ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ القرآن جلد 4

مشخصات كتاب

‌سرشناسه : راغب اصفهاني، حسين بن محمد، - 502ق.، قرن ، .

عنوان قراردادي : المفردات في غريب القرآن .فارسي

عنوان و نام پديدآور : ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ القرآن / مولف ابوالقاسم حسين بن محمدبن فضل معروف به راغب اصفهاني؛ ترجمه و تحقيق همراه با تفسير لغوي و ادبي قرآن از غلامرضا خسروي حسيني.

مشخصات نشر : تهران: المكتبه المرتضويه لاحياء آثارالجعفريه ، 1383.

مشخصات ظاهري : 3ج.

شابك : دوره: 964-92839-8-6 ؛ ج. 1: 964-90464-0-1 ؛ ج. 2: 964-92839-7-8 ؛ 24000 ريال: چاپ چهارم 978-964-9046-40-1 : ؛ 240000 ريال: ج.2، چاپ چهارم 978-964-9283-97-8: ؛ 240000 ريال: ج.3، چاپ چهارم 978-964-9049-40-0 :

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

يادداشت : ج. 1(چاپ سوم:1383).

يادداشت : ج.1-3 ( چاپ چهارم: 1387 ).

يادداشت : عنوان ديگر: ترجمه كتاب المفردات في غريب القرآن.

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج.1. الف- دال.-- ج.2. ذال- غين.-- ج.3. فاء- ياء.

عنوان ديگر : ترجمه كتاب المفردات في غريب القرآن.

موضوع : قرآن -- مسائل لغوي

موضوع : قرآن -- واژه نامه ها

موضوع : قرآن -- كشف الآيات

موضوع : قرآن -- واژه نامه ها -- فارسي

شناسه افزوده : خسروي حسيني، غلامرضا، مترجم

رده بندي كنگره : BP82/3/ر2م 7041 1383

رده بندي ديويي : 297/13فا

شماره كتابشناسي ملي : م 83-31974

ادامه كتاب الكاف

ادامه بحث كلمه

در آيه زير بگونه تحقير و انذار فرمود: أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ 1/ تكاثر (1).

فلان مكثور: او مغلوب در افزونى و زيادتى است.

مكثار: در پر گويى و زيادتى است.

الكثير: شاخه ها و شكوفه هاى زياد خرما بن: كه با سكون حرف (ث) هم حكايت شده است.

روايت شده كه لا قطع في ثمر و لا كثر» (2).

در آيه: إِنَّا أَعْطَيْناكَ (الْكَوْثَرَ) 1/ كوثر گفته شده كوثر نهرى است در بهشت كه نهرهاى ديگر از آن منشعب ميشود و نيز كوثر خير و نيكى بزرگ است كه به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله عطاء شده است (3) به مرد سخى و كريم نيز كوثر گويند.

تكوثر الشى ء: بى نهايت افزون شد، شاعر گويد:

قد ثار نفع الموت حتّى تكوثرا (4)

تكاثر و خودنمايى در ثروت و به مال نازيدن و زر اندوختن شما را آنچنان مشغول نمود تا به گورهاتان رسيديد.

يعنى شاخه ها و شكوفه هاى درختان را نبايستى بى جهت و نابهنگام قطع كرد بديهى است اين امر غير از- اقتطاف و قطف يعنى چيدن ميوه يا زدن شاخه هاى زيادى است.

غير از معانى فوق در باره كوثر چنين آمده است كه: كوثر يعنى، 1- قرآن 2- نبوت 3- يا خير كثيرى كه به امت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در قيامت داده ميشود.

پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرموده است كوثر نهرى است در بهشت.

شعر فوق مصراعى از بيت حسان بن نشبه است كه در مورد فخر قبيله اش

(كدح) كدح

الكدح: كوشش و رنج، در آيه: إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً- 6/ انشقاق) واژه كدح مثل بكار بردن- كدم- يعنى فرسوده شدن و گزيدن دندانهاست.

خليل مى گويد: كدح- در معنى نزديك به- كدم- است. (1).

(كدر) كدر

الكدر: نقطه مقابل صفا و پاكى است، مى گويند:

عيش كدر: زندگى ناصاف و تيره و تار و آشفته.

كدرة: مخصوص رنگ تار است.

كدورة: در مورد ناصافى آب و ناهموارى زندگى، هر دو هست.

مى گويد:

ابوان يبيحوا جارهم لعدوّهم و قد ثار نقع الموت حتّى تكوثرا

يعنى از اينكه خون همسايه شان بدست دشمنشان ريخته شود ابا مى كنند و مانع ميشوند و محققا مرگ و هلاكت زياد ميشود مگر اينكه اينان به فراوانى و زيادتى بخشش كنند.

كدح اصلش اين است كه چيزى بر چيزى تأثير بگذارد.

كدحه و كدّحه: وقتى است كه چيزى را خدشه دار كند، و در آيه (6/ انشقاق) عبارت (انّك كادح) يعنى تو بدست آورنده و كسب كننده زحمت هستى- كدم- نيز گزيدن و اثر گزاردن و همچنين حركت و جنبش است (مقائيس اللغه 5/ 165.

واژه- كدح- در معنى تلاش و آزمندى و كار توأم با رنج نيز هست (النهايه 4/ 155).

انكدار: دگرگونى در نتيجه انتشار و پخش شدن چيزى است، در آيه گفت:

وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ- 2/ تكوير) انكدر القوم على كذا: وقتى است كه قومى بطور پراكنده بر چيزى فرود آيند و قصد آن كنند.

(كَدَىَ) كَدَىَ

الكدى: سختى زمين، مى گويند:

حفر فاكدى: وقتى كه در كندن چاه به جاى سختى برسد و بطور استعاره در مورد طالب و خواهنده اى كه از گرفتن مأيوس ميشود و همچنين بخشنده اى كه كم مى بخشد و خست مى كند نيز بكار ميرود، خداى تعالى گفت:

أَعْطى قَلِيلًا وَ أَكْدى- 34/ نجم) (1).

(كذب) كذب

قبلا از كذب و دروغ با صدق و راستى در واژه- صدق [و همچنين در واژه افك] سخن گفتيم به اينكه اين دو واژه هم در گفتن و هم در عمل كردن بكار ميرود، در آيات:

إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ- 105/ نحل) يعنى كسانى كه بى ايمانند بدروغ افترا بديگران ميزنند-

اشاره به كسى است كه ناپرهيزكار است و از حق روى گردان، مى گويد:

آيا آنكه را كه از ايمان روى ميگرداند ديدن او همانكسى است كه اندكى بخشيد و سخت گيرى كرد.

وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ 1/ منافقون).

در مورد آيه اخير گفتيم كه ناميدن دروغگويان در مورد منافقين مربوط به دروغ و كذبشان در اعتقاد آنهاست نه در سخنشان زيرا در سخن و قولشان- راست مى گفتند. (1)

و آيه: لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ- 2/ واقعه) دروغ نبودن وقوع قيامت به خود فعل نسبت داده شده مثل عبارات:

فعلة صادقة فعلة كاذبة: كردارى درست و كردارى نادرست، آيه:

ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ- 16/ علق) (2) عبارات- رجل كذاب، كذوب، كذبذب و كيذبان- همه براى مبالغه در دروغگويى است.

گفته ميشود- لا مكذوبة- يعنى به تو دروغ نمى گويم.

كذبتك حديثا: سخن دروغى به تو نگفتم و نميگويم.

خداى تعالى گويد: الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ- 90/ توبه) كه با دو مفعول متعدى ميشود مثل- صدق- در آيه: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ- 27/ فتح) (3).

شهادت ميدهيم كه تو پيامبر خدا هستى، در پيامبر بودنت سخن درستى مى گفتند بحث در اين است كه منافقين در اعتقادشان چنين باورى نداشتند پس گفتارشان با واقع مطابقت دارد اما با عقيده شان مخالف است.

كه در اين آيه هم كاذبه به چهره و پيشانى منسوب شده.

در آستانه فتح مكه است مى گويد: خداوند خواب پيامبرش را به حق و راستى درست و صحيح گردانيد كه در اين آيه واژه هاى رسول و رؤيا دو مفعول- صدق- هستند.

مى گويند: كذبه كذبا و كذابا و اكذبته: او را دروغگو يافتم.

(كذبته:) به كذب و دروغ نسبتش دادم خواه در آن دروغ گفتن صادق باشد يا كاذب و هر جا در قرآن واژه تكذيب آمده است در مورد تكذيب نمودن سخن راست و صادق است، مثل آيات:

كَذَّبُوا بِآياتِنا 39/ بقره.

رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ 26/ مؤمنون.

بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ 5/ ق.

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا 9/ قهر.

كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ 4/ حاقه.

وَ إِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ 42/ حج.

وَ إِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ 25/ فاطر.

و در آيه گفت: فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ (33/ انعام) (1) كه با تشديد و بدون

زجاج مى گويد:

تفسير (لا يكذبونك- 33/ انعام) اينستكه آنها قدرت ندارند كه به تو بگويند: اخبارى كه مى گويى و در كتابهاشان هست و دروغ گفته اى.

وجه ديگر اين است كه لا يكذّبونك بقلوبهم) يعنى مى دانند كه تو راستگويى و در دلهاشان تكذيبت نميكنند.

ازهرى مى گويد: جايز است كه آيه: فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ- 33/ انعام) به اين معنى باشد كه تو در نزد آنها بسيار راستگو هستى ولى آنها با زبانهاشان آنچه را كه دلهاشان شهادت ميدهد انكارى كنند و از على صلوات اللّه عليه روايت شده كه آيه: فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ- 33/ انعام) با ضمه حرف (ى) و سكون حرف (ك)

تشديد حرف (ذ) نيز خوانده شده، معنيش اين است كه تو را دروغگو و كاذب نخواهند يافت و نمى توانند در باره تو دروغى را ثابت كنند.

و در آيه: حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا 110/ يوسف يعنى پيامبران خود دانستند، از آنهايى كه براى هدايتشان به سويشان آمده اند به دروغ گفتن نسبت داده ميشوند.

پس وزن فعل (كذّبوا) مثل (فسقوا) و (زنّوا) و (خطئوا) است در وقتى كه به يكى از اين معانى نسبت داده شوند [يا به فسق يا به زنا و خطاء] و آن معنى در آيات:

فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ 4/ فاطر.

فَكَذَّبُوا رُسُلِي (45/ سبأ) آمده است. (1)

و در آيه: إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ (14/ ص) كه (كذبوا) بدون تشديد حرف (ذ) خوانده شده و در معنى عبارتى است كه مى گويند: كذبتك حديثا، پس معنى آيه اين است كه مردمان و آنهايى كه پيامبران به سويشان فرستاده

به معنى (لا يكذّبون الّذى جئت به) يعنى چيزى كه آورده اى انكار مى كنند.

كسائى به اين قرائت على عليه السّلام استدلال و احتجاج كرده است مى گويد:

عرب (كذّبت الرجل را كه باب تكذيب است در وقتى بكار ميبرد كه آن مرد را به دروغ نسبت دهى ولى (اكذبته) از باب افعال وقتى است كه خبر بدهى، به اينكه آنچه را كه از او گفتگو مى كند دروغ است و واقع نميشود.

(تهذيب اللغه/ ازهرى 10/ 167)

يعنى پيامبران پيش از تو هم از سوى مجرمين و بت پرستان تكذيب ميشدند و به دروغ گفتن نسبتشان ميدادند.

بودند گمان ميكردند كه پيامبران اگر به آنها گفته اند: در صورتى كه ايمان به آنها نياوريد عذاب بر شما نازل ميشود، دروغ به آنها مى گويند جز اين نيست كه اين گمان و سخنان را از جهت مهلت و برخوردارى از طول عمرى كه خداوند به آنها داده است آنطور گمان ها داشتند.

در آيه: لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَ لا (كِذَّاباً) (35/ نبأ) كذاب همان تكذيب است و معنى آيه اينستكه در بهشت سخنانشان را تكذيب نمى كنند كه بعضى سخن بعض ديگر را دروغ بدانند.

نفى نمودن تكذيب از بهشت اقتضاء نفى دروغ گفتن از وقوع آنرا دارد كه (كذابا) بدون تشديد (ذ) يعنى مصدر دوم باب مكاذبة نيز خوانده شده به اين معنى كه بهشتيان مثل دروغ پنداشتن مردم در دنيا در مورد يكديگر، در آنجا سخن يكديگر را دروغ نمى پندارند، مى گويند:

حمل فلان على فرية و كذب: او به دروغ و افترائى واداشته شد چنانكه در ضد آن حالت عبارت- حمل فلان على صدق- بكار ميرود.

(كَذِبَ) لبن الناقة: وقتى است كه گمان شود شير آن شتر مدتى ادامه دارد ولى ادامه نيابد و اينكه ميگويند:

«كذب عليك الحجّ» (1).

عبارتى كه راغب نقل نموده در مآخذ ديگر بصورت حديث نقل شده است معنى آن همانست كه راغب گفته «كذب عليك الحج» يعنى حج بر تو واجب شد و كذب در اين معنى در اشعار شعراء فراوان است. (مقائيس اللغه 5/ 168- مجمع البحرين 2/ 158).

جوهرى ميگويد- كذب- در حديث فوق بمعنى- وجب- است يعنى بر تو واجب است (صحاح اللغه) فراء نيز همين نظر را دارد (معانى القرآن).

معنيش اين است كه حج بر تو واجب شده است و بايستى انجام دهى، حقيقتش اينستكه او در حكم غائبى است كه وقت حج را به تأخير انداخته مثل اينكه مى گويى:

قد فات الحج فبادر: نزديك است كه «حج» فوت شود آنرا پيش بينداز و اقدام كن.

كذب عليك العسل: با فتحه (ل) يعنى حتما بايستى به شتاب بروى كه نوعى تشويق و واداشتن به حركت است و- عسل- با ضمه حرف (ل) هم گفته شده و اينجا با هر دو حركت به معنى نوعى دويدن است (دويدن گرگ كه در اشعار شعراء آمده است).

كذابة: جامه اى است كه به رنگى آغشته و منقش شده، گويى لباسى است كه نگارين شده و ناميدنش به كذابة از اين جهت است كه حالت و رنگ اصليش به وسيله آن رنگ آميزى و نقش و نگار تكذيب ميشود.

(كرّ) كرّ

الكرّ: برگشتن به چيزى خواه خود شخص برگردد يا از نظر كار و فعل بازگشت كند (بالذات او بالفعل) كرّ: طناب تابيده شده كه در اصل مصدر است و بصورت اسمى درآمده، جمعش- كرور- است در آيات: ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ (6/ اسراء) (1)

خطاب آيه در مورد نجات بنى اسرائيل در مرحله اول فساد و تباهى آنهاست كه مى گويد بندگانى با هيبت و قدرت آنها گماشتيم تا اينكه به كشتارشان و خرابى خانه هاشان منجر شد و سپس عليه آن مردان و حمله به آنها به شما با اموال

فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (102/ شعراء) (1).

وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً (167/ بقره).

لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً (58 زمر) (2).

كركرة: استخوان سينه و گردن شتر و نيز- كركرة- به گروه و جماعت مردم هم تعبير ميشود.

كركرة: باز گرداندن باد، ابرها را كه اين اسم تكرار شده از كرّ- است يعنى رفت و برگشت پى در پى.

(كرب) كرب

الكرب: غم و اندوه شديد، در آيه:

فَنَجَّيْناهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ 76/ انبياء) (3).

كربة: مثل- غمة- است و اصل آن از عبارت- كرب الارض- كه همان كندن و زير و رو كردن خاك زمين است گرفته شده و غم و اندوه هم در جان

و فرزندان توانتان داديم پس ديگر بار فساد نكنيد زيرا اگر نيكى كنيد به خويشتن كرده ايد و اگر باز بدى كنيد نتيجه اش به خودتان بر ميگردد.

سخن دوزخيان است مى گويند جز تبهكاران ما را كسى گمراه نكرد و امروز نه شفيعى داريم و نه يار صميمى و دوستى اى كاش بازگشتى ديگر به دنيا مى داشتيم تا از مؤمنين ميشديم.

اگر بازگشتى برايم مى بود.

مربوط به نجات يافتن حضرت نوح عليه السّلام و كسانش از محنت و سختى طوفان است.

آدمى چنين دگرگونى ايجاد مى كند، در مثل گفته شده «الكراب على البقر» كه بصورت «الكلاب على البقر» صحيح نيست (1).

و اگر- كرب- از عبارت- كربت الشمس- يعنى خورشيد به غروب نزديك شد، باشد صحيح است.

اناء كربان: ظرفى كه نزديك است پر شود مثل قربان يعنى به پر شدن نزديك است و يا اينكه از كرب به معنى گره محكم در طناب دلو است و بيشتر غم و اندوه- با اين واژه و اين معنى توصيف ميشود چون غم و درد نيز عقده اى است در قلب.

اكربت الدّلو: طناب دلو را محكم كردم (2).

(كرس) كرس

الكرسى: اسمى است در سخن و گفتگوى اكثر مردم براى آنچه كه بر آن مى نشينند، در آيه:

ضرب المثل فوق وقتى گفته ميشود كه بدون توجه بعضى از مردم را بر بعض ديگر بشورانند و به اين معنى است كه ضررى براى تو ندارد رهاشان كن تا بر سر هم بزنند و اگر «الكراب على البقر» باشد صحيح است از عبارت كربت الارض- يعنى زمين را شخم زدم گرفته شده و هر دو صورت در مورد رها كردن و راه را براى زير و رو كردن باز گزاردن است.

(مجمع البيان 2/ 142- مقائيس اللغه 5/ 176)

كروبيان بر وزن فعوليان از كروب يعنى نزديكى است به اين معنى كه آن فرشتگان مقرب پيشگاه خدا هستند. (مقائيس اللغه 5/ 175).

(وَ أَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ 34/ ص) (1).

كرس: در اصل منسوب به كرس- است يعنى مجتمع و قومى كه در يكجا جمع شده و مسكن گزيده اند و از اين معنى واژه كراسة است يعنى دفتر، كه اوراقش بهم بر آمده و متصل شده است.

كرست البناء: ساختمان و بنا را محكم ساختم و بالا بردم تا كامل شد، عجاج مى گويد:

يا صاح هل تعرف رسما مكرّسا قال: نعم اعرفه و ابلسا (2)

كرس: هر اجتماع و جمعى از چيزى را- كرس- گويند- و نيز اصل هر چيز- قديم الكرس- يعنى ريشه دار و اصيل كروس: بزرگ سرى كه سر و شانه اش عظيم است و از بزرگى گويى رويهم تركيب شده.

و در آيه: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ- 255/ بقره) از ابن عباس روايت شده كه- كرسى- در اين آيه علم خداوند است.

اشاره به افكنده شدن پيكر بى جانى بر تخت سليمان نبي عليه السّلام است كه توبه آورد.

بيت فوق بصورت زير است:

يا صاح هل تعرف رسما مكرّسا قال نعم اعرفه و ابلسا

و انحلبت عيناه من فرط الاسى

گفتم اى دوست همراه من آيا آثارى باقيمانده از ديارى كه رويهم قرار گرفته باشد مى شناسى گفت آرى آنرا مى شناسم و سپس آنچنان غم زده و اندوهگين شد كه از شدت غم اشك از چشمانش جارى شد.

(لسان العرب 6/ 193- مقائيس اللغه 5/ 165)

و نيز گفته شده- كرسيه- يعنى ملك و قدرت خدا.

بعضى از علماء گفته اند- كرسى- در آيه اخير اسمى است براى فلكى كه بر افلاك محيط است و گفته اند روايتى كه مى گويد «ما السموات السبع فى الكرسى إلّا كحلقة ملقاة بارض فلاة» بر آن معنى گواهى ميدهد (1).

(كَرُمْ) كَرُمْ

الكرم: بخشش و نعمت دادن، هر گاه خداى» تعالى با اين واژه وصف شود اسمى است براى احسان و نعمت بخشيدن ظاهر و روشن او مثل آيه:

(فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ- 40/ نمل).

و هر گاه انسان با واژه- كرم- وصف شود در آن صورت اسمى است براى اخلاق و افعال پسنديده اى كه از انسان ظاهر ميشود و واژه- كريم- تا وقتى كه آن اخلاق و رفتار ظاهر نشود گفته نميشود. بعضى از علماء گفته اند:

«الكرم كالحرية الّا انّ الحرّيّة قد تقال في المحاسن الصغيرة و الكبيرة».

[يعنى صفت كرم و بخشندگى مثل صفت جوانمردى است جز اينكه جوانمردى و حريث در خوبيهاى كوچك و بزرگ هر دو بكار ميرود].

ولى- كرم- گفته نميشود مگر در نيكى ها و محاسن بزرگ مثل كسيكه مالى را در راه تجهيز سپاهيانى كه در راه خدا مى جنگند مى بخشد و انفاق ميكند

يعنى آسمانهاى هفتگانه در جنب كرسى چيزى نيست مگر مانند حلقه اى كه در زمين پهناور و دشتى افتاده باشد كه اين تشبيه عظمت و احاطه كرسى را بر- آفرينش ميرساند.

و همچنين در تحمل كفالت از ريخته نشدن خون مردم. در آيه: (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ- 13/ حجرات) جز اين نيست كه با ظاهر شدن افعال پسنديده از انسان شريف ترين و گرامى ترين آنها آن كارهائى است كه خوشنودى و رضاى خداى تعالى و وجهه خدايى هدف آن كار باشد پس كسى كه با كردارهاى نيكش و عملش چنين قصدى داشت او متقى است (1).

واژه تقوى همانند اكثر واژه ها به مرور زمان معانى مختلف و گاهى ضد معنى اصلى را بخود گرفته چيزى كه امروز و بعد از دوران سيصد ساله استعمار در ميان مردم ما از تقوا فهميده ميشود اين است كه كسى در كارهاى اجتماعى و سياسى دخالت نكند، دامن در كشد، محافظه كار باشد به مسائل احتياطى بيش از مسائل واجب و اجتماعى اهميت بدهد به خوبيها و بديهاى مردم كارى نداشته باشد و امر و نهى نكند و بالاخره بى تفاوت باشد و حال اينكه در قرآن بزرگداشت شعائر خداوند نشانه اى از تقواى دلهاست خداوند اجراى عدالت را هر چند كه بدگوئيها در پى داشته باشد و بعضى را خوش نيايد ولى آنكس به عدالت عمل كند او را نزديكتر به تقوا مى داند و امر مى كند عدالت را اجرا كنيد، جالب آنكه دستور جمعى است يعنى «اعدلوا» است نه- اعدل- و منظور عدالت اجتماعى است نه ذهنى و نفسانى مثل آيه:

(اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ- 8/ مائده) بديهى است لازمه اجراى عدالت ناخشنودى گناهكاران و تبهكاران و بدگويان است ولى بايد دانست كه اجراى عدل و تقوى مافوق منافع فردى است.

اصولا اگر تقوى مفهومى منفى گرانه داشت خدا نمى فرمود:

تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ (2/ مائده).

كه در اين آيه هم دستور جمعى است پس چگونه ميشود تقوى داشت و با

بنابر اين گرامى ترين مردم در پيشگاه خدا با تقواترين آنهاست و هر چيزى كه در حد و غايت خودش شريف و ارجمند باشد با واژه- كرم- توصيف ميشود.

خداى تعالى گويد: (أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ 7/ شعراء).

(زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ- 26/ دخان).

(إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ- 77/ واقعه).

(وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً- 23/ اسراء).

(اكرام) و تكريم- اينستكه بزرگداشتى يا سودى به انسان برسد كه در آن نقصان و خوارى نباشد يا چيزى كه به او ميرسد او را كريم يا شريف گرداند، در آيات:

سكوت خود گناهان جامعه و دشمنان اسلام را تأييد نمود يا به روش ليبرال مآبانه همه چيز را ناديده گرفت.

در آيه اخير مى گويد: به نيكى و تقوى معاونت و يارى كنيد و بر گناه و دشمنى يارى مكنيد و بنا به گفته راغب ظاهر نمودن افعال پسنديده و مثبت تقوا است در صورتى كه رضاى خداى تعالى هدف آن كارهاى نيك باشد و بس، در قرآن همواره نيكوكاران را با قيد و شرط ايمان معرفى مى كند و مى گويد:

(بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ- 112/ بقره).

آرى كسى كه روى خويش به خدا نمود و جهت خدايى را برگزيد و هدف و مقصودش از كار نيك خشنودى خداى بود پاداشى در پيشگاه خدا دارد و بيم و اندوهى بر ايشان نيست.

(هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ- 24/ ذاريات).

(بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ- 26/ انبياء) يعنى آنها را با كرامت و ارجمند گردانيد.

و در آيات: (كِراماً كاتِبِينَ- 11/ انفطار).

بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرامٍ بَرَرَةٍ- 16/ عبس) (1).

وَ جَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ- 27/ يس).

ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ- 27/ رحمن).

كه هر دو معنى را در بر دارد (هم جلالت و شكوه، و هم احسان بخشى).

(كره) كره

گفته شده- كره و كره- يكى است مثل- ضعف و ضعف- و نيز گفته اند كره- سختى و مشقتى است كه از خارج وجود انسان بانسان ميرسد و با اكراه بر او تحميل ميشود ولى كره- آن سختى و رنجى است كه از ذات انسان به او ميرسد و او آنرا زشت ميداند و از آن اكراه دارد كه بر دو گونه است:

اول- آنچه را كه از روى طبع مكروه ميشود.

دوم- آنچه كه از جهت عقل يا شرع زشت و مكروه شمرده ميشود.

از اين روى صحيح است كه انسان در مورد يك چيز بگويد: من آنرا مى خواهم ولى از آن اكراه دارم، به اين معنى كه از جهت طبع و سرشت آنرا

قرآن تذكارى است پس هر كه مى خواهد آنرا فرا مى گيرد آيات الهى در صحيفه هائى و نوشته هائى ارجمند و والا و پاكيزه است كه به دست نويسندگانى و فرشتگان مقرب و بلند مرتبه گرامى و نيكو.

مى خواهم و اراده مى كنم ولى از ناحيه عقل يا شرع زشت و مكروهش ميدارم يا از جهت عقل و شرع مى خواهم و از ناحيه طبع و سرشت بدش مى دانم و گفت:

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ- 216/ بقره) يعنى از روى طبع كشتن را بد مى دانيد، سپس آنرا در آيه ديگر بيان كرد و گفت: وَ عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ- 216/ بقره) يعنى تا انسان حال و كيفيت چيزى را نداند بر او واجب نميشود كه اكراه يا محبت خود را در مورد آن چيز در نظر بگيرد و معتبر بداند. كرهت: در دو معنى كراهتى كه از خارج به انسان تحميل ميشود يا از ناحيه طبع و عقل و شرع زشت است در باره هر دو بكار ميرود يعنى در (كره و كره) ولي استعمال و بكار بردن آن در معنى- كره- بيشتر است، خداى تعالى گفت:

وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ- 32/ توبه).

وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ- 33/ توبه).

وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ- 5/ انفال).

أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ- 12/ حجرات).

آيه اخيرا آگاهى و هشدارى است بر اينكه خوردن گوشت برادر چيزى است كه نفس آدمى بر زشت شمردن و كراهت آن سرشته شد هر چند كه انسان آنرا بخواهد و قصد كند (يعنى غيبت كردن) و گفت:

لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً- 19/ نساء) كه- كرها- هم خوانده شده.

(اكراه:) در واداشتن انسان به چيزى است كه آنرا زشت ميداند، در آيه:

(وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ- 33/ نور) (1) كه نهى از واداشتن جوانان به چيزى است كه هم كره است و هم كره [يعنى هم با سرشتشان و عقل و شرع مغايرت دارد و هم مشقتى است كه به آنها تحميل ميشود] و گفت: لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ 256/ بقره) در مورد اين آيه نظراتى هست:

اول- تحقيقا گفته شده كه آن عمل يعنى اكراه نداشتن در دين در آغاز اسلام بوده بطوريكه اسلام بر انسانى عرضه ميشده تا مى پذيرفت و اجابت ميكرد و گر نه ترك و رها ميشد.

دوم- آيه در مورد اهل كتاب بوده كه هر گاه مى خواستند جزيه بپردازند و ملتزم شرايط آن ميشدند آنها را به حال خود ميگذاشتند.

سوم- معنى- لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ- اينستكه اگر كسى بر قبول دين باطلى مجبور ميشد و به آن اعتراف ميكرد و داخل ميشد حكمى براى آن نبوده چنانكه گفت:

(إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ- 106/ نحل) (يعنى هر كس به زبان و با اجبار بخدا كافر شود ولى دلش به ايمان ثابت باشد از شمول كفر

دختران جوانتان را كه به عفت مايلند براى دستيابى به مالشان آنها را با اكراه به كار ناروا و زنا وادار مكنيد و خداى در حق آنها كه مجبورشان نموده ايد آمرزنده و مهربان است، اين آيه پرده از روى جفا كارى و هوسرانى گروهى دنيا پرست و مال اندوز بر ميدارد و در آياتى ديگر همين تهديد را در مورد كسانى كه به طمع دسترسى به اموال دختران يتيم يا زنان شوهردار دست داده آنها را به همسرى خود و يا هدف مادى و دنيائى در ميآورند يادآورى نموده است سپس ميگويد- براى شما آياتى روشن نازل كرديم و داستانى از سرنوشت نيك و بد امتهائى كه پيش از شما بوده اند براى عبرت خلق و موعظه براى اهل تقوى فرستاديم.

خارج است.

چهارم- لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ- يعنى در آخرت به آنچه را كه انسان در دنيا از طاعات با اكراه و از روى بى ميلى انجام داده توجه نميشود و به حساب نمى آيد زيرا خداى تعالى سرائر و انگيزه ها را معتبر ميشمرد و جز اخلاص را خشنود نميدارد و لذا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

«الاعمال بالنيّات» و نيز فرمود:

«اخلص يكفك القليل من العمل» (1).

پنجم- معناى- لا اكراه في الدين اينست كه در حقيقت تكاليفى كه خداوند براى آنها معين كرده انسان در آنها او را بر كارى مكروه وادار نمى شود بلكه رسيدن به بهشت و پذيرش نعمت هاى ابدى و جاودانه است كه انسانها بر آنها وادار و تحميل ميشوند و لذا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله گفت: «عجب ربّكم من قوم يقارّون الى الجنّة بالسلاسل».

[پروردگارتان از مردمى كه با زنجيرها بسوى بهشت راه مى يابند و كشانده

اين حديث در مأخذ ديگر بصورت «اخلص دينك يكفيك القليل من العمل» نيز ضبط شده يعنى دين خويش خالص گردان كه در آن صورت كار و عمل اندكى كه از روى خلوص نيت انجام شود ترا كفايت مى كند چه رسد به اينكه تمام كارهاى انسان و عبادات و طاعات او از روى اخلاص و پاكى ضمير و سرائر باشد و همين مضمون در حديثى ديگر بصورت «اخلصوا اعمالكم للّه فان اللّه لا يقبل إلّا ما خلص له» آمده يعنى كارهاى خويش را براى خداوند از روى خلوص نيت انجام دهيد زيرا خداوند فقط كارهائى كه از روى اخلاص باشد و انجام شود مى پذيرد.

ميشوند در عجب است].

ششم- دين در آيه فوق همان جزاء است، معنيش اينستكه خداوند بر پاداش و جزاء دادن ناخشنود نمى شود بلكه آنگونه كه مى خواهد به كسى كه سزاوار پاداش اخروى است آنطور كه ميخواهد عمل مى كند آيه: (أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ- 83/ آل عمران) تا آنجا كه مى گويد: طَوْعاً وَ (كَرْهاً)- 83/ آل عمران) كه گفته شده معنايش اينست:

1- كسانى كه در آسمانها هستند بدون اكراه تسليم هستند و كسانى كه در زمينند (كرها) يعنى حجت و دليل كه آنها را به پذيرش و تسليم به حق واداشته است، مثل اينكه مى گوئى:

الدلالة اكرهتنى على القول بهذه المسألة: دلالت و راهنمايى درست مرا بر بيان اين مسأله واداشته است كه اين سخن از- كره- به معنى ناپسند و مذموم آن نيست.

2- معناى (طَوْعاً وَ كَرْهاً- 83/ آل عمران) اين است كه ايمان آورندگان طوعا تسليم شدند و كفر پيشگان با اكراه تسليم مى شوند زيرا قدرت ندارند كه از آنچه را كه خداوند براى آنها مى خواهد و عليه آنها حكم مى كند خوددارى مى كنند.

3- از «قتادة» نقل شده مؤمنان با ميل و رغبت و طوعا تسليم حق ميشوند ولى كفار به هنگام مرگ جبرا حق را مى پذيرند و تسليم ميشوند چنانكه گفت:

فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ ... 85/ غافر) (1).

ايمانشان در آن هنگام سودشان نميدهد.

4- مقصود از- كره- در آن آيه كسى است كه با او جنگ ميشود و مجبور ميشود به اين كه ايمان بياورد.

5- نظر پنجم از ابو العاليه و مجاهد است كه گفته اند: مقصود اينستكه همه به آفريده شدنشان از سوى خداوند اقرار دارند هر چند كه در پرستش به خداوند شرك مى ورزند، مثل آيه:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ- 87/ زخرف).

(اگر از ايشان بپرسى چه كسى آنها را آفريده است ميگويند اللّه).

6- نظر ديگر از ابن عباس است كه مى گويد: طَوْعاً وَ كَرْهاً- 83/ آل عمران) يعنى همه با حالاتى كه از وجود آنها خبر مى دهد تسليم شده اند هر چند كه بعضى از ايشان با گفتار كفر بورزند و آن همان اسلام است كه در جهان اوليه (عالم ذر) آنجا گفت: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ، قالُوا بَلى- 172/ اعراف) و اين همان دلائل عقلى آنها است كه بر آن سرشته شده اند و اقتضاء مى كند كه تسليم شوند و به اين معنى آيه:

وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ- 15/ رعد) اشاره دارد (1).

تمام آيه چنين است مى گويد:

و للّه يسجد من فى السموات و الارض طوعا و كرها و ظلالهم بالغدو و الآصال (15/ رعد).

هر چه در آسمانها و زمين است با ميل و اكراه با سايه هاشان بامدادان و شبانگاهان خداى را سجده مى كنند.

كه در اين آيه حركت سايه دليلى بر گذران عمر و حركت به سوى نقطه كمال و هستى عالم در كل موجودات است چون سراسر عالم را نور هستى فرا

7- نظر هفتم از بعض صوفيه است مى گويند: كسى كه با رغبت و ميل تسليم حق ميشود همان كسى است كه پاداش دهنده و عقوبت كننده را مى نگرد نه پاداش و عقاب را، پس به او تسليم ميشود و كسيكه با اكراه تسليم مى شود همان كسى است كه پاداش و عقوبت را مى بيند پس با بيم و اميد يا رغبت و ترس تسليم حق ميشود و مانند اين آيه و كلام خداست كه گفت:

وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً 15/ رعد).

(كسب) كسب

الكسب: چيزى است كه انسان مى خواهد و دنبال مى كند تا در آن، جلب منفعت و تحصيل بهره اى نمايد مثل كسب مال.

واژه كسب بيشتر در چيزى است كه انسان گمان مى كند منفعتى را جلب مى كند و سپس مضرّت و زيانى عايدش ميشود.

و نيز- كسب- در مورد چيز كه براى خودش و ديگرى ميگيرد گفته ميشود و لذا بيشتر به دو مفعول متعدى ميشود، مى گويند:

كسبت فلانا كذا: [آنرا براى او گرفتم و كسب كردم.

اكتساب: جز در مورد چيزى كه براى خودت فايده دارد گفته نميشود، پس هر اكتسابى كسب است و هر كسبى اكتساب نيست، مثل:

(خبز و اختبز) و (شوى و اشتوى) و (طبخ، اطبخ).

گرفته و اين سايه ها هستند كه با حركتشان كه محسوس است بايستى انسانهاى مغرور را تازيانه عبرت زنند تا از غفلت و تصور يكنواخت بودن با تو هم خلود در نفسانيات بيرون آيند.

يعنى: [براى خود و ديگران و يا فقط براى خود نان پخت و گوشت بريان كرد و غذا پخت- اختباز، و اشتوى يعنى فقط براى خود پخت و بريان كرد]، در آيه گفت:

أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ (267/ بقره) از پيامبر صلّى اللّه عليه و اله روايت شده است كه از ايشان سؤال شد:

«اىّ الكسب أطيب؟ قال: عمل الرّجل بيده» و قال: «إنّ أطيب ما يأكل الرجل من كسبه و إنّ ولده من كسبه».

[از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله سؤال شد كدام كسب پاكتر است؟ فرمود: كسبى كه از كار انسان و با دست خويش باشد و گفت: پاكيزه ترين چيزى كه انسان ميخورد همان است كه از كسب و دسترنج خويش حاصل ميكند و فرزندش هم از كسب اوست] در آيه:

لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْ‌ءٍ مِمَّا كَسَبُوا (264/ بقره) تحقيقا واژه كسب در قرآن در مورد كارهاى خوب و بد يا شايسته و ناروا (صالحات و سيئات) هر دو وارد شده است:

اول: آنچه را كه در صالحات بكار رفته، در آيات:

أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً (158/ انعام) وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً (201/ بقره) تا مِمَّا

كَسَبُوا

(1).

دوم- واژه كسبى كه در بدست آوردن بديها بكار ميرود، مثل آيات:

أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ (70/ انعام).

أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا (80/ انعام).

إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (120/ انعام).

فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (79/ بقره) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (82/ توبه).

وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا (45/ فاطر).

وَ لا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها (164/ انعام) كه انسان براى خودش از نفع مجاز و روا كه بدست آوردنش جائز است حاصل ميكند. پس اين معنى هشدار ميدهد بر اينكه آنچه انسان از سود و منفعت براى غير ميكند كه به او سود برساند ثوابش براى خود او است و آنچه كه براى

اين آيه پاسخ انسانهاى مومنى است كه از خداوند مى خواهند در دنيا و آخرت نعمتى و حسنه اى به آنها ببخشد و از عذاب جهنم نگهشان دارد ميگويد:

أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (201/ بقره).

براى آنچنان انسانهائى بهره و نصيبى كه در عمل و عبادت كسب كرده اند عايدشان ميشود. حساب كردن خداوند سريع است.

نفس خويش بدست مى آورد و تحصيل ميكند هر چند از جائيكه جائز است بدست آورده شود كمتر ممكن است كه به زيان او نشود و عواقبش عليه او نباشد كه اشاره اى است به اينكه گفته شده:

«من اراد الدّنيا فليوطّن نفسه على المصائب» [هر كس دنيا را هدف قرار دهد و آنرا بخواهد پس بايستى نفس و جان خويش را بر مصائب و مشقت ها ثابت دارد و آماده كند و بر آنها دل نهد و نيز آيه:

أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ

(كَسَفَ) كَسَفَ

كسوف الشّمس و القمر: پوشيده شدن ماه و خورشيد به خاطر رويدادى و در آيه: ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ- 281/ بقره) واژه كسب در اين آيه هر دو معنى را در بر ميگيرد (كسب كار نيك يا بد) اكتساب: در هر دو معنى وارد شده است.

اكتساب: در معنى صالحات مثل آيات:

لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ- 32/ نساء) لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ- 286/ بقره).

گفته شده در آيه اخير واژه كسب مخصوص عمل شايسته و صالح و- اكتساب عمل زشت و گناه است و با- كسب- در اين آيه مقصود چيزى است كه از مكاسب اخروى پى گيرى و قصد ميشود و اكتساب- چيزى كه از مكاسب دنيوى قصد

ميشود و يا مقصود از- كسب- هر چيزى است كه از كار نيك و جلب منفعت انسان براى ديگرى از جائيكه مجاز است انجام ميدهد و- اكتساب آنچه را مخصوص (1).

كسوف الوجه و الحال: يعنى پوشيده شدن چهره و حالت كه تشبيهى است به همان كسوف خورشيد و گفته اند: كاسف الوجه و كاسف الحال- يعنى ترشروى

توجه دانشمندان متعهد و دانشجويان اسلامى را به مرضوع بسيار مهم علمى كه قرنها از ديدگاه مسلمين پوشيده بود و خاورشناسان تا توانسته اند از آن بهره بردارى نموده و فرضيه هاى علمى و عملى كيهان شناسى و جغرافيائى خود را بر پايه آن قرار داده جلب مينمائيم و متأسفانه كشورهاى اسلامى را عموما و ساير ملتها را خصوصا مرعوب تئوريهاى خود ساخته اند و بيشتر آنها را از آثار گرانقدر دانشمندان بزرگ ما برداشته و بنام خود ثبت كرده اند جا دارد كه امروز امت بزرگ برخاسته از استضعاف ميهن اسلامى عزيز ما به كنگره هاى علمى تحقيقى جهان اعتراض خود را پا به پاى اعتراضات سياسى ديگر عرضه كنند.

يكى از بزرگان و آثار بسيار مهم ما كتابهاى ابو الحسن على بن حسين مسعودى متوفى قرن چهارم است در مورد خسوف و كسوف كه تا قرن بيستم براى اروپائيان و ساير ملت ها مجهول بوده مى نويسد:

«و انّ السبب في كسوف الشّمس أنّ القمر يستر الشّمس عنّا و لذلك صار كسوف القمر انّما يعرض في وقت مقابلته للشّمس و كسوف الشّمس انّما يعرض في وقت الاجتماع و أن اقل ما يكون بين الكسوفين الشمسية و القمرية جمعا ستة اشهر و ذلك على الامر الاوسط» يعنى: چنانكه يادآورى نموديد سبب ماه گرفتگى و خسوف اين است كه چيزى در مقابل آن و نور خورشيد قرار مى گيرد كه هر گاه سايه زمين كه در وسط ماه و خورشيد واقع شده بر ماه بيفتد تمام نور ماه و قسمتى از آن را مى پوشاند و

و بدحال.

(كسفة:) پاره اى از ابرها و پنبه و مانند اين ها، يعنى اجسامى كه در ذراتش خلل و فاصله باشد جمعش- كسف است، در آيات:

سبب خورشيد گرفتگى اينست كه سايه ماه خورشيد را از ماه مى پوشاند در موقعى كه ماه ميان زمين و خورشيد قرار گيرد و كمترين مدتى كه ميان فاصله دو كسوف يا خسوف است شش ماه قمرى است كه ممكن است در اين فاصله زمانى، هم خورشيد و هم ماه گرفته شود.

از اين عبارات هم حركت دورانى زمين و ماه و هم كروى بودن آنها و هم مستنير بودن ماه از خورشيد ثابت ميشود كه غير از مسعود ابو عبد اللّه ياقوت حموى هم نخستين فردى است كه قانون جاذبه عمومى زمين را چهار قرن قبل از نيوتون در كتاب معجم البلدان نوشته است. و هم چنين تدوير كره ارض يعنى دور زدن و چرخش زمين را.

لازم به گفتن است كه كتاب «التنبيه و الاشراف» مسعودى در مورد جغرافيا و تاريخ ملل، اولين بار در سال 1894 ميلادى در هلند به چاپ رسيده و مستشرق معروف ديگوگى شرحى بر آن نوشته است و مى نويسد: در سال 1810 ميلادى مستشرق ديگرى به نام- ساكى- بر همين كتاب مسعودى شرحى نوشته است و اين آثار ارزنده متأسفانه در سال 1938 ميلادى از دست اروپائيان و مستشرقين خارج و در اختيار مسلمين قرار مى گيرد كه با هزار افسوس اين آثارى كه بعد از جنگهاى صليبى از كشورهاى مسلمين به غارت رفته حاوى مطالب علمى و ارزنده اجتماعى است كه قرنها ما از وجود آنها بى اطلاع بوده ايم.

(التنبيه و الاشراف 191/ مسعودى) ابو عبد اللّه ياقوت مينويسد- «ان الذى يرى من دوران الكواكب انما هو دور

وَ يَجْعَلُهُ كِسَفاً (48/ روم) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ (187/ شعراء)

الارض لا دور الفلك ... ان الارض مدورة كتدوير الكرة موضوعة في جوف الفلك ... و النسيم حول الارض جاذب لها من جميع جوانبها الى الفلك ... و الارض جاذبة لا في ابدانهم من الثقل، لان الارض بمنزلة حجر المغناطيس الذى يجتذب الحديد و ما فيها من الحيوان و غيره بمنزلة الحديد.

يعنى آنچه كه گردش ستارگان به دور زمين تصور ميشود در حقيقت همان گردش زمين است نه گردش ستارگان و افلاك، زيرا زمين كروى است همانند توپ كه در فلك قرار گرفته و بادها را از همه سوى بخود جذب ميكند- زمين تمام اجسام را بخاطر جرم اجزاى آنها بخود جذب ميكند زيرا زمين مانند مغناطيس داراى نيروى جاذبه است همانطور كه آهن ربا آهن را جذب مى كند زمين هم حيوانات و غير حيوانات را همانند همان آهن ميكشاند و جذب ميكند.

سپس ميگويد: و چون اجزاء فلك از همه سوى زمين را در ميان دارند زمين حركتش نامتعادل نيست- و مثال ذلك حجر المغناطيس الذى يجذب الحديد لان في طبع الفلك ان يجذب الارض.

در اين قسمت هم اشاره به جاذبه عمومى جهان نموده و ميگويد نيروهاى جذب كننده اطراف زمين آنرا باين گردش و دوران در آورده است زيرا طبيعت فلك اينست كه زمين را جذب كند.

و الارض مدورة بالكلية، محرضة بالجزئية من جهة الجبال.

زمين در كل كروى است و اطرافش بصورت اجزاء كوههاى غير دايره اى شكل پوشانده شده. (باب اول از معجم البلدان ص 16- ياقوت) متن توبه نامه گاليله در مورد گردش زمين كه چهار صد سال بعد از ياقوت اظهار كرده در زيرنويسى صفحه بعد است.

أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً (92/ اسراء) يا كسفا- با سكون حرف (س)، پس- كسف جمع كسفة است: مثل- سدرة و سدر- و آيه:

وَ إِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ (44/ طور) (1)

در ماه ژوئن سال 1633 ادعا نامه عليه گاليله دال بر محكوميت او در باره نظريه گردش زمين صادر شد و او توبه نامه مشهور خود را باين شرح امضاء كرد: «من گاليله در هفتادمين سال زندگانى در مقابل حضرات شما بزانو در آمده ام در حاليكه كتاب مقدس را پيش چشم دارم و با دستهاى خود آن را لمس ميكنم توبه ميكنم و ادعاى خالى از حقيقت حركت زمين را انكار مينمايم و آن را منفور و مطرود ميدانم.» (تاريخ علوم ص 193 پى ير رسو) خواننده عزيز در زيرنويسى صفحه قبل مشاهده كردى كه از هزاران سال قبل دانشمندان اسلامى ما با شهامت و بدون نوشتن توبه نامه چگونه جاذبه زمين گردش زمين و كرويت زمين را در آثارشان اظهار كرده ايد كه متأسفانه تا قرن بيستم، آن كتابهائى ارزنده علمى در اختيار اروپائيان بوده و مسلمين از آنها بى خبر بودند.

مستشرق آلمانى و وستنفيلد در آغاز چاپ معجم البلدان ياقوت مينويسد:

«از اين كتاب سه نسخه وجود دارد يكى در برلين يكى در پاريس و يكى هم پطرسبورك در روسيه» و تمام آثار علمى و تاريخى كشورهاى اسلامى را در جنگهاى صليبى و بعدها بغارت بردند يا توسط واسطه ها خريدارى و از دسترس مسلمين خارج كردند، تا نيوتن بتواند پس از 25 سال مطالعه آثار خطى موزه ها و كتابخانه ها قانون جاذبه را كه چهار صد سال قبل از او نوشته شده بود با آب و تاب فراوان به جهان عرضه كند. ديگران تحقير و اروپائيان سرورى كنند.

ابو زيد انصارى ميگويد: كسفت الثوب اكسفه كسفا: وقتى است كه جامه و پارچه را پاره كنى.

و نيز گفته شده: كسفت عرقوب الابل: عرقوب شتر را پى كردم، بعضى گفته اند- كسحت- است يعنى عرقوب يا پشت پايش را پاك كردم نه چيز ديگر.

(كسل) كسل

الكسل: كاهلى و تنبلى كردن يا پس ماندن از انجام چيزى كه كاهلى در آن سزاوار نيست و به همين خاطر تنبلى و كسل مذموم و ناپسند شده است.

كسل، يكسل- اسمش- كسل و كسلان- جمعش- كسالى است در آيه:

وَ لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَ هُمْ كُسالى (54/ توبه) گفته شده: فلان يكسله المكاسل: عوامل كسالت او را كاهل نميكند و از فعاليّت بازش نميدارد.

فحل كسل: نرينه اى كه از فحل باز مى ماند.

امراة مكسال: زن سست و تنبل كه از فعاليت باز مانده.

(كسا) كسا

الكساء و الكسوة: لباس و پوشش، در آيه:

أَوْ كِسْوَتُهُمْ (89 مائده)

كسوته و اكتسى: لباسش پوشاندم، در آيات:

وَ ارْزُقُوهُمْ فِيها وَ اكْسُوهُمْ (5/ نساء) (سفيهان را از مالشان نفقه و لباس دهيد و با گفتار خودش شادشان كنيد) فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً (14/ مؤمنون) (1) اكتست الارض بالنّبات: زمين از گياه پوشيده شد، شاعر گويد:

فبات له دون الصبا و هى قرّة لحاف و مفصول الكساء رقيق

گفته شده كنايه از شير است موقعيكه سر شير، مى اندازد (2).

شاعر ديگرى گويد:

حتّى ارى فارس الصيموت على اكساء خيل كانّها الابل

در باره رشد جنين در رحم مادر است كه مى گويد استخوانهايش را با گوشتى پوشانديم.

مى گويد: تا نزديك باد خنك صبحگاهى در حاليكه پوششى خنك از شير رقيق داشت شب را برايش گذراند.

ابن برى مى گويد: سر شير را كه شيرش خنك شده بود براى مهمانش آماده كرد- بات له- يعنى للضيف شعر از عمرو بن اهتم است، بيت ما قبلش اينست كه مى گويد:

فبات لنا منها و للضيف موهنا للثّواء سمين زاهق و غبوق

مقدارى را براى ما و براى مهمان هم همراه با گوشت زياد بريان شده و با نوشيدنى فراهم كرد.

[تا اينكه دلاورى گرد اندام را بر پشت ستور و مركب ديدم گوئى كه شترى بود].

گفته شده: على اكساء- يعنى بر پشت آن، و اصلش دويدن شتر است كه با دويدنش گرد و خاك ايجاد مى كند و بر او مى نشيند گوئى كه لباسى از خاك و غبار بر آن پوشيده شده.

(كشف) كشف

كشفت الثوب عن الوجه و غيره: جامه و پوشش را از چهره و ديگر اعضاى صورت برداشتم.

كشف غمّه اندوهش را برطرف كرد.

خداى تعالى مى گويد:

وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ (17/ انعام) (1) فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ (41/ انعام) (در سختى ها كه خدا را ميخوانيد تنها اوست كه شما را از سختى ها ميرهاند) و آيه:

لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ (22/ ق) (2)

اگر خداوند زيانى به شما برساند جز او كسى برطرف كننده آن نيست.

و لواى انسان از مرگ و آستانه قيامت در غفلت بودى تا آنكه پرده غفلت را برداشتيم و چشم بصيرتت بينا شد.

أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ (62/ نمل) و در آيه: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ (42/ قلم) گفته شده اصلش از عبارت- قامت الحرب على ساق- است يعنى شدّت و سختى جنگ ظاهر شد.

بعضى از علماء گفته اند: اصلش از- تذمير الناقة- است يعنى وقتى كه مردى نوزاد حيوان را از شكم مادرش بيرون بياورد كه در آن حال مى گويد:

كشف عن الساق: از ساقش ظاهر و خارج شد.

(كشط) كشط

در آيه: وَ إِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ (11/ تكوير) كه از عبارت- كشط الناقة است يعنى برداشتن پوشش با كندن پوست از پشت او برهنه كردن آن، و از اين معنى است عبارت: انكشط روعه- يعنى ترسش از بين رفت.

(كظم) كظم

الكظم: گلو يا محل خروج نفس، مى گويند:

اخذ بكظمه: راه نفسش گرفت.

كظوم: بستن و حبس نفس است كه از آن به سكوت تعبير ميشود، مثل:

فلان لا يتنفس- در وقتى كه در سكوت زياد توصيف شود.

كظم فلان: نفسش بند آمد و ساكت شد، خداى تعالى گويد:

إِذْ نادى وَ هُوَ مَكْظُومٌ (48/ قلم) (1) (كظم الغيظ:): خوددارى از اظهار خشم يا نگه داشتن آن در دل. در آيه:

وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ (134/ آل عمران) و از اين معنى است عبارت:

كظم البعير: وقتى كه شتر نشخوار نكند، كظم السقاء: بستن در ظرف آب و مشك بعد از پر شدن كه مانع خارج شدن هوا از آن شود.

كظامة: حلقه اى كه سه بند چرمى ترازو در آن جمع ميشود و نيز- كظامة- بند چرمى كه به وتر كمان وصل ميشود.

كظائم: راه آبه ميان دو چاه كه آب از يك چاه بچاه ديگرى جارى مى شود.

همه معانى فوق تشبيهى به مجراى تنفس و رفت و آمد نفس است.

(كعب) كعب

كعب الرجل: يعنى استخوانى كه در فاصله ساق پا و پا متّصل است،

در باره حضرت يونس است كه خداوند به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مى گويد: تو همچون يونس عليه السّلام كه همراه ماهى بود مباش و بر فرمان پروردگارت پايدار باش آندم كه يونس عليه السّلام نداء در داد و سخت خشم خويش فرو خورد و اندوهگين بود و اگر رحمت پروردگارش نبود در بيابان متروك و نكوهيده و سرزنش شده باقى مى ماند ولى خداوند به پيامبرى برگزيدش و شايستگانش قرار داد.

در آيه:

وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ (9/ مائده) (1).

(كعبة:) هر خانه اى كه همانند شكل كعبه چهار گوش است و كعبه با آن هيئت اينچنين ناميده شده.

خداى تعالى گويد:

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ (97/ مائده) ذو الكعبات: خانه اى كه در جاهليّت متعلّق به بنى ربيعة بوده.

فلان جالس في كعبته: او در اطاقش و در خانه اى كه چهار گوش است نشسته است.

امراة (كاعب): زنى كه پستانش چهار گوش است.

كعبت كعابة: جمعش- كواعب- [دوشيزگانى كه در سن بلوغ پستانشان ظاهر شده است] در آيه:

وَ كَواعِبَ أَتْراباً (33/ نبأ).

مى گوئيد: كعب الثدى كعبا و كعب تكعيبا و ثوب مكعب: جامه اى كه به سختى پيچيده شده است. و گره ميان دو فاصله نى يا نيزه را هم كعب گويند كه تشبيهى است به استخوان مفصل كه ميان دو قسمت ساق و پا قرار ميگيرد و آنها را جدا مى كند.

مربوط به قسمتى از آيه وضو است و اين قسمت كه يادآورى شده در باره حد مسح پا است يعنى از سر پنجه پاها تا دو غوزك يا دو برآمدگى كنار هر پا يا حد فاصله ساق پا و استخوان كعبين.

(كف) كف

: الكف: كف دست هاى انسان كه به وسيله آنها چيزى بسته و باز و يا گرفته و رها ميشود.

كففته: به كف دستش زدم و نيز- كففته- يعنى به دستش زدم و با دست او را دفع كردم و راندم. در سخن معمولى- كف- يعنى دفع كردن بهر شكلى كه باشد يا با دست و يا با غير دست تا جائيكه گفته شده: رجل مكفوف:

كسيكه چشمانش بسته شده، (گوئى كه بينائى و نور از او دفع شده است).

آيه:

وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا (كَافَّةً) لِلنَّاسِ (28/ سبأ).

يعنى باز دارنده و منع كننده مردم از گناهان و حرف (ه) در كافه

شيخ طبرسى در قسمت اعراب اين آيه ميگويد- كافة- قيد حالت از- كاف يعنى باز دارنده است- اى ما ارسلناك الا تكفهم و تردعهم- جز اين نيست كه تو را فرستاديم در حاليكه مردم را از زشتى ها باز دارى (مجمع البيان 7/ 390).

زمخشرى با استدلال ادبى نظر طبرسى را دارد مى نويسد- حالا من الكاف

براى مبالغه است يعنى زياد باز دارنده مثل واژه هاى (رواية- علامة- نسابة)

و حق التاء على هذا ان تكون للمبالغة- سپس مى گويد كسيكه معنى آيه را بگونه للناس كافة- بداند خطا كرده است بلكه- كافه- قيد حالت براى پيامبر است.

(كشاف ج 3/ 583).

شيخ طوسى و بقيه مفسرين هر دو نظر يعنى- در معنى 1- مانع از گناه و 2- تمام مردم- را نقل كرده اند مينويسد- و قيل معناه الا مانعا لهم و كافا لهم من الشرك- يعنى معنايش اينست كه پيامبر بازدارند آنها از شرك است (تبيان- 8/ 361).

فخر رازى هم ميگويد- فيه و جهان- كافه اى عامة لجميع الناس تمنعهم من الخروج عن الانقياد لها- و الثانى ارسلناك كافة تكف الناس من الكفر و الهاء للمانعة على هذا الوجه- يعنى دو صورت دارد: يكى- كافة بمعنى همه مردم كه آنها را از خروج طاعت خدا منع كند. دوم: اينكه از كفر بازشان دارد (تفسير كبير- 25/ 355).

ابو الفدا ابن كثير نظر دوم يعنى- تمام مردم- را به نقل از راويان ذكر كرده اند (تفسير القرآن العظيم 3/ 538 ابو الفدا).

ولى قرطبى با راغب و ابو مسلم و زمخشرى و شيخ طبرسى هم نظر است و مى نويسد: پيامبر- ذا منع لهم من الكفر- يعنى پيامبر باز دارنده مردم از كفر است (الجامع لاحكام القرآن 14/ 300 محمد بن محمد قرطبى).

بديهى است سياق لفظى آيه هم دلالت بر همين معنى دارد زيرا معنى دوم در آيات ديگر بصورت (قال يا ايها الناس انى رسول اللّه اليكم جميعا)، (للعالمين نذيرا) آمده است و در آيه 28 سبا همان نظر راغب مرجح است كه پيامبر را باز دارنده و منع كننده همه مردم از گناهان فرستاده است.

يعنى [مشك پر آب- نيك دانا و زياد آگاه- آگاه به انساب و نياى مردمان.]

و آيه:

وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً (36/ توبة).

