ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ القرآن جلد 2

مشخصات كتاب

‌سرشناسه : راغب اصفهاني، حسين بن محمد، - 502ق.، قرن ، .

عنوان قراردادي : المفردات في غريب القرآن .فارسي

عنوان و نام پديدآور : ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ القرآن / مولف ابوالقاسم حسين بن محمدبن فضل معروف به راغب اصفهاني؛ ترجمه و تحقيق همراه با تفسير لغوي و ادبي قرآن از غلامرضا خسروي حسيني.

مشخصات نشر : تهران: المكتبه المرتضويه لاحياء آثارالجعفريه ، 1383.

مشخصات ظاهري : 3ج.

شابك : دوره: 964-92839-8-6 ؛ ج. 1: 964-90464-0-1 ؛ ج. 2: 964-92839-7-8 ؛ 24000 ريال: چاپ چهارم 978-964-9046-40-1 : ؛ 240000 ريال: ج.2، چاپ چهارم 978-964-9283-97-8: ؛ 240000 ريال: ج.3، چاپ چهارم 978-964-9049-40-0 :

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

يادداشت : ج. 1(چاپ سوم:1383).

يادداشت : ج.1-3 ( چاپ چهارم: 1387 ).

يادداشت : عنوان ديگر: ترجمه كتاب المفردات في غريب القرآن.

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج.1. الف- دال.-- ج.2. ذال- غين.-- ج.3. فاء- ياء.

عنوان ديگر : ترجمه كتاب المفردات في غريب القرآن.

موضوع : قرآن -- مسائل لغوي

موضوع : قرآن -- واژه نامه ها

موضوع : قرآن -- كشف الآيات

موضوع : قرآن -- واژه نامه ها -- فارسي

شناسه افزوده : خسروي حسيني، غلامرضا، مترجم

رده بندي كنگره : BP82/3/ر2م 7041 1383

رده بندي ديويي : 297/13فا

شماره كتابشناسي ملي : م 83-31974

اشاره

باب ذال

(ذبّ) [ذبّ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ و به نستعين

الذّباب به مگس و زنبوران و حشرات ديگر گفته مى شود. زنبوران با عسل و بى عسل را هم نيز- ذباب- گويند.

چنانكه شاعر گويد:

فهذا أوان العرض حىّ ذبابه زنابيره و الأزرق المتلّمش

يعنى: زمانى است كه مگسهايش ظاهر و زنده اند و همچنين زنبورهايش و چشم كبودان بسيار خورنده خداى تعالى گويد: وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً- 73 حجّ يعنى: اگر مگسها چيزى از خوراكشان را بردارند و ببرند به برگرداندن آن قادر نيستند ذباب العين: مردمك چشم، اين تشبيه يا به تصوّر شكل آن به مگس است يا بخاطر اينكه نور چشم هم تا فاصله زيادى مثل پرواز مگس نفوذ دارد.

ذباب السيف: لبه تيز شمشير كه تشبيهى است از اذيّت كردن مگس و نيش زدن آن.

فلان ذباب: در وقتى گفته مى شود كه كسى مثل مگس اذيّتش زياد است.

ذبّبت عن فلان: زنبور و مگسى را از او دور كردم.

المذبّة: مگس زن، و بعدا واژه- ذبّ- بطور استعار براى هر گونه راندن و دفع كردن بكار رفته است و گفته شده: ذببت عن فلان: يعنى او را دفع كردم و از او راندم.

ذبّ البعير: وقتى است كه مگسى در بينى شتر داخل شده است و از نظر لفظ بر اوزان مبتلا شدن به بيماريهاست مثل زكم.

بعير مذبوب: شترى كه از مگس بيمار شده. ذبّ جسمه: مثل مگس لاغر شد، يا مثل:

ذباب السّيف: كه تشبيهى است به تيزى و نازكى لبه شمشير.

(الْذَبْذَبَة:) اسم صوت براى حركت چيزى است كه آويخته شده و سپس اين معنى براى هر اضطراب و جنبشى بطور استعاره بكار رفته، مثل آيه مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ- 143/ نساء يعنى: لرزان و بى ثبات كه گاهى بسوى مؤمنين و زمانى به سوى كافرين ميل مى كنند.

شاعر گويد: ترى كلّ ملك دونها يتذبذب. يعنى: هر ملكى از هيبت او مى لرزد و مى ترسد ذبّبنا إبلنا: شترمان را كاملا و با ترس و لرز آب داديم.

شاعر گويد: يذبّب ورد على إثره «1».

(ذبح) [ذبح :

اصل ذبح بريدن گلوى حيوانات است، و- ذبح- در معنى- مذبوح- نيز هست.

خداى تعالى گويد: وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ، عَظِيمٍ- 107/ صافّات إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً- 67/ بقره

(1) شعر از عنتره است و بيتش چنين است:

يذيب ورد على اثره و ادركنه وقع مردى خشب

چون شتر مضطرب و با عجله و شتاب به دنبالش مى دويد منظور ورد بن خابس اسدى است، ذيل واژه- ذبب- مقائيس اللّغة و جوان خشمگين به او اصابت مى كرد.

ذبحت الفارة: شكم اش را پاره كردم كه تشبيهى است از ذبح حيوان، و همچنين عبارت:

ذبح الدّنّ: سر خمره و كوزه را باز كردم.

خداى تعالى گويد: يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ- 49/ بقره يعنى عدّه زيادى از شما را پى در پى مى كشتند.

سعد الذّابح «1»: نام ستاره اى است.

مذابح: گوديهائى كه در سيلگاه بوجود مى آيد

(ذخر) [ذخر]:

اصل ادّخار، اذتخار است مى گويند: ذخرته و ادّخرته، در وقتى اين واژه بكار مى رود كه چيزى را براى آينده ات پس انداز كنى.

از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله روايت شده است كه: «كان لا يدّخر شيئا لغد» «2»

(1) سعد الذّابح- سعد السّعود- سعد بلع- سعد الاخبيه- نام چهار ستاره اى از منازل قمر است كه در برج- جدى و دلو- مثل چهار پايه ديگ در آسمان ديده مى شوند به گفته فيروزآبادى- سعد الذّابح- دو ستاره روشن است ميان آن دو ستاره مقدار نيم متر است و در پيش سينه يكى از آنها ستاره كوچكى است كه از نزديكى به او گويا كه او را ذبح مى كند. قاموس اللّغه/ فيروزآبادى

(2) يعنى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله چيزى براى فردايش پس انداز نمى كرد از اين حديث شريف بخوبى شخصيّت دنيايى و جهانى پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله روشن مى شود البتّه با مقايسه با كاخ نشينان، قارونيان و دنيا خواران جهان كنونى كه حساب ثروت و مالشان از اندازه بيرون است.

در كتاب الطّبقات الكبرى كاتب واقدى مى نويسد: حارث ابن خشن برادر جويريه همسر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله خبر داد كه- و اللّه ما ترك رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله عند موته درهما و لا دينارا و لا عبدا و لا امة و لا شاة و لا بعيرا و لا شيئا الا بغلته البيضاء و سلاحه.

اين حديث را از على بن حسين عليه السّلام نيز روايت كرده اند، و همچنين از ابن عبّاس كه مى گويد پيامبر خدا از دنيا رفت در حاليكه نه دينارى و نه درهمى نه برده اى و نه كنيزى نه گوسفندى و نه شترى و نه چيزى به غير از استر سواريش و سلاحش چيزى از او باقى نماند حتّى زره او نزد كسى به 30 پيمانه جو گرو بود، آرى به همين جهت است كه پس از 14 قرن ملّت هاى مستضعف جهان به روش پيامبرى او تأسّى مى جويند و از

المذاخر: امعاء و احشاء درونى انسان كه مركز طعام است- معده و روده ها شاعر گويد:

فلما سقيناها العكيس تملّأت مذاخرها و امتدرشحا وريدها

يعنى: همينكه شتر بسته شده را سيراب كرديم معده اش پر شد و از رگهايش عرق بدنش ترشّح مى كرد الإذخر: گياهى بسيار خوشبو نام فارسى آن- كوم- است. برهان قاطع.

(ذر) [ذر]:

الذرّيّة، خداى تعالى گويد: وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي- 124/ بقره و از تبار و فرزندانم.

و در آيات: وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ- 128/ بقره إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ- 40/ نساء گفته شده- در- اصلش با حرف همزه است و در باب خودش بعدا متذكّر مى شويم. در ذرو.

(ذرع) [ذرع :

الذّراع عضو معروف بدن از قوزك آرنج تا سر انگشت ميانى يا به اندازه شش مشت بسته در كنار هم ذراع- در معنى- مذروع- يعنى چيزى كه با دست اندازه گيرى شده هم هست.

هيچگونه فداكارى در راه دين اسلام دريغ نمى ورزند.

فدك را هم كه خداوند به او بخشيده بود در حياتش بحضرت فاطمه واگذار نمود كه پس از غصبش بعدها عمر بن عبد العزيز در سال 101 ه- آنرا از دولت هاى اموى و مروانى پس گرفت و به فرزندان فاطمه عليها السّلام واگذار كرد.

ازهرى مى نويسد: فذكر على انّ النّبى صلّى اللّه عليه و آله كان جعلها فى حياته لفاطمه رضى اللّه عنهما. طريحى مى گويد:

چون پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و على عليه السّلام بدون كمك ديگران فدك خيبر را فتح كرده بودند- و لم يكن معهما احد فزال عنها حكم الفى ء و لزمها اسم الانفال: فدك در حكم انفال به حساب مى آيد. مروج الذّهب/ 3- الطّبقات الكبرى 2/ 318 و 314- تهذيب 10/ 124- مجمع البحرين 5/ 283

خداى تعالى گويد: فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ- 32/ حاقّه ذراع: در باره اندازه گيرى پارچه و زمين هم بكار مى رود.

ذراع الأسد «1»: ستاره اى است كه با تشبيه بدست حيوان- اينطور ناميده شده.

ذراع العامل: نوك نيزه.

هذا على حبل ذراعك: يعنى اين در سر پنجه تو است مثل اينست كه بگوئى هو فى كفّك: او در چنگ تو است.

ضاق بكذا ذرعى: دستم تنگ است.

ذرعته: به آرنجش زدم.

ذرعت: دستم را دراز كردم، و در همين معنى مى گويند:

ذرع البعير فى سيره: يعنى دستش را كشيد.

فرس ذريع و ذروع: اسبى كه فاصله گامهايش زياد است.

مذرّع: سپيد دست و سفيد آرنج.

زق ذراع: يعنى مشك بزرگ و كوچك كه از پوست گاو دبّاغى شده درست مى شود، اگر آن پوست با دست و پا باشد آن را مشك بزرگ و گر نه كوچك گويند.

ذرعه القى ء «2»: استفراغ به دهانش رسيد و حالت قى به او دست داد.

(1) اين واحد طول ذراع الاسد همان اندازه ثابتى است كه در عصر مأمون خليفه عبّاسى براى اندازه گيرى پارچه ها، مساحت بناها و حجم صخره ها بكار مى رفته و برابر طول 24 انگشت در كنار هم است كه در حدود 50 سانتى متر است.

واحد ميل هم براى درياها برابر چهار هزار از همين ذراع معيّن مى شد ذراع اسد با اندازه ثابت كنونى برابر 70 سانتى متر است اين اصطلاح از واحد نظرى و ثابت فاصله ستاره شعراى يمانى اخذ شده است.

ابو ريحان مى نويسد: ذراع اسد فاصله ثابت دو ستاره است كه همواره بقدر ذراعى نمايان است، يكى از آنها شعراى عميصا يا شعراى شامى است و نزد اعراب به نام ذراع مبسوط معروف است. مروج الذّهب 1/ 181- المنجد- آثار الباقيه عن القرون الخاليه 406- قاموس اللّغة- تهذيب اللّغة 2/ 71

(2) در حديثى آمده است كه اگر كسى را حالت تهوّع دست داد و استفراغ به دهانش رسيد روزه اش قضاء ندارد «من ذرعه القى ء فلا قضاء عليه» يعنى اگر تهوّع بر او غلبه كند و اختيار از او سلب شود روزه اش قضاء ندارد. [...]

تذرّعت المرأة الخوص: آن زن شاخه هاى خرما را شكست و كوچك كرد تا حصير ببافد.

تذرّع فى كلامه: بسرعت سخن گفت و پر چانگى كرد كه تشبيهى است به استفراغ به دهان آوردن مثل عبارت سفسف فى كلامه- كه اصلش نامنظّم و سريع سخن گفتن است و از، سفيف الخوص: يعنى بسرعت بافتن بوريا و زنبيل و حصير گرفته شد.

(ذرأ) [ذرأ]:

الذّرء: يعنى عينيّت بخشيدن خداى تعالى به آنچه را كه آفرينششان را مقدّم داشته است اظهار اللّه تعالى ما أبداه گفته مى شود:

ذرأ اللّه الخلق: يعنى ظاهر موجودات و جرم و جسمشان «1» را ايجاد كرد.

خداى تعالى گويد: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ «2» 179/ اعراف و آيه وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِيباً 136/ انعام يعنى: براى خدا هم نصيبى از آنچه را كه او از زراعت و چهار پايان براى شما موجوديت داده است قرار دادند و آيه وَ مِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ- 11/ شورى آيه تَذْرُوهُ الرِّياحُ- 45/ كهف نيز

و در حديثى ديگر «ليس فى القى ء وضوء» است در مجمع البحرين حديث فوق چنين است «من ذرعه القى ء و هو صائم فلا شي ء عليه و من تقيا فعليه اعاده» كسى كه تهوّع بر او غلبه كرد و روزه بود روزه اش قضاء ندارد امّا اگر خودش بعمد قى كند و با انگشت زدن حالت تهوّع پيدا كرد روزه اش اعاده دارد.

الوسيط 1/ 310- مجمع البحرين 1/ 354 به نقل از استبصار 1/ 83

(1) عبارت راغب رحمه اللّه براى معنى- ذرأ اللّه الخلق- به صورت- اوجد اشخاصهم هست، شخص و اشخاص هم در لغت هر جسمى است كه ظهور و بروز داشته باشد و بيشتر به انسان اطلاق مى شود، پس معنى عبارت به آفرينش انسان برمى گردد يعنى خداوند جسم و بدن انسان و خلق را عينيّت بخشيد.

(2) زيان كنندگانى هستند، كه بعدش مى گويد دلها و چشمها و گوشها دارند ولى فهم نكردند گوئى كه براى دوزخ آفريده شده اند.

خوانده شده. كه در قرآن تذروه الرّياح بدون همزه است.

الذّرأة: سپيدى موى سر و سپيدى نمك. مى گويند- ملح ذر آنيّ نمك سپيد.

رجل اذرأ و امرأة ذرآء- مردى و زنى سپيد موى.

ذرئ شعره: مويش سپيد شد.

(ذرو) [ذرو]:

ذروة السّنام و ذرآء: سر كوهان شتر و بالاى او.

و از اين واژه است عبارت- انا فى ذراك: يعنى من در حضور و كنف حمايت تو مقامم رفيع است.

المذروان: دو طرف برجسته پشت.

ذرته الرّيح تذروه و تذريه: باد او را بالا برد و پراكند.

خداى تعالى گويد: وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً- 1/ ذاريات تَذْرُوهُ الرِّياحُ- 45/ كهف يعنى: سوگند به بادهايى كه بذرافشانى و لقاح درختان را در همه جا انجام مى دهند (الذرّيّة:) اصلش فرزندان صغير و كوچك است هر چند كه در عرف سخن به فرزندان بزرگ و كوچك هر دو با هم گفته مى شود- ذرّيّة- در مفرد و جمع بكار مى رود و اصلش در معنى جمع است.

خداى تعالى گويد: ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ- 34/ آل عمران ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ،- 3/ اسراء وَ آيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ- 41/ يس إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي- 214/ بقره در واژه- ذرّيّة- سه قول هست:

اوّل- گفته اند اين واژه از- ذرأ اللّه الخلق است پس حرف همزه حذف شده مثل- رويّة و بريّة.

دوّم- اينكه اصلش- ذرويّة- است.

سوّم- اينكه بر وزن فعليّة- از- الذّرّ- مثل- قمرية- است.

ابو القاسم بلخى گويد: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ- 179/ اعراف از اين سخن كه مى گويند- ذريت الحنطة- گرفته شده يعنى گندم را خرد كردم كه اين سخن درست نيست و اعتبارى ندارد زيرا اصلش مهموز است.

يعنى: ذرأنا لجهنّم- از- ذرو- نيست چنانكه بلخى گفته است بلكه از ذرأ است چنانكه راغب آن را در واژه- ذرأ- بيان كرده.

(ذعن) [ذعن :

مذعنين- 49/ نور فرمانبرداران و مطيعان. ناقة مذعان: شتر رام. از اين واژه يكبار و يك آيه در قرآن آمده است كه مى فرمايد: وَ إِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ- 49/ نور يعنى: اگر اسلام و حقّ به سودشان باشد به سرعت بسويش مى آيند و گردن مى نهند و پذيرا مى شوند امّا در آيه بعد مى فرمايد: همينكه ايشان دعوت به حكومت حقّ مى شوند روى مى گردانند در حاليكه گروهى از آنها بدروغ مى گويند ما بخدا و رسول ايمان داريم.

(ذقن) [ذقن :

چانه و زنخدان خداى تعالى گويد: وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ- يَبْكُونَ- 109/ اسراء سر به زير مى اندازند و مى گريند مفرد- اذقان- ذقن- است.

ذقنته: به چانه اش زدم. ناقة ذقون: شتر رام و سر بزير كه در راه رفتن از حركت گردن و چانه اش كمك مى گيرد.

دلو ذقون: دلو و آوند ضخيم و كج، كه تشبيهى است به حالت كجى گردن.

(ذكر) [ذكر]:

الذّكر: يادآورى است. گاهى چيزى به ياد مى آيد و مراد از آن حالتى است در نفس كه بوسيله آن انسان چيزى را كه معرفت و شناخت آن را قبلا حاصل كرده است

حفظ مى كند. باز انديشى ذكر و يادآورى مانند حفظ كردن است جز اينكه واژه حفظ به اعتبار بدست آوردن و دريافتن چيزى گفته مى شود ولى ذكر به اعتبار حضور در ذهن و بخاطر آوردن آن است، گاهى نيز ذكر را براى حضور در دل و سخن هر دو بكار مى برند از اين جهت گفته مى شود كه ذكر دو گونه است: يكى قلبى و ديگرى زبانى هر يك از اين يادآوريها هم دو نوع است:

اوّل- ياد و ذكرى كه بعد از فراموشى است.

دوّم- ذكرى كه پس از فراموشى نيست بلكه براى ادامه حفظ كردن و بخاطر سپردن است.

و لذا هر سخنى را- ذكر- گويند، و از نوع اوّل كه نمونه هاى ذكر زبانى است.

خداى تعالى گويد: لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ- 10/ انبياء و وَ هذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ- 50/ انبياء هذا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَ ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي- 24/ انبياء أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا- 8/ ص يعنى قرآن. و ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ- 1/ ص و وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ- 44/ زخرف يعنى شرافتى براى خودت و قومت و فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ- 7/ انبياء يعنى كتاب هاى دينى گذشته.

و آيه قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا- 10/ طلاق گفته اند واژه ذكر در اين آيه وصفى است در باره پيامبر صلّى اللّه عليه و آله چنانكه كلمه هم وصفى است براى حضرت عيسى از اين جهت در كتابهاى دينى قبل از قرآن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله با واژه ذكر بشارت داده شده.

در آيه قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا- 10/ طلاق واژه- رسولا بدل از واژه- ذكر- است و نيز گفته شده- رسولا- با گفتن- ذكرا- كه در حال نصب است منصوب شده است. گوئى كه گفته است:

قد انزلنا إليكم كتابا ذكرا رسولا يتلوا- كه رسولا و ذكرا بدل از كتابا هستند و منصوبند

مثل آيه أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً- 14/ بلد كه يتيما به خاطر- اطعام- منصوب شده است يعنى طعام دادن يتيمى را در روزگار قحطى و سختى نوع دوّم- ذكر و يادآورى بعد از فراموشى است در آيه فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَ ما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ- 63/ كهف كه در باره ذكر زبانى و قلبى با هم است.

خداى تعالى گويد: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً 200/ بقره همانطورى كه پدرانتان را بخاطر مى آوريد و ياد مى كنيد خداى را بياد آريد و آيه فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ- 98/ بقره در مشعر الحرام خداى را بياد آريد همانطوريكه شما را هدايت كرده است و وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ- 105/ انبياء يعنى: بعد از كتاب قبلى «1».

و آيه: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً- 1/ انسان يعنى: انسان به ذات خويش چيز موجودى نبود و هر چند كه در علم خداى تعالى موجود بوده «2».

أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ- 67/ مريم آيا انكار كننده قيامت و بعث،

(1) تمام آيه فوق چنين است وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ 105/ انبياء خداوند در قرآن مژده مى دهد كه آينده زمين بدست خدا پرستان صالح و شايسته خواهد بود و قبل از آن مى گويد: در زبور هم اين اصل را بعد از ذكر كتاب نوشته ايم كه با تفحّص اين حقيقت اصل فوق از كتاب مقدّس و مزامير داود عينا نقل مى شود «بسبب شريران خويشتن را مشوّش مساز زيرا كه مثل علف بزودى بريده مى شوند و مثل علف سبز پژمرده خواهند شد ... زيرا كه شريران منقطع خواهند شد و امّا منتظران خداوند وارث زمين خواهند بود و امّا حليمان وارث زمين خواهند شد و از فراوانى سلامتى متلذّذ مى شوند و امّا صالحان را خداوند تأييد مى كند و خداوند روزهاى كاملان را مى داند و ميراث ايشان خواهد بود تا ابد الآباد و امّا نسل شرير منقطع خواهد شد، صالحان وارث زمين خواهند بود و در زمين تا به ابد سكونت خواهند نمود، دهان صالح حكمت را بيان مى كند، امّا خطاكاران جميعا هلاك گردند و نژاد صالحان از خداوند است.

مزمور 37- زبور داود- ص 856 كتاب مقدّس عهد عتيق و جديد و اينست معنى آياتيكه در تأييد اصول غير تحريفى كتب آسمانى در قرآن با عبارات مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ- 97/ بقره آمده است، يعنى قسمتى از محتواى كتب مقدّس را قرآن تأييد مى كند امّا نه موضوعات تحريف شده را.

(2) تفسير روشن تر آيه فوق در آيه ديگرى است كه مى گويد: أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً- 67/ مريم چنانكه حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: يعنى كان الانسان مقدرا غير مذكورا- انسان تعيّن وجودى

خلقت اوّليه خود را بياد نمى آورد تا براى پذيرفتن به بازگشتن در قيامت استدلالى باشد؟

همينطور آيات: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ- 79/ يس وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ- 27/ روم آيه وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ- 45/ عنكبوت يعنى: ياد خداوند براى بنده اش بزرگتر از ذكر بنده براى اوست و اين آيه تشويقى است بر ذكر و يادآورى زياد خداى تعالى «1».

(الذّكرى:) يعنى ذكر زياد كه از واژه- ذكر- رساتر و بليغ تر است خداى تعالى گويد: رَحْمَةً مِنَّا وَ ذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ- 43/ ص و وَ ذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ- 55/ ذاريات و در آيات فراوان ديگر.

(التّذكرة:) يعنى آنچه را كه بوسيله آن چيزى به ياد مى آيد و از دلالت و امارت يعنى

محسوسى كه قابل ذكر انسان بودن در زمين و در ميان موجودات باشد نداشته و قبل از آفرينش محسوس او از خاك يا نطفه چيزى نبوده كه قابل ذكر باشد و بنا بگفته شيخ طريحى- و لم يكن تقدير ايضا، اى نقشه موجودا في اللّوح المحفوظ- در لوح محفوظ هم حكم و تقديرش يا نقش وجوديش موجود نبوده است.

(1) جلال الدّين مولوى گويد:

ذكر آرد فكر را در اهتزاز ذكر را خورشيد اين افسرده ساز

اينقدر گفتيم باقى فكر كن فكر اگر جامد بود رو ذكر كن

آنچنانكه غوك اندر آب جست تا در آب از زخم زنبوران برست

مى كند زنبور بر بالا طواف چون برآرد سر ندارندش معاف

آب ذكر اللّه و زنبور اين زمان هست ياد آن فلانه آن فلان

دم بخور در آب ذكر و صبر كن تا رهى از فكر و سوداى كهن

فكر كن تا وا رهى از فكر خود ذكر كن تا فرد گردى از جسد

ذكر گو تا فكر رو بالا كند ذكر گفتن، فكر را والا كند

ذكر حقّ پاكست و چون پاكى رسيد رخت بر بندد برون آيد پليد

چون در آيد نام پاك اندر دهان نى پليدى ماند و نى آن دهان

لا جرم هر ذرّه زود آرد خوشى نيستشان از ياد كردن سركشى

نام او را مى شنو بى امتحان از زبان جمله ذرّات جهان

لب لباب مثنوى ص 347

دليل و نشانه، عمومى تر و فراگيرتر است.

خداى تعالى گويد:

فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ- 49/ مدثّر و كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ- 54/ مدثّر يعنى قرآن. و- (ذكرته) كذا: بيادش آوردم.

چنانكه خداى تعالى گويد: وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ- 5/ ابراهيم و فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى 282/ بقره گفته اند معنايش تكرار و اعاده يادآورى او است و نيز گفته اند: در موضوع حكم و نوشته آن را يادآورى كنيد. «1»

بعضى از دانشمندان در فرق ميان دو آيه اى كه ذيلا نقل مى شود آيه فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ- 152/ بقره اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ- 49/ بقره گفته اند روى سخن در- فَاذْكُرُونِي يعنى مرا ياد آوريد اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است كه فضيلت و قدرت در معرفت و شناخت خداى تعالى براى ايشان با حضور داشتن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله حاصل شده بود و خداوند فرمانشان مى دهد كه او را بدون واسطه ياد كنند.

و در آيه اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ- 40/ بقره روى سخن با بنى اسرائيل است كه خداوند را جز با نعمتهايش نشناخته اند و به ايشان مى گويد كه با بصيرت كامل نعمتش را كه بوسيله آنها به شناسايى خداى مى رسند ببينند و دريابند.

(الذّكر)- نقطه مقابل- الأنثى- است، خداى تعالى گويد از زبان مريم مى گويد وَ لَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى 36/ آل عمران آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ- 143/ انعام جمع ذكر- ذكور و ذكران- است.

خداى تعالى گويد: ذُكْراناً وَ إِناثاً- 5/ شورى ذكّر بطور كنايه در معنى عضو مخصوص است.

(1) عبارت فوق قسمتى از آيه 282 بقره در باره وام دادن است كه مى گويد اگر يكى از آن دو شاهد كه گواه بوده اند موضوع وام را فراموش كرد ديگرى بيادش بياورد، و يا در سند يادآورى شود.

مذكر: زنى كه فرزند پسر زائيده.

مذكار: زنى كه عادتا پسر مى زايد.

ناقة مذكرّة: مادينه شتر درشت اندام كه به شتر نرينه شبيه است.

سيف ذو ذكر: شمشيرى كه آبديده و تيز است كه تشبيهى است به برّندگى و قدرت كارى آن.

مذكّر: شمشيرى است كه بهمان درشتى تشبيه شده است.

ذكور البقل: سبزى خودرو و پر بار.

(ذكا) [ذكا]:

ذكت النّار تذكو: آتش روشن و افروخته شد.

ذكّيتها تذكية: آن را افروختم.

ذكاء: اسمى است براى خورشيد.

ابن ذكاء: يعنى صبح و پگاهان، براى اينكه گاهى صبح، فرزند خورشيد تصوّر مى شود چون مولود و نتيجه طلوع آن است و لذا صبح را- ابن ذكاء- ناميده اند و گاهى صبح مانند پرده دار و پيشقراول خورشيد تصوّر مى شود از اين جهت آن را- حاجب الشّمس- نامند.

ذكاء: سرعت درك و تيز فهمى است چنانكه مى گويند:

فلان هو شعلة نار: يعنى او مانند فروزشى و اخگرى از آتش است.

ذكّيت الشّاة: گوسفند را ذبح كردم.

حقيقت- تذكية: خارج كردن حرارت طبيعى و غريزى از مذبوح است. ولى واژه- تذكيه- در شرع، باطل كردن و هدر دادن حيات به هر وجهى از وجوه است.

سلب حيات و زندگى از موجود جاندار و بر اين اشتياق يعنى بيرون كردن حرارت غريزى از موجود جاندار، واژه هاى- خامد و هامد يعنى سرد شده در ميّت و- هامدة- يعنى سرد و خاموش در باره آتش و- هامدة- در مرد او، آن معنى را روشن مى كند

و بر آن دلالت دارد.

ذكّى الرّجل: در مورد انسان وقتى گفته مى شود كه انسان پير مى شود و بخاطر تجربه ها و سختيهايش در زندگى آزموده شده و از هوش دقيقى بهره مند است از اين جهت هر پيرى- مذكّى- ناميده نمى شود مگر زمانى كه داراى تجارب و تمرينات فكرى باشد.

و در ضرب المثل فارسى مى گويند: او دنيا ديده و كارآزموده است، و به گفته سعدى:

به كارهاى گران مرد كار ديده فرست كه شير شرزه برآرد به زير خم كمند

و چون اينگونه تجربه ها و كارآزمودگيها كمتر در كسى غير از پيران يافت مى شود لذا واژه- ذكاء- در باره آنان بكار مى رود و همچنين در باره هر چيز دير پاى و گرامى و نجيب، و از ستوران و شتران هم برگزيده و كلانسال آنها، و در اين معنى گويند: جرى المذكّيات غلاب «1».

(ذلّ) [ذلّ :

الذّلّ: زبونى و خوارى كه در اثر فشار و ناچارى رخ مى دهد- افعالش- ذلّ، يذلّ، ذلّا- است و امّا- الذّل- حالتى است بعد از دشوارى و سختى و نقطه مقابل صعوبت است و همچنين الذّلّ- يعنى چموشى و توسنى است بدون فشار و زجر، مى گويند: ذلّ، يذلّ، ذلّا، خداى تعالى گويد:

(1) در ضرب المثل- جرى المذكّيات غلاب- مذكيه: شتر يا ستورى است كه از كامل شدن دندانهايش يك سال يا دو سال گذشته و- غلاب- مصدر دوّم باب مفاعله از- مغالبه- به معنى چيره شدن و پيروز شدن است گويى كه مى گويد: آن اسب با قوّت و نيرويش پس از چند سال عمر، بر اسبان ديگر چيره شده بطوريكه دويدن مجدّدش از بار اوّلش بهتر و بار سوّم از بار دوّم بهتر، پس دويدن و رفتنش- همواره با پيروزى و بردن مسابقه همراه است. اين ضرب المثل در باره كسى بكار مى رود كه در مسابقات فضيلت و رقابت ها برافزايش برترى مى جويد و بصورت- جرى المذكيات غلاء- هم آمده است يعنى مثل جوانسال نمى دود. مجمع الامثال 1/ 158- مقائيس اللّغه 2/ 357

وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ- 24/ اسراء يعنى: همچون كسى كه مقهور آنهاست باش «1».

كه جَناحَ الذُّلِّ- 24/ اسراء هم خوانده شده يعنى با پدر و مادر نرمخويى كن و فرمانبرشان باش.

مگر در مسائلى كه ايمانى است و بخواهند فرزندان را به شرك بكشانند كه مى گويد: وَ إِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً- 15/ لقمان يعنى: اگر خواستند تو را از خداى و حقيقت دين دور كنند مپذير امّا سخنان نيكو به آنها بگوى گفته مى شود- الذّلّ و القلّ و (الذّلة) و القلة: آرامش و بزرگى، پستى و كاستى.

خداى تعالى گويد: تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ- 27/ يونس يعنى پستى و زبونى بر آنها مستولى شد.

وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ- 61/ بقره و سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ- 152/ اعراف (ذلّت:) الدّابة و هى ذلول: آن حيوان بعد از توسنى و سركشى رام شد و ديگر سواريش سخت نيست.

خداى تعالى گويد: لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ- 71/ بقره اشاره به گاوى است كه زمين را شخم مى زند و مى افشاند در آيه مى گويد چنين گاوى نباشد اگر- ذلّ- يعنى زبون ساختن و خوار كردن نفس از ناحيه خود انسان بر نفس سركشش باشد پسنديده است مثل آيه: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ «2»- 123/ آل عمران

(1) اشاره اى تربيتى و روانى به حرمت داشتن و پاس زحمات پدر و مادر است كه فرزندان بايستى همچون پدران و مادران خود با رحمت و محبّت با آنها رفتار كنند كه گفته اند:

هر كه كمتر شنيد حرف پدر روزگارش زياده پند دهد

هر كه را روزگار پند نداد تيغ زهر آب داده پند دهد

(2) اشاره به يكى از آياتى است كه در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از آينده اسلام و مسلمين خبر مى دهد در

و آيات وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ- 123/ آل عمران فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا- 69/ نحل يعنى: رهسپار راههاى پروردگارت باش «1».

خداى تعالى گويد: وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلًا- 14/ انسان يعنى آسان شده است.

منظور از آسان بودن، چيدن ميوه هاى بهشتى است كه كاملا در دسترس بهشتيان است مى گويند: الأمور تجرى على إذلالها: يعنى كارها بر راه و روش خود جريان مى يابد.

حقيقت از حكومت جمهورى اسلامى كنونى و ملّت ايران مى گويد: مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ- 123/ آل عمران اى مؤمنين زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله هر كه از شما از دين خويش مرتد شود در آينده خداوند قومى را مى آورد كه دوستشان دارد و آنها نيز خداى را دوست دارند رفتارشان در ميان خويش و با مؤمنين با نرمخوئى و تواضع و با كفّار سركش و گردنفرازانه است، در راه خدا كارزار كنند و از سرزنش و ملامت ديگران نهراسند و اين لطف و كرم خداست.

و ما در جهان امروز مى بينيم پس از 14 قرن پرچم اللّه و اسلام از ايران اسلامى برافراشته مى شود و بطور قطع و يقين آن قوم همين ملّت اسلامى است، كه آثارش را هر انديشمند و با وجدانى درمى يابد چون در تفسير اين آيه نوشته اند پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در پاسخ اصحاب كه پرسيدند اين قوم كيانند دست بر شانه سلمان نهاد و فرمود از تبار و قوم اين مرد.

(1) عبارتى از آيه 69/ نحل، مربوط به وحى نمودن خداوند به زنبور عسل است كه اين پرنده كوچك مفيد را با آئين وحيش در طريقه بهره مندى و ساختن كند و در كوهها و درختان و راههاى مختلف رفتن به دنبال گلها و غذاهاى نيكو فرمان مى دهد و سپس بهترين شربت گوارا و مفيد را براى بشر تهيّه مى كند تا براستى شفابخش مردم باشد.

آغاز آيه چنين است وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ- 68/ نحل انسانها را هشدار مى دهد كه راه پروردگار و وحى الهى همچون راه زنبور عسل جاودانه و با مهارت و با قوانين دقيق اجتماعى تنظيم مى يابد، و سپس نتيجه و ثمره پيروزى از وحى، شهد شيرين بى نظير براى خود و ديگران است.

و در پايان آيه مى گويد: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ- 69 نحل براستى كه تفكّر براى همه انسانها در باره موجودات عالم ميسور است و علم و عمل لازم ندارد.

و لذا فرمود:- يتفكّرون- و به گفته سعدى:

چشمه از سنگ برون آرد و باران از ميغ انگبين از مگس نحل درّ از دريا بار

(ذمّ) [ذمّ :

سرزنش و ملامت مى گويند: ذمّته، أذمّه، ذمّا- كه اسم آن، مذموم و ذميم- است.

يعنى ملامت و سرزنش شده خداى تعالى گويد: مَذْمُوماً مَدْحُوراً- 18/ اسراء صورتهاى فعل اين واژه بصورت- ذمّته، أذمّه- با تبديل يك ميم در اصل لغت به حرف ت نيز ساخته شده.

الذّمام، الذّمة و المذمّة: يعنى عهد و پيمانى كه اگر آنرا ضايع كنند مذمّت مى شوند.

لى مذمّة فلا تهتكها: راز و عهدى دارم آن را افشاء مكن و مشكاف.

أذهب مذمّتهم بشي ء: يعنى از روى عهد و پيمان چيزى از مالشان به آنها ببخش.

أذمّ بكذا: عهدش را شكست و بى وفايى نمود.

رجل مذمّ: مرد بى حركت و بى فعاليّت.

بئر ذمّة: چاه كم آب، شاعر گويد:

و ترى الذّميم على مراسنهم يوم الهياج كمازن النّمل

در جنگ و كارزار دانه هاى ريز گرد و غبار را مانند تخم مورچگان بر روى بينى شان مى بينى، كنايه از گرم بودن ميدان جنگ در اثر دويدن اسبها و نشستن ذرّات خال بر بينى عرق كرده جنگ جويان است الذّميم: در شعر فوق يعنى مثل دانه هاى كوچك.

(ذنب) [ذنب :

ذنب الدّابة و غيرها: يعنى ذم حيوان، كه معروف است.

و هر چيز خوار و عقب مانده اى هم با واژه- ذنب- تعبير شده است، مى گويند:

هم أذناب القوم: آنها دنباله روان مردمند كنايه از كم مايگى عقل و خرد است مذانب التلّاع: بطور استعاره يعنى آبراهه هاى كوهستانى كه در اثر ريزش سيل به وجود مى آيد.

المذنب: خرماهائى كه بر خرما بن رسيده و پخته شده.

(الذّنوب): اسب دم بلند و دلو و سطلى هم كه دسته بلند دارد.

واژه- ذنب- بطور استعاره براى بهره و نصيب بكار رفته است مثل سجل- يعنى قسمت و بهره.

خداى تعالى گويد: فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ 59/ ذاريات يعنى: ستمكاران را همچون پيروانشان بهره و نصيبى از عذاب است.

الذّنب: در اصل بدست گرفتن دنباله و دم چيزى است.

ذنبته: به دمش زدم و آنرا گرفتم.

(ذنب:) بطور استعاره در هر كارى كه عاقبتش ناروا و ناگوار است و به اعتبار دنباله چيزى بكار رفته است از اين روى واژه- ذنب- باعتبار نتيجه اى كه از گناه حاصل مى شود، بد فرجامى و تنبيه و سياست ناميده شده، جمع ذنب- ذنوب- است.

خداى تعالى گويد: فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ- 11/ آل عمران و فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ- 40/ عنكبوت و وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ؟- 135/ آل عمران و همينطور آيات ديگر غير از اينها.

(ذهب) [ذهب :

الذّهب: يعنى طلا كه معروف است و بسا كه- ذهبة به براده و ريزه هاى طلا گفته شود كه اخصّ از- ذهب- است رجل ذهب: كسيكه از ديدن معدن طلا مدهوش و سراسيمه شده. شي ء مذهب: هر چيز زر اندود.

كميت مذهّب: اسبى كه زردى رنگش از سرخيش بيشتر است، گوئى كه زر اندود است.

ذهاب: رفتن، ذهب بالشّي ء و أذهبه: او را برد كه فعل بردن و رفتن در اجسام و در معانى هر دو بكار مى رود.

خداى تعالى گويد: وَ قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي- 99/ صافّات يعنى: رونده بسوى پروردگارم هستم.

فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ «1»- 74/ هود فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ- 8/ فاطر كنايه اى از مرگ است خود را براى آنها تلف مكن و مكش يعنى: نفس و جانت با حسرت و افسوس بر كفّار كه چرا ايمان ندارند از دست نرود و به هلاكت نرسد و آيات: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ- 19/ ابراهيم و وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ 34/ فاطر و إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ 33/ احزاب و وَ لا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ- 19/ نساء يعنى: زنانى كه مى خواهيد طلاقشان بدهيد ناراحت نكنيد كه بدان وسيله بخواهيد مقدارى از مهريّه يا اموال آنها را كه به آنها بخشيده ايد به چيزى از آن دست يابيد.

و آيه وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ- 46/ انفال اى مؤمنين در ميان خود با يكديگر جدال و كشمكش نكنيد كه در نتيجه، نيروهاتان از دست برود و كم قدرت شويد و آيات: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ- 17/ بقره و وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ- 20/ بقره و لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي- 10/ هود «2»

(1) همين كه بيم و شگفتى از ابراهيم برطرف شد يعنى پس از اينكه ديد فرشتگان مأمور عذاب قوم لوط بسوى گوشت پخته اى كه برايشان آورده بود دست دراز نمى كنند و نمى خورند- اوجس منهم خيفة- در دلش بيمناك شد و پس از شنيدن ماجراى آنها شگفتى او برطرف شد. [...]

(2) تمام آيه چنين است لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ- 10/ هود با توجّه به آيات قبل از اين آيه روى سخن با نوع انسان است كه مى گويد: وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً- 9/ هود اشاره به يكى از طبيعت هاى نفسانى انسان است كه بايستى با تمرين در عبادات و ايمان، آن را برطرف كرد يعنى حالت سبكسرى و ضعف روانى و كم ظرفيّتى، مى گويد همينكه رحمتى از جانب ما به انسان مى رسد و سپس سلب مى شود كفران پيشه و نا اميد مى شود و هر گاه بعد از سختى و محنت او را نعمتى دهيم مى گويد:

بديها از من برطرف شده است و با سرمستى و فرحناكى فخر فروشى مى كند مگر كسانى كه صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ- 11/ هود- كسانى كه صبر و شكيبائى مى ورزند و پس از رسيدن به

.)

(ذهل) [ذهل :

خداى تعالى گويد: يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ

«1»- 2/ حج ذهول: كارى است كه ميراثش و نتيجه اش اندوه و فراموشى است، افعال آن- ذهل عن كذا و أذهله كذا است: يعنى از او غفلت كرد و او را فراموش نمود.

(ذوق) [ذوق :

الذّوق: وجود طعم و چشيدن مزه غذا با دهان است و اصلش در چيزى است كه خوردن و بهره او كم است نه زياد.

و اگر خوردن از چيزى زياد باشد آن را- آكل- گويند.

واژه- ذوق- يعنى چشيدن و خوردن، در قرآن براى عذاب اختيار شده است، هر چند كه در عرف و تكلّم معمولى ذوق را در چيزى اندك بكار مى برند امّا براى چشيدن زياد هم مناسب و شايسته است.

خداوند واژه- ذوق- را در قرآن با اين ويژگى ياد مى كند، تا معانى هر دو امر يعنى رحمت و عذاب را شامل شود ولى بكار بردنش در عذاب بيشتر است، مانند آيات زير:

لِيَذُوقُوا الْعَذابَ- 56/ نساء و وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ- 20/ سجده

نعمات الهى كارهاى شايسته مى كنند كه آمرزش و پاداش بزرگ دارند.

(1) آيه فوق دوّمين آيه از سوره حجّ است كه سر آغاز قيامت راى براى انسانها پيش پيش بازگو مى كند تا از غفلت و خودكامگى بدر آيند: يا أَيُّهَا النَّاسُ ... 10/ حجّ هان اى مردم پروردگارتان را پروا كنيد و انديشمند باشيد زيرا زلزله اى كه آغاز قيامت است بسى هول انگيز است، آن هنگام را اگر ببينى خواهيد ديد كه چگونه مادران شيرده از شيرخواره مستان غافل مى شوند و زنان باردار بار خويش ساقط كنند مردمان را همانند مستان سرگشته مى بينى امّا مست نيستند بلكه عذاب و رويداد سخت و سهمگين است و به گفته مولوى:

هنوزت اجل دست هوشت نبست برآور به درگاه داور دو دست

تو پيش از عقوبت در عفو كوب كه سودى ندارد فغان زير چوب

چنان شرم دار از خداوند خويش كه شرمت ز همسايگانست و خويش

بترس از گناهان خويش اين نفس كه روز قيامت نترسى ز كس

فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ- 106/ آل عمران ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ- 49/ دخان إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ- 38/ صافّات ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ- 14/ انفال وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ- 21/ سجده امّا بكار بردن واژه- ذوق در رحمت مانند آيات:

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً- 9/ هود و وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ- 10/ هود و گاهى به آزمون و امتحان تعبير شده است، گفته مى شود.

(أذقته) كذا فذاق: او را آزمودم و امتحان شد فلان ذاق كذا و أنا أكلته: يعنى بالاتر از آگاهى و خبر او آزمودمش او چشنده بود و من خورنده يا او اندك مايه بود و من بيشتر آگاه شده و آيه فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ- 112/ نحل بكار بردن واژه خوردن يا چشيدن ذوق كه با كلمه لباس در اين آيه آمده براى اينست كه از ذاق، تجربه و آزمايش ارائه شده است.

و در آيه اخير اشاره شده است يعنى در موقعيّتى واقع شده كه طعم قحطى و بيم خوف را چشيده است تا از ستمگرى و كفر دست بردارند، و واژه لباس بطور استعاره براى اينست كه سراپاى زندگيشان را گرسنگى و ترس مانند لباس فرا گرفت و پوشاند در آيه فوق هر دو كلام، گرسنگى و ترس مقدّر شده است، گوئى كه گفته شده:

أذاقها طعم الجوع و الخوف و ألبسها لباسهما: طعم گرسنگى و ترس را به آنها چشانيد و لباس ترس و گرسنگى را بر آنها پوشانيد خداى تعالى گويد: وَ إِنَّا إِذا (أَذَقْنَا) الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً- 48/ شورى واژه- إذاقه- در رحمت بكار رفته است و نقطه مقابل اين معنى مصيبت رساندن است چنانكه مى فرمايد: وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ- 78/ نساء آگاهى و تنبيهى است بر اينكه انسان با كمترين نعمتى كه به او عطاء مى شود سركشى مى كند و استكبار و غرور مى ورزد و اشاره به آيه اى است كه مى فرمايد: كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى 6/ علق

اصولا انسان همينكه خود را بى نياز ديد سركشى مى كند.

(ذو) [ذو]:

ذو، دو وجه دارد:

اوّل- اينكه به وسيله- ذو- هر گونه اسمى از اجناس و انواع توصيف مى شود و بوسيله- ذو- وصف و توصيف آن نامها بدست مى آيد- ذو- به اسم ظاهر نه مضمر اضافه مى شود، تثنيه و جمع دارد و براى وصف اسم مؤنّث- ذات- و در تثنيه مؤنّث- ذواتا- و در جمع مؤنّث- ذوات- گفته مى شود كه هر كدام از آنها جز در حالت مضاف بكار نمى رود.

خداى تعالى گويد: وَ لكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ- 251/ بقره ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوى 6/ نجم و وَ ذِي الْقُرْبى 83/ بقره وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ- 3/ هود ذَوِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى 177/ بقره إِنَّهُ عَلِيمٌ (بِذاتِ) الصُّدُورِ- 43/ انفال و آيه نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ- 18/ كهف مربوط به خواب طولانى اصحاب كهف در غار است كه مى فرمايد: آنها را به سوى شمال و جنوب مى گردانديم و آيه تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ- 7/ انفال دوست داشتيد و مى خواستيد آنهائى كه قدرت نداشتند براى شما باشند و نصيبتان شوند يعنى با كمك به كسانى كه نيرومند نيستند- بجنگيد ولى خداوند مى خواست با كلماتش حقّ را استقرار دهد و بنياد كافران براندازد و آيه ذَواتا أَفْنانٍ- 48/ الرّحمن در وصف درختان و باغات بهشتى است پژوهشگران و اصحاب معانى حكماى الهى واژه- ذات- را بطور استعاره در باره عين هر چيز بكار برده اند، چه جوهر باشد يا عرض، و آن را بصورت مفرد با مضاف بر ضمير و همچنين با ال استعمال مى كنند و ذات را همچون نفس به جاى نفس بكار مى برند، چنانكه مى گويند: ذات او- نفس او- خود او ذاته، نفسه، خاصّته اين معانى از كلام عرب نيست.

يعنى حكماى الهى و فيلسوفان اسلامى چنين تعابيرى را براى بكار بردن ذات كه ذكر شد از مذاهب غير عرب گرفته اند، از فلسفه هاى يونان و روم و ايران و هند و مصر و غيره دوّم- اينكه ذو «1»- در زبان قبيله طىّ مثل- الّذى- است، و در حالات رفع فاعلى و نصب مفعولى و جرّ مضاف اليه قرار گرفته.

ذو- ذا- ذى، مثل- هو ذو الرّحمة و- يا ذا النّعماء و الجود، و بذى العرش العظيم و در جمع و تأنيث هم همان لفظ مفرد بكار مى رود مثل:

و بئرى ذو حفرت و ذو طويت: يعنى چاهى كه حفرش كردم و سنگهايش را درآوردم. كه واژه- ذو- در اين عبارات بجاى الّتى بكار رفته است.

و امّا- ذا- در- (هذا)- كه اسم اشاره است، اشاره به چيز محسوس يا معقول است كه در حالت تأنيث ذه، ذى، تا است چنانكه مى گويند هذه، هذى، هاتا كه فقط هاتا- تثنيه دارد مى گويند هاتان، يا، هاتين خداى تعالى گويد: أَ رَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ- 62/ اسراء هذا ما تُوعَدُونَ- 53/ ص هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ 14/ ذاريات إِنْ هذانِ لَساحِرانِ- 63/ طه و ديگر آيات ...

مثل: هذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ- 14/ طور هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ- 43/ طور و براى اشاره به شخص يا مقامى و منزلتى كه دور است- (ذاك و ذلك)- بكار

(1) ابو العبّاس مبرّد مى گويد: اذوأ- در جاهليّت زياد بودند از قبيل ذو نواس- ذو القرنين- ذو يزن بعد از اسلام هم عدّه زيادى همچون ذو الراى- ذو السّيفين- ذو العين- ذو اليمينين بوده اند و غير يمنى ها به اين صفات متّصف نيستند. الكامل/ مبرّد 400 ازهرى از قول ليث گويد: ذو- اسم ناقص است و تفسيرش صاحب و مالك است مثل- ذو مال- يعنى صاحب مال.

جمع ذو- ذوو است مثل اولوا. معنى ذات بينكم- يعنى پيوند حقيقى شما و معنى اللّهمّ اصلح ذات البين- يعنى خداوندا چيزى را كه باعث اجتماع، و اتّحاد مسلمين است نيكو گردان.

ذات الشّي ء: حقيقت و ويژگى آن شي ء. ابن انبارى گويد: در آيه إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ- 43/ انفال معنايش، حقيقت و سويداى دلها است. كذا- هم مثل عبارات بموضع كذا و قال كذا- اسم مبهمى است براى مكان و كلام و زمان.

مى رود.

خداى تعالى گويد: الم، ذلِكَ الْكِتابُ- 1/ بقره ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ- 26/ اعراف ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى 131/ انعام و آيات ديگر ...

(ما ذا)- هم در سخنشان به دو وجه است:

اوّل- اينكه ما با ذا بصورت اسمى واحد باشد.

دوّم- اينكه در اين تركيب ذابه منزله الّذى باشد موصول در حالت اوّل- مثل، عمّا ذا تسأل از چه چيز مى پرسى و حرف الف از آن حذف نمى شود زيرا ما در واقع در اينجا ماى استفهاميّه نيست بلكه با تركيب ذا بصورت اسمى واحد در آمده است و بر اين معنى شاعر گويد:

دعى ما ذا علمت سأتقيه يعنى: آنچه را كه مى دانى واگذار كه بزودى حفظش خواهم كرد يعنى: چيزى كه آموخته اى واگذار.

خداى تعالى گويد: وَ يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ- 218/ بقره پس كسى كه قُلِ الْعَفْوَ- 219/ بقره را كه بعد از آيه فوق آمده است با فتحه حرف و بخواند ما ذا را در آيه بمنزله اسم واحد قرار داده است گويى كه مى پرسد- أىّ شي ء ينفقون: يعنى چه چيزى انفاق كنند.

امّا كسى كه قُلِ الْعَفْوَ- 219/ بقره را با ضمّه حرف و بخواند پس حرف ذا در ما ذا بمنزله الّذى است و ما هم استفهامى و پرسشى است يعنى- ما الّذى ينفقون: يعنى آنكه بايد انفاق كند كيست و چه كسى است؟

و بر اين اساس آيه ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ؟ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ- 24/ نحل است كه- اساطير- هم در حالت نصب و هم در حالت رفع هست.

(ذيب) [ذيب :

الذّيب حيوانى است معروف (گرگ) و اصلش با همزه است (ذئب) خداى تعالى گويد: (فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ- 17/ يوسف).

أرض مذابة: سرزمينى كه در آنجا گرگ فراوان است.

ذئب فلان: گرگ به گلّه اش زد.

ذئب: از بد جنسى و خباثت چون گرگ شد.

تذأبت الرّيح: باد همچون گرگ از هر جانب مى وزد و مى آيد.

تذأبت للنّاقة: بر وزن تفاعلت در وقتى است كه خود را شبيه گرگ در آورده اى تا شتر مادينه از ترس براى بچّه اش ناله سر دهد و او را بطلبد.

الذّئبة: نمد زين و قسمت زيرين كوهان شتر كه شبيه گرگ است ..

(ذود) [ذود]:

(راندن، دور كردن، دفاع نمودن).

ذدته عن كذا- أذوده (از او دورش كردم و او را دور كنيم).

خداى تعالى گويد: (وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ- 23/ قصص) كه در حالت ممانعت بودند و آنها را جدا و دور مى كردند.

(راجع به دختران شعيب است كه موسى مى بيند دو دختر چوپان گوسفندان خود را براى عدم ايجاد زحمت نسبت به گلّه هاى گوسفندان ديگران و تداخل آنها به يكديگر گوسفندان خود را از شريك شدن به آنها بازمى داشتند و از ترس زورمندان آنها را از آبشخور دور مى كردند).

الذّود من الإبل «1»: ده شتر يا گروه شتران (الذّود من الابل يعنى از 3 تا 10 اشتر-

(1) اصطلاح و ضرب المثل معروفى است كه مى گويند: الذّود الى الذّود ابل.

مجمع البحرين 4/ 46).

(ذام) [ذام :

خداى تعالى گويد: (اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً- 118/ اعراف) يعنى: ملامت شده و مذموم.

صورتهاى فعلش- ذمته، أذيمه، ذيما و ذممته، أذمّه، ذمّا و ذأمته، ذأما- است.

ابن اعرابى مى گويد: ذود- به مفرد اطلاق نمى شود و جمع ذود- اذواد- است و اسم مؤنّثى است كه بر تعداد كمى از شتران اطلاق مى شود يعنى از 3 تا 10 و 20 و 30 نه بيشتر اين ضرب المثل براى تقويت نيروى اجتماعى است يعنى جمع اندك ها با يكديگر كه گروه كثيرى را تشكيل مى دهند.

و در حديثى هم آمده است كه «ليس فى اقل من خمس ذود صدقه» مجمع الامثال 1/ 277.

سعدى هم در تأثير اجتماعى اين ضرب المثل مى گويد:

پشه چو پر شد بزند پيل را با همه تندى و صلابت كه اوست

مورچگان را چو بود اتّفاق شير ژيان را بدرانند پوست

)

باب الراء

(ربّ) [ربّ :

الرّب: در اصل به معنى تربيت و پرورش است يعنى ايجاد كردن حالتى پس از حالتى ديگر در چيزى تا به حدّ نهائى و تمام و كمال آن برسد.

مى گويند- ربّه و ربّاه و ربّبه: او را تربيت كرد و پرورشش داد.

لان يربّنى رجل من قريش احبّ الىّ من ان يربّنى رجل من هوازن: گفته شده اگر مردمى از قريش (تبار و نياى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مرا تربيت كند خوشتر دارم از اينكه مردمى از هوازن مرا پرورش دهند.

پس- الرّب- مصدر است كه بطور استعاره بجاى فاعل بكار رفته است.

(هوازن- قبيله اى است از يمن كه جزء يكى از مخاليف يمن است و هوزن نام پرنده اى است. معجم البلدان 5/ 420).

الرّب: بطور مطلق جز براى خداى تعالى گفته نمى شود كه او متكفّل مصالح موجودات و آفريده هاست.

مثل اينكه خداى تعالى گويد: (بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ- 15/ سبأ) و بر اين معنى گويد: (وَ لا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْباباً- 10/ آل عمران) يعنى آلهه اى، مى پنداشتند كه فرشتگان و پيامبران، باريتعالى و پروردگار و مسبّب اسبابند (ايجاد كننده پديده ها) و نيز آنها عهده دار مصالح بندگانند.

واژه- ربّ- در حالت اضافه به خداوند و غير از او بكار مى رود، در آيات:

(رَبِّ الْعالَمِينَ- 2/ فاتحه) و (رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ- 26/ شعراء).

و همينطور در معنى صاحب چيزى مى گويند: ربّ الدّار و ربّ الفرس.

و بر اين اساس سخن خداى تعالى است كه: (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ- 42/ يوسف) و (ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ- 50/ يوسف) و (قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ- 23/ يوسف) كه گفته شده قصدش و توجّه اش از- ربّى- خداى تعالى است.

و نيز گفته اند: مقصودش ملكى است كه او را سرپرستى كرده كه البتّه نظر اوّل به سخن او شايسته تر است.

گفته شده- (ربّانى)- منسوب به- ربّان- است. يعنى: (دانشمند و راسخ در علم و دين و عارف به اللّه).

لفظ- فعلان- از فعل- است، مثل- عطشان و سكران و كمتر از- فعل- ساخته مى شود. فقط نعشان از نعس آمده است.

و نيز گفته اند: ربّانى- منسوب به واژه ربّ- است كه مصدر است پس- ربّانى- در اين معنى، يعنى منسوب به مصدر، كسى است كه علم و دانش را تكامل مى بخشد، مثل حكيم، و يا منسوب به خود اوست كه در اين صورت ربّانى- يعنى كسى كه نفس خويشتن با علم پرورش مى دهد كه البتّه هر دو معنى (پرورش و رشد علم يا پرورش خويش با علم) تحقيقا ملازم يكديگر است زيرا كسى كه نفس و جان خويش را با علم تربيت مى كند در واقع علم و دانش را رشد داده است و كسى كه در راه تكامل علم و دانش كوشيد خويشتن را با آن تربيت كرده است.

و نيز گفته شده- ربّانى- با (ياء نسبت) منصوب به- ربّ- يعنى خداى تعالى است، پس- ربّانى- در اين معنى مثل- الهى است (منسوب به اللّه) و اضافه شدن حرف (ن) در- ربّانى- مثل اضافه شدن حرف (ن) در- لحيانى- و جسمانى- است (كه منسوب به- لحيه و جسم- است).

على رضى اللّه عنه، گفته است: «أنا ربّانى هذه الأمّة» «1» جمع آن- ربّانيون- است. خداى تعالى گويد: (لَوْ لا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ- 63/ مائده) و (كُونُوا رَبَّانِيِّينَ- 79/ آل عمران) گفته شده- ربّانى- لفظى است در اصل سريانى، چون تازه و بى سابقه است و در كلامشان از اين واژه كم و اندك يافت مى شود. «2»

در آيه ( (ربّيّون) كثير- 146/ آل عمران) واژه ربّى مثل ربّانى و ربوبيّة- مصدر است كه

(1) سخن على عليه السّلام را راغب رحمه اللّه در معنى چهارم- ربانى- يعنى كسى كه صفاتش منسوب به خداى تعالى است.

ذكر مى كند كه ابن ابى الحديد معنى فوق را با لفظش در خطبه شماره 107 تحت عنوان پيشامدها و حوادث ناگوار آينده آورده و اينطور است:

على عليه السّلام مى فرمايد: اين تذهب بكم المذاهب و تتيه بكم الغياهب تخطئكم الكواذب و من اين تؤتون و انى تؤفكون فكلّ اجل كتاب و لكلّ غيبة اياب فاسمعوا من ربانيكم و احضروه قلوبكم و استيقظوا ان هتف بكم: اين راه ها شما را به كجا مى برد و تاريكيها چگونه حيرانتان مى سازد و دروغها چسان شما را مى فريبد و از كجا شما را مى آورند و چطور سرگردان مى شويد هر مدّتى را سرنوشتى و پايانى و هر غايبى را بازآمدنى است پس، از عالم الهى و ربّانى خويش بشنويد و دلهاتان را براى پذيرش حقّ حاضر كنيد و چون شما را بانك برزند بيدار شويد.

بعدا- ابن ابى الحديد در ذيل اين خطبه مى نويسد: «الرّبانى الّذى امرهم بالاستماع منه انّما يعنى به نفسه عليه السّلام و يقال رجال ربّانى اى متأله، عارف بالرّب سبحانه و فى وصف الحسن، لأمير المؤمنين عليه السّلام و كان و اللّه ربانى هذه الامّة و ذا فضلها و ذا قربتها و ذا سابقتها: يعنى: واژه- ربانى- كه به شنيدن سخن او فرمانشان مى دهد خود على عليه السّلام است مى گويند: رجل ربّانى: كسيكه بخدا پيوسته و عارف الهى بپروردگار سبحان است و در وصفى كه حسن بن على در باره امير المؤمنين عليه السّلام نموده آمده است كه بخدا سوگند او ربّانى اين امّت و صاحب فضل و قرابت و سابقه آن بود». ج 2/ 712.

پس حديث فوق بصورت «كان ربانى هذه الامّه» صحيح است كه راغب مفهوم و معناى آن را ذكر كرده.

(2) تركيب واژه- ربّانى- چهار بار در قرآن آمده است آيات 63 و 46/ مائده و 146 و 79/ آل عمران.

جواليقى از قول ابو عبيده مى نويسد كه او مى گويد اين كلمه عربى نيست عبرانى يا سريانى است از اين روى ابو عبيده هم پنداشته كه قبل از اسلام اعراب به اين واژه آشنائى نداشته اند سپس مى گويد: امّا ابو عبيده گفته است فقهاء و دانشمندان اسلامى با اين كلمه آشنا بوده و هستند، از مردى كه عالم به كتابهاى دينى است شنيدم كه مى گويد: الرّبانيون: علمائى هستند كه به حلال و حرام و امر و نهى شريعت آگاه و عالمند.

ابن منظور مى نويسد: الرّبانى كسى است كه خداى را مى پرستد اضافه شدن حرف (ن) براى مبالغه در نسبت است يعنى به شدّت پرستنده خداى است.

سيبويه مى گويد (الف و نون) در- ربّانى- براى مخصوص گردانيدن علم خدا شناسى است نه چيز ديگرى گوئى كه معنايش- صاحب علم الرّب دون غيره من العلوم- است.

ابن فارس هم آن را العارف بالرّب- معنى نموده.

شيخ طريحى مى گويد: ربّانيون كسانى هستند كه در علم و عمل كاملند، ابو الحسن احمد بن عيسى

در وصف خداى عزّ و جلّ گفته مى شود- الرّبابة- هم كه مصدر است در باره غير خدا بكار مى رود.

جمع ربّ- (ارباب)- است، خداى تعالى گويد: (أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ- 39/ يوسف) و حقّ نيست كه واژه ربّ جمع بسته شود زيرا اطلاق آن جز خداى تعالى را در برنمى گيرد امّا در آيه فوق اگر بصورت جمع آمده است بنابر اعتقاد و سخن كفار است نه اينكه واقعا در نفس خويش و بالذّات چنين باشد در سخنان معمولى هم واژه ربّ جز در باره خداى گفته نمى شود.

جمع ربّ- اربّة و ربوب- است يعنى جماعات و گروهها.

شاعر گويد:

كانت أربّتهم حفرا و غرّهم عقد الجوار و كانوا معشرا غدرا

(شعر از ابو ذويب است مى گويد تنها وسيله اجتماع و جمعشان پيمان همسايگى و چاهى است كه براى آب گردش جمع مى شوند و گر نه مردمى حيله گر و غدّارند).

ديگرى گويد:

و كنت امرا أفضت إليك ربابتى و قبلك ربّنى فضعت ربوب __________________________________________________

گفته است فقهاء را ربّانيون مى گويند زيرا علم و دانش را رشد و تكامل مى بخشند يعنى علم را ارزنده و ثابت مى دارند.

زمخشرى در كشّاف مى گويد: الرّبانى شديد التّمسك بدين اللّه تعالى و طاعته: يعنى ربّانى كسى است كه به دين خداى و طاعت او به سختى پايبند و متمسّك است. فيروزآبادى مى گويد: الرّبانى المتأله العارف باللّه تعالى. شيخ طبرسى هم مى گويد: الّذى يرد امر النّاس بتدبيره و اصلاحه: ربّانى كسى است كه كار مردم را با تدبير و اصلاح خويش رشد و پرورش مى دهد. شارح المعرب جواليقى مى نويسد: چگونه مى توان با چنين وصف و شرح و معنايى باز هم واژه ربّانى را ترجمه از غير عربى بدانيم براى ربّ هم چهار معنى گفته اند: 1- مالك 2 خالق 3- صاحب 4- مصلح.

امّا بصورت غير مضاف واژه ربّ فقط به خداى تعالى اطلاق مى شود و با (ال) هم مخصوص نام خداى تعالى است و به ندرت در شعر بطور مطلق و بدون اضافه در غير خدا بكار رفته است و نيز به كسى كه در پژوهشهاى علمى قصدش و خواستش خداى تعالى است و خداجو است- ربّانى- گفته اند- (يقال لرئيس الملّاحين ربّانى) يعنى ناخداى كشتى را هم ربّانى- گويند. (قاموس اللّغة- مجمع البحرين 2/ 65- لس 1/ 399 الى 408- المعرب جواليقى 161- مقائيس 2/ 382- صحاح- ازهرى 15/ 176- مصباح المنير رافعى).

(خطاب شاعر كه علقمة بن فحل است به حارث غسانى است كه او را مدح كرده و در ديوانش شعر فوق چنين است:

انت امروا افضت اليك ربابتى و قبلك ربتنى فضعت ربوب

يعنى: (تو كسى هستى كه قوم من به تو رسيده اند و قبلا هم تو شاخص ملوك و مردم بودى).

ربابة: پيمان دوستى با ديگران و همچنين تيردان و جعبه تير.

الرّابّ و (الرّابّة): پدر و مادرى كه متكفّل تربيت فرزند همسران قبلى خود هستند و اين چنين فرزندانى را هم- ربيب و ربيبة- گويند.

خداى تعالى گويد: (وَ رَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ- 22/ نساء) فرزندان شوهران يا فرزندان زنان قبلى تان كه تحت سرپرستى شما هستند.

ربّيت الأديم: چرم را روغن ماليدم.

ربّيت الدّواء: دارو را با عسل آميختم.

سقاء مربوب: مشك شير و آب براى كودك يا اسب.

شاعر گويد:

فكونى له كالسّمن ربّت له الأدم .

يعنى: (براى آن فرزند و تربيتش همچون روغنى باش كه چرم را نرم و اشباع مى كند).

(الرباب): ابر، بخاطر اينكه با بارانش گياه را رشد مى دهد لذا- مطر را هم- درّ- ناميده اند، يعنى ريزش و فراوانى باران، ابر- هم به شتر مادينه باردار تشبيه شده است.

أربّت السّحابة: ابرها بهم پيوسته شده كه در حقيقت منظور ريزش باران و تربيت گياهان است كه معنى دوام و ثبات هم در آن تصوّر مى شود چنانكه مى گويند:

أربّ فلان بمكان كذا: كه ثبات و اقامت او به ابرهاى بهم پيوسته تشبيه شده است.

(ربّ): هم براى چيزى كه مستقّلا زمانى بعد از زمان ديگر وجود دارد بكار مى رود.

مثل آيه: (رُبَما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا «1»- 2/ حجر) ..

(1) تمام آيه چنين است (الر، تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبِينٍ رُبَما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كانُوا مُسْلِمِينَ- 2/ حجر).

)

(ربح) [ربح :

الرّبح، فزون شدن و بدست آمدن مبلغ اضافى در داد و ستد. سپس معنى- ربح- گسترش يافته و به بهره و ثمره اى كه از كار و عمل به انسان برمى گردد اطلاق شده است.

گاهى سود و ربح به صاحب مال نسبت داده مى شود و گاهى به خود مال و متاع مورد معامله مانند آيه: (فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ- 16/ بقره).

شاعر گويد:

قروا أضيافهم ربحا ببح (مهمانان خويش را و خيل و ستورانشان را با قرعه و تقسيم پذيرائى كردند).

الرّبح: پرنده، و نيز درخت، ولى به نظر من ربح- اسمى است براى آنچه كه از سود بدست مى آيد مثل النّقص- يعنى كمى و كاستى (كه نقطه مقابل- ربح- است).

بح: در مصراع شعر فوق اسمى است براى تيرهائى كه با آنها به صورت قرعه چيزى را تقسيم مى كردند، و معنى مصراع بالا اين است: كه مهمانان خود را پذيرائى مى نمودند و در عوض حمد و سپاسگزارى مهمانان كه بزرگترين سود است به آنها مى رسيد، چنانكه شاعر گويد:

اين آيه يكى از تجليّات فطرت خدايى بشر را در وجود كسانى كه راه كفر پيموده اند نشان مى دهد زيرا همانها هم با ديدن آيات الهى و قرآنى روشنگر و بيان كننده حقايق بحكم فطرت و سرشت خدائى آرزوى مسلمان شدن مى نمايند ولى دنياپرستى و لذّت خواهى مانع تصميم و اراده قاطع آنهاست. سپس مى گويد:

بگزارشان بخورند و از لذّات بهره ور شوند و آرزوها سرگرمشان كند بزودى خواهند فهميد كه در اشتباهند، هيچ شهر و مردمى هلاك نشده اند مگر بعد از اينكه كتاب معلومى و آيات هدايت كننده اى داشته اند و هيچ امّتى بپايان دوره حيات خويش نمى رسد مگر اينكه اجلشان بدون تأخير به آنها مى رسد.

چنانكه مى بينيم در آيات فوق هلاكت ها و سعادتها و عذاب ها نتيجه پاسخ ندادن و پاسخ دادن به سرشت و فطرت الهى و پى گيرى راه حق و يا توجّه نكردن به لذّات و دنيا پرستى است.

فأوسعنى حمدا و أوسعته قرى و أرخص بحمد كان كاسبه الأكل

يعنى: (من او را به خوبى و فراخى پذيرائى كردم و او مرا بسيار سپاس گفت، چقدر حمد و سپاس فراوان و ارزان است كه نتيجه خوردن باشد و از خوردن بدست آيد).

(ربص) [ربص :

التّربّص: درنگ كردن و انتظار داشتن با مال و متاع كه به قصد گرانى يا ارزانى آن متاع باشد، يا كارى كه از بين رفتن و يا رسيدن به آن مورد انتظار باشد.

مى گويند- تربّصت لكذا- چشم براهش بودم.

ولى ربصة بكذا و تربّص: انتظارى دارم و بايستى درنگ كنم.

خداى تعالى گويد: (وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ- 228/ بقره) و (قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ- 31/ طور).

و آيه: (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ- 52/ توبه).

يعنى: (بگو غير از اين است كه يكى از دو فرجام نيك را براى ما انتظار داريد ما هم منتظر عواقب كارتان هستيم).

(ربط) [ربط]:

ربط الفرس: بستن اسب در جايى كه نگهدارى و حفظ شود، و از اين واژه است عبارت:

رباط الجيش: باقى ماندن و پيوستن سپاه، كمينگاه و استراحتگاه سربازان (چاپارخانه و قراولگاه).

رباط: مكانى كه مخصوص اقامت نگهبانان است.

الرّباط: مصدر است كه افعال آن- ربطت و رابطت و مرابطة- است مثل- محافظة.

خداى تعالى گويد: (وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ- 60/ انفال).

يعنى: (پاسگاههائى براى سپاهيان و ستوران آماده كنيد تا دشمنان خدا و دشمنان خويش را بيم دهيد).

و آيه: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا- 200/ آل عمران) پس- مرابطه- دو گونه است:

اوّل- مرابطة- يا مراقبت و پاس دادن در سر حدّات و مرزهاى بلاد مسلمين كه مثل مرابطه نفس و حفظ جان آدمى از بدن خويش است و مثل اين است كه كسى در سر حدّ و مرزى ساكن شده است و مراقبت و نگهدارى آنجا به او واگذار شده پس نياز دارد كه مرز را با نگهبانى و رعايت كامل بدون غفلت حفظ كند و اين عمل مثل جهاد و مجاهدة است.

پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «من الرّباط انتظار الصّلوة بعد الصّلاة».

(يعنى: يكى از پاسدارى و مراقبت ها انتظار و ياد اقامه نماز بعد از نماز است تا مرز نفس از وسوسه هاى شيطانى و شهوات سدّ شود و اين حديث تفسيرى از حالات مراقبين عبادات است كه مى فرمايد: (الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ- 23/ معارج)، و اين جهاد اكبر است زيرا جلوگيرى از نفوذ بزرگترين دشمنان انسان يعنى وسوسه هاى شيطانى است).

