شرح نهج البلاغه ابن میثم جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه: ابن ميثم، ميثم بن علي، 689 - 636ق. شارح

عنوان و نام پديدآور: شرح نهج البلاغه ابن ميثم/ كمال الدين ميثم بن علي بن ميثم بحراني؛ مترجم محمدصادق عارف … [و ديگران]

مشخصات نشر: مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي، - 1375.

مشخصات ظاهري: ج 5

شابك: 15000ريال(ج.1)؛ 15000ريال(ج.1)؛ 15000ريال(ج.1)

وضعيت فهرست نويسي: فهرستنويسي قبلي

يادداشت: جلد سوم: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهشهاي اسلامي.

يادداشت: جلدهاي مختلف اين كتاب توسط افراد مختلف ترجمه شده است.

يادداشت: ج. 2 (چاپ اول: 1375)؛9500 4 ريال

يادداشت: ج. 4 (چاپ اول: 1375؛ 17500 ريال

عنوان ديگر: نهج البلاغه. شرح

موضوع: علي بن ابي طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه -- نقد و تفسير

موضوع: علي بن ابي طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- خطبه ها

موضوع: علي بن ابي طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- كلمات قصار

موضوع: علي بن ابي طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- توقيعات

شناسه افزوده: علي بن ابي طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه. شرح

شناسه افزوده: عارف، محمدصادق. مترجم

شناسه افزوده: آستان قدس رضوي. بنياد پژوهشهاي اسلامي

شناسه افزوده: بنياد پژوهشهاي اسلامي

رده بندي كنگره: BP38/0422الف 2 1375

رده بندي ديويي: 297/9515ن/ش الف

شماره كتابشناسي ملي: م 71-1315

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

شرح نهج البلاغه ابن ميثم

كمال الدين ميثم بن علي بن ميثم بحراني

مترجم محمدصادق عارف … [و ديگران]

مشخصات نشر: مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي، - 1375.

فهرست نامه‌ها و موضوعات اين مجلد

وصيّت 31 از جمله وصيّتهاى امام(علیه السلام)به فرزندش امام حسن(علیه السلام) 1

نامۀ 32 به معاويه-موعظه و يادآورى چگونگى دنيا 106

نامۀ 33 به قثم بن عبّاس فرماندار مكه 112

نامۀ 34 به محمد بن ابى بكر موقعى كه از دلگيرى وى در نصب مالك به جاى او مطّلع شد 117

نامۀ 35 به عبد اللّه بن عباس پس از كشته شدن محمد بن ابى بكر 120

نامۀ 36 به عقيل بن ابى طالب در بارۀ سپاهى كه به جانب دشمن گسيل داشت 123

نامۀ 37 به معاويه جهت سركوبى او 129

نامۀ 38 به مردم مصر،موقعى كه مالك اشتر را به فرمانروايى آنجا تعيين كرد 133

نامۀ 39 به عمرو بن عاص 138

نامۀ 40 به يكى از كارگزارانش 143

نامۀ 41 به عمر بن ابى سلمۀ مخزومى 153

نامۀ 42 به مصقلة بن هبيرۀ شيبانى 155

نامۀ 43 به زياد بن ابيه،موقعى كه مطّلع شد معاويه مى‌خواهد او را فريب دهد و به خود ملحق سازد 158

نامۀ 44 به عثمان بن حنيف انصارى كه در آن اشاره به داستان فدك و ماجراى حضرت زهرا نموده 164

نامۀ 45 به يكى از كارگزارانش 197

وصيّت 46 به حسن و حسين(علیه السلام)موقعى كه ابن ملجم ملعون او را ضربت زد 200

نامۀ 47 به معاويه 208

نامۀ 48 امام(علیه السلام)در آن بر معايب دنيا اشاره دارد 212

نامۀ 49 به سران سپاه خود 214

نامۀ 50 به كارگزاران ماليات 219

نامۀ 51 به فرمانداران شهرها در بارۀ معناى نماز 224

عهد نامۀ 52 به مالك اشتر نخعى هنگامى كه او را به استاندارى مصر گماشت 227

نامۀ 53 به طلحه و زبير 311

نامۀ 54 به معاويه كه او را به تقواى الهى دعوت مى‌كند 315

نامۀ 55 امام(علیه السلام)در آن شريح را نصيحت مى‌كند موقعى كه او را سرلشكر سپاهى قرار مى‌دهد كه به شام گسيل مى‌دارد 319

نامۀ 56 به اهل كوفه 321

نامۀ 57 به مردم شهرها كه در آن ماجراى خود را با اهل صفّين شرح مى‌دهد 323

نامۀ 58 به اسود بن قطيبة رئيس سپاه حلوان 327

نامۀ 59 به كارگزارانى كه سپاه امام از قلمرو آنها مى‌گذرند 330

نامۀ 60 به كميل بن زياد نخعى 333

نامۀ 61 به مردم مصر كه موقع تعيين مالك به فرمانروايى مصر با وى فرستاد 335

نامۀ 62 به ابو موسى اشعرى كه از طرف امام فرمانرواى كوفه بود 341

نامۀ 63 در پاسخ معاويه 346

نامۀ 64 به معاويه كه ضمن آن او را به تقوى امر كرده،و به خوددارى از دعوى باطل ارشاد نموده 354

نامۀ 65 به عبد اللّه بن عباس 360

نامۀ 66 به قثم بن عباس 362

نامۀ 67 به سلمان فارسى،پيش از ايام خلافتش 366

نامۀ 68 به حارث همدانى 368

نامۀ 69 به سهل بن حنيف انصارى 377

نامۀ 70 به منذر بن جارود عبدى 380

نامۀ 71 به عبد اللّه بن عباس 383

نامۀ 72 به معاويه كه او را به خاطر نافرمانى‌اش توبيخ مى‌كند 385

نامۀ 73 پيمانى كه امام(علیه السلام)بين مردم ربيعه و يمن نوشته است 388

نامۀ 74 به معاويه در نخستين روزهايى كه با وى بيعت شد 391

نامۀ 75 به عبد اللّه بن عباس موقعى كه او را در بصره به جاى خود تعيين كرد 393

نامۀ 76 به عبد اللّه بن عباس وقتى كه او را به مصر فرستاد 395

نامۀ 77 به ابو موسى اشعرى در پاسخ جريان حكمين 397

نامۀ 78 به سران سپاه موقعى كه به خلافت رسيدند 400

گزيدۀ سخنان دلاويز امير المؤمنين 403

ادامه برگزيده از نامه‌هاى آن حضرت

31-از جمله وصيتهاى على(علیه السلام)كه به(فرزندش)حسن بن على(علیه السلام)پس از

اشاره

بازگشت از صفّين در محل حاضرين نوشت.

مى‌گويم:جعفر بن بابويه-رحمة اللّه-روايت كرده است،كه اين وصيّت را به پسرش محمد بن حنفيّه-رضى اللّه عنه-نوشت،و آن از شيواترين و رساترين سخن و بيش از هر كلامى بر دقايق و لطايف حكمت عملى مشتمل است و كاملترين عبارتى است كه به راه خدا دعوت مى‌كند،و حاضرين نام محلى در شام است،در اين چند بخش است:

بخش اوّل گفتار امام(علیه السلام)

اشاره

مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ- الْمُسْتَسْلِمِ لِلدَّهْرِ الذَّامِّ لِلدُّنْيَا- السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى وَ الظَّاعِنِ عَنْهَا غَداً- إِلَى الْمَوْلُودِ الْمُؤَمِّلِ مَا لاَ يُدْرِكُ- السَّالِكِ سَبِيلَ مَنْ قَدْ هَلَكَ- غَرَضِ الْأَسْقَامِ وَ رَهِينَةِ الْأَيَّامِ- وَ رَمِيَّةِ الْمَصَائِبِ وَ عَبْدِ الدُّنْيَا وَ تَاجِرِ الْغُرُورِ- وَ غَرِيمِ الْمَنَايَا وَ أَسِيرِ الْمَوْتِ- وَ حَلِيفِ الْهُمُومِ وَ قَرِينِ الْأَحْزَانِ- وَ نُصُبِ الْآفَاتِ وَ صَرِيعِ الشَّهَوَاتِ وَ خَلِيفَةِ الْأَمْوَاتِ

لغات

رهينة:گروگان رمية:هدف،تاء براى نقل اسم از وصفيت به اسم صرف است.

حليف:هم قسم نصب:چيزى كه به جايى نصب شود (نشانه).

ترجمه

«از پدرى در آستانه مرگ،به ناهموارى زمان معترف،پشت كرده به عمر، تسليم روزگار،بدبين به دنيا،ساكن خانه‌هاى مردگان و آن كه فردا از آن خانه‌ها كوچ مى‌كند،به فرزندش كه آرزومند چيزى است كه نمى‌رسد،روندۀ راه نابود شدگان،هدف بيماريها و گروگان روزگار و محل آماج مصيبتها و غمها و بندۀ دنيا و سوداگر غرور و بدهكار نابوديها،گرفتار مرگ و هم قسم رنجها و همدم غمها و نشان(تير)آفتها و زمين خوردۀ خواهشهاى نفسانى و جانشينان مردگان ».

شرح

در اين بخش كه به منزلۀ عنوان وصيّت است،آن بزرگوار براى خود، هفت ويژگى و براى فرزندش چهارده تا در زمينۀ دل نبستن بر دنيا بيان فرموده و ويژگيهاى فرزندش را دو چندان آورده است،زيرا هدف،وصيّت و نصيحت اوست :

اوّل: من الفان ،اين لفظ به صورت مجاز از باب تسميه شيء به اسم نتيجه آن،به كار رفته است اسم منقوص الفانى را به جهت رعايت قرينه كلمه دوّم للزّمان با حذف ياى الفان وقف كرده است.و اين عمل جايز است.

دوّم: المقرّ للزّمان :يعنى بر اثر زور و جبر،اقرار به ناتوانى خود در دست دگرگونيهاى آن دارد،گويى روزگار را دشمنى پر قدرت فرض كرده است كه هماوردان به قدرت او اعتراف مى‌كنند.

سوّم: «المدبر العمر» از آن جهت كه عمر آن بزرگوار قريب به شصت سال بود.

چهارم: المستسلم للدّهر كه اين عبارت شيواتر از المقرّ للزّمان است.

پنجم: «الذّام للدّنيا» چه پيوسته آن حضرت از دنيا بيزار بوده و با بيان زشتيهايش از آن دورى مى‌جسته است.

ششم: السّاكن مساكن الموتى معنى اين عبارت ترغيب به دورى از اعتماد و دلبستگى به دنيا و ماندن در آنست به وسيلۀ يادآورى اين مطلب كه دنيا

منزل مردگان است.زيرا هر كس در محلّ سكونت اموات قرار دارد،دچار سرنوشت آنان خواهد شد،و در جهت ايجاد نفرت[از دنيا]نظير آيه مباركه «وَ سَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ» ⁽¹⁾است.

هفتم: الظّاعن عنها غدا اين عبارت يادآور جدايى و غدا كنايه از زمان جدايى و لفظ الظّاعن استعاره براى همان جدايى است.

امّا در بارۀ فرزند:

اوّل: المؤمّل ما لا يدرك ،در اين جمله به دورى جستن از طول آرزو امر شده،زيرا آن باعث فراموش كردن آخرت است،و دليل دورى جستن از دنيا و آرزو داشتن چيزى است كه به او نمى‌رسد.بديهى است كه انسان تا وقتى كه در اين دنياست،به خواسته‌هاى خود آرزومند است،همان طورى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرموده است:فرزند آدم پير مى‌شود ولى دو خصلت در او شدّت مى‌يابد:

آزمندى و آرزو داشتن،و بى‌ترديد عمر به سر مى‌آيد بى‌آنكه اينها برآورده شوند.

دوّم: السالك سبيل من قد هلك ،راه كسانى كه هلاك شده‌اند همان مسافرت از دنياست به سمت آخرت و طىّ منازل عمر.و اين كه راه را به كسانى كه هلاك شده‌اند،نسبت داده است براى يادآورى مرگ است .

سوّم: غرض الاسقام از آن رو لفظ«الغرض»را استعاره براى فرزندش آورده كه او به منزلۀ نشانه‌اى مورد اصابت تيرهاى بيماريهاست.

چهارم: رهينة الايّام لفظ الرّهينه را استعاره براى فرزند خود آورده است به اعتبار اين كه وجود او وابسته به اوقات و داخل در حكم آنست چنانكه گروگان در اختيار گرودار است.

پنجم: و رميّة المصائب اين عبارت نيز مثل عبارت غرض الأسقام

[استعاره است براى اين كه او هدف تيرهاى شدايد است.] ششم: و عبد الدّنيا لفظ عبد مستعار است،زيرا كه طالب دنيا در حقيقت مطيع دنيا و كارگزار اوست،همچنان كه بنده،فرمانبردار و كارگر مولاى خويش است.

هفتم: و تاجر الغرور يعنى تجارت او براى دنيا،فريب و غفلت از كسب و كار حقيقى و جاودانه است.و كلمه تاجر استعاره از انسان است،به دليل صرف مال و فعاليّت خود در راه شرّ دنيا به گمان اين كه آنها همه خواستهاى مفيدند.

هشتم: و غريم المنايا لفظ غريم كنايه از انسان است به اعتبار اين كه هر فرد بشر همچون مسافرى است و اجل در پى او بمانند طلبكارى در پى بدهكار خود است.

نهم:لفظ اسير را استعاره آورده است به لحاظ تسليم بودن او به مرگ و خلاصى نداشتن از آن.

دهم: و حليف الهموم :همدم غمهاست.

يازدهم: و قرين الاحزان ،الفاظ حليف و قرين را استعاره آورده است به اعتبار انفكاك ناپذيرى او از غم و اندوهها همان طورى كه دو هم‌پيمان از يكديگر جدا نمى‌شوند.

دوازدهم: و نصب الافات ،مثل و رميّة المصائب،است.يعنى در معرض آفتهاست.

سيزدهم: و صريع الشهوات ،كلمه صريع استعاره آورده شده است به جهت مغلوب و مقهور بودن او در دست هواى نفس همچون قتيل به معناى مقتول.

چهاردهم: و خليفة الاموات ،در اين عبارت با يادآورى مرگ ايجاد نفرت از دنيا مى‌فرمايد،زيرا كه جانشين مردگان در معرض پيوستن به آنهاست،

نظير سخن بعضى از حكما كه گفته‌اند:براستى كه ما بين او و آدم جز پدرى مرده وجود ندارد،نسبت اصولى با مرگ دارد.

بخش دوم

اشاره

أَمَّا بَعْدُ- فَإِنَّ فِيمَا تَبَيَّنْتُ مِنْ إِدْبَارِ الدُّنْيَا عَنِّي- وَ جُمُوحِ الدَّهْرِ عَلَيَّ وَ إِقْبَالِ الْآخِرَةِ إِلَيَّ- مَا يَزَعُنِي عَنْ ذِكْرِ مَنْ سِوَايَ- وَ الاِهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِي- غَيْرَ أَنِّي حَيْثُ تَفَرَّدَ بِي دُونَ هُمُومِ النَّاسِ هَمُّ نَفْسِي- فَصَدَفَنِي رَأْيِي وَ صَرَفَنِي عَنْ هَوَايَ- وَ صَرَّحَ لِي مَحْضُ أَمْرِي- فَأَفْضَى بِي إِلَى جِدٍّ لاَ يَكُونُ فِيهِ لَعِبٌ- وَ صِدْقٍ لاَ يَشُوبُهُ كَذِبٌ وَ وَجَدْتُكَ بَعْضِي- بَلْ وَجَدْتُكَ كُلِّي- حَتَّى كَأَنَّ شَيْئاً لَوْ أَصَابَكَ أَصَابَنِي- وَ كَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاكَ أَتَانِي- فَعَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِينِي مِنْ أَمْرِ نَفْسِي- فَكَتَبْتُ إِلَيْكَ كِتَابِي هَذَا- مُسْتَظْهِراً بِهِ إِنْ أَنَا بَقِيتُ لَكَ أَوْ فَنِيتُ

لغات

جمح الفرس:وقتى كه اسب بر صاحبش غلبه كند و او قادر بر رام كردنش نباشد.

يزغني:باز مى‌دارد مرا محض:خالص.

افضى:پايان يافت.

شوب:آميختگى و درهم شدن.

ترجمه

«امّا بعد،در آنچه از پشت كردن دنيا از من،و سركشى روزگار بر من،و رو آوردن آخرت به من،آشكار شد مرا از ياد جز خودم و اهميت دادن بدانچه در پشت سر من است باز مى‌دارد،ولى چون غم خودم نه غم ديگران به خودم منحصر شد،پس انديشه‌ام با من همسو شد و مرا از آرزو و خواهش نفسم بازداشت و حقيقت كار مرا بر من آشكار ساخته،و مرا به كوششى كه بازيچه نيست و راستيى كه آميخته به دروغ نيست واداشت.[با اين همه]تو را پاره‌اى از تن خود يافتم،بلكه تمام وجود خود احساس كردم،بطورى كه اگر مصيبتى به تو رو آورد مثل اين است كه به من رو آورده است،و اگر مرگ گريبان تو را بگيرد گويا گريبان مرا گرفته است،و من غم كار تو را همچون غم كار خود مى‌خورم.

پس اين نامه را براى تو نوشتم در حالى كه بدان پشت گرمم.چه من زنده بمانم و چه بميرم-(اگر به آن عمل نمايى خاطرم آسوده است )».

شرح

امام(علیه السلام)بين كلمات:اقبال و ادبار،آخرة و دنيا،صنعت تقابل به كار برده است.ما قبلا به معناى پشت كردن به دنيا و رو آوردن به آخرت در شرح عبارت: الا و انّ الدنيا قد ادبرت اشاره كرديم.

لفظ جموح را استعاره براى روزگار آورده است،به لحاظ ناتوانى شخص از غلبه‌اش بر دگرگونيها و تغييرات آن،كه چون اسب سركش از اختيارش بيرون است.

«ما»ى اوّلى به معنى الّذى و احتمال دارد ماى مصدرى باشد،بنا بر معناى اوّل من براى تبيين،و بنا بر معناى دوّم،من براى ابتداى غايت خواهد بود.

«ما»ى دوم به معناى الّذى و در محلّ رفع است،چون مبتداست و «فيما تبيّنت» خبر ما،و مستظهرا حال مى‌باشد.محور جدايى-بر طبق آنچه حضرت بيان مى‌كند-اين است كه امام(علیه السلام)در معرض جدايى از فرزندش مى‌باشد و آن لحظات،هنگام توجّه به حال خود و حال اوست تا او را به منزلۀ خود فرض كند،و نيز حضرت[مى‌خواهد به فرزندش بفهماند]كه به وضع او بسيار اهميت مى‌دهد تا بدين وسيله او براى پذيرش وصيّت آن حضرت آماده‌تر شود.

تا اينجا به منزلۀ آماده‌سازى و مقدّمۀ وصيّت است.سپس آن حضرت با بيان مطالبى كه ذكر شد،نزديك شدن رحلت خود را به سوى خدا،به او اعلام داشته است و اين كه همين امر،-نزديكى رحلت به سوى خدا-او را از توجّه به ماسواى او و از مصالح مربوط به مصلحت مخلوق و نظام هستى بازداشته است.زيرا آن هنگام،هنگامۀ سختى است براى انسان و آنچه در آن وقت برايش اهمّيّت دارد همان آراستگى به فضايل و آمادگى براى ديدار با خداست و!آن غير از زمان جوانى و اوايل عمر است كه براى اصلاح حال ديگران و پرداختن به كارهاى عادى مجال دارد.

جز اين كه براى امام،وقتى كه هنگامۀ رحلت پديد آمد و معلوم شد كه در آن حال بايد تنها به خود بپردازد و انديشه‌اش نيز آن را تأييد كرد كه بدانچه سزاوار است و برايش اهمّيّت دارد توجّه كند و از آنچه دلخواه اوست چشم بپوشد.-زيرا بهترين و درست‌ترين انديشه‌ها از نظر امام،آن انديشه‌اى است كه اهميّت بيشترى به اين امر دهد و حقيقت كار و آنچه را كه شايسته است بر ملا سازد و سرانجام او را به تلاش و صداقتى دور از بازيچه و دروغ برساند -امام عليه السلام،فرزندش را پارۀ تن خود تعريف كرده است كه كنايه از زيادى پيوند با آن حضرت و نزديكى و محبّت به اوست،چنانكه شاعر گويد:

براستى كه فرزندانمان پاره‌هاى جگر ما هستند كه بر روى زمين راه مى‌روند.بلكه او فرزندش را،تمام وجود خود يعنى عبارت از مجموع هستى خود ديده است،زيرا كه او خليفه و جانشين وى و وارث دانش و فضايل اوست.دليل بر قرب زياد وى و اين كه او به منزلۀ جان وى است يادآورى دو نتيجه است كه در عبارت از حتّى تا«آتانى»وجود دارد.وجه تشبيه ميان مصيبتى كه به فرزندش مى‌رسد و آن مصيبتى كه به صورت غير مستقيم به خود آن حضرت مى‌رسد،نهايت تأثر و دردناكى او به سبب آن مصيبت مى‌باشد.

اين احساس هر چند براى آن بزرگوار،مانند هر پدرى نسبت به فرزندش، امرى طبيعى بوده است،لكن از چيزهايى است كه انسان در پايان عمر و در آن هنگام كه از قطع رابطه‌اش با دنيا آگاه مى‌شود بايد به آن توجّه كامل داشته باشد زيرا انسان بطور طبيعى بقاى نام نيك را دوست دارد و بر دوام خير و آثار نيك حريص است،از اين رو خود را تنها در انديشۀ خويشتن منحصر مى‌كند و به درستى نظرش در پند و نصيحت،ملزم ساخته است.

كلمه محض را به حالت رفع بنا به فاعليّت و به صورت نصب بنا بر حذف حرف جرّ[منصوب به نزع خافض]خوانده‌اند بنا بر اين،تقدير عبارت:عن محض امرى است.

سپس توجّه داده است كه از لوازم وجدانى اوست آنچه را كه مورد توجّه و اهميّت است به فرزندش توجه دهد و اهميتش را گوشزد كند،بدان جهت اين وصيت را نوشته است كه پشتوانه و سندى باشد تا در هر حال،چه او بماند و يا بميرد سرمشق عمل او باشد.زيرا اين وصيت مشتمل است بر سخنان دلاويز، آداب زندگى،اخلاق شايسته و رهنمودهاى خط مشى در راه خدا،آنچه را كه خود به پيروى و تقليد از پيامبر(صلی الله علیه و آله)در طول عمر براى خويشتن پسنديده است عنايت و علاقۀ به فرزند ايجاب مى‌كند كه او را نيز به انجام اين كارها رهنمون شود.و توفيق عمل مربوط به خداست.

بخش سوم

اشاره

فَإِنِّي أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ أَيْ بُنَيَّ وَ لُزُومِ أَمْرِهِ- وَ عِمَارَةِ قَلْبِكَ بِذِكْرِهِ وَ الاِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ- وَ أَيُّ سَبَبٍ أَوْثَقُ مِنْ سَبَبٍ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ- إِنْ أَنْتَ أَخَذْتَ بِهِ- أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ وَ أَمِتْهُ بِالزَّهَادَةِ- وَ قَوِّهِ بِالْيَقِينِ وَ نَوِّرْهُ بِالْحِكْمَةِ- وَ ذَلِّلْهُ بِذِكْرِ الْمَوْتِ وَ قَرِّرْهُ بِالْفَنَاءِ- وَ بَصِّرْهُ فَجَائِعَ الدُّنْيَا- وَ حَذِّرْهُ صَوْلَةَ الدَّهْرِ وَ فُحْشَ تَقَلُّبِ اللَّيَالِي وَ الْأَيَّامِ- وَ اعْرِضْ عَلَيْهِ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ- وَ ذَكِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الْأَوَّلِينَ- وَ سِرْ فِي دِيَارِهِمْ وَ آثَارِهِمْ- فَانْظُرْ فِيمَا فَعَلُوا وَ عَمَّا انْتَقَلُوا وَ أَيْنَ حَلُّوا وَ نَزَلُوا- فَإِنَّكَ تَجِدُهُمْ قَدِ انْتَقَلُوا عَنِ الْأَحِبَّةِ- وَ حَلُّوا دِيَارَ الْغُرْبَةِ- وَ كَأَنَّكَ عَنْ قَلِيلٍ قَدْ صِرْتَ كَأَحَدِهِمْ- فَأَصْلِحْ مَثْوَاكَ وَ لاَ تَبِعْ آخِرَتَكَ بِدُنْيَاكَ- وَ دَعِ الْقَوْلَ فِيمَا لاَ تَعْرِفُ وَ الْخِطَابَ فِيمَا لَمْ تُكَلَّفْ- وَ أَمْسِكْ عَنْ طَرِيقٍ إِذَا خِفْتَ ضَلاَلَتَهُ- فَإِنَّ الْكَفَّ عِنْدَ حَيْرَةِ الضَّلاَلِ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الْأَهْوَالِ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ- وَ أَنْكِرِ الْمُنْكَرَ بِيَدِكَ وَ لِسَانِكَ- وَ بَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ- وَ جَاهِدْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ- وَ لاَ تَأْخُذْكَ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لاَئِمٍ- وَ

خُضِ الْغَمَرَاتِ لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ وَ تَفَقَّهْ فِي الدِّينِ- وَ عَوِّدْ نَفْسَكَ الصَّبْرَ عَلَى الْمَكْرُوهِ- وَ نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُرُ فِي الْحَقِّ- وَ أَلْجِئْ نَفْسَكَ فِي أُمُورِكَ كُلِّهَا إِلَى إِلَهِكَ- فَإِنَّكَ تُلْجِئُهَا إِلَى كَهْفٍ حَرِيزٍ وَ مَانِعٍ عَزِيزٍ- وَ أَخْلِصْ فِي الْمَسْأَلَةِ لِرَبِّكَ- فَإِنَّ بِيَدِهِ الْعَطَاءَ وَ الْحِرْمَانَ- وَ أَكْثِرِ الاِسْتِخَارَةَ وَ تَفَهَّمْ وَصِيَّتِي- وَ لاَ تَذْهَبَنَّ عَنْكَ صَفْحاً- فَإِنَّ خَيْرَ الْقَوْلِ مَا نَفَعَ- وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لاَ خَيْرَ فِي عِلْمٍ لاَ يَنْفَعُ- وَ لاَ يُنْتَفَعُ بِعِلْمٍ لاَ يَحِقُّ تَعَلُّمُهُ

لغات

الغمرات:ميخها.

المثوى:جاى ماندن و اقامت.

ترجمه

«پس اى پسرك من تو را به پرهيزگارى و ترس از خدا و پيوسته امر و فرمان او را بردن،و آباد ساختن خانۀ دل خود با ياد خدا،و چنگ زدن به ريسمان او، سفارش مى‌كنم،و كدام وسيله اطمينان بخش‌تر و استوارتر از رشتۀ بين تو و خداست،اگر تو آن را دستاويز قرار دهى؟! دلت را به موعظه زنده‌دار و با پارسايى بميران و بوسيلۀ يقين نيرومند ساز و به نور حكمت روشن كن و با ياد مرگ ذليل و خاشع گردان و به اعتراف بر نابودى و فنا وادار ساز،و به بديهاى دنيا بينايش گردان،و از حملۀ روزگار و گردش ناهنجار شبانه‌روز بترسان،و با شرح احوال گذشتگان آشنا كن،و آنچه را كه بر سر آنها آمده است يادآور باش و در ديار و آثار ايشان گردش كن،پس ببين آنان چه كرده‌اند،و از چه چيزها دست شسته‌اند،و كجا فرود آمده و منزل گرفته‌اند،در نتيجه خواهى ديد كه ايشان از دوستان جدا و در سراى غربت جايگزين شده‌اند و گويا طولى نخواهد كشيد كه تو نيز يكى از آنان خواهى شد،بنا بر اين،جايگاه خود را با اعمال شايسته بياراى و سراى آخرت خود را به دنيايت مفروش،و در بارۀ آنچه آگاهى ندارى سخن مگو،و در چيزى كه به تو مربوط نيست گفتگو نكن،و از راهى كه مى‌ترسى گمراه شوى مرو،زيرا خوددارى به هنگام سرگردانى از گمراهى، بهتر از انجام كارهاى ترسناك است.و امر به معروف كن تا در جرگۀ آن باشى،و با دست و زبان نهى از منكر نما،و با تلاش و كوشش از بدكاران فاصله بگير،و آن

طور كه شايسته است در راه خدا جهاد كن،و در راه خدا از سرزنش ملامتگران باكى نداشته باش،و براى حق هر جا كه باشد سختيها را تحمل كن،در احكام دين بصير و آگاه باش،و خود را بردبارانه بر ناملايمات عادت ده،نيكو صفتى است شكيبايى در راه حق،و در همۀ كارها خود را به خدا واگذار،زيرا در آن صورت به پناهگاهى پناه برده‌اى كه نگهبان تو نگهدارى تواناست و در درخواست خود،تنها از پروردگار مسألت نما،زيرا بخشش و يا محروم ساختن به دست اوست،و از خداوند بسيار طلب خير و نيكى كن،وصيّت مرا خوب درك كن،و از آن روى مگردان،زيرا نيكوترين سخن گفتارى است كه سود دهد،و بدان كه دانش بى‌فايده را خيرى نيست،و از علمى كه شايستۀ آموختن نيست فايده و منفعتى عايد نمى‌شود .»

شرح

اين همان هنگامى است كه شروع كرده است تا آنچه را مى‌خواهد وصيّت كند.اين بخش از وصيّت مشتمل بر چند مطلب است:

اوّل:تقواى الهى،كه قبلا حقيقت تقوى را دانستى و ممكن است در اينجا مقصود از تقوى،ترس از خدا باشد.

دوم:سر به فرمان او نهادن كه خود لازمۀ تقوا داشتن است.

سوم:خانۀ دل را با ياد خدا آباد ساختن.لفظ العمارة استعاره براى كامل ساختن قلب با ياد خدا و ذكر فراوان اوست،زيرا كه ذكر خدا روح عبادات و كمال نفس است،همان طور كه آبادى منزل،كمال آن است و كمال نفس در ضمن ذكر مداوم است،به دليل آيۀ مباركۀ: «وَ اذْكُرُوا اللّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽¹⁾.

چهارم:چنگ زدن به ريسمان او.لفظ الحبل را استعاره آورده است براى آنچه از امور دين كه به آن دست مى‌يابد.و چنگ زدن به آن مانند ريسمانى

وسيلۀ نجات او مى‌گردد.مقصود از چنگ زدن،نگهدارى خود از عذاب خدا به وسيلۀ تمسّك به اوست.سپس از وسيله‌اى كه مطمئن‌تر از آن باشد،به طريق استفهام انكارى،جويا شده است و اطمينان بخشى آن را در حدّى شگفت‌آور دانسته است.و اين مطلب در معناى ملازمت امر خدا مندرج است به دليل آيۀ مباركه «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً » ⁽¹⁾.

پنجم:دستور داده است كه قلب خود را با موعظه زنده بدارد،صفت احياء را براى قلب عاريه آورده است به اعتبار كامل ساختن وى خود را به وسيلۀ علم و عبرتى كه از موعظه به دست مى‌آيد چنان كه انسان به وسيلۀ حيات به كمال مى‌رسد.

ششم:اين سخن حضرت: فأمته بالزّهادة و آنچه را كه او مى‌ميراند همان نفس امّاره است كه ميراندن نفس عبارت از درهم شكستن و بازداشتن آن از خواهشهايى است كه مخالف با عقل مى‌باشد،و آن از طريق ترك دنيا و نيز مطيع ساختن نفس از اين طريق به دست مى‌آيد.و احتمال دارد كه نفس عاقله مورد نظر باشد،و ميراندن نفس،همان بريدن از هواى نفس است.

هفتم: أن يقوّيه باليقين :يعنى دل را از ناتوانى جهل بيرون كند تا بتواند به سوى افق عليّين و جايگاه نيكان حركت كند،و چون مرحله يقين مرتبۀ قوى و نيرومند علم مى‌باشد،مناسب بوده است كه آن را وسيلۀ تقويت قلب قرار دهد.

هشتم:به وسيلۀ حكمت دل را نورانى سازد.امام(علیه السلام)در اين عبارت كلمۀ (تنوير را استعاره از حكمت آورده است.)[يعنى به گونۀ تشبيه استعارى حكمت را به نور تشبيه كرده است،زيرا حكمت در تاريكيهاى جهل همچون كسى كه مشعلى در دست دارد،وسيلۀ هدايت دل به راه خداست.قبلا با معناى حكمت

و انواع آن آشنا شديم.

نهم:با ياد مرگ دل را شكسته و خاشع گرداند،به اين ترتيب كه زياد به ياد مرگ بودن،باعث ترس مى‌شود و دل را از چموشى در ميدان خواستها باز مى‌دارد،و آن را از اوج خودخواهى و لغزش خودپسندى و جانبدارى از خشم،به خوارى و ذلّت مى‌كشاند.

دهم:او را وادار به اعتراف بر نابودى و مرگ سازد،يعنى قلب را وادار به قبول حتميّت مرگ،ياد مرگ را ادامه دهد تا يقين به مردن در دل جايگزين شود.

يازدهم:چشم دل را به گرفتاريهاى دنيا بصير و بينا گرداند:يعنى دل را وادار كند تا با چشم بصيرت و عبرت به مصيبتها و آفتهاى دنيا بنگرد .

دوازدهم:آن را از جملۀ روزگار و دگرگونى سادۀ شبانه روز بترساند،كلمۀ صولت عاريه آورده شده به لحاظ شباهت روزگار به درنده،در صيد جانداران، و نيز در آزار رساندن به ديگران.

سيزدهم:شرح حال گذشتگان را بر قلب خود عرضه بدارد و آنچه بر سر آنها آمده است متذكّر شود تا ببيند آنان چه كرده‌اند و از چه آثار بزرگ و قدرت گسترده‌اى دست شسته‌اند،تا بدان وسيله عبرتى و حالت مقايسه‌اى از خودش با آنها حاصل گردد و در نتيجه نزديكى پيوستن خود به ايشان و يكى از آنها شدن را يقين كند،جهت شباهت حال خود را با فردى از آنان درك كند.و اين آيۀ مباركه نيز بدان اشاره دارد:

«أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا» ⁽¹⁾تا آخر آيه چهاردهم:محلّ اقامت خود را بيارايد،يعنى سراى آخرت را با انجام كارهاى شايسته بيارايد و آخرت و آنچه را كه از خيرات جاويدان در آن وعده

داده‌اند،به لذّتهاى خيالى ناپايدار نفروشد.لفظ فروش استعاره است.

پانزدهم:در بارۀ آنچه آگاهى ندارد سخن نگويد.زيرا لازمۀ سخن گفتن بدون آگاهى،صفات ناپسند دروغ و جهالت است،و باعث نكوهش انسان مى‌شود.اين گفتار نظير سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)است به بعضى از اصحابش كه فرمود:«چگونه خواهى بود،آن گاه كه در ميان جمعى از مردم فرومايه بمانى كه وفا و امانت از بين آنها رفته باشد و اين چنين بگردند-انگشتانش را داخل هم كرد- راوى مى‌گويد:عرض كردم:يا رسول اللّه!شما وظيفۀ مرا تعيين كنيد.فرمود:آنچه را خوب مى‌دانى انجام بده و آنچه را آگاه نيستى نپذير،و مبادا از حدّ خود تجاوز كنى.و همچنين،اين عبارت كه فرمود:و سخنى را كه موظّف به گفتن آن نيستى، نظير اين گفتۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)است:از محسّنات اسلام هر شخص،خوددارى او از سخنى است كه به او مربوط نيست.

شانزدهم:از حركت در راهى كه ترس از گمراهى دارد،خوددارى كند، مقصود توقّف در برابر كارهاى شبهه ناك و شتاب نداشتن در حركت از طريقى است كه انجاميدن آن به حق مورد ترديد است،زيرا ايستادن و دقّت كردن او براى جستجوى حقيقت تا اين كه راه برايش روشن شود بهتر است از بيراهه رفتن و ارتكاب عملى كه خطر گمراهى در آن باشد .

هفدهم:با رفتار و گفتار خود امر به معروف و نهى از منكر كند،و از زشتكار تا حدّ امكان فاصله گيرد،و اين كار از جمله واجبات كفايى است،و گردش نظام جهان بر محور امر به معروف و نهى از منكر است.از اين رو قرآن كريم و سنّت پيامبر(صلی الله علیه و آله)پر از دستور به امر و نهى است،و با اين عبارت مقام او را تا آنجا بالا برده است كه مى‌فرمايد:تا در زمرۀ امر و نهى كنندگان باشى زيرا آنان از اولياى شايستۀ خدايند كه دل هواى در زمرۀ ايشان بودن را دارد.

هيجدهم:در راه خدا،با دشمنان دين خدا آن طور كه شايسته است،

اقدام به جهاد كند.اضافۀ كلمه حقّ به جهاده از باب اضافۀ صفت به موصوف از لحاظ اهميّت بيشتر صفت است.

نوزدهم:مبادا خود را در راه خدا مستحقّ ملامت گرداند.كنايه از منع او از كوتاهى در اطاعت خداست.زيرا از لوازم كوتاهى در طاعت،استحقاق ملامت ملامتگران است.

بيستم:به خاطر رسيدن به حق در هر كجا كه باشد،سختيها را تحمّل كند،كلمۀ«خوض»استعاره از مواجهه با سختيها و ورود در آن به خاطر رسيدن به حق است .

بيست و يكم:بصيرت و بينش در دين داشته باشد و احكام شرعى و مقدّمات آنها را بياموزد.

بيست و دوم:خود را در مقابل ناملايمات به صبر و استقامت عادت دهد.و قبلا معلوم شد كه تحمّل ناملايمات فضيلتى است كه در سايۀ شجاعت به دست مى‌آيد و از جمله صفات پسنديده است .

بيست و سوم:خود را در تمام كارها به خدا واگذارد،اين دستورى است كه در هر كارى-چه كار دلخواه و يا كار خطرناك-توكّل و توجّه به خدا كند، حقيقت توكّل و آنچه لازمۀ آن بود قبلا توضيح داده شد،حضرت تا آنجا ارزش توكّل را بالا برده كه فرموده است:زيرا تو خود را در پناهگاهى امن و سدّى ارزشمند قرار مى‌دهى،و كلمه كهف را استعاره از خداى تعالى آورده است به اين لحاظ كه هر كس بر او توكّل كند،خدا او را كفايت مى‌كند و از آنچه مى‌ترسد او را ايمن مى‌دارد،همچون غارى كه پناهندۀ خود را حفظ مى‌كند.

بيست و چهارم:در دعا و درخواست خود تنها پروردگارش را منظور كند.

زيرا خلوص از جمله شرايط اجابت است.مرتبۀ اخلاص را با اين گفتار بالا برده است:زيرا دادن و ندادن،بخشش و حرمان در دست اوست،تا توجّه به خدا را

شدّت بخشد و از غير خدا باز دارد.

حرف ف در هر سه مورد:فنعم فانّك و فانّ بيده،جواب سه فعل امر مى‌باشد.

بيست و پنجم:از خداوند بسيار درخواست خير كند.يعنى از خداوند بخواهد تا در آنچه انجام مى‌دهد و نمى‌دهد،خير پيش آورد.

بيست و ششم:وصيّت او را درك كند و از آن غفلت نكند.عبارت الذّهاب صفحا،كنايه از روى گرداندن و عمل نكردن به آن است.كلمه صفحا را بنا بر اين كه حال است،منصوب آورده است:يعنى نبايد به اين وصيّت بى‌اعتنا باشى!امام(علیه السلام)براى قانع كردن فرزندش و پايبندى او به اين وصيّت اين جمله را افزود:همانا بهترين سخن آن است كه مفيد باشد منظور اين است كه وصيّت من مفيد است و هر چه مفيد و سودمند باشد بهترين سخن است،بنا بر اين وصيّت من بهترين سخن است .سپس آن حضرت با اين سخنان خود: و اعلم...تعلمه به وى هشدار داده است كه پاره‌اى از علوم بى‌فايده هستند،پس نبايد ميل به دانستن آنها كند،زيرا او را از سير و سلوك در راه خدا و علمى كه مى‌تواند او را به خدا برساند،باز مى‌دارد.البتّه مقصود از اين علوم همانهايى هستند كه شرع مقدّس از آموختن آنها نهى فرموده است مانند جادو و پيشگويى و ستاره شناسى ⁽¹⁾و افسونگرى و امثال اينها كه به هدفهاى عالى حقيقت نمى‌انجامد.گويا چنين فرموده است:بدان كه هر علمى كه شايستگى آن را ندارد تا بياموزى:يعنى در شرع مقدّس نه به صورت وجوب و نه استحباب آموختن آن به ثبوت نرسيده است،پس آن علم در طريق آخرت بى‌فايده است،در نتيجه خيرى در آن نيست،

زيرا خير واقعى آن منفعتى است كه در نزد خدا جاويدان است،و آنچه منفعت جاودانه ندارد،خير نيست،و بدان جهت پيامبر(صلی الله علیه و آله)از چنان علمى به خدا پناه برده و گفته است:بار خدايا پناه مى‌برم به تو از علمى كه منفعت ندارد.پس اين نتيجه به دست مى‌آيد،هر علمى كه شايستگى آموختن را ندارد،بى‌خير و بدون فايده است.توفيق از آن خداست.

بخش چهارم

اشاره

أَيْ بُنَيَّ إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُنِي قَدْ بَلَغْتُ سِنّاً- وَ رَأَيْتُنِي أَزْدَادُ وَهْناً- بَادَرْتُ بِوَصِيَّتِي إِلَيْكَ- وَ أَوْرَدْتُ خِصَالاً مِنْهَا قَبْلَ أَنْ يَعْجَلَ بِي أَجَلِي- دُونَ أَنْ أُفْضِيَ إِلَيْكَ بِمَا فِي نَفْسِي- وَ أَنْ أُنْقَصَ فِي رَأْيِي كَمَا نُقِصْتُ فِي جِسْمِي- أَوْ يَسْبِقَنِي إِلَيْكَ بَعْضُ غَلَبَاتِ الْهَوَى أَوْ فِتَنِ الدُّنْيَا- فَتَكُونَ كَالصَّعْبِ النَّفُورِ- وَ إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالْأَرْضِ الْخَالِيَةِ- مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْءٍ قَبِلَتْهُ- فَبَادَرْتُكَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ يَقْسُوَ قَلْبُكَ- وَ يَشْتَغِلَ لُبُّكَ لِتَسْتَقْبِلَ بِجِدِّ رَأْيِكَ مِنَ الْأَمْرِ- مَا قَدْ كَفَاكَ أَهْلُ التَّجَارِبِ بُغْيَتَهُ وَ تَجْرِبَتَهُ- فَتَكُونَ قَدْ كُفِيتَ مَئُونَةَ الطَّلَبِ- وَ عُوفِيتَ مِنْ عِلاَجِ التَّجْرِبَةِ- فَأَتَاكَ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدْ كُنَّا نَأْتِيهِ- وَ اسْتَبَانَ لَكَ مَا رُبَّمَا أَظْلَمَ عَلَيْنَا مِنْهُ أَيْ بُنَيَّ إِنِّي وَ إِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِي- فَقَدْ نَظَرْتُ فِي أَعْمَالِهِمْ وَ فَكَّرْتُ فِي أَخْبَارِهِمْ- وَ سِرْتُ فِي آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ- بَلْ كَأَنِّي بِمَا انْتَهَى إِلَيَّ مِنْ أُمُورِهِمْ- قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ- فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِكَ مِنْ كَدَرِهِ وَ نَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِهِ- فَاسْتَخْلَصْتُ لَكَ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ نَخِيلَهُ- وَ تَوَخَّيْتُ لَكَ جَمِيلَهُ وَ صَرَفْتُ عَنْكَ مَجْهُولَهُ- وَ رَأَيْتُ حَيْثُ عَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِي الْوَالِدَ الشَّفِيقَ- وَ أَجْمَعْتُ عَلَيْهِ مِنْ أَدَبِكَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ- وَ أَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ وَ مُقْتَبَلُ الدَّهْرِ- ذُو نِيَّةٍ سَلِيمَةٍ وَ نَفْسٍ صَافِيَةٍ- وَ أَنْ أَبْتَدِئَكَ بِتَعْلِيمِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ تَأْوِيلِهِ وَ شَرَائِعِ الْإِسْلاَمِ وَ أَحْكَامِهِ وَ حَلاَلِهِ وَ حَرَامِهِ- لاَ أُجَاوِزُ ذَلِكَ بِكَ إِلَى غَيْرِهِ- ثُمَّ أَشْفَقْتُ أَنْ يَلْتَبِسَ عَلَيْكَ- مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ مِنْ أَهْوَائِهِمْ وَ آرَائِهِمْ- مِثْلَ الَّذِي الْتَبَسَ عَلَيْهِمْ- فَكَانَ إِحْكَامُ ذَلِكَ عَلَى مَا كَرِهْتُ مِنْ تَنْبِيهِكَ لَهُ أَحَبَّ

إِلَيَّ- مِنْ إِسْلاَمِكَ إِلَى أَمْرٍ لاَ آمَنُ عَلَيْكَ فِيهِ الْهَلَكَةَ- وَ رَجَوْتُ أَنْ يُوَفِّقَكَ اللَّهُ فِيهِ لِرُشْدِكَ- وَ أَنْ يَهْدِيَكَ لِقَصْدِكَ فَعَهِدْتُ إِلَيْكَ وَصِيَّتِي هَذِهِ وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ- أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَيَّ مِنْ وَصِيَّتِي تَقْوَى اللَّهِ- وَ الاِقْتِصَارُ عَلَى مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ- وَ الْأَخْذُ بِمَا مَضَى عَلَيْهِ الْأَوَّلُونَ مِنْ آبَائِكَ- وَ الصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ- فَإِنَّهُمْ لَمْ يَدَعُوا أَنْ نَظَرُوا لِأَنْفُسِهِمْ كَمَا أَنْتَ نَاظِرٌ- وَ فَكَّرُوا كَمَا أَنْتَ مُفَكِّرٌ- ثُمَّ رَدَّهُمْ آخِرُ ذَلِكَ إِلَى الْأَخْذِ بِمَا عَرَفُوا- وَ الْإِمْسَاكِ عَمَّا لَمْ يُكَلَّفُوا- فَإِنْ أَبَتْ نَفْسُكَ أَنْ تَقْبَلَ ذَلِكَ دُونَ أَنْ تَعْلَمَ كَمَا عَلِمُوا- فَلْيَكُنْ طَلَبُكَ ذَلِكَ بِتَفَهُّمٍ وَ تَعَلُّمٍ- لاَ بِتَوَرُّطِ الشُّبُهَاتِ وَ عُلَقِ الْخُصُومَاتِ- وَ ابْدَأْ قَبْلَ نَظَرِكَ فِي ذَلِكَ بِالاِسْتِعَانَةِ بِإِلَهِكَ- وَ الرَّغْبَةِ إِلَيْهِ فِي تَوْفِيقِكَ- وَ تَرْكِ كُلِّ شَائِبَةٍ أَوْلَجَتْكَ فِي شُبْهَةٍ- أَوْ أَسْلَمَتْكَ إِلَى ضَلاَلَةٍ- فَإِنْ أَيْقَنْتَ أَنْ قَدْ صَفَا قَلْبُكَ فَخَشَعَ- وَ تَمَّ رَأْيُكَ فَاجْتَمَعَ- وَ كَانَ هَمُّكَ فِي ذَلِكَ هَمّاً وَاحِداً- فَانْظُرْ فِيمَا فَسَّرْتُ لَكَ- وَ إِنْ أَنْتَ لَمْ يَجْتَمِعْ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْ نَفْسِكَ- وَ فَرَاغِ نَظَرِكَ وَ فِكْرِكَ- فَاعْلَمْ أَنَّكَ إِنَّمَا تَخْبِطُ الْعَشْوَاءَ وَ تَتَوَرَّطُ الظَّلْمَاءَ- وَ لَيْسَ طَالِبُ الدِّينِ مَنْ خَبَطَ أَوْ خَلَطَ- وَ الْإِمْسَاكُ عَنْ ذَلِكَ أَمْثَلُ فَتَفَهَّمْ يَا بُنَيَّ وَصِيَّتِي- وَ اعْلَمْ أَنَّ مَالِكَ الْمَوْتِ هُوَ مَالِكُ الْحَيَاةِ- وَ أَنَّ الْخَالِقَ هُوَ الْمُمِيتُ- وَ أَنَّ الْمُفْنِيَ هُوَ الْمُعِيدُ وَ أَنَّ الْمُبْتَلِيَ هُوَ الْمُعَافِي- وَ أَنَّ الدُّنْيَا لَمْ تَكُنْ لِتَسْتَقِرَّ- إِلاَّ عَلَى مَا جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ النَّعْمَاءِ وَ الاِبْتِلاَءِ- وَ الْجَزَاءِ فِي الْمَعَادِ- أَوْ مَا شَاءَ مِمَّا لاَ تَعْلَمُ- فَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ عَلَى جَهَالَتِكَ- فَإِنَّكَ أَوَّلُ مَا خُلِقْتَ بِهِ جَاهِلاً ثُمَّ عُلِّمْتَ- وَ مَا أَكْثَرَ مَا تَجْهَلُ مِنَ الْأَمْرِ وَ يَتَحَيَّرُ فِيهِ رَأْيُكَ- وَ يَضِلُّ فِيهِ بَصَرُكَ ثُمَّ تُبْصِرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَاعْتَصِمْ بِالَّذِي خَلَقَكَ وَ رَزَقَكَ وَ سَوَّاكَ- وَ لْيَكُنْ لَهُ تَعَبُّدُكَ- وَ إِلَيْهِ رَغْبَتُكَ وَ مِنْهُ شَفَقَتُكَ- وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ يُنْبِئْ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ- كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ ص فَارْضَ بِهِ رَائِداً وَ إِلَى النَّجَاةِ قَائِداً- فَإِنِّي لَمْ آلُكَ نَصِيحَةً- وَ إِنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ فِي النَّظَرِ لِنَفْسِكَ- وَ إِنِ اجْتَهَدْتَ مَبْلَغَ نَظَرِي لَكَ

لغات

وهن:ناتوانى،سستى.