گفته شده معنايش اينست همانطور كه با شما مى جنگند در حاليكه شما را ميرانند، شما نيز با آنها آنگونه بجنگيد و دفعشان كنيد. و نيز گفته اند معنى آن اينست كه با آنها دسته جمعى بجنگيد همانطور كه آنها با شما چنان مى جنگيد زيرا جماعت را- كافة- مى گويند چنانكه جماعت را- وازعة- نيز مى گويند. بخاطر نيرومنديشان با اجتماعشان و بر اين اساس گفت:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً (208/ بقره).

(اى اهل ايمان همگى متفقا نسبت باوامر خدا تسليم باشيد و از راههاى شيطانى پيروى ميكند).

فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ (كَفَّيْهِ) عَلى ما أَنْفَقَ فِيها (42/ كهف).

كه اشاره اى است به حال پشيمانى و آنچه را كه در حال پشيمانيش به او دست ميدهد و باو ميرسد. (1)

در مورد كسى است كه از خست نمى خواست از ميوه هاى باغش انفاق كند كه باغش به آفت عذاب دچار ميشود و ميوه هايش نابود و شروع كرد دستان خود را براى حسرت مالى كه در باغ خرج كرده بود بهم ميسائيد و با زير و رو كردن، درختان تاكش كه بر چوب بستها سقوط كرده بود مى گفت اى كاش مشرك نميشدم.

تكفّف الرّجل: وقتى است كه كسى دستش را در موقع سؤال دراز كند.

استكفّ: وقتى است كه دستش را براى تكدى و سؤال يا دفاع دراز كند.

استكفّ الشّمس دفعها بكفّه: يعنى در مقابل خورشيد دست به روى پيشانى و ابرو مى گذارد تا چيزى كه مى خواهد با سايه انداختن روى چشم ببيند.

كفة الميزان: كفه ترازو، و تشبيهى است به كف دست در نگهداشتن چيزى كه با آن وزن ميشود و همينطور كفّة الحبالة: سر حلقه شده ريسمان كه چيزى را مى گيرد (يا دام و ريسمان شكارچى) كففت الثوب: خط كشيدن اطراف پارچه بعد از دوختن اول (با حاشيه دوزى بوسيله حرير يا ابريشم).

(كفت) كفت

الكفت: گرفتن و جمع كردن، در آيه گفت:

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَ أَمْواتاً (25/ مرسلات) زمين، زندگان و مردگان را در خود جمع مى كند و نيز گفته اند معنايش اينست كه زمين زندگان را كه انسانها هستند و حيوانات و گياهان و مردگانى كه جمادات زمين هستند و آب و غير از آنرا ضميمه و پيوسته بهم مى كند (1)، گفته شده.

از شعبى روايت كرده اند كه در اطراف كوفه بود و همين كه به خانه ها نگاه كرد گفت: هذه كفات الاحياء اين خانه ها در بر گزيده زندگان است سپس

كفات: پرواز سريع و تند كه حقيقتش قبضه نمودن بال براى پرواز است چنانكه گفت:

أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ (19/ ملك).

پس قبض در اينجا مثل- كفات- در آنجاست يعنى پرواز سريع و بال به خود ضميمه كردن و گرفتن براى پرواز و نيز- الكفت- راندن با شتاب و سخت است، بكار بردن واژه- گفت- در راندن شتران مثل به كار بردن واژه قبض- در آن است چنانكه مى گويند:

قبض الراعى الابل: آن شبان شتران را نيكو هدايت و جمع و راهنمايى كرد.

راعى قبضة: سرپرستى كننده خوب.

كفت اللّه فلانا الى نفسه: خداوند او را بسوى خودش خواند، مثل- قبضه يعنى او را گرفت، در حديث آمده است كه:

«اكفتوا صبيانكم باللّيل» [يعنى شب هنگام كودكانتان را نزد خود نگهداريد و حفظ كنيد].

به قبرستان نگاه كرد و گفت: و هذه كفات الاموات- كه تاويل آيه فوق است.

ابن اثير حديثى كه راغب بصورت- اكفتوا صبيانكم بالليل- آورده بگونه- اكفتوا صبيانكم- ذكر كرده كه در معنى همان ضميمه كردن فرزندان است يعنى پدران و مادران چه شب هنگام و چه روز همواره بايستى از جدائى و عدم سرپرستى فرزندانشان دورى كنند و آنها را پيوسته مشمول تربيت و سرپرستى و محبت خويش قرار دهند بويژه كودكان كه همواره در معرض خطرات و انحرافات هستند.

(النهايه 4/ 184 ابن اثير).

(كَفَرَ) كَفَرَ

كفر در لغت پوشيده شدن چيزى است، شب را هم بخاطر اينكه اشخاص و اجسام را با سياهيش ميپوشاند با واژه- كافر- وصف كرده اند و زارع را هم كه پيوسته بذر و دانه را در زمين مى افشاند و در خاك پنهان مى كند- كافر- گويند و البته واژه- كافر- براى شب و زارع اسم نيست چنانكه بعضى از واژه شناسان گفته اند چون شنيده اند كه شاعرى گفته:

القت ذكاء يمينها فى كافر (1)

[نور و تابش افزون و پر فروغ خورشيد در ابرى يا تاريكى شب پنهان شد].

كافور: اسمى است براى شكوفه هاى ميوه ها كه آنها را در خود ميپوشاند شاعر گويد: كالكرم اذ نادى من الكافور.

[مثل تاك وقتى كه از داخل شكوفه سر برآورد، شعر از عجاج است].

كفر النعمة و (كفرانها:) پوشيده داشتن نعمت ها با ترك شكرگزارى، خداى تعالى گويد:

مصراع فوق از شعر ثقيله ما زنى است كه تمام بيتش همين است.

فتذكر اثقلا رتيدا بعدما القت ذكاء يمينها فى كافر

كه در وصف يادآورى شتر مرغان در تاريكى شب و پنهان شدن خورشيد است و بگفته ابن سكيت لبيد بن ربيعة همين مفهوم را از ثعلبه اقتباس كرده است كه ميگويد- حتى اذا القت يدا فى كافر- و اجن عورات النفور ظلامها يعنى تا اينكه خورشيد بوسيله شب تاريك پوشيده شد و مترسگاهها از ديدگان پوشيده ماند. (ديوان لبيد 316 معلقه).

فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ 94/ انبياء) بزرگترين كفر، انكار وحدانيت و شريعت و پيامبرى است اما:

كفران: انكار در نعمت است كه بيشتر در همين مورد بكار ميرود و واژه- كفر- بيشتر در مورد دين- (كفور)- يعنى حق ناشناس و ناگرونده به حق، در هر دو قسمت يعنى هم در مورد نعمت و هم در مورد دين است، گفت:

فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً 99/ اسراء) فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً 89/ اسراء) (1) در هر دو مورد است: ناسپاسى كرد و او كافر است، در مورد كفران نعمت گفت:

لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ- 40/ نمل) (2) و گفت: وَ اشْكُرُوا لِي وَ لا تَكْفُرُونِ- 152/ بقره).

وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ 19/ شعراء) (3)

يعنى در اين قرآن از هر مثلى گونه گون ياد كرديم ولى ستمگران و بيشتر مردم از سپاس گزارى نعمت و دين ابا كردند و جز ناسپاسى و انكار اظهار ننمودند.

همين كه سليمان تخت ملكه سبا را در حضور خود ديد گفت اين فضل پروردگارى است و براى اين است كه تا خداوند مرا با آن بيازمايد كه آيا سپاسدارم يا كفران كشم و هر كس سپاس نعمت حق كند سپاس خويش كرده است و آنكه كفران ورزيد پروردگارم از آنها بى نياز و كريم است.

سخن فرعون به موسى است مى گويد: تو همان نيستى كه وقتى نوزاد

يعنى قصد كفران نعمت من كردى.

لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ 7/ ابراهيم) (شكر نعمتت، نعمتت افزون كند- كفر، نعمت از كفت بيرون كند).

و چون كفران اقتضاى انكار نعمت دارد لذا در مورد- جحود- يعنى مطلق انكار هم بكار ميرود. و گفت:

وَ لا تَكُونُوا أَوَّلَ (كافِرٍ) بِهِ 418/ بقره) يعنى انكار كننده و پوشاننده آن نباشيد.

واژه كافر بطور عموم در مورد كسى كه وحدانيّت و يگانگى خداوند يا نبوت و دين و يا هر سه را انكار مى كند متعارف و معمول است و بيشتر بكسى كافر مى گويند كه در شريعت و دين اخلال كند و آنچه را كه لازمه شكر بر خداوند است ترك نمايد.

در آيه گفت: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ- 44/ روم: آيه مقابل آن: وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ- 44/ روم (1) است.

گفت:

وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ- 41/ بقره)

بودى ترا پيش خود پرورش داديم و ساليان عمرت را ميان ما گذراندى؟ و آن كارها كه انجام دادى كردى و از ناسپاسان بودى مى گفت آن كارها را زمانى كردم كه گمراه بودم وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ- 19 شعراء) يعنى: و از راه بيرون بودم.

يعنى كسى كه ناسپاسى نمود و كفر پيشه كرد كفرش عليه خود اوست كسانى كه كار شايسته كرده اند براى خودشان آنرا فراهم نموده اند.

وَ لا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ- 55/ نور) يعنى از پيشوايان كفر نباشيد كه به شما اقتدا كنند.

و آيه:

وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ- 55/ نور) در اين آيه مقصود از كافر كسى است كه حق را مى پوشاند و لذا او را فاسق قرار داد و معلوم است كه كفر مطلق فراگيرتر و اعم از فسق است يعنى كسيكه حق خداوند را انكار كند با ستمكاريش از امر پروردگار خويش فسق ورزيده و نافرمانى كرده، و لذا چون زير ساز هر فعل و كردار پسنديده اى را از ايمان قرار داده پس هر فعل و كردار ناپسند و مذمومى هم بر كفر قرار داد در مورد سحر و افسون گفت:

وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ- 102/ بقره) و در مورد ربا خواران گفت:

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا ... كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ- 276/ بقره) (يعنى بشدت كافر و گناهكارند).

و آيه:

وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ- 97/ آل عمران) (كفور:) كسى است كه در كفران از نعمت ها زياده رو و مبالغه كننده است، در آيات:

إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ- 66/ حج) ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ- 7/ سبأ) اگر گفته شود چگونه انسان در آيه فوق با صفت (كفور) كه صيغه مبالغه است وصف شده است و حال اينكه به آن معنى هم بسنده نشده تا اينكه حروف تأكيد (ان و لام) بر آن داخل شده است؟ جواب اينست كه آنها تأكيدى است بر معنى كفور، و در جاى ديگر گفت:

وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ- 7/ حجرات (1)

يعنى كفر را بر شما نمى پسندد و اكراه دارد.

اين آيه با آيات قبل سوره حجرات اشاره به موضوعى سياسى، اجتماعى و اخلاقى دارد، همواره گروهى مستكبر و نادان در جامعه هستند كه بر خدا و پيامبر تقدم ميجويند با گردنفرازى تسليم حق نميشوند با سخنان و صداهاى خود را برتر از سخن پيامبر و آيات خدا مى دانند، بى خردانه پيامبر را از پشت محل سكونتش با صداى بلند بانگ ميزدند و اخبار دروغين را با شايعه سازى پخش ميكردند، لذا خداوند هشدار ميدهد و ميگويد، هر گاه خبرى از چنين فاسقان و منحرفين شنيديد در اطرافش تحقيق كنيد مبادا بخاطر پذيرفتن آن اخبار باعث آزار و رنج ديگران شويد و پشيمان گرديد و اگر پيامبر هم در اين امور با شما هم نظر شود به رنج و زحمت ميافتيد و لكن خداوند مقام ايمان را محبوب شما گردانيد و آنرا در دلهاتان به نيكوئى بيار است و كفر و فسق را در نظرتان زشت و منفور ساخت تا در دو جهان سعادتمند باشيد- و اولئك هم الراشدون يعنى يكى از نشانه هاى رشد همين امور است:

1- از تكبر و استكبار دورى نمودن.

پس اينكه گفت: إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ- 15/ زخرف) هشدارى است بر آن چيزى كه از كفران نعمت بر انسان احاطه دارد و كمتر به اداى شكر قيام مى كند و بر اين اساس آيه: قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ- 17/ عبس) است و از آن جهت گفت:

وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ- 13/ سبأ) آيه: إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً- 3/ انسان) خود گواه و هشدارى است بر اينكه دو راه شكر و كفر را بر انسان شناسانده چنانكه گفت:

وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ- 10/ بلد) پس رهروانى در راه شكر هستند و رهروانى در راه ناسپاسى و كفر، و گفت:

كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً- 27/ اسراء) كه از كفر و ناسپاسى است و با واژه (كان) تنبه ميدهد به اين كه شيطان از

خود را و رأى خود را از دين و آئين الهى برتر ندانستن.

3- پيامبر خداى را با غرور و بى توجهى بزبان نياوردن.

4- خوددارى و پايدارى در امور نفسانى و هوسها داشتن.

5- اهل تحقيق و گزينش بودن و به هر خبرى و شايعه اى گوش ندادن.

6- به ايمان عشق ورزيدن و آنرا در دل خويش آراسته داشتن.

7- كفر و فسق و گناه را زشت و ناروا داشتن.

كه در پايان ميفرمايد- رشد يا بندگان در امور فوق كسانى هستند كه مشمول فضل و نعمت حقند- فضلا من اللّه و نعمة و اللّه عليم حكيم.

زمان وجود و خلقش بر كفر قرار گرفته ناسپاسى در نورديده.

(كُفّار:) بليغ تر از كفور است براى اينكه گفت:

كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ- 24/ ق) وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ- 276/ بقره) إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ- 3/ زمر) إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً- 33/ نوح) گاهى واژه كفار در مورد- كفور- هم جارى ميشود، در آيه:

إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ- 34/ ابراهيم) واژه (كُفّار) در جمع كافر كه مخالف ايمان است بيشتر استعمال ميشود، مثل آيات:

أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ- 29/ فتح) لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ- 29/ فتح) و (كفرة) جمع كافر نعمت است يعنى كسيكه نعمت هاى خداوند را كتمان مى كند و مى پوشاند كه بيشترين استعمال را دارد و در آيه:

أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ- 42/ عبس) آيا نمى بينى كه- كفرة- را با صفت- فجرة- وصف كرده است و- فجرة- بيشتر به گروه فساق از مسلمين گفته ميشود و گفت:

جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ- 14/ قمر) (1)

قسمتى از آيه اى است مربوط به داستان طوفان نوح كه مى گويد پس از نهصد و پنجاه سال رسالت و تبليغ كه حضرت نوح نمود سخن او را نپذيرفتند و جزاى آن كافران جز طوفان نبود.

يعنى كسانى از انبياء يا آنها كه در راه انبياء هستند و كسانيكه نصايح خود را در امر خداى به مردمان ميرسانند ولى كفر پيشگان از آنها نپذيرفته اند و عقوبات، جزاى آن كفر پيشگان است.

و در آيه:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا- 137/ نساء) گفته شده مقصود اينست كه به موسى عليه السّلام ايمان آوردند سپس به كسيكه بعد از موسى آمد كافر شدند و نصارى هم به حضرت عيسى عليه السّلام مؤمن شدند سپس به پيامبر عليه السّلام بعد از او كفر ورزيدند و نيز گفته شده معنى آيه اينستكه نخست به موسى ايمان آوردند سپس به خود حضرت موسى كافر شدند زيرا به غير از او به كسى ايمان نياورده اند. (1)

و هم چنين گفته اند معنى آن اين نيست كه در آيه زير:

وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي ... وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ- 72/ آل عمران) وارد شده است كه آنها دو بار ايمان آورده و دو بار كفر ورزيده اند بلكه اشاره اى است به حالات زياد و فراوان كفر و ايمان در انسان ها.

گفته شده همانگونه كه انسان در مورد فضائل سه درجه سه درجه ارتقاء مى يابد و بالا ميرود در رذيلت ها هم سه درجه معكوسا طى مى كند و آيه فوق

يعنى در تورات مژده پيامبر بعدى داده شده و اگر به راستى مؤمن به همان حضرت موسى عليه السّلام بودند بايستى آن مژده را هم بپذيرند پس در واقع به همان هم مؤمن نبوده اند.

اشاره به آن دارد كه در كتاب الذريعه الى مكارم الشريعه آنرا بيان كرده ام. (1)

(كَفَرَ فلان)- وقتى گفته ميشود كه كسى به كفر معتقد باشد و همچنين وقتى كه اظهار كفر كند هر چند كه اعتقادى هم به كفر نداشته باشد و لذا گفت:

مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ- 106/ نحل) (2)

مقصود آيه: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا- 137/ نساء) است مى خواهد بگويد اين دگرگونى ها و نوسانات در حالات انسانى وجود دارد چه در ايمان و فضيلت يا در كفر و رذيلت.

آيه فوق هم يكى از استثناهائى است كه در موارد و احكام مختلف چنان استثناهائى در قرآن ذكر شده كه خود يكى از جنبه هاى اكمال دين اسلام و تساهل آن است مى گويد: كسى كه بعد از ايمان داشتن از اسلام برگشت و مرتد شد و دلش را سراسر كفر فرا گرفت و بخاطر عشق به دنيا دوستى دنيا را بر آخرت برگزيد غضب خدا و عذاب عظيمى بر آنها خواهد بود مگر كسى كه در حالت اضطرار و مرگ مجبورش كنند كه با زبان كفر بورزد در حاليكه دلش به ايمان مطمئن و سرشار است و بر آن ثابت است در آن صورت حرجى و باكى بر او نيست.

به گفته مفسرين مصداق آيه عمار ياسر و صهيب و بلال بوده كه عمار با زبان بت هاى مشركين را به خوبى ياد كرد و از پيامبر به بدى و همينكه با چشم گريان بسوى پيامبر صلّى اللّه عليه و اله آمد و ما وقع را بيان داشت و عده اى گفتند عمار كافر شده است پيامبر فرمود: كلا ان عمار املؤ ايمانا من قرنه الى قدمه و اختلط الايمان بلحمه و دمه ... آنطور كه مى گويند نيست براستى كه عمار وجودش از فرق سر تا قدم از ايمان سرشار است و ايمان با گوشت و خونش درآميخته، سپس پيامبر اشكهاى عمار را پاك كرد و گفت: ان عادوا لك فعدلهم بما قلت- اگر مجددا به سويت آمدند

گفته ميشود- كفر فلان بالشيطان- در وقتى است كه او به سبب شيطان كافر شود و بيشتر در موقعى گفته ميشود كه كسى به خداوند ايمان آورده و با شيطان مخالفت كند مثل آيه:

فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ- 256/ بقره) اكفره إكفارا: به كفرش حكم، تبرى و بيزارى هم با واژه كفر تعبير ميشود مثل آيه:

يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ- 25/ عنكبوت) تا آخر آيه [كه يكفر در اينجا كفار در قيامت از يكديگر بيزارى مى جويند زيرا هر كدام مى گويند آن ديگرى ما را كافر ساخت].

و در آيات:

إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ- 22/ ابراهيم) كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ- 20/ حديد)

همانها كه گفتى تكرار كن و سپس آيه فوق نازل شده است.

بديهى است اين استثناءها و نمونه ها نقطه مقابل كسانى هستند كه دلشان سرشار از كفر و زبانشان به دروغ با جملات اسلام و ايمان آشنا است كه مى گويد:

أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ- 18/ نحل).

كسانى كه دوستى دنيا را بر آخرت ترجيح دادند و دلشان سرشار از كفر است و كفر را برگزيده اند ديگر بر دلها و گوشها و ديدگانشان خداوند مهر مى زند و آنها همان غفلت زدگانند و در آخرت خسران ديدگان.

(مجمع البيان 6/ 386 و ساير تفاسير ديگر)

گفته شده مقصود از- كفار- در آيه اخير زارعين هستند زيرا بذر و دانه را در خاك مى پوشانند همانطور كه كافر هم حق خداى تعالى را پوشيده ميدارد به دلالت آيه:

يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ- 29/ فتح) (1) زيرا آن حالت اختصاص به كافر تنها ندارد و گفته شده بلكه مقصود تمام كفار است، از اينجهت آنها به دنيا و زيورهاى آن مجذوبند و بر آنها اعتماد مى كنند.

(كفارة:) چيزى است كه گناه را مى پوشاند و از اين معنى است عبارت:

كفارة اليمين: كفاره سوگند، مثل آيه:

ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ- 89/ مائده)

اشاره و مثل است از كسانيكه با پيامبر و در راه پيامبر هستند و بصورت سخت گيرانى با كفار و مهربانى در ميان خويشند، همواره راكع و ساجدند و كرم و رضاى خداى طلب مى كنند، آثار سجده و ايمان در چهره شان پيداست و صفتشان در انجيل اينست كه مانند زراعتى هستند كه ساقه هايش بر ريشه اش ثابت شده و به خوشه دهى رسيده آنطور كه دهقانان را از شادى و پربارى محصولش به شگفتى مياندازد و كافران از ايشان خشمگين ميشوند اين توصيفى كه خداوند در قرآن براى پيروان واقعى اسلام بيان نموده عينا امروز بوقوع پيوسته كه هر چه بر خود كفائى ميهن اسلامى ما و توليدات ما افزون ميشود دهقانان و همه ملت شاد و ابر قدرتها و استعمارگران از خشم بخود مى پيچند كه بازارشان از دست مى رود و اتفاقا اين آيات در پايان سوره فتح است.

و همچنين كفاره غير از آنها مثل كفاره قتل و ظهار. (1)

گفت: فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ- 89/ مائده) (2) (تكفير) پوشاندن و پنهان داشتن است تا اينكه بمنزله چيزى در آيد كه گوئى به آن عمل نشده است. و صحيح است كه اصل تكفير از بين بردن كفر و كفران باشد مثل:

تمريض: در ازاله بيمارى، و- تقذية العين: پاك كردن خاشاك از چشم، در آيه: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ- 65/ مائده).

نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ- 31/ نساء) و بر اين معنى اشاره كرده است كه:

إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ- 114/ هود و گفته شده، حسنات كوچك و كم، گناهان بزرگ را نمى پوشاند و از بين نميبرد و گفت:

لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ- 195/ آل عمران لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا- 35/ زمر

ظهار: اظهار كردن عبارتى است باين معنى كه به همسر خود ميگفتند تو ديگر براى من مثل مادرم هستى و با اين عبارت ترك همسرى ميكردند كه خداوند اين عمل را نهى كرده است.

كفاره و بر طرف شدن سوگند باين است كه ده مسكين را اطعام كنند.

گفته ميشود- كفرت الشمس النجوم- يعنى خورشيد ستارگان را پوشاند.

واژه كافر در مورد ابرهائى است كه خورشيد و شب را مى پوشاند [شب كنايه از ماه و ستارگان شب است].

شاعر گويد:

القت ذكاء يمينها في كافر

.[روشنايى اطراف خورشيد در ابرهائى پنهان شد].

تكفر في السلاح: در سلاح پوشيده شد و غرق در اسلحه شد.

(كافور:) شكوفه هاى ميوه يا آنچه را كه مثل غلاف ميوه را مى پوشاند، شاعر گويد:

كالكرم اذ نادى من الكافور

.و نيز كافور چيزى است از بوى خوش، خداى تعالى گفت:

كانَ مِزاجُها كافُوراً- 5/ انسان).

(ابرار و نيكان در بهشت از نوشابه اى كه طبيعتش خوشبوئى و پاكى است مينوشند).

(كفل) كفل

الكفالة: پذيرفتن عهد و ضامن شدن.

تكفلت بكذا و كفلته فلانا:

كفالت او را پذيرفتم و عهده دار شدم.

آيه: وَ كَفَّلَها زَكَرِيَّا- 37/ آل عمران) بصورت- كفلها اللّه تعالى- هم

خوانده شده يعنى خداوند كفالتش نمود، اگر (ف) بدون تشديد باشد فعل كفالت به زكريا منسوب ميشود و معنى آن- تضمنها- است يعنى ضمانت كرد، خداى تعالى گفت:

وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ (كَفِيلًا)- 91/ نحل) كفيل: بهره كافى است گوئى كه كارش را تكفل كرده است، مثل آيه:

فَقالَ أَكْفِلْنِيها- 23/ ص) يعنى مرا كفيل او قرار ده، (كفل) همان كفيل است گفت:

يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ- 28/ حديد) يعنى خداوند كفيل و ضامن روزى، از نعمتش در دنيا و آخرت هر دو هست و اين دو نعمت يعنى نعمت دنيايى و آخرت همان است كه در دو جهان از خداى تعالى خواسته ميشود در آيه:

رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً- 201/ بقره) و نيز گفته شده واژه- كفلين- در آيه مقصود دو نعمت نيست بلكه نعمت متوالى و پياپى كه با كافى بودنش از جانب خداوند كفالت شده است، و اينكه بصورت تثنيه [كفلين] آمده است بر همان حد و قرارى است كه در لبيك و سعديك گفتيم. (1)

و اما در آيات:

مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً- 85/ نساء)

به واژه سعد مراجعه شود.

(و قسمت دوم آيه- شفاعة سيئة است).

تا: يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها- 85/ نساء) (2) واژه- كفل- در اينجا بمعنى اول نيست بلكه استعاره از كفل است و چيز ناپسند و بدى است اشتقاقش از- كفل- اينست كه- كفل- در معنى ستورى و مركبى است كه صاحبش را به روى در مى اندازد و در هر سختى و مشكلى مثل- سيساء- كه همان استخوان پشت الاغ لاغر اندام است ميشود و مى گويند:

لا حملنّك على الكفل و على السيساء:

تو را به زحمت بر استخوان پشت ستور لاغر حمل ميكنم.

و لأركبنّك الحسرى الرزايا: بطور قطع تو را بر شتر مادينه از حركت مانده و عليل بر مى نشانم.

شاعر گويد:

و حملناهم على صعبة زو راء يعلونها بغير وطاء

[آنها را بر شتر كجرو و چموشى نهادند كه بدون آمادگى او را بلند مى كنند].

معنى آيه اخير، يعنى كسيكه در كار نيك به ديگرى يار و پيوسته شود براى او بهره و نصيبى از آن نيكى هست و كسيكه در كار گناه و زشت بر ديگرى مى پيوندد سختى و شدت آن كار به او ميرسد.

ترجمه تمام آيه چنين است: هر كه واسطه و منشاء كارى نيكو شود خودش هم بهره اى كامل از آن ميبرد. و هر كه وسيله كارى زشت و قبيح گردد، از آن سهمى بسزا و زشت خواهد يافت و خداوند بر نيك و بد هر كس مراقب است.

گفته اند- كفل همان كفيل است، و هشدار ميدهد كسيكه قصد شر و بدي نمود براى او از كارش كفيلى هست كه از او سؤال مى كند چنانكه گفته شده:

من ظلم فقد اقام كفيلا بظلمه:

تنبيهى است بر اينكه امكان خلاصى براى ستمگر و ظالم از عقوبت آن نيست. (1).

(كفؤ) كفؤ

الكف ء: يعنى همطراز و همسنگ در منزلت و قدر و ارزش.

كفاء- در معنى گليم و پارچه اى است كه به تكه ديگر ضميمه ميشود و آن تكه بزرگ را در قسمت نهائى خيمه و خانه مى آويزند. (2)

فلان كف لفلان في المناكحة او في المحاربة. فلانى همدوش او در ازدواج و هم نبرد او در ميدان جنگ است و مانند آنها، خداي تعالى گفت:

وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ- 4/ اخلاص) (3)

يعنى خود بدى و ستم كه آثارى دارد، همان آثار دلالت بر عواقب آنها است و عليه او گواهى ميدهند.

دست بر ظالم گواهى مى دهد لشگر حق مى شود سر مى نهد

مولوى جلال الدين

همان قاليچه ها يا پارچه هاى قيمتى است كه در قسمت بالاى ديوار اطاقها براى زينت مى آويزند كه غالبا دو قالچه كوچك از هم باز نشده و بهم دوخته شده است.

هيچ چيزى همتاى خداوند نيست كه در واقع تفسير- ليس كمثله شى ء- است.

و از اين واژه است- مكافاة- يعنى برابري و مساوات و مقابله نمودن در كار فلان كفوء لك في المضادة: [او در دشمنى همپاى تو و خصم و حريف تو است].

اكفاء: برگرداندن چيزى و وارونه نمودن آن است گوئى كه به معنى برطرف كردن مساوات و همتائى است و از اين واژه- اكفاء- در شعر است. (1)

مكفأ الوجه: رنگ باخته، مثل:

كفيؤه و كفاة: نوزاد يك ساله شتر كه زودرس زائيده شود.

جعل فلان ابله كفأتين: وقتى است كه هر سال آنرا دو بار لقاح دهد.

(كفى) كفى

الكفاية: چيزى است كه در آن پر كردن جاى خالى و رسيدن بمقصود در امر و كار باشد.

گفت: وَ كَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ- 25/ احزاب) (2) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ- 95/ حجر) و در آيه: وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً- 79/ نساء) گفته شده معنايش كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً- 79/ نساء) است و حرف (ب) زائده است و گفته شده معنى آن- اكتف

در اصطلاح علم عروض- اكفاء- نوعى از معايب قافيه است كه حرف- روى- را گاهى با كسره و گاهى با ضمه و فتحه بياورند و از اين روى- اكفاء- فساد در شعر است.

خداوند مؤمنين را در قتال به مقصودشان ميرساند.

باللّه شهيدا- است. (1)

كفية: روزى و معاشى است كه انسان را كفايت مى كند جمعش- كفى- است، مى گويند: كافيك فلان من رجل- مثل عبارت- حسبك من رجل- است يعنى او تو را كفايت مى كند و برايت بس است.

(كل) كل

لفظ كل براى پيوستن اجزاء چيزى بيكديگر است كه دو گونه است:

اول- پيوستن به ذات چيزى و حالات مخصوص آن كه افاده معنى تمام شدن دارد مثل آيه:

وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ- 29/ اسراء)

قسمت پايانى آيه 28 سوره فتح است كه مى گويد: او خدائى است كه رسولش را با هدايت و دين حق فرستاد تا بر تمامى دين او را يارى نموده و سيطره دهد و خداوند از نظر شهادت بر اين امر كه در آينده واقع ميشود كافى است زيرا بعدش بلافاصله مى گويد:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ ... 29/ فتح) نشانه هاى پيروان آينده پيامبر را كه آثار وجوديشان در توراة و انجيل هم آمده بيان مى كند و آيه را با عبارت:

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً- 29/ فتح) پايان ميدهد كه وعده خداى از كسانى كه مؤمنند و عمل صالح دارند آمرزش و پاداش بزرگ است.

و همه جا در قرآن- كله- براى تأكيد تمام بودن كلمه مفردى است كه قبل از آن آمده است.

يعنى باز كردن و گشودن دست بطور كامل.

شاعر گويد:

ليس الفتى كلّ الفتى الّا الفتى في ادبه

[هيچ جوانمردى جوانيش كامل نيست مگر اينكه در ادبش كامل و جوانمرد باشد].

يعنى در فتوت و جوانمردى تام و كامل باشد.

دوم- كل در معنى پيوستن اشخاص و ذوات، كه گاهى واژه كل در اين معنى به اسمهاى جمعى كه با- الف و لام- معرفه هستند نيز اضافه ميشود مثل اينكه مى گوئى: كل القوم- و زمانى به ضمير آن افزوده ميشود مثل آيات.

فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ- 30/ حجر).

لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ- 33/ توبه.

يا اينكه- كل- به اسم نكره مفرد اضافه ميشود، مثل آيات:

وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ- 13/ اسراء).

وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ- 29/ بقره).

و غير از اينها آيات ديگر، و چه بسا از حالت اضافه خالى باشد و آن اسم در تقدير كل باشد مثل آيات:

كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ- 33/ انبياء) (1)

يعنى تمام ماه و خورشيد و زمين.

كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ- 87/ نمل) (1) وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً- 95/ مريم).

وَ كُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ- 79/ انبياء) (2) كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ- 85/ انبياء) وَ كُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ- 39/ فرقان) و آيات فراوان ديگر در قرآن كه آوردن و شمارش آنها بسى زياد است.

در آيات قرآن و همچنين كلام فصحاء واژه كل با- الف و لام- وارد نشده است و اين چيزى كه در سخن متكلمين و فقها و كسانى كه مانند آنها سخن گفته اند واژه كل با الف و لام جارى شده است.

(كَلالَةً:) اسمى است براى آنچه را كه سواى فرزند و پدر از ورثه است ولى ابن عباس گفته است- كلاله- اسمى است براى هر ورثه اى غير از فرزند.

از پيامبر (كه (درود و سلام خدا بر او باد) روايت شده است كه معنى- كلاله- را از او پرسيدند فرمود:

«من مات و ليس له ولد و لا والد» يعنى كسيكه مى ميرد و فرزند و پدرى ندارد كه وارث او شوند كه كلاله را پيامبر صلّى اللّه عليه و آله اسمى براى ميّت قرار داده و و هر دو سخن صحيح است.

زيرا- كلاله- مصدر و ريشه اى است كه مفهومش وارث و موروث را با هم

روزى كه در آستانه قيامت بانك رستاخيز دميده شود و بر آيد همه آفريده هاى آسمانها و زمين به پيشگاه خداى فروتنانه مى آيند.

اشاره به صالح بودن تمام پيامبران است.

در بر مى گيرد، ناميدنش با واژه- كلاله- يا باين جهت است كه نسب از جهت پدر و فرزند باو پيوسته نيست يا اينكه عرضى است يعنى از جهت برادر و عمو و يكى از دو طرف منسوب او است و اين معنى از آن جهت است كه انتساب يا منسوب شدن دو گونه است:

اول- با ريشه و اصل خانواده مثل نسبت پدر و پسر.

دوم- انتساب در عرض مثل نسبت برادر و عمو قطرب گفته است «كلاله اسمى است براى وارثان ميت غير از پدر و مادر و برادر او» كه اين تعبير درست نيست.

بعضى از علماء گفته اند: كلاله اسمى است براى هر وارثى مثل گفته شاعر كه:

و المرء يبخل بالحقو ق و للكلالة ما يسيم

كه از معنى- اسام الابل- در وقتى كه شتران را براى چريدن از چراگاه خارج مى كنند گرفته شده، البته شاعر در گمانش چنين قصدى نكرده است، شاعر واژه كلاله را مخصوص اين امر نموده تا انسان در جمع مال زاهدانه عمل كند و حريص نشود زيرا ترك مال و ثروت براي آنها از ترك نمودن اولاد سخت تر بوده است و اين امر تنبيهي و هشداري است بر اينكه كسى را كه تو برايش مال بجا گزارده اى در حكم كلاله هستند و اين معنى مثل عبارتى است كه مى گويى ما تجمعه فهو للعدو: آنچه گردآورى كرده و جمع نموده اى براى دشمن است.

عرب مى گويد: لم يرث فلان كذا كلالة- (وارث اصلى است نه عرضى).

در مورد كسيكه به چيزى مخصوص ميشود و به او تعلق مى گيرد و حال اينكه محققا از پدر او بوده است شاعر مى گويد:

ورثتم قناة الملك غير كلالة عن ابنى مناف عبد شمس و هاشم (1)

اكليل: حلقه گل كه چون دور سر و گردن قرار مى گيرد اينطور ناميده شده، گفته ميشود:

كل الرجل في مشيته كلالة: در راه رفتنش كند شد، مصدرش- كلول و كلّة: است.

كلّ السيف عن ضريبته: شمشير از ضربت و زدنش كند شد.

كلّ اللّسان عن الكلام: زبانش از گفتن كند و سنگين شد.

اكلّ فلان: ستور و مركبش از كار افتاد و سنگين شد.

كلكل: سينه و صدر.

(كلب) كلب

الكب (سگ) حيوان پارس كننده، مونثش- كلبة- و جمع آن- اكلب و كلاب است كه- كليب- هم در جمع آن گفته ميشود، در آيات:

كَمَثَلِ الْكَلْبِ- 176/ اعراف).

وَ كَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ- 18/ كهف) (2).

شعر از فرزدق است مى گويد از دو پسران مناف يعنى عبد شمس و هاشم زمامدارى را مستقيما وارث شده ايد بدون نسبت مستقيم، ابن اعرابى در ذيل اين شعر مى گويد: كلاله: پسر عموهاى دورند نظر فرزدق زمامداران مروانى است

مربوط به سك اصحاب كهف است مى گويد: سگشان بر آستانه غار دستانش را دراز كرده بود.

ابن اثير مينويسد- و اجمعت العرب على ان دواءه قطره من دم ملك تخلاه بماء فيسقاه- چاره و دواى مرض هارى آميختن قطره اى از خون ملك است با آب كه بنوشانند و هارى برطرف شود النهايه 4/ 195.

و از اين واژه يعنى واژه كلب براى حرص و آز مشتق شده است و مى گويند:

هوا حرص من كلب: او از سگ حريصتر است.

رجل كلب: مردى كه بشدت حرص مى ورزد.

كلب كلب: سگ ها رو ديوانه كه گوشت پاى مردم را مثل ديوانه ها گاز مى گيرد و هر كه را گاز بگيرد مبتلا بهمان بيمارى ميشود و او را.

رجل كلب و قوم كلبى: مردى و قومى مبتلا به بيمارى هارى و بدخوئى ميگويند، شاعر گويد:

دماءهم من الكلب الشّفاء.

[يعنى خونهاشان از بيمارى هارى و بدخوئى بهبودى يافت].

قد يصيب الكلب البعير: بيماري جنون و هارى به شتر رسيده.

اكلب الرجل: شترانش به بيمارى جنون مبتلا شدند.

كلب الشتاء: سرماى زمستان شدّت گرفت كه تشبيهى است به شدّت هارى سگ.

دهر كلب: روزگار سخت، مى گويند:

ارض كلبة: زمينى كه از نرسيدن آب به آن خشك شده است و تشبيهى است به كسى كه به بيمارى هارى مبتلا شده و آب نمى خورد [و در آن زمين بى آب خارهاى خشن و گزنده ميرويد].

(كلاب و مكلّب:) كسى كه سگها را براى شكار كردن تعليم ميدهد.

در آيه گفت: وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ- 4/ مائده (1) ارض مكلبه: زمينى كه در آنجا سگ فراوان است.

مربوط به شكارى است كه سگهاى دست آموز و شكار كننده مى گيرند.

و نيز- كلب- ميخى كه در دسته شمشير هست.

كلبة: دوال و قلابى كه توشه دان را محكم بر آن قرار ميدهند گوئى تصور صورت سگى است كه شكارى را به دهان گرفته.

كلبت الاديم: چرم را دوختم، شاعر گويد:

سير صناع في اديم تكلبه

[چوبى قلاب مانند كه در چرم و ظرف آب، راه آب را مى بندد].

كلب: ستاره اى است شبيه به سگ در آسمان كه دنباله رو ستاره اى است كه آن ستاره را (راعى) يعنى چوپان گويند.

كلبتان: انبر و آلتى در دست آهنگران كه آهنهاى تافته و داغ را با آن از كوره بيرون مى آورند كه بخاطر تشبيه به سگى كه شكار را مى گيرد اينطور ناميده شده، تثنيه بودن آنهم براى اينست كه انبر و آن آلت دو لبه دارد.

كلوب: انبر و مهميز كه چيزى با آن گرفته ميشود.

كلاليب البازى: چنگال هاى باز شكارى كه از واژه- كلب براى اينكه سگ هم چيزى را مى گيرد و به دهانش آويخته ميشود مشتق شده است (1).

(كلف) كلف

الكلف: آزمند شدن و حريص بودن به چيزى، مى گويند:

كلف فلان بكذا و اكلفته به:

به آن چيز حريص شد و او را به آن چيز حريص و شيفته نمودم.

الكلف في الوجه: تيرگى در چهره كه به تصور مفهوم كلفة يعنى سرخى و سياهى بهم آميخته اينطور گفته شده.

مفرد- كلاليب، كلاب است كه همان «قلاب» فارسى است.

تكلف الشى ء: آن چيزى است كه انسان با اظهار بر افروختگى چهره و با سختى و مشقتى كه از آن كار به او ميرسد آنرا انجام ميدهد.

واژه- كلفة- در سخن معمولى اسمى است براى مشقت و سختى.

و- (تكلّف)- اسمى است براى كارى كه با مشقت و حرص و ظاهر سازى انجام ميشود و لذا «تكلّف» دو گونه است:

اول- تكلّف پسنديده، يعنى: حالتى كه انسان دنبال مى كند تا به كارى كه آنرا مى خواهد و مقصد اوست بدست آورد و براى او سهل و مفيد و مورد محبت ميشود و به اين جهت واژه تكليف در مورد تكلّف در عبادات بكار ميرود.

دوم- تكلّف ناپسند و مذموم، يعنى: آنچه را كه انسان از روى رياء و تصنع دنبال كرده و قصد مى كند و همان معنى مقصود آيه است كه ميگويد:

قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ- 86/ ص (1).

و همچنين سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و اله كه فرمود:

«انا و اتقياء امّتى برآء من التكلّف» (2) و آيه: لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها- 286/ بقره).

يعنى آنچه را كه مشقت و سخن به حساب مى آورند در واقع گشايش و وسعت در نتيجه است مثل آيه:

وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ- 78/ حج) (3)

يعنى اى پيامبر به مردم بگو كه براى رسالتم و پيامبريم مزدى از شما نمى خواهم و از رياكاران و ظاهر سازان نيز نيستم.

من و پارسايان امتم از تصنع و رياء بيزاريم.

پايان آياتى است كه بازگو كننده وجود عدالت و نظام كمال دهنده الهى

همچنين در تأييد تكليف و تكلّف به ظاهر مشكل و سخت در آيه گفت:

فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً ...- 19/ نساء

در جهان و جامعه بشرى است يعنى خداوند پيامبران را بخاطر اينكه همگى شرايط پيامبرى را با صالح بودنشان در خود ايجاد كرده اند آنها را به پيامبرى بر گزيده است.

در آيات پايانى سوره فتح همان گزينش را از فرشتگان و پيامبران تعميم داده و به انسانها و امت هائى كه واجد آن شرايط شوند مژده چنان انتخاب و رشد و كمال را ميدهد، مى گويد:

اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَ مِنَ النَّاسِ ... وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَ فِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ ...

يعنى خدا از فرشتگان فرستادگان بر ميگزيند و از مردم نيز همچنين كه خدا سميع و بصير است.

او در اين گزينش آنچه راى كه امت ها انجام داده و ميدهند مى داند و همه كارها بخدا بازگشت مى كنند شمائى كه ايمان آورده ايد با تواضع در پرستش خداى راكع و ساجد باشيد او راى بپرستيد و نيكى كنيد بسا كه رستگار شويد.

در راه خداى جهاد و كارزار كنيد چنانكه شايسته جهاد براى او و در راه او است.

او شما راى بر گزيد و انتخاب كرد و در اين دين براى شما مشقت و سختى قرار نداده است، بلكه آئين پدرتان ابراهيم است.

و او شما راى از پيش و در اين قرآن مسلمانان ناميده است و نام نهاده تا اين پيامبر بر شما گواه باشد و شما نيز بر ديگر مردمان الگو و گواه باشيد، پس نماز

(كلم) كلم

الكلم: اثرى از (خستگى و جراحت يا صوت و سخن) كه با يكى از دو حس (شنوائى و بينائي) درك ميشود، پس كلام با حس شنوايى و شنيدن درك ميشود و- كلم- يعنى جراحت با حس بينائى.

بر پاى داريد زكات دهيد و بخدا تكيه كنيد كه او مولاى شما است و چه نيكو يار و مولائى است.

پس شرايطى كه براى گزينش امت ها (در راه اسلام و مسلمان شدن و سرمشق و شاهد بودن بر ساير مردم در اين آيات معين شده تا امت ها هم مثل پيامبران برگزيده شوند و از يارى مستقيم و غير مستقيم خداوند بهره مند گردند عبارتند از:

1- شناختن خداوند به حق.

2- پرستش او با حالت تواضع و ركوع و سجود نه زبانى و ذهنى.

3- انجام كارهاى نيك و خير.

4- جهاد و مبارزه به حق در راه خدا آنطور كه شايسته و سزاوار جهاد است.

5- با شرايط فوق افتخار به نام شرافتمند مسلمان بودن راى پيدا نموده و با اقامه نماز و دادن زكاة از بهره هاى شرعى و شخصى در راه اجراى احكام دين برخوردارند.

6- اعتصام و اتكال به خداوند كه نتيجه هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ 78/ حج است و مى بينيم كه عدالت حق حتى در اينكه عده اى را بگونه پيامبر و رسول بر مى گزيند قانونش را شامل همه انسانها و امت ها قرار ميدهد زيرا رحمت او با وسعت و گستردگى همه چيز را فرا گرفته است تا تصور كمترين تبعيض و جبرى پيش نيايد.

كلمته: به سختى مجروحش كردم كه تأثيرش ظاهر شد، شاعر در جمع بيان دو معنى مى گويد:

و الكلم الاصيل كارعب الكلم.

در اين شعر كلم اول جمع كلمه است و دومى به معنى جراحات و زخم ها.

ارعب هم يعنى وسيع و گسترده، مى گويد: سخنان اصيل مثل زخم هائى زياد و گسترده است و ديگرى مى گويد:

و جرح اللّسان كجرح اليد:

[زخم زبان مثل زخم زدن و مجروح ساختن با دست است].

پس (كلام) و سخن بر الفاظ منظم و آراسته اطلاق ميشود و همچنين بر معانى كه تحت آن الفاظ فراهم مى آيد و قرار مى گيرد.

در نظر علماى نحو، كلام بر جزء واقع ميشود كه آن جزء يا اسم و يا فعل و يا حرف است و در نظر بيشتر متكلمين، كلام به اطلاق ميشود مگر بر جمله مركب و مفيد كه اخص از قول است زيرا قول در نظر آنها بر مفردات قرار مى گيرد.

و (كلمه) در نظر آنها بر هر يك از اقسام سه گانه سخن يعنى اسم و فعل و حرف واقع ميشود كه بر خلاف اين نظر هم گفته شده، خداى تعالى گويد:

كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ- 5/ كهف فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ- 37/ بقره گفته شده كلمات در اين آيه اينست كه گفت:

رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا- 23/ اعراف

حسين مى گويد: كلمات عباراتى است كه آدم عليه السّلام به شرح زير به خداوند گفت:

ألم تخلقنى بيدك؟- آيا به قدرت خويش مرا نيافريده اى؟

ألم تسكنى جنّتك؟ آيا مرا در جنت خويش سكنى ندادى؟

ألم تسجد لي ملائكتك؟ آيا فرشتگانت بر من سجده نكرده اند؟

ألم تسبق رحمتك غضبك؟ آيا رحمت بر خشمت پيشى نگرفته است؟

أ رأيت ان تبت أ كنت معيدى الى الجنّة؟

آيا اگر توبه كنم باز گشتم به جنت است؟

قال: نعم- خداوند فرمود «آري».

و نيز گفته اند- كلماتى كه آدم از پروردگارش دريافت كرد و در آيه 37 سوره بقره بآن اشاره شده است، همان امانتى است كه به آسمانها و زمين و كوهها عرضه شده و تحمل دريافتنش را نداشتند ولى انسان آن را تحمل كرد و برداشت در آيه 72 سوره احزاب كه ميگويد:

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ- 72/ احزاب تا آخر آيه.

و در مورد آيه:

وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ- 124/ بقره).

گفته اند، كلمات در اين آيه همان اشيائى است كه خداوند ابراهيم عليه السّلام را با آنها امتحان كرد كه عبارت از:

ذبح فرزندش و ختنه كردن و غير از اينها است.

و در باره كلام خداوند به حضرت زكريا عليه السّلام كه:

أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ- 39/ آل عمران) گفته اند از «كلمه» در اين توحيد و تكتا پرستى است و يا كتاب خدا.

و يا مقصود به آن عيسى عليه السّلام است و ناميدن عيسى به كلمه در اين آيه:

1- همان است كه در آيه:

وَ كَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ- 171 نساء) ذكر شده.

2- و همان است كه با واژه- كن- كه در آيه:

إِنَّ مَثَلَ عِيسى ...- 59/ آل عمران.

مى گويد به وجود آمده.

3- و نيز گفته اند «عيسى» از جهت هدايت شدن مردم بوسيله او «كلمه» ناميده شده.

مثل هدايت به كلمات خداى تعالى كه مردم به وسيله آنها هدايت ميشود:

4- گفته اند ناميدن عيسى به كلمه به جهت همان چيزى است كه خداى تعالى در كود كيش او را با آن مخصوص گردانيده، آنجا كه عيسى عليه السّلام در كار هواره اش بود گفت:

إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ- 30/ مريم تا آخر آيه.

5- يا اينكه ناميدن عيسى عليه السّلام به كلمة اللّه تعالى از جهت اينستكه او نبى و پيامبر شده است همانطور كه پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و اله.

ذِكْراً رَسُولًا- 10/ طلاق ناميده شده.

در آيه:

وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ- 115/ انعام تا آخر آيه.

در اينجا همان قضيه و حكم است پس هر حكم و قضيه اى كلمه ناميده ميشود چه گفتارى باشد يا افعالى و كردارى، در اينكه آن كلمه يا حكم را با صفت- صدق- توصيف كرده است از اين جهت است كه ميگويند سخن راست و عمل راست و درست.

در آيه:

وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ- 115/ انعام.

زيرا قول و فعل هر دو با صفت صدق توصيف ميشوند مى گويند:

قول صدق و فعل صدق. سخنى راست و كردارى راست.

و عبارت (تمّت كلمة ربّك) در آيه 115/ انعام:

1- اشاره اى است به آيه:

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ- 3/ مائده.

تا آخر آيه، كه آگاهى و هشدارى است بر اينكه از اين به بعد شريعت يعنى دين اسلام منسوخ نميشود.

2- گفته شده اشاره اى است به آنچه كه پيامبر صلّى اللّه عليه و اله فرموده:

اوّل ما خلق اللّه تعالى القلم، فقال له اجر بما هو كائن الى يوم القيامة (1).

يعنى نخستين چيزى كه خداى تعالى آفريده «قلم» بود كه گفت تمام آنچه را كه تا روز باز پسين و قيامت هست ثبت و جارى كن.

طريحى مى نويسد: «جرى القلم بما فيه» كه در حديث فوق مفهومش

3- گفته اند كلمة در آيه فوق، قرآن است، ناميدن قرآن به كلمه مثل ناميدن قصيده است به كلمة، خداى تعالى در آن آيه يادآورى مى كند كه قرآن تماما نازل خواهد شد و با حفظ و نگهدارى او باقى خواهد ماند و آنرا از حوادث و تحريفات حفظ مى كند و با لفظ ماضى يعني (تمت) آنرا تعبير نموده تا آگاهى و هشدارى بر اين باشد كه آن امر يعنى اتمام و ابقاى قرآن در حكم چيزى است كه شونده است و بر اين معنى از حفظ قرآن، در آيه:

فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ ...- 89/ انعام تا آخر آيه- اشاره كرده است (1).

بصورت ماضى است يعنى بر آنچه را كه حكم و فرمانش در لوح محفوظ ثبت شده گذشته است و «جرى عليه القلم» يعنى تكليف به او تعلق گرفت «و السنة الجارية» يعنى سنت هايى مداوم و غير گسسته. (مجمع البحرين 1/ 83).

ابن سيده مى گويد: و القلم الّذى فى التّنزيل لا اعرف كيفيّته، يعنى كيفيت قلمى كه در قرآن ذكر شده نميدانيم چيست.

ابو زيد انصارى هم مى گويد: از عربى اصيل شنيدم كه در حال احرام و زيارت كعبه مى گفت:

سبق القضا و جف القلم- يعنى و حكم و فرمان خداوند در آفرينش گذشته و ثبت شده است و قلم از نوشتن چيزى براى قضاى الهى خشك شده است.

طريحى مى نويسد: عبارت «جف القلم» يعنى قلم خشك شد به اين جهت است كه نويسندگان بعد از نوشتن قلمشان را خشك مى كنند.

(مجمع البحرين 5/ 33- لسان العرب 12/ 490- المحكم 6/ 169- ابن سيده و النوادر فى اللغة).

و هم چنين آيه:

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ- 9/ حجر.

4- و همچنين گفته اند واژه- تمت- در آيه مقصود ثواب و عقوبتى است كه وعده داده است و بر اين معنى است كه خداى تعالى مى گويد:

بَلى وَ لكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ- 71/ زمر (1).

كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا- 33/ يونس.

تا آخر آيه.

5- گفته شده مقصود از «كلمات» آيات اعجاز آميزى است كه پيشنهاد مى نمودند، پس در قرآن آگاهى ميدهد كه هر چه از آيات فرستاده شده، تمام است و در آنها رسائى و كمال هست.

و آيه: لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ- 115/ انعام.

ردى است بر سخن آنها كه مى گفتند:

ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا- 15/ يونس تا آخر آيه (2).

6- مقصود از واژه «ربك» در آيه و عبارت- و تمت كلمة ربك- احكامى است كه حكم اجراى آنها را داده است و نيز بيان داشته كه براى بندگانش چيزى را كه در آن رسائى و كمال هست خواسته است.

خداوند در اين آيه و آيه 89 انعام وعده گسترش ايمان و دين توحيد را در آينده داده است كه با حفظ قرآن از تحريف و كاستى و افزونى جهان مشمول خواهد بود.

آرى و لكن حكم عقوبت عذاب و عكس العمل كردار گناهكاران براى كافرين به حقيقت پيوسته ميشود.

يعنى تبديلى براى آيات شگفت آور و معجزه آفرين- آيات قرآنى نيست.

و در: وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا- 137/ اعراف) (1).

واژه «كلمة» در اين آيه مطابق آنچه گفته شده همان آيه اى است كه فرموده:

وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ- 5/ قصص تا آخر آيه.

وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً- 129/ طه.

وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ- 14/ شورى.

آيه اخير اشاره اى است به آنچه را از حكم خداوند كه اقتضاى حكمت او را دارد و همان است كه فرمود: لا تبديل لكلماته.

اشاره به آيه نجات قوم بنى اسرائيل از فرعونيان است كه مى گويد:

شما كه زير دست آنها و مستضعف بوديد نجاتتان داديم و وارث قدرت آنها شديد.

وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ- 137/ اعراف.

شما را از دريا گذرانديم ولى بعدا از موسى تقاضاى الهه كرديد و گفتيد:

اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ- 138/ اعراف).

براى ما هم اله قرار ده و همين كه موسى به طور رفت مجددا گوساله پرست شديد.

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ- 148/ اعراف.

و كسانى كه گوساله پرستيدند بزودى دچار خشم پروردگارشان با ذلت و خوارى در زندگى اين دنيا و سزاى آخرت ميشوند.

وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ- 152/ اعراف.

و دروغ گويان را اينچنين عقوبت ميرسانيم.

و آيه:

وَ يُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ- 82/ يونس.

يعنى با حجتى كه خداى تعالى براى شما و عليه ايشان آنرا دليلى روشن و آشكار قرار داده است كه همان حجتى قوى است.

و يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ- 15/ فتح).

اين آيه اشاره اى است به آنچه كه گفته است.

فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ- 83/ توبه تا آخر آيه. (1)

اشاره دو آيه به يك امر، همان است كه منافقين ميگفتند:

ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ- 15/ فتح.

يعنى بگذار ما هم در گرفتن فوايد و- غنايم جنگ بدنبال شما باشيم سپس خداوند ميگويد اين سخن همان تبديل نمودن حكم و كلام خدا است و هشدار ميدهد كه اينان در جنگ از شما پيروى نمى كنند، چگونه ممكن است پيروى

آيه اول از سوره فتح و دومى از سوره توبه است و مربوط به كسانى است كه در جنگ شركت نكردند و ادعاى بهره مندى از پيروزى داشتند، خداوند مى گويد: بآنها بگو هرگز شما با من بيرون نميائيد و هيچوقت همراه من با دشمن نمى جنگيد و شما اولين بار به عدم شركت در جنگ خشنود بوديد پس با واماندگان همراه شويد.

رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ- 83/ توبه.

از مربوط بودن دو آيه در دو سوره به يكديگر قدرت تفسيرى راغب رحمه اللّه و تسلط قرآنى او بخوبى روشن ميشود كه چگونه از نظر موضوعى هم در آيات قرآن تبحر كامل دارد و اين امر يكى از شرايط تفسيرى قرآن است كه اگر چنين احاطه اى موضوعى نباشد هرگز تفسير و تأويل آيات قرآن رسا و كامل نخواهد بود.

كنند و حال اينكه تحقيقا خداى تعالى حالات آنها را ميداند كه اين كار از ايشان حاصل نميشود و سر نميزند و حكم او هم در آن مورد گذشته است.

ولى (مكالمه) خداى تعالى با بنده دو گونه است: اول- در دنيا، دوم- در آخرت.

1- سخن گفتن خداوند با بنده در دنيا همان است كه در آيه:

ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ ... 51/ شورى.

از آن خبر داده است (1).

2- ولى سخن گفتن خداوند در آخرت با بنده همان ثوابى است كه ويژه مؤمنين است و بزرگداشتى است نسبت به آنها كه كيفيت آن بر ما پوشيده است، و در قرآن خبر ميدهد كه از چنين كرامتى نسبت به كافرين خوددارى ميشود و از آن محرومند، بنا به آيه:

إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ ...- 77/ آل عمران (2).

تمام آيه چنين است:

وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ- 51/ شورى.

جز از راه وحى يا پوشيده از نظر يا بوسيله فرستاده اى كه به اذن او هر چه خواهد وحى كند با هيچ انسانى غير از آن راهها خداوند سخن نگويد كه او والا و حكيم است.

ترجمه تمام آيه كه تفسير مطلب اخير است چنين است: كسانيكه پيمان و سوگندهاى خويش را نسبت به خداوند به بهائى ناچيز مبادله مى كنند و مى فروشند در آخرت نصيبى ندارند و روز قيامت خداوند با آنان سخن نمى گويد و بسويشان

در آيه: يُحَرِّفُونَ (الْكَلِمَ) عَنْ مَواضِعِهِ- 46/ نساء.

كلم جمع كلمة است و گفته شده اينان الفاظ را تغيير و تبديل ميدهند و آنها را تعبير مى كنند و نيز گفته اند تحريف در آيه اخير از نظر معنى است به اين طريق كه كلام خداى را بغير از آنچه كه مقصود آيه و لفظ است و اقتضاى آنرا دارد تبديل مى كنند و اين نظر از دو سخن مذكور نيكوتر و شريف تر است زيرا هر لفظ وقتى در زبانها شايع و رايج شده و شهرت يافت تغيير و تبديل آن سخت و مشكل است.

و آيه:

وَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْ لا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا- 118/ بقره.