دوّم- فلان (رابط) الجأش: اين عبارت در وقتى بكار مى رود كه قلب انسان قوى و نيرومند باشد.

خداى تعالى گويد: (وَ رَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ- 14/ كهف).

(در باره اصحاب كهف است كه مى فرمايد: دلهاشان را قوى كرده بوديم و چون برخاستند- و قالوا ربّنا رب السّموات و الارض لن ندعو من دونه الها: پروردگار ما ربّ آسمانها و زمين است و هرگز جز او خدائى را نمى خواهيم).

و آيات: (لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها- 10/ قصص) و (وَ لِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ- 11/ انفال).

(خداوند شما را جنگ بدر مدد رسانيد تا از وساوس شيطانى مصون مانده و

دلهاتان را قوى گرداند).

و اين معنى اشاره اى است به آيه: (هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدادُوا إِيماناً- 4/ فتح).

و در آيه (أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ- 22/ مجادله) بكار بردن قلوب در اين آيه افئده و دل آنها نيست چنانكه گفت:

(أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ- 43/ ابراهيم) (دلهاى ستمكاران هوى و باطل است).

با توجّه به اين معانى است كه مى گويد: فلان رابط الجأش: او قوى دل است.

(پس فؤاد و افئده- مركز اميال و خواهشهاى نفسانى است كه مى گوئيم دلش خواست و دلش مى خواهد ولى قلب همان مركزى است در وجود انسان كه انديشه و احساس و عاطفه به او بستگى دارد).

(ربع) [ربع :

أربعة و أربعون: (چهل و چهار) و ربع و رباع همه از يك ريشه اند خداى تعالى گويد: (ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ- 22/ كهف) و (أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ- 26/ مائده). (آيه اخير در باره چهل سال سرگردانى بنى اسرائيل است).

و آيات: (أَرْبَعِينَ لَيْلَةً- 51/ بقره) و (وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ- 12/ نساء) و (مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ- 3/ نساء).

ربعت القوم أربعهم: چهارمين نفرشان بودم و يا يك چهارم مالشان را گرفتم.

ربعت الحبل: طناب را چهار تا كردم.

الرّبع: آب دادن شتران چهار روز در ميان و نيز تبى كه سه روز در ميان عارض بيمار مى شود.

أربع إبله: شترانش را به آبشخور نوبتى برد.

رجل مربوع و مربع: مردى كه چهار روز در ميان تب نوبه دارد.

الاربعاء: چهارمين روز هفته از روز يكشنبه.

الرّبيع: يكى از چهار فصل سال (بهار).

ربع فلان و آر تبع: در فصل بهار اقامت گزيد و باقى ماند، سپس اين معنى به هر اقامت و منزل گزينى و يا هر وقت كه اقامت كنند و به هر منزل كه در آنجا ساكن شوند تعميم يافته و- ربع- ناميده شده هر چند كه در اصل ويژه اقامت در فصل- ربيع- است.

الرّبع و الرّبعى: هر چيزى كه در بهار بدست مى آيد و حاصل آن فصل است، و چون فصل بهار بهترين و شايسته ترين هنگام ولادتست بطور استعاره در باره هر فرزند و مولودى كه از پدر و مادر جوان حاصل مى شود، مى گويند:

أفلح من كان ربعيّون: كسى كه نوزاد بهارى دارد رستگار است.

مرباع: هم چيزى است كه در بهار حاصل شده است.

غيث مربع: باران بهارى.

ربع الحجر و الحمل: چهار گوشه سنگ و بار را گرفت.

مربع: چوب چهار گوش كه با گرفتن چهار طرف آن، بار را بر ستوران نهند (مثل برانكارد).

ربيعة: سنگى است چهارگوش.

اربع على ضلعك: (خود را از كارى كه نتوانى نگهدار، يعنى چهار زانو بنشين) جايز است كه معنى اين عبارت، ساكن باش يا با توانت سكنى گزين باشد و يا اينكه به معنى، سنگ چهارگوش را با تمام توانت بردار.

المرباع: بهره يك چهارمى كه سرپرستان از گوسفندان مى گيرند، چنانكه مى گويند:

ربعت القوم: يعنى به چهار قسمت تقسيمشان كردم، و چهار يك بهره را از آنها گرفتم.

الرّباعة: بطور استعاره از معنى فوق در باره همان رياست است كه به اعتبار اينكه چهار يك سهم شان را مى گيرد از اين روى مى گويند:

لا يقيم رباعة القوم غير فلان: (غير از فلانى رياست مردم را كسى بر پا و استوار نمى دارد).

الرّبيعة: طبله عطارى به اعتبار چهار پايه داشتن يا چهار طبقه بودن آن است.

الرّباعيتان: چهار دندان رباعى كه دو به دو در بالا و پائين دهان قرار دارد.

يربوع: موشى است كه در زمين چهار راه باز مى كند.

ارض مربعة: سرزمينى كه موش فراوان دارد همانطورى كه- مضبّة- يعنى سرزمينى كه سوسمار زياد دارد.

(ربو) [ربو]:

ربوة، ربوة، ربوة، رباوة (سرزمين بلند و مرتفع) خداى تعالى گويد: (إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعِينٍ- 50/ مؤمنون) (به سرزمين مرتفعى كه آب جارى داشت).

ابو الحسن مى گويد: الرّبوة- با فتحه حرف (ر) نيكوتر است زيرا مى گويند: ربى و ربا فلان: يعنى او به فلاتى رسيد.

ربوة- را- رابية- نيز گويند گويى كه خودش مكانى بلند يافته و از اين معنى مى گويند:

(ربا:) افزون شد و فراتر رفت.

خداى تعالى گويد: (فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ- 5/ حج).

و آيه (فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً- 17/ رعد) (پس سيلاب كفى برآمده برداشت) و (فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً- 10/ حاقّه) (عذابى مافوقشان در برشان گرفت).

اربى عليه: بر او اشراف و احاطه يافت.

ربيت الولد فربا: فرزند را تربيت كردم و رشد كرد، كه از همين واژه است، و گفته اند اصلش از مضاعف يعنى (ربّ) است كه يك حرف آن براى تخفيف در لفظ به حرف (ى) تبديل شده مثل تظنّنت- كه- تظنّيت شده است.

(الرّبا:) يعنى افزونى بر سرمايه، ولى واژه- ربا- در شرع مخصوص به افزون شدن

سرمايه با غير از سود شرعى است و به اعتبار اين افزونى و زيادى خداى تعالى گويد:

(وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ- 39/ روم).

يعنى: (آنچه را كه به- ربا- مى دهيد تا از مال مردم مالتان بيشتر شود در پيشگاه خدا افزون نمى شود بلكه در آنچه را كه زكات مى دهيد و خشنودى خدا مى جوئيد از فزونى يافتگان هستيد).

و در آيه ديگر تنبّه و هشدار مى دهد كه: (يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُرْبِي الصَّدَقاتِ- 276/ بقره).

يعنى: (خداوند ربا را مى كاهد و از بركت مى اندازد و محو مى كند ولى صدقات و بخشايش را با بركت فزونى مى دهد) زيادى و فزونى معقول با واژه بركة- كه از- ربا- بالاتر و فزونتر است تعبير شده چنانكه در مقابل آيه (وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً ... 39/ روم) مى گويد:

(وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ- 39/ روم).

أربيّتان: دو قسمت گوشت بن ران در قسمت ميانى (كشاله ران) آن است كه بالا مى آيد.

الرّبو: نفس عميق و بلند كه به تصوّر بالا آمدن سينه اينچنين ناميده شده و لذا مى گويند:

هو يتنفّس الصّعداء: او نفس بلند و عميقى مى كشد و امّا:

الرّبيئة: با حرف همزه به معنى طلايه و پيشقراول از اين باب نيست.

(رتع) [رتع :

الرّتع: اصلش چريدن و خوردن در حيوانات است.

افعالش- رتع، يرتع، رتوعا و رتاعا و رتعا- است.

خداى تعالى از قول برادران يوسف مى گويد: (يَرْتَعْ وَ يَلْعَبْ- 12/ يوسف). اين واژه بطور استعاره براى انسان در وقتى كه منظور زياد خوردن باشد بكار رفته است، و

بصورت تشبيه شاعر گويد: و إذا يخلو له لحمى رتع ...

يعنى: (وقتى كه برايش خلوت مى كنند گوشتم خورده مى شود).

در باره چهارپايان- راتع و رتاع- و در باره انسان، راتعون مى گويند.

(رتق) [رتق :

الرّتق: پيوسته بودن و بهم برآمدن دو چيز چه از نظر خلقت و طبيعت يا از نظر كار و صنعت، خداى تعالى گويد: (كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما- 30/ انبياء).

يعنى: (آسمانها و زمين در آغاز آفرينش بهم پيوسته بودند، سپس آنها را آفرينشى جداگانه ساختيم و بسطشان داديم).

الرّتقاء: دوشيزه اى كه پيوسته باكره است.

فلان راتق و فاتق فى كذا: او در آن كار هم گره زننده و هم گره گشا است (هم پيمان دار و هم پيمان شكن).

(رتل) [رتل :

الرّتل: درستى و آراستگى چيزى بر نظم و استوارى آن.

رجل رتل الاسنان: مردى كه دندانهاى سپيد و منظّمى دارد.

التّرتيل: اداى كلمات از دهان، به آسانى و استوارى و محكمى خداى تعالى گويد: (وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا- 4/ مزّمل) و (وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا- 32/ فرقان) يعنى:

(به آسانى و محكمى قرآن را تلاوت كنيد و كلماتش را اداء نمائيد).

(رج) [رج :

الرّجّ: حركت و جنبش دادن و لرزندان چيزى.

فعلش- رجّه، فارتجّ- است.

خداى تعالى گويد: (إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا- 4/ واقعه) كه مثل (إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها- 1/ زلزال) است.

الرّجرجة: اضطراب و بى تابى.

كتيبة رجراجة: لشگر و سپاهى كه از كثرت انبوه موج مى زند.

جارية رجراجة: زنى كه از فربهى، گوشت بدنش در راه رفتن حركت دارد.

ارتجّ فى كلامه: در سخنش اضطراب و لرزش بود.

الرجرجة: آبى كم و راكد كه با جزئى حركتى گل آلود مى شود.

(رجز) [رجز]:

اصل رجز- حركت و اضطراب است و از اين معنى است عبارت:

رجز البعير، رجزا فهو أرجز و ناقة رجزاء يعنى شترى كه فاصله گامهايش از شدّت ضعف كوتاه است.

رجز، در شعر آنست كه كلماتش از كلمات شعرى كمتر و كوتاهتر است و به همين شباهت يعنى نزديك بودن جملاتش رجز ناميده شده يا به تصوّر اينكه در موقع خواندن آن، زبان لرزش و تحرّك دارد و به اين چنين شعرى- ارجوزة و اراجيز- گفته مى شود.

رجز فلان و ارتجز- او رجز خواند.

و خواننده- رجز- را- راجز-، رجّاز، رجّازة- گويند.

در آيه: (عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ- 5/ سباء) معنى واژه- رجز، عذابى مثل زلزله است.

و در آيه: (إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ- 34/ عنكبوت) يعنى عذابى آسمانى.

و در آيه: (وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ- 5/ مدّثر) گفته اند- رجز- بتى است، و نيز گفته اند كنايه از گناه است كه به نتيجه و فرجامش اينطور ناميده شده است مثل ناميدن رطوبت به چربى (چون چربى هم آغشته و مرطوب مى كند).

خداى تعالى گويد: (وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ- 11/ انفال). شيطان عبارت است از شهوت، چنانكه در باب خودش بيان شده است (ذيل واژه شطن).

(ترجمه: اگر چنين ناموس و فرمان الهى يعنى (ريزش بارانها) در طبيعت نبود و يا كم مى بود پليديها برطرف نمى شد و پاكيها رخ نمى داد پس او با آب ما را پاك مى كند و از رجز و پليديها دور).

و گفته اند بلكه مراد از- رجز الشّيطان- آن چيزى از كفر و بهتان و فساد است كه شيطان انسانها را به سوى آن فرا مى خواند.

الرّجازة: خورجين و عبائى است كه سنگهائى در ميان آن مى گذراند و به طرف مقابل كجاوه كه كج شده مى آويزند تا بار و محموله متعادل شود و ناميدن اين ظرف يا خورجين به- الرّجازة- به تصوّر حركتى است كه در راه رفتن ستور دارد.

(رجس) [رجس :

الرّجس: چيز پليد و آلوده.

مى گويند- رجل رجس و رجال أرجاس: مرد و مردانى آلوده و پليد.

خداى تعالى گويد: (رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ- 90/ مائده) رجس چهار وجه دارد:

1- يا چيزى كه طبيعتا ناپاك و پليد است.

2- يا چيزى كه عقلا ناپاك و پليد است.

3- يا چيزى كه شرعا ناپاك و پليد است.

4- و يا از هر سه جهتى كه ذكر شده پليد است.

مثل ميتة- يعنى مردار، زيرا مردار از ديدگاه عقل و طبع و شرع پليد و ترك شده است.

رجس «1»- از جهت شرع خمر و قمار است كه گفته شده از نظر عقل و خرد هم رجس و پليد است.

و اين معنى را خداوند در آيه: (وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما- 219/ بقره) آگاهى و هشدار مى دهد زيرا هر چيزى كه گناهش بر سودش بيشتر و برتر است عقل و خرد دورى از آن را حكم مى دهد و اقتضاى عقلى دارد و چون شرك و كفر از ديدگاه عقل زشت ترين چيزهاست لذا كافرين را در رديف رجس قرار داده است.

(1) ابن فارس، معنى اوّليه رجس را اختلاط و درهم آميختگى و معنى دوّم آنرا پليدى مى داند كه آن را هم بخاطر آميزش پاكى و ناپاكى كه از پليدى ظاهر با وسوسه هاى شيطانى حاصل مى شود مى داند.

زمخشرى هم عينا همين نظر را ارائه مى دهد و مى نويسد- و النّاس فى مرجوسه اى فى اختلاط و من المجاز الرّجس: يعنى معنى اصل رجس- آميزش و معنى مجاز آن عذاب است زيرا عذاب جزاء آن چيزى است كه نام رجس بطور استعاره به آن داده شده، معانى منظّم رجس بر اساس آيات قرآن به شرح زير است كه براى اتمام مطالب متن ذكر مى شود:

اوّل- رجس در معنى لعنت و عذاب: (كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ- 125/ انعام)، يعنى لعنت در دنيا و عذاب در آخرت.

دوّم- رجس در معنى كفر و عذاب: (فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ- 125/ توبه).

يعنى كفرى بر كفرشان يا عذابى بر عذابشان افزوده مى شود آغاز آيه چنين است (وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ- 125/ توبه) پس چنان فرجام عذابى نتيجه دلهاى بيمار خودشان است كه بعدش مى فرمايد (وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ- 125/ توبه) مى ميرند در حاليكه كافرند (با اسم فاعل كه معنى اختيار و پيوستگى را مى رساند).

سوّم- رجس در معنى شطرنج و غناء: (فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ- 30/ حج) يعنى دورى از شطرنج و آيه (وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ- 30/ حجّ) كه گفته شده- غناء- است.

چهارم- رجس در معنى پليدى (إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ- 90/ مائده) رجس- با كسره حرف (ر) يعنى ناپاكى.

فرّاء مى گويد: رجس- در آيه (كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ- 125/ انعام) يعنى عقاب و غضب.

بعضى از دانشمندان گفته اند واژه- رجس- در لغت به معنى پليدى و ناپاكى است كه اعمّ از نجاست است ولى شيخ طوسى در تهذيب مى گويد: رجس- بدون خلاف همان نجس است.

پنجم- رجس- به معنى زشتى و گناه: (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ- 33/ احزاب) و گفته اند- رجس- يعنى شك.

ششم- رجس در معنى وسوسه هاى اهريمنى و شيطانى، در حديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است كه: «اعوذ بك من الرّجس النّجس».

يعنى: پليدى و گناهى كه بكار ناروا و حرام و لعنت تعبير شده است و رجس با فتحه حرف (ر) حركت و غرّش رعد. (مقائيس اللّغة 2/ 490- اساس البلاغة 155- لس 6/ 95- مجمع البحرين 4/ 74- المصباح المنير).

خداى تعالى گويد: (وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ- 125/ توبه).

(وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ- 100/ يونس).

گفته اند- رجس- هر چيز بدبو و ناخوشايند است.

و نيز گفته اند- رجس- عذاب است همانطور كه خداوند فرمود:

(إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ- 28/ توبه) و (أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ- 145/ انعام).

رجس در اينجا يعنى در باره گوشت خوك كه از جهت منع شرعى است.

و نيز گفته اند- رجس و رجز: يعنى صداى سهمگين و سخت (مثل صداى رعد).

بعير رجّاس: شتر سخت آواى.

غمام راجس رجّاس: ابرى كه غرش رعد و برقش سهمگين است.

(رجع) [رجع :

الرّجوع يعنى بازگشت به هر آنچه كه آغاز و شروع از آن جا بوده، يا انديشيدن در آغاز و ابتداى چيزى، به جزئى از اجزاء يا فعلى از افعال آن چه رجوع و بازگشت مكانى يا كارى يا زبانى «1».

پس رجوع- همان بازگشتن است ولى- رجع- بازگرداندن و تكرار كردن است (لازم و متعدّى).

رجعة: هم در طلاق بكار مى رود و هم در بازگشت به دنيا پس از مرگ.

(1) براى توضيح بيشتر بيان علمى و فلسفى راغب بايد گفت كه رجوع يا بازگشتن سه گونه است:

الف- بازگشت علمى به كارى از نقطه آغاز تا نقطه بازگشت.

ب- رجوع زمانى يعنى حركت فكر از زمان حال به زمان آغاز مورد بازگشت.

ج- بازگشت مكانى يعنى بهمان نقطه كار يا حركت آغاز شده.

كه در تعريف تفكّر و انديشه هم همين اصل ثابت است يعنى حركت از محسوس به معقول و برگشتن از معقول به محسوس و در نتيجه حكم نمودن.

مى گويند:

فلان يؤمن بالرّجعة: (او به رجعت باور دارد).

رجاع: مخصوص بازگشت پرنده بعد از دورى و هجرت آن است.

از واژه رجوع- آيات: (لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ- 8/ منافقون) و (فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ- 63/ يوسف) (وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ 150/ اعراف) و (وَ إِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا «1»- 28/ نور).

رجعت عن كذا رجعا: از آن بازگشتم و منصرف شدم.

رجعت الجواب: پاسخ را برگرداندم، مثل آيات:

(فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ- 83/ توبه) و (إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ- 48/ مائده).

(إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى

مثل آيه: (ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ- 28/ بقره).

و اگر هم از- رجع- باشد درست است مانند آيه (ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ- 28/ بقره) كه مثل آيه: (وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ- 281/ بقره) كه هم با فتحه حرف (ت) و هم با

(1) آيه اى است در نهايت اوج و عظمت اخلاق اسلامى كه كمال ظرفيّت و جنبه روحى انسانها را تعليم مى دهد، مى گويد: هر گاه به ديدن كسى رفتيد و او در خانه نبود و يا بود و به شما گفت فعلا از پذيرائى معذورم با نهايت ادب و محبّت و بدون رنجش برگرديد كه اين حالت براى شما بهتر و پاكيزه تر است و خدا به اعمالتان دانا است، در قسمت اوّل آيه مى گويد جز خانه هاى خودتان به خانه هاى ديگران داخل نشويد تا آشنائى دهيد و بر آنها سلام كنيد كه اين عمل برايتان بهتر است و اگر كسى در آن خانه نبود وارد آنجا نشويد تا اجازت دهند و به خانه هاى غير مسكونى اگر متاعى و مالى در آنجا داشتيد گناهى بر شما نيست كه داخل شويد امّا بدانيد كه خداوند آنچه را كه آشكار يا پنهان مى كنيد مى داند.

و اين مسئله مهمّ و دقيق را خداوند براى استحكام اساس روابط صحيح اجتماعى و خانوادگى بيان مى كند تا سلامتى جامعه مصون باشد و بنيان روابط خانوادگى دستخوش هوسها و بى تربيتى ها نگردد. [...]

(2) راغب رحمه اللّه- رجوع- را فعل لازم يعنى بازگشتن و- رجع- را متعدّى يعنى بازگرداندن مى داند كه در لغت نامه ها معتبر هر دو مصدر را هم لازم و هم متعدّى نوشته اند.

رافعى مى نويسد: رجع من سفره و عن الامر، يرجع، رجعا، و رجوعا و رجعى و مرجعا.

ابن سيده نيز همنظر رافعى است مى نويسد: رجع رجعا رجوعا رجعى رجعانا مرجعه.

ضمّه خوانده شده «1».

و آيه: (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ- 72/ آل عمران) يعنى از گناه بازمى گردند.

و آيه: (وَ حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ- 95/ انبياء).

يعنى: برايشان حرام كرديم كه توبه كنند و از گناه برگردند، كه اين آيه هشدار و تنبيهى است بر اينكه بعد از مرگ ديگر توبه اى نيست چنانكه فرمود: (قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً- 13/ حديد) و (بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ- 35/ نمل) پس يا از- رجوع- به معنى برگشتن است و يا از رجع الجواب- يعنى برگرداندن پاسخ، مثل آيات: (يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ- 31/ سباء) (سخن را به يكديگر برمى گردانند).

(ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ما ذا يَرْجِعُونَ- 28/ نمل) كه در همان معنى بازگرداندن جواب و پاسخ گفتن است نه چيز ديگر.

و همينطور آيه (فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ- 35/ نمل) و (وَ السَّماءِ ذاتِ (الرَّجْعِ)- 11/ طارق) يعنى باران.

ناميده شدن باران به- رجع- به جهت رد كردن هواى بارانى است و آنچه را كه از آب در بر دارد و گرفته است به زمين رد مى كند و برمى گرداند.

آبگير و غدير را هم- رجع- ناميده اند كه اين نام يا براى آب بارانى است كه در آن هست و يا براى اينكه حركت موج و آبش در همان آبگير محدود است و رفت و برگشت دارد. «2»

ليس لكلامه (مَرجُوعُ:) يعنى پاسخى در سخن او نيست.

يعنى: انصراف و بازگشت. (المصباح- المحكم 1/ 191).

(1) رجع: استخر يا محبس الماء- همان آبگير مصنوعى است كه مى سازند و آب را در آن ذخيره مى كند و نگهميدارند امّا- غدير- قسمتى از گودى طبيعى زمين است كه در اثر سيلابها بوجود آمده و آب باران در آن جمع مى شود، در باره ناميده شدن باران به- رجع- گفته اند براى اين است كه باران آسمان بارها و پياپى مى بارد و مجدّدا يا در زمين فرو مى رود و يا بخار مى شود مجدّدا برمى گردد.

ثعلب گويد: ناميدن باران به- رجع- بخاطر اينست كه همه ساله آسمان باران را به زمين برمى گرداند و مى باراند.

(2) لحيانى مى گويد: چون باران بازگردنده است- رجع- ناميده شده.

دابة لها مرجوع: حيوانى كه بعد از خريد و بكار گرفتن آن برگرداندن و فروختنش به صاحب اصلى ممكن است.

ناقة راجع- شترى كه فحل و نرينه نمى پذيرد و ردّ مى كند.

ارجع يده الى سيفه: دستش را براى كشيدن شمشير برگرداند.

ارتجاع «1»: استرداد، يعنى طلب رد كردن و بازگرداندن (و بحال اوّل بازگشتن).

فرّاء مى گويد: آسمان در ابتداء شروع مى كند به باريدن و سپس هر سال بهمين حالت برمى گردد.

ديگرى گفته است: (وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ- 11/ طارق) يا- ذات المطر- براى اينكه مى آيد و برمى گردد و اين كار تكرار مى شود.

(1) در هر عصر و زمانى از تاريخ انسانها اصطلاحات و واژه هايى بيش از بقيّه كلمات مورد توجّه و بهره بردارى معنوى يا مادّى يا تبليغاتى قرار مى گيرد كه پاره اى از آنها به حقّ و پاره اى با روش سوفسطائى و مغالطه گرانه بكار مى رود به اين معنى كه كسى خود مشمول چنان واژه اى است امّا آن را به ديگرى نسبت مى دهد مثلا در دوره هاى تاريخى كه بر بشر گذشته است هيچكس شك ندارد كه روزگارى بشر اوّليه بعد از تشكيل روستاها نخستين كارهايشان را اشتراكى و دستجمعى انجام مى دادند و همواره اقامت و كوچشان و جنگ و صلحشان با پيمانهاى دستجمعى انجام مى گرفته امّا چون انديشه و تفكّرشان با تهيّه ابزارهاى توليد و با تكامل بخشيدن به وسايل زندگى تجلّى يافت به تدريج تمدّن و شخصيّت هاى فكرى و صلاحيت افراد بروز نمود و با مبعوث شدن پيامبران براى ارائه راه صحيح حيات و سعادت فرد و جامعه به پايه اى از شكوه و عظمت رسيد كه امروز مى بينيم محصول آن ها در صورتى كه از روش پيامبران و مكمّل آنها كه اسلام است پيروى شود چه دنيائى از عدل و قسط و شرافت و پاكدامنى براى انسانها حاصل مى شود.

امّا كسانى كه معتقد به ليبراليسم يعنى آزادى بى بند و بار (دوران غارنشينى) در اقتصاد و شهوت و خيانت هستند و كسانى كه نقطه مقابل آنها قرار دارند يعنى معتقد به سلب كمترين حدّ آزادى در شخصيت و انديشه و عمل براى انسانها هستند و در حقيقت هر دو مكتب مى خواهند بشريت را به دوران فرديت گرايى مطلق و يا اشتراك مطلق كه دو دوره متمايز غارنشينى و كمون اوّليه است برگردانند و به روشنى ارتجاعى بودن و بازگشت به حالات نخستين انسانها يعنى شبيه و همانند شدن با حيوانات را تجويز مى كنند.

سخن گروه اوّل- خودكامگى، تجاوز، شهوترانى آزاد، مى خوارگى و چپاول اموال مستضعفين است.

و كار گروه دوّم- بى حقّى، و سلب شخصيّت و قربانى كردن فطرت خداجويانه انسانهاست، با اينكه هر دو سيستم فكرى و اجتماعى مذكور در غرقاب و امواج ارتجاع دست و پا مى زنند ولى با روشى مغالطه گرانه خدا پرستان را كه معتقد به رشد و تكامل انسانها از صفر تا بى نهايت هستند و حفظ حقوق مساوى فردى، اصالت شخصيّت فردى، اصالت حقّ و عدالت و قسط در جامعه سر لوحه برنامه هاشان قرار دارد، متأسّفانه آن دو گروه به حقّ ارتجاعى، مغرضانه بر چسب ارتجاع به معتقدين رشد و حركت انسانها مى زنند به گفته آن دانشمند غربى كه گفت: اى آزادى چه جنايتها كه بنام تو مرتكب نمى شوند. بايد گفت اى حقوق بشر و اى انسانيّت و اى ارتجاع چه سوء برداشت ها و مغالطه گريها كه به نام تو تبليغ نمى كنند، پس ارتجاع آن سيستم

ارتجع إبلا: وقتى است كه كسى نرينه بفروشد و مادينه بخرد و معنى برگرداندن در آن معتبر و مقدر است اگر چه در خريدن عين آن را به دست نياورده است.

استرجع فلان: او- انّا للّه و انّا اليه راجعون- گفت (استرجاع يعنى گفتن- انّا للّه و انّا اليه راجعون).

ترجيع: رد كردن پيوسته و پياپى صدا با آواز موزون در تلاوت و غناء و آواز است.

و همچنين تكرار سخن بطوريكه هر بار صدا بلندتر مى شود مثل- ترجيع در اذان كه به همين ترتيب ادا مى شود (آغاز كلمات در اذان، صدا كوتاه است و بعد با لحن موزون و بلند و كشيده اداء مى شود).

رجيع: كنايه از شكمروى و مدفوع و سرگين است كه براى انسان، و حيوان باعث اذيّت است كه از رجوع- گرفته شده و به معنى فاعل است يا از- رجع- كه در آن صورت به معنى مفعول است (چنانكه گفتيم راغب رحمه اللّه- رجع- را متعدّى دانسته است).

جبّة رجيع: جامه و لباس كهنه و وصله دار كه دوباره پوشيده مى شود و- رجيع- از ستور و حيوان، آن است كه همواره آن را از سفرى به سفر ديگر ببرى، مؤنث آن رجيعه- است ولى- دابّة رجيع- مى گويند نه- دابّة رجيعة.

رجع سفر: كنايه از دور شدن و بازنشستن از مسافرت و خستگى است.

الرّجيع من الكلام: سخنى كه به گوينده اش برمى گردد يا تكرار مى شود.

(رجف) [رجف :

الرّجف: اضطراب و حركت سخت و شديد.

و مكتبى است كه مى خواهد و اصرار دارد دوران اوّليه بشر را پس از قرنها كه بر تكاملش گذشته تجويز و تجديد كند امّا آئين تكامل بخش خدائى و پيامبرش مى گويد: (وَ ما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ- 29/ غافر) يعنى ما شما را به راه رشد و حيات و كمال هدايت مى كنيم نه راهى ديگر و خداپرستان نيز همواره مى گويند (وَ هَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً- 10/ كهف) پروردگارا ما راى در كارمان رو به رشد قرار ده و راهش راى برايمان آماده كن.

مى گويند- رجفت الارض و البحر: زمين و دريا طوفانى شد و به لرزش درآمد.

بحر رجّاف: درياى خروشان و پرخيزش.

خداى تعالى گويد: (يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ- 6/ نازعات) و (يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ- 14/ مزمّل) (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ- 78/ اعراف) يعنى: زلزله فروگرفتشان.

الارجاف: فتنه انگيزى و ايجاد اضطراب يا با كار و يا با سخن و شايعه.

خداى تعالى گويد: (وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ- 60/ احزاب).

(تمام آيه چنين است: (لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ- 60/ احزاب) اگر دورويان و كسانى كه در قلوبشان بيمارى است و شايعه پراكنان آرام نگيرند و بس نكنند ترا بر آنها مى گماريم، آنان طرد شدگانند).

أراجيف: سخنان آشوبگرانه و فتنه انگيزانه و دروغ و بى اصل و اساس كه در پندار نهفته باشد.

(رجل) [رجل :

الرّجل، يعنى مرد، و ويژه جنس نرينه و مذكر از مردم است.

خداى تعالى گويد: (وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا- 9/ انعام).

رجله: به زنى مى گويند كه در بعضى حالات به مردان شباهت دارد.

شاعر گويد: لم ينالوا حرمة الرّجلة.

يعنى: (حرمت زن مرد گونه را در نيافتند و به آن نرسيده اند).

رجل بين الرّجولة و الرّجوليّة: مردى كه مردانگى و جوانمرديش روشن است.

در آيات: (وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعى 20/ قصص) و (قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ- 28/ غافر) به چنين مردى واژه مردانگى و دليرى شايسته تر است.

(منظور همان مرد با شهامت درگاه فرعون است كه به تنهايى از موسى عليه السّلام حمايت كرد.)

صفات- الرّجوليّة و الجلادة: به معنى دليرى و شرافت و مردانگى است.

در آيه: (أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ- 28/ غافر) (آيا جوانمردى كه مى گويد پروردگار من اللّه است مى كشيد).

فلان ارجل الرّجلين: او قويترين آن مردم است.

(رِجل:) يعنى پا كه عضو مخصوص بيشتر حيوانات است.

خداى تعالى گويد: (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ- 6/ مائده).

يعنى: (قسمتى از سرتان را مسح كنيد و پاهايتان را نيز، كه جزئيات آن را فقها و مجتهدين از سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و روايات استنباط كرده و در رساله ها و تفاسير بيان نموده اند).

از واژه رجل- يعنى پا، كلمات زير مشتق مى شود:

رجل و راجل: كسى كه با پا و پياده راه مى رود.

رجل بيّن الرّجلة: مردى كه مردمى بودن او و خوشرفتاريش آشكار است.

جمع راجل- رجّالة و رجل- است، مثل- ركب و راكب:- سوارگان و سوار و همچنين مثل ركاب- جمع راكب.

رجل راجل: مردى كه در راه رفتن قوى است جمعش- رجال- است.

مثل آيه: (فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً- 239/ بقره) (اشاره به پيادگان و سوارگانى است كه به حجّ مى روند).

و همچنين- رجيل و رجله و حرّة رجلاء: زن و مردى كه در سختيها پايدار و ثابت قدمند و با تمام صعوبت و سختى پاى مى فشارند و استوار مى مانند.

ارجل: اسبى كه سفيدى در پايش هست.

رجل ارجل: مردى بزرگ پاى.

رجلت الشّاة: گوسفند را با پاى آويختم.

واژه- رجل- بطور استعاره در باره ملخ هاى زياد و مدّت زمان زندگى انسان بكار مى رود.

كان ذلك على رجل فلان: تحت سرپرستى و پيمان و حيات او است، مثل:

على رأس فلان: يعنى بر سر او و سرپرست اوست.

رجلة: راه سيلابى است، نامگذارى نام سيلاب به- رجلة- مثل نامگذارى- مذانب- است.

(يعنى راههائى كه بعد از هر سيلابى بوجود مى آيد و در دنبال آنست، كه در ذيل واژه- ذنب- آمده است).

رجلة: راه طى شده و رفته، و نيز:

رجله: خرفه، يعنى گياهى كه پس از سيلابها در زمين هاى مرطوب آن مى رويد نام عربى آن- بقلة الحمقاء- است (يعنى سبزى نادان كه در زير دست و پا و همه جا سبز مى شود).

ارتجل الكلام: بدون تدبّر و انديشه سخن گفت.

ارتجل الفرس فى عدوه: آن اسب در دويدنش، گاهى راهوار و گاهى آرام رفت.

ترجّل الرجل: از ستورش پائين آمد و پياده شد.

ترجل فى البئر: وارد چاه شد، كه تشبيهى از پائين آمدن از اسب است.

ترجّل النّهار: خورشيد از ديوارها افول كرد، گوئى كه پائين رفته است.

رجّل شعره: مويش را رها كرد و فروهشت، گويى كه مى خواهد آن را تا پايش برساند.

مرجل: ديگ غذا بر اجاق.

ارجلت الفصيل: نوزاد را با مادرش روانه كردم، گوئى كه با اين عمل براى او پايى قرار دادم.

(رجم) [رجم :

الرّجام: سنگ، و- رجم: سنگ انداختن،- رجم فهو مرجوم- سنگسار شد.

خداى تعالى گويد: (لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ- 116/ شعراء) (اگر دست برندارى) يعنى: از كشته شدگان، بصورت بدترين مرگ (خواهى بود).

دشمنان فساد آلودِ معاصر نوح پيامبر عليه السلام به او مى گويند: اگر دست برندارى از سنگسار شدگان خواهى بود).

و آيات: (وَ لَوْ لا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ- 91/ هود) و (إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ- 20/ كهف).

اگر بر شما چيره شوند سنگسارتان خواهند كرد.

واژه- (رجم)- يعنى سنگ انداختن بطور استعاره در باره گمان بد بردن به كسى يا توهّم و پندار و يا ناسزاگوئى و طرد كردن بكار رفته است.

خداى تعالى گويد: (رَجْماً بِالْغَيْبِ- 22/ كهف).

(به ناديده ها و پوشيده از ديدشان گمان غلط مى برند و پندار بافى مى كنند و مى گويند اصحاب كهف چند و چندين نفر بودند).

شاعر گويد: و ما هو عنها بالحديث المرجّم «1».

خداى تعالى گويد: (لَأَرْجُمَنَّكَ وَ اهْجُرْنِي مَلِيًّا- 46/ مريم) در باره تو چيزى مى گويم كه آن را زشت خواهيد شمرد.

و آيه (الشَّيْطانِ (الرَّجِيمِ)- 36/ آل عمران): رانده شده از خيرات و طرد شده از مقامات گروهى بالاتر از خود و فرشتگان.

خداى تعالى گويد: (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ- 98/ نحل) و (فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ- 34/ حجر).

و در باره ستارگان فروزانى كه در جوّ زمين با حركت تند ديده مى شود، مى گويد:

(1) مصراع شعر از زهير بن ابى سلمى است در معلّقه اش در باره جنگ، مى گويد:

و ما الحرب الّا ما علمتم و ذقتم و ما هو عنها بالحديث مرجّم

جنگ چيزى نيست جز آنچه را دانستيد و طعمش را چشيديد و اين موضوع تازه و پندارى نيست كه حقيقتش را در نيابيد و نفهميد و بلكه محسوس، و چشيدنى است و نتايج گرانبارش را در خواهيد يافت، اين بيت را بعد از بيتى كه در باره آگاه بودن خدا به نيات و دلهاى مردم است گفته، مى گويد: و مهما يكتم اللّه يعلم:

هر چه پنهان باشد خدا مى داند.

( (رُجُوماً) لِلشَّياطِينِ- 5/ ملك) (كه آن ستارگان را در علم كيهان شناسى شهاب ثاقب ناميده اند و چه ناميدن دقيقى كه بعد از قرنها معلوم شده علّت فروزششان براى نفوذ كردن و وارد شدن و سوراخ كردن در جوّ زمين است).

رجمه و رجمة: سنگ هاى قبر، و بعدا به خود قبر تعبير شده، جمع آن- رجام و رجم- است.

رجعت القبر: سنگ بر قبر نهادم، در حديثى هست كه: «لا ترجعوا قبرى».

مراجعة: به سختى ناسزا گفتن، كه استعاره اى از سنگ اندازى و دشنام دادن است.

ترجمان «1»: بر وزن، تفعلان- يعنى تند زبانى و مؤثّر سخن گفتن.

(رجا) [رجا]:

رجا البئر و السّماء و غيرها: لبه چاه و كرانه آسمان و غير از اينها.

جمع آن- ارجاء- است يعنى كرانه ها و نواحى.

خداى تعالى گويد: (وَ الْمَلَكُ عَلى أَرْجائِها- 17/ حاقه).

(الرّجاء:) گمان و پندارى كه اقتضاى رسيدن به شادى در آن هست. (اميدوارى).

خداى تعالى گويد: (ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً «2»- 13/ نوح)- گفته اند معنى آن- ما لكم لا تخافون- است.

شاعر گويد:

(1) زبانى را به زبان ديگر برگرداندن كه آن را معرّب از آرامى يا فارسى مى دانند. ترجمان و ترجمان با فتحه و ضمّه حرف (ت) يعنى تفسير كننده كه با حرف (ت) اصلى است. قد ترجم كلامه: او سخنش را به زبان ديگر برگرداند و تفسير كرد جمعش تراجم است (لس 12/ 229) واژه ترجمه و تراجم در زبان امروز به معنى شرح حال است كتاب تراجم: كتابهاى شرح حال.

(2) آيه فوق قسمتى از سخن نوح پيامبر عليه السّلام به قوم نافرمان خويش است كه مى فرمايد: خدائى كه در زمين و جهان اين همه نعمتها را برايتان آفريده چرا نافرمانى و ناسپاسى او مى كنيد شما را با فرزندان و اموال يارى رساند، براى شما باغات و بهشت ها و جويبارها پديد آورده و گونه گونتان آفريده تا رشد يابيد پس چه شده است شما را كه در برابر شكوه آفريده ها خداى را پروا نداريد.

اذا لسعته النّحل لم يرج لسعها و حالفها فى بيت نوب عوامل

(يعنى: وقتى كه زنبوران عسل او را نيش زدند از نيش آنها نترسيد، و پاهايش او را در كندوى زنبوران نگهداشته و ملازم كرده است).

توجيه اين واژه (رجاء- يرجو) اينست كه خوف و رجاء يابيم و اميد هر دو در معنى ملازم يكديگرند.

خداى تعالى گويد: (وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ- 104/ نساء) و (وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ- 106/ توبه).

ارجت النّاقة: زائيدن و بهره مندى از شتر مادينه نزديك است- حقيقت معنى آن است كه ناقه در خاطر صاحبش اميدوارى به نزديكى زائيدن را قرار داده بود.

ارجوان: رنگ ارغوانى كه از ديدن آن فرح و سرور و اميدوارى دست مى دهد.

(رحب) [رحب :

الرّحب: فراخى جا و مكان، و از اين واژه است:

رحبة المسجد: يعنى فضاى باز مسجد.

رحبت الدّار: خانه باز و وسيع شد.

و بطور استعاره در باره قسمت ميان تهى معده بكار مى رود، رحب البطن: يعنى فراخ باطن و شكم بزرگ.

و همينطور به فراخى سينه- رحب الصّدر گويند،- چنانكه- ضيق- براى تنگى سينه بطور استعاره بكار مى رود.

خداى تعالى فرمايد: (وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ- 25/ توبه).

(اشاره به جنگ حنين است كه مى فرمايد: از نفرات خويش به شگفت آمده بوديد، حادثه اى رخ داد و زمين با همه فراخى بر شما تنگ شد و به دشمن پشت كرديد).

فلان رحيب الفناء: در باره كسى است كه دوستان زيادى در كنار او هستند و آنها را

در برگرفته است.

(مرحبا) و اهلا: به مكان فراخ و راحتى رسيده اى.

خداى تعالى گويد: (لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ- 59/ ص).

(آسايش و فراخ برايشان مباد كه بسوى آتش روانند) (قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ- 60/ ص) (گفته اند فراخى و آسايششان مباد).

(رحق) [رحق :

(نوشيد).

خداى تعالى گويد: (يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ- 25/ مطفّفين).

(ابرار و نيكان از نوشيدنى نانوشيده و مهر شده اى نوشيده مى شوند كه آغاز و پايانش مشك آميز و پاكيزه است و در نوشيدنى بهشتى (لا فِيها غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ- 46/ صافّات) نه پليدى در آن هست و نه مستى): خمر بى زيان بهشتى.

(رحل) [رحل :

الرّحل: آنچه را كه براى حمل بار و سوار شدن، بر شتر مى نهند، كه گاهى اين واژه يعنى رحل- به خود شتر و گاهى بر محموله او در محلّ فرود تعبير مى شود جمع آن- رحال- است.

آيه: (وَ قالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ- 62/ يوسف).

(رحلة:) كوچ كردن، خداى گويد: (رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّيْفِ- 2/ قريش) (اشاره به ييلاق و قشلاق كردن قريش است).

ارحلت البعير: بار بر شتر نهادم.

ارحل البعير: آن شتر چاق و فربه شد، بطوريكه گويى رحلى، يا بارى بر كوهانش دارد.

رحلته: شبانه او را از جايش دور كردم و به سفر بردم.

راحلة: شترى كه براى كوچ كردن مناسب است.

راحله: در سفر او را يارى كرد.

مرحّل: جامه و گليمى كه تصوير شتر و كاروان در حال كوچ بر آن نقش شده است.

(رحم) [رحم :

الرّحم: مشيمه و بچّه دان زن.

امرأة رحوم: زنى كه از درد مشيمه ناراحت است و شكايت دارد.

واژه- رحم- بطور استعاره در باره خويشاوندى و نزديكى كسانيكه قرابت نسبى ندارند و از يك رحم نيستند نيز بكار رفته است مى گويند- رحم و رحم.

خداى تعالى گويد: (وَ أَقْرَبَ رُحْماً- 81/ كهف).

(رَحمَة:) نرمى و نرمخويى است كه نيكى كردن بطرف مقابل را اقتضاء مى كند كه گاهى در باره مهربانى و نرمدلى بطور مجرّد و گاهى در معنى احسان و نيكى كردن كه مجرّدا ز رقّت است بكار مى رود مثل- رحم اللّه فلانا- خدا او را مورد احسان و رحمت قرار دهد (كه غالبا بصورت دعاست) و هر گاه خداى بارى با اين واژه توصيف شود چيزى جز احسان مجرّد و بدون رقّت و رحمدلى نيست و از اين معنى روايت شده است كه:

«انّ الرّحمة من اللّه انعام و افضال و من الادميّين رقّة و تعطّف» (رحمت از سوى خداوند نعمت دادن و بخشايش دادن است و از آدميان شفقت و مهربانيست).

و هم بر اين معنى است سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در حال يادآورى از پروردگارش كه مى فرمايد:

«انّه لمّا خلق الرّحم قال له انا الرّحمن و انت الرّحم شققت اسمك من اسمى فمن وصلك وصلته و من قطعك بتتّه».

(در وقت آفرينش رحم فرمود من رحمانم و تو- رحم- نامت را از اسم مشتقّ نمودم، هر كه تو را پيوسته باشد او را پيوسته دارم و كسى كه قطع رحم كند پيوندش

قطع كنم).

و اين همان معنى است كه قبلا گفته شد، به اينكه رحمت دو معنى در بر دارد يكى رقّت و نرمدلى و ديگرى احسان و بخشش، خداوند در سرشت و فطرت مردم، مهربانى و رقّت را تمركز داده و خود را با احسان، آنچنانكه لفظ رحم، از رحمت و بخشش است و معنايش از احسان و بخشايش، كه در خداى تعالى است و در معنى آن موجود گرديده، پس معنى رحم و رحم با لفظشان هم تناسب و همسانى يافته است و همينطور رحمن و رحيم- مثل ندمان و نديم (همنشين و همدم).

واژه- (رحمن)- جز براى خداى تعالى به ديگران اطلاق نمى شود همانطور كه معنى آن در باره ديگرى صحيح نيست زيرا او كسى است كه- شعاع رحمتش همه چيز را فرا گرفته و بر همه گسترش يافته ولى واژه- رحيم در غير- اللّه بكار مى رود، او خداونديست كه رحمتش فزونى يافته.

خداى تعالى گويد: (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ- 173/ بقره).

و در وصف پيامبر صلّى اللّه عليه و آله گفته است: (لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ). (براستى پيامبرى از خودتان آمد كه سختى و رنجتان بر او ناگوار و بشدّت خواهان ايمان شماست به مؤمنين هم مهربان و رحيم است).

گفته شده خداى تعالى- رحمن دنيا و رحيم آخرت- است از اين روى كه احسان و بخشش او در دنيا مؤمن و كافر را شامل مى شود و فرا مى گيرد و در آخرت ويژه مؤمنين است و بر اين معنى گفت:

(وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ- 156/ اعراف) كه آگاهى و تنبيهى است بر اينكه شمول عام رحمت در دنيا بر مؤمنين و كافرين و در آخرت ويژه مؤمنين و پرهيزكاران است (فساكتبها- يعنى حكم و فرمان پيوسته الهى در دنيا و آخرت).

(رخاء) [رخاء]:

الرّخاء: آرامش و نرمى، چنانكه گويند: شى ء رخو: چيز نرمى است.

فعلش- رخى، يرخى- است، خداى تعالى گويد:

(فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ- 36/ ص) (پس باد را رام او كرديم كه به فرمانش هر جا مى خواست به آرامى جريان مى يافت) از معنى فوق- أرخيت السّتر- است يعنى پرده را آويختم. و از اين عبارت ارخاء سرحان- استعاره شده است يعنى آرام دويدن گرگ.

ابو ذؤيب مى گويد: و هى رخو تمزع، يعنى: (ماده گرگ سست مى رود امّا حيله مى كند). يعنى مثل باد نرم و آرام مى رود.

فرس مرخاء: اسبى دونده از ميان ستوران تيز تك كه وسيع تر مى دود.

أرخيته: به نرمى او را فرو گذاردم و رها كردم.

(رد) [رد]:

الرّد: برگرداندن چيزى يا به ذات خود يا به حالتى از حالاتش مى گويند: رددته فارتدّ.

خداى تعالى گويد: (وَ لا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ- 147/ انعام).

(سختى و صلابتش از گروه مجرمين و تبهكاران برگردانده نمى شود) و در معنى- برگرداندن به ذات- در آيه: (وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ «1»- 28/ انعام).

و در آيات: (ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ- 6/ اسراء) و (رُدُّوها عَلَيَّ- 33/ ص) (فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ- 13/ قصص) و (يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ- 27/ انعام) معنى دوّم- ردّ- يعنى برگرداندن بحالتى

(1) پايان آيه- و انّهم لكاذبون- است يعنى هر گاه بازگشت داده نمى شوند، به همان چيزى كه منعشان كرده اند مجدّدا بازمى گردند زيرا دروغ گو هستند و مى گويند جز زندگى دنيا چيزى نيست و پس از مرگ زنده نمى شويم آيه اخير علّت ايمان ظاهرى و دروغيشان را روشن مى كند، يعنى: چون قيامت يعنى روز مجازات را باور ندارند اظهار همدلى، و ايمانشان از راه خدعه و دروغ است.

از حالات قبلى، مثل آيات:

(يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ- 149/ آل عمران) (بر همين حال گذشتشان بازتان مى گردانند) و (وَ إِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ- 107/ يونس).

(اگر خيرت را بخواهد و به خيرت برگرداند هيچ كس بازدارنده فضل او نيست) يعنى: هيچ دور كننده و بازدارنده اى براى فضل او از تو نيست و بر اين معنى آيه (عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ- 76/ هود) است و در معنى دوّم واژه- ردّ- يعنى بازگرداندن به حالتى از حالات به سوى خداى تعالى آيه: (وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً «1»- 36/ كهف).

و آيه (ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ- 94/ توبه) و (ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ- 62/ انعام) پس ردّ- مثل- رجع- يعنى بازگرداندن است در آيه: (ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ- 28/ بقره).

كسانى از علماء در باره- ردّ- در آيه اخير دو سخن گفته اند:

اوّل- برگرداندن آنها يعنى مردمان بطورى كه در آيه: (مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ- 55/ طه) اشاره شده است: (شما را از زمين آفريديم و در آن بازتان مى گردانيم).

دوّم- بازگرداندنشان به جايى كه در آيه: (وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى 55/ طه) به

(1) اگر آيات قبلش دانسته نشود معنى اين قسمت از آيه ابهام خواهد داشت چون مربوط به سخنان كسانى است كه در دنيا با فراخى مال و استكبار و آسايش زندگى مى كنند و مى پندارند كه مشمول رحمت خدايند و مى گويند: (وَ لَئِنْ رُدِدْتُ ... 36/ كهف) اگر بسوى خدا هم بازگردانده شويم خير و بركتى همچون دنيا خواهيم يافت ولى در آيه قبل مى گويد (وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ- 35/ كهف) در باره كسانى است كه مى پندارند فراخى دنيا بدون ايمان به اللّه و ايمان به قيامت است، و بعد از مرگ هم سعادتمندند، خداوند دو مرد را ذكر مى كند كه يكى از آنها دو باغ و زمين زراعتى دارد و به ديگرى كه كمتر دارد فخر مى فروشد و استكبار مى ورزد كه آسايش دنيائى من پس از مرگ هم ادامه خواهد داشت با كبر و غرور و ستمگرى به باغهايش وارد مى شد و مى گفت كه گمان نكنم، اين همه نعمتم تباه و نابود شود و رستاخيزى برپا شود اگر قيامتى باشد آنجا هم برايم بهتر از اين خواهد بود امّا دوست مستضعفش به او مى گفت اگر من به مال و زمين از تو كمترم هرگز ياد خدا را فراموش نمى كنم باشد كه پروردگارم بهتر از نعمت تو بمن ببخشد و اموال توى ستمگر با صاعقه اى نابود شود.

آن اشاره شده است (يعنى به زندگى اخروى و جاودانه ابدى) اين نظرى است در باره آن دو حالتى كه در آن لفظ ردّ بطور عموم وجود دارد و داخل است.

خداى تعالى گويد: (فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ- 9/ ابراهيم).

يعنى: از شدّت خشم و غيظ انگشتان خويش گزيدند و نيز گفته شده يعنى قصد سكوت كردند و با دست به دهان خويش اشاره نمودند، و همچنين گفته اند دستان خويش در دهان انبياء برگرداندند و ساكتشان كردند، بكار بردن واژه- ردّ- در اين مورد آگاهى و تنبيهى است بر اينكه چندين بار آن كار را انجام دادند.

و آيه: (لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً- 109/ بقره) يعنى پس از اينكه از كفر دورى كرده ايد دوباره شما را به آن حالت بازگردانند، و بر اين معنى است آيه:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ- 100/ آل عمران).

(اى از بت ها گسستگان و به اللّه پيوستگان اگر گروهى از اهل كتاب را اطاعت كنيد شما را بعد از ايمانتان به كفر برمى گردانند).

(ارتداد) و ردّه: بازگشتن به راهى است كه از آنجا آمده است، ولى- ردّه- ويژه برگشتن به كفر است و- ارتداد- هم در اين معنى و هم در غير اين معنى بكار مى رود، آيات:

(إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ- 25/ محمّد) و (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ- 54/ مائده) كه در معنى برگشتن از اسلام به كفر است و همچنين آيه:

(وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ- 217/ بقره) خداى تعالى گويد: (فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً- 64/ كهف) و (إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى- 25/ كهف) و (نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا- 71/ انعام) و آيه (وَ لا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ- 21/ مائده).

يعنى: زمانى كه كارى را تحقيق كرديد و خير و نيكى آن را شناختيد ديگر از آن بازنگرديد.

و آيه: (فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً- 96/ يوسف) يعنى: بينائيش به او بازگشت و بينا شد.

رددت الحكم فى كذا إلى فلان: حكم و كار را به او واگذار كردم.

خداى تعالى گويد: (وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ- 83/ نساء).

(فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ «1»- 59/ نساء) گفته مى شود- رادّه فى كلامه: يعنى او را در سخنش باز گرداند. در خبر گفته

(1) تمام آيه فوق كه روشنگر و راهگشاى مشكلات و اختلافات اجتماعى و حكومتى و فكرى جامعه اسلامى است و با توجّه به آيه قبلش چنين است: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (58) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ، وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا- 59/ نساء).

يعنى: خداوند فرمانتان مى دهد كه امانات را به صاحبانشان ادا كنيد و برگردانيد (حقوق مردم را) و هر گاه در ميان مردم داورى و حكومت كرديد به عدالت حكم كنيد و اين اندرز نيكوئى براى شماست براستى كه خداوند شنوا و بيناست (چيزى از گفتار و كردارتان بر او پوشيده نيست) تفسير آيه دوّم را عينا از تبيان شيخ طوسى نقل مى كنيم: و خطاب به مؤمنين است كه به اطاعت خداى و پيامبرش و اولى الامرشان فرمانشان مى دهد، طاعت: يعنى فرمان پذيرى، پس طاعت خدا يعنى پذيرفتن اوامر او باز ايستادن از نواهى او، طاعت رسول هم فرمان پذيرى از اوامر اوست كه همان طاعت خداست زيرا خداى تعالى دستور اطاعت از رسول خود را داده، پس كسيكه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را اطاعت كرده خداى را اطاعت كرده چنانكه گفت: (مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ- 80/ نساء).

امّا شناختن پيامبر كه آيا همانست يا نيست به شناختن نبوّت و پيامبرى بستگى دارد و اينهم بعد از شناختن خداوند كامل و تمام مى شود يكى از اين دو شناخت همان ديگرى نيست (بلكه متمّم يكديگرند) اطاعت پيامبر در حياتش و بعد از وفاتش واجب است زيرا بعد از وفاتش هم پيروى سنّتش لازم است زيرا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله همه مكلّفين را تا روز قيامت به رسالتش دعوت كرده است زيرا او پيامبر جميع مردمان است:

(إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً- 158/ اعراف) و امّا در باره (اولى الامر) مفسّرين دو تأويل دارند:

اوّل- روايتى از ابن عبّاس و ابو هريره و ميمون بن مهران و سدى و جبائى كه گفته اند (اولى الامر) يعنى امراء و حكّام (و به استناد همين روايت و مشابه آن در 14 قرن بعضى از مسلمين هر امير و حاكمى و لو فاسق را اولى الامر دانسته اند مثل- يزيد بن وليد بن عبد الملك و حجّاج بن يوسف ... كه مى خوارگى و هرزه گى و ستمگريشان در تمام تواريخ ذكر شده).

دوّم- به نقل از جابر بن عبد اللّه و همچنين در روايتى ديگر از ابن عبّاس و مجاهد و حسن و عطاء و ابو الوليد كه گفته اند (اولى الامر) يعنى علماء و دانشمندان (نه امراء و حكّام).

شده كه: «البيّعان يترادّان» يعنى: هر يك از متعاملين هر چه گرفته اند مى توانند به يكديگر برگردانند.

ردّة الإبل: رفت و برگشت شتران بسوى آبشخور.

اردّت النّاقة: نيز در همام معنى است.

استردّ المتاع: متاع را خواست كه برگرداند.

اصحاب ما از ابو جعفر و ابو عبد اللّه عليه السّلام روايت كرده اند كه (اولى الامر) امامانى از آل محمّد صلّى اللّه عليه و آله هستند. كه خداى تعالى اطاعت از آنها را به طور مطلق واجب كرده است همانطور كه اطاعت پيامبرش و خود را واجب گردانيده، بديهى است كسانى كه اطاعتشان در طول اطاعت خدا و پيامبر است و امرشان به سرنوشت دنيا و آخرت فرد و جامعه و عموم مسلمين بستگى دارد و بايستى عدل و قسط و حكم خداى را اجراء كنند نمى توانند افراد قدرتمندى كه نسبت به معارف دين و شريعت ناآگاهند باشند و با پيامبر سنخيّت شخصيّتى و ايمانى نداشته اند باشند و اين موقعيّت در علماء و امراء حاصل نشده است، پس وجوب اطاعت پس از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در كسانى است كه دلايلى بر طهارت و عصمت آنها وجود داشته باشد. (تفسير تبيان 3/ 256).

و چون حيات امامان عليهم السّلام محدود بوده براى ايجاد حكومت عدل اسلامى و جهانى شرايطى را براى (اولى الامر) بعد از خويش ذكر كرده اند كه:

«من كان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظا لدينه مخالفا لهواه مطيعا لامر مولاه فللعوام ان يقلّدوه».

شرايط (اولى الامر) پس از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و امامان عليهم السّلام در فقهى است كه:

1- خويشتن دار. 2- حافظ دين و نگهدارنده آن. 3- مخالف با هواى نفسانى خويش. 4- فرمانبردار مولا و پروردگار خويش.

باشد كه بر عموم مردم پيروى از چنين (اولى الامر) يا فقيه اعلم، و اتقى و مدير و مدبّر و شجاع و با ستم سازش ناپذير و آگاه به مصالح حكومت دينى واجب است چنين شخصيّتى در ارجاع حكم و داورى اطاعتش لازم است و از آيات متعدّد قرآن بخوبى در باره عدم اطاعت از نادانان، هواپرستان، ستمگران، عوام فريبان و كسانى كه به غير از خدا متكى اند به شدّت تأكيد شده است از آن جمله آيات:

(وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا- 113/ هود) و (فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ- 52/ فرقان) و (وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ- 48/ مائده) (وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ- 168/ بقره) و (اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها- 17/ زمر). و (وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ- 30/ حج) و (فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ- 30/ حج) و (وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا- 150/ انعام) و (وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى 26/ ص).

و در باره پيروى كردن از ساير سيستم ها و مكتب ها با صراحت گفته است: (وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ- 153/ انعام).

يعنى: هرگز از راههاى مختلف كه غير از راه دين است پيروى نكنيد زيرا از راه مستقيم خدايى دور مى شويد.

تذكّر: كلمه- عوام- كه در حديث فوق آمده به معنى عموم مردم است (قاموس فيروزآبادى و نهج البلاغه 432). [...]

.)

(ردف) [ردف :

الرّدف: پيرو و دنباله رو.

ترادف: پشت سر هم و پياپى. و نيز- ردف- پشت و عقب.

رادف: تأخير كننده و پس رو.

مردف: شتاب گر و پيشتازى كه ديگران راى پشت سر مى گذارد.

خداى تعالى گويد: (فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ- 9/ انفال).

(خداوند با يارى رساندن هزار فرشته پياپى خواستتان را اجابت كرد).

ابو عبيدة مى گويد: مردفين يعنى، سپس آمدگان، در آنصورت ردف و اردف- را به يك معنى قرار داده و گفت: اذا الجوزاء اردفت الثّريّا (يعنى ستاره جوزاء پس از پروين در آمد).

غير از- ابو عبيدة- ديگرى گفته است معناى- مردفين- در آيه فوق يعنى ديگر فرشتگان بنابراين، يكونون ممدّين بألفين من الملائكة: بايستى دو هزار فرشته يارى كرده باشند.

معنى ديگر: مردفين- اينست كه گفته اند مقصود پيشقراولان سپاه است.

كه در دلهاى دشمنان رعب و وحشت مى انداختند و نيز گفته شده- مردفين- همان- مرتدفين- است كه حرف (ت) در حرف (د) ادغام شده و حركت حرف (ت) به حرف (د) درآمده.

در سوره آل عمران فرمود: (أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ. بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ- 124/ آل عمران).

(آيا هرگز كافيتان نبود كه پروردگارتان با سه هزار ملائكه ياريتان مى كند آرى اگر پايدار باشيد و پرهيزكار، و دشمنان به شما بتازند و سر رسند پروردگارتان با پنج هزار فرشته مشخّص ياريتان مى كند).

اردفته: او را بر پشت اسب بار كردم.

رداف: مركب سوارى.

دابّة لا ترادف و لا تردف: حيوانى است كه از پى نمى آيد و سوارى نمى دهد.

جاء واحد فأردفه آخر: يكى آمد و ديگرى در پى آن.

ارداف الملوك: كسانى كه جانشينشان مى شوند.

(ردم) [ردم :

الرّدم: بستن سوراخ و منفذ با سنگ، خداى تعالى گويد: (أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ رَدْماً- 95/ كهف).

الرّدم: در معنى اسم مفعول (مردوم: سنگچين شده) است كه مردم گفته شده.

شاعر گويد:

هل غادر الشّعراء من متردّم «1» .

اردمت على الحمّى: تب بر او مسلّط شده.

سحاب مردم ابرهائى پر آب و ثابت

(ردأ) [ردأ]:

الرّدء: كسى كه ديگرى را براى يارى كردن به او دنبال مى كند.

خداى تعالى گويد: (فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي- 34/ قصص) (او را با من بفرست كه يارى و تصديقم بكند) فعلش ارداه است.

ردى ء: هم در اصل مثل همين واژه است ولى در باره كسى كه از ديگران عقب مى ماند و صفت مذمومى است، شناخته شده، مى گويند:

(1) مصراع دوّمش چنين است-

ام هل عرفت الدّار بعد توهم از عنتره بن شدّاد يكى از صاحبان معلّقات است مى گويد آيا شعراء جاى رفيعى را در شعر باقى گذارده اند و سپس بخودش مى گويد آيا تو هم بعد از مدّت زمان دورى آنجا را مى شناسى؟)

ردأ الشّي ء رداءة: كه اسمش- ردى ء- است (يعنى ناروا و زشت و ناپسند).

الرّدى: هلاكت و مرگ.

(تردّى:) رو برو شدن با مرگ.

خداى تعالى گويد: (وَ ما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى- 11/ الليل) (همينكه با مرگ رو برو شود مالش او را از هلاكت دور و بى نياز نخواهد كرد). و آيات: (وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى 16/ طه) و (تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ «1»- 56/ صافّات).

مرادة: سنگ سختى كه سنگهاى ديگر را با آن مى شكنند و خرد مى كنند.

(رذل) [رذل :

الرّذل و الرّذال: يعنى چيزى كه بخاطر ناروايى و زشتى اش مورد رغبت و ميل نيست.

خداى تعالى گويد: (وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ- 70/ نحل).

(و بعضى از شما به عمر طولانى كه به آن رغبتى نداريد مى رسيد).

آيات: (إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ- 27/ هود) و (قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ- 111/ شعراء).

(سخن مخالفين انبياء به اطرافيان ايشان است كه مخالفين به آنها رغبتى نداشتند و با اين واژه يعنى اراذل بيان شده است نه اينكه در حقيقت چنان باشند).

(رزق) [رزق :

(1) اصلش لتردين- است اين آيه سخن يكى از دو دوست دنيايى است كه به قيامت معتقد بوده و دوست ديگرش در دنيا به او مى گفت: (أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ- 47/ واقعه) آيا پس از مردن و خاك و استخوان شدن مبعوث مى شويم. در آيه فوق كه در متن آمده دوست خوب به يار ناباور و انكار كننده اش از بهشت سر مى كشد و او را در دوزخ مى بيند به او مى گويد سوگند بخدا نزديك بود مرا هم بهلاكت بيندازى و به معاد و قيامت ناباورم كنى.

الرّزق: بخشش مدام و پيوسته است كه گاهى دنيوى و زمانى اخروى است و گاهى نصيب و بهره را هم- رزق- گويند و همچنين به چيزى كه به معده مى رسد و با آن تغذيه مى شود.

رزق الجند: جيره و حقوق سربازان.

رزقت علما: از نظر دانش بهره مند شدم.

در آيه: (وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ- 10/ منافقون) يعنى از مال و مقام و دانش. و همچنين در آيات: (وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ- 3/ بقره) و (كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ- 57/ بقره) و (وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ- 82/ واقعه) يعنى بهره خويش را از نعمت الهى تنها به دروغ گويى و تكذيب نمودن قرار داده اند.

و در آيه: (وَ فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ- 22/ ذاريات) گفته اند بارانى است كه حيات جانداران بسته به آن است و نيز گفته اند معنيش مثل آيه: (وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً- 18/ مؤمنون) است. و باز گفته شده آيه: (وَ فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ- 22/ ذاريات) هشدارى و تنبيهى است بر بهره هاى مقدر، و طبيعى و الهى.

و آيه: (فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ- 19/ كهف) به طعامى كه با آن تغذيه مى شويد.

و آيه (وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقاً لِلْعِبادِ- 10/ ق).

يعنى: (نتيجه ريزش بارانها نخلهاى بلنديست كه ميوه هايش متراكم و براى بندگان خدا بهره و نصيب است).

گفته اند مقصود از رزق غذاهاست و ممكن است بر عموم خوراكيها، نوشيدنيها، و هر چه كه به صورت ابزار بكار مى رود و تمام چيزهايى كه از سرزمينى بدست مى آيد و خداوند همه آنها را نتيجه آب و باران كه از آسمان نازل مى كند مقدر فرموده است، اطلاق مى شود.

و نيز گفته اند- رزقا للعباد- در باره پاداش اخروى است.

و آيه: (وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ- 169/ آل عمران). خداوند نعمتهاى اخروى را بر آنها عنايت و افاضه مى كند، مثل:

آيه: (وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَ عَشِيًّا- 62/ 4) (صبحگاهان و شامگاهان در آنجا نصيبى و رزقى دارند).

و آيه (إِنَّ اللَّهَ هُوَ (الرَّزَّاقُ) ذُو الْقُوَّةِ- 58/ ذاريات) بر عموم رزق حمل شده است. رازق:

به آفريننده رزق و بخشنده و مسبّب آن نيز اطلاق مى شود.

ولى- رزّاق- جز در باره خداى تعالى گفته مى شود و آيه: (وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ- 20/ حجر).

يعنى: معيشت را براى شما در دنيا سببى و وسيله اى در رزقش قرار داده است و گر نه براى شما راهى در آن نبود.

و آيه: (وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ، وَ الْأَرْضِ شَيْئاً وَ لا يَسْتَطِيعُونَ- 73/ نحل).

بت ها و مورد پرستش آنها به هيچوجه سببى و علّتى براى رزق نيستند و سببى از اسباب آن هم نمى توانند باشند.

ارتزق الجند: سربازان جيره و رزق خويش گرفتند.

الرّزقة: يكبار بخشيدن جيره و رزق (مثل مهمانى و رسوم جشنها، و اعياد).

(رسّ) [رسّ :

اصحاب الرس- گفته شده- رسّ- درّه اى است.

شاعر گويد: و هنّ لوادى الرّسّ كاليدّ للفم «1» اصل- رسّ- اثر كمى است كه در چيزى موجود باشد.

(1) شاعر زهير بن ابى سلّمى است، مى گويد:

بكرن بكورا و استحرن بسحره و هن و وادى كاليد فى الفم

يعنى پگاهان و سحرگاهان به درّه رسيدند و مثل داخل شدن دست در دهان به آنجا وارد شدند و جلوتر نرفتند، همانطور كه دست از جلوى دهان بيشتر داخل نمى شود.

وادى- در زبان فارسى بجاى دشت و بيابان بكار مى رود و در زبان عربى- وادى- يعنى درّه يا

سمعت رسّا من خبر: يعنى نشانه كمى از خبر را شنيدم.

رسّ الحديث فى نفسى: يادآورى و اثر سخن در خاطر من.

وجد رسّا من حمّى: اثر تب را فهميد.

رسّ الميّت: مرده دفن شد و بعد از دفن خاطره اى از او باقى است.

(رسخ) [رسخ :

رسوخ الشّي ء: يعنى ثابت شدن و استوار ماندن آن چيز در نهايت پايدارى.

رسخ الغدير: آب بركه و آبگير فرو رفت و كم شد.

رسخ تحت الارض: در زمين نفوذ كرد و فرو رفت.

الرّاسخ فى العلم: همانهائى هستند كه خداى تعالى اينچنين وصفشان كرده كه مى فرمايد:

(الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا- 15/ حجرات).

(راسخين در علم كسانى هستند كه به خدا و پيامبرش آنچنان ايمانى دارند كه گرفتار شك و ريب نمى شوند).

و نيز فرمود: (و لكن الرّاسخون فى العلم منهم»

فاصله ميان دو كوه و دو پشته.

رس- چاهى است كه مخصوص قوم ثمود بوده كه در ديار اطراف آن چاه زندگى مى كردند، پيامبر خود را تكذيب نمودند و او را در آن چاه انداختند و از بين بردند و در قرآن بنام- اصحاب الرّس- معرّفى شدند.

(1) قسمتى از آيه 162/ نساء، است كه راسخون در علم اهل كتاب و مؤمنين يا كسانى كه در علم دين با پژوهشگرى حقيقى و ثابت قدمند معرّفى مى كند كه: (لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً).

ولى راسخين در علم از ايشان (اهل كتاب) و از مؤمنين كسانى هستند كه به آنچه بر تو وحى و نازل شده ايمان مى آورند آنها بر پايدارندگان نماز و دهندگان زكاتند در حاليكه به خدا و روز جزا مؤمنند و آنها را پاداش عظيمى خواهيم داد.

جوهرى مى نويسد: هر ثابت و پايدارى راسخ است. (صح) ابن فارس مى گويد: هر راسخى ثابت و پايدار است و- رسخ- در لغت اصلى است كه بر پايدارى و ثبات دلالت كند (مقائيس/ 2/- 65) شيخ طريحى مى گويد: «رسخ يرسخ رسوخا اذا ثبت فى موضعه و فى الحديث الرّاسخون فى العلم امير المؤمنين و الائمّه من بعده» مجمع البحرين 2/ 331.

ابو عبيدة از قول مجاهد نقل مى كند و مى گويد: شما قرآن راى مى آموزيد و مى گوئيد- آمنّا به- اگر براى راسخين در علم بهره اى از متشابهات قرآن نبود جز اينكه بگويند- آمنّا به كلّ من عند ربّنا- ديگر فضيلتى بر آموزندگان قرآن ندارند حتّى بر جهّال مسلمين نيز فضيلتى نخواهند داشت زيرا همگى مى گويند- آمنّا به- و سپس مى نويسد:

و لسنا ممّن يزعم انّ المتشابه فى القرآن لا يعلمه الرّاسخون فى العلم و هذا غلط من متأوليه على اللّغه و المعنى.

يعنى: ما از كسانى نيستيم كه مى پندارند- راسخين در علم متشابهات قرآن راى نمى دانند و چنان بر سخنى از نظر كسانى كه بر تأويل لغت و معنى آگاهى دارند غلط است زيرا خداوند هيچ چيز از قرآن راى نازل نكرده است مگر اينكه به بندگانش سودى برساند، آيا جايز است بگوئيم پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله متشابهات قرآن را نمى دانست اگر جايز است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله متشابهات راى بداند جايز است كه ربانيّون از صحابه او نيز- راسخون در علم- باشند و متشابهات راى بدانند و به راستى كه على عليه السّلام تفسير قرآن راى به ديگران تعليم فرمود و براى ابن عبّاس دعا كرد كه:

«اللّهم علّمه التّأويل و فقّهه فى الدّين» (تأويل مشكل القرآن صفحه 72).

راغب رحمه اللّه- هم در ذيل واژه- شبه مى نويسد: الفاظ غريبه قرآن و تأويل احكام متشابه آن را راسخين در علم مى دانند و مى گويد:

معرفت آنها ويژه بعضى از راسخين است كه به حقيقت آنها آگاهى دارند و پس از تقسيم بندى متشابهات مى گويد: نوع سوّم از آنها همانهائى هستند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در حديثى در باره على (رض) به آن اشاره كرده است كه «اللّهمّ فقّهه فى الدّين علمه التّأويل».

و در باره ابن عبّاس (رض) هم مثل همين سخن راى فرموده است.

