوبكر به هنگام وصيت و پس از گفتن جمله هذا ما

اوصى به أبو بكر بن قحافة بى هوش شد⁽¹⁾و نتوانست ادامه وصيت خود را بيان كند. كاتب وصيت ابوبكر، يعنى عثمان بن عفان وقتى اوضاع را چنين ديد، بيم آن داشت كه وصيت ابوبكر ناتمام بماند، از همين رو از پيش خود وصيّت ابوبكر را تكميل كرد. وقتى ابوبكر به هوش آمد، از عثمان پرسيد در وصيت چه نوشتى؟ عثمان پاسخ داد: من ترسيدم كه تو نتوانى وصيت خود را تمام كنى، لذا خلافت را براى عمر بن خطاب نوشتم. ابوبكر نيز اقدام عثمان را تأييد كرد.⁽²⁾شواهد فراوانى هست كه از فشار بنو اميه براى دست گرفتن قدرت حكايت دارد و در اين راستا بنو اميه عمر را در راه رسيدن به خلافت يارى كردند تا او نيز راه را براى انتقال قدرت به اينان هموار سازد. عمر در اين راه از اهل كتاب نيز بهره مى جُست. در سنن ابى داوود آمده است:

حدّثنا حفص بن عمر أبو عمر الضّرير، حدّثنا حمّاد بن سلمة، أنّ سعيد بن إياس الجريري أخبرهم، عن عبداللّه بن شقيق العقيلي، عن الأقرع مؤذّن عمر بن الخطّاب، قال: بعثني عمر إلى الأسقف، فدعوته، فقال له عمر: وهل تجدني في الكتاب؟ قال: نعم. قال: كيف تجدني؟ قال أجدك قرنا، فرفع عليه الدّرّة فقال قرن مه؟ فقال: قرنٌ حديدٌ، أمينٌ شديد. قال كيف تجد الّذي يجيء من بعدي؟ فقال: أجده خليفةً صالحا غير أنّه يؤثر قرابته، قال عمر: يرحم اللّه عثمان! ثلاثا، فقال: كيف تجد الّذي بعده؟ قال: أجده صدأ حديدٍ، فوضع عمر يده على رأسه فقال: يا دفراه، يا دفراه فقال: يا أميرالمؤمنين، إنّه خليفة صالح ولكنّه يستخلف حين يستخلف والسّيف

مسلول والدّم مهراق؛⁽¹⁾از اقرع (مؤذن عمر به خطاب) نقل شده است كه گفت: عمر مرا به نزد اسقف فرستاد و من او را فرا خواندم. عمر به او گفت: آيا نام مرا در كتاب (انجيل) يافته اى؟ گفت:

بله. گفت اوصاف مرا چگونه يافتى؟ اسقف گفت تو را با عنوان «قرن»⁽²⁾يافتم. عمر (عصبانى شد) شلاق خود (دره) را بالا برد و گفت: قرن چيست؟ اسقف پاسخ داد: قرن آهن بزرگ و محكمى است. عمر گفت: كسى را كه پس از من خواهد آمد چگونه يافتى؟ اسقف گفت: او را جانشين صالحى يافتم جز اين كه وى خويشاوندان خود را بر سر كار خواهد آورد. عمر سه مرتبه گفت: خدا به عثمان رحم كند.

اين حديث آشكارا حاكى از آن است كه خلافت عثمان از جانب عمر تثبيت شده بود؛ از اين رو وقتى خبر رسيد كه عده اى قصد دارند با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت كنند، «شورا» را به گونه اى طراحى كرد كه اولاً طرفداران اميرالمؤمنين عليه السلام را سركوب كند، و ثانيا امر خلافت به عثمان منتهى شود، زيرا هر چند كه اعضاى شورا شش نفر بودند، اما در اين جمع نيز تصميم نهايى به عبدالرحمان بن عوف كه داماد عثمان بود سپرده شد.

بنابراين روشن است كه عمر هرگز اعتقادى به «شورا» نداشته است، بلكه او آرزو داشته است كه يكى از سه يار خود يعنى معاذ بن جبل، ابوعبيده جرّاح و يا سالم مولا ابوحذيفه زنده بودند و خلافت به آن ها مى رسيد.

در نهايت هم در اثر فشارهاى بنو اميه و زد و بندهاى سياسى با آن ها تصميم گرفته بود كه عثمان را به عنوان خليفه خود معرفى كند كه به جهت سركوب مخالفان

اين كار را با طرح مسئله «شورا» به انجام رساند؛ هر چند كه شورا هيچ ريشه اى در قرآن و سنّت نداشت و هيچ يك از اعضاى آن شورا مورد وثوق و تأييد عمر نبودند.