يعنى چرا خداوند رو در روى ما با ما سخن نمى گويد و اين معنى مثل آيه:

نمى نگرد، پاكشان نمى كند و عذابى دردناك دارند.

وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ- 77/ آل عمران.

بديهى است چنين محروميتى در دنيا و آخرت نتيجه و عكس العمل همان معامله خسران آميزى است كه فرمود:

فَأَمَّا مَنْ طَغى وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا- 37/ نازعات.

آنها كه با استكبار و طغيان زندگى دنيا را بر آخرت بر مى گزينند و دين به دنيا مى فروشند.

و بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا- 16/ اعلى.

بنابراين اينچنين كسان كه با اراده و اختيار راه دنيا پرستى و غفلت از آخرت را بر گزيده اند خود باعث محروميت خويشند و زهى خسران و بى خبرى.

يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ ... أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً- 153/ نساء است (1).

(كلا) كلا

كلا- با تشديد حرف (ل) يعنى (هرگز) كه در رد كردن، راندن و باطل نمودن سخن گوينده است.

و اين كلمه يعنى- كلا- نقطه مقابل و نقيض واژه- إى- است كه در اثبات نمودن و پاسخ مثبت دادن پا پذيرفتن بكار ميرود [مثل إى و اللّه- يعنى آرى بخدا سوگند چنين است].

أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ- 77/ مريم تا كلا- 79/ مريم).

لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا- 100/ مؤمنون (2).

و آيات ديگر غير از اين و گفت:

كَلَّا لَمَّا يَقْضِ ما أَمَرَهُ- 23/ عبس (3).

مى خواستند خداى را آشكار را به آنها نشان دهد و اين بهانه گرى هاى زر پرستان بنى اسرائيل است كه پيامبر عظيم الشأن يعنى حضرت موسى عليه السّلام را بيش از ساير پيامبران اذيت نموده اند و از او ميخواستند كه از خداوند براى آنها سير و عدس و پياز نازل كند، خودش با خدايش داخل شهر شود و بجنگد تا آنها تشريف فرما شوند، در مدت ده روز يكباره از توحيد به گوساله پرستى گرويدند و با تمام معجزات او درخواست ديدن خداى مى نمودند و اين بيماريها فقط ناشى از زر پرستى و دنيا خوارى است.

همينكه هيولاى مرگ را مى بينند مى گويند: پروردگارا ما را به دنيا باز گردان بسا كه عمل صالح كنيم كه هرگز چنين نيست.

اصلا با كفران و كفرش هر چه را كه خداوند امر كرده انجام نداده و رد كرده است.

(كلا) كلا

الكلاءة حفظ و نگهداشتن چيزى و باقى گزاردن آن است، مى گويند:

كلاك اللّه: خدا باقيت دارد.

بلغ بك اكلا العمر: و عمر پايدار بتو بدهد و برساند.

اكتلات بعينى كذا: چشمم از خواب باز ماند و بيدار باقى ماند.

گفت: قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ ...- 42/ انبياء (1).

مكلا: لنگر گاه كشتى ها كه در آنجا حفظ و نگهدارى ميشوند.

كلاء: محلى است در شهر بصره كه چون لنگر گاه كشتى در آنجا واقع است آنطور ناميده ميشود (2). از اين واژه معنى نسيئة به كالى ء تعبير (3) شده است

بگو چه كسى شب و روز از عذاب خداى حفظشان مى كند، بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ- 42/ انبياء) ولى اين كفر پيشگاه مغرور از ياد پروردگارشان روى ميگردانند.

كلّا (ء) با فتحه حرف اول و تشديد حرف (ل) بدون همزه يا با همزه، هر مكانى است كه كشتى ها در آنجا پهلو مى گيرند و ساحل هر نهرى است و نيز اسم محله اى مشهور و بازارى در بصره است كه مردانى دانشمند نيز منسوب به همان محله هستند. (معجم البلدان/ ياقوت حموى 4/ 472).

واژه نسى ء و نسيئه در فارسى بگونه- نسيه- بكار ميرود يعنى خريد و فروشى كه بهاى جنس و متاع با تأخير و درنگ يا مدت دار پرداخت ميشود. كالى ء- هم همان كالى است يعنى بيعانه دادن براى جنسى كه مى خواهند قيمتش را بطور نسيه و تأخير بپردازند كه غالبا در اين گونه معاملات سودى افزون بر سود اوليه بر قيمت جنس مى افزايند و لذا چنانكه در متن آمده و در تمام مآخذ لغوى و فقهى و اخلاقى ذكر شده پيامبر از چنين معاملاتى نهى فرموده است.

و از پيامبر صلّى اللّه عليه و اله روايت شده است كه:

«نهى عن الكالى بالكالى ء» كلا: گياهان خشك شده اى كه براى خوراك ستوران نگهدارى ميشود.

مكان مكلا و كالى ء: جائى كه گياه خشكش زياد است.

(كلا) كلا

كلا در تثنيه بكار ميرود چنانكه واژه- كل- در جمع،- كلا- لفظا مفرد و براى چيزى است كه در معنى تثنيه است، گاهى باعتبار لفظش، چيزى واحد و مفرد از آن تعبير مى شود. و گاهى نيز باعتبار معناى آن لفظش تثنيه است، در آيه:

إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما- 23/ اسراء (1).

مونث اين لفظ- كلتا- است و هر وقت واژه- كلا- به اسم ظاهر اضافه شود الف آن به حالت خودش باقى مى ماند در حالت نصب يا جر يا رفع (فتحه، كسره، ضمه).

و هر گاه به ضمير اضافه شود و در حالت فتحه و كسره الف آن به (ى) تبديل ميشود، مى گويند: رايت كليهما و مررت بكليهما: [آن دور، ديدم، و بر آن گذشتم]. در آيه گفت:

كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها- 33/ كهف.

و در حالت رفع مى گويند: جاءنى كلاهما: [هر دو نزد من آمدند].

اشاره به حرمت داشتن پدر و مادر است مى گويد: هر گاه يكى از آنها يا هر دوى آنها به سن كهولت و بزرگى برسند حرمتشان بيشتر داريد.

(كم) كم

كم- تعبيرى است از عدد و شمارش، و در باب استفهام بكار ميرود اسم بعد از- كم- در جمله كه تميز عدد است با آن منصوب ميشود مثل عبارت- كم رجلا ضربت؟

و در باب خبر هم بكار ميرود و در آنصورت يعنى (كم خبرى) اسمى كه بعد از آن مى آيد و تميز آن است با آن مجرور ميشود مثل عبارت- كم رجل كه اقتضاى معنى زيادى و كثرت دارد.

و بيشتر حرف جاره- من- در اسمى كه تميز آن است داخل ميشود مثل آيات:

كَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها 4/ اعراف.

كَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً- 11/ انبياء.

كم- با ضمه حرف كاف و تشديد (م) يعنى: آستين يا چيزى است از پيراهن كه دست را فرا مى گيرد و مى پوشاند.

(كم)- با كسره حرف (ك) و تشديد (م): شكوفه گل و درخت و چيزى كه ميوه را در خود مى گيرد، جمعش [اكمام]. در آيه:

وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ- 11/ رحمن. (1)

كمة: چيزى است كه سر را مى پوشاند مانند: قلنسوة، يعنى كلاه بزرگ و بلند. (2)

خرما بن هائى داراى شكوفه.

قلنسوه: نوعى سرپوش و كلاه رسمى است كه قضات و خلفاء بر سر

(كمل) كمل

كمال الشى ء: بدست آوردن يا حاصل شدن آنچه را كه عرض و مقصود از چيزى است، پس هر گاه گفته شود.

كمل- معنيش اينستكه مقصود از آن بدست آمده و حاصل شده است، در آيه گفت:

وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ- 233/ بقره.

مى نهند از قرن دوم هجرى به بعد مرسوم شده است، اين واژه در لغت بمعنى دست به سينه ايستادن است، منصور عباسى دستور قلنسوه بر سر نهادن و شمشير بر كمر بستن را داد.

بلاذرى مى نويسد: اعراب شكل قلنسوه را از اهالى سيستان و بلوچستان و هندوستان و افغانستان آموختند و به تدريج در جشنها رسم شد.

ابن خطيب در تاريخ مى نويسد: در اين زمان هر كه راه عزلت و تصوف پيش مى گيرد قلنسوه اى بر سر مى نهد.

جاحظ مى گويد: چون براى رفتن به دربار خلفاء و امراء قلنسوه مرسوم بود اكثريت مردم آنرا به طنز (دنيه) مى گفتند و بد مى دانستند. شهرى هم در فلسطين به نام قلنسوه معروف است و تا قرن هشتم قلنسوه بر سر گذاشتن مرسوم بوده.

(مسعودى 8/ 402 مروج الذهب ترجمه فرانسه- بلاذرى 422/ فتوح البلدان- الحضارة الاسلامية/ آدم متز 2/ 236- ابن دريد/ جمهرة اللغه 3/ 341- تهذيب اللغه/ ازهرى ج 9- معجم البلدان 4/ 394- اغانى 10/ 123- معجم الادباء 6/ 209- رحله ابن جبير 204- البيان و التبيين 2/ 114/ الوزراء و الكتاب/ جهشيارى 348- بخلاء/ جاحظ 248.

هشدار و آگاهى است بر اين كه آن عمل يعنى دو سال كامل شير دادن كودك نهايت و كمال مقصودى است كه به صلاح فرزند تعلق مى گيرد.

و آيه: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ- 25/ نحل «هشدارى است بر اينكه تمام عقوبت و كمال آن در قيامت براى آنها حاصل ميشود. و در آيه:

تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ- 196/ بقره.

گفته اند جز اين نيست كه اگر آنها را با واژه عشرة يعنى 10 (ده) و صفت (كامل) ذكر كرده نه براي اينستكه بما اعلام كند و آگاهى دهد كه جمع عدد هفت و سه يعنى ده است بلكه براى اينست تا روشن كند و بيان نمايد كه روزه ده روزه روزه كامل كسى است كه بجاى قربانى كردن بر آن قيام مى كند و نيز گفته شده وصف (كاملة) در مورد (عشرة) شمول و فراگيرى در كلام است و نيز آگاهى بر فضيلتى است كه عدد ده بصورت مشخص و شاخص در ميان اعداد دارد زيرا (عشرة) يا ده اولين عددى است كه اعداد ديگر را در خود دارد و نخستين حلقه اى است كه اعداد به آنجا منتهى و كامل ميشود و هر چه كه بعد از عدد ده باشد تكرار شده اى است از اعدادى كه قبل از ده قرار دارد پس عدد ده عدد كاملى است. (1)

مطلبى كه راغب در تجزيه عدد ده به هفت و سه اشاره مى كند مربوط به آيه اى است در مورد انجام مراسم قربانى در حج و عمره كه مى گويد: حج و عمره را براى خدا انجام دهيد و هر گاه از آنها باز مانديد و وامانده شديد هر چه ميسرتان شود قربانى كنيد و سرهاى خويش متراشيد تا قربانى به قربانگاه برسد و هر كدام از شما بيمار يا در سرش رنج و علتى هست سر نتراشد و در عوض روزه اى يا صدقه اى با ذبح گوسپندى انجام دهد و همينكه ايمن شديد هر كس پس از فراغت از عمره

(كمة) كمة

الاكمة: كسى است كه با چشمانى نابينا متولد ميشود (كور مادرزاد) و بكسي هم كه چشمش از دست ميرود نيز گفته ميشود، شاعر گويد:

«همت عيناه حتّى ابيضّتا»

[چشمانش آنچنان از دست رفت تا اينكه سپيد شدند].

(كن) كن

الكن: پوششى يا ظرفى كه چيزى در آن حفظ ميشود، مى گويند:

كننت الشى ء: آنرا پوشاندم و در ظرفى پنهان كردم.

واژه- كننت- مخصوص به چيزى است كه در خانه اى يا جامه اى استتار ميشود و يا در غير از آنها از اجسام ديگر.

خداى تعالى گفت:

كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ- 49/ صافات.

كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَكْنُونٌ- 24/ طور.

(اكننت:) براى چيزى است كه در نفس و جان پوشيده و حفظ ميشود [رازى

به حج پرداخت، هر چه ميسورش شود قربانى كند و هر كس قربانى نيافت سه روز در ايام حج و هفت روز چون از حج بازگشتيد روزه بگيريد.

تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ- 196/ بقره.

و اين امر براى كسى است كه خانواده اش در مسجد الحرام ساكن و مقيم ميباشد.

يا سخنى يا خاطره اى را در دل و ذهن نگهداشتن و فاش نكردن]، خداى تعالى گويد.

أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ- 235/ بقره.

جمع- كن- (اكنان)- است، در آيه:

وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً- 81/ نحل.

(كنان): پرده اى يا چيزى است كه از آن اشياء را پنهان مى كنند جمعش اكنة- است مثل:

غطاء و اغطيه (يعنى پرده و پوشش). در آيه گفت:

وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ- 25/ انعام.

وَ قالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ- 5/ فصلت.

گفته اند معنايش اينست كه آنها ميگفتند دلهاى ما در پرده اى است از اينكه آنچه را كه بر دل ما وارد ميشود بفهمند چنانكه گفتند.

يا شُعَيْبُ ما نَفْقَهُ- 91/ هود (تا آخر آيه.

(اى شعيب ما درك نمى كنيم و نمى فهميم) و آيه:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ (مَكْنُونٍ)- 78/ واقعه).

گفته شده مقصود از [كتاب مكنون] لوح محفوظ است و نيز گفته اند:

دلهاى مؤمنين است و يا اينكه اشاره اي است به اينكه قرآن در پيشگاه خداوند محفوظ است چنانكه گفت:

وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ- 12/ يوسف.

به زن همسر گزيده و شهر كرده نيز- كنة- ناميده شده براى اينكه

در كوششي از حفظ و نگهدارى شوهر خويش است همانطور كه- محصنة- ناميده شده براى اينكه در حصنى يا دژى از محافظت شوهر است.

كنانة: تيردان يا ظرف چرمى سالم و ناشكافته.

(كند) كند

خداى تعالى گويد:

إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ- 6/ عاديات.

يعنى براى نعمت پروردگارش كفران پيشه و ناسپاس است چنانكه مى گويند:

ارض كنود: وقتى كه زمينى گياهى را نرويانده است.

(كنز) كنز

الكنز: انباشته كردن و قرار دادن مال و ثروت بر رويهم و حفاظت از آنها اصلش از:

كنزت التمر في الوعاء است- يعنى خرما را در ظرف حفظ كردم.

زمن الكناز: وقتى است كه خرما انبار ميشود.

ناقة كناز: شتر فربه و گوشتى.

در آيه- وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ ... 34/ توبه.

يعنى پولها را ذخيره و گنجينه ميكنند و گفت.

فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ ... 35/ توبه (1) و لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ

واژه- كنز- بمعنى گنج- دهها واژه اى است كه از زبان فارسى در قديم معرب شده و در قرآن بكار رفته، ثعالبى آنرا در رديف لغاتى ميداند كه مانند تنور

12/ هود.

يعنى ثروت و مال زياد.

وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما ... 82/ كهف.

گفته اند كنز در اين جا، نوشته اى علمى بوده. (كه پدرشان براى آينده

فيروز آبادى ميگويد: «كنز- به فتح اول مالى است ذخيره شده و معرب است فارسى آن گنج است» يعنى طلا و نقره و هر چيزى كه نگاه داشته ميشود و مال و ثروت است.

(قاموس اللغة- فقه اللغه/ 452- المعرب 297) راغب هم ريشه عربى آنرا ذخيره كردن خرما در ظرف ميداند.

دو آيه فوق يعنى آيه 34 و 35 سوره توبه اشاره به يكى از حالات غريزى و فطرى هدايت نشده انسانهاست كه الگوهاى آنها را بنام- قارون- متكاثرين- مال اندوزان در قرآن به زشتى ياد ميكند زيرا سرمايه عمومى را با آزمندى و حرص براى آينده نامعلوم خود ذخيره و گنجينه ميكنند، منفورترين و جنايت بارترين اين روش فردى در دنياى امروز از سوى ابرقدرتها بصورت ذخاير بمب ها و آلاتى است كه هر كدام ميليونها دلار دلار و روبل از سرمايه هاى ملل گرسنه افريقائى و آسيائى را در انبارهاى كشور خويش ذخيره كرده اند در دنياى ما ميليونها انسان با هيولاى گرسنگى و بيمارى ناشى از فقر دست و پا ميزنند و كشورهاى غرب و شرق سرمايه دار ثروت جهان را براى ويرانى عالم ذخيره نموده اند و با تجسم اين كابوس وحشتناك به وعده عذاب الهى كه در دو آيه فوق اشاره شده است بخوبى پى ميبريم. ميگويد و كسانيكه ثروت عمومى و زر و سيم را گنجينه و ذخيره ميكنند و در راه خداى

آن دو كودك در كنار آن ديوار آنرا پنهان كرده بود.

(كهف) كهف

أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ ... 9/ كهف.

ياقوت مينويسد: اصحاب كهف چهار صد سال قبل از تولد حضرت عيسى در قسطنطنيه از ظلم و جور دقيانوس به كوهستانى كه غارى داشت هجرت كردند و رسولانى بودند كه در همان زمان مأموريت ارشاد مردم را داشته اند و به نقل قول از- قراء- ميگويد رقيم هم لوحه اى مسين بوده كه مشخصات و اسامى

انفاق نميكنند آنها را به عذاب دردناك بشارت ده، روز كه در آتش دوزخ همان ذخاير و فلزات قيمتى شان را ميگدازند و پيشانى و پشت و پهلوى آنها را با آن داغ ميكنند و فرشتگان بآنها ميگويند اينست نتيجه آنچه از زر و سيم براى خود ذخيره كرديد اكنون عذاب اندوخته هاى آزمنديتان را بچشيد.

و در سوره هود هم به مقياس و ملاك مادى دنيا پرستان اشاره ميكند و ميگويد اينان نشانه پيامبرى را با قياس به خود و اينكه بزرگى را در ثروت تصور ميكنند ميدانند و ميگويند- اگر پيامبر است چرا ثروت و مال ذخيره شده اى ندارد- انما انت نذير- و اللّه على كل شى ء و كيل.

بگفته سعدى اين كوردلان نميدانند كه:

توانگرى نه بمال است پيش اهل كمال كه مال تا لب گور است و بعد از آن اعمال

يا اينكه:

دو چيز حال عمر است نام و نيك و صواب و زين دو درگذرى كل من عليها فان

اصحاب كهف بر آن نوشته شده بود، عقايد و دين آنها هم در همان لوح ثبت شده و تعدادشان هفت نفر بوده) (ج 3/ ص 61 معجم البلدان).

(كهل) كهل

موى سپيدى كه بر سر و رويش ظاهر شده در آيه گفت.

وَ يُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَ كَهْلًا وَ مِنَ الصَّالِحِينَ- 46/ آل عمران.

و اكتهل البنات: در وقتى گفته ميشود كه گياه همچون حالت پيرى رو به خشكى و پژمردگى باشد، شاعر ميگويد:

موزّر بهشيم النبت مكتهل. (1).

(آن گياه و بوته گل با ساقه هاى زيبايش به رشد كامل رسيده).

(كهن) كهن

كاهن: كسى است كه از اخبار گذشته دور با نوعى ظن و گمان خبر ميدهد ولى- عراف- كسى است كه با همان ظن و گمان از اخبار آينده سخن ميگويد.

در باره اين دو كار كه اساسش بر گمانى است كه امكان خطا و ثواب در آن هست پيامبر خدا كه سلام و درود خدا بر او باد فرموده است.

من اتى عرّافا او كاهنا فصدّقه بما قال، فقد كفر بما انزل على ابى-

مصراع فوق از قصيده اعشى شاعر قبل از اسلام است كه گلى رشد يافته و به حد بلنديش رسيده راى زيبا وصف ميكند ميگويد:

يضاحك الشّمس منها كوكب شرق- موزر بعميم النبت مكتهل.

گوئى نور خورشيد با زردى طلائيش رنگ سبز گياه راى در بر گرفته و تمام ساقه اش به زيبائى رشد يافته. (ديوان- مقاييس- لسان).

القاسم».

يعنى كسى كه به كاهن و عراف كه هر دو پندار با فانى هستند توجه كند و سخن آنها راى تصديق نمايد به آيات الهى كه بر پيامبر نازل شده است كفر ورزيده است.

كهن فلان كهانة: او به حرفه كاهنى و كهانت پرداخته است.

اما- كهن- در وقتى گفته ميشود كه كسى متخصص در فن كهانت باشد.

تكهن- خود راى به كهانت شناساند و معرفى كرد.

در آيه گفت:

وَ لا بِقَوْلِ كاهِنٍ، قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ- 42/ الحاقه).

(با توجه به آيات قبل ميگويد: سوگند به آنچه كه مى بيند و آنچه را كه از ديدگانتان پوشيده است و نمى بينيد، قرآن بحقيقت وحى خدا و كلام رسول گرامي و بزرگوار است نه سخن شاعرى است و نه سخن كاهنى، گر چه اندكى بآن ميگروند و اندكى حقايق آنرا متذكر ميشوند. قرآن نازل شده از وحى الهى است كه خداى جهانيان است و هر گاه پيامبر سخنانى افزون بر وحي در آن ميآميخت او را بقهر ميگرفتيم، قرآن سخن حقى است، پس تو اى رسول گرامى نام خداى را ستايش ياد كن).

(كوب) كوب

الكوب- قدح و كاسه بدون دسته و دستگيره- جمعش- اكواب است در آيه گفت:

بِأَكْوابٍ وَ أَبارِيقَ وَ كَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ- 18/ واقعه.

كوبه- طبلى است كه در بازيها به آن ميكوبند و ميزنند. (1).

(كيد) كيد

الكيد: نوعى از حيله گري و چاره جوئى است كه به دو معنى ناپسند و پسنديده بكار ميرود، هر چند كه بصورت ناپسند و مذموم بيشتر معمول است.

هم چنين واژه هاى- استدراج و مكر در همان معنى است كه گاهى پسنديده است در آيه گفت:

كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ- 76/ يوسف.

در مورد گم نمودن پيمانه اى بود كه بدستور يوسف به برادرانش با آن غله دادند و آنرا در كيسه برادر كوچكش قرار دادند تا او را نگهدارند و خداوند ميگويد، چنين روشى براى روشن نمودن ديگر برادرانش به كار ناهنجارى كه قبلا در باره او نموده بودند به يوسف آموختيم و الهام كرديم).

در آيه گفت:

واژه هاى- كوبه- ابريق- كاس- بصورتهاى- كبة- آبريز- و كاسه آمده كه شكل ديگر آن در عربى- قصعه- است در هر دو زبان عربى و فارسى از قديم بكار رفته است كه در قرآن هم هر سه واژه بصورتهاى- اكواب- اباريق و كاسى آمده است.

فيروز آبادى ابريق را معرب از ابريز فارسى دانسته جواليقى هم دو واژه كوبه و ابريق را غير عربى ميداند ثعالبى هم مانند صاحب قاموس نظر داده است و امروز كبه يعنى ظرف آب بدون دسته و لوله در لهجه هاى فارسى جنوب بكار ميرود.

(فقه اللغة 453/ المعرب 295/ قاموس اللغة)

وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ- 183/ اعراف).

در مورد اين آيه بعضى از علماء گفته اند، «منظور از كيد در اين آيه- عذاب- است اما صحيح آن اينست كه همان مهلت دادن است كه با تكذيب نمودن آيات خداى بناچار سرنوشتشان با عمر زياد هم به عذاب ميانجامد، مثل آيه:

إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً، 178/ آل عمران.

و در آيه 52 سوره يوسف نتيجه گناهان اينگونه افراد را با آيه.

أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ 52/ يوسف بيان ميكند.

دو آيه آخر كه ويژه خيانت كاران است آگاهي و هشدارى است بر اينكه كيد و چاره جوئى خائنين سرنوشتى نكبت بار دارد و خدا هدايتشان نخواهد كرد ولى كيد و چاره جوئى كسيكه قصد خيانت ندارد مشمول هدايت خدا خواهد بود، كه كارش بخوبى و فرجام نيك ميرسد.

و آيه- لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ 57/ انبياء.

يعنى محققا به بتهاتان بعدى ميرسد.

و آيه- فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ- 98/ صافات.

(مربوط به نيات سوء و كيد و مكر مخالفين حضرت ابراهيم عليه السّلام است كه خداوند نيرنگ آنها را باطل كرد و آتش بر ابراهيم عليه السّلام سرد و سلامت شد).

و آيه- فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ- 29/ مرسلات.

خطاب به كسانى است كه در دنيا خود را زيركتر و از همه داناتر ميدانند اما آيات خدا و قيامت را تكذيب مينمايند كه در قيامت به آنها ميگويند اكنون اگر مكر و حيله اى داريد انجام دهيد.

و آيات- كَيْدُ ساحِرٍ- فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ- 9 و 10/ طه.

ميگويند- فلان يكيد بنفسه- يعنى در حال نزع و جان دادن است، و كاد الزنده يعنى چوب آتش زنه آتشش كم و كند است.

فعل (كاد) براى فعل و كارى كه انجامش نزديك است وضع شده است ميگويند- كاد يفعل- در وقتى بكار ميرود كه كارى تاكنون انجام نشده و نزديك به انجام است، ولى هر گاه با حرف (نفى) همراه باشد، احتمال انجامش نزديك است و هم چنين در كارى كه نزديك است انجام نشود و واقع نگردد. مثل:

آيه- لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا- 74/ اسراء):

اشاره به توجه خداوند نسبت به پيامبر است كه ميگويد- اگر ترا ثابت قدم نميگردانيديم نزديك بود كه بآنان اندك تمايلى و اعتمادي پيدا كنى- كه در اين آيه روش فريبكارانه غير مؤمنين را به مؤمنين تذكر ميدهد تا از آنان ايمن باشند).

آيات ديگرى كه از اين واژه در آن بكار رفته عبارتند از:

وَ إِنْ كادُوا 82/ اسراء- تَكادُ السَّماواتُ 90/ مريم- يَكادُ الْبَرْقُ 14/ بقره- يَكادُونَ يَسْطُونَ 72/ حج- إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ 56/ صافات).

هر گاه حرف (نفى) قبل از- كاد- يا بعد از آن باشد در معنى آن فرقى نخواهد داشت، مثل آيه:

وَ ما كادُوا يَفْعَلُونَ 71 بقره لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ 78/ نساء.

حرف نفى (ان) كمربا- كاد- بكار ميرود مگر بضرورت شعرى.

شاعر ميگويد:- قد كاد من طول البلى اين يمحصا

يعنى- ميگذرد و فرسوده ميشود.

(كور) كور

كور الشى ء: گرداندن و پيچاندن چيزى كه قسمت هايش بيكديگر پيوسته شود مثل پيچيدن دستار يا عمامه. در آيه گفت:

يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ.

اشاره به گردش و جريان خورشيد در محل هاى مختلف طلوع و كوتاه شدن زمان شب و روز و زياد شدن آنهاست.

طعنه و كوره- زمانى گفته ميشود كه كسى را كاملا با نيزه بزمين بيندازد.

اكتار الفرس- آن اسب در دويدن دمش را چرخاند و- كور- شتران زياد.

كوارة النحل- نوعى زنبور عسل، و- الكور- رحل استر و شتر و نيز جايگاه آنها.

كورة- هر شهرى كه روستاها و محله هائى را در بر گرفته باشد (شهر بزرگ).

(كاس) كاس

در آيه گفت: كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلًا.

كاس ظرفى است كه شربت يا نوشيدنى در آن ميريزند (كاسه) كه آن نوشيدنى و ظرف را هم جداگانه- كاس- ناميدند، ميگويند- شربت كاسا- و- كاس طيبة- يعنى شربتى پاك.

در آيه گفت: وَ كَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ- واقعة 18) كاست الناقة تكوس- آن شتر با سه پا راه ميرود (از يك دست يا يك پا ناقص است).

كيس- تيزهوشى و قريحه سرشار- اكاس الرجل و اكيس- آن مرد فرزندان باهوش و با كياستى دارد، مكر و نيرنگ يا خدعه را هم «كيسان» گويند.

يا بتصور اينكه غدر و مكر نوعى زيركى و كياست است كه بكار ميرود يا اينكه- كيسان- نام مردى بوده به حيله گرى معروف، سپس هر فريبكار و مكارى را- كيسان گفته اند مثل اينكه- هالكى- نام آهنگرى است كه به فن آهنگرى معروف شده و بعدا هر آهنگر و حدادى را هالكى ناميدند.

(كيف) كيف

كيف- لفظى است كه با بكار بردن آن از چگونگى چيزى پرسش ميشود كه آن را با همانند چيزي يا تا همگون با آن بدانيم، مثل اينكه از سپيدى يا سياهى، از تندرستى يا بيمارى پرسش شود، بنابراين صحيح نيست كه در مورد خداى عزّ و جلّ واژه- كيف- يعنى چگونه است- را بكار ببريم (زيرا او به چيزى شبيه نيست- ليس كمثله شى ء) گاهى سؤال از خود چيزى است كه در باره اش پرسش ميكنيم مثل سپيدى يا سياهى آن كه به- كيف- تعبير ميشود و ما در سخن گفتن آنرا- كيف ميناميم.

(در معنى اول ميگوئيم چگونه است؟ و در معنى دوم بمعنى چطور چنين است؟).

و تمام آياتى كه خداوند آنها را با لفظ- كيف- خبر داده است و در باره خود خدا است استخبار و آگاه نمودن مخاطب است به روش هشدار براى مخاطب يا توبيخى است بصورت پرسش مثل آيات:

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ- بقره 28- و كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ 86 آل عمران (1) و كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ- توبه 7 و انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ- فرقان 9 و فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ عنكبوت 20 و أَ وَ لَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ- عنكبوت 19

ترجمه تمام آيه چنين است:

چگونه خداوند گروهى را كه بعد از ايمان آوردن به خدا و گواهى دادن به راستى و حقانيت پيامبر و بعد از دلائل روشن از راه طغيان و سركشى و عناد باز كافر شده اند هدايت ميكند، خداوند هرگز گروه ستم پيشه و ظالم را هدايت نخواهد كرد كيفرشان اينست كه خدا و فرشتگان و همه مردمان بر آنها لعنت و نفرين كنند، در عذاب جاودانه اند و تخفيفى هم ندارد و مورد رحمت حق نيستند، مگر كسانى كه از آنان براستى توبه كنند و گذشته خويش جبران نموده به صلاح آيند كه در آنصورت- ان اللّه غفور رحيم.

از آيه فوق دو معنى براى ظلم و ستم و ستم پيشگان و ظالمين فهميده ميشود:

يكى كفر ورزيدن بعد از ايمان.

دوم- انكار پيامبر و انكار حقيقت نمودن بعد از دلايل آشكار، كه براستى ظلم و ستم هم از همين كفر و انكار حق سر چشمه ميگيرد و گر نه خدا پرستان حقيقت بين نسبت به خدا و نسبت به خلق و نسبت به خود هرگز ستم روا نميدارند زيرا ميدانند كه خداوند گفته است:

وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ- إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ- وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

[روى سخن در آيه اخير به ناباوران به خدا و دروغ پنداران پيامبرى است كه ميگويد آيا هنوز نديده اند كه چگونه خداوند خلق راى ايجاد ميكند و اين سلسله نبودن و هست شدن دائمى است و باز به اصل خود بر ميگرداند و اين كار بر او بسيار آسان است در زمين سير كنيد تا آغاز و ايجاد خلق راى مشاهده كنيد].

(كيل) كيل

واژه كيل- براى پيمانه كردن غلات و حبوبات بكار ميرود،- كلت له الطعام- در وقتى گفته ميشود كه من عهده دار آن كار باشم، «كلته» پيمانه اى غله باو دادم، «اكتلت عليه» پيمانه اى از او گرفتم.

خداى تعالى ميگويد:

وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَ إِذا كالُوهُمْ .../ 73 مطففين (1).

هر چند كه اين آيه با واژه «كيل» مخصوص شده است يعنى با پيمانه معامله

و مردم سه دسته اند:

1- ستم پيشه و ظالم 2- ميانه رو و در مرز حق عمل كننده.

3- پيشى گيرندگان به نيكى ها

خدايا چنان كن سر انجام كار تو خشنود باشى و ما رستگار

واى بر كسانيكه چون چيزى از مردم ميگيرند تمام و كامل ميستانند و چون چيزى يا همانرا ميدهند كم ميدهند.

كردن، اما تشويقى است بر عدالت جوئى و پيروى از حق و عدل در هر چيزى كه در آن داد و ستد يا گرفتن و پرداختن باشد.

و بطور كلى در هر خريد و فروشى كه حق و عدالت بايستى در آن رعايت شود). در آيه گفت:

فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ- اسرا- 35) و فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ يوسف 63 و كَيْلَ بَعِيرٍ- يوسف 65).

يعنى مقدار بار يك شتر.

(كان) كان

واژه «كان» عبارت از زمان گذشته است و در بسيارى از توصيف ها در باره صفات خداوند خبر از معنى ازليت ميدهد مثل:

إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً- 11 نساء و- كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً- 17 نساء و صدها آيه ديگر كه از ازلى بودن علم و حكمت و قدرت و رحمت و بخشش حق تعالى خبر ميدهد.

و نيز در آيات:

وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً- نساء 92 وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيراً- احزاب 27.

و هر گاه واژه «كان» يعنى بود بصورت ماضى و متعلق به صفت در چيزى كه هنوز وجود دارد بكار رود آگاهى بر اين است كه آن وصف و صفت ملازم آن چيز است و كمتر ميشود كه از او جدا شود مثل كلام خداوند در باره انسان كه ميگويد:

وَ كانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً و وَ كانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً- اسرا 100

و وَ كانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْ‌ءٍ جَدَلًا- كهف 54.

كه صفات كفران پيشگى و سستى و ستيزه خوئى ملازم انسان است و كمتر از او دور ميشود.

و در مورد شيطان ميگويد:

وَ كانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا- فرقان 29 و وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً اسرا 27.

«كان» هر گاه در معنى زمان ماضى بكار رود جائز است كه در كار بردش در آن صفات بحال خود باقى باشد چنانكه در آيات اخير ذكر شد: و نيز جائز است كه صفات ياد شده در چيزى يا شخصى كه با «كان» بيان شده فقط در گذشته بوده و تغيير كرده باشد مثل:

كان فلان كذا- ثم صار كذا.

يعنى فلانى چنين بود و چنين شد، در چنين مواردى فرق نميكند كه زمان مورد نظر يعنى زمانى كه «كان» در آن بكار رفته بسيار دور و يا گذشته بعيد باشد مثل اينكه گفته شود «كان في اوّل ما اوحد اللّه تعالى» يعنى در سر آغازى بود كه خداى تعالى آفرينش بوجود آورده است و ايجاد كرده است و يا اينكه بكار بردن «كان» در زمانى باشد كه فقط يك لحظه از وقتى كه سخن در آن مورد ميگوئيم گذشته باشد، براى هر دو مورد.

1- مثل اينكه بگوئى «كان آدم كذا» آدم چنان بوده.

2- يا اينكه گفته شود «كان زيد هيهنا» زيد اين جا بود (كه در عبارت اول از چگونگى خلقت آدم و در عبارت دوّم از يك لحظه قبل سخن گفته ايم) بطورى كه ميان تو و زمانى كه از بودن «زير» خبر ميدهى كمترين زمانى فاصله است.

از اين روى- درست است كه در آيه گفته ميشود:

كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا- مريم 29.

واژه «كان» اشاره به حضرت عيسى عليه السّلام و حالتى كه از نظر كودكى و در گهواره بودن او در آن لحظات مشاهده كرده اند ولى مدتش گذشته است.

و سخن كسى كه ميگويد اين آيه اشاره به همان زمان حال است درست نيست زيرا اشاره به چيزى است كه زمانش سپرى شده ولى به زمان سخنان آنها در مورد حضرت عيسى عليه السّلام كه ميگويند ما چگونه با كودكى كه در گهواره است سخن بگوئيم نزديك است. در آيه گفت:

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ- آل عمران 110.

گفته اند «كنتم» در معنى حال است يعنى اكنون بهترين امت هستيد، كه اين سخن درست نيست بلكه اشاره به اينست كه ميگويد:

كنتم كذلك فى تقدير اللّه تعالى و حكمه.

يعنى در تقدير خداى تعالى و حكم او شما بهترين امت بوده ايد. در مورد آيه:

وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ- بقره/ 280.

گفته شده «كان» يعنى حاصل شد و واقع شد (1).

آيه فوق يكى از آيات بسيار مهم اقتصادى اجتماعى و تربيتى اسلام است كه بعد از دستور حذف رباخوارى از جامعه ميگويد: «كسانى كه ربا خوارند در آستانه قيامت همچون ديوانگان از قبرهاشان بر ميخيزند زيرا احمقانه مى پنداشتند ربا خوارى و داد و ستد هر دو يكى است و حال اينكه خداوند ربا را حرام و پيشه ورى و كسب را جائز و حلال كرده ... خداوند سود ربا را نابود ميگرداند و بخشش و صدقات را افزونى ميدهد، خداوند مردم بى ايمان و تبهكار گنه پيشه را دوست ندارد

اما واژه «الكون» معنى هستى و وجود را بعضى از علما در معنى تغيير جوهر به ماده اى كه از آن پست تر است بكار ميبرند ولى بيشتر متكلمين آنرا در معنى «ابداع» و اتخاذ بكار ميبرند. اما واژه: «كينونه» از نظر بعضى از علماى نحو بر وزن «فعلوله» است كه در اصل «كونونه» بوده، چون حركت «ضمه» و

كسانى كه با ايمان و كارهاى شايسته نماز بر پاى داشته و زكوة ميدهند پاداششان در پيشگاه خداوند است و هرگز ترس از آينده و اندوه بر گذشته ندارند، اينان بايستى اگر مؤمن واقعى هستند از ربا خوارى در گذرند و گر نه با خدا و رسول ستيزه خوئى و جنگ كرده اند و اگر در وام دادن به پس گرفتن همان مبلغ اكتفا كردند به كسى ستم نكرده ايد و ستمى هم نديده ايد و إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- 280/ بقره. يعنى هر گاه بر بدهكار و وام دار تنگدستى حاصل شد و قدرت بر پرداخت وام نداشت او را بگذاريد تا توانگر گردد و اگر در تنگدستى او وام را بر او ببخشيد براى شما بهتر است.

و خداى را سپاس كه پس از هزار و چهار صد سال موضوع ربا در جامعه اسلامى ايرانى ما بطور شايسته اى آنگونه حل شده است كه در مدت يك سال امت انقلابى اسلامى مان ميلياردها تومان در سراسر كشور درآمدهاى افزون بر نياز خود را براى قرض الحسنه و وام بدون ربا و بهره در بانك ها سپرده اند تا نيازمندان جامعه مان حقيقت آئين عدالت گستر اسلام را عملا دريابند و در اين انقلاب اسلامى براى شئون وام بدون بهره در حالتى عمل ميشود كه تمام كشورهاى جهان در دو جبهه وام دهنده و وام گيرنده و ربا و بهره دهى دست بگريبان فقر و فشار و استثمار هستند و هر روز چهره ظلم و ستم كابوسى جامعه بشرى از بيم و وحشت فراهم ميكند و ايران انقلابى اسلامى بعد از هشت سال جنگ با كفر جهانى و تحريم اقتصادى و صدها مشكل اجتماعى گريبانگير وام و قرض جهانى نيست.

حرف «واو» را با هم زشت دانسته اند و آنرا به «كينونه» بر گردانده اند.

ولى «سيبويه ميگويد اصلش» كيونونه بر وزن فنعلوله است كه بعد از ادغام كينونه و با حذف يك «ى» كنونه شده است چنانكه در واژه «ميت و ميت» حرف «ى» حذف شده و اصل ميت ميوت است.

و اگر كينونه را بر هم بر اصلش تلفظ نكرده اند و ميت را بهمين صورت گفته اند براى ثقيل بودن تلفظ آن است.

در مورد واژه (مكان) گفته اند اصلش از فعل «كان، يكون» است اما چون واژه «مكان» در سخن گفتن شان زياد بكار رفته است، پنداشته شد كه حرف «م» در مكان جزو اصل كلمه است و لذا گفتند تمكن، يتمكن، تمكن، چنانكه در واژه «مسكن» هم تمكن، يتمكن، تمكن، گفته شد.

(استكان) فلان: يعنى فروتنى و خضوع كرد گوئى از اين حالات به سكون و آرامشى رسيده است كه ديگر بى تابى و خوارى را ترك كرده. در آيه گفت:

فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ- 76 مؤمنون).

(يعنى اگر كسانيكه از روى عناد و جهالت و طغيان ايمان به آخرت ندارند در دنيا به عذاب سختى هم گرفتارشان كنيم باز توبه و تضرع نخواهند داشت).

(كوى) كوى

كوى يعنى داغ كرد چنانكه ميگوئى «كويت الدابّة بالنّار كيّا» حيوان را با آتش علامت گذارى و داغ كردم، در آيه گفت:

فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ- 35/ توبه (1).

آيات 34 و 35 سوره توبه سرنوشت نكبت بار كسانى را كه طلا و نقره

(كى) كى

بدون تشديد حرف (ى) بمعنى «براى اينكه» است يا علتى براى انجام كار يا چيزى، اگر بگويند لم فعلت؟ يعنى چرا آن كار را انجام دادى؟ كه در جوابش ميگويند كى يكون كذا تا اينكه چنان بشود، و واژه «كيلا» براى نفى كار است در آيه گفت:

كَيْ لا يَكُونَ دُولَةً- 7/ حشر (1).

يا سرمايه هاى مردم را براى خود گنجينه و ذخيره ميكنند اينطور بيان ميكند ميگويد:

«اى اهل ايمان بسيارى از عالم نمايان و رهبانان اموال جامعه را به باطل طعمه خود ميكنند و مردم را از راه خدا باز ميدارند، كسانيكه زر و سيم مياندوزند و گنجينه و ذخيره ميكنند و آن سرمايه ها را در راه خدا انفاق نميكنند آنها را به عذابى دردناك بشارت ده، روز كه در آتش دوزخ و بر سر ذخائرشان گداخته ميشوند، پيشانى و پشت و پهلوى آنها را با همان طلاها و نقره ها داغ ميكنند، كارگزاران عذاب بآنها ميگويند، اينست نتيجه شوم آنچه از زر و سيم براى خود ذخيره ميكرديد اكنون آتش و عذاب سيم ورزى كه اندوخته بوديد بچشيد».

اين آيه كامل كننده معانى آياتى است كه در مورد تعديل ثروت و تقسيم غنائم بيان شده است و سهيم بودن محرومان را به ترتيب ذكر ميكند، ميگويد:

غنايمى كه از كفار بدون جنگيدن سپاهيان ولى با ايجاد رعب و تسليم از سوى خداوند در دلهاى آنها پيامبرش را بر آنان مسلط نموده است. آن غنائم و اموال در شش سهم بترتيب زير بايستى تقسيم شود:

1- سهم خداوند كه در راه عمران و آبادى كعبه و مساجد صرف ميشود.

2- سهم پيامبر كه خود آنرا به مستحقان از نيازمندان مهاجرين مى بخشد.

3- خويشاوندان نيازمند.

4- كودكان يتيم و بى سرپرست كه اشاره به همان فرزندان شهداى جنگى و ساير يتيمان نيازمند است.

(كى و كيلا فعل مضارع را منصوب ميكنند).

(كاف) كاف

حرف «ك» بران تشبيه و تمثيل بكار ميرود و در آيه:

فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ- بقره/ 264.

يعنى بيان حال ايشان مانند سنگى است كه بر رويش خاكى باشد كه با بادى پراكنده ميشود اشاره به بخشش كسانى است كه براى منت گزاردن بر فقر او نيز براى ريا چيزى از مالشان را نمى بخشند كه ميگويد كارشان بيهوده و بدون پاداش است.

و نيز در صدر آيه ميگويد:

كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ- 264/ بقره.

حرف كاف در اين جا تشبيه نيست بلكه تمثيلى است از بى نتيجه بودن

سهم مسكينان و مستضعفان با عفت.

6- كسانى كه از ديارشان آواره شده اند و در تنگدستى هستند، سپس ميگويد اين حكم براى اينست كه ثروت توانگران تا افزون تر نشود و همچون دوران جاهليت طبقه ممتاز متكاثره و زرپرست حكومت جاهلى را تجديد نكنند، بنابر اين اى گروندگان به اسلام آنچه پيامبر حق دستور ميدهد و به شما مى بخشد بگيريد و از آنچه را كه نهى ميكند دورى كنيد پارسائى و تقوى پيشه كنيد كه سرنوشت نافرمانان از حق بسيار گرانبار است سپس ميگويد مهاجرين نيازمند كه از ديار و اموالشان رانده شده اند اما در عين تنگدستى در راه خشنودى خداوند و فضل و كرم او هستند، خداى و پيامبر را يارى ميكنند اينان راستگويانند.

بخشش رياكارانه، چنانكه علماى نحو ميگويند مثلا تعريف اسم مانند اينست كه ميگوئى «زيد» يعنى مثل كلمه ى زيد. در آوردن حرف «ك» تمثيل و مثال بيشتر از تشبيه بكار ميرود زيرا هر تمثيلى تشبيه است اما هر تشبيهى تمثيل نيست (1).

پايان حرف كاف

چرا حرف- ك- كه براى تمثيل يا تشبيه بكار ميرود و معنى- مثل و- مثل- را ميدهد و بر سر همين دو كلمه هم ميآيد- مانند- كمثل الذى- يا- ليس كمثله شى ء- و آيات ديگر بيان كامل و توجيه آن در ذيل واژه- مثل- در همين جلد سوم آمده است.

)

كتاب اللام

( (لب) لب

لب، عقل و خردى است كه از هر ناخالصى و شائبه اى پاك باشد، لب كه به معني مغز و اصل هر چيزى است نامگذارى به عقل پاك و خالص براى اينست كه عقل و خرد خالص كنندى همه معانى است كه در وجود انسان هست مانند مغزها و مغز و اصل هر چيزى. گفته اند مفهوم واژه لب برتر و والاتر از معنى عقل است بس هر لبى عقل است و هر عقلى لب نيست. و از اين جهت خداى تعالى فهميدن و درك احكامى كه عقل هاى كامل و پاك آنها را مى فهمند مربوط به «اولو الالباب» ميداند يعنى فرزانگان و صاحبان عقول و خردهاى كامل، و ميگويد:

وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً، وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ 269/ بقره.

(حقيقت و ارزش حكمت را كه خداوند آنرا با خير و نعمت بسيار بيان كرده است كسانى درك ميكنند كه خردمندانى فرزانه و كامل هستند) و از اين قبيل آيات:

لب فلان يلب، خردمند شد.

زنى در مورد كمال عقلائى فرزندش گفته است:

اضربه كى يلبّ و يقود الجيش ذا اللجب

يعنى ادبش ميكنم تا عاقل شود و شايسته سرورى بر سپاهى انبوه و پر همهمه

گردد (1).

رجل البيب: مرد خردمندى است از قومى معروف به خردمندى و عقل «من قوم الباء».

البّ بالمكان: در آن مكان اقامت گزيد و ساكن شد، كه اصلش از انداختن افسار شتر بر گردن و سينه اوست تا مستقلا و با ثبات حركت كند.

تلّبب: او مصمّم به انجام كار شد و كمر دربست كه اصلش از همان آماده كردن حيوان است كه تنگش را محكم مى بندند.

لبّبته: به سينه و سرش زدم زيرا سر و سينه مكان عقل و خرد و مركز وجود انسان است.

ابن اثير اين سخن را از مادر- زبير- نقل ميكند كه با عبارت- ذا الجلب- هم آمده است زيرا- لجب و جلب هر دو بمعنى ازدحام و سر و صداى زياد سربازان است. (النهايه 1/ 281 و 4/ 223) لب- ريشه واژه است و بمعانى ثبات و همراه بودن و نيز پاكى و خلوص است.

معنى ديگر آن كه معروف است و هر چيز خالص و پاكى را- لب- گويند (مقاييس 5/ 199).

جلال الدين مولوى در تفسير سوره- يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ- ميگويد خداوند به پيامبر فرمود:

باش كشتيبان در اين بحر صفا كه تو نوح ثانئى اى مصطفى

ره شناسى مى ببايد با لباب هر رهى را خاصه اندر راه آب

دو كتاب هم بنام هاى- لباب الالباب- از عوفى و يكى هم- لب لباب مثنوى- از ملا حسين كاشفى هست كه دومى تمام هفت دفتر را بصورت شرح موضوعى بسيار زيبا تنظيم نموده و زوائد داستانهاى مثنوى را حذف كرده است.

فلان في لبب رخىّ: او در آسايش است.

لبيك: اصلش از همان ساكن شدن در يك مكان يعنى از- لب و الب- است در آداب ذكر حج در خانه خداى و مراسم حج كه عبارت- لبيك اللهم لبيك- كلمه- لبيك- دو بار تكرار ميشود براى اينست كه گوينده آن ميخواهد دعوت خدا را به زيارت و حج دوبار اجابت كند و پاسخ دهد.

گفته اند- لبيك- اصلش از- لبب- است كه حرف- ب- دوم به حرف- ى- تبديل شده است مثل- تظنيت- كه تظننت- است يا از عبارت- امراة لبة- گرفته شده يعنى مادرى كه به فرزندش محبت ميورزد كه در اين صورت تكرار كلمه لبيك- تكرار اخلاص بعد از اخلاص است و يا از- لب الطعام- يعنى خالص «حسب لباب» خاندان و اصلى ارزشمند و پاك.

(لبث) لبث

«لبث بالمكان» در آنجا اقامت گزيد و ملازم آن مكان شد: در آيه گفت:

فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ- 14/ عنكبوت (1)

مربوط به رسالت نوح پيامبر عليه السّلام در ميان قوم ستمگر و ظالمى است كه ميفرمايد نوح نهصد و پنجاه سال ابلاغ خدا پرستى نمود و چون مردمى ستم پيشه بودند ايمان نياوردند و با طوفانى فراگير بهلاكت رسيدند.

بگفته مولوى:

جمله ذرات زمين و آسمان لشگر حقند گاه امتحان

باد را ديدى كه با عادان چه كرد آب را ديدى كه در طوفان چه كرد

آنچه آن با بيل با آن بيل كرد آنچه پشه كله ى نمرود خورد

آنچه بر فرعون، زد آن بحر كين و آنچه با قارون نمودست اين زمين

و فَلَبِثْتَ سِنِينَ- 40/ طه (1) و همينطور در آيات زير:

كَمْ لَبِثْتُمْ، قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ- قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ- 19/ كهف (2).

لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً- 46/ نازعات و لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً- 45/ يونس (3) و ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ- 14/ سبا (4).

گر بگويم از جمادات جهان عاقلانه يارى پيغمبران

مثنوى چندان شود كه چل شتر گر كشد عاجز شود از بار پر

دست بر ظالم گواهى ميدهد لشگر حق ميشود سر مى نهد

و در جمهورى اسلامى هم امدادهاى غيبى مثلا طوفان شن و ريگ در صحراى طبس و باطل كردن مكر امپرياليسم نمونه ى روشنى بر كارگزارى تمام طبيعت در تائيد دين خداى و مردم ستمديده خداپرست.

اشاره به باقيماندن حضرت موسى دو سال در شهر مدين است.

تمام آيه مربوط به خوابيدن اصحاب كهف در غار است كه پس از هشيارى بيكديگر ميگويند چه مدت در اين بوديم؟ ميگويند يك روز يا نصف روز و عده اى ديگر ميگويند خداوند بر ماندن و بودنمان در غار داناتر است.

سخن از قيامت است كه مى پندارند زمان زيادى در دنيا بوده اند اما به آنها ديگر ميگويند تمام عمر دنيائى تان شبى يا ساعتى بوده است.

مربوط به سخن معاصرين حضرت سليمان است كه پس از افتادن بر زمين بخاطر اينكه موريانه ها عصاى او را ميخورند و او ميافتد ميگويند اگر به امور غيبى و حوادث كاملا آگاه بوديم اين چنين در عذاب خوار كننده اى دچار نميشديم.

تمام آيات فوق اشاره اى است به امور استثنائى خلقت كه از سوى خداوند براى تنبه و بيدارى انسانها همچون جرقه اى هشدار ميدهد، و هر كدام معجزه اى است كه ديدگان سطحى نگر و دلهاى به گناه آلوده آن را درك نمى كنند.

(لبد) لبد

خداى تعالى فرمود:

يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً- 19/ جن.

يعنى: همين كه پيامبر براى دعوت به توحيد قيام كرد نه تنها انسانها بلكه پريان نيز گردا گردش فراهم آمدند.

مفرد «لبد- لبده» است مثل عبارت:

كاللبد المتلبد- يعنى مجمع و جمعيتى در حال اجتماع.

در مورد آيه فوق گفته اند اجتماع آنها در اطراف پيامبر مانند موهاى يال گردن شير و يا همچون ملخان فراوان بودند و بر او فراهم ميآمدند و يا از «لبد» است يعنى ازدحامشان و زحمتشان بهم پيوسته بود. جمع «لبد» الباد و لبود است.

«البدت السرج» زينى نمدين بر اسب نهادم «البدت الفرس» نمد زين بر- اسب نهادم مثل «اسرجته» زينتش كردم يا «الجمته» لگامش زدم و «الببته» بر گستوان و پوششى بر آن نهادم «لبدة»: يك تكه نمد در مثال ميگويند:

هو امنع من لبدة الاسد- مانند سر و سينه شير فراخ و با ابهت است يا ترس از او و نزديك شدن به او با هيبت تر از نزديكى به يال و كوپال شير است.

لبد الشعر و البد بالمكان- مانند پشم و موى خيس و تر در آن مكان قرار گرفت.

(لبدت) الابل لبدا- در خوردن علف و گياه زياده روى كرد و بزحمت افتاد.

در آيه گفت:

مالًا لُبَداً- 6/ بلد (1).

آيه ششم از سوره بلد در مورد رفتار انسان در امور اجتماعى است،

يعنى مال فراوانى تلف كردم.

ماله سبد و لا لبد: نه گوسپند و شترى داد و نه بزى (يعنى نه موى بزى و نه پشم گوسپندى) كنايه از فقر است.

لبد- پرنده اى كه پيوسته بر زمين قرار ميگيرد و نيز نام آخرين كركس لقمان بن عاد.

البد البعير- شتر موى بر آورد، موهاى ريز بر بدن شتران از زيبائى آنهاست زيرا پر گوشت و پر شير خواهند شد.

البدت القربة- كوزه را در كيسه اى موئين (جوال) قرار دادم.

(لبس) لبس

پوشيدن لباس، كه بوسيله آن لباس بدن خود را بپوشاند «البسه غيره»

ميگويد بعضى از مردم يا بخاطر دشمنى با پيامبر و دين اسلام و يا براى ريا كارى و فخر و مباهات ميگويند من مال زيادى صرف كردم، او مى پندارد كه گويا خدا هم از كار او بى خبر است.

سپس خداوند ميگويد: آيا براى حفظ حيات و تكاملش دو چشم و لب و دهان و زبان براى او قرار نداديم؟ و به او از راه فطرت درك حق و باطل و خير و شر ننموديم او باز هم به تكليف و امور اجتماعيش تن در نداد يعنى در راه آزادى انسانها از بردگى و بندگى قدرتها و استعمارگر آنها كارى نكرد او در راه اطعام ديگران در قحطى ها و كمبود اقدام نكرده است و به افراد يتيم و بى سرپرست احسان ننمود و يا به فقيرانى كه از دنيا متاعى و خيرى ندارند و مهم تر از همه اينكه چنين انسان ناسپاس و رياكارى از زمره مؤمنين نيست و ديگران را هم به پايدارى در دين و مهربانى سفارش نميكند.

بديگرى لباس پوشاند در آيه:

يَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً- 31/ كهف.

لباس، لبوس، لبس- هر سه بمعنى لباس و پوشيدنى است در آيه گفت:

قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ- 26/ اعراف (1).

واژه لباس براى هر چيزى كه انسان را از زشتى ها بپوشاند و باز دارد بكار ميرود، چنانكه همسر و زوج براى يكديگر بعنوان لباس توصيف شده اند زيرا با داشتن همسر و شرايط صحيح همسرى (لتسكنوا اليها) و ايجاد رحمت و بخشش و محبت از هر كار قبيح و زشتى دور ميشوند و همسر مانعى براى آن اعمال است چنانكه خداوند فرمود:

هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ- 187/ بقره).

خداوند زن و مرد را كه همسرند به لباس و پرده اى از پوشش براى هم

و (3) چون انسان در ميان تمام حيوانات تنها موجودى است كه بدون پوشش از قبيل (پوست، موى، پشم و ...) بدنيا ميآيد و خداوند او را با امانتى از روح ملكوتى كه آثارش عقل و شعور و فهم و درك است آفريده از همان آغاز خلقت خداوند ميفرمايد (اى انسانها و فرزندان آدم پوشش هائى در دسترس شما قرار داديم تا بدنها و عورات شما را بپوشاند، توجه كنيد كه وسوسه هاى اهريمن و شيطان شما را در برهنه شدن و عريان نمودن قسمت هائى از بدنتان كه تحريك كننده است تحت تأثير قرار ندهد بدانيد كه انگيزه اينگونه كارهاى ناپسند انديشه ها، وسوسه ها، هوى پرستى ها پيروى شهوات است و اگر به پيروى از پرهيزگارى و تقوى عمل كنيد اين لباس يعنى تقوى براى شما بهتر است و اين دو معنى لباس ظاهرى و باطنى از آيات خداوندى است كه ويژه انسان است نه موجودات ديگر.

پرهيزكار باش كه دادار آسمان فردوس جاى مردم پرهيزكار كرد

تشبيه كرده است چنانكه شاعر همه را «ازار» يا جامه بلند ناميده است ميگويد:

فدى لك من اخى ثقة ازارى (2).

و نيز تقوى و پارسائى را بصورت تمثيل به لباس بيان داشته است چنانكه فرموده:

وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ... 26/ اعراف (3).

(كه بعد از يادآورى لباس ظاهر به لباس باطنى كه همان تقوى است اشاره شده).

اين واژه يعنى لباس، گاهى به زره و لباس جنگى اطلاق ميشود. در آيه:

صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ- 80/ انبياء.

يعنى زره، در آيه ديگر فرمود:

فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ- 112/ نحل.