مبادرة:سرعت و پيشى گرفتن بر ديگرى.

افضى:پيوست.

بغيه:مطلوب،مورد رغبت.

توخّى:قصد،آهنگ.

اجمعت:تصميم گرفتم.

اسلمته الى كذا:آزاد گذاشتم،از بين آنها مانع را برداشتم.

امثل:به خير نزديكتر است.

ترجمه

«اى پسرك من،چون من خود را سالخورده يافتم،و ديدم سستى و ناتوانى‌ام رو به فزونى است از اين رو به نوشتن اين وصيتها براى تو شتاب كردم،و فضايلى را از آن جمله ايراد نمودم تا مبادا پيش از آن كه آنچه را در دل دارم به تو بازگو كنم مرگ گريبان مرا بگيرد،و يا همان طور كه در تنم كاستى مى‌بينم در انديشه‌ام نقصى پديد آيد و يا بعضى از خواهشهاى نفس تو و يا فتنه‌هاى دنيا نسبت به تو بر من سبقت گيرد،پس همچون شتر سركش شوى،زيرا دل شخص جوان همانند زمين خالى است،هر تخمى كه در آن بيفشانند مى‌روياند.پس به آگاهانيدن تو اقدام كردم،پيش از اين كه دلت سخت و عقلت سرگرم كارى شود تا با نهايت انديشۀ خود،با امور برخورد كنى،در چيزهايى كه آزمايش ديگران تو را از آزمودن بى‌نياز ساخته است تا از رنج آزمايش بركنار و از كار آزمون معاف باشى، پس از ادب به آنچه ما رسيديم به تو رسيد،بسا نكته كه براى ما تاريك بود امّا بر تو روشن شد.

اى پسرك من،هر چند من به اندازۀ پيشينيان عمرى دراز نكردم،ولى در كارهاى ايشان نگريستم و در شرح حال و اخبارشان انديشيدم و در آثار باقيمانده از ايشان سير كردم بطورى كه همچون فردى از ايشان شدم،بلكه به سبب آنچه از كارهاى ايشان دست يافتم چنان شدم كه گويى با اوّلين تا آخرينشان زندگى كرده‌ام،پس پاكى اعمال آنان را از تيرگى با اوّلين تا آخرينشان زندگى كرده ام،پس پاكى اعمال آنان را از تيرگى و سود آن را از زيانش شناختم و از هر كارى پاكيزۀ آن را براى تو انتخاب كردم،و شايستۀ آن را برايت برگزيدم،و آنچه ناشناخته بود تو را از آن برحذر مى‌دارم،چنان يافتم،كه انگيزۀ من در مورد تو همان انگيزۀ پدرى مهربان در بارۀ فرزند خود است،و آنچه در ادب و تربيت تو لازم بود،

جمع آورى كردم تا تو را ادب نمايم در حالى كه تو رو به زندگى آورده‌اى و تازه با روزگار روبرو شده‌اى،داراى نيّتى پاك و روانى پاكيزه هستى،به تعليم كتاب خدا و تأويل آن و راه و روشهاى اسلام و احكام حلال و حرام آن برايت آغاز مى‌كنم،و از آموزش قرآن براى تو به چيز ديگرى عدول نمى‌كنم،سپس ترسيدم آن چيزهايى كه مردم از روى هوا و هوس و افكار خود در آنها اختلاف دارند همان طور كه براى آنها اشتباه پيش آمده بر تو اشتباه بشود،استوار نمودن آنها-با اين كه ميل نداشتم بر تو يادآورى كنم-برايم نيكوتر است از واگذاشتن در كارى كه از هلاكت و تباهى تو در آن كار،ايمن و آسوده خاطر نيستم،و اميدوارم خداوند تو را موفّق به رستگارى فرمايد و به آرمانت رهنمون سازد،از اين رو تو را بدين وصيّت سفارش مى‌كنم.

و بدان اى پسرك من،بهترين چيزى را كه تو از وصيّت من فرا مى‌گيرى، پرهيزگارى و ترس از خداست،و بسنده كردن بر آنچه خداوند به تو واجب گردانيده است،و رفتن بر آن راهى كه پيشينيان از پدران و خويشاوندان صالح تو بر آن راه رفته‌اند.زيرا ايشان تأمّل در وضع خود را ترك نكردند،همان طور كه تو در انديشۀ خود هستى،و چنان كه تو مى‌انديشى آنان نيز در انديشه بودند،پس همين انديشه آنها را به فرا گرفتن شناخته‌هاى خود و خوددارى از آنچه به ايشان مربوط نبوده است وادار كرد،حال اگر نفس تو وضعى را كه خويشاوندانت بر آن وضع گذشتند پذيرا نيست،بى‌آنكه آگاه باشى چنان كه آنان آگاهى داشتند،بايد در جستجوى آگاهى و تحصيل دانش و بينش باشى نه آنكه در مسائل شبهه‌ناك بيفتى و در دشمنيها و خصومتها گرفتار شوى،و قبل از توجّه و تفكّر در آن ابتدا از خداى خود كمك بخواه و براى نيكفرجامى خويش به او روى آور و هر بدى را كه تو را در شك و شبهه اندازد و يا به ضلالت و گمراهى بكشاند،ترك كن.پس هر گاه باور كردى كه قلبت پاك و وارسته و خاشع و انديشه‌ات كامل شده و خاطر جمع شده‌اى و همۀ كوششت يكسو شده است،دقت كن و بينديش در آنچه برايت بيان كردم و توضيح دادم و اگر تو آنچه دوست مى‌دارى از آسايش خاطر و فكر راحت برايت فراهم نيامد بدان،تو همچون شترى كه فقط پيش روى خود را ببيند ًّ در اشتباه

هستى و در تاريكيها خواهى افتاد،و آن كسى كه در اشتباه باشد،قدم در راهى ناآگاه بگذارد و يا حق و باطل را در هم بياميزد،طالب دين به حساب نمى‌آيد بلكه درنگ و توقّف در اين حال به حقيقت نزديكتر است.

پس اى پسرك من وصيّتم را فراموش مكن و بدان كه مرگ و زندگى در اختيار اوست،او آفريننده،ميراننده و فانى كننده و بازگرداننده است،و براستى كه گرفتارى و عافيت در دست اوست،و دنيا پايدار نيست مگر بر پايه‌اى كه خداوند بر آن پايه از بخششها،آزمايشها و پاداش اخروى،استوار نموده است و بر روى آنچه او خود خواسته و ما نمى‌دانيم پس اگر امرى از امور بر تو مشكل شد،بر نادانى خود حمل كن زيرا تو در آغاز آفرينش خود نادان بودى،پس دانا شدى،و چه بسيار چيزها كه تو از آنها آگاه نيستى و انديشه‌ات در بارۀ آن سرگردان و بصيرت تو نسبت به آن ناچيز است،و بعدها راجع به آن بينا گردى،پس چنگ بزن به آفريدگار و روزيبخش و خالق اندام نيكويت.و بايد پرستش و بندگى‌ات براى او و توجهت به او و ترست تنها از او باشد.

و اى پسرك من بدان كه كسى از جانب خدا آن طورى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) پيام آورده است،پيام نياورده است،پس تو او را پيشرو خود بدان،و او را رهبر نجات خود شمار،من از پند و اندرز به تو كوتاهى نكردم،و تو در فكر و انديشه براى خود-هر چند سعى و كوشش كنى-به حدّ فكر و انديشۀ من براى تو،نمى‌رسى».

شرح

در اين بخش چند مقصد است :

مقصد اوّل:آن بزرگوار به برخى از انگيزه‌هايى كه او را بر اين وصيّت واداشته،اشاره فرموده است:رسيدن آن حضرت به سنّ بالا و احساس افزايش سستى و ضعف،زيرا كه عمر شريفش از شصت تجاوز كرده بود،و لازمۀ اين حدّ از عمر،ترس از وقوع يكى از خصوصيّات مورد ذكر است،بنا بر اين اقدام به وصيّت فرمود و به سفارش لازم بر او شتافت.كلمۀ خصالا مفعول به است.

حضرت،سه مورد از آن خصلتها را بر شمرده است:

اوّل:مبادا مرگ پيش از آنكه وى آنچه در دل دارد از پند و حكمت بازگو كند،گريبان او را بگيرد.

دوم:مبادا در انديشه‌اش كاستى پديد آيد،زيرا موقع بالا رفتن عمر قواى نفسانى به علّت ضعف ارواحى كه حامل اين قواست-كاهش مى‌يابد،در نتيجه از فعاليّت عقل و كسب نظرات صحيح كاسته مى‌شود.

سوم:[ترس آن حضرت از اين بود كه مبادا]خواهشهاى نفسانى بر سفارشهاى او سبقت گيرند،زيرا فرزند اگر در عنفوان جوانى تربيت نگردد و قواى نفسانى‌اش در جهت پيروى از عقل و همگامى با او ساخته نشود اين آمادگى را خواهد داشت كه قواى حيوانى‌اش او را به طرف خواستهاى خود متمايل سازد،و به سمت به كار بردن قواى نفسش در راه هوا و هوس كشيده شود، در نتيجه فريب مى‌خورد،از راه حقيقت و آنچه شايستۀ اوست بازماند.در اين صورت همچون شتر سركشى،رام نشدنى مى‌گردد.وجه تشبيه اين است كه واداشتن و جذب او به سمت حق و حقيقت دشوار مى‌گردد،چنانكه راهبرى شتر سركش و رام ساختن آن در جهت استفاده و بهره‌بردارى دشوار است.

سپس فرزند را بر ضرورت گرايش به ادب و افشاندن بذر ادب در دل وى به وسيله قياس مضمرى توجه داده است كه صغراى آن عبارت و انما قلب الحدث تا جملۀ، قبلته ،مى‌باشد.

و به وجه شبه با اين گفتۀ خود اشاره كرده است:و آنچه در دل زمين بيفشانند،مى‌پذيرد.توضيح مطلب از اين قرار است كه چون قلب نوجوان خالى از هر نوع نقش عقيدتى و غير عقيدتى است و با اين تربيت آمادۀ پذيرش هر نوع نقشى از نيك و بد است كه در آن ترسيم كنند،آن را تشبيه فرموده به زمينى خالى از گياه و زراعت كه پذيراى هر نوع بذرى است كه در آن بيفشانند.به اين ترتيب كبراى قياس چنين مى‌شود:

هر دلى كه آن طور باشد،بايد قبل از هر چيز بذر ادب بر آن افشاند و نهال حكمت را در آن غرس كرد.از اين رو پيش از اين كه دل وى براى پيروى حق قساوت بگيرد و به امور باطل سرگرم شود،بايد اقدام به ادب او كرد .

سپس به انگيزۀ ديگرى از انگيزه‌هاى نهايى براى اقدام كردنش به ادب اشاره فرموده است،و آن اين است كه با دقّت نظر و نهايت انديشه خود از آنچه اهل تجربه آزموده‌اند استقبال كند تا براى وصول به هدفهاى علمى از رنج آزمايش و تجربه كارى معاف شود و از دانش تجربى،به آنچه كه اهل تجربه بدان رسيده‌اند،برسد و بسا كه چيزى براى آنها تاريك بوده است امّا براى او روشن گردد.و فرق گذاشته است بين كسى كه از زلال دانش برخوردار مى‌شود و دانشش به گونه‌اى روشن و آشكار در دسترس قرار مى‌گيرد كه تنها زحمت كسب دانش در اين مورد برايش كافى است،و بين كسى كه تلاش و كوشش نموده و در راه تحصيل علم متحمّل زحمت گشته و با امواج سهمگين ترديدها و تاريكى شبهات روبرو شده است.تمام اينها مطالبى است كه در پذيرش وصيّت و عمل به محتواى آن يعنى حكمت و ادب،مؤثر است،زيرا ارباب تجربه اگر با همۀ سختيهايى كه در راه دانش وجود داشته،در تحصيل آن تلاش و كوشش كرده‌اند، پس براى او شايسته‌تر است كه بكوشد و بدون زحمت آن را به دست آورد .

مقصد دوم:به برترى خويشتن و كمالات علمى خود پرداخته است.

و آنگهى به اين مطلب كه او[يعنى:فرزندش]مورد نهايت توجّه و محبّت اوست و نيز به علوم و معارفى كه شايستۀ تعليم به فرزندش مى‌باشد،اشاره فرموده و بدان اكتفا مى‌كند و به چيز ديگرى نمى‌پردازد،و در نهايت هدف او از تمام اينها آماده ساختن وى براى پذيرش سخن خويش است.همان طور كه هدف يك سخنگو از ذكر فضيلت خود و ساير چيزهايى كه براى پذيرش مقصود خود لازم مى‌داند،آنست كه شنوندگان را قانع كند،از اين رو حضرت على عليه السلام،به

فضيلت خود با عبارت اى بنىّ تا عبارت مجهولة اشاره كرده است.عبارت: و ان لم اكن (هر چند كه من نبودم)به منزلۀ پاسخ اشكالى است كه گويا كسى به او گفته است:چگونه علوم و معارف از تجربه‌ها به دست مى‌آيد در صورتى كه تجربه نياز به عمر طولانى دارد تا انسان دگرگونيهاى امور و پست و بلنديهاى روزگار را مشاهده كند؟و آن بزرگوار در پاسخ فرموده است:هر چند كه من مانند پيشينيان عمر زيادى نكرده و شاهد احوال آنها نبوده‌ام و ليكن در كارهاى آنها مطالعه كردم و در داستانهاى منقول از ايشان انديشيدم و در آثار باقيمانده از آنها با چشم ظاهر و ديدۀ عقل چنان سير كردم كه همچون فردى از ايشان،بر امورشان آگاه گشتم .

عبارت: فعرفت [پس آگاه شدم]عطف است بر جملۀ:و سرت[گشتم].

و كلمۀ ذلك اشاره به سرانجام كار ايشان است.واژۀ صفو كنايه از خير، و كدر كنايه از شرّ است:يعنى كارهاى خير را از شرّ و سود را از زيان باز شناختم،و از هر چيز،برجسته يعنى خوب و از علوم و بينش آنچه را كه سودمند و در پيشگاه خداوند مفيد بود براى تو برگزيدم.بعضى به جاى كلمۀ: جليله ، نخيلته يعنى خلاصۀ آن،نقل كرده‌اند و از هر كارى زيباى آن را براى تو انتخاب كردم:يعنى نيكو را انتخاب كردم نه زشت و ناپسند را.و آنچه ناشناخته بود از تو دور كردم:يعنى آنجا كه امر مشتبه بود و حق از باطل ناشناخته بود.

و عبارت آن بزرگوار:و چنان يافتم كه انگيزۀ من.تا آخر...اشاره است به كمال توجّه و محبّت نسبت به او و نيز به دلايل انتخاب وى علومى را كه براى او سزاوارتر است.

اجمعت عطف است بر كلمۀ:يعنى،و ان يكون در محل نصب است بنا بر اين كه مفعول اوّل براى:رأيت است و كان تامّه است،و واو در عبارت:و انت براى حال است، و ان ابتدئك ،عطف بر: ان يكون است،و مفعول دوم

رأيت محذوف است و در تقدير كلمۀ:انفع و اصلح است،تقدير عبارت چنين است:و رأيت حيث عنانى من امرك ما يعنى الوالد الشّفيق من امر ولده من النظر فى مصالحه و الاهتمام باحواله و ما صمّمت عزمى عليه من تأديبك،ان يكون ذلك التأديب حال اقبال عمرك حال كونك ذانيّة سليمة من الامراض النّفسانية و الاخلاق الذّميمة،و كونك ذا نفس صافية من كدر الباطل و ان ابتدئك بتعليم كتاب اللّه و تأويله و ما يشتمل عليه من شرايع الاسلام[يعنى قوانين اسلام] و احكامه و حلاله و حرامه،و اقتصر بك على ذلك كما اقتصر عليه كثير من السّلف .

و عبارت: «ثمّ اشفقت عطف بر رأيت است،يعنى چنين مصلحت ديدم كه اكتفا به آموزش قرآن كنم و به چيز ديگرى از علوم عقلى نپردازم،و آنگهى ترسيدم آن چيزهايى كه مردم از روى هوا و هوس و افكار خود در آنها اختلاف نظر دارند،همان طور كه بر آنها امر مشتبه شده است براى تو نيز مشتبه گردد، در نتيجه،استوار ساختن آن:-يعنى آنچه كه مردم در بارۀ آن اختلاف نظر دارند، چون ميل نداشتم تو گرفتار چنان اشتباهى شوى ⁽¹⁾محبوبتر بود نزد من از واگذاشتن تو با امرى كه از هلاكت و تباهى دين تو در آن آسوده خاطر نيستم،و اين همان چيزى است كه مردم در بارۀ آن اختلاف دارند يعنى مسائل عقلى خدا شناسى كه اشتباه حق و باطل در اين موارد براى مردم فراوان است و شبهات مغالطه آميزى را در پى دارد،كه احتمال خطر و انحراف از راه حق به راه هلاكت در آن مى‌رود.و استوار كردن اين امر عبارت است از بيان دليل و برهان در بارۀ آن و نشان دادن راه نجات از شبهه باطل و نيز از اختلاط حق و باطل.

و جملۀ و رجوت ان يوفقّك عطف بر اشفقت است،و ضمير مجرور به

وسيلۀ فى،به جمله ما اختلف النّاس فيه بر مى‌گردد .

مقصد سوم:اشاره به جالبترين مطلب در نظر آن حضرت است كه بايد فرزندش از وصيّت نامۀ او فرا گيرد و راهنمايى وى به كيفيّت فراگرفتن آن و آنچه را كه شايسته است پيش از شروع انجام دهد،يعنى يارى خواستن و توفيق جستن از خدا و ديگر آدابى كه لازمۀ كمال آمادگى براى بحث و گفتگو و آموختن است.

از جملۀ محبوبترين مطالب نزد آن بزرگوار،تقوا و پروا از خدا است،يعنى همان توشۀ سفرى كه وسيلۀ رسيدن به خداست سپس اكتفا كردن بر آنچه خداوند بر او واجب و فرض كرده است،يعنى دقّت در ظاهر دلايل وجود خدا نه فرو رفتن در ژرفاى انديشه و غرق شدن در امواج شبهات و چيزهايى كه او مكلّف بدانها نشده است زيرا،اين كار پيش گرفتن راهى است كه پيشينيان صالح،از خويشاوندان او-همچون حمزه،جعفر،عبّاس،عبيدة بن حرث و ديگر بنى هاشم-بر آن راه رفته‌اند .

و عبارت: فانّهم تا جملۀ لم يكلّفوا تشويق و واداشتن او به در پيش گرفتن راه و روش نياكان صالح و برحذر داشتن از تعمّق و دقّت بيش از اندازه است.در اينجا از قياس ضمير استفاده شده است كه صغراى آن همين جمله مذكور است و كبراى آن نيز چنين است:و هر كس كه اين طور باشد در عمل كردن بر طبق شناخت او و خوددارى از آنچه كه تكليف ندارد شايستۀ پيروى است .عبارت:

فان ابت تا آخر،توضيحى است براى كيفيّتى كه سزاوار است پژوهندگان علوم عقلى بر آن منوال باشند،و نيز اشاره است به اين نكته كه در صورت بسنده نكردن بر وظيفه‌اى كه خداوند تعيين كرده است،مى‌بايست دقّت لازم در مورد آن اعمال گردد:يعنى بايد تلاش تو براى رسيدن بدانچه در پى تحصيل آنى از ويژگيهاى زير برخوردار باشد:

اوّل:درك هدفها و آموختن به خاطر حق و كسب علم،نه به منظور آموزش شبهات و تسلّط بر آنها و مغالطه و مجادله به وسيلۀ آنها،زيرا اين قبيل هدفها، مانع از آموختن به خاطر حقّ و پذيرش حق است .

دوم:پيش از توجّه به تحصيل،اوّل از خداوند كمك بخواهد،و براى قدم نهادن در راه راست و رسيدن به حق صميمانه از خداوند توفيق بطلبد.

سوم:هر چيزى را كه در دل او ايجاد شبهه مى‌كند-همچون روشهايى كه در ميان طرفداران مذاهب باطل و انحرافى براى غلبۀ مذهب خودشان و به سبب پيروى از هواى نفس و افكار جاه طلبانه رايج است-بايد ترك گويد.زيرا اگر در جان انسان شائبۀ علايق مادّى باشد نه تنها راه حق برايش آشكار نمى‌شود،بلكه به مسير باطل و گمراهى كه متناسب با مطالب بيهوده است نزديكتر مى‌شود.و به دليل وجود آن شائبه و ترديدى كه در كار است راه باطل براى او روشنتر خواهد بود.بنا بر اين شايسته است پويندۀ راه حق خود را از هر نوع شبهه‌اى كه به گمراهى منتهى مى‌شود،بركنار دارد.لفظ اسلام استعاره است از وانهادن امور گمراه كننده و مجذوب نشدن به آنها .سپس مى‌فرمايد: فاذا ايقنت ... (هرگاه يقين پيدا كردى...)يعنى هرگاه خود را براى جستجو و دقّت در آنچه يادآورى كردم آماده ساختى و مسلّم شد كه دلت از زنگار هر نوع شائبه‌اى كه باعث انحراف فكر است صيقلى شده و از خشيت الهى در خود حالت خشوع گرفته است كه مبادا تو را به خاطر ترك وصيّت من مؤاخذه كند و نيز انديشه و تصميمت بر آن استوار گشته است پس طورى عزم خود را جزم كن كه هيچ گونه لغزشى كه سبب ترك آن شود نكنى و تمام همّتت تنها متوجه آن باشد در اين صورت به آنچه توضيح دادم و از مسائل عقلى كه پس از اين خواهم گفت و تو را آگاه خواهم ساخت دقّت كن و امّا اگر برايت آنچه دوست مى‌دارى،يعنى آسايش خاطر و فراغت آن از شك و ترديدهايى كه مخالف با علم و طلب دانش

است فراهم نيامد،پس بدان كه تو-در ورود به درياى علم و جستن آن همچون شتر چموش كه پيش روى خود را نبيند-در اشتباه و گرفتار تاريكى هستى،و هر كسى كه چنين باشد،او شايستگى تحصيل اصول دين را ندارد.كلمۀ مضاف به عشواء[ناقة]حذف شده و مضاف اليه جانشين مضاف شده است،و صفت الخبط از آن استعاره آورده شده است به لحاظ اين كه او بدون فراهم آوردن همۀ شرايط تحصيل و خارج از مسير خود،در پى تحصيل دانش است.بنا بر اين او همچون شترى كه پيش روى خود را نبيند،در بيراهه و از مسيرى جز راه مقصود حركت مى‌كند.همچنين كلمه الظلماء براى تشبيه به كار رفته است،از اين جهت كه ذهن،مانند كسى كه در تاريكى راه مى‌رود،در جستجوى حق،راه صحيح را در شبهات نمى‌يابد .

مقصد چهارم:او را مأمور به توجّه و درك وصيّت خود كرده و به بخشى از صفات و افعال خداى متعال كه در اسناد و ارتباط آنها به يك مبدأ،احتمال تضاد و دوگانگى مى‌رود متوجّه ساخته،و اشاره فرموده است كه با توجه بر اين كه مبدأ همۀ آنها يكى است،تضادّى با هم ندارند.امّا آن صفات از اين قرار است،قادر بر ميراندن است و قدرت دارد كه بميراند پس همو قادر بر حيات است و توانايى دارد كه زنده كند از آن جهت كه عوامل مرگ و زندگى به او منتهى مى‌شود.و همچنين آفريدگار همان است كه مى‌ميراند،زيرا فاعل آفرينش همان است كه مرگ را مقدّر فرموده و اسباب آفرينش و مرگ به دست اوست،بر اين دو جهت آيه مباركه اشاره دارد «يُحْيِي وَ يُمِيتُ رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ» ⁽¹⁾زنده مى‌كند و مى‌ميراند از آن جهت كه او آغازگر فعل زنده كردن و ميراندن است و به لحاظ اين كه او پروردگار على الاطلاق و نخستين مالك آنهاست،و همچنين فانى كننده

و هم دوباره زنده كننده است،و گرفتارى و عافيت به دست اوست از آن جهت كه تمام عوامل و اسباب فنا،بازگشت،گرفتارى و عافيت به او مى‌انجامد.قبلا روشن شد كه تمام اين امور اعتبارات عقلى است كه از راه مقايسۀ ذات واجب تعالى با مخلوقات و آثارش-همان طور كه در خطبۀ اوّل نهج البلاغه بررسى كرديم-عقل آنها را به ذات مقدس حق مرتبط مى‌سازد امّا افعال حق تعالى چنين است كه آن گاه كه ارادۀ آفرينش دنيا را كرد،آفرينش و استقرار هستى آن جز بدين نحو كه خداوند آن را آفريد،امكان نداشت،يعنى افاضۀ آنچه كه در حق بعضى از بندگان نعمت شمرده مى‌شود،مانند ثروت و تندرستى و امثال اينها،و يا در حق بعضى ديگر گرفتارى محسوب مى‌شود از قبيل تهيدستى و بيمارى.هر چند كه نعمتها نيز نوعى گرفتارى هستند.چنانكه خداوند متعال فرموده است: «وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً وَ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ» ⁽¹⁾ضرورت پاداش در عالم معاد،براى افراد گرفتار و نيز افراد برخوردار از نعمت،مطابق فرمانبردارى و نافرمانيشان در حال نعمت و گرفتارى،و همچنين آفرينش آنها بر طبق مشيّت حق،از جمله مسائلى است كه فلسفۀ آن بر ما روشن نيست.

البتّه در اصول و قوانين حكمت ثابت شده است كه مقصود بالذّات از عنايت حقّ تعالى تنها خير است و امّا شرهايى كه در عالم هستى وجود دارد، بالعرض موجودند،به طورى كه جداسازى و تهى كردن خير از شرّ امكان ندارد.و چون در جهان هستى غلبه با خير است و شرّ در اقليّت و همراه خير است، نمى‌شود خير زياد را به خاطر آنها ترك كرد،زيرا ترك خير كثير به خاطر شرّ قليل، خود در برابر جود و حكمت شرّ كثير است،و اين است معناى عبارت امام عليه السلام كه فرمود:زيرا دنيا جز بر امورى كه خداوند مقرّر داشته،استقرار و

ثبات نيافته است و ما آن امور را چه آنها كه خير و يا شر بودنشان بر ما معلوم است و چه آنها كه معلوم نيست برشمرديم يعنى آفرينش دنيا ممكن نبوده است، مگر بر منوالى كه هست با همان خيرى كه مقصود با لذّات است و شرّى كه مقصود بالعرض است،و ضرورت كيفر اشخاص به خاطر گناهانى كه مرتكب مى‌شوند در عالم قيامت،گناهان همان شرّها است-به طورى كه در جاى خود ثابت شده است-كه ملازم با همان صورتهاى مادّى و صفات پست در دنيا هستند .

و عبارت امام(علیه السلام): فان أشكل تا آخر:يعنى اگر در يافتن رازى از اسرار قدر بر تو مشكل شد،و حكمت آن بر تو مخفى ماند،نبايد تصور كنى كه آن خالى از حكمت است،بلكه آن را بر نادانى خود حمل كن!زيرا تو در آغاز آفرينش خود نادان بودى سپس دانا شدى،چنان كه خداى متعال فرموده است:

«وَ اللّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً» ⁽¹⁾.

كلمۀ اوّل:منصوب است چون ظرف است،و جاهلا منصوب است بنا بر آن كه حال مى‌باشد.و اوّل به صورت مرفوع به عنوان مبتدا و جاهل هم مرفوع و خبر مبتدا،نيز نقل شده است.

سپس او را متوجّه امور زيادى كرده است كه در آغاز نسبت به آنها جاهل بوده و بعد آنها را درك كرده است تا وى امورى را كه حكمت آن را هنوز دريافت نكرده است همانند آنها قرار دهد.[يعنى روزى حكمت اين امور را هم درك خواهد كرد ].

و بعد به او فرمان داده كه به خدا توكّل كند و در كارهايش به او پناه ببرد،و بندگى او را به جا آورد و توجه قلبى و دلبستگى‌اش به او باشد زيرا او

شايسته‌ترين و سزاوارترين وجود بدان امور است .

مقصد پنجم:اشاره به برترى پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر ساير انبياست،به خاطر فزونى كه بر آنها در بيان خبر از طرف خداى متعال دارد،و نيز در بيان مطالب حقيقى كه در قرآن مجيد آمده است از قبيل اسرار توحيد،قضا و قدر،و جريان رستاخيز، زيرا هيچ يك از پيامبران پيشين همانند او اين امور را روشن و روان نگفته است،از اين رو هدايت و رهبرى اين امّت به تمام آنچه كه آن بزرگوار از جانب خدا آورده است،كاملتر و جامعتر از رهبرى ساير امّتهاى پيشين است نسبت به آنچه كه پيامبرشان آورده‌اند،و شعاع بينش اين امّت گسترده‌تر و فراگيرتر است.

و هدف از بيان فضيلت پيامبر(صلی الله علیه و آله)در اين جا پذيرفتن روش او و راهنمائى‌اش در مسير رستگارى در عالم آخرت است.كلمه الرائد را استعاره از پيامبر(صلی الله علیه و آله)آورده است،بدين لحاظ كه او،هر آنچه را كه در آخرت از پاداش و اجر،ماندنى و سعادت جاودانه است،آزموده و امت خود را بدانها بشارت داده است،چنان كه پيشرو قبيله پس از آگاهى از وجود آب و علف،مردم خود را آگاه مى‌سازد.آن گاه حضرت سخنانش را چنين ادامه مى‌دهد،وى(على)پيوسته نصيحتگر اوست،و اين كه انديشه و فكر وى(امام(علیه السلام))در بارۀ خودش-هر چند با تلاش و كوشش- همراه باشد باز به پايه تفكرى كه آن حضرت در بارۀ فرزندش دارد نمى‌رسد.[اين سخن را حضرت فرموده است]تا فرزندش را نسبت به نظريه و پيشنهاد خود قانع سازد.و كلمۀ نصيحة به عنوان تميز منصوب است.

بخش پنجم

اشاره

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ- أَنَّهُ لَوْ كَانَ لِرَبِّكَ شَرِيكٌ لَأَتَتْكَ رُسُلُهُ- وَ لَرَأَيْتَ آثَارَ مُلْكِهِ وَ سُلْطَانِهِ- وَ لَعَرَفْتَ أَفْعَالَهُ وَ صِفَاتِهِ- وَ لَكِنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ- لاَ يُضَادُّهُ فِي مُلْكِهِ أَحَدٌ وَ لاَ يَزُولُ أَبَداً وَ لَمْ يَزَلْ- أَوَّلٌ قَبْلَ الْأَشْيَاءِ بِلاَ أَوَّلِيَّةٍ- وَ آخِرٌ بَعْدَ الْأَشْيَاءِ بِلاَ نِهَايَةٍ- عَظُمَ

عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِيَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْبٍ أَوْ بَصَرٍ- فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَافْعَلْ- كَمَا يَنْبَغِي لِمِثْلِكَ أَنْ يَفْعَلَهُ فِي صِغَرِ خَطَرِهِ- وَ قِلَّةِ مَقْدِرَتِهِ وَ كَثْرَةِ عَجْزِهِ- و عَظِيمِ حَاجَتِهِ إِلَى رَبِّهِ فِي طَلَبِ طَاعَتِهِ- وَ الرَّهبَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ وَ الْخَشْيَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ- وَ الشَّفَقَةِ مِنْ سُخْطِهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمُرْكَ إِلاَّ بِحَسَنٍ- وَ لَمْ يَنْهَكَ إِلاَّ عَنْ قَبِيحٍ

ترجمه

«و بدان اى پسرك من اگر پروردگارت شريك داشت،پيامبران او براى راهنمايى تو مى‌آمدند و آثار قدرت و تسلّط او را مى‌ديدى و از افعال و صفات او آگاه مى‌شدى،امّا او خداى يكتاست چنان كه او خود را توصيف كرده است،كسى در تسلّط و قدرت،معارض او نيست و او هرگز زوال و فنا ندارد،و هميشگى است،او پيش از همه چيزها،آغاز بى‌آغاز است و پس از همۀ چيزها،آخر بى‌پايان است،بزرگتر از آن است كه آفريدگارى‌اش در محدودۀ دل و يا چشمى ثابت و محدود شود،حال كه از اوصاف و عظمت او آگاه شدى،آن چنان رفتار كن كه فردى همانند تو با ارزش كم و توان اندك و عجز فراوان و حاجت بسيار خود به پروردگار در كسب طاعت،و ترس از عقوبت و بيم از خشم و غضب او-شايسته است رفتار كند،زيرا او تو را فرمان نداده است مگر به نيكى و منع نكرده است جز از كار زشت و عمل قبيح.»

شرح

در اين بخش از وصيّت به دليل وحدانيّت آفريدگار بزرگ و قسمتى از صفات وى،و بعد بر آنچه كه شايسته انجام است با توجّه به عظمت پروردگار و با ملاحظۀ صفات ياد شده،اشاره فرموده است،بنا بر اين در اينجا بحثهاى مختلفى است :

بحث اوّل:استدلال بر وحدت آفريدگار است،و آن از يك قضيه شرطيۀ متّصله تشكيل شده است كه مقدّم آن: لو كان لربّك شريك «اگر براى پروردگارت شريكى بود و تالى آن: لأتتك رسله...و لعرفت افعاله و اوصافه هر آينه

پيامبرانش مبعوث شده بودند،...و تو از افعال و اوصاف او آگاه مى‌شدى» است و از آن قضيۀ شرطيّه،استثناى نقيض اقسام تالى استنتاج مى‌شود تا نقيض مقدم،به عنوان نتيجه به دست آيد.توضيح ملازمۀ بين مقدم و تالى از اين قرار است،اگر خداوند داراى شريك باشد،بايد آن شريك خدا،جامع جميع شرايط خداوندى باشد،و گر نه شايستگى شريك خدا بودن را نخواهد داشت،اما از جمله لوازم خدايى چند چيز است:

اوّل:مصلحت در ضرورت مبعوث كردن پيامبران به جانب مردم و رهنمود مردم به سوى او،به دليلى كه در مورد لزوم بعثت در جاى خود،بيان شد.

دوم:بايد آثار قدرت و تسلّط او و صفات افعال وى روشن و محسوس باشد.

سوم:افعال و صفات ذات او مشخّص باشد.در صورتى كه تمام اين لوازم باطل است:امّا لازم اوّل باطل است،زيرا پيامبرى صاحب معجزه بر ما مبعوث نشده است تا ما را بر دومى(آثار قدرت و...)راهنمايى كند و از آن آگاه سازد.

امّا دومى باطل است:از اين رو كه آثار قدرت و سلطنت و عظمت ملك و مملكت و پابرجايى آن دليل بر يك وجود دانا و تواناست،امّا دلالت بر چند قادر حكيم ندارد.

امّا بطلان مورد سوم،بدين لحاظ است كه تنها افعالى را كه ما مشاهده مى‌كنيم،بر يك فاعل دلالت دارند و بس،امّا به وجود چند فاعل هيچ دلالتى ندارند.و همچنين صفات خدايى از قبيل علم،قدرت اراده و امثال اينها كه به واسطۀ افعال عايد مى‌شوند،تنها بر يك صانع دلالت مى‌كنند كه متّصف به آن صفات است،امّا بر وجود دو صانع و يا بيشتر از دو صانع دلالت ندارند.

بنا بر اين،اين گفته كه آفريدگار ما را شريكى است،سخنى بيهوده و بى‌دليل

است،چنان كه خداى متعال فرموده است: «وَ مَنْ يَدْعُ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ» ⁽¹⁾.

عبارت امام: إله واحد كما وصف نفسه (خدايى يگانه است چنان كه او خود را توصيف كرده است)،از جمله لوازم نتيجه است،زيرا هنگامى كه قول به خداى دوم باطل شد،ثابت مى‌شود كه او خداى يكتاست،چنان كه او خود، خويشتن را وصف كرده است:بگو اى پيامبر(صلی الله علیه و آله)او خداى يكتاست.و اوست خداوند يكتاى غالب و در سلطنت و قدرت كسى در برابر او نيست:يعنى كسى كه در كارهاى او مخالفت كند و در قلمرو او به نزاع و دشمنى با او برخيزد،چنان كه راه و روش پادشاهان است.

بدان كه اين دليل،دليلى اقناعى است،چنان كه هدف خطيب از خطابه همين است و اين برهان نيست زيرا اگر در شرطيّه مقصود اين باشد كه وجود خداى دوّمى مستلزم وجود آثار و افعال و صفاتى است كه ويژۀ او بوده و اين ويژگى هم روشن و آشكار باشد پس ملازمه‌اى در كار نخواهد بود،زيرا اين دو خدا چه متّفق الحقيقه و چه مختلف الحقيقه باشند،لازم نيست كه افعال و لوازم آن،اختلاف نوعى داشته باشند،و هر كدام به لازم خاصّى و فعل خاصى، تشخّص داشته باشد كه در ديگرى نباشد،بلكه جايز است در لوازم و آثار يكسان باشند و اگر مقصود اين باشد كه وجود خداى دوّم مستلزم اين است كه آثار و افعال و لوازمى شناخته شود كه اختصاص به او نداشته باشد،بلكه خداى ديگر هم بتواند با او در همۀ اينها شريك شود،پس اين،مطلب درستى است.لكن اين اشكال پيش مى‌آيد كه در اين صورت براى بطلان تالى نمى‌توان استدلال كرد،و دليل اين مطلب هم روشن است،زيرا ما آثار قدرت و افعال و لوازم و صفاتى را مشاهده مى‌كنيم كه نه بر يكتايى فاعل و موصوف خود دلالت دارند و

نه بر دوگانه بودن آن و تنها بر وجود فاعل و ملزومى به طور اطلاق دلالت دارد.

پس بطلان و رفع تالى ممكن نيست،زيرا رفع تالى مستلزم رفع وجود خدا به طور مطلق است به جهت اين كه عدم لازم،مستلزم عدم مطلق ملزوم است نه تنها مستلزم رفع تالى.

بحث دوّم:در بارۀ ازلى و ابدى بودن خداى متعال است،و آن اشاره دارد به دوام و ثبوت وجود خدا براى هميشه.برهان مطلب اين است كه خداى متعال واجب الوجود است و هر واجب الوجود بالذّات،از ازل وجودش استوار و براى ابد وجودش پايدار است امّا برهان صغرا يعنى واجب الوجود بودن حق تعالى قبلا گذشت و امّا برهان كبرا يعنى ازليّت و ابديّت واجب الوجود اين است كه اگر زوال و نيستى بر او روا باشد،واجب الوجود بالذّات نخواهد بود چون نادرستى تالى مستلزم نادرستى مقدّم است،بنا بر اين هستى او از ازل تا ابد پايدار است .

بحث سوّم:هستى او پيش از همۀ چيزها،آغاز بى‌آغاز و پس از همۀ چيزها،هستى او را پايانى نيست.امّا مطلب اوّل براى اين است كه اگر هستى‌اش را آغازى بود،هر آينه مسبوق به نيستى مى‌بود در نتيجه پديده و قهرا ممكن الوجود است و اين خلاف اصل واجب الوجود بودن اوست.امّا مطلب دوّم:اگر آخر بودن او به پايانى بينجامد،بايد به نيستى بپيوندد.و در نتيجه واجب الوجود بالذّات نخواهد بود،و اين نيز خلاف مقصود است.

بحث چهارم:در بيان اين كه خدا بزرگتر از آن است كه آفريدگارى‌اش در محدودۀ دل و يا ديده بگنجد،يعنى او بزرگتر از آن است كه كسى به دل و يا ديده بر تمام صفات خداوندى و آنچه شايستۀ اوست آگاهى يابد.وجه شبه آن است كه صفت پروردگارى و ساير اوصاف خداوندى-چنان كه قبلا معلوم شد-به اعتبار خارج عين ذات حق تعالى است،و به لحاظ عقلى تمام اينها امورى هستند كه عقل از تعقّل ذات مقدّس او نسبت به مخلوقات و آثارش استنباط

مى‌كند،و در هر دو صورت او بزرگتر از آن است كه آفريدگارى‌اش در محدودۀ دل و يا ديده‌اى بگنجد.

امّا در خارج از آن جهت كه صفت آفريدگارى‌اش عين ذات اوست، بنا بر اين احاطۀ آگاهى بدان مستلزم احاطۀ به حقيقت ذات اوست،و قبلا ثابت شد كه ذات مقدّس او دور از هر گونه تركيبى است و در نتيجه احاطه ديگرى بر ذات او محال است.

و امّا در عقل از آن رو كه اعتبار صفت ربوبى و احاطۀ عقول بر آن منوط بر احاطه بر تمامى اعتبارات از صفات جمال و كمال است،زيرا ملحوظ كردن جهت ربوبيت مطلقۀ او مستلزم اعتبار الهيّت مطلقه اوست و اين خود مستلزم اعتبار همۀ صفات خداوندى است،و قبلا روشن شد كه اين اعتبارات نامتناهى‌اند.پس مقام ربوبى بالاتر از آن است كه در محدودۀ عقل بشرى در آيد تا چه رسد بر آن كه در ميدان ديد انسان قرار بگيرد .

بحث پنجم:بدان كه چون امام(علیه السلام)فرزندش را بر عظمت خداى سبحان و كمال ذات مقدّس او از جهات ياد شده متوجّه كرد،او را فرمان داد تا چنان رفتار كند كه شايسته فردى است چون او كه آن چنان در برابر عظمت خداى سبحان كوچك است و او را اطاعت كند چنان كه در خور اطاعت اوست و با كمال پرستش او را عبادت كند و آن چنان كه سزاوار است به خاطر كرامت ذات مقدّسش او را بپرستد.حضرت على(علیه السلام)جهات نقصان او[فرزندش]را بر شمرده است تا در هر موردى حالت خود را با كمال ذات مقدس خالق مقايسه كند براى اين كه از كمى منزلت خود،نسبت به عظمت او و توان اندك و عجز فراوان خود، نسبت به كمال قدرت او آگاه شود.و همچنين نياز فراوان خود را به پروردگارش در همه حال از قبيل درخواست توفيق،آمادگى براى اطاعت،ترس از عقوبت و بيم از غضب او،تمام اينها را نسبت به بى‌نيازى مطلق او در هر كار و از همه

چيز،در نظر بگيرد.

عبارت: انّه... تا كلمۀ «قبيح» هشدارى است به طور اجمال نسبت به لزوم اطاعت از خدا در همۀ مواردى كه امر و يا نهى فرموده است.و تشويق بر انجام هر كارى كه او امر فرموده است به اين جهت كه آن كار نيكوست،و به خوددارى از هر چيزى كه او نهى فرموده است از آن رو كه زشت و ناهنجار است.

همان طورى كه قبلا روشن شد،هدف از بعثت پيامبران و وضع قوانين و سنّتها تنها سر و سامان دادن به احوال معاش و معاد مردم است.پس در اين صورت ناگزير در هر امر و يا نهيى رازى نهفته است و مصلحتى وجود دارد كه باعث حسن مورد امر و قبح مورد نهى است.

و براى همين مطلب و نظاير آنست كه معتزله به مسألۀ حسن و قبح عقلى،گرايش يافته و عقيده‌مند شده‌اند توفيق از آن خداست!

بخش ششم

اشاره

يَا بُنَيَّ إِنِّي قَدْ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الدُّنْيَا وَ حَالِهَا- وَ زَوَالِهَا وَ انْتِقَالِهَا- وَ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الْآخِرَةِ وَ مَا أُعِدَّ لِأَهْلِهَا فِيهَا- وَ ضَرَبْتُ لَكَ فِيهِمَا الْأَمْثَالَ- لِتَعْتَبِرَ بِهَا وَ تَحْذُوَ عَلَيْهَا- إِنَّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرَ الدُّنْيَا كَمَثَلِ قَوْمٍ سَفْرٍ- نَبَا بِهِمْ مَنْزِلٌ جَدِيبٌ- فَأَمُّوا مَنْزِلاً خَصِيباً وَ جَنَاباً مَرِيعاً- فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ الطَّرِيقِ وَ فِرَاقَ الصَّدِيقِ- وَ خُشُونَةَ السَّفَرِ وَ جُشُوبَةَ المَطْعَمِ- لِيَأْتُوا سَعَةَ دَارِهِمْ وَ مَنْزِلَ قَرَارِهِمْ- فَلَيْسَ يَجِدُونَ لِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ أَلَماً- وَ لاَ يَرَوْنَ نَفَقَةً فِيهِ مَغْرَماً- وَ لاَ شَيْءَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِمَّا قَرَّبَهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِمْ- وَ أَدْنَاهُمْ مِنْ مَحَلِّهِمْ- وَ مَثَلُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ كَانُوا بِمَنْزِلٍ خَصِيبٍ- فَنَبَا بِهِمْ إِلَى مَنْزِلٍ جَدِيبٍ- فَلَيْسَ شَيْءٌ أَكْرَهَ إِلَيْهِمْ وَ لاَ أَفْظَعَ عِنْدَهُمْ- مِنْ مُفَارَقَةِ مَا كَانُوا فِيهِ- إِلَى مَا يَهْجُمُونَ عَلَيْهِ وَ يَصِيرُونَ إِلَيْهِ يَا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ غَيْرِكَ- فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ- وَ اكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا- وَ لاَ تَظْلِمْ كَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ- وَ أَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ- وَ اسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَيْرِكَ- وَ ارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ

مِنْ نَفْسِكَ- وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ وَ إِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ- وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لَكَ- وَ اعْلَمْ أَنَّ الْإِعْجَابَ ضِدُّ الصَّوَابِ وَ آفَةُ الْأَلْبَابِ- فَاسْعَ فِي كَدْحِكَ وَ لاَ تَكُنْ خَازِناً لِغَيْرِكَ- وَ إِذَا أَنْتَ هُدِيتَ لِقَصْدِكَ فَكُنْ أَخْشَعَ مَا تَكُونُ لِرَبِّكَ

لغات

يحذو:پيروى مى‌كند سفر:مسافران أمّوا:قصد كردند جناب:نابودى،مرتبه و مقام مريع:سرسبز و خرم وعثاء السفر:دشوارى مسافرت جشوبة المطعم:درشتى،ناگوارى هجم:ناگهانى اتفاق افتاد كدح:كسب.