تفتازانى در شرح مقاصد، مسئله شورا را به عنوان يكى از اشكالاتى كه متوجه عمر است مطرح كرده و مى نويسد:

منها: أنّه جعل الخلافة شورى بين ستة مع الإجماع على أنّه لا يجوز نصب خليفتين لما فيه من إثارة الفتنة؛⁽¹⁾و از جمله (اشكالاتى كه بر عمر وارد است) آن است كه خلافت را به صورت شورا در ميان شش نفر قرار داد، در صورتى كه بر اساس اجماع، نصب دو خليفه جايز نيست، زيرا باعث بروز فتنه مى شود.

علامه حلّى رحمه اللّه در مورد قصه شورا و اين كه هيچ يك از اعضاى آن مورد وثوق عمر نبودند مى نويسد:

منها: قصة الشورى، وقد أبدع فيها أمورا، فإنّه: خرج بها عن الإختيار والنص جميعا. وحصرها في ستة. وذمّ كلّ واحد منهم، بأن ذكر فيه طعنا، لا يصلح معه للإمامة؛⁽²⁾از جمله [اشكالاتى كه بر عمر وارد است] داستان شورا است كه [عمر] در آن امورى را بدعت نهاد و به واسطه آن هم از اختيار (كه مبناى اهل سنّت در تعيين امام است) و هم از نص (كه معتقد شيعه است) خارج شد و هر يك را ذم كرد، به اين صورت كه طعنى براى آن ذكر كرد كه با وجود اين مطاعن، فرد براى امامت صلاحيت نخواهد داشت.

3 . وصيت

چنان كه پيشتر اشاره شد، يكى از راه هاى تعيين امام از نظر اهل سنّت وصيت امام قبلى به امام پس از خود است.

اما اهل تسنّن هيچ دليلى براى مشروعيت اين طريق ارائه نكرده اند، بلكه فقط به تعيين عمر از سوى ابوبكر استناد مى كنند. اما براى درستى يا نادرستى اين طريق ابتدا بايد مشروعيت امام قبلى اثبات شود، بنابر اين بحث به ابوبكر بازمى گردد؛ يعنى اساسا بحث در مورد تعيين خليفه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله است. پس تا مشروعيت خلافت ابوبكر ثابت نگردد، عمل وى هيچ حجيّتى نخواهد داشت. هم چنين اگر تعيين امام بعد، صرفا مبتنى بر رأى و نظر امام پيش از خود باشد و امر به خدا و رسول او منتهى نگردد هيچ اعتبارى نخواهد داشت، يعنى امام قبلى حتما بايد امامتش از جانب خدا و رسول او مشروعيت داشته باشد تا بتواند امام پس از خود را تعيين كند.

مباحث امامت

اشاره

خلافت و جانشينى رسول خدا

پس از اتمام مباحث مقدماتى هم چون مبانى امامت، تعريف امامت، ضرورت وجود امام در هر عصر و نيز شرايط امام، كه به تفصيل مطالبى ارائه گرديد، در ادامه و پس از طرح مباحث مقدماتى، به اصل موضوع مى رسيم كه خليفه بلافصل پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله كيست؟ اين بحث مهم ترين مسأله در اسلام و منشأ و ريشه تمام اختلاف ها ميان شيعه و اهل تسنّن است؛ از اين رو بر همگان واجب است كه خليفه به حق و بلافصل رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله را بشناسند و ادله اثبات امامتش را بدانند و در مقابل مخالفان استدلال نمايند.

چنان كه در مبانى گذشت، امامت از اصول دين بوده و تقليد در آن جايز نيست؛ بنابراين بر هر فرد مكلّف واجب و لازم است كه در دلائل امامت و خلافت بعد از رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله تحقيق نمايند و اين كار تمام نمى شود، مگر اين كه وجه استدلال به ادله را كاملاً بداند، شبهات و اشكالات آن را دفع كند و پاسخ گوى ادلّه معارض باشد. البتّه هر مكلّفى به قدر وسع خود به اين حكم مكلّف است، چون «تكليف بما لا يطاق» عقلاً محال است و خداوند متعال فرموده: «لا يُكَلِّفُ اللّه نَفْسًا إِلاّ

وُسْعَها»⁽¹⁾و ما در اين مباحث - به حول و قوّه الاهى - به تمامى ادله رسيدگى خواهيم نمود و با كمال انصاف و دقّت نظر، استدلال خواهيم كرد.