مصراع شعر از نضيله اشجعى است ميگويد:

الا ابلغ ابا حفص رسولا فدى لك من اخى ثقة ازارى

داستان اينست كه اين شاعر در قريه اى كه حاكمى پليد و تبهكار حكومت ميكرده زنان مردم را كه شوهرانشان براى جنگ اسلام با كفار رفته بودند مانند كنيزكان و بردگان در معرض فروش ميگذاشت و تعدادى از آنها را در حرمسراى خود نگه ميداشت شاعر از دست اين ستمگر كه نامش جعده بوده به خليفه دوم شعرى ميفرستد و ضمن آن ميگويد:

به ابا حفص سخن و شعر مرا برسانيد و بگوئيد پيام فدويت از سوى برادرى راستگو و مورد اعتماد است اين حاكم از گمراهى كوشش ميكند زنان عفيفه ما را به سقوط و بدنامى و زشتى بكشاند كه بعدا جعده به صد تازيانه محكوم و به شام تبعيد ميشود.

(لسان 4/ 17)

كه در اين آيه گرسنگى و ترس را براى عينيت بخشيدن و تجسم آن دو حالت بصورت تشبيه آنها را به لباس تصوير نموده است، و اين همان است كه بر- حسب عادت ميگويند «تدرّع فلان الفقر و لبس الجوع» يعنى او پوششى و زرهى از فقر و لباسى از گرسنگى بر خود نهاده است. شاعر ميگويد:

و كسوتهم من خير برد منبحم.

برد و برود پارچه يمنى است كه در اين جا به موى بدن تشبيه شده يعنى موى بدنش پوشش اوست و برهنه و فقير است.

آيه وَ لِباسُ التَّقْوى را با كسره حرف (س) يعنى «و لباس التقوى» نيز خوانده اند بمعنى پرده و پوشش، و اصل «لبس» از همان پوشيدن اينست كه در امور معنوى نيز بكار ميرود ميگويد: «لبست عليه امره» كارش را بر او پوشيده داشتم. در آيه گفت:

وَ لَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ- 9/ انعام.

(يعنى اگر فرشتگانى هم بر اين كافران فرستيم بايستى بصورت و جامه انسانى و بشرى باشند و باز بهمين توهم دچار ميشدند و باز هم مردمان را به ترديد و شك ميانداختند و كار بر آنان مشتبه ميشد) و گفت:

وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ- بقره/ 42 و لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ- 71/ آل عمران و الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ- 82/ انعام (1).

ابن فارسى معنى اصلى و ريشه اى واژه- لبس- را آميزش و مخلوط بودن ميداند، و از اين معنى اصلى، مبانى فرعى:

1- مشتبه شدن كارها 2- پوشاندن حقيقت 3- واضح نبودن چيزى

(اين آيه يكى از آثار ايمان را بيان ميكند و ميگويد اينان ايمان خود را با ظلم و ستم نمى پوشانند و محو نمى كنند مؤمن ظالم نميشود و ظالم هم مؤمن

در هم شدن تاريكى 5- بمعنى همسر مرد و همسر زن 6- زره و هر لباس و پوششى 7- تحقيق در شناخت باطن كسى و بطور استعاره 8- بهره مندى، فهميده ميشود. سپس ميگويد:

«لبس الهودج و الكعبة» پرده كجاوه و هودج و پرده كعبه با كسره حرف (ل).

(مقاييس 5/ 230) در حديثى از خودآرائى و خودپسندى نهى شده است:

(انّه نهى عن لبستين) (النهايه 4/ 236) يعنى پيامبر از خود آرائى و خودبينى و خودپسندى نهى فرموده چنانكه سعدى هم در تفسير اين حديث ميگويد:

صورت زيباى ظاهر هيچ نيست اى برادر سيرت زيبا بيار

و اين امر غير از نظافت و تميزى است كه جزئى از ايمان است بلكه جاه و آرايش و ظاهر فريبنده پرداختن و استكبار و غرور ورزيدن است. كه مانند دو پوشش و لباس چهره انسانيت را ميپوشاند، در تفسير آيه فوق (بقره 42) گفته اند هر مؤمنى كه به ظلمى آلوده شود و ايمانش مشوب شود با توبه و جبران آن ظلم ايمانش خالص خواهد بود.

و نيز در حديثى آمده است كه:

(العالم بزمانه لا تدخل عليه اللوابس).

دانشمندى كه به روح زمان و موقعيت اجتماعى جامعه خويش و جهان آگاه باشد شبهات و وسوسه ها بر او وارد نميشود «تلبس» بصورت مبالغه يعنى فريبكارى و غل و غش در كارها و معاملات (مجمع البحرين 4/ 103) تلبس هم پوشاندن حقيقت است.

حقيقى نيست).

في الامر لبسة: با ضمه حرف (ل) نفى در آن كار اشكالى و اشتباهى هست.

لابست الامر: آن كار را آزمودم و به اصلاحش پرداختم.

لابست فلانا: با او آميزش نمودم تا بشناسمش.

و في فلان ملبس: كه در اين جا بصورت استعاره بكار رفته معنى در وجودش بهره هاى فراوان و طولانى است. شاعر گويد:

و بعد المشيب طول عمر و ملبسا

.(پس از جوانى طول عمر و بهره مندى هست).

(لبن) لبن

لبن يعنى شير جمعش البان است در آيه گفت:

و وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ- محمد/ 15 (1).

مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً- 66/ نحل (2).

آيه (15 سوره محمد صلّى اللّه عليه و اله) اشاره به نوشيدنيهاى بهشتى است كه هرگز طعم و مزه آنها دگرگون و متغير نمى شود چنانكه در آيه ديگر فرمود: (و ختامه مسك) ته مانده آن نوشيدنيها هم مانند تمام آنهاست و همانند مشك و عنبر و بهترين گلها و عطرهاى دنيا خوشبوست.

به آيه (3/ نحل) اشاره به شگفتيها و رازهاى كارگاه با شكوه خلقت است كه ميگويد:

در آفرينش چهار پايان بر شير گاوان و گوسفندان درسها و عبرت هائى است

لابن- كسى است كه شير بسيار دارد «لبنته» به او شير نوشاندم. «فرس ملبدن- اسبى كه با شير زياد پرورش يافته.

البن فلان: كسى كه شير زيادى دارد و او را «ملبن» ميگويند.

البنت الناقه: شترى كه شيرش زياد است يا خلقتا چنين است و يا اينكه مقدارى از شير پستان او را نميدوشند تا شيرش زياد شود (1).

چنانكه شما بهترين نوشيدنيها كه همان شير است از آنها بدست ميآوريد در حاليكه اين شير در ميان سرگين حيوان و خون او يعنى از عصاره غذاها، اين سه پديده بدست ميآيد آن دو تا نا تميز و غير مأكول و شير گوارا و نوشيدنى و بعد ميفرمايد اين اسرار و آيات خلقت را كسانى درك ميكنند كه عاقل و خردمندند.

انّ فى ذلك لآية لقوم يعقلون.

آفرينش همه تنبيه خداوند دل است دل ندارد كه ندارد به خداوند اقرار

اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود هر كه فكرت نكند نقش بود بر ديوار

تا قيامت سخن اندر كرم و رحمت او همه گويند و يكى گفته نيايد ز هزار

نعمتت بار خدايا ز عدد بيرون است شكر انعام تو هرگز نكند شكر گزار

سعديا راست روان گوى سعادت بردند راستى كن كه به منزل نرسد كج رفتار

در حديثى آمده است كه پيامبر فرمود: «سيهلك من امتى اهل الكتاب اهل اللبن» از پيامبر پرسيدند اينان كيانند فرمود مردى كه از شهوات پيروى ميكند و نمازها را ضايع ميكند.

و مراد از اهل كتاب كسانى هستند كه دانش ميآموزند و كتابها ميخوانند تا با مردم مجادله كنند و آنها را از راه حق دور سازند.

ابن اللبون- نوزاد شترى است كه دو ساله شده و مادرش مجددا شير در پستان دارد و نوزادى ديگر ميزايد. (النهايه 4/ 228)- و- ملبون- مردى است كه

ملبن- ظرف شير دوشى. «اخوة بلبان امه» برادر ناتنى و همشير كه «بلبن امه» غلط است زيرا از عرب شنيده نشده.

كم لبن غنمك- غنم و حشم تو يا گوسپندان و شتران و گاوانت چقدر شير ميدهند؟

لبان: سينه. «لبانه» اصلش نيازمندى به شير است سپس در هر نيازمندى بكار رفته است. اما واژه «لبن» با كسره حرف (ل) آجرهائى است كه با آن ديوار و خانه ساخته ميشود، و از ريشه (لبن) بمعنى شير نيست مفرد «لبن» يعنى آجر «لبنه» است و فعلش لبنه يلبنه است و بنا و سازنده ساختمان ها را هم «لبان» ميگويند.

(لج) لج

لجاج: ستيزه كردن و دشمنى دائمى در انجام كارى كه نبايستى انجام شود و رنج آور است. فعلش لج، يلج، لجاجا است. در آيه گفت:

وَ لَوْ رَحِمْناهُمْ وَ كَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ 75/ مؤمنون و بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ- ملك/ 21.

(هر دو آيه در مورد متكاثرين و مترفين و رفاه طلبانى است كه به پروردگار و قيامت ناباورند و هر گاه خداوند رحمان زيانها را از آنها دور كند و مشمول رحمتشان قرار دهد سركشى و ستيزه جوئى شان بيشتر ميشود بطوريكه طغيان و

در اثر خوردن شير زياد، سفيه و نادان ميشود- لبان- هم كندر است يعنى ماده اى صمغى كه از درخت مانند شير ميگيرند و سوزاندنش بوى خوشى دارد (مقابيس 5/ 232- برهان قاطع).

دشمنى با راه حق در آنها افزون تر خواهد شد).

لجّة الصوت- با فتحه حرف (لام) بمعنى كشاندن صداست و- (لجّة) البحر با ضمّه حرف لام عمق ناپيداى دريا و طغيان و افزونى امواج درياست،- لجّة اللّيل- ادامه، و شدّت تاريكى شب است.

در تمام موارد فوق- لجّ و لج- هر دو گفته ميشود. در آيه گفت:

فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ- 40/ نور.

كه منسوب به موج درياست يعنى فزونى و ادامه امواج دريا.

روايت شده است:- وضع اللجّ على قفىّ- كه اصلش- قفاى است تعبيرش اينست كه شمشير آب داده را پشت سرم قرار داد.

لجلجة:- گردانيدن لقمه خام در دهان و نيز گردانيدن سخن و نامفهوم گفتنى آن در دهان.

شاعر گويد:- يلجلج مضغة فيها ابيض- يعنى غذائى ناپخته را ميجود.

بصورت ضرب المثل ميگويند: (الحقّ ابلج و الباطل لجلج) يعنى حق و باطل در سخن گوينده اش و كار فاعلش مستقيم نيست بلكه در آن لغزش و تكرار هست (1).

اما در- و الباطل لجلج- مبرد ميگويد يعنى «سخن بيهوده و باطل راحتى

(لحد) لحد

لحد- گودال و حفره اى است كه از وسط شيب دارد،- لحد القبر- قبر را حفر كرد- الحده- هم بهمان معنى است- لحدت الميت و الحدته- ميت و مرده را در آرامگاهش و قبرش قرار دادم.

واژه- لحد- گاهى- ملحد- ناميده شده كه اسم مكانى است از الحدته.

لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ- 103/ نحل كه- يلحدون- با ضمّه حرف (ى) نيز خوانده شده (2).

صاحبش و گوينده اش هم آنرا درست ادا نميكند و در دهان مى پيچاند.

(مجمع الامثال ج 1/ ص 207 ميدانى)

هميشه بد انديشان در تاريخ و در جريان اعتقادى و عقيدتى پيامبران و پيروانشان از روى بى ايمانى شك و ترديد ايجاد ميكنند و در هر فرصتى بنوعى اين كار را ادامه ميدهند، در آيات 101 تا 103 سوره نحل جريان فكرى چنين مردى را بيان ميكند، ميگويد: همين كه آيه اى بجاى آيه ديگر بيان ميشود (مثل تغيير جهت قبله).

ميگويند تو به خدا افترا مى بندى در حاليكه اينان اصولا به خداوند اعتقادى و باورى ندارند و جاهل و نادانند، بگو اين آيات را فرشته وحى و پاك از پروردگار من به حقيقت و راستى نازل ميكند تا خداپرستان را در راهش استوار و وسيله هدايت بشارت باشد ولى اينان آيات را از سوى كسى تصور ميكنند كه او زبانش فصيح و عربى نيست.

بديهى است چنين كسانى كه به خدا ايمان ندارند هدايت نميشوند به عذابى دردناك خواهند رسيد و اين كافران خود مردمى دروغ گويند.

1- انحراف از پرستش خداى و تمايل به شرك.

2- الحاد و شرك ورزيدن به خداوند از راه وسائل و اسباب (1).

انه لحق مع محق- و از كسانى كه از دين و راه حق دورى ميكنند باك ندارد (نامه 63/ 453 صبحى صالح).

در آيه 25 سوره حج هم بهترين نمونه الحاد را در همين معانى بيان ميكند ميگويد: كسانى كه كافرند و مردم را از راه دين خدا باز ميدارند و كعبه و مسجد الحرام را كه خداوند براى بر هم زدن اساس تبعيض در جامعه بشرى براى همه مردم از شهرى و روستائى يكسان قرار داده مانع مردم ميشوند و در آنجا با الحاد و تندى به خلق و ظلم و ستم روا ميدارند به سرنوشتى نكبت بار و عذابى دردناك دچار خواهند شد.

ابن سكيت ميگويد «ملحد كسى است كه از حق عدول ميكند و آنچه را كه از حق نيست بنام حق در آن وارد ميكند.» كه تمام- تفاسير به رأى- احاديث مجعول- سخنان باطل و ناروا- بدعت هاى شوم و تفرقه انداز- آراء و ايدالوژيهاى غير الهى- نظرات و سليقه ها و سنت هاى شخصى و قومى- را شامل ميشود.

(لسان العرب 3/ 388- زمخشرى اساس البلاغه).

ابن اثير هم حديثى را كه ميگويد- احتكار الطعام في الحرام الحادفيه- در همين معنى عدول از حق و ظلم و ستم ميداند:

الحاد به معنى اول با ايمان منافات دارد و آنرا باطل ميكند.

امّا الحاد به معنى دوم ايمان به خداى در انسان ضعيف و سست مى كند و باطلش نمى نمايد. در معنى دوم آيه:

وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ- 25/ حج).

(و كسى كه در كعبه و خانه خدا به ديگران با تبعيض و ناروا ظلم و ستم كند پايانى جز عذاب دردناكى ندارد).

در آيه الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ- اعراف 180)- الحاد يا عدول از حق در نام ها و اسماء خداوند دو گونه است:

اول: خداوند را با صفاتى كه شايسته او نيست بيان كنند (1).

زيرا- احتكار بهر عنوان در اسلام جائز نيست و الحاد است. (4/ 236

النهايه).

تمام آيه چنين است- و للّه الاسماء الحسنى فادعوه بها و ذروا الذين يلحدون فى اسمائه فيجزون ما كانوا يعملون- براى خدا نام هاى نيكو هست خداى را با آنها بخوانيد و كفر پيشگان و معاندين را به خود واگذاريد كه بزودى به كردار زشت شان مجازات خواهند شد.

براستى كه اين آيه بازگو كننده روش ناپسند و غير الهى كسانى است كه نه مانند سنائى و سعدى و نه مانند امامان بويژه على عليه السّلام كه سراسر مناجات و سخنانشان همان اسماء و صفات خداوندى است آن عده پرهيزگار واژه هاى دور از حقيقتى را مانند (باده- مى- شراب و دهها عبارات زننده ديگر). بجاى اسماء حسناى الهى و صفات او را در اشعارشان بكار برده اند و به پندار نابخشودنى خويش از عرفان سخن گفته و عارفانه سروده اند- زهى آلودگى و كج انديشى.

اين على عليه السّلام است كه در سراسر گفتارش همان اسماء و صفات را بكار برده و

دوم: صفات خداوند را كه خود در قرآن ذكر كرده است به معانى ديگر تأويل كنيم كه شايسته او نيست و از حقيقت آن در صفات دور است (مثل تمام تأويلات و تعبيرات ناپارسايان كه بنظر خويش عارفانه وصف ميكنند).

وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً- كهف 27).

در تمام ادعيه معصومان و امامان همين رويه ديده ميشود و نامى از- مى و باده نيست.

چنانكه گفت: «اللهم انت اهل الوصف الجميل- لك الحمد يا ذا المن و الجود و العلى- تعاليت يا من تعطى من تشاء و تمنع- ...

چنانكه حكيم سنائى گفت:

تو حكيمى تو عزيزى تو كريمى تو رحيمى تو نماينده فضلى تو سزاوار ثنائى همه عزى و جلالى، همه علمى و يقينى همه نورى و سرورى همه جودى و سخائى برى از رنج و گدازى، برى از درد و نيازى برى از بيم و اميدى، برى از چون و چرائى نتوان وصف تو گفتن كه تو در فهم نگنجى نتوان شبه تو جستن كه تو در وهم نيائى سعدى هم گفت:

نه بر اوج ذاتش پرد مرغ وهم نه بر ذيل وصفش رسد دست فهم

محيط است علم ملك بر بسيط قياس تو بر وى نگردد محيط

نه ادراك در كنه ذاتش رسد نه فكرت به غور صفاتش رسد

پس تعالى اللَّه عما يصفون- و ليس كمثله شى ء.

يعنى غير از خداى چيزى براى پناه خواهى و التجا وجود ندارد.

بگفته سعدى:

غير از خداى هيچ پرستنده هيچ نيست بيچاره آنكه بر همه هيچ اختيار كرد

يا بقول نظامى گنجوى:

بر كه پناهيم توئى بى نظير در كه گريزيم توئى دستگير

جز در تو قبله نخواهيم ساخت گر ننوازى تو كه خواهد نواخت

(لحف) لحف

در آيه گفت: لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً- 273/ بقره) يعنى الحاج و زارى و درخواست:

(آيه مربوط به نيازمندانى است كه از شدّت عزت نفس از كسى چيزى درخواست نمى كند).

از اين واژه بطور استعاره عبارت- الحف شاربة- يعنى موهاى بلند سبيل خود را گرفت و چيد يا كوتاه كرد كه اصلش از- لحاف است، يعنى وسيله اى كه انسان با آن خود را ميپوشاند، مى گويند- الحفته فالتحف- او را پوشاندم و پوشيده شد.

(لحق) لحق

مى گويند- لحقته و لحقت به- معنى به او رسيدم يا دركش كردم- در

آيه گفت:

بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ- 170/ آل عمران). و آيه:

وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ- 3/ جمعه).

(آيه نخست مژده پيوستن مؤمنانى است كه در راه خدا بشهادت ميرسند و به شهيدان زنده جاويدان مى پيوندند و آنان به فضل و رحمتى كه خداوند نصيب آنها گردانيد شادمانند و از آن مژده فرحناك.

آيه دوم معنى آيه سوم سوره جمعه يكى از پيش گوئى هاى بسيار شگفت آفرين قرآن است كه ميگويد: در آينده مردمانى كه از نژاد عرب نيستند به آئين اسلام مى گروند و با صداقت و علم و دانش و آموختن حكمت و قرآن به امت اسلامى پيوندند.

(در مقدمه جلد سوم بحث تفصيلى نوشته شده) گفته اند: ألحقه در همان معنى- لحقه- است، از اين معنى در دعا گفته مى شود: (انّ عذابك بالكفّار ملحق) كه فعل رسيدن عذاب بكفّار بصورت اسم فاعل به عذاب نيست داده شده و گروهى با فتحه حرف (ح) خوانده اند.

كسى را هم كه به غير پدر خويش منسوب شود- ملحق- مى گويند (مثل داستان زياد و ابو سفيان كه در تمام تواريخ ذكر شده است و معاويه او را برادر خود خواند).

(لحم) لحم

جمعش- لحام و لحوم و لحمان- است يعنى گوشت در آيه گفت:

وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ- بقره 173).

لحم: زياد گوشت خوار مانند- باز لحم و ذئب لحم- باز شكارى و گرگى كه زياد حمله ميكند و گوشت خوار است.

«ان اللَّه يبغض قوما لحمين» (1).

الحمه- يعنى او را گوشت خورانيد كه گوشت شكار را به آن تشبيه كرده و- ملحم- مى گويند و هر رزق ديگرى را هم كه از غير شكار باشد با آن وصف كرده اند.

جامه ابريشمى را هم- ثوب ملحم- گويند، چنانكه تار و پود ابريشمى را نيز بهمان شباهت- لحمه- نامند (2).

گفته اند- الولاء لحمة كلحمة النسب- (آميزش و دوستى مانند خويشاوندى است. چنانكه در حدّى ديگر- كلحمة الثوب- است يعنى مانند تار و پود جامه يك حقيقت يعنى پارچه را بوجود ميآورند).

براى حديث فوق دو معنى هست 1- يعنى كسانى كه با غيبت نمودن و عيبجوئى ديگران گوئى كه گوشت مردارشان را ميخورند كه از آيه قرآن گرفته شده. 2- كسانى كه بيش از نياز به گوشت خوارى عادت دارند و معتاد هستند.

(النهايه 4/ 239-)

ابن فارس- ل- ح- م- را ريشه واژه لحمه ميداند و ميگويد بمعنى تداخل و آميزش است. (مقاييس 5/ 29).

عبارات- لحميت الشى ء- الحمته- لاحمت بين الشيئين- همگى بمعنى مرمت و اصلاح در يك چيز يا چند چيز است، لحم- لحن- لدد.

مثل استخوانى كه گوشت بر آورده باشد- لحّام- لحيم كننده ظروف- الحمت فلانا- كشتن كسى است كه گوئى او را مردارى براى حيوانات قرار داده ام- الحمت الطائر- پرنده را گوشت خوراندم.

واژه هاى- ملحمه و ملاحم در فرهنگ و سياست و تاريخ جايگاه ويژه اى باشد معنى ارزشمند دارد:

1- در معنى پارچه هاى ابريشمين كه يكى از اقلام صادراتى كشور اسلامى ايران ما بوده مسعودى مورخ مشهور و وشاء در كتاب موشى از زيبائى و ارزشمندى آن ها ياد ميكنند و آنرا جامه نيشابورى ميناميدند كه بسيار زيبا بوده ناصر خسرو ميگويد:

كردار مدار خار و سوزن گفتا ز حرير و خز تلحم

بفريفت تو را ديو با گليمى بفروخته اى خز به نرخ ملحم

اين پارچه ها در طبرستان و خراسان كه مركز تهيه ابريشم بود بافته شد.

2- ملحمه يعنى نبردهاى سخت يا ميدانهاى جنگ و كشتار چنانكه راغب رحمه اللَّه گفت نام اين پارچه از همان واژه- لحم- گرفته شده كه در جنگ ها

(لحن) لحن

لحن برگشتن سخن از تلفظى است كه بايستى بر آن روش بيان شود يا با تغيير و حذف زير و زبر (اعراب) يا با كم و زياد كردن حروف و جابجائى آنها كه اينگونه- لحن- ناپسند است كه بيشتر در اين معنى بكار ميرود.

شمشيرها و نيزه ها مانند سوزن ها كه در پارچه بكار ميرود بر بدن دلاوران مى نشيند.

در حديثى هم پس از فتح مكه گفته اند- اليوم يوم الملحمه- كه در معنى دارد:

1- گازر از 2- صلاح و الفت دادن مردم كه در همين معنى دوم پيامبر را- بنى الملحمه- خوانده اند يعنى الفت دهنده.

3- سومين معنى آن- پيشگوئى حوادث و رويدادهاى تاريخى است (علم و آگاهى از آينده) جاحظ بخشى از كتاب- البيان و التبيين- را باين قسمت اختصاص داده است، قبل از اسلام هم بطلميوس كتابى دارد بنام- ملحمه- كه در آن از علم تاريخ و جغرافياى عصر خويش و آينده زمين و انسانها سخن گفته.

چنانكه ياقوت حموى صاحب كتاب كم نظير- معجم البلدان غالبا به ويژه در باره شهرهاى ايران و ماوراء النهر از آن كتاب نقل ميكند.

و ميگويد- قال بطليموس فى كتاب الملحمه- اين معنى سوم در خطبات امام على عليه السّلام و قرآن بخوبى مشهود است.

در خطبه 127- نهج البلاغه هم كه بنام- فيما يخبر به عن الملاحم بالبصره چنين بيان شده:

در ميان خطبه شخصى از قبيله- كليب كه از اصحاب او بود ميگويد- لقد اعطيت يا امير المؤمنين علم الغيب ..؟ فضحك عليه السّلام و قال للرجل ...

على عليه السّلام فرمود- اى برادر كلبى آنچه گفتم علم غيب نيست بلكه چيزهائى

و اما لحن، در معنى روشن و واضح نگفتن كلام و با صراحت بيان نكردن يا معانى آنها را به طور كنايه گفتن از نظر بيشتر ادبا و از نظر بلاغت در سخن پسنديده است چنانكه شاعرى ميگويد: و خير الحديث ما كان لحنا (بهترين سخن با كنايه و اشاره گفتن آنست) همانطور كه گفته اند: (الكناية ابلغ من التصريح) گاهى كنايه از صراحت رساتر است.

و از اين معنى آيه:

وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ- 30/ محمد).

(اى پيامبر با كنايه گفتن در سخن شان بر سوّمين معنى- لحن- فطانت و زيركى است كه با محتواى سخن تناسب دارد چنانكه در حديثى آمده است كه:

است آموختنى كه از پيامبر آموخته ام زيرا علم غيب منحصر به 5 مورد است.

سپس آيه آخر سوره لقمان را بيان ميدارد كه خداوند فرموده است- همانا علم قيامت با خداست و او باران را فرو ميفرستد و آنچه در رحم هاست از جنس و نوع و زشتى و زيبائى بخشنده شدن يا بخيل شدن و ساير كيفيتها كه كدام يك آتش در دوزخند يا يار پيامبران و كسى نميداند كه فردا چه خواهد كرد و مرگش در كدام سرزمين است، اوست كه در اين امور، و دقايق، عليم و آگاه است و جز اينها علومى است كه خداوند به پيامبر خود ياد داد و او هم، بمن آموخت و دعا كرد كه سينه من آنرا نگاهدارد و بر آنها احاطه داشته باشم.

نهج البلاغه خطبه 127 مسعودى 4/ 28 مروج الذهب- ياقوت 5/ 113 معجم البلدان- جاحظ 2/ 221 بيان و تبيين استخرى 212- مسالك و ممالك- ابن حوقل 273 صورة الارض) در احاديث و روايات و اشعار شعراى پارسا و آينده نگر چنين ملاحمى ديده ميشود.

«لعلّ بعضكم الحن و بحجّته من بعض».

يعنى اى بسا كه عده اى از شما در سخن رساتر و فصيح تر باشيد و در بيان آن مسلطتر و بر آوردن دليل چيره تر باشيد.

(لدد) لدد

ألد: دشمنى كه بشدت بخود بالنده و مغرور است، جمعش- لدّ- است در آيه فرمود:

وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ- بقره/ 204) و وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا- مريم/ 98).

تمام آيه 204 بقره چنين است: (بعضى از مردم از گفتار فريبنده خود تو را به شگفت ميآورند كه از راه چرب زبانى و دروغ به متاع دنيا برسند و از ناراستى و نفاق خدا را هم براستى خود گواه ميگيرند و اين گونه انسان بدترين دشمن اسلام است).

اصل- الد- كسى است كه از برآورده نشدن خواست خويش گردن ميكشد و رخ بر مى تابد.

(لدن) لدن

اين واژه از- عند- در معنى ويژگى خاصى دارد زيرا دلالت بر آغاز و پايان دارد مانند:

اقمت عنده من لدن طلوع الشمس إلى غروبها- از پگاه تا شامگاه و غروب پيش او ماندم و اقامت گزيدم.

فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً- كهف/ 67).

موسى عليه السّلام ميگويد اگر بار ديگر كارى عذر آور از من سر زد با من مصاحبت نكن) و آيه:

رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً- كهف/ 10).

و فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا- النساء/ 75).

و وَ اجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً- الاسراء/ 80).

و عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً- الكهف/ 65).

و آيه لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ- الكهف/ 2).

لدن بمعنى- لدى يعنى نزد من بكار ميرود. و- لدن- نرمش و شاخه نرم.

(لدى) لدى

اين واژه در معنى با واژه- لدن- نزديك و هم معنى است در آيه گفت:

وَ أَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ- يوسف/ 25).

آقايش را در آستانه در ديد).

(لزب) لزب

لازب: چيزى است كه به شدت ثابت و پا برجاست در آيه فرمود:

مِنْ طِينٍ لازِبٍ- صافات 11).

(اشاره به بعد مادى و طبيعى در خلقت انسان است كه ميگويد اى پيامبر به اين منكران قيامت بگو خلقت دوباره شما سخت است يا اين موجوداتى كه با تمام ظرافت آفريده ايم و شما را هم از همين گل و خاك سرشته ايم).

گاهى از واژه- لازب- به واجب و لازم تعبير ميشود، ميگويند- ضربة لازب- ضربتى بجا و لازم.

(لزم) لزم

لزوم هر چيز دوام پايدارى و ثبات آن است از اين معنى گفته اند- لزمه يلزمه لزوما- الزام هم به دو معنى است.

1- پايدارى و دوام فطرى از سوى خدا يا از خود انسان.

2- الزام به حكم و فرمان، مثل آية:

أَ نُلْزِمُكُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها كارِهُونَ هود 78).

و آيه وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى- فتح/ 76).

و آيه فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً- فرقان/ 77) يعنى لازما. و گفت:

وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى- طه/ 129

(اگر نه اين بود كه حكم پروردگار بر اين كار سبقت گرفته كه اين امت بكيفر و ناسپاسى خويش برسند همانا در دنيا برايشان عذاب لازم مى شد)

(لسن) لسن

لسان يا زبان عضو معروف بدن و نيروى آن است در آيه گفت:

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي- طه/ 27).

يعنى به من نيروى زبان و سخن گفتن كامل عطا كن زيرا عقده در عضو طبيعى موسى نبوده بلكه در نيروى بيان او كه همان نطق و سخنورى است كاستى و عقده و گره بوده- لكل قوم لسان و لسن- با كسره حرف لام يعنى هر قومى زبانى ويژه خويش دارد.

لذا در آيه گفت:

فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ- مريم/ 97) و بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ- الشعراء/ 195) و وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَ أَلْوانِكُمْ- الروم/ 22) (1)

در مقدمه جلد اول يادآورى شد كه تمام علوم و اصول آنها ريشه در قرآن دارد و نام علماى هر علم و كتابهائى كه بعد از اسلام در علوم مختلف با همان انگيزه هاى اسلامى نوشته شده فهرست وار به تفصيل بيان شد. اكنون در آيه مورد بحث كه از سوره روم است مى بينيم كه خداوند ميفرمايد- يكى از آيات قدرت او آفرينش آسمانها و زمين است و يكى ديگر اختلاف زبانها و رنگهاى انسانهاست كه در اين امور نيز دلايلى بر حكمت خداوند براى علما و دانشمندان آشكار است 22/ روم- لذا در قرنهاى بعد از اسلام بخصوص دوم و سوم و چهارم كه مسلمانان

در اين آيه اختلاف در زبانها اشاره به اختلاف لغات و اختلاف تلفظ و نغمه هاست زيرا براى هر انسانى نغمه اى كه آهنگ و تلفظى در كلمات هست كه گوشها آنرا تميز ميدهند چنانكه در صورتها نيز چنين است كه چشمان آنرا از هم باز مى شناسند.

(لطف) لطف

اگر با واژه- لطيف- جسم توصيف شود ضدش- جثل و ثقيل- است يعنى كثرت و سنگينى، چنانكه ميگويند- شعر جثل- يا موهاى زياد، و گاهى حركت آرام و سبك يا پرداختن به كارهاى دقيق را با واژه هاى- لطافت و لطف تعبير ميكنند، و چيزى را هم كه با حواس ظاهر قابل درك نيست با كلمه لطائف بيان ميشود، از اين روى اگر خداى تعالى با آن وصف شود درست است و يا اينكه به جهت علم او به دقايق امور، يا از جهت مرحمت و لطف او به بندگان و هدايت آنها.

زبانهاى فارسى- رومى- هندى- چينى- قبطى و زبانهاى ساير ملل متمدن معاصر خويش را فرا گرفتند بنا به نوشته ابن نديم در الفهرست كار ترجمه رونقى شايسته يافت و فلسفه ها و حكمت هاى ملل مختلف در اختيار مسلمين قرار گرفت و دوران شكوفائى و درخشش تمدن اسلامى آغاز شد، جالب اين جاست كه علوم زبان شناسى و جامعه شناسى نژادها در سوره روم كه نام كشورى و قومى اروپائى است ذكر شده و در پايان آيه ميگويد- ان فى ذلك لآيات للعالمين- عالمين با كسره لام جمع عالم و دانشمند است كه خود مشوقى براى پى جويان علوم است و در همان زمان علماى چين براى نسخه بردارى از كتاب- الحاوى- رازى به ايران آمدند.

در آيه گفت اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ- شورى/ 19) و إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ يوسف/ 100).

اين آيه كه از قول حضرت يوسف بيان شده ميگويد خداوند بخوبى و نيكوئى مرا نجات داد كه آگاهى و هشدارى است بر لطفى كه از خداوند باو رسيد در آنجا كه برادرانش او را در چاه افكندند و او مورد لطف حق قرار گرفت در مورد دريافت هدايا و تحفه ها نيز واژه لطف بكار ميرود و از اين روى گفته اند «تهادوا تحابوا» يعنى به يكديگر هديه دهيد تا محبت تان زياد شود، الطف فلان اخاه بكذا- او با هديه به دوستش لطف و محبت نمود.

(لظى) لظى

لظى شعله و لهيب خالص آتش است- لظيت النار و تلظّت به آتش شعله ور شد.

در آيه گفت- ناراً تَلَظَّى اللّيل 14) يا تتلظى، و در حالت غير متصرف اسمى است خاص براى دوزخ چنانكه گفت إِنَّها لَظى- معارج/ 15). اخگر دوزخ سوزان و فروزان است.

(اين آيه بيم و وعيدى است براى مجرمينى كه در قيامت هم مى خواهند فرزندان، همسران، دوستان، برادران، خويشان و هر كه هست براى نجات خود از عذاب خدا كنند چنانكه در دنيا هم سود خويش را بر منافع ديگران ترجيح ميدادند و آنها را فداى شهوات خود مينمودند).

(لعب) لعب

لعب بمعنى بازى از ريشه لعاب كه همان بزاق و آب دهان است گرفته شده، فعل آن- لعب يلعب لعبا- است يعنى بزاق دهانش جارى شد، امّا- لعب فلان- با كسره حرف (ع) در موقعى است كه كسى كارى را بدون قصد و هدف و مقصد صحيحى انجام دهد، مضارعش- يلعب و مصدرش- لعبا- است.

در آيات قرآن فرمود:

وَ ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ- العنكبوت/ 94) يعنى (زندگى دنيا اگر بدون هدفى متعالى برگزار شود صرفا بازيچه و كار بيهوده اى بيش نيست) و آيه:

وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً- انعام/ 70 (1).

و أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَ هُمْ يَلْعَبُونَ- اعراف/ 98) و قالُوا أَ جِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ!؟ الانبياء/ 55).

و آيه وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ- انبياء/ 16 (2)

و (2)- واژه هاى- لعب- لهو- لغو- كه غالبا آنها را بيهوده معنى ميكنند از مترادفاتى است كه هر كدام معانى لطيف و دقيقى مخصوص بخود دارد در آيه فوق- لعبا و لهوا- با هم بكار رفته تمام آيه اشاره به كيفر و فرجام كار كفر- پيشگان است ميگويد: «اى پيامبر كسانى كه دين و روش زندگانى خود را بازيچه و هوسرانى ميدانند دنيا فريبشان داده و مغرورشان نموده است به آنها يادآورى كن كه هر كس عاقبت به عمل خويش گرفتار ميشود و هيچكس را بغير از خداوند

(لعن) لعن

لعن، طرد نمودن و دور ساختن از روى خشم است كه در آخرت كسانى كه مشمول اين واژه هستند به عقوبت ميرسند و در دنيا از رحمت و توفيق الهى بريده و محرومند.

دادرس و شفيعى نيست و هرچه را بخواهند براى رهائى از عذاب خويش بدهند و فدا كند پذيرفتنى نيست اينان كسانى هستند كه به كيفر اعمالشان عاقبت بهلاكت ميرسند و بعذاب دردناكى كه سرنوشت كافران است گرفتار خواهند شد.»- لاعب- به كسى گفته ميشود كه بكارى بيهوده كه شايسته سودى نيست دست ميزند. رافعى در مصباح ميگويد- هر چيزى كه انسان را به بيهوده كارى سرگرم كند- مثل- شطرنج و نرد همان لهو و لعبى است كه در آيات آمده است. طريحى ميگويد- آيه- وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ يعنى اعمالى كه دنيائى است و چنان بيهودگى و بازدارندگى از اهداف متعالى در آن هست نه اينكه خود دنيا باشد زيرا كارى كه رضاى خدا در آن باشد و از امور الهى و آخرتى است با واژه- لعب توصيف نميشود زيرا- لهو و لعب- سودى بدنبال ندارد بلكه حسرت و پشيمانى از گذران بيهوده عمر در پى دارد اين آيه اميدوارى و تسليتى است براى نيازمندانى كه از متاع دنيا محرومند و در عين حال ملامت و سركوبى اغنيا و ثروتمندانى است كه به متاع دنيا عشق ميورزند و بر آنها تكيه دارند و به سود و زندگى ديگران نمى انديشند و عمل نمى كنند- ركنوا الى احطامها و لم يعلموا لغيرها- (مصباح 2/ 247- مجمع البحرين 2/ 168) مولى على عليه السّلام در خطبه 83 ميگويد- عمر و عاص مرا تلعانه- يعنى شوخ طبع و بازگوش گويد كه او دروغ ميگويد.

در سوره يوسف- واژه- لعب- بمعنى بازى كودكان و گردش بكار رفته- برادران

امّا- لعن و لعنت از سوى انسان نفرينى است بر ديگران- در آيه گفت:

أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ- اعراف/ 44).

و الْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ- بقرة/ 161).

(اين آيه در مورد مردى است كه نسبت زنا به همسر خود ميدهد و شاهدى ندارد يا چهار بار به خدا سوگند ياد كند كه راست ميگويد و بار پنجم ميگويد

يوسف به پدرشان ميگويند: ارسله معنا غدا يرتع و يلعب و انّا له لحافظون- يوسف را فردا با ما بفرست تا در صحرا و مراتع بگرديم و بازى كنيم و البته ما نگهبان او از خطرات هستيم.

اين معنى امروز هم در مورد كودكان صادق است اما در جوانى و كهولت و پيرى نامعقول چنانكه نظامى گنجوى خطاب به پسرش ميگويد.

اى چهارده ساله غرة العين بالغ نظر علوم كونين

آن روز كه هفت ساله بودى چون گل به چمن حواله بودى

و اكنون كه به چارده رسيدى چون سرو بر اوج سركشيدى

غافل منشين نه وقت بازى است وقت هنر است و سرفرازى است

دانش طلب و بزرگى آموز تا به نگرند روزت از روز

(از ليلى و مجنون نظامى) اما متأسفانه در جهان امروز يكى از برنامه هاى استعمارگران در كشورهاى ضعيف و محروم اشاعه همين بازيچه ها و تفريحات ناسالمى است كه با لذات همراه است و اكثر مردم كشورها را از هدف انسانى و رهائى، از ستم ها به لذات و بازى ها ميكشانند تا منافع و منابعشان را بآسانى غارت كنند.

اگر اعتياد به دود و الكل بدنها و جسم ها را سست و بيمار ميكند، اعتياد به بازيچه ها و سرگرمى ها هم روان و انديشه هاى درد آلوده ملت ها را تخدير مينمايد

كه لعن و دور باش از رحمت خدا بر او باد اگر از دروغگويان باشد).

و آيه لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ- مائده/ 78) و يَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ- بقره 159).

تلاعن و ملاعنه در جائى بكار ميرود كه دو نفر هر كدام خودش و دوستش را لعنت كند.

(لعل) لعل

اين واژه در معنى چشم داشت اميد، شايد و انتظار بكار ميرود، عده اى از مفسران ميگويند اين واژه از سوى خداى تعالى بگونه واجب و در بسيارى آيات در معنى- كى- تفسير شده است و نيز گفته اند- لعل- در معنى طمع

كه خوشبختانه بعد از انقلاب شكوهمند اسلامى ايران با اين دردهاى خانمانسوز مبارزه ميشود.

اما غرب پرستان در هر فرصتى ميخواهند دوباره- آن عوامل شوم را با- دلقك بازيها بنام طنز- ترانه و آوازهاى شهوت انگيز بنام اشعار عرفانى- كف زدن ها را بجاى تكبير و درود، مجددا در ميان كودكان و جوانان و سايرين رواج دهند كه چنين مباد! زيرا خداوند در آيات فوق ميگويد- خداوند جهان و آسمانها و زمين و هر چه در ميان آنهاست بهبود، و بازيچه قرار نداده است بلكه به حق و جدى و بر اساس قوانين عمل و عكس العمل آفريده شده است و بگفته راغب همه براى هدفى و مقصدى رشد دهنده و درست بوجود آمده.

و بيم و اميد بر خداى تعالى درست نيست و مقتضاى آيات گاهى حالت انتظار و طبع در باره شنونده و مخاطب است و گاهى نيز در غير اين دو است، پس در سخن خداى تعالى كه در مورد فرعونيان ميگويد:

لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ- شعراء/ 60).

اينجا انتظار و خواست آنهاست كه از ساحران پيروى كنند. و در باره فرعون مى گويد:

لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى- طه/ 44).

در اين آيه انتظار موسى و هارون است كه چنان شود يعنى فرعون پند گيرد و مجذوب حق شود و ميگويد بآنها سخن ملايم بگوييد چنانكه انتظار داريد او بپذيرد. در آيه:

فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ- هود/ 12).

يعنى مردم در باره تو چنان انتظارى دارند كه بعضى از آيات را فراموش و ترك كنى. و همين طور در آيه: فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ- كهف/ 6) كه در همان معنى است (انتظار دارند كه تو خود را هلاك كنى) و گفت: فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ- اعراف/ 69) يا چنانكه اميدوار به درستكارى هستيد خداى را زياد بياد آريد و ذكر كنيد. چنانكه در وصف مؤمنين گفت: يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخافُونَ عَذابَهُ- اسراء/ 57) يعنى (به رحمتش اميدوار و از عقوبش بيمناكند).

(لغب) لغب

لغوب در معنى رنج و ناگوارى است، در مثل ميگويند «أتانا ساغبا لاغبا» يعنى در حاليكه گرسنه و خسته بود بسوى ما آمد، در آيه گفت وَ ما مَسَّنا

مِنْ لُغُوبٍ

عربى گفت:- فلان لغوب احمق- او ضعيف و نادان است زيرا نامه من به او رسيد و آنرا ناچيز شمرد، يعنى در رأى و خرد ناتوان است، به او گفتند در عبارتى كه گفتى- كتابى فاحتقرها- يعنى نامه را تحقير كرد، كتاب مذكر است چرا ضمير (ها) دارد گفت مگر كتاب همان صحيفه نيست؟!.

(لغا) لغا

لغو در سخن و كلام خبرى است كه قابل توجه نيست و از روى دقّت و انديشه گفته نشود كه در حقيقت مانند- لغا- يعنى صداى گنجشكان است يا صداى پرندگان (غير قابل فهم و درك).

ابو عبيده مى گويد:- لغو و لغا مثل- عيب و عاب است چنانكه شاعرى گفته است:

قسمتى از آيه 38 سوره- ق است در باره آفرينش آسمانها و زمين است ميگويد- ما آسمانها و زمين و هر آنچه در ميان آنهاست در شش زمان آفريديم و اين آفرينش رنج و تعبى هم در بر نداشت.

بديهى است آياتى كه اشاره به امر و اراده خداوند در خلقت دارد مكمل اين آيه است، كه در مورد سازندگى و خلاقيت انسان همواره با رنج و سختى همراه است، از آيات مشابه اين آيه دانسته ميشود كه جريان خلقت موجودات امرى است تدريجى.

عن اللّغا و رفث التكلم (يعنى از روى خطا و باطل و بيهوده سخن گفت).

وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ- نباء 34) (2). و باز در وصف محيط پاك

در اين آيه به يكى از مزاياى ويژه بهشت اشاره شده است كه در آنجا هيچگونه سخن يا عمل لغو و باطلى يا دروغگوئى بهشتيان ندارند نه مى شنوند و نه مى بينند.

اين آيه و آيه سوم سوره مؤمنون مكمل يكديگرند، زيرا در آنجا صفات رستگاران و مؤمنين را مفصلا بيان ميكند كه يكى از آنها دورى كردن و اعراض از سخنان بيهوده اى است كه مى شنوند و يا ميتوانند انجام دهند ولى چون مؤمن هستند از آنها رو گردان ميشوند و دامن خويش آلوده به لغو و گناه نمى كنند صاحب مجمع البحرين تفسير اين آيه و واژه را باطل- ناسزاگوئى- لغو- لهو و غنا و موسيقى و گناه ميداند كه رستگاران از اينها دورى ميكنند (1/ 75 مجمع) شايد معيار و ملاكى براى غنا و موسيقى يا هر لغوى، اين است كه هر تحريك كننده و شهوت برانگيز مشمول اين اصل است، زيرا يكى از سه مركز فرماندهى انسان غريزه است كه اگر در كنترل عقل و خرد نباشد تحريك ميشود و نواهاى موسيقى اگر عقل و عاطفه را مانند سرودهاى انسان ساز با صوت خوش يا هر سخن موزون ديگرى كه با آهنگى هم همراه باشد و عقل و عاطفه را برانگيزاند نه غريزه و شهوت و كينه و خشم خودسرانه از شمول اين اصل خارج است كه بيشتر موسيقى هاى عربى و شرقى هيجان انگيز و كاملا مهيج غريزه شهوانى است چنانكه بعد از سالها آن مردم از نظر اخلاقى و تأثير سوء آن موسيقى ها به پائين ترين درجه انحطاط

بهشت گفت: لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَ لا تَأْثِيماً- در آيه وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً- الفرقان/ 72) (1).

يعنى زشتى را آشكار نكرده اند كه گفته اند معنايش اينست كه عباد الرحمن يا پارسايان و خداپرستان اگر به پوچ گرايان يا بدكاران برخورد كردند با آنها در نمى آميزند و خود را آلوده نميسازند- لم يخوضوا معهم- با آنها همراه و هم كردار نيستند.

واژه- لغو- چنانكه گفته شد به چيزى كه اعتبارى ندارد گفته ميشود كه از اين معنى- لغو در سوگند و قسم است يعنى چيزى كه پيمانى در آن بسته نشده مانند عادتى كه بعضى از مردم دارند كه ميگويند (نه بخدا- آرى بخدا) كه قابل توجه نيست چنانكه خداوند فرمود:

لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ- المائده/ 89).

اخلاقى و غريزى دچار هستند و آخرين بيمارى خانمان برانداز سوغات آنان بيمارى- ايدز- است كه فراگيرشان شده. خوشبختانه مسلمين بخاطر پيروى از همين دستورات الهى تا حدود زيادى از آن بيماريها و فساد بدورند.

در سوره مباركه- فرقان- پس از بر شمردن كردار و سرنوشت دو گروه مؤمن و بى ايمان و نشان دادن دورنماهاى دنيائى و پايانى آنان از آيه 36 ببعد با عبارت- و عباد الرحمن الذين ... تا آخر سوره نشانه هاى همين خداپرستان خود- ساخته و به رشد و كمال رسيده را بيان ميكند كه يكى از آنها آيه فوق است كه ميگويد، اينان بنا حق شهادت نمى دهند، دروغ نميگويند و اگر به كار لغو و بيهوده و گناهى برخورد كنند جوانمردانه ميگذرند و دامن آلوده نمى كنند. و به گفته راغب خود آشكار كننده آن كار زشت نمى شوند.

و از اين معنى شاعر الهام گرفته و گفته است.

و لست بمأخوذ بلغو تقوله- اذا لم تعمد عاقدات العزائم.

توبه سوگند لفظيت كه گفتى اگر قصدى براى پيمان كار بزرگى نداشته اى مسئول و مواخذ نيستى).

در آيه گفت- (لا تَسْمَعُ فِيها (لاغِيَةً)- الغاشيه/ 11) يعنى لغو و باطل، در اينكه باز وصف بهشت است ميگويد در آنجا سخن زشت نمى شنود، كه واژه- لاغيه بصورت اسم فاعل وصف كلام است مثل- كاذبه- و گفته اند واژه- لغو- در ديه شتر كه پرداخت نميشود و بى اعتبار است بكار ميرود، شاعر ميگويد:

كما الغيت في الدّية الحوارا- (1) لغى بكذا- يعنى نامفهوم و بيهوده سخن گفت مثل جيك جيك گنجشكان و چنين سخن نامفهوم را زبانى و كلماتى جدا جدا و ناپيوسته گويند.

(لفف) لفف

در آيه گفت- جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً- الاسراء/ 104).

يعنى پيوسته بيكديگر و ناگسسته- لففت الشى ء لفّا آنرا پيوسته و پيچيده كردم- جاءوا و من لفّ لفّهم- يعنى با كسى كه بآنها پيوسته بود آمدند. در آيه گفت:

و يهلك وسطها المرئىّ لغوا كما الغيت فى الدية الحوارا

آنچه كه از باطنش پيداست لغو و بيهوده است و هلاك ميشود چنانكه تو خون بهاى شتران را نپرداختى و باطل كردى.

وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً- النباء- 16).

در وصف بهشت است كه از بسيارى درختان باغاتى به هم پيوسته است و گفت:

وَ (الْتَفَّتِ) السَّاقُ بِالسَّاقِ- القيامة/ 29).

يعنى (دنيا پرستان بهنگام مرگ از شدت وضع دور شدن از دنيا كه معبودشان بوده پاها را با درد و سوز بهم ميسائيد).

الف- كسى است كه از شدت فربهى و چاقى در راه رفتن رانش بر آمده است و با كندى و سنگينى راه ميرود، كسى كه خويش در لباسش ميپوشاند يا پرنده اى كه سر خود را در بالهايش ميپوشاند ميگويند- لف رأسه- واژه- لفيف هم به قبايل و گروههاى بهم پيوسته ميگويند، و بگفته خليل بن احمد لفيف در لغت هر كلمه اى است كه دو حرف اصليش حرف عله (الف- واو- ى) باشد.

(لفت) لفت

ميگويند- لفته عن كذا- يعنى او را از آن كار منصرف كرد (1) خداى

صنعت التفات يكى از صنايع ادبى در سخنورى يا نويسندگى است باين معنى كه نويسنده يا گوينده گاهى از خطاب به حاضرين روى سخن را به عائبين و گاهى بر عكس ميگرداند مثلا در سوره حمد ما ميگوئيم: الحمد للّه رب العالمين الرحمن الرحيم، مالك يوم الدين، تا اينجا سخن از صفات خداوند است كه ما بصورت غايب آنها را نيز ميشمريم و بعد ميگوئيم: اياك نعبد و اياك نستعين، كه خطاب به خدائى است كه او را حاضر و ناظر ميدانيم ميگوئيم:

اى كسى كه فقط ترا ميپرستيم و از تو يارى ميجوئيم.

تعالى گويد قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا آمدى كه ما را بر گردانى- التفت فلان- وقتى است كه كسى با چهره اش و صورتش از كسى يا چيزى رو گرداند- امراة لغوت- زنى كه از همسرش رو گرداند به فرزندش يا غير از او توجه كند. لغيته:

(لفح) لفح

ميگويند- لفحته الشمس و السموم- روى خورشيد از شدت گرما تغيير كرده و همين طور باد سوزان و گرم. در آيه گفت.

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ- المؤمنون/ 104.

(آيه در مورد سرنوشت نكبت بار دوزخيان است كه در دنيا خود را مشمول خسروا انفسهم- زيانكاران قرار داده اند و در دوزخ چهره هاشان ميسوزد و زشت منظر ميشوند).

و از اين واژه بطور استعاره عبارت- لفحته بالسيف- هست يعنى با شمشير به چهره اش زدم.

تمام شعرا و ادبا از اين صنعت بهره گرفته اند، زيرا گذشته از تنوع در گفتار زيبائى خاصى هم به سخن ميدهد.

واژه- التفاف- مانند بسيارى از واژه هاى قرآنى و اسلام كه جزء خانواده زبان فارسى است و معنى خاصى دارند التفات هم در فارسى بمعنى توجه كردن است مثل واژه تجاوز كه در فارسى بجاى تعدى بكار ميرود و در زبان قرآن عبور كردن است.

(لفظ) لفظ

واژه لفظ در سخن استعاره از لفظ چيزى در دهان و سنگ آسياب در آرد كردن و ريختن آرد گرفته شده از اين روى صدائى كه خروس بهنگام گرفتن دانه به منقار و صدا كردن مرغان ظاهر ميكند او را- لافظه- ميگويند براى انداختن دانه براى مرغ- خداى تعالى فرمود:

ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ- ق/ 18.

يعنى (انسان از زمان حيات و پايان آن سخنى بر زبان نياورده مگر اينكه همراهان او بر آن آماده و آگاهند).

(لفى) لفى

القيت يعنى يافتم در آيه گفت.

قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا- بقره/ 170).

و آيه:

وَ أَلْفَيا سَيِّدَها- يوسف/ 25.

آيه اوّل سخن كفّارى است كه حقّ را نمى پذيرند و كور كورانه پيرو گذشتگانند هر چند كه گذشتگانشان- لا يعقلون شيئا و لا يهتدون نه در كارى تعقلى كرده اند و نه هدايت شده اند- اما آيه دوم مربوط به داستان رسيدن عزيز مصر به درگاه و آستانه اطاق است كه رحمت خدا شامل يوسف پيامبر و پرهيزگار ميشود و از آلودگى نجات مى يابد).

(لقب) لقب

لقب نامى است كه انسان را با آن، اسم ميبرند و غير از اسم اول هر كسى است كه در لقب صفت معنى در نظر گرفته ميشود غير از اسم اول او از اين جهت شاعر ميگويد:

و قلّما ابصرت عيناك ذا لقب الّا و معناه ان فتشت في لقبه

(چشم تو كمتر به كسى كه لقبى دارد برخورد ميكند مگر اينكه اگر دقت كنى صفت و معنى او را در لقبش مى بينى).

لقب دو گونه است:

اول: لقبى كه تشريفاتى است و مخصوص زمامداران است.

دوم: لقبى كه صفت واقعى كسى است كه گاهى عيبى است كه در او هست لذا خداوند از اين كار يعنى با لقب زشت كسى را خواندن و ناميدن نهى ميكند در آيه:

وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ- حجرات/ 11) (1).

آيه فوق كه از حكمت عملى و بر وجود انسانها در جامعه سخن ميگويد يكى از آداب اجتماعى در جامعه بشرى است ميگويد:

«اى انسانها به خدا پيوسته و با ايمان هميشه با عدالت رفتار كنيد و نبايد هرگز گروهى از شما كه مؤمن هستيد گروه مؤمن ديگر را مسخره و استهزا كنيد ممكن است آن عده بهترين مؤمنين باشند زنان مؤمن هم نبايد چنين كارى انجام دهند، هرگز عيبجوئى مكنيد و با نام و القاب زشت و ناپسند يكديگر را صدا نزنيد كه پس از ايمان آوردن آنها به خداوند نام گذشته آنها را بر آنها بنهيد و اگر چنين باشد و توبه نكنيد ظالم و ستم كاريد.»

(لقح) لقح

ميگويند- لقحت النّاقة تلقح لقحا و لقاحا.

شتر ماده لقاح برداشت و آبستن شد همين طور در باره بارور شدن درختان و تأثير باد در باراندن ابرها همين واژه بكار ميرود. در آيه گفت:

وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ- حجر/ 10).

يعنى بادهائى كه نتيجه وزيدن آنها گردافشانى و بارور شدن درختها و گلهاست.

القح فلان النخل و لقحها- درخت خرما را بارور ساخت (با گردافشانى با آنها)- استلقحت النخلة- نخل بارور شد- حرب لاقح- يعنى (جنگى كه آبستن حوادث و مرگها يا پيروزيهاست) كه تشبيهى است بهمان معنى- لقحه- شتر ماده اى است كه شير زيادى دارد. جمعش- لقاح و لقح- است امّا ملاقيح شتران ماده اى است كه به نوزادى آبستن هستند كه از فروش چنين شترانى نهى شده است پس ملاقيح همان نوزادان در رحم است اما مضامين نطفه هاى شتران نر است در اصلاب و پشت آنها لقاح- با فتحه حرف اول بمعنى نطفه است و هم چنين- لقاح- قبيله يا قومى است كه به هيچ اميرى يا حاكمى و سلطانى تسليم نيستند گوئى كهميخواهند و در آيات بعد از ظن و گمان و غيبت گفتگو ميكند.

اين روش ظالمانه هنوز هم در ميان ملت ها و اقوام بصورتهاى زيبنده اى جارى است، مثلا عده اى مسلمان يا عرب براى تخطئه كردن مبارزات ملت مسلمان ايران نام مجوسى بر آنها مى نهند، زهى بى توجهى و بى ايمانى به آيات خداوند.

خود حامل و حاكم باشند نه محمول و محكوم.

(لقف) لقف

اين واژه كه بصورت- لقفت، القفته، نلقفته- در اين سه باب بكار ميرود بمعنى گرفتن است اما نه گرفتن با دست و دهان بلكه با هوش و فطانت و زيركى چيزى را دريافت كردن و گرفتن. در آيه گفت:

فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ- الاعراف/ 117).

اين آيه در باره (عصاى حضرت موسى است كه هر چه ساحران بافته بودند بلعيد و از بين برد).

(لقمه) لقمه

لقمان از اين ريشه است و نام حكيم معروف تاريخ است كه اشتقاق آن ممكن است از- لقمت و الطعام و القمه و تلقمته- باشد يعنى طعام را براى خوردن لقمه كردم.

رجل تلقام: مرد پرخور. كناره جاده را هم لقم گويند كه عابر آنرا در مينوردد.

(لقى) لقى

لقا مقابله و رو برو شدن است كه با هم و تصادفا برخورد كنند كه به هر كدام جداگانه تعبير شده است- فعل اين واژه- لقيه، يلقاه، لقا، اولقيا و لقية است كه اين معنى در مورد ادراك حسى، يا بوسيله چشم يا عقل اطلاق ميشود. در آيه گفت:

لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ- آل عمران/ 143).