ترجمه

«اى پسرك من،تو را از دنيا و كيفيّت آن و از بين رفتن و گذشتن آن آگاه ساختم،همچنين از آخرت و سرنوشت اهل آخرت مطّلع كردم،و براى عبرت و پيروى تو مثلهايى زدم،براستى مثل آن كسى كه دنيا را آزموده،مثل آن گروه مسافرى است كه در جاى خشك و بى‌حاصل باشند[كه مطابق ميل آنها نيست]ولى جاى پر آب و علف و ناحيۀ سبز و خرّمى مورد نظر آنها باشد،از اين رو رنج و زحمت راه و فراق يار و دشوارى سفر و ناگوارى خوراك را تحمّل كنند تا به منزل فراخ و استراحتگاه خود برسند بنا بر اين آنان در تحمل هيچ يك از اين سختيها احساس ناراحتى نمى‌كنند و از دست دادن اندوخته‌هاى خود را خسارت نمى‌دانند و چيزى نزد ايشان خوش آيندتر از آن نيست كه آنان را به سر منزل مقصود نزديك سازد.و امّا داستان كسانى كه فريب دنيا را خوردند،بمانند داستان گروهى است كه در منزل خوش و خرّمى باشند سپس به محلّى تنگ و بى‌آب و علفى بيايند، براى آنان هيچ چيز ناگوارتر و دشوارتر از مفارقت از جايى كه در آن بودند و به طور ناگهانى به جاى ديگر رفتن،نيست.

اى پسرك من خود را ما بين خود و ديگران ملاك سنجش قرار ده،پس براى ديگران آنچه را بپسند كه براى خود مى‌پسندى،و بر ديگران مپسند آنچه را كه بر

خود نمى‌پسندى،بر ديگران ستم روا مدار همان طورى كه نمى‌خواهى بر تو ستم شود،و نيكى كن چنان كه دوست دارى بر تو نيكى شود،آنچه را كه از ديگرى ناپسند مى‌شمارى،از خود ناپسند شمار،و از مردم خوشحال و خوشنود باش بدانچه كه خوشنودى براى آنها از طرف خود،آنچه را كه نمى‌دانى مگو هر چند كه دانسته‌هاى تو اندك است،و آنچه را كه دوست ندارى در بارۀ تو بگويند تو نيز مگو.

بدان كه خودخواهى بر خلاف حقّ و آفت خردهاست،پس در كسب طاعت(يا براى معاشت)در تلاش باش و خزانه‌دار ديگران مباش،و هنگامى كه به هدف نائل شدى،فروتن و خاضعترين فرد باش براى پروردگارت».

شرح

در اين بخش دو مطلب است :

مطلب اوّل:امام(علیه السلام)فرزندش را از حالات دنيا و آخرت آگاه ساخته و به او چيزهايى را يادآور شده كه وى را از حتمى بودن فنا و گذرا بودن دنيا،و بقاى آخرت و آنچه براى آخرت در آنجا مهيّاست يعنى سعادت جاويدى كه قرآن مجيد و سنّت،انواع آن را بر شمرده است با خبر مى‌سازد .و براى طالب دنيا و آخرت دو مثل آورده است تا او[فرزند امام(علیه السلام)]از جمله كسانى باشد كه از دنيا روى‌گردان و به آخرت علاقه‌مند است.مثل اوّل مثل كسى است كه دنيا را آزموده و از ناپايدارى و گذران بودن آن آگاه شده است و همچنين آخرت را آزمايش كرده و به بقاى آخرت و نعمتهايى كه براى اهل آن مهيّا شده پى برده است و آنان را به گروه مسافرانى تشبيه كرده كه به قصد منزلگاهى پر آب و علف،منزل تنگ و نامساعد را ترك گويند.

وجه تشبيه اين مثل آن است كه نفوس بشرى،وقتى در عالم مجرّدات بود و مصلحت و حكمت اقتضا كرد كه در اين عالم هبوط كرده و بر اين كالبدهاى مادّى،دور از عالم مأنوس خود در سراى غربت و جاى وحشت منزل گزيند تا،

بدان وسيله به كسب كمالات عقلى كه تنها از طريق اين عالم ميسّر است،نائل آيد.آن گاه پس از كسب كمالات از اين جا به همان عالم بالا و منزّه از وابستگيهاى اين كالبدها و اشكال پست آنها،باز گردد.همان طور كه در عهد پيشين از آنها چنين پيمان گرفته شده است و هر نفسى كه پيمان آفريدگارش را حفظ كرده و بر راه راست او باقى باشد و توجه كند كه او مدت معيّنى را در اين عالم خواهد ماند و به چشم عبرت به دنيا بنگرد كه همچون جايگاهى تنگ و خالى از غذاهاى حقيقى و آشاميدنيهاى زلال و گواراست و شايستگى براى وطن گزيدن و زندگى كردن را ندارد و نيز به جهان آخرت بنگرد كه چون سرايى خوش و خرّم و ناحيه‌اى پر از آب و علف است و كسى كه به آنجا برسد در حالى كه به درستى اوامر و نواهى خداوندى را انجام داده باشد به هدفهاى والا و لذّتهاى جاودانه‌اى رسيده است.بنا بر اين چنين كسى در مسير سفر در منزلگاههاى راه خدا و آماده شدن براى رسيدن شادمانه به محضر شريف پروردگار است.او رنج اين سفر را از قبيل سختى گرسنگى و تشنگى و بيدار خوابى،به خاطر رسيدن به منزلى فراخ و جايگاهى آرام تحمل مى‌كند از اين رو،دردى را احساس نكرده و آنچه از مال و جان در اين راه صرف مى‌كند،غرامت به شمار نمى‌آورد.و هيچ چيزى نزد او خوشايندتر از آن وسيله‌اى نيست كه او را به منزل مقصود و ناحيۀ منظورش نزديك سازد،بالاخره،نفوس بشرى در جهاتى كه بيان شد،تشبيه شده است به كسى كه به منزلى تنگ و قحطى زده رسيده باشد،آن گاه دريابد كه منزلى خوش و خرّم،در پيش است و انديشۀ نيكويش چنين اقتضا كند كه رنج و زحمت سفر بدانجا را تحمل كند تا بر آسايشى بزرگ دست يابد .

امّا مثل دوّم،داستان دنيا دارانى است كه نفس امّاره،آنها را به سوى دنيا جلب كرده و آنان از ماوراى دنيا غافل گشته و عهد و پيمان پروردگارشان را فراموش كردند و از آيات حق كه به خاطر داشتند روگرداندند،آنان را به گروهى

تشبيه كرده است كه در منزلى خوش و خرّم بودند،آن گاه به جايى خشك و تنگ منتقل شوند،پس در اين مثل منزلگاه خوش و خرّم همان دنياست زيرا دنيا جاى خوشبختى و نعمت براى اهل دنيا و آخرت جاى تنگ و ناگوار براى آنهاست، زيرا كه آنان در دنيا براى درك سعادت آخرت آمادگى لازم را پيدا نكردند.

وجه تشبيه اهل دنيا به آن گروه،همان است كه حضرت در ضمن سخنان خود بيان داشته است،و عبارت از اين است كه چيزى ناخوشايندتر از آن نزد ايشان نيست،تا آخر مطلب:يعنى براى اهل دنيا چيزى ناخوش آيندتر و دشوارتر از مفارقت از آنچه كه در دنيا داشتند و رسيدن به آن ترس و وحشتهايى كه ناگهان بر آنان هجوم مى‌آورند و به صورت غل و زنجيرها-متوجّه آنها مى‌شوند-وجود ندارد،همان طورى كه هيچ چيز ناخوشتر از مفارقت جاى خوش و خرّمى كه در آنجا بودند و انتقال به جاى تنگ و قحطى‌زده‌اى كه به آن وارد مى‌شوند وجود ندارد.و بر اين دو مثل پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بيان خود اشاره فرموده است:دنيا زندان مؤمن و بهشت كافر است .

مطلب دوم:به اصلاح رفتار خود با مردم توصيه كرده است.به فرزندش امر فرموده است تا خويش را ملاك سنجش بين خود و ديگران قرار دهد.جهت اين كه امام(علیه السلام)لفظ«ميزان»را براى فرزندش استعاره آورده است،اين است كه وى همچون ترازو،بين خود و ديگران عادلانه رفتار كند.سپس جهات عدالت و برابرى كه امر فرموده است،ميزان را بر اساس آنها قرار دهد،شرح داده است، بعضى از آن جهات امور مثبت و برخى منفى‌اند.

اوّل:براى ديگران آنچه را بپسندد كه براى خود مى‌پسندد،و بر ديگران نپسندد آنچه را كه بر خود نمى‌پسندد و در حديث مرفوعى آمده است:ايمان بنده‌اى كامل نمى‌شود تا اين كه براى برادرش بپسندد آنچه را كه بر خود مى‌پسندد،و بر او نپسندد آنچه را كه بر خود نمى‌پسندد.و راز حديث اين است

كه اين كار از كمال فضيلت عدالت است عدالتى كه باعث كمال ايمان مى‌شود.

دوم:بر كسى ستم نكند همان طور كه مايل نيست كسى بر او ستم كند،تا از دو صفت ناپسند ستمكارى و ستم پذيرى در امان بماند.

سوم:بر ديگران نيكى كند چنان كه دوست دارد به او نيكى كنند.صفت احسان فضيلتى تحت الشّعاع عفّت است.

چهارم:از خود ناپسند بداند آنچه را كه از ديگران ناپسند و زشت مى‌شمارد،پس از همۀ موارد نهى الهى متنفّر باشد كه اين از لوازم جوانمردى است.از اين رو وقتى كه از احنف راجع به جوانمردى پرسيدند،گفت:جوانمردى آن است كه زشت بدانى از خود آنچه را كه زشت مى‌شمارى از ديگران .

پنجم:از سوى مردم بپسندد آنچه را كه از جانب خود بر آنان مى‌پسندد، يعنى هر چه را كه شايسته مى‌بيند نسبت به ديگران از خوب و بد انجام دهد، شايسته است مثل آن را از ايشان براى خود بپذيرد،در اين عبارت هشدارى است بر اين كه روا نيست كار بد انجام دهد به دليل فقدان لازم كه عبارت از رضايت مردم بر بدى باشد.

ششم:چيزى را كه نمى‌داند نگويد هر چند كه دانسته‌هايش اندك است، و فرمود:هر چند دانسته‌هايش اندك است،زيرا كمى دانش براى بعضى از مردم گاهى انگيزه مى‌شود كه ندانسته سخن بگويند تا مبادا ديگران به آنان نسبت نادانى دهند،در نتيجه هم خود گمراه مى‌شوند و هم ديگران را به گمراهى مى‌كشند،چنان كه خداوند بزرگ فرموده است: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا كِتابٍ مُنِيرٍ» ⁽¹⁾.

هفتم:آنچه در بارۀ خود نمى‌پسندد،در بارۀ ديگرى نگويد،مانند عيبجوئيها و گفتن القاب زشت و هر سخن كه باعث رنجش شود .

هشتم:به او هشدار داده است تا خودخواهى را رها كند،به اين دليل كه آن خلاف حقّ است.چون حق عبارت است از حركت در راه خدا با داشتن مكارم اخلاق،و خودخواهى از جملۀ اخلاق پست و نارواست،خودخواهى نقطۀ مقابل حق است مانند هر پستى كه ضدّ فضيلت است و هم به دليل اين كه خودخواهى آفت انديشه و عقول است،زيرا آن از بزرگترين بيماريهاى خرد و آفتهاى نابود كنندۀ عقل است،همان طورى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)اشاره فرموده است:«سه چيز باعث هلاكت است تا اين كه فرمود:خودبينى انسان».

نهم:در كسب خود تلاش و كوشش كند.يعنى سزاوار است در كسب طاعت بكوشد و بعضى گفته‌اند.مقصود از كدح به دست آوردن مال است و اين كه شايسته است آن را در راه خدا انفاق كند.

دهم:هنگامى كه پروردگار او را به سوى كمال و رشد هدايت مى‌فرمايد خاشعترين فرد نسبت به پروردگار خود باشد،توضيح آن كه هدايت به رشد و كمال،همان آگاهى از مسير حق تعالى است در تمام آنچه كه او از مكارم اخلاق مهيا ساخته است و آگاهى از راهى كه رفتن از آن راه انسان را به خدا مى‌رساند مستلزم توجه به جلال و بزرگى اوست و آن جاست كه تواضع و خشوع واقعى و خشيت كامل حاصل مى‌شود به دليل آيه مباركۀ «إِنَّما يَخْشَى اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» ⁽¹⁾.

بخش هفتم

اشاره

وَ اعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ طَرِيقاً ذَا مَسَافَةٍ بَعِيدَةٍ- وَ مَشَقَّةٍ شَدِيدَةٍ- وَ أَنَّهُ لاَ غِنَى بِكَ فِيهِ عَنْ حُسْنِ الاِرْتِيَادِ- وَ قَدْرِ بَلاَغِكَ مِنَ الزَّادِ مَعَ خِفَّةِ الظَّهْرِ- فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَى ظَهْرِكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ- فَيَكُونَ ثِقْلُ ذَلِكَ وَبَالاً عَلَيْكَ- وَ إِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ الْفَاقَةِ مَنْ يَحْمِلُ لَكَ زَادَكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ- فَيُوَافِيكَ بِهِ غَداً حَيْثُ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ- فَاغْتَنِمْهُ وَ حَمِّلْهُ إِيَّاهُ- وَ أَكْثِرْ مِنْ تَزْوِيدِهِ وَ أَنْتَ قَادِرٌ عَلَيْهِ- فَلَعَلَّكَ تَطْلُبُهُ فَلاَ تَجِدُهُ- وَ اغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَكَ فِي حَالِ غِنَاكَ- لِيَجْعَلَ قَضَاءَهُ لَكَ فِي يَوْمِ عُسْرَتِكَ- وَ اعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ عَقَبَةً كَئُوداً- الْمُخِفُّ فِيهَا أَحْسَنُ حَالاً مِنَ الْمُثْقِلِ- وَ الْمُبْطِئُ عَلَيْهَا أَقْبَحُ حَالاً مِنَ الْمُسْرِعِ- وَ أَنَّ مَهْبِطَكَ بِهَا لاَ مَحَالَةَ- إِمَّا عَلَى جَنَّةٍ أَوْ عَلَى نَارٍ- فَارْتَدْ لِنَفْسِكَ قَبْلَ نُزُولِكَ وَ وَطِّئِ الْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِكَ- فَلَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ وَ لاَ إِلَى الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ وَ اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي بِيَدِهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ- قَدْ أَذِنَ لَكَ فِي الدُّعَاءِ- وَ تَكَفَّلَ لَكَ بِالْإِجَابَةِ وَ أَمَرَكَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِيُعْطِيَكَ- وَ تَسْتَرْحِمَهُ لِيَرْحَمَكَ- وَ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ مَنْ يَحْجُبُهُ عَنْهُ- وَ لَمْ يُلْجِئْكَ إِلَى مَنْ يَشْفَعُ لَكَ إِلَيْهِ- وَ لَمْ يَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَةِ- وَ لَمْ يُعَيِّرْكَ بِالْإِنَابَةِ وَ لَمْ يُعَاجِلْكَ بِالنَّقْمَةِ وَ لَمْ يَفْضَحْكَ حَيْثُ الْفَضِيحَةُ بِكَ أَوْلَى- وَ لَمْ يُشَدِّدْ عَلَيْكَ فِي قَبُولِ الْإِنَابَةِ- وَ لَمْ يُنَاقِشْكَ بِالْجَرِيمَةِ- وَ لَمْ يُؤْيِسْكَ مِنَ الرَّحْمَةِ- بَلْ جَعَلَ نُزُوعَكَ عَنِ الذَّنْبِ حَسَنَةً- وَ حَسَبَ سَيِّئَتَكَ وَاحِدَةً- وَ حَسَبَ حَسَنَتَكَ عَشْراً- وَ فَتَحَ لَكَ بَابَ الْمَتَابِ وَ بَابَ الاِسْتِعْتَابِ- فَإِذَا نَادَيْتَهُ سَمِعَ نِدَاكَ- وَ إِذَا نَاجَيْتَهُ عَلِمَ نَجْوَاكَ- فَأَفْضَيْتَ إِلَيْهِ بِحَاجَتِكَ- وَ أَبْثَثْتَهُ ذَاتَ نَفْسِكَ وَ شَكَوْتَ إِلَيْهِ هُمُومَكَ- وَ اسْتَكْشَفْتَهُ كُرُوبَكَ وَ اسْتَعَنْتَهُ عَلَى أُمُورِكَ- وَ سَأَلْتَهُ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ مَا لاَ يَقْدِرُ عَلَى إِعْطَائِهِ غَيْرُهُ- مِنْ زِيَادَةِ الْأَعْمَارِ وَ صِحَّةِ الْأَبْدَانِ- وَ سَعَةِ الْأَرْزَاقِ- ثُمَّ جَعَلَ فِي يَدَيْكَ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِهِ- بِمَا أَذِنَ لَكَ فِيهِ مِنْ مَسْأَلَتِهِ- فَمَتَى شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعَاءِ أَبْوَابَ نِعْمَتِهِ- وَ اسْتَمْطَرْتَ شَآبِيبَ رَحْمَتِهِ- فَلاَ يُقْنِطَنَّكَ إِبْطَاءُ إِجَابَتِهِ- فَإِنَّ الْعَطِيَّةَ عَلَى قَدْرِ النِّيَّةِ- وَ رُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْكَ الْإِجَابَةُ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَعْظَمَ لِأَجْرِ السَّائِلِ- وَ أَجْزَلَ لِعَطَاءِ الْآمِلِ- وَ رُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّيْءَ فَلاَ تُؤْتَاهُ

وَ أُوتِيتَ خَيْراً مِنْهُ عَاجِلاً أَوْ آجِلاً- أَوْ صُرِفَ عَنْكَ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَكَ- فَلَرُبَّ أَمْرٍ قَدْ طَلَبْتَهُ فِيهِ هَلاَكُ دِينِكَ لَوْ أُوتِيتَهُ- فَلْتَكُنْ مَسْأَلَتُكَ فِيمَا يَبْقَى لَكَ جَمَالُهُ- وَ يُنْفَى عَنْكَ وَبَالُهُ- فَالْمَالُ لاَ يَبْقَى لَكَ وَ لاَ تَبْقَى لَهُ

لغات

ارتيار:جستن طوق و الطاقه:آنچه در توان دارى وبال:هلاكت نابودى كؤد:جايى كه بالا رفتن از آن دشوار است نزوع عن الذنب:بيرون شدن از گناه افضا:رسيدن بثّ:باز كردن،كشف شآبيب:جمع شؤبوب،يك نوبت بارندگى قنوط:نااميدى استعتاب:بازگشت به خرسندى.

ترجمه

«بدان كه راهى در پيش رو دارى،بسيار دور و بسى سهمگين،و تو در آن راه از نيكخواهى و توشه بردارى به مقدارى كه تو را با سبكبارى به سر منزل برساند، بى‌نياز نيستى،پس بيش از تاب و توانت بر پشت خود بار مكن تا از سنگينى‌اش آزرده نشوى و هر گاه نيازمندى را يافتى كه توشۀ تو را به سمت رستاخيز به دوش بكشد و فردا وقت نيازمندى‌ات آن را به تو برساند،پس او را غنيمت شمار و بار توشه‌ات را بر دوش او قرار ده،و تا توان دارى كمك بيشترى به او بكن كه شايد زمانى فرا رسد كه او را بجويى و نيابى.و همچنين غنيمت بدان آن كسى را كه از تو وامى بطلبد تا روز درماندگى و تنگدستى‌ات آن را به تو باز پس دهد.

و بدان كه در پيش روى تو گردنه‌اى است كه بالا رفتن از آن بس دشوار است،و در آنجا سبكبار از گرانبار خوشحالتر و كندرو از تندرو بد حالتر است،و منزلگاه تو سرانجام بهشت و يا آتش دوزخ است.بنا بر اين پيش از رسيدن بدانجا پيشقراولى براى خود بفرست و قبل از ورود،آن منزل را آماده ساز كه پس از مرگ وسيله‌اى براى خوشحالى ميسّر نيست،و راهى براى بازگشت كسى به دنيا وجود ندارد.

و بدان آن خدايى كه تمام خزانه‌هاى آسمانها و زمين به دست اوست،تو را

اجازۀ درخواست و دعا داده و خود نيز پذيرش آن را ضمانت فرموده است و تو را دستور داده است از او بخواهى،تا ببخشد،و رحمت و آمرزش بطلبى تا بيامرزدت، و بين تو و خود كسى را حاجب قرار نداده است تا مانع تو شود،و تو را مجبور و ناگزير از آوردن واسطه نكرده است،و در صورتى كه مرتكب گناه شوى مانع بازگشت و توبۀ تو نيست،و در كيفر و مجازات تو شتاب ندارد،و آنجا كه سزاوار رسوايى بودى،رسوايت نساخته است،و در پذيرش توبۀ تو سختگيرى نكرده است،و به دليل گناه در تنگنا قرارت نداده و از رحمت خود تو را نااميد نكرده است،بلكه خوددارى تو را از گناه برايت حسنه و نيكى شمرده،و هر كار بدت را يك گناه ولى هر كار نيكت را ده برابر به حساب آورده است،و برايت در توبه و خرسندى را باز نگه داشته است،پس هر گاه او را بخوانى ندايت را مى‌شنود،و هر گاه با او راز و نياز كنى از راز دلت آگاه است،پس نياز خود را به او عرضه مى‌كنى و آنچه را در دل دارى برملا مى‌سازى و از گرفتاريهايت با او درد دل مى‌كنى و از وى چارۀ غمهايت را مى‌طلبى،و در بارۀ كارهايت از او استمداد مى‌كنى،و از خزانه‌هاى رحمت او كه جز او را توانايى بخشش از آنها نيست-از قبيل فزونى عمر و سلامت بدن و وسعت روزى-درخواست بخشش مى‌كنى.آن گاه در دستهايت كليدهاى خزانه‌ها را-در مواردى از درخواست تو كه مجازى-قرار مى‌دهد،پس هر گاه بخواهى به وسيلۀ دعا درهاى نعمتش را بگشايى،و نزول باران رحمتش را بطلبى،با تأخير پذيرش و اجابت درخواست،تو را نااميد نگرداند،زيرا بخشش به اندازۀ خلوص نيّت است،چه بسا كه تأخير در اجابت باعث عطاى بيشتر و بخشش فزونتر براى آرزومند و درخواست كننده گردد.بسا كه تو چيزى را درخواست كنى و داده نشود و در مقابل بهتر از آن را در دنيا و يا آخرت به تو بدهند،و يا اجابت نمى‌شود به خاطر آن كه در آن مطلوب،مصلحت تو نبوده و آنچه بهتر بوده به تو مى‌دهد،چه بسا چيزى را تو درخواست مى‌كنى كه باعث از بين رفتن دين تو است،پس چيزى را بخواه كه نيكى‌اش پايدار باشد و تو از رنج آن بركنار باشى،ثروت دنيا براى تو نمى‌ماند و تو نيز براى او ماندنى نيستى .»

شرح

در اين بخش چند مقصد است:

اوّل:توصيه به تلاش در راه كسب كمالات نفسانى جاويدان دوم:ترك كارهاى زشتى كه باعث نقصان و عقب ماندگى مى‌شود در مورد اوّل او را توجه داده است كه در پيش رويش يعنى در سفر به جانب قرب خدا،راهى دراز و دشوار وجود دارد.و روشن است كسى كه مى‌خواهد چنين مسيرى را بپيمايد بايد هدفش رسيدن به مقصد باشد و نيز توشۀ لازم را آماده سازد.

كلمه الطّريق (راه)را استعاره آورده است از حالاتى كه انسان در دنيا گرفتار آنها است و عبور از دنيا به سراى آخرت و منظور از درازى و سختى راه همان دشوارى رستگارى و ايمنى از خطرهاى آن است.زيرا اين تنها با داشتن تصميم و پايدارى بر سنّتهاى عدالت و استقامت بر حدّ ميانۀ لازم از مكارم اخلاق،ميسّر است.چون قبلا معلوم شد كه هر يك از قواى تميز،شهوت و غضب داراى حد متوسّطى است كه لازم است انسان در آن حدّ بايستد و عدالت هم همين است،و روشن شد كه حدّ عدالت باريكترين حدود و دشوارترين آنهاست،زيرا آن حدّ از دو طرف محصور به افراط و تفريط است و كمتر انسانى از گرفتارى در يكى از آن دو در امان است،و هر دوى آنها راه جهنّم است پس سزاوار است كه اين راه،راهى طولانى باشد كه انسان جز با پيمودن مسافتى دور به پايان آن نرسد و جز با كوشش فراوان آگاهى كامل از آن نيابد.

لفظ الزّاد (توشه)را استعاره از تقوا و كمالاتى آورده است كه در اين راه طولانى و پر خطر انسان را به قرب خدا مى‌رساند و بدين وسيله نجات و رستگارى در آن راه و رهايى از گرفتاريهاى آن به دست مى‌آيد.

در مورد دوم(از دو مقصد)حضرت با اين سخنان خود به او هشدار داده است: مع خفّة الظّهر تا عبارت وبالا عليك... كلمۀ الخفّة را استعاره آورده

است براى كم كردن ارتكاب گناه و بار كردن آن بر نفس خويش،و لفظ الحمل را عاريه از تحصيل گناه آورده است.و جهت استعارۀ اوّلى آن است كه مرتكب گناه اندك،زودتر آن راه را طى مى‌كند و به نجات از خطرها و ترسهاى آنجا نزديكتر است،چنان كه على(علیه السلام)فرموده است:سبكبار باشيد تا زودتر به منزل برسيد.

همان طور كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)اشاره فرموده است:سبكباران رستگارند.و امّا جهت استعارۀ دومى اين است كه مرتكب گناهان،به وسيلۀ گناه سنگين بار شده و از پيوستن به سبكباران عقب مى‌ماند و در بين راه زير بار سنگين از پا درمى‌آيد و عقب ماندگى زياد او نتيجۀ زيادى ارتكاب گناه اوست همچون حالت شخص سنگين بار در طىّ مسافتى دور.كلمۀ الظّهر(پشت)براى پرورش دادن مطلب و آماده ساختن آن است .

مقصد سوم:توجّه دادن بر ضرورت بخشش مال به گونۀ صدقه دادن و احسان به نيازمندان و فقراء.و عبارت حاوى اين معنى،در سخنان امام(علیه السلام)از:

و اذا وجدت (اگر يافتى)تا كلمۀ عسرتك (سختى است)است.

حضرت على(علیه السلام)با بيان دو نكتۀ زير فرزندش را به صدقه دادن و احسان به مستمندان علاقه‌مند مى‌سازد:

اول:بخشش و دادن صدقه توشه‌اى است كه فقير تا روز قيامت آن را بر دوش مى‌كشد و در آنجا به هنگام شدّت نياز بدان،به وى باز مى‌دهد.و لفظ الزّاد در اينجا استعاره است از دو فضيلت بخشش و كرم كه به وسيلۀ انفاق حاصل مى‌شود.و وجه استعاره،وسيله بودن انفاق و صدقه براى ايمنى نفس از نابودى در بين راه آخرت و باعث رسيدن آن به سعادت دائمى است همان طور كه توشه،نجات بخش مسافر در بين راه و باعث رسيدن او به مقصد است.

و براى گيرندۀ صدقه صفت حامل توشه را به طور استعاره آورده است،از آن رو كه او وسيله پيدايش آن فضيلت به وسيلۀ آن صدقه و رسيدن ثواب آن به

صدقه دهنده در روز قيامت است،و به دريافت صدقه دهنده اين فضيلت را و ظهور و بروز آن،روز قيامت در نامۀ عمل وى،در اين عبارت بدان اشاره شده است:فرداى قيامت آن را به تو باز پس دهد.

سپس دستور داده است كه هر گاه نيازمندى را ديد غنيمت شمارد و آن توشه را بر دوش وى قرار دهد و بيشتر به او كمك كند،تا سر حدّ توان به او توشه بسپارد.او را به غنيمت شمردن و شتاب در صدقه دادن با اين عبارت تشويق كرده است:شايد زمانى فرا رسد كه او را بجويى و نيابى،زيرا اگر وسيلۀ يك كار مهم به گونه‌اى باشد كه به هنگام جستجوى آن،گاهى به دست آيد و گاهى نيايد پس لازم است كه به دست آوردن آن را غنيمت شمرد و در آن باره مسامحه نكرد.

دوم:صدقه دادن به فقير در حقيقت وامى است از طرف صدقه دهنده كه در حال بى‌نيازى مالى را مى‌دهد تا در روز فقر و تنگدستى‌اش به او باز پس دهد.

و صفت«وام گيرنده»را در اينجا استعاره براى خدا آورده است به اعتبار اين كه او پاداش ثواب را به كسى كه در راه طاعت او مالش را انفاق كرده،مى‌دهد،و در اين آيه مباركه بدان اشاره كرده است: «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً» ⁽¹⁾حضرت وام دادن به هنگام بى‌نيازى و بازپرداخت وام در وقت تنگدستى را يادآور مى‌شود تا برترى بازپرداخت را بنماياند و وام دهنده به خاطر سود دلخواهى كه عايد او مى‌شود،علاقه‌مند به دادن وام گردد .

چهارم:توجّه دادن بر سختى راه آخرت و ضرورت آمادگى براى آن است، با سبكبارى از گناهان و سرعت در اين كار پيش از پايان فرصت.لفظ عقبه (گردنه)را عاريه آورده است از راه آخرت زيرا در اين راه بالا رفتن از پله‌هاى مراتب كمال به وسيلۀ فضايل از ميان انبوه خصال نكوهيده وجود دارد.و اين راه

را از آن جهت به دشوارى در صعود وصف كرده است كه مشقّت و موانع زيادى در ارتقاى بدانجا وجود دارد.

براى آمادگى اين سفر نظر او را به سه امر جلب كرده است:

اوّل:سبكبار در آن سفر از آنكه بارش سنگين است،خوشحالتر است، همان طور كه قبلا گفتيم اين امر واضحى است.

دوم:كسى كه كند حركت كند ناراحت‌تر از كسى است كه تند حركت مى‌كند،و اين مطلب نيز روشن است.زيرا كندرو در يك جانب از دو طرف افراط و تفريط ايستاده،سرگرم هواى نفس و غافل از مقصد اصلى است تا اين كه اجل گريبانش را مى‌گيرد و او اسير گرداب هلاكت مى‌شود و بر فرصت از دست رفته حسرت مى‌خورد.

سوم:بيان دو نتيجه و سرانجام كار،يكى بهشت و ديگرى دوزخ،زيرا سرانجام آن راه،رهرو خود را ناگزير در يكى از آن دو فرود مى‌آورد،و اين نيز مطلب واضحى است،زيرا گرفتارى انسان در امور دنيا عمل كردن در دنيا و پايان يافتن آن تا رسيدن به آخرت،يا در جهت مقصد اصلى و به طرف قبلۀ واقعى و دورى از راه افراط و تفريط است كه به اين ترتيب راه به سرعت طى مى‌شود و رهرو خود را به بهشت مى‌رساند،و يا اين كه در جهت انحراف از مقصد اصلى است و به سمت آنچه در اين راه از موارد نهى خدا و انواع حرامها وجود دارد،متمايل مى‌شود.كه به اين ترتيب،رهرو خود را بر آتش فرود مى‌آورد .

نسبت دادن،هبوط به راه دنيا[طريق]مجاز است از آن رو كه اين راه سرانجام بر يكى از دو مقصد مى‌رسد،مانند كسى كه چيزى را پايين مى‌آورد تا در جايى قرار دهد.

آن گاه دستور داده است تا پيش قراولى براى خود بفرستد و وسيله‌اى براى نجات خود و خوشحالى‌اش فراهم آورد پيش از آن كه در يكى از آن دو منزل

نهايى فرود آيد،تا بدان وسيله قرارگاهش بهشت باشد،و آن منزلى را كه قصد سكونت در آنجا را دارد،به وسيلۀ آماده كردن خود،آماده سازد.

بعضى كلمۀ يوطّئ را يوطّن بان خوانده‌اند،يعنى آنجا را وطن خود قرار دهد .

مطلب پنجم:توجّه دادن بر دعا و تشويق به آن است،و سرّ مطلب توجه دائم به عظمت آفريدگار و بريدن از غير اوست،چه او منشأ هر چيز دوست داشتنى و بخشندۀ هر چيز دلخواهى است.

و به وسيلۀ چند مطلب تشويق به دعا فرموده است:

اوّل:گنجهاى آسمانها و زمين در دست اوست،اين قسمت به منزلۀ صغراست و كبرا در حقيقت چنين است:هر كس كه گنجها به دست او باشد،از هر كس براى رغبت و دل بستن سزاوارتر است.

دوّم:او خود اجازۀ دعا و درخواست داده و عهده‌دار اجابت شده و فرموده است: «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ» ⁽¹⁾اين در حقيقت صغراى قياس است و كبراى آن نيز مثل مورد اوّل در تقدير است.

سوّم:حق تعالى خود،به مخلوق فرمان داده است كه از او بخواهند تا به آنها مرحمت نمايد،در اين آيه «وَ سْئَلُوا اللّهَ مِنْ فَضْلِهِ» ⁽²⁾و همين طور دستور داده است،از او طلب رحمت كنند تا بديشان رحم كند.توضيح اين كه بخشش روزى،رحمت،و هر فضيلتى از جانب او،تنها پس از آمادگى به وسيلۀ اخلاص در طلب و تقاضاى بخشش و امثال اينها فراهم مى‌آيد،همان طورى كه در جاى خود ثابت شد،[اين مطلب به منزلۀ صغراست]و در حقيقت كبرا چنين است:و هر كسى كه چنين باشد پس بايد از او درخواست و تقاضاى بخشش كرد.

چهارم:خداى متعال بين خود و بندۀ علاقه‌مند به خود نگهبان و دربانى قرار نداده است،چه او پاك و منزّه و بالاتر از جسم بودن،جهت داشتن و صفات حادث مى‌باشد،بلكه او در همه چيز و براى هر كس كه چشم دل را باز دارد و به مطالعۀ كبريايى و عظمت او بپردازد متجلّى و هويداست و كبراى مقدّر چنين است:هر كس كه چنان باشد،به درخواست و طلب بخشش، سزاوارتر است.

پنجم:او را مجبور به آوردن واسطه و شفيع نكرده است،زيرا نياز به واسطه موقعى ضرورت دارد كه دسترسى به خواسته،به جهت بخل كسى كه كار در دست اوست و يا به خاطر جهل وى نسبت به استحقاق درخواست كننده،غير ممكن باشد.

در صورتى كه خداى متعال نه بخيل است و نه از طرف او منعى وجود دارد.و تنها بخشش او در گرو آمادگى درخواست كننده است،خداى منزّه و پاك،مشتاقان را نيازمند به واسطه‌ها قرار نداده است،زيرا به آنها توان آمادگى براى رسيدن به خواسته‌هاى خود را داده و وسايل را براى ايشان آماده ساخته و درهاى رحمتش را به روى آنها باز گذاشته است.پس اگر آنان نياز به واسطه و شفيع پيدا كنند از باب اين نيست كه خداوند آنان را براى داشتن شفيع مجبور و ملزم كرده است .

ششم:اگر مرتكب گناه شود مانع از توبه و بازگشت او نشده است بلكه او خود امر به توبه فرموده و وعدۀ پذيرش داده و گفته است: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يُدْخِلَكُمْ جَنّاتٍ» ⁽¹⁾و پس از اين كه گناهان كبيره را برشمرده است و تهديد به مجازات كرده فرموده است: «إِلاّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ»

«يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» ⁽¹⁾.

هفتم:خداوند در عذاب و بلا با اين كه هنگام نافرمانى‌اش از عمل او آگاه است شتاب نكرده و او را در جايى كه مرتكب عمل خلافى شده رسوا نمى‌كند،بلكه او را بر رستگارى‌اش مهلت مى‌دهد و پردۀ بخشش و حلمش را بر روى او مى‌گستراند.

هشتم:خداوند در پذيرش توبه و بازگشت او به سوى خود،اصرار مى‌ورزد،همان طور كه پادشاهان ⁽²⁾در بارۀ كسانى كه بدى كرده باشند و درخواست عفو نمايند،رفتار مى‌كنند،و خالق نه تنها به دليل ارتكاب جرم و گناه با مخلوق مناقشه نمى‌كند و در محاسبه با او سخت نمى‌گيرد بلكه توبۀ او را مى‌پذيرد و بر او آسان مى‌گيرد.زيرا به خداى متعال نه از ناحيه گناهكار زيانى مى‌رسد،و نه از بازگشت توبه كننده سودى عايد او مى‌شود،چه او بى‌نياز مطلق است.

نهم:خداوند متعال او را از رحمت و بخشش نااميد نكرده،زيرا گفته است: «يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ » ⁽³⁾.

دهم:خداوند دورى جستن او از گناه و بازگشتش از گناه را،حسنه قرار داده است،آنجا كه پس از بيان توبه مى‌فرمايد: «فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» و هر بدى او را يك بد و هر خوبى او را ده برابر به شمار مى‌آورد،آنجا كه فرموده

است: «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاّ مِثْلَها» ⁽¹⁾.

يازدهم:اوست كه در توبه را بر روى بنده‌اش باز گشوده است،آنجا كه فرموده است: «غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ» ⁽²⁾، «وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ» ⁽³⁾.

همچنين در طلب بخشش و رضا را به روى او باز كرده است،چون پس از بازگشت بنده به او فرمان داده است و راهنمايى به رضا و خوشنودى خود فرموده است .

دوازدهم:هر گاه خدا را بخواند،ندايش را مى‌شنود،به دليل اين آيه مباركه: «إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ» ⁽⁴⁾و هر گاه با او راز و نياز كند،از راز او آگاه است، به دليل آيۀ: «يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى» ⁽⁵⁾پس نيازمندى خود را بر او عرضه كند چه مخفيانه و چه آشكارا،و از او در كارها كمك بطلبد.و آنچه از گرفتاريها و مشكلات در دل دارد،سفرۀ دل را باز كند و از او رفع گرفتاريهاى خود را درخواست نمايد،تا از گنجهاى رحمت خود آنچه را كه جز او كسى توان دادن آنها را ندارد،مانند فزونى عمر و تندرستى و گشايش روزيها،به وى مرحمت كند .

سيزدهم:با دادن اجازۀ درخواست و پرسش از او،كليد گنجهاى نعمت خود را در اختيار او قرار داده است.لفظ مفاتيح (كليدها)را استعاره آورده

است براى دعاها،به اين دليل كه دعاها وسيلۀ كسب نعمت و كمال رحمتند، هر گاه خدا بخواهد به وسيلۀ دعا درهاى گنجهايش را باز مى‌گشايد،و همچنين لفظ ابواب (درها)را عاريه آورده است براى وسايل جزئى نعمتهايى كه به بنده مى‌رسد.مقصود از خزانه‌هاى نعمت پروردگار همان خزانه‌هاى آسمانها و زمين است.زيرا همۀ نعمتها از آن او و به دست اوست.و احتمال دارد بدان وسيله اشاره كرده باشد به نعمت معقول از آسمان جود حق تعالى و آنچه در تحت قدرت او از خيرات ممكن وجود دارد.صفت استمطار (طلب نزول باران)را استعاره آورده است از درخواست نعمتهاى الهى از باب شباهت آنها به باران در اين كه هر دو وسيلۀ حيات و به مصلحت حال انسانند در دنيا و درخواست كننده آنها به طالب باران مى‌ماند كه امام عليه السلام با ذكر كلمۀ «شآبيب قطره‌هاى باران»زمينۀ اين استعاره را در سخنان خود فراهم ساخته است.

در تمام اين قياسها كبراى مقدر چنين است:و هر كس كه چنان باشد او سزاوارتر است براى اين كه روى دل را به جانب او گردانده،از او درخواست نياز شود.پس از آن كه حضرت على(علیه السلام)فرزندش را با اين جاذبه وادار به دعا و درخواست نموده است،آن گاه او را متوجه ساخته است كه اجابت دعا گاهى به كندى صورت مى‌پذيرد و به تأخير مى‌افتد.و بعد اسباب تأخير اجابت دعا را برشمرده است تا از اجابت دعا نااميد نگردد.

اوّل:بخشش به اندازۀ خلوص نيّت است:يعنى اين كه اجابت در گرو آمادگى به وسيلۀ خلوص نيّت است،پس هر گاه در اجابت تأخير شد،شايد علّت تأخير،خالص نبودن نيّت باشد .

دوم:بسا كه تأخير اجابت دعا به دليلى است كه خدا مى‌داند،خود آن تأخير از جمله اسباب آمادگى بيشتر درخواست كننده و آرزومند است،براى

بخشش آنچه كه بالاتر و ارزشمندتر است از آنچه كه او درخواست بخشش آن را دارد،پس آن را وقتى مى‌دهد كه وى آمادگى كامل پيدا كند،زيرا به اندازۀ ارزش اهل تصميم و اراده،دعوتنامه‌ها مى‌آيد،و به مقدار زحمت و رنج،مقامات والا به دست آيند.

سوم:گاهى مورد درخواست مصلحتى براى بندۀ خدا ندارد،به خاطر اين كه اگر مثل ثروت،مقام و ساير خواسته‌هاى دنيوى محض را به او بدهند باعث تباهى دين او خواهد شد،بنا بر اين خداوند درخواست او را اجابت نمى‌كند،بلكه بهتر از آن را در دنيا و يا در آخرت به وى مرحمت مى‌كند و اين تغيير به خاطر مصلحت و يا خير او است.آن گاه-با تعريف موارد درخواست وى آنچه را كه شايسته است از خدا بطلبد،يعنى آنچه كه نيكى‌اش پايدار و از گرفتارى‌اش در امان است،از قبيل فراهم آمدن وسايل خوشبختى جاودانه و يادگار خوب ميان بازماندگان،نه ثروت-مطلب را به پايان مى‌رساند.

بخش هشتم

اشاره

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلْآخِرَةِ لاَ لِلدُّنْيَا- وَ لِلْفَنَاءِ لاَ لِلْبَقَاءِ وَ لِلْمَوْتِ لاَ لِلْحَيَاةِ- وَ أَنَّكَ فِي مَنْزِلِ قُلْعَةٍ وَ دَارِ بُلْغَةٍ- وَ طَرِيقٍ إِلَى الْآخِرَةِ- وَ أَنَّكَ طَرِيدُ الْمَوْتِ الَّذِي لاَ يَنْجُو مِنْهُ هَارِبُهُ-وَ لاَ يَفُوتُهُ طَالِبُهُ وَ لاَ بُدَّ أَنَّهُ مُدْرِكُهُ فَكُنْ مِنْهُ عَلَى حَذَرِ أَنْ يُدْرِكَكَ وَ أَنْتَ عَلَى حَالٍ سَيِّئَةٍ- قَدْ كُنْتَ تُحَدِّثُ نَفْسَكَ مِنْهَا بِالتَّوْبَةِ- فَيَحُولَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ ذَلِكَ- فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَكْتَ نَفْسَكَ يَا بُنَيَّ أَكْثِرْ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَ ذِكْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ- وَ تُفْضِي بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَيْهِ- حَتَّى يَأْتِيَكَ وَ قَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَكَ- وَ شَدَدْتَ لَهُ أَزْرَكَ- وَ لاَ يَأْتِيَكَ بَغْتَةً فَيَبْهَرَكَ- وَ إِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَى مِنْ إِخْلاَدِ أَهْلِ الدُّنْيَا إِلَيْهَا- وَ تَكَالُبِهِمْ عَلَيْهَا فَقَدْ نَبَّأَ اللَّهُ عَنْهَا- وَ نَعَتْ لَكَ نَفْسَهَا وَ تَكَشَّفَتْ لَكَ عَنْ مَسَاوِيهَا- فَإِنَّمَا أَهْلُهَا كِلاَبٌ عَاوِيَةٌ وَ سِبَاعٌ ضَارِيَةٌ- يَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ وَ يَأْكُلُ عَزِيزُهَا ذَلِيلَهَا- وَ يَقْهَرُ كَبِيرُهَا صَغِيرَهَا- نَعَمٌ مُعَقَّلَةٌ وَ أُخْرَى مُهْمَلَةٌ

قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا وَ رَكِبَتْ مَجْهُولَهَا- سُرُوحُ عَاهَةٍ بِوَادٍ وَعْثٍ- لَيْسَ لَهَا رَاعٍ يُقِيمُهَا وَ لاَ مُسِيمٌ يُسِيمُهَا- سَلَكَتْ بِهِمُ الدُّنْيَا طَرِيقَ الْعَمَى- وَ أَخَذَتْ بِأَبْصَارِهِمْ عَنْ مَنَارِ الْهُدَى- فَتَاهُوا فِي حَيْرَتِهَا وَ غَرِقُوا فِي نِعْمَتِهَا- وَ اتَّخَذُوهَا رَبّاً فَلَعِبَتْ بِهِمْ وَ لَعِبُوا بِهَا- وَ نَسُوا مَا وَرَاءَهَا رُوَيْداً يُسْفِرُ الظَّلاَمُ- كَأَنْ قَدْ وَرَدَتِ الْأَظْعَانُ- يُوشِكُ مَنْ أَسْرَعَ أَنْ يَلْحَقَ

لغات

منزل قلعه:جايى كه براى ساكن شدن شايستگى ندارد بلغه:مقدارى از زندگى كه انسان دسترسى ندارد ازر:نيرو-توان يبهّره:پيروز گرديد و او را رنجاند،اصل بهر به معناى سركشى و فرار نفس از رنج است.

اخلد الى كذا:به او مربوط است.

تكالب:حملۀ بر يكديگر.

مساوى:عيبها ضراوة:زير نظر گرفتن شكار و حملۀ بر او.

معقّله:دربند مجهول و مجهل:كوره راهى كه هيچ نشانه‌اى در آن نيست.

واد وعث:شنزار وسيعى كه پاى انسان و حيوان بر روى آن استوار نماند(بلكه در آن فرو رود) المسيم:شبان

ترجمه

«و بدان كه تو براى آخرت آفريده شده‌اى نه براى دنيا و براى فنا نه براى هستى،براى مردن نه براى زندگى،و تو در جايى هستى كه بايد كوچ كنى و در سرايى موقّت و در راهى به سوى آخرت هستى.و تو راندۀ مرگى هستى كه گريزنده‌اش،از آن رهايى ندارد و جوينده‌اش آن را از دست نمى‌دهد،و بناچار آن را در مى‌يابد،پس مبادا مرگ تو را در حال گناهى دريابد كه تو با خود مى‌گفتى از آن توبه خواهم كرد و مرگ بين تو و آن انديشه فاصله اندازد،كه در آن صورت خود را تباه كرده‌اى.

پسرك من،بيشتر به ياد مرگ و پى‌آمدهاى پس از مرگ باش كه ناگهان پس از مرگ با آنها درگير مى‌شوى.تا مرگ نزد تو نيامده خود را آماده كن و كمرت را

ببند تا مبادا ناگهان مرگ تو را دريابد و بر تو غلبه كند.بترس از اين كه با دلبستگى و اعتماد به دنيا و حرص و آز دنيا داران نسبت به آن و دشمنى با هم بر سر دنيا فريب بخورى،زيرا كه خداوند به تو در بارۀ آن خبر داده است و دنيا خود را برايت وصف كرده و بديهايش را برملا ساخته است.طالبان دنيا همانند سگان پارس كننده و درندگان در جستجوى شكارند،بعضى از آنها بر بعضى ديگر پارس مى‌كنند،و توانا ناتوان را مى‌خورد،و بزرگ بر كوچك با زور صدمه مى‌زند،بعضى همچون چهار پايانى دربند بسته و بعضى ديگر چون چهارپايانى هستند،رها،گم كرده خرد،بى‌هدف،چهار پايانى يله و بى‌لجام براى چريدن آفت و زيان در بيابانى سخت و سهمگين!شبانى كه نگهدارى آنها را عهده‌دار باشد و يا آنها را بچراند وجود ندارد!دنيا آنان را به راه نابينايى مى‌برد،و ديده‌شان را از ديدن نشان هدايت و رستگارى پوشانده است،آنان در گمراهى سرگردان و در نعمت و خوشى دنيا فرو رفته‌اند و آن را معبود و پروردگار خود دانند،پس دنيا آنان را بازيچه قرار داده و آنان هدف اصلى خود را از ياد برده‌اند!اندكى مدارا كن و بگذار تا تاريكى برطرف شود،گويى كاروان فرا رسيد،نزديك است هر كس كه بشتابد بدانها بپيوندد ».