پس از اثبات اين كه دو قول بيشتر در مسئله وجود ندارد، نخست به بررسى أدلّه قول به امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از كتاب، سنّت و عقل پرداخته و مطابق آن چه در كتب اهل سنّت آمده استدلال خواهيم نمود و آنچه در رابطه با هر يك از ادلّه گفته شده متعرض خواهيم شد. در مقام دوم نيز به بررسى أدلّه امامت ابوبكر بن ابى قحافه مى پردازيم و به بهترين وجه تقرير خواهيم نمود و با استناد به كتب خود اهل سنّت، موضوع بحث را پيش خواهيم برد و پس از طرح و بررسى ادله هر يك از دو گروه شيعه و اهل تسنّن، به اشكال ها و شبهه هاى مربوط به اين مسأله خواهيم پرداخت.

امام به حق كيست؟

جرجانى در شرح مواقف مى نويسد:

المقصد الرابع في الإمام الحقّ بعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله؛ وهو عندنا أبو بكر وعند الشيعة علي؛ لنا وجهان: الأوّل: إنّ طريقه إمّا النص أو الإجماع بالبيعة...؛ الثاني: الإجماع منعقد على حقيّة إمامة أحد الثلاثة: أبي بكر وعلي والعباس؛⁽²⁾مقصد چهارم درباره امام حق پس از رسول خداست كه وى در نزد ما ابوبكر و نزد شيعه على عليه السلام است. دو وجه در اين باره وجود دارد: نخست آن كه راه [شناخت امامت] يا نص است و يا اجماع.

دوم اجماعى كه بر حق بودن امامت يكى از سه نفر، يعنى ابوبكر، على و عباس پابرجاست.

تفتازانى در شرح مقاصد مى گويد:

المبحث الخامس: الإمام الحقّ بعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله عندنا وعند المعتزلة وأكثر الفرق: أبوبكر، وعند الشيعة علي رضي اللّه تعالى عنه ولا عبرة بقول الراوندية - أتباع القاسم بن راوند - أنه العباس رضي اللّه تعالى عنه. لنا وجوه؛⁽¹⁾بحث پنجم: امام حق پس از رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله در نزد ما اهل سنّت، معتزله و اكثر فرق ابوبكر است، در حالى كه در نزد شيعه على رضى اللّه تعالى عنه است. در اين ميان به قول راوندية⁽²⁾- پيروان قاسم بن راوند - كه مى گويند امام بر حق عباس رضى اللّه عنه است توجهى نمى شود.

پس امر امامت بعد از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در ميان دو نفر مورد اختلاف است؛ يا امير مؤمنان على عليه السلام و يا ابوبكر.

در عصر حكومت عباسيان، در راستاى جعل فضائل و مناقب براى عباس عموى پيامبر صلى اللّه عليه وآله، بحث استحقاق وى بر خلافت نيز مطرح شد؛ چرا كه آنان خلافت را موروثى مى دانستند و معتقد بودند كه چون ابوبكر هيچ نسبتى با رسول خدا صلى اللّه عليه وآله ندارد، پس شايسته خلافت نيست و نسبت اميرمؤمنان على عليه السلام به پيامبر دورتر از نسبت عباس است؛ از اين رو مدعى بودند كه خلافت حق عباس بوده

است. در اين ميان اين قول نه پايه درستى و نه قائلى در ميان مسلمانان عصر حاضر دارد؛ از اين رو علماء كلام ساير فرق، به اين قول اعتنا نكرده و فقط ادلّه امامت حضرت امير مؤمنان عليه السلام و ابوبكر را متعرّض شده اند.

از سوى ديگر - چنان كه پيشتر بيان شد - بر اساس دلايل چهارگانه؛ يعنى كتاب، سنّت، عقل و اجماع، وجود امام در هر عصرى لازم است و تمامى مسلمانان درباره ضرورت وجود امام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله اتفاق نظر دارند. از اين رو چون از سويى وجود امام براى مسلمانان ضرورى است و از سوى ديگر امر امامت در ميان دو نفر مورد اختلاف است، در نتيجه اگر امامت يكى از آن دو ثابت نشد، قطعا و قهرا ديگرى امام خواهد بود.

در ادامه به ارائه و بررسى ادلّه امامت امير مؤمنان على عليه السلام مى پردازيم و به اشكال ها و شبهه هاى مربوط به هر يك از دلايل پاسخ خواهيم داد، سپس به بحث و بررسى ادلّه امامت ابوبكر خواهيم پرداخت.