يعنى (قبل از اينكه مرگ را دريابيد آرزويش را داشتيد) و گفت:

لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً- الكهف/ 62).

در مسافرتمان باين رنج و زحمت رسيديم.

اما ملاقات خداى عزّ و جلّ عبارت از قيامت و بازگشت باوست. در آيه گفت:

وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ- البقره/ 223).

و قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ- بقره/ 46 (1).

(لقاء) مصدر دوم ملاقات است در آيه گفت:

وَ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا- يونس/ 7).

و إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ و فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا- الجاثيه/ 34).

آيه 249 سوره بقره اشاره به دو دسته از مؤمنين دارد كه در سپاه طالوت بودند عده اى اندك با ايمانى ثابت كه به پيروزى خود و آخرت باور و يقين داشتند از حرف رهبرشان اطاعت كردند اما گروهى ديگر كه ايمانى ضعيف داشتند و به لقاى پروردگار گمانى داشتند نه يقين گفتند ما را با سپاه جالوت كه قوى هستند طاقت جنگ نيست اينان نميدانستند كه چه بسيار گروه اندك با ايمان بر گروه زياد بى ايمان با يارى خدا غلبه ميكنند زيرا- و اللّه مع الصابرين.

مشابه اين آيه و مكمل آن در ساير سوره ها هست كه خداوند يارى كننده ياران خويش است و آنها را در مبارزه پايدار و ثابت قدم ميدارد.

يعنى قيامت و بعث و نشور را فراموش كردند.

(يَوْمَ التَّلاقِ)- غافر/ 15).

يعنى روز قيامت، وجه تسميه قيامت به زمان تلاقى و برخورد براى خصوصياتى است كه در آن زمان و هنگام محشر هست.

اول- برخورد و رسيدن كسانى كه قبلا از دنيا رفته اند و كسانى كه بعدا آمده اند.

دوم- برخورد و ملاقات كروبيان يا اهل آسمانها با اهالى زمين.

سوم- برخورد هر كسى به عملى كه خودش انجام داده و قبل از مردنش پيشاپيش حاصل شده.

گفته ميشود- لقى فلان خيرا و شرا- يعنى به نيك و بدكردارش رسيد، شاعر گويد:

فمن يلق خيرا يحمد النّاس امره كرار نيكوكار را مردم مى ستانيد

و ديگرى ميگويد:

تلقى السماحه منه و الندى خلقا

.تو اخلاق جوانمردى و بخشش را از او در نهاد و سرشتش در خواهى يافت.

وَ يُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَ سَلاماً- الفرقان/ 75).

و آيه وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً- انسان/ 11).

تلقى هم در معنى- لقى- است در آيه گفت:

وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ- الانبياء/ 103).

و وَ إِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ- النمل/ 6).

يعنى (اى پيامبر آيات قرآن از جانب خداى حكيم و عليم بر تو القاء ميشود) (- القاء-) افكندن چيزى است بطوريكه تو آنرا به بينى، سپس اين معنى در مورد انداختن هر چيز بكار رفته است. در آيه گفت:

فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ- طه/ 87).

و قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ- الاعراف/ 15).

در مورد انداختن عصاى موسى و سحر ساحران فرعون است ميگويند تو ميافكنى يا ما بيفكنيم. در آيه گفت:

قالَ أَلْقُوا- الاعراف/ 116).

و قالَ أَلْقِها يا مُوسى فَأَلْقاها- طه/ 19).

و باز در همين معنى آيات:

فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ- طه/ 39).

إِذا أُلْقُوا فِيها- الملك/ 7).

كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ- الملك/ 8).

أَلْقَتْ ما فِيها وَ تَخَلَّتْ- الانشقاق/ 4).

(اين آيه در باره پيش گوئى از آينده زمين در آستانه قيامت است ميگويد زمين هرچه در درون دارد بيرون افكند كه با سوره زلزال مشابه است و همان آيه- وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ- است آرامگاها هر چه دارند بيرون افكنند).

در باره سخن و سلام و درود و اظهار محبت نيز- القيت- يعنى سلام و درود

و ستمى و محبتى را به تو رساندم. چنانكه در آيه گفت:

تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ- الممتحنه/ 1).

فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ- النحل/ 86).

وَ أَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ- النحل/ 87).

و گفت إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا- المزمل/ 5).

كه اين آيه يعنى رسيدن آيات و سخن گرانبار به پيامبر همان با وحى و نبوت است و گفت:

أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ- ق/ 37).

كه عبارت از گوش فرا دادن به اوست، در آيه مربوط به سجده در آمدن ساحران دربار فرعون در برابر معجزه حضرت موسى عليه السّلام ميگويد:

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً- الاعراف/ 12).

فعل- القى- بصورت ماضى مجهول هشدارى و آگاهى بر اين امر است كه معجزه موسى عليه السّلام آنها را مجذوب كرد و فرو گرفت و در كارى كه نگزيده و نخواسته بودند افكند و ايمان آوردند.

(لم) لم

ميگويند- لممت الشى ء- يعنى او را جمع كردم و اصلاح نمودم و از همين فعل- لممت يعنى دگرگون و پراكنده اش كردم در آيه گفت:

وَ تَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا- الفجر/ 19) (1).

چقدر مناسب است در ذيل آيه فوق (19/ فجر) كج انديشى و تفسير

(- لمم-) به گناه نزديك شدن كه به گناه كوچك تعبير ميشود.

به راى عده اى كه در تاريخ اسلام در مورد- نعمت و نقمت هدايت و ضلالت- ثروت و فقر- عزت و ذلت تصوراتى ستم شمول و ظلم و تبعيض در باره خداوند و خلقت داشته اند و متأسفانه هنوز هم گروهى عالم شيعى و غير شيعى همانند جبرى مذهبان تاريخ ميانديشند و اين همه ستم ها، نارواها، تكاثرها قارون منشى ها- فقر و ضعف ها- قدرتهاى طاغوتى و گنجينه هاى زر اندوزان- ثروتهاى بيكران از راه احتكار- دزدى مشروع گران فروشى و بگفته امام امت زر اندوزى و سرمايه دارى بى حساب و حرام را به خداوند نسبت ميدهند كه در آيات فوق چنين پندارها و انديشه هاى غير قرآنى را بشدت توضيح و باطل ميشمارد ميگويد:

«اى رسول، خداى تو البته در كمين ستم كاران است».

قبل از تفسير بقيه آيات بايستى بگوئيم كه هر چه در عالم هست از خداست امانت دارى و سرپرستى بيش نيست، مثلا آب دريا كه خداى آفريده اگر مقدارى از آنرا يك نفر و مقدارى را ديگرى باندازه ظرفيت و تلاش خويش بردارد بيشتر از اولى باشد، اين هر دو مالك حقيقى آب نيستند و از خداست اما هر دو از راهى و بطريقى و با ظرفيتى چه درست و چه خطا آب را بدست آورده اند بديهى است كسى كه به ناروا آب برداشته و با كشيدن نهرى حق ديگران را بدست آورده مشمول واژه ظالم و ستمگر خواهد بود و نميتواند آن آب را بنام اينكه از خداست مباح و مشروع بداند، همين است كه بنام متكاثر- محتكر- قارون- زر اندوز مورد خشم خدا هستند، همه چيز از خداست اما اينان به ناروا و باطل آن رزق و نعمت خدائى را كسب كرده اند و نبايد به صرف اينكه همه را خداوند آفريده نتيجه و آثار اعمال نادرست و گناه آلود و حرام را بنام اينكه خدا داده مباح بدانيم و نصيحت

الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ- النجم/ 32).

در اين آيه خداوند براى نيكوكاران لغزش هاى كوچك را مى بخشد و اين معنى همان است كه ميگوئى- الممت بكذا- يعنى پائين آمدم و بدون كار و عمل به او نزديك شدم- زيارته المام- يعنى كم ديدار است.

يا واژه- (لم)- بصورت حرف در ماضى منفى به كار ميرود (ماضى نقلى)

كنيم- حالا كه خدا بشما داده به ديگران كمك كنيد- مگر او ثروت و مال و سود حلال را از راه حرام بدست نياورده و حق محرومان را عصب نكرده و مى بينيم خداوند هم آن تكاثر و گنجينه و مال و منال را باطل ميداند، ميگويد «اما اين انسان همين كه در آزمايشگاه زندگى و خدائى بهره كمى دريافت كرد ميگويد خداوند مرا اهانت كرده يا همين كه بيش از نيازش زر اندوزى كرد كه در حقيقت از كرم و نعمت حق كه آفريده است بهره مند شده ميگويد خداوند مرا اكرام كرد.

حاشا كه چنين نيست زيرا كسانى كه يتيمان را (امروز خانواده شهدا) را اكرام نكرده اند و براى سير نمودن و رفع فقر محرومين، ديگران و خود را ترغيب نكرده اما در مقابل ارث و بازمانده ديگران را بطور كامل ميخورد و مال و ثروت را با عشق و شهوت شديد مى پرستد و دوست ميدارد ... اما آن روزى كه جهنم ظاهر شود اين انسانها متوجه كارهاى دنياى خويش ميشوند و با حسرت ميگويند اى كاش در دنيا براى امروز كار خيرى ميكرديم».

پس- ليس للإنسان الا ما سعى- براى هر انسانى چه از نظر مادى و چه معنوى باندازه زحمت و سعى شان نتيجه هست و نعمت و رزق و عناى معنوى و عزت حقيقى از آن پيامبران، اولياى خدا، دانشمندان پارسا، زحمت كشان خداپرست است نه اينكه فرعون وار به موسى هاى هر زمان بگوئيم اگر تو خدائى هستى چرا دستياره طلا ندارى لباس ژنده بر تن دارى او عزت و بزرگى را در كاخ و ثروت

هر چند كه بر سر فعل مضارع در ميآيد و گاهى- الف- استفهام بر سرش در ميآيد- در آيات:

أَ لَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً- الشعراء/ 18).

يا أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى- الضحى/ 6).

(الف بر سر- لم- استفهام تقريرى است يعنى چنين بوده).

(آيه اول در باره رشد حضرت موسى در فرعونيان است و آيه دوم حمايت خداى از پيامبر در دوران كودكى است).

(لما) لما

اين كلمه به دو معنى بكار ميرود- اول براى منفى كردن فعل و بمعنى ماضى

و طاغوت بودن مى پنداشت و حال آنكه- و للّه العزة و لرسوله و للمؤمنين- پس فقرى كه به كفر ميانجامد فقر معنوى و دينى است نه مادى چنانكه همه ياران عزت يافته پيامبران و مبارزين راه خداى مستضعفين هستند پس رزق و نعمت و عزت حقيقى از آن اين گروه است و لا غير و از چنين عزتى و بهره اى معنوى و ايمانى فقير و نيازمند بودن اساس كفر است. پيامبر و على عليه السّلام و اصحاب صفه كه ياران حقيقى اسلام بودند از نظر مادى در فقر بسر ميبردند ولى در ايمان در اوج عزت و عظمت.

البته هر فرد خدا پرست حقيقى هميشه براى محروميت زدائى خود و جامعه تلاش ميكند و ممكن است بيش از نياز خود و خانواده اش داشته باشد اما آن افزونى در راه خدا و كار خير و دين و جامعه بمعروف ميرساند كه زهى سعادت مولوى ميگويد:

چيست دنيا از خدا غافل شدن نى طلا و نقره و فرزند و زن

مال را گر بهر دين باشى حمول نعم مال صالح خواندش رسول

بودن آن و نزديك نمودن وقوع آن. مثل آيه:

وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا- توبه/ 16) (1).

معنى دوم- لما- ظرف زمان است مثل آيه:

فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ- يوسف/ 96.

يعنى وقت آمدن او كه مثالش زياد است.

(لمح) لمح

لمح- درخشش و تابش برق است- رايته لمحة البرق- به سرعت و روشنى او را ديدم. در آيه گفت:

كَلَمْحِ الْبَصَرِ- القمر/ 50).

و نيز ميگويند- لأرينك لمحا باشر؟؟؟ ا- يعنى كارى روشن و واضح به تو نشان ميدهم.

آيه فوق مربوط به دوران آزمايش مبارزاتى خدا پرستان با مشركين و كفار است- ميگويد اگر پيمان شكنان كارشان بجائى رسيد كه تصميم به اخراج رسول از مدينه گرفتند با آنان مقابله كنيد- قاتلوا ائمة الكفر- خدا بدست شما آنها را عذاب ميكند و شما پيروزيد و دلهاى مؤمنين تسلى و آرامش خواهد يافت و بعد ميگويد آيا چنين مى پندارند كه بحال خود رها شده اند و خداوند مجاهدين شما را كه غير از خدا و رسول و مؤمنين دوستى ديگر از آنها برنميگزينند نميداند- و اللّه خبير بما تعملون-.

(لمز) لمز

لمز: غيبت كردن و پى جوئى در عيوب ديگران، فعلش- لمزه يلمزه و تلمزه- است در آيه گفت:

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ- التوبه/ 58).

و آيه الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ- التوبه/ 79).

و وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ- الحجرات/ 11).

يعنى مردم را عيب جوئى نكنيد كه آنها نيز شما را عيب جوئى خواهد كرد كه در آن صورت مثل اينست كه با عيب جوئى ديگران خودت را به زشتى ياد كرده اى.

رجل لماز و لمزه- كسى است كه زياد غيبت ميكند و از ديگران بدگوئى مينمايد. در آيه گفت:

وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ- الهمزة/ 1) (1).

اين سوره و آيات آن صفات و رفتار و علت بدبينى و بدگوئى و عيب جوئى چنين انسانهائى را بيان ميكند ميگويد:

«هلاكت باد بر عيب جوى هرزه زبان، همان كسى كه افزون طلبى و مال- اندوزى ميكند و همواره به حساب و شمارش آنها سرگرم است، او مى پندارد و تصور ميكند كه مال و دارائى افزون يافته او در دنيا عمر ابدى و جاودانى باو خواهد داد چنين نيست بلكه بطور قطع و يقين بر آتش سوزان دوزخ در افتد، آتشى كه تصورش مشكل است، آتشى است برافروخته و شعله كشيده، شراره آن بر دلهاى كافران شعله ور است آتشى كه از هر سوى بر آنها سخت احاطه دارد و مانند ستونهاى

(اين آيه از يكى از شش سوره اى است كه عليه افزون طلبان و مال اندوزان است).

(لمس) لمس

لمس- درك و فهم با حواس ظاهر و پوست بدن است كه از آن بگونه خواستن و طلب تعبير شده است.

شاعر ميگويد: «و ايمسه فلما اجده» در طلبش بودم آنرا نيافتم. خداى تعالى گفت:

وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ- الجن/ 8).

(سخن پريان است كه ميگويند به آسمان بر شديم و آنجا را سرشار از نگهبانان يافتيم).

بلند زبانه كشيده است.

اين تشبيهات زيباى ادبى تناسبى با حالات دنيائى انسانهاى مال اندوز و عيب جو دارد، در اين جا خانه هاى مجلل و بلند ميسازند كه نتيجه آن محروميتى كه به مستمندان رسانده اند همان شعله هاى بلند زبانه كشيده اش است اثرات افزون طلبى بصورت ظالمانه كه حقوق ديگران را غصب و پامال كنند همان صفات زشت گناه آلوده است.

مولوى ميگويد:

در جهان آتش تو بر دلها زدى مايه نار جهنم آمدى

چون ز دستت ظلم بر مظلوم رفت آن درختى گشت از آن زقّوم است

آن عمل هاى چو مار و كژدمت مار و كژدم گردد و گيرد دمت

از واژه- لمس- و- (ملامسه)- بطور كنايه به همبسترى با همسران گفته ميشود. در آيه:

لامَسْتُمُ النِّساءَ- النساء/ 43).

لمستم- نيز قرائت شده كه بر- مس- و همبسترى حمل شود.

پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از فروش و معامله اى كه با ملامسه انجام شود نهى فرموده است باين معنى كه گاهى مى گفتند هر گاه تو لباس مرا دست زدى و من هم لباس تو را لمس كردم معامله و فروش واجب ميشود.

مماسه- نياز به همبسترى است.

(لهب) لهب

لهب بمعنى فروزش آتش است، در آيه گفت:

وَ لا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ- المرسلات/ 31).

و سَيَصْلى ناراً ذاتَ لَهَبٍ- المسد/ 3).

بعضى از مفسرين گفته اند در اين آيه سوره- بت- كه ابو لهب با بدنامى و نفرت ياد ميشود نه براى اين است كه كنيه اش ابو لهب است بلكه مقصود ثابت كردن شعله آتش براى اوست زيرا او از اهل آتش دوزخ است ناميدن ابو لهب بخاطر سوختن در عذاب الهى مانند ناميدن- ابو الحرب- است به كسى كه يا مستقيما و يا غير مستقيم آتش جنگ را شعله ور ميسازد كه او را يا ابو الحرب و يا اخو الحرب مينامند.

فرس ملهب- اسب بسيار دونده كه تشبيهى است بهمان زبانه كشيدن و بالا

رفتن سريع آتش.

لهاب- در مورد شدت گرمائى كه تشنگى بوجود ميآورد گفته ميشود.

(لهث) لهث

فعل اين واژه- لهث يلهث لهثا- است، در آيه گفت:

فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ- الاعراف/ 176) (1).

ضمير- مثله- يعنى مثل او به آيات قبل بر ميگردد ميگويد «اى رسول ما براى مردم حكايت كسى را كه آيات خداى به او داده شد و او سرپيچى از حق كرد و عصيان ورزيد تا آنجا كه شيطان او را تعقيب كرد و از گمراهان عالم شد داستان و صفت چنين نمونه اى از گمراهى را بمردم برسان كه اگر ميخواستيم (يعنى هدايت خيرى در كار بود) با آن آيات او را رفعت مقام مى بخشيديم ولى او دنياپرستى را به خيال جاودان بودن در دنيا انتخاب كرد و برگزيد و پيرو هواى نفس خويش شد. مثال او مثال سگى است كه اگر او را تعقيب كنى (يعنى آن انسان را بيم دهى) يا او را بحال خود بگذارى مثل پارس كردن سگ زبان بيرون ميآورد، اينست مثال و حالات مردميكه آيات خدا را بعد از علم به آنها عملا تكذيب ميكنند- فاقصص القصص لعلّهم يتفكّرون- داستان را كاملا بيان كن شايد ديگران و مردم در آن بينديشند و تفكر كنند».

بعضى از مفسرين- بلعم باعورا- را در اين مثال نام برده اند كه معاصر حضرت موسى و يكى از مخالفين او بوده.

طبرسى از قول امام باقر عليه السّلام نقل ميكند كه فرموده است: «اصل شخص باعور است و سپس خداوند او را مثل زده است براى هر كسى از اهل قبله است

كه سگ بهنگام تشنگى زبان خود را بيرون ميآورد و له له ميكند.

ابن دريد ميگويد- لهث- در معانى- دشوارى- ناتوانى و تشنگى و عطش بكار ميرود.

كه از هواى نفس و شهوات خويش پيروى ميكند و آنرا بر هدايت خدا بر ميگزيند.

ابو مسلم اصفهانى رحمة اللّه عليه ميگويد آيات و علم و دانشى كه بر چنين انسانهاى هوى پرست آشكار ميشود و آنها نمى پذيرند مراد معجزاتى است كه بر- صدق پيامبران دلالت ميكند و آنها مانند فرعونها رو گردان ميشوند، و صفاتى كه در مثال معنى مشبه به آمده همان اوصاف افراد منحرف از حق است، و زبان بيرون آوردن از خشم و تشنگى در سگ تشبيهى است به كسانى كه با زبانشان ديگران را آزار ميدهند و گمراه ميكنند و هم چنين كسى كه قرآن بخواند و به آن هرگز عمل نكند اينان همان دروغگويان و گمراهانند كه در هر زمان وجود دارند بنام هاى علامه پرفسور، عالم و دانشمند كه غالبا زبان دان، مورخ، نژاد شناس، موقعيت شناس، و بگفته فيلسوف الهى كم نظير ملاصدرا، كه چه زيبا بلعم باعوراهاى هميشگى تاريخ را چهره نمائى ميكند ميگويد:

«العلم علمان، عليم باللسان و علم بالقلب، و انى لاستعيذ باللّه الرحمن من رجل شرير عليم اللسان جدول القلب المترفع على الاقران لاجل تقرب السلطان، و الاشتهار عند العوام، و هم العميان عن فهم احوال الانسان، فوا مصيبتا من علماء الجهالة و صلحاء الافساد، الذينهم من علماء الدنيا و جهال الاخرة المتذكر من الاداب صحبة الخلق الناسين لآداب صحبة الرب، المقبلين الى دقايق علوم الدنيا المعرضين عن حقائق علوم الاخر بل اقول ما فتنة فى الدين و خلل فى عقايد المسلمين، الا و منشؤه مخالطة العلماء الناقصين مع حكام الدنيا و السلاطين ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق و انت خير الفاتحين. آغاز سوره سجده ص 13 ترجمه در صفحات

(لهم) لهم

الهام يعنى رسيدن چيزى بخاطر و دل و ذهن انسان كه از خداى تعالى است و از سوى عالم ملكوت، خدا فرمود:

فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها- الشمس/ 8).

اين الهام بمانند نزول فرشته و دميدن در جان و روح تعبير شده است چنانكه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله فرمود: «ان للملك لمّة و للشّيطان لمّة» و باز فرمود «ان روح القدس نفث في روعى» كه اصلش از الهام و رساندن چيزى است كه همان هضم كردن و در جان قرار گرفتن است. (2)- التهم الفصيل ما في الضرع- نوزاد همه شير در پستان مادرش را بلعيد.

فرس لهم- اسبى است كه با سرعت ميدود مثل اينكه با در نورديدنش

41 و 42 مقدمه همين جلد آمده است.

نتيجه اينكه چنين سرنوشتى از دو كردار سر چشمه ميگيرد:

1- دنيا پرستى و خود را در دنيا هميشگى ديدن.

2- پيروى از شهوات و هواهاى نفسانى

ابن منظور تفسير جالبى از آيه- فالهمها فجورها و تقواها- دارد ميگويد در حديث آمده است كه- اسالك رحمة من عندك تلهمنى بها رشدى- ما چيزى را از خدا ميخواهيم كه از رحمت خويش ما را راه رشد الهام كند، پس الهام اينست كه خداوند در جان و روان ما چيزى را الهام كند و برساند كه ما را بر كارهاى نيك برانگيزاند و از كار ناروا دور دارد- يبعثه على الفعل او الترك- و اين نوعى وحى است كه ويژه بندگانى از اوست. (لسان 12/ 554)

زمين را مى بلعد.

(در آيه فوق كه قبلش ميگويد- و نفس و ما سويها فالهمها فجورها و تقويها ضمير- الهم- همان- ما- است كه در برگيرنده همه عوامل به كمال رساننده نفس است كه با فطرت خدائى قابليت مى يابد، مانند (همه عوامل خلقت پدر و مادر، محيط، معاشر، معلم، كتاب، تفكر، عالم و ...).

(لهى) لهى

لهو: آن چيزى است كه انسان را از آنچه كه براى او لازم و مهم است باز ميدارد.- لهوت بكذا- و لهيت عن كذا- هر دو عبارت يعنى با لهو از آن كار باز ماندم. در آيه گفت:

إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ- محمّد/ 36).

وَ ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ- العنكبوت/ 64).

از هر چيزى كه زمانى طولانى لذت و تمتع ميبرند- لهو- است و به لهو تعبير شده است خداى تعالى فرمود:

لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً- الانبياء/ 17).

كسى كه- لهو- را لذت بردن از زن و فرزند ميداند مثل اينست كه آن را به قسمتى از زينت زندگى دنيا تخصيص داده است، همانها كه- لهو و لعب- قرار داده شده.

(الهاه) كذا- يعنى او را از آنچه كه برايش اهميت دارد و مهم است باز داشته در آيه گفت:

أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ-/ التكاثر/ 1) (1).

رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ- النور/ 37).

(يعنى در خانه هائى كه از نور و هدايت خدا ساكنان آنجا بهره مندند و

چون دين بيان كننده و روشنگر راه رشد و كمال از گمراهى است بنا بر اين تمام موانع رشد و عوامل آنرا بروشنى بيان ميكند چنانكه براى به ثمر رساندن يك نهال يا بذر همين دو كار يعنى برداشتن موانع از آن نهال و ايجاد عوامل بايستى اقدام كرد انسان هم كه نهالى رو به رشد با تمام ويژگى هاى جسمى، روانى، عاطفى فكرى، احساسى هست باين دو موضوع اگر بى توجه شد از راه رشد باز ميماند، واژه هاى مترادف- لغو- لهو- لعب- از سوى خداوند در قرآن بگونه اى نهى از شادى بيان شده كه در- لهو و لغو- شديدتر است زيرا اين سه عامل مانع كمال و رشد آدميت. در سوره جمعه آخرين آيه- لهو تجارتى را كه بازدارنده از عبادت و نماز جمعه و تنها گذاشتن پيامبر است نهى و سرزنش نموده ميگويد- اينان كه موسيقى و صداى طبل و جنگ و رسيدن كاروانيان تجارتى را مى بينند و بسوى او رو ميآورند و ترا تنها در حالت اقامه نماز باقى ميگذارند بدانند كه آنچه از سوى خداست نيكوتر از لهو و تجارت است زيرا او نيكوترين رازقين است- و در آيه فوق هم كه سوره- التكاثر يعنى افزون طلبى و زر اندوزى است ميگويد اين لهو و سرگرمى به متاع دنيا آنها را آنچنان بخود مشغول داشت تا باز پسين ساعات مرگ به گور سپرده شدند و سپس بطور قطع و يقين سرنوشت نكبت بار خود را خواهند ديد و از تكاثرشان و ثروتشان كه چگونه جمع و صرف كرده اند خواهند پرسيد، هم چنين در سوره هاى مؤمنون- همزه- و تبت و آيات متعدد ديگر.

پس- لعب- يعنى بازى در دوران كودكى براى رشد جسم و روان ضرورى است كه نه تنها منع نشده بلكه در احاديث تأكيد هم شده است اما در جوانى و بقيه عمر بازى و سرگرمى ها و كارهاى باز دارنده از حيات و رشد انسانى بگونه نهى

صبح و شام تسبيح و تنزيه ذات پاك خداوند ميكنند، پاك مردانى و انسانهائى وارسته هستند كه هيچ كسب و تجارتى آنها را از ياد خدا غافل نمى كند، با اقامه نماز و بخشش زكات از مال خويش از روزى كه دلها و ديده حيران و نگران است اينان بيمناكند و به سرگرميهاى باز دارنده از ياد خدا نمى پردازند).

در اين آيه نهى از كار و بازرگانى و زشتى آن نيست بلكه نهى از غرق شدن و بكلى پرداختن به آن است بطوريكه از عبادات و ياد خدا او را باز دارد، چنانكه در آيه گفت:

لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ- الحج/ 28).

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ- البقرة 198).

اين هر دو آيه در مورد بهره مندى از فضل و رحمت و روزى خداوند در مكه و ايام حج است كه قبلش ميگويد در آن ايام بايستى آنچه را كه ميان زن و شوهر و همسران هست ترك كنند و هم چنين كارهاى ناروا را مثل (دروغ گفتن- مجادله ...) بهترين توشه و بهره مندى تقوى است در آيه:

(لاهِيَةً) قُلُوبُهُمْ- الدنيا/ 3).

ارشادى يادآورى شده است.

پس مال را گر بهر دين باشى حمول نعم مال صالح خواندش رسول

آب در كشتى هلاك كشتى است آب اندر زير كشتى پشتى است

پس اى عزيز دل را از دلبستگى هاى غير الهى پاك دار تا جايگاه نور و معرفت حق باشد نه مركز تصورات مال و متاع دنيا زيرا:

ده بود آن نه دل كه اندر وى گاو خر بينى و ضياع و عقار

يعنى سهو و نسيانى كه ترا از هدفت باز دارد.

لهوه- با فتحه حرف- لام- دانه اى است كه آسيابان در گردونه آسيابش ميريزد تا آرد كند و با ضمّه حرف- لام- بمعنى بخشش است كه تشبيه بهمان معنى اول است:

لهاة- گوشت ته گلو و حلق يا بن دهان.

(لات) لات

لات و عزى نام دو بت در جاهليت است اصل واژه- لات- از اللّه است كه حرف- ه- حذف شده است و حرف- ت- در آن درآمده و مؤنث شده تا هشدارى و تنبيهى بر اين امر باشد تا كوتاهى معنى آنرا نسبت به نام خداوند روشن كند، بت پرستان به گمان خود آنرا ديگر- تقرب و نزديكى- خدا قرار داده اند. در آيه گفت:

وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ- ص/ 3).

اين عبارت از آيه سوم سوره- ص- است ميگويد چه بسيار مردمان مجرم و تبهكارى كه هلاك شدند و با ديدن عذاب فرياد ميزدند و حال آنكه در آن هنگام راه فرار و گريزى نيست.

فراء ميگويد تقدير معنى- لات- يعنى زمانى نيست و حرف- ت- زائد است مثل- تمت و ربت-.

علاف (1) ميگويد اصل- لات- لا- حرف نفى است كه حرف- ت- تأنيث

محمد بن هذيل بصرى از پيشوايان معتزله در بصره است كه در اين باره كتابهائى نوشته است در مناظره و جدل دستى توانا داشته با دانشمندى يهودى بنام

بر زمان و مدت اضافه شده است مثل اينكه ميگويد- ليست الساعة او المدة حين مناص- ديگر زمانى و مدتى براى گريز از هلاكت نيست.

(ليت) ليت

اين واژه بصورت فعل- ليت يليت- با حرف- عن- بمعنى رو گرداندن و نقص و كاستى حقيقى است. در آيه گفت:

لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً- الحجرات/ 14).

يعنى اگر مطيع خدا و رسول او باشيد چيزى از اعمالتان نكاهد،- لات و الات- در معنى كمى و نقصان است و اصلش از- رد الليت- است يعنى يك سوى گردن نه تمام گردن. و نيز- (ليت)- بمعنى آرزو و انتظار است در آيه گفت:

لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا- الفرقان/ 28).

و يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

و يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا- الفرقان/ 27).

ميلاس مناظراتى داشته كه پس از مجاب نمودن ميلاس او مسلمان ميشود و يك كتاب از اين گفتگوها را بنام- ميلاس- ناميده است، علاف در اواخر عمر نابينا و ناشنوا شد ولى باز هم از بحث و مناظره دست برنداشت در سال 227 هجرى از دنيا رفت آرامگاهش در سامراست، (وفيات الاعيان 173 ج 3) خدايشان رحمت كند كه براى استحكام مبانى و اصول اسلام زحماتى شگفت انگيز مى كشيدند و از دنيا به نان جوى قناعت ميكردند. ولى:

هرگز نميرد آنكه دلش زنده شد به عشق ثبت است بر جريده عالم دوامشان

اين آيات سخن آرزومندانه دوزخيان است كه با ديدن سرنوشت و عذاب اظهار پشيمانى و پريشانى نموده و آرزو ميكنند- اى كاش فلانى را دوست خود نميگرفتم كه گمراهى كند- اى كاش خاك ميبودم و مبعوث نميشدم و- اى كاش راه پيامبر را ميپيمودم و با او ميبودم.

شاعر هم ميگويد:

و ليله ذات دجى سريت و لم يلتنى عن هواها ليت (1)

يعنى- اين مسافرت از آرزوى من كه ميگفتم- ليته- چيزى كم نكرد- وليت در اين شعر بگونه اسم و معرب آمده مثل شاعرى ديگر كه ميگويد:

ان ليتا و ان لوّاعناه آرزو اعراض او را به زحمت انداخت

در شعر اول هم- ليت- مصدرى است كه بجاى اسم فاعل آمده هيچ مانعى مرا از عشقم دور نكرد و برنگردانيد.

(لوح) لوح

لوح از- الواح كشتى گرفته شده، چوبهاى پهن كشتى در آيه گفت:

وَ حَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَ دُسُرٍ- القمر/ 13).

در مورد حضرت نوح و كشتى محكم اساس اوست. و هم چنين هر چوب پهنى و هر چيزى كه بر او مينويسند- لوح- ناميده شده يعنى صفحه.

فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ- البروج/ 22).

معنى لوح محفوظ و كيفيت آن بر ما پوشيده است، مگر آنچه را كه از

شعر فوق از- رؤبه است كه ميگويد- در شبى بسيار تاريك راه پيمودم اما از تمايل به او و عشق به او چيزى از من نكاست.

اخبار براى ما روايت شده است كه لوح محفوظ به- نامه و كتاب- تعبير شده است در آيه گفت:

إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ- 5 و 6/ حج).

لوح به ضمه و اشباع حرف لام بر وزن نوح- بمعنى تشنگى است- دابة ملواح- حيوانى كه زود تشنه ميشود و نيز بمعنى جو و هواى ميان آسمان و زمين گروه زيادى لوح در معنى عطش را با فتحه لام ميخوانند و در معنى هوا با ضمه حرف لام اما غير از ضمه جائز نيست.

(لوذ) لوذ

خداى تعالى فرمود:

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً- النور/ 63).

واژه- لواذا- از لاوذ يلاوذ ملاوذة و لواذ- است (مصدر دوم باب مفاعله) در زمانى بكار ميرود كه كسى با چيزى و در پناه چيزى خود را پنهان كند و بپوشاند و يك نفر يك نفر از پشت چيزى يا كسانى دور شوند و بروند (گروهى از دورويان در زمان اعلان جنگ كفار خود را يكى يكى دور ميكردند) امّا اگر- لواذا- از لاذ يلوذ- باشد مصدرش- لياذ- است لياذ از ثلاثى مجرد و لواذ از باب مفاعله است.

(لوط) لوط

نام معروف لوط پيامبر است و اشتقاقش از- لاط الشى ء بقلبى يلوط لوطا و ليطا- است يعنى وابستگى به دل و جان.

در حديث آمده است كه «الولد الوط» يعنى فرزند به دل و جان وابسته است و نيز ميگويند:

(لوم) لوم

لوم: ملامت و سرزنش انسان از خودش به نسبتى كه در او هست و مستحق آن است فعلش- لمته اسم مفعولش تلوم است در آيه گفت:

فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ- ابراهيم/ 22) (1).

سخن ابليس در قيامت است كه به مجرمين و ستمگرانى كه در راه ديدن عذابند و شيطان را عامل گمراهى خود معرفى مى كنند پاسخ مى دهد مى گويد:

«خداوند شما را بحق و راستى وعده فرمود و من بخلاف حقيقت وعده دروغ دادم دليل من پذيرش شماست پس مرا ملامت نكنيد خود را سرزنش كنيد كه امروز نه من و نه شما فريادرس يكديگر نيستيم من به شرك شما اعتقاد ندارم و ستمكاران امروز معذبند.

و فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ- 32/ يوسف) (1).

و آيه وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ- 54/ مائده) (2).

و فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ- 6/ مؤمنون).

در اين آيه اشاره مؤمنين است كه در سوره مذكور مشخصات آنها را بيان ميكند ميگويد: اينان رستگارند زيرا نماز را با تواضع اقامه ميكنند، از هر كار بيهوده و لغوى دورى مينمايند. هواى نفس و عورت خويش از عمل حرام نگاه ميدارند مگر بر همسران دائمى و موقت قانونى خود كه در آنصورت ملامتى بر انسان نيست، در اين جا بكار بردن ملامت براى اينست كه اگر سرزنش نشده اند چيزى برتر از واژه سرزنش هم بر آنها واقع نشده است.

(الام)- باب افعال بمعنى استحقاق سرزنش است. در آيه گفت:

َبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ وَ هُوَ مُلِيمٌ

در مورد غرق شدن فرعون و سپاهيانش در درياست ميگويد: او در اين غرق شدن و هلاكت شايسته بود و استحقاق آنرا داشت.

(تلاوم)- باب مفاعل از اين فعل ملامت دو طرفه است كه عده اى عده ديگر

آيه دوم سخن همسر سلطان مصر است كه به زنان مصر كه با ديدن حسن يوسف بجاى سيب دست خود را بريدند ميگويد اين همان حقيقتى است كه شما مرا سرزنش ميكرديد.

اين آيه يكى از معجزات غيبى قرآن است كه در باره قومى كه در آينده ميآيند خدا را دوست دارند و خدا هم آنها را، نسبت به مؤمنان متواضع و نسبت به كافران خشم آفرين در راه خدا جهاد ميكنند و در راه دين از نكوهش احدى باك ندارند.

را سرزنش كند. در آيه گفت:

فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ- القلم/ 30).

سرزنش دوزخيان از مستكبرين و اعيان از پيروان خويش است. در آيه:

وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ- القيامة/ 2) (1).

انگيزه هاى نفسانى از آغاز تا انجام زندگى رو به رشد چهار مرحله دارد كه در هر مرحله نامى بر روى انسان اطلاق ميشود.

اول: نفس اماره كه حوزه فعاليتش از كودكى آغاز ميشود و نام ما در آن مرحله- بشر- است كه از مجموع آيات قرآن فهميده ميشود، بشر تابع اين حالت است و خبر به بدى و نفس پرستى، افزون طلبى، تعدى به كودكان ديگر، بى تابى و صفات حيوانى، به چيز ديگر توجه كافى ندارد. به پيامبران مى گفتند:

دوم: دوران انسان شدن و رشد عقلى، الهام پذيرى، تحقيق علمى و انگيزه هاى ديگر: كه در اين مرحله همان نفس اماره با تربيت صحيح- نفس ملهمه- يعنى الهام پذير ناميده ميشود، كه با قابليت فكرى و عملى، خداوند به وجودش الهام ميكند كه در كار خير برانگيخته شود و از كار بد دورى كند.

سوم- نفس لوامه- يا حالت ملامتگرى و بيدارى وجدان آگاه انسان كه راغب رحمه اللّه آنرا در متن بخوبى توضيح داد كه بعد از كسب خوبيها اگر باز هم انسانى كه به بنى آدمى رسيده است كار زشتى انجام دهد در دادگاه درونى و از سوى قاضى نفس ملامتگر تنبيه و مؤاخذه ميشود تا مشمول- الم عهد اليكم يا بنى آدم ان لا تعبدوا الشيطان ... پيمان فطرتش به يادش مى آيد و از همان زشتى- كم هم دورى ميكند.

گفته اند اين نفس همان انگيزه اى است كه در انسانها باعث ميشود فضيلت ها و خوبيهائى بدست آورند و در موقع انجام زشتى ها انسان را علامت و سرزنش ميكند. و اين نفس پائين تر از نفس مطمئنه است.

و باز گفته اند- نفس لوامه- نفسى است كه با اعتماد و اطمينان به خويش آن انسان شايسته و در خور تأديب ديگرى است كه بالاتر از نفس مطمئنه است.

چهارم: مرحله دوم آدم شدن كه در پرتو- نفس مطمئنه- نميتواند به خود اميدوار باشد و براى بازگشت نفس كمال يافته خويش در پرتو انوار فطرت و روح الهى به دايره- ارجعى الى ربك- برسد و در جنة المأوى يا رضوان الهى قرار گيرد.

ملاصدرا حكيم الهى كم نظير ما تعبير جالبى براى اين چهار مرحله نفس در پناه رو الهى دارد ميگويد: النفس جسمانية الحدوث روحانية البقاء.

آغاز بروز و ظهور نفس با تسويه جسم مشمول- اذا سويته و نفخت فيه من روحى ميشود و بعد از گذران مراحل فوق، ديگر جسمانيتى يا اماره بودن و به بدى واداشتن و الهام و ملامت گرى بكلى به آرامش جان تبديل شده و ميگويد

چنين قفس نه سزاى چو من خوش الحانى است روم به روضه اى رضوان كه مرغ آن چمنم

پس جهان با تمام ابعادش كارگاه كمال آفرينى و رشد دهندگى موجودات است.

(ليل) ليل

ليل و ليله بمعنى شب جمعش- ليال- و ليلات و ليائل- است صفت- ليل اليل- و ليلة ليلاء- بكار ميرود- يعنى- شبى بسيار تاريك، اصل- ليله- ليلاه- است بدليل اسم مصغر آن كه- لييله- است در آيه گفت:

وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ- ابراهيم/ 33).

وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى- الليل/ 1).

و واعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً- الاعراف/ 142).

إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ- القدر/ 1).

و وَ لَيالٍ عَشْرٍ- الفجر/ 2).

و ثَلاثَ لَيالٍ سَوِيًّا- مريم/ 10).

(كه در قرآن هم ليل و هم ليلة بكار رفته است).

(لون) لون

لون بمعنى رنگ است كه در باره رنگهاى سفيد و سياه و هر رنگى كه از اين دو رنگ تركيب شود بكار ميرود.

تلون- در رنگ شدن چيزى بغير از رنگ اصلى آن است گفته ميشود.

در آيه:

وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها- النحل/ 13).

و وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَ أَلْوانِكُمْ- الروم/ 22).

كه اشاره به تمام رنگهاى آدمى (نژادها) و اختلاف صورتها كه ويژه هر نژادى غير از نژاد ديگر است (سرخ پوستان، سياه پوستان، سفيد پوستان ...)

با تمام ويژگى رنگ پوستشان و با زيادى نفوسشان، كه اين نژادهاى گوناگون نشانه اى و هشدارى است بر گسترش قدرت خلاقيت خداوند.

گاهى از واژه- لون- به جنس و نوع تعبير شده است، ميگويند- فلانى انواع سخن و حديث را بيان كرد و انواع غذاها را تناول كرد.

(لين) لين

لين يعنى نرمى ضد خشونت است، كه در اجسام بكار ميرود و سپس در باره اخلاق و ساير معانى بطور استعاره بكار ميرود.

ميگويند: فلانى اخلاقش ملايم و نرم است و ديگرى خشن و ناملايم، كه اين هر دو صفت گاهى بصورت مدح و ستايش و زمانى بگونه سرزنش و نكوهش به اختلاف موقعيت ها گفته ميشود. در آيه گفت:

فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ- آل عمران/ 159).

در اثر رحمتى كه از خداوند است و تو رحمة للعالمين هستى با مردم ملايمت دارى.

و ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ- الزمر/ 23).

آنگاه وجودشان و دلهايشان بسوى ياد خدا نرم و مطيع ميشود كه اشاره اى است به پذيرش حق و اذعان به اوست بعد از انكار و دور بودنشان از او و گفت:

ما قَطَعْتُمْ مِنْ (لِينَةٍ)- الحشر.

يعنى آنچه را كه از نخل هاى نورسته قطع كرديد و بريديد. كه واژه- لينه

بر وزن- فعله است مثل- حنطه- كه اختصاص بنوعى خاص از نخل ندارد.

(لؤلؤ) لؤلؤ

در آيه فرمود:

يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ- الرّحمن/ 22).

اشاره به نعمت هاى دريائى است و گفت:

كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ- الطور/ 22).

گوئيكه مرواريدهائى هستند، جمعش لالى است.

تلألؤ الشى ء- مثل مرواريد ميدرخشد.

گفته شده- لا افعل ذلك ما لالات الظياء- تا زمانى كه تيغه شمشيرها برق ميزنند آنرا انجام نميدهم.

(لوى) لوى

اللّى- يعنى تابيدن طناب و ريسمان مى گويند- لويته- آن طناب را پيچاندم.

لوى يده و رأسه- دست و سرش را پيچاند و روى برتافت- برأسه اماله- آنرا بر گرداند. در آيه گفت:

لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ- المنافقون/ 5).

سرهاشان را برگرداندند- لوى لسانه بكذا- كنايه از دروغ گفتن و غلط گفتن حديث و سخن است. در آيه فرمود:

يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ- آل عمران/ 78.

و لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ- النساء/ 46).

(اين آيات در باره اهل كتاب است كه خواندن آنرا تغيير ميدهند كه بگويند اين ها از خداست و حال اينكه چنين نيست).

(لا يلوى) على احد- در گريختن به هيچ كس توجه ندارد، در آيه گفت:

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ- آل عمران/ 153.

بياد آريد وقتى را كه ميگريختيد و به هيچ كسى توجه نميكرديد. چنانكه شاعر ميگويد:

ترك الاحبّة ان تقاتل دونه و نجا برأس طيمرة وثّاب

(دوستان را كه بايستى در دفاع از آنها بجنگد رها كرد و خود را در حال گريز از مردن نجات داد).

لواء- پرچم است، ناميدن آن به اين واژه براى پيچيده شدن آن با باد است (1).

اللّويه- غذائى كه ذخيره ميشود، و از ديد حاضرين دور ميشود، و- لوى دينه- وامش را بتأخير انداخت- الوى- به پيچش تپه شنى رسيده. (جائيكه شن ها بر بلندى تپه ها دور ميزند).

ابن فارس بجاى- ريح- براى عامل پيچيده شدن پرچم در هوا واژه- رمح- يعنى چوب پرچم را نيز بكار برده است- لانه يلوى على رمحه- (5/ 18 مقاييس)

(لو) لو

گفته اند كلمه- لو- براى امتناع چيزى از امتناع ديگر اشياء است كه معنى شرط است: مثل آيه:

قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ- الاسراء/ 100).

(لو لا) لو لا

لو لا به دو صورت بكار ميرود- اول بمعنى امتناع چيزى و ممانعت آن از وقوع كار ديگر. كه خبرش لزوما حذف ميشود. و در جواب شرط از خبرش بى نياز است مثل آيه:

لَوْ لا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ- سباء/ 31) (1).

اگر شما نبوديد ما مؤمن بوديم. دوّم بمعنى- هلا- كه بعدش فعل ميايد مثل:

1- در معنى امتناع و خوددارى.

2- براى تشويق و برانگيختن.

3- بر سر فعل ماضى براى سرزنش از ترك كردن كارى.

4- در معنى استفهام.

در معنى دوم جملات (هلا- الا- لو لا- لو ما) هم بكار ميرود، در آيه لو لا ارسلت الينا رسولا- اشاره به سخن كسانى است كه خداوند ميگويد: اگر ما پيش از فرستادن پيامبر كافران را عذاب و هلاك ميكرديم ميگفتند چرا رسولى نفرستادى كه از او پيروى كنيم.

لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا- القصص/ 47).

امثال اين گونه آيات با- لو لا- در قرآن فراوان است.

(لا) لا

اين كلمه در نفى مطلق بكار ميرود مثل- زيد لا عالم- كه دلالت بر جاهل بودن زيد دارد در سه زمان حال گذشته و آينده بكار ميرود و با اسم و فعل هم همراه است جز اينكه اگر ماضى را نفى كند يا خيل همراهش نيست مثل- هل خرجت- كه پاسخش اگر- لا- باشد خرجت تكرار نميشود. كمتر ميشود كه بعد از- لا- فعل ماضى (ذكر شده باشد مگر اينكه فاصله اى در ميان دو فعل آن باشد مثل:

فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى- القيامة/ 31).

يا در دعا مثل- لا كان و لا افلح- نه باشد و نه رستگار شود و از اين قبيل، اما در منفى نمودن مضارع مثل:

لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ- يونس/ 67).

لا- بر سخن مثبت داخل ميشود و گاهى حالت نفى كلام حذف شده را دارد مثل:

وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ- سباء/ 3).

(كه جمله آغاز آيه بعد از- لا في السماء- محذوف است، آيات زير هم بهمين معنى تعبير شده است.

لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ- القيامة/ 1).

و فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ- الواقعة/ 75).

و فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ- المعارج/ 40).

و فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ- النساء/ 65).

و بر اين قرار شاعر ميگويد:

لا و ابيك ابنة العامرى.

او سخن عمر را كه گفته است «لا، نقضيه ما تجانفنا الاثم فيه» (1) باين معنى حمل كرده اند:

روزى را در ماه رمضان افطار كرد و گمان كرد كه خورشيد غروب كرده و باز طلوع كرده، لذا گفت نه، قضايش را وقتى كه به گناهى در آن روز متمايل نشديم بجا ميآوريم، چون كسى به او گفته بود- قد اثمنا- افطار ما گناه بود كه مرتكب شديم گفت- لا- گناه نبود- نقضيه- قضايش را انجام ميدهيم در حقيقت

ابن اثير اين مطلب را اين چنين نقل ميكند كه: «و من حديث عمر رضى اللّه عنه: و قد افطر الناس فى رمضان ثم ظهرت الشمس، فقال نقيضه، ما تجانفنا فيه لاثم» يعنى تمايل به ارتكاب گناه نداشتيم. (النهايه 1/ 307 ابن اثير).

گويا فضاى تاريك افق در مغرب و نبودن زمان سنج و ساعت چنين اشكالى در مناطقى بوجود ميآمده و چون قصد اخطار نابهنگام در بين نبوده، با قضاى آن روز ظن و گمان گناه بر طرف ميشود.

با گفتن- لا- سخن گوينده را رد كرده سپس گفت قضاى افطارش را بجا ميآوريم.

گاهى- لا- براى نهى بكار ميرود مثل:

لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ- الحجرات/ 11).

قومى قوم ديگر را استهزاء و مسخره نكند.

وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ- الحجرات/ 11).

با لقب هاى زشت يكديگر را صدا نزنيد. و هم چنين:

يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ- الاعراف/ 27).

و همينطور:

لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ- النمل/ 18).

و وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ- البقره/ 83).

اين آيه نفى عبادت است از غير خدا تقديرش اينست كه- لا يعبدون- و بر اين معنى:

وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ- البقره/ 84).

و آيه ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ- النساء/ 75).

اگر لا تقاتلون بصورت جمله حاليه باشد درست است يعنى- ما لكم غير مقاتلين- چه شده است شما را در حاليكه جنگجوى نيستيد.

حرف- لا- بصورت معيّنى با اسم نكره ذكر ميشود و بصورت نفى قرار ميگيرد مثل:

فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ- البقره/ 197).

يعنى در ايام احرام حج نبايد مرتكب آن اعمال بشويد.

گاهى- لا- در دو كلمه متضاد تكرار ميشود و مقصود اثبات كارى است در ميان آن دو حالت مثل اينكه گفته ميشود فلانى نه ساكن است و نه مسافر در شب- ليس زيد بمقيم و لا ظاعن- كه مقصود اثبات حالى است ميان آن دو، مثل اينكه باز ميگوئيم- ليس ما بيض و لا اسود- نه سپيد است نه سياه و مقصود اثبات حالى ديگر است در آيه:

لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ- النور/ 35).

كه گفته ميشود معنايش شرقى و غربى نيست و باز گفته اند معنايش مصون بودن از افراط و تفريط است.

و گاهى- لا- بدون اثبات چيزى سلب معنى ميكند كه آنرا. اسمى غير مفهوم و حاصل شده ميگويند، مثال- لا انسان- در وقتى كه قصد تو از گفتن اين حمل سلب انسانيت از كسى باشد و بر اين معنى سخن عاميانه مردم است كه ميگويند- لاحد- يعنى لا احد.

(لام) لام

يكى از حروف عوامل در زبان است كه معانى مختلف دارد، اوّل بمعنى حرف- جر- كه آنهم انواعى دارد.

1- براى متعدى كردن فعل لازم كه خدمتش جايز نيست مثل.

وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ- الصافات/ 103) (1).

در باره اسماعيل فرزند حضرت ابراهيم عليه السّلام است ميگويد: همينكه ابراهيم در مبارزه با نمروديان دعا كرد كه- رب هب لى من الصالحين- خداوندا

2- نوعى ديگر براى متعدى ساختن بفعل است اما حذفش جايز است مثل:

يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ- النساء/ 26).

و فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً- الانعام/ 125).

كه در يك جا حرف- ل- هست و در قسمت بعدى آيه حذف شده است.

دوم: حرف- ل- در اثبات استحقاق و ملك و تصرف است كه مقصود تصرف عينى و ملك و مال نيست بلكه تصرف و در برگرفتن بعضى از منافع يا تصرف عينى است مثل آيه:

وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- آل عمران/ 189).

و وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- الفتح/ 4).

مرا فرزندى شايسته و صالح عطا فرما- سپس خداوند او را به فرزندى بردبار وعده ميدهد، همين كه به سعى حج روى آورد گفت فرزند من در رؤيا ديدم كه ترا قربانى مى كنم تو چه نظرى در اين رؤيا دارى اسماعيل عليه السّلام پاسخ داد، پدرم بهر چه مأمور هستى انجام ده كه انشاء اللّه مرا از بندگان بردبار و صابر خواهى يافت پس چون هر دو تسليم آزمايش حق شدند و اسماعيل را آماده كرد، خطاب كرديم كه اى ابراهيم تو كارت را انجام دادى و پاداش نكوكاران، بر تو است اين آزمايشى در راه پيامبرى و امامت تو بود و ز براى او ذبح بزرگى آماده كرديم.

دنياى آينده و حال بدانند كه در ايران اسلامى امروزها يعنى سالهاى جنگ با مشركين و كفار ميليونها پدر و مادر و جوانان خداجوى در چنين آزمايشاتى يعنى فرستادن دلبندها و فرزندان خود به جبهه و جنگ در خط سرخ شهادتند و ابراهيم و اسماعيل عليهما السّلام از آنها در شگفتند.

ملك همان تصرف است مثل اينكه به كسى كه چوب بزرگى را بر ميدارد مگوئى تو قسمت خودت را بگير و من سر ديگر چوب را.

اين نوع دوم وجودشان شريف تر و برتر از نوع اول است.

اما- لام- استحقاق مثل آيه:

لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ- الرعد/ 25).

يا وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ- المطففين/ 1).

اين دو آيه مثل آيات: وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ.

و للّه جنود السموات است ولى در و- للّه- حرف لام حقيقت مالك توان خداوند را اثبات ميكند امّا در آيه- لهم اللّعنة- و ويل للمطففين- حرف لام چيزى را بيان ميدارد كه هنوز حاصل نشده است ولى در حكم حصول و قطعى بودن آن است زيرا كافران و كم فروشان استحقاق آن عذاب و سرنوشت را دارند.

بعضى از اديبان علم نحو گفته اند حرف- لام- در- لهم اللعنة- يعنى عليهم اللعنة- بر آنها نفرين و دور باش باد. در آيه:

لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ- النور/ 11).

مالكيت و استحقاق را نميرساند و گفته اند حرف- لام- در اين آيه مثل:

بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها- الزلزال/ 5).

است چنين نيست زيرا وحى بر زنبور عسل قرار دادن حالت طبيعى اوست و الهام فطرى به او و اين وحى همانند وحى بر انبياء نيست حرف- لام- در- لها- براى اينست كه تسخيرى و طبيعى بودن خلقت زنبور عسل بيان كند. در آيه:

وَ لا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً- النساء/ 105).

معنايش اينست كه بخاطر خيانتكاران با مردم مخاصمه نكن معنايش مثل معنى:

وَ لا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ

و حرف- لام- در اين جا يعنى در للخائنين- مثل لامى نيست كه در- لا تكن للّه خصيما- آمده است زيرا- لام- در اين جا يعنى- لا تكن خصيم اللّه- و بر سر مفعول آمده است.

سوم: لام در ابتداى سخن (لام ابتداء) مثل:

لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى- التوبه/ 109).

و لَيُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلى أَبِينا مِنَّا- يوسف/ 8).

و لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً- الحشر/ 13).

چهارم: لامى كه در باب- انّ- يا در اسم آن يا در خبر آن داخل ميشود مثل:

إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً- النازعات/ 26).

يا إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ- الفجر/ 114).

و إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ- الهود/ 75).

يا در اتصال به خبر در وقتى كه تقدم بر آن داشته باشد مثل:

لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ- الحجر/ 72).

تقدير آيه اينست كه- ليعمهون في سكرتهم- در بيخود شدن و عقل و خرد رها كردن بهنگام ديدن عذاب در آستانه قيامت سر گردان ميشوند.

پنجم: حرف لام در- ان مخففه- داخل ميشود تا فرقى با- ان نافيه- داشته باشد مثل:

وَ إِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا- الزخرف/ 35).

ششم: لام قسم و سوگند كه بر سر اسم در ميآيد مثل:

يَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ- الحج/ 12).

يعنى چيزى را بعنوان معبود ميخواند كه زيانش نزديكتر از سود آن است.

حرف لام بر سر فعل ماضى هم در ميآيد مثل:

لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ- يوسف/ 111).

و در فعل مستقبل كه يكى از دو- ن- تأكيد لازم است مثل:

لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ- آل عمران/ 81).

و آيه وَ إِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ- الهود/ 111.

در آيه حرف لام در لها جواب- ان- است اما در ليوفينّهم لام قسم است هفتم: حرف لام در خبر- لو- مثل:

وَ لَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ- البقرة/ 103).

و لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ- الفتح/ 25).

و وَ لَوْ أَنَّهُمْ قالُوا- النساء/ 46).

تا آنجا كه ميگويد: لَكانَ خَيْراً لَهُمْ.

يعنى (اگر يهوديانى كه كتابشان را تحريف ميكنند اگر ميگفتند كه سخن تو را شنيديم و تو را اطاعت ميكنيم و تو هم سخن ما را بشنو و بحال ما بنگر براى آنها نيكوتر بود) و چه بسيار مواقعى كه حرف- لام- در اين جا حذف ميشود مثل- لو جئتنى اكرمتك- اگر ميآمدى احترامت ميداشتم در حقيقت- لا كرمنك- است.

هشتم: لام منادى كه مفتوح است اگر بر سر ندا دهنده باشد مفتوح است و در ندا شونده مكسور.

نهم: لام امر كه اگر ابتداى سخن باشد مكسور است مثل:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ- النور 58).

و لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ- الزخرف/ 77.

و هر گاه بر سرش- واو- يا- ف- در آيد ساكن است مثل:

لِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ- العنكبوت/ 66.

و فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ- الكهف/ 29.

و فَلْيَفْرَحُوا يونس/ 58 كه- فلتفرحوا- هم خوانده شده و اگر- ثم- بر آن در آيد هم ساكن و هم متحرك بودن- لام- جائز است مثل:

ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ- الحج/ 29 (1).

آيه فوق در سوره حج دستور بجا آوردن عهد و نذر و مناسك خانه خدا است كه يكى از آنها طواف بر گرد بيت اللّه است در دو آيه قبل ميگويد آنانكه بخدا كافر شدند مردم را از راه خدا و از مسجد الحرام كه احترام و احكامش را براى اهل آن ديار و ديگران كه از بلاد مسلمين ميآيند يكسان قرار داديم كه قوميت، نژادپرستى، خودخواهى، خود بزرگ بينى از بين ميرود، اما كسى با ظلم و الحاد به خلق خدا ستم روا ميدارند آنها را عذاب دردناك مى چشانيم.

خواننده عزيز تعجبى نيست اگر آيه فوق را در ماه ذى الحجه نوشتم و در باره اينكه چگونه پيامبر در قيامت از دور شدن از معانى قرآن در ميان قوم خود (اعراب) شكايت ميكند و ميگويد: وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً- 29/ فرقان.