شرح

در اين بخش از وصيّت،امام(علیه السلام)به چند امر توجّه داده است:

اوّل:هدف از آفرينش و هستى،آخرت است نه دنيا،مرگ و نيستى است، نه زندگى و بقاى در اين عالم و اين امور عوامل اسباب عرضى هستند نسبت به وجود انسان به خاطر اين كه آنها لازمۀ هستى و وجود مى‌باشند و اما نخستين علّت واقعى از وجود انسان،همان رسيدن به كمال و پاك و وارسته بودن از وابستگيهاى دنيا و نيل به محضر پروردگار متعال است.امام على(علیه السلام)اين هدفهاى نهايى را كه وصول بدانها قطعى است براى او خاطرنشان ساخته است تا به خاطر آنها و براى پس از مرگ كار كند،و كمتر بر دنيا و آبادانى دنيا اعتماد كند،و نبايد دل به ماندن در دنيا ببندد،زيرا دنيا عارضى و از بين رفتنى است.

دوّم:او را هشدار داده است بر اين كه دنيا جاى ماندن نيست،بلكه جاى عبور است و براى وطن گزيدن و زيستن آفريده نشده.دنيا جاى تلاش و كوشش است،آفريده شده است تا انسان قوتى از آن براى رسيدن به آخرت گيرد و چون اينجا راهى است براى آخرت،توشه‌اى برگيرد.

سوّم:او را متوجه ساخته است كه راندۀ مرگ است،لفظ الطّريد (رانده شده)را عاريه آورده است از او از نظر شباهت او به شكارى كه درنده و غير درنده او را به گوشه‌اى مى‌راند .آن گاه مرگ را معرفى كرده است به اين ترتيب كه هيچ كس نمى‌تواند با فرار از دست مرگ نجات يابد و ناگزير مرگ او را در مى‌يابد تا او را هشدار دهد و او را به وسيله اطاعتش آمادۀ مرگ سازد،اطاعتى كه باعث مقاومت در برابر ترس و بيمها و سختيهاى مرگ شود.از اين رو فرموده است:از مرگ بترس...تا كلمۀ نفسك (خودت را)يعنى:بر حال گناه باقى ماندنت در حالى كه با خود مى‌گفتى از آن توبه مى‌كنم ناگهان مرگ تو را دريابد و بين تو و انديشه‌ات فاصله اندازد.

و كلمه يحول عطف است بر يدركك و اذا حرف مفاجاة است .

چهارم:دستور داده است كه مرگ و آنچه از گرفتاريها را كه ناگهان او را در ميان گيرند،بيشتر ياد كند،زيرا اين كار باعث عبرت و نفرت از امور دنيايى شده،عظمت كار را درك كرده،آماده براى مرگ و بعد از مرگ مى‌گردد.از اين رو فرموده است:تا وقتى كه مرگ نزد تو آيد تو خود را آماده و كمر بسته كنى،يعنى به وسيلۀ كمالات آماده شوى،مبادا مرگ ناگهانى فرا رسد و تو را دريابد.

عبارت:و لا يأتيك عطف بر جملۀ حتّى يأتيك،است و واو در:و قد واو حال است و همچنين، بغته حال است،و يبهرك منصوب به أن مقدرۀ پس از فاى در جواب نفى است .

پنجم:او را از گول خوردن به دليل دلبستگى اهل دنيا به دنيا و خصومت و ستيز بر سر دنيا،منع كرده است و هشدار داده است او را كه سزاوار نيست او چنين گول و فريبى بخورد.اين مطالب به صورت قياسات مضمر آمده است:

عبارت: فقد نبّأك اللّه ،تا: عنها ،صغراى قياس اوّل است،مثل قول خداى تعالى:

«وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ» ⁽¹⁾كه در چند مورد از قرآن مجيد آمده است و قول خداى متعال: «إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ» ⁽²⁾.

و گفتۀ امام عليه السلام «و نعت لك نفسها» -يعنى:دنيا خود را براى تو معرّفى كرده است-صغراى قياس دوم است،و به صيغۀ مذكر نعت نيز نقل كرده‌اند،به اين معنى كه خداوند دنيا را براى او معرّفى كرده است،و معناى توصيف دنيا خودش را،همان تعريف به زبان حال است،با اين بيان كه آنجا محلّ غم و اندوهها و گرفتارى و بيماريهاى و سراى هر مصيبت و منزلگاه هر شرّ و فتنه است .

و گفتار امام(علیه السلام): و انّما اهلها تا آخر،صغراى قياس سوم است.

كبراى مقدّر در قياس اوّل چنين است:و هر كس را كه خداى متعال از آن اين چنين خبر دهد شايسته نيست فريب او را بخورند.تقدير كبراى قياس دوم اين طور است:و هر كسى كه خود را چنين معرّفى كند نبايد گول او را خورد.و تقدير كبرا در قياس سوّم اين است:و هر كس چنان باشد سزاوار نيست كه فريب عمل او را بخورند.

بدان كه امام(علیه السلام)در اين دو مثل به تقسيم بندى مردم دنيا اشاره فرموده -است كه آنها به لحاظ قواى غضب و شهوت و پيروى از آن دو به دو دسته تقسيم مى‌شوند:يعنى بعضى از مردم دنيا از قوۀ غضب خود پيروى مى‌كنند و به خواست آن جامۀ عمل مى‌پوشانند،و بعضى ديگر از قوۀ شهوت خود پيروى مى‌نمايند او را لجام گسيخته به حال خود رها كنند و از هدف خلقت خود غفلت ورزند،و براى دستۀ اوّل به سگان پارس كننده و درندگان در پى طعمه، مثل زده است و به مطابقت مثل به مورد تشبيه،وسيله جملۀ: يهرّ -فرياد مى‌كند- تا كلمه: صغيرها -كوچكشان-اشاره فرموده است.و صفت فرياد برآوردن، استعاره است براى درآويختن مردم دنيا با يكديگر بر سر دنيا،و همچنين لفظ:

اكل (خوردن)كنايه از غلبۀ بعضى بر بعضى ديگر است .و براى دستۀ دوم،به چهارپايان مثل زده است به لحاظ غفلت آنها همچون چهارپايان از هدف اصلى،آن گاه اينان-دسته دوم-را بر دو قسم تقسيم كرده است:بسته و رها و لفظ، معقّله (بسته)را عاريه آورده است از كسانى كه به ظاهر امور شرع و امام عادل تمسّك جسته‌اند،پس وى آنان را پايبند به ديانت فرموده و بدين وسيله از رها گذاشتن در پيروى از خواستهاى نفس و فرو رفتن در آنها مانع شده است، هر چند خود آنان اسرار شريعت را ندانسته‌اند،بنا بر اين،آنان در حقيقت همانند گوسفندانى هستند كه چراننده،آنها را بسته است.و به وسيلۀ كلمۀ: مهملة (رها)اشاره كرده است به كسانى كه در پيروى از خواستهايشان،رهايند و از فرمان امام خود بيرون رفته،به اوامر او پاى بند نشده‌اند پس آنان همچون چهارپايانى رها و بى‌لجامند.و به وجه شبه با اين عبارت اشاره كرده است:

كسانى كه خودشان را گم كرده‌اند...تا آخر.و احتمال دارد مقصود از عقول، همان عقل جمع عقال باشد،پس ضمّه اشباع شده،قلب به واو شده است به پيروى از كلمۀ مجهولها.و احتمال دارد كه مقصود از آن«جمع عقل»به معنى

پناهگاه باشد،يعنى اين كه خواستهاى نفسانى،آن كسانى را كه به دنيا پناه ببرند و آن را پيشواى خود قرار دهند،تباه مى‌سازد.

وجه تطبيق اين مثل آن است كه اين دسته از مردم در سود نجستن از عقلها و اعتمادشان به خواستهاى ناهنجار و سرگرمى آنها به تمايلات دنيوى، در حالى كه پى اخلاق ناپسند و آلودگيهاى هوى و هوس هستند،پيشوايى ندارند تا آنها را بر اطاعت خدا،در راه هدايت به مكارم اخلاق رهنمود باشد،آنان مانند چهارپايان رها شده‌اى هستند كه فاقد عقلند و سر به بيابان مى‌گذارند در حالى كه افسار گسسته و حيران در بيابان وحشتناكى سرگردانند بدون آن كه شبانى باشد تا از آنها مراقبت كند و آنها را به چراگاه ببرد و بعضى گفته‌اند:سروح آفة،صحيح است،يعنى آفتى را چريده است كه از امكان بهره بردارى خارج شده است و اين روايت بدرستى و حقيقت نزديكتر است .

مقصود از راههاى نابينايى،راههاى نادانى و روشهاى باطل است كه هيچ كس در آنها راه به جايى نمى‌برد،همان طورى كه نابينا راه را نمى‌يابد.در سخنان امام سلوك اهل دنيا به دنيا،نسبت داده شده است،از آن جهت كه دنيا باعث فريب و غفلت آنان از آينده‌شان مى‌گردد.

و همچنين عبارت چشمهايشان را از ديدن نشانۀ هدايت پوشانده است،يعنى ديدگان عقلشان را از جايگاههاى هدايت كه همان نشانه‌هاى خداوند و منزلگاههاى حركت به سوى خداست،پوشانده است.و سرگردان ماندن آنها در دنيا اشاره است به گمراهى ايشان از راههاى حقّ.و كلمۀ غرق شدن را به اعتبار تسلّط نعمتهاى دنيا بر عقول مردم و در اختيار گرفتن آنان، استعاره آورده است،همان طورى كه آب بر شخص غرق شده تسلّط مى‌يابد.

همچنين عبارت:آن را پروردگار خود قرار داده‌اند استعاره است به اعتبار خدمت مردم به دنيا،پس دنيا با آنان بازى مى‌كند،چون آنان بندگان او هستند،و آنها با

دنيا بازى مى‌كنند،زيرا بدون اين كه سودى ببرند سرگرم آن هستند،و آنچه را كه شايسته‌تر به انجام است،ترك كرده‌اند،و ماوراى دنيا(رستاخيز)را كه به خاطر آن آفريده شده‌اند فراموش كرده‌اند.

بخش نهم

اشاره

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ- أَنَّ مَنْ كَانَتْ مَطِيَّتُهُ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ- فَإِنَّهُ يُسَارُ بِهِ وَ إِنْ كَانَ وَاقِفاً- وَ يَقْطَعُ الْمَسَافَةَ وَ إِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعاً- وَ اعْلَمْ يَقِيناً أَنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَكَ وَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَكَ- وَ أَنَّكَ فِي سَبِيلِ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ- فَخَفِّضْ فِي الطَّلَبِ وَ أَجْمِلْ فِي الْمُكْتَسَبِ- فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إِلَى حَرَبٍ- وَ لَيْسَ كُلُّ طَالِبٍ بِمَرْزُوقٍ- وَ لاَ كُلُّ مُجْمِلٍ بِمَحْرُومٍ- وَ أَكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنِيَّةٍ- وَ إِنْ سَاقَتْكَ إِلَى الرَّغَائِبِ- فَإِنَّكَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً- وَ لاَ تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللَّهُ حُرّاً- وَ مَا خَيْرُ خَيْرٍ لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِشَرٍّ- وَ يُسْرٍ لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِعُسْرٍ- وَ إِيَّاكَ أَنْ تُوجِفَ بِكَ مَطَايَا الطَّمَعِ- فَتُورِدَكَ مَنَاهِلَ الْهَلَكَةِ- وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ يَكُونَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ ذُو نِعْمَةٍ فَافْعَلْ- فَإِنَّكَ مُدْرِكٌ قَسْمَكَ وَ آخِذٌ سَهْمَكَ- وَ إِنَّ الْيَسِيرَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَعْظَمُ وَ أَكْرَمُ مِنَ الْكَثِيرِ مِنْ خَلْقِهِ- وَ إِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْهُ وَ تَلاَفِيكَ مَا فَرَطَ مِنْ صَمْتِكَ- أَيْسَرُ مِنْ إِدْرَاكِكَ مَا فَاتَ مِنْ مَنْطِقِكَ- وَ حِفْظُ مَا فِي الْوِعَاءِ بِشَدِّ الْوِكَاءِ- وَ حِفْظُ مَا فِي يَدَيْكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ طَلَبِ مَا فِي يَدَيْ غَيْرِكَ- وَ مَرَارَةُ الْيَأْسِ خَيْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَى النَّاسِ- وَ الْحِرْفَةُ مَعَ الْعِفَّةِ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى مَعَ الْفُجُورِ- وَ الْمَرْءُ أَحْفَظُ لِسِرِّهِ وَ رُبَّ سَاعٍ فِيمَا يَضُرُّهُ- مَنْ أَكْثَرَ أَهْجَرَ وَ مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ- قَارِنْ أَهْلَ الْخَيْرِ تَكُنْ مِنْهُمْ- وَ بَايِنْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ- بِئْسَ الطَّعَامُ الْحَرَامُ- وَ ظُلْمُ الضَّعِيفِ أَفْحَشُ الظُّلْمِ- إِذَا كَانَ الرِّفْقُ خُرْقاً كَانَ الْخُرْقُ رِفْقاً- رُبَّمَا كَانَ الدَّوَاءُ دَاءً وَ الدَّاءُ دَوَاءً- وَ رُبَّمَا نَصَحَ غَيْرُ النَّاصِحِ وَ غَشَّ الْمُسْتَنْصَحُ- وَ إِيَّاكَ وَ الاِتِّكَالَ عَلَى الْمُنَى فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْكَى- وَ الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ- وَ خَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ- بَادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً- لَيْسَ كُلُّ طَالِبٍ يُصِيبُ وَ لاَ كُلُّ غَائِبٍ يَئُوبُ- وَ مِنَ الْفَسَادِ إِضَاعَةُ الزَّادِ وَ مَفْسَدَةُ الْمَعَادِ- وَ لِكُلِّ أَمْرٍ عَاقِبَةٌ سَوْفَ يَأْتِيكَ مَا قُدِّرَ لَكَ- التَّاجِرُ مُخَاطِرٌ وَ رُبَّ يَسِيرٍ أَنْمَى مِنْ كَثِيرٍ لاَ خَيْرَ فِي مُعِينٍ

وَ لاَ فِي صَدِيقٍ ظَنِينٍ- سَاهِلِ الدَّهْرَ مَا ذَلَّ لَكَ قَعُودُهُ- وَ لاَ تُخَاطِرْ بِشَيْءٍ رَجَاءَ أَكْثَرَ مِنْهُ- وَ إِيَّاكَ أَنْ تَجْمَحَ بِكَ مَطِيَّةُ اللَّجَاجِ- احْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ أَخِيكَ عِنْدَ صَرْمِهِ عَلَى الصِّلَةِ- وَ عِنْدَ صُدُودِهِ عَلَى اللَّطَفِ وَ الْمُقَارَبَةِ- وَ عِنْدَ جُمُودِهِ عَلَى الْبَذْلِ- وَ عِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى الدُّنُوِّ- وَ عِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اللِّينِ- وَ عِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى الْعُذْرِ- حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ وَ كَأَنَّهُ ذُو نِعْمَةٍ عَلَيْكَ- وَ إِيَّاكَ أَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ- أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ بِغَيْرِ أَهْلِهِ- لاَ تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِيقِكَ صَدِيقاً فَتُعَادِيَ صَدِيقَكَ- وَ امْحَضْ أَخَاكَ النَّصِيحَةَ- حَسَنَةً كَانَتْ أَوْ قَبِيحَةً- وَ تَجَرَّعِ الْغَيْظَ فَإِنِّي لَمْ أَرَ جُرْعَةً أَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً- وَ لاَ أَلَذَّ مَغَبَّةً- وَ لِنْ لِمَنْ غَالَظَكَ فَإِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَلِينَ لَكَ- وَ خُذْ عَلَى عَدُوِّكَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ أَحْلَى الظَّفَرَيْنِ- وَ إِنْ أَرَدْتَ قَطِيعَةَ أَخِيكَ فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِكَ- بَقِيَّةً يَرْجِعُ إِلَيْهَا إِنْ بَدَا لَهُ ذَلِكَ يَوْماً مَا- وَ مَنْ ظَنَّ بِكَ خَيْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ- وَ لاَ تُضِيعَنَّ حَقَّ أَخِيكَ اتِّكَالاً عَلَى مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ- فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ- وَ لاَ يَكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى الْخَلْقِ بِكَ- وَ لاَ تَرْغَبَنَّ فِيمَنْ زَهِدَ عَنْكَ- وَ لاَ يَكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِيعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ- وَ لاَ تَكُونَنَّ عَلَى الْإِسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الْإِحْسَانِ- وَ لاَ يَكْبُرَنَّ عَلَيْكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ- فَإِنَّهُ يَسْعَى فِي مَضَرَّتِهِ وَ نَفْعِكَ- وَ لَيْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّكَ أَنْ تَسُوءَهُ

لغات

تعدوه:از آن حدّ تجاوز كنى تخفيض:بر خويشتن آسان گرفتن اوجفت:شتافتى حرب:گرفتن ثروت و مال اجمال فى الطّلب:به سهل و ساده گرفتن درخواست به حدّى كه خوب و خوش گردد.

مناهل:جايگاههاى رفع تشنگى،آبشخورها.

حرفة:تنگى روزى و محروميّت و نااميدى.

اهجر الرّجل:هنگامى كه سخن ناروا بگويد.

رفق:نرمى و مدارا،ضدّ درشتى.

نوكى:جمع انوك احمق،نادان.

فرصة:وقت ممكن.

ظنين:متهم.

صرم:بريدن محضه النصيحة:به او نصيحت صميمانه و بى‌آلايش كن.

مغبّة:عاقبت،نتيجه.

ترجمه

«و بدان اى پسرك من هر كس كه مركب سوارى او شب و روز باشد،به وسيلۀ آن سير مى‌كند،هر چند در حال توقف باشد و راه مى‌پيمايد هر چند ايستاده و در آرامش باشد.

و به يقين بدان كه تو هرگز به آرمانت نرسى،و هرگز مرگ از تو دست بر نمى‌دارد،و تو راهى همان راهى هستى كه پيشينيانت رفتند،پس زياد در طلب مال دنيا تلاش مكن،و در آنچه كسب مى‌كنى نيكو كار باش،زيرا بسا پى‌گيرى و تلاش كه باعث از دست رفتن سرمايه شود،بنا بر اين هر تلاشگرى به روزى نمى‌رسد،و هر معتدل و خوشرفتارى نااميد نمى‌گردد.خود را از هر نوع پستى و زبونى بالاتر بدان،هر چند كه تو را به نعمتهاى زيادى برساند،زيرا هرگز برابر آنچه از جان خود مايه مى‌گذارى دست نخواهى يافت،و بندۀ ديگرى مباش كه خداوند تو را آزاد قرار داده است.چه حسنى دارد آن خيرى كه جز با بدى به دست نيايد،و چه خوبى دارد آن آسايش و رفاهى كه جز با دشوارى ميّسر نگردد؟!مبادا مركب‌هاى سوارى طمع،تو را با سرعت به سمت مراكز تباهى ببرند،و اگر توانگرى،بين تو و خداوند صاحب نعمت،فاصله نمى‌افكند در پى مال برو،زيرا تو نصيب خود را مى‌برى و به سهم روزى خود مى‌رسى،و اندكى كه از جانب خداوند پاك به تو برسد بزرگتر و ارزشمندتر از بسيارى است كه از طرف خلق او برسد،هر چند كه همه چيز از آن اوست.

جبران آنچه بر اثر خاموشى و سكوت به تو نرسيده است آسانتر است از دريافتن چيزى كه به علّت حرف زدن از دست داده‌اى،و حفظ و نگهدارى محتواى ظرف در گرو محكم بودن بند آن است و نگهداشتن آنچه در دست دارى نزد من، بهتر است از خواستن آنچه كه در دست ديگران است،و تحمّل تلخى نااميدى بهتر است از اميد بستن به مردم و تنگدستى همراه با پاكدامنى بهتر است از بى‌نيازى همراه با آلودگى به گناه،و هر كسى سرّ خود را بهتر نگاه مى‌دارد.بسا كسى كه سعى در كارى مى‌كند كه به ضرر اوست.پرگو،ياوه‌گو باشد،و هر كه بينديشد بينا و هوشيار گردد،همدم نيكوكاران باش تا از ايشان باشى،و از بدان

فاصله بگير تا از آنها نباشى،بدترين خوراك،لقمۀ حرام است و زشت‌ترين ستم،بر ناتوان است،آنجا كه مدارا كردن،سختگيرى به حساب آيد،درشتى و سختگيرى مدارا محسوب خواهد شد.بسا دارويى كه درد،و بسا دردى كه دارو باشد،چه بسا كسى پند دهد كه شايستگى ندارد و به طالب نصيحت خيانت كند.از اميد بستن به آرزوها حذر كن،زيرا تمنيّات سرمايۀ كم‌خردان و ابلهان است،و عقل همان برخوردارى از تجربه‌هاست،بهترين تجربه‌هايت همان است كه تو را پند دهد،از فرصت خود استفاده كن،پيش از آن كه باعث تأسّف و اندوه شود.هر جوينده به مقصود خود نمى‌رسد،و چنين نيست كه هر مسافرى باز گردد،از جملۀ تبهكاريها از دست دادن توشۀ سفر و ضايع كردن آخرت است.هر كارى پايانى دارد،آنچه مقدّر باشد به تو خواهد رسيد،بازرگان خود را به زحمت و خطر مى‌اندازد!بسا اندكى كه پربركت‌تر از بسيار است.يار و ياور فرد فرومايه و دوست شخص متّهم، سودى نمى‌برد.تا وقتى كه روزگار بر وفق مراد تو است،زمانه را آسان گير،و خود را به خاطر اميد و طمع به بيشتر از آنچه دارى به خطر مينداز مبادا مركب نفست سركشى كند!،و خود را وادار كن تا با برادرت كه از تو جدا شده بپيوندى،و همچنين بر دوستى وى به هنگام دورى از او،و بر بخشش به وقت خوددارى او،و به نزديكى هنگام دورى او،و به نرمى در وقت درشتى او،و بر پوزش و عذرپذيرى هنگام بدكارى او خود را وادار كن!به طورى كه گويا تو بردۀ او هستى و او بر تو حق نعمت دارد،مبادا آنچه را كه گفتم در غير مورد به كار بندى،و يا آن كه آنها را در بارۀ كسانى كه لايق نيستند انجام دهى.با دشمن دوستت،دوستى مكن كه در حقيقت با دوست خود دشمنى كرده‌اى،برادر دينى‌ات را-چه خوب باشد يا بد- صميمانه نصيحت كن،خشمت را آهسته آهسته فرو خور،زيرا من نوشابه‌اى شيرين‌تر و گواراتر از آن،در نهايت نديده‌ام،در بارۀ كسى كه با تو به خشم و درشتى برخورد كند،نرم باش،زيرا ديرى نخواهد گذشت كه او نيز با تو نرم خواهد شد،و با دشمنت نيكى كن،كه آن شيرين‌ترين نوع از دو پيروزى(انتقام-گذشت) است.و اگر خواستى از برادر دينى‌ات ببرى،پس به مقدارى راه دوستى را باز

نگه دار كه او در صورت تمايل بتواند روزى از آن راه برگردد.و هر كه به تو گمان خير و نيكى داشته باشد،در عمل به گمان او جامۀ عمل بپوشان،و حق برادرت را مبادا ضايع گردانى،به اعتماد دوستى كه بين تو و او وجود دارد،زيرا در حقيقت، آن كسى كه حقش را ناديده گرفته‌اى برادر تو به حساب نيامده،و مبادا اعضاى خانواده‌ات در اثر رفتار تو بدبخت‌ترين مردم باشند،با كسى كه از تو فاصله مى‌گيرد،اظهار علاقه مكن،و نبايد گسستن برادر دينى از تو بر پيوستن تو با او،و بدى كردنش بر خوشرفتارى تو با او بچربد و قويتر باشد.و نبايد ظلمى كه ستمگر بر تو روا داشته است،بزرگ جلوه كند،زيرا او در حقيقت به زيان خود و سود تو شتافته،و پاداش كسى كه تو را خوشحال كرده آن نيست كه تو او را غمگين سازى ».

شرح

اين بخش مشتمل بر سفارش نسبت به لطايفى از حكمت عملى و مكارم اخلاقى است كه امور مربوط به معاش و معاد به وسيلۀ آنها سر و سامان مى‌يابد، و در صدر همۀ آنها توجّه دادن بر ضرورت مرگ را قرار داده تا بر آن اساس آنچه را كه مى‌خواهد از موارد نصيحت و حكمت،سفارش و توصيه نمايد.و آن هشدار به دو مطلب است.اوّل آن كه انسان در تمام مدّت عمرش در حال سفر به جانب آخرت است،و اين سفر با مركب‌هاى سوارى محسوس و در راههاى محسوس نمى‌باشد،بلكه مركب اين سفر،شب و روز است،و لفظ مطيّه (مركب سوارى) را استعاره از شب و روز آورده است از اين رو كه آن دو اجزاى اعتبارى زمان هستند،و در پى يكديگر مى‌آيند و با پايان گرفتن اين اجزاء،زمان پايان مى‌گيرد، و شخص بر حسب اجزاى زمانى در جايگاههايى قرار مى‌گيرد كه مدّتش براى او تعيين شده است تا اين دنيا پايان مى‌گيرد و سفر آخرت آغاز مى‌شود،همان طور كه انسان در دنيا منازلى را طى مى‌كند تا به سر منزل مى‌رسد،همچنين در سخن امام(علیه السلام)، المسافة ،استعاره است از مدّت مشخّصى كه در دنيا زندگى مى‌كند از،

اين رو كه گذشت زمان نسبت به انسان گذشت اعتبارى است،هر چند كه او به نحو متعارف ايستاده باشد،فاصله‌اش را تا لحظۀ اجل سوار بر آن مركبها-با اين كه او آرام و برقرار و در حالت آرامش حسّى است-طىّ مى‌كند .

دوم:به وى مى‌فرمايد،بيقين بداند كه هرگز به آرزويش نمى‌رسد.توضيح آن كه انسان همواره چيزهاى دلخواه خود را آرزو مى‌كند هر چه از آنها به دست آيد و يا آرزويش نسبت به آن نقش بر آب شود،خواستۀ ديگرى را مى‌طلبد،گر چه خواسته‌ها متفاوت باشد-پس آرزو همواره متوجّه خواسته‌اى است كه در حال حاضر دسترسى به آن ندارد كه در اين باره بايد به وجدان مراجعه كند،بنا بر اين تمام خواسته‌ها به دست نمى‌آيند،و همچنين امكان ندارد كه اجل مقدّر انسان از حدّ معين تجاوز كند اگر نه،اجل نخواهد بود.و اين دو مطلب در حدّ دو صغراى قياسهاى مضمر از نوع شكل اوّل است،و تقدير كبراى اوّل اين است:و هر كس چنان حركت كند،بزودى مدّتش به سر مى‌آيد و به سر منزل آخرت مى‌رسد.و تقدير كبراى دوم چنين است:و هر كس كه به آرزويش نرسد و اجلش از مدّت مقرّر تجاوز نكند و در راه پيشينيان حركت كند،بزودى به آنها خواهد پيوست.و چون وى را بر قطعى بودن جدايى از دنيا و پيوستن به آخرت آگاه كرد، به دنبال آن در اين وصيّت حكمتهاى ياد شده را گنجانده و يادآور شده است،از آن جمله:

اوّل:زياد در پى دنيا نباشد و بر خود سخت نگيرد و حرص به دنيا نورزد، بلكه به مقدار نياز در پى آن باشد.

دوم:در كسب دنيا عملش را نيكو گرداند،توضيح اين كه هر چيزى را به جاى خود قرار دهد،و از كسب خود به مقدار ضرورت و نياز نگه دارد و زياده بر آن را در راههاى خير و مصارفى كه باعث قرب الهى است صرف كند،و احتمال دارد كه مقصود از مكتسب،اشتغال به كسب باشد،اسم مفعول را به طور مجاز بر

مصدر اطلاق كرده است مانند سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله):روح القدس بر دلم انداخت كه هرگز كسى نمى‌ميرد مگر اين كه روزى خود را به تمام و كمال دريافت كرده باشد،پس در طلب روزى بخوبى عمل كنيد.گفتار امام(علیه السلام):زيرا بسى جستن ...تا كلمه:محروم،هشدار و منع از فرورفتن در طلب دنيا به وسيله سه عامل است:

يكى آن كه گاهى طلب دنيا به از دست دادن سرمايه منتهى مى‌شود،چنان كه در زمان ما ديده شده است بازرگانى كه هفده دينار سرمايه داشته،چندين بار با اين مبلغ به هندوستان سفر كرده است تا آن مبلغ به هفده هزار دينار رسيده است،آن گاه تصميم گرفته مسافرت را ترك كند و به آنچه خداوند نصيب او ساخته است اكتفا كند.امّا نفس كشنده به سمت بديها او را فريب داد و به بازگشت دعوت نمود و افزون طلبى را بر او تحميل كرد،تا آن كه دوباره به همان سفر رفت،دزدان در دريا او را گرفتند و تمام موجودى او را ستاندند و او بى‌مال و سرمايه بازگشت،و اين نتيجه آزمندى نكوهش شده است.و آن در حقيقت صغراى قياس مضمر است،و تقدير كبرايش چنين است:و هر چه منتهى به سلب مال و از دست رفتن سرمايه شود،سزاوار حرص زدن نيست.

دوم:اين گفتار است،هر طالب روزى به روزى نمى‌رسد.اين سخن به عنوان مثل است كه على بن ابى طالب(علیه السلام)در آن جمله به محروميّت بعضى از طالبان مال اشاره فرموده است تا او خود را با آنان مقايسه كند و در طلب مال حرص نورزد.

سوم:عبارت،و نه هر خوشرفتارى محروم.توجّه دادن بر تمثيل ديگرى است كه حضرت در اين سخن او را آگاه ساخته از اين كه اعتدال در كسب و كار در بعضى از مردم،علّت روزى آنهاست،تا خود را با آنان مقايسه كند و در طلب روزى به نيكى عمل كند .

چهارم:هر چند كه رسيدن او به خواستها و آرزوهايش در گرو نوعى پستى باشد،خويشتن را بالاتر از آن بداند كه تن به پستى دهد،چنان كه مثلا دروغ بگويد و يا دغلبازى كند تا به پادشاهى و امثال آن برسد.گرامى داشت نفس و برى داشتن آن پستيها،باعث پيدايش فضيلتهايى همچون سخاوت،جوانمردى و بلند همّتى است.زيرا گرامى داشت نفس از پستيها مانند بخل،ناجوانمردى و دون همّتى باعث دستيابى بر فضايل نفسانى مى‌شود.همچنين بر حذر داشته است او را از نزديك شدن به پستى،با اين عبارت: فانك (زيرا تو)تا كلمۀ عوضا (برابر)يعنى هر فضيلتى را كه تو از دست مى‌دهى و به جاى آن رذيلتى را انتخاب مى‌كنى آن فضيلت در پيشگاه خداوند و بندگان نيكوكارش آن قدر ارزش دارد كه هيچ چيزى-هر چند مهمّ-با آن برابرى نمى‌كند و نمى‌تواند جاى آن را پر كند و عوض آن باشد.اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمر است و كبراى مقدّر چنين است:و هر چه كه برابر و عوض او ميسّر نشود،سزاوار نيست كه آن را به خاطر نزديك شدن به پستيها از دست داده باشد.

پنجم:اين كه بردۀ ديگرى نشود:يعنى اجازه ندهد كه با درخواست چيزى، ديگران نسبت به او حق احسان پيدا كنند،و بدان وسيله او را بردۀ خود سازند،و او هم بر خود خدمتكارى ايشان را لازم شمرد،به جاى شكر خدا به سپاسگزارى آنها سرگرم شود.

اين گفتار امام كه خداوند او را آزاد قرار داده است،به منزلۀ صغراى قياس،و كبراى مقدّر چنين است:و هر كسى را كه خداوند آزاد قرار داده باشد، زشت است كه خود را بردۀ ديگرى قرار دهد،و همچنين گفتۀ امام(علیه السلام): و ما خير خير ⁽¹⁾تا كلمۀ الا بعسر ،استفهام انكارى است،يعنى آن خيرى كه جز به وسيلۀ

شر،و آسايشى كه جز با دشوارى به دست نيايد،حسنى ندارد و خير به شمار نمى‌آيد.و مقصود امام(علیه السلام)از آن خير و آسايش،چيزى است كه با تن دادن به پستيها در پى آن است،و انسان بدان وسيله-مثل ثروت و مانند آن-بردۀ ديگرى شود.و مقصود از شرّ و دشوارى مقرون به شرّ،حالاتى مانند ريختن آبرو،در مقام درخواست از ديگران،و تن به ذلّت دادن و از اين قبيل پستيهاست.اين عبارت نيز به منزلۀ صغراى قياس است و كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چيزى كه خيرى نداشته باشد،سزاوار نيست كه انسان در پى آن رود و به خاطر آن طوق بردگى ديگران را به گردن اندازد .

ششم:او را از حرص و آز بر حذر داشته است،و كلمۀ مطايا (مركب‌هاى سوارى)را استعاره از قوايى آورده است كه همچون قوۀ:وهم،خيال،شهوت و غضب او را به سمت بدى مى‌كشند و وجه شبه:چنان كه اين قوا چون مركبى سركش نفس عاقله او را حمل مى‌كنند به سمت خواسته‌ها و آنچه را كه وى از متاع دنيا دل بدان بسته است،مى‌برد.همچنان كه مركب‌هاى سوارى،شخص سوار را به مقصدش مى‌رسانند،و همين طور،صفت وجيف استعاره است از سرعت گردن نهادن وى به واسطۀ آن قوا،به امور پست و ناروا.

در جملۀ فتوردك مناهل الهلكة ،كلمۀ مناهل(آبشخورها)استعاره است از موارد هلاكت در عالم آخرت-مانند منازل و طبقات جهنّم-و وجه شبه بودن آن موارد،اينست كه نوشيدنى اهل دوزخ مهلك است چنان كه خداوند متعال فرموده است: «فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ» ⁽¹⁾فاء،در جواب نهيى است كه از تحذير مورد ذكر استفاده مى‌شود،و اين عبارت به منزلۀ قضيّه شرطيۀ متّصله و صغراى قياس مضمر است،در حقيقت

چنين فرموده است:اگر تو را مركب‌هاى سوارى طمع به سرعت ببرند،وارد منزلگاههاى هلاكت خواهند كرد،كبراى آن نيز چنين است:و هر مركب سوارى كه چنان باشد،سوار شدن بر آن روا نيست.

هفتم:او را منع كرده است از اين كه-در صورت امكان-بين خود و خدا، در مورد رسيدن نعمت خدا چيزى را واسطه قرار دهد،و آن منع از درخواست از ديگران و اظهار ميل به الطاف اوست،بلكه وى بدون درخواست از مالدارى كه نتيجه‌اش-در صورت بخشش و دادن مال-ريختن آبرو و پذيرش خوارى و منّت است،و در صورت محروم داشتن،نااميدى و ذلّت،منتظر نصيب خود از روزيى باشد كه خداوند براى او مقرر داشته است.و امام(علیه السلام)او را به وسيلۀ دو عبارت مقدّر تشويق به اين مطلب فرموده است:

اوّل در جملۀ،زيرا تو نصيب خود را مى‌برى و به سهم خود مى‌رسى، يعنى از روزى خدا.و كبراى مقدّر چنين است:و هر كس اين چنين باشد،سزاوار نيست كه بين خود و خدا واسطه‌اى قرار دهد تا از او روزى خود را بطلبد .

دوم:گفتۀ امام(علیه السلام):براستى كه اندك...تا كلمۀ:خلق او،يعنى هر نعمتى كه از جانبى برسد كه مورد ستايش و پسنديده است،همان جهتى كه خداوند متعال طلب روزى را از آن جهت مقرّر داشته است،اگر چه اندك باشد،نزد خدا ارزشمندتر و والاتر از نعمت زيادى است كه از راه ديگر-نظير درخواست از غير خدا و تمايل به او-مى‌طلبد.و كبرا در حقيقت چنين است:و هر چه مهمتر باشد،شايسته است كه انسان آن را بطلبد.

و گفتۀ امام(علیه السلام):هر چند كه همۀ نعمتها از آن اوست،يعنى،اگر روزى از جانب مردم هم باشد،باز از طرف خداست،جز اين كه شايستۀ آن است كه ابتدا به خدا توجّه قلبى پيدا شود نه غير خدا،زيرا او مبدأ همه چيز و عنايتش به همه يكسان است .

هشتم:عبارت امام(علیه السلام): و تلافيك (جبران كردن تو)،تا كلمۀ، منطقك (حرف زدن تو)،هشدارى است بر لزوم برترى دادن و ترجيح خاموشى بر پرگويى.

به صورت قياس مضمرى كه اين عبارت صغراى قياس است،توضيح آن كه خاموشى بسيار هر چند كه مستلزم خطا باشد مانند دم‌فروبستن از گفتن آنچه كه سزاوار گفتن است چون سخنان حكمت آميز و يا سخنى كه پاره‌اى از مصالح را در پى دارد و ليكن بيشتر اوقات ممكن است آن را با سخن بموقع جبران كرد، امّا خطاى پرگويى را براستى كه نمى‌شود جبران كرد،و اگر امكان داشته باشد، در نهايت دشوارى خواهد بود.از اين رو،جبران خاموشى مفرط و زيان آن به وسيلۀ گفتار،آسانتر از جبران زيان پرگويى است.به دليل زيادى خطا در گفتار است كه مردم در مذمّت پرگويى و ستايش خاموشى سخنان بسيارى گفته‌اند.

كلمۀ المنطق(سخن گفتن)احتمال دارد،مصدر ميمى باشد،در آن صورت،من براى بيان جنس خواهد بود.و ممكن است اسم مكان يعنى جاى سخن گفتن باشد كه در آنجا كلمۀ من براى ابتداى غايت در مكان خواهد بود.و در حقيقت كبراى قياس چنين است:هر چه كه آسانتر است براى تو شايسته‌تر است.و نتيجۀ قياس آن است كه جبران سكوت براى تو شايسته‌تر است،و اين خود مستلزم رجحان و برترى خاموشى است.

نهم:او را متوجّه ساخته بر حفظ مالى كه در دست دارد،آن نوع حفظ و نگهدارى كه شايسته است،و آن عبارت از حدّ وسط بين اسراف و بخل و پستى است.و اين عبارت نيز در حقيقت صغراى قياس مضمر است،و تقدير كبرا چنين است:و هر چه نزد من محبوبتر است نسبت به درخواست تو از مال ديگران،پس آن براى تو شايسته‌تر است.

دهم:او را بر برترى و فضيلت بريدن طمع و نوميدى از آنچه در دست مردم است،متوجّه ساخته است با قياس مضمرى كه صغراى قياس،عبارت

و مرارة اليأس (تلخى نوميدى)،تا كلمه النّاس است و كبراى قياس چنين است:و هر چه كه نيك و خير باشد،سزاوارتر است كه انسان پايبند به آن باشد و خود را بدان آراسته كند.لفظ مرارة(تلخى)را بر ناراحتى و دردى اطلاق كرده است كه روح انسانى به سبب نوميدى از خواسته‌ها احساس مى‌كند،از باب اطلاق اسم سبب بر مسبّب،و همان خود خير است از آن جهت كه لازمۀ تحمّل آن تلخى، كرامت نفس و برى بودن آن از ذلّت و خوارى درخواست و كرنش است،و به همين مطلب شاعر در اين شعر خود اشاره دارد:

و ان كان طعم اليأس مرا فانّه ألذو احلى من سؤال الارازل ⁽¹⁾

يازدهم:او را بر لزوم پايدارى در هنگام تنگى رزق و محروميّت در صورتى كه همراه با فضيلت پاكى و آبرومندى باشد،توجه داده است و اين كه پاى‌بند بودن به عفاف،از طلب ثروتى كه باعث خلاف و آلودگى شود،بهتر است.به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغرايش عبارت مورد ذكر است و كبراى آن نيز چنين است:و هر چه كه از ثروت همراه با آلودگى و تبهكارى،بهتر باشد،پايبندى بدان،از رفتن در پى چنان ثروتى بهتر است.و البتّه از آن جهت چنين است كه شغل آبرومندانه[با در آمد كم]موجب فضيلت و چنان ثروتى توأم با رذيلت و پستى است.روشن است كه عفاف و پاكدامنى همان حدى مى‌باشد كه براى نيروى شهوت،فضيلت محسوب مى‌شود و آن حدى است بين دو رذيلت يكى خاموشى شهوت كه ناشى از تفريط و ديگرى فسق و فجور كه ناشى از افراط است.

دوازدهم:امام(علیه السلام)با تمثيل به خود-به عنوان يك شخص اصلى-مخاطب خود را-فرع،منظور نموده-و حكم بر اين كه او خود،رازدارتر است،از آن رو كه

وى به خود بيش از ديگران عنايت دارد،به فرزندش هشدار داده است.[چنان كه شاعرى گفته است:] اگر سينۀ انسان از نگهدارى راز خود به تنگ آمده،پس سينۀ كسى كه راز شرا به او مى‌سپارد،تنگتر خواهد بود.

سيزدهم:همچنين او را از راه تمثيل و تشبيه متوجّه دورى از شتابزدگى و تأمل در جستن مصالح كرده است با اين بيان،كه بسا كسى در انجام كارى شتاب مى‌كند كه به زيان اوست.پس اصل،شخص شتاب كننده و فرع،همان مخاطب است،و علّت ضرر و زيان،همان شتابزدگى بوده،و حكم عبارت از زيان بردن است.

چهاردهم:او را متوجّه ترك پرگويى كرده است با تشبيه ديگرى كه اصل همان شخص پرگو،و فرع آن طرف مخاطب،علّت آن پرگويى و حكم آن ياوه گويى است.و هدف آن است كه خود را در ارتباط با پرگوها كه عمل آنها با ياوه‌گويى همراه است،مورد توجّه قرار دهد،و در نتيجه پرگويى را-به دليل همراه داشتن بيهوده‌گويى و به دنبال آن،نكوهش-بايد ترك كند.

پانزدهم:او را به ارزش انديشيدن در كارها متوجّه كرده با اين عبارت:«هر كه بينديشد بينا و هوشيار گردد»،يعنى با چشم بصيرت خود،حقايق و سرانجام كارها را ببيند .

شانزدهم:به او دستور داده است تا با نيكان همدم شود،به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغراى آن،عبارت: «تكن منهم» -تا از آنها باشى-بر مى‌آيد،كه در حقيقت چنين است:زيرا همدم بودن با ايشان موجب آن است كه از آنها گردى.و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر چه را كه باعث شود تا از زمرۀ آنها گردى،بايد انجام دهى.

هفدهم:و همچنين او را مأمور كرده تا از اهل شرّ،كناره گيرد و دورى

گزيند،زيرا دورى از آنها باعث مى‌شود تا در دنيا و آخرت در شمار آنها نيايد،و روش استدلال مانند عبارت قبلى است.

هيجدهم:او را نسبت به زشتى خوردن مال حرام هشدار داده است،تا نهايت اجتناب و دورى را بنمايد.با نكوهشى كه در ضمن قياس مضمرى فرموده است كه صغراى آن همان جمله‌اى است كه ذكر شده است،علّت اين كه آن زشت‌ترين نوع ستم است،به جهت اين كه شخص ضعيف در موضع ترحّم است بنا بر اين ستمكارى نسبت به او،جز از دل با قساوت و روحيّه‌اى به دور از رقّت و رحمت و عدالت،برنمى‌خيزد،و ديگر اين كه از طرف شخص ضعيف دفاع و جلوگيرى از آن ظلم به عمل نمى‌آيد،بنا بر اين چنين ظالمى بيش از هر كسى به دور از عدالت است.و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چه كه زشت‌ترين نوع ستم باشد،دورى كردن از آن سزاوارتر است .

بيستم:به او هشدار داده است كه مدارا كردن در پاره‌اى از موارد،مانند سختگيرى و درشتى است از آن رو كه غالبا به مصلحت زيان مى‌رساند و هدف را از بين مى‌برد،بنا بر اين،به كار بستن درشتى در چنين موردى غالبا مثل مدارا كردن در جهت ارتباط با مصلحت و رسيدن به هدف است،پس درشتى در چنان موردى بهتر از مدارا كردن است.كلمۀ خرق(درشتى)اوّل،و كلمه رفق(مدارا) در مرتبۀ دوّم استعاره براى مداراى اوّل و درشتى دوّم است،به همان دليل مشابهت كه گفتيم،و به همين معنى ابو الطيّب اشاره كرده است:

قرار دادن جود و بخشش به جاى شمشير به همان اندازه،به بزرگى انسان زيانبخش است،كه قرار دادن شمشير در جاى لطف و بخشش.

بيست و يكم:توجّه داده است كه بعضى از چيزهايى كه داراى مصلحت ظاهرى است،گاهى داراى مفسده نيز مى‌باشد،با اين بيان:بسا دارويى كه خود درد است.بعلاوه،بعضى چيزها كه مفسدۀ ظاهرى دارد،گاهى همراه با

مصلحت است،با اين عبارت:و دردى كه خود درمان است.و در هر دو مورد، كلمۀ دوا استعاره براى مصلحت و كلمۀ داء(درد)استعاره براى مفسده است و جهت هر دو استعاره آن است كه مانند درد و دوا مصلحت باعث سر و سامان يافتن حال انسان و مفسده باعث تباهى اوست.و به همين معنى متنبّى اشاره كرده است:چه بسا كه بدنها به وسيلۀ بيماريها صحّت خود را باز يابند.

بيست و دوم:هشدار داده است كه مبادا از مشورت با كسى،به مطلبى كه تنها احتمال مصلحت دارد روى گرداند،هر چند كه از طرف مشورت انتظار پند و نصيحت و خير خواهى را ندارد،بلكه نظر و پيشنهاد او را مورد دقّت و توجّه قرار دهد،چه بسا كه خيرخواهانه باشد،و همچنين سزاوار نيست به حرف آن كس كه او را خيرخواه مى‌داند اعتماد كند،زيرا ممكن است در اين مورد او را گول زده باشد .

بيست و سوم:او را از دلبستن بر آرزوها منع كرده و بر حذر داشته است،با قياس مضمرى كه صغراى آن جملۀ:«زيرا آرمانها سرمايۀ كم خردان و ابلهان است».[...مردگان است.نسخه بدل]مى‌باشد.كلمۀ بضائع (سرمايه‌ها)را استعاره از تمنيّات آورده است،از آن جهت كه شخص ابله،نوعى لذّت خيالى از امور مورد آرزو مى‌برد.كه به منزلۀ سود آنهاست چنان كه صاحب سرمايه،از سرمايه‌اش سود مى‌برد.و آن را به كلمۀ نوكى (ابلهان)،اضافه كرده است،از آن رو كه در آرزوها فايده‌اى وجود ندارد همان طور كه ابلهان و كم‌خردان از سرمايه‌ها سودى به دست نمى‌آورند.

بيست و چهارم:عقل را به مثابه گرد آورندۀ تجربه‌ها ترسيم و به عقل عملى اشاره كرده است،يعنى قوّه‌اى كه نفس بر حسب نياز به تدبير بدنى كه در اختيار دارد و براى تكميل آن،از اين قوّه استفاده مى‌كند.و همان قوّه است كه نظرات داراى مصلحت را از مواردى كه بايد كارى انجام بگيرد،استنباط مى‌كند.زيرا

شروع به انجام كارى از روى اختيار كه مخصوص انسان است،تنها به وسيلۀ دريافت اين كه در هر مورد چه بايد كرد،ميسّر است،و آن دريافت،دريافت نظر كلّى و يا جزئى است كه از روى مقدّماتى به دست مى‌آيد كه بعضى از آنها جزئى محسوسند و برخى كليّاتى هستند از نوع اوليّات،يا تجربيّات و يا مشهورات و يا ظنيّاتى است كه عقل نظرى حاكم بر آن است بدون اين كه اختصاص به مورد خاصّى داشته باشد،و عقل عملى نيز در اين مورد از عقل نظرى كمك مى‌گيرد.آن گاه به مقدّمات جزئيّه مى‌پردازد تا در نتيجه به نظر و رأى جزئى مى‌رسد،و بر طبق آن عمل مى‌كند،بدين وسيله به هدفهاى معاش و معاد خود مى‌رسد.و مقصود وى از اين عقل بسيار روشن است،زيرا او شناخته شده است و همو دريافت كنندۀ فرمان در مورد كسب مكارم اخلاقى يعنى كمال عقل عملى است.