على عليه السّلام در نهج البلاغه در خطبه 90 كه كسى در باره شناخت خدا از او سؤال مى كند مى گويد: «فانظر ايّها السّائل فما ذلك القرآن ...» اى پرسش كننده در هر فرصتى از صفات خداوند كه قرآن تو راى به آن راهنما نموده بنگر و آن راى پيروى كن و از نور هدايتش بهره گير ولى هر صفاتى كه شيطان تو راى مى آموزد و در كتاب خدا و سنّت و روش پيامبر و ائمّه هدى اثر از آن نيست دانستن آن راى به خداى سبحان واگذار و بدانكه راسخين و پايداران در علم و دانش كسانى هستند كه به آنچه غيب و پوشيده است اقرار دارند و خود راى بى نياز از فرو رفتن در كنه آنها مى دانند خداوند هم اقرارشان راى در احاطه نداشتن به پوشيده ها و غيب ستوده است (مثل زمان قيامت و ذات خداوند) و چيزى كه بحث در آنها راى امر نكرده است رسوخ و استوارى در علم ناميده است پس تو نيز به آنچه كه قرآن كريم هدايتت مى كند اكتفا كن و عظمت و بزرگى خداوند سبحان را به اندازه عقل خود نسنج كه تباه خواهى شد و اگر عقلها بسيار كنجكاوى كنند تا به كنه ذاتش غير از صفاتش پى ببرند ولى كارشان از روى اخلاص باشد به اين حقيقت يعنى عجز خود اعتراف مى كنند.

.)

(رسل) [رسل :

اصل- رسل- برانگيخته شدن به آرامى و نرمى است.

ناقة رسلة: شترى كه آرام راه مى رود.

و در خطبه 144 كه توضيحى ديگر بر حديثى كه ذكر شد مى باشد و تمام مفسّرين بزرگ بدون استثناء آن راى نقل كرده اند مى فرمايد: كجا هستند كسانى غير از ما كه گمان مى كنند راسخ در علمند ادّعاشان دروغ و ستم است زيرا رفعنا اللّه و وضعهم و ادخلنا و اخرجهم ... فضيلت و رفعت و دخول ايمان ما از سوى خداست و خروج و واماندگى و فروگذارى آنها هم بخاطر نپذيرفتن حقّ از سوى اوست- بنا يستعطى الهدى و يستجلى العمى- بوسيله راه ما هدايت از گمراهى و بينائى از نابينائى در دين مشخّص مى شود.

ابن منظور مى گويد: همانگونه كه جوهر بر صفحه كتاب ثبت و ثابت مى شود علم هم در قلب راسخين، استوار و ثبت مى گردد- و الرّاسخون فى العلم فى كتاب اللّه: المدارسون.

ابن اعرابى هم مى گويد: هم الحفاظ المذاكرون: پس كسانى كه پيوسته قرآن راى علما و عملا ياد مى كنند و نگهدارنده آنند راسخ در علمند، مسروق مى گويد: به مدينه وارد شدم و زيد بن ثابت راى راسخ در علم يافتم (لس 3/ 18).

ابن سيده و رافعى هم مى گويند: به كسى راسخ در علم گفته مى شود كه سر آمد ديگران، و علمش فزون تر از سايرين باشد. (المحكم 5/ 47- المصباح المنير 1/ 274).

زمخشرى هم راسخون راى به- الّا اللّه- عطف نموده و مى نويسد آيه: (وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ- 7/ آل عمران) اى لا يهتدى الّتى تأويله الّذى يجب ان يحمل عليه الّا اللّه و عباده الّذين راسخوا فى العلم. يعنى:

جز خداوند و بندگان مؤمن او كه در علم راسخ و ثابت قدمند بحقّ تأويل متشابهات قرآن كه بر آن حمل مى شود راه نمى يابند و كسانى كه در- الّا اللّه- وقف مى كنند متشابهاتى راى كه تأويلش راى كسى جز خدا نمى داند مثل تعداد نگهبانان دوزخ و غير از آن راى به آن مربوط مى دانند ولى- الاوّل هو الوجه: يعنى نظر و سخن اوّل موجّه است.

و گفته اند- كلام و سخنى آغازين در موضع حال براى راسخين و مؤمنين است يعنى آنگونه عالمان به تأويل همواره و در هر حال مى گويند: (آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا- 7/ آل عمران). (كشّاف 1/ 338) صاحب تبيان هم بعد از بحث مفصّل در باره محكمات و متشابهات مى نويسد:

وجه اوّل- كسانى كه در- الّا اللّه وقف كرده اند مى گويند تأويل تمام متشابهات را خدا مى داند و از ميان آنها تأويل قسمتى را هم مردم مى دانند و تأويل در گفتار اينان- تأويل- يعنى تدبير و تقدير و رسيدن به خير است.

وجه دوّم- همان است كه ابن عبّاس و مجاهد و ربيع، گفته اند كه راسخون در علم تأويل متشابهات را مى دانند و مى گويند- آمنّا به- چنانكه شاعر گويد:

و الرّيح تبكى شجوه و البرق يلمع فى الغمامه

يعنى: برق هم در ميان ابر مى درخشد و مى گريد. (تبيان 2/ 400) بقيّه لغت نويسان- تأويل- را هم- مطاوعه تأويل معنى كرده اند تأويل الكلام اوّله اوّل الكلام تأوله.

ابل مراسيل- شترى كه به سهولت برانگيخته مى شود، و از اين واژه: عبارت- الرّسول المنبعث- است (پيامبر مبعوث و برانگيخته شده). كه گاهى معنى رفق و مدارا از آن تصوّر مى شود مى گويند:

على رسلك: در وقتى كه كسى را به مهربانى و آرامش امر كنى بكار مى رود و گاهى فقط در معنى برانگيخته شدن است و واژه- رسول- از آن مشتقّ شده است و گاهى در باره رسالت و رساندن و تبليغ زبان بكار مى رود.

چنانكه شاعر گويد: ألا ابلغ أبا حفص رسولا (پيغام را به ابا حفص برسان).

و گاهى رسالت، با زبان و كتاب و نوشتن است، واژه رسول در مفرد و جمع هر دو بكار مى رود.

خداى تعالى گويد: (لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ- 128/ توبه) و در معنى جمع مانند، آيه: (ُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ

الكنى و خير الرّسو ل اعلمهم بنواحى الخبر

يعنى: (رسالت مرا كه بهترين رسول هستم برسان كه به همه جوانب خبر آگاهترشان هستم).

جمع- رسول- (رسل)- است و گاهى مراد از- رسل اللّه فرشتگان هستند و گاهى پيامبران.

در باره فرشتگان آيات: (إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ- 40/ حاقّه) و (إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ- 81/ هود) (وَ لَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِي ءَ بِهِمْ- 77/ هود) و (وَ لَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى 29/ هود) (وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً- 1/ مرسلات) و (بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ- 80/ زخرف).

و امّا واژه- (رَسُول)- در باره پيامبران آيات: (وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ- 144/ آل عمران).

(يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ- 67/ مائده) و (وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ- 48/ انعام)

واژه مرسلين- در اين آيه بر- ملائكه و آدميان- هر دو تعبير شده است و در آيه:

(يا أَيُّهَا الرُّسُلُ «1») گفته شده مقصود پيامبران و ياران پاك و خالص آنهاست كه چون در همه حال مطيعان و پيوستگان راستين او هستند آنها را نيز- رسل- ناميده است مثل واژه مهلّب و اولاد او كه آنها را- مهالبة- ناميده اند.

(ارسال:) فرستادن و رسالت يافتن كه در باره انسان و اشياء در حالت پسنديده و ناپسند هر دو بكار مى رود كه گاهى يا با تسخير و جبرى است مانند- ارسال با دو باران در آيه: (وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً- 6/ انعام).

و يا- ارسال- گاهى در باره گروهى كه داراى اختيار هستند.

خداى تعالى گويد: (وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً- 61/ انعام).

(فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ «2»- 53/ شعراء).

اينگونه ارسال- در معنى واگذارى و رها كردن و ترك ممانعت است، مثل آيه:

(1) ابو عبيده در تفسير آيه فوق 51/ مؤمنون مى نويسد: يريد النّبى صلّى اللّه عليه وحده: يعنى خداوند از كلمه رسل- پيامبر به تنهائى را اراده كرده است. (تأويل مشكل القرآن 280).

صاحب تبيان همه اقوال را اينطور ذكر مى كند كه: قال قوم هذا خطاب لعيسى ...- بعضى گفته اند مورد خطاب و روى سخن عيسى عليه السّلام است چون قبل از اين آيه از او سخن گفته است گويا كه مى گويد: يا عيسى كلوا من الطّيبات. ديگران گفته اند خطاب مخصوص پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است كه به لفظ جمع مخاطب شده است چنانكه گاهى به يك فرد گفته مى شود:

ايّها القوم كفّوا عنها: اى مردم از ما دست بداريد. گروهى گفته اند چون قبل از اين آيه در باره بعضى از پيامبران سخن رفته است گويى كه مى گويد به آن پيامبران گفتيم- يا ايّها الرسل كلوا من الطيّبات اى فرشتگان از پاكيزه ها بخوريد. (تبيان 7/ 331).

ولى نظر منتخب راغب رحمه اللّه با آيات ديگر قرآن مطابقت دارد. زيرا پيامبران و مؤمنين را در آيات ديگر بطور عموم به چنين امرى معيّن كرده است و مى گويد: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ 172/ بقره) و (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ- 87/ مائده) و در باره كرامت بنى آدم نيز مى گويد:

(و رزقناهم من الطّيبات- 16 جاثيه) بنابراين كسانيكه مؤمن حقيقى اند و پيرو پيامبر از پاكيزه ها مى خورند و به فرمان خداوند از ناپاكيها مثل خمر، قمار، ظلم و دروغ و هر پليدى ديگر اجتناب مى كنند و از همه پاكيها بهره و نصيب خويش برمى گيرند.

(2) ارسل، يرسل، ارسالا در معانى زير بكار رفته است: 1- برانگيختن و آزاد و رها كردن. 2- فرستادن

(أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا- 83/ مريم).

يعنى: (آيا نمى دانى كه شياطين را بر كافرين واگذارديم و آنها را به سختى مضطرب و هيجان زده مى كنند) و گاهى ارسال- نقطه مقابل امساك- است، خداى تعالى گويد:

(ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَ ما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ- 2/ فاطر).

(خداوند هر چه را از رحمت و بخشايش براى مردم مى گشايد و روا مى دارد هيچكس مانع و بازدارنده آنها نيست و هر چه را روا ندارد و نگشايد كسى غير از خداى بر آن توانا و رساننده آنها نيست.)

الرّسل من الإبل و الغنم: گلّه هاى رها شده در چراگاه.

و برانگيختن با تكليف و فرمان پذيرى و انقياد كه در موجودات غير عاقل در كارهاى زشت و زيانبار بكار مى رود.

3- بعث و فرستادن موجودات عاقل در امور دنيايى.

4- ارسال و فرستادن عاقل در امور دينى و اين قسمت اخير بيشتر از سه موارد ديگر در قرآن كريم ذكر شده است معانى فوق با توجّه به موضوع مورد بحث فهميده مى شود.

5- استرسال يعنى رها كردن و نستردن موى سر و صورت و يال و دم على رسلك: آرام باش. التّرسل فى الكلام: وقار در سخن همراه با صداى آرام. مرسل: پر شير.

ابن انبارى مى گويد: اشهد ان لا اله الّا اللّه و اشهد انّ محمّدا رسول اللّه: اعلام مى دارم و بيان مى كنم كه محمّد رسول اللّه، و پيرو اخبارى است كه از خداوند دريافته و بر آنها مبعوث شده است.

اخفش مى گويد: پيامبر را از اينجهت رسول گويند كه او- ذو رساله- يعنى صاحب رسالت است.

رسول و رسوله- اسمى از مصدر- ارسال- است در آيه: (َّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ- 16/ شعراء) كه سخن موسى و هارون است اگر به صيغه تثنيه- رسولا- يعنى ما دو فرستاده هستيم گفته نشده براى اين است كه وزن فعول و فعيل مذكّر و مؤنّث و مفرد و جمع در آنها يكى است و بكار بردن رسول- در تثنيه و جمع جايز است. ارسال- هم يعنى گروههاى پياپى- و- ارسال كلام: سخنى كه بدون تقييد و تكلّف اداء شود.

تراسل النّاس فى الغناء: سرودى كه يكى آغاز مى كند ديگران آهنگش را ادامه مى دهند.

ترسل: در قرائت، خواندن بدون شتاب و عجله است. رسل و رسله: مدارا و نرمخويى است.

حديث مرسل: حديثى است كه اسناد آن بصاحبش متّصل نباشد يا اسنادش حذف شده باشد.

مرسلات: در قرآن به سه معنى 1- بادها 2- فرشتگان 3- اسبان جنگى. مرسلة: گردن بندى كه از مهره ها باشد (لس 11/ 283- مصباح 1/ 274- صح- اساس 162- تهذيب اللغة 12/ 392- مجمع البحرين 5/ 382).

جاءوا أرسالا: پى در پى آمدند.

الرّسل: شير زيادى كه پى در پى از پستان دوشيده مى شود.

(رسا) [رسا]:

رسا الشي ء يرسو: آن چيز ثابت و پا بر جا شد.

أرساه: او را ثابت و محكم كرد.

آيه: (وَ قُدُورٍ راسِياتٍ- 13/ سباء) (ديگ هاى بزرگ و سنگين، و ثابت).

و آيه: (رَواسِيَ شامِخاتٍ- 27/ مرسلات) كوههاى سربرافراشته و استوار.

آيه: (وَ الْجِبالَ أَرْساها- 31/ نازعات) كه اشاره به معنى آيه: (وَ الْجِبالَ أَوْتاداً- 7/ نباء) است. (يعنى: كوههائى چون ميخ ها محكم و فرو كوفته).

شاعر گويد: و لا جبال إذا لم ترس اوتاد.

يعنى: (كوههائى كه چون ميخ ها ثابت نباشند و ريزش كنند كوه نيستند).

ألقت السّحابة مراسيها: ابرها پيوسته و با ثبات و پى در پى باريد مثل: ألقت طنبها:

ريشه هايش را افكند و رها كرد.

خداى تعالى گويد: (ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها «1»- 41/ هود). مجراها و مرساها- در آيه از- اجريت اجراء و ارسيت ارساء- است.

(مرسى)- در معنى مصدر- اسم مكان- اسم زمان- اسم مفعول- است كه-

(1) ازهرى از قول ابو اسحاق مى نويسد كسى كه- مجراها و مرساها- مى خواند يعنى روان كردن و نگهداشتن كشتى ها از خداى تعالى است. و كسى كه- مجريها و مرسيها- مى خواند يعنى خداى تعالى است كه با قوانين خلقتش كشتى ها را روان مى سازد و نگهميدارد. و كسى كه- مجراها و مرساها- مى خواند معنى آن روان شدن و بازماندن كشتى هاست.

(تهذيب اللّغة 13/ 56) آيه فوق سخن حضرت نوح است در وقتى كه آغاز طوفان است و كشتى را آماده كرده به اصحابش مى گويد: (اركبوا فيها بسم اللّه مجراها و مرساها انّ ربى لغفور رحيم و هى تجرى بهم فى موج كالجبال- 41/ هود) را در موج و خيزش همانند كوه ها روان مى ساخت و چنانكه لغت نويسان نوشته اند واژه هاى- مرسى- و مجرى- در حكم مصدر اسم مكان، (لنگرگاه) اسم زمان حركت، و اسم مفعول است.

مجريها و مرسيها- نيز خوانده شده.

در آيه: (يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها- 187/ اعراف) يعنى زمان ثبوت و وقوع قيامت.

رسوت بين القوم: براى صلح و آشتى در ميانشان باقى ماندم.

(رشد) [رشد]:

الرّشد: راهيابى و ثبات در حقّ كه در برابر- غىّ- يعنى گمراهى است. واژه- رشد- مثل واژه هداية- بكار مى رود.

مى گويند: رشد، يرشد، و رشد، يرشد.

در آيات: (لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ- 186/ بقره) و (قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ- 256/ بقره).

خداى تعالى گويد: (فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً- 6/ نساء) و (وَ لَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ- 51/ انبياء).

ولى در دو آيه اخير ميان رشدى كه يتيمان به آن مى رسند و رشدى كه در آيه دوّم ذكر شده و خداوند آن را به حضرت ابراهيم عليه السّلام عطا كرده است، فرق زيادى هست.

فرمود: (هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً- 66/ كهف) آيا مى توانيم همراهت بيايم و بر آنچه از رشد و كمال آموخته اى مرا بياموزى؟).

و آيه: (لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً- 24/ كهف).

عدّه اى از- علماء- گفته اند- الرّشد اخصّ از- الرّشد- است زيرا- رشد- در امور دنيوى و اخروى است و- رشد- در امور اخروى است نه در چيز ديگر.

راشد و رشيد- در هر دو مصدر بكار مى رود.

خداى تعالى گويد: (أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ- 7/ حجرات) و (وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ- 97/ هود) ..

)

(رص) [رص :

خداى تعالى گويد: (كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ- 4/ صف) يعنى: استوار و محكم، گوئى كه با سرب و قلع ساخته شده.

رصصته و رصّصته: محكمش كردم.

تراصّوا فى الصّلاة: در صف نماز متراكم شدند و بسختى به هم پيوستند (دوش به دوش و صف به صف).

ترصيص المرأة: نگهداشتن و بستن روسرى و نقاب بر سر.

مصدر- ترصيص- از- ترصّص- بليغ تر و رساتر است.

(كه در- ترصيص- فعل متعدّى است و با اختيار انجام مى شود ولى در- ترصّص- اين چنين نيست).

(رصد) [رصد]:

الرّصد، آمادگى براى مراقبت و ديده بانى است.

فعلش- رصد له و ترصّد و ارصدته له- است.

خداى تعالى گويد: (وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ «1»- 107/ توبه).

خداى عزّ و جل ق گويد: (إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ- 14/ فجر) هشدارى است بر اينكه هرگز بر ايشان گريز گاهى و پناگاهى نيست. (زيرا پهنه جهان در حكومت خداوند است- وسع كرسيّه السّموات و الارض- قدرت آفرينش او تمام هستى يعنى آسمانها و زمين را فرا گرفته).

براى راصد- بصورت- مفرد و- راصدين- بصورت جمع هر دو- رصد- گفته مى شود و همچنين براى مرصود- چه مفرد و چه جمع.

خداى تعالى مى گويد: (يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً- 27/ جنّ) كه احتمال همه آنها را دارد (يعنى هم اسم فاعل و مفعول چه مفرد و چه جمع) (المَرصَد)- اسم مكان است يعنى رصدگاه، خداى تعالى گويد: (وَ اقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ- 5/ توبه).

(1) گويى كه قرن 1400 سال پيش صحنه هاى مبارزات امروز مسلمين با كفّار راى تجسّم بخشيده است

مرصاد- هم مثل- مرصد- است ولى- مرصاد- جاى انتظار با- ترصّد- يعنى چشم داشتن است.

خداى تعالى گويد: (إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً- 21/ نباء) تنبيه است بر اينكه گذرگاه مردم بر جهنّم است و بر اين معنى آيه: (وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها- 71/ مريم) است.

(رضع) [رضع :

رضع المولود، برضع و رضع، يرضع رضاعا و رضاعة: كودك را شير داد و شير مى دهد. و بطور استعاره شخص تنگ نظر و فرومايه را- راضع- مى گويند يعنى كسى كه تنگ نظريش به نهايت رسيده هر چند كه در اصل به كسى كه گوسفندان خود را در شب مى دوشد تا صداى دوشيدنش شنيده نشود اطلاق شده، پس هر گاه در اين معنى باشد و به اين تعبير شناخته شود مى گويند: رضع فلان- مثل- لؤم: فرومايه شد.

راضعتين: دندانهاى ثنايا، زيرا كودك در شير خوردن براى گرفتن و فشار دادن پستان مادر از آنها كمك مى گيرد.

خداى تعالى گويد: (وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ- 233/ بقره).

كه درست سنگرهاى فرهنگى و عملى و جنگى و اقتصادى راى براى پيشبرد اهداف مستضعفين خدا پرست ياد آورى مى كند تا بى خبرى و غفلت و غرق شدن در رفاه و تفريح آنها راى از رسالت جهانيشان باز ندارد بهمين جهت است كه قرآن كلماتش، آياتش سوره ها و تمام محتوايش آئين نجات بخش و جاودانه است، گويى كه تمام ابعاد زمانى و مكانى انسانهاى وارسته و مؤمن راى در نظر گرفته است.

و يكى از اصطلاحات تاريخى كشورهاى اسلامى واژه رصد خانه بوده كه در دوران بربريت اروپا مسلمانان، عالى ترين رصدخانه ها و عملى ترين روشها راى در اثر داشتن دانشمندان بى نظيرى مانند خواجه نصير الدّين طوسى (رصدخانه مراغه) و ابو ريحان بيرونى داشته اند تا جائى كه مغولهاى خونخوار راى در توجّه به جنبه هاى علمى، به تسليم و اسلام وا داشتند.

(فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ- 6/ طلاق) فلان أخو فلان من الرّضاعة: برادر شيرى و رضاعى كه از يك پستان شير خورده اند هر چند كه از پدر و مادر ديگرى باشند.

پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «يحرم من الرّضاع ما يحرم من النّسب» «1» خداى تعالى فرمايد: (وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ- 233/ بقره).

يعنى: اگر خواستيد فرزندانتان را زنان ديگر در مقابل پرداخت وجه شير دهند مزدى كه قرار گذارده ايد به شايستگى بدهيد كه گناهى بر شما نيست از خدا پروا كنيد و بدانيد كه به كارهاتان بينا و آگاه است.

(رضى) [رضى :

مى گويند- رضى، يرضى، رضا: (خشنود شد) كه اسم آن- مرضىّ و مرضوّ- است.

رضا العبد عن اللّه: بنده از اجراى قضاء و حكم خدا اكراه ندارد و به آن خشنود است.

رضا اللّه عن العبد: يعنى خشنودى خدا از بنده، در اين است كه مى بيند امرش را بكار مى برد، امر به معروف مى كند و از نهى و نهى مى كند و باز مى دارد، خداى تعالى گويد:

(رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ 119/ مائده) و (لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ 18/ فتح) (وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً 3/ مائده) (أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ 38/ توبه) و

(1) هر چه راى كه از هم نسب بودن در ميان برادران و خواهران حرام است حكم آن در ميان برادران و خواهران رضاعى و همشير نيز حرام است. اين حديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله عظمت و ارزشمندى نقش مادران شير ده و نيز اثر عامل شير و تأثير نهادن آن در همسان نمودن جسم و روح كودك راى نشان مى دهد كه در امور روانشناسى و تربيت و رشد كودك بايستى مسئله اى قابل توجّه باشد. [...]

(يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَ تَأْبى قُلُوبُهُمْ 8/ توبه) يعنى: چگونه مشركين عهد و پيمان نگه مى دارند و حال اينكه اگر بر شما پيروز شوند هيچ چيز را رعايت نمى كنند با دهانشان و شعارشان و الفاظ فريبنده شان ديگران را خشنود مى كنند در حاليكه دلهاشان از آن سخنان ابا دارند زيرا بيشترشان فاسق و عصيانگرند).

خداى عزّ و جلّ گويد: (لا يَحْزَنَّ وَ يَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ- 51/ احزاب).

(يعنى: البتّه نبايستى محزون شوند بلكه از رفتارى كه با همگى شان مى كنى خشنود باشند).

(رضوان:) خشنودى زياد، و چون بزرگترين رضا، خشنودى خداى تعالى است واژه رضوان- در قرآن به هر چه كه از اوست اختصاص يافته است.

خداى تعالى گويد: (وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ «1»- 27/ حديد) و (يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً- 29/ فتح) و (يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ- 21/ توبه) و (إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ- 232/ بقره) يعنى: هر كدام از آنها رضايت دوستش را ظاهر كرد و او را با نكوكارى خشنود نمود.

(رطب) [رطب :

الرّطب: ترى و رطوبت، نقطه مقابل- يابس: خشكى.

(1) اين آيه بعد از آيه اى است كه يكى از علل ارسال پيامبران و كتاب و ميزان را اشاره مى كند و اجراى قسط و تعادل ثروت و ايجاد عدل در ميان انسانهاست، سپس به شدّت خشونتى را كه از بكار بردن فلزّات بخصوص آهن حاصل مى شود و منافع سرشارى براى انسانها دارد بحث مى كند تا معلوم شود كداميك از انسانها با سود و زيان آهن دين خداى را در آينده و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله او را كه نديده اند يارى مى كنند و او توانا و نيرومند است. مى گويد بعد از نوح و ابراهيم كه در تبار و پيروانشان بسيارى هدايت يافته و بعضى عصيانگر شده اند پيامبران بسيارى آمدند تا اينكه عيسى عليه السّلام را با انجيل مبعوث كرديم و در دل كسانى كه پيرو او بودند رأفت و رحمت نهاديم امّا آنها رهبانيت را كه ما بر آنها مقرّر نكرده بوديم بدعت نهادند گرچه كارشان جز براى رضاى خدا نبود امّا چنانكه شايسته است آن را رعايت نكردند، و مؤمنينشان را پاداش داديم و بسيارى از آنها عصيان ورزيدند.

خداى تعالى گويد: (وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ- 59/ انعام).

رطب: مخصوص خرماى تازه و نرم است، خداى تعالى گويد: (وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا- 25/ مريم).

يعنى: (شاخه نخل را حركت بده تا خرماى تازه بر تو فرو ريزد).

ارطب النّخل- مثل- اتمر و اجنى- است (خرماى رسيده، و چيده شده).

رطبت الفرس و رطّبته: اسب را خرما خوراندم.

رطب الفرس: آن اسب خرما خورد.

رطب الرّجل رطبا: وقتى است كه كسى سخن درست و نادرست مى گويد كه تشبيهى است به خوردن خرماى خشك و تر.

رطيب: عبارتست از نرمى.

(رعب) [رعب :

الرّعب: بريده شدن از بسيارى ترس و خوف در دل.

فعلش، رعبته، فرعب، رعبا و هو رعب- يعنى به سختى ترساندش و ترسيد.

ترعابة: مرد بسيار ترسو و گريزان و جدا شده، خداى تعالى گويد:

(وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ- 26/ احزاب) و (سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ- 151/ آل عمران) (وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً- 18/ كهف).

و به تصوّر رسيدن ترس در سراسر وجود و پر شدن از خوف، گفته مى شود:

رعبت الحوض: حوض را پر كردم.

و- سيل راعب: سيلى كه درّه را پر مى كند و به اعتبار معنى قطع و بريدن بوسيله ترس مى گويند:

رعبت السّنام: كوهان شتر را بريدم.

جارية رعبوبة: دوشيزه فربه و بالا بلند، جمع آن- رعابيب- است.

(رعد) [رعد]:

الرّعد: غرّش و صداى ابرها.

روايت شده- رعد «1»- فرشته اى است كه ابرها را مى راند.

مى گويند: رعدت السّماء و برقت و ارعدت و أبرقت- و نيز رعد و برق كنايه از ترساندن است.

صلف تحت راعدة: لاف و گزافى در لواى سر و صداى زياد و در باره كسى بكار مى رود كه مى گويد و تحقيق نمى كند.

رعديد: ترسوى لرزان و مضطرب.

ارعدت فرائصه خوفا: بند بندش از ترس مى لرزيد.

(رعى) [رعى :

الرّعى: در اصل نگهداشتن حيوان است يا با غذايى كه جانش را حفظ كند يا با دور كردن دشمن از او.

مى گويند: رعيته: حفظش كردم.

أرعيته: گذاشتم تا بچرد و چراندمش.

الرّعى: علف و خوراك حيوان.

مرعى: چراگاه.

خداى تعالى گويد: (كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ- 54/ طه).

(1) بديهى است سراسر جهان، پهنه كارگزاران الهى است كه مجريان نواميس و قوانين خلل ناپذير آفرينش اند و تمام عرصه گيتى حتّى به اندازه يك اتم خالى از اين حقيقت نيست و به گفته آن دانشمند علوم تجربى: در عالم خلاء وجود ندارد. بنابراين فرشتگان همان كارگزاران الهى اند هر چند كه از ديده محدود و ناقص ما پوشيده باشند چنانكه در جو زمين و هر متر مكعّب از هوا شايد ميليونها موجود جاندار وجود دارد كه جز با چشم مسلّح ديده نمى شوند، ديدن كارگزاران الهى نيز با ديد دل دريافته مى شوند و باور داشتن بوجود آنها همان ايمان به غيب است يعنى ايمان به حقايقى كه توان ديد محدود ما ياراى ديدن آنها را نداشته باشد، مثل روح كه مورد قبول تمام علماء الهى و غير الهى است- و از آثار آن شناخته مى شود.

(أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها- 31/ نازعات) و (وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى 4/ اعلى).

رعى و رعاء: در باره حفظ و نگهدارى و سياست و كشوردارى است.

خداى تعالى گويد: (فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها- 27/ حديد) يعنى حقّ حفاظت و سرپرستى بجاى نياوردند.

راعى: هر سياستمدار و سرپرستى يا براى نفس خويش يا براى ديگران.

روايت شده كه: «كلّكم راع و كلّكم مسئول عن رعيّته «1»» شاعر گويد: و لا المرعىّ‌ه فى الاقوام كالرّاعى

(1) حديث هماره جاويدان پيامبر اسلام كه تفسير آيات متعدّدى از قرآن است يكى از بزرگترين مزايا و ضمانت اجرايى انسانى و همگانى مكتب اسلام است زيرا اسلام بر خلاف ساير مكاتب و اديان كه براى پياده كردن عدل و قسط و قانون فقط يك ضمانت اجرائى آن هم قدرت ديكتاتورى و خشونت قانونى دارند بر عكس در اسلام سه ضمانت اجرا يا سه ركن اساسى در حكومت اسلامى هست:

اوّل- ايجاد ايمان و رشد تربيت فطرى و وجدانى انسانها با مبانى:

1- گسترش علم و دانش.

2- توجّه و اهتمام به امر ازدواج و تربيت كودك از شيرخوارگى تا رشد، و والايش او.

3- تقويت روحيه برادرى در ميان پيروان خويش.

4- ايجاد روحيه نيك انديشى و حسن نظر به جهان و جامعه انسانى با ايجاد ايمان به جهان پس از مرگ و هنگامه داورى در پيشگاه اللّه.

5- تقويت روحيه حمايت از مستضعفين از هر رنگ و نژاد.

6- تشويق به مسابقات در نيكى ها و تعاون و هميارى كه بر اين اساس گرامى ترين انسانها را علماء- شهداء و پرهيزكاران مى داند و اين اصول را وظيفه حتمى فرد و دولت مى شمارد.

دوّم- ضمانت اجرايى مكتب اسلام كه ساير مكتب ها فاقد آن هستند نظارت همگانى و دادن مسئوليّت به عموم افراد در كار يكديگر است، در كار حكومت نظارت در اجراى كار قانونى با گزينش انسانهاى عالم و پرهيزكارى كه بدون هوى و هوس و بدون روحيه عوامفريبى؟؟؟؟ گردد، بدون حب دنيا و جاه طلبى، امّا با داشتن روحيّه ايثار، شجاعت و فداكارى باشند انجام مى دهد زيرا قرآن مى گويد: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ- 104/ آل عمران) اينطور نيست كه مثل كشورهاى غربى و شرقى و جهان كنونى عدّه اى را بنام نماينده برگزينند و ديگر به دنبال كار خود بروند و سپس چنانكه در جهان معاصر خويش مى بينيم در همه سيستم ها فقط يك نفر و يك جوّ و گروه حاكم است ولى در اسلام اكثريّت واقعى حاكم است چنانكه در زمان حاضر و حكومت اسلامى مى بينيم كه همه جا خود مردم دخالت دارند امّا اقليّت هاى دينى هم با حقّ نظارت در مسئوليّت، و سرنوشت كشور دخالت دارند و اصولا شور و مشاوره از اركان عملى حكومت اسلامى در تمام شئون، از كانون خانواده تا خانواده بزرگ يعنى جامعه هست و اين اصل

يعنى: (شخصى بى مسئوليّت و بى تفاوت در ميان جامعه هرگز همانند فرد مسئول نيست).

جمع راعى- رعاء و رعاة- است.

مراعاة الانسان للامر: مراقبت و نگهدارى در كار است كه چگونه و چه چيز از آن بدست مى آيد و به چه چيزى منتهى مى شود از اين معنى است عبارت:

راعيت النّجوم: (ستارگان را نظاره و مراقبت كردم).

ارعيته سمعى: به حرف او گوش دادم و خود را متوجّه سخنش كردم.

خداى تعالى گويد: (لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا «1»- 104/ بقره) ارعنى سمعك: به من گوش دار و متوجّه من باش.

ارع على كذا- او را باقى نگهدار و به او مهربانى كن (كه با حرف (على) متعدّى شده است) و حقيقتش، يعنى او را با علم و اطّلاع رعايت و مهربانى كن.

مقدّس در فرهنگ و قاموس غرب و شرق سابقه ندارد و در قرن 19 و 20 از اسلام گرفته اند (زبان هاى مختلف را مطالعه كنيد، تا حقيقت روشن شود).

و لذا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در حديث فوق فرمود: همه شما سرپرستيد و مسئول و همه در سرنوشت جامعه شريك و بالاخره:

سوّمين: ضمانت اجرا حفظ و حرمت اجراى قانون الهى است كه اساس قوانين اجتماعى جامعه مسلمين است و تا آنجا مقدّس است كه از قديمترين ايّام، مسلمين به قرآن سوگند مى خورند و بعدها اروپائيان همين سوگند خوردن را هم از مسلمين گرفته اند چون در اسلام قرآن و سنّت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله از وحى جدا نيست و احترامش بر عهده همه است و لذا پيروى از قانون را همانند ساير واجبات مى دانند.

(1) راعنا- در اصل لغت يعنى ما را ملاحظه كن و صبر كن زيرا پيامبر همين كه آيات را تلاوت مى فرمود يهوديان اين عبارت را كه در عبرانى به معنى- سب و سخريه- است بكار مى بردند و خداوند آنها را از گفتن آن نهى نمود كه به جاى آن- انظرنا- بگويند.

لذا فرمود: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا- 104/ بقره) چون واژه- راعنا- از كلمات متشابه و داراى ايهام و دو معنى مختلف بود مؤمنين آن را در معنى اصلى آن يعنى صبر كن تا بنويسيم، و حفظ كنيم بكار مى بردند امّا مورد سوء استفاده ديگران قرار گرفت و لذا نهى شد.

ابن سيده مى گويد: به نظر من در زبان يهود اين واژه- راعنا- است كه به همين صيغه است و معنى سست بودن و احمق را دارد.

(رعن) [رعن :

خداى تعالى گويد: (لا تَقُولُوا راعِنا- 104/ بقره) و (وَ راعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِي الدِّينِ- 46/ نساء).

سخنى بود كه بطور نيشخند به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مى گفتند و قصدشان سست كردن و فريب بود كه بطور ايهام مى خواستند بگويند كه ما مى گوئيم ما را ملاحظه كن.

از واژه- رعن الرّجل يرعن رعنا- كه اسمش- رعن و ارعن و امرأة رعناء است:

احمق و گول شد، يعنى مرد و زن احمقى هستند، علّت ناميدن به اين صفت به خاطر كژى و انحراف از عقل است كه تشبيهى به- رعن- يعنى ستيغ كوه است كه غالبا متمايل و جلو آمده و غير مستقيم است.

شاعر گويد:

لو لا ابن عتبة عمرو و الرّجاء له ما كانت البصرة الرّعناء لى وطنا «1»

كه وصف بصرة با واژه- رعناء «2»- يا به نسبت معيشت و شادمانى در آنجا است و يا نسبت به قريه و روستا سنجيده شده و تشبيهى است از بصرة به زن رعناء و يا به خاطر دگرگونى و تغييرات هواى آنجا.

(1) شعر از فرزدق است كه در مآخذ ديگر چنين است:

لو لا ابو مالك المرجو نائله ما كانت البصرة الرّعناء لى وطنا

يعنى: اگر اميدوارى به بخشش ابو مالك يا ابن عتبه نبود اين شهر بصره كه هوايش و موقعيّتش متغيّر و غير طبيعى است وطن من نمى بود.

(2) واژه- رعناء- در ادبيّات فارسى بيشتر با عبارات- رعنا قد- و يا- گل رعنا- در معانى زيبا و متكبّر و خرامان و چالاك و لطيف بكار رفته است و آواى حروف و اداى كلمه هم همين معانى را تداعى مى كند ولى در زبان عرب اين واژه با همزه آخر يعنى (رعناء) در معنى گول و سست و احمق و پيش آمده و عظيم و فربه و متمايل به سقوط بكار مى رود كه البتّه از يك جهت و از يك نظر معانى فارسى و عربى آن به هم نزديك مى نمايد و آن هم بى اعتنائى در آن معانى است چه در زيبائى كه در معرض تلف و تباهى است و چه در معنى قلّه كوه و عظيم و فربه كه توهّم افتادن و تلف شدن در آن نيز وجود دارد. گويى كه در هر دو معنى سكونت و آرامش متصوّر نيست بلكه انحراف متصوّر است.

(رغب) [رغب :

اصل رغبت فراخى و گنجايش در چيزى است.

رغب الشّي ء: آن چيز وسيع و گسترده شد.

حوض رغيب: آبگير و حوض بزرگ.

فلان رغيب الجوف: او فراخ بطن است.

فرس رغيب العدو: اسبى كه با گامهاى فراخ و بلند مى دود.

الرّغبة و الرّغب و الرّغبى: وسعت و توانايى در اراده و خواست.

خداى تعالى گويد: (وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً «1»- 90/ انبياء).

زمانى كه گفته شود- رغب فيه و رغب اليه: علاقه و تمايل شديد را در آن اقتضاء ميكند.

خداى تعالى گويد: (إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ- 95/ توبه).

ولى اگر گفته شود- رغب عنه- دورى و بى ميلى نسبت به چيزى را مى رساند، مثل آيه:

(وَ مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ- 130/ بقره)

(1) قسمتى از آيه اى است در باره زكريّاى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه مى گويد (و زَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً ... 89/ انبياء) يعنى: زكريّا را يادآورى كن زمانى كه پروردگار خويش را ندا كرد و گفت پروردگارم مرا بى فرزند و تنها مگذار كه تو از همه بازماندگان بهترى اجابتش كرديم و يحيى را به او داديم و همسرش را شايسته گردانيديم زيرا زكريّا و همسرش (كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كانُوا لَنا خاشِعِينَ- 90/ انبياء).

گويى كه خداوند مى خواهد انسانها را آگاهى دهد به اينكه علّت اجابت و خواست و آرزوى زكريّا و همسرش اين بود كه همواره به كارهاى نيكو مى شتافتند و در همان حال مغرور نبود و باز هم با شتاب در نيكى ها خداى را با بيم و اميد مى خواندند و از او با كمال خشوع و ادب و متانت تقاضا مى نمودند تمام آيات و كلمات و سوره هاى قرآن اين چنين درسى آموزنده و اجتماعى و تربيتى براى انسانهاست تا نپندارند كه فرجام و پاداش و هدايت مبتنى بر زمينه هاى قبلى نيستند و يا اينكه در پيشگاه كردگار همچون جامعه پر تبعيض بشر رابطه جاى ضابطه است بلكه بر عكس در پهنه گيتى و آفرينش الهى هر چيز با مقدّمه قبلى و با اختيار و گزينش و قدم نهادن، در نيكى هاست.

(و كسى كه از كيش و شريعت ابراهيم رو گرداند كسى نيست مگر آنكه نفس خود به جهالت و نادانى متمايل كرده باشد).

و آيه (أَ راغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي- 46/ مريم) (آيا از- آلهه- و مورد پرستش من روى گردان هستى).

و- الرّغيبة: بخشش بسيار، ناميدن بخشش فراوان به- رغيبة يا از جهت پسنديدگى و تمايل و رغبتى است كه در اين واژه وجود دارد و در آن صورت از- رغبة- مشتق شده است و يا به خاطر فراوانى و فراخى آن بخشش است كه از معنى اصل لغت يعنى وسعت مشتقّ شده است.

شاعر گويد: يعطى الرغائب من يشاء و يمنع (با فراوانى و فراخى به هر كه مى خواهد مى بخشد و منع مى كند).

(رغد) [رغد]:

«1» عيش رغد و رغيد: زندگى پاكيزه و فراخ.

خداى تعالى گويد: (وَ كُلا مِنْها رَغَداً- 35/ بقره) و (يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ- 112/ نحل).

ارغد القوم: آن مردم به زندگى پر نعمت و وسيعى رسيدند.

ارغد ماشيته: ستورانش را رها كرد و به آسانى آنها را چرانيد.

أرغد- دو وجه دارد: 1- از باب جدب و اجدب: خشكسالى شد (به صورت لازم) 2- از باب- دخل و ادخل- داخل كردن فراخى معيشت و فراوانى رزق در زندگى

(1) ابن فارس مى نويسد: «الرّاء و الغين و الدّال» يعنى: رغد دو اصل است يكى به معنى زندگى پاكيزه و ديگرى بر خلاف آن يعنى- مرغاد- كه همان ضعف و سستى و ناتوانى جسمى است- و مرغاد كسى است كه نظر و رأى درستى ندارد و نمى داند چه بگويد. (مقائيس اللّغه 2/ 417).

و نيز مرغاد- يعنى كسى كه خشمگين شده و رنگش تغيير كرده و از شدّت خشم پاسخت نمى دهد و يا بيمارى او را ناتوان ساخته و نيز- مرغاد- مرد برخاسته از خواب و كسل. (لس 3/ 181- تهذيب اللّغة 8/ 17).

ديگرى (به صورت متعدّى) المرغاد من اللّبن: شير آميخته با آرد كه دلالت بر كثرت و فراوانى و فراخى معيشت دارد.

(رغم) [رغم :

الرّغام: خاك نرم.

رغم انف فلان رغما: به خاك افتاد (يعنى بينى او به خاك ماليده شد).

ارغمه غيره: ديگرى او را به خاك انداخت و از اين معنى به خشم و سخط نيز تعبير شده است.

شاعر گويد:

اذا رغمت تلك الأنوف لم ارضها و لم اطلب العتبى و لكن أزيدها

(معنى اين بيت در ذيل واژه انف- قبلا آمده و در آنجا به جاى- رغمت- غضبت- ذكر شده كه هر دو به يك معنى است).

نقطه مقابل اسخاط و ارغام يعنى به خشم آوردن- ارضاء- يعنى خشنود كردن و بخشيدن چيزى است كه دلالت بر ايجاد خشم داشته و لذا گفته مى شود:

ارغم اللّه انفه و ارغمه: خدا او را به سخط آورد و بينيش را به خاك ماليد.

راغمه: خشمگينش كرد و به خاكش ماليد و در باره دو نفر، به اين معنى است كه هر يك بكوشد ديگرى را بكوبد و به خاك بمالد و سپس از اين معنى مصدر- مراغمة- در باره نزاع و كشمكش طرفين استعاره شده است.

خداى تعالى گويد: (يَجِدْ فِي الْأَرْضِ (مُراغَماً) كَثِيراً «1» 100/ نساء)

(1) آيات قبل از آن هم مربوط به هجرت است كه زنان و مردان و كودكان مستضعف را از آن مستثنى مى كند زيرا چاره اى ديگر از ماندن در مسكن خويش ندارند و راهى ديگر نيافته اند سپس آيه فوق است كه مى گويد كسى كه در راه خدا هجرت كند ناگزير در پهنه زمين از همان راه و روشهاى ناروائى كه باعث مهاجرتش شده بود در همه جا خواهد ديد و خشمگين خواهد شد امّا فراخى زمين خدا و راه سلامت هم فراوان مى بيند. پس در مقابل روشهاى غير دينى ذلّت بار كه مردم را به خاك و خوارى و مذلّت مى كشاند و

يعنى: روشها و مذاهبى در زمين مى يابيد كه مردمان آنها را دنبال مى كنند و لذا هر گاه منكرى و ناروائى ببينند از ديدن آن ناگزير خشمگين مى شوند چنانكه مى گويى- رغمت اليه: بر او خشمگين شدم.

(رف) [رف :

رفيف الشّجر: گستردگى و پخش شدن شاخه هاى درخت.

رفّ الطّير: پرنده ها بالهايشان را باز كردند. (طير جمع طائر است و گاهى در معنى مفرد هم هست).

رفّ الطّائر يرفّ و رفّ فرخه يرفّه: در وقتى است كه پرنده با مهربانى براى جوجه هايش بال مى گسترد.

واژه- الرّف- براى هر سرپرستى و رئوفى استعاره شده است.

مى گويند: ما لفلان حافّ و لا رافّ: چيزى كه او را پيرايش كند يا آرايش دهد ندارد يعنى نه مال زايل شدنى دارد و نه چيزى كه او را بسنده، و احاطه كند، گفته مى شود:

من حفّنا او رفّنا فليقتصد «1».

الرّفرف: برگهاى گسترده و پراكنده، خداى تعالى گويد: (عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ- 76/

همچنين در برابر ديدن مردمانى كه يا ستمگرند و يا ستم پذير راههاى وسيع ديگرى كه او را به خدا متوجّه مى كند و مى رساند نيز مى يابد.

يافتن چنين راههايى همان است كه خود خواسته زيرا مى گويد: (وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً- 100/ نساء) كسى كه هجرتش صرفا به سوى خدا، و پيامبرش باشد و او را مرگ دريابد پاداش او با خداوند است او آمرزنده، و بخشايش گر است.

رغم انفى لامر اللّه: مطيع امر خدايم، خليل بن احمد گويد: الرّغم كارى است كه انسان با كراهت انجام مى دهد.

على رغمه: بر خلاف پسند او و بر خلاف ميل مخالف او. در لغت نامه ها- مراغم- يعنى جاى فراخ و پر اضطراب، راه و روش و گريزگاه- جاى هجرت و سير در زمين.

(1) حفّنا- از حفّ المراة است: آن زن موى صورتش را چيد.

رفّنا- هم از- رف الغزال ثمر الاراك: آهو ميوه درخت اراك را خورد گرفته شده.

معنى ضرب المثل فوق اين است كه مى گويد: كسى كه در باره ما مبالغه مى كند يا ما را خوب جلوه مى دهد بايستى ميانه رو باشد.

الرّحمن) كه نوعى از جامه سبز شبيه به باغ سبز است گفته اند- رفرف- گوشه اى از خيمه و چادر است كه بدون ميخ و طناب بر زمين قرار گرفته.

از- حسن- نقل شده است كه گفته است- رفرف- همان بهشتى، و بالش است.

(رفت) [رفت :

رفت الشيى ء ارفته رفتا: خاك و خاشاكش كردم.

رفات و فتات: كاه ريزه هاى خرد شده و پراكنده شده و مانند آن. خداى تعالى گويد: (وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً- 49/ اسراء)- به طور استعاره- رفات- ريسمان پاره پاره شده است.

(رفث) [رفث :

الرّفث: سخنى است كه ذكرش متضمّن آغاز- مغازله- در باره آميزش و تمتّع از همسرى است طورى كه آشكارا و با صراحت گفتن آن زشت و شرم انگيز است و به طور كنايه در باره مزاوجت و همبسترى با همسران بكار مى رود، در آيه: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ- 187/ بقره)

ابو عبيد مى گويد: يعنى حقگو باشد و گفته اند- من حفّنا- يعنى كسى كه با ما مهربانى و يارى مى كند و- رفّنا- كسى كه بر ما احاطه دارد و اين اصطلاح از زنى است كه قومى او راى دوست داشتند اتّفاقا روزى بر شتر مرغ بزرگى مى گذرد كه به صمغ غليظ درختى چسبيده بود جامه اش راى بر سر او مى اندازد و او راى به درخت مى بندد سپس به سوى آن مردم مى رود تا بيايند و شتر مرغ راى برايش بگيرند و به آنها مى گويد:

من كان يحفنا او يرفنا فليترك: كسى از آنها به كمكش نمى رود و همين كه خود برمى گردد مى بيند شتر مرغ با جامه گريخته.

اين ضرب المثل راى براى كسى مى زنند كه مهربانى و كار آسان فريبش دهد و به نامطمئن اعتماد كند (مجمع الامثال 2/ 320- اساس البلاغه 171).

ازهرى از قول ابو على مى نويسد: يحفنا و يرفنا- كسى كه ما راى طواف مى كند و تزيين مى نمايد (تهذيب 15/ 170) ابن دريد مى گويد: رفّ يعنى بوسيد و در حديثى از پيامبر آمده است كه «انّى لارفها و انا صائم» يعنى در حال روزه زن راى نمى بوسم. الرّف- يعنى گله بزرگ شتر، رففت الرّجل- به او نيكى كردم و از امثال معروف- من حفنا اورفنا فليتزل است و- رف- هم در اتاقها معروف است (جمهرة اللّغه 1/ 85- 3/ 149).

جايز بودن آميزش و تمتّع از همسران در شب هاى صيام، توجّه و هشدارى است بر تمتّع خواستن از آنها و مكالمه و مغازله با ايشان در آن امر.

اين واژه با حرف (الى) متعدّى شده است كه دربرگيرنده و شامل همان معنى باشد يعنى (تمتّع) ولى در آيه: (فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ- 197/ بقره).

تمام آيه چنين است: (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ- 197/ بقره).

يعنى: هر كه در ماههاى حجّ ملتزم آن شود آميزش و تمتّع از زنان، و زشتكارى و مجادله و ستيز در حجّ نيست) نهى نمودن و امر به خوددارى از- رفث- احتمال دارد كه نهى از تمتّع و مقاربت با آنان باشد يا اينكه نهى از سخن گفتن و مغازله براى تمتّع آنان زيرا اين امور هم به گونه اى سوق دهنده به آن عمل است ولى معنى اوّل يعنى نهى از تمتّع و آميزش صحيح تر است براى اينكه از ابن عبّاس روايت شده است كه در حال احرام و طواف شعر زير را سروده است:

فهنّ يمشين بنا هميسا ان تصدق الطّيرننك لميسا «1»

فعلش- رفث- ارفث- فرفث- يعنى انجام داد و عمل كرد.

(1) در اكثر تفاسير و لغت نامه ها اين روايت و شعر فوق از ابن عبّاس نقل شده كه در حالت محرم بودن در باره زنان سخنانى كه به هنگام آميزش و نكاح از سر شوخى گفته مى شود بيان كرده و مى گفت آنها به آرامى بر ما مى گذرند اگر آن كارها مهر و صداقشان باشد برخوردمان همان تمتّع است و ما از ملامست آنها بهره مند مى شويم.

سپس باو مى گويند آيا در حالت احرام از اين قبيل سخنان مى گوئى؟ پاسخ مى دهد كه- رفث- آميزش و مخاطب ساختن در آن سخنان مستقيما با زبان است پس رفثى كه خداوند نهى فرموده است نكاح و تمتّع از آنها است ولى اگر مغازله و سخنانى از آن قبيل گفته مى شود كه زنى نشنود در حكم آيه داخل نيست و شامل آن نمى شود (يعنى من پيش خود چنان مى گفتم).

ازهرى مى نويسد: رفث يعنى آميزش و تمتّع و اصلش سخن زشت و آشكار و صريح است.

زجاج مى گويد: اين واژه جامع تمام خواست هاى مرد از اهل و همسر خويش است و در باره آيه (فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ- 197/ بقره) مى گويد همبسترى و سخنانى كه اسباب و مقدّمه آن عمل شود بايستى در حج [...]

ارفث: ازدواج كرد و تمتّع برگرفت كه معانى هر دو فعل متلازم و در يكديگر داخل شده و لذا هر يك به جاى ديگرى بكار مى رود.

(رفد) [رفد]:

الرّفد: يارى كردن و بخشش نمودن، رفد- مصدر است و- مرفد چيزى است كه طعام مهمانى در آن گذاشته مى شود و لذا به- قدح- تفسير رفدته: ياريش نمودم و طعامش دادم.

خداى تعالى گويد: (بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ- 99/ هود) (دوزخ بد جاى ورود و پذيرائى است).

ارفدته: بخششى برايش قرار دادم كه به تدريج دريافت كند.

نباشد (تهذيب- 15/ 77).

شيخ طريحى كه با راغب رحمه اللّه هم نظر است مى نويسد: و الا صح انّه الجماع: قبل از اسلام در شبهاى صيام خوردن و نوشيندن و تمتّع از همسران تا خوابشان نمى برد يعنى قبل از خواب مباح بوده ولى هر گاه به خواب مى رفتند بر آنان حرام مى شد.

سپس آيه (فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ- 187/ بقره) آن مشكل را برطرف نمود كه پيش از سحر يا قبل از خواب و بعد از خواب آن شرط برداشته شد (مجمع البحرين- 2/ 255).

در معجم الفاظ نوشته شده: الرّفث در آيه يعنى الفحش فى القول (1/ 509).

زمخشرى مى نويسد: رفث فى كلامه: چيزى است كه در باره امر نكاح است و بايستى به كنايه بيان شود و بر سه معنى است:

1- تمتّع 2- سخن گفتن با مغازله.

3- اشاره با چشم. (اساس البلاغه- 169) ابن منظور از قول ثعلب مى گويد: در حجّ چيدن ناخن و ستردن مو زير بغل و زهار كه محلّ پليدى است اگر انجام شود رفث نيست بلكه الرّفث: التّعرض بالنّكاح كه كنايه از نكاح و تمتّع است.

ديگرى گفته است- الرّفث- كلمه جامع و فراگيرى است كه همه خواست هاى مرد از همسر را در برمى گيرد (لس 2/ 152) الرّفث: النّكاح و در آيه: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ- 187/ بقره) مراد- تمتّع- است (مصباح 1/ 281).

الرّفث: سخنانى است كه از اظهارش شرم كنند و آزرم نمايند و اصلش نكاح است و چيزى است كه صراحتش نيكو نيست و شايسته است كنايه از قول و عمل باشد (مقائيس اللّغه/ ابن فارس 2/ 421).

پس- رفده- و ارفده- مثل- سقاه و اسقاه- است (يعنى آب دادن و آب خوراندن).

رفد فلان فهو مرفد: به طور استعاره در باره كسى كه مقامى، و رياستى به او داده شده بكار مى رود.

رفود: شترى كه از زيادى شيرش قدح را پر مى كند- رفود- در معنى فاعل است و مرافيد: شتران و گوسفندانى كه پيوسته در تابستان و زمستان شير مى دهند.

شاعر گويد:

فاطعمت العراق و رافدية فزاريّا احد يد القميص «1»

ترافدوا: يكديگر را يارى كردند.

رفادة: يارى نمودن حجّاج بيت اللّه است كه قبيله قريش قبل از اسلام هر كدام سهمى به صورت تعاون مى دادند و آن را به افرادى كه نيازمند بودند اختصاص داده و آنها را پذيرائى مى كردند.

(رفع) [رفع :

(1) شعر از فرزدق است كه در مآخذ ديگر مختلف ذكر شده در- لسان العرب: بعثت الى العراق- و در مقائيس اللّغه و الكامل مبرّد ص 479- بعثت على العراق- در حيوان جاحظ 5/ 197 و 6/ 51- و معارف ابن قتيبه ص 979- و الشّعر و الشّعراء- هم آمده است.

يعنى: به عراق و دو رودخانه دجله و فراتش كه ميزبان واردين هستند و همه را اطعام مى كنند فزارى را فرستاده اى كه قطع كننده دست سپيد و بى گناه است و تبهكارى خيانت پيشه است.

در حديثى از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در باره آغاز و آستانه قيامت آمده است كه «من اقتراب السّاعة ان يكون الفى ء رفدا» يعنى در آستانه فيامة «فى ء» و خراج كه متعلّق به عموم مسلمين است در مورد خودش به كار نمى رود، بلكه به صورت عطاء و بخشش در مى آيد، و با استحقاق تقسيم نمى شود و به گروه خاصّ تعلّق مى گيرد.

رافد- جانشين زمامدار كه در غيابش انجام وظيفه مى كند.

ابو زيد انصارى مى گويد: رفدت على البعير: وسايل مهمانى را بر شتر نهادم. جوهرى مى گويد: مرفد- قدح بزرگى است كه با محتوايش- مهمانى مى كنند. كسانى هم- رفد و مرفد- را همان قدح شير مى داند.

زجاج مى گويد: رفدته چيزى است كه كمك چيز ديگر قرار دهى و از آن يارى جويى- رفد- هم گروهى از مردم است. (صح- لس مقائيس- النّوادر فى اللّغه).

الرّفع: برداشتن، و گاهى در باره احساس است كه آنها را از جايشان برمى دارى در آيات: (وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ- 63/ بقره) و (اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها «1»-

(1) از آيه فوق و عبارت (بغير عمد ترونها) دانسته مى شود، كه نيرويى غير محسوس در برپا داشتن و جريان آسمانها و كرات مؤثّر است كه از نوع نيروهاى مادّى و محسوس نيست زيرا نفى عامل محسوس، اثبات عامل ديگرى است كه غير محسوس است.

در آيه هم مى گويد: اللّه كسى است كه آسمانها را بغير از ستونهاى بسيار زيادى كه شما ببينيد و محسوس نيستند بر پا داشته است هر چند كه شما در نيابيد- ترونها صفت عمد است پس- بغير عمد مرنيه- يعنى براى آسمانها ستونهايى هست كه بدون ستونهاى ديدنى است يعنى آسمانها عواملى غير محسوس و نگهدارنده دارند كه كارگزاران آفرينشند.

فخر رازى پس از بحث مفصّلى مى گويد: نظرى كه از همه نيكوتر است، اينكه آسمانها به قدرت خداى تعالى برقرارند و- عمدها هو قدرة اللّه تعالى فنتج ان يقال انّه رفع السّماء بغير عمد ترونهاى اى لها عمد فى الحقيقه الا ان تلك العمد هى قدرة اللّه تعالى و حفظه و تدبيره و ابقائه ايّاها فى الجوّ العالى و انّهم لا يرون ذلك التّدبير و لا يعرفون كيفيّة ذلك الامساك.

يعنى: نتيجه اينكه گفته شود آسمانها را در حقيقت با ستونهائى برافراشته هر چند كه شما آنها را نبينى و آن قدرت خداونديست و حفظ و تدبير او كه آنها را در جو با عظمت جهان باقى و بر پا داشته و ايشان، آن تدبير را نمى بينند و كيفيّت نگهداشتن آن را هم نمى شناسند (تفسير كبير- 18/ 222) چهار صد سال قبل از نيوتن.

ابو عبد اللّه ياقوت حموى مى نويسد: انّ الارض مدوّرة كتدوير الكرة موضوعة فى جوف الفلك: زمين همچون گويى مى چرخد و در وسط فلك قرار گرفته است.

و سپس در باره نيروى نگهدارنده زمين در فضا و اجسام بر روى آن مى نويسد: لأنّ الارض بمنزلة حجر المغناطيس الّذى يجتذب الحديد و ما فيها الحيوان و غيره بمنزله الحديد.

زمين مثل آهن ربا كه آهن را جذب مى كند زمين هم نيروى جاذبه دارد و جانداران را همچون آهن به خود جذب مى كند.

ابن برده دانشمند گرانقدر مسلمان سياه پوست در قرن هفتم هجرى يعنى 700 سال قبل و 400 سال قبل از گاليله- كپرنيك- نيوتن، عامل نگهدارنده زمين و كرات را در ميان فضا نيروى غير محسوس و نامرئى كه خداوند در طبيعتشان نهاده مى داند.

و بعد مى گويد: و اجزاء الفلك تجذبها من كلّ وجه فلذلك لا تميل الى ناحيه من الفلك دون ناحيه لان قوّه الاجزاء متكافئه: همه اجزاء فلك يعنى آسمانها، زمين را از همه طرف جذب مى كنند و لذا مى بينيم كه تمايل به يك سوى ندارد زيرا نيروى جاذبه جهان و آسمانها از همه سوى به طور مساوى بر زمين وارد مى شود.

سپس مى گويد: لأنّ فى طبع الفلك ان تجتذب الارض- زيرا در سرشت و خلقت آسمان نيروى جذب كننده نهاده شده كه زمين را جذب مى كند و مى گرداند.

نتيجه اينكه آيه مى فرمايد: اللّه كسى است كه آسمانها را با عواملى به غير از ستونهايى كه شما آنها را نمى بينيد بر پا داشته است و اگر آن عوامل كارگزار آفرينش در كار نبود مى گفت: هو الّذى رفع السّموات و

2/ رعد).

و گاهى واژه- رفع- در ساختن و بنا كردن در وقتى كه آن را برپا مى دارى و مى سازى، بكار مى رود مثل آيه: (وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ- 127/ بقره).

و گاهى در يادآورى و ذكر زمانى است كه آن را فراگير و جارى مى سازى مثل آيه: (وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ- 4/ انشراح).

و زمانى- رفع- در جاه و منزلت است وقتى كه ارزشمند، و شرافتمندش مى كنى مثل آيات زير:

(وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ- 32/ زخرف) و (نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ- 83/ انعام) و (رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ).

خداى تعالى مى گويد: (بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ- 158/ نساء) (در باره حضرت عيسى است كه مى پنداشتند كشته شده) كه احتمال برداشتن او به آسمان و يا رفعت دادن از نظر شرافت و بزرگى مقام مى باشد.

و آيات: (خافِضَةٌ رافِعَةٌ- 3/ واقعه) و (وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ- 18/ غاشيه) كه رفعت و بر پا داشتن آسمان، اشاره به دو معنى است:

1- از جهت بلندى مكان و موقعيّت مادّى.

2- از جهت ويژگى فضيلت و شرف و مقام آسمان.

و در آيه: (وَ فُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ- 34/ واقعه) يعنى شريف و با ارزش. و همچنين آيات: (فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ- 14/ عبس) و (فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ- 36/ نور).

يعنى: خانه هائى كه شريف و متعالى اند، مثل آيه: (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ- 33/ احزاب) است، گفته مى شود:

الارض، و ديگر نامى از بغير عمد ترونها- برده نمى شد. نتيجه علمى دوّم كه از آيه فهميده مى شود مسطّح نبودن كرات و آسمانها است، زيرا هر ستونى براى نگهداشتن چيزى بايستى بجايى تكيه داشته باشد تا سطحى و جسمى را از سقوط حفظ كند، آسمانها كه فاقد ستون محسوسند بناچار معلّقند و غير مسطّح چنانكه مى بينيم كه سقوط نمى كنند. (معجم البلدان ج 1/ 16 ياقوت حموى).

رفع البعير فى سيره: آن شتر به سختى و سرعت دويد.

رفعته انا: او را بلند كردم و راندم.

مرفوع السّير: تيزتك و سخت رو. (مرفوع در باره ستوران، نوعى دويدن سريع است كه دستها را با سختى بلند مى كنند و مى دوند- (مصباح و مقائيس).

رفع فلان على فلان كذا: چيزى كه پوشيده بود پخش و پراكنده كرد.

الرّفاعة: چيزى كه زنان بر پشت مى بندند و بر آمده مى شود.

(رق) [رق :

الرّقّة مثل الدّقة:- است ولى- دقّة- در وقتى گفته مى شود كه مراعات همه جوانب كار بشود و- رقّة- به اعتبار عمق و ژرفى آن است پس وقتى واژه- رقّة- در باره جسمى بكار رود، نقطه مقابلش صفاقه: سختى و زمختى است مثل:

ثوب رقيق و ثوب صفيق: جامه نرم و جامه خشن.

و هر گاه- رقيق- در باره جان و نفس باشد نقطه مقابلش جفوة و قسوة است يعنى سخت دل، چنانكه مى گويند:

فلان رقيق القلب: يعنى او نرمدل است و عكسش- قاسى القلب- است.

الرّقّ- چيزى است مثل كاغذ كه بر آن مى نويسند، خداى تعالى گويد: (فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ- 3/ طور).

و نيز- رقّ- يعنى لاك پشت نر و باخه.

و الرّقّ: برده داشتن و رقيق: برده و بنده، كه جمع آن ارقّاء- است.

استرقّ فلان فلانا: او را برده و بنده كرد.

رقراق: رقيق بودن نوشيدنى و شربت.

رقراقة: زلال و كمرنگ.

الرّقّة: زمينى كه اطرافش را آب فرا گرفته و به علّت رطوبتش نرم است.

أعن صبوح ترقّق «1»؟: يعنى آيا از نوشيدنى چاشت و صبحانه به نرمى سخن

(1) اين ضرب المثل به صورت- عن صبوح ترقق- در مآخذ ديگر ذكر شده فقط زمخشرى و راغب رحمه

مى گويى؟.

(رقب) [رقب :

الرّقبة: اسم عضو معروف بدن (گردن) سپس به تمام تن تعبير شده است و در عُرِف سخن آن را براى بردگان بكار برده اند چنانكه از واژه هاى رأس و ظهر (سر و پشت) هم به مركوب- تعبير كرده اند و مى گويند:

فلان يربط كذا راسا و كذا ظهرا «1» (او آن تعداد- رأس و ظهر (ستوران را) نگه مى دارد و در جايگاهشان مى بندد كنايه از اغنام و حلال گوشتها و مركبهاى سوارى است).

خداى تعالى گويد: (وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ- 96/ نساء) و (وَ فِي الرِّقابِ «2»- 177/ بقره).

اللّه به صورت جمله پرسشى كه صحيح آن است ذكر كرده اند. اصلش اين است كه مردى به نام- جابان- شبانگاه قومى مى شود و او را كاملا از غذا و نوشيدنى اشباع مى كند پس از نوشيدن، به نرمى مى گويد اگر چاشت هم همين گونه سيرم كنيد چگونه مسافرتم را ادامه دهم، ميزبان به او مى گويد: حالا كه شب است با اين نرمى از صبح سخن مى گوئى كنايه از اينكه تو دلت مى خواهد صبح هم بهتر از اين پذيرائى شوى ولى به روى خودت نمى آورى و نيّتت را به صورت سؤال آن هم با نرمى بيان مى كنى زيرا هميشه- الكنايه ابلغ من التّصريح- (مجمع الامثال 2/ 21- اساس البلاغه 173- لس 10/ 125).

اين ضرب المثل در باره كسى بكار مى رود كه دلش چيزى را مى خواهد و با زبان چيز ديگر مى گويد.

(1) در زبان فارسى همچنين تعبيراتى هست مثلا براى شتر- نفر و براى گوسفند و گاو- رأس- بكار مى برند- صد نفر شتر- هزار رأس گاو و گوسفند و براى نسل انسانها واژه پشت مثل- چهار پشت- ده پشت، هزار پشت آدم، از واژه گردن هم عبارات گردن ها را به اطاعت آورد، و گردنكشان نظم يعنى شعراى نامدار، گرد نفر از يعنى مغرور و متكبّر.

سعدى مى گويد: تواضع ز گردانفرازان نكوست.

(2) دو فرمان مهمّى است كه از سوى اللّه براى آزادى بردگان و راه به سوى آزاديشان صادر شده است يكى آيه 177/ بقره است.

ديگرى آيه 60/ توبه است كه با شكوهترين مواد جهان شمول قانون اساسى اسلام است، آنهم در دنيائى كه پس از بيست قرن تمدّن، و تكامل ابزار توليد هنوز در جهان غرب يا به اصطلاح متمدّن گردن انسانها و

يعنى بنده اى كه مى خواهد بهاى خود را بپردازد تا آزاد شود اينان از كسانى

انديشه شان در زير بار بردگى و اسارت شهوات و هوسهاى برترى جويى و قدرت طلبى كاپيتاليزم و سرمايه دارى از يك طرف و از سوى ديگر انديشه ها و گردنهاى فكرى ميليونها انسان كه سلب تفكّر آزاد و يك بعدى و محدود نمودن مستضعفان جهان، كه فريادشان آواى هابيليان و بردگان شكنجه قرون را در زير ضربات تازيانه بازگو مى كنند در جهانى كه هنوز انسانهاى سياه و سپيد را به جان هم مى اندازند و جدا از هم مى دانند، ثروتهاى سرشار كشورشان را در قارّه هاى آفريقا و آسيا غارت مى كنند مى بينيم كه از تبعيض نژادى حمايت مى شود و در راه مكتب ها و آرمانهاى برترى جويانه به نام امپرياليزم و نازيزم و صهيونيزم و سوسياليزم و ...

ميلياردها انسان قربانى مى شوند و آن اصول غير انسانى را با قدرت و شدّت تبليغ و تقويت مى كنند يعنى همان مكتب هائى كه محتوايش انسانها را سرمست غرور برترى جويى و بى اعتقادى به هستى بخش جهان و آينده انسان مى نمايد و حيوانى زيستى، با تمام تبليغاتش ارائه مى شود در ميان اين غوغا و هرج و مرج و جنايتها تنها اسلام و آئين رهائى بخش اوست، كه چهارده قرن است بانگ برمى دارد و يكى از مصارف و پرداخت ماليات اسلامى را براى آزاد كردن برده ها و گردن ها از يوغ ستم استعمار برقرار مى سازد اينك ترجمه آيات فوق:

آيه 177/ بقره: نيكى آن نيست كه صورتهاى خود را به سوى مشرق و مغرب كنيد بلكه نكوكاران آن كسى است كه به خدا و روز جزا- فرشتگان- كتابهاى آسمانى- و پيامبران ايمان دارد و از دست رنج خويش كه آن را دوست دارد به خويشان- يتيمان- تنگدستان- در راه مانده ها- خواهندگان نيازمند و در راه آزادگى بردگان بدهند، و نماز كنند و زكات دهند و به پيمان خويش وفا دارند و در سختى و بيمارى و ميدان جنگ پايداران، آرى همين كسانند كه راستگويان و پرهيزكارانند.

آيه 60/ توبه: زكات (ماليات اسلامى) فقط از آن:

1- تنگدستان 2- مسكينان 3- كسانى كه در كار اجراى زكاتند.

4- كسانى كه كافرند ولى توجّه و تمايل آنها به جهاد و اسلام در برنامه حكومت اسلامى است.

5- يا كسانى از مسلمين كه در عقيده ضعيفند و بايستى مؤمنشان كرد.

6- و بالاخره آزادى بردگان.

7- و كسانى كه قدرت پرداخت قرض خود ندارند.

8- و مصرف در راه خدا.

9- كمك به درماندگان از ديار خويش، اينها واجباتى از سوى فرمان الهى است و او عليم و حكيم است.

حكم صرف هزينه زكات در راه آزادى بردگان را همه رساله ها نوشته اند ولى حكم قاطع امام خمينى در تحرير الوسيله كه شامل مطلق بردگان پيمانى و اجبارى مى شود چنين است: كه در ذيل قسمت پنجم تفسير (فى الرّقاب) مى نويسند: بل مطلق عتق العبد سواء وجد مستحقّ للزّكاة ام لا فهذا الصّنف عام المطلق عتق رقبة: آزادى بردگان به طور مطلق در باره همه بردگان است كه عموميّت دارد و به مطلق آزادى آنها تعلّق مى گيرد، در بردگان پيمانى ناتوانى هم شرط آنهاست.

هستند كه بايستى مقدارى از زكات در راه آزاديشان صرف و هزينه شود.

رقبته: به گردنش زدم.

رقبته: حفظش كردم.

(رقيب:) نگهبان، و اين معنى يا به خاطر مراعات كردن و حفظ نمودن شخص مورد نگهدارى است و يا به خاطر اين است كه- رقيب- براى مراقبت گردن مى كشد و سرش را بالا نگه مى دارد.

خداى تعالى گويد: (وَ ارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ- 93/ هود).

(سخن حضرت شعيب به قوم نافرمان خويش است كه به آنها مى گويد از سرنوشت قوم عاد و ثمود و هود عبرت گيريد آنها باز لجاجت مى كنند، سپس شعيب مى گويد: بنابراين منتظر عذاب و فرجام كارتان باشيد من هم با شما منتظر مى مانم).

در آيات: (إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ- 18/ ق) و (لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً- 10/ توبه) (در باره مؤمنين پيمان خويش رعايت نمى كنند) مرقب: پاسگاه و مكان مرتفعى كه نگهبان بر آن اشراف دارد، و همچنين- امين و مسئول كسانى كه با قرعه و شرط تيراندازى مى كنند و سرپرست كسانى كه با تيراندازى شرطى قمار مى بازند و مى خورند و مى نوشند و نيز رقيب- سومين تيرى است كه پرتاب مى كنند.

(ترقّب:) با احتياط نگهبانى و دور انديشى كرد مثل آيه: (فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ- 21/ قصص).

رقوب: زنى كه به خاطر داشتن فرزندان زياد منتظر مردن نوزادان خويش است و نيز- شترى كه به انتظار سيراب شدن شتر ديگر مى ايستد تا نوبتش برسد.