راستى مگر قوم عرب قرآن چاپ نمى كنند در رسانه هاشان قرآن نميخوانند در نمازها از قرآن آياتى تلاوت نمى كنند، دهها تفسير بر قرآن ننوشته اند؟ پس چگونه قرآن را مهجور نموده و از او دور هستند مگر نه اينست كه قرآن براى عمل به آيات و احكام آن است، چهار صد و چهارده بار در قرآن به ايمان و عمل صالح با هم ذكر شده است.

ولى چندين آيات مژده قرآن شناسان و مسلمانان حقيقى كه به قرآن عمل ميكنند، با دوستان خدا دوست و با دشمنان او مى ستيزند چنين امت هائى را هر چند كه از عرب نباشند خداوند به پيامبرش مژده آنها را داده است (سوره جمعه آيه سوم) و ساير سوره ها.

اى خواننده عزيز تقارن ترجمه آيه حج در ذى الحجه چنين حادثه اى كه تو در حال و آينده در كتابها و تواريخ خواهى خواند روى داد، يعنى در روز

جمعه خونين متصديان كعبه و رژيم عربستان سعودى دستور قتل عام زائرين خانه خدا را دادند زنان و معلولين بسيارى را بشهادت رساندند كه چرا از مشركين برائت ميجوئيد؟ آيا اين عمل مهجور گذاشتن آيات و احكام قرآن نيست حادثه اى عظيم رخ داد كه روى خونخوارانى مانند حجاج بن يوسف را سفيد كرد. زيرا او استدلال بر گناهكارى مخالفين خود را از قرآن بيان ميكند و حد اقل آنها را بيخبر و غفلتا آنهم با اين وضع فجيع نمى كشت او يكى يكى ميكشت و اينان در چند ساعت هزاران زائر خدا را شهيد و مجروح كردند كه دل همه مسلمانان را جريحه دار ساخته اند.

اينجاست كه شكوه پيامبر از قوم عرب به خدا حقيقت مى يابد و مى گويد:

رب احكم بينى و بينهم- خدايا ميان من و ايشان حكم فرما.

پايان حرف لام

)

كتاب الميم

( (متع) متع

متوع كه مصدر است بمعنى بالا رفتن، و ارتفاع است، ميگويد- متع النهار و متع النبات- روز بالا آمد، گياه رشد كرد. يعنى از خاك سر بر آورد.

وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ يونس/ 98 و نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا- لقمان/ 24.

و فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا- البقره/ 126.

و سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ- هود/ 48.

هر جا كه در قرآن- تمتع در دنيا ذكر شده بر روش تهديد و انذار است براى اينست كه در- تمتع- گستردگى معنى هست- (استمتع)- طلب تمتع است در آيه گفت:

رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ- الانعام/ 128.

و فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ- التوبة/ 69 و فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ- التوبه/ 69 (1)

ترجمه تمام آيه چنين است: خطاب سخن به دنيا پرستان، كفار و دو

و آيه وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ (مَتاعٌ) إِلى حِينٍ- البقره/ 36.

تنبيه و هشدارى است به اين كه براى هر انسانى در دنيا مدت معينى از تمتّع و بهره مندى هست نه دائمى و پيوسته و:

قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ- النساء/ 77.

آگاهى و تنبيهى است بر اينكه دنيا در برابر آخرت ناپايدار و موقتى است، از اين رو گفت:

فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ- التوبه/ 38.

يعنى دنيا در جنب آخرت بسيار كم و ناچيز است و:

وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ- آل عمران/ 185 اثاث و لوازم زندگى و منزل را هم- متاع- گويند، گفت:

ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ- الرعد/ 17 (2).

چهرگان است ميگويند «شما هم مانند كسانى كه پيش از شما بودند و قويتر هم بودند، مال و فرزندان هم از شما بيشتر داشتند از متاع زود گذر دنيا بهره مند شدند اكنون هم كه نوبت شماست هلاكت خفت بار آنها را فراموش كرده ايد و مانند آنها غرق در دنياپرستى و بهره مندى هستيد كه اعمالشان در دنيا و آخرت نابود گشت و به حقيقت تمام آنها زيانكاران عالمند. (مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهيم و ...)

در اين آيه خداوند مثال زيبائى براى حق و باطل، نابينا و بينا، تاريكى و روشنائى، پرستش غير خدا و توحيد و خداپرستى ميزند ميگويد: (از آسمان باران نازل كرد كه در هر نهرى بقدر وسعت و ظرفيتش سيلاب جارى شد و بر روى

هر چيزى بيك نحو سودى در بر دارد متاع و متعه ناميده شده از اين روى گفت:

وَ لَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ- يوسف/ 65.

در باره طعام و غلات برادران يوسف است كه در اين جا متاع ناميده شده و يا ظرفهاشان كه هر دو متاع و لازم و ملزوم يكديگر است زيرا طعام در ظرف قرار دارد. و آيه:

وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ- البقره/ 241.

پس متاع و (متعه) چيزى است كه به زنان طلاق گرفته داده ميشود تا در مدت عده از آنها استفاده كند آنهم با نيكوئى و معروف نه با اكراه و جدال- امتعتها و متعتها- هر دو در يك معنى است، و در قرآن شكل دوم بكار رفته مثل آيه:

فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ الاحزاب/ 49.

و نيز فرمود:

وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ- بقره/ 236.

(در اين آيه شخصيت انسانى مردان و زنان را با توجه به قدرت مالى شان بيان ميكند ميفرمايد: اگر قبل از مباشرت و همبستر شدن زنان را طلاق داديد

آن كفى برآمد همانطور كه با گداختن فلزات براى وسايل يا زينت كفى برآورد اينها مثال حق و باطل است كه آن كف ها از بين رفتنى است اما آب و آن فلزات كه براى خير و منفعت مردم است در زمين باقى ميماند اين مثالها به روشى براى فهم مردم است تا به آنچه كه مانند حق و بينائى وفور و آب فلز سودمند و حقيقت دارد توجه كند.

و مهر مقرر نكرده بوديد، ولى آنها را به چيزى بهره مند سازيد دارا و نادار بقدر توانائيش كه سزاوار مقام نيكوكاران است).

متعه- نكاحى است كه مرد يا زن مقدار معينى را در زمانى معين قرار ميگذارد و تعهد ميكند كه اگر مدت گذشت بدون طلاق جدا شدنى است، (متعه حج) پيوستن عمره به حج است، در آيه فرمود:

فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ- البقره/ 196.

ماتع- نوشيدنى و شربت سرخ رنگ است در واقع همان نوشيدنى است كه بخاطر خوبى و پاكيش خورده ميشود و رنگ ويژه آن نيست كه- ماتع- ناميده شده بخاطر خوبى آن است نه رنگ هر چند كه رنگ هم يكى از خوبيهاى آن است.

جمل ماتع- شتر قوى، گفته اند- و ميزانه في سورة البر ماتع (1).

(متن) متن

اين واژه كه بصورت تثنيه يعنى- متنان- بكار ميرود دو قسمت بر آمده پشت و كمر است كه مهره ها را در ميان گرفته و بهمين شباهت قسمت بر آمده

تمام شعر كه به نابغه معروف است چنين است:

الى خير دين نسكه قد علمته و ميزانه فى سورة البر ماتع

كه در لسان بدين صورت است:

الى خير دين سنّة قد علمته و ميزانه فى سورة المجد مانع

در هر دو حال وصف دينى است كه احكام و عباداتش در شرافت و مقام و منزلت رجحان و برترى دارد و بهترين دين است.

پشت زمين را هم- متن زمين- گويند- متنته- به پشتش زدم- متن- پشتش قوى است و متين است و از اين معنى عبارات- حبل متين- است در آيه گفت:

إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ- الذاريات/ 58.

(براستى كه خداوند رزّاقى قوى و نيرومند است.

رساننده روزى مار و مور اگر چند بى دست و پايند و زور

(متى) متى

اين واژه براى پرسش از وقت و زمان بكار ميرود، خداى تعالى فرمود:

مَتى هذَا الْوَعْدُ- الانبياء/ الانبياء/ 38).

و مَتى هذَا الْفَتْحُ- السجده/ 28 (2) گفته اند: قوم هذيل ميگويد- متى كمى- يعنى وسط آستينم و از قول ابو ذؤيب شاعر ميگويند:

شر بن بماء البحر ثمّ ترفّعت متى لجج خضر لهنّ نئيج

(از وسط آب سبز دريا كه سپس بالا آمد و بادهاى تندى بر آن ميوزيد نوشيديم).

(مثل) مثل

بصورت فعل ماضى كه مصدرش- مثول- است يعنى قيام و برخاستن، ايستادن

اين دو آيه از زبان كم باوران و شتاب زدگانى است كه با ترديد و يا با انكار ميپرسند- پس اين وعده پيروزى خداوند كو؟

در حديثى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله آمده است كه فرموده:

من احب ان يمثل له الرجال فليتبوّأ مقعده من النّار (1).

تمثال هر چيزى شكل و صورت آن است- (تمثل) يعنى شكل و صورت يافت خداى تعالى فرمود:

فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا

(مربوط به حضرت مريم است ميگويد «آنگاه كه مريم از همه خويشانش به گوشه تنهائى پنهان شد روح خود را بر او بصورت بشرى كامل مجسم ساختيم).

(مثل): سخنى در باره چيزى است كه آنرا با سخنى در چيز ديگر شباهت ميدهد كه ميان آن دو چيز تشابهى هست و يكى از آنها ديگرى را روشن و بيان ميكند و تجسم ميدهد، مثل اينكه ميگويند در تابستان شير فاسد شد، اين مثل سخنى را كه ميگويند، كارت را در وقت مناسب مهمل گذاردى شباهت ميدهد (2)

حديث فوق در مآخذ ديگر باين صورت است كه (من سرّه اين يمثّل له النّاس قياما فليتبوّأ مقعده من النّار.) يعنى كسى كه از برخاستن مردم و ايستادن آنها در حضورش براى او شاد و مسرور ميشود جايگاهش دوزخ است زيرا انگيزه استكبار و تكبر او و خوارى و سبكى مردم ميشود. (النهايه 4/ 294- مجمع/ لسان).

احمد بن محمد ابو الفضل ميدانى در كتاب كم نظيرش مجمع الامثال مينويسد- فى الصيف ضيعت اللبن- در تابستان شيراز دست رفت و ضايع شد در مورد كسى است چيزى را ميطلبد كه در خودش نيست و يا كسى كه بعد از دست نيافتن به مقصود بزرگش به كم قناعت ميكند. (مجمع 2/ 68 ميدانى).

از اين معنى است مثالى كه خداوند مثل زده است آيه:

وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ- الحشر/ 21.

و در جاى ديگر:

وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ- العنكبوت/ 43). چنانكه گفته اند- مثل- دو گونه است:

اول: بمعنى مثل و شبيه مثل شبه و شبه، بعضى گفته اند، مثل و مثل را به توصيف چيزى تعبير ميشود، مثل آيه:

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ- الرعد/ 35.

دوم: عبارت از مشابهت و همسانى چيزى با ديگرى در يكى از جهات معنوى و هر معنى كه باشد و اين عمومى ترين لفظى است كه براى مشابهت دو چيز وضع شده است، زيرا- الند- فقط در مشاركت دو چيز در جوهر آنهاست، و شبه فقط در مشاركت در كيفيت دو چيز است، مساوى هم فقط در مشاركت و همسانى دو چيز در كميّت است، امّا شكل و مشاكله فقط در مشاركت و همسانى مقدار هندسى دو چيز است ولى- مثل- در تمام آن همسانى ها عموميت دارد، از اين جهت هر گاه خداى تعالى از هر وجهى از وجوه ذكر شده بالا ميخواهد نفى تشبيه كند ميگويد:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ- الشورى/ 11.

و اما چگونه ميان- كاف تشبيه- و مثل- در اين آيه جمع شده است براى تأكيد نفى است تا تنبيهى و هشدارى باشد بر اينكه بكار بردن واژه- مثل و نيز كاف صحيح نيست و لذا با كلمه ليس هر دو امر را نفى نمود. (يعنى مثليت و شباهت

را كه با آن دو كلمه بيان ميشود و صحيح نيست نفى نموده).

گفته اند- مثل- در اين آيه بمعنى صفت است پس معنايش اينست كه همانند صفت خداوند صفتى نيست هر چند كه با بسيارى از صفاتى كه بشرها با آن وصف ميشوند خداوند هم توصيف شود، و آن صفات در باره خداوند بر حسب بكار بردن آنها در باره انسانها نيست، در آيه:

لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى- النحل/ 60.

يعنى ناباوران به خداوند صفات بدى دارند و صفات او متعالى است. خداى تعالى انسان ها را از آوردن مثالهائى در اين مورد منع نموده است.

فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ- النحل/ 74 (1).

بعضى از مفسران گفته اند اين آيه اشاره به منطقى است كه مشركان عصر جاهلى داشته اند (كه شبيه آن در ميان بعضى از مشركان عصر ما نيز ديده ميشود) كه آنها مى گفتند ما اگر به سراغ بتها مى رويم به خاطر اين است كه ما شايسته پرستش خدا نيستيم بايد به سراغ بتها برويم كه آنها مقربان درگاه او هستند! خداوند همانند يك پادشاه بزرگ است كه وزراء و خاصان او به سراغ او ميروند ولى توده مردم كه دسترسى به او ندارند به سراغ حواشى و خاصان و مقربانش خواهند رفت.

اينگونه منطق هاى زشت و غلط كه گاهى در لباس يك مثل انحرافى مجسم مى گردد يكى از خطرناكترين منطق ها است قرآن در برابر اين افكار انحرافى مى گويد مثالى كه متناسب با انديشه هاى محدود و مملو از نقص و عيب است به خدا نسبت ندهيد.

در بحث هاى صفات خدا مخصوصا اين نكته را متذكر شده ايم كه يكى از

سپس ميگويد و هشدار ميدهد بر اينكه او در مورد خود مثل ميزند و ما بايستى به آن روش سخن بگوئيم و مثل بزنيم زيرا گفت:

خطرناكترين پرتگاههائى كه در راه شناخت صفات او وجود دارد پرتگاه تشبيه است يعنى صفات او را با بندگان مقايسه كردن و شبيه دانستن، چرا كه خدا وجودى است بى نهايت از هر نظر و ديگران وجودهائى هستند محدود از هر جهت و هر گونه تشبيه و تمثيل در اينجا مايه بعد و دورى از شناخت او ميشود.

در اينجا لازم است به كلام امير المؤمنين على عليه السّلام در خطبه اول نهج البلاغه توجه نمائيم كه مى فرمايد:

الاحد بلا تأويل عدد لا يشمل بحدّ و لا يحسب بعدّ و من اشار اليه فقد حدّه و من حدّه فقد عدّه و من وصفه فقد حدّه و من حدّه فقد عدّه و من عدّه فقد ابطل ازله كلّ مسمّى بالوحدة غيره قليل.

يعنى او يك است ولى نه يك عددى. هيچ حد و اندازه اى او را در بر نمى گيرد و با شمارش به حساب نمى آيد هر كس به او اشاره كند او را محدود ساخته است و هر كس او را محدود سازد او را تحت شمارش در آورده است هر كس او را با صفتى (زائد بر ذات) توصيف كند او را محدود ساخته است و هر كسى او را محدود سازد او را شماره كرده است و هر كه او را شماره كند ازليت و تقدم او را بر همه چيز از بين برده است هر چيزى كه با وحدت نامبرده شود كم است جز او كه با اينكه واحد است به كمى و قلت موصوف نميشود.

در طول تاريخ بشر كه سراسر پرستش بوده است توحيد خالص توسط انبياء معرفى و شناخته ميشده است ولى گروه مخالف دعوت انبياء بر خلاف توحيد به شرك كه همان تعداد خدايان كه آنهم تصورات و تشبيهات و او هاماتشان بوده است گرايش داشته اند و مؤمنين بر اساس تعليمات و سيره نبوى به خوبى مى دانند كه بايد در شناخت خدا فقط از منبع وحى الهى و راهنمائيهاى راسخين در علم كه

إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ- النحل/ 74.

آنگاه در باره خويش مثلى ميزند ميگويد:

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً- النحل/ 75.

در آيه هم تنبهى و هشدارى است بر اينكه او را با صفتى كه بشر را وصف ميكنيم او را هم توصيف كنيم مگر به آنچه خودش خود را وصف كرده است.

در آيه:

مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ- الجمعة/ 5.

يعنى ايشان در نادانى خويش نسبت به مضمون حقايق توراة مانند الاغى است كه نسبت به آنچه بر پشت دارد مثل كتابها جاهل و ناآگاه است. و آيه:

وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ- الاعراف/ 176.

ائمه هدى هستند متكى باشند و كسانى كه با قرآن آشنا باشند و به منطق استوار و مستحكم آن وقوف داشته باشند به راحتى مى توانند تشبيهائى را كه التقاطيون و كسانى كه مكتب هاى غير الهى را با اسلام مخلوط كرده اند و از تعبيرات پيرامون خدا و توحيد در اشتباه و گمراهى هستند به آسانى پى ببرند.

و نيز كسانى كه بنام عرفان و تصوف پندار گرايانه به تاويلات و تشبيهاتى خود ساخته و شهوت پرستانه با سخنان موزون و در قالب شعر خداى را به هر چه كه ميخواهند و دوست دارند تشبيه ميكنند و مثالها ميزنند مشمول نهى همين آيه (لا تضربوا للّه الامثال) هستند هر چند نامشان با شهرت هاى شعرى تنديسى و بتى شده باشد. و بگفته غلط آن شاعر قصدشان نهفته اسرار باشد كه موجب گمراهى و انحراف ديگران گردد.

كه در آيه انسان كفر پيشه را كه از هوا و هوسش پيوسته پيروى ميكند به سگى كه در هر حال پارس ميكند تشبيه كرده است كه كمترين فرمى است براى او با سگى كه در هيچ حال از پارس كردن دور نميشود. در آيه:

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً- البقره/ 17.

در اين آيه كسى را كه خداوند نوعى از هدايت و يارى داده است و آنرا ضايع ميكند و با همان هدايت الهى و يارى او به نعمت جاودان كه برايش در نظر گرفته نميرسد به كسى تشبيه ميكند كه در تاريكى آتشى ميافروزد همين كه به او روشنائى داد ضايعش ميكند، باز گونه ميشود و در ظلمت قرار ميگيرد. و آيه:

وَ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً- البقره/ 171.

در اين آيه چه زيبا مقابله معنى بدون لفظ در تشبيه آورده است ميگويد مثل كفار و هشدار دادن به آنها مثل چوپانى است كه گوسپندان را بانگ ميزند و گوسپندان جز آهنگى در همان حدود بانگ و صدا چيزى نمى فهمند اينان نيز همانند گوسپندانند كه مفهومى از حقيقت ايمان را درك نميكنند، و بر اين معنى گفت:

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ- البقرة/ 261.

و شبيه لفظى آن فرمود:

َلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ

در اين آيه بيهوده بودن بخشش كافران را در دنيا و بخاطر دنيا به باد سردى كه بر كشتزار قومى ستمگر ميرسد و همه را نابود كند تشبيه نموده كه حاصلى

از اين نمونه ها در قرآن امثالى هست.

(مثال:) مقابله چيزى با چيزى ديگر كه همانند اوست يا قرار دادن چيزى در شباهت به آنچه را كه انجام ميشود، (الگو ساختن).

مثله- نقمت و درد و رنجى كه به انسانى برسد و مثالى ميشود براى ديگران مثل- نكال- يعنى مجازات سختى كه عبرت شود. جمعش- مثلات و مثلات- در آيه:

مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ- الرعد/ 6.

كه با سكون حرف- ث- هم خوانده شد مثل- عضد و عضد- يعنى بازو.

إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً- طه/ 104 (1).

و وَ يَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى- طه/ 63.

يعنى با فضيلت تر كه مؤنث امثل است.

از آن بدست نميايد البته خداوند ستمى به آنها نكرده ولى آنان به نفس خويش ستم ميكنند- و ما ظلمهم اللّه و لكن انفسهم يظلمون، اما آيه قبل بخشش كسانى است كه در راه خدا با ايمان عمل ميكنند و نتيجه كارشان كه همانا سود اجتماعى و خشنودى خداست مانند دانه گندمى است كه به سنبله ميرسد و هفتصد دانه برميآورد.

در آستانه قيامت كه مردم از خاك برخيزند در مورد بودن خويش در دنيا چيزها ميگويند كه در آن حال بهترينشان ميگويند زندگى دنيا روزى بيش نبود.

(مجد) مجد

مجد بمعنى وسعت و گشايش در بخشندگى و بزرگى است، در مورد- كرم- قبلا توضيح داده شد. فعلش- مجد يمجد مجدا و مجادة- است اصل اين واژه از عبارت- مجدت الابل- گرفته شده يعنى شتر به مرتعى وسيع رسيد كه شتربان او را هدايت كرد و به فراخى رساند.

ضرب المثلى است كه ميگويند- في كل شجر نار و استمجد المرخ و الغفار (1).

صفت- (مجيد)- در باره خداوند متعال براى اينست كه فضل و بخشش بى- پايان ويژه اوست، در صفت قرآن گفته است:

ق، وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ- ق/ 1.

ناميدن قرآن باين صفت براى افزونى مضامينى از مكارم و بزرگى هاست كه در آن هست چه از نظر دنيائى و چه از نظر آخرتى، و لذا آنرا با صفت كريم

اين ضرب المثل در مورد كسى است بسيار بخشش ميكند كه به بزرگوارى برسد، و در باره برترى دو چيز بر يكديگر است ابو زيد در- النوادر فى اللغه- مينويسد در چوب هر درختى آتشى نهفته است درخت- مرخ- هم تمام چوبش آتش زنه نيست، بهترين چوب آتش زنه از درخت عفار است و بعد چوب مرخ (همان چوب پنبه كه زود ميسوزد) و شايد در اثر درهم بودن و تراكم شاخه هاى اين درخت و وزش تند بادها آتش سوزى از آنها رخ دهد، شعرا در مورد اين درختان نيز اشعارى عربى و فارسى سروده اند (مجمع 2/ 75 و النوادر فى اللغه).

سعدى گويد:

گو نظر باز كن و خلقت نارنج به بين اى كه باور نكنى فى الشجر الاخضر نار

وصف كرد و گفت:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ- الواقعه/ 77.

مثل بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ- البروج/ 21.

و ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ- البروج/ 15.

وصف عرش به صفت مجيد براى كثرت و افزونى فيض و بخشش اوست كه واژه- مجيد- در اين آيه با كسره حرف- دال- خوانده شده كه عظمت و شكوه عرش فهميده شود، چنانكه رسول خدا در اين مورد فرمود:

ما الكرسىّ فى جنب العرش الّا كحلقة ملقاة فى ارض فلاة.

(توضيح و تفسير اين حديث در ذيل واژه عرش ص 787 جلد دوّم آمده است).

و بر همين اساس فرمود:

لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ- النحل/ 26.

تمجيد: از سوى بندگان به خداوند يادآورى صفات حسنه است و از سوى خداوند به بندگان بخشش و فضيلت دادن اوست.

(محص) محص

اصل معنى- محص- خالص شدن چيزى است از عيبى كه در آن هست، مثل- فحص- ولى فحص در ابراز چيزى گفته ميشود از زمانى كه با چيزى در آميخته و او از آن جدا ميشود.

ولى محص- در بيان و آشكار نمودن چيزى است كه با او مخلوط است.

كنم و مواد زائدش را دور سازم. در آيه گفت:

وَ لِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا- آل عمران/ 141 (1).

و وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ- آل عمران/ 154.

پس تمحيص اينجا مانند تزكيه كه تطهر است و از اينگونه الفاظ.

در دعا گفته ميشود- اللهم تمحص عنا ذنوبنا- يعنى آنچه از گناهان در ما هست زايل فرما.

محص الثوب- لباس از آلودگى پاك شد،- محص الحبل تمحص- طناب پوسيده شد بطوريكه موى و كركش رفته است- محص الصبىّ- كودك دويد.

(محق) محق

محق همان نقصان و كاستى ست و از اين معنى واژه- محاق- در آخر هر ماه گفته ميشود كه هلال بخوبى ديده نميشود امتحق و المحق يك معنى است- محقه- او را ناقص كرد و بركتش و افزونيش را از بين برد. در آيه گفت.

يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُرْبِي الصَّدَقاتِ- البقره/ 276.

و يَمْحَقَ الْكافِرِينَ- آل عمران/ 141.

اين آيه مژده اى است بر سپاه مسلمين و مؤمنين در جنگها و جهاد و مبارزه ميگويد: «اگر بشما آسيبى رسيد بدشمنان شما نيز شكست و آسيب سختى رسيد شما نيز بايد مقاومت كنيد اين روزگار در ميان انسانها ميگردد تا مقام اهل ايمان در آزمايشات معلوم شود و آنكه در دستش ثابتقدم است گواه ديگران باشد و خداوند ستمگران را دوست ندارد و تا آنكه اهل ايمان را از هر عيب و نقص پاك و كامل كند و كافران را بكيفر ستمكاريشان برساند- و يمحق الكافرين.

(محل) محل

در آيه گفت: وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ- الرعد/ 13.

يعنى پاداش زشتى ها با عقوبت داده ميشود و او سخت عقوبت دهنده است.

عده اى گفته اند، اين واژه از عبارت- محل به محلا يعنى به او بدى كرد گرفته شده.

ابو زيد ميگويد- محل الزمان يعنى خشكسالى و قحطى است- مكان ما حل و متماحل و امحلت الارض- همه در معنى قحطى و خشكسالى است- محاله- مهره هاى پشت جمعش محال- است- لبن ممحل- شيرى كه فاسد شده، ما حل عنه- از او دفاع كرد- محل به الى السلطان- از او سعايت كردند، در حديث هست كه:

لا تجعل القرآن ماحلا بنا يعنى طورى باشد در قيامت قرآن معايب ها ما را (كه باو عمل نكرده ايم) ظاهر كند گفته اند ممكن است- محال از واژه حول و حيله باشد كه حرف- م- در آن زائد است.

(محن) محن

محن و امتحان مانند- ابتلاء- است خدا فرمود (فامتحنوهن) كه در واژه ابتلاء توضيح داده شد و گفت:

أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى- الحجرات 3.

مثل آيه وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً.

و اين همان معنى آيه:

إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ- الاحزاب/ 33 (1) است.

ترجمه تمام آيات كه خداى تعالى صلاحيت و شخصيت زنان پيغمبر را با اعمالى كه بايد انجام دهند و نبايستى انجام دهند براى آزمايش و پذيرش آنها در موقعيت خاندان پاك پيغمبر بودن را يادآورى ميكند و مشروط به شروطى ميداند ميگويد:

اى زنان پيغمبر هر كس از شما كار ناروائى انجام دهد و آگاهانه اقدام كند عذابش دو برابر است و اگر مطيع فرمان خدا و رسولش باشد و نيكوكارى كند پاداش افزونتر است شما نبايستى مانند ديگران، بى توجهى كنيد و بايستى خدا ترس و پرهيزكار باشيد پس زنهار كه با مردان نرم و مهيج سخن نگوئيد كه بطمع بيفتند.

در خانه هاتان قرار گيريد و بدون ضرورت خارج نشويد، مانند دوره جاهليت خود- آرائى مكنيد نماز بپا داريد به فقيران بخشش كنى و از امر خدا و رسول اطاعت كنيد خدا چنين ميخواهيد كه خانواده اش از هر آلايش پاك باشد و پاك و منزهشان گرداند به ياد آريد آياتى كه در خانه هاتان تلاوت مى شد پند گيريد كه خداوند به خلقش لطف و آگاه و مهربان است، روى سخن ابتدا با زنان پيامبر است ولى در وسط آيه إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ- الاحزاب/ 33 با ضمير مذكر آمده است تا تصور نشود كه فقط زنان مشمول آزمايش هستند و خاندان او همانها هستند بلكه با آوردن ضماير (كم) دو بار توجه تمام مفسرين را از هر مذهب بخود جلب ميكند و تا با روايات و دلايل علمى و عقلى حقايق را دريابند. ابن كثير معروف به ابو الفدا از مفسرين بزرگ اهل تسنن كه او را- امام الجليل الحافظ عماد الدين ابو الفدا اسماعيل بن كثير القرشى الدمشقى متوفى 774- نام ميبرند در تفسيرش جلد سوم صفحات 483 تا 485 بيست روايت از- امام احمد- ابن جرير- اوزاعى

(محو) محو

محو يعنى از بين بردن اثر، از اين روى به شمال يعنى (باد شمالى) محوة ميگويند زيرا اين باد ابرها را ميراند و محو ميكند، خداى تعالى فرمود:

يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ الرعد/ 39.

ابو حاتم- مسلم در صحيح و سايرين نقل ميكند كه- قد وردت احاديث تدل على ان المراد اعم من ذلك- يعنى با توجه به ضماير در اين قسمت از آيات ثابت ميشود كه آيه تطهير عموميتش بيشتر است يعنى خاندان پيامبر صلّى اللّه عليه و اله را در بر ميگيريد. يكى از آن روايات چنين است «حدثنا الامام احمد حدثنا عفان حدثنا حماد اخبرنا على بن زيد بن انس ابن مالك رضى اللّه عنه قال ان رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله كان يمر بباب فاطمة رضى اللّه عنها ستة اشهر اذا خرج الى الصلاة الفجر يقول الصلاة يا اهل البيت، انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا،- و رواه الترمذى عن عبد بن حميد عن عفان به و قال حسن غريب»، اينان گفتند شش ماه پيامبر براى نماز صبح از درب منزل فاطمه عليها السّلام ميگذشت و با خواندن آن آيه آنها را براى نماز خبر ميكرد.

ابو الفداء بعدا نوزده حديث معتبر ديگر را بهمين ترتيب نقل ميكند كه چندين روايت از- ام سلمه- همسر پيامبر است كه دعاى پيامبر صلّى اللّه عليه و اله را در باره فاطمه، على حسن، حسين عليهم السّلام بنام اهل بيت شنيده است و در باره خودش هم ميپرسد كه ميفرمايند و انت بخير- و ما ميدانيم بگفته راغب رحمه اللّه- ابتلاء- و امتحان عموميت دارد و البته همه فرزندان امامان عليهم السّلام هم از نظر ولايت جز سلسله امامت ديگران در آن سطح نبوده اند از چند فرزند يك امام يكى شان به جانشينى برگزيده ميشد كه در برابر تمام مشكلات و مصائب و مبارزات چون سدّى پولادين بودند و از غير

يعنى (محو و اثبات يا ايجاد و عدم در آفرينش از خداست) بگفته سعدى:

به امرش وجود از عدم نقش بست كه داند جز او كردن از نيست هست‌

(مخر) مخر

مخر الماء للأرض يعنى قرار گرفتن و پيش آمدن آب در زمين كه آنرا فرا گيرد، چنانكه در مورد حركت كشتى ها ميگويند- مخرت السفينة مخرا و مخورا- در وقتى كه كشتى آب را با سينه اش و جلويش ميشكافد و پيش ميرود.

سفينة ماخره- كشتى رونده جمعش- مواخر- در آيه گفت:

وَ تَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ- النحل/ 14.

يعنى (يكى از نعمت هاى خدا در دريا براى شما اينست كه مى بينيد چگونه

خداى نهراسيدند و طمع نورزيدند. و بگفته فرزدق در حضور هشام بن عبد الملك در مكه:

ان عد اهل التقى كانوا ائمتهم او قيل من خير اهل الارض قيل هم

يا بگفته جامى ملا عبد الرحمن:

گر بپرسد ز آسمان بالفرض سائلى من خيار اهل الارض

بر زمان كواكب و انجم هيچ لفظى نيايد الا هم

سپس ابن كثير مينويسد پس از خواندن آيه پيامبر ميفرمود- اللهم هؤلاء اهل بيتى و اهل بيتى حق- ص 483 تفسير اين كثير و همان است كه سعدى ميگويد:

فردا كه هر كسى به شفيعى زنند دست مائيم و دست و دامن معصوم مرتضى

يا رب به نسل طاهر اولاد فاطمه يا رب بخون پاك شهيدان كربلا

(كليات سعدى اولين قصيده فارسى)

كشتى ها را در آن حركت ميدهد غير از مواد غذائى از حيوانات و سنگهاى قيمتى).

استمخرت الريح- بسمت باد حركت كردم- امتخرت- هم بهمين معنى است، در حديثى آمده است كه:

«استمخروا الرّيح و اعدّوا النبل» يعنى در موقع قضاى حاجت در صحرا وسيله تطهير و سنگها را آماده كنيد و رو به باد بول نكنيد.

ماخور- همان ميخانه است كه خمر ميفروشند،- نبات مخر- ابرهاى تابستانى.

(مد) مد

اصل مد كشيدن است و از اين معنى واژه- مدت براى وقت و زمانى است كه ادامه دارد. مدة الجرح- چيزيكه از زخم خارج ميشود، مدّ النهر و مدّه نهر آخر- رودخانه امتداد يافت و رودى ديگر به آن پيوست. مددت عينى الى كذا- به آن چشم دوختم. در آيه گفت:

وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ- الحجر/ 88.

ديدگانت را به آن مدوز، مددته في غيه- و مددت الابل- آب و دانه و آرد به شتر دادم.

امددت الجيش بمدد- سپاه را يارى رساندم- امددت الانسان بطعام- در آيه گفت:

أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ- الفرقان/ 45.

آيا نمى نگرى كه پروردگارت چگونه سايه را امتداد ميدهد.

واژه- (امداد) بيشتر در چيزها و كارهاى مورد محبت بكار ميرود ولى مد- در غير آن، مثل آيه:

وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ- الطور/ 22 و آيه أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِينَ- المؤمنون/ 55.

يعنى (چنين مى پندارند كه ما او را به مال و فرزندان يارى ميدهيم).

وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِينَ- النور/ 12.

و يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ- آل عمران/ 125 (1) و آيات أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ- النمل/ 36.

و وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا- مريم/ 79.

و وَ يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ- البقره/ 15 و آيه وَ إِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ- الاعراف/ 202.

برادران شان در گمراهى آنها را مدد كنند.

و (وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ) مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ- لقمان/ 27.

اشاره به يكى از امدادهاى الهى است ميگويد: آرى اگر شما شكيبائى و استقامت در جهاد پيشه كنيد و پرهيزكار باشيد در وقتى كه كفار بر سر شما شتابان و خشمگين يورش برند خداوند با هزاران فرشته و با پرچمى كه نشان سپاه اسلام است بمدد شما فرستد.

اما در باره دريا كه ميگويند- مده نهر آخر- اين كلمه از امداد نيست زيرا واژه- مد- گاهى هم در سود و خوبى و هم در زمان و ناپسند بكار ميرود، و اين همان عبارت- مددت الدواة- است، دوات را براى نوشتن پر كردم. در آيه گفت:

وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً- الكهف/ 109.

كه همين معنى اخير است.

(مدن) مدن

مدينه بر وزن قبيله بمعنى شهر است كه در نظر بعضى از دانشمندان جمع آن مدن است- مدنت مدينة- شهرى ساختن گروهى ديگر حرف- م- را زائد ميدانند (زيرا بگفته ابن فارس تنها همين كلمه- م- د- ن- ريشه آن است). در آيه گفت:

وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ- التوبه/ 101.

و آيه وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ- ياسين/ 20.

و دَخَلَ الْمَدِينَةَ- القصص/ 15.

(مرر) مرر

مرور كه مصدر است يعنى گذشتن و عبور كردن در آيه گفت:

وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ

اين آيه كه يكى از صفات عباد الرحمن- يا بندگان خداست اينست كه ميگويد اگر به كار لغو يا سخن بيهوده وادارشان كنند از آن كار يا سخن خوددارى ميكند و اگر لغوي را بشنوند آنرا براى ديگران باز گو نميكنند و اگر لغوى ديدند از آن رو گردان ميشوند. در آيه گفت:

فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا- يونس/ 12.

در اين آيه- مر يعنى اعراض ميكند و رو گرداند چنانكه در آيه ديگر گفت:

وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى بِجانِبِهِ- اسراء/ 83.

(در آيه يكى در بر طرف شدن زيان و سختى از انسان و دومى يعنى به نعمت رسيدن اوست كه ميگويد هر دو حالت را فراموش ميكند و از آن روى بر ميتابد گوئى كه خداى را نخوانده بود).

(امررت الحبل)- ريسمان را تابيدم پس- مريمر و ممر- همان مفتول پيچيده شده است. گفت:

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوى- النجم/ 6.

از عبارت- فلان ذو مره- است يعنى محكم و بهم تافته- مر الشى ء و امر- تلخ شد و از اين معنى اصطلاح و ضرب المثل- فلان لا يمر و ما يحلى- گرفته شده يعنى او نه تلخ است و نه شيرين در آيه گفت:

حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً (فَمَرَّتْ) بِهِ- الاعراف/ 189 در باره باردار شدن زنان است كه در آغاز سبك وزن است و بتدريج سنگين ميشود كه بمعنى- استمرت- نيز هست يعنى او را تحمل كرد و برداشت- (مرّة)

و مرتين- جزئى از زمان است يك بار و دو بار گفت:

ينقضون عهدهم فى كلّ عام مرّة- الانفال/ 56.

يعنى پيمان خداى را در هر سال يكبار نقض ميكنند.

و وَ هُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ- التوبة/ 13.

آغاز خلقت در اولين بار است.

و إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً- التوبة/ 80 در مورد منافقين است ميگويد اگر هفتاد بار براى ايشان استغفار كنى.

و آيه:

إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ- التوبة/ 83.

اشاره به نرفتن به جهاد و جنگ است.

و سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ- التوبه/ 101 يعنى عذاب دنيا و آخرت.

ثَلاثَ مَرَّاتٍ يعنى سه بار.

(مرج) مرج

اصل مرج بمعنى آميختن و آميزش است و- مروج- همان اختلاط و در هم آميختگى است ميگويند- مرج امرهم- كارشان پيچيد و- مرج الخاتم في اصبعى- انگشتر در انگشتانم قرار گرفت- مارج- اسم فاعل آنست- امر مريج- كار آشفته و در هم- غصن مريج- شاخه مختلط و متراكم. خداى تعالى گفت:

فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ- ق/ 5.

مرجان مرواريد كوچك است گفت:

كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَ الْمَرْجانُ- الرحمن/ 58.

و آيه مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ- الرحمن/ 19.

از همان معنى مرج يا آميختگى است به زمينى هم گياه فراوانى دارد و چهار پايان در آن ميچرند- مرج- ميگويند. در آيه:

مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ- الرحمن/ 15 يعنى زبانه و شعله آتش آميخته با دود و- امرجت الدابة في المرعى- حيوانات را رها كردم تا در مرتع بچرند.

(مرح) مرح

مرح- شدت شادى است اما- فرح- افزونى و گستردگى آن است. در آيه گفت:

وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً- الاسراء/ 37 (1) كه مرحا نيز خوانده شده يعنى در زمين سر مست و غرق در شادى عبور نكنيد اما- مرحى- براى تعجب بكار ميرود.

اين دستور يكى از حكمت هاى عملى است كه لقمان همان برده سياه پوست كه يك سوره در قرآن بنام اوست به فرزندش ميگويد: اى پسرم- بردبارى و استقامت در راه تربيت و هدايت خلق نشانه اى از عزم ثابت در امور جهان است، هرگز با تكبر و خودخواهى از مردم رخ بر متاب و در زمين با غرور و سرمستى و تبختر حركت نكن كه خداوند هرگز متكبر خودپسند را دوست ندارد، او در همين دستور در مورد كسانى كه با ماشين مغرورانه و خودپسندانه در آب و خاك بسرعت عبور ميكنند و باعث آزار ديگران هستند كاملا مطابقت دارد.

(مرد) مرد

در آيه گفت:

وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ- الصافات/ 7.

مارد و مريد از انسان ها يا شياطين آنهائى هستند كه از خيرات و نيكى ها بى بهره و دورند. شجر امرد- درخت بدون برگ و بار و- رملة مرداء- زمين ريگزارى كه گياهى در آن نميرويد- امرد- به كسى ميگويند كه موى بر چهره ندارد و نوجوان است در حديثى هست كه بهشتيان نوجوانند- كه اگر بظاهر واژه حمل شود اما گفته اند معنايش اينست كه آنها از شائبه ها و زشتى ها عارى هستند. چنانكه ميگويند «مرد فلان عن القبايح» او از زشتى ها دورى كرد.

در آيه گفت:

وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ- التوبه/ 101.

اهل مدينه بر نفاق گرويدند و از خير رو گردان شدند. و آيه:

َرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ

سخن بلقيس است زمانى كه بدرگاه حضرت سليمان قرار ميگيرد، كه ميگويد اين قصرى است از آينه صاف و چون زنى حق جو بود ايمان ميآورد و ميگويد- اسلمت مع سليمان-.

شجرة مرداء- درختى كه عريان است واژه- في مجدل شيد بنيانه- يزل عنه ظفير الظافر.

(شعر از اعشى است قصرى را توصيف ميكند ميگويد در قصرى سخت محكم و استوار كه دست و چنگال در ديوارهاى آن ميلغزد و فرو نميرود) مارد- قلعه ى

معروفست در ضرب المثل ها گفته اند- مرد مارد و عز الابلق- (1).

اين را قدرتمندى ميگويد كه نتوانسته به اين دو دژ محكم دست يابد.

(مرض) مرض

مرض يا بيمارى خارج شدن حالت مزاج انسان از اعتدال است كه ويژه انسان است بيمارى يا مرض دو گونه است اول بيمارى جسمى چنانكه در آيه گفت:

وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ- الفتح/ 17.

جمعش مرضى است گفت:

وَ لا عَلَى الْمَرْضى- التوبه/ 91.

دوّم بيماريهائى مانند- رذيلت و هرزگى- نادانى- ترس- بخل و حسد- نفاق و دو روئى و غير از اين ها از صفات اخلاقى در آيه فرمود:

فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً- البقره/ 10.

و أَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا- النور/ 50.

و وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ- التوبه/ 125.

مفهوم اين آيه در آيه زير آمده است كه:

اين ضرب المثل در مورد كسى است كه به چيزى در اثر عظمت و استحكام آن دسترسى پيدا نميكند.

مارد قلعه ى محكمى بوده سرزمين- دومة الجندل- و ابلق قصر سموال است كه- زباء- ملكه جزيره نميتواند آنها را فتح كند لذا ضرب المثل فوق را بيان ميكند يعنى ضعف از من نيست قلعه ها محكم است. (مجمع الامثال 1/ 126)

وَ لَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَ كُفْراً- المائده/ 64.

اين آيه كه در باره كفر و نفاق و طغيان قوم يهود است، واژه نفاق و كفر و ساير رذيلت هاى اخلاقى آنها به مرضى تشبيه شده است كه يا مانع درك فضيلت ها در آنهاست مثل بيمارى جسمى و بدنى كه از رشد و كمال جسم جلوگيرى ميكند و يا اينكه آن پليديهاى عقيدتى و فكرى شان مانع هدايت شدن و رسيدن به حيات اخروى است كه در آيه زير آن زندگى جاودانه و سعادتمندانه اشاره نموده ميگويد:

وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ- العنكبوت/ 64.

و يا اينكه بخاطر تمايلات نفسانى بر اعتقادات ناپسند است چنانكه بدن مريض به غذاهائى كه برايش مضر است تمايل دارد و بخاطر همين انگيزه هائى كه در ذهن و عقيده بصورت بيمارى و مرض ظاهر ميشود ميگويند «دوى صدر فلان و نخل قلبه» يعنى دلش از احمقى فاسد شده قلبش از صفات زشت تباه و فاسد گشته پيامبر صلّى اللّه عليه و اله فرمود:

«اىّ داء ادوا من البخل».

چه دردى از بخل و حسادت بدتر است.

شمس مريضة- در وقتى كه چيزى مثل ابرهاى خورشيد گرفتگى او را تاريك كند. امرض فلان في قوله- عارضه اى برايش پيش آمد- تمريض- سرپرستى بيماران كه معنيش رفع بيمارى از اوست، مثل- تغذيه- يعنى بيرون كردن خاشاك يا هر چيزى از چشم.

(مرا) مرا

مرء و مراه و- امرو و امراة يعنى زن و مرد و زنان و مردان- در آيه گفت:

إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ- النساء/ 176.

و كانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً- مريم/ 8 مروّت كمال مردانگى است مثل- رجوليه- كما مرد شدن، مرى: سر معده و- كرش- آنچه كه از معده به حلقوم متصل است و خود شكنبه- مرو الطعام و امرا- غذائى كه با موافقت طبع آدمى و شيره مرى و دستگاه گوارش است. در آيه گفت:

فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً- النساء/ 4 به گوارائى بخوريد.

(مرى) مرى

مريه- دو دل بودن و ترديد داشتن در كارها كه از شك اخص است در چهار آيه زير:

وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ- الحج/ 55 و فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ- هود/ 109.

و فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ- السجده/ 23.

و أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ- فصلت/ 54 امتراء و مماراة- يعنى استدلال كردن در چيزى كه دو دلى در آن هست و براى اثبات صحت يا نادرستى آن به دليل متوسل شوند در آيه گفت:

قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ- مريم/ 34.

و بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ- الحجر/ 63.

و أَ فَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى- النجم/ 12 فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً- الكهف/ 22 اصل- واژه- مراء- از عبارت- مريت- النافة- گرفته شده يعنى براى شير دوشيدن پستانش را دست ميزنى.

(مريم) مريم

اسمى است غير عربى و نام مادر حضرت عيسى عليه السّلام.

(مزن) مزن

ابر روشن، مزنه هم قسمتى از آن ابر است در آيه گفت:

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ- الواقعه/ 64.

ابن مزنه- هلال ماه است كه از خلال ابرها ظاهر ميشود، فلان يتمزن- او سخى است مانند ابر- مريت فلانا- او را به ابر تشبيه كردم- مازن- تخم مورچه.

(مزج) مزج

مخلوط كردن مايعات و شربت ها و نوشيدنى ها، مزاج- چيزى است كه ممزوج شده، خداى تعالى فرمود:

مِزاجُها كافُوراً- الانسان/ 5 و وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ- المطففين/ 27 و مِزاجُها زَنْجَبِيلًا- الانسان/ 17

اين تشبيهات براى نوشابه هاى بهشتى است كه ميگويد بسيار معطر و خنك و گاهى گرم است (كافور گياهى خوشبوست كه شباهت به بوى خوش شكوفه خرما دارد- ابن دريد- ميدانى- ابن سيده- ازهرى- ابن منظور).

(مس) مس

لمس كردن مانند مس كردن است ولى- لمس- براى يافتن چيزى است كه اشياء را لمس ميكنند و دست ميزنند هر چند كه يافت نشده باشد، چنانكه شاعر ميگويد: و المسه فلا اجده.

جستجو كردم و لمس كردم ولى نيافتم.

مس- در موقعى گفته ميشود كه با ادراك و حواس لامسه همراه باشد و به نكاح بطور كنايه ميگويند- مسها و ماسها- در آيه گفت:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ- البقرة/ 236.

يعنى اگر قبل از همبسترى زن را طلاق داديد. و گفت:

لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ- البقره/ 237 گناهى بر شما نيست اگر قبل از همبسترى زن را طلاق دهيد) كه- تماسوهن- نيز خوانده شده.

أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ- آل عمران/ 47 (چگونه فرزند خواهم داشت و حال اينكه بشرى مرا لمس نكرده است و مس- كنايه از نكاح است، گاهى بطور كنايه- مس- بمعنى جنون و ديوانگى است گفت:

كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ- البقره/ 275

(مثل كسيكه ابليس او را مخبط و ديوانه كرده است. بهر آزار و اذيّتى كه به انسان برسد مس گويند مثل آيه:

وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ- آل عمران/ 24.

و مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاءُ- البقرة/ 24 و ذُوقُوا مَسَّ- القمر/ 48 و مَسَّنِيَ الضُّرُّ- الانبياء/ 83.

و مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ- الصاد/ 41 و مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ- يونس/ 21 و وَ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ- النحل/ 53.

(مسح) مسح

دست ماليدن به چيزى و بر طرف كردن اثر از آن، پس به هر دو اثر يعنى پاك شدن دست بوسيله حوله يا پاك كردن اثر چيزى از آن شى ء- مسح- ميگويند- مسحت يدى بالمنديل- با دستمال و حوله دستم را پاك كردم- مسيح- سكّه نقره اى بدون نقش (كه در اثر دست بدست شدن صاف شده است).

كردم. در آيه گفت:

وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ- النساء/ 43.

مستحته بالسيف- كنايه از زدن با شمشير است چنانكه مسست نيز همين معنى را دارد. در آيه گفت:

فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ- ص/ 33.

(سليمان عليه السّلام شروع كرد به دست زدن پاها و گردنهاى اسبان).

گفته اند كنيه دجال- (مسيح)- است زيرا يك طرف صورت خود را ميپوشاند كه روايت شده يك طرف صورتش چشم و ابرو ندارد.

در باره ناميدن حضرت عليه السّلام به مسيح ميگويند:

1- براى اينست كه او زياد در زمين ميگردند زيرا در زمان او گروهى به- مشائين و سياحين- مشهور بودند كه براى تبليغ نظراتشان در زمين مسافرت ميكردند.

2- يا بعلت اينكه بيماران پوستى را مسح ميكرد و شفا ميداد.

3- بعلت اينكه در موقع زائيده شدن بدنش ممسوح بود يعنى چرب.

4- بعلت اينكه در زبان عربى مسيح همان مشوح است كه بعربى مسيح شده است مثل موسى كه عبرانى موشى است.

5- بعضى گفته اند ناميدن حضرت عيسى عليه السّلام به مسيح بخاطر اينست كه چشم چپ او پوشيده و ممسوح بوده چنانكه چشم راست دجال چنين است مقصود اينست كه نيرو و انگيزه خوبيها مانند- علم و عقل و بردبارى و اخلاق جمل و نيكو در دجال پوشيده و محو شده- ولى در حضرت عيسى انگيزه و نيروى پليدى مثل نادانى آز و طمع و ساير اخلاق زشت محو شده و پوشيده شد.

عرق اندك بدن را هم- مسيح ناميده اند- پلاس پاره را هم- مسح- گفته اند كه جمعش مسوح و امساح است.

(مسخ) مسخ

زشت شدن طبيعت و اخلاق و دگرگونى شكلى به شكل ديگر، بعضى از حكما گفته اند- مسخ- دو گونه است اول- مسخ عينى كه ويژه صورت و طبيعت ظاهرى است.

دوم- مسخ اخلاقى و صفات درونى كه در هر زمانى براى انسان حاصل ميشود. باين معنى كه انسان داراى اخلاقى پست و ناپسند از صفت حيوانات ميشود مثل اينكه از شدت حرص و آز چون سگ و يا از پليدى چون خوك و خنزير و يا از بى خبرى و جهالت چون گاو شود.

و خداوند بر يكى از اين دو وجه در آيه گفت:

وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنازِيرَ- المائده/ 60.

و لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ- يس/ 67.

كه شامل هر دو معنى مسخ ميشود هر چند كه در معنى مسخ طبيعى و جسمى بيشتر بنظر ميرسد- مسيخ- غذاى بى مزه شاعر گفت: و انت مسيخ كلحم الحوار (1)

شعر از رقبان اسدى است و هر دو مصراعش چنين ست:

و انت مسيح كلحم الحوار فلا انت حلو و لا انت مرّ

تو مانند گوشت نوزاد شتر بى مزه هستى- مسخت الناقه- لاغرش كردم- ما سخى- تيرانداز كه اصلش از منسوب بودن او به قبيله اى كه نامش ماسخه است گرفته شده مثل هر حداد و آهنگرى كه هالكى ميگويند.

(مسد) مسد

كمربندى كه از شاخه نخل بافته ميشود- يمسد- بافته ميشود در آيه گفت:

حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ- مسد/ 5.

امرأة ممسودة زنى خوش قامت و قوى.

(مسك) مسك

امساك يعنى حفظ كردن و يا دل بستن به چيزى، خداوند فرمود:

فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ- البقره/ 229.

و يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ- الحج/ 65.

يعنى آن را از سقوط حفظ مى كند.

و (استمسك) بالشي ء- وقتى است كه قصد دريافت و تعلق به چيزى باشد.

خداى تعالى فرمود:

فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ- الزخرف/ 43 (1).

تو از بس بى مزه هستى مانند گوشت نوزاد شتر نه شيرين است و با مزه و نه تلخ و غير قابل خوردن. (تهذيب- لسان- مقا).

تمام آيه چنين است: پس تو بقرآنيكه به تو وحى ميشود تمسك بجوى زيرا- انك على صراط مستقيم- كه البته تو بر راه راست هستى و هدايت ميكنى.

و گفت: أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ- الزخرف/ 21.

يا اينكه كتابى قبل از قرآن بآنها داده شده كه بآن دل نبسته اند- (تمسكت) و مسكت- هر دو يك معنى است گفت:

وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ- الممتحنة 10.

يعنى هرگز متوسل به حفظ كفار نشويد.

امسكت عنه كذا- مانعش شدم- گفت:

هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ- الزمر/ 38.

(آيا بت ها ميتوانند رحمت خدا را باز دارند) بطور كنايه- امساك- يعنى بخل و مسكه- از طعام و نوشيدنى يعنى با مزه و رمق- مسك- دست بند و النگو و مسك- پوست و بشره بدن.

(مشج) مشج

در آيه گفت: أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ- الانسان/ 2.

يعنى مخلوطى از خون و عبارت از چيزى است كه خداى تعالى آنرا نطفه قرار داده است از نيروهاى گوناگونى كه در آيه زير بآن اشاره فرموده كه:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ- المؤمنون/ 12.

تا عبارت- خلقا آخر- (1) (كه اشاره به روح خدائى در انسان و وجه تمايز او يا سائر موجودات است.

خلقت انسان و كيفيت تماس وجودى او با ساير موجودات روى زمين يكى از مسائل و مجهولاتى بوده كه بشر همواره در صدد كشف اسرار آن بر آمده و

(مشى) مشى

جابجا شدن و انتقال از مكانى به مكانى ديگر همان- مشى- است كه با اراده انجام ميشود. خداى تعالى فرمود:

دانشمندان عربى هنوز انسان را موجودى ناشناخته ميدانند (الكسيس كارل- انسان موجودى ناشناخته است اما اسلام عزيز و قرآن مجيد و عظيم مسلمين صفات موجودى انسان را با عوامل درونى و سازنده او برايش بيان ميكند: كه قرآن كتابى (خدا- شناسى- جهان شناسى و انسان شناسى است) در سوره انسان اساس وجود او را- إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ- معرفى ميكند كه بدانيد اين موجود آميخته اى از مواد گوناگون است كه پس از خلقت مجدد يعنى به جهان آدميت با نفخه روح خدا وارد شد- ابعادى به پهناى خلقت دارد، بدنيا ميآيد با لوحى و وجودى از دانشها تهى ولى با عقل ذاتى و خدائى از اين مرحله- كنجكاوى- حق جوئى- فهم پژوهشگرى- آغاز مى شود. آنقدر مينگرد تا بفهمد و دنياى بى انتهاى وجودش سيراب شود، از اين جا سازندگى خلاقيت تفكر- عشق و شور به حق و رسيدن به واقعيات يعنى از غريزه- به خواستن- تمايل و گرويدن- جذبه و دوستى- شدت دوستى يا عشق و سپس پرستش بحركت خود ادامه ميدهد، ميخواهيم ميگرويم- مجذوب ميشويم- عشق ميورزيم و سپس ميپرستيم، كه اگر راهنمايان الهى بكمك عقل طبيعى و خدائى او رسيدند و او هم خود تلاش كرد خوبيها را ميخواهد- به خوبيها ميگرود- مجذوب خوبيها ميشود و بآنها عشق ميورزد و سپس خدا پرست ميشود كه نفسش در اين حركت به كمال ميرسد و همان است كه خداوند فرمود- فتبارك اللّه احسن الخالقين- و آقاى پى ير روسو در آغاز كتاب تاريخ علوم و صنايع و اختراعات ميگويد- انسان در پهنه خلقت تنها موجودى ست كه ميسازد و ابزار سازى ميكند- او ديگر نمى فهمد و اينطور اين چه عاملى در درون دارد كه

كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ- البقره/ 20.

و فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ- النور/ 45 تا آخر آيه.

و يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً- الفرقان/ 63.

و فَامْشُوا فِي مَناكِبِها- الملك/ 15.

و گاهى واژه- مشى- بصورت كنايه به سخن چينى گفته ميشود. گفت:

هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ- القلم/ 11.

و بطور كنايه به نوشيدن- مسهل- گفته ميشود، شربت مشيا و مشوا- داروى مسهل خوردم.

ماشيه- چهار پايان- امرأة ماشيه- زنى كه فرزند زيادى دارد و ولود است:

به تمام صفات خدائى رو ميآورد و- علم، حكمت، قدرت، رأفت، بخشش، خلقت حيات، قيام در امور، عزت، تعالى، تربيت، تملك، زيبائى، كمال، ابديت و جاودانه شدن- ما به اتكاء قرآن مى فهميم كه خداوند فرمود:

وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا- براستى كه گذشت زمان اين حقايق را چه زيبا به اثبات رساند كه با كرامت انسان خداوند او را بر خشكى و دريا مسلط كرد او را از پاكى ها روزى رساند و بر بسيارى از موجودات برترش داد پس ما دو بعد را هم بعدى طبيعى و بعدى الهى بگفته مولوى كه چه زيبا اثبات روح خدائى در انسان نموده ميگويد:

ميل تن در سبزه و آب روان زان بود كه اصل تن آمد از آن

ميل جان اندر حيات و در حى است چونكه حى لا مكان اصل وى است

(مصر) مصر

به هر بلدى مصر گفته ميشود كه ممصور يعنى محدود باشد، مصرت مصرا- يعنى شهرى ساختم. دوّمين معنى مصر- حد و مرز است چنانكه يكى از شرايط خريد و فروش منزل در قبيله- همر- اين بود كه مينوشتند- اشترى فلان الدار بمصورها- يعنى فلانى خانه اى با اين حدود خريد، شاعر ميگويد:

و جاعل الشمس مصرا الاخفاء به بين النهار و بين الليل قد فصلا (1)

در آيه گفت:

اهْبِطُوا مِصْراً- البقرة/ 61 (2).

شعر از عدى بن زيد است ميگويد، خورشيد را آنچنان محدود آفريده است كه ناپيدائى در آن نيست و ميان شب و روزش فاصله اى هست.