حفظ تجارب(برخوردارى از تجربه‌ها)اشاره دارد به استفاده از اين علومى كه از روى مشاهدات مكرّر ما از موارد جزئى به دست آمده و در اثر تكرار باعث دريافت يك حكم كلّى گرديده است مانند حكم كلّى:سقمونيا ⁽¹⁾،باعث اسهال است.عقل را به برخوردارى از تجربه‌ها معرّفى فرموده است،از آن رو كه از جمله ويژگيها و كمالات عقل استفاده از تجربه‌هاست.

بيست و پنجم:او را توجّه داده است به اين كه سزاوار آن است كه از بين تجربه‌ها بر آنهايى بسنده كند كه به او پند مى‌آموزند:يعنى در حدى باشد كه باعث پند و عبرت است مانند توجّه و نگرش بر حال كسى كه بارها ستم مى‌كند و

در نتيجه بزودى دچار كيفر الهى مى‌شود،و يا زياد دروغ مى‌گويد،و مورد غضب واقع مى‌شود.اين مطالب به صورت قياس مضمرى است كه صغراى قياس همان است كه ذكر شد و در حقيقت چنين است:آنچه باعث پند تو باشد، بهترين تجربه است.و كبراى مقدّر آن نيز چنين مى‌شود:بهترين تجربه‌ها براى استفادۀ تو شايسته‌ترند.نتيجه مى‌دهد:پس هر تجربه كه باعث پند شود شايسته‌تر است،مثل اين سخن افلاطون:هر گاه تجربه‌اى باعث پند گرفتن تو نشود،تجربه نيست،بلكه تو همچنان كه بودى بى‌تجربه و ساده مانده‌اى.

بيست و ششم:به او دستور داده است تا در كارى كه شايستۀ انجام است فرصت را غنيمت شمارد و به دليل پى‌آمد تأسّف غم‌انگيز،از ترك چنان عملى بر حذر داشته است،و نام غصّه را از باب ناميدن شيء به اسم نتيجه‌اش به طور مجاز بر«فرصت»اطلاق كرده است.

بيست و هفتم:به او خاطر نشان كرده كه شايسته نيست بر نرسيدن به خواسته‌ها و هدفهايش تأسّف بخورد.با استدلال به قياس مضمرى كه صغراى آن قضيّه موجبه‌اى است در قوّۀ سالبه،و تقدير آن چنين است:بعضى از جويندگان به مقصود خود نمى‌رسند،و تقدير كبراى آن نيز چنين:و هر كسى كه به مقصود خود نرسد،شايسته نيست كه از بابت نرسيدن به هدف غصّه بخورد.

امام(علیه السلام)به اين جهت اين سخن را گفته است كه شنونده خود را در زمرۀ آنان فرض كند و در نتيجه بر نرسيدن به هدف خود غمگين نشود.و همچنين است سخن ديگر امام(علیه السلام):و چنين نيست كه هر مسافرى بازگردد .

بيست و هشتم:او را به ملازمت تقوى توجّه داده است،به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغراى آن چنين است:از جمله تبهكاريها از دست دادن توشۀ سفر و ضايع كردن آخرت است.و كبراى آن نيز چنين است:و هر تبهكارى را بايد ترك كرد.كلمۀ الزّاد (توشه)،استعاره است براى تقوا همان طور كه قبلا گذشت.

بيست و نهم:او را هشدار داده است كه به سرانجام كارها بايد توجه داشت،و بهترين آنها را بايد برگزيد.به وسيلۀ قياس مضمرى كه عبارت مورد ذكر در حكم صغراست،كه در حقيقت چنين مى‌شود:نتيجۀ هر كارى يا سودمند است و يا زيانبخش،و كبراى آن نيز چنين است:هر كارى را كه چنان پى‌آمدى داشته باشد لازم است مورد دقّت قرار دهد تا آن را انجام دهد و يا از آن دورى گزيند.

سى‌ام:او را توجّه داده است بر ضرورت ترك حرص و طمع،و بر اين كه مبادا خود را در طلب مال و امثال آن به زحمت اندازد،به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغرايش همان است كه بيان داشته است،و كبراى آن نيز چنين مى‌شود:و هر آنچه مقدر باشد،به تو خواهد رسيد،بنا بر اين سزاوار نيست كه در طلب آن حريص باشى.

سى و يكم:به او هشدار داده است كه در معاملات همچون داد و ستد، بايد جانب احتياط را در پيش بگيرد،به وسيلۀ قياسى كه جملۀ مذكور صغراى آن است،و دليل اين كه بازرگان خود را به زحمت و خطر مى‌اندازد اين است كه مال دنيا را دوست دارد و علاقه‌مند به كسب مال است،بنا بر اين در مخاطرۀ بى‌عدالتى نسبت به ديگران است با اين كه وظيفۀ او رعايت عدالت و پايدارى در راه راست است،ممكن است جنس خوب را براى خودش بگيرد و ناقص را به ديگران بدهد،پس ناگزير در معرض خطر انحراف از راه راست به جانب تفريط و تقصير است.و كبراى قياس چنين مى‌شود:شخصى كه خود را در مخاطره مى‌بيند بايد جانب احتياط را در كار مخاطره‌آميز خود داشته باشد.

سى و دوم:پس از آن كه او را به ضرورت احتياط در تجارت و خوددارى از ظلم-ظلم به منظور انباشته كردن ثروت-متوجّه ساخته است،در همين عبارت، خاطر نشان كرده كه،بسا مال اندكى كه پر بركت‌تر از مال بسيار است،تا او بر

اندك اكتفا كند،و مقصود از اندك،همان مال حلال است،زيرا آن در آخرت براى شخص عاقل از مال فراوان بى‌نياز كننده‌تر است،چه آن باعث اجر و مزد فراوان است.اين عبارت در حكم صغراى قياس مضمرى است كه در حقيقت چنين است:مال حلال اندك،بى‌نياز كننده‌تر از مال حرام بسيار است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين مى‌شود:و هر چه كه باعث بى‌نيازى از مال حرام بسيار شود بايد بدان اكتفا كرد .

سى و سوم:او را به وسيلۀ قياس مضمرى هشدار داده است تا مبادا در گرفتاريها از مردمان پست كمك بطلبد،كبراى قياس چنين است:و هر كس آن چنان باشد،پس بهتر است از كمك خواستن از او پرهيز شود،و همين كه انتظار خير از او نمى‌رود باعث نفى كمك خواستن از اوست،بديهى است كه خيرى در اطراف او نيست زيرا پستى او مخالف اقدام وى به كارهاى مهمّ و والاست،و هم از آن رو كه خوار و زبون بودنش انگيزۀ شكست و ناتوانى او از مقاومت و پايدارى است.و نظير آن است اين سخن بزرگان:هر گاه دست نياز به طرف شخصى بى‌كفايت دراز كنى خواهى ديد كه او مشكل‌گشاى تو نيست.

سى و چهارم:او را از دوست مورد تهمت به وسيلۀ قياس مضمرى،بر حذر داشته است،كه صغراى آن مانند قياس قبلى است،و مقصود آن است كه چنين كسى براى دوستش سودى ندارد،زيرا در باطن وى احتمال شرّ و زيان رساندن به اوست.

سى و پنجم:به او دستور داده است تا بر آنچه اقتضاى روزگار است صبور باشد،هر چند كه بر خلاف ميل او باشد و مبادا ناراحت و خشمگين شود.

زيرا آنچه در طبيعت لايق و درخور او بوده است همان است.كلمۀ«ما»به معنى مدّت و زمان است،لفظ قعود استعاره براى زمانى است كه روزى او فراهم و پاره‌اى از مشكلات او حلّ شده است.وجه شباهت آن است كه در آن زمان وى

به برخى از مشكلات و نيازمنديهايش دست يافته است.و رفتن در پى آنچه كه در آن مدّت امكان ندارد و آرمانهايى را كه مقدّمات رسيدن به آنها فراهم نيست، بسا كه باعث دگرگونى روزگار شده و جلوگيرى از انجام كارهاى ممكن گردد.

چنان كه رام بودن[مركب]و بر وفق مراد بودن لازمه‌اش سوارى بر پشت او و تسليم بودن آن است،در حالى كه اگر افزون طلبى كند و بر او سخت بگيرد، امكان آن را دارد كه سركشى و از صاحبش فرار كند.

كلمۀ الذّلة استعاره است براى آرامش و امكان دست يافتن به هدف در آن بخش از زمان،و مقصود از آسان گرفتن روزگار،همگامى با او به مقدار گنجايش روزگار،بدون سختگيرى و خشم گرفتن بر اوست،زيرا آن براى انسان رنجى بى‌فايده است،و به نظير اين مطلب شاعر اشاره دارد:هرگاه روزگار زمام خود را به تو سپرد،آن را به آرامى حركت ده،و سخت نگير كه سركش و چموش خواهد شد.

سى و ششم:او را بر حذر مى‌دارد از اين كه به شوق سود،همه بود و وجود خود را به خطر اندازد،زيرا ممكن است به جايى برود كه بر نگردد يعنى سرمايه و جانش را نيز از دست بدهد،اين سخن حمل بر آن صورت مى‌شود كه انسان-با شك نسبت به در امان ماندن-موجودى خود را به خطر اندازد،امّا با ظنّ و اميد به سلامت،خطر محسوب نمى‌شود.نظير آن است اين سخن بزرگان:هر كس زياده طلب باشد،اصل سرمايه را از كف بدهد.

سى و هفتم:او را نسبت به لجاجت و پافشارى در پى كارى كه وصول به آن دشوار است،هشدار داده،و با استعاره آوردن لفظ مركب چموش براى آن،وى را بر حذر داشته است،و جهت شباهت همان است كه لجاجت انسان را همچون مركب چموش به سرانجامى ناپسند مى‌كشاند .

سى و هشتم:و به او امر كرده است كه خود را ملزم كند تا در مقابل

بديهاى اخلاقى دوست واقعى‌اش مانند قطع رحم و ساير چيزهايى كه نام برده است،با فضايل اخلاقى مانند صلۀ رحم،مقابله كند و پاداش دهد تا در نتيجۀ خوشنودى و رضايت قبلى باز گردد و دوستى پايدار بماند،و او را بر حذر داشته است كه مبادا اين دستور را در غير مورد و يا در مورد نااهل-از مردمان فرومايه- به كار بندد،زيرا آن نهادن چيزى در غير مورد است و اين كارى است بيرون از فرمان خرد،و روشن شد كه امور نامبرده از لوازم دوستى حقيقى است و به نظير اين مطلب سراينده اشعار زير اشاره دارد:

و إنّ الذى بينى و بين بنى ابى و بين امّى لمختلف جدّا

فان اكلوا لحمى و فرت لحومهم و ان هدموا مجدى بنيت لهم مجدا

و ان زجروا طيرا بنحس تمرّ بى زجرت لهم طيرا يمرّ بهم سعدا

و لا احمل الحقد القديم عليهم و ليس رئيس القوم من يحمل الحقدا ⁽¹⁾

سى و نهم:او را از اين كه دشمن دوستش را به دوستى بگيرد،بر حذر داشته است،و زشتى اين عمل را به وسيلۀ قياس مضمر استثنايى به او نمايانده است كه در حقيقت چنين فرموده است:زيرا تو اگر چنين عملى را مرتكب شوى گويا با دوستت دشمنى كرده‌اى،و در اين گفتار از زشت بودن لازم بر زشتى ملزوم استدلال كرده است:يعنى دشمنى با دوست،چون زشت و نهى شده است،پس دشمن او را به دوستى گرفتن نيز ناپسند و زشت است،و دليل بر ملازمت آن دو،اين است كه دوستى با دشمن دوست باعث بيزارى و انزجار دوست از آن كسى مى‌شود كه با دشمن او دوست شده است،چون او از دشمن

خود بيزار است و تصوّر مى‌كند كه دوستش با وى شريك و در همۀ حالات از جمله در عداوت با او،موافق است،و اين تصوّر انگيزۀ تمايل او بر دشمنى اين دوست مى‌شود و در نتيجه باعث نفرت و بيزارى از او مى‌گردد،و شاعر نيز در شعر زير به همين مطلب اشاره دارد:

بعد از آنكه دشمن مرا دوست مى‌دارى گمان مى‌برى كه من دوست توأم براستى كه عقل از سرت پريده است.

چهلم:نصيحت خود را نسبت به برادر دينى در هر شرايطى كه او باشد، خالص گردان،چه نصيحت تو در نظر او خوب باشد يا بد،يعنى نصيحت تو در نظر كسى كه نصيحت مى‌كنى-به دليل خجالت كشيدن و شرمنده شدن او از روبرو شدن با نصيحت-ناپسند جلوه كند و در اين دنيا او زيانبخش باشد.نظير آن است آيۀ مباركه زير:

«وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ» ⁽¹⁾كه خداوند متعال نسبت به خود آن اشخاص سيّئه(بدى)ناميده است.

چهل و يكم:او را مأمور به داشتن صفت پسنديدۀ كظم غيظ(فرو خوردن خشم)فرموده و آن را چنين معرّفى كرده است:خوددارى از اقدام بر آنچه خواست قوّۀ غضب است در بارۀ كسى كه مرتكب جنايتى شده و زيانش به او رسيده است.

واژه‌هاى:حلم،بزرگوارى،گذشت،بردبارى،چشم‌پوشى،گذشت و شكيبايى مرادف با كظم غيظ است و بسا كه بعضى ميان اين واژه‌ها تفاوتهايى قائل شده‌اند.

صفت تجرّع(جرعه جرعه نوشيدن)را استعاره آورده است براى دشوارى

تحمّل دردى كه وجود دارد،به لحاظ داروى تلخى كه مى‌نوشد.آن گاه بر ارزش اين عمل به وسيلۀ قياس مضمرى او را توجه داده است كه صغراى آن عبارت:

زيرا من نوشابه‌اى گواراتر از آن در نهايت نديده‌ام مى‌باشد.

كلمۀ حلاوة شيرينى را براى آنچه از نتيجه خوب در پى دارد،استعاره آورده است،و جهت شباهت آن است كه هر دو باعث لذّتند.

و ضمير منها در سخن امام(علیه السلام)به مدلول كلمه تجرّع كه همان مصدر يعنى جرعه باشد،برمى‌گردد.كبراى قياس در حقيقت چنين است:و هر نوشيدنى گواراتر و شيرينتر از آن نباشد،سزاوار نوشيدن است.از وصيّتهاى زين العابدين(علیه السلام)به فرزندش باقر العلوم(علیه السلام)است:اى پسرك من،خشمت را نسبت به اشخاص آهسته آهسته فرو خور،زيرا پدر تو را هيچ يك از نعمتهاى رنگارنگ به قدر بهره‌اى كه از فروخوردن خشم داشته،خوشحال و مسرور نكرده است .

چهل و دوم:به او امر كرده است تا نسبت به كسى كه به خشم و درشتى با او رفتار كرده است،نرم باشد و با قياس مضمرى بر خوبى اين عمل او را توجّه داده است كه صغراى قياس اين عبارت است:زيرا ديرى نخواهد پاييد كه او نيز با تو به نرمى رفتار كند،يعنى به سبب نرمش و نسبت به او،به هنگام درشتى او، چنين خواهد شد.و كبراى قياس در حقيقت اين طور است:و هر كس به علّت نرمش تو نسبت به او،نرم شود پس سزاوار آن است كه تو نسبت به او به نرمى رفتار كنى.از آن قبيل است اين سخن بزرگان:هرگاه برادر دينى نسبت به تو سرسنگين شد پس چه كسى بايد با وى ارتباط برقرار كند.هم‌چنين است آيۀ مباركه: «ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ» ⁽¹⁾

چهل و سوم:او را سفارش كرده است تا نسبت به دشمنش به طريقى كه مقرون به فضيلت است،برخورد كند و او را به بهترين طريقى كه لازمۀ يكى از دو پيروزى[انتقام-گذشت]مى‌باشد توجه داده است،زيرا پيروزى دو راه و دو وسيله دارد:يكى ترساندن و به زانو در آوردن دشمن از راه زور و چيرگى كه بسيار روشن است.و راه دوم:اظهار علاقه و لطف بر اوست به طورى كه او را رام سازد و بدان وسيله به موافقت خود در آورد.

عبارت:زيرا آن شيرين‌ترين نوع از دو پيروزى[انتقام-گذشت]است، صغراى قياس مضمر است،و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر چه كه يكى از دو پيروزى بر آن صدق كند،سزاوار انجام دادن است .

چهل و چهارم:به فرزندش دستور داده است كه اگر خواست از برادر دينى‌اش ببرد،به مقدارى راه دوستى را باز نگه دارد،و به طور كلى از او نبرد.او را به وسيلۀ قياس مضمرى بر اين مطلب آگاه ساخته است كه به صغراى آن با اين عبارت اشاره فرموده است:بتواند روزى از آن راه برگردد،يعنى اگر تمايل به بازگشت پيدا كرد بتواند برگردد.و در حقيقت كبراى آن نيز چنين است:پس لازم است از هر راهى كه بايد از آن برگردد مقدارى براى خود باز نگه دارد.اين سخن نيز نظير آن است:دوست خود را به اندازه‌اى دوست بدار كه زياده روى در آن نباشد،شايد روزى از روزها با تو دشمن گردد،و دشمنت را در آن حدّ دشمن بدار كه شايد روزى دوست تو گردد ⁽¹⁾.و اين سخن ديگر نيز بدان مضمون است:هرگاه به دوستى كسى ميل كردى زياده‌روى مكن و اگر ترك دوستى گفتى باز در دشمنى تندرو مباش ! چهل و پنجم:گمان كسى را كه به او گمان خير و نيكى داشته باشد،

محقّق گرداند،به اين ترتيب كه گمان خير او را در بارۀ خود،با عمل به مرحلۀ باور و تصديق در آورد،مثل اين كه اگر كسى در بارۀ او گمان بخشندگى داشت،به وى بذل و بخشش كند.

چهل و ششم:او را از بد كردن نسبت به اعضاى خانواده‌اش منع كرده است ⁽¹⁾.و به وسيلۀ قياس مضمرى او را از اين كار بركنار داشته است كه در حقيقت صغراى آن چنين است:زيرا در اين صورت اعضاى خانوادۀ تو از ديگران-به دليل پيوستگى و نزديكى تو با ايشان-چشم نياز بيشترى به تو دارند.

و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر كس كه چنين باشد،پس او نكوهيده است.

چهل و هفتم:مبادا حق برادر دينى‌اش را-به اعتمادى كه بين آن دو وجود دارد-ضايع گرداند،و اين مطلب را به وسيلۀ قياس مضمرى به اطّلاع او رسانده است كه صغراى قياس،اين جمله امام(علیه السلام)است: فانّه...حقّه ،مقصود اين است:حقّ هر كس را كه تو ضايع كنى ناگزير به خاطر تضييع حقّش بايد از تو جدا شود و در نتيجه برادر تو نخواهد بود.و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر برادرى كه به خاطر تضييع حقّش از تو دورى گزيند،سزاوار نيست كه تو حقّ او را ضايع گردانى تا دوستى و برادرى او نسبت به تو در امان بماند،نظير اين مطلب است،جمله زير:تضييع حقوق ديگران باعث اختلاف و جدايى است .

چهل و هشتم:او را از ابراز علاقه نسبت به كسى كه از وى فاصله گرفته است منع كرده است،و مقصود از كسى كه فاصله گرفته است آن شخصى است كه جايى براى سازش نگذاشته و شايستگى براى دوستى ندارد،بديهى است كه او دوست ديرين نبوده است،اگر نه مطالب قبل و بعد در سخنان امام(علیه السلام)-كه

دستور به پيوستن با كسى را مى‌دهد كه از او بريده،و نزديك شدن نسبت به كسى كه دورى گزيده و نيكى كردن نسبت به كسى كه به او بدى كرده‌اند-با يكديگر تناقض مى‌داشت.

چهل و نهم:نبايد گسستن برادر دينى‌ات از تو بر پيوستن تو با او بچربد و قويتر باشد،تا عبارت:الاحسان نيكى كردن،و به وسيلۀ برحذر داشتن از نقيض آن به ضرورت اين كار در ضمن قياس مضمرى اشاره فرموده است كه صغراى آن يك قضيّۀ شرطيّۀ متّصله و در حقيقت چنين است:زيرا تو اگر آن كار را نكنى بد كردن برادرت از نيكى كردن تو قويتر خواهد بود،و توضيح رابطه و پيوستگى اين دو عمل آن است كه براى بدى و شرارت موانع زيادى هست كه باعث پيشگيرى از آنست و براى نيكى و انجام كار خير نيز انگيزه‌هاى زيادى است كه محرّك آن است.حال اگر تو با همۀ انگيزه‌ها نيكى نكنى و با همۀ موانع بدى،برادرت به تو بدى كند پس او در بد كردنش از نيكى كردن تو قويتر است.كبراى مقدّر نيز چنين مى‌شود:هر كس اين طور باشد پس ناتوان و نكوهيده است.

پنجاهم:او را از بزرگ جلوه دادن ستمى كه ستمگران در حق او روا داشته و او را خوار شمرده‌اند،منع كرده است.به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغرايش اين جمله است:زيرا او در حقيقت به زيان خود و سود تو شتافته است يعنى شتاب در ظلم به تو موجب زيان او در آخرت است به دليل وعدۀ كيفرى كه خداوند به ستمگران داده است،و باعث سود تو در عالم آخرت است به دليل وعدۀ پاداش در مقابل گرفتارى كه به صابران مرحمت كرده است.و كبراى مقدّر نيز چنين مى‌شود:و سزاوار نيست هر كه در مورد زيان خود و سود تو بكوشد،تو عمل او را در بارۀ خود بزرگ و سنگين جلوه دهى .

پنجاه و يكم:او را بر ضرورت مقابلۀ نيكى به نيكى و نه كفران و بدى،با اين عبارت آگاه ساخته است:پاداش كسى كه تو را خوشحال كرده آن نيست كه

تو او را غمگين سازى،و آن جمله به منزلۀ صغراى قياس مضمر و در حقيقت چنين است:هر كس تو را خوشحال كند پاداشش آن نيست كه تو او را غمگين سازى.و كبراى مقدّر چنين مى‌شود:و هر كس كه پاداشش چنان نباشد پس شايستۀ غمگين كردن نيست.بعضى گفته‌اند،اين جمله پايان بخش جملۀ قبلى است،و در حقيقت چنين است:نبايد ستم كسى را كه بر تو ستم روا داشته بزرگ بنمايى و در نتيجه مقابله به مثل كنى،زيرا او به زيان خود و به سود تو شتافته است و هر كس كه چنين باشد،پاداشش آن نيست كه تو در مقابل عمل او به وى بدى كنى.

بخش دهم

اشاره

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ- رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ- فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاكَ- مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَةِ- وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَى- إِنَّمَا لَكَ مِنْ دُنْيَاكَ مَا أَصْلَحْتَ بِهِ مَثْوَاكَ- وَ إِنْ كُنْتَ جَازِعاً عَلَى مَا تَفَلَّتَ مِنْ يَدَيْكَ- فَاجْزَعْ عَلَى كُلِّ مَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْكَ- اسْتَدِلَّ عَلَى مَا لَمْ يَكُنْ بِمَا قَدْ كَانَ- فَإِنَّ الْأُمُورَ أَشْبَاهٌ- وَ لاَ تَكُونَنَّ مِمَّنْ لاَ تَنْفَعُهُ الْعِظَةُ إِلاَّ إِذَا بَالَغْتَ فِي إِيلاَمِهِ- فَإِنَّ الْعَاقِلَ يَتَّعِظُ بِالْآدَابِ- وَ الْبَهَائِمَ لاَ تَتَّعِظُ إِلاَّ بِالضَّرْبِ-.اِطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهُمُومِ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ- وَ حُسْنِ الْيَقِينِ- مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ جَارَ- وَ الصَّاحِبُ مُنَاسِبٌ- وَ الصَّدِيقُ مَنْ صَدَقَ غَيْبُهُ- وَ الْهَوَى شَرِيكُ الْعَمَى- وَ رُبَّ قَرِيبٍ أَبْعَدُ مِنْ بَعِيدٍ- وَ رُبَّ بَعِيدٍ- أَقْرَبُ مِنْ قَرِيبٍ وَ الْغَرِيبُ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَبِيبٌ- مَنْ تَعَدَّى الْحَقَّ ضَاقَ مَذْهَبُهُ- وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى قَدْرِهِ كَانَ أَبْقَى لَهُ- وَ أَوْثَقُ سَبَبٍ أَخَذْتَ بِهِ- سَبَبٌ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ وَ مَنْ لَمْ يُبَالِكَ فَهُوَ عَدُوُّكَ- قَدْ يَكُونُ الْيَأْسُ إِدْرَاكاً إِذَا كَانَ الطَّمَعُ هَلاَكاً- لَيْسَ كُلُّ عَوْرَةٍ تَظْهَرُ وَ لاَ كُلُّ فُرْصَةٍ تُصَابُ- وَ رُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِيرُ قَصْدَهُ وَ أَصَابَ الْأَعْمَى رُشْدَهُ- أَخِّرِ الشَّرَّ فَإِنَّكَ إِذَا شِئْتَ تَعَجَّلْتَهُ- وَ قَطِيعَةُ الْجَاهِلِ تَعْدِلُ صِلَةَ الْعَاقِلِ- مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ وَ مَنْ أَعْظَمَهُ أَهَانَهُ- لَيْسَ كُلُّ مَنْ رَمَى أَصَابَ- إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ- سَلْ عَنِ الرَّفِيقِ قَبْلَ الطَّرِيقِ- وَ عَنِ الْجَارِ قَبْلَ الدَّارِ إِيَّاكَ أَنْ تَذْكُرَ مِنَ الْكَلاَمِ مَا يَكُونُ مُضْحِكاً- وَ إِنْ حَكَيْتَ

ذَلِكَ عَنْ غَيْرِكَ- وَ إِيَّاكَ وَ مُشَاوَرَةَ النِّسَاءِ- فَإِنَّ رَأْيَهُنَّ إِلَى أَفْنٍ وَ عَزْمَهُنَّ إِلَى وَهْنٍ- وَ اكْفُفْ عَلَيْهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِكَ إِيَّاهُنَّ- فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجَابِ أَبْقَى عَلَيْهِنَّ- وَ لَيْسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ- مِنْ إِدْخَالِكَ مَنْ لاَ يُوثَقُ بِهِ عَلَيْهِنَّ- وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ يَعْرِفْنَ غَيْرَكَ فَافْعَلْ- وَ لاَ تُمَلِّكِ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا- فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ- وَ لاَ تَعْدُ بِكَرَامَتِهَا نَفْسَهَا وَ لاَ تُطْمِعْهَا فِي أَنْ تَشْفَعَ لِغَيْرِهَا- وَ إِيَّاكَ وَ التَّغَايُرَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِ غَيْرَةٍ- فَإِنَّ ذَلِكَ يَدْعُو الصَّحِيحَةَ إِلَى السَّقَمِ- وَ الْبَرِيئَةَ إِلَى الرِّيَبِ- وَ اجْعَلْ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِكَ عَمَلاً تَأْخُذُهُ بِهِ- فَإِنَّهُ أَحْرَى أَلاَّ يَتَوَاكَلُوا فِي خِدْمَتِكَ- وَ أَكْرِمْ عَشِيرَتَكَ- فَإِنَّهُمْ جَنَاحُكَ الَّذِي بِهِ تَطِيرُ- وَ أَصْلُكَ الَّذِي إِلَيْهِ تَصِيرُ وَ يَدُكَ الَّتِي بِهَا تَصُولُ اسْتَوْدِعِ اللَّهَ دِينَكَ وَ دُنْيَاكَ- وَ اسْأَلْهُ خَيْرَ الْقَضَاءِ لَكَ فِي الْعَاجِلَةِ وَ الْآجِلَةِ- وَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ «إِنْ شاءَ اللّهُ»

لغات

مثوى:جايگاه تفلّت:خلاصى يابد،از دست بدهد.

عزائم الصبر:صبرى كه مصمم بوده و پايبند آن باشى.

عورة:(در اينجا)اسم است از «اعور الصيدا ذا امكنك من نفسه»شكار خود را بر ملا كرد و در دسترس تو قرار گرفت.و از«اعور الفارس اذا بدأ منه موضع خلل الضرب»جاى نيزه زدن براى اسب سوار آشكار شد.

افن:سستى،ناتوانى قهرمانه:اصل واژه،فارسى است به شكل عربى در آمده است،يعنى پهلوان.

ترجمه

«بدان اى پسرك من،روزى دو قسم است:روزيى كه تو آن را مى‌جويى و روزيى كه آن تو را مى‌جويد،كه اگر تو به طرف آن نرفته باشى،او خود،به تو خواهد رسيد،چه زشت است كرنش هنگام نيازمندى و سختگيرى به هنگام بى‌نيازى.بهرۀ تو از دنيايت آن است كه آرامگاه ابديت را بدان وسيله اصلاح كنى، و اگر بى‌تابى مى‌كنى به خاطر آنچه از دست داده‌اى،پس براى تمام آنچه به دست

نياورده‌اى نيز بى‌تابى كن ⁽¹⁾.آن را كه نبوده است دليل براى آنچه بوده است، شمار،زيرا امور همسانند،بايد از كسانى نباشى كه پند و اندرز به آنان سود نبخشد،مگر وقتى كه در آزار و رنج آنها بكوشى،زيرا خردمند به ادب و موعظه پند گيرد و چهار پايانند كه جز به كتك زدن رام نگردند.غمهايى را كه بر تو وارد مى‌شوند با سپر صبر و باورهاى نيكو از خود دور كن،هر كس از راه مقصد عدول كند از حقّ دور شده و ستمكار است،دوست به منزلۀ خويشاوند است،دوست آن كسى است كه در غياب دوست هم راست باشد و هواى نفس شريك كورى و نابينايى است،بسا دور كه نزديكتر از نزديك و بسا نزديك كه دورتر از دور است،بيگانه و ناآشنا كسى است كه دوست نداشته باشد،كسى كه از حقّ تجاوز كند رهگذرش تنگ است،و هر كه در حدّ و مقام خود قانع باشد مقام او پايدار مى‌ماند، محكمترين وسيله‌اى كه مى‌توانى به آن چنگ زنى وسيلۀ ما بين تو و خداست.هر كه در بارۀ تو بى‌پروا باشد،دشمن تو است.گاهى نااميدى نوعى دريافتن است،آن وقت كه طمع باعث هلاكت شود.هر زشتى را نبايد فاش كرد،و هر فرصتى به دست نيايد.بسا بينا كه راه راستش را گم كند و بسا نابينا كه راه رستگارى را بيابد.

بدى را تأخير انداز زيرا هر وقت بخواهى مى‌توانى بشتابى،بريدن از نادان برابر است با پيوند با خردمند.هر كس زمانه را امين گيرد،زمانه به او خيانت كند،و هر كس آن را بزرگ و مهم پندارد،زمانه او را خوار گرداند.تير هر تير اندازى به هدف نمى‌رسد.با تغيير حاكم و سلطان روزگار تغيير مى‌كند.قبل از راه از همراه و بيش از خانه از همسايه جويا باش.

از گفتن سخن مضحك بپرهيز هر چند كه از ديگران نقل كنى،از مشورت با زنها خوددارى كن،زيرا انديشۀ ايشان ناتوان و اراده‌شان سست و ضعيف است، و به وسيله حجاب و پوشش از ديدار نامحرمان چشم آنها را بازدار،زيرا سختگيرى

حجاب براى ايشان نتيجۀ پايدار دارد،و بيرون رفتن ايشان از خانه كم زيانتر نيست از وارد كردن كسى كه در مورد ايشان اطمينانى به او نيست،اگر مى‌توانى كارى كن كه زنان مردان ديگر را نشناسند،و زن را بر آنچه به او مربوط نيست مسلّط مگردان، زيرا زن همچون گياهى است خوشبو نه انسانى قهرمان،و در بزرگداشت او از آنچه در حدّ اوست تجاوز مكن،او را به طمع مينداز كه واسطۀ ديگران شود،و از اظهار غيرت و بدگمانى در آن جايى كه نبايد چنين باشى،بپرهيز زيرا اين كار،زن خوب را به نادرستى و زن درستكار و پاك را به بدانديشى وامى‌دارد.براى هر يك از زيردستانت كارى را تعيين كن كه او را نسبت به همان كار مؤاخذه كنى،زيرا اين روش بهتر است تا اين كه كسى از آنها وظيفۀ خود را به ديگرى وانگذارد.و خويشاوندانت را گرامى بدار،زيرا آنان به منزلۀ بال و پر تو هستند كه بدان وسيله پرواز مى‌كنى و اصل نسب تو هستند كه به آنها باز مى‌گردى و دست قدرت تو هستند كه به وسيلۀ ايشان به دشمن حمله مى‌برى.

دين و دنيايت را به امانت نزد خدا مى‌سپارم،و بهترين مقدّرات را هم در اين دنيا و هم در عالم آخرت براى تو از خداوند درخواست مى‌كنم.اگر خواست او بر اينها تعلق بگيرد .».

شرح

در اين بخش توجه دادن به چند لطيفه از لطايف حكمت و اخلاق پسنديده است:

اوّل:امام(علیه السلام)،مطلق روزى را به دو قسم،جسته و جوينده تقسيم فرموده و مقصود از روزى جسته آن است كه در قضاى الهى نرفته است كه روزى اوست،و هدف از روزى جوينده آن است كه خداوند مى‌داند كه آن روزى متعلّق به اين شخص است و ناگزير بايد به او برسد.و احكام اين دو قسم روزى را به خاطر رعايت اختصار چون واضح بوده است بيان نكرده است.و در حقيقت فرموده است:امّا روزيى كه تو آن را مى‌جويى و به او نمى‌رسى،چون در قضاى الهى

نرفته است،و هر چيزى را كه تو به آن نمى‌رسى سزاوار نيست كه حريص بر آن باشى،و امّا روزيى كه آن تو را مى‌جويد،ناگزير به تو مى‌رسد هر چند كه تو در پى آن نرفته باشى،و اين خود صغراى قياس مضمر است كه كبراى مقدّر آن چنين مى‌شود:و هر چيزى كه ناچار به تو مى‌رسد،سزاوار آن است كه تو در رسيدن به آن آزمند نباشى .

دوّم:او را بر ارزش عزّت نفس به هنگام نيازمندى و احتياج،و همچنين بر پيوند با برادران دينى به هنگام بى‌نيازى-با اظهار شگفتى از زشتى ضدّ آنها- توجه داده است،ضدّ آنها عبارت است از فروتنى در وقت حاجت و ستمكارى هنگام بى‌نيازى،به جهت نفرت از آنها،چون اين هر دو فرومايگى و پستى هستند.اين قسمت به منزلۀ قياس مضمرى است كه در حقيقت چنين است:

فرومايگى به هنگام حاجت و ستم بر دوستان در وقت بى‌نيازى براستى كه زشت است ⁽¹⁾،و كبراى مقدّر نيز چنين مى‌شود:و هر چيزى كه اين طور باشد بايد از آن دورى كرد.

سوم:او را متوجّه بر صرف مال در راههاى خير و تقرّب به خدا به منظور اصلاح آخرت خود ساخته است با اين عبارت: انّما لك (همانا براى تو است)، تا كلمۀ مثواك (خانۀ ابدى‌ات را).

و مقصود امام(علیه السلام):از دارايى دنيا،چيزى است كه سود آن را هميشه مالك است و به همين دليل با حرف حصر انّما محصور كرده است،زيرا آن مقدارى كه براستى سود مى‌برد،و نتيجه‌اش مى‌ماند،همان است و بس چون خرج و صرف آن باعث كسب خصلتهاى نيكى است كه موجب اجر دائمى و نعمتهاى جاودانۀ اخروى است.عبارت بالا صغراى قياس مضمرى است كه در حقيقت

چنين است:آنچه از مال دنيا باعث اصلاح آرامگاه ابدى‌ات گردد،همان است كه براى تو مى‌ماند،و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر مقدارى كه از دنيا براى تو مى‌ماند شايسته است كه توجّه به بهره‌بردارى از آن داشته باشى،و احتمال مى‌رود كه اين جمله تذكّرى باشد در مورد مطلب قبلى يعنى دخالت ثروت در اصلاح خانۀ آخرت،به وسيله همان مالى كه در اين جا مورد نظر است.

چهارم:او را متوجّه تأسّف نخوردن و بى‌تابى نكردن به خاطر مالى كه از دست داده،به وسيلۀ يك قياس استثنايى فرموده است با اين عبارت:فان جزعت (اگر بى‌تابى كنى)،تا كلمه اليك و توضيح ملازمه و شرطى بودن آن است كه هر چه از دستش رفته است مانند آنچه كه به دست نياورده،روزى او نبوده و قضاى الهى بر اين كه مال او شود تعلّق نگرفته است.

پنجم:او را مأمور كرده است تا با مقايسه كردن آنچه از امور و احوال و دگرگونيهاى دنيا كه اتّفاق نيفتاده است با آنچه پيش آمده و اتّفاق افتاده است استدلال كند،توضيح اين كه خويشتن و آنچه را كه از متاع دنيا علاقه دارد با گذشتگان و متاع دنيايى مورد علاقه‌شان مقايسه كند،خود را مثل آنها خواهد ديد آن گاه به همسانى خود با آنها يعنى دگرگونى و ناپايدارى حكم خواهد كرد،و اين عبرت،خود باعث بى‌ميلى نسبت به دنيا و متاع دنيايى خواهد شد.و او را به امكان چنين مقايسه‌اى به وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است كه صغراى آن عبارت:زيرا امور همسانند و كبراى آن نيز چنين است:و هر چه كه همسان باشد،مقايسه قسمتى با قسمت ديگر امكان پذير است،گويى چنين گفته‌اند:

هرگاه مايلى كه دنياى پس از خود را مشاهده كنى به دنياى پس از ديگران نگاه كن .

ششم:او را برحذر داشته است از اين كه مبادا از جمله كسانى باشد كه چون پندشان دهند،بهره نگيرند،مگر نصيحت و سرزنش با آزار و اذيت همراه

باشد.اين عبارت به صورت مخاطب با لغت نيز نقل شده است:يعنى به وسيلۀ گفتار و غير گفتار باعث آزار او شوى.خردمند را در پندگيرى به وسيلۀ ادب و بيدارى با نصيحت،مثال براى او آورده است تا خود را با او مقايسه كند و به ادب پند و اندرز گيرد،و چهار پايان را نيز كه جز با كتك زدن پند نگيرند،و با نصيحت رام نگردند،مثال زده،تا با مقايسۀ خويش با آنها عبرت گيرد،در حالى كه خداوند وى را وسيلۀ عقل از چهارپايان برترى داده است بنا بر اين بايد خود را از لازمۀ حيوانيّت منزّه بدارد و نيازى به آزار و اذيّت قولى و عملى نداشته باشد.مثل اين كه بگويند:فرومايه همچون برده است و برده چون چهارپايى است كه سرزنش و ملامت آن به صورت كتك زدن است .

هفتم:غم و اندوه و مصيبتهاى دنيايى را كه بر او وارد مى‌شوند با بردبارى استوار،برخاسته از نيك باورى به خدا و اسرار حكمت و قضا و قدر او،از خود دور كند،توضيح آن كه باور كند هر كارى از جانب خدا صادر شود از قبيل تنگى و يا گشايش در روزى و هر كار خوف انگيز يا دلپسند كه بندگان خدا گرفتار آن شوند،در اصل ذات بر طبق حكمت و مصلحت بوده است،و آنچه به صورت شرّ و خلاف مصلحت در مى‌آيد امرى است عرضى كه بهره‌بردارى خير از آن ميسّر نيست،زيرا انسان هرگاه يقين و باور داشته باشد،به دليل علم و آگاهى كه دارد،خويشتن را براى صبر و شكيبايى و دورى از غم و زارى و امثال آن آماده مى‌سازد.

مقصود امام(علیه السلام)از اين عبارت،دستور به شكيبايى و بردبارى است و همين جمله در حكم صغراى قياس مضمرى است كه در حقيقت چنين است:

براستى انديشۀ صبر و نيك باورى به خدا باعث رفع غمها و برطرف ساختن آنها از خويشتن است،و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر چه باعث رفع اندوه شود سزاوار است كه بدان مجهّز شوى و خويشتن را به وسيلۀ آن كامل سازى.

هشتم:او را بر ضرورت ميانه‌روى و اعتدال در رفتار و گفتارش،به وسيلۀ قياس مضمرى توجه داده است كه صغراى آن همان است كه بيان داشته و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر كس راه اعتدال را گذاشت،از حق دور شده و ستمكار است.

نهم:او را بر نگهدارى و مراقبت دوست واقعى،به وسيلۀ قياس مضمرى، هشدار داده است كه صغرايش را بيان داشته است و كلمۀ نسبت و خويشاوندى را به اعتبار دوستى زياد و حسن ياورى وى همانند يك خويشاوند استعاره آورده است.و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و خويشاوند سزاوار حمايت و اعتماد است.دهم:دوست واقعى را با نشانيى،معرّفى كرده است تا بدان وسيله وى را بشناسد و با او دوستى كند،و مقصود از صداقت در غياب همان دوستى قلبى و راستى در نهان است.

يازدهم:او را به وسيلۀ قياس مضمرى بر اجتناب از هواى نفس و خواستهاى طبيعى،توجه داده است،كه صغراى آن عبارت:هواى نفس شريك كورى و نابينايى است،و وجه اشتراكش با كورى،همان باعث شدن به گمراهى و ترك اعتدال بمانند كورى است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چه با كورى جهت مشترك داشته باشد،شايستۀ اجتناب است.همانند اين گفته است كه:دلبستگى تو به هر چيز،كور و كرت مى‌كند .

دوازدهم:بر اين مطلب توجه داده است كه در ميان بيگانگان كسانى هستند كه نزديكتر و سودمندتر از خويشاوند و در ميان خويشان كسانى هستند كه دورتر از دورند،و اين سخن مشهورى است:و به معناى جمله دوّم،قرآن كريم در اين آيه اشاره دارد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ» ⁽¹⁾

سيزدهم:توجّه داده است كه كسى سزاوار نام بيگانه و غريب است كه دوستى براى خود ندارد،گويندۀ شعر زير نيز به همين مطلب اشاره دارد:

فاميل شخص،پدر و مادر اوست كه در زير سايۀ آنها زندگى خوشايند است.

اگر روزى پدر و مادر از انسان روى گردانند در آن صورت او بيگانه و غريب و تنهاست.توضيح آن كه اين مطلب به لحاظ محبّت پدر و مادر به اوست.

چهاردهم:او را متوجّه بر ملازمت و طرفدارى از حق نموده است،از آن رو كه نقيض آن،يعنى تعدّى و تجاوز از حقّ به باطل،رهگذرى تنگ و گذرگاهى باريك دارد.توضيح آن كه راه حقّ آشكارا و انسان مأمور به پيروى از آن است،و نشانه‌هاى هدايت روى آن نصب شده است،امّا راه باطل،براى رهگذر،راهى تنگ و باريك است،از جهت سرگردانى و گمراهى و راه نيافتن به مصلحت و منفعت،با وجود جلوگيرى كه وسيلۀ پاسداران راه حقّ از كسانى كه مقصدشان باطل است به عمل آمده،راه را بر او مى‌گيرند و گذرگاه را بر او تنگ مى‌كنند تا به راه حق برگردد.اين بخش از سخن امام(علیه السلام)صغراى قياس مضمر است، كبراى آن نيز همانند اين عبارت است:هر كس راه اعتدال را گذاشت از حق دور شده و ستمكار است.

پانزدهم:او را متوجّه بر ضرورت قناعت بر حدّ خود يعنى مقدار و جايگاهش در ميان مردم،ساخته است.و اكتفا و قناعت بر آن نيز بستگى به شناخت آن دارد،يعنى فطرتى را كه آدمى،از قبيل ناتوانى،ستمكارى و كاستى، بر آن فطرت آفريده شده است بشناسد،آن گاه خواهد دانست كه او خود نيز چنين است و در آن حال خود را از برترى‌جويى نسبت به همنوعان و زورگويى بر كسى-به دليل داشتن زور بيشتر،و يا خودبينى به خاطر نيروى جسمى،يا روحى- باز خواهد داشت و به رفتارى جز آن يعنى فروتنى و خوشرفتارى و اقرار بر ناتوانى

و كاستى كه در سرشت اوست،اكتفا خواهد كرد.اين بخش از بيان امام(علیه السلام)به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه در حقيقت چنين است:هر كه بر حدّ و اندازۀ خود اكتفا كند،اين قدر و اندازه براى او پايدار ماند.توضيح آن كه، متجاوز به ارزش ديگران و آن كه از گليم خود پا بيرون نهد در معرض نابودى است زيرا مردم او را به ديدۀ بدى و زشتى بنگرند.گويند:هر كه قدر و منزلت خود را نشناسد،خويشتن را هلاك ساخته است.و بر حدّ و اندازۀ خود اكتفا كردن باعث آن است كه اين ناگواريها پيش نيايد و در نتيجه صاحب آن منزلت،پايدار و سالمتر مى‌ماند.كبراى مقدّر چنين است:و هر كه بر حدّ و مقدار خود بسنده كند پايدار ماند پس اكتفا كردن بر حدّ و مقدار ضرورى و لازم است.

شانزدهم:او را بر ضرورت داشتن وسيله‌اى بين خود و خداى متعال آگاه ساخته است،يعنى هر چه از دانش،گفتار و رفتارى كه باعث نزديكى به درگاه الهى شود.كلمه«سبب»را از آن رو براى آنها استعاره آورده كه همچون ريسمانى كه بدان خود را به مقصود رسانند،او را به سوى خدا و نزديكى به وى مى‌رساند،بديهى است كه آن استوارترين وسيله است،زيرا ثابت و پايدار است و هر كه را كه بدان چنگ زند در دنيا و آخرت نجات بخشد.همين عبارت صغراى قياس مضمرى است كه در حقيقت چنين است:وسيله‌اى كه بين تو و خداست مطمئن‌ترين وسيله‌اى است كه در دست دارى.و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر چه كه داراى اين ويژگى باشد شايستۀ چنگ زدن است.چنان كه در آيۀ مباركه آمده است:

«فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لاَ انْفِصامَ لَها» ⁽¹⁾هفدهم:او را از دوستى با كسى كه نسبت به او بى‌پرواست بر حذر داشته است و اين مطلب را به وسيلۀ قياس مضمرى بيان داشته كه صغراى آن در

حقيقت چنين است:هر كه به هنگام نيازمندى تو و توانايى او،بر سود رسانى به تو بى‌پروا باشد،او دشمن تو است،كلمۀ دشمن را-از آن رو كه بى‌پروايى از لوازم دشمنى است-از چنان كسى استعاره آورده است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:هر دشمنى سزاوار اجتناب و دورى است .

هيجدهم:او را متوجّه ساخته است كه نااميدى از بعضى خواستهاى دنيايى،گاهى وسيله‌اى است براى ايمنى از نابودى و نجات از هلاكت،آنجا كه طمع در چنان خواسته‌اى-مانند طمع رسيدن به سلطنت و نظاير آن-باعث هلاكت مى‌گردد.

نوزدهم:با عبارت: ليس كل عورة (هر زشتى نبايد)تا كلمۀ رشده ،او را بر اين مطلب توجّه داده است كه پاره‌اى از امور ممكن و فرصتها باعث غفلت جويندۀ بينا از حركت به جانب هدف خود و مانع راه بردن به سوى آن و رسيدن به آن مى‌شوند،در صورتى كه يك فرد نابينا به هدف مى‌رسد.كلمۀ«بصير بينا» را براى خردمند زيرك،و نابينا را براى نادان ابله استعاره آورده است هدف از اين گفتار،منع از افسوس خوردن و بى‌تابى كردن نسبت به خواسته‌هايى است كه وصول به آنها ممكن بوده اما از دست رفته‌اند .