فخر رازى مى نويسد: در چهار گروه فوق حرف (ل) هست مثل للفقراء و للمساكين- ولى در قسمت پنجم (و فى الرّقاب) آمده يعنى سهمشان در راه آزادى آنها صرف شود نه اينكه به خودشان داده شود بلكه در راه آزادى بردگان جهان شناخته و ناشناخته بايستى هزينه شود. فيوضع نصيبهم فى تخليص رقبتهم عن الرّق (تفسير كبير- 16/ 112).

ارقبت فلانا هذه الدّار: اين است كه خانه اى به كسى ببخشى كه تا پايان عمرش و مرگش از آن خانه استفاده كند گويى كه آن خانه مرگش را انتظار مى كشد و اين چنين بخشش را- رقبى و عمرى- گويند.

(رقد) [رقد]:

الرّقاد: خواب اندك و خوش، مى گويند: رقد رقودا- كه اسم فاعلش- راقد- و جمعش- رقود است.

خداى تعالى گويد: (وَ هُمْ رُقُودٌ- 18/ كهف) (مربوط به خواب اصحاب كهف است كه مى گويد: تحسبهم ايقاظا و هم رقود.

يعنى آنچنان بودند كه بيدارشان مى پنداشتى و حال آنكه خفتگان بودند.

و به اين خاطر با واژه- رقود- توصيفشان كرده است كه از زيادى و طول خوابشان به حالت مرگ به نظر مى آمدند زيرا در باره آنها اعتقاد داشتند كه مرده اند و اين چنين خوابى، با مرگ كمى فاصله دارد.

و آيه: (يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا- 52/ يس) (اى واى چه كسانى از خوابگاهمان ما را برانگيخت).

ارقد الظّليم: شتر مرغ به سرعت برخاست گويى كه خواب را از خودش رانده است.

(رقم) [رقم :

الرّقم: خط پر رنگ، و نيز گفته اند: الرّقم: نقطه گذارى كتاب و نوشته.

خداى تعالى گويد: (كِتابٌ مَرْقُومٌ- 9/ مطفّفين) بر دو وجهى است كه در بالا گفته شد.

فلان يرقم فى الماء: (او بر آب رقم مى زند و مى نويسد) اين مثل در باره كسى گفته مى شود كه در كارها مهارت و استادى دارد و حاذق است.

و در باره اصحاب الرّقيم «1»- دو نظر هست:

1- نام مكانى است.

2- منسوب به سنگى است كه نامشان بر آن حك شده است.

رقمتا الحمار: اثر و نشانه اى كه بر دستان الاغ و اسب داغ مى كردند و مى نهادند.

ارض مرقومة: زمينى كه مثل خطوط كتاب به رديف سبزى دارد. (سبزيكارى خطى و كَردى).

الرّقميّات: تيرهايى كه منسوب به قسمتى از شهر مدينه منوّره است. (و در آن بخش از شهر مدينه آن تيرها را مى ساختند).

(رقى) [رقى :

رقيت فى الدّرج و السّلم: از پلّه ها و نردبان بالا رفتم.

ارتقيت: نيز در همان معنى است كه ذكر شد.

خداى تعالى گويد: (فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ- 10/ ص) (با سبب ها و وسايلى بالا رويد).

ارق على ضلعك: هر چقدر مى توانى و نيرو دارى بالا برو.

رقيت من الرقية: از سحر و افسون دور شدم (رقية- كنايه از افسون كردن است فعلش- رقى، يرقى، رقيا- اسمش- رقيّا و اسم مرّه اش- رقيه- جمعش- رقى- است ولى- رقى يرقى رقيّا و ارتقاء و ارقاء و ترقى- يعنى صعود و بالا رفتن).

كيف رقيك و رقيتك- اولى مصدر است و دوّمى اسم است. (افسون و صعودت

(1) ياقوت مى گويد: از طرف شام محلّى است به نام- رقيم كه بعضى پنداشته اند اصحاب كهف در آنجا بوده اند ولى صحيح نيست، در كشورهاى روم بودند.

فرّاء مى گويد: آيه (أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَ الرَّقِيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً- 9/ كهف) لوح سربى بوده كه نام انساب و اسماء و دينشان را بر آن نوشته بودند و نيز گفته شده: رقيم- اسم قريه اى است كه در آنجا ساكن بودند و اسم كوهى است كه غار اصحاب كهف است عكرمه از ابن عبّاس نقل كرده است كه گفته: ما ادرى ما الرّقيم، اكتاب ام بنيان يعنى ندانستم كه رقيم نوشته اى و لوحى بوده يا ستون و بنيانى.

چگونه است؟).

خداى تعالى گويد: (لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ- 93/ اسراء) (در باره معراج يا اسراء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است كه مخالفين آن مى گويند باور نداريم تا اينكه از آنجا كتابى براى ما بياورى كه آن را بخوانيم).

و آيه: (وَ قِيلَ مَنْ (راقٍ)

و اذا المنيّة انشبت اظفارها الفيت كلّ تميمة لا تنفع «1»

(زمانى كه مرگ چنگال خود را به انسان فرو مى برد آنگاه در مى يابى كه دعاء چشم زخم به او سودى نمى دهد).

ابن عبّاس مى گويد: معناى آيه: (وَ قِيلَ مَنْ راقٍ

(التّرقوة): استخوان چنبره گردن كه جلوى گلو و بالاى سينه است و جائى كه نفس در آن بالا مى آيد (به خاطر نرمى و خميدگيش) (كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ- 26/ قيامه).

(1) اين تشبيهات زيبا در قصيده عينيّه معروف ابو ذؤيب هذلى است.

تميمه: يعنى مهره ها و دعايى كه به گردن و بازوى نوزادان زيبا مى بندند كه به پندار خود از زهر چشم ديگران مصون بماند مطلع قصيده چنين است:

امن المنون و ريبها تتوجّع و الدهر ليس بمتعب من يجزع!؟

آيا از مرگ و روزگار ناله سر مى دهى ولى دهر روزگار دلش نرم نيست و كسى را كه زارى مى كند خشنود نمى سازد.

ابو ذؤيب هفت پسر داشت كه از بيمارى طاعون در مصر مى ميرند و طفل كوچكى برايش مى ماند كه مرتّبا با مادرش گريه مى كردند و اين قصيده پند آموز را خطاب به آنها سروده مى گويد:

فالعين بعدهم كان حداقها كحلت بشوك فهى عور تدمع

و لقد ارى انّ البكاء سفاهة و لسوف يولع بالبكاء من يفجع

گوى كه حدقه چشم را با خار بيابان سرمه كشيده اند كه از شدّت سوزش درد مرتّب اشك مى ريزد. به راستى كه من گريه را سفاهت و نادانى مى دانم ولى به زودى كسى كه مصيبت زده شود به گريه حريص خواهد شد.

(ركب) [ركب :

الرّكوب: در اصل يعنى سوار شدن انسان بر پشت حيوان كه در سوار شدن بر كشتى هم بكار مى رود.

(و در عرف امروز سوار شدن در ماشين و فضا پيما همين واژه است و- ركاب:

مسافرين).

راكب: در عرف سخن ويژه كسى است كه بر بارگى و پشت ستور مى نشيند جمع آن- ركب، ركبان و ركوب- است.

خداى تعالى گويد: (وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً- 8/ نحل) و (فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ- 65/ عنكبوت) و آيه: (الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ- 42/ انفال) (و سواران كاروان دور از شما بودند) و (فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً «1»- 239/ بقره).

اركب المهر: هنگام سوارى اسب جوان نزديك شد. (وقت سواريش رسيد).

مركبّ: مخصوص كسى است كه اسب ديگرى را سوار مى شود و نيز كسى كه در سوارى ناتوان است و خوب سوارى نمى داند.

(متراكب:) رويهم سوار شده و انباشته شده.

خداى تعالى گويد: (فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً- 99/ انعام) (قسمتى از آيه 99/ انعام است و اشاره به يكى از پديده هاى حياتبخش اللّه است كه مى فرمايد:

اوست كه از آسمانها باران فرو ريزاند و در اثر ريزش باران همه روئيدنى ها را از زمين

(1) يعنى پيادگان يا سواران، قسمتى از آيه اى است كه مربوط به اقامه نمازها و محافظت بر اداى آنهاست به خصوص نماز ظهر كه مى فرمايد: (حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطى ...).

همه نمازها و نماز ميانه روز را مواظبت كنيد و بر اداى آنها اهتمام بورزيد، براى خدا مطيعانه قيام كنيد و بر پا خيزيد.

هر گاه در اداى نماز به صورت معمول بيم داشتيد و در سفر بوديد در حالى كه حركت مى كنيد و پياده و سواره هستيد نماز خوف يعنى در حال حركت بخوانيد و چون ايمن شديد خداى را ياد كنيد و نماز از همانطور كه يادتان داده است و نمى دانستيد به جاى آريد.

خارج مى كنيم، از جمله خوشه گندم است كه دانه هايش به طور منظّم بر روى هم قرار دارد).

ركبة: زانو.

ركبته: به زانويش زدم مثل- فادته و راسته و همچنين ركبته يعنى با زانويم به او زدم مثل يديته و عنته يعنى با دستم و چشمم.

ركب- به طور كنايه به جاى مطيّة و قعيدة- بكار مى رود يعنى نشيمنگاه يا بُنِ رانِ مرد و زن كه بر پشت مركب قرار مى گيرد.

(ركد) [ركد]:

ركد الماء و الرّيح: آب باران و باد ساكن و آرام شد و همينطور در باره كشتى.

خداى تعالى گويد: (وَ مِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ- 32/ شورى) و (إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ «1»- 33/ شورى).

جفنة ركود: كاسه و قدح پر.

(ركز) [ركز]:

الرّكز: بانگ و صداى آرام.

خداى تعالى گويد: (هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً- 98/ مريم).

يعنى: (آيا وجود كسى از ايشان را حس مى كنى يا صداى آرامى از ايشان

(1) قبل از آن مى گويد (و ما اصابكم من مصيبة فبما كسبت ايديكم ...) هر مصيبتى و عقوبتى كه به شما رسيد نتيجه كارهائى است كه خود كرده ايد و دستهاتان انجام داده است (يَد در قرآن به معنى قدرت و نيروى كار انسانى است) و بسيارى را خداوند مى بخشد شما در هر كجاى زمين باشيد آن نيستيد كه بتوانيد از او پيشى گيريد و غير از اللّه يارى و فرياد رسى برايتان نيست يكى از آيات خداوند همين كشتى هائى است كه چون كوهها بر آب روانند و اگر بخواهد آنها را ساكن گرداند و در آنها باى شكيبايان نشانه هائى است از نيروى لا يزال الهى. [...]

مى شنوى؟).

ركزت كذا: به آرامى دفنش كردم.

ركاز: دفينه و مال پنهان شده كه يا كسى آن را در خاك نهاده مثل گنج و يا مانند معادن در اثر آفرينش و خلقت الهى در خاك قرار گرفته كه هر دو قسمت مشمول دفينه و گنجينه اند و حديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه فرموده است:

«و فى الرّكاز الخمس» كه به هر دو گنج تفسير شده است.

ركز رمحه: نيزه اش را در زمين فرو برد و بر آن تكيه داد.

مركز الجند: پادگان سربازان و جائى كه نيزه هايشان (سلاحها) را در آنجا نگاه مى دارند (انبار مهمّات و اسلحه خانه).

(ركس) [ركس :

الرّكس: وارونه شدن هر چيز به طورى كه سر به جاى پا و پا به جاى سر قرار گيرد يا برگشتن اوّل چيزى به آخرش، مى گويند- اركسته فركس: نگونسازش كردم و چنان شد.

ارتكس فى امره: بهمان كارش بازگشت.

خداى تعالى گويد: (وَ اللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا- 88/ نساء)- يعنى آنها را به كفرشان بازگرداند.

(ركض) [ركض :

الرّكض: دواندن و لگد زدن و پاى جنبانيدن، وقتى اين فعل از سوار باشد او دواننده مركوب است.

مثل- ركضت الفرس: اسب را دواندم.

و هر گاه فعل- ركض- به پياده نسبت داده شود قدم زدن و پاى گذاردن بر زمين است.

مثل آيات: (ارْكُضْ بِرِجْلِكَ- 42/ ص) و (لا تَرْكُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلى ما أُتْرِفْتُمْ فِيهِ- 13/ انبياء) كه نهى از فرار كردن است (اشاره به موقعى است كه عذاب مى رسد و عياشان و تفريح پرستان از ترس مى گريزند فرمان مى رسد مگر يزيد به همان لذّتها و عيّاشى هاى خانه هاتان برگرديد بسا كه سراغتان را مى گيرند.

(ركع) [ركع :

الرّكوع: خم شدن، كه گاهى در شكل خم شدن مخصوص و ركوع در نمازها همانطور كه هست اطلاق مى شود.

و گاهى- ركوع- در تواضع و فروتنى بكار مى رود يا تواضع در عبادت و يا در غير آن، مثل آيات:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا- 77/ حجّ) و (وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ- 43/ بقره) (وَ الْعاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ- 125/ بقره) و (الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ- 112/ توبه).

شاعر گويد:

أخبّر اخبار القرون الّتى مضت ادبّ كانّى كلّما قمت راكع «1»

(ركم) [ركم :

سحاب مركوم: ابرهاى متراكم و انبوه.

(1) شعر از قصيده لبيد است كه سراسرش آداب تهذيب نفس و پاكى جان است كه با آيه (فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ- 2/ حشر) كه در باره تاريخ و سرگذشت ملّتهاست مطابقت دارد مطلعش چنين است:

بلينا و ما تبلى النّجوم الطّوالع و تبقى الجبال بعدنا و المصانع

و ما النّاس الا كالدّيار و اهلها بها يوم حلّوها و غدوا بلاقع

و ما البرّ الّا مضمرات من التّقى و ما المال الّا معمرات ودائع

اليست و رائى ان تراخت منيتى لزوم العصاتحنى عليها الاصابع

اخبر اخبار القرون الّتى مضت ادب كانى كلّما قمت راكب

يعنى: 1- فرسوده شديم و ستارگان طلوع كننده فرسوده نمى شوند، كوهها و قصرها و آبگيرها بعد از ما پايدار و باقى اند.

2- مردمان همچون ديار و شهرها هستند كه در عين زنده بودن ناگهان مى ميرند و شهرها هم پس از آبادانى ويران مى شوند.

الرّكام: آنچه كه بر روى هم انباشته باشد.

خداى تعالى گويد: (ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً- 43/ نور).

ريگها و سربازان هم كه در يك جا انبوه و جمعند با واژه- ركام توصيف مى شوند.

مرتكم الطّريق: راه و جاده اصلى كه خاك و گلش در اثر عبور و مرور كوبيده شده (جاده شوسه يا شسته).

(ركن) [ركن :

ركن الشّي ء: پهلو و جانب هر چيز كه بر آن تكيه مى شود و به طور استعاره براى قدرت و نيرو بكار مى رود.

خداى تعالى گويد: (لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ- 80/ هود).

(اگر نيروئى عليه شما مى داشتم و يا به قدرتى سخت متكى بودم از او يارى مى جستم).

ركنت الى فلان اركن: با فتحه حرف (ك) (يعنى- ركن، يركن- به او اعتماد و تكيه كردم بر وزن- فعلت و افعل، چون- ركن، از غير حروف حلقى است در ماضى و مضارع فتحه عين الفعل شاذ و اندك است. مقائيس اللّغه و مصباح و صحيح آن ركن- يركن- ركن يركن است.

خداى تعالى گويد: (وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا- 113/ هود) (بر ستمكاران اعتماد

3- نيكى ها جز آنچه از روى پرهيزكارى باشد نيست، و مال و ثروت هم جز امانتى گذرا نيست مگر آنچه در زندگى صرف شود.

4- آيا جز اينست كه اگر مرگم تأخير شود الزاما با دستهايم بر عصا تكيه مى دهم و به آنها مشتاق مى شود.

5- در آن صورت از اخبار قرون گذشته خبر مى دهم، خميده حركت مى كنم هر گاه برخيزم دو تا و خميده هستم.

نكنيد و آنها را دوستان و ياران خود مگيريد.)

ناقة مركّنة الضّرع: شترى كه پستانش چند مجرا دارد و بزرگش مى كند.

مركن: پياله و حوضچه پاى درختان.

اركان العبادات: آنچه كه در عبادات پايه و اساس هستند و اگر ترك شوند عبادات باطل مى شود.

(رم) [رم :

الرّمّ: اصلاح چيزى كه كهنه و فرسوده شده.

الرّمّة: نامى است ويژه استخوان پوسيده.

خداى تعالى فرمايد: (مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ- 78/ يس) و (ما تَذَرُ مِنْ شَيْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ- 42/ ذاريات) (آيه در باره باد هلاكت كننده قوم عاد است كه بر چيزى نمى گذشت مگر اينكه آن را چون خاشاك و استخوان پوسيده خرد مى كرد).

الرّمّة: نامى است ويژه ريسمان پوسيده.

الرّمّ: ريزه هاى كاه و چوب (خاك ارّه).

رمّمت المنزل: خانه را از ريزش و خراب شدن مرمّت و حفظ كردم مثل- تفقّدت:

سرپرستى كردم.

ادفعه اليه برمّته «1»: مثل معروفى است.

ارمام: سكوت و آرامش.

ارمّت عظامه: استخوانهايش پوسيده و پوك شد به طورى كه اگر در آن دميده شود صدايى شنيده نمى شود.

(1) ضرب المثل فوق در باره كسى است كه چيزى مى فروشد و از آن متاع هيچ چيز كم نمى گذارد و از خريدار وجه اضافى نمى گيرد، مردى شترى فروخت و در گردنش طنابى بود به او گفتند شتر را با طنابش به او بده يعنى همه لوازم او را در مثل فارسى هم مى گوئيم خر با پالانش و در دنيائى امروز كه به جاى اسب و استر و شتر، ماشين و موتور است بايستى گفت ماشين را با تمام لوازمش بده.

ترمرم القوم: وقتى است كه دهانهايشان را در حرف زدن حركت دهند ولى چيزى از سخنانشان فهميده نشود و با صراحت سخن نگويند.

(ترمرم مثل- تزمزم و زمزمه) است.

رمّان: بر وزن فعلان يعنى انار، كه معروف است.

(رمح) [رمح :

خداى تعالى گويد: (تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَ رِماحُكُمْ- 94/ مائده)- (دستها و نيزه هاتان به آن مى رسد و آن را مى گيرد).

رمحه: با نيزه او را زد.

رمحته الدّابة: حيوان او را زد، كه تشبيهى است به همان نيزه زدن.

السّماك الرّامح: ستاره اى است در برج اسد كه ستاره اى مثل نيزه در پيش روى دارد. (و ديگر ستاره اى است در همان برج كه آن را السماك الاعزل- گويند).

اخذت الابل رماحها: وقتى است كه شتر به خاطر خوبيش نمى گذارد نحرش كنند. اخذت البهمى رمحها. بهمى گياهى است خاردار كه خارش مانع چيدن و چريدنش مى شود.

(رمد) [رمد]:

مى گويند- رماد و رمد و ارمد و ارمداء: (خاكستر) «1» خداى تعالى گويد: (كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ- 18/ ابراهيم) (مثل خاكسترى است كه به سختى باد بر آن بوزد).

(1) واژه هاى (همد- خمد- رمد) در باره فرسوده شدن لباس و خاموش شدن آتش است.

همدت النّار: حرارت آتش از بين رفت. همدت الرّيح: باد آرام شد.

خمدت النّار: آتش خاموش شد. رمدت النّار: آتش خاكستر شد. نار هامده- مثل- نار خامده- است.

رمد- هم به معنى چشم درد است. (مصباح المنير/ رافعى)

رمدت النّار: آتش خاكستر شد. واژه- رمد- به هلاكت و نابودى تعبير شده است همانطور كه به همود- يعنى مرگ نيز تعبير شده.

رمد الماء: آب شور و بد مزه شد. (گوئى از بدمزگى خاكستر در آن هست). ارمد:

خاكسترى رنگ و هر چه كه به رنگ خاكستر باشد.

رمد: مگس. الرّماد: سال هلاكت ستوران و مردم (به اين تشبيه كه همه جانداران چون خاكستر بى حرارت و بى جان مى شوند).

(رمز) [رمز]:

الرّمز: اشاره با لب و دهان و صداى آرام و اشاره با ابرو و لذا هر سخنى كه مثل اشاره باشد به- رمز- تعبير شده است چنانكه شكايت به- غمز- تعبير شده.

خداى تعالى گويد: (قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً- 41/ آل عمران).

ما ارمازّ: به رمز هم سخن نه گفته است.

كتيبة رمّازة: سپاهيانى كه از زياديشان رمز و اشاره اى شنيده مى شود.

(رمض) [رمض :

شهر رمضان:- كه از- رمض- يعنى شدّت گرماى خورشيد گرفته شده.

ارمضته فرمض: ريگهاى داغ او را سوزانده و همان شدّت گرمى خورشيد است.

ارض رمضة: زمينى تفتيده و داغ.

رمضت الغنم: گوسفندان در گرما چريدند و كبدهاشان مجروح شد.

فلان يترمّض الظّباء: آهو را در گرما و ريگستان داغ دنبال مى كند.

(رمى) [رمى :

الرّمى: در اجسام مثل تير و سنگ بكار مى رود.

مانند آيه: (ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى 17/ انفال)

و در گفتگو واژه- رمى- كنايه از بدگويى و دشنام و تهمت است مثل آيات زير:

(وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ- 6/ نور) و (يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ- 4/ نور) ارمى فلان على مائة: به طور استعاره، يعنى زيادتر از سايرين تير انداخت.

خرج يترّمى: به هدف تير انداخت و به او رسيد.

(رهب) [رهب :

الرّهبة و الرّهب: ترس و خوف با دور انديشى و احتياط و اضطراب، در آيات: (لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً- 13/ حشر) و (جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ- 32/ قصص) كه- الرّهب- هم خوانده شده يعنى بيم و ترس.

(تمام آيه چنين است- لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ- 13/ حشر- شما در دلهايشان از خدا پر مهابت تريد زيرا ايمان به خدا ندارند و نمى فهمند و از شما بيمناك مى شوند).

مقاتل «1» مى گويد: الرّهب يعنى آستين، چنانكه روزى به صحرا رفتم تا تفسير درست رهب- را از عربهاى اصيل بدانم داشتم غذا مى خوردم كه عربى گفت: گفت

(1) ابو الحسن بن مقاتل بن سليمان شيرازى خراسانى، قارى و مفسّر و محدّث كه به- ابو الحسن- نيز معروف است از بزرگان علماء تفسير، و از اصحاب امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام بوده و گفتارش در تمام تفاسير نقل شده است. شافعى مى گويد مردم در تفسير عيال مقاتل هستند.

از منصور دوانيقى خليفه عبّاسى نقل شده است كه مگسى او را آزار مى رساند و نمى توانستند دورش كنند مرتّب بر صورتش مى نشست سپس گفت ببينيد از دانشمندان چه كسى حاضر است گفتند مقاتل بن سليمان گفت او را بياوريد، همين كه آمد پرسيد آيا مى دانى خداوند چرا مگس را خلق كرده؟ قال نعم: ليذّل الجبابرة: گفت آرى براى اينكه ستمگران و جور پيشگان را از مگس عاجز كند سپس منصور ساكت شد. و چون در نقل احاديث جسور بود و كمتر تقيّه مى نمود مخالفينش او را متّهم مى ساختند.

ابن خلكان مى نويسد: مقاتل تفسير مشهورى دارد و از مجاهد و عطاء و ابو اسحاق و ضحّاك و محمّد بن مسلم زهرى حديث را اخذ كرده است. و كان من العلماء الاجلّاء- مقاتل از بزرگان علماء و دانشمندان بوده از آثارش التّفسير الكبير- الجوابات فى القرآن- متشابه القرآن- النّاسخ و المنسوخ- نوادر التّفسير وفاتش 150 هجرى قمرى است. (وفيات الاعيان/ ابن خلكان 4/ 341).

اى بنده خدا به من هم چيزى بده دستم را از غذا پر كردم كه به او بدهم گفت- ههنا فى رهبى- يعنى اينجا در آستينم بريز.

معنى اوّل- رهب- در آيه: (جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ- 32/ قصص) صحيح تر است.

آيات: (رَغَباً وَ رَهَباً- 90/ انبياء) و (تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ- 60/ انفال) و (وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ- 116/ اعراف) يعنى به ترس و بيم وادارشان كرده.

و آيه: (وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ- 40/ بقره) يعنى ترسيدند.

الرّهب: در معنى به عبادت پرداختن، همان بكار بردن- رهبة است.

(رهبانيّة:) زياده روى در تحمّل عبادات از فرط بيم و خوف.

و آيه: (وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها- 27/ حديد) رهبان- هم بصورت جمع و مفرد بكار مى رود.

آنكه رهبان را مفرد بداند به- رهابين- جمع مى بندد ولى واژه رهابنة در معنى جمع باشد شايسته تر است.

ارهاب: ترسيدن شتران كه از- ارهبت- است.

الرّهب من الابل- از همين معنى- ارهاب- است.

عرب مى گويد: رهبوت خير من رحموت: (بيم داشتن و در صدد چاره بودن بهتر از مورد رحم قرار گرفتن و خوار شدن است).

(رهط) [رهط]:

الرّهط: گروه و جمعيّتى كه از ده نفر كمتر باشد و گفته اند تا چهل نفر را- رهط- گويند.

آيات: (تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ- 48/ نمل) و (وَ لَوْ لا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ- 91/ هود) و (يا قَوْمِ أَ رَهْطِي «1»- 92/ هود).

(1) آيات 91 و 92/ سوره هود است كه قوم نافرمان شعيب به او مى گويند اگر به خاطر خويشاوندانت

الرّهطاء: سوراخى از سوراخهاى موش صحرايى كه آن را- رهطة نيز گويند.

شاعر گويد: أجعلك رهطا على حيّض.

يعنى: (آيا ترا كهنه زنان دشتان و بى نماز قرار داده است).

گفته اند- رهط- جرم و پوست پاره اى است كه حايض يا دشتان بكار مى برد.

در اصطلاح مى گويند- هو أذلّ من الرّهط- او از كهنه حائض هم خوارتر است.

(رهق) [رهق :

رهقه الأمر: او را با قهر و خشم فرا گرفت و پوشاند.

فعلش- رهقته و أرهقته است مثل- ردفته و اردفته و بعثته و ابتعثته در آيه: (وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ- 27/ يونس) يعنى خوارى و زبونى آنها را فرا گرفت.

و آيه: (سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً- 17/ مدّثر) (بزودى او را به سختى فراگيريم).

ارهقت الصَّلاة: نماز را به تأخير انداختم به طورى كه وقت نماز ديگر فرا رسيد.

(رهن) [رهن :

الرّهن- چيزى است كه در گرو وام و دين قرار مى گيرد.

الرّهان- هم در همان معنى است ولى- رهان- چيزى است كه براى شرطبندى در ميان مى گذارند.

رهن و رهان- هر دو مصدرند مثل- رهنت الرّهن و راهنته رهانا اسمش- رهين و مرهون- است.

(يعنى گروى) در جمع رهن واژه هاى- رهان- رهن، رهون نيز بكار مى رود.

نبود تو را سنگسار مى كرديم كه پيش ما عزيز نيستى، شعيب در پاسخشان مى گويد آيا خويشان من از خداوند عزيزترند كه او را فراموش كرده و پشت سر گذاشته ايد بدانيد كه پروردگار من به اعمالى كه مرتكب مى شويد آگاه است و احاطه دارد (إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ- 92/ هود).

آيه: (فرهن مقبوضة- 283/ بقره) كه- فرهان نيز خوانده شده.

گفته اند در آيه: (كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ (رَهِينَةٌ)- 38/ مدّثر) واژه- رهين- فعيل به معنى فاعل است پس رهينة- در اين آيه يعنى پايدار و ثابت و بر پاى دارنده كارهاى خويش، و نيز در معنى مفعول هم گفته شده يعنى هر كسى در گرو پاداش همان كارى كه كرده است قرار مى گيرد و چون از واژه- رهن- و گروى معنى ضبط و نگهداشتن تصوّر مى شود و لذا رهينة به طور استعاره براى حبس و نگهدارى هر چيزى بكار مى رود، پس (بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ- 38/ مدثر) يعنى هر كسى در حبسى و ضبط چيزى است كه كسب كرده.

رهنت فلانا: او را پا برجا كردم.

رهنت عنده: نزدش گرو گذاردم.

ارتهنت: گروى گرفتم.

ارهنت فى السّلعة: قيمت متاع را گرو گرفتم و حقيقت آن اين است، متاعى را كه قيمتش معيّن شده در گرو نگهدارى، تا تمام قيمت آن را دريافت كنى.

(رهو) [رهو]:

«1» آيه: (وَ اتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً- 24/ دخان) يعنى دريا را ساكن واگذار كه (إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ- از پى تو آنها سپاهيانى غرق شدگانند).

گفته اند- رهوا- در اين آيه يعنى فراخى و گشادى راه دريا و اين درست است- رهاء- دشت و بيابان مرتفع و صاف كه از همين واژه است.

رهو: آبگير عميقى كه آب در آن جمع باشد.

(1) واژه- رهو- از اضداد است يعنى زمين مرتفع و گود يا آرامش و اضطراب و با تنگى و وسعت كه اين معانى در اشعار شعراء بكار رفته است.

رهوه: كوه بسيار بلند، عيش راه: زندگى آرام.

مى گويند: لا شفاعة فى رهو: در آبگير هيچ خريد و فروشى نيست (آبگيرها خريد و فروش شدنى نيستند).

مردى عرب به شتر فالجش نگاه كرد و گفت- رهو بين سنامين- (همچون گودى ميان دو كوهان است).

(ريب) [ريب :

رابنى كذا و ارابنى: (مرا به ترديد و دو دلى انداخت و مرا ناخوش آمد) پس- ريب- اين است كه تو در باره كارى يا موضعى چيزى راى بپندارى سپس حقيقت آن روشن شود.

خداى تعالى گويد: (يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ- 5/ حجّ) و (فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا- 23/ بقره) تنبيهى و هشدارى است بر اينكه ترديدى در باره آن نيست.

و آيه: (رَيْبَ الْمَنُونِ- 30/ طور) يعنى مرگ و مردن نه از اين جهت كه در بودنش و وجودش ترديد هست، ريب- ناميده است، بلكه از اين جهت كه زمان مرگ و رسيدن مرگ مورد توهّم و شكّ است و آن را- ريب ناميده پس انسان پيوسته در باره زمان رسيدن مرگ در دو دلى و شك است نه از جهت وجود مرگ، بر اين اساس شاعر گويد:

النّاس قد علموا ان لا بقاء لهم لو انّهم عملوا مقدار ما علموا

(مردم مى دانند كه هميشه زيستن و بقائى در دنيا برايشان نيست اى كاش به اندازه اى كه دانسته اند عمل مى كردند) مثل معنى اين شعر امن المنون و ريبها تتوجّع؟

يعنى: (آيا از مرگ و ترديد در زمان وقوعش دردمند مى شوى) خداى تعالى گويد: (لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ- 110/ هود) و (مُعْتَدٍ مُرِيبٍ- 25/ ق) (يعنى ستمگر و ناباور). (ارتياب)- مثل- ارابة- است يعنى شكّ و پندار ناپايدار داشتن، در آيات:

(أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ- 50/ نور) و (تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ- 14/ حديد) كه ارتياب و بد گمانى

را از مؤمنين نفى مى كند. مى گويد: (وَ لا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ- 31/ مدثر) و (ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا- 15/ حجرات).

در مثل مى گويند: دع ما يريبك الى ما لا يريبك.

(از آنچه كه تو را به بدگمانى مى اندازد در گذر و به آنچه بدگمانست نمى كند روى آور) «1».

ريب الدّهر: تغييرات و دگرگونيهاى روزگار، به خاطر اينكه چون براى دهر و روزگار مكر و فريب پنداشته اند آن را- ريب- گفته اند.

(الرّيبَة:) دو دلى كه اسمى است از ريب.

خداى تعالى گويد: (بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ- 110/ توبه) يعنى شك و ريب كه بر دغلكارى و نقص ايمانشان دلالت مى كند.

(1) لغت نامه ها و تفاسير عبارت فوق را به صورت حديثى مشهور ذكر كرده اند.

ابن منظور مى نويسد: در حديث «دع ما يريبك الى ما لا يريبك» با فتحه حرف (ى) نيز خوانده شده.

طريحى نيز همين نظر را دارد و مى گويد بيشتر با فتحه خوانده شده معنى حديث اين است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مى فرمايد هر كارى و هر انديشه اى كه گمان انگيز است و در آن دو دلى و شك و ريب باشد رها كن و به سوى انديشه و كارى كه شك و گمان ايجاد نمى كند توجّه كن كه خلاصه اش- دع ذاك الى ذاك است يعنى چيزى را كه با بعد منفى ترا به ترديد مى اندازد به چيزى كه يقين آور است تبديل كن.

در عصر ما محتواى اين حديث كه رهائى بخش انسانها از منفى بافى هاست به ويژه براى جوانان بسيار آموزنده و با اهميّت است تا در معرض انديشه هاى شك برانگيز و منفى بافى نسبت به آغاز و پائين جهان رها نشده و به سوى انديشه اى كه او را آرامش مى بخشد روى آورد.

نسلى كه هر روز بايد با ايمان و يقين در راه نجات مستضعفين از يوغ ستمگران با اعتقاد مثبت به روز جزاء مصمّم تر باشد و قيام كند متأسفانه، در معرض ديدگاههاى محدود و ناقص و ترديدآور منفى با تبليغات جهان سرمايه دارى و مادى واقع شده است، گويى كه پيامبر اسلام عليه السّلام ديدگاهش در عصر ما تجلّى يافته و بايستى با تبعيّت از حديث نجاتبخش پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از گمان ها و بدگمانى ها به يقين داشتن نسبت به آغاز، و پايان جهان خود را با ايمان به اللّه و جاودانه بودن روح و هستى سوق داد حديث فوق تفسير كننده آيه دوّم سوره بقره است كه قرآن را- لا ريب فيه- 2/ بقره) معرّفى مى كند و همين طور آيه: (الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... 18/ زمر) يعنى نيكوترين سخن قرآن است كه سراسر اثبات حقايق و اميدوار كننده انسانها به جهان پاداش و يادآور حكومت حقّه مستضعفين صالح و مؤمن جهانى است مآخذ ديگر حديث فوق عبارتند از: تهذيب اللّغه 15/ 254- لسان العرب واژه ريب- در مجمع البحرين.

.(روح) [روح :

الرّوح و الرّوح- در اصل يكى است ولى- روح- اسمى براى دم و نفس است.

شاعر در وصف آتش مى گويد:

فقلت له ارفعها اليك و احيها بروحك و اجعلها لها فيئة قدرا «1»

زيرا دميدن و نفس هم قسمتى از روح است مانند ناميدن- نوع- به اسم جنس مثل ناميدن انسان به حيوان لذا- روح- اسمى است براى نفس يا جزئى كه بوسيله آن حيات و جنبش و تحرّك حاصل مى شود و نيز به همان چيزى است كه سودها و منفعت ها راى جلب و زيان و ضررها راى دفع مى كند اطلاق شده است و همين است كه در آيات:

(يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي- 15/ اسراء) و (وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي- 29/ حجر) بيان شده است، اضافه شدن روح- به خداوند اضافه ملكى است و تخصيصى است كه باعث شكوهمندى، و شرافت روح است، مثل آيات:

(طَهِّرا بَيْتِيَ- 26/ حج) و (يا عِبادِيَ

فرشتگان والا و ارزشمند- ارواح- ناميده شده اند مثل آيات: (يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا- 38/ نباء) و (تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ 4/ معارج) و (نَزَلَ بِهِ (الرُّوحُ الْأَمِينُ)- 193/ شعراء) كه- جبرئيل- روح الامين- روح القدس ناميده شده در آيات:

(قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ- 102/ نحل) و (وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ 87/ بقره) (پس روح القدس

(1) شعر از ذى الرمه- است، مى گويد: به او گفتم آتش را با نفست مشتعل و زنده كن و فروزش آن را با دميدنت از سوى خويش براى آن بخششى والا قرار ده. ازهرى با استشهاد به شعر فوق مى گويد: روح با ضمّه حرف (ر) در زبان عرب يعنى نفخ و دميدن براى اينكه دميدن از- روح است و موجود زنده نفس دارد. احيها بروحك: يعنى با نفخ و دميدنت، همين نظر را ابن منظور نيز آورده است. (تهذيب اللّغه 2/ 225 لسان 2/ 426- اساس البلاغه 183).

و روح الامين در قرآن صفت جبرئيل است) و حضرت عيسى عليه السّلام نيز روح- ناميده شده در آيه: (وَ رُوحٌ مِنْهُ 171/ نساء، 49/ آل عمران) اين نامگذارى براى توانائى در زنده كردن مردگان براى او بوده (باذن اللّه).

قرآن- نيز- روح- ناميده شده در آيه: (وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا- 52/ شورى) زيرا قرآن سببى است براى حيات اخروى كه در آيه: (وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ- 62/ عنكبوت) توصيف شده است.

روح- در معنى تنفّس نيز هست- اراح الإنسان- وقتى است كه انسان نفس مى كشد و دم برمى آورد.

آيه: (فَرَوْحٌ وَ (رَيْحانٌ)- 89/ واقعه) ريحان چيزى است كه بوئى خوش دارد و نيز گفته اند- ريحان- گفته اند در آيه (وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ- 12/ الرّحمن).

به عربى اصيل گفتند: الى اين؟ به كجا مى روى؟

پاسخ داد: اطلب من ريحان اللّه، يعنى رزق خدا مى جويم، و اصلش همان است كه گفتيم.

روايت شده است كه: (الولد من ريحان اللّه) فرزند از- رزق- خداوند نيست.

چنانكه شاعر گويد:

يا حبّذ ريح الولد ريح الخزامى فى البلد

(چه نيكوست بوى خوش فرزند و بوى خوش گل خيرى صحرايى در شهر و ديار).

يا براى اينكه فرزند رزقى است از سوى خداى تعالى- (ريح)- نيز معروف است و همان هواى متحرّك است. در عموم آياتى كه خداى تعالى ارسال باد را مفرد ذكر مى كند در معنى عذاب است هر جائى كه ريح- با لفظ جمع (رياح) آمده است به معنى رحمت الهى است، به صورت مفرد مثل: (إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً- 19/ قمر) و (فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً- 16/ فصّلت) (َثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ

و در صورت جمع كه به معنى رحمت است مثل آيات:

(وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ- 22/ حجر) و (أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ 46/ روم) و (يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً- 57/ اعراف).

و امّا در آيه: (يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً- 48/ روم) معنى آشكارتر و روشن تر آن رحمت است كه به لفظ جمع هم خوانده شده و صحيح تر است.

واژه- ريح- به صورت استعاره براى قدرت و غله هم بكار رفته است مثل آيه:

(وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ- 46/ انفال).

اروح الماء: بوى آب تغيير كرد كه مخصوص بوى بد آب است.

ريح الغدير يراح: بركه و آبگير بوى بد گرفت.

اراحوا: آسايش يافتند و يا به شادمانى شب كردند.

دهن مروّح: روغن خوش بوى.

روايت شده است كه (لم يروح رائحة الجنّة) يعنى بوى بهشت را نيافته.

مروحة: گذرگاه باد.

مروحة: باد بزن و وسيله اى كه باد با آن توليد مى شود.

رائحة: وزش هوا و بوى خوش.

راح فلان الى اهله: به دو معنى است:

1- او به سرعت و مثل باد بسوى خانواده اش آمد.

2- يا با برگشتن بسوى خانواده اش از آسايش و مسّرت بهره مند شد.

الرّاحة: مشتّق از- روح- است يعنى آسايش، چنانكه مى گويند:

افعل ذلك فى سراح و رواح: آن را به آسانى انجام ده.

المراوحة فى العمل: يكبار اين عمل مى كند و يكبار ديگرى (از باب مفاعله است يعنى كار طرفين).

الرّواح: به طور استعاره براى استراحت در نيمروز كه انسان آسايش دارد بكار مى رود و از همين معنى مى گويند:

ارحنا ابلنا: شترانمان را در نيمروز استراحت داديم.

ارحت اليه حقّه: از همان استراحت دادن شتران استعاره شده است يعنى حقّش را به او پرداختم و آسوده خيالش كردم.

مراح: جائى است كه شتران شب در آنجا بسر مى برند (آرامشگاه شتران در شب).

تروّح الشّجر و راح يراح: درخت دوباره شكوفه برآورد و چون از واژه روح، وسعت و فراخى تصوّر مى شود لذا گفته اند:

قصعة روحاء: يعنى قدحى بزرگ.

و آيه: (لا تَيْأَسُوا مِنْ (رَوْحِ اللَّهِ)- 87/ يوسف) يعنى از رحمت و گشايش دادن خداى تعالى مأيوس نشويد و اين خود قسمتى از- روح- يعنى رزق و بخشايش است.

(رود) [رود]:

الرّود: رفت و آمد با مدارا در طلب چيزى.

مى گويند- راد و ارتاد- و همينطور- رائد- يعنى جوينده گياه و علوفه.

راد الابل فى طلب الكلاء: (شتران را به طلب علوفه فرستاد). و به اعتبار معنى رفق و مدارا در اين واژه مى گويند.

رادت الابل فى مشيها ترود رودانا: (شتران به آرامى رفتند) و از اين معنى واژه مرود- ساخته شده يعنى: (ميل سرمه و آهن حلقه اى شكل و چرخ آهنين و دلو كه همواره در رفت و آمدند).

ارود، يرود، اروادا: مدارا و مهربانى كرد و از همين معنى واژه رويد- يعنى آرام، مشتقّ شده، مثل:

رويدك الشّعر يغبّ: (شعرت را مخوان و بگذار بماند تا وقتى كه كم و كاستى آن بر خودت روشن شود) (ارادَة)- از- راد، يرود- است يعنى وقتى كه كسى در طلب چيزى سعى و كوشش كند- ارادة- در اصل- قدرت و نيروى است كه از شهوت و نياز و

آرزو تركيب شده- ارادة اسمى است براى تمايل نفس به چيزى كه حكم و فرمان انجام دادن و يا انجام ندادن در آن چيز باشد و اينكه سزاوار است انجام بشود يا نشود (تا ارادة آزاد و خواست نفسانى يكى از آن دو امر را برگزيند) سپس اينگونه اراده، و خواست نفسانى در باره اصل چيزى، گاهى ميل و كشمكش در مبدأ و آغاز آن چيز است و گاهى در نتيجه حكم و دستور آن چيز كه جايز و شايسته است و انجام گيرد يا نگيرد.

اگر واژه- ارادة- در خداى تعالى بكار رود مراد حكم و نتيجه و پايان آن است نه تمايل و خواست نفسانى به مبدأ و آغاز چيزى كه او متعالى است از معنى دل بستن و تمايل. هر گاه گفته شود: اراد اللّه بكذا يعنى خداوند در آن حكم كرد كه آنطور هست و آنطور نيست مثل آيه:

(إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً «1»- 17/ احزاب) گاهى منظور از يادآورى اراده، امر است چنانكه مى گوئى:

اريد منك: به آن كار امرت مى كنم.

مثل آيه: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ- 185/ بقره) (قسمتى از آيه روزه است كه مى فرمايد: اگر مريض و مسافر بوديد روزهاى ديگر روزه بگيريد كه اين امر خداى تعالى امر در سهولت براى شماست نه امر در سختى.

گاهى واژه- اراده- ذكر مى شود و مراد قصد و هدف است مثل آيه:

(1) قسمتى از آيات مربوط به جنگ است كه مى گويد: (قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ ... 16/ احزاب) بگو اگر از كشته شدن و مرگ مى گريزيد فرار كردن سودتان ندهد و در آن صورت هم جز مدّت اندكى، از حيات بهره مند نخواهيد شد، چه كسى شما را در قبال امر و اراده خدا اگر برايتان محنت يا رحمتى بخواهد نگه مى دارد؟ و همانها براى خود جزا و ياورى نخواهند داشت، از آيه فوق مى فهميم كه شهادت و كشته شدن در راه خداى تعالى امرى است اختيارى و پذيرفتنى، نه حتمى و قطعى كه مشمول اجل حتمى باشد چون مى گويد اگر هم شهادت را برنگزينيد و بگريزيد، مگر نه اين است كه بالاخره مدّت كمى تا سر رسيد اجلتان زنده ايد پس گزينش راه شهادت امرى است اختيارى و شهيد خود انتخاب مى كند و برمى گزيند كه در نتيجه براى ابد در پيشگاه خدا جاودان و مرزوق است.

(لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً- 83/ قصص).

يعنى: (حيات اخروى را براى كسانى قرار مى دهيم كه قصد برترى جويى و فساد در زمين نداشته و پايان و فرجام كار از آن پرهيزكار است)، نه مى خواهند چنان باشند و نه قصد آن را دارند.

اراده- در انسان بر حسب نيروى حسّى و جبرى و فطرى است همانطور كه بر اساس نيروى اختيارى نيز هست از اين روى در جماد، و حيوان هر دو بكار مى رود مثل:

آيه: (جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ- 77/ كهف) (ديوارى كه مى خواست فرو ريزد و خراب شود) و مى گويند- فرسى تريد التّبن: اسبم كاه و علوفه مى خواهد.

(مُراوَدَة:) يا اينكه جدال در امر و فرمان است يعنى تو چيزى را امر مى كنى غير از آن چيزى كه ديگرى امر مى كند و يا- مراودة- نزاع در خواستن و طلب كردن است يعنى تو چيزى را مى خواهى و مى طلبى و ديگرى چيز ديگر را.

راودت فلانا عن كذا- در همان دو معنى است مثل آيات:

(هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي- 26/ يوسف) و (تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ 30/ يوسف) يعنى او را از رأيش برمى گرداند.

و بر اين اساس است آيات: (وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ- 32/ يوسف) و (سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ- 61/ يوسف) يعنى: (به زودى پدرش را از او بازمى گردانيم).

(رأس) [رأس :

الرّأس: سر، كه عضو معروفى است جمع آن- رءوس.

آيات: (وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً- 4/ مريم) و (وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ- 196/ بقره) و با واژه رأس- از- رئيس- تعبير مى شود. (رأس القوم: رئيس و سرپرست قوم).

اراس: بزرگ سر.

شاة رأساء: سر گوسفند سياه شد.

رياس السّيف: دسته و قبضه شمشير.

(ريش) [ريش :

پر پرنده.

از ميان پرهاى بدنش، واژه- ريش- ويژه بال اوست و به خاطر اينكه پر براى پرنده مثل لباس و جامه براى انسان است لذا واژه- ريش- براى لباس استعاره شده است، خداى تعالى گويد: (وَ رِيشاً وَ لِباسُ التَّقْوى 26/ اعراف) مى گويند- اعطاه إبلا بريشها: شتر را با همه ساز و برگش به او بخشيد.

رشت السّهم أريشه ريشا: كه اسم فاعلش- مريش- است يعنى: به تير پيكان پر نصب كردم، و براى اصلاح كارها به طور استعاره مى گويند:

رشت فلانا فارتاش: ياريش كردم، حالش خوب شد.

شاعر گويد:

فرشنى بحال طالما قد بريتنى فخير الموالى من يريش و لا يبرى «1»

رمح راش: نيزه تو خالى، كه به تصوّر تو خالى بودن پر چنين گفته اند.

(روض) [روض :

الرّوض: سبزه زار زيبا و بركه يا آب زياد جمع شده در يك جا (مثل نى زارها و مرغزارها). آيه: (فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ- 15/ روم).

(تمام آيه چنين است: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ- 15/ روم) آنان كه از پرستش غير خدا گسسته و به پرستش اللّه پيوسته اند و كارهاى

(1) شعر از سويد انصارى است مى گويد: پس از مدّت طولانى كه رنجورم نمودى اكنون ياريم كن زيرا بهتر دوستان كسى است كه دوستش را رحمت آرد نه زحمت يار شاطرش باشد نه بار خاطر و به گفته معلّم اخلاق سعدى:

دوست نبود آنكه در نعمت زند لاف يارى و برادر خواندگى

دوست آن باشد كه گيرد دست دوست در پريشان حالى و درماندگى

صالح مى كند در باغى خرّم و سرسبز و شادمانه درآيند).

و به اعتبار معنى آب فراوان در واژه- روض- مى گويند: اراض الوادى و استراض:

آب درّه فراوان شد.

اراضهم: سيرابشان كرد.

الرّياضة: بكار بردن و واداشتن نفس در زحمت، براى اينكه رام و آرام شود و از اين معنى عبارت: رضت الدّابّة- است يعنى: (حيوان را رام كردم) مى گويند:

افعل كذا ما دامت النّفس مستراضة: آن طور كار كن تا وقتى كه نفس براى رياضت قابل و ارزشمند باشد و يا معنايش اين است كه آنچنان بكوش تا نفس ظرفيت و گنجايش داشته باشد. كه از معنى روض و اراضة است.

اراضة: شايسته و پاكيزه شدن (و همچنين- اراضة- سيراب شدن و شير روى شير ريختن).

در آيه: (فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ- 15/ روم) عبارت از باغ بهشتى و زيبائيها و جاى شادى و آرامش است.

آيه: (فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ- 22/ شورى) اشاره به چيزهائى است كه از نظر ظاهر براى مؤمنين در آخرت آماده شده است.

و نيز گفته اند: روضات الجنّات- اشاره به شايسته گردانيدن- ايشان از علوم و اخلاقى است كه هر كس واجد آنها باشد قلبش پاكيزه و طيب است.

(ريع) [ريع :

الرّيع جاى بلندى است كه از دور نمايان باشد، مفردش- ريعة است.

خداى تعالى مى گويد: (أَ تَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً- 128/ شعراء) يعنى در هر جاى رفيع و بلند. (آيا در هر مكان مرتفعى قصرى و نشانه اى مى سازند).

ريع البئر: سنگ چينى كه اطراف چاه بنا شده و بلند است.

ريعان كلّ شى ء: آغاز هر چيز كه از آن ظاهر مى شود. و به طور استعاره به زيادتى

و دستآوردها- ريع- گفته مى شود. تريّع السّحاب: ابرها جمع شدند.

(روع) [روع :

الرّوع: نفس و خاطر انسان و قلب و دل.

در حديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است كه «انّ روح القدس نفث فى روعى» يعنى: جبرئيل به خاطرم آورد و به جانم رساند و القاء كرد.

الرّوع: به شگفت آمدن و نيز ترسيدن و ترساندن و هر چيزى كه مايه شگفتى و ترس شود.

خداى تعالى گويد: (فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ- 74/ هود) مى گويند: رعته و روعته- او را بيم دادم و شگفت آوردم.

ريع فلان: ترسيد.

ناقة روعاء: شتر ترسو.

اروع: كسى است كه از زيبائيش به شگفت آيد و گوئى كه ديگران را آگاه مى كند و توجّه مى دهد.

چنانكه شاعر گويد: يهولك أن تلقاه فى الصّدر محفلا.

يعنى: (اگر در صدر مجلس او را ببينى به شگفت مى آيى).

روغ:.

(الرّوغ) [الرّوغ :

تمايل به راه حيله گرى و چاره جوئى.

از اين معنى- راغ الثّعلب يروغ روغانا- است يعنى روباه به سختى حيله كرد.

طريق رائغ: راه غير مستقيم و گمراه كننده، گويى كه انسان را فريب مى دهد.

راوغ فلان فلانا و راغ فلان الى فلان: براى حيله و چاره جوئى در كارى به سوى او ميل نمود.

در آيات: (فَراغَ إِلى أَهْلِهِ- 91/ صافّات) و (فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ- 93/ صافّات).

يعنى: متمايل شد و حقيقت معنى آن طلب كردن با نوعى مكر و حيله است و با حرف (على) بيان شده است، تا هشدارى بر معنى غلبه و استيلاء باشد.

(رأف) [رأف :

الرّأفة: مهربانى و رحمت.

قد رءوف فهو رءوف و رءوف: مهربانى كرد و او مهربان است مثل- يقظ و حذر- (بيدار و دورانديش و محتاط).

خداى تعالى گويد: (لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ- 2/ نور) (اشاره به اجراى حدود و قصاص الهى است، در باره مجرمين قطعى كه مى گويد:

به خاطر سلامت جامعه نسبت به اجراى خدا رأفت نگيريد).

(روم) [روم :

آيه: (الم، غُلِبَتِ الرُّومُ «1»- 2/ روم) كه گاهى به نسلى و نژادى معروف و گاهى به جمع و گروه رومى اطلاق مى شود مثل واژه- عجم (واژه عجم نيز در معنى غير عربها و همچنين ايرانيها بكار مى رود).

(1) ابو عبد اللّه ياقوت حموى نظر ازهرى و جوهرى را در نژاد رومى كه آنها را منسوب به عيصو بن اسحق ابراهيم مى دانند تأييد مى كند و مى نويسد: همانطور كه مى گويند زنگى و زنگ رومى و روم- هم همين طور است رومى ها بودند كه در بلاد وسيعى زندگى مى كردند و كشور روم به آنها منسوب است و سپس شعر جرير را كه با نسبت دادن خود به ايران و روم بر يمنى ها فخر مى كند، مى آورد.

ابونا ابو اسحق يجمع بيننا و قد كان مهديا نبيّا مطهّرا

و يعقوب منّا زاده اللّه حكمه و كان ابن يعقوب امينا مصوّرا

1- پدر ما پدر اسحق است كه ما را مجتمع كرده است و پيامبرى هدايت گر و پاك بود.

2- يعقوب عليه السّلام از ماست كه خداوند حكمتش را افزود و پسر يعقوب امينى واقعى بود. (معجم البلدان 3/ 98).

(رين) [رين :

الرّين: چرك و زندگى كه بر روى چيزى (يا صفحه) با ارزشى مى نشيند و آن را فرا مى گيرد و مى پوشاند. آيه: (بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ- 14/ مطفّفين) يعنى: گناه و ستمگرى بر صفحه دلهايشان رسيد و نشست و مثل جرمى سياه بر آنها چيره گرديد به طورى كه شناختن و معرفت نيكى از شر و بدى بر آنها پوشيده شد.

شاعر گويد: اذا ران النّعاس بهم.

يعنى: وقتى كه خواب و پينكى بر آنها غلبه كرد.

رين على قلبه: تاريكى بر دلش چيره شد.

(رأى) [رأى :

رأى: كه حرف دوّم يا عين الفعل آن همزه و حرف سوّم يا لام الفعل آن حرف (ى) است چنانكه مى گويند- رؤية: ديدن، و شاعر حرف (ى) را مقلوب كرده و مى گويد:

و كلّ خليل رأنى فهو قائل من اجلك هذا هامة اليوم اوغد «1»

و از فعل مضارعش حرف همزه حذف شده است مى گويند: ترى و يرى و نرى:

(مى بينى- مى بيند- مى بينيم) در آيه: (فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً- 26/ مريم).

(1) شعر از- كثير عزّة- است كه شاعرى است در غزلسرائى به روش ابن ابى ربيعة وطنش مدينه را بسيار دوست مى داشته ولى طبع شعر خود را در خدمت مديحه سرايى عبد الملك و كسب روزى نهاده، در عين حال طرفدار مذهب حقّ و عدل بوده، در باره بهترين دوست مى گويد:

خير اخوانك المشاكه فى الامر و ابن الشّريك فى الامر اينا

الّذى ان حضرت سرك فى الحىّ و ان غبت كان اذنا عينا

1- بهترين دوست تو، كسى است كه در كارت و مشكلت شريك باشد ولى چنين كسى كجاست؟! 2- او كسى است كه در حضورت و در مجمع شادت كند و در نبودن، و غيبتت گوش و چشم تو باشد.

و در شعر فوق مى گويد: هر دوستى كه مرا ديد مى گفت به خاطر توست اين بزرگى امروز و فردا. [...]

(مربوط به تولّد حضرت عيسى عليه السلام خطاب به مريم است كه مى گويد اگر كسى را از آدميان ديدى بگو من براى خدا روزه سكوت گرفته ام كه امروز با هيچ انسانى سخن نگويم).

و آيه: (أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ- 29/ فصّلت).

(كفّار با ديدن عذاب مى گويند: خدايا كسانى از جنّ و انس كه ما را گمراه كردند به ما بنمايان تا زير لگدهامان خردشان كنيم) ارنا- نيز خوانده شده.

(رُؤيَة:) ديدن و ادراك چيزى است كه ديدنى و قابل ديدن باشد ديدن بنا به نيروى نفسانى انواعى دارد.

اوّل- ديدن و ادراك با حواس ظاهر و آنچه را كه بر اين اساس باشد مثل:

آيه: (لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ- 7/ تكاثر) (دوزخ را به طور قطع خواهيد ديد و آنگاه به ديده يقين هم آن را خواهيد ديد).

و آيه: (وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ- 60/ زمر) (تو در قيامت كسانى كه بر خدا تكذيب كردند خواهى ديد).

و آيه: (فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ- 105/ توبه) (بزودى اعمالتان را خداوند خواهد ديد). هر چند كه ديدن خداى تعالى كه در اين آيه اشاره شده است به صورت ديدن حواس جريان يافته و بيان شده است امّا- حاسّه و حواس- بر خداى تعالى صحيح نيست، او متعالى از آن است.

و آيه: (إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ «1»- 27/ اعراف)

(1) آيه در باره ابليس و ابليسيان است كه خدا انسان را هشدار مى دهد كه: (يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ ... - 27/ اعراف) هان اى فرزندان آدم، شيطان فريبتان ندهد چنانكه پدر و مادرتان را برهنه كرده بود تا عورتشان را در نظرشان ظاهر كند از بهشت بيرون كرد، او و قبيله اش را از جائى كه شما آنها را نمى بيند، شيطان را دوستان و ياوران كسانى قرار داديم كه به اللّه ايمان ندارند و هر گاه كارهاى زشت مى كنند مى گويند پدرانمان هم چنان كرده اند و خدا ما را فرمان داده است، اى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به آنها بگو كه: (إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ ... 28/ اعراف) خداوند به زشتى امر نمى كند، چرا چيزهايى كه نمى دانيد در باره خدا مى گوئيد بگو خداى من به اجراى قسط و انصاف و عبادات و خواندن او و خالص گردانيدن دين

دوّم- ديدن با وهم و تخيّل مثل- ارى انّ زيدا منطلق: خيال مى كنم كه زيد رفته باشد، مثل آيه: (وَ لَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا- 50/ انفال).

سوّم- ديدن با تفكّر و انديشه، مثل آيه: (إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ- 48/ انفال).

چهارم- ديدن و ادراك با عقل و خرد و بر اين معنى آيه: (ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى 11/ نجم) و همين طور آيه: (وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى 13/ نجم) نيز حمل و تعبير شده است.

(قلب او آنچه را كه ديد دروغ ندانست چرا با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در باره آنچه كه مى بيند ستيزه مى كنيد او بار ديگر نيز فرشته را ديد).

فعل رأى، اگر متعدّى به دو مفعول شود اقتضاى معنى علم و دانش دارد مثل آيات (وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ- 6/ سباء) و (إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ 39/ كهف) (اگر علم دارى كه من از تو كمترم) (ارَايتَ)- مثل- اخبرنى است يعنى به من بگو و خبر ده كه گاهى ضمير (كه) به آخر آن افزوده مى شود و حرف (ت) در حالت تثنيه و جمع و تأنيث به حال خود باقى است فقط ضمير (كه) تغيير مى كند.

مثل آيات: (أَ رَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي- 62/ اسراء) و (قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ- 40/ انعام).

اما در آيات: (أَ رَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى 9/ علق) و (قُلْ أَ رَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ- 4/ احقاف) و (قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ 71/ قصص) و (قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كانَ- 52/ فصّلت) و (أَ رَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا- 63/ كهف).

همه اين آيات در معنى آگاهى و هشدار است (آيا نيستيد، آيا نمى دانى- آيا نمى دانيد).

(الرّأى:) باور و اعتقاد نفسانى در باره دو امر نقيض كه قبول يكى از آنها در ظنّ و گمان غلبه دارد و بر اين معنى است آيه: (يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ- 13/ آل عمران) يعنى:

بنا به حكم مشاهده و ديدن، چنان مى پنداشتيد كه هر دو گروه (مؤمن و كافر) همانند و در سخن مى گوئى:

فرمان مى دهد.

فعل ذلك رأى عينى: او آن را در جلوى چشمم انجام داد و يا راءة عينى.

رويّة و تروية: انديشيدن و تفكّر در چيزى و برگرداندن تصوّر آن چيز به ميان خاطرات نفسانى است براى كسب نظر و انديشه صحيح.

مروّى و مرتئى: متفكّر و انديشمند (اسم فاعل از (رويّة و تروية از باب- تفعيل و تفعله است) و اگر- رأيت- با حرف (الى) متعدّى شود در حكم و در معنى نظرى با ارزش و اعتبار است.

در آيات: (أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ- 45/ فرقان) و (بِما أَراكَ اللَّهُ- 105/ نساء) يعنى: به آنچه كه تو را مى آموزد.

الرّاية: پرچم و علامتى كه براى ديدن از دور افراشته و نصب شده است.

مع فلان رئى ء من الجنّ: (چنان مى نمايد كه با او اثرى و علامتى از جنون است).

ارات النّاقة فهى مرأ: وقتى است كه شتر مادينه علائم آبستنى را ظاهر كند به طورى كه صدق نوزادش دانسته شود.

(الرّؤيا:) آنچه كه در خواب ديده مى شود- رؤيا- بر وزن فعلى- است كه همزه آن تخفيف داده شده و با حرف (و) گفته مى شود.

روايت شده است كه «لم يبق من مبشّرات النّبوّة الّا الرّؤيا» يعنى: (به غير از رؤيا چيزى از مژده دهندگان به غيب نمانده است و به گفته سعدى در تفسير همين حديث مى گويد:

نگر خواب را بيهده ننگرى يكى بهره دانش ز پيغمبرى

و فرمود (لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ- 27/ فتح) و (ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ- 60/ اسراء) و در آيه: (فَلَمَّا (تَراءَا) الْجَمْعانِ- 61/ شعراء).

يعنى: همين كه رو در رو و نزديك به هم شدند، به طورى كه هر يك از آنها در موقعيّتى قرار گرفتند كه ديگرى را مى ديدند و در همين معنى است- لا يترأى نارهما- و- منازلهم رئاء: خانه هاشان مقابل هم بود.

فعل ذلك رئاء النّاس: آن كار را براى نماياندن به ديگران و دنباله روى مردم

انجام داد.

مرآة: آينه و چيزى كه صورت اشياء در آن ديده شود، بر وزن- مفعله از رايت است- مثل- مصحف از صحفت- جمع مرآة- مرائى است.

الرّئة: محلّ تنفّس و عضو ظاهر و گسترده از قلب و جمعش از لفظش رؤون- است.

ابو زيد ميگويد:

حفظنا همو حتّى اتى الغيظ منهمو قلوبا و اكبادا لهم و رئينا «1»

رئته: به ريه اش زدم.

(1) شعر از اسود بن يعفر، شاعر قبل از اسلام و از شعراء بخشنده و بزرگوار بوده كه اشعارى زيبا و ادبى سروده است به خصوص قصيده داليّه او كه اشعارى عبرت انگيز دارد، مى گويد:

نام الخلى و ما احس رقادى و انهموا محتضر لدى و سادى

من غير ما سقم و لكن شفنى هم اراه قد اصاب فوادى

اين الّذين بنو او طال بناءهم و تمتّعوا بالاهل و الا ولادى

فاذا النعيم و كلّ ما يلهى به يومه يصير الى بلى و نفاد

1- بى غمى در من نيست و خوابيدن و استراحت و خوابم را حس نمى كنم، غم و اندوه بربالينم حاضر است.

2- بدون اينكه دردى داشته باشم ولى اندوهى كه به دلم رسيده است مرا رنجور و ناتوان ساخته.

3- آنهائى كه بناهاى عظيم و مرتفع ساختند كجايند، همانها كه از همسر و فرزندان خويش بهره مى گرفتند.

4- ناگهان روزى نعمتها و هر چه را كه از آنها لذّت مى بردند به تباهى و نابودى تبديل شد.

امّا شعرى كه راغب رحمه اللّه از قول ابو زيد انصارى نقل نموده، در كتابش (النّوادر فى اللّغه) ضمن چهار بيت چنين است:

تحية من لا قاطع حبل و اصل و لا صارم قبل الفراق قرينا

فغظناهم حتّى اتى الغيظ منهم قلوبا و اكبادا لهم و رئينا

1- درود از كسى كه قبل از جدائى و فراق، گسلاننده و قطع كننده پيوند دوستى است كه پيوسته به دوست است نيست.

2- و ما آنها را آنطور به خشم آورديم كه خشمشان به دلها و جگرها و ريه ها رسيد.

و در متن حفظنا نوشته شده كه غلط است.

(روى) [روى :

مى گوئى- ماء رواء و روى يعنى آب فراوان و گوارا.

روى- بر وزن- عدى و سوى- است.

شاعر گويد:

من شك فى فلج فهذا فلج ماء رواء و طريق نهج

يعنى: (آنكه در پيروزى ترديد كرد اينك اين پيروزى است كه همواره چون آبى گوارا و راه روشن است).

و آيه: (هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْياً «1»- 74/ مريم).

كسى كه واژه- رئيا- در آيه فوق را بدون همزه بخواند از- روى- است كه معنى- ريّان- و زيبائى است و اگر با همزه بخواند يعنى كسى كه اثرى از زيبائى و خوبى در او هست و گفته شده معنى اوّل يعنى بدون همزه مراد آيه است.

الرّى: اسمى است براى طراوت و حسنى كه از چيزى ظاهر مى شود.

الرّواء: هم از همان معنى است و گفته اند- رواء- مقلوب از رايت است. ابو على فسوى (منسوب به فساء در استان فارس) (شرح حالش قبلا نوشته شده) مى گويد:

المروءة: از عبارتى است كه مى گويند- حسن فى مرآة العين: (در آئينه چشم زيباست) ولى اين سخن اشتقاق غلطى است زيرا حرف (م) در- مرآة- اصلى نيست و زائده است و از- رويّة- گرفته شده، و- مرؤة بر وزن- فعولة- حرف (م) آن اصلى است.

(1) تمام آيه چنين است: (كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْياً- 74/ مريم) چه بسيار نسلها كه پيش از ايشان فساد كردند و هلاكشان كرديم كه از نظر اسباب زندگى و قدرت و منظر از آنها بهتر بودند و سپس گويد:

همين كه آيات روشن خداى بر كفّار ستمگر خوانده شود مى گويند: كدام گروه مكانشان و مجالسشان آراسته تر است و نتيجه اين استكبار و غرور هلاكتى است كه گفته شد.

انت بمراى «1» و مسمع: تو نزديك هستى و- عبارت- انت منّى مراى و مسمع- با حذف حرف (ب) از سر- مراى- باز در همان معنى است مرأى: ديدار، بر وزن- مفعل- از رايت- است.

(1) مراى: بر وزن- معنا- يعنى ديدار. رجل حسن المراى: مرد خوش ديدار.

و- هو منّى مراى و مسمع: او مقابل و رو بروى من است و در جائى است كه او را مى بينم و سخنش را مى شنوم كه- مراى و مسمع- هم مى شود، و خلاصه اش چنانكه راغب گفته يعنى او به من نزديك است.

)

«كتاب الزّاء»

(زبد) [زبد]

(كف روى آب و كف شير و فلزّات)- الزّبد- زبد الماء: كف روى آب.

ازبد: كف برآورد.

خداى تعالى گويد: (فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً «1»- 17/ رعد).

الزّبد: كره و سر شير كه بخاطر شباهت رنگ آن به كف روى سيلاب، از آن واژه مشتق شده است.

زبدته زبدا: مال و هديه زيادى (همچون سر شير) به او دادم و يا اينكه به او كره دادم و خوراندم.

الزّباد: غنچه و شكوفه سپيد درختان به شباهت سپيدى كف (به شباهت بر سر بودن شكوفه ها چون بر سر بودن كف بر آب).

(1) حقّ و باطل و ايمان و كفر را با عاليترين تشبيه ادبى و معنوى بيان كرده، نفوذ و بقاء آب باران در زمين و روياندن گياهان را به حقّ و ايمان، و كفى كه بر روى سيلابها در كرانه ها قرار مى گيرد و با نسيمى نابود مى شود به باطل و كفر مثل مى زند يعنى با اينكه كف ها ديدنى نيست امّا باقى و پايدار، و حياتبخشند كف و كفك ها با بادى و حركتى نابود مى شوند و آن آب ها در شكل حيات موجودات باقيند.

و به راستى تشبيهى براى حقّ و باطل از اين زيباتر امكان دارد؟

در آيات: (وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ- 17/ رعد).

هر چه براى مردم سودمند است مانند آثار مردانى چون پيامبران صلّى اللّه عليه و آله و اولياء آنها بر جبين صفحات افق با نيكنامى ثبت و باقى است و آثار ستمگران با ننگ همراه و ناپايدار.

.(زبر) [زبر]

الزّبرة: تكّه بزرگى از آهن، جمع آن- زبر- خداى تعالى گويد: (آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ- 96/ كهف) گفته اند- الزّبرة من الشّعر- كه جمعش- زبر- است يعنى دسته موى (يال شير نر و هر حيوان نرينه اى) كه بطور استعاره به هر چيز جدا شده هم گفته مى شود.

در آيه: (فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً- 53/ مؤمنون) يعنى از يكديگر بريدند و گروهها و احزاب مختلفى شدند.

زبرت الكتاب: نامه و كتاب را با خط درشت نوشتم.

(زبور:) هم، هر كتابى است كه خطّش و نوشته اش درشت باشد و نام- زبور- ويژه كتابى است كه بر داود عليه السلام نازل شده است، در آيات: (وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً- 55/ اسراء) و (وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ- 105/ انبياء) كه با ضمّه حرف (ز) يعنى (زبور) هم خوانده شده، در آن صورت (زبور) جمع- زبور- خواهد بود، چنانكه جمع ظريف- ظروف است و يا اينكه- زبور- جمع- زبر- با كسره حرف (ز) است و- زبر- مصدرى است كه جمعش- زبر- و هر نوشته اى مثل كتاب را به آن ناميدند و سپس به- زبر- جمع بسته شده مثل كتب كه جمع- كتاب- است.

گفته شده بلكه- زبور- هر كتابى است از ميان كتب الهى كه آگاهى بر آن مشكل باشد، در آيات:

(وَ إِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ- 196/ شعراء) و (وَ الزُّبُرِ وَ الْكِتابِ الْمُنِيرِ- 184/ آل عمران) و (أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ- 43/ قمر).

عدّه اى از علماء گفته اند: زبور «1» اسمى است براى كتابى كه محتوايش به

(1) زبور اسمى است غير عربى و عبرى به معنى مطلق كتاب و كتاب داود نبى عليه السلام.

مسعودى مى نويسد: خداوند زبور را به زبان عبرى در 150 سوره بر داود عليه السلام وحى كرد كه سه قسمت

حكمت هاى عقلانى محصور باشد بدون اينكه احكام شرعى داشته باشد (مثل صحيفه سجّاديه منسوب به امام على بن حسين عليه السلام كه چون احكام شرعى در آن نيست آن را- زبور آل محمّد- ناميده اند). ولى:

واژه كتاب (قرآن) به آن چيزى گفته مى شود كه متضمّن و در برگيرنده احكام شرعى و حكمت هاى عقلى باشد و چيزى كه بر اين معنى دلالت مى كند اينست كه زبور داود عليه السلام هيچ چيز از احكام را در بر ندارد.

زئبر الثوب: خز و پرز و ضخامت جامه و لباس كه معروف است (و نيز كيسه ضخيم پارچه اى بنام پلنگ پوش يا لباس نمدين كه از پشم شتر درست مى كنند).

ازبر: هر چيز ضخيم و پر پشت و با يال و كوپال و از اين معنى عبارت هاج زبرؤه: در باره كسى است كه خشمگين مى شود.

(زج) [زج]

الزّجاج: سنگى است (آبگينه، بلور و شيشه) مفردش- زجاجة- است.

در آيه: (فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ- 35/ نور).

بود. يك سوّم آن در باره سرگذشت او در آينده، و بديهائى كه مى بايد از- بخت النّصر- ببيند. و يك سوّم در باره سختى هائى كه از مردم آشور به او مى رسد. و يك سوّم ديگر هم پند و ترغيب و تمجيد و تهديد، هيچگونه امر و نهى و سخن از حرام و حلال در آن نيست. (مروج الذّهب 1/ 108).