استدلال حكيمانه قرآنى و دقيقى از محمد بن بحر ابو مسلم اصفهانى در اين قسمت از آيه هست كه شيخ طبرسى رحمه اللّه و فخر رازى آنرا ذكر كرده اند و اين ابو مسلم اصفهانى بنوشته ياقوت در معجم الادباء يا ارشاد الاديب و سيوطى در بغية الوعاة تفسيرى در 14 مجلد بنام جامع التأويل لمحكم التنزيل داشته كه بعد از حمله مغول مفقود شده است شيخ طوسى در باره تفسير او و خودش بعد از ذكر آثارى كه قبل از تبيان نوشته شده نقادى ميكند و سپس ميگويد:

«و اصلح من سلك فى ذلك مسلكا جميلا مقتصدا، محمد بن بحر ابو مسلم الاصفهانى و على بن عيسى الرتانى است فان كتابيهما اصلح ما صنف فى هذا المعنى» و براستى نظراتش فصل الخطاب است مثلا در باره هبوط آدم كه همه مفسرين آنرا سقوط و نزول معنى كرده اند ابو مسلم ميگويد:

«هذه الجنة كانت فى الارض ...» باغى كه آدم در آن سكنى گزيد در زمين

همان شعر معروف است كه بخاطر سبكى در لفظ آنرا منصرف يعنى با تنوين بيان كرده و گفته اند بلكه مقصود شهرى از شهرهاست- معاصر- يعنى

است و هبوط همان انتقال از مكانى به مكانى ديگر است چنانكه خداوند فرمود:

(اهبطوا مصرا) زيرا آن جنة يا باغ اگر همان بهشت موعود و دار ثواب بوده كه آدم در آن بوده آنجا جنة الخلد است و نبايد از وسوسه شيطان به آدم غرور برسد.

دوم اينكه كسى كه در بهشت خلد داخل شود از آنجا خارج نميشود زيرا فرمود (و ما هم منها بخارجين).

سوم اينكه ابليس كه از سجده بر آدم امتناع كرد لعنت شد يعنى (دور شد و ملعون شد) ديگر با غضب الهى قدرت ندارد كه به بهشت خلد برسد.

چهارم اينكه جنة و بهشت موعود خانه پاداش و ثواب است و نعمتش فنا ناپذير چنانكه فرمود (اكلها دائم) و وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها تا اينكه گفت (عطاء غير مجذوذ) نعمتش مقطوع و كم شدنى نيست.

پنجم اينكه خداوند آدم را در زمين آفريد و از زمين آفريد و ديگر چيزى از انتقال او به آسمان نفرموده و اگر چنين بود يادآورى آن از بزرگترين نعمت ها است كه ذكر ميكرد. (3/ 3 التفسير الكبير و مقدمه تبيان) البته أبو القاسم بلخى هم همين نظر را دارد.

بايد براى تحقيق بيشتر محققين و تأييد نظر ابو مسلم اصفهانى اضافه كنم كه در آيه هاى 133 آل عمران و 21 حديد خداوند ميفرمايد:

وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ.

و سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ.

بشتابيد و مسابقه بگذاريد بسوى مغفرت پروردگارتان و بسوى بهشتى كه پهناى آن همه آسمانها و زمين را فرا گرفته و براى پرهيزكاران مهياست).

چيزيكه ميان دو نهر يا آب فاصله شود.

مصرت الناقة- وقتى است كه با انگشتان دست در اطراف پستان شتر براى دوشيدن حاضر شوى و بدوشى- امتصار- كم كم بر گرفتن و دوشيدن- ثوب ممصّر- جامه و لباس خوش رنگ و پر رنگ.

ناقة مصور- شترى كه نميگذارد شيرش دوشيده شود. حسن گفته است- مانعى نيست اگر گوسپند يا بز را قبل از زائيدن بدوشند- مصير- معده و دستگاه گوارش است كه از- صار- است و مصير- اسم مكان يعنى جاى طعام است.

(مضغ) مضغ

مضغه يعنى پاره اى گوشت بقدرى كه جويده شود و پخته نباشد، شاعر گفت:

يلجلج مضغة فيها انيض- گوشت ناپخته اى را مرتّب ميجويد، اسمى است صفت براى آخرين حالت جنين و كودك در رحم بعد از علقه بودن.

فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ، مُضْغَةً، فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً.

و آيه مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ- الحج/ 5.

مضاغه: باقيمانده گوشت در دهان- ماضغان- دو فك بالا و پائين، مضاوخ دو گوشه كمان مفردش مضيغه.

(مضى) مضى

مصدر اين فعل- مضى- و مضاء است يعنى گذشتن و رفتن كه هم در اجسام و هم در رويدادها بكار ميرود خداى تعالى گفت:

وَ مَضى مَثَلُ الْأَوَّلِينَ- الزخرف/ 8.

و فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ- الانفال/ 38.

(مطر) مطر

آبى كه فرو ميريزد- يوم مطر و ماطر و ممطر- روزى بارانى، و امطر و ممطور- دشت و دره پر آب- مطرتنا السماء و امطرتنا- آسمان بر ما باران نازل كرد يا آسمان ما را بارانى كرد.

و ما مطرت فيه بخير- يعنى هر چه از او به من رسيد خير بود، گفته اند:

فعل سه حرفى- مطر- در باره خير و بركت و باران رحمت است، اما- امطر- در مورد عذاب است در آيه گفت:

وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ- الشعراء/ 173.

و وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ- النمل/ 58.

و وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً- الحجر/ 74.

و فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ- الانفال/ 32.

مطر و يمطر- باب تفعيل و تفعل- از اين واژه بمعنى رفتن است مثل:

ذهاب المطر- رفتن باران.

فرس ممطر- اسب تيزرو كه مثل باران تيز و تند است، مستمطر- طلب- كننده باران و جاى روشن باران كه به خواهنده خير تعبير ميشود شاعرى گفت:

فواد خطاء و واد مطر- پس جائى گناه آلوده و مكانى خير و خوبى.

(مطى) مطى

خداى تعالى فرمود:

ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى- القيامة/ 33 (1).

يعنى پشت كردن و با تكبر عبور كردن.

مطية- مركب سوارى- امتطاء- سوار شدن بر مركب- مطو- دوست قابل اعتماد كه وجه تسميه اش از همان پشتيبانى و پشت گرمى:

(مع) مع

اين كلمه يعنى (با) اقتضاى جمع بودن دارد يا در مكان مثل- هما معا في الدار- آنها با هم در خانه اند يا در زمان مثل- ولدا معا- با هم زائيده شدند.

يا در معنى تضايف يا اضافه شدن مثل- برادر و پدر- كه هر كدام برادر ديگرى دارد و او هم برادرى، و يا در شرافت و رتبه و مقام ثمل- هما معا في العلو- در بزرگى با هم هستند يا هر د بزرگند. واژه- مع- اقتضاى معنى نصرت و يارى دارد كه مضاف اليه او همان يارى شده و منصور است در آيه گفت:

لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا- التوبه/ 40 كه ضمير- نا- مضاف اليه- مع- منصور و يارى شده است يعنى خداوند

در باره رفتار ناپسند ابو جهل است ميگويد، وحشت زده و گناه آلوده در قيامت كسى است كه در دنيا حق را تصديق نكرد نماز و طاعت حق بجا نياورده خداى را تكذيب كرد و از حكمتش رو گرداند آنگاه با تكبر و نخوت بسوى خانواده خويش بر ميگردد واى و صد واى بر تو، آيا انسان مى پندارد كه او را مهمل و بى- تكليف از ثواب و عذاب آفريده اند آيا بدوران نطفه گى خويش چه قبل از آن و چه بعد از آن كه از همان نطفه و خون همسران و دوزخ نر و ماده آفريده شد ياد نميكنند- أَ لَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى- آيا چنان آفريدگارى كه از هيچ انسان را بهمه چيز رسانيد قادر نيست كه پس از مرگش زنده اش كند.

ناصر و يارى كننده ماست و در آيه:

إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا- النحل/ 125.

و وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ- الحديد/ 4.

و إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ- البقره/ 153.

و أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ- البقره/ 147.

و سخن حضرت موسى عليه السّلام كه گفت:

إِنَّ مَعِي رَبِّي- الشعراء/ 62.

رجل امعة- كسى است كه در شأن اوست كه به هر نفر مى گويد من با تو هستم، معمع- صداى لهيب آتش است و همچنين دلاوران جنگى، معمعان- سدّ جنگ.

(معز) معز

در آيه گفت: وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ- الانعام/ 143.

معز- گله بزها- چنانكه- رضين- گله گوسپندان است.

رجل ما عز- مرد عصبى مزاج- را معز و معيزاء- جاى سخت و خشن- استمعز في امره- در كارى جدى است.

(معن) معن

ماء معين- آب چشمه و گوارا و زلال و جارى- معن الماء- آب جارى شد و آنرا- معين گويند- اما مجارى آب را- معنان- گويند- امعن الفرس- اسب

بسرعت دور شد- امعن بحقى- حقم از دستم رفت.

فلان معن في حاجته- در نيازش و كارش سعى كرد و كوشيد. گفته شده در- ماء معين- معين از عين و چشمه گرفته شده و- م- زائد است.

(مقت) مقت

بغض و كينه شديد از كسى كه كار بد ميكند و تو او را در مشيت كارى مى بينى.

فعلش- مقت مقاتة- اسم فاعل مقيت است كه در ثلاثى مزيد هم- مقيت و ممقوت است. در آيه گفت:

إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ ساءَ سَبِيلًا- النساء/ 22.

كه زشتى و تبهكارى و روش ناپسند هر سه با هم ذكر شده ازدواج مرد با زن پدرش- نكاح المقت- ناميده شده، مقبث- اسم فاعل از قوت است.

(مكك) مكك

اشتقاق واژه مكه از اين واژه از عبارت- تمككت الفطم- گرفته شده يعنى مغز استخوان را در آوردم.

امتك الفصل- نوزاد تمام شير پستان مادرش را مكيد و خورد- تمكك- بمعنى استقصاء و پى جوئى است.

از پيامبر صلّى اللّه عليه و اله روايت شده كه «لا تمكوا على غرمانكم» (1).

حديث فوق در مآخذ مهم ديگر مثل مجمل- لسان- نهايه و مقاييس.

بصورت (لا تملكوا ...) آمده است بهر حال معنى حديث اشاره به يك امر انسانى اجتماعى اخلاقى و الهى دارد ميگويد به بدهكارانتان سخت بگيريد كه در معيشت به

نام مكه و نامگذارى آن براى اينست كه هر ستمگرى را هلاك ميكند و او را ميگويد. خليل بن احمد كه درود خداى بر او باد ميگويد- نام مكه بخاطر در وسط زمين قرار گرفتن آنجاست مثل مغز در وسط استخوان.

مكوك- پيمانه اى است كه با آن شربت و آب مينوشند و مايعات را وزن ميكنند مثل- صاع-.

(مكث) مكث

مكث- يعنى پا بر جا بودن در حالت انتظار، فعلش مكث و مصدرش- مكث است در آيه گفت:

فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ- النمل/ 22.

و إِنَّكُمْ ماكِثُونَ- الزخرف/ 77.

و آيه فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا- طه 10 (1).

مضيقه دچار شوند به آنان ارفاق كنيد تا گشايش حالشان كه عينا اين حديث تفسير آيه اى است از قرآن كه در ذيل- عسر- و آيه وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ شرح داده شد همه احاديث و روايات كه از زبان دوست و دشمن بنام رسول خدا و امامان نقل شده بايستى بقرآن عرضه شود تا قطعى الصدور بودنشان با قطعى بودن هدايتشان روشن شود (ج 1 اصول كافى) چنانكه در ذيل واژه- عقل- عبارت نهج البلاغه كه بصورت- العلم علمان- آمده با آيه صريح قرآن مقايسه كه همان الفعل فعلان صحيح است.

موسى (ع) به خانواده اش گفت آتشى ديدم اندكى مكث كنيد كه بروم يا قدرى از آن برايتان بياورم و يا بجائى راه يابم.

(مكر) مكر

مكر يعنى با حيله و نيرنگ كسى را از مقصدش دور كنند و برگردانند كه دو گونه است- مكر پسنديده كه بوسيله آن قصد كار خوبى بشود در اين معنى گفت:

وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ- آل عمران/ 54.

و مكر و حيله مذموم و ناپسند كه كسى كار زشتى را قصد كند.

وَ لا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ- فاطر 43.

و وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا- الانفال/ 30.

و فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ- النمل/ 51.

اما در مورد حيله خوب و بد آيه:

وَ مَكَرُوا مَكْراً وَ مَكَرْنا مَكْراً- النمل/ 50.

بعضى گفته اند- مكرى كه از سوى خدا براى كار نيك است همان مهلت دادن به بنده است تا از امور دنيائى و متاع دنيوى بهره مند شده و تمكين يابد و جزايش را به بيند.

از اين جهت على عليه السّلام فرمود: «من وسع عليه دنياه و لم يعلم انّه مكر به فهو مخدوع عن عقله».

يعنى كسى كه دنيا برايش توسعه داشت و نفهميد كه بدست آوردن افزون بر نياز از متاع دنيا براى او فريبى است كه گرفتار نيرنگش شد، و براى كار نيك

چنين وضعى دارد نه پرداختن به اعمال قبيح چنين كسى عقلش او را فريب داده كم خرد است.

(مكن) مكن

مكان در نظر زمان شناسان جائى است كه چيزى را در بر ميگيرد، و در نظر عده از متكلمين مكان عرض است كه عبارت از اجتماع دو جسم اشغال كنند و در بر گيرنده و لذا سطح جسم اشغال كننده بر ديگرى محيط است، پس مكان در نظرشان مناسبت ميان شى ء و مكان است. در قرآن گفت:

مَكاناً سُوىً- طه/ 58.

و إِذا أُلْقُوا مِنْها مَكاناً ضَيِّقاً- الفرقان/ 13.

يعنى در مكان تنگى از دوزخ افكنده شوند.

ميگويند- (مكنت) و مكنت له فتمكن- جايش دادم و قرار گرفت، در آيه گفت:

وَ لَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ- الحج/ 41.

وَ لَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ- الاحقاف/ 26.

أَ وَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ- القصص/ 57.

و وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ- القصص/ 6.

و وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ- النور/ 55 (1)

ترجمه تمام آيه كه يكى از مژده هاى بزرگ و پيش گوئى آينده خداپرستان نيكوكار است چنين است ميگويد:

و در باره جايگاه انسان در آغاز خلقتش گفت:

فِي قَرارٍ مَكِينٍ- المؤمنون/ 13.

امكنت فلانا من فلان- او را برترى دادم- مكان و مكانة- هر دو يك معنى است خداى تعالى فرمود:

اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ- الانعام/ 135.

و ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ (مَكِينٍ)- التكوير/ 20.

يعنى داراى تمكن و قدر و منزلت- مكنات الطير و مكناتها- آشيانه پرنده- مكن- تخم سوسمار-.

خليل بن احمد ميگويد: مكان بر وزن مفعل از كون بمعنى هستى گرفته شد. و براى كثرت استعمال در سخن بصورت فعال بكار رفته و گفته اند- تمكن و تمسكن- جايگزين شد مثل تمنزل- منزل گزيد.

(مكا) مكا

نوعى صداى پرنده كه مثل سوت زدن است، فعلش- مكا الطير يمكو مكاآ- است يعنى سوت كشيدن در آيه گفت:

خداوند بكسانى كه مؤمن و نيكوكار هستند وعده فرموده كه در زمين خلافتشان دهد چنانكه پيشينيان صالح جانشين گذشتگان خود شدند از خلافت جانشينى دين پسنديده آنها راى بر ساير دين ها تمكين عطا كند و بهمه مؤمنان بعدا ترس و انديشه از دشمنان ايمنى كامل دهد تا بدون شرك و شائبه اى آنجا خداى راى بيگانگى پرستش كنند و هر كس بعد از آن كفر ورزد به حقيقت همان فاسقان تبهكارند.

وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَ تَصْدِيَةً- الانفال/ 35 (1).

تنبيه و هشدارى است كه اين كار اجراى صداى پرنده است با كمى آواز- مكاء- پرنده كوچكى است.

(ملل) ملل

ملت مثل زين است و اسمى است براى آئين كه خداوند براى بندگانش مقرّر داشته و بر زبان انبياء جارى شده تا با عمل كردن به دين خدائى به قرب و جوار حق برسند، تفاوت معنى ملت با دين در اينست كه- ملة- فقط به پيامبرى اضافه ميشود كه آن آئين باو مستند است مثل:

فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ- آل عمران/ 95 و اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي- يوسف/ 38.

واژه- امت- به خداوند و هر كدام از امت پيامبر صلّى اللّه عليه و اله اضافه نميشود فقط در حاملين دين (پيامبران) بكار ميرود نه به ديگران مثلا- مله اللّه، ملتى، مله زيد- هيچگاه گفته نميشود بلكه دين اللّه و دين زيد بكار ميرود همانطور كه-

اين آيه كه بازگو كننده روش ناپسند كفار است از آيات تربيتى قرآن است، كفار همين كه صداى تكبير و صلوات درود جمع مسلمين را ميديدند، دو را- دور ميايستادند حتى در خانه كعبه و براى خنثى كردن صداى مسلمين آنها شروع به كف زدن و سوت زدن ميكردند و بدبختانه يكى از سوغاتيهاى غرب و شرق براى امت هاى اسلامى همين روش كف زدن است كه پاره اى از ملت ها كور كورانه از آنها تقليد كرده اند و خوشبختانه در انقلاب اسلامى ما فرهنگ غلط بيگانه با تمام عوارضش در جامعه ما مطرود شده است.

الصلاة ملة اللّه- گفته ميشود يعنى نماز ملة خداست بمعنى- دين- بلكه واژه دين بكار ميرود.

اصل ملة از (املال) است يعنى نوشتن نامه خداى تعالى در مورد نوشتن معاهده وام و پيشه و داد و ستد ميفرمايد:

وَ لْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ- البقره/ 282.

فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ- البقره/ 282.

يعنى اگر مديون در اثر كم خردى و ناتوانى نتوانست امضاء كند يا بنويسد سرپرست او اين كار را انجام دهد.

گفتن- ملة- بمعنى دين باعتبار چيزى است كه خداوند تشريع فرموده.

ولى بكار بردن- دين- در اين مورد به اعتبار كسى است كه آنرا اقامه ميكند و به آن عمل مينمايد زيرا معنى- دين- طاعت و بندگى و عبادت خداست- اما- ملّة با فتحه حرف- م- بمعنى آتش است و خبز مله- نانى كه روي آتش مى پزند،- مليل- چيزى است كه در آتش مياندازند، مليله- حرارتى كه انسان احساس ميكند- مللت الشى ء- از آن دلگرم شدم- امللته من كذا- او را وادار نمودم بر اينكه از آن كار دورى كند، در سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و اله آمده است كه: «تكلّفوا من الاعمال ما تطيقون فانّ اللّه لا يمل حتّى تملّوا».

از انجام كارها آنچه را كه طاقت و توان داريد بپذيريد و خود را بآن ها وادار كنيد زيرا خداوند تا شما رو گردان نشويد و اعراض نكنيد از شما اعراض نميكند.

در اين حديث ملالت براى خداوند اثبات نميشود بلكه مقصود اينست كه

شما ملول ميشويد و به خداوند ملالت نميرسد. (1).

(ملح) ملح

ملح يا نمك آبى است كه طعمش دگرگون شده منجمد شده است، ميگويند با نمك است در وقتى كه طعم و چيزى تغيير كند. و اگر نمك مايع باشد ميگويند- ما املح- آبى نمكين و شور- ماء مالح- گفته ميشود خدا فرمود:

وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ- الفرقان/ 53.

ملحت القدر- در ديگ نمك ريختم ولى- املحتها- با نمك خرابش كرد.

سمك مليح- شور ماهى سپس از لفظ ملح يعنى با نمك ملاحه استعاره شده است، رجل ملح- مرد بسيار خوشروى.

(ملك) ملك

كسى كه امر و نهى مردم در تصرف اوست، و اين امر ويژه سياست انسانهاست از اين روى- ملك الناس- گفته ميشود نه- ملك الاشياء- و در آيه: ملك يوم الدين تقديرش ملك در روز جزاست از اين روى در آيه ايكه فرمود:

طريحى در ذيل اين حديث ميگويد، بعضى از شارحين حديث گفته اند:

در زبان عرب براى معارضه فعل به فعلى ديگر از همان لفظ اول بهره ميگيرند هر چند كه در معنى اين دو لفظ مشابه مخالف باشند مثل آيات:

يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ

و جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها و نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ پس معنى حديث فوق اينست كه خداوند مثل انسانها از بنده اش اعراض نميكند تا اينكه بنده او از قيام به طاعت خدا ملول شود و به اعراض از تكليف و خدمت مبتلا شود.

(5/ 474) مجمع البحرين)

لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ- مؤمن/ 16 (ملك) با كسره حرف- م- دو گونه است:

اول: ملكى كه مالكيت و سرپرستى و حكومت را ميرساند.

دوم: ملكى كه نيرومندى كسى را نشان ميدهد خواه سرپرستى بكند يا نكند. در مورد اول آيه:

إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها- النمل/ 34 است يعنى قدرت ملكى و حكومتى كه فساد انگيز است و در مورد دوم آيه:

إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَ جَعَلَكُمْ مُلُوكاً- المائده/ 20 در اينجا نبوت و پيامبرى را بطور خاص و ملك و شاهى را بطور عام بيان كرده است.

معنى ملك و پادشاهى در اينجا نيروئى است كه بوسيله آن كسى براى سياست و حكومت داوطلب ميشود نه اينكه همه را خداوند متولى و حاكم كار مردم قرار داده باشد زيرا چنين كارى با حكمت الهى منافات دارد، چنانكه گفته اند- لا خير في كثرة الرؤساء- در بسيارى از سرپرستان و سلاطين هيچ خيرى نيست.

بعضى گفته اند: ملك- اسمى است براى هر كسى كه قدرت بر سياست و اداره امور دارد اين قدرت يا تسلط بر نفس خويش است كه اين كار با ثبات و پايدارى با زمام قدرت نفس و برگرداندن او از هواهاى نفسانى همراه است.

و يا اينكه بر غير خود قدرت دارد خواه زمامدار بشود يا نشود. در آيه گفت:

فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً- النساء

/ 54) (1) يعنى ملك و حكومتى الهى ملك حق هميشگى و ازلى خداوند است لذا گفت:

لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ- التغابن/ 1.

و گفت قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ- آل عمران/ 26 (2).

و (2) يكسونگرى، محدود نگرى، مجردنگرى و بالاخره به خودنگرى در تفسير و تأويل آيات قرآن سر آغاز تمام سرگردانى ها ايجاد نيروها، تائيد ستمگران و فرعونيان و قارونيان تاريخ كشورهاى اسلامى بوده و هست. آيات فوق و دهها آيه ديگر كه به قدرت ها و حكومت الهى و غير الهى اشاره دارد همواره مورد توجه بوده، چون هر جامعه اى بناچار حكومتى لازم دارد تا اداره شود، سؤال اينست كه آيا حكومت هاى غير الهى كه از راه كشتار، تبعيض، ستمگرى، كفر، كاخ نشينى، مبارزه با پيامبران و كشتن آنها، خونريزى ها برقرار ميشود ميتواند حكومتى مورد رضاى خدايا از سوى او باشد، اشعرى مذهب ها كه كارشان استحكام بخشيدن و اميدوار كردن حكومت هاى جابرانه بنى اميه و بنى مروان و بنى عباس در تاريخ اسلام بوده آيه 26 آل عمران- قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ را با اصرار تمام و چشم پوشى از صدها آيه ديگر قرآن كه از حكومت عدل و قسط و ايمان سخن ميگويد با انديشه هاى از پيش ساخته و برگزيده خويش در تفسير مجرد و محدود آيه فوق قلمفرسائى ميكنند، نمى فهمند كه پايان آيه ميگويد- بِيَدِكَ الْخَيْرُ- بگو اى خداوند همه خير و نيكى ها از تو است نه شر و بدى، نه فتنه و ستم، نه تبعيض و زور و نه حكومت قارونى و عاد و ثمودى و نمرودى و فرعونى، اگر چنين بود چرا خداوند پيامبران را به جنگ و مبارزه و هدايت اينان دستور ميداد، از آغاز سوره آل عمران بحث بر سر عقيده اى است كه قوم نژاد پرست يهود پيامبرى با حكومت الهى را

پس ملك و زمامدارى، حكمرانى بر چيزى است كه تعريف شده و ضبط شده است و ملك با كسره- م- مثل و جنسى است براى زمامدارى و ملك، بنا بر اين هر ملك ملكى است و هر ملك ملك نيست (ملك عام است و ملك خاص ملك قدرت و نيروست ولى ملك حكمرانى با قدرت است) گفت:

وَ لا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَ لا حَياةً وَ لا نُشُوراً- الفرقان/ 3.

ارثيه و حق خود ميدانستند و با دلايل قرآنى اين عقيده پوچ رد ميشود كه حكومت الهى ارثى نيست و چنانكه راغب رحمه اللّه در بالا گفت- و الملك الحق الدائم للّه- و در آيه اى هم گفت لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ اين حق را بهر كه ميخواهد و برميگزيند و حكمت او اقتضا ميكند مى بخشد تا آنها يعنى پيامبران و جانشينان به حق آنها، حكومت را در راستاى خواست خداوند كه همان- وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ- است با عدالت و برادرى و برابرى در حقوق مناسب كه حق جانشينى خداوند يعنى خليفة الهى در زمين است بر آورده كنند، در برابر عدل، ظلم است و در مقابل ايمان و عزت، كفر و ذلت، آنكه مؤمن است و در راه خدا زندگى ميكند مشمول- وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ- است خواه حاكم و خواه محكوم خواه در حكومت حق باشد خواه در دوران باطل و ستم- بهر حال خدا- پرستان عزيزند و عزت آنهاست اگر گروهى نپذيرند ذليلند و خوار پس حكومت حقيقى و عزت الهى با انگيزه الهى و درونى حاصل ميشود و نقطه مقابلش نه حكومت حق است و نه عزت، بلكه قدرت اهريمنى و خوارى حقيقى است و چون اينان هم از طبيعت و موجودات و نعماتى كه همه از خداست بهره ميبرند هر چه دارند در واقع از آنها نيست و مالك آنها هم نيستند بلكه بگفته حكيم نظامى گنجوى از زبان پيامبر در نامه او خطاب به خسروان خداوند پندار و اين فرعونيان زمان و تاريخ كه حتى بخاطر همان تصورات نابخردانه خود را خداى روى زمين هم ميدانند ميگويد:

خدائى نايد از مشتى پرستار خدائى را خدا آمد سزاوار

و أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ- يونس/ 31.

و لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لا ضَرًّا- الاعراف/ 188.

مبين در خود كه خودبين را بصر نيست خدا بين شو كه خود ديدن هنر نيست

خدائى كادمى را سرورى داد مرا بر آدمى پيغمبرى داد

شيخ طوسى در تفسير گرانقدر تبيان در ذيل آيه 26 آل عمران قل اللهم مالك الملك ... مينويسد:

بلخى و جبائى ميگويند جائز نيست كه ما بگوئيم خداوند حكومت را به فاسقين و بدكاران عطا ميكند زيرا حكومت كارى بس بزرگ است كه از سياست و تدبير با بخشش مال زياد همراه است و خداى فرموده لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ و حكومت از بزرگترين عهد و پيمان خدائى است، پس مراد از- ملك- پيامبرى و حكومت خدائى است و جاهل را بر عالم حق سياست نيست. بلخى استدلال ميكند و ميگويد كسى كه در باطن كافر و فاسق است حكومتش غير الهى است.

(تبيان 3/ 430) پس خداوند مالك هر ملكى است مالك دنيا و آخرت است و مالك نبوت و پيامبرى و در اين آيه اشاره به همين حكومت الهى و پيامبرى است اين قول از سعيد بن جبير و مجاهد است كه تمام تفاسير آنرا نقل كرده اند.

بمقتضاى حكمت و مصلحت از جباران به قهر كه مقدماتش را خود با ستمگرى فراهم كرده اند ميگيرد، كافر و فاسق هر چند هم با زور و نيرنگ و قدرت غلبه كنند- فليس ذلك بملك يرتبه اللّه- اين حكومت خدائى نيست زيرا گفته است لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ در پاسخ حضرت ابراهيم كه بعد از نبوت و امامت و حكومت مى پرسد- و من ذرّيتى- آيا تبار من هم مشمول اين عهد يا حكومت الهى خواهند شد جوابش- لا ينال عهدى الظالمين است كه نه خير چنين نيست.

و در آيات ديگر- (ملكوت)- ويژه قدرت و ملك خدائى است مصدر- ملك- است كه حرف- ت- مثل رحموت و رهبوت در آن وارد شده است، گفت:

وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ و أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- الاعراف/ 185.

چگونه ممكن است حكومت هاى جور و زور و نيرنگ و ستم از بخشش خدا باشد و حال اينكه خداوند دستور داده است دست آنها را از حكومت كوتاه كنيد و ملك را از آنها بگيريد- اين استدلال از بلخى است.

(مجمع البيان 1/ 428) در آيات 28 به بعد تكرار ميشود كه لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ ...

نبايد اهل ايمان مؤمنان را واگذارند و كافرانرا سرپرست و دوست خود بگيرند و هر كس چنين كند رابطه او با خدا مقطوع است باستثناى مواردى كه از شر آنها بر حذر بمانيد و بدانيد بازگشت همه بسوى اوست.

خداوند براى توجه دادن كسانى كه حتى مقدمات حكومت غير الهى را از قبيل- تكاثر- فرعونيت- رزق هاى نامشروع ستمگرى- اشاعه فساد و جهالت- تبعيضات و خاندان پرورى را باز هم از خدا ميدانند در چندين آيه تكرار ميفرمايد كه: وَ ما ظَلَمُونا وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ 57 بقره ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

117 بقره و 160 اعراف/ 7 توبه إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ 44/ يونس/ 101 هود 33/ نحل 18/ نحل 9/ روم.

كه اين ستم ها چه در ظالم و چه بر مظلوم از خود انسانهاست كه يا ستمگرند و يا ستم پذير- ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ.

پس ميگوئيم و با پيامبر صلّى اللّه عليه و اله همصدا ميشويم كه- الهى بيدك الخير- و لذا على عليه السّلام فرمود: «لا طاعة لمخلوق فى معصية الخالق».

(مملكت)- قدرت و سرزمين هائى است كه قدرتمند مالك آن است و مملوك در عرف زبان بردگانند كه تحت سيطره ملك هستند گفت:

عَبْداً مَمْلُوكاً- النحل/ 75 ميگويند- فلان جواد بمملوكه- يعنى به آنچه دارد بخشنده است.

ملكه- ويژه قدرت بوده است- فلان حسن و الملكه- يعنى نيكى به زير- دست در قرآن- ملك العبيد- يعنى دست گفت:

لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ- النور/ 58 و أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ- النساء/ 36 و أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ و مملوك بوسيله پادشاهى يا نيكوكارى و يا قدرت ثابت ميشود.

ملاك الامر- چيزى از كار كه بآن اعتماد ميشود، ميگويند: القلب ملاك الجسد- سلامتى دل و قلب آرامش بدن است.

ملاك التزويج و املكوه- آنرا به همسرى برگزيد- همسر به قدرتى كه در سياست و تدبير منزل بكار ميرود تشبيه شده است و بهمين جهت گفته اند: كاد العروس ان يكون ملكا- داماد در حكم ملك است.

ملك الابل و الشاة- شتر يا گوسفند جلو گله كه ساير شتران و گوسفندان دنباله رو آنها هستند.

ملك و ملك- تسلط و قدرت بر ديگرى داشتن است خداى تعالى فرمود:

ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا- طه/ 87.

(پس از بازگشت موسى عليه السّلام از كوه طور و اعتراض به پرستش گوساله سامرى، باو گفتند ما با اختيار و ميل خود خلاف نكرديم).

ملكت العجين- خمير نان را چونه كردم، حايط ليس له ملاك- ديوارى كه پايه اى محكم ندارد.

اما (مَلَك)- علماى نحو اين واژه را از ملائكه ميدانند كه حرف- م- در آن زائد است، بعضى پژوهشگران گفته اند: ملك از ملك است يعنى قدرتمند، اما به كارگزاران آفرينش كه از فرشتگانند- ملك با فتحه حرف اول و دوم گويند اما در بشر ميگويند ملك- با كسره حرف دوّم. پس هر ملكه ملائكه اى است ولى هر ملائكه اى ملك نيست در آيه زير به ملك در همين معنى اشاره شده است.

فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً- النازعات/ 5 فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً- الذاريات/ 4.

وَ النَّازِعاتِ النازعات/ 1 (1)

در ذيل اين آيات به دو نكته اساسى بايستى توجه داشت، اول واژه- مملوك يا رقيق و يا عبيد بمعنى برده، چنانكه در آيه زكوة قبلا گفته شد- و يك سهم زكات بنام- و فى الرقاب- براى آزادى بردگان در سراسر دنياست كه در سال تحرير الوسيله هم بخوبى تشريح شده كه اصولا يكى از اهداف حكومت اسلامى نجات بردگان و مستضعفين عالم است در موارد زيادى هم- عبارت- فك رقبه- يعنى آزادى بردگان تأييد شده است كه راغب رحمة اللّه هم با عبارت فلان حسن الملكه يعنى خوشرفتارى و نيكوكارى در مورد بردگان اشاره نمود در حديثى هم آمده است كه شر الناس من باع الناس بدترين مردم كسى است كه انسان فروشى ميكنند، يك سوره قرآن هم بنام برده اى است سياه پوست و حكيم بنام لقمان كه خداوند در رديف پيامبران او را معرفى ميكند و ميگويد- وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ ما بر لقمان حكمت آموختيم- تا بشريت بعد از اسلام بفهمد كه عظمت و ارزش به رنگ پوست و نژاد نيست بلكه به قابليت است و داغ ننگ بر چهره نژاد پرستان

از اين قبيل كلمات كه ملك الموت هم از همين است. گفت:

وَ الْمَلَكُ عَلى أَرْجائِها- الحاقه/ 17.

و عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ- البقره/ 102 و قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ- السجده/ 11.

(ملا) ملا

جماعتى و مردمى كه بر يك نظر و رأى گرد هم ميآيند، كه چشم ها آنها را

عالم بگذارد.

دوم- آياتى است كه- بگونه- النازعات- المقسّمات- النّاشطات و از اين قبيل آيات كه مفسرين به فرشتگان تفسير كرده اند اما دانشمند و مفسر كم نظير ابو مسلم اصفهانى ميگويد اين كلمات مونث است و خداوند فرموده فرشتگان مونث نيستند و تصور كسانى كه آنها را دختران خدا پنداشته اند باطل است فخر رازى مينويسد.

«و اعلم ان ابا مسلم بن بحر الاصفهانى طعن فى حمل هذه الكلمات على الملائكة زيرا مفرد نازعات، نازعة است و مؤنث است در حاليكه خداوند فرشتگان را منزه داشته» و سپس ميگويند نظر كلى اين است كه اين واژه ها مربوط به ستارگان و در آيات ديگر جنگجويان يورش برنده دشمنان است- و العاديات ضبحا- فالموريات قدحا اما ابو مسلم نظرش اينست كه اين صفات صفات جنگجويان است و به جنگجويان خشكى و دريائى اشاره ميكند و السابحات سبحا- فالسابقات سبقا و اين ها صفات آن حالت هاست. (32 تفسير كبير) و در پايان ميگويد اينها احتمالاتى است و اللّه اعلم:

(صفات- اسبان- خيل- تير و كمان و حالات و صفات مختلف ديگر).

زياد مى بيند گوئى كه چشم را پر كرده اند چه از نظر رويه و چه منظره و جمعيتى كه شكوه و جلالى دارند. در آيه گفت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ- البقره/ 246 وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ- الاعراف/ 60 و إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ- القصص/ 20 و قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ- النمل/ 29 آيه آخر خطاب بلقيس ملكه سبا به اطرافيان خويش است كه ميگويد نامه كريمى بمن رسيده است).

همچنين آيات ديگر ميگويند- فلان مل ء العيون- است يعنى چشم گير و با ابهت و بزرگ است البتّه در نظر هر كسى كه او را به بيند گوئى ديدنش چشمش را پر كرده است.

شباب مالى العين- جوانى با همان سيما و چهره گيرا- ملا- جماعتى كه از نظر اخلاق كاملند شاعر ميگويد: فقلنا احسنى ملا جهينا.

(شعر از عبد الشارق است، تمامش چنين است:

تنادوا يال بهته اذ لقونا فقلنا احسنى ملا جهينا

يعنى وقتى كه ما را ملاقات كردند بانگ برداشتند با ابهتيد، سپس ما گفتيم پس به اين مردم خوش اخلاق نيكى كنيد).

مالاته- او را يارى نمودم و از گروه او شدم مثل- شايعته- از پيروان او شدم.

هو ملى بكذا- از آن هاست- ملاءه- بيمارى زكام كه دماغش پر است.

مل ء- گنجايش و ظرفى كه پر ميشود ميگويند- اعطنى ملاه و ثلاثة املائه- پر آن ظرف يا سه برابرش را بمن بده.

(ملا) ملا

املاء يعنى امتداد دادن در مدت زياد مثل- ملاوة و ملى من الدهر- مدت زمانى از روزگار گفت:

وَ اهْجُرْنِي مَلِيًّا- مريم/ 46 به مدت زمانى از من دور باش- تمليت دهرا- مدتى باقيماندى- تمليت الثوب- از آن لباس مدتى بهره بردم، تملى بكذا- مدتى از او بهره برد- ملاك اللّه- خداوند عمرت داد ميگويند- عشت مليّا- زياد زندگى كردى- ملا- بدون همزه يعنى بيابان گسترده و فراخ- ملوان- كنايه از شب و روز است و حقيقتش اينست كه بخاطر پياپى آمدنشان چنين گفته اند زيرا بيكديگر اضافه ميشوند، شاعر ميگويد:

نهار و ليل دائم ملواهما على كل حال المرء يختلفان

(شب و روز در پى هم پيوسته ميايند و انسان در هر حالى كه باشد آنها در رفت و آمدند.

اگر اينگونه ظرف زمان نبودند و پياپى نميامدند بيكديگر اضافه نميشدند.

خداى تعالى گفت:

وَ (أُمْلِي) لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ- الاعراف/ 183 (مهلتشان ده كه عذاب شديد ما بآنها ميرسد).

و الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ- محمد/ 25 يعنى (شيطان كفر را در نظرشان جلوه داد و مهلتشان داد) و اگر- املالهم- بخوانند از- املت الكتاب- يعنى نامه را املا كردم

گرفته شده يعنى شيطان كارشان را دستور داد گفت:

أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ- آل عمران/ 178 كافران گمان نكنند كه مهلت دادن ما يا عمر يافتن شان براى آنها خير است.

اصل- امليت- امللت- است كه براى تخفيف در گفتن مقلوب شده است.

و فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ- الفرقان/ 5 و فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ- البقره/ 282 سرپرست و ولى او املا كند و امضا كند.

(منن) منن

واژه- منن- با تشديد حرف- ن- چيزى است كه با آن وزن ميكنند- من و منان- يك من و دو من امنان جمع من است كه گاهى حرف- ن- تبديل به الف ميشود ميگويند- منا و امناء- چيزيكه تعيين و تقدير شده، ممنون- ميگويند مثل موزون: وزن شده.

(منة)- نعمت بزرگ است، اين معنى به دو صورت گفته ميشود:

اوّل: بصورت فعل مثل- من فلان على فلان- وقتى كسى بديگرى نعمت زياد و ارزشمندى بدهد. از اين معنى خداوند فرمود:

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ- آل عمران/ 164 و كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ- النساء/ 94.

و وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَ هارُونَ- الصافات/ 114 و يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ- ابراهيم/ 11

و آيه وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا- القصص/ 5 (1) كه در حقيقت اين نعمت هاى سنگين و بزرگ جز از خداى تعالى از ديگرى نيست.

دوم: آنكه اين واژه بمعنى نعمت فقط زبانى باشد نه فعلى كه ناپسند است بويژه در ميان مردم آنكه كسى كفر آن نعمت كند و براى زشتى آن در مثل ميگويند- المنّة تهدم الضّيعة- منّت خوبى را از بين ميبرد و براى خوبى منّت در موقع كفران نعمت ميگويند- اذا كفرت النّعمة حسنت المنّة- اگر نعمت ناديده

آيه فوق- وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ- فلسفه بعثت پيامبران و نتيجه جهاد و مبارزه با طاغوتيان و فرعونهاى هر زمان است اين آيه از اول انقلاب شكوهمند اسلامى ايران بهمن 1357 ببعد بارها و بارها از سوى خطبا و جوانان مبارز خوانده شده و اين واژه را- منت ترجمه كرده اند و حال اينكه منت در اين جا بگفته راغب نعمت بزرگى است كه خداوند بر مستضعفين مى بخشد و آنها را پيشوا و الگو و وارثان صالح زمين قرار ميدهد، اميد است با توجه به معنى درست آيه و آيات مشابه ديگر بمعنى حقيقى آن كه نعمت دادن آنهم نعمتى بس سنگين و بزرگ است توجه و ترجمه شود فرقش با نعمت در معنى معمولى اينست كه منت نعمت زياد و گرانقدر و عظيم است مثل نعمت هدايت نعمت رسالت، نعمت ايمان، نعمت شنوائى و نعمت وارث شدن در حكومت بر زمين.

ابن اثير مينويسد- يكى از نامهاى خداوند- منان است هو المنعم المعطى يعنى او نعمت دهنده هو بخشنده است زيرا- من- در معنى عطا و بخشش است نه منة كه بيشتر بمعنى احسان بكار ميرود كه پاداش و جزائى در برابر آن نيست (النهايه 4/ 365).

و كفران شود منت نيكو است در آيه گفت:

يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ- الحجرات/ 17 در اين آيه- يمنون- منت نهادن با گفتن است و منت از سوى خدا بعقل است كه اگر مسلمان شوند و هدايت يابند نعمت يافته اند.

و آيه فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً- محمد/ 4 كه در باره آزادى اسراست ميگويد يا با برترى و منتى بعدا آزاد كنيد و يا فديه بگيريد پس- من اشاره به آزادى بدون عوض است و گفت:

هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ- الصاد/ 39 يعنى آنرا ببخش يا نگهدار و گفت:

وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ- المدثر/ 6 كه گفته اند اينجا منّت زبانى است كه پيامبر را از آن نهى ميكند يعنى مبخش كه بجاى آن افزونتر بخواهى.

و لَهُمْ أَجْرٌ (غَيْرُ مَمْنُونٍ)- فصلت/ 8 يعنى پاداشى بدون حساب بآنها داده ميشود (كسانى كه خدا پرستند و كارهاى شايسته ميكنند) مثل- بغير حساب- بى اندازه كه گفته- غير ممنون- بمعنى دائمى و كم و قطع نشده.

منون- از منية يعنى مرگ و مردن است زيرا عمر را كوتاه و روزى دنيائى را قطع ميكند، كه منة زبانى از همين معنى است زيرا در كفران نعمت، نعمت بريده ميشود كه بناچار شكر و سپاس هم انجام نميشود. اما- (من)- در آيه:

وَ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى- الاعراف/ 160

گفته اند- من- كه بر بنى اسرائيل در بيابان بعد از ظاهر شدن ابرها باران باريد اين باران مثل شبنم بر بعضى درختان ماده اى شيرين ظاهر كرد (ترنجبين) و- سلوى- هم پرنده اى است و نيز- من و سلوى- اشاره است به نعمت هائى كه خداوند بآنها داد كه طبيعتا هر دو چيز واحدى هستند ولى با دو نام من- و سلوى- براى وجود نعمت و تسلى خاطر يافتن بعد از نعمت.

(من) من

بمعنى- كسى- با كسيكه- در مورد انسانها بكار ميرود نه غير انسان، مگر وقتى كه جمع ميان هر دو موجود باشد مثل: رأيت من فى الدار- ديدم كه چه كسى يا چيزى در خانه هست، از انسان يا حيوان. و مگر وقتى كه بطور مفصل در جمله اى بيايد كه انسان هم در آن دخالت دارد، مثل:

فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي- النور/ 45 (در باره تمام جانداران است كه گروهى با پا و با دست و يا با خزيدن راه ميروند) كلمه من- به غير انسان تعبير نميشود از اين روى بعضى از دانشمندان نوخاسته و اخير (نسبت به زمان راغب رحمه اللّه) در صفت چهار پايان و اغنام كه صفت انسانى ندارند ميگويند اگر در جمله استفهاميه- من- را براى حيوان يا غير حيوان بكار بردى خطا كرده اى- زيرا- من استفهاميه در مورد انسانهاست نه غير از اين كه در مورد مفرد جمع- مذكر و مؤنث همين- من- بكار ميرود در آيه گفت:

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ- الانعام/ 25 و در آيه ديگر مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ- يونس/ 42

و وَ مَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ- احزاب/ 31

(مِنْ) مِنْ

براى ابتداى مقصود و آغاز و حد هر پايانى و هم براى جدا كردن (تبعيضيه) و توجيه و بيان چيزى بكار ميرود و هم چنين براى تعيين حد جنس در حالت نفى با استفهام. مثل آيه:

فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ- الحاقه/ 47 و نيز براى بدل مثل، اين را از آن بگير يعنى عوضش كن گفت:

إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ- ابراهيم/ 37 كسى كه حرف- من- را من تبعيضيه بداند معنى آيه اينست كه حضرت ابراهيم بعضى از افراد خانواده اش را در آن بيابان سكونت داده. و آيه:

مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ- النور/ 43 تقديرش اينست كه كوههائى از برف از آسمان نزول داده است. پس- من اول ظرف است و من دوم مفعول و من سوم در اين آيه براى بيان و توجيه جنس كوههاست مثل اينكه ميگوئى- عنده جبال من مال- كوهى از مال و ثروت دارد و گفته اند احتمال دارد- من دوّم هم يعنى- من حبال بخاطر ظرف بودن تقديرا منصوب شده است براى اينكه از آسمان نزول كرده است و من جبال- منصوب باشد براى اين كه مفعول به است كه واژه حال براى كوه برف از نظر عظمت و زيادى است كه از آسمان ميبارد و نازل ميشود و آيه:

فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ- المائده/ 4

اخفش ميگويد- من- در مما زائد است امّا صحيح نيست زيرا بعضى از چيزهائى كه به انسان عطا شده خوردنش جائز نيست مثل- خون- غدد- پليديهاى گوارشى كه خوردنشان نهى شده است.

(منع) منع

ميگويند- منع- ضد بخشش است- مثل رجل مانع و مناع- مردى بخيل است خداوند فرمود:

وَ يَمْنَعُونَ الْماعُونَ- الماعون/ 7 و مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ- ق/ 25 اين واژه در معنى بزرگى و رفعت نيز بكار ميرود مثل- مكان منيع- جائى بس بلند مرتبه- فلان ذو منعة- او عزيز و بلند مرتبه است كه دسترسى باو و رسيدن به مقام او ممتنع است در آيه گفت:

أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَ نَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ- النساء/ 141 (سخن منافقين است كه اگر در جنگ مسلمانان با كفّار پيروزى براى كفار بود ميگفتند آيا ما شما را به اسرار مسلمانان آگاه نميكرديم) و آيه:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ- البقره/ 114 و ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ- الاعراف/ 12.

يعنى چه چيزى ترا واداشت و منع كرد بر ترك آن كار؟ امرأة منيعة- كنايه از عفت است يعنى زنى با عفت.

مناع يعنى مانع شو مثل برال يعنى فرود آى.

(منى) منى

منى يعنى سرنوشت و تقدير- منى لك المانى- برايت سرنوشتى معين كرد، از اين واژه كلمه- منا- بمعنى چيزى كه با آن وزن ميكنند، منى- چيزى كه هر جاندارى از آن ساخته ميشود. در آيه گفت:

أَ لَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى- القيامة/ 37 و مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى- النجم/ 46 يعنى با عزت و قدرت الهى آنچه را كه نبوده است مقدر شد و بوجود آمد.

منية- مرگ و اجل مقدر براى هر جاندارى جمعش- منايا- است، (تمنى)- تعيين و تقدير چيزى در نفس و تصوير آن در ذهن كه از كمال و تخمين نشأت ميگيرد، يا از روشى فكرى و پايه اى بر اين اساس ولى اگر بيشتر از تخمين و گمان باشد، كذب و دروغ در آن بيشتر غلبه دارد.

پس بيشتر آرزوها تصورى است كه حقيقتى براى آن نيست، در آيه گفت:

أَمْ لِلْإِنْسانِ ما تَمَنَّى فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ- الجمعه/ 6 و وَ لا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً- الجمعه/ 7 (امنيه)- صورتى است كه از آرزوى چيزى در نفس انسان بوجود ميآيد، و چون دروغ تصورى است كه حقيقت ندارد و گفتن آن مثل آرزوئى است براى آغاز دروغ، اگر از دروغ به آرزو تعبير شود درست است لذا از عثمان (رض)

روايت شده است كه «ما تغنيت و لا تمنيت منذ اسلمت» (1). در آيه گفت:

وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ- البقره/ 78 مجاهد گفته است امانى يعنى كذب و دروغ (از اهل كتاب كسانى ناخوانده كتاب هستند كه فقط دروغهائى از آن ميدانند) يا بگفته ديگران يعنى فقط ميخوانند بدون معرفت زيرا تلاوت بدون علم و معرفت در نزد خواننده اش مثل آرزو است و گفت:

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ- الحج/ 52 يعنى در موقع تلاوت آيات آن كتابها از سوى پيامبران، قبلا گفته شد همانطوريكه- تمنى چنانكه بر پايه گمان و تخمين ميباشد بر پايه روش انديشه نيز هست كه بر آن اصل آرزويش ميآيد.

و همين كه پيامبر صلّى اللّه عليه و اله بيشتر مبادرت ميكرد به تلاوت آياتى كه فرشته وحى بر قلبش ميرساند تا اينكه باو گفته شد:

لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ- طه/ 114 و لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ

اين روايت در النهايه بصورت (ما تغنّيت و لا تمنّيت و لا شربت خمرا فى جاهليّة و لا اسلام) آمده است كه روايت راغب تغنيت است يعنى به غنا و آواز يا آرزوهاى دروغين از وقتى كه مسلمان شده ام توجه نكرده ام) كه تغنيت با حرف «ع» غلط است./ 4/ 367 النهايه.

اين جهت بيان شده است كه- ان العجله من الشيطان (شتابزدگى دور از عقل و از امور شيطانست) عبارت- (منيتنى كذا)- يعنى آرزوئى در من بوجود آوردى كه امر بر من مشتبه شد، خداوند از اين معنى خبر داده است كه:

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ- النساء/ 119.

(مهد) مهد

گهواره اى كه براى كودك آماده ميشود، خداى تعالى فرمود:

كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا- مريم/ 29 (سخن مردميست كه حضرت عيسى را در گهواره ديدند و باور نميكردند كه بتوانند با او تكلم كنند).

مهد و مهاد- جائيست كه مانند گهواره آماده پرورش است در آيه گفت:

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً و مهادا- طه/ 53 و اين معنى مثل آيه:

الْأَرْضَ فِراشاً- البقره/ 22 (زمين را مانند فرشى گسترده برايتان قرار داده است).

مهدت لك كذا- آنرا براى تو آماده و مهيا كردم. امتهد السنام- كوهان شتر مثل گهواره آماده كرد.

(مهل) مهل

سكون و- آرامش، ميگويند- مهل في فعله و عمل في مهلة- در كارش آرامش و در مهلت عملش هم حوصله داشت مهلا يعنى رفاقت مدارا و مهربانى- مهلته-

وقتى بكار ميرود كه باو تكونى- مهلا- اما- امهلته- باو فرصت دادى در آيه گفت:

فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً- الطلاق/ 17 (مهل)- ته مانده روغن زيتون است گفت:

كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ- الدخان/ 45 مانند مانده روغن در دلها ميجوشد (كنايه از نوعى نوشيدنى ناگوار و معده سوز در باره دوزخيان است كه در دنيا دل ديگران را با ستم و ظلم و نامردمى بدرد ميآوردند).

(موت) موت

مرگ و مردن كه بر حسب نوع زندگى متفاوت است.

اوّل: مرگى و مردنى كه نيروى ناميه يعنى رشد دهندگى كه در گياه و حيوان و انسان هست از بين برود مثل آيه:

يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها- الروم/ 19 و أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً- ق/ 11 دوم: مرگ با از بين رفتن نيروى حواس چنانكه در آيه گفت:

يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هذا- مريم/ 23 و أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا- مريم/ 66 سوم: مرگى كه نيروى عاقله انسان بوسيله آن از بين برود و همان جهالت است مثل:

أَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ- انعام/ 122 چنانكه در آيه إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى- النمل/ 80 بآن معنى اشاره كرده است.

چهارم: اندوه و حزن مرگ آفرينى كه زندگى را مكدر و محزون سازد مثل آيه:

وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ- ابراهيم/ 17 از همه سوى حزن و اندوه مرگبار او را فرا گرفته اما نمرده است.

پنجم: خوابى كه برادر مرگ است زيرا خواب مرگ سبك و خفيف است و مردن و مرگ خواب سنگينى است و بهمين جهت خداوند اين هر دو را- توفى- ناميده است ميگويد:

وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ- انعام/ 60 و اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها- الزمر/ 42.

و نيز فرمود:

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ- آل عمران/ 169 زيرا موت و مرگ از ارواح شهدا نفى شده است و در اين آيه به تنعّم و نعمت هاى آنها اشاره ميكند. و نيز گفته اند چون شهيد ديگر حزن و اندوهى ندارد. در آيه گفت:

وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ- ابراهيم/ 17

و كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ كه عبارت از زوال و از بين رفتن نيروى جوانيست و دورى روح از جسد در آيه إِنَّكَ (مَيِّتٌ) وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ- الزمر/ 30 گفته اند معنايش اينست كه در آينده خواهى مرد كه آگاهى بر اين امر است كه هر كسى ناچار از مرگ است چنانكه گفته شده- و الموت حتم في رقاب العباد- (1).

جاى تاسف است كه ابن اثير در النهايه تمام نظرات راغب رحمة اللّه را در مورد موت پنج گانه نقل كرده ولى بدون ذكر نام راغب (النهايه 4/ 369) و اين كار از نظر ادب و فرهنگ عملى ناجوانمردانه است.

مصراع فوق كه ميگويد- رسيدن مرگ به همه مردم حتمى است- موضوعى است كه تمام شعرا و حكما در اين باره سخن گفته اند زيباترين و حكيمانه ترين آنها اشعارى است كه ابو الحسن تهامى در مرثيه و شهادت فرزندش در شصت بيت سروده است كه براستى جاى يادآورى است ميگويد.

حكم المنية فى البريّة جار ما هذه الدّنيا بدار قرار

بنيا يرى الانسان فيها مخبرا حتى يرى خبرا من الاخبار

فرمان مرگ در ميان انسانها جارى است.

زيرا اين جهان جاى ماندن نيست.

در حاليكه انسانى خبر دهنده است.

ناگهان تو او را و مرگش را در اخبار ميشنوى.

و مكلّف الايّام ضدّ طباعها متكلّب فى الماء جذوة نار

و العيش نوم و المنيّة يقظة و المرء بينهما خيال سار

كسى كه از روزگار خلافش را بخواهد مثل كسى است كه از آب آتش

گفته اند واژه- ميت- در آيه اخير اشاره به دورى روح از جسم نيست بلكه اشاره اى به تحليل رفتن و كاستى بشر در هر حالى است زيرا انسان دائما در دنيا در حال از دست دادن جزء جزء وجود خويش است چنانكه شاعر ميگويد- يموت جزءا فخرا- از اين روى عده اى اين گونه مرده را- مائت- تعبير كرده اند و ميان- ميت و مائت فرقى قائلند كه ميگويند- مائت همان تحليل- رونده است كه بتدريج به مرگ قطعى ميرسد، قاضى على بن عبد العزيز گفته- است «در ميان امت ما- مائت- نيست، ميت- مخفف ميّت است و لذا ميگويند-- موت مائت- مثل شعر شاعر- و سيل سائل، و بلد ميت و ميت. خداى تعالى گفت:

سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ- الاعراف/ 57 و بَلْدَةً مَيْتاً- ق/ 11 (ميته)- از حيوانات چيزى است كه روحش بدون ذبح شدن از او دور شده

بخواهد.

زندگى خوابيست و مرگ بيدارى- و انسان در اين ميان پندارى گذرنده است.

ليس الزمان و ان حرصت مسائلا خلق الزّمان عداوة الاحرار ..

زمانه موافق تو نيست هر چند بخواهى زيرا شيوه او دشمنى با آزادگان است يك بيت از شعرا و خطبا از زبان حضرت حسين عليه السّلام در شهادت حضرت على اكبر ذكر ميكنند كه ميگويد.

يا كوكبا ما كان اقصر عمره و كذالك عمر كواكب الاسحار

اى ستاره پر نور سحرى چقدر عمرت كوتاه بود و تمام ستارگان سحرى چنين هستند.

در آيه گفت:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ- المائدة/ 3 و إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً- الانعام/ 145 موتان- به ازاء حيوان زمينى است كه براى زراعت آماده نشده، ميگويند- ارض موات.

موتان- مرگ و مير شتران- ناقة مميتة- شتر مرده و- مميت- شترى كه نوزادش مرده.

اماتة الخمر- كنايه از جوشاندن و پختن خمر است، مستميت- در حال مردن. شاعرى گفته است:

ما عطيت الجمالة مستميتا- اجرتش و حقوق را در حال مردنش پرداختى.

موته- شبيه ديوانگى گوئيكه از مردن عقل و علمش ديوانه است و از اين معنى عبارت- موتان القلب و امرأة موتانه- مردن دل و قلب و زن دل مرده.

(از اين واژه اصطلاحى هم هست كه راغب نياورده، مثل- الموت الاحمر:

قتل و كشتن- الموت الابيض: سكته يا مرگ طبيعى، الموت الاسود- خفگى با هر وسيله ممات- مرگ يا زمان مرگ. ممات- لغات ديرين كه استعمال نميشود.

اماته- و مباينت.

(موج) موج

خيزش آب دريا كه از كشتى ها بالا ميزند، گفت:

فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ- هود/ 42 در امواجى چون كوه و آيه:

يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ- النور/ 40 فعل ماج يموج و تموج- مانند موج دريا مضطرب است. گفت:

وَ تَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ- الكهف/ 99 يعنى در آستانه قيامت مردم چون موج مضطربند.