بيستم:او را سفارش كرده است تا كار بد را تأخير اندازد و در آن شتاب نكند،و بر اين مطلب به وسيلۀ قياس مضمرى توجه داده و صغراى آن را چنين ذكر فرموده است:زيرا تو هر وقت بخواهى مى‌توانى بر انجام آن شتاب ورزى،و كبراى آن نيز در حقيقت چنين است:و هر چيزى كه چنان باشد شايستۀ شتاب نيست،چون از بين رفتنى نيست،و نظير آن است از سخنان حكمت‌آميز عبارت زير:«پيش از كار بد به كار نيك اقدام كن،زيرا تو هميشه بر كار نيك قادر نيستى در صورتى كه به كار بد هرگاه بخواهى توانايى».

بيست و يكم:او را بر ضرورت بريدن از نادان به وسيلۀ قياس مضمرى

توجه داده است كه صغراى آن را ذكر كرده و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چه معادل پيوند با خردمند باشد سزاوار است به آن تمايل پيدا كنى و آن را انجام دهى،و بريدن از نادان به لحاظ منفعتى كه دارد معادل پيوند با خردمند است،و سودمندى بريدن از نادان همسنگ با زيانى است كه در رفاقت با او وجود دارد.

بيست و دوم:او را توجّه داده است كه بايد از روزگار بر حذر باشد و دگرگونيهاى آن را همواره مد نظر گيرد و پيش از رويدادها با اعمال شايستۀ خود، آماده باشد.لفظ خيانت را به لحاظ دگرگونى آن،آن هم به هنگام غفلت و ايمنى و اعتماد بدان،استعاره آورده است،زيرا دنيا در چنين شرايطى همچون دوست خيانتكار است.اين جمله صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين مى‌شود:و هر كه روزگار به وى خيانت كند،سزاوار است كه از آن برحذر باشد.و در سخنان حكمت آميز آمده است:هر كس روزگار را ايمن پندارد،مرز خطرناكى را ناديده گرفته است.

بيست و سوّم:با اين بيان خود:«هر كه روزگار را بزرگ و مهمّ پندارد، روزگار او را خوار گرداند».او را توجّه داده است كه نبايد زمانه را مهمّ شمرد، مقصود آن بزرگوار روزگار تنها نيست،بلكه از آن رو كه روزگار شامل خوبيها و لذّتهاى دنيايى است و به وسيلۀ تندرستى و جوانى و امنيّت و نظاير اينها انسان را آماده براى خوشگذرانى مى‌سازد،در نتيجه انسان آن را بزرگ و مهمّ مى‌شمارد، در چنين شرايطى عرفا مى‌گويند روزگار خوش و زمان مهمّى بود.امّا لازمۀ چنين تصوّرى،خوار شمردن صاحب چنان پندارى است،از آن روست كه بزرگ شمردن روزگار باعث دل بستن بدان و سرگرم شدن به لذّتهاى دنيوى مى‌شود و در نتيجه به خاطر دلبستگى بدان از آمادگى براى آخرت غافل مى‌گردد.آن گاه روزگار به اقتضاى طبيعتش او را فريب مى‌دهد و بين او با آنچه از ثروت و مقام و افرادى كه

مورد علاقۀ او بوده‌اند جدايى مى‌اندازد،در نتيجه او كه مهمّ و بزرگ صاحب مال و منال بوده است،ناچيز و كوچك و خوار مى‌گردد.اين جمله به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كس را روزگار خوار سازد،شايسته است كه او نيز روزگار را خوار شمارد و بزرگ و مهمّ نپندارد.

بيست و چهارم:اين جمله تير هر تير اندازى به هدف نمى‌رسد،نظير عبارت ديگرى است كه گذشت:چنين نيست كه هر خواستارى به خواستۀ خود برسد.مقصود امام(علیه السلام)توجه دادن برين است كه سزاوار است افسوس نخوردن برخواسته‌هايى كه از دست مى‌رود و نينديشيدن نسبت به آنچه در طلب آن راه خطا پيموده و يا ديگران او را سرزنش مى‌كنند كه او شايستۀ چنين خواسته‌اى نيست بلكه ديگران لايق آنند.ابو الطيّب[از شعراى عرب]به همين مطلب اشاره دارد:

نه هر كه در پى هدفهاى والاست به هدفهايش مى‌رسد و نه همۀ افراد مردان مردند.

بيست و پنجم:اين نكته را يادآور است كه تغيير راه و روش و انديشه و رفتار پادشاه در بارۀ رعيّت و عدول از داد به بيدادگرى باعث دگرگونى روزگار مردم است.زيرا زمينۀ عدالت به زمينۀ جور و ستم دگرگون مى‌شود.نقل كرده‌اند، كسرى انوشيروان كارگران شهر را جمع كرد در حالى كه خود درّى شاهوار را در دست مى‌گرداند.پس رو به مردم كرد و گفت چه چيز براى پيش برد كارها زيانبخش‌تر است و بيشتر آن را به نابودى مى‌كشاند؟هر كه پاسخ مورد نظر مرا بدهد،اين درّ را در دهان او قرار مى‌دهم.هر كدام از آنها سخنى،از قبيل نيامدن باران و آمدن ملخ و نامساعد شدن هوا،گفتند.آن گاه رو به وزيرش ⁽¹⁾گفت:تو

بگو!من گمان كنم كه عقل تو برابر عقل همۀ رعيّت بلكه هنوز بيشتر است،او در جواب گفت:چيزى كه در پيشرفت كارها اثر زيانبخشى دارد،برگشتن راه و روش پادشاه نسبت به ملّت،و روا داشتن ظلم و جور بر آنهاست انوشيروان گفت:

رحمت خدا بر پدرت با اين عقل،تو پادشاهان را شايستۀ آن ديدى كه آنها تو را بدان شايسته ديدند،و آن درّ را به وى داد و او گرفت در دهان خود نهاد .

بيست و ششم:او را توصيه كرده است كه اگر قصد رفتن به راهى را دارد، از احوال رفيقى كه در آن راه است جويا شود به اين منظور كه اگر او شخص بدى است از او دورى كند،و اگر فرد خوبى است با او همراه شود.زيرا همراه يا صميمى و خالص است و يا چون آتشى سوزان است،و همچنين،موقعى كه قصد سكونت در منزلى را دارد،به خاطر همان منظور،از همسايه جويا شود.اين مطلب را به صورت روايت مرفوعه ⁽¹⁾نقل كرده‌اند .

بيست و هفتم:او را از گفتن سخن مضحك،از خود يا از قول ديگران، بر حذر داشته است از آن رو كه اين كار باعث خوارى و كاستى هيبت و شكوه انسان در برابر ديگران است.

بيست و هشتم:او را در مورد زنان به چند چيز سفارش كرده است:

اوّل:زنهار از مشورت با آنها،و بر ضرورت اين زنهار به وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است كه صغراى آن عبارت:زيرا انديشۀ آنان...سست است مى‌باشد.از آن رو كه در خردهايشان كاستى است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر كه چنين باشد شايسته است از مشورت با او پرهيز شود،زيرا سستى اراده باعث اشتباهكارى و نرسيدن به جهت مصلحت در مورد مشورت است .

دوم:چشمهاى آنان را به وسيلۀ حجاب و پوشش از ديدار نامحرمان

باز دارد،و اين سخن از فصيحترين كنايه‌ها در مورد پوشش است.«من»زايد و شايد براى تبعيض باشد.و بر ضرورت پوشش آنها به وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است كه صغراى آن جملۀ:زيرا سختگيرى حجاب براى ايشان نتيجۀ پايدار دارد،يعنى براى پوشش و پاكدامنى پايدارتر است تا بيرون رفتن از خانه و آرايش كردن و براى حفظ آنها استوارتر مى‌باشد،و كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چه اين طور باشد بايد انجام داد.

سوم:او را هشدار داده است تا مبادا در وارد كردن كسى كه در مورد ايشان [زنان]به او اطمينان ندارد،سهل انگارى كند،و در اين مورد تفاوتى ميان مرد و زن نيست،اين جمله به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه از آن جلوگيرى و ممانعت مستفاد مى‌شود،و در حقيقت چنين است:اجازۀ ورود دادن به كسانى كه اطمينان به آنها نيست،برابر گرايش دادن زنان به فساد يا بدتر از آن است،و كبراى مقدّر نيز چنين مى‌شود:و هرگاه اين طور باشد،اجازۀ ورود نبايد داد.علت اين كه در بعضى از موارد ورود افراد نامطمئن بيشتر موجب فساد مى‌شود،آن است كه در اين صورت،مجال بيشترى مى‌يابند تا با زنان خلوت كنند و در بارۀ خواستۀ فاسد خود همصحبت شوند.

چهارم:او را امر كرده است تا وسايل آشنايى ميان زن و ديگران را نابود سازد،زيرا آشنايى آنها با ديگران زمينه‌ساز فساد است.البته به قرينۀ حاليه درمى‌يابيم كه كسانى مانند پدر و...محرم و از شمول سخن امام خارجند.و اين كه اين دستور را مشروط بر توانايى كرده،از آن روست كه گاهى به هيچ نوع امكان ندارد،جلو آشنايى آنها را با ديگران گرفت .

پنجم:او را از سپردن اختيار امور زن در مورد خوردنى،پوشيدنى و نظاير آن،بيش از اندازه به دست خود،و بالاتر از اينها مانند واسطه شدن و شفاعت براى ديگران،نهى كرده است.و براى صلاحيّت نداشتن زن نسبت به چنين كارى

به وسيلۀ قياس مضمرى هشدار داده است كه صغراى آن عبارت است:زيرا زن گياه خوشبويى است نه انسانى نيرومند.كلمۀ«ريحانه گياه خوشبو»را استعاره براى زن آورده است از آن رو كه او مورد كاميابى و بهره‌بردارى است،و شايد انتخاب كلمۀ ريحانه به جاى زن،از آن رو باشد كه زنان عرب بوى خوش،فراوان به كار مى‌برند.غير قهرمان،كنايه از آن است كه زن براى حكمرانى و تسلّط آفريده نشده است بلكه شأن زن فرمانبرى است.و كبراى مقدّر چنين است:و هر كس اين طور باشد سزاوار نيست كار او را به خود واگذارند،و دست او در كار ديگران باز باشد .

ششم:و همچنين او را از احترام بيش از حدّ مانع شده است.يعنى نبايد تا آنجا زن را گرامى بدارى كه به مصلحت خود پشت پا بزند،و اين عبارت مانند جملۀ قبلى است.

هفتم:و همچنين او را از اين كه كارى كند تا زن به طمع در شفاعت ديگران بيفتد،منع كرده است زيرا اين خود نوعى پا از گليم خود بيرون نهادن است،و مطلب را به اين ترتيب بيان كرده است كه او به دليل نقصان غريزى و كاستى فكرى،شايستگى آن را ندارد.

هشتم:او را از اظهار غيرت و بدگمانى در جايى كه نبايد چنان باشد،منع كرده و بر نتيجۀ بدى كه بر آن مترتّب است به وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است كه صغراى آن عبارت:زيرا آن...نادرستى،است،كلمۀ الصّحيحه كنايه از آلوده نبودن به خيانت و فساد،و السّقم كنايه از آلودگى بدانهاست.براستى چنين است،زيرا زن موقعى كه دور از فساد است،آن را بد مى‌داند و از روبرو شدن با فساد بيزار است،و بيم رسوايى و كيفر را احساس مى‌كند،ولى در صورتى كه او پاك است،اگر به او نسبت نادرستى بدهند،در آغاز كار بر او گران آيد،و اگر اين نسبت تكرار شود،سخن مرد در مقابل او بى‌ارزش مى‌شود و

سرزنش كردن او به منزلۀ وادار ساختن به فساد مى‌گردد.اين مطلب روشنى است كه در طبيعت حيوانى نسبت به كارى كه ممنوع است،يك نوع آزمندى وجود دارد.بنا بر اين غيرت در چنين موردى بى‌جاست و سرزنش به دليل خيالى پوچ و به خاطر كارى كه انجام نشده است خود،نوعى انگيزه است.و كبراى مقدّر نيز چنين است و هر كارى كه آن طور باشد،انجام آن روا نيست .

بيست و نهم:او را مأمور ساخته است تا براى هر كدام از خدمت‌گزاران خود كارى را تعيين كند و او را نسبت به همان كار مؤاخذه كند و نسبت به كار ديگر مؤاخذه نكند،و اين از جمله امور مربوط به تدبير منزل است.و بر راز اين سخن به وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است كه صغراى آن جمله:زيرا او سزاوارتر است...به خدمت‌گزارى تو.توضيح آن كه هرگاه آنها مشتركا بر انجام كارى مكلّف باشند تا هر كدام از آنها به انجام آن كار اقدام كند،بيشتر وقتها هر يك كار خود را به ديگرى وامى‌گذارد و اين خود باعث انجام نگرفتن كار مى‌شود.

كسرى انوشروان به فرزندش شيرويه گويد:در ميان كاتبان خود،دقّت كن هر كدام صاحب باغ و ملكند و آنها را خوب آباد كرده‌اند،او را متولّى ماليات كن،و هر كه بردگان زيادى دارد او را سرپرست سپاه كن و هر كدام از آنها عائله‌مندتر است و آنها را خوب اداره مى‌كند،مخارج و وظيفۀ در آمد و هزينه را به او بسپار و همچنين نسبت به تمام خدمت‌گزاران سرايت همين رفتار را بكن و كارى را بى‌حساب ميان خدمت‌گزاران مگذار كه نظام حكومتت از هم خواهد پاشيد.

سى‌ام:او را سفارش به گرامى داشت خويشاوندان كرده و بر اين مطلب به وسيلۀ قياس مضمرى هشدار داده است كه صغراى آن عبارت:زيرا آنان...

حمله مى‌برى،است.كلمۀ الجناح (بال)را استعاره از خويشاوندان آورده است، از آن رو كه آنها چون پر و بالى مبدأ حركت و توانايى او بر پرواز به سمت هدفها

هستند،و به خاطر آماده‌سازى بيشتر،اصطلاح پرواز را به كار برده است و همچنين كلمۀ يد (دست)را از آن رو كه آنها وسيلۀ حمله بردن وى بر دشمن مى‌باشند.امّا كبراى مقدّر چنين است:و هر كس اين چنين باشد،گرامى داشت او لازم است .

آن گاه وصيّت را با خداحافظى و به امانت سپردن دين و دنياى او نزد خدا و تقاضاى بهترين سرنوشت براى او در دنيا و آخرت بر طبق اراده و خواست خدا، پايان برده است.

كلمۀ:استيداع(به امانت گذاردن)،چون او را نزد خدا به امانت مى‌گذارد، به طور مجاز در مورد درخواست نگهدارى او از خدا به كار رفته است.توفيق و برى بودن از گناه در دست خداست.

32-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به معاويه

اشاره

وَ أَرْدَيْتَ جِيلاً مِنَ النَّاسِ كَثِيراً- خَدَعْتَهُمْ بِغَيِّكَ وَ أَلْقَيْتَهُمْ فِي مَوْجِ بَحْرِكَ- تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ وَ تَتَلاَطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ- فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ وَ نَكَصُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ- وَ تَوَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ وَ عَوَّلُوا عَلَى أَحْسَابِهِمْ- إِلاَّ مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ- فَإِنَّهُمْ فَارَقُوكَ بَعْدَ مَعْرِفَتِكَ- وَ هَرَبُوا إِلَى اللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِكَ- إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَى الصَّعْبِ وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ- فَاتَّقِ اللَّهَ يَا؟مُعَاوِيَةُ؟ فِي نَفْسِكَ- وَ جَاذِبِ الشَّيْطَانَ قِيَادَكَ- فَإِنَّ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْكَ وَ الْآخِرَةَ قَرِيبَةٌ مِنْكَ- وَ السَّلاَمُ

لغات

سهيل:چيزى كه آمادۀ از هم پاشيدن و گسستن است،از آن قبيل است،ريگ شناور يعنى تودۀ شنى كه هجوم مى‌آورد و سيل‌آسا حركت مى‌كند.

ارديت:نابود ساختى جيل:گروه و دسته،بعضى جبل يعنى مردم نقل كرده‌اند جازوا:عدول كردند،منحرف شدند وجهه:هدف نكوص:بازگشت عوّل على كذا:بر او تكيه كرد فاء:برگشت موازره:هميارى و كمك به يكديگر

ترجمه

«...و گروه زيادى از مردم را به پستى كشاندى،و با گمراهى خود آنها را

فريب دادى،و آنان را در موج درياى خود كه پوشيده از تاريكيها و دستخوش امواج گمراهيهاست در افكندى،تا اين كه از راه راست دور افتادند و به راه و روش جاهليّت خود بازگشتند،و به حق پشت كردند و به افتخارات و تعصّب خانوادگى خود،تكيه كردند،جز آنهايى كه اهل بينش بودند كه پس از شناخت چهرۀ باطل تو برگشتند و از كمك تو رو بر تافته و به خدا رو آوردند،چه آنها را تو با زور به سمت باطل كشاندى و از راه راست دور ساختى.

پس اى معاويه در بارۀ خود از خدا بترس و زمام اختيارات را از دست شيطان بگير،زيرا دنيا از دست تو بيرون خواهد شد و آخرت نزديك به تو است.والسلام»

شرح

مى‌گويم ⁽¹⁾:اين نامه چنين آغاز مى‌گردد:«از طرف بندۀ خدا امير مؤمنان به معاويه پسر ابو سفيان.امّا بعد،براستى دنيا جاى تجارت و سود آن همان آخرت است.بنا بر اين خوشبخت كسى كه سرمايه‌اش در دنيا اعمال شايسته است و حقيقت دنيا را مى‌شناسد و ارزش آن را چنان كه هست مى‌داند، [معاويه!]من تو را با شناختى كه از قبل دارم،نصيحت مى‌كنم با اين كه آنچه در بارۀ تو مى‌دانم بيقين محقّق مى‌شود!اما چه كنم كه خداى متعال از عالمان پيمان گرفته است كه امانت را به جاى آورند و گمراه و هدايت يافته هر دو را نصيحت كنند.پس تو اى معاويه از خدا بترس و از آن كسانى مباش كه براى خدا هيچ عظمتى قائل نيستند و عذاب خدا براى آنها مسلّم و حتمى شده است، زيرا پروردگار در كمين ستمكاران است،براستى دنيا بزودى از تو بر مى‌گردد و آه و افسوس به تو رو آور مى‌شود،بنا بر اين در اين وقت پيرى و سپرى شدن عمر از خواب گمراهى و ضلالت بيدار شو،زيرا تو امروز مانند آن جامۀ كهنه‌اى هستى

كه اگر يك طرف آن را درست كنى،طرف ديگر خراب مى‌شود.»پس از اين مقدمه دنباله نامه مى‌آيد:و قد ارديت...تا آخر در اين نامه چند هدف مورد نظر است:

اوّل:نصيحت و حالت دنيا را به او خاطرنشان كردن است و اين كه دنيا جاى تجارت است و نتيجۀ آن يا سود آخرت است اگر سرمايه خوب باشد كه همان اعمال شايسته است و يا از دست دادن آخرت است،اگر سرمايه اعمال نادرست باشد.

دوم:هشدار به او كه دنيا را چنان كه هست بنگرد،يعنى حقيقت دنيا را بشناسد،يا به دنيا با چشم معرفت يعنى ديدۀ بصيرت نگاه كند،و از دگرگونيها و ناپايدارى آن آگاه شود،و بداند كه دنيا براى مقصدى ديگر آفريده شده است تا مقدار و ارزش واقعى آن را بشناسد و آن را در نظر خود مقدمه براى آخرت جلوه دهد.

سوّم:يادآور شده است كه خداوند متعال داراى علمى است كه به طور حتم در بارۀ او تحقق مى‌يابد زيرا اگر علم خدا بر انجام كارى تعلّق بگيرد،ناگزير از انجام است،البتّه او را از باب اطاعت امر خدا و وفاى به عهدى كه خداوند از عالمان گرفته است تا اداى امانت كنند و احكام الهى را به مردم برسانند و گمراهان و هدايت يافتگان را نصيحت كنند،موعظه و نصيحت مى‌كند.

چهارم:او را به ترس از خدا امر مى‌كند و از اين كه از جمله كسانى باشد كه براى خدا عظمتى قائل نيستند تا او را بندگى و اطاعت كنند،نهى مى‌كند.

كلمۀ وقار اسم مصدر توقير به معنى تعظيم و بزرگداشت است.بعضى گفته‌اند:كلمۀ رجاء در اينجا به معنى ترس و بيم است،بنا بر اين از باب مجاز، استعمال شيئى به نام ضدّ شده است.و همچنين مبادا از كسانى باشد كه عذاب خدا براى او حتمى و قطعى شده است.

عبارت:-فان اللّه بالمرصاد-همانا خدا در كمين است-هشدارى براى اوست كه خدا بر او و اعمال او آگاه است،تا او را از نافرمانى خدا باز دارد.

پنجم:امام(علیه السلام)او را به پشت كردن دنيا و بازگشت آن در روز قيامت به صورت افسوس و حسرت به دليل از دست دادن دنيا با عشق و دلباختگى كه به آن داشته است و نيز دست نيازيدن او در روز قيامت به وسايل نجات و نابود شدن توشۀ او براى آخرت،هشدار داده است.

ششم:به او دستور بيدارى از خواب غفلت و گمراهى در حال پيرى و پايان عمرش را داده است زيرا آن حالت مناسبترين حالات براى بيدارى از خواب غفلت است.و در ضمن به او يادآور شده است كه وى در آن سنّ،پس از استحكام پايه‌هاى جهل و پابرجا شدن هواى نفس در اركان بدن و فرسودگى آن، اصلاح پذير نيست،زيرا همچون لباس كهنه‌اى است كه با دوختن اصلاح نمى‌شود،بلكه اگر از يك طرف او را بدوزند از سوى ديگر پاره شود .

هفتم:معاويه را بابت آنچه نسبت به مردم شام مرتكب شده،يعنى آنان را فريب داده و در امواج دريايى از گمراهيهاى خود افكنده است،مورد سرزنش قرار داده است.و چون گمراهى وى از دين خدا و نادانى‌اش نسبت به آنچه كه بايد آگاه مى‌بود،باعث فريب دادن مردم شده است،از آن رو فريبكارى را به خود او نسبت داده و كلمۀ بحر (دريا)را براى حالات و انديشه‌هاى او در جستجوى به دست آوردن دنيا و انحراف از راه حق به سبب زيادى اين حالات و دورى انتهاى آنها،و كلمۀ موج را براى شبهه‌اى كه در دل آنها ايجاد كرده و در هدفهاى باطل خود آنان را غرق كرده استعاره آورده است،و شباهت اين هدفها با موج در بازى با ذهن و انديشۀ آنها و در نتيجه پريشان حالى آنان،روشن است و نياز به توضيح ندارد.همچنين كلمۀ ظلمات (تاريكيها)را براى آن شبهه‌هايى كه چشم بصيرت آنها را از درك حقيقت كور كرده و لفظ:«غشيان پوشش»را

براى ورود شبهه‌ها بر قلب و پوشاندن صفحۀ دل،استعاره آورده است.

جملۀ: تغشاهم جملۀ حاليه و محلاّ منصوب است.

همچنين كلمه: التّلاطم (امواج)را استعاره براى بازى كردن اين شبهه‌ها با عقل ايشان،آورده است عبارت آن بزرگوار: فجازوا ،عطف بر: القيتهم ، است،مقصود اين است كه آنان[مردم شام]به سبب شبهه‌هايى كه بر آنها القا كردى از حق عدول كردند و در مبارزاتشان به سبب تعصّب جاهليت و جانبدارى از ريشه‌هاى قومى و مفاخرشان،بدون ملاحظه و دفاع از دين به جاه و مقام خود،متّكى شدند به جز آن افراد عاقلى كه به سمت حق بازگشتند،زيرا آنان تو را و موضع گمراهى تو را شناختند و از تو بريدند و از يارى تو در هدف شومت كه ويرانگرى بناى دين بود آن گاه كه آنان را بر كارهاى دشوار و ويران كنندۀ دين واداشته و آنان را از راه حق دور كرده بودى،به خدا پناه بردند.

براستى او مردم عرب را با شبهۀ قتل عثمان و خونخواهى او به گمراهى كشيد.همين كه خردمندان عرب و طرفداران دين آگاه شدند كه اين عمل فريبكارانه به خاطر رياست و سلطنت است از معاويه دورى كردند و از او بريدند.

عبارت: على اعقابهم و على ادبارهم ،استعارۀ ترشيحى الفاظ:اعقاب و «ادبار»از اشياء محسوس به معقول است.استثناء [الاّ من فاء] از گروهى است كه معاويه آنان را فريب داده است .كلمۀ الصّعب (دشوار)عاريه آورده شده است براى كارهايى كه از نظر دين انجام آنها دشوار بوده است و معاويه مردم را به آن كارها وامى‌داشته است،از آن رو كه ارتكاب چنين اعمالى باعث انحراف آنان از راه حق و گرفتاريشان در گردابهاى هلاكت مى‌شد،همان طورى كه سوار شدن بر شتر ناهموار چموش باعث به بيراهه بردن شترسوار،و انداختن وى در گرداب مهالك است،و همچنين كلمۀ: القصد يعنى طريق محسوس،

استعاره آورده شده است از طريق معقول،يعنى راه حق .آن گاه دوباره او را به تقواى الهى امر مى‌كند و اين كه مبادا شيطان زمام اختيار او را بربايد.كلمۀ مجاذبه را استعاره آورده است براى خوددارى عقلانى و همچنين لفظ القياد (مهار)را براى عقايد نادرست و آرمانهاى دروغين كه شيطان به وسيلۀ آنها معاويه را رهبرى مى‌كند،و جلوگيرى شيطان از زمامدارى از طريق دست ردّ زدن بر نفس امّاره كه او را به وسيلۀ آن آرمانها وسوسه مى‌كند.

عبارت: فانّ الدنيا... هشدارى است بر اين كه چون دنيا ناپايدار است پس آرزوهاى دنيوى نيز پايدار نيست،و اين عبارت به منزلۀ صغراى دو قياس مضمرى است كه كبراى قياس اوّل در حقيقت چنين است:و هر چه ناپايدار و فانى باشد،پس به خاطر ناپايدارى آن و جذب شيطان[انسان را]بدان وسيله به سمت خود،بايد از آن نااميد شد.و كبراى قياس دوم نيز چنين مى‌شود.و هر چه كه نزديك باشد،شايسته است كه با كار و كوشش جهت رسيدن به آن آماده شد.

فراهم آوردن وسيله به دست خداست.

33-از نامه‌هاى امام عليه السلام به قثم بن عباس كه

اشاره

از طرف آن بزرگوار فرماندار مكه بود.

⁽¹⁾ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَيْنِي بِالْمَغْرِبِ كَتَبَ إِلَيَّ يُعْلِمُنِي- أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَى الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ ؟الشَّامِ؟- الْعُمْيِ الْقُلُوبِ الصُّمِّ الْأَسْمَاعِ الْكُمْهِ الْأَبْصَارِ- الَّذِينَ يَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ- وَ يُطِيعُونَ الْمَخْلُوقَ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ- وَ يَحْتَلِبُونَ الدُّنْيَا دَرَّهَا بِالدِّينِ- وَ يَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِينَ- وَ لَنْ يَفُوزَ بِالْخَيْرِ إِلاَّ عَامِلُهُ- وَ لاَ يُجْزَى جَزَاءَ الشَّرِّ إِلاَّ فَاعِلُهُ- فَأَقِمْ عَلَى مَا فِي يَدَيْكَ قِيَامَ الْحَازِمِ الصَّلِيبِ- وَ النَّاصِحِ اللَّبِيبِ- التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِيعِ لِإِمَامِهِ- وَ إِيَّاكَ وَ مَا يُعْتَذَرُ مِنْهُ- وَ لاَ تَكُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً- وَ لاَ عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلاً

لغات

عين:جاسوس موسم:زمان اجتماع حاجيان اكمه:كور مادرزاد.

بطر:شادى و خوشحالى زياد بأساء:سختى و مشقّت،بر وزن فعلاء ساخته شده است در صورتى كه وزن افعل(براى مذكر)ندارد،زيرا اسم است نه صفت.

فشل:ترس و ناتوانى

ترجمه

«امّا بعد،خبرگزار من در مغرب ⁽²⁾نامه نوشته و مرا آگاه ساخته است، مردمانى كوردل از اهل شام به مكه آمده‌اند،از آن كسانى كه حق را به باطل درآميخته‌اند-به خيال خود،مى‌خواهند حق و باطل را بازشناسند-در حالى كه به

اطاعت از مخلوق معصيت خالق مى‌كنند و به نام دين از پستان دنيا شير مى‌نوشند و دنياى حاضر را عوض آخرت نيكان پرهيزگار مى‌طلبند،در صورتى كه هرگز-جز نيكوكار-به خير و نيكى نمى‌رسد و هرگز-جز تبهكار-به كيفر بدى نمى‌رسد، بنا بر اين نسبت به وظيفه خدمتى كه دارى پايدار و نستوه باش!همچون شخص دورانديش،كوشا و پند دهندۀ عاقلى كه مطيع و فرمانبر امام و پيشواى خود است، عمل كن و مبادا كارى كنى كه سرانجام پوزش بخواهى،به وقت فراوانى نعمت، زياد شادمان و در وقت سختيهاى زياد،سست و هراسان مباش،و السّلام .»

شرح

شارح(ابن ميثم)مى‌گويد:اين شخص كه امام بر او نامه نوشته است، قثم به عباس بن عبد المطلب است،كه همواره-تا وقتى كه على(علیه السلام)به شهادت رسيد-از طرف آن بزرگوار فرماندار مكّه بود،و در زمان معاويه در سمرقند به شهادت رسيد.

علّت اين كه امام(علیه السلام)اين نامه را نوشت آن بود كه معاويه در موسم حجّ و هنگام اجتماع مردم براى اعمال،گروهى را فرستاد تا مردم را به اطاعت از او دعوت كنند،و مردم عرب را از يارى على(علیه السلام)متفرق كنند،و به ذهن مردم القا كنند كه على(علیه السلام)يا خود،قاتل عثمان است و يا زمينۀ قتل او را فراهم آورده است، در هر دو صورت شايسته امامت نيست،و از طرفى به زعم خود،فضايل و اخلاق و روش او را در بذل و بخشش در بين مردم شايع كنند،اين بود كه امام(علیه السلام)اين نامه را به فرماندارش در مكه نوشت و او را از اين مطلب آگاه ساخت تا بر اين اساس،به آنچه سياست ايجاب مى‌كند،اقدام كند.بعضى گفته‌اند:كسانى را كه معاويه فرستاده بود،گروهى از مأموران مخفى او بودند كه فرستاده بود تا اوضاع را بر فرمانداران على(علیه السلام)آشفته سازند.

خلاصۀ نامه:نخست،امام(علیه السلام)به فرماندارش،مطالبى را اعلام مى‌دارد كه جاسوس آن بزرگوار در مغرب(غرب حجاز)نوشته است،و مقصود امام از

«مغرب»همان شام است،زيرا شام از شهرهاى غربى حجاز است.امام(علیه السلام) جاسوسهايى در شهرها داشته است كه از رويدادهاى جديد در قلمرو معاويه خبر مى‌دادند،و معاويه نيز-همان طور كه عادت سلاطين است-در قلمرو امام جاسوسهايى داشته است.آن گاه امام(علیه السلام)مردم شام را با ويژگيهايى معرفى كرده است كه باعث دورى از خدا مى‌گردند،تا فرماندارش را از آنها بيزار كند و بر حذر دارد:

1-از جمله ويژگيهاى اهل شام فرو رفتن در غفلت و بى‌توجّهى از هر جهت است،نسبت به آنچه كه به خاطر آن آفريده شده‌اند.كلمۀ «العمى» [نابينايى]را به اعتبار اين كه آنها حق و نيز راه آخرت را كه شايستۀ درك است درك نمى‌كنند،استعاره براى دلهاى آنها آورده است،همان طور كه شخص نابينا هدف خود را درك نمى‌كند.و همچنين كلمۀ الصمّ (كرى)،را براى گوشها و الكمه (كورى)مادرزاد را براى چشمهايشان،به اعتبار استفاده نكردن آنها-در جهت شنيدن-از موعظه‌ها و يادآوريها،و-در جهت ديدن-عبرت گرفتن از آثار قدرت خداوند بزرگ،استعاره آورده است يعنى همان طور كه فاقد اين دو عضو بهره نمى‌گيرد،آنان نيز از اين دو عضو استفاده نمى‌كنند .

2-آنان حق را با باطل اشتباه مى‌كنند:يعنى حق را مخلوط به باطل مى‌سازند و در باطل حق را مى‌جويند،مقصود آن است كه آنها مى‌دانند كه على(علیه السلام)بر حق و معاويه بر باطل است،لكن آن را پنهان مى‌دارند و با شبهۀ قتل عثمان و خونخواهى او،و ديگر دلايل بيهوده،مخفى مى‌كنند.و بعضى[به جاى يلبسون... ]يلتمسون ⁽¹⁾الحقّ بالباطل نقل كرده‌اند،از آن رو كه آنان با حركات بيهودۀ خود(به زعم خود)حق را مى‌جستند.

3-آنان از مخلوق يعنى معاويه در جهت نافرمانى آفريدگارشان اطاعت مى‌كنند.

4-آنان به بهانۀ دين،شير دنيا را مى‌دوشند.لفظ: الدّر (شير)را براى دنيا و خوشيهاى آن،استعاره آورده است،همچنين كلمۀ: احتلاب (دوشيدن)، استعاره است براى به دست آوردن متاع دنيا از هر راهى كه امكان دارد،از آن جهت كه دنيا همانند شتر است.درّها به عنوان بدل از دنيا،منصوب است.البتّه اين هدف را به وسيلۀ دين پى مى‌گرفتند،از آن رو كه اظهار شعار دينى و دست آويختن به ظاهر دستورهاى دينى براى تحصيل دنيا بود و به چنگ آوردن مال و منال دنيايى كه استحقاق نداشتند،زيرا نبرد ايشان با امام(علیه السلام)-آن طورى كه آنها تصور مى‌كردند-تنها به خاطر گرفتن خون خليفه عثمان و اثبات عمل زشت قاتلان و خوار كنندگان عثمان بود،و بدين وسيله بود كه توانستند دل مردم عرب و بسيارى از مسلمانان نادان را نسبت به نبرد با آن حضرت و گرفتن شهرها به دست آورند.

پنجم:خريدن آنان دنياى حاضر را عوض آخرت نيكان،يعنى اجر و مزد اخروى،كلمۀ شراء خريدن استعاره براى به عوض گرفتن آنان دنيا را به جاى آخرت است،و چون در شعار اسلامى اين كار،زيانى جبران ناپذير است، امام(علیه السلام)در موضع نكوهش آنها بيان كرده است،آن گاه در مقام وعد و وعيد به آنها يادآور شده است كه رسيدن به نيكى منحصر به نيكوكاران است تا آنها تشويق به نيكوكارى شوند،و كيفر به بدى منحصر به بدكاران است تا آنان از بدى دورى كنند .و سپس نامۀ خود را با يك امر و يك نهى پايان داده است:امّا فرمان آن است كه نسبت به كار و وظيفه‌اى كه به عهده دارد،خود را جاى كسى كه شايستۀ آن است قرار دهد يعنى دورانديش و استوار در عقيده و كوشاى در اطاعت خدا، خيرخواه عاقل،براى خود و دوستان خود،فرمانبر امام و رهبر باشد،و امّا هشدار

به او اين است كه مبادا از جمله كسانى باشد كه از كارى كه كرده‌اند معذرت خواهى مى‌كنند.يعنى كارهايى كه در شرع،معصيت و كوتاهى از انجام وظيفه به حساب مى‌آيد،مرتكب نشود.بعضى اين كلمات را مرفوع خوانده‌اند.سپس از شادى زياد در وقت رسيدن به ناز و نعمت و ترس و ضعف به هنگام سختى و شدّت برحذر داشته است،زيرا اين صفات باعث زوال نعمت و نزول بلا و گرفتارى مى‌شود.شادى بيش از اندازه خوى ناپسندى است كه مستلزم صفات ناپسند خودخواهى و خودبينى و نقطۀ مقابل صفت پسنديدۀ فروتنى است.و ترس و ناتوانى،صفت پست نسبت به خوى پسنديدۀ شجاعت است.توفيق از جانب خداست.

34-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به محمد بن ابى بكر،موقعى كه از دلگيرى وى نسبت به

اشاره

بركنارى از حكومت مصر و نصب مالك اشتر به جاى او،اطلاع يافت.و بعد مالك اشتر،پيش

از رسيدن به مصر در بين راه بدرود حيات گفت.

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي مَوْجِدَتُكَ مِنْ تَسْرِيحِ؟الْأَشْتَرِ؟ إِلَى عَمَلِكَ- وَ إِنِّي لَمْ أَفْعَلْ ذَلِكَ اسْتِبْطَاءً لَكَ فِي الْجَهْدَ- وَ لاَ ازْدِيَاداً لَكَ فِي الْجِدِّ- وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ يَدِكَ مِنْ سُلْطَانِكَ- لَوَلَّيْتُكَ مَا هُوَ أَيْسَرُ عَلَيْكَ مَئُونَةً- وَ أَعْجَبُ إِلَيْكَ وِلاَيَةً- إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كُنْتُ وَلَّيْتُهُ أَمْرَ؟مِصْرَ؟- كَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَى عَدُوِّنَا شَدِيداً نَاقِماً- فَرَحِمَهُ اللَّهُ فَلَقَدِ اسْتَكْمَلَ أَيَّامَهُ- وَ لاَقَى حِمَامَهُ وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ- أَوْلاَهُ اللَّهُ رِضْوَانَهُ وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ- فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ وَ امْضِ عَلَى بَصِيرَتِكَ- وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَكَ وَ «ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ» - وَ أَكْثِرِ الاِسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ يَكْفِكَ مَا أَهَمَّكَ- وَ يُعِنْكَ عَلَى مَا يُنْزِلُ بِكَ و السَّلاَم

لغات

موجده:خشم و ناراحتى كه به انسان دست مى‌دهد تسريح:فرستادن اصحر له:به خاطر او از شهر بيرون شو بصيرة:(در اينجا)برهان و راهنمايى دينى.

ترجمه

«امّا بعد،خبر دلگير شدنت از فرستادن مالك اشتر به جاى تو به من رسيد، اين عمل من نه به آن خاطر بود كه تو كوشا نبودى و تلاش زياد نداشتى،اگر من حكومت مصر را از تو مى‌گيرم تو را به كارى مى‌گمارم كه زحمت و رنجش كمتر و فرمانروايى آن براى تو گواراتر باشد.

كسى را كه فرماندار مصر ساختم براى ما خيرخواه و بر دشمن ما غالب و توانا بود،پس خدا بيامرزدش كه روزگارش را به پايان رساند و با مرگ روبرو،ما از او خوشنوديم،خداوند او را غريق درياى رحمت خود گرداند،و بر او پاداشى دو چندان دهد،حال به جانب دشمن حركت كن و با بصيرت و بينش روانه شو،و براى نبرد با دشمن دامن همّت بر كمر زن،و به راه پروردگارت دعوت كن،و از خداوند،زياد كمك بخواه تا او تو را از آنچه باعث اندوهت شده باز دارد و نسبت به آنچه بر تو وارد شده است يارى نمايد،اگر خدا بخواهد .»

شرح

مى‌گويم(ابن ميثم):علّت(تغيير)آن بود كه محمد بن ابي بكر در روبرو شدن با دشمن از خود ضعف نشان مى‌داد،و در ميان ياران على(علیه السلام)براى نبرد با دشمن كسى پرجرأت‌تر و نيرومندتر از مالك اشتر-خدايش بيامرزد-وجود نداشت،و معاويه پس از ماجراى صفّين براى يورش به اطراف شهرهاى اسلامى آماده مى‌شد،از طرفى،مصر مورد توجّه عمرو بن عاص بوده است و امام(علیه السلام) مى‌دانست كه آن جا جز به وسيلۀ مالك اشتر نمى‌تواند حفظ شود،اين بود كه عهد و فرمانى به او نوشت،كه در آينده آن را نقل خواهيم كرد،و او را به جانب مصر فرستاد،از طرفى اطّلاع يافت كه محمّد به خاطر اين عمل افسرده شده است.پس از آن كه مالك اشتر،پيش از رسيدن به مصر،بدرود زندگى گفت،اين نامه را امام(علیه السلام)به محمّد نوشت،و در نامه كارى را كه انجام داده است به اطّلاع او مى‌رساند و رضايت او را جلب مى‌كند و دليل گماردن مالك اشتر را به جاى او بازگو مى‌نمايد،كه نه از باب رنجش از وى و نه دليل كوتاهى از جانب او بوده است.

خلاصه و نتيجۀ اين بخش از نامه‌هاى امام(علیه السلام)چند چيز است :

اوّل:سخن امام: فقد بلغنى...عملك همچون اعتراف به چيزى شبيه رفتار بدى در بارۀ اوست كه چيزى همانند عذرخواهى را در پى دارد.

دوم:عبارت لم افعل ذلك...ناقما ،چيزى شبيه به عذرخواهى از محمد بن ابى بكر است،كوتاهى و سهل انگارى در تلاش و كوشش و نظاير آن را كه شايد محمد بن ابي بكر تصوّر مى‌كرد باعث عزل او شده است،از او نفى كرده،و پس از آن به وى وعده داده است،بر فرض پايان يافتن موضوع عزل وى، او را به كارى برگمارد كه زحمت و رنجش كمتر و فرمانروايى آن گواراتر از حكومت مصر باشد.تا از طريق تشويق او را به كارى بهتر از حكومت مصر وادارد و آرامش قلبى به او دهد .آن گاه به انگيزۀ خود در فرستادن اشتر،اشاره فرموده است،كه او به دليل داشتن صفات پسنديدۀ مذكور،در خور ستايش امام(علیه السلام)بوده است،و آن صفات عبارت از خيرخواهى وى براى امام،و سختگيرى و پرخاشگرى و حمله‌ور بودن نسبت به دشمن است،در صورتى كه محمد هر چند در مورد اوّل در خور بوده است،امّا در مورد دوم،ضعيف بود.

سوم:عبارت: فرحمه اللّه...الثّواب له ،اطّلاع از مرگ مالك اشتر و خورسندى امام(علیه السلام)از اوست،از آن رو كه مبادا ابراز سرزنشى نسبت به او نمايد .

چهارم:جملۀ: فاصحر از شهر بيرون شو تا آخر نامه،فرمان آمادگى براى مقابلۀ با دشمن و دستور بيرون شدن او از شهر است،تا او احساس توانمندى كند،نه مخفى شدن در ميان شهر كه باعث احساس ناتوانى است،ديگر اين كه در نبرد خود با دشمن از روى برهان و بينش در تشخيص حق باشد،و صفت دامن به كمر زدن را كنايه از آمادگى براى نبرد آورده است،و ديگر آن كه با سخن دلاويز و پند و اندرز نيكو و به نيكوترين روش مجادله،ديگران را به راه پروردگارش بخواند،و زياد از خداوند كمك بخواهد،زيرا روى دل به جانب اوست،و كمك طلبيدن از او براى يارى رساندن به او و دفع كردن مهمترين عمل دشمن از او و كمك به او در برابر سختيهايى كه مبتلا مى‌شود،باعث آمادگى و زمينه‌ساز است.توفيق و نگهدارى از لغزش از جانب خداست.

35-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به عبد الله بن عباس پس از كشته شدن محمد بن ابى بكر.

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ؟مِصْرَ؟ قَدِ افْتُتِحَتْ- وَ؟مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ؟ رَحِمَهُ اللَّهُ قَدِ اسْتُشْهِدَ- فَعِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً وَ عَامِلاً كَادِحاً- وَ سَيْفاً قَاطِعاً وَ رُكْناً دَافِعاً- وَ قَدْ كُنْتُ حَثَثْتُ النَّاسَ عَلَى لَحَاقِهِ- وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِيَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ- وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً- فَمِنْهُمُ الْآتِي كَارِهاً وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ كَاذِباً- وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلاً- أَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَ لِي مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلاً- فَوَاللَّهِ لَوْ لاَ طَمَعِي عِنْدَ لِقَائِي عَدُوِّي فِي الشَّهَادَةِ- وَ تَوْطِينِي نَفْسِي عَلَى الْمَنِيَّةِ- لَأَحْبَبْتُ أَلاَّ أَبْقَى مَعَ هَؤُلاَءِ يَوْماً وَاحِداً- وَ لاَ أَلْتَقِيَ بِهِمْ أَبَداً

ترجمه

«اما بعد،مصر را لشكريان معاويه گرفتند و محمد بن ابى بكر-خدايش بيامرزد-به شهادت رسيد،از خداوند اجر و پاداش براى او خواستارم كه برايم فرزندى خير انديش و كارگزارى رنجكش و شمشيرى بران و ركنى مدافع بود.

من مردم را براى رفتن به جانب او وادار،و پيش از كشته شدنش به يارى او امر مى‌كردم و از مردم نه يك بار،بارها،پنهان و آشكار دعوت كردم،پس بعضى از مردم با بى‌ميلى به يارى او مى‌رفتند،گروهى به دروغ بهانه جويى مى‌كردند و گروهى نيز سرافكنده مى‌ماندند.از خداوند خواهانم كه مرا از اين مردم هر چه زودتر نجات بخشد،كه به خدا سوگند اگر آرزويم به شهادت در هنگام رودررويى با دشمن،و آمادگى‌ام براى مرگ نبود،دوست داشتم حتّى يك روز با اينها نباشم،و با كسى از ايشان روبرو نشوم .»

شرح

مى‌گويم(ابن ميثم):احتسبت كذا عند اللّه،يعنى از او درخواست اجر و مزد مى‌كنم الحسبة،به كسر حاء يعنى اجر و مزد.

الشّهادة:كشته شدن در راه خدا.استشهد:گويا او نزد خدا حضور يافته است.محور و هدف اين نامه چند مطلب است:

اوّل:اطلاع دادن به ابن عباس،از تصرّف مصر به وسيلۀ سپاه معاويه.

دوم:خبر دادن به ابن عباس از كشته شدن محمد بن ابى بكر،تا او نيز در اندوه اين سوگ با امام شريك باشد،و ابراز ستايش در ضمن اظهار غم و اندوه نسبت به او.واژه‌هاى ولدا ، عاملا ، سيفا و ركنا همگى نقش حال را دارند،و ناميدن او[محمد]به عنوان فرزند به اعتبار تربيت وى در دامن خود-همچون فرزند خود-از باب مجاز است،توضيح آن كه وى ربيب امام(پسر همسرش) بود،مادرش اسماء دختر عميس خثعمىّ بود،كه قبلا همسر جعفر بن ابى طالب بود،و با او به حبشه مهاجرت كرد،و در حبشه،محمّد،عون و عبد اللّه از او به دنيا آمدند،و پس از اين كه جعفر به شهادت رسيد،ابو بكر با وى ازدواج كرد،و اين محمد از او به دنيا آمد.هنگامى كه همسرش ابو بكر از دنيا رفت،على(علیه السلام)او را به همسرى گرفت و از او يحيى بن على به دنيا آمد.كلمۀ:سيف(شمشير)را به اعتبار نابود ساختن و حمله كردن او بر دشمن استعاره از وى آورده است.و با استعمال لفظ قاطع (برّان)،و همچنين كلمۀ: ركن (ستون)،صنعت ترشيح به كار برده است،از آن رو كه در پيشامدها به او مراجعه مى‌كرد و بدان وسيله گرفتارى را برطرف مى‌ساخت.و كلمۀ: دافعا (برطرف كننده)،نيز از باب ترشيح است .

سوم:اطّلاع دادن به ابن عبّاس از وضع خود با مردم به عنوان شكوه و گله از ايشان،زيرا آن بزرگوار،آنان را به پيوستن بر محمد بن ابى بكر و يارى او ترغيب كرد ولى آنها گوش ندادند،و نيز به دليل و سبب كوتاهى كردن هر كدام از آنها

اشاره فرموده است.