جيمز هاكس مى گويد: حيات روحانى داود نبى در زبور نبشته شده امّا از پنج كتاب مزامير فقط 37 فصل آن به داود منسوب است و بقيّه را مؤلّفان بعدى نوشته اند. (قاموس كتاب مقدّس ص 799).

حبيشى تفليسى مى نويسد: زبور در قرآن با پنج وجه و يازده معنى آمده است:

1- پندهاى پيشينيان در كتابها (جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَ الزُّبُرِ وَ الْكِتابِ الْمُنِيرِ- 184/ آل عمران) 2- به معنى مطلق كتابها: (وَ إِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ- 196/ شعراء) 3- كتاب مخصوص داود: (وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً- 163/ نساء) 4- به معنى نقش ثابت و محفوظ: (وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ- 52/ قمر).

5- قطعه ها و پاره ها: (فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً- 53/ مؤمنون) (وجوه قرآن- 121 و معجم الفاظ القرآن الكريم).

الزّجّ: آهن بن نيزه و پيكان، جمعش- زجاج- است.

زججت الرّجل: او را با نيزه زدم.

ازججت الرّمح: بن نيزه را آهن زدم.

ازججته: آهن نيزه را بر كندم.

الزّجج: باريكى و كشيدگى ابروان كه تشبيهى است به آهن تيز نيزه.

ظليم ازجّ و نعامة زجّاء: شتر مرغى نرينه و مادينه بلند پاى.

(زجر) [زجر]

الزّجر: راندن با بانگ و صدا.

گفته مى شود: زجرته فانزجر: راندمش پس رانده شد.

در آيه: (فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ- 19/ صافات) (يكبار بانگى و راندنى سخت بيش نيست). سپس واژه- زجر- گاهى در مطلق طرد كردن و راندن و گاهى در بانگ و صدا، بكار رفته است.

در آيه: (فَالزَّاجِراتِ زَجْراً- 2/ صافّات) يعنى: فرشتگانى كه ابرها را به سختى برانگيزانند و روان سازند. در آيه: (ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ- 4/ قمر) منع و طرد از انجام گناهان در آن اخبار هست.

(تمام آيه چنين است- وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ- 4/ قمر- از اخبار گذشتگان حقايقى و چيزهائى بر ايشان آمده است كه توجّه و عبرت به آنها مانع انجام گناهان مى شود و مايه منع و جلوگيرى در آن اخبار هست).

و در آيه: (وَ ازْدُجِرَ- 9/ قمر) يعنى: مطرود و دور شد، بكار بردن واژه- زجر- در اينباره براى بانگ و فريادشان بر سر كس است كه گفتند مطرود است مثل اينكه گفته مى شود- اعزب و تنحّ و وراك: يعنى دور مشو و برخيز و برگرد.

(واژه- و ازدجر- از آيه 9/ قمر است كه سراسر سوره قمر بازگو كننده ستيزه جوئيها و گستاخى نامردمان و نافرمانان نسبت به پيامبران عليه السّلام است مى گويد:

(كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَ قالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ- 9/ قمر).

يعنى: قوم نوح او را تكذيب كردند و نوح بنده ما را تكذيب نموده اند، به او گفتند: مجنون است و مطرود و طرد شده).

(زجا) [زجا]

التّزجية: دفع كردن و بر انگيختن به آرامى چيزى است تا حركت كند مثل راندن قطار شتران و راندن باد، ابرها را، در آيات: (يُزْجِي سَحاباً- 43/ نور) و (يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ- 66/ اسراء) و از اين معنى است عبارت:

رجل مزجا: مردى ناقص و ضعيف و متّكى به غير (كه بايستى ديگرى او را حركت دهد و بكار وادارد).

ازجيت ردى ء التّمر فزجا: خرماهاى بد و خراب را دور و جدا كردم و بطور استعاره مى گويند:

زجا الخراج يزجو: خراج و ماليات داده شده.

شاعر گويد: و حاجة غير مزجاة عن الحاج يعنى: نيازى كم، كه مختصرى از نيازهاى كلّى است و بخاطر كم اعتنائى به آن بر آوردنش سهل است.

(بضاعة مزجاه: چيزى اندك و ناقابل).

(زحزح) [زحزح]

آيه: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ- 185/ آل عمران) يعنى از جايگاهش دور شود. (تمام آيه چنين است: كلّ نفس ذائقه الموت و انّما توفون اجوركم يوم القيامة فمن زحزح عن النّار و ادخل الجنّه فقد فاز و ما الحياة الدّنيا الّا متاع الغرور- يعنى: هر نفس چشنده مرگ است و به پاداششان در قيامت وفا خواهد شد، پس كسى كه از آتش عذاب دور شد و به رضوان خداى در آمد به راستى كه رستگار است

و زندگى دنيا جز متاع غرور و نخوت نيست).

(زحف) [زحف]

اصل زحف: خزيدن و راه رفتن با كشاندن پاهاست، مثل حركت كودك قبل از براه افتادن و رفتن شتر وقتى كه خسته شده و سمّش را روى زمين مى كشد و همچنين سربازان انبوه و متراكمى كه از زيادى نفراتشان نمى توانند خوب حركت كنند (و يا سينه خيز رفتن آنها).

خداى تعالى گويد: (إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً- 15/ انفال) (هر گاه كفّار را انبوه ديديد از آنها روى بر مى گردانيد و پشت به دشمنان نكنيد) زاحف: تيرى است كه به غير هدف مى نشيند.

(زخرف) [زخرف]

الزّخرف: زينت و آرايشى زرين و طلائى، و از اين معنى طلا را هم- زخرف- گفته اند.

آيه: (أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها- 24/ يونس) (زمين زينت خود برگرفت).

آيه: (بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ- 93/ اسراء) خانه اى زرّين و تزيين شده. (وَ زُخْرُفاً- 35/ زخرف) و (زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً «1»- 112/ انعام) يعنى سخنان و گفتارى آراسته كه غرور انگيز است.

(1) اشاره به گفتار و كردار مشركين است يعنى هر گاه بر گروه مشرك و كافر، فرشتگان هم نازل كنيم و حتّى مردگان زنده شوند و با آنان سخن گويند و تمام شرايط را نزدشان فراهم آريم مؤمن نخواهند شد مگر اينكه خدا بخواهد و قهرا مؤمن شوند بدينگونه هر پيامبرى را دشمنى از ديو سيرتان آدمى و پرى نهاده ايم كه غرور و خود برترى و گفتار ظاهر فريب و آراسته به يكديگر و به ديگران القاء مى كنند و باز هم اگر پروردگارت قهرا مى خواست چنين نمى كردند پس آنها را با چيزهائى كه با آنان متّكى هستند واگذار.

از اين آيات بخوبى دانسته مى شود كه در راه گزينش و پذيرفتن حق هيچگونه قهر و جبرى نيست بلكه خداوند تمام آيات را براى رهيابى و رشد انسانها بيان مى كند تا گول سخنان ظاهر فريب و زر اندود و شيرين كلمات كفّار و مشركين را نخورند كه آن سخنان همان وحى شياطين و ديو سيرتان به يكديگر است اگر حقّ در

.(زرب) [زرب]

الزّرابى- جمع- زرب- نوعى لباس نيكو و آراسته كه منسوب به جائى است و بصورت تشبيه و استعاره، در آيه: (وَ زَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ «1»- 16/ غاشيه) يعنى: زير اندازهاى زيبا و گسترده و پهن شده.

زرب و زريبة: رمه گاه و جاى گوسفندان و نيز زير انداز تير انداز.

(زرع) [زرع]

الزّرع: روياندن، و حقيقت آن مربوط به امور الهى است نه بشرى.

در آيه: (أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ- 64/ واقعه) كه شيار كردن، كشت كردن، آماده كردن زمين را و بذر افشاندن را به انسانها نسبت داده است (كشت، داشت، برداشت). و لذا- زرع- يعنى رويانيدن را از قدرت و توان آنها نفى نموده است و بخودش نسبت داده است.

و هر گاه- زرع- به بنده نسبت داده شود براى اين است كه او فاعل اسبابى

لباس حقّ و با بيان حقّ اداء شود آواى فطرت و ايمان زاست و نيازى به ظاهرسازى و طلا كارى سخنان نيست.

(1) زرابى- را عدّه كمى از لغت نويسان به بالش و متّكا معنى كردند كه به قرينه صفت- مبثوثه- كه بعد از زرابى- آمده است و به معنى پهن و گسترده شده است مى فهميم كه معنى- زرابى- فرش و زير انداز است در حديثى از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمده است «محادثه العالم على المزابل خير من محادثه الجاهل على الزّرابى» يعنى همصحبتى و گفتگو نمودن با عالم بر خاك و خاشاك نيكوتر است از همصحبتى جاهل بر فرش هاى زيبا.

در اين حديث شريف تقدير و تشويق پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را بر شكوهمندى مقام علم و عالم بخوبى در مى يابيم و نيز بى اعتبار دانستن نادانى و جهل را هر چند كه بر فرش هاى زيبا و ثروت و سرمايه باشد.

ازهرى مى گويد: زرابى- همان فرش و زير انداز است (بسط، و طنافس) فرّاء نيز همين را مى گويد: و از قول ابن زرين نقل مى كند كه: زرابى در اصل گياهان و سبزه هائى است كه به رنگهاى زرد و سرخ و سبز به نظر مى آيد و چون در فرشها هم همين رنگها ديده مى شوند لذا آنها را به شباهت همان گياهان رنگين- زرابى- گفته اند مثل عبقرى- در باره لباس و فرش (كافى 1/ 39- مجمع البحرين 2/ 78- تهذيب اللّغه 13/ 199).

است كه سبب روئيدن مى شود، چنانكه مى گوئى- انبتّ كذا- در وقتى كه تو سبب رشد گياه هستى (با آبيارى، كود دادن و سرپرستى) زرع- در اصل مصدر است كه به- مزروع- تعبير شده است- آيات:

(فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً- 27/ سجده) و (وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ- 26/ دخان) و عبارت- زرع اللّه ولدك: تشبيهى است چنانكه مى گوئى- انبته اللّه- خدا روياندش و رشدش داد.

مزرع: زراعتكار، كشتكار و كشاورز.

ازدرع النّبات: گياه بارور شد.

(زرق) [زرق]

الزّرقة: بعضى رنگها ميان سياه و سپيد (رنگ كبود).

زرقت عينه زرقة و زرقانا: چشمش كبود شد.

خداى تعالى گويد: (زُرْقاً يَتَخافَتُونَ- 102/ طه) يعنى: ديدگانشان كور است و نورى ندارد.

و- الزّرق- پرنده اى است (باز سپيد شكارى كه كبود چشمست) زرق الطّائر يزرق و زرقه بالمزراق: پرنده را تير زد (مزراق: نيزه كوتاه- قاموس اللّغه و مجمع البحرين).

(زرى) [زرى]

زريت عليه: او را عيبجويى كردم.

ازريت به: آهنگش نمودم، و همچنين- ازدريت- كه اصلش بر وزن- افتعلت- است.

آيه: (تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ- 31/ هود) يعنى: ديدگانتان كوچكشان شمرد. در واقع- تزدريهم اعينكم- است. يعنى: آنها را چشمانتان كوچك شمردند و خوارشان شمردند.

(زعق) [زعق]

الزّعاق «1»: آب: بسيار شور و تلخ (شورا به و نمكزار).

طعام مزعوق: غذائى كه از شورى زياد مثل آب شور شده.

زعق به: با فريادش او را ترساند.

فانزعق: ترسيد. الزّعق: پر سر و صدا و صداى زياد. الزّعّاق: فرياد زن و نعره زن.

(زعم) [زعم]

الزّعم، حكايت از سخنى است كه در مظان و معرض دروغ و باطل باشد (دروغ پندارى و دروغ گفتارى) و از اين روى در قرآن همه جا از واژه- زعم- به صورت مذمّت نسبت به گويندگانش آمده است.

مثل آيات: (زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا- 7/ تغابن) و (ْ زَعَمْتُمْ

(1) جار اللّه زمخشرى در ذيل اين واژه مى نويسد: و يروى لعلى بن أبي طالب رضى اللّه تعالى عنه يوم حنين:

دونكها مترعه دهاقا كاسا زعاقا مزجت زعاقا

از على (ع) روايت شده كه در جنگ حنين كه پس از فتح مكّه اتّفاق افتاد. در باره حنين چنين سروده است: در پائين تو نهرى خروشان هست امّا آبش مانند كاسه اى از زهر و آميخته با تلخابه است، اين شعر را ابن منظور- كاسا زعاقا- كه در همان معنى است روايت كرده: در جنگ حنين مسلمانان از زيادى سپاهيان خود در شگفت شدند كه خداى مى فرمايد: (إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ- 45/ توبه) زيادى و انبوهى شما را متعجب نمود.

ياقوت حموى مى نويسد: حنين درّه اى در مقابل طائف و در صد ميلى مكّه است. شاعرى تعداد لشگريان اسلام را در آن جنگ، هشتاد هزار نفر تخمين زده مى گويد:

اذا ما لقينا جند آل محمّد ثمانين الفا و استمدوا بخندقا

يعنى: همينكه سربازان آل محمّد را برخورد كرديم هشتاد هزار نفر بودند كه با دويدن امداد و يارى مى شدند.

(اساس البلاغه 194- لس 10/ 141- معجم البلدان 2/ 313)

و ريا همواره در مظان دروغگوئيست.

در آيات: (وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ- 72/ يوسف) و (أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ- 40/ قلم) كه معنى- زعيم- در اين آيات يا از- زعامت- تعهّد، و كفالت است و يا از- زعم «1»- به معنى گفتن.

(1) ابن برى مى گويد واژه- زعم- در كلام عرب بر چهار وجه است:

1- پذيرفتن كفالت و ضمانت.

2- گفتن.

3- وعده.

4- ظنّ و گمان، و از- ابن خالويه- نقل مى كند كه- زعم- همواره در موارد مذمّت بكار مى رود تا جائى كه بعضى از مفسّرين در ذيل آياتى كه زعم در آنها بكار رفته، گفته اند اصل زعم- يعنى كذب و دروغ، در اشعار شعراء هم به همين معانى است.

زمخشرى مى گويد: اكثر ما يستعمل فى الباطل: زعم بيشتر در سخن باطل و ناپايدار بكار مى رود.

طريحى نيز- زعم- را در وجوه: 1- قول و سخن 2- ظنّ و اعتماد در باطل و يا حقّ، مى داند و حديثى را نقل مى كند كه (كلّ زعم فى القرآن كذب) يعنى: همه جا در قرآن واژه- زعم- به معنى كذب و دروغ است.

ازهرى مى گويد: بيشتر چيزى كه در باره معنى- زعم- است اين است كه- زعم- يعنى چيزى كه مورد شكّ و ترديد باشد و در آن تحقيق بعمل نيامده باشد.

مرزوقى مى گويد: بيشتر چيزى كه در آن شك و ريب و بطلان باشد زعم است.

ابن سيده هم با استشهاد به آيات قرآن كريم- زعم- را قول و گمان و دروغ دانسته است و در باره زعامت مى نويسد:

الزّعامة: السّيادة و الرّياسة و السّلاح و قيل الدّرع او الدّروع و زعامة المال افضله و اكثره عن الميراث: يعنى:

زعامت در معنى سلاح و رياست يا بزرگى و زره است و زعامت مال و سرمايه هم يعنى فزونى و زيادتى مال ميراث است. ابن منظور نيز عينا همين نظر را آورده و مى گويد: فسّره ابن الاعرابى فقال الزّعامة الدّرع و الرّياسة و الشّرف: زعامت يعنى زره و سرپرستى و شرف.

صاحب مصباح المنير مى گويد: و فى الزّعم ثلاث لغات (با فتحه و ضمّه و كسره- ن) و الزّعم يطلق على القول و على الظّن و على الاعتقاد: يعنى: زعم- بر سخن و گمان و اعتقاد هر سه اطلاق مى شود.

ابن قوطيه مى گويد: زعم، زعما قال خبرا لا يدرى احقّ هو ام باطل: زعم- گفتن چيزى است كه دانسته نمى شود حقّ است يا با باطل. عبد اللّه بن مقفع اين واژه را در ترجمه كليله و دمنه از فارسى قديم به زبان عربى بكار برده است و اكثر داستانهايش با عبارت- زعموا ان اسدا- زعموا ان تاجرا- زعموا ان غديرا- و در سراسر كتاب، قصّه ها با همين عبارت شروع شده است و مترجم فاضل و ارجمند كليله و دمنه يعنى نصر اللّه ابو المعالى آن كلمات را به معنى آورده اند- ترجمه كرده است كه به راستى معانى مختلف زعم را كه بزرگان واژه شناسى گفته اند در بردارد.

ابن فارس مى گويد: اصل زعم- سخنى است بدون صحّت و راستى و بدون يقين، و اصل ديگر تكفّل و قبول سرپرستى است. ازهرى از قول ليث نقل مى كند كه مى گويد: اگر بگويند- ذكر فلان كذا- يعنى يقينا و

.(زفّ) [زفّ]

زفّ الاءبل، يزفّ، زفّا و زفيفا: آن شتر به شتاب رفت.

ازفّها: آن را دوانيد.

آيه: (إِلَيْهِ يَزِفُّونَ- 94/ صافّات) يعنى با شتاب به سويش آمدند و- يزفّون- يعنى يارانشان را بر دويدن سريع وادار مى كنند.

اصل- زفيف- وزيدن باد و دويدن سريع شتر مرغ است كه راه رفتن را با دويدن مخلوط مى كند.

زفزف النعام: شتر مرغ سرعت گرفت و به طور استعاره مى گويند:

زفّ العروس: به سوى شويش و همسرش رفت و استعاره اى كه اقتضاى معنى سرعت را در اين عبارت دارد نه به خاطر تند رفتن اوست بلكه از شادى و سبكبال رفتن به سوى شوهر است.

(زفر) [زفر]

در آيه: (لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ- 106/ هود)- زفير- يعنى رفت و آمد نفس به طورى كه دنده ها بالا و پائين بيايد.

ازدفر فلان كذا: با تحمّل و سختى آن را انجام داد به طورى كه نفسش تند شد و به نفس زدن افتاد.

زوافر: زنانى كه مشك آب حمل مى كنند.

حقّا- چنان گفت امّا اگر در سخنى شك باشد و ندانند كه دروغ يا باطل است مى گويند- زعم فلان. (تهذيب اللّغه 2/ 156- مقائس 3/ 10- مصباح 1/ 306- مجمع البحرين 6/ 78- اساس البلاغه 192 لس 12/ 266- المحكم 1/ 334- كليله و دمنه عربى و ترجمه فارسى- با شرح مرحوم قريب). [.....]

.(زقم) [زقم]

در آيه: (إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ- 43/ دخان) زقّوم- عبارت از طعام و غذاى ناگوار در آتش دوزخ است.

زقم فلان و تزقّم: به طور استعاره يعنى چيز پليدى و زشتى را بلعيد و خورد.

(زكا) [زكا]

اصل زكاة- رشد و فزونى است كه از بركت دادن خداى تعالى حاصل مى شود و در امور دنيوى و اخروى هر دو در نظر گرفته مى شود، مى گويند:

زكا الزّرع يزكو: وقتى است كه از كشت و زراعت فزونى و بركت حاصل شود.

در آيه: (أَيُّها أَزْكى طَعاماً- 19/ كهف) اشاره به چيزى است كه حلال است و فرجامش ناگوار نيست و نيز (زكاة)- در باره چيزى است كه: انسان از حقّ خداى براى مسكينان و فقرا كنار مى گذارد و از مالش خارج مى كند و ناميدن چنان مالى به زكاة براى اميدوار بودن در بركت و فزونى در زكات دادن است يا براى تزكيه نفس يعنى والايش دادن نفس با خيرات و بركات و يا ناميدن آن مال به زكات براى همه موارد فوق است زيرا هر دو خير و نيكى در آن موجود است (هم فزونى و بركت مال و والايش و رشد نفس) (سعدى گويد:

زكات مال بدر كن كه فضله رز را چو باغبان ببرد بيشتر دهد انگور

) خداوند همواره- زكاة- را با- صلاة- در قرآن قرين نموده است مى گويد:

(وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ- 43/ بقره) با- زكاة- و تزكيه نفس و پاكيزه داشتن آن، انسان در دنيا شايسته و مستحقّ اوصاف پسنديده مى شود و در آخرت هم در خور پاداش و ثواب است.

اين گونه شايستگى را انسان با پيگيرى و خواستن چيزى كه پاكيش در آن است بدست مى آورد كه گاهى تزكيه از ناحيه بنده است، براى اين كه آن را كسب مى كند و

به آن مى رسد مثل آيه: (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها- 9/ شمس) (كسى كه تزكيه نفس كرد رستگار شد).

و گاهى چون خداوند در حقيقت منشاء و فاعل آن هاست تزكيه به خداى تعالى نسبت داده مى شود مثل آيه:

(بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ «1»- 49/ نساء).

(1) چون انسان با تزكيه نفس و پاكى جان خويش با قدرت و اراده و خوددارى از زشتى ها و تمايل به نيكيها در دنيا و آخرت استحقاق اوصاف نيك و پاداش مى يابد. بنابراين و در حقيقت آفريدگار و خالق است كه نيروى اراده را در انسان قرار داده و راه تزكيه را هم توسط پيامبرانش به انسان نشان داده است و گر نه همان بوديم كه فرشتگان در آغاز خلقتمان گفتند (أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ- 30/ بقره) آيا كسى كه فساد مى كند، و خون مى ريزد در زمين قرار مى دهى؟

انسان بدون هدايت انبياء و بدون اينكه خداوند راهنمائيش كند حيوانى و ددى و درنده خوى بيش نيست و در طول تاريخ همانهائى كه انكار شريعت و پيامبران و مبدأ و معاد مى كنند مى خواهند اين چنين تحقير و ستمى بر انسان روا دارند و آدميزادگان را محكوم جبر جهان- جبر محيط- جبر تاريخ و همانند حيوانات وحشى قرار دهند و انسانها را از اراده خدادادى كه برمى گزيند، پى مى گيرد، مى آفريند، و والايش مى يابد و افزون بر آن را هم خداوند و آئين متعاليش توسط پيامبران برايش حاصل مى كنند با مغالطه كارى محروم قلمداد كنند.

زهى تصور باطل، زهى خيال محال، و به گفته مولوى:

1-

در حديث آمد كه يزدان مجيد خلق عالم را سه گونه آفريد 2-

يك گروه را جمله عقل و علم وجود او فرشته است و نداند جز سجود 3-

نيست اندر عنصرش حرص و هوا نور مطلق، زنده از عشق خدا 4-

يك گروه ديگر از دانش تهى همچون حيوان از علف در فربهى 5-

او نبيند جز كه اصطبل و علف از سعادت غافلست و از شرف 6-

اين سوم هست آدمى زاد و بشر از فرشته نيمى و نيمى ز خر 7-

نيم خر خود مايل سفلى بود نيم ديگر مايل علوى بود 8-

عقل اگر غالب شود پس شد فزون از ملائك اين بشر در آزمون 9-

شهوت ار غالب شود پس كمترست از بهائم اين بشر زان كابتر است 10-

اين بشر هم ز امتحان قسمت شدند آدمى شكلند و سه امّت شدند 11-

يك گره مستغرق مطلق شده همچو عيسى با ملك ملحق شده 12-

قسم ديگر با خران ملحق شده خشم محض و شهوت مطلق شده 13-

پس در اين تركيب، حيوان لطيف آفريد و كرد با دانش اليف

(دفتر چهارم مثنوى معنوى- ص 240)

و گاهى تزكيه انسانها به پيامبر كه واسطه اى در وصول آن به ايشان است، نسبت داده شده مثل آيات:

(تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها- 103/ توبه) و (يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَ يُزَكِّيكُمْ- 151/ بقره) و گاه نيز تزكيه به عبارتى كه وسيله آن است منسوب شده.

(انجام تمام عبادات و رعايت كردن دستورات پيامبر (ص) همان است كه نتيجه اش تزكيه است و عمل به آنها انسانها را از آلودگى به شهوات و نفس امّاره باز مى دارد و رعايت مسايل اخلاقى نيز بر آن تزكيه مى افزايد لذا خداوند مى گويد: (ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ- 20/ نور) و (هُوَ أَزْكى لَكُمْ- 28/ نور) يعنى: آن اعمال تزكيه كننده هستند و همين طور آيه: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ- 45/ عنكبوت) يعنى: نماز از آلودگى نفس جلو مى گيرد و در نتيجه تزكيه مى كند.) مثل آيات:

(وَ حَناناً «1» مِنْ لَدُنَّا وَ زَكاةً- 13/ مريم) و (لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا

و اين در همان راهى است كه از برگزيدن انسانها ذكر كرديم و آن اينست كه بعضى از بندگانش را پاكيزه اخلاق و عالم قرار داده است نه با تعليم و تمرين بلكه به وسيله توفيق الهى همان طور كه تمام پيامبران و رسولان چنان هستند، جايز است كه معنى دو آيه فوق يعنى مزكّى بودن در آغاز خلقت براى آن چيزى باشد كه وقوع آن از ناحيه آنها در آينده است نه در حال، و معنى آن- سيتزكّى- است (يعنى به زودى

اى عزيز، تو مكتب ها را با انسانيت انسان و دين و شريعت را با پرورش تن و روح آدمى مقايسه كن و بكوش تا محتواى انديشه ات با گفته پيامبران تطبيق نمايد و از شهوت، خشم، حرص و ددمنشى و زر پرستى و ماده گرايى به حقيقت متوجّه شوى چرا كه (الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ- 128/ اعراف).

(1) قسمتى از آيه 14/ مريم است كه با آيات قبلش چنين است: (يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا وَ زَكاةً وَ كانَ تَقِيًّا وَ بَرًّا بِوالِدَيْهِ وَ لَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيًّا) هان اى يحيى كتاب را با قدرت و استوارى بگير، در طفوليّت او را مردانگى و والايش داديم و نيز مهربانى و پاكيزگى و او پرهيزگار بود با پدر و مادرش هم نيكوكار بود، نافرمان و ستمگر نبود، به هنگام تولّد و روزى كه مى ميرد و روزى كه برانگيخته مى شود اسلام بر او بود (يعنى ايمنى خاطر).

تزكيه خواهند شد).

و آيه: (وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ- 4/ مؤمنون).

يعنى: اينگونه عبادات را كه بايستى انجام دهند، انجام مى دهند و خداوند تزكيه شان مى كند و خود خويشتن پاكيزه گردانند كه هر دو معنى- يكى است.

در آيه اخير واژه- للزّكاة «1»- براى فاعلون، مفعول نيست بلكه حرف (ل) بر سر

(1) اين واژه با معانى مختلفش به طور خلاصه از مآخذ مهم ديگر و معانى كه راغب رحمه اللّه آورده به شرح زير است:

زكا، يزكو، زكاء (بدون تشديد حرف كاف كه فعل لازم است) يعنى:

1- نموّ كرد و فزون شد. 2- پاكيزه و اصلاح شد و افعل تفضيلش- ازكى- است.

زكّا، يزكّى، تزكية (با تشديد حرف كاف كه فعل متعدّى است) يعنى:

1- پاكش كرد و اصلاحش نمود. 2- مدحش كرد و آن را ستود و به پاكى نسبتش داد.

پس اين فعل در حالت اثبات و امر متعدّى است و به معنى اصلاح كردن و پاكيزه كن هست. ولى به صورت نهى و مضارع اخبارى در مدح، و خود بزرگ بينى، ستايش نفس و به پاكى نسبت دادن خويش است كه بسيار ناپسند است. مثل آيات: (فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ- 32/ نجم) و (أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ- 49/ نساء) (معجم الفاظ القرآن الكريم و خلاصه متن راغب) زكّى و تزكّى: پاك شدن از گناهان با عمل صالح. و زكوة طهارت و پاكى است كه در زكات مال بكار مى رود. زيرا پرداخت آن مال را كه احتمال گناه و حرام در آن هست و حقّ خداوند تعالى كه همان حق مستضعفين جامعه است پرداخت نشده پاك مى كند، بركتش مى دهد و از آفات مصونش مى دارد.

زاكية: نفس و جانى است كه هرگز گناه نكرده و به گناه آلوده نشده ولى- زكيّة- نفسى است كه گناه كرده و توبه نموده.

و در آيه: (غُلاماً زَكِيًّا- 18/ مريم) فرزندى كه از گناه پاك و در كارهاى نيك رو به كمال است و آيه: (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها- 9/ شمس). يعنى: پيروز و ظفرمند است كسى كه با عمل صالح، نفس خويش پاك كرد. (تفسير غريب القرآن ص 34/ طريحى).

جميل بن دراج از ابى عبد اللّه (ع) در باره آيه (فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى- 22/ نجم) سؤال مى كند مى فرمايد:

هو قول الانسان: صلّيت البارحة و صمت امس و نحو هذا: يعنى در آيه نهى از اين است كه انسان بگويد ديشب نماز خواندم و ديروز روزه بودم و از اين قبيل سخنان.

واژه- زكوة- در قرآن و سنّت تكرار شده است يا مصدر- زكّى، يزكّى است يعنى رشد كرد و بركت يافت و يا از مصدر- زكا، يزكو- است يعنى پاك شدن، زكات مال پاكى مال است و زكات فطره پاكى بدن است.

(مجمع البحرين 1/ 204).

ابن منظور و ابن سيدة در حديثى از على (ع) نقل مى كنند كه: و فى حديث على رضى اللّه عنه و كرّم اللّه

(تزكيه) كردن انسان، خويشتن و نفس خويش را دو گونه است:

اوّل- با تزكيه عملى كه پسنديده است مثل آيه: (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها- 9/ شمس) كه اشاره شده است و همينطور آيه: (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى- 14/ اعلى).

دوّم- تزكيه زبانى با سخن گفتن، مثل اينكه شاهدى و گواهى غير خود را توصيف كند و پاك بداند و اين تزكيه زبانى يعنى مدح ديگرى مذموم و ناپسند است و در آيه: (فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ- 32/ نجم) نهى از چنين تزكيه اى است (كه انسان با زبان و سخن خود را و ديگرى را مدح كند و به طهارت و تزكيه نسبت دهد). كه اين نهى در آيه تأديب و تربيتى است براى زشت بودن خود ستايى و اينكه انسان نفس خويش را بستايد كه عقلا و شرعا ناپسند است و لذا به حكيمى گفته شد چه چيزى است كه اگر حقّ هم باشد ناپسند است و نيكو نيست پاسخ داد- مدح الرّجل نفسه: يعنى حقّى كه

وجهه: المال تنفصه النّفقه و العلم يزكو على الانفاق: يعنى: خرج و هزينه زندگى از مال مى كاهد و كم مى كند ولى علم و دانش با انفاق و به ديگران رساندن و ياد دادن افزون مى شود و رشد علمى حاصل مى شود واژه- زكاة- در حديث فوق به طور استعاره بكار رفته است هر چند كه علم ماده و جرم نيست.

ابن منظور مى گويد: اصل زكوة در لغت به معانى: 1- طهارت و پاكى 2- نمو و رشد 3- بركت و فزونى از سوى خدا 4- مدح و ستايش و همه اين معانى در قرآن و حديث آمده است.

و فى حديث باقر (ع) انّه قال زكاة الارض يبسها يريد طهارتها من النّجاسه كالبول و الشّباهة فان يجف و يذهب اثره:

زكات زمين خشك شدن آن است كه منظور پاكى زمين از نجاست و ادرار و امثال آن است كه خشك شود و آثار آنها در زمين زايل شود. (لس 3/ 358- المحكم 7/ 94) ازهرى مى نويسد: در آيه: (وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ- 4/ مؤمنون) يعنى كسانى كه انجام دهنده كار نيكند. ابن انبارى مى گويد: در آيه: (وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا وَ زَكاةً- 12/ مريم) معنايش اينستكه عطا كردن چنان فرزندى شايسته به آنها به خاطر رحمت و بخشايش به پدر و مادرش و تزكيه براى او بوده. فرّاء- هم مى گويد: زكاة- در اين آيه يعنى صلاح، و شايستگى، و عبارت- هذا الامر لا يزكو بفلان: اين كار شايسته او نيست. (تهذيب 10/ 320) صاحب مصباح المنير مى گويد: لفظ زكوة- اگر به مال نسبت داده شود واجب است اين حرف (ه) حذف و حرف (و) آن به الف قلب شود. زيرا گفته مى شود زكوى- كه منسوب به آن است و هميشه صفت نسبى به اصل لغت برمى گردد ولى- زكاتيه- عوامانه است و صحيح- زكويه- است (1/ 308).

ناپسند است ستودن انسان است، خويشتن را.

(زلّ) [زلّ]

الزّلّة: در اصل يعنى بدون قصد و هدف پاى نهادن و گام برداشتن، مى گويند:

زلّت رجل تزلّ: (گامى و قدمى لغزيد).

و زلّة: لغزشگاه و نيز گناه بدون قصد و غير عمد كه تشبيهى به لغزيدن پا است.

خداى تعالى گويد: (فَإِنْ زَلَلْتُمْ- 209/ بقره) و (فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ- 36/ بقره).

و (- استزلّه)- وقتى است كه قصد لغزش او را دارد. (يعنى به خطايش افكند) در آيه:

(إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ- 155/ آل عمران) شيطان آنها را مى كشاند تا بلغزند و به خطا بيفتند، زيرا اگر انسان در خطا و گناه كوچك خود را آزاد نگهدارد انجام آنها در نظرش آسان مى نمايد و آن گناهان كوچك راهى مى شوند براى نفوذ شيطان در نفس و جان.

سخن پيامبر عليه السّلام كه مى فرمايد: (من أزلّت اليه نعمة فليشكرها).

كسى كه نعمتى به او مى رسد بدون اينكه قصدى در رسيدن و بدست آوردن آن نعمت را داشته باشد (بايستى نسبت به همين نعمت ناخواسته هم سپاسگزار باشد) كه تنبيهى و هشدارى است بر اينكه اگر شكر و سپاس در برابر دريافت چنان نعمتى لازم باشد پس در مقابل رسيدن به نعمتهايى كه خود مى خواهد و مى رسد شكر و سپاس چگونه بايد باشد؟

(تزلزل:) اضطراب و نگرانى.

تكرار شدن حرف (ز) و (ل) در اين واژه تكرار معنى لغزيدن و در آن حالت را مى دهد (هيجان و اضطراب پياپى).

در آيات: (إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها- 1/ زلزله) و (إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْ‌ءٌ عَظِيمٌ- 1/ حجّ) و آيه (وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً- 11/ احزاب) يعنى: از رعب و ترس بر خود لرزيدند ..

)

(زلف) [زلف]

الزّلفة: مقام و منزلت و بهره مندى.

در آيه: (فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً- 27/ الملك) گفته اند معنايش، يعنى: همينكه مقام مؤمنين را مى بينند كه از عذاب محرومند و عذاب به آنها نمى رسد.

(در دو آيه قبل از آيه فوق مى گويد: كفّار مى گويند كه اگر راستگو هستيد اين وعده عذاب كى مى رسد. بگو علم آن نزد خداست و من بيم دهنده اى روشنم و چون عذاب را نزديك بينند كه به مؤمنين نمى رسد، چهره هاى كفّار از ترس درهم مى رود و به آنها گفته مى شود اين همان است كه مى خواستيد).

و نيز گفته اند استعمال واژه- زلفة- در مقام عذاب مثل بكار بردن واژه- بشارة- و الفاظى مانند آنهاست.

(زلف:) ساعاتى و مواقعى از شب، در آيه: (وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ- 114/ هود).

(در حديثى از حضرت باقر (ع) است كه: (و زلفا من اللّيل) در آيه: نماز عشا است.

مجمع البحرين 5/ 67).

شاعر گويد: طىّ اللّيالى زلفا فزلفا «1» ...

يعنى: گذراندن و طىّ كردن اوقات پياپى شب ها به تدريج.

(الزّلفى:) منزلت و بهره مندى.

خداى تعالى گويد: (إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى- 3/ زمر).

(معنى تمام آيه اين است: كسانى كه غير از خدا، دوستان و اوليائى اتّخاذ كرده اند.

مى گويند عبادتشان نمى كنيم مگر براى اينكه ما را به خدا نزديك كنند ولى خداى

(1) رجزى است از عجاج- كه در وصف مسافرت شبانه مى گويد:

ناج طواه اللّيل ممّا و جفا طىّ اللّيالى زلفا فزلفا

سماوة الهلال حتّى احقوقفا

يعنى آن شتر در حالت بى تابى با طپش در رفتن گذرانيده و نجات دهنده سوار است و شب را همانند ماه بدر كه بتدريج و در طول شب ها مى رسد او هم ساعات شب را در هم مى نوردد و كم مى كند.

ميانشان حكم مى كند و دروغ گويان كفر پيشه را هدايت نمى كند).

مزالف: نردبان.

و (ازلفته): مقامى برايش قرار دادم. و در آيه: (وَ أَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ- 64/ شعراء).

(قسمتى از آيه 64/ شعراء است كه در باره غرق شدن فرعونيان است مى گويد: و ديگران را به آنجا يعنى گذرگاه آبى كه بنى اسرائيل عبور كردند فرعونيان را نيز نزديك كرديم و- انجينا موسى و من معه اجمعين ثمّ اغرقنا الآخرين- يعنى موسى و همراهانش را نجات داديم و ديگران را غرق كرديم).

و همينطور در آيه: (وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ- 90/ شعراء) نزديك شدن بهشت به پارسايان و پرهيزكاران است.

ليلة المزدلفة: شبهايى به اين نام مخصوص شده است براى نزديكى حاجيان به منى بعد از روان شدن مردم به طور پراكنده از عرفات به سوى منى (كه خداوند مى فرمايد: اذا افضتم من عرفات: وقتى كه از عرفات متفرّق و روان شديد و حركت كرديد) و در حديثى آمده است كه ( (ازدلفو الى اللّه بركعتين)) «1»

(1) اين حديث در مآخذ ديگر بصورت (فاذا زالت الشّمس فازدلف الى اللّه بركعتين) هست يعنى پس از گذشتن خورشيد با دو ركعت نماز خود را مقرب خدا گردان، خطاب حديث به مصعب بن عمير در مدينه است كه مى گويد: (فاذا زالت الشّمس فازدلف الى اللّه بركعتين و اخطب فيها) و نيز آمده است كه ازدلاف: تقدّم و پيشى گرفتن است- ازدلف القوم: وقتى است كه گروه بر سايرين پيشى گرفته اند و همچنين- ازدلاف يعنى گرد آمدن مردم.

در حديثى آمده است كه مشعر الحرام را از اين جهت- مزدلفة- گفتند كه جبريل در عرفات به ابراهيم (ع) گفت: يا ابراهيم- ازدلف الى المشعر الحرام- و سپس در تسميه مكان به فعل آنجا را- مزدلفة- گفته اند.

ابن منظور مى نويسد: و فى حديث باقر عليه السّلام (مالك من عيشك الّا لذّة يزدلف بك الى حمامك).

يعنى: هيچ لذّتى از زندگيت براى تو نيست مگر اين كه تو را به مرگت نزديك مى كند.

ابن برى مى گويد: الزّلفه، سه چيز است: 1- آبگير 2- باغ 3- آينه.

ازهرى مى گويد: اصل الزلفى فى كلام العرب: القربى، يعنى: اصل زلفى در سخن عرب تقرّب و نزديكى است.

خداى تعالى گويد: (وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ- 11/ هود).

يعنى: قبل از طلوع و پس از غروب آفتاب و نماز صبح و مغرب و عشا.

.(زلق) [زلق]

الزّلق و الزّلل در معنى به هم نزديكند، آيه: (صَعِيداً زَلَقاً- 40/ كهف) يعنى زمينى كه گياه در آن نيست (زمين بى گياه) مثل آيه: (فَتَرَكَهُ صَلْداً- 264/ بقره) (زمين سفت و سخت بى گياه) و- مزلق- جاى سنگى و سخت.

آيه: (لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ «1»- 51/ قلم) مثل سخن اين شاعر است كه مى گويد:

نظرا يزيل مواضع الاقدام ...

يعنى: (با نگريستن و نظرى كه قدمگاهها را از جاى خود دور مى كند و بر مى گرداند).

مى گويند- زلقه و ازلقه فزلق: لغزاندش پس لغزيد.

يونس مى گويد: واژه الزّلق والاء زلاق: جز در قرآن شنيده نشده است.

و از أبىّ بن كعب روايت شده است كه آيه: (وَ أَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ- 64/ شعراء) را- ازلقنا- خوانده است يعنى هلاكشان كرديم.

زجاج مى گويد: تأويل آيه: (وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ- 90/ شعراء) يعنى داخل شدن متّقين به بهشت كه ديدگانشان به سوى آن نزديك شد.

(مجمع البحرين 5/ 68- لسان العرب 9/ 139- مقائيس اللّغه 3/ 21- تهذيب اللّغه 13/ 214).

(1) قسمتى از آيه: (وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَ ما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ- 51/ قلم). كه مفهوم درست آيه با تقدّم و تأخر كلمات به خوبى روشن مى شود و در دو سه آيه قبل از آيه فوق به پيغمبر (ص) مى گويد: در حكم و فرمان پروردگارت پايدار و استوار باش يعنى: اگر مخالفين تو را مجنون و سخنانت را شعر گونه و اساطير الاوّلين خطاب كردند هرگز نگران مباش آنها پيوسته مى خواهند با اين جملات و تلقينات تو را نگران و از ثبات در راه بلغزانند، چون زلق در اصل و ريشه لغت- لغزيدن- است و كسى كه تحت تأثير تلقينات و لاطائلات ديگران قرار مى گيرد مسلّما در راهش استوارى و اثبات ندارد، لذا به پيامبر (ص) مى گويد:

اگر آنها مى خواهند تو را از موضع قاطعت بلغزانند هرگز چنان مباد، زيرا باثبات و پايدارى حقايق كه ذكرى است براى جهانيان، در حال و آينده، دين حق و آيات قرآن از اثر نخواهد افتاد زيرا:

(إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ- 9/ حجر)

تا قيامت زنده اش داريم ما تو مترس از نسخ دين اى مصطفى

(زمر) [زمر]

در آيه: (وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً- 73/ زمر).

يعنى: (پرهيزكاران را گروه گروه به سوى بهشت روان سازند).

زمر جمع- زمرة- است يعنى جمع و گروه كم و از اين معنى: شاة زمرة: گوسفند كم مو، است.

و- رجل زمر: مرد كم مروّت و ناجوانمرد.

و- زمرت النّعامة تزمر زمارا: (شتر مرغ به سختى رم كرد).

و اين معنى- الزّمر و الزمّارة- كه كنايه از خود سر و فاجر و بدكاره است، مشتق شده.

(زمل) [زمل]

آيه: (يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ- 1/ مزمّل) يعنى: اى كسى كه در جامه ات پوشيده شده اى، و به طور استعاره كنايه از كسى است كه در كارش كوتاهى و غفلت نموده كه تعريضى نسبت به اوست.

الزّميل: ضعيف و ناتوان.

مادر تأبّط شرّا (شاعر معروف قبل از اسلام) گفته است: ليس بزميل شروب للغيل «1».

(زنم) [زنم]

(1) تأبّط شرّا- كه اسمش جابر بن سفيان فهمى است يكى از عيّاران شب رو و شعرا پيشتاز جاهلى است نام تأبّط شرّا را مادرش بر او نهاده. روزى از منزل بيرون رفته و شمشيرش زير بغلش بود كسى احوالش را از مادرش پرسيد گفت (لا ادرى تأبّط شرّا و خرج) نمى دانم شرّ زير بغل داشت و خارج شد و تمام عبارت فوق هم چنين است:

وا ابناء وا ابن السّبيل، ليس بزميل شروب للغيل يضرب بالذيل كمقرب الخيل: واى بر كسى كه فرزند راه و سفر است او ضعيف نيست كه شير زن باردار خورده باشد همچون اسب اصيل بكنار صاحبش برمى آيد (لس 11/ 311).

الزّنيم و المزنّم: مردى از قومى نيست و ناكس است و در ميان آن قوم انگل و زايد است كه تشبيهى است به دو پاره معلّق و شكافته شده گوش گوسفند كه از طرفين سرش آويخته شده و يا به حلقه اى كه به گردنش آويزان است.

خداى تعالى گويد: (عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ «1»- 13/ قلم).

العبد زلمة و زنمة: او خود را به قومى منسوب مى كند در صورتى كه از آنها نيست و اجنبى است.

چنانكه شاعر گويد:

فانت زنيم نيط فى آل هاشم كما نيط خلل الرّاكب القدح الفرد

(تو غريبه و ناكسى، هر چند كه خود را در خاندان هاشم چسبانده و منسوب كنى، تو مثل آويختگى پيكان بى نوك يا كاسه اى كوچك در پشت زين سوار هستى).

(زنا) [زنا]

الزّنا: مقاربت نامشروع و بدون عقد شرعى كه لفظش با الف مقصوره است.

(يعنى: همزه ندارد، چنانكه مى گويند: زنى، يزنى- و اسم فاعلش- زان- و جمعش- زناة- مثل قاض و قضاة) ولى اگر ممدود و چهار حرفى باشد بهتر است مصدر دوّم باب مفاعلة يعنى فعال باشد مثل زناة كه صفت نسبى آن را- زنوى- گويند و عبارت فلان لزنية و زنية (با كسره و فتحه حرف اوّل است).

خداى تعالى گويد: (الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ- 3/ نور) و (الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي- 2/ نور).

(1) مربوط به آيات سوره قلم است كه حالت سرمايه گزاران بيگانه و قوم و قبيله پرستان استعمارگر را اين چنين ياد مى كند:

تكذيب كنندگان را اطاعت مكن، آنها مى خواهند تو نرمى كنى تا نرمى كنند دروغ مى گويند مطيع هر سوگند خورنده فرومايه مشو، اينان عيب جو و سخن چينند و مانع خير و ستمكار و تجاوزگرند و بعد از همه اينها اجنبى و ناكس و بى حيايند هر چند كه صاحب مال و سرمايه و تبار باشند.

و عبارت- زنأ فى الجبل- با حرف همزه زنأ و زنؤا يعنى از كوه بالا رفت.

الزّناء- كسى است كه ادرارش و بولش بند آمده، كه در حديثى از نماز خواندن مردى كه بولش بند آمده باشد نهى شده است.

(زهد «1») [زهد]

الزّهيد: چيز كم و اندك.

و- الزّاهد فى الشّى ء: كسى كه از چيزى روى گردان و بى ميل باشد و به اندك آن خشنود.

الرّاضى منه بالزّهيد: خشنود به كم.

در آيه: (وَ كانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ- 20/ يوسف).

(1) چون واژه زهد حتّى قرنها قبل از اسلام و در مذاهب روح گرايانه مفصل مورد توجّه بوده و بعد از اسلام هم چنانكه سيره و اصحاب صفّه و بعدها سيره ائمّه اطهار (ع) به طور صحيح قرار گرفته، لازم است آن را از زبان امير المؤمنين (ع) نقل كنيم تا متن راغب رحمه اللّه هر چند بيشتر مورد استفاده قرار گيرد:

(نهج البلاغه/ صبحى صالح- خطبه 81 ص 106):

ايّها النّاس، الزّهادة قصر الامل، و الشّكر عند النّعم، و التورع عند المحارم، فان عزب ذلك عنكم فلا يغلب الحرام صبركم و لا تنسوا عند النّعم شكركم فقد اعذر اللّه اليكم بحجج مسفرة ظاهرة و كتب بارزة العذر واضحة:

اى مردم زهد ورزيدن، كوتاه نمودن آرزوها، و سپاسگزارى در برابر نعمت هاى خداست و خوددارى هوسها از محارم، اگر اين حالت در شما بود عمل حرام بر صبر شما غلبه نمى كند و شكرگزارى در برابر نعمت ها را از ياد شما نمى برد خداوند عذر شما را با دلايل آشكار و گناههاى روشن و عذر آشكار بيان كرده است.

(خطبه 113 ص 168):

انّ الزّاهدين فى الدّنيا تبكى قلوبهم و ان ضحكوا يشتد حزنهم و ان فرحوا و يكثر مقتهم انفسهم و ان اغتبطوا بما رزقوا.

زهد پيشگان در دنيا دلهاشان در حال خنديدن مى گريد و اگر سرمست و فرحناك شدند حزنشان شديد مى شود، هر گاه از آنچه كه روزى داده شده اند به ديگران خوددارى كنند جانشان گناه آلوده مى شود.

(حكم 439 ص 553):

الزّهد كلّه بين كلمتين من القرآن: قال اللّه سبحانه: (لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ، وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ).

زهد به طور كلّى در ميان دو كلمه از قرآن قرار دارد، چنانكه حقّ سبحانه فرموده: تا اينكه بر آنچه از دست داده ايد متأثّر و اندوهگين نشويد و آنچه داده مى شويد سرمست نگرديد.

(مربوط به كاروانيانى است كه حضرت يوسف (ع) را از چاه در آوردند، و شروه بثمن بخس دراهم معدودة و كانوا فيه من الزّاهدين: او را به بها اندك و درمهاى چند فروختند در حالى كه به آن بى اعتنا بودند).

(زهق) [زهق]

زهقت نفسه: از غم و اندوه آن چيز خارج شد.

خداى تعالى گويد: (وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ «1»- 55/ توبه).

زيت: زيتون و زيتونة:- مثل- شجر و شجرة.

خداى تعالى گويد (زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ- 35/ نور) زيت عصاره و جوهر زيتون است: (يَكادُ زَيْتُها يُضِي ءُ- 35/ نور).

زات طعامه: در غذايش زيتون ريخت، مثل سمنه: در آن روغن ريخت.

زات رأسه: سرش را زيتون ماليد، مثل- دهنه به- كه در همان معنى است يعنى چرب كردن سر.

اذدات: يعنى ادّهن: روغن ماليد (بحث تاريخى و جغرافيائى اين واژه در ذيل واژه

(1) آيه: (وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُونَ- 55/ توبه) يعنى: جانهاشان در حاليكه كافرند از جسمشان خارج مى شود.

و- زهق الباطل: باطل نابود شد و از بين رفت كه حق بيايد و بر باطل غلبه كند و پيشى گيرد كه در حقيقت باطل زايل شدنى است.

زهى الشّى ء: آن چيز تلف شد، ولى- ازهاق- از باب افعال يعنى پر شدن مثل ازهقت الأنا: ظرف را پر كردم.

ازهرى از قول ليث نقل مى كند كه- الزّهق- گودالى است كه حيوانات در آن مى افتند و هلاك مى شوند.

ابن قتيبه از قول ابن عبّاس به روايت كلبى نقل مى كند كه در آيه: (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُونَ- 55/ توبه) خداوند به پيامبر (ص) مى فرمايد (فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما- 55/ توبه).

يعنى: هزاران سرمايه و تبارشان يا گروه و قبيله شاه در دنيا تو را به شگفتى نيندازد، خداوند مى خواهد با همان ها در آخرت عذابشان كند.

(تهذيب اللّغه- 5/ 392- تأويل مشكل القرآن 160- مجمع البحرين 5/ 179- مصباح المنير 1/ 313).

تين آمده است).

(زوج) [زوج]

زوج به هر يك از دو همسر مرد و زن (نرينه و مادينه) و در حيوانات كه با هم جفت هستند و آميزش جنسى نموده اند، گفته مى شود و همچنين به هر دو جفتى، چه در مزاوجت و يا در غير آن، مثل جفت كفش و نعلين و نيز به هر دو چيزى كه با يكديگر شبيه يا همانند باشند، خواه شباهتى يكسان و يا ناهمسان باشد باز هم آنها را- زوج- گويند.

خداى تعالى گويد: (فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى- 39/ قيامة) و (وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ- 35/ بقره) ولى واژه- زوجة- ناپسند است و بكار نمى رود (در قرآن نيامده است، مى گويند زوج المرئة: شوهر آن زن و زوجة الرّجل: زن آن مرد) جمعش زوجات است.

شاعر گويد:

فبكا بناتى شجوهنّ و زوجتى

. يعنى: (همسرم و دخترانم از غم و اندوهشان گريستند).

جمع زوج- (ازواج)- است. در آيه: (هُمْ وَ أَزْواجُهُمْ- 56/ يس) و (احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ- 22/ صافّات).

ازواجهم- يعنى ياران و كسانى كه در كردار و رفتار از ستمگران پيروى مى كردند (كه در دوزخ هم با هم قرينند).

و آيه: (إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ- 88/ حجر) يعنى: كسانى كه همسان و همگنان و اقران آنهايند.

و آيات: (سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ- 36/ يس) و (وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ- 49/ ذاريات) آگاهى و هشدارى بر اين امر است كه اشياء تمامشان از جوهر و عرض، مادّه و صورت تركيب شده اند و اين كه هر چيز ساخته شده و مصنوع از قاعده تركيب عارى و مستثنى نيست.

هر مصنوعى به ناچار، اقتضاء صانعى و سازنده اى دارد و اين امر خود تنبيهى است براى اين كه خداى تعالى فرد است (چون از حكم مصنوع خارج است- كان اللّه و لم يكن معه شى ء- به حكم آيه قرآن كه هو الاوّل و همچنين- ليس كمثله شى- يعنى ذات باريتعالى از حكم و قانون اشياء كه مركّبند خارج است.

و آيه: (خَلَقْنا (زَوْجَيْنِ)- 49/ ذاريات) اين آيه روشن كرده است كه هر چه در عالم است، زوج است از جهت اين كه براى آن چيز، يا ضدّى يا چيزى شبيه به آن، يا چيزى در تركيب آن هست و بلكه به هيچ وجه از تركيب و مركّب بودن جدا نيست. در آيه اخير: زوجين راى از اين جهت بيان كرد تا تنبيهى و هشدارى باشد بر اين كه: شى، هر چند ضد و مثل و شبيهى نداشته باشد امّا از تركيب جوهر و عرض ناگزير و جدا نشدنى است و آن زوجين است.

در آيه: (أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى- 53/ طه) يعنى: انواعى از گياهان همسان و شبيه و همجنس.

آيه: (مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ- 7/ شعراء) و (ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ- 43/ انعام) يعنى: اصناف و گونه هايى.

و آيه: (وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً- 7/ واقعه) (1- اصحاب الميمنة 20 اصحاب المشئمة 30 السّابقون السّابقون، يعنى ياران دست راستى و دوستان دست چپى و پيشى گيرندگان به ايمان- اولئك المقرّبون- و همين گروه سوّم هستند كه مقرّب پيشگاه الهى اند، دست راست و دست چپ كنايه از انحراف و تمايل از خط مستقيم به غير خطّ مستقيم است).

و اين ياران سه گانه كسانى هستند كه بعدا تفسيرشان كرده است كه: (وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ- 7/ تكوير) گفته اند معناى اين آيه اينست كه هر دنباله رو و پيروى به جلوداران خويش در بهشت و دوزخ نزديك مى شوند مثل: (احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ- 22/ صافّات) گفته شده يعنى ارواح با اجسادشان قرين مى شوند بر حسب آنچه كه در سخن خداى تعالى است و در يكى از دو تفسير آيه: (يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً

و نيز گفته اند: نفوس و ارواح- با اعمالشان قرين مى شوند، چنان كه در آيه:

(يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ- 30/ آل عمران).

و در آيه: (وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ- 54/ دخان) يعنى با آنها قرينشان كرديم.

در قرآن آن طورى كه در عرف مى گويند زوّجته امرأة و زوّجناهم حورا نيامده است چنانكه در سخن معمولى زوجته امرأه گفته مى شود. تا آگاهى و تنبيهى بر اين امر باشد كه قرين شدن با حور عين بر حسب امور متعارفى كه از نكاح در ميان مردم هست، نيست.

(زاد) [زاد]

الزّيادة: نمو و افزايش يعنى افزودن و ضميمه كردن چيزى به چيز ديگرى در همان حالى كه هست، مى گويند:

زدته فازداد: افزودمش و افزون شد.

و آيه: (وَ نَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ- 65/ يوسف) مثل عبارت- ازددت فضلا- يعنى از نظر فضل و زيادى رشد كردم، است. و اين معنى از باب (سَفِهَ نَفْسَهُ- 130/ بقره) است يعنى خويشتن را نادان و تباه كرد، و اينگونه زيادى و افزونى ناپسند و مذموم است، مثل اضافه و افزونى بر احتياج و بسندگى است، همچون انگشت ششم در دستهاى انسان و انگشت اضافى در پاى چهارپايان و زيادتى در كبد كه قطعه گوشت معلّق و آويخته اى است و تصور مى شود كه نيازى به آن نيست (مثل روده كور كه گلبول سفيد توليد مى كند و در بيمارى آن را جراحى مى كنند) زيرا آن پاره گوشت اضافى در حيوانات حلال گوشت خوراكى نيست.

ولى در باره زيادتى و افزونى پسنديده، مثل آيه (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَ زِيادَةٌ «1»- 26/ يونس). از طرق مختلف روايت شده است كه اين زيادتى و افزونى پاداش نيكوكارى

(1) تمام آيه كه پاداش نيكوكاران است چنين است: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَ زِيادَةٌ وَ لا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لا ذِلَّةٌ، أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ- 29/ يونس). براى كسانى كه نكوكارند همان پاداش و افزون بر آن را دارند سختى و زبونى چهره هاشان را فرا نمى گيرد و آنها بهشتيانند و در آنجا جاودانند. [.....]

و توجّه داشتن و به وجهه خدايى است كه اشاره به بخشايش نعمت و حالاتى است كه تصور آن در دنيا ممكن نيست. و آيه: (وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ- 247/ بقره).

يعنى: آن اندازه از دانش و قدرت بدنى كه به مردم همعصرش بخشيده است فزون تر و بيشتر عطا كرد.

و آيه: (وَ يَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً- 76/ مريم) (خداوند به كسانى كه خود هدايت يافته اند، هدايتى افزون دهد).

و امّا در باره زيادى و افزونى مذموم و ناپسند، در آيات: (وَ ما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً- 41/ اسراء) و (زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ- 88/ نحل) و (فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ- 63/ هود) (پس نمى فزايند مرا مگر زيانكارى).

و امّا در آيه: فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً- 10/ بقره) زياد شدن مرض نفاق در آيه اخير، همان است كه سرشت آدمى بر آن نهاده شده كه هر گاه به كارى خير يا شر، دست مى يازد و در آن فرو مى رود و مرتكب آن عمل مى شود در انجامش توانا مى شود و پى در پى آن حالتش افزون تر.

و آيه: (هَلْ مِنْ مَزِيدٍ- 30/ ق) جايز است كه استدعا و تقاضا براى زيادى باشد و نيز جايز است كه آگاهى بر اين امر باشد كه دوزخ انباشته شده و به چيزى كه در آيه (لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ- 119/ هود) ذكر كرده حاصل كرده باشد، مى گويند:

زدته و زاد هو و (ازداد): آن را زياد كردم و افزون شد.

آيه: (وَ ازْدَادُوا تِسْعاً- 25/ كهف) (مربوط به خوابيدن اصحاب كهف است كه فرمود نه سال بر سيصد سال افزودند).

و آيه: (ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً- 90/ آل عمران) و (وَ ما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ- 8/ رعد).

يعنى: (و آنچه رحمها از بار هر بارورى و از باردارى مى كاهد و مى افزايد) شر زائد و زيد هر دو به كار مى رود، يعنى: (فتنه اى افزون شده).

شاعر گويد:

و انتموا معشر زيد على مائة فأجمعوا امركم كيدا فكيدونى

(شعر از ذو الاصبع است مى گويد: شما مردمى هستيد كه از صد بيشتريد، تمام كيد و مكرتان را فراهم كنيد و در باره من به كار گيريد).

(الزّاد): توشه و چيزى كه اضافه بر نياز است و براى وقت ديگرى ذخيره شود.

و- التَّزوّد: بر گرفتن توشه و زاد، خداى تعالى گويد: (وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى- 197/ بقره).

المزود: توشه دادن و جاى غذا.

المزادة: آب دان و جاى آب.

(زور) [زور]

الزّور: قسمت بالاى سينه، (جاى بهم پيوستگى استخوانهاى سينه و ميانه آنها).

زرت فلانا: او را سينه به سينه ملاقات كردم يا- قصدت زوره- مثل عبارت:

وجهته: با او رو برو شديم (چهره به چهره اصطلاحى است كه در زبان فارسى و برخورد و ديدار حضورى بكار مى رود، يعنى رو در روى).

رجل زائر و قوم زور: (مردى و قومى زيارت كننده) مثل سافر و سفر.

و هر گاه گفته شود- رجل زور- مصدرى است به صورت صفت مثل ضيف يعنى:

مهمان.

و- الزّور- كج روى و عدول از حقّ، لغتى است در واژه زور.

الازور: كسى كه استخوان سينه اش برآمده و كج است (كوژ سينه).

در آيه: (تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ- 17/ كهف) (در باره غار اصحاب كهف است كه مى فرمايد چون خورشيد طلوع مى كند نورش از غارشان به طرف راست متمايل شود) كه

ابو الحسن مى گويد: تزوّر در اينجا معنى ندارد زيرا- ازورار- يعنى گرفتن و درهم رفتن، مى گويند:

تزاور عنه و ازور عنه و رجل أزور و قوم زوّر و بئر زوراء: (از آن برگشت و عدول كرد- مرد كوژ سينه و سينه برآمده- مردى كه زائر را گرامى مى دارند چاهى كه كندنش كجكى انجام شده).

دروغ- را هم- (زُور)- گفته اند كه از جهت حقيقت و اصليش منحرف شده است.

(ظُلْماً وَ زُوراً- 4/ فرقان) (از نظر ستمگرى و دروغگويى است)، و همچنين: در آيات (قَوْلَ الزُّورِ- 30/ حج) و (لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ- 72/ فرقان).

بت- هم- زور- ناميده شده، براى اينكه بت پرستى و بت، دروغين است و انحرافى است از حقّ به سوى باطل و از حقيقت خالى.

چنانكه شاعر گويد: جاءوا بزور بينهم و جئنا بالأمم «1».

(1) اين مصراع از نظر متن و وزن شعرى چنانكه در كتاب آمده غلط است. ابن برى از قول ابو عبيدة نقل مى كند كه مصراع فوق از- يحيى بن منصور- است كه ما قبلش چنين است:

1-

كانت تميم معشرا ذوى كرم 2- غلصمه من الغلاصيم العظم 3-

ماجينوا و ماتولوا من امم 4- قد قابلوا لو ينفخون فى فهم 5-

جاءوا بزوريهم و جئنا بالاصم 6- شيخ لنا كاللّيث من باقى ارم 7-

شيخ لنا معاود ضرب البهم

اصم- يعنى عمرو بن قيس كه رئيس قبيله بكر بن وائل بوده بزوريهم كه در متن به غلط- بزور بينهم آمده- بزوريهم- يعنى دو شتر بچّه اى كه به جاى بت آورده بودند و مى گفتند از جنگ نمى گريزم مگر اين كه اين دو شتر بچّه كه بت ماست بگريزند، و شاعر اين موضوع را عيبشان دانسته و به صورت طنز هجوشان كرده، قبيله تميم شكست خورد و فاتحين يكى از دو بچّه شتر را ذبح كردند.

1- تميم قوم با سخاوت بودند 2- مهترى از مهتران و بزرگان 3- نترسيده اند و از مردمان روى برنمى گردانند 4- با دشمن رو در روى مقابله اگر بادشان كنند و فريادشان زنند.

5- آنها با دو بچّه شتر آمده اند و ما با رئيسمان اصم 6- بزرگ ما چون شير از بر پا دارندگان پرچم

.(زيغ) [زيغ]

الزّيغ: انحراف از راستى و درستى، به كژى و نادرستى.

التّزايغ: انحراف و تمايل.

رجل زائغ: مرد كج رو و كج انديش.

قوم زاغة و زائغون: گروه منحرف و متمايل از حقّ به باطل.

زاغت الشّمس: خورشيد از وسط آسمان متمايل شد.

زاغ البصر: در آيه: (وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ- 10/ 1 احزاب) صحيح است كه اشاره اى باشد به خوف و بيم كه از جنگ در دل آنها داخل مى شود به طورى كه چشمانشان تار و سياه مى شود و نيز صحيح است كه اشاره اى به اين آيه باشد كه مى فرمايد: (يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ- 13/ آل عمران).

(كه آنها را يعنى سپاه كفّار را با چشم دو برابر تعداد خود مى ديدند).

آيه: (ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى- 17/ نجم) (چشم خيره نگشت و شگفت زده و منحرف نشد).

آيه: (مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ- 117/ توبه) (اشاره به دوران عسرت و سختى پيامبر (ع) و مهاجرين و انصار است كه مى فرمايد: در آن آزمايش نزديك بود، دلهاى بعضى از ايشان دگرگون و منحرف شود ولى پيامبر (ص) را پيروى كردند و خداوند توبه شان را پذيرفت كه- إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ- 117/ توبه).

و در آيه: (فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ «1»- 5/ صف) همين كه از پايدارى و استقامت در

جنگ آمده.

7- و بزرگى از ما و دلاورى كه زننده مردان جنگى است.

آن جنگ را در تاريخ عرب- يوم الزّورين- ناميده اند (لسان العرب 4/ 338- صحاح اللّغه).

(1) بعضى از آيات قرآن ميزانى و ملاكى براى حلّ مشكلات فكرى و عملى بشر در تمام زمان ها بدست مى دهد و حقّ هم همين است مگر نه اينست كه قرآن براى هميشه تاريخ بشر را راهنماست. مثلا در آيه خمر و قمار مى فرمايد هر چند سود مادّى و تجارى يا غير از آن براى شما دارد ولى گناه بزرگى، و نتايج سوئى هم در آن هست به طورى كه گناه و عواقب زشت خمر و قمار از سودش بيشتر است، پس بايستى در تمام

راه حقّ دور و منحرف شدند، خداوند به همان سرنوشت دچارشان كرد (كه خداوند عصيان پيشگان را هدايت نمى كند: وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ- 108/ مائده).

(زال) [زال]

زال الشّى ء يزول زوالا: آن چيز از راه خود جدا شد و از آن برگشت.

ازلته و زوَّلته: هر دو گفته مى شود، يعنى: دورش كردم، در آيات: (أَنْ تَزُولا- 41/ فاطر) و (وَ لَئِنْ زالَتا- 41/ فاطر) و (لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ- 46/ ابراهيم).

زوال: در چيزى كه قبلا ثابت بوده، به كار مى رود و اگر گفته شود پس چرا

مواردى كه اين چنين سود مادى در برابر گناه اجتماعى و فردى قرار مى گيرد جانب ترك سود و منفعت را بگيريد و آن عواقب سوء را از زندگى خويش دور كنيد يعنى در هر امر محتملى كه دو جنبه دارد، همين ملاك و حكم كلّى را در نظر بگيريد.

در آيه فوق هم كه در متن آمده با توجّه به چند آيه قبل از آن كه آغاز سوره صفّ است ميزانى و ملاكى براى تمام مواردى است كه مثل گمراهى و هدايت- عزّت و ذلّت- حكمت و بسط رزق- بركت و فضيلت و رحمة نصرت و يارى- عذاب و غفران- و آمرزش- و بالاخره تزكيه و اصلاح كه خداوند به خود نسبت مى دهد، بعد از زمينه اى است كه انسان ها در خويش به وجود مى آورند و آنها را با گزينش و اراده آغاز مى كنند.

مى فرمايد: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ- 2 و 1/ صفّ).

پس ايمان بايستى با عمل به آن توأم باشد و گر نه با حرف و گفتن و خود را مؤمن دانستن بدون عمل به اركان، گناه است، زيرا او كسانى را دوست مى دارد كه در راهش همچون بنيانى پولادين و استوار بايستند و نبرد كنند.

سپس مى گويد: موسى به قوم خويش گفت: شما كه مى دانيد من پيامبرم چرا آزارم مى دهيد و اذيّتم مى كنيد (فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ- 5/ صف) چون انحراف يافتند خداوند دلهاشان را از حقيقت دور كرد خداوند عصيان پيشگان از حقّ را هدايت نمى كند.

بنابراين همان هائى كه پيامبرى موسى را قبول داشتند و همان ها كه ايمان آورده بودند، چون پايدارى نورزيدند و سر بر خط فرمان حقّ و اللّه ننهادند و دلهاى خويش از راه حق به شهوت، فسق و فجور، استكبار دنيا پرستى و ظلم و ستم توجّه دادند، نتيجه وضعى و عملى چنين انحرافات همان است كه گفت: (اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ- 108/ مائده) و (وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ- 27/ ابراهيم) نتيجه اين كه مشيت حقّ و خواست و اراده او در امورى كه ذكر شد بعد از فراهم نمودن مقدّمات و زمينه آنها از طرف خود انسانهاست.

مى گويند: زوال الشّمس و معلوم است كه از جهتى براى خورشيد ثباتى نيست.

در پاسخ گفته شده: اين جمله را در باره خورشيد، بنابر اعتقادشان گفته اند كه در نيمروز خورشيد در وسط آسمان ثباتى دارد و لذا گفته اند: قام قائم الظّهيرة و سار النهار، يعنى: (سر ظهر شد و خورشيد در نصف النهار يا نيم روز قرار گرفت و روز گشت).

و- زاله يزيله زيلا- چنانكه شاعر گويد: زال زوالها.

يعنى: حركتش (حيات و ثباتش) را خداوند از ميان برد.

الزّوال: تصرّف و دگرگونى است و گفته شده معنى عبارت فوق مثل اين است كه مى گويند:

اسكت اللّه نامته: خداوند او را بميراند، (نامه يعنى جنبش و حس و حيات).

شاعر گويد: اذا ما رأتنا منها زويلها.

يعنى: (زمانى كه ما را ديد، از ترس از جاى رفت و پريشان شد).

در اين مصراع كسى كه- زال- را متعدّى مى داند، مى گويد: زوالها منسوب بر مصدر بودن است (يعنى حركتش و جنبشش).

(تَزَيّلُوا:) پراكنده شدند.

در آيه: (فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ- 28/ يونس) كه بر زيادتى و بسيارى دلالت دارد، در نظر كسى كه- زلت- را متعدّى بداند مثل- مزته و ميّزته- (جدايش كردم و از ميان همه تميزش دادم و شناختمش) است، اين كه مى گويند: (ما زال) و لا يزال كه مخصوص جملات و عبارات است مثل كان در رفع اسم جمله و نصب خبر عمل مى كند و اصلش (يائى) است (يعنى زال يزيل) چنانكه مى گويند:

زيّلت- كه معنايش مثل معنى- ما برحت- يعنى پيوسته و دائم بودم، است و بر اين معنى آيه:

(وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ- 118/ هود) (همواره پراكنده و مختلفند) و در آيات:

(لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ «1»- 110/ توبه) و (لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا- 31/ رعد) و (فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ- 34/ غافر).

صحيح نيست كه گفته شود، ما زال زيد الّا منطلقا چنان كه مى گويند ما كان زيد الّامنطلقا زيرا زال حكم نفى را دارد و نقطه مقابل ثبات است و حروف (ما) و (لا) نيز در حكم منفى است. پس در- ما زال- نفى در نفى يا جمع دو منفى حكم اثبات و مثبت را دارد. بنابراين:

ما زال در معنى- كان- و در معنى اثبات عمل مى كند، همان طور كه گفته نمى شود كان زيد الا منطلقا. عبارت- ما زال زيد الّا منطلقا- هم درست نيست و گفته نمى شود.

(زين) [زين]

الزّينة الحقيقة: زينت اصلى و راستين يا آن چيزى است كه انسان را در هيچ يك از حالاتش نه در دنيا و نه در آخرت آلوده و ناپاك نمى سازد.

(يعنى آراستگى ظاهرى، باطنى، دنيوى، اخروى، فكرى، اخلاقى، ايمانى، عملى و بالاخره زينت حقيقى يعنى به سوى كمال رفتن و در جهت كمال مطلق بودن در همه ابعاد وجودى).

و امّا آنچه را كه انسان را در حالتى غير از حالتى ديگر زينت دهد و آراسته دارد از يك جهت در همان معنى شين «2» يا (زشتى) است.

(1) در باره پايه ها و بنيان به ظاهر محكم مسجد ضرار است كه گروهى دو چهره براى انحراف مسلمانان در مدينه ساختند، خداوند به پيامبر (ص) مى گويد: همان مسجدى كه بنيانش بر تقوى نهاده شده، شايسته تر است كه در آن بايستى و نماز اقامه كنى، زيرا در آنجا مردانى هستند كه دوست دارند پاكيزه باشند و خداوند پاكيزگان و پاكيزه خويان را دوست مى دارد.

بنيان مسجد ضرار بر پرتگاهى سست و فرو ريختن در آتش دوزخ است (وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ- 109/ توبه).