ادلّه امامت امیرالمؤمنین علیه السلام

اشاره

همان گونه كه در مباحث قبلى به آن اشاره شد، ادلّه امامت بلا فصل اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله عبارتند از:

1 - دليل هاى نقلى؛

2 - دليل هاى عقلى.

دليل هاى نقلى نيز عبارتند از:

1 - آيات قرآن؛

2 - احاديث نبوى.

ادلّه عقلى نيز عبارتند از دلائل افضليت حضرت امير بر ساير اصحاب رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله.

عصمت نيز كه از شروط قطعى امامت است، از ديگر دليل هاى عقلى است كه به آن خواهيم پرداخت و آن را منحصر در على بن ابى طالب عليه السلام خواهيم نمود.

آيات

ترديدى نيست كه استدلال به آيات بر دليل هاى ديگر مقدَّم است، زيرا كلام اللّه مجيد مورد قبول عموم مسلمين است و در آيات قرآن بحث سندى مطرح نمى باشد. امّا با وجود مقطوع الصدور بودن آيات، به حديث نيازمنديم، زيرا تا شأن نزول آيه مشخّص نشود، استدلال تمام نخواهد بود. آيات بسيارى به روشنى - البتّه به كمك

احاديث - بر امامت امير مؤمنان عليه السلام دلالت دارد كه در ادامه به بررسى برخى از مهم ترين آن ها مى پردازيم.

آيه ولايت

خداى تعالى در سوره مائده⁽¹⁾مى فرمايد:

«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ»؛⁽²⁾به راستى كه تنها صاحب اختيار شما خدا، رسولش و مؤمنينى هستند كه ايمان آورده، نماز را برپا مى دارند و در حالى كه در ركوعند زكات مى دهند.

اين آيه شريفه يكى از ادّله امامت حضرت امير مؤمنان على عليه السلام و خلافت بلافصل ايشان پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله است.

شأن نزول آيه ولايت

در اين باره احاديث فراوانى وارد شده است كه پس از ذكر نام راويان و مجامع روايى كه به نقل آن ها پرداخته اند، به بررسى متن احاديث خواهيم پرداخت.

راويان احاديث

صحابه

روايات مربوط به شأن نزول آيه ولايت در طبقه صحابه، از طريق بزرگان

اصحاب روايت شده است كه از جمله مى توان به اشخاص زير اشاره نمود:

1 . حضرت امير مؤمنان على عليه السلام؛

2 . عمار بن ياسر؛

3 . ابوذر غفارى؛

4 . جابر بن عبداللّه انصارى؛

5 . مقداد بن اسود كندى؛

6 . عبداللّه بن عباس؛

7 . انس بن مالك؛

8 . ابورافع؛

9 . عبداللّه بن سلام؛

10 . حسّان بن ثابت انصارى. وى اين قضيّه را در غالب شعرى بيان كرده است.

تابعين

در طبقه تابعين نيز مى توان نام بزرگانى از آنان اشاره كرد. افرادى هم چون:

1 . سعيد بن جبير؛

2 . مجاهد؛

3 . عطاء؛

4 . سُدّى؛

5 . مقاتل؛

6 . ضحّاك؛

7 . ابن جريج؛

8 . محمّد بن حنفيّه.

عالمان قرن هاى مختلف

پس از تابعين، به راويان ديگرى بر مى خوريم كه در قرون مختلف، روايات مربوط به شأن نزول آيه ولايت را روايت كرده اند كه آنان نيز شامل:

1 . سليمان بن اعمش. وى در زمره رجال صحاح شش گانه بوده و از فقها و روايان بزرگ حديث اهل سنّت در قرن دوم است.

2 . معمر بن راشد. او نيز از رجال صحاح شش گانه و از روايان بزرگ حديث است. وى متوفاى 153 مى باشد.

3 . سفيان ثورى، متوفاى 161.

4 . محمّد بن عمر واقدى، متوفاى 207.

5 . ابوبكر صنعانى. وى استاد بخارى است و متوفاى 211.

6 . ابونعيم الفضل بن دُكَين، متوفاى 219.

7 . ابوعبدالرحمان نسائى. وى صاحب سنن نسائى، يكى از صحاح شش گانه اهل سنّت است و متوفاى 303.

8 . محمّد بن جرير طبرى، صاحب تاريخ و تفسير و متوفاى 310.

9 . ابن ابى حاتم. فقيه، مفسّر، رجالى و محدّث و از علماى بسيار مهم اهل تسنّن است⁽¹⁾و متوفاى 327.

10 . ابوالقاسم طبرانى. وى صاحب معجم هاى سه گانه (صغير، اوسط و كبير) است و متوفاى 360.