براستى،وضع امام(علیه السلام)با مردم همانند پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)با قوم خود بود، كه بعضى با بى ميلى[به يارى پيامبر]مى‌آمدند به طورى كه گويى به چشم خود مى‌بينند كه به طرف مرگ برده مى‌شوند ⁽¹⁾و بعضى بهانه‌هاى دروغين مى‌آوردند همچون كسانى كه مى‌گفتند:اگر قدرت بر كارزار داشتيم به همراه شما بيرون مى‌آمديم،آنان خود را به هلاكت مى‌اندازند،در صورتى كه خداوند آگاه است كه آنها دروغ مى‌گويند ⁽²⁾.هر كس حالات و تاريخ زندگانى اين دو بزرگوار را تا وقتى كه از دنيا رفتند مورد بررسى قرار دهد،جهت همگونى بين آن دو تن در بيشتر حالات برايش ثابت مى‌گردد،اين بخش از سخن امام(علیه السلام)مطابق دريافت وى از آن مردم مربوط به آنهاست .

چهارم:درخواست نجات هر چه زودتر از دست آنها از پيشگاه خداوند متعال،در اين جا نيز،اين درخواست به عنوان گله و شكوه است،و همچنين امام به انگيزۀ توقّف خود با اين حالت در بين آن مردم اشاره دارد،يعنى آرزوى شهادت و آماده بودن براى مرگ به هنگام روبرو شدن با دشمن،كه اگر چنين نبود از ايشان فاصله مى‌گرفت.توفيق از جانب خداست.

36-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به عقيل بن ابى طالب در باره لشكرى كه به سوى گروهى از

اشاره

دشمنان فرستاده بود و اين نامه در پاسخ نامه عقيل به امام(علیه السلام)است.

فَسَرَّحْتُ إِلَيْهِ جَيْشاً كَثِيفاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ- فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ شَمَّرَ هَارِباً وَ نَكَصَ نَادِماً- فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ- وَ قَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِيَابِ- فَاقْتَتَلُوا شَيْئاً كَلاَ وَ لاَ- فَمَا كَانَ إِلاَّ كَمَوْقِفِ سَاعَةٍ حَتَّى نَجَا جَرِيضاً- بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ- وَ لَمْ يَبْقَ مَعَهُ غَيْرُ الرَّمَقِ- فَلَأْياً بِلَأْيٍ مَا نَجَا- فَدَعْ عَنْكَ؟قُرَيْشاً؟ وَ تَرْكَاضَهُمْ فِي الضَّلاَلِ- وَ تَجْوَالَهُمْ فِي الشِّقَاقِ وَ جِمَاحَهُمْ فِي التِّيهِ- فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى حَرْبِي- كَإِجْمَاعِهِمْ عَلَى حَرْبِ؟رَسُولِ اللَّهِ ص؟ قَبْلِي- فَجَزَتْ؟قُرَيْشاً؟ عَنِّي الْجَوَازِي- فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِي وَ سَلَبُونِي سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّي- وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْيِي فِي الْقِتَالِ- فَإِنَّ رَأْيِي قِتَالُ الْمُحِلِّينَ حَتَّى أَلْقَى اللَّهَ- لاَ يَزِيدُنِي كَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِي عِزَّةً- وَ لاَ تَفَرُّقُهُمْ عَنِّي وَحْشَةً- وَ لاَ تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِيكَ- وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً- وَ لاَ مُقِرّاً لِلضَّيْمِ وَاهِناً- وَ لاَ سَلِسَ الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ- وَ لاَ وَطِيءَ الظَّهْرِ لِلرَّاكِبِ الْمُتَقَعِّدِ- وَ لَكِنَّهُ كَمَا قَالَ أَخُو؟بَنِي سَلِيمٍ؟ فَإِنْ تَسْأَلِينِي كَيْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِي صَبُورٌ عَلَى رَيْبِ الزَّمَانِ صَلِيبُ

يَعِزُّ عَلَيَّ أَنْ تُرَى بِي كَآبَةٌ فَيَشْمَتَ عَادٍ أَوْ يُسَاءَ حَبِيبُ

لغات

طفّلت الشمس:هنگامى كه خورشيد به سمت غروب مايل شود.

آبت:لغتى است به معنى غابت(پنهان شد) لالى:دشوارى و سختى اجماع:تصميم قاطع جوازى:جمع جازيه:يعنى كسانى كه

جريض:اندوهگينى كه آب دهانش را از روى غم و اندوه به زحمت از گلو فرو مى‌برد،به حدى كه نزديك است از غصه بميرد.

مخنّق:قسمتى از گردن،موضع خنق، گلوگاه، رمق:باقيماندۀ جان،نيمه‌جان.

اشخاص را به علت كار بد،كيفر مى‌كنند.

محلّين:بيعت شكنان،به كسى كه عهد و بيعت خود را بشكند،محلّ مى‌گويند و در مقابل آن به كسى كه حفظ عهد و پيمان كند محرم مى‌گويند.

متقعّد:سواره،به خاطر نشستن بر پشت شتر.

ترجمه

«پس،سپاهى متراكم از مسلمانان به جانب او فرستادم،و هنگامى كه اين خبر به او رسيد،با عجله گريخت و پشيمان بازگشت،و آن سپاه در بين راه،نزديك غروب آفتاب با او روبرو شد،اندكى با هم به نبرد پرداختند چنانكه گويى جنگى در كار نبود.و ساعتى بيش به درازا نكشيد كه از تنگنايى كه در آن گرفتار آمده بود، غمگين و غصه‌دار رها شد،در حالى كه جز نيم جانى از او باقى نمانده بود،پس با دشوارى و مشقّت زياد نجات يافت.

بنا بر اين قريش و تاخت و تازشان را در گمراهى و ميداندارى و جولانشان را در دشمنى و ستيز،و جنب و جوششان را در سرگردانى،به حال خود رها كن، چه آنها در جنگ با من آن چنان متّحد شده‌اند كه پيش از من در جنگ با رسول خدا (صلی الله علیه و آله).عقوبتگران به جاى من قريش را به كيفر رسانند،زيرا آنان رشتۀ خويشاوندى مرا(با پيامبر(صلی الله علیه و آله)بريدند)و مقام خلافت پسر مادرم را از من ربودند.

و امّا آنچه در بارۀ جنگ از نظر من جويا شدى،نظر من آن است كه جنگ با كسانى كه جنگ را روا داشتند تا پاى مرگ و ديدار پروردگار سزاوار است،نه انبوه مردم در اطراف من بر عزّتم مى‌افزايد،و نه پراكندگى مردم از من خوف و ترسم را افزون مى‌كند.و گمان مبر كه فرزند پدر تو،هر چند مردم او را تنها بگذارند،به خوارى و ذلّت تن دهد،و يا از روى ضعف و ناتوانى زير بار زور برود،براى زمامدار،رها كردن زمام،و براى سوارى كه بر مركب نشسته،فرود آمدن از پشت

مركب امكان ندارد،امّا داستان من داستان برادر بنى سليم است كه گفته:

اگر از من بپرسى كه چگونه‌اى؟براستى من بر سختى روزگار بسيار شكيبا و استوارم.

گران است بر من كه از خود غم و اندوهى نشان دهم،تا در نتيجه دشمن شاد و دوست غمگين شود.»

شرح

منظور و هدف اين فصل چند مطلب است :

اوّل:عبارت: فسرّحت...ما نجا شرح حال دشمن است،كه بر يكى از كارگزارانش هجوم كرده بود و امام(علیه السلام)سپاهى از مسلمانان را به جانب او گسيل داشت،دشمن پس از اطّلاع از روآوردن سپاه به طرف او فرار كرد،امّا پس از اين كه سپاه امام(علیه السلام)رسيد،اندكى به نبرد پرداختند،آن گاه با دشوارى و مشقّت زيادى توانستند نجات پيدا كنند و دور شوند.الفاظ اين عبارت فصيحترين عبارتهاى اين نامه است.كلمات: هاربا ، نادما ، حريضا ،حال مى‌باشند.

عبارت: كلا و لا ،تشبيهى است به شيء اندك ناپايدار،توضيح آن كه:

لا و لا دو كلمۀ كوتاهى هستند كه زود قطع مى‌شوند و كمتر در گفتگوى بين دو نفر شنيده مى‌شوند:بنا بر اين نبرد دشمن را با سپاهى كه امام(علیه السلام)فرستاده بود،به آن دو كلمه تشبيه كرده است،مانند شعر ابن هانى مغربى كه مى‌گويد:او در چشم از يك لحظه هم زودتر و در گوش از:لا و لا،كوتاهتر است.

موقف،مصدر ميمى است،يعنى آن نبرد،نبرد يك ساعته‌اى بيش نبود.

بعضى عبارت را:لا و ذا نقل كرده‌اند.

لأيا :مصدر(مفعول مطلق)و عامل آن محذوف،و ماء مصدرى در محل فاعل است تقدير جمله چنين است:فلأيى لأيا نجاؤه،يعنى دشوار و كند بود.

عبارت:بلأى:دشواريى مقرون به دشوارى .

دوم:عبارت: دع عنك...ابن امّى به منزلۀ پاسخ به جمله‌اى است كه در آن از قريش و كسانى كه از آن مردم به معاويه پيوستند ياد كرده است،پس به عقيل از باب خشم بر آنها امر مى‌كند كه از آنها نام نبرد.و او در عبارت: و تركاضهم ،ممكن است به معنى مع باشد،و احتمال دارد حرف عطف بوده باشد.كلمه:التّركاض،را براى آنها[قريش]استعاره آورده است،از آن رو كه اذهان ايشان در گمراهى از راه خدا و فرو رفتن ايشان در باطل،بدون توقّف مى‌شتابد.و همچنين كلمات: النّجوال ،و اجماح ،استعاره است به اعتبار مخالفت زياد آنان با حقّ و جنب و جوش در سرگردانى،و بيرون رفتن از راه عدالت كه مانند اسبى در حال تاخت و تاز بودند .

عبارت: فانّهم...رسول اللّه :زيرا آنان...پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)،به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه بدان وسيله به عقيل توجّه داده است كه خيرى در قريش نيست و بايد از آنها دورى كرد،و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر كه اين طور باشد،واگذاشتن او و دورى از او واجب و لازم است،زيرا اميد خيرى در او نيست.امّا معنى حقيقى صغرى روشن است،زيرا قريش از زمانى كه مردم به آن حضرت بيعت كردند تصميم قطعى-به دليل كينه،حسد و بغضى كه نسبت به امام داشتند-بر نبرد با آن بزرگوار گرفته و بر ستيز با وى متّحد شده بودند،همان طور در آغاز اسلام با پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)چنين حالتى را داشتند،و اين دو حالت در هيچ جهتى با هم فرق و تفاوتى ندارند.

عبارت: فجزت قريشا علىّ الجوازى :(عقوبتگران به جاى من،قريش را به كيفر رسانند،)نفرينى است بر آنها كه به مانند كارى كه خود آنها كرده‌اند،از قبيل قطع رحم،و نفى امام از زمامدارى اسلام و خلافتى كه او شايسته‌تر بود، كيفر داده شوند،اين عبارت به منزلۀ ضرب المثلى در آمده است.

عبارت: فقد قطعوا رحمى (آنان رابطۀ خويشاوندى مرا(با پيامبر(صلی الله علیه و آله))

ناديده گرفته و قطع كردند)،همچون علّت براى درستى نفرين بر قريش است، و همين جمله به منزلۀ صغراى قياس مضمر نيز هست،و كبراى مقدّر چنين است:و هر كس مرتكب چنين اعمالى شود،او شايستۀ نفرين است.

مقصود امام(علیه السلام)از پسر مادرش،پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)است،زيرا هر دو، پسران فاطمه،دختر عمرو بن عمران بن عائذ بن مخزوم،مادر عبد اللّه و ابو طالبند.ولى امام(علیه السلام)نفرمود:پسر پدرم،زيرا غير از ابو طالب،عموهاى ديگرش در نسبت به عبد المطّلب شركت داشتند.

بعضى گفته‌اند:چون مادر امام(علیه السلام)،فاطمه بنت اسد،در زمان كودكى پيامبر(صلی الله علیه و آله)موقعى كه آن حضرت يتيم و در كفالت ابو طالب بود،از او پرستارى مى‌كرد،پس در حقيقت به منزلۀ مادر او بوده،از اين رو به مجاز پيامبر(صلی الله علیه و آله)به عنوان پسر به او نسبت داده شده است ⁽¹⁾.

سوم:عبارت: «و امّا ما سئلت عنه...» (و اما آنچه را كه در مورد آن از من سؤال كردى،تا آخر)تقرير پرسش و پاسخ است و در اين بخش از نامه به چند مورد از فضايل خود،توجّه داده است:

1-به نيروى دينى خود نسبت به كسانى كه پيمان الهى را وقعى ننهاده و پيمان شكنى كرده‌اند.

2-شجاعت خود را،كه نه انبوه مردم پيرامونش با وجود آن شجاعت، باعث زيادى عزّت،و نه پراكنده شدن آنها موجب ترس و وحشت او خواهد شد، و با وجود چنان شجاعتى،جايى براى ترس،ناتوانى و تسليم به دشمن نمى‌ماند ، ولى با اين همه،آن بزرگوار همچون گويندۀ آن شعر است.شعر به عبّاس بن

مرداس سلمى نسبت داده شده است،و به منزلۀ تمثيل و تشبيه است،اصل (مشبّه به)گويندۀ شعر و فرع(مشبّه)امام(علیه السلام)است و انگيزۀ مقايسه ويژگيهاى نامبرده است،و حكم(وجه شبه)شجاعت و دليرى امام است كه از صولت او بايد بر حذر بود.توفيق از جانب خداست.

37-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به معاويه

اشاره

فَسُبْحَانَ اللَّهِ- مَا أَشَدَّ لُزُومَكَ لِلْأَهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةِ وَ الْحَيْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ- مَعَ تَضْيِيعِ الْحَقَائِقِ وَ اطِّرَاحِ الْوَثَائِقِ- الَّتِي هِيَ لِلَّهِ طِلْبَةٌ وَ عَلَى عِبَادِهِ حُجَّةٌ- فَأَمَّا إِكْثَارُكَ الْحِجَاجَ فِي ؟عُثْمَانَ؟ وَ قَتَلَتِهِ- فَإِنَّكَ إِنَّمَا نَصَرْتَ؟عُثْمَانَ؟ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَكَ- وَ خَذَلْتَهُ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَهُ

ترجمه

«اما بعد خدا را از هر عيب و نقصى منزه مى‌دانم،چه قدر تو پيرو خواهشهاى نفسانى تازه و گرفتار هوا و هوسهاى پياپى هستى با تباه سازى حقيقتها و پشت پا زدن به پيمانهايى كه خواست خدا و راهگشاى بندگان خداست.

امّا جار و جنجال فراوان تو در مورد عثمان و قاتلانش،تو موقعى عثمان را يارى كردى كه به نفع خودت بود ولى هنگامى كه براى او سودى داشت،او را خوار و تنها گذاشتى و يارى نكردى.».

شرح

مى‌گويم(ابن ميثم):آغاز اين نامه چنين بوده است:

براستى دنيا،موجودى شيرين،سرسبز،آراسته و خرّم است،كسى به دنيا نرسيده مگر اين كه او را از هر چه براى او سودمندتر بوده بازداشته است،در صورتى كه ما را به آخرت فرمان داده و واداشته‌اند.

اى معاويه!آنچه را كه ناپايدار است ترك كن و براى جاودانگى كار كن،از مرگى كه سر انجام با او روبرو مى‌شوى،و حسابى كه پايان كارت با آن است،

برحذر باش،و بدان كه خداوند هرگاه خير بنده‌اى را بخواهد،ناپسندى را از او دور و توفيق اطاعت خود را برايش فراهم مى‌آورد،هرگاه براى بنده‌اى خواستار شرّ گردد،او را فريفتۀ دنيا مى‌كند و آخرت را از ياد او مى‌برد و ميدان آرزوهاى او را گسترش مى‌دهد و از آنچه به صلاح اوست باز مى‌دارد.

نامۀ تو،به من رسيد،تو را چنان يافتم كه مقصود خود را به صراحت بازگو نمى‌كنى و چيزى را غير از گم شده‌ات مى‌جويى،و در اشتباهى كوركورانه و سرگردانى گمراهى به سر مى‌برى و به چيزى غير از برهان و دليل دست مى‌يازى و به ضعيف‌ترين شبهات پناه مى‌برى.

امّا درخواست شركت تو در امور و واگذارى سرزمين شام به تو،اگر من امروز اين كار را مى‌كردم ديروز(تا به حال)اين كار را كرده بودم.اما اين كه گفتى:عمر،تو را والى شام كرده است،كسانى را كه همتايش(ابو بكر)ولايت داده بود،عمر عزل كرد،و همچنين كسانى را كه عمر به فرماندارى تعيين كرده بود،عثمان بركنار ساخت،هيچ رهبرى براى مردم تعيين نشده است،مگر آنكه صلاح امّت را در نظر بگيرد،چه براى رهبران قبل از او آن مصلحت روشن بوده و يا از نظر آنها مخفى مانده باشد،و هر كارى،كار ديگرى را در پى دارد،و هر زمامدارى نظر و انديشۀ خاصّى دارد .آن گاه مى‌رسد به عبارت سبحان ا... تا آخر نامه.

اين بخش از نامه دو مطلب را شامل است:

اوّل:تعجّب از زيادى دلبستگى معاويه به خواسته‌هايى كه خود به وجود آورندۀ آنهاست و انحراف او از رفتن به جانب حق،به دليل پيروى از هوا و هوس.

توضيح آن كه در هر زمانى،معاويه شبهه‌اى ايجاد و نظر تازه‌اى القا مى‌كرد،تا بدان وسيله يارانش را گمراه سازد و در ذهن آنها بيندازد كه على(علیه السلام)براى رهبرى شايستگى ندارد،يك بار مى‌گفت:او قاتل عثمان است،و يك مرتبه وانمود

مى‌كرد كه او را يارى نكرده و خوار و تنها گذاشته،و يك بار مى‌پنداشت كه او قاتل صحابۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)است و وحدت كلمۀ جامعه را به هم زده است،يك بار با دادن پول و صرف مال مسلمانان برخلاف دستور شرع،ديگران را از او برمى‌گرداند،و گاهى قبول مى‌كرد كه او شايستۀ رهبرى امّت است،و از او درخواست تأييد حكومت خود بر سرزمين شام را داشت،و افكار پوچى نظاير اينها را،خود مى‌ساخت،و در پى اين انديشه‌هاى باطل،سرگردان و حيرت زده مى‌ماند،با تضييع حقايقى كه بايد پايبند آنها مى‌بود،از قبيل اعتقاد بر اين كه على(علیه السلام)شايسته‌ترين فرد به امر خلافت است،و نسبت به عهد و پيمانهاى مطلوب و مورد رضاى پروردگار آگاهتر است،آن نوع پيمان و عهدى كه روز قيامت حجّت خدا بر بندگان است،همان طور كه خداى متعال مى‌فرمايد: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ » ⁽¹⁾دوم:پاسخ امام(علیه السلام)به سخن وى در بارۀ عثمان و افتخار به يارى و كمك او،و پرخاش وى در مورد اين كه،امام(علیه السلام)عثمان را خوار گذارده است.

عبارت:فانّك...به منزلۀ صغراى قياس مضمر است.توضيح قياس به اين ترتيب است،موقعى كه عثمان از معاويّه كمك و يارى خواست،معاويّه، امروز و فردا مى‌كرد،و وعدۀ كمك مى‌داد تا اين كه سخت در محاصره قرار گرفت آن گاه يزيد بن اسد قسر بى را به جانب مدينه فرستاد،و به او گفت:هنگامى كه به محلّ ذى خشب رسيدى،همان جا توقّف كن و مگو:(شخص حاضر در صحنه چيزى را مى‌بيند كه غايب نمى‌بيند،زيرا من حاضرم و تو غايب.)يزيد، مى‌گويد:من در ذى خشب،توقّف كردم تا وقتى كه عثمان به قتل رسيد.آن گاه معاويه به وى دستور بازگشت داد،و او با سپاهى كه همراه داشت،به شام

برگشت پس در حقيقت يارى معاويه براى خودش بود در صورتى كه براى يارى عثمان-تنها به خاطر اين كه راه بهانه و عذرى برايش باشد-سپاه خود را فرستاده بود،و اين خود دارى براى آن بود كه عثمان كشته شود،و مردم را به پشتيبانى خود دعوت كند،پس در حقيقت اين كمكى بود به خود معاويه.زيرا كه اين عمل او خود،باعث قتل عثمان شده و بهره بردارى معاويه از اين رويداد به نفع خواستۀ خود بوده است،و خوار و تنها گذاشتن عثمان موقعى بود كه او نيازمند به كمك بود.

كبراى قياس نيز در حقيقت چنين است:و هر كس چنان باشد،پس نبايد افتخار به يارى عثمان كند و به ديگرى نسبت خوار ساختن عثمان را بدهد.توفيق از جانب خداست.

38-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به مردم مصر هنگامى كه مالك اشتر(خدايش بيامرزد)را به

اشاره

فرمانروايى آنها تعيين كرد.

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ؟عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟- إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ غَضِبُوا لِلَّهِ- حِينَ عُصِيَ فِي أَرْضِهِ وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ- فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ- وَ الْمُقِيمِ وَ الظَّاعِنِ- فَلاَ مَعْرُوفٌ يُسْتَرَاحُ إِلَيْهِ- وَ لاَ مُنْكَرٌ يُتَنَاهَى عَنْهُ- أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ- لاَ يَنَامُ أَيَّامَ الْخَوْفِ- وَ لاَ يَنْكُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ- أَشَدَّ عَلَى الْفُجَّارِ مِنْ حَرِيقِ النَّارِ- وَ هُوَ؟مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ؟ أَخُو؟مَذْحِجٍ؟- فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا أَمْرَهُ فِيمَا طَابَقَ الْحَقَّ- فَإِنَّهُ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ- لاَ كَلِيلُ الظُّبَةِ وَ لاَ نَابِي الضَّرِيبَةِ- فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا- وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا- فَإِنَّهُ لاَ يُقْدِمُ وَ لاَ يُحْجِمُ- وَ لاَ يُؤَخِّرُ وَ لاَ يُقَدِّمُ إِلاَّ عَنْ أَمْرِي- وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ- وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ عَلَى عَدُوِّكُمْ

لغات

سرادق:خانۀ پنبه‌اى،خيمه،چادر.

نكول:بازگشت.

ظبه:تيزى شمشير.

نبا السيف:وقتى كه شمشير مضروب خود را نبرد.

احجام:عقب نشينى،واپس ايستادن.

فلان شديد الشكيمة:موقعى كه خويشتن‌دار و داراى قوّت نفس باشد، اصل الشكيمه آهنى است كه در دهان اسب قرار داده مى‌شود،(دهانۀ اسب).

ترجمه

«اين نامه از بندۀ خدا،على امير المؤمنين،به گروهى كه به خاطر خدا خشمگين شدند،آن گاه كه روى زمين معصيت و نافرمانى خدا به عمل آمد،و حقّ او ناديده گرفته شد،در نتيجه،ظلم و ستم بر سر نيكوكار و بدكار،و حاضر و مسافر خيمه زد،تا آنجا كه نه كار نيكى بود كه روآوردن بدان باعث دلخوشى شود و نه كار زشتى بود كه از آن منع كنند.

امّا بعد،يكى از بندگان خدا را نزد شما فرستادم،كه در اوقات ترسناك خوابش نربايد،و به هنگام بيم از دشمن،هراسى به دل راه ندهد،نسبت به تبهكاران از آتش سوزانتر است،او مالك پسر حارث برادر مذحج،است.پس به سخن او گوش فرا دهيد،و فرمان او را تا آنجا كه مطابق حق است اطاعت كنيد، زيرا او شمشيرى از شمشيرهاى خداست كه هرگز كند نگردد،و ضربتش بى‌اثر نماند،بنا بر اين اگر به شما فرمان حركت داد،حركت كنيد،و اگر فرمان ايست داد بايستيد،چه او،اقدام نمى‌كند و بر نمى‌گردد،تأخير نمى‌اندازد،و پيشروى نمى‌كند، مگر با فرمان من.

شما را به داشتن چون او،بر خود مقدّم داشتم،از آن رو كه او خيرخواه شما و در كوبيدن بر دهان دشمنتان پايدار مى‌باشد».

شرح

در اين نامه چند مطلب است :

اوّل-عبارت امام(علیه السلام): من عبد اللّه...يتناهى عنه تصويرى است از نامه و توصيف از اهل مصر كه به خاطر خدا مطابق فطرتشان خشمگين شده‌اند،و اشاره به مخالفت آنان با بدعتهايى است كه به عثمان نسبت داده شده و بدان جهت آنها خشمگين به مدينه آمدند كه مبادا حدود الهى تعطيل شود.اگر كسى بگويد كه بنا بر اين امام(علیه السلام)راضى به قتل عثمان بوده است،زيرا او قاتلان عثمان را براى آمدن به مدينه به منظور قتل عثمان،ستايش كرده است.

پاسخ اين است كه چنين اشكالى وارد نيست،زيرا ممكن است آمدن آنها

به مدينه تنها براى اعتراض به عثمان بوده باشد،نه براى كشتن او،بنا بر اين ستايش امام(علیه السلام)از ايشان به خاطر اعتراض كه آن اعتراضى بجا و قابل ستايش بوده است،امّا قاتلان عثمان و كسانى كه او را در خانه محاصره كردند،-كه گروه كوچكى بودند-شايد در آن ميان از مردم مصر جز اندكى نبودند،و در سخن امام(علیه السلام)چيزى كه مشعر بر مدح قاتلان عثمان باشد وجود ندارد.

كلمۀ«سرادق»را براى ظلمى كه فراگير نيك و بد و حاضر و مسافر مى‌باشد،استعاره آورده است،همچون چادرى كه در برگيرندۀ اهل چادر است، امام در سخنان خود معروف و منكر را در مقابل هم آورده،و مقصود نفى منكر نبوده است،بلكه مقصود امام(علیه السلام)نفى خوددارى از منكر مى‌باشد .

دوم:عبارت: امّا بعد... برادر مذحج سرآغاز نامه است:در اين عبارت مردم را به طور اجمال از فرستادن اشتر مطّلع ساخته و او را به اوصافى معرّفى كرده كه باعث ميل و رغبت ايشان بدو گردد،و از همّت والا و دلبستگى او به تدبير جنگى و آمادگى‌اش در برخورد با دشمن،به طور اشاره و كنايه با اين عبارت بيان داشته است كه او را به هنگام ترس خواب نمى‌ربايد،و در وقت بيم و هراس از دشمنان به دليل شجاعت و بى‌باكى،هراسى به دل راه نمى‌دهد،و مطلب را با اين تعريف مورد تأكيد قرار داده و فرموده است كه او بر تبهكاران از آتش سوزنده‌تر است.و اين توصيف با همۀ مبالغه‌اى كه دارد وصف درستى است.

زيرا برخورد او با تبهكاران باعث ظنّ آنان به نابودى و سالم نجستن از دست او مى‌شد در صورتى كه وجود آتش سوزان چنين نيست چون اميد به فرار از آتش و خاموش كردن آن وجود دارد آن گاه پس از شمردن اوصاف برجستۀ مالك،نام او را ذكر كرده است كه اين روش رساتر مى‌باشد چون مهمترين هدف تعريف مالك بوده است،نه تنها نام بردنش.

مذحج،به فتح ميم،مانند مسجد:پدر قبيله‌اى از يمن،مذحج بن جابر بن

مالك بن نهلان بن سباست.نخع:بخشى از همين قبيله است،و اشتر از قبيلۀ نخعى است .

سوم:مردم را مأمور به هدف يعنى گوش فرا دادن به مالك و اطاعت از امر او كرده است،نه بدون قيد و شرط،بلكه تا آنجا كه اوامر او مطابق و موافق حق باشد.و به حسن امتثال امر وى به وسيلۀ قياس مضمرى اشاره فرموده كه صغراى قياس اين گفتار امام(علیه السلام)است: «فانّه سيف الضّريبه...» ضربتش،لفظ شمشير را به اعتبار اين كه مالك،بر دشمن حمله مى‌برد و همچون شمشير نابودشان مى‌كرد،استعاره آورده و با ذكر واژۀ «الظّبه» استعارۀ ترشيحى به كار برده است.و اين تعبير كه«او شمشيرى است كه كند نمى‌شود و ضربتش سخت مؤثّر است» كنايه از آن است كه مالك با موفقيت حوادث را پشت سر مى‌گذارد بدون اين كه در آنها توقّف و يا عقبگرد كند.اضافه«نابى»به كلمۀ«الضّريبه»اضافۀ اسم فاعل به اسم مفعول است،يعنى:آن شمشير بى‌اثر نسبت به محلّ ورود و مضروب خود نيست.و كبراى قياس در حقيقت چنين است:و هر كسى كه چنان باشد لازم است مقدّم داشته شود و اگر در مورد جنگ و امثال آن فرمانى دهد،بايد فرمانش را اجرا كرد.

چهارم:امام(علیه السلام)به ايشان دستور داده است تا حركتشان به سمت جبهۀ نبرد و باز ايستادن ايشان از جنگ،بر طبق امر مالك باشد،و بر اين مطلب وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است كه صغراى آن عبارت است از گفتۀ امام(علیه السلام): فانّه امرى زيرا آن فرمان من است.و به كنايه اين مطلب را بيان داشته است كه مالك، در جنگ و امثال آن دستورى نمى‌دهد،مگر اين كه بجا و بموقع باشد،زيرا اوامر امام(علیه السلام)اين چنين بوده است،بنا بر اين هر كسى كه موافق آن دستورها حركت كند پس دستورهاى امام(علیه السلام)نيز چنين است،و مقصود امام(علیه السلام)اين نيست كه تمام اوامر مالك از كلّى و جزئى به طور معيّن و به تفصيل مطابق اوامر اوست،بلكه

مقصود امام(علیه السلام)اين است كه به مالك قوانين كلّى سياسات و تدبير مدن و فنون جنگ را آموخته و او را به حدّى آماده كرده است كه مى‌تواند اجتهاد كند و جزئيات امور را از روى آموخته‌ها استخراج نمايد .

پنجم:به مردم مصر اطّلاع داده است كه ايشان را،با همۀ نيازى كه خود آن حضرت در مشورت و تدبير امور به مالك داشته است،بر خويش مقدّم داشته است،و اين مطلب را از باب منّتى بر آنها بيان داشته تا از وى قدردانى و سپاسگزارى كنند،و به دليل ايثار خود نسبت به آنها در فرستادن مالك نزد آنها به اين بيان اشاره فرموده است كه او خيرخواه ايشان،داراى قوّت قلب و در مقابل دشمنان پايدار و نستوه است،و در عبارت در كوبيدن دشمن استوار است،به همين مطلب اشاره فرموده است امّا مصلحت امام(علیه السلام)در اين ايثار،همان پايدارى و بقاى حكومت به مصلحت مردم بوده است،توفيق از جانب خداست.

39-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به عمرو بن عاص

اشاره

فَإِنَّكَ قَدْ جَعَلْتَ دِينَكَ تَبَعاً لِدُنْيَا امْرِئٍ- ظَاهِرٍ غَيُّهُ مَهْتُوكٍ سِتْرُهُ- يَشِينُ الْكَرِيمَ بِمَجْلِسِهِ وَ يُسَفِّهُ الْحَلِيمَ بِخِلْطَتِهِ- فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ- اتِّبَاعَ الْكَلْبِ لِلضِّرْغَامِ يَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ- وَ يَنْتَظِرُ مَا يُلْقَى إِلَيْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِيسَتِهِ- فَأَذْهَبْتَ دُنْيَاكَ وَ آخِرَتَكَ- وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَكْتَ مَا طَلَبْتَ- فَإِنْ يُمَكِّنِّي اللَّهُ مِنْكَ وَ مِنِ ابْنِ؟أَبِي سُفْيَانَ؟- أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا- وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَيَا فَمَا أَمَامَكُمَا شَرٌّ لَكُمَا- وَ السَّلاَمُ

ترجمه

«پس تو اى عمرو،دين خود را پيرو دنياى كسى قرار دادى كه گمراهى او آشكار و پردۀ حيايش دريده است،او در محفل خود به افراد بزرگوار بدگويى مى‌كند و در اثر معاشرت خود،دانا را به نادانى مى‌كشد،تو از پى چنين كسى رفتى و به بخشش او چشم طمع دوختى،مانند دنباله‌روى سگ از شير،كه به چنگالهاى او چشم دارد و منتظر است تا از پس ماندۀ طعمه‌اش چيزى به سوى او بيندازد،پس دنيا و آخرت خود را به باد دادى!در صورتى كه اگر به حقّ چنگ زده بودى،به آنچه مى‌خواستى مى‌رسيدى،حال اگر خداوند مرا بر تو و بر پسر ابو سفيان پيروز گرداند،شما را به كيفر اعمالتان مى‌رسانم،و اگر شما مرا ناتوان ساختيد و به جا مانديد،پس آنچه پيش روى شماست[عذاب اخروى]براى شما بدتر است.و درود بر شايستگان .».

شرح

مى‌گويم(ابن ميثم):بنا به روايتى،اين نامه بيش از اين آمده است،و آغاز آن چنين است:«از بندۀ خدا على،امير مؤمنان،به ناخلف فرزند ناخلف، عمرو بن عاص،دشنام‌گوى حضرت محمّد و خاندان او،هم در زمان جاهليّت و هم در اسلام،درود بر پيروان هدايت،امّا بعد،تو مردانگى خود را به خاطر مردى تبهكار پرده دريده از دست دادى،مردى كه در محفلش به شخص بزرگوار توهين مى‌كند و در اثر معاشرتش،شخص بردبار را به نادانى مى‌كشد،پس قلب تو پيرو قلب او گشته است چنان كه باطن و سرشت تو هم سرشت اوست.در نتيجه ديندارى،امانتدارى،دنيا و آخرتت را به باد داد و خداوند از باطن تو آگاه است.

پس تو هم چون گرگى كه به دنبال شير حركت مى‌كند،به هنگام تاريكى شب از او مى‌خواهد پايمالش نكند.تو چگونه از دست مقدّرات خلاص مى‌شوى،در صورتى كه اگر در پى حق بودى،به آنچه آرزو داشتى مى‌رسيدى،و حقّ خود، راهنماى كسى است كه به آن پايبند باشد.و اگر خداوند مرا بر تو و پسر[هند] جگر خوار پيروز گرداند،شما را به كسانى ملحق سازم كه خداوند آنها را در حال جهل و گمراهى قريش در زمان پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)هلاك كرد،و اگر شما مرا مغلوب ساختيد و يا پس از من مانديد،خداوند شما را كفايت كند،و انتقام و كيفر خاصّ او شما را بس است.».

نامه بر محور سرزنش عمرو،به سبب پيروى او از معاويّه در راه باطل و متنفّر ساختن او از آن حالتى كه دارد و مورد تهديد قرار دادن آنان به خاطر اين كار است.معناى قرار دادن عمرو،دين خود را تابع دنياى معاويّه آن است كه وى دين خود را در راه رضاى معاويّه هر طور كه او در راه رسيدن به دنيايش بخواهد، صرف مى‌كند،چنان كه قبلا،به فروختن او دين خود را به طمع رياست مصر،در مصاف با على(علیه السلام)اشاره كرديم.آن گاه امام(علیه السلام)،معاويّه را به داشتن چهار صفت و با اظهار نهايت بيزارى از او،نكوهش كرده است:يكى آن كه:گمراهى آشكار

و انحراف معاويّه از راه خدا واضحتر از آن است كه نيازى به توضيح داشته باشد.

دوم:پرده دريده بودن معاويه،اين مطلب مشهور است كه معاويّه خود پردۀ دين خدا را دريده و نسبت به دين خدا بى‌اعتنا و بى‌بند و بار بود،شب‌نشينى و همنشينانى در بيهودگى و هرزه‌گرى و باده گسارى و آوازه خوانى داشت،البتّه در زمان عمر،از ترس او،اين كارها را پنهان مى‌داشت،تنها جامۀ ابريشمى و حرير مى‌پوشيد و از ظروف طلا و نقره استفاده مى‌كرد،امّا در زمان عثمان، بى‌شرمى را به نهايت رساند،موقعى كه در برابر حضرت على(علیه السلام)قيام كرد به خاطر احتياج به گمراه سازى و فريب مردم به وسيلۀ تظاهر به ديندارى،ابهّت و وقارى تصنّعا به خود گرفت.

سوم:در مجلس خود شخص بزرگوار را به زشتى و پستى مى‌كشاند، توضيح اين كه،كريم كسى است كه خويشتندار باشد و خود را از پستيهايى كه باعث بى‌آبرويى است بركنار دارد،در صورتى كه مجلس معاويّه پر از افراد بنى اميّه و آكنده از زشتيهاى آنها بود،و همنشينى هر شخص بزرگوار با آنها باعث ارتباط آن نيكنام با آنها و اختلاطش بدانها بود،و اين خود سبب پستى و بدنامى او مى‌شد.

چهارم:معاويه در مصاحبتها،هر شخص بردبار را به گمراهى مى‌كشانيد، توضيح آن كه رسم او و همۀ بنى اميه ناسزا گويى به بنى هاشم و تهمت زدن بدانها و نام بردن از اسلام،و نيش زدن به آن بود،هر چند كه در ظاهر خودشان را وابسته به اسلام مى‌دانستند،امّا اين خود از جمله چيزهايى بود كه انسان بردبار را ناراحت مى‌كرد و انديشۀ او را به هنگام آميزش با آنان و شنيدن سخنان آنها، متزلزل مى‌گرداند و به تيرگى و بى‌خردى مى‌كشاند .

اين سخن امام،كه عمرو عاص از روش معاويّه پيروى مى‌كند،كنايه از،

متابعت او از كارهاى معاويّه است.و عبارت: «و طلبت فضله» :(در پى بخشش او بودى)،اشاره دارد به هدف عمرو عاص از پيروى معاويّه،امام(علیه السلام)پيروى او از معاويّه را تشبيه به پيروى سگ از شير كرده است تا او را تحقير كند و از عملش متنّفر سازد و به وجه شبه در عبارت: «يلوذ...فريسته» «چشم طمع دارد...

طعمه‌اش»اشاره كرده و منظورش اين است كه پيروى عمرو عاص از معاويّه از روى پستى و بى‌ارزشى و دون همّتى و به خاطر آنست كه طمع دارد معاويّه از پسماندۀ مالش چيزى به او ببخشد.و اين چشمداشت از وى مثل پيروى سگ از شير است،و اين تشبيه نهايت نفرت و زشتى كار را به عمرو-اگر او شخصيتى داشت!-مى‌رساند.آن گاه عمرو را از پيامدهاى اين پيروى آگاه ساخته با اين عبارت:دنيا و آخرتت را به باد دادى،مقصود امام(علیه السلام)از دنياى عمرو،آن چيزهاييست كه به وسيله آنها مى‌توانست به زندگى خود ادامه دهد از قبيل روزى و بخشش حلال به نحوى كه با آرامش خاطر،به دور از جنگهايى كه در صفين با آنها مواجه شد و بدون ترس و بيمهايى كه در نتيجۀ همراهى با معاويّه دچار آنها شد،از آنها بهره‌مند شود،و همينها حقيقت دنيايى‌اند،زيرا هدف از دنيا كاميابى و بهره‌بردارى است و عمرو به هيچ كدام از اينها دست نيافت،و امّا به باد رفتن آخرتش كه روشن و آشكار است.مقصود از اين سخن امام(علیه السلام): «و لو بالحقّ اخذت...طلبت» اگر به حق چنگ مى‌زدى...مى‌خواستى جذب عمرو عاص به جانب حق و تشويق اوست در ياد آورى آنچه لازمۀ حق است و دست يافتن وى به خواسته‌هاى خود از دنيا و آخرت بديهى است كه اگر عمرو عاص همراه حق بود به دنياى خود به طور كامل و به درجات عالى آخرت مى‌رسيد .

گفتۀ امام: فان يمكنّنى اللّه... (اگر خداوند مرا پيروز گرداند تا آخر)تهديد به عذاب آخرت است كه هر كدام از دو نقيض[چه امام پيروز شود و يا نشود]آن عذاب حتمى است،و اين عذاب يا به وسيلۀ امام(علیه السلام)-به فرض پيروزى امام بر

آنان-به صورت كيفر عملى است كه آنها قبلا معصيت خدا را كرده‌اند،و يا از جانب خدا در آخرت است-به فرض اين كه آنها امام(علیه السلام)را ناتوان سازند و خود پس از آن حضرت باقى بمانند-كه همان عذاب آتش دوزخ خواهد بود.و امام(علیه السلام)بدين مطلب در اين گفتار اشاره كرده است:پس آنچه در پيش روى شماست،براى شما بدتر است،به دليل قول خداى تعالى: «وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقى» ⁽¹⁾.كلمۀ امام(پيش‌رو)را استعاره براى آخرت آورده است،به لحاظ پيشواز مردم از آخرت و توجّه آنها به آخرت،توفيق از جانب خداست.

40-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به يكى از كارگزارانش

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِي أَمَانَتِي- وَ جَعَلْتُكَ شِعَارِي وَ بِطَانَتِي- وَ لَمْ يَكُنْ فِي أَهْلِي رَجُلٌ أَوْثَقَ مِنْكَ فِي نَفْسِي- لِمُوَاسَاتِي وَ مُوَازَرَتِي وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَيَّ- فَلَمَّا رَأَيْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّكَ قَدْ كَلِبَ- وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِيَتْ- وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ فَنَكَتْ وَ شَغَرَتْ- قَلَبْتَ لاِبْنِ عَمِّكَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ- فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِينَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِينَ- وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِينَ- فَلاَ ابْنَ عَمِّكَ آسَيْتَ وَ لاَ الْأَمَانَةَ أَدَّيْتَ- وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنِ اللَّهَ تُرِيدُ بِجِهَادِكَ- وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكَ- وَ كَأَنَّكَ إِنَّمَا كُنْتَ تَكِيدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْيَاهُمْ- وَ تَنْوِي غِرَّتَهُمْ عَنْ فَيْئِهِمْ- فَلَمَّا أَمْكَنَتْكَ الشِّدَّةُ فِي خِيَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْكَرَّةَ- وَ عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ وَ اخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ- الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَيْتَامِهِمُ- اخْتِطَافَ الذِّئْبِ الْأَزَلِّ دَامِيَةَ الْمِعْزَى الْكَسِيرَةَ- فَحَمَلْتَهُ إِلَى؟الْحِجَازِ؟ رَحِيبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ- غَيْرَ مُتَأَثِّمٍ مِنْ أَخْذِهِ- كَأَنَّكَ لاَ أَبَا لِغَيْرِكَ- حَدَرْتَ إِلَى أَهْلِكَ تُرَاثَكَ مِنْ أَبِيكَ وَ أُمِّكَ- فَ «سُبْحانَ اللّهِ» أَ مَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ- أَ وَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ الْحِسَابِ- أَيُّهَا الْمَعْدُودُ كَانَ عِنْدَنَا مِنْ أُولِي الْأَلْبَابِ- كَيْفَ تُسِيغُ شَرَاباً وَ طَعَاماً- وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ تَأْكُلُ حَرَاماً وَ تَشْرَبُ حَرَاماً- وَ تَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَ تَنْكِحُ النِّسَاءَ- مِنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ- الَّذِينَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ- وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلاَدَ- فَاتَّقِ اللَّهَ وَ ارْدُدْ إِلَى هَؤُلاَءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ- فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْكَ- لَأُعْذِرَنَّ إِلَى اللَّهِ فِيكَ- وَ لَأَضْرِبَنَّكَ بِسَيْفِي الَّذِي مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً- إِلاَّ دَخَلَ النَّارَ- وَ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ؟الْحَسَنَ؟ وَ؟الْحُسَيْنَ؟ فَعَلاَ مِثْلَ الَّذِي فَعَلْتَ- مَا كَانَتْ لَهُمَا عِنْدِي هَوَادَةٌ وَ لاَ ظَفِرَا مِنِّي بِإِرَادَةٍ- حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا وَ أُزِيحَ الْبَاطِلَ عَنْ

مَظْلَمَتِهِمَا- وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ- مَا يَسُرُّنِي أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلاَلٌ لِي- أَتْرُكُهُ مِيرَاثاً لِمَنْ بَعْدِي فَضَحِّ رُوَيْداً- فَكَأَنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَى وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَى- وَ عُرِضَتْ عَلَيْكَ أَعْمَالُكَ بِالْمَحَلِّ- الَّذِي يُنَادِي الظَّالِمُ فِيهِ بِالْحَسْرَةِ- وَ يَتَمَنَّى الْمُضَيِّعُ فِيهِ الرَّجْعَةَ «وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ»

لغات

شعار:قسمتى از لباس است كه به بدن مرتبط است(آستر لباس-زيرپوش) بطانة الرجل:نزديكان و خواص مرد.

كلب الزّمان:سختى روزگار حرب العدوّ:دشمن سخت به خشم آمد فتك:قتل فريبكارانه و ناگهانى شغرت:پراكنده شد مجنّ:سپر ازلّ:سبك،چابك هواده:سازش ضحّ رويدا:كلمه‌اى است كه به كسى گفته مى‌شود كه مأمور به ايجاد آرامش است،اصل اين كلمه در بارۀ مردى بوده است كه شترش را به هنگام ظهر علف مى‌دهد و او را سير نكرده تند مى‌راند، مى‌گويند ضحّ رويدا مناص:فرارگاه،جاى رهايى،رها شدن.

نصوص:فرار كردن،رها شدن

ترجمه

«امّا بعد،من تو را در امانت خود شريك ساختم و همچون جامۀ زيرين و آستر لباسم محرم رازم قرار دادم،و هيچ كس از خويشاوندانم براى يارى و مشورت با من و رساندن امانت از تو مورد اطمينان‌تر نبود،پس چون ديدى كه روزگار به پسر عمويت سخت گرفته است و دشمن با او در نبرد است،و امانت مردم [حكومت]در معرض خطر تباهى است،و اين امّت سرگشته و پراكنده شده‌اند، تو هم به پسر عمويت پشت كردى و سپر را وارونه گرفتى،و با كسانى كه از او جدا شده‌اند،جدا شدى و با بدانديشان همراهى كردى،و با خيانتكاران تو هم به او خيانت كردى،بنا بر اين نه به پسر عمويت يارى و همراهى كردى و نه حق امانتدارى به جا آوردى،و گويا در جهاد خود خدا را در نظر نداشتى،و گويا دليل روشن از سوى پروردگارت نداشتى و گويا تو با دنياى اين مردم با مكر و فريب

عمل مى‌كردى،و مى‌خواستى از راه فريب اموالشان را به غارت ببرى،و چون زيادى خيانت به امّت،تو را قادر ساخت،تو هم زود حمله‌ور شدى،و هر چه را توانستى از اندوخته‌هاى امّت و از آن بيوه زنان و يتيمانشان،همچون گرگ چابك، ران بز از كار افتاده را ربودى،و آنها را با سينۀ فراخ به حجاز حمل كردى بدون احساس گنهكارى،افّ بر تو!گويا تو ارث پدر و مادرت را براى كسانت فرستاده‌اى، «سُبْحانَ اللّهِ» !،آيا تو به رستاخيز ايمان ندارى؟و يا از حساب دقيق روز قيامت نمى‌ترسى؟اى كسى كه نزد ما از خردمندان محسوب مى‌شدى،چگونه آشاميدن و خوردن را گوارا مى‌شمارى در صورتى كه مى‌دانى از حرام مى‌خورى و از حرام مى‌آشامى؟كنيزان را مى‌خرى و با زنان ازدواج مى‌كنى از مال يتيمان و بيچارگان و مؤمنان و مجاهدانى كه خداوند اين اموال را براى آنها قرار داده و به وسيلۀ آنان اين كشور را حفظ كرده است!! از خدا بترس و اموال اينان را به خودشان برگردان،كه اگر اين كار را نكردى و خدا مرا بر تو مسلّط كرد،البتّه نزد خدا عذرم پذيرفته است،تو را با شمشيرم،آن شمشيرى كه كسى را با آن نزده‌ام مگر اين كه داخل آتش جهنّم شده است،از پا در آورم.و به خدا سوگند اگر چنان كارى را حسن و حسين(علیه السلام)كرده بودند با ايشان در صلح نمى‌شدم،و هيچ خواستۀ آنان از من برآورده نمى‌شد،مگر اين كه حقّ را از ايشان باز پس مى‌گرفتم،و باطلى را كه از ظلم آنها پيدا شده بركنار مى‌كردم.