و سپس مى گويد: (لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ- 110/ توبه) اساسى كه نهاده اند و بنيانى كه ساخته اند پيوسته مايه ترديد و اضطراب دلهاى آنهاست تا دلهاشان پاره پاره شود، خداوند دانا و حكيم است.

(2) و در روايتى از امامان (ع) آمده است كه خطاب به آيندگان، و منسوبين به خاندان اهل بيت و فرموده اند: (كونوا لنا زينا و لا تكونوا لنا شينا) در كردار و گفتار و انديشه تان طورى باشيد كه براى ما آراستگى

ولى زينت در كوتاه سخن بر سه گونه است:

1- زينت و آرايش نفسانى مانند علم و اعتقادات نيكو (باورهاى درست).

2- زينت بدنى مثل نيرومندى و بلندى قامت.

3- زينت خارجى يعنى به وسيله چيزى جدا از انسان مثل مال و مقام.

پس آيه (حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ- 7/ حجرات) (ايمان را محبوبتان گردانيد و آن را در دلهاتان بياراست و امّا نافرمانى و عصيان را در نظر شما و براى شما مكروه كرد كه خودتان رشد يافته و راهيافتگانيد) اين قسمت در آيه آراستگى و زينت نفسانى است.

و در آيه: (مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ- 32/ اعراف) به زينت و آرايش مادّى حمل شده است براى اين كه روايت شده گروهى خانه خدا را برهنه طواف همى كردند و با آيه فوق از اين عمل نهى شده اند.

بعضى گفته اند بلكه زينتى كه در آيه فوق ياد شده است اشاره به كرامتى است كه در آيه: (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ- 13/ حجرات) آمده است و بر اين معنى شاعر گفته است:

و زيته المرء حسن الأدب: آرايش مرد، ادب و رفتار نيكوى اوست.

در آيه: (فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ- 79/ قصص) اشاره به زينت دنيايى از مال و متاع و جاه است.

زانه كذا و (زَيّنَهُ) وقتى گفته مى شود كه كسى نيكى در گفتار و كردارش را آشكار كند، خداى تعالى تزيين را:

1- در مواضعى به خود نسبت داده است.

2- و در جاهائى به شيطان.

3- و در بعضى اوقات بدون اين كه فاعل آن نام برده شود، ذكر شده است.

آريد، و نباشيد از كسانى كه در خور ملامتند و براى ما وسيله مذمّت شويد.

امّا قسمت اوّل كه به خود نسبت دادهاست مثل گفتگو در ايمان است، كه مى گويد: (وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ- 7/ حجرات) و نيز در باره كفر مى گويد: (زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ- 4/ نمل) و (زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ- 108/ انعام) قسمت دوّم- يعنى منسوب بودن به شيطان آيه: (إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ- 48/ انفال) و (لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ- 39/ حجر) كه در اين آيه مفعول ذكر شده است زيرا معنى آن فهميده مى شود (اشاره به مواردى است كه در نظر انسان جاذب و زيباست و همين جذّابيت و كشش آدمى را از حقايق دور مى كند) (زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ- 14/ آل عمران) و (زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ- 3/ توبه).

و (زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا- 212/ بقره) و (زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ- 137/ انعام) تقديرش اين است كه شركائشان كشتن اولادشان را بر ايشان آراسته و نكو شمرده است.

در آيات: (زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ- 12/ فصّلت) و (إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ- 6/ صافات).

و در آيه: (وَ زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ- 16/ حجر) اشاره به ستارگان آسمان است كه با ديده و چشم درك مى شوند و آنها را عموم مردم از خاص و عام مى شناسند و مى فهمند و همچنين اشاره به زينت معقول و خردپسندى است كه ويژه شناسايى و معرفت خاصّان است و همان احكام سير و گردش حركت ستارگان است.

زينت دادن خداى براى اشياء و پديده هاى عالم گاهى ابداع و آفرينش بى سابقه آنها از نظر آراسته بودنشان است و هم چنين با ايجاد و موجوديت دادن به آنها (يعنى در اين كه به همان حالت كه هستند آراسته اند و زيبا و هم در اينكه آفرينش آنها خود از ارزشمندى و آراستگى براى آنهاست). و تزيين دادن مردم به چيزى، عبارت از زر اندود كردن و نقش و نگار نمودن يا با زبان و سخن كه همان مدح و ستايش چيزى با چيزهايى است كه يادش مى كنند تا از آنچه كه هست برتر شود و رفعت يابد.

)

«كتاب السين»

(سبب) [سبب]

السّبب: ريسمانى و طنابى است كه با آن از درخت خرما بالا مى روند و جمع آن- اسباب- است.

خداى تعالى گويد: (فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ- 10 ص) كه اشاره به معنى آيه: (أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ- 38/ طور)، يعنى: (آيا نردبانى دارند كه بر آن به آسمان بالا مى روند و گفتارها مى شنوند؟).

هر چيزى كه وسيله رسيدن به چيزى ديگر باشد- سبب ناميده مى شود.

در آيه: (وَ آتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ سَبَباً فَأَتْبَعَ سَبَباً- 84/ كهف) (او را از هر چيزى سببى داديم و او آن را دنبال و پيروى كرد).

و معنايش اين است كه خداى تعالى او را از هر چيزى، شناختى و وسيله اى داده بود كه به آنها پيوسته شود و برسد، سپس يكى از آن اسباب ها را پى گرفت و بر آن مبنا، خداى گويد:

(لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ- 36/ غافر) «1» يعنى بسا كه وسيله ها و اسبابى كه در آسمان به وجود مى آيد و حادث مى شود

(1) ازهرى در ذيل آيه: (وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ- 166/ بقره) مى نويسد: ابن عبّاس مى گويد: اسباب- در

بشناسيم.

(سخن فرعون است كه مى گويد: و به آنها دسترسى يابم و به وسيله آنها به آنچه را كه موسى مدّعى آنست شناسايى حاصل كنم).

سبب: دستار و عمّامه و مقنعه و دستار بلند كه در بلندى تشبيهى است به

اين آيه يعنى پيوند دوستى و محبّت در دنيا است.

ابو زيد انصارى معنى منازل را هم به معنى كه ابن عبّاس گفته است مى افزايد و در آيات: (لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ- 36/ غافر) و (أَسْبابَ السَّماواتِ- 37/ غافر).

مى گويد: اسباب در اين آيات يعنى راههاى نفوذى به آسمانها. ابو عبيدة هم مى گويد: سبب هر ريسمانى است كه از بالا به پائين آويخته شود. (تهذيب اللّغه- 12/ 314).

الدّهر سبابون: روزگار متغير و دگرگونه است. سبنسب و سباسب: بيابانهاى دور و كويرى است.

احاديث بسيار ارزشمندى در ذيل اين واژه در مآخذ متعدّدى نثل شده است (و فى الحديث ابى اللّه ان يجرى الاشياء الّا بالاسباب فجعل لكلّ شى ء سببا و لكلّ سببا شرحا علما و لكلّ شرحا علما و لكل علما بابا ناطقا و قيل فى تفسيره الشّي ء: دخول الجنّة و السّبب الطّاعة و الشّرح، الشّريعة و العلم، رسول اللّه و بابا امام من ائمّه الهدى).

يعنى: خداى تعالى پديده ها و اشياء عالم را بدون اسباب جارى نساخته پس براى هر چيزى سببى و براى هر سببى شرحى و براى هر شرحى علمى و براى هر علم و دانشى با بى يا راهى گويا يا ناطق قرار داده است.

در تفسير اين حديث گفته شده- شى ء- يعنى به بهشت در آمدن و يا هر چيزى كه انسان را به سعادت دو جهانى مى رساند. سبب يعنى طاعت و بندگى خدا، شرح: دين و شريعت، علم: پيامبر خداى، بابا: امامى هدايتگر (كافى 1/ 183- مجمع البحرين 2/ 80) در حديثى ديگر در مورد فرزند و پدر هست كه: (لا تمشين امام ابيك و لا يجلس قبله و لا تدعه باسمه و لا تستسب له) يعنى پيشاپيش پدرت راه مرو و قبل از او منشين و پدرت را با اسمش صدا مزن و او را ناسزا مگو.

تفسير ناسزا گفتن اين است كه به پدر و مادر ديگرى دشنام دهى و او را هم پدر تو را ناسزا گويد:

ابن اثير مى گويد: در حديثى ديگر آمده است كه: (انّ من اكبر الكبائر ان تسبّ الرّجل والديه قيل و كيف يسبّ والديه؟ قال يسبّ ابا الرّجل فسبّ اباه و يسبّ امّه فيسبّ امّه).

يعنى: از گناهان بزرگ اين است كه كسى پدر خود را ناسزا گويد گفته شد چه طور كسى به پدر خود ناسزا گويد؟ فرمود: فرزندى يا كسى پدر و مادر ديگرى را دشنام دهد و او هم همينكار را بكند.

و در حديثى ديگر آمده است: (سبّ المسلم فسوق و قتله كفر) يعنى فحش دادن مسلمان فسق است و كشتن او كفر. و در حديثى ديگر (الميراث من جهة السّبب) مثل همسرى و نكاح نه از جهت دوستى و خويشاوندى.

سب: پارچه و سبوت: پارچه هاى نازك، سبائب: پارچه كتانى و در حديثى ديگر: (ليس فى السّبوب زكاة) پارچه هاى كتانى كه در غير تجارت باشد زكات ندارد. (لسان العرب 1/ 456- مجمع البحرين 2/ 80).

ريسمان (يعنى معنى اصلى واژه) و همين طور راه روشن و فراخ نيز با واژه- سبب- توصيف شده است. مثل تشبيه نمودن راه روشن گاهى به ريسمان و گاهى به جامه بريده شده و محدود (چون هر راهى را نيز پايانى است).

(السّب:) ناسزا و دشنام دردناك و زشت، در آيه: (وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ- 108/ انعام)، سبب كردن مشركين نسبت به خداوند نه از اين جهت است كه با صراحت ناسزا مى گويند بلكه به طريقى به يادآورى نام خداى پردازند كه او را با آنچه كه سزاوار او نيست، در ميان خود بيان مى كنند و در آن سخنان ناروا آنقدر لجاجت و گستاخى مى ورزند كه كار به مجادله مى كشد و در ذكر خدا به نسبت هايى ناروا مى رسند، كه خداى تعالى از آنها منزّه است.

شاعر گويد:

فما كان ذنب بنى مالك بأن سبّ منهم غلاما فسب

بابيض ذى شطب قاطع يقدّ العظام و يبرى القصب «1»

و بر اين معنى شاعر ديگر آگاهى داده است كه:

و نشتم بالافعال لا بالتّكلّم يعنى: (ما با عمل سبب و شتم مى كنيم نه با سخن گفتن).

السّب: ناسزاگوئى، شاعر گويد: (عبد الرّحمن حسان):

لا تسبّنّى فلست بسبّى انّ سبّى من الرّجال الكريم

(1) غالب اشعارى كه در متن كتاب آمده است در متون ديگر، با روايات و كلمات و اعرابى ديگر نوشته شده، شعر فوق مربوط به نبرد كردن و هجو نمودن پدر فرزدق و سحيم بن وسيل در پى كردن عرقوب يعنى پشت پنجه شتران خويش است، كه پرد فرزدق را به بخل نسبت داد و او را هم عرقوب صد شتر را پى كرد و صحيح شعر فوق چنين است:

1-

فما كان ذنب بنى مالك بان سبب منهم غلام فسب 2-

بابيض ذى شطب باتر يقظ العظام و يبرى العصب

1- گناه قبيله بنى مالك نبود، جز اينكه به نوجوانى از ايشان ناسزا گفته شد و آنهم همچنان كرد.

2- امّا با شمشيرى تيز و برّنده كه استخوانها را دو نيم مى كرد و عصب را حسّاس و تيز.

شعر از ذو الخرق الطّهوى است شمشير را هم- اسباب العراقيب به اين جهت گويند كه شتر را به سرعت پى مى كنند (تهذيب اللّغه 12/ 313- لس 1/ 455).

(مرا سخت دشنام مده، تو ناسزا گوى من نيستى زيرا ناسزا گوئى من از مردان بخشنده است).

السّبّة: آنچه كه مورد سبّ و دشنام قرار مى گيرد و به طور كنايه يعنى: پشت و دبر، اين چنين نامگذارى مثل- سبّة- در معنى- سوأة- يعنى عورت و عمل زشت زناست.

السّبّابة- انگشت كنارى، انگشت ابهام و از داخل دست، انگشت دوّم سبّابه است كه در موقع دشنام دادن با آن انگشت به طرف مقابل اشاره مى شود مثل ناميدن همان انگشت به- مسبّحة- براى اينكه در موقع تسبيح گفتن حركت دارد.

(سبت) [سبت]

اصل سبت يعنى قطع كردن و بريدن و از اين معنى است عبارت- سبت السّير- يعنى راه و مسير را طىّ كرد.

سبت شعره: مويش را چيد.

سبت انفه: بينى اش را بر كند.

گفته اند: ناميدن يوم السّبت (روز شنبه) براى اين است كه خداى تعالى در روز يكشنبه آفرينش آسمانها و زمين را آغاز كرده و پس از شش دوران (ستّه ايّام) چنانكه در قرآن ياد كرده است در روز شنبه بعد آن را قطع كرد (اين مطالب را مرحوم مؤلّف، با واژه قيل يعنى گفته شد در مورد عقايد يهود كه در آيات ديگر قرآن آمده است نقل مى كند و گر نه كلّ يوم هو فى شان: آفرينش خداى، تداوم دارد). از اين روى آخرين روز، يعنى شنبه- يوم السّبت- ناميده شد.

سبت فلان: روز شنبه بازگشت.

و آيه: (يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً- 163/ اعراف) گفته شده يعنى روز پايان كار.

و آيه: (يَوْمَ لا يَسْبِتُونَ- 163/ اعراف) روزى كه كار را تمام نمى كنند و يا روزى كه در شنبه نبودند، كه هر دو اشاره به يك معنى است و آيه: (إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ- 124/ نحل)

يعنى دست كشيدن از كار در آن روز. و آيه: (وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً- 9/ نبا) يعنى: خواب را وسيله قطع و تعطيلى كارتان قرار داديم و اين معنى در آيه: (لِتَسْكُنُوا فِيهِ- 67/ يونس) تا در شب بياراميد و آرامش گيريد آمده است.

(سبح) [سبح]

السّبح: گذشتن با شتاب در آب و هوا است.

سبح سبحا و سباحة: سير كرد و گذشت.

و اين معنى براى عبور سريع ستارگان در فضا استعاره شده است، مثل: (وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ «1»- 33/ انبياء) و نيز براى دويدن اسب، در آيه: (وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً- 3/ نازعات).

(1) در سوره يس بعد از ذكر زمين و آنچه در اوست و بعد از ذكر آفتاب و ماه و منازل آسمانى مى فرمايد: (وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ- 40/ يس) يعنى هر يك در مدارى و دايره اى به سرعت سير مى كنند.

از اين آيه لطايفى استفاده مى شود از جمله اين كه اجرام آسمانى مطابق گفتار متأخّرين در فلك مى گردند، بر خلاف پندار پيشينيان كه اجرام علوى را مانند ميخ در پيكر افلاك كوبيده و ثابت مى دانستند و انتقال آنها را از جاى خود ممتنع مى شمردند، فقط حركتشان را به تبعيّت حركت افلاك پنداشته اند و مطابق تعبير فخر رازى: (آنچه ظاهر قرآن دلالت دارد اين است كه خود افلاك بر جاى خود ايستاده و ستارگان در آن گردش مى كنند، چنانكه ماهى در آب) و ديگر حركت زمين است، زيرا پيش از اين آيه از زمين و آنچه در اوست ياد نموده و بعد لفظ- كلّ- را به طور نكره آورده تا ماه و خورشيد و زمين و ستارگان همه را در برگيرد. تقدير آيه: 1- آنكه هر يك از آنها و همه آنچه كه ياد شد، در فلكى شنا مى كنند و به سرعت مى گردند. 2- آنكه هر چيزى مطلقا در فلك شنا مى كند و از جمله معانى- كلّ- در آيه- زمين- است.

(الهيئة و الاسلام/ 152 و 153).

ولى خوشبختانه جغرافى دانان اسلامى، به ويژه ابو عبد اللّه ياقوت حموى در كتاب گران قدر و بى نظيرش معجم البلدان مى نويسد:

انّ الّذى يرى من دوران الكواكب انّما هو دور الارض لا دور الفلك: يعنى: اينكه به نظر ما مى آيد كه خورشيد و ماه و ستارگان همه در اطراف زمين مى گردند چنين نيست بلكه اين زمين است كه مى گردد نه فلك.

و باز مى گويد: انّ الارض مدورة كتدوير الكرة.

زمين مسطّح نيست، كروى است و همانند كره حركت مى كند. بنابراين علماء اسلام پيشتازان تئوريها و آثار علمى و عمل تمام علوم هستند از (پزشكى، جراحى، طبيعى، تاريخى، جغرافى، ستاره شناسى، جامعه شناسى، حقيقت شناسى). (معجم البلدان 1/ 16 و 17).

و در مورد با سرعت و شتاب رفتن در كار، آيه: (إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا- 7/ مزّمل).

(تسبيح) منزّه دانستن و تنزيه خداى تعالى است و اصلش عبور و گذشتن با شتاب در پرستش و عبادت خداوند است، تسبيح براى كار خير نيز هست همان طور كه براى دور كردن شر و بدى، چنانكه گفته مى شود:

ابعده اللّه: خدا دورش گرداند.

واژه تسبيح: به طور كلّى در عبادات چه زبانى، چه عملى و چه در نيّت، به كار مى رود. در آيه: (فَلَوْ لا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ- 43/ صافّات) كه گفته اند او از نمازگزاران بود ولى شايسته تر است كه به هر سه قسمت (گفتن، عمل و نيّت) از عبادات حمل شود.

در آيات: (وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ- 30/ بقره) و (سَبِّحْ بِالْعَشِيِّ- 41/ آل عمران) و (فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ- 40/ ق).

و در آيه: (لَوْ لا تُسَبِّحُونَ- 28/ قلم) يعنى: چرا عبادتش نمى كنيد و سپاسش نمى گزاريد كه آن را بر استثناء حمل كرده اند و استثناء اين است كه مى گويند: ان شاء اللّه.

و بر اين معنى آيه: (إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ وَ لا يَسْتَثْنُونَ- 17/ قلم) دلالت دارد.

و آيه: (تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ- 44/ اسراء) مثل آيه: (وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً- 15/ رعد).

و (وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ- 49/ نحل) كه اقتضاء دارد تسبيحى بر اساس حقيقت و سجودى بر ايشان بر وجهى باشد كه ما آن را در نمى يابيم و تفقّه نمى كنيم و بر آن آگاهى نداريم به دلالت (وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ- 44/ اسراء) و دلالت (وَ مَنْ فِيهِنَّ- 44/ اسراء) بعد از ذكر آسمانها و زمين (كه موصل- من- به گفته راغب براى

ناطقين است). صحيح نيست كه تقدير آيه فوق يعنى: (يسبّح له السماوات- 44/ اسراء) و (يسجد له من فى الارض- 49/ نحل) باشد زيرا اين امر از چيزهايى است كه ما آن را مى فهميم و تفقّه مى كنيم و محال است كه آن معنى تقدير آيات فوق باشد و سپس عبارت (وَ مَنْ فِيهِنَّ- 44/ اسراء) به آن عطف شود زيرا- من- ضمير براى موجود صاحب اختيار است.

اشياء همگيشان تسبيح او مى كنند ولى بعضى در سجود مسخر او هستند و بى اختيار ساجدند و بعضى با اختيار، خلافى نيست در اينكه آسمانها و زمين و جانداران قهرا و طبيعتا تسبيح مى كنند به طورى كه حالاتشان دلالت بر حكمت خداى تعالى دارد، بحث و اختلاف در تسبيح گفتن آسمانها و زمين است اين اختيارى است و قهرى و طبيعى و بنابر دلالتى كه از آيه ذكر كرديم اقتضاى همان را دارد (يعنى- و من فيهنّ- تسبيح و سجود بشر است كه آن را مى فهميم).

(سُبحان) در اصل مصدر است، مثل- غفران- در آيات: (فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ- 17/ روم) و (سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا- 32/ بقره). و سخن شاعر كه مى گويد:

سبحان من علقمة الفاجر «1» گفته اند تقديرش- سبحان علقمة- به صورت تنفر و استهزاء است به همين جهت حرف (من) را به آن افزوده كه به معنى اصلى- علقمة- آن را برگرداند (علقمه يعنى حنظل تلخ).

و نيز گفته اند: مقصودش- سبحان اللّه من اجل علقمة- است كه مضاف اليه آن در

(1) مصراع ديگر شعر كه از- اعشى- است چنين است:

اقول لما جاءني فخره سبحان من علقمة الفاجر

يعنى: همينكه سخن فخر و افتخارش به من آمد، گفتم خداوند منزّه است از تسبيح گفتن علقمة فاجر يعنى حنظل تلخ است.

حنظل تلخ: كنايه از علقمة بن فحل شاعر جاهلى است كه با- امروء القيس- مقايسه شده و اعشى او را با حنظل و با صفت فاجر يعنى بدكار مقايسه كرده و او را نيشخند و استهزاء مى گيرد و با بيزاى فخر او را ياد مى كند.

شعر حذف شده است.

السبوح القدّوس: از نامهاى خداى تعالى است و در كلامشان وزن فعول جز اين دو اسم نيست ولى با فتحه حرف اوّل مثل كلّوب و سمّور هست.

السّبحة- تسبيح و نيز- سبحة- مهره هايى كه با آن تسبيح مى كنند.

(سبخ) [سبخ]

در آيه: (إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً- 7/ مزّمل) يعنى وسعت در كار و تصرف در امور سبخ اللّه عنه الحمىّ: خدا تب را از او سلب گردانيد، در آيه سبخا با سكون حرف- ب- هم خوانده شد.

تسبّخ: آرام گرفت و آرميد و سبك شد.

تسبيخ: پرهاى پرنده و پنبه زده شده و از اين قبيل موادى كه سبك وزنند نه زياد سنگينى دارند و نه متراكمند.

(سبط) [سبط]

اصل سبط، انبساط يا گستردگى و گشادگى است.

مى گويند: شعر سبط و سبط: موى فروهشته و آزاد و بلند.

افعالش- سبط، سبوطا و سباطة و سباطا است.

امرأة سبطة الخلقة و رجل سبط الكفّين: زن نيكو قامت و نرمخو و مرد دست باز كه به جود و بخشش نيز تعبير شده است.

السّبط: فرزند فرزند (نوه) گويى كه امتداد شاخه هاى وجودى آدمى است.

در آيه: (وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ- 136/ بقره) يعنى قبيله ها كه هر قبيله اى از نسل و تبار مردى است، در آيه: (أَسْباطاً أُمَماً «1»- 160/ اعراف) (اسباطى و گروه هاى).

(1) ابو منصور ازهر مى نويسد: و اخبرنى المنذر رى عن ابن العباس انّه قال: الحسن و الحسين سبطا النّبى صلّى اللّه

ساباط: راه عبور و راه گذر ميان دو خانه كه مسقف است (دالان).

اخذت فلانا سباط: تبى طولانى گرفت.

السّباطة خير من قمامة: (خاكدانى از خاكروبه بهتر است).

سبطت النّاقة ولدها: شتر مادينه نوزادش را انداخت.

(سبع) [سبع]

اصل- سبع- عدد است يعنى (هفت) در آيات (سَبْعَ سَماواتٍ- 29/ بقره) و (سَبْعاً شِداداً- 12/ نباء) يعنى آسمانهاى هفتگانه.

و آيات: (سَبْعَ سُنْبُلاتٍ- 43/ يوسف) و (سَبْعَ لَيالٍ- 7/ حاقّه) و (سَبْعَةٌ وَ ثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ- 22/ كهف) و (سَبْعُونَ ذِراعاً- 32/ حاقّه) و (سَبْعِينَ مَرَّةً- 80/ توبه).

و در آيه (سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي- 87/ حجر) گفته شده سوره حمد است زيرا هفت آيه است.

و السّبع الطّوال: از سوره بقره تا اعراف (با سوره حمد و اعراف جمعا هفت سوره است).

سوره هاى قرآن- مثانى- ناميده شده براى اينكه قصص يا (بازگو كردن تاريخ امّت هاى گذشته) در آنها تكرار شده، از اين واژه سبع، سبيع، سبع است يعنى: به نوبت آب دادن شتران هفت روز يكبار.

هفته را هم- اسبوع- گويند، جمعش اسابيع.

عليه و آله و سلم أى هما طائفتان منه، قطعتان منه، يعنى: مى گويد- منذرى از ابن عبّاس به من خبر داد كه حسن و حسين دو سبط نبى (ص) هستند يعنى دو طايفه اى از پيامبر (ص) و يا دو پاره اى از وجود او (تهذيب 12/ 342).

جار اللّه زمخشرى مى گويد: الحسن و الحسين سبطا رسول اللّه صلّى اللّه تعالى عليه و سلّم. (اساس البلاغه- 200).

اشاره اى كه ازهرى به معنى- سبطا- يعنى دو طايفه و امّت مى كند نظرش به كثرتى است كه خداوند از نسل حضرت فاطمه عليها السّلام در سوره كوثر وعده داده است ك: (إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ ... إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ). [.....]

سبعت القوم: هفتمين آنها شدم و يا اينكه هفت يك مال شان را گرفتم.

سبع: حيوان درنده، كه معروف است، علّت نامگزاريش به اين واژه براى تمام بودن قدرت اوست، زيرا عدد هفت در ارقام، عدد تام ناميده شده.

هذلّى گويد: كانّه عبد لآل ابى ربيعة مسبع «1».

يعنى: گرگى در گوسفندانش افتاده و گفته اند يعنى حيوانى بيابانى كه بيكاره رها شده و با فتحه حرف (ب) هم آمده است و به طور كنايه يعنى كسى كه پدرش شناخته نشده و (دعى) است.

سبع فلان فلانا: غيبتش كرد و مثل درندگان گوشتش را خورد.

مسبع: زيستگاه وحشيان و درندگان.

(سبغ) [سبغ]

درع سابغ: زره گشاد و كامل.

خداى تعالى گويد: (أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ- 11/ سبأ).

(زره هاى بلند و كامل بساز) و از اين واژه به طور استعاره إسباغ الوضوء: كامل كردن وضو است.

اسباغ النّعم: فراوان بخشيدن نعمت.

و آيه: (وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ- 20/ لقمان) (بخشايش خويش بر آنها فراوان كرد).

(1) شعر از ابو ذويب است كه خروجش را توصيف مى كند، مى گويد:

صحبت الشّوارق لا يزال كانه عبد لآل ابى ربيعه مسبع

در اين شعر چوپان وحشت زده اى را كه گرگى به گله اش زده به گورخر وحشى كه مى دود و نفس مى زند تشبيه كرده، يعنى: سعد بن بكر كه از گله داران بزرگى بود و همسايه ابو ذويب، در شعر فوق او را هجو كرده.

صحبت الشّوارق: چيزى كه با صداى بلند نعره مى زند.

.(سبق) [سبق]

اصل- سبق- پيشى گرفتن در حركت است، مثل آيه (فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً- 4/ نازعات).

استباق: مسابقه دادن و پيشى گرفتن بر يكديگر است مثل آيات: (إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ- 17/ يوسف) و (وَ اسْتَبَقَا الْبابَ- 25/ يوسف) سپس معنايش فراگيرتر و متعدّى در پيشى جستن بر ديگرى شده).

آيات: (ما سَبَقُونا إِلَيْهِ- 11/ احقاف) و (سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ- 29/ يونس) يعنى جريان يافت و پيشى گرفت.

واژه السّبق براى برترى و فضيلت و ابراز شخصيّت بر ديگران نيز استعاره شده است.

در آيه: (وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ- 10/ واقعه) يعنى: كسانى كه با اعمال صالحه به سوى ثواب خدا و رضوان و بهشت او بر ديگران سبقت گرفته اند، در معنى آيه: (وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ- 144/ آل عمران).

و همچنين آيات: (وَ هُمْ لَها سابِقُونَ- 61/ مؤمنون) و (وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ- 60/ واقعه) يعنى در تقدير پيشى نمى گيرند.

و آيات: (وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا- 59/ انفال) و (وَ ما كانُوا سابِقِينَ- 39/ عنكبوت) آگاهى و هشدارى بر اين امر است كه بر او (موسى) پيشى نجستند «1».

(سبل) [سبل]

السّبيل: راهى است نرم كه سهل گذر و هموار باشد، جمعش سبل است، در آيات

(1) تمام آيه چنين است: (وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ما كانُوا سابِقِينَ- 39/ عنكبوت).

يعنى: هارون و فرعون و هامان، نمايندگان زرپرستان و فرعونيان و بت پرستان بودند.

موسى با دلائل روشن بر ايشان آمد ولى آنان استكبار ورزيدند و بر تقدير و سرنوشت شومشان پيشى گرفتند.

(وَ أَنْهاراً وَ سُبُلًا- 15/ نحل) و (وَ جَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا- 10/ زخرف).

و آيه: (لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ- 37/ زخرف) كه منظور در اين آيه راه حقّ است زيرا اسم جنس اگر مقيّد نباشد به آن معنى كه حقّ آنست مخصوص مى شود و بر اين معنى آيه:

(ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ- 20/ عبس) (آنگاه راه حقّ بر او آسان كرد).

رونده راه را- سابل- گويند، مثل شعر، شاعر، جمع سابل سابلة است يعنى روندگان.

ابن السّبيل: مسافرى دور از خانمان و منزل، منسوب شدن او به راه، براى راه رفتن پيوسته اوست كه در يك جا ثابت و ساكن نيست.

واژه- سبيل- براى هر چيزى كه به وسيله آن به چيز ديگرى، چه خير باشد يا شر، رسيده مى شود به كار مى رود.

در آيات: (ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ- 125/ نحل) و (قُلْ هذِهِ سَبِيلِي- 108/ يوسف) در اين دو آيه راه يكى است. ولى در آيه اوّلى- سبيل- به تبليغ كننده اضافه شده است و دوّمى را به راهرو، و سالك، و در آيات (قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ- 169/ آل عمران) و (إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ- 29/ غافر) (لِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ- 55/ انعام) و (فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ- 69/ نحل).

سبيل: به راه مستقيم و اقامه شده با دليل تعبير شده است، مثل آيات:

(قُلْ هذِهِ سَبِيلِي- 108/ يوسف) و (سُبُلَ السَّلامِ- 16/ مائده) يعنى راه بهشت.

(ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ- 91/ توبه) و (فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ- 41/ شورى) (إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ- 42/ شورى) و (إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا- 42/ اسراء).

گفته مى شود أسبل السّتر و الذّيل: دامان و پرده را رها كرد، و آويخت.

فرس مسبل الذّنب: اسبى دم آويخته.

سبل المطر و اسبل: باران فرو ريخت.

باران را تا وقتى كه مى بارد و در هوا ريزش دارد- سبل- گويند.

سبلة: مخصوص سبيل مرد است كه بر لب بالاى آدمى است و به پائين آويخته

مى شود.

(سُنبُلَة)- جمعش سنبل: خوشه گندم و زراعت، در آيات: (سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ- 261/ بقره) و (سَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ- 43/ يوسف).

و أسبل الزّرع: گياه خوشه دار شد، مثل أحصد و أجنى (درو كرد و چيد).

مسبل: نام تير پنجم در شرطبندى تير اندازى.

(سبأ) [سبأ]

در آيه (وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ- 22/ نمل).

سبأ «1» اسم شهر و ناحيه اى است كه مردمش پراكنده شده اند از اين روى مى گويند:

ذهبوا أيادى سبأ- به صورت ضرب المثل يعنى همانند مردمان سبأ، اهل اين محل نيز از هر سوى متفرق و پراكنده شدند.

سبأت الخمر: خمر را خريدم.

و سابياء: بچه دان و مشيمه زن.

(ست) [ست]

آيه: (فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ- 54/ اعراف) و (سِتِّينَ مِسْكِيناً- 4/ مجادله) (شصت بينوا) كه اصلش- سدس- است و ان شاء اللّه در جاى خود ذكر مى شود.

ستر: السّتر، پوشاندن چيزى است.

(1) سرزمينى كه در قرآن به نام سبأ و يك سوره قرآن هم به همين نام است مربوط به سرزمينى است در يمن كه شهر بزرگش- مأرب- بوده و فاصله آنجا تا صنعا 3 روز راه بوده كه تمدّنى بسيار شكوفا داشته اند.

و حادثه سيل عرم باعث ويرانى و تفرقه اهالى آنجا شده كه از راههاى مختلف دريا و خشكى خود را به مكانهاى ديگر رساندند از اين روى در عربها سرگذشت قوم سبأ ضرب المثل در آمده كه گفته اند:

ذهب القوم ايدى سبأ ...

اليد: طريف و راه. (معجم البلدان 3/ 181).

السّتر و السّترة: آنچه را كه با آن پوشانده مى شود (وسيله پوشش).

آيات: (لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً- 90/ كهف) و (حِجاباً مَسْتُوراً- 45/ اسراء).

استتار: پوشيده و پنهان شدن، و در آيه: (وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ- 22/ فصّلت).

(سجد) [سجد]

السّجود اصلش، آرامش و فروتنى و اطاعت است، كه عبارت از فروتنى براى عبادت خداى و پرستش او، قرار داده شده.

سجود- واژه عام و فراگيرى است كه در انسان ها و حيوانات، و جمادات به طور عموم هست و بر دو نوع است:

1- سجودى با اختيار، اين سجود اختيارى نيست مگر براى انسان كه به وسيله آن استحقاق و شايستگى ثواب و پاداش مى يابد مثل آيه: (فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَ اعْبُدُوا- 62/ نجم) يعنى: براى اللّه فروتنى كنيد.

2- سجودى كه قهرى و طبيعى است كه هم براى انسان و هم براى حيوانات هست و بر اين معنى آيه:

(وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ- 15/ رعد).

(يعنى: هر كه در آسمانها و زمين است خواسته و ناخواسته خداى را سجده كند، در انسان، طبيعت مادّى و قهرا ساجد است و طبيعت ارادى از روى رغبت و ميل يا ساجد است يا گستاخ و نافرمان).

و آيه: (يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ- 48/ نحل) «1» و اين سجودى است

(1) تمام آيه چنين است: (أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ- 48/ نحل) آيا آن چيزهائى كه خداى آفريده است نمى بينيد كه سايه هايش از راست و چپ مى آيد و با تمكين و فروتنى خداى را سجده مى كنند.

2- ازهرى مى نويسد: فانّ اهل اللّغه و اكثر اهل التّفسير قالوا، ان النجم كلّ ما نبت على وجه الارض ممّا ليس له

طبيعى و قهرى و دلالتى است آرام و گويا و آگاهى دهنده بر اينكه مخلوق و آفريده است و اين موجود آفريده كردگار حكيم است (اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود هر كه فكرت نكند نقش بود بر ديوار) و آيه: (وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِكَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ- 49/ نحل) اين آيه در برگيرنده و شامل دو نوع از سجود يعنى سجود قهرى و اختيارى است.

و آيه: (وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ- 6/ رحمن) كه به صورت تسخيرى و قهرى است يعنى: (گياهان با ساقه خزنده و ساقه دار).

و آيه: (اسْجُدُوا لِآدَمَ- 34/ بقره) گفته شده، امر شدند به اينكه آدم را قبله خويش گيرند و يا امر شدند به اينكه براى او و قيام به مصالح او و فرزندانش منقاد و كارساز و فروتن باشند (چنين كه مى بينيم اين طور نيز هست).

و آيه: (ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً- 58/ بقره) يعنى: به صورت مطيع و رام وارد شديد.

در شريعت و دين، سجود به يكى از اركان نماز مخصوص شده است و آن طور كه در سجده قران و سجده شكر عمل مى شود، خود نماز هم به سجود تعبير شده چنانكه در آيه:

(وَ أَدْبارَ السُّجُودِ- 40/ ق) يعنى: ادبار الصّلاة كه بعد از ساير نمازها است.

نماز ظهر هم- سبحة الضّحى و سجود الضّحى- ناميده شده.

در معنى آيه: (وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ- 130/ طه) گفته اند نماز اراده شده و مقصود نماز

ساق و معنى سجودهما دوران الظّل معهما:

يعنى: بنا به گفته واژه شناسان و بيشتر مفسرين گفته اند النجم هر گياهى است كه بر سطح زمين مى رويد و ساقه عمودى چون درخت ندارد و معنى سجود- نجم و شجر- كه در آيه آمده است، گردش سايه است كه بيان كننده آفرينش وجودى آنهاست و به گفته فيروزآبادى نجم يعنى گياه و چيزى كه برمى آيد به غير ساق.

ابو اسحاق مى گويد: و يقال لكلّ ما طلع نجم: يعنى- نجم- به هر چيزى گفته مى شود كه طلوع مى كند و يا از زمين سر برمى آورد (قاموس اللّغه- تهذيب اللّغه 11/ 128).

است.

(مَسجِد «1»:) هم به اعتبار سجود يعنى جاى نماز گزاردن است.

و آيه: (وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ- 18/ جنّ) گفته شده مقصود زمين است به طورى كه در خبر روايت شده است زمين همه اش مسجد و طهور (يعنى جاى نماز و پاك) قرار داده شده، و نيز گفته شده- مساجد- قسمت هائى از بدن انسان كه در حال سجده بر زمين قرار مى گيرد مثل: 1- پيشانى. 2- بينى. 3- دو كف. 4- دو زانو. 5- دو پاى (هفت موضع واجب و بينى هم مستحبّ است).

و آيه: (أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ- 25/ نمل) يعنى اى مردم براى خدا سجده كنيد.

و آيه: (وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً- 100/ يوسف) در حال فروتنى به سجده در آمدند.

و گفته اند- سجود- در آن وقت به طريق قهرى كارى ساده و آسان بوده، چنانكه شاعر گويد:

وافى بها كدراهم الأسجاد ...

مقصود شاعر از- دراهم الأسجاد- سكّه هائى بوده كه عكس ملك در حاليكه برايش سجده كرده اند بر آن نقش شده بود.

(1) مبرّد از ابن اعرابى نقل مى كند كه- مسجد- با فتحه حرف (ج) محراب خانه ها و محلّ نماز گزاران دسته جمعى است، جمع مسجد به كسره حرف (ج) و فتحه آن، مساجد است.

فرّاء مى گويد: (وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ- 18/ جن) مقصود اينست كه و ان السّجود للّه يعنى سجده هاتان براى خدا باشد.

زجاج مى گويد: يكى از سنّت هاى مردمان گذشته اين بوده كه: بزرگداشت كسى را با سجده كردن تعبير مى نمودند و (خَرُّوا لَهُ سُجَّداً- 100/ يوسف). يعنى: براى خدا سجده كنيد. امّا در امّت محمّد (ص) از سجده كردن براى غير خدا نهى شده است.

سجود مخلوقات و پديده هاى جهان غير جاندار كه در قرآن آمده است. طاعته لما سخر له پرستش اوست به آنچه را كه برايش تسخير شده است و تسبيح آنها از قبيل كوهها و پرنده ها و چهار پايان ما را ملزم به ايمان به آن تسبيح مى كند و اعتراف به نارسايى فهم ما از آن (گوئى كه مى گويند):

(ما سميعيم و بصيريم و هشم با شما نامحرمان ما خامُشيم

)

.(سجر) [سجر]

السجر: افروختن آتش است.

سجرت التّنّور: تنور را افروختم و گرم كردم و بر اين معنى است آيه: (وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ- 6/ طور).

شاعر گويد:

اذا ساء طالع مسجورة ترى حولها النّبع و السّمسما

يعنى: (وقتى ضعيف مى شود با اشتعال افروخته و ظاهر مى گردد و تو در اطرافش چوبهاى آتشزنه و گياه خشك مى بينى).

و آيه: (وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ «1»- 6/ تكوير) يعنى درياها همچون آتش افروخته مى شود، اين معنى از حسن است و نيز گفته شده است آب آنها كم مى شود و كم شدن آب به خاطر فروزش آتش است كه در آنها هست.

(ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ- 72/ غافر) مثل آيه: (وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ- 24/ بقره) است (يعنى آتشى كه آتش زنه آن سنگ و مردم است و آنان به پاداش آتش افروزى دنيائيشان در آنجا افروخته مى شوند و به گفته مولوى:

آتشى اينجا كه بر دلها زدى مايه نار جهنّم آمدى

سجرت النّاقة: استعاره از هيجان شتر در دويدن است مثل: اشتعلت النّاقة.

السّجير: كسيكه در محبّت با دوستش گرم و با حرارت است مثل فلان محرق فى مودّة يعنى: (او در آتش دوستى سوخته و مشتعل است) شاعر گويد: سجراء نفسى غير جمع اشابة (فروزش جانم آنچنان است كه موهايم سپيد شده و پيرم).

(1) فرّاء مى گويد: در سخن خداى عزّ و جل (وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ- 10/ طور) و (وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ- 6/ تكوير) على بن أبي طالب (رض) مى گويد: مسجور بالنّار اى مملؤ يعنى صفت مسجور براى درياها پر بودن از آتش است و مسجور در كلام عرب همان، پر شده است. سجرت الاناء: ظرف را پر كردم. و باز فرّاء مى گويد: (وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ 6/ تكوير) يعنى درياها همه به صورت دريائى واحد در مى آيند. (تهذيب اللّغه 10/ 576).

.(سجل) [سجل]

السّجل: سطل و دلو بزرگ.

سجلت الماء فانسجل: آب را در در دلو ريختم و پر شد.

أسجلته: دلوى يا نصيبى به او دادم و به طور استعاره در معنى بخشش فراوان، به كار مى رود.

مساجلة: با سطل آب دادن كه در مورد مسابقه و جنگ نيز بكار رفته است.

شاعر گويد، من يساجلنى يساجل ماجدا ...

يعنى: (كسى كه با من برابرى و نبرد مى كند با شخص بزرگى نبرد نموده است).

السّجّيل: آميخته اى از سنگ و گل و اصل آن چنانكه گفته شده فارسى است كه معرّب شده «1» در آيه (حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ- 82/ هود). و سجلّ: لوحه سنگى و گلى كه بر آن مى نوشتند و سپس به هر چيزى كه در آن نوشته شود سجل گفته اند.

خداى تعالى گويد: (كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ- 104/ انبياء). يعنى مثل پيچاندن آن كه براى نگهدارى و حفظ نوشته ها، نوشته و كتاب را مى پيچد.

(1) واژه هاى- سجيل و سجل- كه در قرآن آمده است، تفسيرش را (سنگ و گل) به هم فشرده مى دانند.

ازهرى مى گويد:

( (قال اهل اللّغه، هذا فارسى معرب خداوند چنين تفسير صحيحى را با معنى فارسى آن در سوره الذّاريات به روشنى بيان داشته كه: (لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ- 33/ الذّاريات) اين آيه براى اعراب با روشنى تمام معنى سجيل را بيان داشته، از امام محمد بن على الباقر (ع) نقل شده كه مسجله احسان نمودن بدون شرط است و- سجل- نيز همان كتاب و سنّت و نوشته است كه نيكوترين دليلش آيات 7 و 8/ مطفّفين است (كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ) بنابراين- سجيل- و سجين و سجل- سنگ نبشته (لوحه) و فرمانى است قطعى ... و هذا احسن ما مرّ فيها عندى. يعنى تفسيرى است كه (تهذيب اللّغه 10/ 4/ 58) به نظر من از تمام تفاسيرى كه گذشته نيكوتر است.

ابن خالويه مى نويسد: السّجيل، الشّديد و قيل حجر و طين و الاصل سنگ و گل معرب (اعراب ثلاثين سوره ص 94).

به گفته سيوطى- سجيل- به نقل از فارابى و او از مجاهد، قال سجيل بالفارسى اولها حجارة و آخرها طين.

(اتقان جلد 2).

.(سجن) [سجن]

السّجن: حبس شدن در زندان.

آيه: (رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ- 33/ يوسف) كه واژه سجن با فتحه و كسره حرف (س) هر دو خوانده شده.

و آيات: (لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ- 35/ يوسف) و (وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ- 36/ يوسف) و- (السّجّين)- نامى است براى دوزخ در مقابل علّيين (كه نامى است براى بهشت).

در علّيين حرفى زايد است تا آگاهى بر زيادتى معناى آن باشد.

و گفته اند- سجّين- اسمى است براى زمين هفتم.

و در آيه: (لَفِي سِجِّينٍ وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ- 7 و 8/ مطفّفين) گفته شده هر چيزى را كه خداوند آن را در قرآن با عبارت (وَ ما أَدْراكَ- 8/ مطفّفين) ياد نموده آن را تفسير نموده و هر چه را كه با عبارت (وَ ما يُدْرِيكَ- 63/ احزاب) بيان شده بدون تفسير و ناگفته گزارده است در اينجا در باره سجّين گفته است (وَ ما أَدْراكَ- 8/ مطفّفين) همان طور كه در باره علّيّين مى گويد: (وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ- 19/ مطفّفين) و سپس كتاب را تفسير نموده نه خود واژه سجّين و علّيّين را كه در اين قسمت لطيفه اى است و جاى بحث آن كتابهائى است كه ان شاء اللّه در پى اين كتاب خواهد آمد.

(سجى) [سجى]

خداى تعالى گويد: (وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى- 2/ ضحى) يعنى آرام يافت و اشاره اى است به عبارت هدأت الأرجل (يعنى پاها ساكت شد كه در حقيقت انسان است كه آرامش مى يابد و پاهايش به تبع او آرام مى گيرد پس انسانها هستند كه در شب آرامش مى يابند و اين فعل به ليل تخصيص يافته).

عين ساجية: چشم فروهشته و آرام.

سجى البحر سجوا: امواج دريا آرام گرفت، و از اين معنى به طور استعاره ...

تسجية الميّت: پوشاندن ميت با پارچه است.

(سحب) [سحب]

اصل سحب كشيدن است مثل كشيدن دامن بر خاك و كشيدن انسان با صورت به زمين.

و از اين واژه- واژه سحاب است يعنى ابرها، يا براى اينست كه باد آن را مى كشاند. يا آب، و يا كشيده شدن خودش در حال گذشتن، خداى تعالى گويد:

(يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ- 48/ قمر) و (يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ- 71/ غافر) مى گويند: فلان يستحبّ على فلان: بر او گستاخى مى كند مثل: ينجر وقتى كه زياده روى و تجرّى و گستاخى مى كند.

(سَحاب:) ابرهائى است كه آب و باران داشته يا نداشته باشد، و لذا مى گويند:

سحاب جهام: ابرهاى بى آب.

خداى تعالى گويد: (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً- 43/ نور) و (حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً- 57/ اعراف) و (وَ يُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ- 12/ رعد).

كه لفظ- سحاب- ذكر مى شود و مراد از آن به طور تشبيه سايه، و سياهى است.

خداى تعالى گويد: (أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ «1»- 4/ نور).

(1) قرآن كتاب آسمانى همواره حقايق معنوى به خصوص سرنوشت انسانها را با تشبيهاتى زيبا و ادبى آنچنان بيان مى كند، كه هر شنونده اى را كه از انديشه سالم و سلامتى جان و روح بى بهره نباشد توجّه مى كند و همين يك تشبيه كافى است كه او را از خواب غفلت بيدار و در مسير رشد و سعادت قرار دهد در آيه فوق كه دوّمين تشبيه از سرنوشت خدا ناباوران و كفّار است مى گويد:

اعمال و كردار كفّار يا همچون تاريكها و ظلمتهائى است در درياى ژرف و سهمگين كه تصور شود موجى آن را فرا گرفته و بارى آن موجى ديگر و روى اين امواج خروشان ابرى است و اين تاريكيها و ظلمت هاى طوفانى آنچنان رويهم متراكم است كه: (إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ- 40/ نور) در دل آن ظلمت ها حتّى اگر كافر دست خويش برآرد، آن را نمى بيند و كسى را كه خداوند نورى قرار نداد او را نور و روشنايى نيست.

و در آيه قبل مى گويد: (وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً-

.(سحت) [سحت]

السّحت: پوستى است كه از چيزى بر كنده شود.

خداى تعالى گويد: (فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ- 61/ طه) كه- فيسحتكم- نيز خوانده شده (يعنى عذابى ريشه بر انداز هلاكتان مى كند) فعلش- سحته و أسحته- است و از اين فعل- المسّحت- مشتق شده، براى محظور و گناهى كه صاحبش را عار و ننگ ملازم و همراه مى شود گوئى كه دينش و جوانمرديش را از ريشه بركنده و از بين برده و نابود كرده.

خداى تعالى گويد: (أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ- 42/ مائده) يعنى بسيار خورندگان حرام و چيزهائى هستند كه دينشان را از بين مى برد.

39/ نور).

يا اينكه اعمال و كارهاى كفّار همچون سرابى است بس دور افتاده كه تشنگان آن را آب پندارند همينكه نزديك مى شوند چيزى نمى يابند.

آيا براستى اين دو تشبيه از شخصيّت وجودى و پر طمطراق كفّار، با فلسفه هاى پوچ و دروغينشان نشان نمى دهد كه كردارشان با ناشناختن حقيقت انسانيت و سر در گمى در راه آرزوهاى زر پرستانه و حيوان زيستى آنقدر از خويش غافلند كه حتّى سر انگشتان خويش را با چنان ظرافتى و حقيقتى كه آفريده شده است نمى شناسند و نمى دانند كه در پوست سر انگشتانش بزرگترين شاهكار خلقت به كار رفته است.

تاريك دلان سنگ انديش و ماده پرست نمى توانند دريابند كه آيا از اين زيباتر و با حقيقت تر تشبيهى براى اعمال كفّار مى توان يافت، كه انسانهاى كور دل و تاريك بين و از خدا گسسته و به بت ها پيوسته عظمت سر انگشتان خود را نيز نمى بينند چه رسد به اينكه در ميان ظلمات (شهوت، حسادت، زرپرستى، مى خوارگى، شكمبارگى، بت سازى، محدود دانستن جهان به همين ظواهر، نا اميدى و دلهره از آينده، باور نداشتن به جهان عدل گسترانه اللّه) و ده ها پرده غفلت و نادانى بتوانند حقيقت وجودى خويش دريابند.

كافر، در امواج ژرف فتنه ها و هوسها محتضرانه دست و پا مى زند و كوشش دارد همچون غريقى به هر چه دسترسى پيدا كرد در آن گرداب فنا و لجنزارش دست بزند.

و اين نيست مگر اطاعات از اهريمن نفس كه:

(إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ، إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي- 53/ يوسف).

به گفته مولوى:

كارى كنيم ورنه خجالت بر آورد روزى كه رخت جان به سراى دگر بريم

پيامبر عليه السّلام فرمود: (كلّ لحم نبت من سحت فالنّار اولى به) يعنى: (هر گوشتى كه از گناه و لذّات حرام در بدن روئيده و افزوده شود آتش عذاب برايش شايسته تر است).

رشوة: هم- سحت- ناميده شده، روايت شده كه: حجامتگرى و رگزنى گناه است نه از جهت شريعت كه از جهت جوانمردى، مگر نمى بينى كه پيامبر عليه السّلام (براى تقويت روح جوانمرديش) دستور داده است كه شتران آبكش را علوفه دهد و بندگان را اطعام كند. (نه حجامتگرى).

(سحر) [سحر]

السّحر: ريه و شش و كنار خشك ناى گلو.

انتفخ سحره: از حدّش تجاوز كرد و ترسيد و بد دلى كرد.

بعير سحر: شترى با ريه و گلوى بزرگ.

السّحارة: آنچه كه از ناى و گلوى شتر در موقع ذبح كردن جدا مى شود- سحارة- بر وزن و معنى- نفاية و سقاطة- يعنى دور و ساقط شده.

گفته اند واژه- سحر- يعنى گلو درد، از اين ريشه مشتق شده ولى- سحر- در معانى مختلف آمده است:

اوّل- خدعه و فريب، و همچنين پندارهائى كه حقيقت ندارد، مثل شعبده بازى كه ديدگاههاى بينندگان را با تردستى و از آنچه كه مى كند برمى گرداند و همين طور- سحر- يعنى، كارى كه سخن چين مى كند كه با سخنان مزخرف و ظاهر فريبش باز دارنده گوشها از شنيدن حقّ است.

چنانكه خداى تعالى در اين باره مى گويد: (سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ، وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ- 116/ اعراف).

(در باره ساحران دربار فرعون است كه مى گويد: (قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ).

(يعنى: همينكه القاء سحر و شعبده كردند، ديدگان مردم را سحر زده نمودند و آنها را ترساندند، كه سحرى بزرگ آورده بودند).

و آيه: (يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ- 66/ طه) (از سحرشان چنان پنداشت كه ريسمانها و عصاهاشان حركت مى كند) و به همين نظر موسى (ع) را- ساحر- ناميده اند و گفته اند:

(يا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ- 49/ زخرف).

دوّم- سحر در معنى يارى و معاونت شيطان به گونه تقرّب جستن و نزديكى به او.

چنانكه خداى تعالى گويد: (هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ- 221/ شعراء) «1».

(تنزّل در اصل- تتنزل- است كه به قاعده تتابع دو حرف (ت) در فعل مضارع تخفيفا- تنزّل- گفته مى شود مثل- تتصدّق- تصدّق و از اين قبيل افعال).

و بر اين معنى سخن خداى تعالى است كه: (وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ- 102/ بقره).

يعنى: (ولى شياطين كفر ورزيدند و به مردم جادو مى آموزند چنانكه روشهائى

(1) آيه 221/ شعراء اشاره اى به جهان چند بعدى وجود روانى انسانها دارد كه بكارگيرى آن ابعاد و نيروها در راه نادرست و كجروشانه، انسان فرشته خوى، به صورت ديو سيرتى گمراه كننده و آشوبگر در مى آيد در آيه مى گويد: آيا آگاهتان كنم و خبرتان بدهم كه شياطين بر چه كسانى مسلّطند و شيطنت در اعماق جان چه آدميانى جاى مى گيرد؟ بر تمام دروغ گويان گناه پيشه كه:

(يُلْقُونَ السَّمْعَ وَ أَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ- 223/ شعراء) شنيده هاى دروغ خود را به ديگران القاء مى كنند و بيشتران كاذبند و همچنين شاعرانى كه پيروانشان گمراهانند.

مگر نمى بينى كه اينگونه شعراء در هر وادى سرگردانند چيزهائى مى گويند و مى سرايند كه به آن عمل نمى كنند مگر شاعرانى كه ايمان آورده اند، و با كارهاى شايسته خداى را بسيار ياد كرده اند و بعد از ستم هائى كه از آنها ديده ايد جبران كنند و ياريتان نمايند و دادتان بستانند به زودى كسانى كه ستم كرده اند خواهند دانست كه به كجا باز مى كردند و بازگشت مى كنند. در سوره شعراء پرده از چهره پاك خردمندان خدا پرستان، راستگويان و همچنين پرده از پندارها و تخيّلات ظاهر فريب دروغ بافان و سرگردانان در وادى دروغ و تباهى برمى دارد.

ناصحيح و شيطانى است).

سوّم- سحر در معناى چيزى است كه مرتاضين به سويش مى روند و در اين مورد- سحر- اسمى و افسونى است براى فعلى كه مى پندارند در اثر تداوم و نيروى آن صورتها و طبيعت ها دگرگون مى شود مثلا انسان را الاغى مى كند در صورتى كه از نظر محقّقين و كسانى كه با پژوهش از شستن و خالص كردن خاك معدن زر بدست مى آورند، هيچ حقيقتى براى عمل فوق و پندارهاى آنچنانى قائل نيستند. و گاهى از- سحر- جنبه شگفتى و خوبيش تصوّر مى شود وى مى گويند: (انّ من البيان لسحرا) «1».

گاهى در- السّحر- وجه ظرافت و دقّت كارش تصوّر مى شود تا جائيكه پزشكشان گفته اند:

الطّبيعية ساحرة: طبيعت سحر كننده است و غذا را هم سحر ناميده اند از جهت اينكه تأثيرش دقيق و لطيف مى شود.

(يعنى غذاى مادّى با دقّت و لطافت خاصّى كه از حكمت بالغه آفريدگار است به نيروهاى روانى تبديل مى شود، به گفته مولوى:

آن خورد گردد همه نور احد وين خورد گردد همه حرص و حسد

گويد: (بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ- 15/ حجر) يعنى با سحر و افسون از معرفت و

(1) حديث فوق در بيشتر مآخذ مهمّ تفسيرى و لغوى ذكر شده، شأن نزولش اينستكه سرپرست دو طايفه به نامهاى- عمرو بن اهتم و زبرقان- به حضور پيامبر (ص) رسيدند و ايشان از- عمرو- در باره زبرقان پرسيد گفت: كسى است كه همه مطيع اويند، سخت برخورد است و سدّ و مانعى براى قدرت ديگران است.

زبرقان گفت: اى رسول خدا او بيشتر از اين، در باره من مى داند ولى بر من حسد مى برد.

دوباره عمرو گفت: به خدا سوگند كه او كم مروّت، تنگ چشم، خسيس، نادان زاده و پست نسب است.

اى پيامبر خدا (ص) به خدا سوگند بار اوّل در معرّفى او دروغ نگفتم همينكه خشمگين شدم بدتر از آنچه دريافته بودم، گفتم: و اللّه يا رسول اللّه ما كذبت الاولى و لقد صدقت فى الآخر و لكنّى رجل رضيت، فقلت احسن ما علمت و سخطت، فقلت اقبح ما وجدت فقال عليه الصّلاة و السّلام: (ان من البيان لسحرا). يعنى بعضى از سخنان كار سحر و افسون مى كند و باطل را در لباس حقّ عرضه مى كند، چون كار سحر در گوش و نظر ديگران با سرعت، و حدّت انجام مى شود و دل هم به سرعت مى پذيرد مثال فوق بيشتر در نيكويى سخن و بيان دلايل روشن به كار مى رود (مجمع الامثال 1/ 7- المحكم 3/ 103).

شناختمان برگشته ايم.

و در آيه: (إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ- 153/ شعراء) گفته شده، يعنى از كسانى هستى كه غذاى سحرآميز برايت قرار داده اند، اشاره به اين معنى است كه تو محتاج غذائى، مثل سخنى كه در باره پيامبر (ص) مى گفتند: (ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ- 7/ فرقان) يعنى او بشرى است مثل ما چنانكه گفت: (ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا- 154/ شعراء).

و نيز گفته اند معنى: (مِنَ الْمُسَحَّرِينَ- 153/ شعراء) اينستكه از كسانى است كه سحر و افسون برايش نهاده اند كه به وسيله ظرافت و دقّت آن به سحر، باين چيزهائى كه مى آورد و ادّعا مى كند مى رسد و معنى آيه فوق بر آن دو وجه حمل شده است.

خداى تعالى گويد: (إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً- 47/ اسراء).

و آيه: (فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً- 101/ اسراء) (فرعون به موسى (ع) گفت گمان كنم تو سحر و افسون شده اى).

بنابراين معنى دوّم، دلالت سخن خداى تعالى از زبان آن قوم است كه گفته اند:

(إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ- 110/ مائده) (اين نيست مگر افسونى آشكار).

و آيات: (وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ- 116/ اعراف) و (أَ سِحْرٌ هذا وَ لا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ- 77/ يونس) و (فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ- 38/ شعراء) و (فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ «1»- 70/ طه).

(1) اشاره اى بيدار كننده و تازيانه اى بر گرده كسانى است كه علم و دانش را در خدمت قدرتها يا شهوات و يا اغراض مادّى قرار مى دهند ساحران دربار فرعون با اينكه اسير و اجير و برده فرعون بودند و علمشان در خدمت فرعون بود و خود فرعون تهديد شديدى نسبت به آنها براى برترى بر موسى نموده بود ولى چون به راستى عالم و دانشمند و پى جوى حقيقت بودند با ديدن آيه الهى و معجزه موسى (ع) كه از همان سنخ دانش آنها بود ولى مافوق بودن و الهى بودنش بر آنها ثابت شد، بدون ترس از فرعون و آن جلّاد ستمگر حقّ را برگزيدند و در همان دربار گفتند: (آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسى- 70/ طه) كه ناگهان خشم ددمنشانه فرعون مشتعل شد و گفت بدون اجازه من به موسى ايمان آورده ايد، نكند موسى استاد بزرگ شماست. دستور مى دهم دستها و پاهايتان را ببرند و بدارتان بياويزند.

گفتند: هرگز ما تحت تأثير بيم و خوفت قرار نمى گيريم براى ما بيّناتى از آنكه ما را بر سرشت اللّه آفريد روشن شد. لكن آنچه مى خواهى تو تنها در همين حيات دنيا مى توانى حاكم باشى (إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَ ما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللَّهُ خَيْرٌ وَ أَبْقى- 73/ طه).

سحر و سحره: با فتحه اوّل و دوّم، آميخته بودن تاريكى آخر شب به روشنائى روز است (تاريك و روشن يا گرگ و ميش بودن هوا).

سحر را به صورت اسم براى همان زمان به كار برده اند، گفته مى شود لقيته باعلى السّحرين «1»: او را پيشتر از دو سحر ديدم.

مسحر: كسى كه براى مسافرت، وقت سحر خارج مى شود.

سحور: غذائى كه در سحر و سحرى خورده مى شود.

تسحّر: سحرى خوردن.

(سحق) [سحق]

السّحق: كوبيدن و خرد كردن كه بيشتر در كوبيدن داروها به كار مى رود (در قديم بيشتر كيمياگران يا اساتيد شيمى اسلامى چنان اصطلاحى به كار برده اند) مى گويند- سحقته فانسحق- در باره جامه و لباس وقتى كه كهنه مى شود، مى گويند:

أسحق: آن جامه و لباس كهنه شد. و السّحق: لباس فرسوده، و از اين واژه است عبارت- اسحق الضّرع: پستانش بى شير شد. و صحيح است كه واژه- اسحاق- از اين واژه باشد كه منصرف مى شود (جرّ و تنوين مى گيرد).

ابعده اللّه و أسحقه: خداى او را دور و خرد گرداند.

سحقه: او را فرسوده كرد.

خداى تعالى گويد: (فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ- 11/ ملك) يعنى: دوزخيان را از

ما به پروردگارمان ايمان آورديم تا ما را بيامرزد و از گناهان گذشته و آنچه تو ما را با اكراه بر آن وارد كردى درگذرد و خداوند به راستى نيكوتر و پايدارتر است. [.....]

(1) ازهرى در باره اصطلاح فوق از قول ليث مى گويد: السّحر- آخر اللّيل تقول لقيته سحره يا هذا، و سحره بالتّنوين و لقيته بالسّحر الاعلى و لقيته باعلى السّحرين.

كه عجاج در شعرش به كار برده، منظور از- اعلى السّحرين نخستين تنفّس و تجلّى صبح است كه به صبح كاذب نزديك است و بعد از او صبح صادق است.

عبارت فوق يعنى: او را بيشتر از اوقات صبح صادق و كاذب ملاقات كردم. (تهذيب- 4/ 293).

رحمت حقّ دور باش باد.

و آيه: (أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ- 31/ حجّ).

دم منسحق و سحوق: خون روان و جارى كه به صورت استعاره به كار رفته مثل مزرور (مرد با نفوذ كه حكم و امرش جارى است).

(سحل) [سحل]

خداى تعالى گويد: (فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ- 39/ طه).

(در باره به آب افكندن حضرت موسى (ع) است كه خداوند به مادرش وحى مى كند به آبش بيفكن. دريا او را به ساحل مى افكند).

ساحل: كرانه دريا، (شاطى البحر).

ساحل- اصلش از سحل الحديد: آهن را برّاده كرد و سمباده كشيد، گرفته شده، گفته اند: ساحل اصلش- مسحولا- است كه به لفظ فاعل آمده است مثل هم ناصب:

غمى جانكاه و پر رنج و گفته اند اطلاق واژه ساحل براى كرانه دريا شايد از اين جهت است كه تصور مى شود آب را مى پراكند و دريا را تنگ و محدود مى كند.

سحالة: براده آهن.

سحيل و سحالى: آوا و بانگ الاغ، گويى كه صدايش شبيه صداى سوهان كشيدن بر آهن است.

مسحل اللّسان: بلند آواز، گويى كه بانگ بلند الاغ از آن تصور مى شود يعنى از جهت بلند بودن صداى او نه از اين جهت كه صدايش نازيبا و گوش خراش باشد چنانكه خداى تعالى گويد: (إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ- 19/ لقمان).

مسحلتان: طنابهاى دو طرف لگام ستور.

(سخر) [سخر]

التّسخير: حركت دادن و رانده قهرى به سوى هدفى معيّن، خداى تعالى گويد:

(وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ- 13 جاثيه) و (وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ- 33/ ابراهيم)

و (وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ- 33/ ابراهيم و (وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ- 32/ ابراهيم) مثل آيات: (سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ- 36/ حجّ) و (سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا- 13/ زخرف) مسخّر: آماده كننده براى كار و تقدير كننده.

(سُخرِىّ:) كسى است كه قهرا به كارى واداشته مى شود و با داشتن اراده رام و تسخير است.

در آيه: (لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا- 32/ زخرف).

سخرت منه و استسخرته للهزء: او را به استهزاء و سخريّه گرفتم.

خداى تعالى گويد: (إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ- 38/ هود).

(سخن حضرت نوح (ع) به قوم سبكسر و بى ايمان خويش است كه در موقع ساختن كشتى در خشكى نابخردانه استهزايش مى كردند پاسخشان مى دهد به زودى خواهيد دانست و ما نيز شما را در آن روز استهزاء مى كنيم).

و آيه: (بَلْ عَجِبْتَ وَ يَسْخَرُونَ- 12/ صافات) گفته مى شود:

(سُخَرَة): استهزاء كننده.

سخرة: استهزاء شده.

سخريّة و سخريّة: استهزاء كردن.

در آيه: (فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا- 110/ مؤمنون) آنها را مسخّر كرديد و به استهزاء گرفتيد، كه- سخريّا- با كسره حرف (س) نيز خوانده شده، و به دو صورت توجيه شده است:

اوّل- بر معنى تسخير، يعنى بيگارى و قهرا به سوى هدفى راندن و به كارى تحميل كردن.

دوّم- بر معنى سخريّة: استهزاء كردن، خداى تعالى گويد:

(وَ قالُوا ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا- 62/ ص) (سخن ملالت بار و رنج آور دوزخيان است كه مى گويند چرا مردانى را كه در دنيا آنها را شرير و بد به حساب مى آوريم و قهرا به كارشان مى گرفتيم، در دوزخ نيستند) اين معنى به وجه اوّل برمى گردد و دلالت بر وجه دوّم يعنى تمسخر و استهزاء، آيه سوره بعدى است كه مى گويد: (وَ كُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ- 110/ مؤمنون).

يعنى: (اينان كه امروز در بهشتند و رستگارند كسانى هستند كه شما در دنيا به آنها مى خنديديد).

(السّخط) [السّخط]

و السّخط: خشم شديدى كه مقتضى عقوبت و بد فرجامى است. در آيه:

(إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ- 58/ توبه) و اين- سخط- از سوى خداى تعالى نزول و فرستادن عقوبت است.

خداى تعالى گويد: (ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ- 28/ محمّد) يعنى: (عذابشان به خاطر اين است كه گناهان و آنچه را كه عقوبت خداى در پى دارد پيروى كردند).

آيات: (أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ- 80/ مائده) و (كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ «1»- 162/ آل عمران).

(سد) [سد]

السّد و السدّ: كه گفته اند هر دو يكى است و نيز گفته شده- سدّ- با ضمّه حرف (س) ديوار و مانعى است طبيعى ولى- سدّ- با فتحه حرف (س) مانعى است ساختگى و

(1) با روش مقايسه اى كه يكى از امور ادبى و تربيتى قرآن است در آيه فوق هم با همان روش فرجام نيك و بد، دو گروه را يادآورى مى كند مى گويد (أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ- 162/ آل عمران) آيا كسى كه خشنودى خدا را پيروى مى كند با كسى كه همدوش و قرين خشم خداست و جايگاهش جهنّم است و چه بد سر انجامى است، يكسانند آنها در پيشگاه خداى درجاتى دارند (وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ- 163/ آل عمران) و خداوند به كارهائى كه مى كند آگاه است.

مصنوع. اصل- سدّ- مصدر است.

سد- به موانع تشبيه شده است مثل: (وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا- 9/ يس) كه سدّا با ضمه حرف (س) هم خوانده شده.

السّدّة- مثل- ظلّة- سايبانى است كه بر درگاه خانه براى حفاظت از باران ساخته مى شود (قرنيز و سر درب طاقى يا مسطح خانه ها) و- سدّة- به خود درب تعبير شده است، چنانكه فقيرى كه برايش درب باز نمى شود مى گويند- سده السّلطان.

سداد و سدد- استقامت و پايدارى است.

سداد- چيزى است كه سوراخ و يا مرز يك كشور را با آن مى بندند.

و نيز- سداد- به طور استعاره چيزى است كه مانع فقر باشد، و نيازمندى را رفع كند.

(سدر) [سدر]

السّدر (درخت كنار) درختى است كه كمتر نياز خوراك را برمى آورد (بر و برگ و ساقه و ريشه اش خوراكى نيست).

خداى تعالى گويد: (وَ أَثْلٍ وَ شَيْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ- 16/ سباء) يعنى: (و از درخت شورگز و اندكى درخت سدر يا كنار) چوب و شاخه سدر بى خار است و خميده مى شود و از آن سايبان درست مى شود از اين روى- سدر- مثلى است براى سايبان بهشت، و نعمتهايش، خداى تعالى مى گويد: (فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ- 28/ واقعه).

و به خاطر زيادى سايه اش، مى فرمايد: (إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ ما يَغْشى- 16/ نجم). اشاره به مكانى است كه پيامبر (ص) در آنجا به افاضات و بخشايش الهى و نعمتهاى جسمانى مخصوص بوده و نيز گفته اند- سدر- درختى است كه در زير آن با پيامبر (ص) بيعت شد و سپس خداى تعالى آرامش خاطر و سكينه بر مؤمنين نازل كرد.

سدر: يعنى حيرانى چشم و ديده آدمى.

سادر: شخص متحيّر و سرگردان.

سدر شعره: مويش را فرو هشت كه گفته اند- سدر- در اينجا مقلوب- دسر- (يعنى دفع كردن و راندن) است.

(سدس) [سدس]

السّدس: يك جزء از شش جزء (يك ششم) خداى تعالى گويد (فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ- 11/ نساء).

السّدس فى الاظماء: آب دادن شش روز در ميان شتران تشنه است.

(ست:) شش، اصلش- سدس- است.

سد ست القوم: ششمين آنها شدم و يك ششم اموالشان را گرفتم.

جاء سادسا و ساتا و ساديا: هر سه به يك معنى است يعنى ششمى آمد.

خداى تعالى گويد: (وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ- 8/ مجادله) و (وَ يَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ- 22/ كهف) گفته مى شود لا افعل كذا سديس عجيش: ابدا آن كار را انجام نمى دهم.

سدوس: رداء و طيلسان يا سرانداز.

سندس: ديباى «1» نازك و سبز.

(1) ديبا يكى از جامه ها و پارچه هاى بسيار گرانقدر است كه در ميان مسلمانان از قديم به خصوص در ايران مثل خز و سندس معروف بوده و با همين نام ايرانيش به كار رفته است: ديباى زربفت بر برد يمانى ترجيح داشته از اين روى دستبافته هاى ايرانيان در همه كشورهاى اسلامى شهرتى به سزا داشته. ابن دريد مى گويد: اصله فارسى معرب: جامه اى است كه تار و پودش از ابريشم باشد: ابن جنّى حديثى را از پيامبر (ص) در باره ديبا نقل مى كند كه فرمود (و هى الثّياب المتّخذ من الابريشم) بنابراين سندس: ديباى نازك و ظريف زربفت و ابريشمين است و- استبرق- ديباى ضخيم (المعرب جواليقى 140/ لسان العرب 2/ 263) (مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ- 31/ كهف و 53) (دخان) و (سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ- 21/ انسان) استبرق اصلش استروه

و- استبرق: ديباى ضخيم.

(سرر) [سرر]

الاسرار، يعنى پنهان داشتن، نقطه مقابل اعلان: آشكار كردن.

خداى تعالى گويد: (سِرًّا وَ عَلانِيَةً- 274/ بقره) و (يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ- 77/ بقره).

و آيه: (وَ أَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ- 13/ ملك) (سخنان را پنهان كنيد يا آشكارا) واژه- سرّ- در مخفى كردن مواد محسوس و مادّيّات يا معانى، هر دو به كار مى رود.

و- السّرّ: سخن پوشيده و پنهان در دل، خداى تعالى گويد: (يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى- 7/ طه) و (أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ- 78/ توبه).