11 . ابوعبداللّه حاكم نيشابورى، صاحب المستدرك على الصحيحين و متوفاى 405.

12 . ابن مُردَويه اصفهانى. وى مفسّر بزرگ و مورد اعتماد اهل سنّت و صاحب تفسير معروف ابن مردويه و متوفاى سال 410 است.

13 . ابواسحاق ثعلبى، صاحب تفسير و متوفاى 427.

14 . ابونعيم اصفهانى، نگارنده كتاب حلية الأولياء و متوفاى 430.

15 . ابوبكر خطيب بغدادى، صاحب تاريخ بغداد و متوفاى 463.

16 . حاكم حسكانى نيشابورى، نويسنده شواهد التنزيل و متوفاى 470.

17 . ابومحمّد بَغَوى. وى صاحب تفسير و مؤلف كتاب مصابيح السنه است.⁽¹⁾وى از مفسّران و محدّثان معتبر اهل سنّت است. او متوفاى سال 510 است.

18 . زمخشرى. وى صاحب تفسير كشّاف و از مفسّران و ادباى معتبر اهل سنّت و متوفاى 538 است.

19 . ابن عساكر دمشقى. وى مؤلف كتاب تاريخ مدينه دمشق است و متوفاى 571.

20 . ابوالفرج بن الجوزى،⁽²⁾صاحب تفسير زاد المسير فى علم التفسير و متوفاى 597.

21 . فخر رازى. امام بزرگ اهل سنّت و صاحب تفسير كبير. وى متوفاى سال 606 است.

22 . ابن الاثير در (جامع الأصول)، متوفاى 630.

23 . قاضى بيضاوى،⁽¹⁾متوفاى 691.

24 . ابوحفص نسفى، صاحب تفسير نَسفى و متوفاى 710.

25 . نظام الدين قمى نيشابورى، معروف به نظام أعرج. وى صاحب تفسير غرائب القرآن ورغائب الفرقان است و پس از سال 728 از دنيا رفته است.

26 . ابوالحسن بغدادي صاحب تفسير خازن و متوفاى 741.

27 . ابوحيان اندلسى، متوفاى 745.

28 . قاضى عضدالدين ايجى. وى صاحب كتاب مواقف، يكى از كتاب هاى اعتقادى مهم اهل سنّت است و متوفاى 756.

29 . تفتازانى، متوفاى 793.

30 . شريف جرجانى، متوفاى 816 .

31 . ابن حجر عسقلانى،⁽²⁾متوفاى 852 .

32 . علاء الدين قوشچى،⁽³⁾متوفاى 879 .

33 . جلال الدين سيوطى، متوفاى 911.

34 . ابن حجر هيتمى مكى صاحب الصواعق المحرقة و متوفاى 974.

35 . قاضى القضات شوكانى، متوفاى 1250.

36 . شهاب الدين آلوسى، متوفاى 1270.

اين ها نام تعدادى از راويان احاديثى است كه معترف به نزول آيه ولايت درباره امير مؤمنان على عليه السلام شده اند. مسلّما با اندكى جست و جو، روشن خواهد شد كه شمار روايان اين احاديث بسيار بيشتر از اين تعداد است، اما هدف ما در اين مقام صرفا ذكر نام برخى از راويان در اعصار مختلف بود. در ادامه به طرح و بررسى برخى از اين احاديث خواهيم پرداخت.

متن احاديث مربوط به شأن نزول آيه ولايت

حديث يكم

ابن أثير در جامع الأصول، از رزين، از نسائى و او از عبداللّه بن سلام روايت مى كند كه گفت:

أتيتُ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله ورَهْط من قومي، فقلنا: إنّ قومنا حَادُّونَا لما صدَّقْنا اللّه ورسوله، وأقسموا لا يُكلِّمونا، فأنزل اللّه تعالى «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا». ثم أذَّن بلال لصلاة الظهر، فقام الناس يُصلُّون، فمن بين ساجد وراكع، إذا سائل يسأل، فأعطاه عليّ خاتَمه، وهو راكع، فأخبر السائلُ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله فقرأ علينا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ * وَمَنْ يَتَوَلَّ اللّه وَرَسُولَهُ وَالَّذينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْغالِبُونَ»⁽¹⁾⁽²⁾من و تعدادى از قوم و خويشانم خدمت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله رسيديم و عرض كرديم: قوم ما، به خاطر آن چه خدا و رسولش با ما تصدّق كرده اند، ما را محدود ساخته و قسم خورده اند كه با ما سخن نگويند. پس خداى تعالى [اين آيه شريفه را]