(ميد) ميد

ميد: جنبش و اضطراب بزرگى مثل لرزش زمين، گفت:

أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ- النحل/ 15 و أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ- الانبياء/ 31 مادت الاغصان- شاخه ها به حركت در آمد، ميدان- ادامه زندگى، شاعر گويد- نعيما و ميدانا من العيش اخضرا- حيات و نعمت هاى او از زندگانى شادى بخش و سبز- ميدان الدابه- در همان معنى است.

(مائده)- طبق يا سفره يا ميز غذاخورى كه به غذا هم مائده گويند، مادفى يميدنى- مرا طعام داد- يعشينى- هم همين معنى است (از عشا- غذاى شب گرفته شده) گفت:

أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ- المائده/ 114 يعنى براى ما غذا طلب كن گفته اند: استدعوا علما- علم و دانش طلب كن زيرا علم غذاى روح است چنانكه طعام غذاى بدن.

(مور) مور

جريان تند و سريع فعل آن- مار يمور مورا- است گفت:

يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً- الطور/ 9 و عبارت- مار الدم على وجهه- خون بر چهره اش ظاهر شد. و نيز- مور- خاكى است كه باد بر آن ميوزد (شن روان)- ناقة تمور- شتر تيز رو يا- مواره.

(مير) مير

مير غذا و طعامى است كه انسان فراهم ميكند- مار اهله بميرهم- براى خانواده اش غذا فراهم كرد در آيه گفت:

وَ نَمِيرُ أَهْلَنا- يوسف/ 65 خيره و- ميره در معنى بهم نزديكند (جمع كردن).

(ميز) ميز

ميز و تمييز- جدا كردن معنى در متشابهات است كه يكى را بر ديگرى تميز ميدهند. افعال اين واژه: مازه يميز ميزا و تمييزا- است گفت:

لِيَمِيزَ اللَّهُ- الانفال/ 38 كه لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ- الانفال/ 37 خوانده شده- تميز- بدون معنى است كه يكى براى جدا كردن- و ديگرى بمعنى نيروئى كه در مغز انسان وجود دارد كه تميز ميدهد، و معانى را استنباط ميكند- چنانكه ميگويند- فلان لا تميز له- او نيروى تميز و تشخيص ندارد.

باب- انماز و امتاز- هم دارد، در آيه گفت:

وَ امْتازُوا الْيَوْمَ- يس/ 59 فعل- تميز- هم مطاوع ماز است: پذيرش تميز و تشخيص يعنى جدا و

بريده شد. گفت:

تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ- الملك/ 8 نزديك بود از هم جدا شود و حياتش منقطع شود.

(ميل) ميل

از حالت اعتدال و وسط بيكى از دو طرف افراط و تفريط عدول كردن يا بيكى از دو طرف مايل شدن، كه در ظلم و جور بكار ميرود، كه اگر در اجسام بكار رود ميگويند طبيعتا و خلقتا كج است واژه آن- ميل- است اما اگر كجى و انحراف عرضى باشد آنرا- ميل- ميگويند- ملت الى فلان- به او يارى رساندم گفت فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ- النساء/ 129 (ملت عليه)- بر او حمله كردم، در آيه گفت:

فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً- النساء/ 102 كفار دوست دارند شما از سلاحتان غفلت كنيد و ناگهانى بر شما يورش برند.

اما ناميدن- متعلقات انسان به- مال- از اين جهت است كه مال چيزى است كه هست و از بين ميرود از اين رو مال را عرض و اموال را اعراض دنيوى گفته اند كه دلالت بر سخن كسى دارد كه گفته است مال دست گردانى است كه روزى در خانه عطار و روزى ديگر در خانه بيطار يافت ميشود.

(مائه) مائه

يعنى سومين اصل از اصول اعداد (آحاد- عشرات مئات) زيرا اصول اعداد چهار قسمت است آحاد- عشرات- مئات- الوف- در آيه گفت:

فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ- الانفال/ 66 و وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا- الانفال/ 65 امائت الدراهم- درهم ها را به صد رساندم.

(مائه) مائه

آب در آيه:

وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‌ءٍ حَيٍّ- الانبياء/ 30 و ماءً طَهُوراً- الفرقان/ 48 در مورد قبائل ميگويند.

ماه بنى فلان- اصل واژه- ماء- موه است زيرا جمعش- امواه و مياه- است و تصغيرش- مويه كه حرف- ه- حذف و قلب به واو شده است- رجل ماء القلب- مرد كودن و ترسو. پس ماء- مقلوب- موه- است مثل- رجل ماه- است در همان معنى است- ماهت الزكية و بئر ميهه- چاه پر آب شد- اماه الرجل- به آب رسيد- امهى- آب رسيد.

(ما) ما

از اين كلمه 95 اسم و 5 حرف بكار ميرود، اگر بصورت اسم بكار رود، مفرد و جمع و مؤنثش بهمين صورت است. كه براى افزودن ضمر- ضمير مفرد بكار برود و بمعنى جمع تعبير شود، اما از- ما- بصورت اسم كه بمعنى الذى است اول آيات:

وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ- يونس/ 18 سپس گفت: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ

در وقتى كه بصورت جمع تعبير شود- هؤلاء- جمع. و در آيه:

وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً- النحل/ 73 كه باز هم بمعنى جمع است آيه:

بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ- البقره/ 93 دوم: ما- بصورت نكره- آيات زير:

نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ- النساء/ 58 يعنى چيز نيكوئى است كه بآن موعظه ميشويد.

و فَنِعِمَّا هِيَ- البقره/ 271 كه جائز است- ما- در اين آيه نكره باشد و آيه:

ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها- البقره/ 26 كه جائز است- ما- صله باشد و بعدش مفعول تقديرش اينست كه مثلى از مگس ميزند.

سوم- ما- بصورت استفهام كه از جنس چيزى پرسش ميشود و نوع آن و از صفت و نوع صفت و در باره غير انسان از اشياء سؤال ميشود.

بعضى از علماى نحو گفته اند كه گاهى از انسانها هم بوسيله- ما- پرسش ميشود مثل آيه:

إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ- مؤمنون/ 6 و إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ- العنكبوت/ 42 خليل ابن احمد گفته است در آيه اخير- ما- بصورت استفهام يعنى چه چيزى

را از غير خدا ميپرستيد و ميخوانيد، او اينگونه تفسير كرده است زيرا- ما هذه- فقط بر مبتدا داخل ميشود و استفهامى كه آخر جمله باشد مثل:

ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ- فاطر/ 2 و مثل عبارت- ما تضرب اضرب.

چهارم: ما- براى تعجب مثل:

فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ- البقره/ 175 ما:

بصورت حرف اوّل در صورتى- ما- حرف است كه بعدش بمنزله مصدر باشد كه فعل مضارع را منصوب ميكند مثل:

وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ- البقره/ 215 كه حرف ما با فعل- رزقنا- در تقدير مصدر است كه دلالت حرف- ان- را دارد كه ضمير بآن بر نميگردد چه لفظى و چه در تقدير.

و بر اين اساس آيه:

بِما كانُوا يَكْذِبُونَ- البقره/ 10 بهمين معنى تعبير شده است- مثل عبارت- اتانى القوم ما عدا زيدا- و در تقدير ظرف زمان مثل:

كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ- البقره/ 20 هر زمان كه نورى بايشان ميرسد راه ميرفتند.

و كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ- المائدة/ 64

هر زمان ميخواستند آتش جنگ بيفروزند خداوند آنرا خاموش مينمود.

و كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً- الاسراء/ 97 كنايه از كمى و زيادى آتش دوزخ است. و اما آيه:

فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ- الحجر/ 14 كه اگر بمعنى مصدر يا الذى باشد هر دو درست است.

بدانكه حرف- ما- اگر با كلمات بعدش به تقدير مصدر معنى شود حتما حرف است و گر نه اگر اسم باشد ضمير بآن بر ميگردد و هم چنين اگر بگوئى- اريد- ان اخرج- كه به ضمير بر نميگردد و ضميرى هم بعدش نيست.

دوم: ما- نافيه و اهل حجاز آنرا مثل شرط بكار مى برند.

ما هذا بَشَراً- يوسف/ 31 سوم: حرف- ما- كه بر- آن و اخوات آن و- ربّ- و از اين گونه معانى و فعل داخل ميشود مثل:

إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ- فاطر/ 28 و إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً- آل عمران/ 178 و كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ- الانفال/ 6 و رُبَما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا- الحج/ 2 و هم چنين در قلما و طالما كه گفته اند بهمين معنى است.

چهارم: ما- كه لفظ- اذ و حيث- را كه براى شرط است الزام آور ميكند يعنى قطعا چنان خواهد شد.

مثل- اذ ما تفعل افعل- و حيثما تقعد اقعد- يعنى قطعا چنان خواهم كرد اگر عمل كنى عمل ميكنم و اگر بنشينى مى نشينم در صورتى كه- اذ- و حيث بدون ما چنين الزامى در شرط او عمل ايجاد نميكنند.

پنجم: ما- بصورت حرف زائد براى تأكيد لفظ مثل- اذا ما فعلت كذا- و عبارت اما تخرج اخرج- اگر خارج شوى مؤكدا خارج ميشوم. در آيه گفت:

فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً- مريم/ 26 (1) و إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما- الاسراء/ 223 پايان كتاب- م- محرم 1407 برابر شهريور ماه 1366

آيه 26 سوره مريم كه تمامش چنين است «اى مريم شاخه درخت را حركت ده ماه برايت رطبى تازه فرو ريزيم پس تناول كن و آب بياشام ديدگانت را به عيسى عليه السّلام روشن كن هر كسى از جنس بشر را كه مى بينى باو بگو كه من براى خدا روزه سكوت گرفته ام و با هيچكس سخن نخواهم گفت» كه بعدا اعجاز پيامبرى حضرت عيسى در سخن گفتن در گهواره و اقرار او به پيامبرى رخ ميدهد.

اين آيه معنى آيه 23 سوره اسراء يا بنى اسرائيل پايه گزارى والاترين مساله تربيتى و عاطفى و اجتماعى را برقرار ميسازد ميگويد «خداى تو حكم فرموده كه جز او را نپرستيد و در باره پدر و مادر احسان كنيد (يعنى پيش از حق آنها به نهايت محبت بورزيد).

هر گاه يكى از آن دو يا هر دو پير و سالخورده شوند زينهار كه كلمه اى

)

كتاب النون

( (نبت) نبت

نبات و نبت چيزى است كه از زمين سر ميزند و آنها را گياهان گويند خواه ساقه اى مثل درخت داشته باشد يا نداشته باشد كه بى ساقه را- نجم- گويند ولى در عرف سخن نجم به گياهان بى ساقه مخصوص است كه در نزد اكثريت مردم نجم چيزى است كه حيوانات آنرا ميچرند و ميخورند بر اين معنى در آيه گفت:

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً- النباء/ 15 و هر گاه حقايق را در نظر بگيريم واژه- نبات- در مورد هر چيزى كه رشد و نمو ميكند بكار ميرود خواه حيوان يا انسان.

پس- انبات- بمعنى روئيدن و رشد كردن در همه آنها صادق است در آيات زير:

كه رنجش مياورد بگوئيد و كمترين آزار به آنها نرسانيد و با ايشان به اكرام و احترام سخن بگوئيد، پر و بال تواضع بر ايشان با كمال مهربانى در حضورشان بگستران و عمل كن و با نيايش بگو پروردگارا مادر و پدر مرا كه از كودكى با مهربانى مرا پرورش داده اند رحمت فرما و خداى به آنچه در ذهن شما هست از خودتان بآنها آگاهتر است» اين ها زمينه تربيتى و رابطه خانوادگى و حكمت اجتماعى اسلام است كه اگر با دنياى غرب و شرق دور از اسلام توجه شود مى بينيم كه انگيزه برترى جوئيها، ابر قدرتى ها و ستم ها همين زير بناى تربيتى مادى آنهاست.

فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلًا وَ حَدائِقَ غُلْباً وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا و فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها- النمل/ 60.

و آيه يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ- النحل/ 11 و در مورد انسان فرمود:

وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ (نَباتاً)- النور/ 17 و خداوند شما راى چون گياهان از زمين رويانيد. علماى نحو ميگويند عبارت- نباتا- در آيه اخير بجاى- انبات- كه همان مصدر روئيدن است بكار رفته عده ديگر آن راى حال معنى كرده اند نه مصدر يعنى در حاليكه رشد ميكنيد و روئيده ميشويد، و در اين باره آگاهى ميدهد به اين كه انسان از جهتى مانند گياهان است زيرا آغاز حياتش و رشد و نشانش از خاك است.

و باين ترتيب رشد و نمو ميكند هر چند كه با صفتى اضافه بر گياهان وصف ميشود لذا فرمود:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ- الغافر/ 67 و همين طور گفت:

وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً- آل عمران/ 37 اما در آيه:

(تَنْبُتُ) بِالدُّهْنِ- المؤمنون/ 20 در اينجا حرف- ب- بر سر دهن- براى وصف حال است نه براى متعدى

كردن فعل- تنبت- زيرا- نبت- در تقدير آن- تنبت حاملة الدهن- معنى ميشود يعنى در حالت رشد گياه زيتون روغن توليد ميكند و روغن در آن بالقوه وجود دارد.

نابتة شر- شرانگيز. و نبتت فيهم نابتة- يعنى كودكانى در ميانشان بزرگ ميشود.

(نبذ) نبذ

دور افكندن چيزى كه مورد توجّه نيست، مثل دور افكندن كفش كهنه- نبذته نبذ النعل الخلق- مثل كفش كهنه دورش انداختم. در آيه گفت:

لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ همزه/ 4 و فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ يعنى براى بى توجهى به پيمان خداى آنرا پشت سر نهادند و توجه نكردند.

و نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ- البقره/ 100 كه در باره گروهى از همان بنى اسرائيل در آيه قبل است كه اينان هم بى توجه بودند و به همان خداى زياد توجه نكردند. و گفت:

فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ- القصص/ 40 در مورد غرق شدن فرعون و لشكريان او در درياست.

و فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ- الصافات/ 145 و لَنُبِذَ بِالْعَراءِ- القلم/ 49 يونس عليه السّلام را به صحرائى افكنديم. اما آيه:

(فَانْبِذْ) إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ- الانفال/ 58 يعنى با آنها مسالمت و صلح كن، بكار بردن نبذ بجاى صلح در اينجا مثل واژه- القاء- يعنى افكندن است چنانكه در اين آيه گفت:

فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ- النحل/ 86 به اينها بگو كه دروغگو هستند.

و وَ أَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ- النساء/ 90 يعنى در آن روز تمام كفار و مشركين تسليم امر خدا ميشوند و معبودانشان همگى از نظرشان محو شود.

پس در آيه قبل كه ميگويد با آنها بتساوى مسالمت كن تنبيهى و هشدارى است بر اينكه پيمانى با تأكيد بسته نشود بلكه حقشان در اينست كه طرحى از روى مدارا با ايشان مطرح شود و متقابلا مراعات كنند و دو جانبه طرح شود در حدود معاهده آنها.

(انْتَبَذَ) فلان- مثل كسيكه در ميان مردم كمتر باو توجه ميشود عزلت گزيد گفت: فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكاناً قَصِيًّا- مريم/ 22 مريم به عيسى عليه السّلام باردار شد و در جائى دور و خلوت عزلت گزيد، قعد نبذة و نبذه- جائى در گوشه و كنار- صبى منبوذ نبيذ- مثل لقيط و ملقوط- كودك گم شده، امّا بصورت اسم مفعول يعنى منبوذ، كسى او را دور افكنده و ديگرى او را مى يابد. نبيذ- خرما و كشمشى كه در ظرف آبى مياندازند و سپس نبيذ نام نوشيدنى مخصوصى شده است.

(نبز) نبز

لقب دادن به كسى، در آيه گفت:

وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ- الحجرات/ 11.

(نبط) نبط

وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ- النساء/ 83 يعنى از آنها كسانى هستند كه موضوع را استخراج و درك ميكنند (1)

آيه فوق يكى از اصول فرهنگى و سياسى جنگ و مبارزات است و آن اخبار اجتماعى و سياسى است كه بايستى با صلاحديد و نظر و رأى دانايان متعهد بررسى و منتشر شود و اين سياست استتار در تمام جوامع بشرى و حكومت ها امرى مهم است، ميگويد «اگر كسانى كه با نفاق و دروغ اظهار اسلام و ايمان دارند راست ميگويند پس چرا اسرار سياست و جنگ را فاش ميكنند و چون كارى كه باعث ايمنى يا ترس جامعه مسلمين است و بايد پنهان داشت منتشر ميسازند تا دشمنان را آگاه كنند در صورتى كه اگر به رسول خدا و صاحبان حكم رجوع مى كردند همانا كسانى كه اهل تدبير و بصيرتند در آن جريانات صلاح انديشى ميكردند، اگر نه اين بود كه فضل و رحمت خداى شامل حال شماست بجز اندكى همه در راه و پيرو شيطان گرديد» اين آيه امروز شامل تمام رسانه هاى گروهى و اخبارى است كه پخش ميشود، و انگيزه هائى از اضطراب، بدبينى، ترس و ناآرامى ها بوجود ميآورد كه بايستى همانا از كانال بررسى ها و صلاحديد مردان آگاه و متعهد و مسئول تصويب شود تا سلامت جامعه محفوظ و از دستبرد دشمنان و بدخواهان در امان بمانند.

استنباط بر وزن استفعال از عبارت- انبطت كذا. گرفته شده يعنى آنرا بيرون آوردم.

نبط- آبى است كه از چاه يا زمين بيرون ميآورند.

فرس انبط- اسبى كه زير گردن و دستش سپيد است، و از اين واژه- قوم نبطي است كه معروفند.

(نبع) نبع

واژه نبع- يعنى بيرون آمدن آب از چشمه، محلى بصورت- نبع الماء ينبع نبوعا و نبعا است- ينبوع- چشمه ايست كه آبش بيرون ميآيد جمعش ينابيع، خداى تعالى گفت:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ- الزمر/ 21.

و نيز نبع- درختى است كه از چوب آن تير و كمان ميسازند. (در فارسى خدنگ نام دارد).

(نبا) نبا

نبا- خبرى است كه فايده و سود بزرگى دارد، كه از آن خبر علم و دانش حاصل ميشود و بر ظنّ و گمان غلبه ميكند، هيچگاه گفتن- خبر بمعنى نبا- درست نيست مگر اينكه سه اصل و نتيجه اى كه گفته شد و از- نبا- فهميده ميشود در آن باشد (1- سود و فايده 2- علم و دانش 3- غلبه بر ظن و گمان).

به خبرى كه دروغى در آن نباشد شايسته است- نبا- گويند مثل- تواتر

و خبر از سوى خدا و از سوى نبى عليه الصلاة و السلام.

و براى اينكه- نبا- معنى خبر را هم در بردارد ميگويند- انباته بكذا- مثل اخبرته.

و براى اينكه در- نبا- معنى علم هست ميگويند- انباته كذا- مثل اعلمته كذا- به او آموختم خداى تعالى فرمود:

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ- الصاد/ 67 و گفت عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ- النباء/ 1 و أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ- التغابن/ 5 و تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ- يوسف/ 102 و تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها- الاعراف/ 101 و ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ- هود/ 100 و إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا- الحجرات/ 6.

اين آيه آگاهى ميدهد كه اگر خبر موضوع بزرگى كه ارزشمند است و شايسته است كه در آن تأمل و تفكر شود هر چند كه دانسته شود و درستى آن بر ظن و گمان غلبه داشته باشد تا اينكه در آن نظر مجدد شود و بروشنى حقيقتش آشكار شود، واژه- يتبتين از تبين- بيشتر برترى دارد.

نباته و انباته- هر دو صحيح است در آيه گفت:

أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ- البقره/ 31 و نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ- يوسف/ 37 و نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ- الحجر/ 51

و أَ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ- يونس/ 17 و قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ- الرعد/ 33 و گفت نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ- الانعام/ 143 قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ- التوبه/ 94 فعل- نباته- رساتر از انباته است.

گفت فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا- فصلت/ 5 و يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ

فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ- التحريم/ در اين گفت- نبانى- يعنى خدايم كه عليم و خبير است آگاهم كرد زيرا از انبانى- رساتر است يعنى تحقيقا او سوى خداست. و هم چنين آيه:

قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ- التوبة/ 94 و فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ- المائده/ 105.

(نبوء) نبوء

سفارتى است بين خداي و انسانهائى كه عاقلند در ميان موجوداتش و بندگان براى اينكه ناتوانى ها و علت هائى كه در كار معاش و معادشان هست بر طرف كند، پس نبى از چيزهائى كه خردهاى وارسته و عقل هاى پاك به آن توجه دارند خبر ميدهد و اگر فعيل بمعنى فاعل باشد صحيح است خداى تعالى فرمود:

نَبِّئْ عِبادِي- الحجر/ 49 و قُلْ أَ أُنَبِّئُكُمْ- آل عمران/ 15 و نيز بمعنى مفعول نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ- التحريم/ 3 تنبّى فلان- ادعاى نبوت كرد، از نظر وضع لغت و حق لفظ اگر از- نبى- باشد بكار بردنش درست است زيرا- مطاوع- نبا- است مثل- زيّنه فتزيّن- حلاه فتحلى- جمله فتحمل- كه همگى اين افعال بمعنى زينتش داد مزين شد- نه زيور آراسته اش كرد و چنان شد- زيبايش نمود و زيبا شد.

كه در هر عبارت فعل دوم پيروى از معنى فعل اول دارد. ولى از آنجا كه در عرف سخن كسى كه بدروغ مدعى نبوت است- متنبى- گفته شده از بكار بردنش در اصل واژه خوددارى شده است و فقط در باره كسى كه سخن دروغ در ادعايش دارد اطلاق شده است ميگويند- تنبّى مسلمة- مسيلمه كذاب مدعى نبوّت بود و در تصغيرش ميگويند- مسيلمه تنب ئ و سوء- يعنى اخبار او از خبرهاى خدائى و اللّه نيست همانطور كه مردى سخن او را شنيد و گفت بخدا سوگند چنين كلامى از خداى نيست.

(نبى) نبى

بدون همزه آخر، نحويون ميگويند اصلش مهموز است ولى بكار نرفته است كه از همان تصغيرى كه در باره مسيلمه گفته شده استدلال بر مهموز بودن نموده اند بعضى گفته اند- نبى- از نبوه يعنى بلند مرتبگى گرفته شده بهمين جهت خداوند او را كه رجعت و بزرگى دارد و از سايرين برتر است در آيه:

وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا- المريم/ 57

نامبرده است پس- نبى- بدون همزه آخر رساتر از همزه داشتن است زيرا هر خبر دهنده اى قدر و مرتبه والا ندارد و لذا كسى به پيامبر گفت (يا نبى اللّه) پيامبر فرمود «لست بنبي ء اللّه و لكن نبى اللّه» زيرا ديد آن مرد از روى كينه نبى را با همزه گفت تا تحقيرى كرده باشد- نبّؤه و نباؤه- يعنى ارتفاع و بزرگى و لذا ميگويند- نبا بغلمان مكانه- جايگاهش دور شد مثل- قض عليه مضجعه- خوابگاهش بر او سخت و خشن شد.

نباه السيف عن الضريبه- شمشير كند شد و- نبا بصره- ديدگانش از ديدن باز ماند و سست شد تشبيهى بهمان معنى است.

(نتق) نتق

نتق الشى ء. چيزيرا جذب كرد و جدا كرد تا اينكه كشيده شود مثل كشيدن ريسمان بار ستوران، خداى فرمود:

وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ- الاعراف/ 171 (در باره اشراف كوه، مانند ابرهاى نزديك بر بالاى سر مردمان است كه پنداشتند فرو خواهند افتاد) از اين واژه بطور استعاره- ناتق- زن پر فرزند است- زند ناتق- چوب زود سوز.

(نثر) نثر

پراكندن و جدا شدن از يكديگر- نثرته فانتثر- پراكنده كردم جدا شدند خداى تعالى گفت:

وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ- الانفطار/ 2

نتثره- زرهى است كه ميپوشند، نتثره الشاه- زكام در بينى گوسپند كه او را اذيت ميكند، نثره- آب بينى زكامى- به خود بينى هم- نثره- ميگويند و هم چنين نام ستاره اى است كه آنرا- انف الاسد- يعنى بينى شير مينامند- انثره او را به بينى انداخت- استنثار- آب به بينى زدن.

(نجد) نجد

جاى مرتفع و پرتگاه، در آيه:

وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ- البلد/ 10 در اين آيه مثالى براى راه حق و باطل در عقيده و راست و دروغ در سخن آورده شده و هم چنين- نجدين- يعنى دو كار جميل و زشت، ستوده و ناستوده، آيه ميگويد كه آن راههاى عقيده و سخن و عمل همان است كه شناسانده شده است چنانكه فرموده:

إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ- الانسان/ 3 و نيز نجد نام ناحيه اى است- و انجده- قصد او را نمود. و به مردى كه بسيار قوى و بلند مرتبه است- نجد و نجيد و نجد- ميگويند، استنجاد- طلب بزرگى- انجدنى- با بزرگوارى مرا يارى كرد يا با شجاعت و نيرويش. و گاهى- استنجاد- بمعنى قوى شدن است.

اما به كسيكه مغلوب شده و بسختى افتاده است- منجود ميگويند، نجد- عرق بدن است و نجده الدهر- روزگار او را تقويت كرد زيرا با تجربه و قوى شد.

ابن نجده- با تجربه و كارآزموده- نجاد- فرش منزل يا راه بام و خانه

(نجس) نجس

نجاست يعنى پليدى و ناپاكى كه دو نوع است، اول نجاستى كه با حواس فهميده ميشود دوم نجاستى كه با درك و فهم و بصيرت شناخته ميشود، نوع دوّم همان است كه خداوند مشركين را با آن واژه وصف كرده است، در آيه گفت:

إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ- التوبه/ 28 نجسه- ناپاكش كرد و هم چنين پاكش كرد، و از اين واژه عبارت- تنجيس العرب- است، يعنى چيزى را بصورت دفع چشم زخم بر كودك ميآويزند تا نجاست و پليدى شيطان از او دور شود، ناجس و نجيس- دردى است كه دوائى ندارد (در مثال فارسى- درد بى درمان).

(نجم) نجم

اصل نجم- همان ستاره است كه طلوع ميكند جمعش نجوم- و نجم بتدريج طلوع كرد، پس واژه نجم- گاهى اسم است و گاهى مصدر نجوم- هم گاهى مثل قلوب- اسم است و گاهى مثل طلوع و غروب، مصدر است و ظاهر شدن گياه و فكر و انديشه هم به نجم- تشبيه شده است مثل نجم النبت- گياه ظاهر شد و نجم القرن- شاخ ظاهر شد- نجم لى راى نجما و نجوما- فكر و انديشه اى برايم ظاهر شد نجم فلان- او عصيان ورزيد و- نجمت المال عليه- مالش را توزيع كردم گوئى كه برخود فرض كرده اى كه با طلوع هر ستاره اى قسمتى از آن مال را تقسيم كنى و سپس در هر رد كردن و دفع كردن با هر چيز اين واژه بكار ميرود، خداى

تعالى گفت:

وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ- النحل/ 16 (1) و آيه فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ- الصافات/ 88 (2) يعنى در علم نجوم و ستاره شناسى در ستارگان تأمل كرد. و آيه:

وَ النَّجْمِ إِذا هَوى- النجم/ 1 كه منظور كواكب- است زيرا با عبارت هوى- ذكر شده است، براى نجم لفظ طلوع دلالت بر پيدايش آن در آسمان دارد و براى كوكب- ظهور كامل و حركت و فرود آمدن بكار ميرود.

گفته شد مقصود از نجم ستاره ثرياست زيرا اعراب وقتى كه لفظ نجم را بطور مطلق بكار ميبرند مقصودشان ستاره ثرياست مثل ضرب المثل- طلع النجم

اشاره به بهره مندى انسان از آيات خدا و پهنه خلقت است ميگويد:

«او خدائيست كه باران را فرو ميفرستد كه از آن مينوشيد و درختان پرورش دهيد از آن آب درختان زيتون و خرما و انگور و ساير ميوه ها با آب ميپروراند، و هم چنين شب و روز و ماه و خورشيد را براى ادامه حياتشان مسخر كرده، و در زمين براى شما چه نعمت هائى كه رنگارنگ فراهم كرد كه هر كدام نشانه اى بر قدرت اوست، درياها را مسخرتان كرد تا از حيواناتش تغذيه كنيد و از موادش زيورهائى تهيه نمائيد، كشتى هايتان را بر درياها حركت ميدهيد تا از نعمتهاى ساير نقاط هم بهره مند شويد. كوهها را بر سطح زمين استوار ساخت و از آنها نهرها جارى كرد نشانه هاى زمينى و ستارگان آسمانى را آفريد تا با آنها هدايت شويد».

حضرت ابراهيم بعد از استدلال و سخنانى بر يگانگى خداى و ديدن بت پرستى و ستاره پرستى شان با تامل و دقت علم ستاره شناسى گفت اى قوم شما در باره پروردگار جهانيان چه گمان كرده ايد!؟»

قديه، و ابتغى الراعى سكيّة- (ستاره و نجم بكوچكى ظاهر شد و چوپان هم هميان از براى آب و شير بدست گرفت).

گفته اند در آيه آخر از نامبردن نجم اراده نزول تدريجى قرآن در مدت 23 سال به رسول اللّه دارد و لذا فرمود:

فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ الواقعه/ 75 كه به دو صورت تفسير شده است، (يكى نزول و موقعيّت آيات قرآن و ديگر موقعيت عظيم و شگفت ديگر ستارگان در فضاى آسمانها) تنجم- حكم و نظر در باره ستارگان دادن.

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ الرحمن/ 6 نجم- گياه بدون ساقه است كه گفته اند منظور كواكب است.

(نجو) نجو

اصل نجاء و جدا شدن از چيزى است مثل- نجا فلان من فلان- او نجات يافت و جدا شده فعلش- انجيته و نجيته- است (باب افعل و تفعيل) در آيه گفت:

وَ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا- النمل/ 53 و إِنَّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ- العنكبوت/ 33 و وَ إِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ- البقره/ 49 و فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ- يونس/ 23 (همين كه انسانها را از سختى ها نجات داديم مجددا باز در زمين بنا حق ستمگرى ميكنند).

و فَأَنْجَيْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ- الاعراف/ 83

(در مورد نجات لوط پيامبر از عذاب الهى است كه زنش نافرمان بود و عذاب شد).

فَأَنْجَيْناهُ وَ الَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا- الاعراف/ 72 و وَ نَجَّيْناهُما وَ قَوْمَهُما- الصافات/ 115 و نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ نِعْمَةً- القمر/ 34 (اشاره به نجات پاكان قوم لوط است ميگويد آنها را با دور كردن از شهر نجاتشان داديم و اين نعمت الهى است).

وَ نَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا- فصلت/ 18 و نَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ- هود/ 58 و در باره نجات يافتن از دوزخ در دنيا و آخرت فرمود:

ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا- مريم/ 72 و ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا- يونس/ 103 (پارسايان و تقوى پيشگان و رسولانمان را نجات ميدهيم).

نجوه و نجاه- جاى بلند و مرتفع كه در اثر بلندى از بقيه اطراف جداگانه است و گفته اند نام بلندى و كوه بلند به نجوه براى اينست كه هر كسى بر بلندى رود از سيل نجات مى يابد.

(نجيته)- او را ترك كردم بخاطر رفتن بر بلندى كوه، بر اين معنى گفت:

فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ- يونس/ 92 (1)

آيه فوق در باره غرق شدن و بر روى آب آمدن فرعون است، بدن زره كوتاهى است (نيم تنه) كه از طلا و پشم ساخته ميشود و در مصر شهرت داشته، ابن اعرابى ميگويد «يهوديان در باره غرق شدن فرعون شك داشتند تا اينكه جنازه اش

كندن پوست درخت يا گوسفند را هم- نجو- گويند شاعر ميگويد:

فقلت انجوا عنها نجا الجلد انّه سيرضيكما منها سنام نجاريه

(شعر از عبد الرحمن بن حسان است ميگويد، بآنها گفتم مثل پوست جدا شده از او دور شويد كه با بلندى كوهانى و يال شترى از آن خشنودتان ميكند).

(ناجيته)- اصلش اينست كه او را بر بلندى زمين هدايت كردى يا از- نجات يعنى ياريش كردى تا آزاد شد. يا او را به رازت مطلع كردى.

تناجى القوم- در همين معنى اخير است (نجوا كردن و پنهانى رازى را گفتن) در آيه گفت:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوى- المجادله/ 9 (1)

با همان زره نيم تنه طلائى كه به تن داشت در ساحل پيدا شد، فهميدند كه غرق شده چون داعيه خدائى داشته و نمى بايست غرق ميشد ليث از ابن عباس نقل ميكند كه- بدن- زرهى است كه دو آستينش كوتاه است و از طلا ميبافتند و چون فرعون با آن زره سنگين بر سطح آب آمد دليلى بر نبوت موسى عليه السّلام بود، خواجه عبد اللّه انصارى مينويسد- امروز ترا بر سر آب آريم با آن زره- مقريرى قيمت آنرا هزار دينار نوشته است (خطط 1/ 172- مقريرى 4/ 332- كشف الاسرار 17/ 157 تفسير كبير 14 تهذيب ازهرى 4314 المحكم ابن سيده).

در باره نجوا كردن مردم است كه ميگويد اگر ضرورتا خواستيد سخنى را آرام به ديگرى بگوئيد از گناه و دشمنى نباشد بلكه بخوانى و سخنى از نيكى و تقوى باشد، اين موضوع يكى از آداب اخلاقى در و حكمت نظرى است كه با عمل به اين آيه بسيارى از گناهان، عيبجوئى ها، غيبت ها، ناراحتى ها در جامعه و روابط اجتماعى از بين ميرود و جامعه اى سالم بوجود ميآيد.

و آيه إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً- المجادله/ 12 (1) (نجوى)- در اصل مصدر است- در آيه گفت:

إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ- المجادله/ 1 و أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى- المجادله/ 8 و گفت: وَ أَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا- الانبياء/ 30 (2) اين آيه آگاهى ميدهد بر اينكه ستمگران به هيچ روى اظهار سخن

تمام مفسرين در مورد آيه فوق كه ميگويد اگر ميخواهيد با پيامبر نجوى كنيد ابتدا بايستى صدقه اى به فقرا بدهيد نوشته اند بعد از نزول اين آيه كه در پايان آن ميگويد اين صدقه دادن براى شما بهتر و پاكتر است، كه شما را از سؤال بيجا و از بخل بر كنار ميدارد و اگر تمكن نداشتيد خداوند آمرزنده و مهربانست».

قاضى بيضاوى مينويسد آيه اى كه فقط على بن أبي طالب عليه السّلام به مفاد آن عمل كرد همين آيه است و هيچ كس ديگر به آن عمل نكرده كه ايشان با بخشيدن دراهمى چندين بار موفق به سخن آرام با پيامبر خدا شد. (انوار التنزيل سوره مجادله)

آيه فوق اوايل سوره انبياء است كه خداوند حالات اخلاقى و انديشه هاى پوچ ستمگران را بازگو ميكند ميفرمايد: «روز حسابرسى مردم بسيار نزديك است اما آنها در اثر غفلت و بى خبرى از آن حقيقت رو گردانند، اين مردم تمام سخنان را ميشنوند اما در- اثر لهو و لعب آنها را باور ندارند، خبر قيامت را شنيدند باز دلهاشان به لهو و سرگرمى هاى باز دارنده از حقايق متوجه است و اين مردم ستمكار پنهانى و با نجوى بيكديگر ميگويند مگر اين شخص بشرى همانند ما نيست چرا شما كه مردمى دانا هستيد سخنان و كار او را معجزه ميشماريد بگو خداى من تمام سخنان را در جهان ميداند زيرا- هو السميع العليم».

نميكنند اما نجواى آنها خود را نمايان ميسازد. و گفت:

ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ- المجادله/ 7 واژه نجوى بطور مفرد و جمع هر دو بكار ميرود مثل- هو نجوى- و هم نجوى- گفت:

وَ إِذْ هُمْ نَجْوى- الاسراء/ 47 (نجى)- همان مناجى يا ندا كننده است كه براى جمع و مفرد بكار ميرود در آيه گفت:

وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا- مريم/ 52 (در باره حضرت موسى است كه خداوند ميفرمايد ما او را در طور ندا كرديم و بمقام قرب خويش برگزيديم). و گفت:

فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا- يوسف/ 8 (همين كه برادران يوسف از پذيرفتن خواهش خود مأيوس شدند خلوت كرده و با هم به آرامى سخن گفتند).

باب انتجاء- يعنى برگزيدن ميگويند- انتجيت فلانا- يعنى او را براى راز و سرّم برگزيدم.

(انجى فلان)- به زمين بلندى رفت،- و هم في ارض نجاة- به سرزمينى رسيدند كه از درختانش عصاها و كمان هائى بدست آورند- تجا- چوبهائى كه پوستشان كنده شده.

بعضى گفته اند- نجوت فلانى- يعنى دهانش را بوئيدم كه دليلشان سخن شاعر است كه ميگويد:

نجوت مجالدا فوجدت منه كريح الكلب مات حديث عهد (1)

اگر نجوت- را بخاطر اين بيت به اين معنى حمل كنيم اين بيت دليلى بر آن معنى نيست، بلكه ميخواهد بگويد: من بسوى او خيزش برداشتم و از بخار دهانش بوى سگ مرده يافتم.

نجوه- بطور كنايه مدفوع انسان است، ما انجاه- او را بهبود نبخشيد.

استنجاء- دور كردن مدفوع يا دور كردن درد و اذيت آن از خود، مثل تفوظ- كه در همان معنى دفع مدفوع است كه خود را از زحمت خلاص كند.

و مثل استجمر- طلب سنگ كردن.

نجاة- چشم زدن است، در حديثى است كه «ارفعوا نجاه السائل باللقمة» نظر سائل يا متكدى را با لقمه اى بر طرف كنند.

(نحب) نحب

نحب نذرى ست كه اداى آن واجب است ميگويند- قضى فلان نحبه- يعنى به نذرش وفا كرد خداى تعالى گفت:

فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ- الاحزاب/ 23 و به كسى كه ميميرد و از دنيا ميرود تعبير شده است، چنانكه ميگويد، قضى اجله- را گذراند،- و استوفى اكله- به همه روزيش رسيد و دست يافت كه همگى بمعنى- قضى من الدنيا حاجته- است يعنى حاجتش را از دنيا ادا كرد

شعر از حكيم اسدى است تمام قصيده اش در ج 10 ص 232 معجم الادباء ياقوت آمده است. يعنى به مجالد نزديك شدم دهانش را بوئيدم ديدم بوى سگى كه تازه مرده است ميدهد. (مردار).

و برآورد. نجيب- گريه با شيون، نجاب- سرفه.

(نحت) نحت

نحت بريدن و تراش دادن، چوب و سنگ و از اين قبيل اشياء سخت و محكم است. در آيه گفت:

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ- الاعراف/ 74 (2) نحاته- تراشه و بريده هاى چوب و براده هاى آهن و غيره، نحيته- طبيعتى كه در سرشت انسان هست مثل غريزه كه انسان بر آن نهاد سرشته شده.

(نحر) نحر

گردن و محل قلاده كه بالاتر از سينه است، نحرته- به گردنش زدم مثل

در باره مردم نافرمان و قوم طغيانگر ثمود است كه با نعمت هاى سرشار و فراوان الهى در زمين به ميزبان و خداى خود ايمان نياوردند و مى پنداشتند در بناهائى كه در كوهستانها و از سنگ با كمال دقت و محكمى ساخته بودند هميشگى خواهند بود و به آسايش زندگى خواهند كرد. مرحوم راغب رحمه اللّه- آيه اى كه حضرت ابراهيم به بت پرستان ميگويد كه- أ تعبدون ما تنحتون- نياورده كه در حقيقت انسان ها اگر بحال خود رها شوند خود ساخته هاى خويش را هم ميپرستند و از مراحل- خواست- تمايل- دوستى- محبت شديد به آن مصنوعات بحد پرستش ميرسند. و امروز آثار شوم ويرانگر- علم پرستى- زر و سيم پرستى- قدرت پرستى- كاخ پرستى- ابزار و ماشين پرستى- و ... را در جهان بخوبى مشاهده ميكنيم و به وجود پيامبران و آئين الهى براى رهائى بشر از اين اسارتها را ايمان ميآوريم.

نحر البعير- ذبح كردن شتر آيه:

فَذَبَحُوها وَ ما كادُوا يَفْعَلُونَ- البقره- 71 كه در باره ذبح كردن گاو معروف قوم بنى اسرائيل است بصورت فنحروها ...

آمده است (به روايت عبد اللّه بن ابى).

انتحروا على كذا- با هم جنگيدند كه تشبيهى به حالت ذبح شتران است نحرة الشهر و نحبره- آغاز ماه و گفته اند پايان هر ماه كه آن روز مثل اينست كه ايام قبل از آن روز ذبح شده است. در آيه گفت:

فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ- الكوثر/ 2 كه تشويقى بر اين دو ركن عبادت و مراعات آنهاست، يعنى نماز و قربانى كردن كه ناچارا در پى هم هستند اين دو عبادت در هر دينى واجب است و در هر مذهبى، گفته اند امرى است براى دست گذاردن بر گلوى ذبيحه و قربانى كه به آن اشاره شده و نيز تشويقى است بر كشتن نفس با مقهور نمودن شهوت.

نحرير- دانشمند حاذق و بصير،.

(نحس) نحس

خداى تعالى گفت:

يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ- الرحمن/ 35 پس نحاس شعله بدون دود است كه در رنگ به رنگ مس تشبيه شده است (نحس:)- ضد سعد است در آياتى فرمود:

فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ- القمر/ 19 و فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ- فصلت/ 16 كه با فتحه حرف- ح- هم خوانده شده يعنى همه چيزهائى كه شوم و

ناخوشايند است و نيز گفته شده معنى نحسات- سختى هاى سرماست.

اصل نحس- اينست كه افق و كرانه آسمان مانند رنگ مس سرخ رنگ ميشود يعنى شعله اى بدون دود و اين معنى بصورت مثلى براى هر چيز شوم و ناخوشايند در آمده است.

(نحل) نحل

زنبور عسل، گفت:

وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ- النحل/ 68 (نحله) و نحله- با كسره و فتحه حرف- ن- بخششى است مثل تبرع مثل- هبه ولى هبه عام و فراگيرتر از نحله- است هر هبه اى نحله است و هر نحله اى هبه نيست، آنطور كه من مى بينم اشتقاق بخشش از- نحل- يعنى نحله باين منظور است كه به جعل آن توجه شده است گوئى كه- نحلته- يعنى مثل زنبور عسل به او بخشش كردم.

و اين معنى را آيه فوق آگاهى ميدهد، حكماء بيان كرده اند كه زنبور عسل بر اشياء قرار ميگيرد و به آنها زيانى نميرساند بلكه بهترين سود و فايده را در بر دارد همان چيزى يا عسلى كه خداى تعالى آنرا شفا و بهبود دهنده وصف كرده است.

صداق و كابين زن را هم با همين واژه وصف ميكنند زيرا در برابر آن عوض مالى واجب نيست بلكه همان بهره هميشه است.

نحل ابنه- به فرزندش بخشش كرد- انحله- هم همان است- نحلت المرأة- به صداقش در آوردم فرمود:

صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً- النساء/ 4 انتحال- بخود نسبت دادن چيزى با ادعا، و دريافت كردن آن.

فلان ينتحل الشعر- شعر را به خود نسبت داد (1).

نحل جسمه نحولا- بسيار ضعيف شد مثل ضعيفى زنبور عسل- نواحل- شمشيرها كه لبه هاى تيزى دارند و بهمان تصور چنين گفته اند و اگر- نحله- يعنى

واژه انتحال كه در عرف ادب شناخته شده همان سرقت ادبى است كه گروهى عاشق شهرت اما پوچ و بى شخصيت محصول زحمات ديگران را با كم و زياد كردن يا عينا بنام خود بيان ميكنند، اصولا بگفته ملك الشعراء بهار:

دزد قباله دزد همه كس شنيده است ياران حذر كنيد ز دزد مقاله دزد

گذشته از اين امر در دوران ما متأسفانه ميدان اديب و ادبيات كه فارسانى و پيامبران سخنى مانند سعدى و ناصر خسرو و كسائى مروزى و جامى و انورى و غيره بخود ديده است در قرن بيستم با ترجمه نوشتارهاى غربى كه بوئى از عرفان و حقيقت خواهى در آنها نيست سخنانى بنام شعر و اشعار يا شاعران نو رسيده مطرح شدند تا استعمار فرهنگى ملت هائى كه گنجينه هاى ادبشان و اشعارشان تمام كتابخانه هاى عالم را روشن كرده است از سرمايه هاى معنوى شان دورشان سازند و با بازى الفاظ و آسمان و ريسمان مثل اين عبارت «آه چه بوئى دارى- بوى- خورشيد دارى- بوى كوه دارى و ...» جوانان ساده انديش و هوا خواه شهرت را با اين عبارات دلخوش دارند و روح مبارزه و عرفان و حقيقت را بنام نوپردازى از جوانان و جامعه ما گرفته و به ظاهرى از زندگى سرگرمشان دارند كه خوشبختانه بعد از انقلاب قصيده سرائى- مراثى- حماسه ها جاى خالى را پر كرده هر چند هنوز هم چند چهره ها كه در گذشته جائزه اى هم ميگرفتند خود را مجددا بنام شاعر مطرح ساخته و حال اينكه بگفته نظامى گنجوى- تا نكند شرع تو را نامدار- نامزد شعر مشو زينهار- نخست متعهد شدن، و عالم بودن در دين و در طريق شناخت حق و عرفان از همه چيز گذشتن شرط اول راه است و دوم استثنائى كه قرآن در سوره شعرا بيان فرموده كه دنيا طلبان- انهم فى كل واد يهيمون- در هر وادى كه بازارش گرم

روش فكرى دقيق حكيمانه را اصل بدانيم درست است كه سپس زنبور عسل بهمان اعتبار- نحل ناميده شده و به فعل نحله نامگذارى شد- و اللّه اعلم.

(نحن) نحن

اين واژه كه ضمير منفصل فاعلى است كه گوينده وقتى بخواهد از خودش يا ديگرى سخن بگويد بكار ميبرد آنچه كه در قرآن از اين واژه هست خبر دادن خداى تعالى از خويش است گفت:

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ يوسف/ 2 گفته اند در اين آيه خبر دادن خداوند به تنهائى از نفس خويش است اما بصورت مركز خبر و صدور آن از مركزيت قدرت بيان شده است (مثل خبر دادن فرمانروا از خودش) گروهى از دانشمندان گفته اند خداى تعالى از اين الفاظ كه بصورت فعل آينده يادآورى ميشود و آنرا انجام ميدهد اما كارگزاران خلقت مانند فرشتگان و بعضى از اولياى او و وسيله انجام آن فعل هستند واژه- نحن- عبارت از خداى تعالى و كارگزاران، مانند عمل وحى و يارى رساندن به مؤمنين و بهلاكت رساندن كفار و از اين قبيل امور كه فرشتگان ياد شده در آيات زير اجراى آنرا بعهده دارند ميگويد:

فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً- النازعات/ 5

شود به آن سوى نماز ميگزارند و قبله و چهره عوض ميكنند- إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً- مگر كسانى كه مؤمنند، نيكوكارند و در سخنانشان بسيار ياد خدا دارند كه بافتن كفريات و تشبيهات دور از ذهن و معنى و بكار بستن دو سه واژه عاميانه.

و آيه وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ ق/ 16 يعنى بهنگام از دنيا رفتن و احتضار متوفى وقتى كه فرشتگان ياد شده در آيه:

تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ- النحل/ 28 او را مشاهده ميكنند و شاهد بر او هستند. در آيه:

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ- الحجر/ 9 (1) كه بواسطه قلم و لوح و جبريل انجام شده است.

آيه فوق يكى از معجزات مهم قرآنيست كه اگر با اخلاص و پاكدلى مفهوم و انجام اين آيه در اين زمان كه هزار و چهار صد سال از مژده و نزول آن گذشته است در نظر گرفته شود بدون ترديد و عده الهى و معجزه دست نخورده بودن قرآن و عدم تحريف آن يكى از دلايل بزرگ حقانيت پيامبر و قرآن و اسلام است كه در چهارده قرن قرآن نوشته شده بر استخوانها، چرم ها، سنگ ها و سپس بر روى كاغذها و از ميان هزاران حادثه ناگوار مخالفت ها، كينه توزيها، قرآن سوزيها، ستمگريها بدون كوچكترين افزونى يا كاستى بدست بشر امروز رسيده و در پهنه زمين تنها آيات قرآن است كه در راديوها، تلويزيونها، مأذنه هاى، بلندگوهاى سراسر عالم پخش ميشود كمترين ترديدى براى جويندگان حقيقت از تصديق به آن باقى نخواهد ماند جلال الدين مولوى در قرن هفتم چه زيبا اين حقيقت را سروده است ميگويد:

مصطفى را وعده داد الطاف حق گر بميرى تو نميرد اين نسق

ما كتاب و معجزت را حافظيم بيش و كم كن را از آن ما رافضيم

تا قيامت باقيش داريم ما تو مترس از نسخ دين اى مصطفى

چاكرانت شهرها گيرند و جاه دين تو گيرد ز ماهى تا بماه

صدق اللّه العلى العظيم چه صادق است سخن خداى متعال و بزرگ.

(نخر) نخر

در آيه گفت: أَ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً- النازعات/ 11 اين آيه از سخنان آنهاست كه ميگويند- نخرت الشجره- يعنى درخت كهنسال و پوسيده شد و وزش باد يا- نخرة الريح- او را فرسوده ساخت.

نخير- صداى بينى است (خرناس) و دو پره دماغ كه خرناسى از آن خارج ميشود- نخرتاه يا منخراه- ناميده ميشود، نخور- شتر ماده ايست كه شير نميدهد و يا انگشت در بينى او ميكنند، ناحر- كسيكه خرناس ميكشد و در اصطلاح گفته ميشود- ما بالدار ناخر- در خانه نفس كشى نيست.

(نخل) نخل

درخت خرما، كه در جمع و مفرد هر دو بكار ميرود، خداى تعالى گفت:

كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ- القمر/ 20 و كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ- الحاقة/ 7 و نَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ- الشعراء/ 148 و وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ- ق/ 10 جمعش نخيل است و گفت:

وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ- النحل/ 67 نخل- بصورت فعل يعنى الك كردن و سبوس گرفتن از آرد با الك و غربال.

انتخال- صاف كردن و پالودن براى بدست آوردن پاك و صاف از هر چيزى است.

(ندد) ندد

نديد الشى ء- چيزى است كه در اصل و جوهر با چيز ديگرى همگون و شريك باشد، كه اين خود نوعى از همسانى و شباهت است، زيرا- مثل- و مانند واژه هائى هستند كه در هر مشاركتى گفته ميشود، پس هر- ندى- مثل و مانندى است ولى هر شبيه و مثلى- ند- يا شريك نيست.

نده- و نديده و نديدته- هر سه در يك معنى بكار ميرود. در آيه گفت:

فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً- البقره/ 22 (1) براى خداوند تعالى مثل و مانند يا شريكى قرار ندهيد.

و وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً- البقره/ 165

ابو منصور ازهرى به نقل از اخفش مينويسد- اندادوند- دو معنى دارد:

1- همانند و شبيه 2- ضد- پس انداد يعنى اضداد و اشباه (71/ 14 تهذيب اللغه) يوم التناد- را هم آيه بعد تفسير نموده يعنى روزى كه از عذاب آن هر سو بگريزيد و پناهى نيابيد.

اما ابن فارسى معنى گريختن و رأى مخالف اظهار داشتن را بيان كرده پس- ند و نديد- كسى است كه نظرى و فكرى غير از نظر و فكر دوستش اظهار ميكند.

(5/ 355 مقاييس) اما صاحبان- معجم الفاظ القرآن الكريم- يوم التناد- را در ذيل- ندى- آورده و ميگويند «اصل- تناد- است كه حرف- ى- حذف شده يعنى روزى كه بهشتيان و دوزخيان يكديگر را صدا ميزنند و ندا سر ميدهند» كه البته با آيه بعد آن كه ميگويد از يكديگر ميگريزند منافات دارد. و نظر راغب و ازهرى و ابن فارس با قرآن تطابق دارد.

و پاره اى از مردم غير از خداى موجودات را در جهان خلقت شريك خداوند در نظر ميگيرند.

وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً- فصلت/ 9 در باره روز و هنگاميكه قيامت. يَوْمَ (التَّنادِ)- الغافر/ 32 گفته شده كه يكى از صفات قيامت است يعنى روزى كه از يكديگر ميگريزند مثل آيه:

يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ- عبس/ 34 حتى برادران هم.

(ندم) ندم

ندم و ندامت حسرت و افسوسى است براى تغيير فكر و رأى در باره كارى كه گذشته است. خداى تعالى فرمود:

فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ- المائده/ 31 و آيه عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ- المؤمنون/ 4 و اصلش از فراگيرى و پيوستگى غم و اندوه بر كسى است.

نديم- ندمان و منادم- در معنى بهم نزديكند و همان هم نشين است. و در واقع از همان مداومت عده اى گفته اند واژه- شريب يا شريبان، نديم يا نديمانى هستند كه در ميخوارگى بخاطر پى آمدها و عواقب زشت كارشان به ندامت و پشيمانى ميرسند. (1)

و بگفته سنائى غزنوى اينان اصولا خردمند و عاقل هستند ميگويد:

نكند دانا مستى نخورد عاقل مى ننهد مرد خردمند سوى پستى پى

(ندا) ندا

ندا كردن يعنى آشكارا و بلند صدا كردن، و اين معنى در بانگ و صداى بدون معنى و مفهوم هم بكار ميرود چنانكه در آيه فرمود:

مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً- البقره/ 171.

يعنى صدائى كه معنى آن شناخته نميشود فقط مجرد صوت است اما صداى با مفهوم مقتضاى تركيب كلام است. واژه- ندا- به صدائى كه معنى و مفهوم هم دارد و تركيبى از مفهوم و صداست گفته ميشود، خداى تعالى گفت:

وَ إِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى- الشعراء/ 10 و وَ إِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ- المائده/ 58 يعنى به نماز خوانده شديد، مثل آيه:

إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ- الجمعه/ 9 (1)

چه خورى چيزى كز خوردن آن چيز ترا نى چنان سرو نمايد بنظر سرو چونى

گر كشى عربده گويند كه وى كرد نه مى ور كنى بخشش گويند كه مى كرد نه وى

متفكر كم نظير جهان اسلام ملاصدراى شيرازى فيلسوف و عارف و فقيه والا مقام در مورد آيه فوق و روز جمعه و نماز آن ميفرمايد:

«چنانكه با دلايل حكمى روشن شد يكى از اسرار آفرينش آسمانها و زمين و آنچه در ميان آنهاست خلقت تكوينى و تدريجى در شش زمان يا شش روز الهى

نداى نماز الفاظ معروف و مخصوصى است كه در شريعت گفته شده و در آيه:

أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ- فصلت/ 44 كه واژه نداء در باره آنها تنبيهى و هشداريست براى دورى ايشان از حقّ و آيه:

وَ اسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ- ق/ 41 و آيه وَ نادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ- مريم/ 52

است كه از شنبه آغاز و به پنجشنبه كه روز ولادت حضرت عيسى بن مريم عليه السّلام است پايان مى پذيرد و صبحگاه روز جمعه بعثت رسول اللّه يا رسول آخر الزمان، و پيشواى جماعت انبياء و اولياء است از خطيب جمعه و داعى الى اللّه و منادى براى نماز در اين روز است كه همان ذكر خداى تعالى و شهود يگانگى اوست چنانكه فرمود:

فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- الجمعة-/ 9 بهنگام شرح صدر و روشنائى دلم اشعارى بفارسى سروده ام بدين مضمون:

چون ظهور دين پيغمبر شدى دين توحيد خدا ظاهر شدى

مسجد جامع بانجام آمده در يكى هفته به اتمام آمده

روز اين هفته بود هر يك هزار زين شمار دوره ليل و نهار

روز جمعه چون شدى گاه نماز شد خطيب انبياء اندر نياز

در ميان روز آدينه يكى ميشود قائم قيامت بى شكى

بانگ در قامت بگوش مردمان ميرسد پيش از قيامت يكزمان

جذب فاسعوا الى ذكر اللّه است در درون هر كسى كاندر رهست

اول اين روز وقت بعثت است كه محمد را رسالت همره است

از اذانش خفتگان آگه شدند روح قدسى با ملائك صف زدند

(تفسير سوره سجده و حديد ص 34 از صدر المتألهين)

و گفت: فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ- النمل/ 8 و آيه إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا- مريم/ 3 در اين آيه كه اشاره به نداى موسى عليه السّلام به خدا است براى اينست كه او خود را از خداوند- دور تصور ميكرد زيرا گناهان و حالت بد خويش را باعث دور بودن از خداوند مى پنداشت، مانند كسى كه از عذاب خويش بيمناك است.

در آيه رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ- آل عمران/ 193 منادى در اين آيه كه مؤمنين ميگويند خداوندا «نداى او را در مورد ايمان شنيديم» اشاره به عقل- كتاب نازل شده از حق و رسول خداست و همچنين اشاره به ساير آياتى كه دلالت بر وجود ايمان به خداى تعالى دارد، قرار دادن منادى به ايمان در آيه فوق در مورد امورى كه ذكر شد براى اينست كه آن امور و حقائق يعنى (عقل- كتاب ما قرآن- و رسول و ساير آيات) وجودشان مانند منادى- كاملا ظاهر و روشن است و جاذبه و ترغيب آنها بسوى ايمان مانند همان دعوت كننده و منادى است.

اصل واژه- نداء- از- ندى- يا رطوبت گرفته شده، عبادت- صوت ندى و رفيع- در باره بانگ و صداى بلند براى اينست كه واژه- نداء- براى صدا بصورت استعاره بكار ميرود زيرا كسى كه رطوبت و بزاق دهانش زياد است و خشك نيست كلامش نيكوست و از اين روى فصيح و گشاده زبان يا خوش بيان و يا با عبارت- كثرة الريق- وصف ميشود يعنى آب دهانش زياد است پس- ندى و انداء و انديه- در يك معنى است، درخت را هم با واژه- ندى- وصف ميكنند زيرا از رطوبت حاصل ميشود، و در ادبيات اين گونه نامگذارى يعنى بكار بردن مسبب و علت بجاى سبب صفتى است شناخته شده، شاعر ميگويد: كالكرم اذ نادى من الكافور-