(سارّه:) سفارشش كرد كه پنهانش دارد.

تسارّ القوم: آن قوم پنهانى با هم سخن گفتند.

در آيه: (وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ- 54/ يونس) يعنى: پشيمانى را كتمان داشتند، گفته شده اظهارش كردند به دلالت آيه: (يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا- 27/ انعام).

(در آن آيه ندامت و پشيمانى اظهار شده است كه واى بر ما كاش ما را به دنيا باز مى گرداندند و ديگر آيات خداى را تكذيب نمى كرديم) كه اين طور نيست زيرا پشيمانى و ندامتى كه پنهانش داشته اند و در آيه (وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ- 54/ يونس) گفته شده، اشاره به آن چيزى كه اظهار كرده اند نيست كه در آيه: (يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا- 27/ انعام) آمده است.

اسررت الى فلان حديثا: سخن را پنهانى به او رساندم.

در آيات: (وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ- 3/ تحريم) و (تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ- 1/ ممتحنه) يعنى به محبّتى كه در دل نسبت به آنها دارند آگاه شان نموده اند و اين معنى به- يظهرون- يعنى

يعنى جامه حرير نرم مثل ديبا است (جمهرة اللّغة 2/ 5 ز 2 ابن دريد)

دوستى را بر آنان آشكار مى كنند تفسير شده است و اين معنى صحيح است زيرا- اسرار- سر گفتن به غير اقتضاء، آشكار كردن آن است براى كسيكه راز به او مى رسد هر چند كه معنى صحيح- سرّ- اينستكه كسى آن را از غير خويش پنهان دارد پس وقتى مى گويند- اسررت الى فلان- از جهتى پنهان داشتن و از جهتى ديگر اظهار كردن آن را، اقتضاء مى كند و بر اين اساس، آيه: (وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً- 9/ نوح) است.

سرّ- به طور كنايه يعنى نكاح، به جهت اين كه پوشيده و مخفى از نظرها انجام مى شود (نكاح دو معنى حقيقى و مجازى دارد:

1- عقد ازدواج و همسرى كه آشكار است.

2- مقاربت كه مخفى و پوشيده از انظار ديگران است).

سرّ: به طور استعاره در مورد خالص و پاك بودن چيزى به كار مى رود مثل عبارت: هو من سرّ قومه: او از پاكان قوم خويش است.

سرّ الوادى و سرارته: جاى خوش آب و هواى دره كوهستان.

سرّة البطن «1»- نافى كه نوزاد بعد از بريدن نافش باقى مى ماند و در قسمت پوست شكم پوشيده مى شود.

سرّ و سرر: آنچه كه از چيزى قطع مى شود.

أسرّة الرّاحة: خطوط ميانى كف دست.

أسارير الجبهة: خطوط پيشانى.

سرار: روزى كه در آخر ماه، قمر پوشيده است و ديده نمى شود.

(سُرُور:) شادمانى و آنچه كه از شادى در خاطر پوشيده است (شادى تازه روئى و شادمانى).

خداى تعالى گويد: (وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً- 11/ انشقاق) (يعنى تازه روئى و

(1) سرّ- در معنى وسط دره است كه محلّى است گود و آب در آنجا جمع مى شود كه از نظرها پنهان است و بهترين محلّ كوهستان است. و وسط هر چيزى را- سرّة- گويند (مصباح المنير- لس).

شادمانى).

و آيه: (تَسُرُّ النَّاظِرِينَ- 69/ بقره) (بينندگان را شادمان مى دارد) و در باره بهشتيان مى گويد: (يَنْقَلِبُ إِلى أَهْلِهِ مَسْرُوراً- 9/ انشقاق).

آگاهى بر اين امر است كه سرور در آخرت، ضدّ سرور دنيائى است «1».

(سَرير:) «2» چيزى است كه شادمانه بر آن مى نشينند (تخت) زيرا سرير براى منعمين است و جمع آن اسرّة و سرر است، خداى تعالى گويد (مُتَّكِئِينَ عَلى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ- 20/ طور).

و (فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ- 13/ غاشيه) و (وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَيْها يَتَّكِؤُنَ- 34/ زخرف).

سرير الميّت: تابوت، تشبيه ظاهرى به تخت است كه به خاطر فال نيك زدن براى

(1) آيه فوق را كه مؤلّف محترم رحمه اللّه براى معنى سرور در آخرت ذكر كرده و دو معنى متضادّ در حالات بهشتيان و دوزخيان در ذيل آن بيان مى كند. با توجّه به آيه بعد كه مى گويد: (إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ- 14/ انشقاق) دلالت دارد بر اينكه منظور بازگو كردن حال غرورانگيز و سرور دوزخيان در دنياست نه در آخرت، كه مى گويد: (إِنَّهُ كانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُوراً- 13/ انشقاق) كه بيان حال دنيائى است يعنى او در ميان خانواده اش شادمان بود و مى پنداشت كه به سوى خدا و آخرت باز نمى گردد، و باز در آيه بعد مى گويد (بَلى إِنَّ رَبَّهُ كانَ بِهِ بَصِيراً- 15/ انشقاق) آرى خداوند به حال او آگاه بود بنابراين با توجّه به واژه هاى (ينقلب الى اهله) در باره بهشتيان و (انّه كان فى) در باره دوزخيان دانسته مى شود كه واژه- سرور- اخبار از حال آنهاست كه نيكان با مسرّتند و تبهكاران در دنيا نيز چنان بودند كه گمان سرور دائمى داشتند و به دنياى مجازات و پاداش ناباور مى پنداشتند كه به دوزخ نمى رسند و قبل از اين آيه مى گويد: وَ يَصْلى سَعِيراً- 12/ انشقاق) به دوزخ مى رسند و در چند آيه بعد مى گويد: (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ- 25/ انشقاق) آنهائى كه سرور دنيائى داشتند و گمان مى كردند دائمى است و كفر ورزيدند بشارتشان به عذابى دردناك ده، مگر كسانى كه با ايمان اعمال صالح انجام داده اند كه پاداشى بى منّت دارند. آيات اوّل الگوى ايمان و كفر و آيات بعد گروه كفّار و مؤمنين را مطرح مى كند و مسرور بودن آخرت و دنيايى نيكان و بدان را توجيه.

(2) حمزه اصفهانى مى نويسد- سرير- عربى نيست اسمى است فارسى يعنى تخت كوچك، از اين واژه در قرآن شش مورد و همگى به صورت جمع به كار رفته معانى بسيار زيبا و شايسته (سرر متقابلين- مصفوفه- موصوفه- مرفوعه) در سوره هاى (حجر- صافات- طور- واقعه- غاشيه- زخرف) در كتاب لسان التّنزيل كه در قرن چهارم تأليف شده معنى سرير تخت و عرش ترجمه شده. ولى فخر رازى مى گويد: لفظ سرير فيه حروف السّرور بخلاف تخت.

و ابن منظور مى گويد: سرير جاى نشستن تشريفاتى يا خوابگاه است چنانكه سرير العيش: زندگى آرام و شادى بخش (تاريخ سنى 51- تفسير كبير- 28/ 249).

شادى روح ميّت چنين گفته اند كه ميّت با رجوع به جوار و پيشگاه خداى تعالى به شادى مى رسد و به خاطر خلاصى او از زندان دنيائيش كه پيامبر (ص) به آن اشاره فرموده كه (الدّنيا سجن المؤمن).

يعنى: (دنيا زندان مؤمن و بهشت كافر است).

(سرب) [سرب]

السّرب: رفتن در گوديها و شيب ها، و نيز سرب جاى فرود و سراشيبى. خداى تعالى گويد:

(فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً- 61/ كهف) (راه خويش در دريا پى گرفت). مى گويند سرب، سربا و سروبا مثل مرّ، مرّا و مرورا يعنى گذر كرد.

انسرب، انسرابا- در معنى سرب است ولى در سرب تصوّر فاعل از فعل رفتن است امّا در انسرب تصوّر انفعال آن فعل يا به نشيب افتادن است.

سرب الدّمع: اشك روان شد.

انسربت الحيّة: آب از مشك ريخت.

ماء سرب و سرب: آبى كه قطره قطره از مشك مى چكد.

(سارِب:) رونده، در هر راهى كه باشد، خداى تعالى گويد:

(وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ- 10/ رعد) (كسى كه در شب پنهان است و در روز مسافر و رونده است).

سرب جمع سارب است مثل ركب جمع راكب.

اين واژه در باره شتران هم به كار مى رود، مى گويند: زعرت سربه يعنى شترانش كم شد.

هو آمن فى سربه: او در نفس و جانش ايمن است و فارغ البال، كه گفته اند يعنى در ميان خانواده و همسرش ايمن است و- سرب- در اين معنى كنايه است.

اذهبى فلا أنده سربك: كنايه از طلاق است يعنى برو و او را به خانواده ات ميفزاى،

ولى معنايش اينستكه شترت را كه به گلّه اش مى رود برنمى گردانم. (نده، ينده، ندها الابل شتران را راند كه در جاهليّت به معنى طلاق دادن بوده- صحاح).

سربة: قسمتى از شتران از ده تا بيست.

مسربة: موهاى ريز فرو هشته از سينه به پائين.

(سَراب:) درخشش، كه در بيابان مثل آب از دور نمايان است كه در ديدگاه بيننده، آب روان تصوّر مى شود و واژه- سراب- در باره چيزى است كه حقيقتى از آب ندارد مقابل واژه شراب براى نوشيدنى در چيزى كه حقيقتى از آب را در بر دارد، خداى تعالى گويد:

(كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً- 39/ نور) (همچون سراب دورى كه تشنگان آبش پندارند) و (سُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً- 20/ نباء) (كوهها ريزان و روان شوند).

(سربل) [سربل]

السّربال: پيراهن بلند از هر جنسى كه باشد، در آيات:

(سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ «1»- 50/ ابراهيم).

(1) آيه 81/ نمل است كه نعمتهاى ريشه اى و واقعى رفاهى را براى انسانى كه بانسان و فراموشى انس دارد و نعمتهاى الهى را از ياد مى برد يادآورى مى كند كه: شما بر اساس نظام فطرى و فكرى كه خداوند در وجودتان نهاده با ساختن خانه ها آنها را محلّ آسايشتان قرار داده نه تنها خانه هاى ثابت بلكه از پوست حيوانات و شاخه هاى درختان نيز سر پناهى قابل حمل و نقل و سبك برايتان فراهم آورد كه اگر حيوانات دست آموز نبودند نه تنها از پوست و گوشت كه از پشم و شير و بقيّه مواهبشان، بشر بى بهره بود، سپس گويد- از كرك و پشم و موهاى آنها تا مدّتى معيّن برايتان وسيله اثاث و كالا قرار داد براى شما در طبيعت از مواد سنگى و خاكى آن وسيله ساختمان و سايبان و همچنين از مواد طبيعت غير از چهارپايان موادى براى لباستان فراهم كرد كه از گرما و از آزار و سختى نسبت به يكديگر حفظتان مى كند و سپس مى گويد: (كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ- 81/ نحل) يعنى بدينگونه نعمت خويش بر شما تمام مى كند، بسا كه مسلمان و تسليم امر او شويد، سپس مى فرمايد: ناسپاسان (يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ- 83/ نحل) نه اينست كه تشخيص نعمت هاى خداى و عجز و زبونى خويش نمى دهند بلكه مى شناسند و انكار مى كنند و بيشترشان كافر و ناسپاسند.

و- سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَ سَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ- 81/ نحل).

يعنى: بخاطر داشتن پوشش و پيراهن از دردسرهاى زشت به يكديگر حفظتان كند و در امانتان نگهدارد.

(سرج) [سرج]

السّراج: هر چيزى كه با فتيله و روغن روشن مى شود (اشاره به فتيله و روغن است كه در تمام عناصر روشن كننده وجود دارد كه يكى مايع سوختى و ديگرى وسيله سوختن و نشان نور و روشنائى است) و سپس به هر چيز روشن كننده و نورانى- سراج- گفته اند، در آيات:

(وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً- 16/ نوح) و (سِراجاً وَهَّاجاً- 13/ نباء) يعنى خورشيد. و اسرجت السّراج: چراغ را روشن كردم.

سرّجت كذا: آن را در زيبائى چون چراغ ساختم، شاعر گويد:

و فاحما و مرسنا مسرّجا

(شعر از عجّاج است كه مى گويد شمشير تيز و صيقلى يافته مثل بينى نازك و ظريف حسّاس و تيز است).

(سرح) [سرح]

السّرح: درختى كه ميوه دارد، مفردش- سرحة- است.

سرّحت الابل اصلش چرانيدن به برگ و ميوه و درخت است سپس به فرستادن گلّه ها به چراگاه به كار رفته است. خداى تعالى گويد:

(وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسْرَحُونَ- 6/ نحل).

سارح: گلّه بان و چراننده.

سرح: جمع است مثل واژه شرب.

(تسريح:) طلاق دادن، در آيات: (أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ- 229/ بقره) (يا به نيكى طلاق

دهيد).

و (وَ سَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا «1»- 49/ احزاب) كه به طور استعاره از همان- تسريح- است.

واژه هاى- تسريح و طلاق- هر دو استعاره از همان معنى به خوبى رفتار كردن و اطلاق يعنى به حال خود گذاردن است.

از واژه- سرح- معنى گذرنده و رونده تعبير شده است مى گويند: ناقة سرح: به سرعت و آسانى حركت مى كند.

و منسرح: نوعى از موى فروهشته و بلند بدن عريان كه لفظش از آن واژه استعار شده است (چون باب انفعال از- سرح- در معنى درخت با ميوه يا چريدن و رها كردن نيست بلكه برهنه شدن و موى رها كردن و بر پشت خوابيدن است پس لفظش استعاره شده نه معنى آن).

(سرد) [سرد]

الرد: بافتن با حلقه و مهره و آنچه كه درشت و خشن بافته مى شود مثل بافتن زره و دوختن پوست و چرم، و به طور استعاره در تنظيم نمودن آهن به كار مى رود، چنانكه در آيه: (وَ قَدِّرْ فِي السَّرْدِ- 11/ سباء) (دستور زره سازى به داود نبى (ع) است كه

(1) يعنى با كمال خوبى و محبّت طلاق دهيد، قابل توجّه است كه قرآن در مورد طلاق بر واژه هاى (احسان- جميل- معروف- مودّت- رحمت) تكيه مى كند كه در امور همسرى و خانوادگى بايستى بر همين اساس باشد زيرا پى ريزى و زير بناى وجود انسان همين معانى است نه اينكه بر روش حيوان زيستى و اقتصاد و سود طلبى كه صاحبان مكاتب غير الهى بر آن تكيه مى كنند و سرمايه حيات فردى، خانوادگى و اجتماعى را بر تضادّ و اختلاف و سود پرستى مى پندارند. ولى قرآن در باره روابط خانوادگى مى گويد: (وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً- 21/ روم) يعنى رابطه ازدواج و همسرى شما را بر پايه محبّت و رحمت قرار داده ايم و بايستى زندگى خانوادگى طورى باشد كه با همسرانتان سكينه و آرامش يابيد نه تضادّ و ستيزه و جدال و اگر در صورت اضطرار و استثناء و به خاطر عواملى ايجاب كرد جدا شوند بايستى با تمام احسان و جمال و نيكى انجام دهيد.

مى گويد: بايستى اندازه و نظم در كارت باشد نه اينكه مفتول ها و سوزن ها و سوراخهاى زره نامرتب و ناموزن باشد).

سرد و زرد- هر دو در اين معنى گفته مى شود.

السّراد و الرّراد- مثل سراط و صراط و زراط است كه هر سه در مورد راه به كار مى رود.

(سردق) [سردق]

السّرادق «1»: خيمه بزرگ و سراپرده كه فارسى و معرّب است زيرا هيچ اسم مفردى در كلام عرب وجود ندارد كه حرف سوّمش الف باشد و بعد از الف دو حرف ديگر آمده باشد.

خداى تعالى گويد: (أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها- 29/ كهف).

اگر مى گويند- بيت مسردق- خانه اى كه به شكل سراپرده ساخته شده.

(سرط) [سرط]

(1) استدلال جالبى كه راغب رحمه اللّه بر فارسى بودن سرادق و اينكه در زبان عرب كلمه اى مفرد اين چنين نيست نشانه تبحّر و تسلّط كامل او به زبان عرب است، جوهرى مى نويسد: چيزى است مثل سايبان كه بر روى خانه ها مى كشند تا مانع گرما و باران باشد. صاحب غرائب اللّغه مى نويسد خيمه ها و ديوارهاى حفاظتى را هم- سرادق- گفته اند اين اصطلاح فارسى است (صحح- غرائب اللّغه 332).

جواليقى فارسى سرادق را- سرايدار- مى داند ولى در معنى آن اشتباه كرده و مى گويد و هو الدّهليز (المعرب) و ابن دريد هم فعلى از سرادق را به كار برده و مى گويد سردق البيت: خانه را محصور كرد.

در ادبيّات فارسى هم اصطلاح- سرادق- همچون زبان عربى به همان معنا باقى بوده، سعدى مى گويد:

بر آستان عبادت وقوف كن سعدى كه و هم منقطع است از سرادقات جلال

سنايى گويد:

براى جلوه گرى از سرادق عرشى كند منور مغرب به روى خوب هلا

ل به هر تقدير واژه- سرادق- كه از ريشه هاى (سرادك- سر اطاق- سراده) معرّب شده همان سراپرده و خيمه و خرگاه و يا سر پناه است كه دينورى آن را مركز ستاد فرماندهى در جنگها مى داند. كه پشت جبهه بر پا مى شده (اخبار الطّوال 112- ديوان سنايى 249- سعدى 196).

السّراط: راهى هموار و آسان گذر، اصلش از- سرطت الطّعام و زردته- است يعنى غذا را به راحتى بلعيدم (ناجويده خوردن غذا).

گفته شده راه سهل العبور را به اين تصوّر- سراط- گفته اند كه سالك و رهروش آن را به سرعت طى مى كند گويى كه مثل بلعيدن سريع غذا است و با اينكه راه، رهرو خود را مى بلعد و فرو مى برد (به سرعت از چشم دورش مى كند) مگر نمى بينى گفته اند- قتل ارضا عالمها و قتلت ارض جاهلها: (كه دانا و آگاه به سر زمين است راه را در مى نوردد، گويى كه آن را مى كشد ولى مرد جاهل و ناآگاه به سر زمين، راه و سر زمين او را مى كشد و در آن هلاك مى شود) اين دو نظر را ابو تمام در شعرش آورده است:

دعته الفيا فى بعد ما كان حقبة دعاها اذا ما المزن ينهلّ ساكبه «1»

(بعد از اينكه باران بند آمده بود، بيابانها او را مى راندند كه باران شديد ريزش داشت او در بيابان مى راند).

(سرع) [سرع]

السّرعة: نقطه مقابل كندى و آرامى است واژه سرعت در اجسام، و افعال هر دو به كار مى رود. مى گويند- سرع فهو سريع: تند رفت و با سرعت است.

و اسرع فهو مسرع: به سرعت راند و چالاك و شتابنده است.

و اسرعوا: داراى شتربانى شتابنده اند، كه مثل واژه هاى- ابلدوا و سارعوا و تسارعوا- است (يعنى كندى كردند- شتاب كردند- و به سوى چيزى شتافتند)

(1) شعر فوق از حبيب بن اوس معروف به ابو تمام از قبيله طى است، كه پدرش چنانكه گويند نصرانى بود پس از تشرّف به اسلام نام فرزندش را حبيب گزارد كه در زمان خويش در شعر و ادب يگانه بود با حسن اسلوب و زيبايى شعر كتاب حماسه او دليلى بر فزونى فضيلت او دارد، مى گويند ابو تمام 1400 ارجوزه شعرى غير از قصايد حفظ بوده، بيتى از قصيده (بانيّه) او چنين است:

و من ذا الّذى ترضى سجاياه كلّها كفى المرء نبلا ان تعد معايب

يعنى: چه كسى يافت مى شود كه همه سجاياى او، خشنود كند براى انسان همين بس كه معايبش كم و اندك باشند. ولادتش 190 هجرى، و وفاتش 231 (وفيات اعيان- 1/ 323).

خداى تعالى گويد:

(وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ- 133/ آل عمران) و (وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ- 114/ آل عمران).

و (يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً- 44/ ق) (هنگامه اى كه براى خروج شان، زمين به سرعت شكافته شود و آنها به آسانى از دل زمين برخيزند و محصورشان كنيم).

و آيه: (يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً- 43/ معارج).

سرعان القوم: طليعه و پيشاپيش قوم و نيز گفته اند- سرعان- يعنى سرعت.

و سريع الخير كسى است كه چيزى را قبل از وقت آن مى بخشد و اين واژه مبنى از سرع است (يعنى همواره حركت حرف آخرش مبنى بر فتحه است) مثل وشكان «1» از- وشك- و عجلان از عجل. كه هر دو واژه در معنى سرعان يعنى شتاب و سرعت است).

خداى تعالى گويد: (إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ- 199/ آل عمران) و (سَرِيعُ الْعِقابِ- 165/ انعام) كه تنبّه و آگاهى بر معنى آيه: (إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ- 82/ يس).

(سرف) [سرف]

السّرف: تجاوز كردن و در گذشتن از حدّ در هر كارى كه انسان آن را انجام مى دهد هر چند كه در مورد انفاق يعنى بخشش (كه به كار رفتنش نهى شده) مشهورتر است.

خداى تعالى گويد: (وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا- 67/ فرقان) (كسانى كه به گاه انفاق و بخشش زياده روى و تنگ نظرى نكردند) و آيه: (وَ لا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَ بِداراً-

(1) مصدر اين فعل با سه حركت حرف اوّل (وَشكا- وُشكا- وشاكة- وشكانا) است. و شك الامر: آن كار نزديك شد. ولى وشكان- وشكا- وشكان- هم درست است و به كار بردن اين فعل به معنى نزديكى وقوع فعل جمله است كه آن را (از افعال مقاربة مى دانند) و مضارع آن بيشتر از ماضى به كار مى رود يعنى- يوشك، نه- اوشك و وشك- استعمال اسم فاعل آن كم است.

6/ نساء) (اموال يتيمان را قبل از رشدشان با اسراف و پيش خورى تباه نكنيد و نخوريد) واژه- سرف- گاهى به اعتبار قدر و اندازه و گاهى به اعتبار كيفيّت است.

و لذا- سفيان- «1» گفته است (هر چه را كه در راه غير خدا انفاق كنى آن كار اسراف است هر چند كه كم باشد).

خداى تعالى گويد: (وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ- 141/ انعام) و (وَ أَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ- 43/ غافر) يعنى كسانى كه در كارهاشان از حدّ آن تجاوز مى كنند.

در آيه: (إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ «2» كَذَّابٌ- 28/ غافر) خداوند قوم لوط را براى اينكه وضع نطفه آدمى را در بذر افشانى (توليد نسل) بر روشى كه خداوند در آيه:

(نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ- 223/ بقره) همسران را براى آن مخصوص گردانيده است آن قوم از

(1) سفيان ثورى ملقّب به ابو عبد اللّه در علم حديث و علوم ديگر سر آمد بوده و مردمان معاصرش بر ديندارى و پارسايى و زهد و ثقه بودنش همنظرند و مى گويند شيخ ابو القاسم جنيد بر روش او بوده، سفيان بن عيينه مى گويد: مردى را داناتر به حلال و حرام از سفيان ثورى نديدم، مسعودى در مروج الذهب از شهامت و شجاعت و صراحت لهجه او در حضور مهدى خليفه عبّاسى ياد مى كند و مى گويد در موقع ورود به صدارت عمومى سلام مى كرد و نام مهدى را به نام خلافت نمى برد در يك گفتگو همينكه تقوا و قدرت نفسانيش به ثبوت رسيد و وزير مهدى خواست او را گردن زند، مهدى نگذاشت و حكم قضاوت كوفه را براى او نوشتند فاخذه و خرج و رمى به فى دجله و هرب: حكم قضاوت مهدى عبّاسى را به دجله انداخت و گريخت به هر حال سفيان ثورى يكى از بزرگان و حافظين دين بوده و تولدش در 96 هجرى و وفاتش در سال 161 هجرى بوده (وفيات الاعيان 2/ 127).

(2) خداوند قوم لوط را كه الگو و نمونه فساد اخلاق جنسى بودند با واژه- مسرفين- معرفى مى كند و ما امروز پس از چندين هزار سال مى بينيم، كشورهاى به اصطلاح پيشرفته به آن عمل ننگين طورى آلوده اند كه به خاطر دنباله روى از اقوام فاسد گذشته چه رسمى و چه غير رسمى با خون ريزى و فساد و آنچنان تباهى ها خو گرفته اند كه در حيوانات دست آموز و درندگان و چرندگان هم اينچنين انحرافى وجود ندارد.

اينان در غرقاب لجن زار غرايز دست و پا مى زنند و بى شرمانه آن را قانونى هم مى كنند.

آيا، معناى درست ارتجاع در باره آنها صدق نمى كند كه با وقاحت، پاكان و مصلحين پهنه زمين يعنى: مؤمنين و پارسايان را كه از اين انحرافات دورند بنيادگرا و ارتجاعى مى دانند با برترى قدرت مادّى، جهانيان را از رابطه صحيح با آفريدگار عالم و جهان بازپسين دور مى كند و شب و روز لذّت پرستى و شهوات را تبليغ مى كنند باز هم مدّعى تمدّن و پيشرفت بودن هستند، زهى شرم و بى حيائى. [.....]

از اين اصل الهى تجاوز كردند از اين جهت آنها مسرفين ناميده شدند.

و در آيه: (يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ- 53/ زمر) اين آيه اسراف در مال و غير آن را در بر مى گيرد.

و در باره قصاص فرمود: (فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ- 33/ اسراء) اسراف و زياده روى در قصاص اينستكه آنكه قاتل نيست، كشته شود و اين عمل يا با عدول از كشتن قاتل به كسى كه برتر از اوست انجام مى گرفت و يا به تجاوز نمودن از كشتن قاتل به غير از او كه قاتل نبود و چنانكه در جاهليّت، عرب اينطور عمل مى كرد. اينكه مى گويند- مررت بكم فسرفتكم- بر شما گذشتم و شما را نشناختم بر اين معنى است كه طورى بر آنها گذشته است كه حقّش نبوده و نمى بايستى آنطور بگذرد و لذا آنها را نشناخته است و اين عمل عبور غير حقّ با واژه- سرف- تفسير شده است.

سرفة: كرم ابريشم كه زياد برگ مى خورد، علّت ناميدنش به سرفة به تصوّر معنى اسراف از عمل اوست در باره اش مى گويند سرفت الشّجرة درخت به زيادى كرم، خورده شد.

(سرق) [سرق]

السّرقة (دزدى) يا گرفتن و برداشتن چيزى در خفا و پنهانى، كه نبايستى برداشته شود، زيرا از آن او نيست، سرقت در عرف شرع دزدى و برداشتن چيزى است از جاى معيّن و به اندازه معيّن، خداى تعالى گويد: (وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ- 38/ مائده).

و آيه: (قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ- 77/ يوسف) (در باره تهمت زدن برادران نابخرد و حسود حضرت يوسف به برادر كوچكترشان است) و گفت: (أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ- 70/ يوسف) و (إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ- 81/ يوسف) و- (استرق) السّمع- وقتى است كه كسى دزدانه به سخن كسى گوش فرا دهد و بشنود.

خداى تعالى گويد: (إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ- 18/ حجر).

سرق و سرقة «1»: حرير سفيد

(سرمد) [سرمد]

السّرمد: پيوسته و دائم. خداى تعالى گويد: (قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً «2»- 71/ قصص) و (عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً- 72/ قصص).

(سرى) [سرى]

(1) واژه- سرق و سرقة- را عموم واژه شناسان و لغت نويسان از ابو عبيدة نقل كرده اند كه گفته است (هو بالفارسيه سره- اى جيد) يعنى سرق همان حرير فارسى است و اصلش- سره- است يعنى خوب و نيكو مثل نوزاد گوسفند كه در عربى، برق و فارسى آن- بره- است و استبرق كه فارسى اش ستبره يعنى ديباى ضخيم و يلمق يعنى قبا فارسى يلمه است) ابو عبيده خود در كتاب مجاز القرآن مى نويسد (قرآن به زبان عربى فضيح و روشن نازل شده است و كسى كه مى پندارد در آن غير عربى هم هست سخن عظيم و بزرگى گفته، تحقيقا چنين است كه گاهى لفظى موافق لفظى ديگر و نزديك به آن است، معانيشان هم يكى است يكى در عربى و ديگرى در فارسى يا زبان ديگر، از اين قبيل كلمات مثل استبرق در عربى يعنى پارچه ديباى ضخيم و در فارسى- ستبره- است و گَوز به معنى گردو، در فارسى كه در عربى- جوز- است و نظير اين واژه ها سجيل هم به معنى شديد است نه از سنگ و گل) طريحى- ستبرق- را ديباى ضخيم و سندس را ديباى نازك مى داند.

(تفسير غريب القرآن/ طريحى 408- مجاز القرآن 1/ 18 تهذيب اللّغه 8/ 401- المحكم 6/ 141- معجم البلدان 3/ 215).

(2) تمام آيه چنين است: بگو آيا نمى بينيد كه اگر خداوند شب را تا قيامت بر شما دائمى كند چه كسى غير از خداى يكتا براى شما روشنائى روز را مى آورد. آيا نمى شنويد؟ و همچنين اگر روز را پيوسته و دائمى كند چه كسى غير از خداى يكتا شبى را كه در آن آرامش مى يابيد برايتان مى آورد. آيا نمى بينيد. عبارت (أَ فَلا تَسْمَعُونَ- 71/ قصص) در باره روز شدن شب و (أَ فَلا تُبْصِرُونَ- 72/ قصص) براى شب شدن روز است كه در پايان دو آيه نقل شده است نكات بسيار شكوهمند علمى و محسوس است كه خداوند به تناسب موضوع در اين دو مورد بيان مى كند. چون پس از گذشتن ساعات شب در سحرگاه و صبحگاه زمزمه ها و صداى موجودات طبيعت از پهنه زمين در فضا طنين مى افكند، و آدميان را براى فعاليّت مجدّد بيدار مى كند و گوش قبل از چشم و ديده به كار مى افتد لذا عبارت- افلا تسمعون- بيان شده و در باره سپرى شدن ساعات روز كه انسانها از كار خسته و كوفته هستند و نياز به استراحت مجدّد دارند چشمشان تاريك شدن را مى بيند عبارت- افلا تبصرون- را اشاره مى كند، و همين واژه هاى پايان آيات، خلاصه اى معنوى و علمى از خود آيات است كه براستى انگيزه انديشه هاست و سپس مى گويد (وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ- 73/ قصص) اى انسانها همين روز و شب كه براى شما در اثر تكرار شدنشان امرى عادى است يكى از آثار رحمت اوست كه با حساب منظّم و ناموسى كه در طبيعت آفريده در شب آرامش مى يابيد و در روز از نعمات فضل او بهره مند مى شويد و در پايان اين آيه- لعلّكم تشكرون- يادآورى شده يعنى سپاس گوش و چشم و بهره مندى از نعمتهايش.

السّرى: يعنى سير و حركت شبانه، مى گويند سرى و أسرى: شب رفت و حركت كرد.

خداى تعالى گويد: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ- 81/ هود) و (سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا- 1/ اسراء) (در باره سير شبانه و معراج پيامبر است).

گفته شده- اسرى- از لفظ سرى، نيست بلكه از سراة است يعنى: سرزمين وسيع و گسترده كه اصلش واوى است (از سرى، يسروا، سروا و سراوه يعنى بالا رفت) شاعر گويد: بسر و حمير ابوال البغال به (به سرزمين حمير كه آبشخور و سراب ستوران در آن هست) پس، اسرى مثل اجبل و اتهم است.

(اسرى: در آن سرزمين وسيع رفت. اجبل: به كوهستان رفت. اتهم: به زمين تهامه و دشت رفت) پس آيه: (سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ- 1/ اسراء) يعنى او را در فراخناى زمين مرتفعى برد.

و سراة كلّ شى ء: بالا و بلندى هر چيز است. و از اين معنى عبارت سراة النّهار است يعنى بلندترين فاصله آفتاب و ارتفاع روز.

و آيه: (قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ (سَرِيًّا)- 24/ مريم) واژه- سريّا- يعنى نهرى كه آبش روان و جارى است و گفته اند بلكه از- سرو- يعنى رفعت و بلندى است، چنانكه مى گويند.

رجل سرو: جوانمردى بلند مرتبه، و نيز گفته اند- سريّا- در آيه فوق اشاره به وجود حضرت عيسى و ويژگيهائى از رفعت و بزرگى اوست (كه در تحت و سرپرستى مادرى چون مريم عذرا بوده).

سروت الثّوب: جامه را از تن درآوردم.

سروت الجلّ عن الفرس: روى انداز اسب را از پشتش برگرفتم.

رجل سرىّ: مردى عريان كه گويى لباس از تن برگرفته، نقطه مقابل متدثّر و متزمّل و زميل است يعنى جامه بر خود پيچيده.

در آيه: (وَ (أَسَرُّوهُ) بِضاعَةً- 19/ يوسف) پيش خود تخمين زدند كه از فروش او بضاعتى حاصل كنند. (مربوط به كاروانى است كه حضرت يوسف را از چاه درآورده

و به خيال فروشش افتادند).

سارية «1»: هم سه معنى دارد 1- قومى كه شبانه سفر مى كنند 2- ابرهائى كه به سرعت مى گذرند 3- استوانه و عمود.

(سطح) [سطح]

السّطح: بام خانه.

سطحت البيت: پشت بام خانه را ساختم.

سطحت المكان: آنجا را چون بام هموار كردم، و آيه: (وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ- 20/ غاشيه).

انسطح الرّجل: بر پشت دراز كشيد و خوابيد. و گفته شده نام. سطيح كاهن: «2» براى اين بوده كه زمانهاى زيادى بر پشت بر زمين قرار داشته كه چنين ناميده شده.

مسطح: عمود خيمه و سايبان كه بر روى آن چادر گسترانند.

(1) ساريه: جمعش- سوارى- است يعنى دكل هاى بزرگ و بلند كشتى و ستون هاى مرمرين بناها، ساريه، در لغت شبر و باران و اصطلاحا به ستونهايى كه از سنگ و آجر و مرمر در بناهاى تاريخى قديم مى سازند گفته مى شود (رحله ابن بطوطه- 10/ 148- جمهرة اللّغة).

ولى- سريه- كه جمعش- سرايا- است پيشقراولان سپاه، و دسته هايى از 5 تا 300 نفرى است در مثل مى گويند خير السّرايا اربعمائه رجل: بهترين دسته هاى سربازان چهار صد نفرى است (فقه اللّغه 329- مروج الذّهب 2/ 243).

(2) سطيح كاهن مردى از- بنى ذئب- بوده كه قبل از اسلام كهانت مى كرده و از آينده چيزهائى مى گفته، چون مفصلهاى بدنش استحكام نداشته، همواره در حال دراز كش بوده و خودش نمى توانست برخيزد كه گفته اند سرش استخوان محكم داشت و 150 سال هم عمر نموده، اخبار خواب ديدن موبدان و كسرى را در باره رخدادهاى اجتماعى و طبيعى مقارن ولادت پيامبر (ص) كه به وقوع پيوست به خواهر زاده خودش كه از طرف كسرى براى تعبير خوابش آمده بود مى گويد: قل ما هو آت آت: يعنى هر چه كه بيايد مى آيد. ازهرى در ذيل داستان سطيح كاهن مى نويسد: به خواهر زاده اش گفت وقتى تلاوت و خواندن زياد شد صاحب قدرت و بخشش مبعوث شود سپس ازهرى مى نويسد: و هذا الحديث فيه ذكر آيه من آيات نبوة سيّدنا محمّد (ص) قبل مبعثه و هو حديث حسن غريب: يعنى اين سخن سطيح كاهن ذكر و نشانه اى از نشانه هاى سيّد ما پيامبر (ص) قبل از بعثت اوست و حديثى است نيكو و شگفت انگيز (لس 2/ 482 تهذيب 4/ 276).

سطحت الثّريدة فى القصعة: نان و تريد را در كاسه نهادم.

(سطر) [سطر]

السّطر و السطر: هر خط از نوشتن.

و السّطر من الشّجر: رديف درختان غرس شده.

و النّطر من القوم: رديف وصف ايستاده مردم.

سطّر فلان كذا: آن را سطر نوشت.

خداى تعالى گويد: (ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ- 1/ قلم) و (وَ الطُّورِ وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ- 2/ طور) و آيه: (كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً- 58/ اسراء) يعنى ثابت و محفوظ شده در آن كتاب جمع سطر- أسطر، سطور و أسطار- است، شاعر گويد:

إنّى و اسطار سطرن لنا سطرا ...

(من و خطوطى كه سطر سطر بر ايمان نوشته شده).

و امّا در مورد آيه ( (اساطير) الأوّلين) ابو العبّاس مبرّد مى گويد: اساطير جمع- اسطورة- است مثل- ارجوحة و اراجيح- (طناب تاب بازى كردن كودكان) و اثفيّة و أثافى (سه پايه زير ديگ) و- احدوثة و أحاديث (سخن جديد و بازگو شده).

خداى تعالى گويد: (وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ- 24/ نحل) يعنى بنا بر آنچه مى پنداشتند آن آيات چيزى است كه آن را به دروغ و باطل نوشته اند. مثل گفتارشان در اين آيه: (أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَ أَصِيلًا- 5/ فرقان) (اساطيرى است كه نوشته شده و صبح و شام بر او املاء مى شود).

خداى تعالى گويد: (فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ لَسْتَ عَلَيْهِمْ (بِمُصَيْطِرٍ) «1»- 22/ غاشيه) و

(1) متأسفانه آيه فوق هم مثل آيات ديگر قرآن مورد سوء استفاده قرار گرفته و هرگز نخواسته اند در معانى آن همانند راغب رحمه اللّه دقيق شوند و يا با آيات ديگر قرآن و احاديثى كه در اين زمينه هست مطابقت دهند غالبا ليبرال مآب ها و آنهائى كه قرآن راى با عينك غرب گرايانه و انديشه هايى كه آبشخورش مرعوب و مجذوب شدن به ظواهر تمدّن خالى از اصول اخلاقى غرب است، سر چشمه مى گيرد، اينان استدلالى

(أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ- 37/ طور).

پس اينكه مى گويند: تسيطير فلان على كذا و سيطر عليه: در وقتى است كه كسى بر چيزى مثل اقدام و تسلّط بر خط و نوشتن محافظت، و اشراف داشته باشد، مى گويد: تو بر آنها حافظ و قائم بر آنها نيستى. به كار بردن- مسيطر- در آيه فوق مثل:

1- به بكار بردن واژه- قائم- در آيه اى است كه مى گويد: (أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ- 33/ رعد).

آزاد منشانه براى تبعيّت نكردن از متخصّصين واقعى مكتب الهى مى نمايند اين آيات را با آب و تاب در سخنرانى ها و كتاب هاشان بيان مى كنند و مى گويند آقا مگر نمى بينى كه خداوند به پيغمبر گفته است (لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ- 22/ غاشيه) پس به كسى ربطى ندارد كه ما چه مى كنيم و چه هستيم ما مطلقا آزاديم و هر طور مى خواهيم با سليقه و برداشت خود عمل مى كنيم و حال اينكه هر آيه اى از قرآن پيوسته به آياتى است كه در معنى به آن ربط دارد و در همان حدود بايستى فهميده و بيان شود.

در حكومت الهى و جامعه مسلمين همه ما نسبت به هم مسئوليم مگر امر به معروف و نهى از كفر و منكر را قرآن دستور نداده است، مگر اجراى آيه امر به معروف از پيامبر (ص) شروع نمى شود و حكم آن تمام مردم را شامل نمى شود پس پيامبر (ص) و سرپرست جامعه مسلمين و همه مؤمنين حقّ تذكر و امر و نهى را با شرايطش نسبت به هم دارند.

قرآن سرپرستى و ولايت را در امور قضايى، اجرايى و سياسى، نخست به عهده پيامبر (ص) گذارده كه مى گويد: (فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً- 65/ نساء) به خدا سوگند كه ايمان ندارند و مؤمن نيستند مگر اينكه تو را در آنچه كه مايه اختلافشان هست حاكم و داور كنند و سپس بعد از رأى و نظرت در دلهاى خويش ملالى نيابند و بى چون و چرا گردن نهند و بپذيرند.

عبارت- فى ما شجر بينهم- در آيه اخير، تمام امورى را كه به حكومت و داورى نياز دارد اعمّ از امور سياسى و قضائى و اجرايى به عهده پيامبر (ص) و قرآن و سنّت و اولياء دين قرار داده است زيرا مى گويد:

(أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ- 95/ نساء) يعنى عموم مردم در حكومت اسلامى بايستى فرامين خدا و رسول را با اطاعت از حاكمانى كه از خود مسلمين يعنى مؤمن، صالح، متّقى، عالم، شاهد، مدير، بشير، مدبّر، نذير، حافظ دين، مخالف هواى نفس و مطيع محض خدا هستند بگيرند و بپذيرند نه از الگوهاى غير از اينها و نه از مدعيّان دروغين و بازمى گويد: (يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً- 45/ احزاب) و در آيه ديگر خطاب به عموم مسلمين مى گويد: (وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً- 143/ بقره) يعنى پيامبر (ص) با سخن و عمل بر شما مراقب است همانگونه كه مسلمين بر يكديگر شاهدان و مراقبانند، پس (لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ- 22/ غاشيه) در همان معنى كه مؤلّف محترم در متن به اشاره بيان كرده يعنى فقط خداوند است كه مى داند هر كسى چه مى كند و از حال او آگاه است و اين ربطى به مسئوليّت و ولايت و مراقبت و نظارت همگانى ندارد و بديهى است كه حافظ و قائم به حيات هر كسى خداست.

يعنى: (آيا كسى كه قائم و حافظ بر نفس است كه مى داند چه چيزى كسب كرده است با ديگران همانند است).

2- مسيطر- در معنى حفيظ و نگهبان مثل آيه: (وَ ما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ- 104/ انعام) است كه گفته اند معنايش (لست عليهم بحفيظ) است يعنى: (تو حافظ و نگهبانشان نيستى).

3- مسيطر- مثل نويسنده و كاتب است، در آيه (وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ- 80/ زخرف) اين نوشتن و كتابت همانستكه در آيه (أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ- 70/ حج) ذكر شده است.

يعنى: (آيا نمى دانى كه خداوند هر چه كه در آسمانها و زمين است مى داند و در آن كتاب ثبت است و بر خدا سهل و آسان است).

(سطا) [سطا]

السّطوة: دليرى و حمله نمودن با بلند كردن دست (براى زدن) مى گويند: سطا به: (به او گستاخى و دليرى كرد).

خداى تعالى گويد: (يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا «1»- 72/ حج). سطا اصلش از- سطا الفرس على الرّمكة يسطو- است در وقتى كه اسب براى مادينه دو دست بالا مى برد، چه در حال هيجان يا خيز برداشتن بر آن.

سطا الرّاعى: چوپان، نوزاد مرده را از شكم مادرش خارج كرد.

به طور استعاره به طغيان آب هم- سطوة- گويند- سطا الماء- آب طغيان كرد و بالا آمد.

(1) تمام آيه چنين است كه مى گويد: (وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ ...

وقتى آيات روشن ما براى ايشان تلاوت مى شود در چهره كسانى كه كفر ورزيد اثر انكار را مى شناسى، و در مى يابى و نزديك است بر روى كسانى كه آيات ما را تلاوت مى كنند دست بگشايند، بگو آيا از چيزى به بدتر از اين حالتان خبرتان دهم آن آتش عذابى است كه به كافران وعده داده شده و بد فرجامى است.

.)

(سعد) [سعد]

السّعد و السّعادة: يارى كردن در كارهاى خدايى و الهى است براى رسيدن به خير و نيكى، نقطه مقابلش- شقاوت- است.

مى گويند: سعد و أسعده اللّه: خداوند به نيكيش رسانيد و ياريش كرد.

رجل سعيد: مرد نيك فرجام.

قوم سعداء: ملّتى سعادتمند و به خير و نيكى الهى رسيده.

گفته شده- اعظم السّعادات الجنّة: بزرگترين سعادتها بهشت و رضوان خداست، از اين روى خداى تعالى گويد: (وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ- 108/ هود) (و امّا كسانى كه سعادتمندند در بهشتند) و گفت: (فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ- 105/ هود) (اشاره به دو گروه سعادتمند و بد سرشت در قيامت است).

مساعدة: يارى نمودن در چيزى است كه گمان سعادت در آن هست.

لبيك و سعديك: خداوند پى در پى سعادتت دهد يا پياپى ياريت نمايد كه معنى اوّل مناسب است.

و اسعاد: يارى نمودن در گريه و نوحه است (كه اين كار در شريعت نهى شده است از پيامبر (ص) روايت شده كه فرمود: (لا اسعاد فى الإسلام).

تأويلش اينستكه در جاهليّت، زنان وقتى كه مصيبتى به يكى از آنها مى رسد به كسان او تعزيت مى گفتند و همسايگان و خويشاوندان دورش جمع مى شدند و در گريه و زارى او را مساعدت و يارى مى كردند و همگى با هم در اوقات معيّن ضجّه و شيون مى كردند و اين كار ادامه داشت، و پيامبر (ص) از اينگونه اسعاد و يارى در اسلام نهى فرموده است، چون پيامبر (ص) نظر به شخصيّت رو برشد زنان و مسلمين داشته كه بيش از حد اظهار عجز و زارى ننمايند- تهذيب اللّغه 2/ 70).

استسعدته: از او كمك خواستم.

اسعدنى: ياريم كرد.

ساعد «1»: بازو، به تصوّر يارى كردن و بازو گرفتن است كه اينطور ناميده شده.

دو بال پرندگان هم- ساعدين- ناميده شده، مثل- يدين: دو دست.

سعدان: گياهى است كه خوردنش ستور را فربه و شيرش را زياد مى كند (خوشترين و بهترين علف براى ستوران و گوسفندان است) از اين روى در مثل مى گويند:

مرعى و لا كالسّعدان: (چراگاهى است امّا نه همچون مرتعى از شيرين گياه و سعدان نيز در باره مردمان قانع كه به كم مى سازند به كار مى رود).

سعدانه: 1- كبوتر 2- گره بند كفش 3- سپيدى سينه شتر.

سعود الكواكب هم معروف است (ستاره هاى دهگانه كه هر كدام از آنها را ستاره سعد گويند و- سعدين- هم دو ستاره زهرى و مشترى از آنها است. قرآن سعدين نزديك شدن آن دو ستاره به هم است).

(سعر) [سعر]

السّعر: لهيب و فروزش آتش.

سعرتها و سعّرتها و اسعرتها: آتش را افروختم.

مسعر: هيزم و چوبى كه با آن آتش افروزند.

استعر الحرب: آتش جنگ افروخته شد مثل اشتعل.

استعر اللّصوص: دزدان به حركت در آمدند، گويى كه مشتعل شدند. ناقة مسعورة:

يعنى شترى برانگيخته و هيجان زده، مثل الفاظ موقدة و مهيّجة يعنى مشتعل شدن و هيجان زده.

(1) رافعى مى نويسد: و السّاعد من الانسان ما بين المرفق و الكف يسمّى ساعدا لأنّه يساعد الكف فى بطشها و عملها:

ساعد در انسان عضوى است از مرفق تا كف دست و چون در موقع حمله كردن به دشمن ساعد كف دست را يارى مى كند، ساعد، ناميده شده و نيز السّاعد هو العضد و الجمع سواعد: ساعد همان عضد و بازو است و جمعش- سواعد- است.

(السّعار): حركت آتش.

سعر الرّجل: گرما زده شده.

خداى تعالى گويد: (وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً- 10/ نساء) و (وَ إِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ- 12/ تكوير) كه سعّرت بدون تشديد حرف (ع) هم خوانده شده.

و آيه: (عَذابِ السَّعِيرِ- 4/ حج) كه فعيل در معنى مفعول است. (عذاب شعله ور و افروخته است) و آيه: (إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ- 47/ قمر) (مجرمين در دنيا در گمراهى و در آخرت در عذابند).

السّعر فى السّوق: يعنى فزونى نرخ امتعه بازار كه تشبيهى به بالا رفتن شعله آتش است (تورّم).

(سعى) [سعى]

السّعى: تند راه رفتن كه از دويدن آرام تر است و به طور استعاره در جديّت و كوشش در كار، به كار مى رود، چه كار خير و چه كار شرّ خداى تعالى در هر دو معنى و در آيات زير گويد:

(وَ سَعى فِي خَرابِها- 114/ بقره) و (نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ- 8/ تحريم) و (وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً- 33/ مائده) (وَ إِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ- 205/ بقره) و (وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى- 40/ نجم) و (إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى- 4/ اللّيل) و (وَ سَعى لَها سَعْيَها- 19/ اسراء).

و (كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً- 19/ اسراء) و (فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ- 94/ انبياء) و البتّه به كار بردن بيشتر واژه- سعى- در كارهاى پسنديده است، شاعر گويد:

ان اجز علقمة بن سعد سعيه لا اجزه ببلاء يوم واحد

يعنى: (اگر جزاى كوشش علقمه را ادا كنم يك روز هم پاداش بدى و سختى به او نمى دهم).

خداى تعالى گويد: (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ- 102/ صافّات) يعنى به آنچه كه در طلبش

بود، رسيد و دريافت.

واژه- السّعى- مخصوص راه رفتن ميان صفا و مروة است (دو كوه نزديك مكّه).

سعاية: 1- سخن چينى 2- گرفتن زكات 3- تعهد گرفتن برده براى آزادى خويش.

مساعاة: فجور و خلاف عفّت.

مسعاة: كوشش در طلب مجد و شرف.

خداى تعالى گويد: (وَ الَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ- 51/ حج).

يعنى: كوشيدند در آياتى كه نازل كرده ايم با چيرگى خود عجز و فتورى در آنها ظاهر كنند.

(سغب) [سغب].

خداى تعالى گويد: (أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ «1»- 14/ بلد) كه از- سغب- يعنى

(1) آيه فوق بهترين مشخّصه انسانهايى است كه خداوند در باره آنها مى فرمايد: اى انسان ما تو را در رنج آفريديم، نطفه اى با نهايت ضعف در جهان تاريك عاجز و ناتوان بودى كه در آنجا چشم و زبان و گوش براى بهره مندى صحيح از دنيا در تو آفريديم پس چگونه با غرورت گمان مى كنى كه كسى بر تو غلبه ندارد. آگاه باش كه مال و سرمايه براى اين است كه به سپاس تندرستى و داشتن چشم و گوش و زبان و با ارائه فطرى راههاى حقّ و باطل را حقّ برگزينى، بنده آزاد كنى، در روز گرسنگى و سختى در راه اطعام گرسنگان كوشش كنى، يتيم و مسكين را نوازش كنى و سپس سفارش در پايدارى در اين راهها و سفارش به مرحمت و احسان بنمائى تا از اصحاب الميمنة يعنى سعادتمندان واقعى باشى. على (ع) هم در خطبه شقشقيه در تأييد همين سوره و مفاهيم متعالى آيات آن مى گويد:

اما و الّذى فلق الحبّة، و برء النّسمة، لو لا حضور الحاضر و قيام الحجّة بوجود النّاصر، و ما اخذ اللّه على العلماء ان يقاروا على كظّة ظالم، و لا سغب مظلوم، لالقيت حبلها على غاربها و سقيت آخرها، بكأس اولها، و لألفيتم دنياكم هذه ازهد عندى من عفطة عنز.

يعنى: آگاه باشيد، سوگند به خدائى كه ميانه دانه و حبّه را شكافت و انسان را خلق نمود اگر حاضر نمى شدند آن جمعيّت بسيار و يارى نمى دادند كه حجّت تمام شود و نبود عهدى كه خداى تعالى از علماء و دانايان گرفته تا راضى نشوند، بر سيرى ظالم و گرسنه ماندن مظلوم هر آينه ريسمان و مهار شتر خلافت را بر كوهانش مى انداختم و آب مى دادم، آخر خلافت را با كاسه اوّل آن، و فهميديد كه اين دنياى شما نزد من خوارتر است از عطسه بز مادّه. (خطبه شماره 3/ ص 50 نهج البلاغه).

گرسنگى با درد و رنج و يا گرسنگى با عطش و تشنگى و رنج گرفته شده.

سغب سغبا و سغوبا: كه اسمش.- ساغب و سغبان- است، مثل عطشان (سغبان يعنى گرسنه و عطشان يعنى تشنه).

(سفر) [سفر]

السّفر: برداشتن پرده است، كه به اجسام و اعيان مخصوص مى شود. مثل- سفر العمامة عن الرّاس: دستار و عمّامه از سر برداشت.

و سفر الخمار عن الوجه: روپوش از چهره برگرفت.

سفر البيت: پاك كردن خانه با جاروب (مكنس يا مسفر).

مسفر يا مكنس: جاروب و تميز كردن خانه يا روبيدن.

سفير: گرد و خاكى كه با جاروب پاك مى شود.

(اسفار:) به رنگ اختصاص دارد مثل آيه: (وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ- 34/ مدثّر) يعنى رنگ صبح روشن و آشكار مى شود.

و مثل آيه: (وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ- 38/ عبس) (چهره هايى كه در آن روز، روشن است و مى درخشد).

اسفروا بالصّبح تؤجروا: (كه در فارسى مى گوئيم سحر خيز باش، تا كامروا باشى) از اين معنى است كه مى گويند- اسفرت: در صبح داخل شدم مثل- أصبحت: داخل صبح شدم و صبح كردم.

(سَفَرَ) الرّجل فهو سافر: آن مرد سفر كرد و مسافر است، جمع آن سفر يعنى مسافرين، مثل ركب يعنى سواران.

سافر- كه از باب مفاعلة است به اعتبار اينستكه انسان از مكانى دور شود و بگذرد و مكان هم از او دور شود و از اين لفظ واژه- سفرة- براى غذاى سفر است كه در آن قرار مى گيرد، مشتقّ شده است، خداى تعالى گويد: (وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ- 43/ نساء).

(سِفر)- كتابى است كه از حقايق پرده برمى دارد و آنها را آشكار مى كند جمعش- اسفار- است.

خداى تعالى گويد: (كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً- 5/ جمعه) لفظ اسفار در اين آيه تنبيهى و هشدارى است بر اينكه هر چند تورات محتواى آن را تصديق كند (كه آن كتاب به راستى تورات است) ولى شخص جاهل و نادان به فهم درست آنها نزديك نيست مثل حمارى كه حامل آنهاست.

و آيه: (بِأَيْدِي (سَفَرَةٍ) كِرامٍ بَرَرَةٍ- 15/ عبس) همان فرشتگانى هستند كه با صفت (كِراماً كاتِبِينَ- 11/ انفطار) توصيف شده اند سفرة جمع سافر است مثل كاتب و كتبة.

(سَفِير)- فرستاده و رسول از ميان قوم و ملّت كه با سفارت خود و رابطه با ساير ملّت ها انزوا و انقطاع قومش را نسبت به ديگران برطرف مى كند.

سفير- بر وزن فعيل در معنى فاعل است.

سفارة- يعنى رسالت و پيام و پيامبرى، پس رسول و ملائكة و كتب براى اينست كه اشتباهات مردم را از قوم خود برطرف مى كند و در معنى مشتركند.

سفير- گرد و خاك، در معنى مفعول است.

و سفّار- در سخن اين شاعر كه گويد:

و ما السّفار قبح السّفار گفته شده- سفّار حديده اى است كه در بينى شتر قرار مى دهند كه در اين معنى اگر دليلى غير از اين شعر نمى بود احتمال داشت كه اسفار در اين شعر مصدر دوّم مسافرة باشد.

(سفع) [سفع]

السّفع: گرفتن موى سياه پيشانى اسب (كاكل اسب)، خداى تعالى گويد: (لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ- 15/ علق).

و به اعتبار معنى سياهى در اين واژه، سه پايه ديگ را كه سياه است- سفع-

گويند.

و به سفعة غضب: يعنى افروختگى و سياهى خشم در اوست، به اعتبار اينستكه رنگى دود مانند (سرخ و سياه) بر چهره كسى كه خشمگين است، ظاهر مى شود.

شاهين يا باز شكارى را هم- اسفع- گويند چون سياهى از او نمايان است.

امرأة سفعاء اللّون: زنى سياه چهره.

(سفك) [سفك]

السّفك فى الدّم: ريختن خون.

خداى تعالى گويد: (وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ- 30/ بقره) واژه سفك در معنى مواد آب شده و مذاب و در اشك نيز به كار مى رود.

(سفل) [سفل]

السّفل: پائين و نقطه مقابل- علو- يعنى بالا است (رفعت و خوارى معنوى) فعلش- سفل، يسفل- اسمش- سافل- است.

خداى تعالى گويد: (فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها- 74/ حجر).

و- أسفل- نقطه مقابل- اعلى- است، در آيه (وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ- 42/ انفال).

يعنى: (سواران و كاروانيان پائين و دورتر از شمايند).

(سَفُل:) به پستى فرو افتاد، خداى تعالى گويد: (ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ «1»- 5/ تين) و (وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى- 40/ توبه) (كه هر دو آيه اخير تأييد معناى آيه قبل است) واژه- اسفل- گاهى هم با واژه بالا و فوق مكانى برابر مى شود: در آيه:

(1) اشاره به درجات روحى مادون انسانيت كسانى است كه به اللّه و پيامبران (ع) و در حقيقت آغاز و انجام جهان ايمان ندارند و نه كارهاى شايسته و صالح انجام مى دهند، خداوند مى گويد: ما انسان راى در نيكوترين وجود و ارزش انسانى آفريديم ولى او راى به خاطر زشتى كردارش به درجات سفلگان بازگردانيم.

(إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ- 10/ احزاب).

سفالة الرّيح: جهت پائين و آغاز وزش باد.

و علاوة الرّيح: عكس آن است يعنى به سويى كه باد مى وزد، و جريان دارد.

السّفلة من النّاس: از فرومايگان مردم، مانند، دون و پست.

امرهم فى سفال: (كارشان در ركود و پستى است).

(سفن) [سفن]

السّفن: تراشيدن پوست و ظاهر چيزى، مثل تراشيدن چوب و چرم و پوست.

سفن الرّيح التّراب عن الأرض: باد خاك را از سطح زمين بر كند.

شاعر گويد: فجاء خفيّا يسفن الأرض صدره.

يعنى: به آرامى وزيد و سينه اش زمين را تراشيد.

السّفن لفظا مثل- النّقض- است، يعنى آنچه كه تراشيده شده. واژه- سفن- به چرم دسته شمشير و آهنى كه چيزى را مى تراشد نيز اطلاق شده و به اعتبار شكافتن و تراشيدن كه در معنى- سفن- است، كشتى را نيز سفينة ناميده اند كه سينه آب دريا را مى شكافد. خداى تعالى گويد: (أَمَّا السَّفِينَةُ- 79/ كهف) سپس معنى اين واژه تعميم يافته و هر مركوب خوشخرام و راهوارى را هم سفينة گفته اند.

(سفه) [سفه]

السّفه: خفّت و سبكى در بدن، و از اين معنى است كه مى گويند:

زمام سفيه: دهانه و مهار لرزان. «1»

و- ثوب سفيه: لباس بد بافت.

(1) عبارت متن يعنى (زمام سفيه) بصورت (ناقه سفيه الزّمام) نيز آمده است يعنى شترى كه دهانه اش به گردنش آويخته شده و به آرامى حركت مى كند و در واقع سبك رو است و از باب (تفعّل) اين واژه عبارت

اين واژه در سبكسرى و ناآرامى نفس كه نتيجه كمبود عقل و خرد است در كارهاى دنيوى و اخروى هر دو بكار مى رود. پس گفته شده (سَفِهَ نَفْسَهُ- 130/ بقره) (جانش را بى خرد كرد) اصلش- سفه نفسه يعنى جانش بى خرد شده است كه فعل- سفه- از فاعل كه نفس است برگشته، مثل بطر معيشته: يعنى زندگى خويش تباه و بيهوده كرد يا بيهوده و تباه شد.

در باره سفاهت دنيايى، آيه: (وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ- 5/ نساء) (اموال خويش به كم خردان ندهيد).

و در باره سفاهت اخروى مى گويد: (وَ أَنَّهُ كانَ يَقُولُ سَفِيهُنا عَلَى اللَّهِ شَطَطاً- 4/ جنّ) يعنى: (به راستى كه كم خرد و سفيه ما، در باره خداوند سخنان ناحق و بيهوده گفت) و اين سفاهت در دين است، و آيه (أَ نُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ- 13/ بقره).

تنبّه و آگاهى مى دهد كه كسانى كه مؤمنين را سفيه ناميده اند، خود كم خردان و سفيهانند.

و بر اين معنى آيه: (سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها- 142/ بقره) يعنى: (كم خردان از مردم، خواهند گفت چه چيز آنها را از قبله اى كه بر آن بودند تغيير داد، بگو مغرب و مشرق از آن خداست).

(سقر) [سقر]

سقر: از- سقرته الشّمس: خورشيد او را گداخت، گرفته شده كه: صقرته- هم گفته

(تسفهت الرّيح الغصون) ساخته شده يعنى باد شاخه هاى درخت را بگونه اى حركت داد كه برگهايش ريخته شد و درخت را سبك كرد.

و به گفته ازهرى (رجل سافة و ساهف) يعنى مردى كه به سختى تشنه كام است و (سفه حلمه و رايه و نفسه) يعنى عقل و راى و جان خويش را بى خرد و سبك گردانيد. (تهذيب اللّغه- لسان العرب ج 13-).

ابن اثير مى نويسد- سفه فلان رايه- به كسى گفته مى شود كه بى اراده و ناپايدار باشد و نيز- سفيه- يعنى جاهل و- سفه الحقّ- سبك شمردن حقّ است- (نهايه ج 2 ص 377).

شده، يعنى سوزاندنش و ذوبش كرد.

سقر- اسم علم است براى جهنّم و دوزخ در آيات «1»:

(ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ- 42/ مدثّر) و (ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ- 48/ قمر) (برخورد و تماس با جهنّم را بچشيد. كه قبل از اين آيه فرعونيان و مجرمين و گناهكاران جامعه را معرّفى مى كند كه به چنين سرنوشتى دچار خواهند شد، مى گويد: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ- 47/ قمر) از آنجايى كه دوزخ و سقر در اصل اقتضاء سوزاندن دارد، خبر مى دهد كه:

(وَ ما أَدْراكَ ما سَقَرُ لا تُبْقِي وَ لا تَذَرُ لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ- 27/ مدّثر) (چه دانى كه- سقر- چيست، چيزى است كه نه باقى مى گذارد و نه رها مى كند، پوست ها و بشره ها را مى سوزاند) و اين صفت براى دوزخ غير از آن چيزى است كه ما از حالات- سقر- يعنى سوختن در دنيا مى شناسيم.

(سقط) [سقط]

السّقوط: افتادن و افكنده شدن چيزى يا از مكان بلند به مكان پائين مثل افتادن انسان از بام.

خداى تعالى گويد: (أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا- 49/ توبه) (بدانيد كه در فتنه و گناه افتادند) و- سقوط منتصب القامة: خميدگى و دو تا شدن كسى كه پير شده است و قامتى افراشته داشته است.

خداى تعالى گويد: (وَ إِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً «2»- 44/ طور) و (فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ- 187/ شعراء).

(1) سقر: و هو اسم عجمى علم لنار الآخرة: سقر اسمى است غير عربى كه به صورت اسمى معيّن و علم براى آتش آخرت بكار رفته است. (النّهاية ابن اثير ج 2 ص 377).

(2) اشاره به آغاز و آستانه قيامت است مى گويد: (اگر پاره اى از آسمان راى در حال سقوط ببينند مى گويند: ابرى است متراكم، بگذارشان تا هنگامى كه از ترس حادثه آن روز مدهوش شوند و ببينند روزى كه حيله و مكرشان ديگر به حالشان سودى ندارد و نه يار و ياورى خواهند داشت. [.....]

(سخن كفّار و ستمگران است كه با غرور مى گويند بر سر ما آسمان را فرود آر و ساقط كن).

سقط و سقاط: هر چيز بى ارزشى كه كم به حساب مى آيد و از اين معنى است عبارت: رجل ساقط: كسى كه از نظر شخصيّت بى مقدار و پست است.

در- أسقطه كذا و اسقطت المرأة- دو معنى فوق كه گفته شد يعنى (سقوط و پستى با هم در هر دو عبارت معتبر است يعنى: 1- سقوط از بلندى 2- پستى و فرومايگى.

ولى عبارت، أسقطت المرأة: گفته نمى شود مگر در باره زنى كه بچّه اش را قبل از تولّد طبيعى اش سقط كند و بيندازد و به آن بچّه هم- سقط گويند.

و عبارت- سقط الزّند «1»: يعنى: اخگر جهنده به شباهت همان بچّه سقط شده است كه چنين ناميده شده.

خداى تعالى گويد: (وَ لَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ- 149/ اعراف)- يعنى: همينكه پشيمان شدند. و ( (تُساقِطْ) عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا- 25/ مريم) يعنى تا نخل بر تو خرماى تازه فرو ريزد كه- تساقط- با تخفيف حرف (ت) تتساقط بوده كه يك حرف (ت) حذف شده و هر گاه تساقط خوانده شود بر وزن تفاعل- مطاوعة فاعل است كه متعدّى شده چنانكه وزن تفعّل- متعدّى مى شود، مثل تجرّعة.

آيه فوق بصورت: (يسّاقط عليك) هم خوانده شده، يعنى (خرما بن برايت رطب فرو ريزاند).

(1) سقط الزّند همان كتاب معروف ابو العلى معرّى است كه سه دانشمند معروف- تبريزى- بطلميوسى- خوارزمى- بر آن شرح نوشته اند و در چهار مجلّد چاپ شده گوئى مثل كودكى سقط شده و ناقص است كه كمبود دارد و بايستى با شرح مفصّل و تأويلات تفسير شود.

(سقف) [سقف]

سقف البيت (بام خانه) جمعش- سقف- است.

آسمان را هم سقف قرار داده است در آيات:

(وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ- 5/ طور) و (وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً- 32/ انبياء) و (لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ- 33/ زخرف).

سقيفة: هر جايى كه بامى و سقفى داشته باشد مثل درگاهى، يا طاقنما و بام خانه.

سقف: خط درازى كه انحناء و خميدگى داشته باشد كه تشبيهى به همان نام طاق گونه خانه است.

(سقم) [سقم]

السّقم و السّم: اختصاص به بيمارى جسمى و بدنى دارد ولى بيمارى و مرض گاهى در بدن است و گاهى در نفس و جان مثل آيات:

(فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ- 10/ بقره) و (إِنِّي سَقِيمٌ- 89/ صافّات).

پس واژه بيمارى بطور كنايه يا اشاره به بيمارى گذشته، آينده و يا به اندك بيمارى است كه اكنون در كسى موجود است اطلاق مى شود، زيرا انسان پيوسته از تباهى و خللى كه وجود او را فرا مى گيرد جدا نيست هر چند كه آن را خود احساس نكند.

مكان سقيم: در وقتى است كه در جائى خوفى و ترسى باشد.

(سقى) [سقى]

السّقى و السّقيا: آنچه كه مى نوشد به او مى دهد، ولى- اسقاء- اينست كه نوشيدنى را در اختيارش بگذارد و او هر طور خواست مصرف كند پس اسقاء- از- سقى- رساتر و بليغ تر است زيرا- اسقاء- يعنى چيزى كه از آن نوشيده مى شود و مى نوشد در اختيارش قرار دهى چنانكه مى گوئى أسقيته نهرا: او را از نهر آب دادم.

خداى تعالى گويد: (وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً «1»- 21/ انسان) و (وَ سُقُوا ماءً حَمِيماً- 15/ محمّد) و (وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ- 79/ شعراء). و در معنى اسقاء مى گويد: (وَ أَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً- 27/ مرسلات) (و آبى گوارا، شما را نوشانيديم و بشما داديم).

و (فَأَسْقَيْناكُمُوهُ- 22/ حجر) (آن را آبشخورتان قرار داديم).

و آيه: (نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها- 21/ مؤمنون) كه با فتحه و ضمّه حرف اوّل (حرف نون) هر دو هست. نصيب و بهره از آب و نوشيدنى را هم- سقى- گفته اند.

ولى- سقى- زمينى است كه آبيارى مى شود چون سقى و سقى هر دو مفعولند مثل- نقض- بجاى- منقوض.

(استِسقاء:) آب خواستن و طلب نصيب و سهم، آب خداى تعالى گويد: (وَ إِذِ اسْتَسْقى مُوسى- 60/ بقره).

(سِقاء): مشك و ظرف آب.

أسقيتك جلدا: پوست و چرمى به تو دادم كه مشك درست كنى.

خداى تعالى گويد: (جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ- 70/ يوسف)- سقاية- همان- صاع و صواع- يعنى پيمانه ملك بوده بخاطر اينكه با آن آب داده مى شود سقاية و يا بخاطر اينكه با آن وزن و پيمانه مى كردند- صواع- ناميده شد.

(سكب) [سكب]

آيه (وَ ماءٍ مَسْكُوبٍ- 31/ واقعه) يعنى آب ريخته شده.

فرس سكب الجرى: اسب تيزرو و فراخ گام.

سكبته فانسكب: آن را ريختم و جارى ساختم سپس جارى شد.

(1) چون واژه شراب- در زبان عربى به معنى هر نوع نوشيدنى است. لذا خداوند براى رفع ابهام آن را با صفت طهورا- يعنى پاك نه آلوده و حرام بيان نموده تا از نوشيدنى نوع پليد و حرام آن- مشخّص باشد كه متأسّفانه بعدها از واژه شراب همان خمر و مى كه حرام است تصوّر شده است.

دمع ساكب: اشك ريزان به تصوّر اينكه خود اشك ريخته مى شود كه بصورت- ساكب- بر وزن اسم فاعل گفته شده، دمع منسكب هم درست است (اشك ريخته شده).

ثوب سكب: لباس بسيار نازك و ظريف كه بخاطر ظرافتش، گويى كه همانند آب جارى و روان است. (و هذا امر سكب: اين كار لازمى است.).

(سكت) [سكت]

السّكوت: ويژه سخن نگفتن و حرف نزدن، است.

رجل سكّيت و ساكوت: مردى كه بيشتر سكوت مى كند و حرف نمى زند.

السّكته و السّكات: چيزيست از بيمارى كه انسان را فرا مى گيرد و به او مى رسد و از تكلّم باز مى ايستد.

سكت: مخصوص آرامش جان در بى نيازى از سخن گفتن است.

السّكتات فى الصّلاة: سكوت در حال آغاز و فراغت از نماز است.

سكيت: اسبى كه در مسابقه سواركارى، آخر از همه مى آيد.

و چون سكوت- نوعى از سكون و آرامش است لذا براى- سكون استعاره شده است، چنانكه در آيه: (وَ لَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ- 154/ اعراف) (همينكه خشم موسى فرو نشست) آمده است.

(سكر) [سكر]

السّكر: حالتى است كه ميان انسان و عقل او عارض مى شود و قرار مى گيرد.

واژه سكر- بيشتر در باره- مسكر- بكار مى رود و گاهى نيز اين حالت از خشم و عشق عارض مى شود و انسان را فرو مى گيرد، از اين روى شاعر گويد:

سكران، سكر هوى و سكر مدام

يعنى: (مستى دو گونه است، مستى هوى و هوس و مستى نوشيدنى حرام) از اين واژه عبارت- سكرات الموت- است، خداى تعالى گويد: (وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ- 19/ ق).

(سَكَر)- اسمى است براى هر چيزى كه سكر آور و مست كننده است، خداى تعالى گويد:

(تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً «1»- 67/ نحل).

و- (سَكر)- يعنى بند آوردن و بسته شدن مجراى آب و اين تعبير به اعتبار همان

(1) اشاره به آيه ايست كه مى گويد: خداوند از آسمان باران فرو فرستاد و زمينها را بعد از خشكى و مرگشان زنده كرد و حيات بخشيد و در اين امر براى كسانى كه از آنچه در شكمهاشان در ميان سرگين و خون آنهاست، شير خالص و گوارا براى نوشندگان فراهم آورد و ديگر اينكه از ميوه نخلها و تاك ها شما خمر مسكر و رزق نيكو مى گيريد كه اين امر براى كسانى كه عاقلند آيت و نشانه اى است. خداوند در اين آيه صفت- حسنا- يعنى نيكو را براى رزق انسان و چيزى كه بر او حلال است توصيف مى كند ولى- سكر- را بدون صفت نيكو مى آورد و سپس فهم و درك اين نكته را به عقلا و خردمندان وامى گذارد تا عبرت گيرند و عبرت آموزند و چيزى كه زايل كننده عقل است و بيمارى زاست تا عبرت گيرند و عبرت آموزند و چيزى كه زايل كننده عقل است و بيمارى زاست از خود دور كنند بعد به عسل كه نوعى نوشيدنى پاك و شفابخش است، اشاره مى كند تا انسانها باز هم با تعقّل و برگزيدن پاكيزه ها و شفا بخش ها از مواد طبيعت چيزى را كه موجب زيان و خسران عقل و انديشه و نتيجه اش پليدى اخلاق و روح است ننوشند چنانكه همه انبياء نوشيدن مسكرات را نهى كرده اند آيه را با عبارت (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ- 11/ نحل) پايان مى دهد تا بدانيم و تمام انسانها در پهنه تاريخ بدانند كه در اسلام همه چيز و همه جا با علم و قلم آغاز و با عقل و تفكّر به كمال مى رسد و سر انجامش بهشت موعود است و در آيه ديگر مى گويد (إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ- 72/ حجر) يعنى آنها در نتيجه غفلت و سرمستى همواره متحيّر و سرگردانند، متأسّفانه بعد از انقلاب اسلامى كه مى خوارگى تعطيل شده است شاعركى تقواستيز و هوسناك اصرار دارد كه دامن قدسى و پاك جامعه را دوباره با رواج دادن اصطلاحات قلندرهاى مى پرست بنام شعر و شطحيّات رواج دهد.

رافعى مى نويسد: و (سكره الشّراب ازال عقله و يروى ما اسكر كثيرة و قليلة حرام): يعنى شراب او را مست كرد و عقل و خردش را از بين برد، و روايت شده است هر چيزى كه زيادش مست كند اندك آنهم حرام است و در حديثى ديگر هست «كلّ مسكر حرام» هر مست كننده اى حرام است (مصباح المنير- 1/ 340) در آيه (تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً- 67/ نحل) شما از خرما و انگور خمر تهيّه مى كنيد و اين آيه قبل از تحريم خمر است زيرا ديگر مسلمانان پس از حرمت خمر، آن را نساختند و تهيّه نكردند و فى الحديث: «حرمت الخمر بعينها و السّكر من كلّ شراب» يعنى خود خمر و هر خمرى كه از هر نوشيدنى باشد حرام شده است (لس 4/ 374- تفسير غريب القرآن/ طريحى 248- معانى القرآن/ فراج 2 ص 109) در حديث ابى واثل آمده است كه مردى به بيمارى گرمازدگى مبتلا شد و برايش سكر يعنى خمر و عصاره انگور فرستاده شد، پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله بعد از اطّلاع فرمود: «انّ اللّه لم يجعل شفائكم فى ما حرم عليكم» خداوند بهبودى و شفاى شما را در چيزهايى كه حرام كرده است قرار نداده است (لس 4/ 374- نهايه ج 2 ص 383) ابن منصور ازهرى، مستى و هوشيارى را در برابر هم قرار داده مى نويسد- ذهب بين الصّحوة و السّكر: يعنى او ميان عقل و بى عقلى و مستى و بيهوشى قرار گرفت.

و- السّكر- خود- خمر- است كه از خرما و گياهى مخصوص مى گرفتند پيامبر فرمود: «حرمت الخمر

حالتى است كه در ميان انسان و عقلش سدّ مى شود و نيز- سكر- همان سد و بند است. (يعنى انسان ميان خود و آب حياتبخش عقلش سد ايجاد كرده است).

خداى تعالى گويد: (إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا «1»- 15/ حجر) كه گفتند نديدن و بسته شدن چشمان يا از سد شدن جلوى ديدگان است يا از سكر و مدهوشى.

ليلة ساكرة: شبى ساكن و آرام كه به اعتبار مستى و بى حال شدن در حال مدهوشى است (بادى نمى وزد).

(سكن) [سكن]

السّكون: ايستادن و ثابت شدن چيزى بعد از حركت است و در ساكن شدن و منزل گزيدن نيز بكار مى رود- مثل- سكن فلان مكان كذا: يعنى: منزل گزيد. مسكن:

اسم مكان است، يعنى جاى سكونت، جمعش- مساكن- است.

خداى تعالى گويد: (لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ- 25/ احقاف) (اشاره به آثار و باقيمانده هاى ديار گذشتگان است).

و (وَ لَهُ ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهارِ- 13/ انعام) (هر چه در شب و روز آرام و قرار گرفته از اوست و او شنوا و داناست).

و آيه: (لِتَسْكُنُوا فِيهِ- 67/ يونس) در معنى اوّل مى گويند- سكنته و در معنى دوّم مى گويند- اسكنته: سكنايش دادم. مثل آيه: (رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي- 37/ ابراهيم) و

بعينها و السّكر من كلّ شراب» يعنى خمر و هر نوشيدنى مست كننده اى حرام است (نهايه 2/ 383).

فخر رازى به نقل از ابو مسلم اصفهانى حديثى عقل مى كند كه پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود: «كلّ مسكر خمر و كلّ خمر حرام و من شرب الخمر فى الدّنيا و لم يتب منها لم يشربها فى الآخرة» يعنى هر مست كننده اى خمر است و هر خمرى حرام و كسى كه در دنيا خمر بنوشد و از آن توبه نكند در آخرت از نوشيدنى پاك بهشتى محروم است (تفسير كبير- 4/ 146).

(1) اشاره به حالت لجاج و خودسرى استهزاء كنندگان به مؤمنين و خودفريفتگانى است كه خداوند در باره شان مى گويد: اگر اينان به آسمان هم راهى برايشان باز كنيم و بر آن بالا روند، شكوه آفرينش و حقايق را نيز مشاهده كنند باز مى گويند چشمان ما بسته شده و گيج هستيم (بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ- 15/ حجر).

(أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ- 6/ طلاق) (زمانى كه همسرانتان را طلاق داديد در آنجا كه خود سكونت داريد بقدر توانتان آنها را نيز سكونت دهيد و زبانشان نرسانيد كه بخواهيد بر آنها سخت گيريد).

و آيه (وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ- 18/ مؤمنون) آگاهى و تنبيهى است از اينكه او بر ايجادش و قدرت بر فنايش تواناست.

(السّكن): آرامش يافتن و هر چيزى كه موجب آرامش است، خداى تعالى گويد:

(وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً- 80/ نحل) و (إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ- 103/ توبه) و (وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً- 96/ انعام).

و نيز- سكن- در معنى آتشى است كه بوسيله آن آرامش مى يابند و گرم مى شوند و در اطرافش استراحت مى كنند.

سكنى: خانه و جايى است كه در آنجا بدون اجرت و كرايه، سكونت مى يابند.

السّكن: ساكنين خانه، مثل سفر: مسافرين.

و گفته شده جمع ساكن- سكّان- است و معنى سكّان السّفينة براى اينست كه كشتى را از حركت باز مى دارد و آرام مى كند.

سكّين: يعنى چاقو، چون حركت حيوان را از بين مى برد و آن را بى تحرّك و ساكن مى كند، چنين ناميده شده، خداى تعالى گويد: (أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ- 4/ فتح) گفته شده:

واژه (سَكِينَة) در اين آيه، فرشته اى است كه دلهاى مؤمنين را تسكين مى دهد و ايمنيشان مى دهد، چنانكه از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده است «انّ السّكينة لتنطق على لسان عمر» و نيز گفته شده واژه- سكينة- در آيه فوق همان عقل است (و در روايت همان سكون- نهايه 2/ 386) و- له سكينة- وقتى است كه كسى از تمايل به شهوات باز ايستد و آرام گيرد و بر اين معنى آيه: (وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ- 28/ رعد) دلالت دارد، و گفته اند- السّكينة و السّكن- در معنى يكى است، و آن از بين رفتن رعب و ترس است و بر اين معنى است آيه: (أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ- 248/ بقره) آنطورى كه

ذكر شده است در ميان تابوت چيزى بوده مثل سَرِ گربه ولى من آن را سخن صحيح نمى بينم «1».

(مِسكِين:) كسى است كه هيچ چيز نداشته باشد و از واژه- فقر- رساتر و بليغ تر است و در آيه: (أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ- 79/ كهف) علت- مساكين- ناميدن صاحبان كشتى يا بعد از بين رفتن كشتى شان بوده و با به خاطر اينكه كشتى آنها در كنار مسكنتشان قابل توجّه نبوده و به حساب نمى آمده.

و آيه: (وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ- 61/ بقره).

كه در ميان يكى از دو سخن و دو معنى سخن صحيح تر اينستكه حرف (م) در مسكنه زايد است «2».

(1) در بعضى از تفاسير و لغت نامه ها، اين معنى كه راغب آن را ردّ مى كند و غير معقول مى داند به صورتى ديگر آمده است، طبرسى ضمن نقل مطالب فوق مى نويسد: التّابوت: صندوق التوراه و از على (ع) نقل مى كند: نسيم و بادى از بهشت از آن مى وزيده كه مايه آرامش و پيروزيشان مى شد (ج 1 ص 135) و اشاره اى كه راغب آن را صحيح نمى داند در تفسير آيه فوق ذكر كرده اند ابن اثير مى نويسد: (و قيل فى تفسيرها انّها حيوان كوجه الانسان، و قيل هو صورة كالهرّة كانت معهم فى جيوشهم) كه چيزى است ناصحيح.

(2) اينكه راغب رحمه اللّه مى گويد حرف (م) در واژه- مسكنة- زائد است اشاره به نظراتى است كه در باره اين كلمه گفته شده- ليث مى گويد: (مسكنة مصدر فعل مسكين است وقتى كه فعلى از آن مشتق شود مى گويند تمسكن الرّجل يعنى او به فقر اخلاقى و معنوى و مادى دچار شد، و- اسكنه اللّه- يعنى خداوند او را مسكين كرده ولى ثعلب مى گويد: اسكن الرّجل و سكن هر دو به معنى مسكين شده است و تمسكن وقتى به كار مى رود كه كسى براى خداوند خاضع شود.

سيبويه مى گويد هر حرف (م) كه در اوّل واژه اى باشد زيادى است و اضافه شده است مگر حرف (م) در- معزى- و- معدّ- و (م) منجنيق و ما حج- و مهد- كه اينها اصلى است.

ازهرى مى نويسد نظر سيبويه در صورتى صحيح است كه آن كلمه بر وزن مفعل يا مفعل يا مفعيل باشد امّا اگر بر وزن فعل يا فعال باشد حرف (م) در آنها اصلى است مثل- مسهد و مهاد و المرد- و آنچه را كه شبيه اين جملات باشد.

پس نظر راغب اينست كه حرف (م) در مسكنه زائد است كه در آن صورت- سكنه- است و به معنى خانه بدوشى است نه خوارى كه مترادف ذلّت است و نه فقير بودن كه در ثروت و اقتصاد همواره آزمند بوده اند. آيه مورد بحث يعنى (ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ- بقره كه در آيه 112 آل عمران) به صورت ضربت عليكم الذّله اين ما تقفو الّا بحبل من اللّه و حبل من النّاس و باء و أ بغضب من اللّه و ضربت عليهم المسكنه ... ذكر شده خود يكى از

.(سل) [سل]

سلّ الشّى ء من الشّى ء: كشيدن و بيرون آوردن چيزى از چيز ديگر مثل كشيدن شمشير از غلاف. و مثل سلّ الشّى ء من البيت، بيرون بردن چيزى از خانه به صورت سرقت و دزدى.

سلّ الولد من الأب: بيرون آمدن فرزند از پدر (نسل) چنانكه فرزند را هم- سليل- گويند.

خداى تعالى گويد: (يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً «1»- 63/ نور) و (مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ- 12/ مؤمنون) يعنى از فشرده و خلاصه اى كه از زمين گرفته مى شود.

گفته شده واژه- سلالة- در آيه اخير كنايه از- نطفة- است كه تصور خلاصه و

معجزات تاريخى و پيشگويى بزرگ قرآن در باره گروهى عصيانگر و تجاوزگر از بنى اسرائيل است كه خداوند در باره شان مى گويد (بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ) محكوميّت ذلّت و خوارى تاريخى و بى خانمانى و خشم خدا بر آنان نتيجه عصيان، كفران، كشتن پيامبران و تجاوزگرى آنان است و بعد مى فرمايد: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ النَّصارى وَ الصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ.

يعنى: قوم يهود و نصارى و پيروان حضرت يحيى هرگاه به خداوند و روز بازپسين ايمان آورند و عمل نيك انجام دهند بيم و اندوهى بر آنان نيست و اجرشان در پيشگاه خداوند محفوظ است. و به صورت استثناء كه همان معجزه قرآن است و در آيه 112 آل عمران هم مى گويد- مگر اينكه يا به ايمان حقيقى خدائى متوسّل شوند و يا اينكه در پناه ديگران در آيند كه در آن صورت راهى برايش ميسور است.

الا بحبل من اللّه و حبل من النّاس ... در مورد معنى سكنة و سكنات، ابن اثير مى نويسد: پس از فتح مكّه پيامبر به مسلمين فرمود: (استقرّوا على سكناتكم فقد انقطعت الهجرة- يعنى: پس از پايان يافتن هجرت و خانه بدوشى اينك بر مواضع خويش استقرار يابيد و منزل گزينيد) در مورد ضربت عليه يا عليهم ابن منظور در باره اصحاب كهف مى نويسد: (فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ) كنايه از خواب آنهاست كه صدا و حس را از آنها پوشيده داشت گوئى كه- قد ضرب عليها حجاب.

يعنى: بر گوش اصحاب كهف در غار پرده اى قرار گرفته بود، و لذا اين فعل در آيه 112 آل عمران دو بار، آنهم با فاصله، يكى بر سر- ذلّة- و در جاى ديگر با مسكنة آمده است كه افاده دو معنى 1- محكوميّت به خوارى و 2- منع از استقرار كه همان آوارگى تاريخى ايشان است باشد.

(لسان العرب ج 1/ 550- تبيان ج 1/ 278. تهذيب اللّغه 10/ 66- كشاف 1/ 145 النّهايه ج 2/ 386/ ابن اثير).

(1) تمام آيه چنين است: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً) خداوند از شما كسانى را كه خود را براى نرفتن به جنگ، پنهانى بيرون مى كشند مى شناسد و به آنها آگاه است.

عصاره بودن آن از چيزهايى است كه نطفه از آنها حاصل مى شود.

السّل: نوعى بيمارى است كه انسان را ضعيف و گوشت بدنش را از بين مى برد.

أسلّه اللّه- جمله دعائيّه است و در سخن پيامبر (ص) آمده است كه فرموده: (لا اسلال و لا اغلال) «1».

(تَسَلسَلَ) الشّى ء: آن چيز لرزان و متحرك شد، گويى كه معنى متردّد بودن و حيرانى از لفظش تصوّر مى شود. پس لفظ- تسلسل- مفهومش اضطراب است كه در شى ء حكايت از برگشتن لفظش به معناى آن است.

سلسلة: زنجير، كه از همين واژه است. خداى تعالى گويد:

(فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً- 32/ حامه) و (سَلاسِلَ وَ أَغْلالًا وَ سَعِيراً- 4/ انسان) و (وَ السَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ- 71/ غافر) (وقتى كه زنجيرها به گردن دارند، كشيده شوند).

روايت شده است: (يا عجبا لقوم يقادون الى الجنّة بالسّلال) «2» ماء سلسل: آبى كه در ظرف و محلّش حركت مى كند تا صاف شود شاعر گويد:

أشهى الىّ من الرّحيق السّلسل

. «3»

و ( (سَلْسَبِيلًا)- 18/ انسان) يعنى روان و لذيذ و گوارا كه در نوشيدن زود گذر است.

(1) لا اسلال و لا اغلال عبارتى از نامه اى است كه در صلح حديبيّه به دستور پيامبر (ص) نوشته شده و با اهالى مكّه صلح كردند. ابن فارس مى نويسد: الاغلال: الخيانة و- الاسلال: السّرفة: يعنى: خيانت و دزدى در محتواى پيمان نامه نيست و نبايد باشد، جوهرى مى گويد: اسلال در معنى رشوه است و ابو عمر مى گويد: اسلال دزدى پنهانى است، ابن سيده هم اسلال را رشوه و سرقت باهم مى داند (مقائيس اللّغه 3/ 58- لس 11/ 342).

(2) حديث فوق در مآخذ ديگر به صورت (عجب ربّك من اقوام يقادون الى الجنّة بالسّلاسل) شگفتا از مردمانى كه مسئوليّت اعمال نيك را با اكراه مى پذيرند و به سوى بهشت كشانده مى شوند، در اين حديث شگفتى از اين است كه كار نيكشان پاداش دارد ولى چه بهتر كه آنها را خود برمى گزيدند و با رغبت انجام مى دادند تا بهشت به سوى آنها بيايد كه فرمود: (وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ- 90/ شعراء) پرهيزكاران را بهشت فراز آيد و با نزديك شدن دعوتشان مى نمايد.

(3) شاعر ابو كبير است كه ياد جوانى را بر نوشيدنى سكرآور ترجيح مى دهد تمام بيت چنين است.

ام لا سبيل الى الشّباب و ذكره اشهى الى من الرّحيق السّلسل

يعنى آيا راهى به سوى جوانى و ياد جوانى نيست كه براى من خاطره انگيزتر و محبوبتر از مى گوارا است.

و نيز گفته شده- سلسبيل- نام چشمه اى است در بهشت.

و بعضى از دانشمندان گفته اند اين واژه مركب از دو واژه- سل و سبيلا- است مثل حوقلة و بسملة و مانند اينها (حوقلة: مخفّف لا حول و لا قوة الّا باللّه و بسملة- مخفّف بسم اللّه الرّحمن الرّحيم) و همچنين گفته اند- سلسبيل- اسمى است كه براى هر چشمه اى كه جريان آبش سريع است. «1» و اسلة اللّسان: كناره نازك زبان.

(سلب) [سلب]

السّلب چيزى را با زور از ديگرى گرفتن و بركندن.

خداى تعالى گويد: (وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ «2»- 73/ حج) السّليب:

مردى كه متاعش گرفته شده و همچنين شترى كه نوزادش گرفته شده.

سلب همان مسلوب است و به پوست كنده شده از درخت هم سلب گويند.

سلب در شعر شاعر كه مى گويد: فى السّلب السّود و فى الأمساح.

يعنى: در لباسها و در پوستهاى سياه كه گفته اند همان جامه سياهى است كه مصيبت ديده ها مى پوشند، گويى كه آن لباس به خاطر اينكه لباسهاى قبلى را دور كرده- سُلُب- ناميده شده.

تسلّبت المرأة: مثل- أحدّت المرأة- است يعنى آن زن در سوگ شوهرش سياه

(1) ابن منظور مى نويسد: قال ابو جعفر محمّد بن على (ع) (معناها (سلسبيل) لينه فيما بين الحنجره و الحلق و اما من فسره- سل- ربّك سبيلا الى هذه العين و هو خطاء غير جائز) يعنى حضرت باقر (ع) گفته است:

سلسبيل گذشت آب آن چشمه از ميان دستگاه گوارش به طور ملايم، و گوارائى است و كسى كه- سلسبيل- را به معنى (از پروردگارت راهى به سوى اين چشمه سؤال كن) تفسير كرده است به خطا رفته و جايز نيست (لسان العرب 11/ 344).

(2) اگر مگس ها چيزى از خوراكشان بگيرد نمى توانند آن را از آنها بازپس گيرند، اين آيه از آيات اعجاز آميز تربيتى و هشدار دهنده قرآن است كه انسانهاى مغرور و مستكبر و فريفته شده به قدرت زور و سرمايه را كه داعيه فرعونيت دارند و خود را از هر چيز و هر كس برتر مى دارند هشدار مى دهد و بانگ مى زند كه اى غافلان مغرور، شما آنقدر ناتوانيد و عاجز، كه اگر مگسان ذره اى از غذايتان را با خرطومشان و پاهايشان بردارند و پرواز كنند، نمى توانيد آن ذره را از آنها بازپس گيريد. [.....]

پوشيد.

اساليب: فنون گوناگون.

(سلح) [سلح]

السّلاح: هر چيزى كه با آن مبارزه و جنگ مى شود، جمعش أسلحة است. خداى تعالى گويد: (وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ- 102/ نساء) يعنى تمام وسايل جنگيشان.

اسليح: گياهى است كه از خوردنش شتران چاق و فربه شوند گويى كه با خوردن آن گياه يعنى (اسليح) و قوى شدن، سلاح برگرفته و نميگذارد آنها را نحر كنند و بكشند، اشاره اى است به آنچه كه شاعر گويد:

ازمان لم تأخذ علىّ سلاحها ابلى بجلّتها و لا ابكارها

يعنى: (مدّتهاست كه نه شتران بزرگسال و نه جوانسال به طور كلّى براى من سلاحشان را برنداشته اند و چاق نشده اند).

سلاح: سرگين است، كه شتران از گياه اسليح دفع مى كنند و به طور كنايه در باره هر پليدى به كار رفته است تا اينكه در باره زاغ و كلاغ هم گفته شده: مدفوعش سلاح اوست (زمخشرى مى نويسد: اسلح من حبارى: از كلاغ زيرك تر و قويتر، اساس البلاغه/ 216).

(سلخ) [سلخ]

السّلخ: كندن پوست حيوان است، مى گويند: سلخته فانسلخ.

و به طور استعاره در باره كندن زره مى گويند- سلخت درعه- زره اش را درآوردم و بركندم.

سلخ الشّهر و انسلخ: ماه به پايان رسيد و آخر شد، خداى تعالى گويد: (فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ- 5/ توبه) (زمانى كه ماههاى حرام به پايان رسيد، يعنى ماههايى كه جنگ در آنها حرام است).

و (نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ- 37/ يس) يعنى روز را از شب جدا مى كنيم و در پايان تاريكى و استراحت در شب روز را براى فعاليت تان با ايجاد قانون نظم طبيعى جدا مى كنيم و بعدش اشاره به حركت خورشيد مى كند.

اسود سالخ: مار سياهى كه هر سال پوست مى اندازد و پوستش را از تنش دور مى كند.

نخله مسلاخ: خرما بنى كه خرماى سبز و نارسش ريخته مى شود.

(سلط) [سلط]

السّلاطة: توانايى و قدرت از روى قهر.

سلّطته فتسلّط: چيرگيش دادم پس مسلط شد.

خداى تعالى گويد: (وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ- 90/ نساء) و (وَ لكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ- 6/ حشر) (ولى خداوند پيامبرانش را بر هر كه خواهد پيروز گرداند و تسلّط دهد).

و از اين معنى است واژه (- سلطان-) «1» كه به خاطر سلطه اش و غلبه با زور و قهرش

(1) از واژه فوق 38 بار در قرآن آمده است، 24 بار به معانى (حجّت- دليل- برهان) و 13 بار به معانى (قهر و غلبه- قدرت) كه بيشتر قدرت روحى و معنوى منظور است (26/ ابراهيم- 24/ حجر- 101/ نحل- 67/ اسراء- 20/ سباء) اين واژه و معناى آن از زبان سريانى به معنى نيرو و قدرت گرفته شده، در احاديث اين واژه مشتق از سليط: روغن زيتون، دانسته شده. تا قرن چهارم تمام كتابها و تأليفات همان معانى قرآن را از واژه- سلطان- فهميده اند (البلدان/ يعقوبى- فتوح مصر/ ابن عبد الحكم- ابن حوقل ص 143/ صورة الارض). در اواخر قرن چهارم خلفائى مانند (قادر و موفّق) و مردانى چون- يعقوب ليث- به اين لقب ذكر شده اند (طبرى 3/ 426- و 2/ 997- مسعودى 8/ 284 و 287 و 196). چنانكه مى بينيم در اين تأليفات از (قرن چهارم هجرى) به بعد خلفاء بعد از مقتدر را با اين لقب نام مى برند.

ابن خلدون براى جعفر برمكى چنين لقبى ذكر كرده و همينطور در باره آل بويه.

پس واژه سلطان در معنى حاكم و زمامدار مستحدث است و ريشه اى در دين به معنى ملك ندارد ابن اثير مى نويسد: محمود غزنوى از قادر خليفه عبّاسى چنين لقبى را گرفته است، ابو الفضل بيهقى و حمد اللّه مستوفى در تاريخ گزيده مى نويسند: يمين الدّوله از- القادر- لقب خواست، چون ولايت نيمروز بگرفت و در هندوستان چندين ولايت و شهر تا سومنات برفت سمرقند و خوارزم را بگشود، رى و اصفهان و همدان

اين طور ناميده شده.

بگرفت و طبرستان در طاعت آورد، رسولى به خليفه فرستاد با تحفه ها و خدمتها و از وى القاب خواست او اجابت نكرد و گويند ده بار رسول فرستاد، سود نداشت، سپس نوشت، بنده چندين فتح هاى بلاد كرده است به نام تو شمشير مى زنم خاقان سمرقند را سه لقب بود كه از مطيعان من است و من بنده را يك لقب با چندين خدمت و هواخواهى، جواب آمد كه لقب تشريفى باشد مرد را و تو خود شريفى و معروف امّا خاقان كم دانش است حاجتش برآورديم (بيهقى 1/ 176- تاريخ گزيده 389 و 402).

ابن منظور مى نويسد: حرف نون در سلطان زائد است زيرا اصلش از سليط است و لذا باب رباعى يعنى سلطن و سلطنة در عربى اصلى ندارد. بديهى است اين لقب يعنى سلطان از قرن چهارم و آن هم با التماس، و خواهش يمين الدّوله محمود بوده است. و محمود غزنوى همان كسى است كه هزاران كتاب فلسفه و علم را در شهر رى سوزاند و علما را به دار آويخت.

ازهرى از زجّاج و عكرمة و ابن عبّاس نقل مى كند كه: كلّ سلطان فى القرآن فهو حجّة- يعنى اين واژه در قرآن به معنى دليل و برهان است نه لقب شخص معيّنى (لسان العرب- 7) اين واژه در تركى هم به كار رفته و از عهد مغول به بعد صوفيّه به اين نام خوانده مى شدند، مثل سلطان العاشقين و سلطان العلماء (چلبى 3/ 267 و 468) چنانكه راغب رحمه اللّه در معنى آن نوشته است، و سلطه را با قهر و زور دانسته يعنى از سلاطه، به معنى قهر و زور.

از قرن چهارم به بعد چنانكه تاريخ گواهى مى دهد از اين واژه كه در معنى دليل و برهان و سلطه معنوى و الهى است سوء استفاده شده و جنبه هاى مادّى به خود گرفته تا جائى كه مترادف خوف و رعب و فساد و وحشت گرديده، همانند واژه هايى كه در قرآن مترادف همين معانى است، مثل (فرعون، ملك، نمرود و شدّاد) و چون چنين روشى با فطرت انسانى سازش نداشته، شعرا و ادباى بزرگمقدار ما هرگز فرعون ها را نستوده اند و گمنامى را بر بدنامى ترجيح داده اند، عطّار نيشابورى گويد:

به عمر خويش مدح كس نگفتم درى از بهر دنيا من نسفتم

ناصر خسرو گويد:

من آنم كه در پاى خوكان نريزم مرين قيمتى لفظ درّ درى را

اگر شاعرى را تو پيشه گرفتى يكى نيز بگزيده خنياگرى را

كه آواز خوانى و مطربى و نوازندگى را در رديف مدّاحى جبّاران تاريخ و فرعونها قرار داده است.

ابو العبّاس احمد ابن على قلقشندى در كتاب چهارده جلدى (صبح الاعشى فى صناعة الانشاء) مى نويسد:

(آگاه باش كه در ميان نويسندگان و نمايندگان ملوك در باره لقب سلطان جلال الدّوله سلجوقى در سال 429 هجرى و در ميان علما و فقها نزاعى واقع شد، و آن طور كه ابن اثير در تاريخش به نام (الكامل) حكايت كرده است چنين است، كه جلال الدّوله از خليفه عباسى (القائم بامر اللّه) درخواست كرد كه او را با عبارت ملك الملوك يا شاه شاهان خطاب كند، خليفه هم از اين كار خوددارى كرد، لذا جلال الدّوله از فقها فتوى خواست، چند نفر قاضى به نام هاى قاضى ابو طالب طبرى و ابو عبد اللّه صميرى و ابن بيضاوى و ابو القاسم كرخى اجازه دادند، ولى رئيس ديوان داورى و قاضى القضاة ابو الحسن ماوردى فتوى نداد، لذا ميان او و آن چند نفر گفتگوها و مشاجراتى در مورد لقب ملك الملوك براى جلال الدّوله درگرفت و ماوردى خود از نزديكان و خاصّان جلال الدّوله بود و هر روز به درگاهش رفت و آمد داشت امّا همين كه چنين فتوائى مخالفت آميز داد با جلال الدّوله قطع رابطه كرد. و در خانه خود از ترس منزوى شد تا اينكه ماه رمضان گذشت و عيد

مثل آيه: (وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً- 33/ اسراء) (ترجمه تمام آيه چنين است، هر كه مظلوم كشته شد سرپرست و ولى او را بر احقاق حقّش تسلّط و قدرت داده ايم ولى در كشتن و قصاص مظلوم زياده روى نكنيد). و آيه: (إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ- 99/ نحل).

يعنى: (شيطان و اهريمن بر كسانى كه ايمان آورده اند، و به پروردگارشان توكل مى كنند، تسلّطى ندارد) و آيه: (إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ- 100/ نحل) (تسلّط شيطان تنها بر كسانى است كه او را دوست دارند و به كارهاى شيطانى او روى مى آورند و نيز كسانى كه به خدا شرك مى ورزند) و (لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ- 33/ الرّحمن) (جز به وسيله نيرو و قدرتمندى به فضا نخواهيد شد).

كه بيشتر به هر قدرتمندى كه با قهر و زور بر ديگران چيره مى شود- سلطان- گفته مى شود حجّت و دليل هم- سلطان- ناميده شده به خاطر اينكه ناگهان بر دلها و انديشه ها مى رسد ولى بيشتر تسلّط و رسيدن دليل و برهان بر دلهاى دانشمندان مؤمن و حكماى مؤمن است.

قربان رسيد جلال الدّوله با ارسال پيام از ماوردى خواست تا پيش او حاضر شود و او را در حاليكه بيم ناك بود وارد كردند، سپس جلال الدّوله به او گفت هر كسى مى داند كه تو از بيشتر فقها از نظر جاه و مال و تقرّب به ما نزديكترى و در اين فتوى كه با ميل و هوس من با آن لقب مخالفت كردى، موفقيّت و مقام تو در دين و علم براى من مسلّم و روشن شد و به پاداش اين عمل و اثبات اكرام و احترام بيشتر من نسبت به تو اينست كه هميشه به تنهايى بر درگاه من وارد شوى و اجازه ورود سايرين نيز به عهده تو است تا محقّقا و به راستى ثابت شود كه من به فتوى تو كه دوست دارى عمل مى كنم.

ماوردى هم از اينكه فتوايش قبول شد تشكر كرد و تمام كسانى را كه براى خدمتش حاضر شده بودند دستور بازگشت داد) سپس قلقشندى مى نويسد پيامبر از اين گونه القاب نهى فرموده است زيرا- لا ملك الا ملاك الّا اللّه- جز خداى متعال ديگر كسان شايسته چنين لقبى نيستند. (صبح الاعشى ج 2 ص 16- الكامل فى التاريخ ج 8 ص 16) و گفته حكيم نظامى گنجوى بايد گفت:

خدايا جهان پادشاهى تراست ز ما خدمت آيد خدائى تراست

پناه بلندى و پستى تويى همه نيستند آنچه هستى تويى

توئى كاسمان را برافراختى زمين را گذرگاه او ساختى

نبود آفرينش تو بودى خداى نباشد همى هم تو باشى بجاى

همه زير دستيم و فرمان پذير توئى باورى ده توئى دستگير

خداى تعالى گويد: (الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ- 35/ غافر). (كه در اين آيه به ستيزه گران و مجادله كنندگان بى دليل و برهان اشاره شده).

و (فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ- 10/ ابراهيم) و (وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِينٍ- 96/ هود). و (أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً- 144/ نساء) و (هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ- 29/ حاقّه) كه در آيه اخير احتمال هر دو معنى سلطان مى رود (يعنى 1- قهر و تسلّط 2- دليل و برهان).

السّليط: به زبان يمنى ها يعنى روغن زيتون.

سلاطة اللّسان: تسلّط و قدرت بر زبان آورى كه بيشتر به صورت مذموم و ناپسند به كار مى رود. مى گويند: امرأة سليطة: زن بد زبان.

و سنابك سلطان: كلاه خودها و شمشيرهائى كه محكم و بلندند.

(سلف) [سلف]

السّلف: پيشرو و طلايه دار و پيشى گيرنده، خداى تعالى گويد: (فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلًا لِلْآخِرِينَ- 56/ زخرف) (آنها را پيشرو و نمونه اى براى ديگران قرار داديم يعنى پيشى گيرنده و عبرت آور).

و آيه: (فَلَهُ ما سَلَفَ «1»- 275/ بقره) يعنى: از گناهى كه قبلا مرتكب شده، دور مى شود.

(1) عبارت (فله ما سلف) قسمتى از آيه 275/ بقره است كه مفهوم اين عبارت با تمام آيه به خوبى روشن مى شود. مى گويد- رباخواران از گورشان برنمى خيزند مگر مانند كسانى كه ديوانه اند و شيطان آنها را مجنون و آشفته نموده، زيرا اينان كسب حلال و معامله را با رباخوارى برابر مى دانستند ولى خداوند داد و ستد را حلال و ربا را حرام كرده است (فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ- 275/ بقره).

يعنى: آنكه از پروردگارش پند پذيرد و از رباخوارى باز ايستد گذشته او و كار او در گذشته با خداست و هر كه تكرار كند و به رباخوارى بازگردد از دوزخيان است و در آنجا جاودان.

لذا مؤلّف محترم راغب رحمه اللّه مى گويد- الّا- در آيه 22/ سوره نساء براى گذشته آنهاست نه اينكه زنان پدرانشان را كه به نكاح درآورده اند نگهدارند.

و همچنين آيه: (إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ- 22/ نساء) يعنى: آنچه را كه قبلا از كارهاتان انجام داده ايد و اين معنى همان دور شدن از آن است پس استثناء از گناه است نه از فعل و مجاز دانستن آن و لفلان سلف كريم: يعنى پدرانى كه در گذشته و در بزرگوارى پيشرو بوده اند جمعش أسلاف و سلوف است.

سالفة: قسمت پهن گردن كه به شانه متصل است.

سلف: پيش پرداخت براى خريد و فروش و آنچه كه داد و ستد مى شود.

السّالفة و السّلاف: پيشتازان جنگى و چاوشان كاروانيان.

سلافة الخمر: تفاله باقيمانده از عصاره خمر.

سلفة: آنچه كه قبل از طعام در مهمانى براى مهمانان آورده مى شود لذا مى گويند.

سلّفوا ضيفكم و لهنوه: مهمانتان را ناشتائى و پيشكش دهيد. (پذيرائى قبل از اطعام و غذا).

(سلق) [سلق]

السّلق: گستاخى و چيرگى قهرى يا با دست يا با زبان! «1».

و عبارت التّسلّق على الحائط: از ديوار بالا رفتن، از همين واژه است. آيه: (سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ- 19/ احزاب) (با زبانهاى زهر آگين و تيز بر شما تاختند و چيره شدند).

سلق امرأته: وقتى است كه كسى با زنش همبستر شود، مسيلمه (كذّاب) به همسرش گفت: اگر خواهى به روش انسانى و گر نه حيوانى با چهار دست و پا «2».

السّلق: اينستكه يكى از دسته هاى جوال و كيسه بار در قسمت ديگر آن داخل

(1) در حديثى از پيامبر (ص) آمده است كه (ليس منّا من سلق او حلق) يعنى زنان مسلمان و مردان مسلمان نبايستى در مصيبت ها ناله و شيون سر دهند و نبايد به صورت خود بزنند و زنان نبايستى با شيون موى خود بركنند و بر سر و صورت خود بزنند (تهذيب اللّغه 8/ 402- لسان العرب 10/ 60).

(2) اشاره مؤلّف رحمه اللّه به روش ننگينى كه حتّى حيوانات هم به آن آلوده نيستند مى باشد و مسيلمه كذّاب يعنى همان كسى كه ادّعاى پيامبرى داشت، شيوه فساد آلوده و تبهكارانه اقوام به هلاكت رسيده و

شود.

السّليقة: نان نازك (لواش) جمعش- سلائق و همچنين- سليقة طبيعت و سرشت گوناگون آدمى.

السّلق: سرزمين قابل اطمينان.

(سلك) [سلك]

السّلوك: نفوذ و داخل شدن در راه و در گذشتن از آن.

سلكت الطّريق و سلكت كذا فى طريقه: (راه را طى كردم و در راهش آنگونه وارد شدم) خداى تعالى گويد: (لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً- 20/ نوح) (تا راههاى فراخ و گسترده آن را طى كنيد و راهسپر آن باشيد).

و (فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا- 69/ نحل) (سپس راههاى پروردگار را به فرمانبرى طى كن) و (يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ- 27/ جنّ) و (وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا- 53/ طه) «1».

و از معنى دوم اين واژه راهروى و راه پيمودن فطرى و معنوى يا اعتقادى است در آيات:

(ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ- 42/ مدّثر) و (كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ- 12/ حجر)

بدفرجام قوم لوط و نوح را ترويج نموده است و در متن با عفّت كلام يادآورى شده است.

(1) اشاره به يكى از نشانه هاى وجود خداوند در حيات انسان ها است و آنها: 1- راههاى زندگى در زمين 2- و حس راهيابى در فطرت آدمى است، كه اگر راههائى باشد امّا درك و فهم يافتن آن راهها نباشد انسان كور است و نابينا و زندگى او با رنجى و محروميّتى بس گرانبار سپرى مى شود، اين دو نعمت هم مانند ساير نعمت ها براى ما انسانها عادى شده است، ارزش آن را در نمى يابيم و لذا خداوند آن را توسط پيامبران به ما يادآورى مى كند تا وجود خداوند و لطف پروردگار عالم را در جهان خارج و بر سطح زمين با عينيّت آن و در جهان فطرت با توجّه به بفهميم، و سپاسش گوئيم، پس اوست كه براى ما در زمين و دريا و فضا راههائى ايجاد نموده و در فطرتمان نيز تشخيص راه از چاه و هدايت از گمراهى را نهاده است به گفته سعدى:

راه است و چاه و ديده بينا و آفتاب تا آدمى نگاه كند پيش پاى خويش

چندين چراغ دارد و بيراهه مى رود بگذار تا بيفتد و بيند سزاى خويش

و (كَذلِكَ سَلَكْناهُ- 200/ شعراء).

و (فَاسْلُكْ فِيها- 27/ مؤمنون) «1» و (يَسْلُكْهُ عَذاباً- 17/ جن) بعضى گفته اند: سلكت فلانا طريقا: (سلك با دو مفعول ذكر مى شود يعنى او را راهى نماياندم و در آن راه وارد كردم) پس در آيه اخير عذابا مفعول دوّم است (1- او را 2- عذاب).

و نيز گفته شده- عذابا مصدرى است براى فعل محذوف، گويى كه نعذّبه به عذابا است.

سلكة: يعنى نيزه راست و مستقيم در مقابل صورتت و نيز كارد و همچنين بچه كبك مادينه كه نرينه آن- سلك- است.

(سلم) [سلم]

السّلم و السّلامة: از بيمارى ظاهرى و باطنى مصون بودن، خداى تعالى گويد:

(بِقَلْبٍ سَلِيمٍ- 89/ شعراء) يعنى: دل و انديشه اى كه از دغل و نادرستى عارى باشد و اين سلامتى باطنى است.

و گفت: (مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها- 71/ بقره) (سالم است و نشانه اى و عيبى در آن نيست) اين آيه اشاره به سلامتى ظاهرى است. افعالش سلم، يسلم، سلامة و سلاما است.

سلّمه اللّه: (جمله دعائيّه است يعنى خدا در امان و سلامتش دارد).

خداى تعالى گويد: (وَ لكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ- 43/ انفال) (ولى خداى از پاشيدگى در امان و سلامتتان داشت).

و آيه: (ادْخُلُوها (بِسَلامٍ) آمِنِينَ- 46/ حجر) يعنى با سلامتى و ايمنى. و همينطور آيه:

(اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا- 48/ هود) (اشاره به وارد شدن حضرت نوح (ع) به خشكى است به او

(1) در مآخذ و لغتنامه ها- سلكى- به معنى فوق ذكر شده.

مى گويد، با سلام و بركتهاى ما بر تو و بر امّت هايى كه با تواند به خشكى در آى).

ولى سلامت حقيقى جز در بهشت نيست، زيرا در آنجا بقا هست بدون فنا و نيستى- بى نيازى هست بدون فقر و نيازمندى، عزّت هست بدون ذلّت و خوارى- و صحّت هست بدون بيمارى.

چنانكه خداى تعالى گويد: (لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ- 127/ انعام) يعنى سلامت كامل و مطلق.

و (وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ- 25/ يونس) و (يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ- 16/ مائده) كه جايز است معنى واژه سلام در آيات فوق همگى از سلامت باشد.

گفته شده واژه سلام، اسمى است از اسماء خداى تعالى و همچنين گفته شده در آيات:

(لَهُمْ دارُ السَّلامِ- 127/ انعام) و (السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ- 23/ حشر) چون آفات و عيوبى كه به آفريده ها مى رسد به خداى تعالى نمى رسد با واژه- سلام- توصيف شده است.

و آيات: (سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ- 58/ يس) و (سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ- 24/ رعد) و (سَلامٌ عَلى إِلْ‌ياسِينَ- 130/ صافّات) همه اين سلام ها از ناحيه مردم با گفتن و زبان و بيان است ولى- سلام- از سوى خداى تعالى با فعل، يعنى اعطاء و بخشايش در آنهايى است كه قبلا گفته شد و هر آنچه كه از سلامتى و نعمت در بهشت هست.

و آيه: (وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً- 63/ فرقان) يعنى ما از شما سلامتى مى خواهيم و اينكه واژه- سلاما- منصوب است به خاطر اضمار فعل (خواستن) است.

و نيز گفته اند معناى- قالوا سلاما- يعنى سخنى و گفتارى راست و درست، و از اين روى- سلاما- صفتى است براى مصدر محذوف.

(يعنى- نطلب منكم قولا سليما و سديدا- يا- نطلب سدادا من القول- خداى تعالى گويد: (إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً، قالَ سَلامٌ- 25/ ذاريات).

سلام- دوّم در آيه اخير از اين جهت مرفوع شده است كه حالت رفع در دعا

بليغ تر و رساتر است، گويى كه او در مورد ادب و آئينى كه مأمور به آن است به روش نيكوترى پاسخ داده كه در آيه: (وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها- 86/ نساء) به آن اشاره شده است و با گفتن سلام آن معنى را قصد نموده (يعنى وقتى شما را تحيّت يا درود و سلام گفتند به وجهى نيكوتر از آن تحيّت گوئيد و پاسخ دهيد) و كسى كه واژه- سلام- را در آيه مورد بحث- سلم- خوانده است براى اين بوده كه- سلام- هرگز در حكم صلح و تسليم نيست، ابراهيم (ع) همينكه آنها را يعنى: (فرشتگان عذاب قوم لوط را) ديد ابتدا بيمى در دل خود احساس كرد همينكه آنها را در حال اظهار صلح و تسليم ديد تصور كرد آنها با او از در صلح درآمده و تسليم او هستند سپس در پاسخشان اظهار- سلم و تسليم- نمود تا گواه بر اين باشد كه از جهت من هم همان چيزى هست كه از سوى شما براى من حاصل شده و فهميده مى شود.

و آيه: (لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَ لا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً- 26/ واقعه) يعنى: (بهشتيان در آنجا بيهوده نمى شنوند و گناهى نمى بينند جز آنكه آنجا همواره سلامتى و ايمنى است) كه گفته مى شود واژه- سلام- براى آنها (بهشتيان) تنها با گفتن نيست بلكه با كردار و گفتار هر دو هست و بر اين اساس خداى تعالى گويد: (فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ- 91/ واقعه) و (وَ قُلْ سَلامٌ «1»- 89/ زخرف). و اين گفتن سلام در ظاهر اينست كه بر ايشان سلام كن ولى در حقيقت تقاضايى از خدا براى سلامت ماندن و ايمن بودن از آنهاست، و آيات:

(سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ- 79/ صافات) و (سَلامٌ عَلى مُوسى وَ هارُونَ- 120/ صافات) و (سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ- 109/ صافات) همه اين سلام ها بر پيامبران (ع) گواه بر اين امر است كه خداوند ايشان را آن گونه قرار داده كه بر ايشان دعا و ثنا گفته است.

(1) مربوط به آيه اى است كه پيامبر (ص) مى گويد: پروردگارم اين قوم گروهى هستند كه ايمان نمى آورند. خداوند مى گويد: (فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ- 89/ زخرف) تو از نادانيشان چشم بپوش و با گفتن سلام، و از خدا سلامتى و ايمنى ايشان را درخواست كن كه به زودى خواهند دانست حقيقت چيست.

و در آيه: (فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً (فَسَلِّمُوا) عَلى أَنْفُسِكُمْ- 61/ نور) يعنى: بعضى از شما بر بعضى ديگرتان بايستى سلام كند.

سلام و سلم و سلم: در معنى صلح و آشتى است.

در آيه: (وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً- 94/ نساء) گفته اند اين آيه در باره كسيكه بعد از اقرارش به اسلام و تقاضايش به صلح كشته شده، نازل شده است. (نه سلام كنندگان ستيزه خوى و كينه توز).

و آيات: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً- 208/ بقره) و (وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ- 61/ انفال) كه للسّلم با فتحه حرف (س) نيز خوانده شده.

و آيات: (وَ أَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ- 87/ نحل) و (يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ- 43/ قلم) يعنى در حاليكه متواضع و فرمانبرى دارند. و آيه (وَ رَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ- 29/ زمر) (و مردى كه تسليم مرد ديگرى است) كه سلما و سلما نيز خوانده شده يعنى در حال صلح، و آشتى است كه هر دو مصدرند و مانند- حسن و نكد- صفت نيستند. چنانكه مى گويند- سلم سلما و سلما و ربح، ربحا و ربحا كه هر كدام دو مصدر دارند.

گفته اند السّلم در معنى صلح اسمى است در برابر حرب.

و (- الاسلام-) يعنى دخول در صلح و خير، به اين معنى كه هر يك از آنها طورى در صلح و دوستى اند كه هر كدام مى خواهند درد و رنج و دوستش و معاشرش به او برسد و همچنين اسلام مصدرى است در عبارت، اسلمت الشى ء الى فلان وقتى كه چيزى را براى او خارج كنى و از اين معنى واژه- سلم- در خريد و فروش به كار مى رود.

اسلام- در شرع دو گونه است:

اوّل- اسلامى كه مادون ايمان است و همان اقرار به زبان است و با آن اقرار، خون اقرار كننده ريخته نمى شود چه اعتقاد با آن ثابت شود يا نشود (و بديهى است به شرط عدم ارتكاب جرم و گناه).

و در آيه: (قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا، قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا- 14/ حجرات) همان

معنى مقصود است.

دوّم- اسلامى كه بالاتر از ايمان است يعنى با اعتراف زبانى اعتقاد به قلب و دل و وفاى به عمل و طاعت و فرمانبردارى براى خداى تعالى در آنچه كه حكم و تقدير نموده است، همراه باشد «1» چنانكه در باره حضرت ابراهيم (ع) يادآورى شده است كه:

(1) نوع دوّم اسلام كه راغب آن را بالاتر از ايمان مى داند اشاره به ايمانى است كه در نظر فرقه ها و مكتب هاى مختلف با معانى گونه گون تفسير و توجيه شده است و آن توجيهات نتيجه شرايطى بوده كه در اثر دورى و نزديكى به خلفا و شاهان داشته اند، و اين تقسيم بندى را از تفسير كبير فخر رازى كه خود وابسته به دربار غوريان و خوارزمشاهيان مى خواره بوده و بالاخره آن شاهان در اثر بى سياستى و عيّاشى و دائم الخمر بودن تمام فرهنگ و تمدّن اسلامى و ايرانى را كه نمونه اش دانشگاههاى نيشابور، و اصفهان بوده در دام مغولان گرفتا و ملّت را در لبه تيغ خونخوارانه آنها قرار دادند، يادآورى مى شود فخر رازى مى نويسد:

(اختلف اهل القبلة فى مسمى الايمان فى عرف الشّرع و يجمعهم فرق اربع) يعنى اهل قبله در مصداق مؤمن و ايمان در عرف شرع اختلاف كرده اند كه آنها را چهار دسته جمع نموده اند:

اوّل- الّذين قالوا الايمان لا فعال القلوب و الجوارح و الاقرار باللّسان و هم المعتزلة، الخوارج و الزّيديّة و اهل الحديث، يعنى: اوّل كسانى كه گفته اند ايمان اقرار به دل، عمل به اركان و اقرار به زبانست و آنها معتزله و خوارج و زيديّه و اهل حديث هستند (بديهى آقاى فخر رازى نخوانده بود كه در نهج البلاغه نوشته شده- و سئل عن الايمان فقال: الايمان معرفة بالقلب، و اقرار باللّسان و عمل بالاركان، ص 58 حكم 227 نهج البلاغه دكتر صبحى صالح و ابن ابى الحديد در ذيل آن مى گويد: عمل به اركان داخل در ايمان است- اعنى فعل الواجبات (ج 5/ 22- شرح نهج البلاغه).

دوّم- كسانى كه ايمان را قلبى و زبانى با هم مى دانند- قالوا انّ الايمان اقرار باللّسان و معرفة بالقلب- و هو قول ابى حنيفه و عامة الفقها و ابى الحسن الاشعرى.

سوّم- كسانى كه ايمان را فقط قلبى و اعتقادى بدون عمل و بيان مى دانند، و هو قول جهم من صفوان.

چهارم- كسانى كه مى گويند ايمان فقط اقرار به زبان است، و هو قول غيلان دمشقى و رقاشى و زعموا انّ المنافق مؤمن الظّاهر كافر السّيره فهذا مجموع اقوال النّاس فى مسمّى الايمان، اين بود سخنان مردم در مصداق بيان.

سپس فخر رازى مى نويسد: و الّذى نذهب اليه انّ الايمان عبارة عن التّصديق بالقلب (التّفسير الكبير فخر رازى- جلد دوّم ص 25 به بعد).

لذا راغب با توجّه به تمام اين سخنان مى نويسد اسلام برتر از اينهاست و همان ايمان كامل با سه شرط است. و هو ان يكون مع الاعتراف، اعتقاد بالقلب و دفاع بالفعل و استسلام للّه فى جميع ما قضى و قدّر- و اين همان مفهومى است كه از زبان تمام پيامبران از آدم تا ابراهيم و نوح و موسى و عيسى، و محمّد (ص) عليهم السّلام در قرآن بيان شده كه مى گويند: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) و خطاب به كسانى كه ايمان راى از سه ركن اصليش جدا مى دانند مى گويد: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا- آل عمران) و لذا آنها كه در صدد تبرئه ستمكاران و مجرمين بوده اند، با وابسته شدن به آنها اين چنين در ايمان كه چهار صد بار در قرآن با عمل صالح و نيكوكارى همراه است ترديد حاصل كردند.

(إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ- 131/ بقره) و (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ- 19/ آل عمران) و (تَوَفَّنِي مُسْلِماً- 101/ يوسف) يعنى: مرا از كسانى قرار ده كه براى رضاى تو فرمانبردارند و نيز جايز است كه معنيش اين باشد كه مرا از بندگى و اسارت شيطان در امان نگهدار، آنچنان كه شيطان گفت و استثناء كرد:

(لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ- 40/ حجر) و (إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ- 81/ نحل) يعنى: كسانى كه فرمانبردار و مطيع حقّند و به آن اقرار دارند.

و (يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا- 44/ مائده) يعنى پيامبرانى كه اولى العزم نيستند مطيع و فرمانبردار پيامبران اولى العزمى كه به امر خدا هدايت شده اند و شريعت هايى آورده اند شده اند.

(السّلّم:) يعنى نردبان كه به وسيله آن به مكانهاى مرتفع مى رسند و اميد سلامتى در آن مى رود، سپس اين واژه، اسمى شده است براى هر وسيله اى كه به چيزى رفيع و بلند برساند، مثل واژه سبب.

خداى تعالى گويد: (أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ- 38/ طور) و (أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ- 35/ انعام) شاعر گويد: و لو نال اسباب السّماء بسلّم. (هر چند كه با نردبان و وسايل آسمان را بدست آورد). «1»

(1) شعر از زهير بن ابى سلمى است مى گويد:

و من هاب اسباب المنايا ينلنه و ان يرق اسباب السماء بسلّم

يعنى: كسيكه از جنگ و امورى كه به مرگ ها منتهى مى شود ترسيد مرگها او را فرا مى گيرند هر چند كه با وسايل آسمان رو بالا روند و بزرگى و شكوهى داشته باشند.

2-

و من يجعل المعروف فى غير اهله يكن حمده ذمّا عليه و يندم

و كسيكه نيكى و خوبى را در جاى خودش به كار نبرد و به غير اهلش خوبى كند به جاى ستايش و حمد مذمّت مى بيند و پشيمان مى شود.

3-

و من يغترب يحسب عدوا صديقه و من لا يكرم نفسه لا يكرم

و كسيكه در غربت است دشمن را دوست خود مى پندارد زيرا كه او را نيازموده و كسيكه خود را با عزّت نفس و كرامت گرامى نداشت ديگران گراميش نمى دارند.

السّلم و السّلام: درختى است بسيار بزرگ، گويى كه اين نامگذارى بر آن درخت بنا بر اعتقادشان است كه: درخت تناور از آفات، و گزند مصون است.

و السّلام: جنگ سخت.

(سلا) [سلا]

خداى تعالى گويد: (وَ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى- 57/ بقره) اصلش چيزى است كه انسان را تسلّى مى بخشد. و لغات- السّلوان و تسلّى- از همين معنى است يعنى: (دارو وسيله بى غمى و مهره افسونگرى و خرسندى) گفته شده- سلوى- پرنده اى است مثل:

سمانى (بلدرچين و تيهو).

ابن عبّاس، گفته است، المن: الّذى يسقط من السّماء و السّلوى طائر، يعنى المنّ از آسمان فرو مى ريزد و سلوى مرغى است.

بعضى از علماء گفته اند، اشاره ابن عبّاس به- رزق- است مثل گوشتها و گياهان كه خداى تعالى بندگانش را با آنان روزى مى دهد و در آيه فوق مثالى از آنها را آورده است. (در حقيقت در اثر بارانى كه از آسمان نازل مى شود توليد مى شوند).

اصل- سلوى- از تسلّى و آرامش دادن است.

سلّيت عن كذا و سلوت عنه تسلّيت: وقتى گفته مى شود، كه محبّت آن چيز از تو برطرف شده است. گفته شده- السّلوان- آن چيزى است كه تسلّى بخش است و براى رهائى از شيفتگى و علاقه شديد، مهره هاى سنگى مخصوص را مى سائيدند و سائيده اش را با آب مخلوط كرده مى خوردند لذا اسم آن را، سلوان يعنى تسلّى بخش نهاده اند.

(ديوان زهير بن ابى سلمى معلقه)

.(سمم) [سمم]

السّمّ و السّمّ: روزنه و هر سوراخ ريز و تنگى، مثل سوراخ سوزن و سوراخ بينى و گوش. جمعش- سموم- است خداى تعالى گويد: (حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ- 40/ اعراف).

و سمّه: يعنى در آن داخل شد و از اين معنى واژه- السّامّة- است و در باره كسانى به كار مى رود كه آنها را- دخلل- مى گويند كه در اعماق كارها و رازها داخل مى شوند و نفوذ مى كنند.

و السّمّ القاتل: مصدرى است در معنى اسم فاعل و ناميدن آن مادّه كشنده به سمّ براى اينستكه تأثير ظريف و نرمش در ريشه ها و اعماق بدن انسان داخل مى شود.

(السّمُوم:) باد داغ و گرم استوائى كه چون سم تأثير كشنده دارد، از زبان گناهكاران، خداى تعالى گويد: (وَ وَقانا عَذابَ السَّمُومِ- 27/ طور) (ما را از عذاب كشنده نگهدار) و (فِي سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ- 42/ واقعه) و (وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ- 27/ حجر).

(سمد) [سمد]

السّامد: باطل گرائى كه سر بالا دارد و گردنفرازى كند و اين معنى از اينستكه مى گويند: سمد البعير فى سيره: شتر در حركتش سر بالا برد، آيه (وَ أَنْتُمْ سامِدُونَ «1»- 61/ نجم).

سمّد راسه و سبّد: موى سرش را از بن چيد.

(1) ترجمه تمام آياتش در باره مشركين مغرور چنين است مى گويد: قوم نوح از اينان ستمكارتر بوده اند شهرهاشان واژگون است و به سرنوشت كردار بدشان رسيدند مگر از اين سخن، تعجّب مى كنيد كه مى خنديد و به پايان نكبت بار خود نمى نگريد و با غفلت و غرور گردنفرازى مى كنيد. [.....]

(سمر) [سمر]

السّمرة: (گندمگون و رنگ خاكسترى) يكى از رنگهاى تركيب شده از سياه و سپيد.

و- سمراء- از همين معنى گندمگون بودن در مورد گندم كنايه شده است.

السّمار: شير رقيقى كه رنگش تغيير كرده.

و السّمرة: درختى كه به خاطر شباهت رنگش به گندمگونى اين طور ناميده شده و السّمر: سياهى شب.

و عبارت- لا آتيك السّمر و القمر «1»- از همين معنى است يعنى چه شب تاريك و چه مهتابى، نمى آيم. و نيز- سمر- داستانهايى است كه در شب گفته مى شود.

سمر فلان: شب هنگام سخن گفت.

و عبارت لا آتيك ما سمر ابنا سمير «2»: هرگز نمى آيم چه روز و چه شب.

و آيه: (مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ- 67/ مؤمنون).

يعنى: (در حاليكه از شنيدن آيات حقّ استكبار مى ورزيدند داستان سرايى مى كردند و هذيان مى گفتند) گفته شده- سامرا- در آيه اخير معنى آن- سمّارا- است يعنى داستانسرايان، كه مفرد به جاى جمع در آيه آمده است و نيز گفته اند- السّامر- همان شب تاريك است.

سامر و سمّار و سمرة و سامرون: نيز گفته شده.

سمرت الشّى ء: آن را محكم كرد. (از باب، نصر و ضرب)

(1) اصمعى در باره ضرب المثل فوق مى گويد: سمر در نظر اعراب يعنى تاريكى و در اصل اين بوده كه در شبهاى تار گردهم جمع مى شدند و در تاريكى افسانه مى گفتند، سپس در اثر كثرت استعمال ظلمت و تاريكى را هم سمر ناميده اند.

(2) ابنا سمير: يعنى روز و شب، و در عبارت لا آتيك ما سمرا بنا سمير: هرگز نمى آيم چه روز و چه شب و سمير: كنايه از خود روزگار و زمانه هم هست. ابنا سمير: فرزندان روزگار كنايه از همان شب و روز است.

(مجمع الامثال/ ميدانى 2/ 228)

ابل مسمرة: شترى واگذاشته شده.

السّامرى: منسوب به مردى است.

(سمع) [سمع]

السّمع: حسّ شنوائى در گوش كه صداها را درك مى كند، فعل آن هم سمع يعنى شنيدن، است سمع، سمعا كه گاهى واژه سمع در چهار مورد به كار مى رود:

1- به خود گوش نيز تعبير مى شود، مثل آيه: (خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ- 7/ بقره).

2- گاهى واژه سمع به فعل شنيدن، مثل سماع تعبير شده در آيات:

(إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ- 212/ شعراء) (آنها از شنيدن حقّ بى نصيبند). و (أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ «1»- 37/ ق).

3- و زمانى واژه سمع، همان فهم و ادراك است.

4- و گاهى نيز سمع: طاعت و فرمانبرى حقّ.

مى گوئى اسمع ما اقول لك: آنچه را گفتم بفهم.

و همچنين لم تسمع ما قلت: آنچه گفتم نفهميده اى. كه مقصود لم تفهم است در دو عبارت اخير، مقصود از- سمع- درك و فهم است.

خداى تعالى گويد: (وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا، لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا- 31/ انفال) (زمانى كه آيات ما بر ايشان خوانده مى شود مى گويند شنيديم و اگر بخواهيم ما هم مثل آنها مى گوئيم) و آيه: (سَمِعْنا وَ عَصَيْنا- 93/ بقره) و شنيديم و نافرمانى كرديم و به كار نبستيم.

(1) تمام آيه چنين است: (إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ- 37/ ق) در تاريخ عبرت زاى گذشتگان براى كسى كه دل دارد و با حضور قلب گوش فرا مى دهد و در حال شهود و آگاهى است يادآورى و ذكرى سودمند است.

و همچنين آيه: (سَمِعْنا وَ أَطَعْنا- 285/ بقره) يعنى شنيديم و فرمانبردارى نموديم.

و آيه: (وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ- 21/ انفال) كه جايز است معناى سمعنا فهميديم باشد و آنها نمى فهميدند و يا اينكه معنايش، فهميديم باشد امّا به موجب آن عمل نمى كردند و زمانى كه به مقتضاى آنچه را كه مى گفتند، شنيديم و فهميديم عمل نمى كنند، در واقع در حكم اينستكه چيزى را نشنيده باشند، سپس خداى تعالى گويد:

(وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا- 23/ انفال) يعنى اگر خداوند چيزى در آنها مى دانست قدرت فهمشان مى داد به اين معنى كه براى آنها نيرويى قرار مى داد كه با آن بفهمند.

و در معنى آيه: (وَ اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ- 46/ نساء) دو وجه گفته مى شود:

1- درخواست ناشنوائى و نااستوارى در راى براى او (براى پيامبر) 2- دعا و درخواست مستقيم در حقّ او.

معنى اوّل مثل اسمعك اللّه است: خداوند ناشنوايت كند.

معنى دوّم اينكه، گفته شود- اسمعت فلانا- زمانى است كه او را ناسزا بگوئى و اين عبارت در ناسزا گفتن معمول است.

روايت شده است كه اهل كتاب آيه فوق را به پيامبر (ص) مى گفتند با اين توهّم و ايهام كه او را تعظيم مى كنند و بزرگ مى دارند و در حقّش دعا مى كنند و حال اينكه آن را عليه او مى گفتند.

و خداوند در هر موضعى از قرآن واژه سمع: شنيدن، را در باره مؤمنين اثبات نموده و آن را از كافرين نهى مى كند، يا تشويق بر بكار بردن نيروى شنوايى است و يا قصد و هدف تصوّر در معنى شنيدن، و انديشيدن در آن است: مثل آيات: (أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها- 195/ اعراف) و (صُمٌّ بُكْمٌ- 18/ بقره) و (وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً- 25/ انعام) و هر گاه خداى تعالى را با كلمه- سمع- توصيف كنى (سميع- سامع- 9 مقصود علم و آگاهى خداوند به مسموعات و پاداش به آنهاست مثل آيات: (قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ

فِي زَوْجِها

و آيه: (أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ- 26/ كهف) (ترجمه تمام آيه: بگو خداوند بهتر مى داند كه اصحاب كهف چه مدّت در غار بوده اند، غيب دانستن آسمان و زمين ويژه اوست چه بيناست و چه شنواست خداى تعالى) يعنى در باره آن امر خداى تعالى كه آگاه بر شگفتى هاى حكمت خويش است، مى گويد: و خبر مى دهد و در اين آيه نگفته است ما ابصره و ما اسمعه «1».

و بنا بر آنچه قبلا ذكر شد، خداى تعالى جز در آنچه كه علم و آگاهى به مسموعات و

(1) در زبان عرب افعالى براى تعجّب داشتن و در شگفت شدن از چيزى به كار مى رود كه در واقع نماياندن خوبيها و بزرگ داشتن آن ها يا بدى چيزى است، بطوريكه آن دو صفت جالب توجّه و شگفت آور است. اوّل به صورت الفاظى كه از قرينه كلام فهميده مى شود مثل: سبحان الله و كيف تكفرون بالله كه حالت شگفتى و تعجّب از كفر ورزيدن مردمى است كه هيچ بوده اند و خداى آنها را حيات داده و باز كافرند و مثل عبارت: للّه درّه فارسا براستى خداوند چنين دلاور و شجاعى را افزون كند.

دوّم- افعال تعجّب به صورت فعل تعجّب كه بر دو قسم است:

1- از هر صفتى به صورت- افعل به- ساخته مى شود، مثل اقبح بالجهل: نادانى چقدر زشت و ناپسند است.

و احسن بالعلم: دانش چقدر خوب و زيباست. هر چند كه اينگونه فعل تعجّب به صورت امر است ولى در حقيقت فعل ماضى است و آن صفات مورد شگفتى و تعجّب مثل همان حسن و قبح در خود علم و جهل وجود دارد. و در باره خداوند كه در متن كتاب و قرآن به صورت ابصر به و اسمع آمده است مراد و مقصود علم ذاتى خداوند به مسموعات و پاداش آنهاست اينگونه افعال تعجّب از افعال ثلاثى مجرّد كه (مثبت- معلوم- تام- متصرف) كه قابل تفضيل و برترى دادن باشد، ساخته مى شود و هر گاه بخواهيم تعجّب را شدّت بخشيم واژه هاى- اكثر و اشدّ- يا- اطول- و از اين قبيل واژه ها را با مصدر آن فعل به كار مى بريم مثل- ما اشدّ ايمانه- چقدر ايمانش قوى است. و عبارت ما اكثر علمه: چقدر علمش زياد است.

2- فعل تعجّب به صورت- ما افعل- مثل- ما ابصره و ما اسمعه- كه در متن كتاب و در قرآن آمده است و يا عبارت ما اجمل الفضيلة: فضيلت چقدر زيبا است. و ما اقبح الرّذيلة: رذالت و پستى چقدر ناپسند است كه اينگونه افعال تعجّب، چون صفات كسى است و جدا از اشياء تصوّر مى شود يا جداگانه وجود دارد، اطلاقش در باره خداى تعالى صحيح نيست و چيزى هم كه مورد تعجّب قرار مى گيرد، بايستى معرفه و نكره معروف و

پاداش به آنهاست به مفهومى ديگرى كه در مورد واژه- سمع- هست، توصيف نمى شود.

و در صفت كفّار مى گويد: (أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا- 38/ مريم) معنايش اينستكه آنها در آن روز (روز بعث و قيامت) چيزى كه امروز به خاطر ستمكارى به نفس خويش و ترك نظر و انديشه در حقايق برايشان پوشيده بود و به آن راه نيافتند چه خوب مى شنوند و چه خوب مى بينند.

و گفت: (خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا- 93/ بقره) (آنچه را به شما داديم بگيريد و بشنويد، گفتند شنيديم و كار نبستيم) و (سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ- 41/ مائده) يعنى سخنانى را كه از تو مى شنوند نه براى ايمان و تصديق است بلكه به خاطر اينكه آنها را تكذيب كنند و دروغ پندارند.

و آيه: (سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ «1»- 41/ مائده) يعنى به خاطر موقعيت ديگران سخن آنها را مى شنوند.

استماع همان- اصغاء- است مثل آيات:

(نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ- 47/ اسراء) و (وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ- 25/ انعام) و (وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ- 42/ يونس) و (وَ اسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ- 41/ ق) و (أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ- 31/ يونس) يعنى كيست كه ايجاد كننده گوشها، و ديدگان آنها و عهده دار حفظ و تداوم خلقتشان است.

مسمع و مسمع: سوراخ گوش و دسته دلو آب كه به آن تشبيه شده است.

مخصوص باشد تا فايده مطلوب حاصل شود، مثل ما احسن رجلا يفعل الخير: چقدر مرد نيكوكار، زيباست، كه واژه- رجلا- هر چند نكره است ولى با فعل (خير) مخصوص و معين شده است.

(1) آيه اى است در باره غمگين نشدن پيامبر (ص) از مخالفين مى گويد اى پيامبر (ص) كسانى كه به كفر روى مى آورند، تو را غمگين و محزون نسازد، همانهائى كه به زبان اظهار ايمان مى كنند و در دل مؤمن نيستند.

و كسانى از يهود كه به دروغ ها و اكاذيب و سخن ديگران گوش فرا مى دهند.

(سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ، سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ- 40/ مائده).

.(سمك) [سمك]

السّمك: سقف بلند خانه.

سمكه: آن را بالا برد و برافراشت.

آيه: (رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها- 28/ نازعات) يعنى: سقف رفيع آسمان را برافراشت و آن را استوار ساخت.

شاعر گويد: انّ الّذى سمك السّماء مكانها «1».

و در بعضى دعاها آمده است كه: يا بارئ السّموات و المسموكات «2» اى كسى كه

(1) مصراع فوق از قصيده فرزدق است و در ديوانش به صورت زير آمده است:

انّ الذى سمك السّماء بنى لنا بيتا دعائمه اعز و اطول

يعنى: براستى خداوندى كه آسمان را برافراشت براى ما خانه اى ساخت كه ستون ها و پايه هايش بسى بلندتر و ارزشمندتر است. كه قصد فرزدق از واژه- بيتا- كعبه و بيتى است كه در قرآن، گفت: (أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ- 96/ آل عمران) يعنى: نخستين خانه پرستش خداى و كعبه مسلمين. شيخ طبرسى در ذيل آيه: (رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها- 28/ نازعات) مى نويسد: فسوّاها: بلا شقوق و لا فطورا و لا تفاوة و قيل سواها احكمها يعنى آسمانها را كه در آيه قبل نام برده و مى گويد: (أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها- 28/ نازعات) خطاب به فرعون است كه مى گويد: آيا آفرينش مجدّد تو و تدبير كار تو بعد از مرگ مشكل تر است يا آسمانى كه با اين عظمت مدبّرانه با قدرت اللّه بنا شده است آنهم با چنين عظمت و رفعت و استوارى كه بى نظمى و نابرابرى و جدايى در آن نيست، شب را تاريك و روز را روشن قرار داد و پس از آن زمين را با گسترش و وسعتش به وجود آورد و آب و چراگاه و كوهها و وسايل زندگى و چارپايان در آن آفريد و ايجاد كرد بدانيد با همين دلايل محسوس، قيامت هم آمدنى و شدنى است و انسان كوشش را كه در دنيا نموده، نيك يا بد همه را به ياد خواهد آورد و به پاداشش مى رسد: (فَأَمَّا مَنْ طَغى وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى- 37 الى 41/ نازعات) پس هر كس طاغى شده و حيات دنيا را برگزيد دوزخ جاى او است و كسيكه از عقوبت بيم داشت و خود را از هوى و هوس نگهداشت بهشت جاى او است.

(2) روايتى كه مؤلّف (ره) نقل نموده در مآخذ ديگر و نهج البلاغه آمده است، ابن منظور آن را با دو وجه ذكر مى كند و فى الحديث انّ على رضوان اللّه عليه انّه كان يقول فى دعائه اللّهم ربّ المسمكات السّبع و ربّ المدحيات السّبع: يعنى حضرت على عليه السّلام در دعايش مى گفت الهى تو پروردگار برافراشته هاى هفتگانه و گردنده هاى هفتگانه اى. و قول على رضى اللّه عنه صواب مسمكات كه على (ع) در دعايش گفته صحيح است.

و در حديثى ديگر گفته است: اللّهم بارى المسموكات السّبع و ربّ المدحوات. و مسموكات: در سخن على (ع) همان آسمانها است.

و باز از على رضى اللّه روايت شده كه او مى گفت سمك اللّه السّماء سمكا رفعها: يعنى خداوند آسمان را

ايجاد كننده آسمانهاى رفيع و شكوهمند هستى.

سنام سامك: كوهان بلند.

السّماك: آنچه كه خانه را با آن برپا مى دارى.

السّماك: ستاره اى است (سمكان، دو ستاره در پاى تصوير شير در آسمان تصور شده).

سمك: ماهى:.

(سمن) [سمن]

السّمن: فربهى، نقطه مقابل هزال: لاغرى است.

سمين و سمان: فربه و چاق.

آيه: (أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ- 46/ يوسف) (ما را در باره هفت گاو فربه آگاهى ده).

اسمنته و سمّنته: آن را قوى و چاق كردم.

آيه: (لا يُسْمِنُ وَ لا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ- 7/ غاشيه) (نه فربه مى كند و نه دفع گرسنگى) و اسمنته: آن را در حال فربهى خريدم يا بخشيدم.

استسمنته: فربهش ساختم.

السّمنة: داروى چاقى.