به خداوند پروردگار جهان سوگند،اگر آنچه را كه از مال مردم برده‌اى،به حلال از آن من باشد باعث خوشحالى من نمى‌شود كه براى كسان بعد از خود به ارث واگذارم.

پس آهسته بران و چنين تصوّر كن كه گويى به پايان كار رسيده‌اى و زير خاك دفن شده‌اى و اعمالت را به تو عرضه كرده‌اند،آنجا كه ستمكار از روى تأثّر و حسرت و اندوه فرياد مى‌زند،و تبهكار آرزوى برگشتن به دنيا را مى‌كشد،در صورتى كه هنگام،هنگام فرار نيست ».

شرح

مى‌گويم(ابن ميثم):مشهور اين است كه اين نامه،خطاب به ابن عباس است،موقعى كه والى بصره بود.عبارات نامه خود،مشعر بر اين مطلب است، مثل عبارت:تو هم نسبت به پسر عمويت سپر را وارونه گرفتى،و مانند جملۀ:

پس پسر عمويت را يارى و همراهى نكردى،و همچنين مطلبى كه نقل كرده‌اند، ابن عبّاس در پاسخ اين نامه به امام(علیه السلام)نوشت:«امّا بعد،نامۀ شما رسيد،نامه‌اى كه دريافتى مرا از بيت المال بصره،بزرگ قلم داد كرده بود،به جان خودم كه حقّ من در بيت المال بيشتر از مقدار دريافتى‌ام بوده است والسّلام».پس امام(علیه السلام)در پاسخ آن نامه نوشت:

«امّا بعد،براستى شگفت‌آور است كه تو خود را مى‌ستايى بر اين كه در بيت المال بيشتر از يك فرد معمولى از مسلمين،حق دارى،و خود رستگارى هر چند كه آرزوى باطل داشته و مدّعى چيزى باشى كه تو را از گناهان نجات ندهد و حرامها را بر تو حلال نكند.با اين حال پندارى كه تو هدايت يافته و خوشبختى؟،به من اطّلاع دادند كه تو مكّه را وطن انتخاب كرده‌اى،و به آنجا سخت دل بسته‌اى چيزهاى تازه‌اى در مكّه،مدينه و طايف مى‌خرى و آنها را بوسيلۀ نماينده‌ات انتخاب مى‌كنى و از پول ديگران بهاى آنها را مى‌پردازى،پس برگرد و تجديد نظر كن خدا تو را هدايت كند و به جانب خداوند پروردگارت برگرد و اموال مسلمانان را به خودشان برگردان،ديرى نخواهد پاييد كه تو از دوستانت جدا خواهى شد و آنچه را كه جمع آورده‌اى رها خواهى كرد،و در قطعه‌اى از زمين بدون متكى و فرش دفن خواهى شد،از دوستان جدا و مقيم خاك مى‌گردى،از آنچه به وجود آورده‌اى بى‌نياز،و به آنچه قبل از خود فرستاده‌اى نيازمند خواهى شد.والسّلام».

گروهى اين مطلب را منكر شده و گفته‌اند:كه عبد اللّه بن عباس هيچ‌گاه از على(علیه السلام)فاصله نگرفته است و روا نيست كه در بارۀ او،چيزى را بگوييم كه قطب

راوندى-خدايش بيامرزد-گفته است،بلكه اين نامه به عبيد اللّه نوشته شده است.و اين عقيده صحيح‌تر و نسبت نامه به عبيد اللّه مناسبتر است.

بدان كه هيچ كدام از اين دو گفته سندى ندارد:امّا گفتار اوّل،تنها اين مطلب كه ابن عبّاس بعيد است چنين كارى را كرده باشد كه به او نسبت داده‌اند، روشن است كه ابن عبّاس معصوم نبوده و على(علیه السلام)هم كسى نبود كه در راه حق از احدى بترسد،هر چند كه محبوبترين فرزندان او باشد همان طور كه در اين مورد به حسن و حسين(علیه السلام)در اين مثال زده تا چه رسد به پسر عمويش،بلكه لازم است به خويشاوندان نزديك در چنين مورد سخت‌تر بگيرد،وانگهى سختگيرى و سرزنش و درشتى بر او باعث جدايى ابن عباس از امام(علیه السلام)نمى‌شود،زيرا روش امام(علیه السلام)اين بود كه هر گاه كسى از يارانش استحقاق مؤاخذه داشت،مؤاخذه مى‌كرد،چه بزرگ بود يا كوچك،چه نزديك بود يا دور،و هنگامى كه حقّ اللّه را از او باز پس مى‌گرفت،و يا آن شخص از كردۀ خود پشيمان مى‌شد،به همان حال قبلى نسبت به او باز مى‌گشت،چنان كه فرموده است:عزيز نزد من خوار است تا وقتى كه حقّ را از او بازستانم و ذليل نزد من عزيز است تا وقتى كه حقّ او را بازگيرم.بنا بر اين با محبّت عميق و پيوند خويشاوندى كه ما بين ايشان وجود داشته،درشتى و رودررويى ناخوشايند على(علیه السلام)با ابن عباس،جدايى و اختلافى را در ميان ايشان ايجاد نمى‌كرده است.

و اما مطلب دوم:عبيد اللّه كارگزار امام(علیه السلام)در يمن بود و چنين حرفى در باره او نقل نشده است.

در اين نامه چند مطلب است:

اول:احسان خود را در مقام منّت‌گزارى بر او از چند جهت ياد آورى كرده است 1-او را در امانتى كه خداوندش او را بر آن امين دانسته،شركت داده

است يعنى ولايت امر رعيت و اقدام به اصلاح امور دنيا و آخرت ايشان.

2-او را از جملۀ خواص و نديمان خود قرار داده است،و كلمۀ شعار را به همين منظور استعاره آورده است،از آن رو كه شعار چسبيده به او و همراه جسم و تن اوست.

3-او مطمئن‌ترين فرد از كسان وى در نزد او و نزديكترين كس به او بوده است،به دليل يارى و مشورت و سپردن امانت به وى .

مطلب دوم:امام(علیه السلام)پس از يادآورى نيكى خود نسبت به او،بديهاى او را نسبت به خود-در فاصله گرفتنش از امام و خوار گذاشتن و خيانت كردنش در مورد امانتى كه در اختيار داشته يادآورى كرده است-آن هم در وقتى كه مى‌بيند روزگار بر امام سخت گرفته و دشمن رودرروى او ايستاده و كلمۀ امامت و رهبرى از مسير حقّ خارج شده است تا روشن شود كه او در برابر نيكى امام(علیه السلام) ناسپاسى كرده است،تا نكوهش و سرزنش او وجه صحّتى داشته باشد آن گاه او را نكوهش و سرزنش كند،مقصود امام(علیه السلام)از اين نكوهش آن است كه وى از راه منحرف گشته و رعايت عدالت را نكرده است.

عبارت امام(علیه السلام):تو نسبت به پسر عمويت سپر را وارونه گرفتى، ضرب المثلى است در مورد كسى كه با دوست و برادر خود همراه باشد،بعد نسبت به او تغيير جهت دهد و دشمن او گردد،و اصل اين عبارت براى كسى بوده است كه با برادر خود يكرنگ و موافق بوده و روى سپرش به طرف او بود،و موقعى كه از او جدا و با او در ستيز شد،پشت سپرش را به جانب او گرفت تا خود را از شرّ او حفظ كند.در نتيجه اين عبارت كنايه از دشمنى بعد از دوستى شده است،و براى كسى كه چنين كارى بكند ضرب المثل گشته است .

مطلب سوم:امام(علیه السلام)به توبيخ و سرزنش وى مى‌پردازد و حالت او را در مورد خيانتكارى‌اش با اين عبارت بازگو مى‌كند: فلا ابن عمّك...هذه البلاد ،و

او را تشبيه كرده است به كسى كه در كوشش و تلاش خود،خدا را منظور نداشته بلكه هدفش دنيا بوده است،و نيز به كسى كه پروردگار خود را از روى دليل نشناخته بلكه نسبت به او و به وعد و وعيد او ناآگاه است.وجه شبه،همان مشاركت او با كسانى است كه غير خدا را مى‌جويند و نسبت به او جاهلند و در پى غير خدايند،در اين كه آنان از خدا اعراض كرده‌اند.و همچنين او را تشبيه به كسى كرده است كه از عبارت خود هدفى جز فريب مردم مسلمان و به چنگ آوردن دنياى آنها ندارد .و در عبارت: فلمّا امكنتك الشّدّة...الكبيرة به وجه شبه اشاره فرموده است،يعنى همان طور كه شخصى كه ديگرى را نسبت به چيزى فريب مى‌دهد،به دنبال فرصتى است تا آن چيز را به هنگام فرصت بربايد،تو نيز در سرعت اقدام به خيانت چنين بودى.و عمل وى را در ربودن مالى كه به چنگ آورده است،تشبيه كرده به ربودن ران بز از كار افتاده توسط گرگى چالاك،و وجه شبه به سرعت ربودن و خفّت و پستى او است.اما اين كه امام(علیه السلام)در اين تشبيه گرگ چابك را انتخاب كرده از آن روست كه لاغرى رانهاى وى او را كمك مى‌كند تا به تندى بجهد و طعمه را به سرعت بربايد و همچنين[به عنوان مشبّه به]ران بز لاغر اندام را از آن جهت آورده است كه ممانعتى در كار نيست و آن براى ربودن آماده‌تر است .

آن گاه به عنوان توبيخ و سرزنش به او اطّلاع داده است كه وى آن اموال را به وطن خود،مكّه،منتقل كرده است،عبارت رحيب الصّدر كنايه است از شادمانى و خوشحالى وى به سبب اين اموال و يا كثرت اموالى كه او به اختيار خود گرفته است،زيرا طبيعى است كه هر گاه انسان چيزى را در دل بپرورد و دست يا زد،هر چه ممكنش باشد برداشت مى‌كند و به اختيار مى‌گيرد.

كلمات:رحيب،و غير،منصوبند بنا بر اين كه حال مى‌باشند،و اضافۀ رحيب به صدر،در تقدير انفصال است .

سپس در مقام سرزنش و كوبيدن طرف در انتقال اموال،او را به كسى كه ارث پدر و مادرى‌اش را براى خانوادۀ خود منتقل كند،تشبيه كرده است،و از باب تعجّب نسبت به جريان كار و اعتراض به او از دو مطلب پرسيده است:

1-از باب تذكّر به او،از ايمان وى به رستاخيز و بيم او از خشم خدا در روز حساب پرسيده است.و به او خاطرنشان كرده است كه وى در نظر امام از خردمندان به حساب آمده است و نيز او را در موضعى قرار داده است كه متوجّه شود،ديگر نزد امام(علیه السلام)جايگاه قبلى خود را ندارد.

2-از كيفيت گوارايى خوردن و آشاميدن او پرسيده است،با علم به اين كه آنچه مى‌خورد و مى‌آشامد و نكاحى كه مى‌كند،از همين مال حرامند،زيرا اين مال مال يتيمان و بيچارگان و مجاهدان مسلمان است كه خداوند بر آنها روا داشته است تا بدان وسيله بندگان و شهرهايش را حراست كنند،البته اين استفهام در سخن امام(علیه السلام)به معناى انكار و سرزنش است،زيرا كه امام(علیه السلام)با ياد آورى معصيت خدا او را نكوهش مى‌كند .

مطلب چهارم:او را پس از سرزنش طولانى به تقواى الهى و باز گرداندن اموال مسلمين به صاحبانشان فرمان داده است،و او را تهديد كرده است كه اگر اين كار را نكرد و بعد خداوند دست امام(علیه السلام)را بر او باز كرد در بارۀ او نزد خدا معذور است يعنى در بارۀ او و حتى كشتن او معذور خواهد بود.توصيف ضربت شمشير با ذكر صفاتى كه آورده است تهديد شديدترى و منع گوياترى است .

مطلب پنجم:سوگند ياد كرده است كه فرزندانش با همۀ نزديكى و ارجى كه نزد او دارند اگر همانند او خيانتى را مرتكب شده بودند،ملاحظه آنها را نمى‌كرد تا اين كه حق را از آنها باز ستانده،و باطل را نسبت به مال،يا غير مالى كه مورد ظلم آنها قرار گرفته بود مى‌زدود.و مقصود امام(علیه السلام)آن است كه

حسنين(علیه السلام)را ملاحظه نكند،ديگران را به طريق اولى ملاحظه نخواهد كرد .آن گاه به پروردگار سوگند ياد كرده است كه آنچه را ابن عباس از اموال مسلمين برده است،اگر به حلال از آن او مى‌شد و براى كسان پس از خود به ارث مى‌نهاد باعث خوشحالى او نمى‌شد.زيرا او مى‌دانست جمع آورى و اندوختن مال باعث عذاب اخروى است.همان طور كه خداوند متعال فرموده است: «وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ» ⁽¹⁾سوگند اول امام(علیه السلام)همچون عذرى براى شدت پرخاش بر اوست،و سوگند دوم براى بى‌ارزش جلوه دادن چيزهايى است كه او از بيت المال برداشته و بيان اين مطلب است كه اگر او از راه حلال هم آن مالها را دريافت كرده بود،ارزش اندوختن نداشت تا چه رسد كه از حرام است.

و آن را به ارث خواهد گذاشت و از اختيار او خارج مى‌شود و براى خانواده‌اش خواهد ماند .

مطلب ششم:او را امر به آرامش كرده است،از باب تهديد بر نزديك بودن رسيدن به آخر كار كه همان مرگ و دفن و عرضۀ اعمال در جايى است كه ستمگران از روى حسرت فرياد برمى‌آورند،و آنانى كه امر خدا و عمل صالح را از دست داده‌اند آرزوى بازگشت به دنيا را دارند،آن گاه كه راه فرارى براى آنان از آنچه بدان گرفتار آمده‌اند وجود ندارد،و آنجا همان عرصۀ رستاخيز است.

امام(علیه السلام)«فرياد با حسرت»را به هنگامى كه راه برگشت نيست،در سخنان خود آورده است تا بر ترساندن و تهديد با شمارى از امور نفرت آميز تأكيد كند،و امّا امام(علیه السلام)در اين عبارت در صورتى كه هنگام،هنگامۀ فرار

نيست،لات را تشبيه به ليس كرده و اسم فاعل را در آن مقدّر دانسته است ⁽¹⁾.

و لات جز با كلمۀ«حين»استعمال ندارد،و حين،مرفوع است،چون اسم لات است[!]،و بعضى گفته‌اند:تاى در لات مانند تاى در ثمّة و ربّة زايده است، البتّه اين مطلب قبلا هم گذشت.

41-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به عمر بن ابى سلمۀ مخزومى كه از طرف آن بزرگوار حاكم

اشاره

بحرين بود و او را بركنار كرد،و به جاى او نعمان بن عجلان زرقى را گماشت.

أَمَّا بَعْدُ- فَإِنِّي قَدْ وَلَّيْتُ؟النُّعْمَانَ بْنِ عَجْلاَنَ الزُّرَقِيَّ؟ عَلَى؟الْبَحْرَيْنِ؟- وَ نَزَعْتُ يَدَكَ بِلاَ ذَمٍّ لَكَ وَ لاَ تَثْرِيبٍ عَلَيْكَ- فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلاَيَةَ وَ أَدَّيْتَ الْأَمَانَةَ- فَأَقْبِلْ غَيْرَ ظَنِينٍ وَ لاَ مَلُومٍ- وَ لاَ مُتَّهَمٍ وَ لاَ مَأْثُومٍ- فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِيرَ إِلَى ظَلَمَةِ أَهْلِ؟الشَّامِ؟- وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِي- فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ- وَ إِقَامَةِ عَمُودِ الدِّينِ «إِنْ شاءَ اللّهُ»

لغات

تعفيف:درشتى و نهايت سرزنش استظهرت بفلان:او را پشتيبان خود قرار دادم.

ظنين:مورد تهمت

ترجمه

«امّا بعد،من نعمان بن عجلان زرقى را والى و حاكم بحرين گردانيدم و بدون هيچ گونه نكوهشى نسبت به تو،دست تو را[از حكومت]كوتاه كردم،البته تو خوب حكومت كردى و شرط امانت را به جاى آوردى پس به دور از بدگمانى و برى از سرزنش و عارى از اتهام و منزه از گناه نزد ما بيا.من تصميم رفتن به جانب ستمگران شام را دارم و مايلم كه تو همراه من باشى،زيرا تو از كسانى هستى كه براى پيكار با دشمن و به پا داشتن ستون دين،اگر خدا بخواهد،باعث پشتگرمى من خواهى بود .»

شرح

مى‌گويم(ابن ميثم):اين شخص،عمر بن ابى سلمه،پسر همسر پيامبر(صلی الله علیه و آله)،مادرش ام سلمه و پدرش ابو سلمه پسر عبد الاسد بن هلال بن عمر بن مخزوم است،و امّا نعمان بن عجلان از جمله بزرگان انصار از قبيله بنى زريق است .

موضوع نامه اطّلاع عمر بن ابى سلمه،است بر تعيين نعمان به جاى او،و نيز اطّلاع بر اين كه اين عمل به خاطر خلافى نبوده است كه از او سرزده باشد تا او را مستحقّ نكوهش و بركنارى سازد بلكه امام(علیه السلام)از او سپاسگزار است از آن رو كه بخوبى حكومت كرده و رعايت امانت را نموده است.آن گاه هدف خود،از بركنارى و احضار وى را به اطّلاع رسانده كه عبارت از يارى و كمك گرفتن از او در برابر دشمن است،تا دلش آرام گيرد و از مقام حكومت با ميل و رغبت جدا شود،و او را به جهت علاقه‌مندى امام به حضورش در معيّت امام(علیه السلام)با اين عبارت توجّه داده است:زيرا تو...،و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن در حقيقت چنين است:و هر كه باعث پشتگرمى در مقابل دشمن و استوارى ستون دين باشد،پس بايد به حضور او علاقه‌مند باشم و او همراه من باشد كلمۀ عمود را براى اصولى كه مانند عمود خيمه با حفظ و به پا داشتن آنها استوار مى‌شود عاريه آورده شده.

42-از نامه‌هاى آن حضرت به مصقلة بن هبيرۀ شيبانى كه از جانب او بر«اردشير خرّه»

اشاره

حاكم بود.

⁽¹⁾ بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَكَ- وَ عَصَيْتَ إِمَامَكَ- أَنَّكَ تَقْسِمُ فَيْءَ الْمُسْلِمِينَ- الَّذِي حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُيُولُهُمْ وَ أُرِيقَتْ عَلَيْهِ دِمَاؤُهُمْ- فِيمَنِ اعْتَامَكَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِكَ- فَوَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ- لَئِنْ كَانَ ذَلِكَ حَقّاً- لَتَجِدَنَّ لَكَ عَلَيَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِي مِيزَاناً- فَلاَ تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّكَ- وَ لاَ تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ دِينِكَ- فَتَكُونَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً- أَلاَ وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَكَ وَ قِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ- فِي قِسْمَةِ هَذَا الْفَيْءِ سَوَاءٌ- يَرِدُونَ عِنْدِي عَلَيْهِ وَ يَصْدُرُونَ عَنْهُ وَ السَّلاَمُ

لغت

اعتامك:برگزيدگان تو از بين مردم.

ترجمه

«در مورد تو خبرى به من رسيده است كه اگر تو چنان كارى را كرده باشى، باعث خشم خداى خود شده‌اى و امام خويش را غضبناك كرده‌اى.تو اموال مسلمانان را كه با سرنيزه‌ها و اسبهاى خود فراهم آورده‌اند و در راه آن خونها داده‌اند بين مردم عرب خويشاوند خود تقسيم مى‌كنى،پس به خدايى كه هسته را شكافته و

انسان را آفريده اگر چنين كارى از تو سرزده باشد،از جانب من خوارى و زبونى خواهى ديد و عزّت و ارزش تو نزد من كاسته خواهد شد.پس حق پروردگارت را كوچك مشمار و دنيايت را با از بين بردن دينت آباد مكن كه از جمله زيانكارترين افراد خواهى بود.

بدان كه حق مردم مسلمانى كه نزد تو و ماست همگان در سهم بردن از آن برابرند،همۀ آنان پيش من مى‌آيند و سيراب و برخوردار بيرون مى‌روند ».

شرح

امام(علیه السلام)او را مطّلع ساخته است از آنچه كه از وى سر زده به طور اجمال آن حضرت از آن با خبر شده است تا هشدار داده و او را آگاه سازد كه آن كار ناپسندى بود به دليل پيامدى كه داشته يعنى خشم پروردگار و غضب امامش،و او را با عبارت:اگر چنان كارى كرده باشى،متوجه ساخته كه اين امر هنوز ثابت نشده است.سپس اين كار را براى او توضيح داده كه بخشش مال مسلمانان است به خويشاوندان عرب خود كه او را به رياست برگزيده‌اند.و آن مال را معرّفى كرده است كه فراهم آمدۀ سرنيزه‌ها و اسبان آنهاست و به خاطر آن خونهايشان ريخته شده است،تا مطلب درست فهمانده شود و علت استحقاق آنها نسبت به اين مال روشن گردد و به همان نسبت نادرستى تقسيم مال بين ديگران محقق شود .آن گاه به سوگندى كه معمولا در هنگام تهديد مى‌خورده سوگند ياد كرده،اگر آن خبر درست باشد از جانب وى به خوارى و زبونى رسد و ارزش و اعتبارش كاسته شود،و قصد امام از اين جمله كنايه از ناچيز بودن مقام اوست،كلمۀ: «ميزانا» منصوب است به عنوان تميز.آن گاه وى را از كوچك شمردن حقّ پروردگار و از آباد ساختن دنيايش به قيمت خرابى دين،نهى كرده است،تا او را به عظمت پروردگار و لزوم مراقبت بر اطاعت وى متوجّه كند،و او را نسبت به پيامد آن كار،يعنى:ورود او در زمرۀ زيانكارترين افرادى كه تلاش خود را در زندگانى دنيا تباه مى‌سازند و گمان مى‌برند كه كار خوبى انجام

داده‌اند،هشدار داده است .و بعد او را بر زشتى كار يعنى اختصاص دادن آن اموال به خويشاوندان خود توجّه داده با اين گفتار خود:بدان كه...برابرند،و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمر است.و عبارت:آنان به خاطر اين اموال پيش من مى‌آيند و بهره‌مند برمى‌گردند،تأكيدى است براى برابرى مردم در استحقاق و هم اين كه آن مال مثل چشمه آب مشتركى است،و كبراى مقدّر چنين است:و هر حقّى كه تمام مسلمانان به طور برابر،و يكسان بدان استحقاق دارند،تخصيص بعضى نسبت به آن حق روا نيست.ما پيش از اين شرح حال مصقله را نقل كرديم.توفيق از طرف خداست.

43-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به زياد بن ابيه آن گاه كه به او خبر دادند معاويه نامه‌اى به زياد

اشاره

نوشته و مى‌خواهد او را با پيوند دادن به خود بفريبد:

:وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ؟مُعَاوِيَةَ؟ كَتَبَ إِلَيْكَ- يَسْتَزِلُّ لُبَّكَ وَ يَسْتَفِلُّ غَرْبَكَ- فَاحْذَرْهُ فَإِنَّمَا هُوَ الشَّيْطَانُ- يَأْتِي الْمَرْءَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ- وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ- لِيَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَ يَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ- وَ قَدْ كَانَ مِنْ؟أَبِي سُفْيَانَ؟ فِي زَمَنِ؟عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ؟ فَلْتَةٌ- مِنْ حَدِيثِ النَّفْسِ- وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّيْطَانِ- لاَ يَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ وَ لاَ يُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ- وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا كَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ

لغت

غرب السيف:شمشير تيز شد.

ترجمه

«اطلاع يافتم كه معاويه نامه‌اى به تو نوشته تا عقلت را از راه برگرداند و در تيزهوشى تو رخنه كند،بنا بر اين از او برحذر باش زيرا او شيطانى است كه از پيش رو،پشت سر و از طرف چپ مؤمن مى‌آيد تا از فرصت غفلت او استفاده كند و ناگهان عقل او را بربايد.از ابو سفيان در زمان عمر بن خطاب سخن ناسنجيده‌اى از روى هواى نفس و وسوسۀ شيطانى در آمد،نه با گفتن آن حرف نسبتى ثابت شده،و نه حق ارثى ثابت مى‌شود ⁽¹⁾و هر كس به چنان سخن نادرستى دلخوش

باشد،مانند كسى است كه ناخوانده وارد جمع باده گساران شود و آنها وى را طرد كنند و به كاسۀ چو بينى ماند كه بر ترك سوارى آويخته باشد و با حركت سوار در حركت است .»

شرح

وقتى كه زياد نامۀ امام(علیه السلام)را خواند گفت:سوگند به پروردگار كعبه، ابو سفيان با آن سخن خود گواهى داده است،و اين سخن همواره در نظر وى بود تا معاويه او را برادر خود خواند .

سيد رضى مى‌گويد:كلمۀ واغل يعنى كسى كه ناخوانده بر مجلس باده گساران حمله برد تا با آنها در مى‌گسارى شريك شود در صورتى كه از آنها نبوده است،در نتيجه آنها پيوسته او را دفع و منع كنند . «النوط المذبذب» چيزى از قبيل كاسه يا قدح چوبى و مانند اينها كه به بار سوار مى‌آويزند كه پيوسته در حركت است و تا وقتى كه به پشت بار آن سوار است و او مركب را تند مى‌راند در حال جنبيدن است.

ابن زياد،زنازادۀ ابو سفيان است كه او را زياد بن عبيد هم مى‌گويند.

بعضى از مردم مى‌گفتند مقصود عبيد بن فلان ثقفى است بيشتر عقيده دارند كه عبيد نام برده‌اى بود كه تا زمان زياد به بردگى باقى ماند و زياد او را خريد و آزاد كرد.اما ادعاى ابو سفيان نسبت به زياد نقل كرده‌اند كه او روزى در حضور عمر سخن گفت و سخنش شنوندگان را به شگفت واداشت عمرو بن عاص گفت شگفتا از پدر او كه اگر از قريش بود مردم عرب را مانند گلۀ گوسفندان با چوب دستى‌اش مى‌راند پس ابو سفيان گفت:هان سوگند به خدا كه او قرشى است و تو اگر او را مى‌شناختى مى‌دانستى كه او از بهترين فاميل تو است،عمرو گفت:

پدر او كيست؟ابو سفيان جواب داد:به خدا قسم من او را در رحم مادرش قرار دادم.عمرو گفت:پس چرا او را به خود ملحق نمى‌كنى؟ابو سفيان گفت:از اين شخص بزرگى كه اينجا نشسته است مى‌ترسم،يعنى عمر كه پوست مرا مى‌كند.

وقتى كه على(علیه السلام)به خلافت رسيد،زياد را حاكم فارس كرد و او آنجا را بخوبى نگهدارى و سرپرستى نمود،اين بود كه معاويه نامه‌اى به وى نوشته و او را به عنوان برادر خود مى‌خواهد به خود ملحق كند و بدين وسيله بفريبدش :از امير مؤمنان،معاويه بن ابو سفيان،امّا بعد،براستى بسا كه هواى نفس،شخص را به ورطه‌هاى هلاكت اندازد،و تو كسى هستى كه ضرب المثل مردم شده،زيرا قطع رحم كرده و به دشمن ما پيوسته است،بدگمانى و خشم تو نسبت به من،تو را واداشت تا خويشاوندى مرا ناديده بگيرى و قطع رحم كنى،و نسبت و احترام مرا به فراموشى سپارى،گويى كه تو برادر من نيستى،و صخر بن حرب نياى تو و من نيست،و فرقى بين من و تو نيست كه من خون ابو العاص را مطالبه كنم و تو با من بجنگى،امّا تو را عرق سستى از طرف مادر گرفته،همچون مرغى كه تخم خود را در بيابانى بگذارد و در عوض تخم ديگرى را زير بال بگيرد،و من مصلحت ديدم كه به تو توجّه كنم و تو را به تلاشهاى ناروايت مؤاخذه نكنم و پيوند رحم كنم و اجر و ثوابى از اين كار به دست آورم.

بدان اى ابو مغيره اگر تو خود را در اطاعت اين مردم(بنى هاشم)به دريا فرو برى و به حدّى شمشير بزنى كه دريا را دو نيم كنى،جز بر دورى خود از آنها نيفزوده‌اى،زيرا دشمنى بنى عبد شمس به بنى هاشم از دشمنى گاو نر آمادۀ ذبح، نسبت به كارد قصّاب بيشتر است.پس خدا تو را بيامرزد،به اصل خود برگرد و به فاميل خود بپيوند،همچون آن حشره ⁽¹⁾مباش كه به بال ديگرى پرواز كند و در نتيجه

اصل و نسبت را گم كنى و بى‌اصل و نسب بمانى.به جان خودم كه چيزى باعث اين كار نشده است جز لجاجت،پس ترك لجاجت كن تا نسبت به كار خود روشن شوى و به دليل آشكار برسى،اگر طرف مرا دوست داشتى و به من اعتماد كردى پس سر به فرمان من بگذار و اگر راضى نبودى و به گفتۀ من اطمينان نكردى،پس باز هم كار خوبى است نه به زيان من و نه به سود من است، و السلام.

اين نامه را بوسيلۀ مغيرة بن شعبه نزد زياد فرستاد،و دليل بد شدن او پس از على(علیه السلام)،با امام حسن(علیه السلام)و گرايشش به معاويه همين نامه بود.و چون حضرت على(علیه السلام)از اين نامه مطّلع شد به وى نوشت:امّا بعد،من به تو نسبت به آنچه مى‌خواستم ولايت دهم،ولايت دادم،و تو را شايستۀ آن ديدم،و آگاه شدم كه معاويه...تا آخر نامه .[اكنون]بايد به متن نامه باز گرديم:

الاستفلال يعنى طلب فلّ،يعنى درصدد رخنه انداختن در تيزى شمشير و كند ساختن آن بودن.

محور نامه اعلام حضرت على است او را از آنچه كه از نامۀ معاويه به زياد،اطّلاع يافته بود،و بعد،هشدار دادن به زياد نسبت به هدف معاويه از آن نامه و اين كه وى در صدد غافلگير ساختن او و به بيراهه كشاندن عقل و بينش وى از راه و روش صحيحى است كه در مورد يارى حقّ و علاقه‌مندى به امام خود دارد،و مى‌خواهد تيز هوشى او را درهم بشكند.كلمۀ: الغرب را استعاره براى عقل و انديشه آورده و الاستفلال استعاره است براى منصرف ساختن وى از آن اراده و تصميم پسنديده با توجه به شباهت آن به شمشير.آن گاه امام(علیه السلام)وى را از معاويه با اين عبارت برحذر داشته است:براستى كه او شيطان است،از جهت وسوسه و جلوگيرى از راه حق،بر اساس وجه شبهى كه مى‌فرمايد:به سراغ انسان مى‌آيد...از راست و چپش.و اين عبارت مانند آيۀ مباركه است كه مى‌فرمايد:

«ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ» ⁽¹⁾يعنى معاويه،از هر طرف همچون شيطان به سراغ او مى‌آيد،و جهات را به چهار سو اختصاص داده است،زيرا معمولا از آن چهار جهت رفت و آمد مى‌شود.

بعضى از مفسّرين گفته‌اند:شيطان از روبرو كه مى‌آيد مردم را اميدوار به عفو و بخشش مى‌كند و به نافرمانى و معصيت وامى‌دارد،و از پشت سر،آنها را به ياد بازماندگان مى‌اندازد و جمع‌آورى مال و ثروت و به جا گذاشتن آن براى بازماندگان را جلوه مى‌دهد،و از طرف راست آنها كه مى‌آيد،رياست و تعريف ديگران از آنها را جلوه‌گر مى‌سازد و از طرف چپ كه مى‌آيد علاقه به بيهوده كارى و لذتها را در آنها ايجاد مى‌كند.

از شقيق نقل شده است:هيچ بامدادى نشد مگر اين كه شيطان چهار دام براى من مى‌گسترد و در پيش رويم كمين مى‌كرد و مى‌گفت نترس كه خداوند بخشاينده و آمرزنده است،و من اين عبارت را مى‌خواندم: «إِنِّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى» ⁽²⁾و از پشت سر كمين مى‌كرد و مرا از تباهى بازماندگانم مى‌ترساند و من اين آيه را مى‌خواندم: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاّ عَلَى اللّهِ رِزْقُها» ⁽³⁾و يا از طرف راستم كه از راه تعريف و ثناگويى ديگران از من وارد مى‌شد كه من اين جمله را مى‌خواندم «وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» ⁽⁴⁾و يا از جانب چپم كه از طريق خواسته‌ها و شهواتم وارد مى‌شد،و من اين عبارت را مى‌خواندم: «وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ» ⁽⁵⁾.

آن گاه امام(علیه السلام)زياد را متوجه علّت نادرستى فريبكارى معاويه ساخته است،به اين ترتيب كه معاويه خواسته است او را با پيوند دادن به خود به عنوان اين كه برادر اوست،غافلگير كند،پس امام(علیه السلام)به وى هشدار داده است كه اين رابطۀ برادرى كه معاويه در پى آن است در صورتى درست است كه نسبت پسرى زياد از قول ابو سفيان صحيح باشد در حالى كه ادعاى فرزندى او براى ابو سفيان به ثبوت نپيوسته است بلكه سخن ابو سفيان،كه من چنين و چنان كردم سخنى ناسنجيده و از روى هواى نفس بوده كه بدون دقّت و فكر بر زبان آورده.

و اقرار به زناكارى در عبارت ابو سفيان كه من نطفۀ او را در رحم مادرش نهادم،اين خود،وسوسه‌اى از وسوسه‌هاى شيطانى است كه شيطان به زبان او جارى ساخته.با گفتن آن سخن،نه نسبتى ثابت مى‌شود و نه كسى سزاوار بردن ارث مى‌گردد،به دليل سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله):«فرزند از آن صاحب بستر است و زناكار از فرزند و ارث محروم است»آن گاه امام(علیه السلام)ارتباط فاميلى او را به وسيلۀ اين سخن ناسنجيده و وسوسۀ شيطانى،به كسى كه ناخوانده در اجتماع مى‌گساران حاضر شود و آنها او را از خود برانند،تشبيه كرده است.و وجه شبه همان است كه پيوسته مردود و رانده شده است،و نيز تشبيه به كاسۀ چو بينى فرموده است كه در حال تزلزل و لرزان است،وجه شبه همان تزلزل و نپيوستن وى به فاميل مشخص و ناآرامى اوست چنان كه كاسۀ چوبين در حال لرزش مى‌باشد و برقرار و ثابت نيست.و توفيق از جانب خداست.

44-از نامه‌هاى امام (علیه السلام)به عثمان بن حنيف انصارى كه از طرف آن بزرگوار حاكم بصره بود

اشاره

و به امام(علیه السلام)خبر رسيد كه گروهى از مردم بصره او را به ميهمانى خوانده‌اند و او دعوت آنها را

پذيرفته است.

أَمَّا بَعْدُ يَا؟ابْنَ حُنَيْفٍ؟- فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْيَةِ أَهْلِ؟الْبَصْرَةِ؟- دَعَاكَ إِلَى مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَيْهَا- تُسْتَطَابُ لَكَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَيْكَ الْجِفَانُ- وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّكَ تُجِيبُ إِلَى طَعَامِ قَوْمٍ- عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ وَ غَنِيُّهُمْ مَدْعُوٌّ- فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ- فَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ- وَ مَا أَيْقَنْتَ بِطِيبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ- أَلاَ وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً يَقْتَدِي بِهِ- وَ يَسْتَضِيءُ بِنُورِ عِلْمِهِ- أَلاَ وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ- وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ- أَلاَ وَ إِنَّكُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ- وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ- فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً- وَ لاَ ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً- وَ لاَ أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً- بَلَى كَانَتْ فِي أَيْدِينَا؟فَدَكٌ؟ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ- فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ- وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ- وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ- وَ مَا أَصْنَعُ؟بِفَدَكٍ؟ وَ غَيْرِ؟فَدَكٍ؟- وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِي غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِي ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا- وَ تَغِيبُ أَخْبَارُهَا- وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا- لَأَضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ- وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ- وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى- لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الْأَكْبَرِ- وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ وَ لَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا الْعَسَلِ- وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ- وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ- وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَى تَخَيُّرِ الْأَطْعِمَةِ- وَ لَعَلَّ؟بِالْحِجَازِ؟ أَوْ؟الْيَمَامَةِ؟ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ- وَ لاَ عَهْدَ

لَهُ بِالشِّبَعِ- أَوْ أَبِيتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى- وَ أَكْبَادٌ حَرَّى أَوْ أَكُونَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ- وَ حَسْبُكَ دَاءً أَنْ تَبِيتَ بِبِطْنَةٍ وَ حَوْلَكَ أَكْبَادٌ تَحِنُّ إِلَى الْقِدِّ

أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ- هَذَا؟أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ؟- وَ لاَ أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ- أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ- فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي أَكْلُ الطَّيِّبَاتِ- كَالْبَهِيمَةِ الْمَرْبُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا- أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا- تَكْتَرِشُ مِنْ أَعْلاَفِهَا وَ تَلْهُو عَمَّا يُرَادُ بِهَا- أَوْ أُتْرَكَ سُدًى أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً- أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلاَلَةِ أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِيقَ الْمَتَاهَةِ وَ كَأَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ- إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ؟ابْنِ أَبِي طَالِبٍ؟- فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ- وَ مُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ- أَلاَ وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً- وَ الرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً- وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْيَةَ أَقْوَى وَقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً-.وَ أَنَا مِنْ؟رَسُولِ اللَّهِ؟ كَالصِّنْوِ مِنَ الصِّنْوِ وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ- وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَى قِتَالِي لَمَا وَلَّيْتُ عَنْهَا- وَ لَوْ أَمْكَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَيْهَا- وَ سَأَجْهَدُ فِي أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْكُوسِ- وَ الْجِسْمِ الْمَرْكُوسِ- حَتَّى تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ مِنْ بَيْنِ حَبِّ الْحَصِيدِ إِلَيْكِ عَنِّي يَا دُنْيَا فَحَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ- قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِكِ- وَ أَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِكِ- وَ اجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِي مَدَاحِضِكِ- أَيْنَ الْقُرُونُ الَّذِينَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِكِ- أَيْنَ الْأُمَمُ الَّذِينَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِكِ- فَهَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ وَ مَضَامِينُ اللُّحُودِ- وَ اللَّهِ لَوْ كُنْتِ شَخْصاً مَرْئِيّاً وَ قَالَباً حِسِّيّاً- لَأَقَمْتُ عَلَيْكِ حُدُودَ اللَّهِ فِي عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِيِّ- وَ أُمَمٍ أَلْقَيْتِهِمْ فِي الْمَهَاوِي- وَ مُلُوكٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَى التَّلَفِ- وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلاَءِ إِذْ لاَ وِرْدَ وَ لاَ صَدَرَ- هَيْهَاتَ مَنْ وَطِئَ دَحْضَكِ زَلِقَ- وَ مَنْ رَكِبَ لُجَجَكِ غَرِقَ- وَ مَنِ ازْوَرَّ عَنْ حَبَائِلِكِ وُفِّقَ- وَ السَّالِمُ مِنْكِ لاَ يُبَالِي إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ- وَ الدُّنْيَا عِنْدَهُ كَيَوْمٍ حَانَ انْسِلاَخُهُ اعْزُبِي عَنِّي فَوَاللَّهِ لاَ أَذِلُّ لَكِ فَتَسْتَذِلِّينِي- وَ لاَ أَسْلَسُ لَكِ فَتَقُودِينِي- وَ ايْمُ اللَّهِ يَمِيناً أَسْتَثْنِي فِيهَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ- لَأَرُوضَنَّ نَفْسِي رِيَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَى الْقُرْصِ- إِذَا قَدَرْتُ عَلَيْهِ مَطْعُوماً- وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً- وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِي كَعَيْنِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِينُهَا- مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا- أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْيِهَا فَتَبْرُكَ- وَ تَشْبَعُ الرَّبِيضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ- وَ يَأْكُلُ؟عَلِيٌّ؟ مِنْ زَادِهِ فَيَهْجَعَ- قَرَّتْ إِذاً عَيْنُهُ إِذَا اقْتَدَى بَعْدَ السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَةِ-

بِالْبَهِيمَةِ الْهَامِلَةِ وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِيَّةِ- طُوبَى لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَهَا- وَ عَرَكَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا وَ هَجَرَتْ فِي اللَّيْلِ غُمْضَهَا- حَتَّى إِذَا غَلَبَ الْكَرَى عَلَيْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا- وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّهَا- فِي مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُيُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ- وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ- وَ هَمْهَمَتْ بِذِكْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ- وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ- «أُولئِكَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» فَاتَّقِ اللَّهَ يَا؟ابْنَ حُنَيْفٍ؟ وَ لْتَكْفُفْ أَقْرَاصُكَ- لِيَكُونَ مِنَ النَّارِ خَلاَصُكَ

لغات

مأدبة،به ضمّ دال:وليمه‌اى كه به آن دعوت كنند.

عائل:فقير،بينوا قضم:خوردن با جلو دهان طمر:جامۀ كهنه وفر:مال فراوان فدك:نام روستايى است كه مال پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)بوده است جدث:قبر،آرامگاه اضغطها:آن را تنگ گرداند قمح:گندم نسائج:جمع نسجه،به معنى بافته جشع:حرص و علاقۀ زياد به غذا مبطان:كسى كه به دليل پرخورى شكمش بزرگ است غرثى:گرسنه بطنة الكظّة:پر بودن شكم از غذا تقمّم:جستجو و زيرورو كردن زباله سدى:بيهوده و مهمل رها شده دوائع:درختانى كه داراى سرسبزى و خرمى دل انگيزند بدويّه:گياهانى كه جز با آب باران آبيارى نمى‌شوند مركوس:مردود،واژگونه مانند كسى كه سرش به طرف زمين است مداحض:شخص كناره‌گير ازورّ:كناره گرفت اعزبى:دورشو،گفته مى‌شود:

عزب الرّجل-به فتح زاء-هرگاه دورى گزيند.

سلسل الرّجل يسلس-به كسر لام-:

شل كرد افسارش را.

رياضة:تربيت كردن،عادت دادن.

ربيضة:گله چرا كننده از گوسفندان تجافت:خالى شد و برخاست.

همهمة:صداى آهسته.

تكترش:پر مى‌كند شكمبه‌اش را

ترجمه

«امّا بعد اى پسر حنيف،به من اطلاع دادند كه مردى از جوانان بصره تو را به مهمانى عروسى دعوت كرده است و تو با شتاب به آن مهمانى رفته‌اى و غذاهاى رنگارنگ گوارا در اختيارت بوده و كاسه‌هاى بزرگ برايت مى‌آوردند،و من چنين گمانى نداشتم كه تو به مهمانى گروهى بروى كه نيازمندان را دور مى‌سازند و توانگران را دعوت مى‌كنند بنا بر اين در آنچه از آن خوردنيها كه ميل مى‌كنى خوب دقّت كن،و هر چه را كه حلال يا حرام بودن آن بر تو نامعلوم است،به دور بينداز و هر چه را كه به پاكى و درستى راههاى به دست آوردن آن،اطمينان دارى ميل كن.

بدان كه هر مأمومى امام و رهبرى دارد كه از او پيروى مى‌كند و از پرتو دانش او روشنى مى‌گيرد،آگاه باش كه رهبر شما از دنياى خود به دو جامۀ كهنه و از خوراكيها به دو قرص نان بسنده كرده است،هان،شما به عمل كردن بر روشى اين چنين ناتوانيد،ولى به تقوا و مجاهدت،پاكى و درستى مرا كمك كنيد.به خدا سوگند،از دنياى شما زرى نيندوخته و از غنايم آن ثروت فراوانى جمع نكرده‌ام،و به علاوۀ جامه‌اى كه[در بر]دارم جامۀ كهنۀ ديگرى مهيّا نكرده‌ام.

آرى از آنچه آسمان بر آن سايه افكنده است،فدك در دست ما بود كه در واگذاشتن آن به ما،گروهى بخل ورزيدند و گروه ديگر نيز دست از آن شستند.

خداوند نيكوداورى است!مرا به فدك و غير فدك چه كار،در حالى كه جايگاه انسان فردا قبرى است كه در تاريكى آن آثارش منقطع و خبرهاى مربوط به او گم مى‌شود،حفره‌اى كه اگر زياد وسعت داشته باشد و دستهاى كسى كه آن حفره را مى‌كند گشايشى بخشد باز هم سنگ و كلوخ قبر او را بفشرد،و خاكهاى انبوه روزنه‌هاى آن را پر كند،براستى كه من در اين انديشه‌ام تا نفس خود را با پرهيزگارى تربيت كنم تا در روزى كه ترس و بيم آن فراوان است آسوده باشد،و در اطراف لغزشگاه استوار بماند در صورتى كه اگر بخواهم به عسل خالص و مغز گندم و پارچه‌هاى ابريشمى دست پيدا كنم مى‌توانم،امّا هيهات كه هواى نفس بر من

غلبه كند،و طمع زياد مرا به انتخاب خوردنيها وادارد،در حالى كه ممكن است در حجاز يا يمامه كسى باشد كه به قرص نانى هم طمع نبسته و به سير شدن عادت نكرده است!!و يا من با شكم سير بخوابم در صورتى كه اطراف من شكمهاى گرسنه و جگرهاى تفديده باشد!!و يا آن چنان باشم كه گوينده‌اى گفته است:

«اين درد برايت بس كه تو با شكم سير بخوابى،و در پيرامونت جگرهايى آرزومند ظرفى از سبوس باشند»آيا من به اين مقدار قانع باشم كه بگويند اين فرمانرواى مؤمنان است بدون اين كه در سختيهاى روزگار با مردم همدرد و شريك باشم؟و يا در فشارهاى زندگى الگو و در پيشاپيش آنها باشم؟من براى اين آفريده نشده‌ام كه خوردن غذاهاى خوب-مانند چهارپاى بسته كه انديشه‌اش علف است- مرا سرگرم سازد،و يا همچون چهارپايى از بند رها شده باشم كه خاكروبه‌ها را به هم مى‌زند تا شكم خود را پر كند و از سرانجام كارش غافل است و يا اين كه بى‌هدف و بيهوده رها شوم و يا ريسمان گمراهى را بكشم،و يا بدون انديشه راه انحراف را در پيش گيرم.گويا گوينده‌اى از جانب شما مى‌گويد:اگر خوراك پسر ابو طالب اين است،پس ناتوانى و سستى او را از نبرد با همگان و ايستادگى در برابر دلاوران باز مى‌دارد؟!بدان كه درخت بيابان چوبش مقاوم‌تر،و درختان سرسبز و خرّم نازكتر و كم مقاومت‌ترند،و شعلۀ گياهان در دشت فروزانتر است و ديرتر خاموش مى‌شود!براستى كه من نسبت به پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)همچون درخت خرما نسبت به درخت خرماى به هم پيوسته و چون دست به بازوى آنم.به خدا قسم اگر تمام مردم عرب به نبرد با من هماهنگ شوند من رو از ايشان برنمى‌گردانم و اگر فرصتهايى به دستم آيد بر ايشان يورش خواهم برد.بزودى خواهم كوشيد تا صفحۀ زمين را از اين شخص واژگونه و جسم سرنگون[معاويه]پاك سازم تا دانۀ كلوخ از بين دانه‌هاى گندم درو شده بيرون شود.

اى دنيا دور شو از من كه مهار تو را بر كوهانت انداخته‌ام،از چنگت رها شده‌ام و از دامهايت رسته‌ام،و از اين كه در پرتگاهايت قرار گيرم پرهيز كرده‌ام،كجا

هستند آن گروهى كه با بازيچه‌هايت آنان را فريفتى،كجايند ملتهايى كه با زيورهايت آنان را به فتنه انداخته‌اى؟هم اكنون آنان در گرو گورها و در جوف قبرهايند!به خدا قسم اگر تو يك موجود محسوس و يك جسم قابل حس بودى حدود الهى را در بارۀ تو اجرا مى‌كردم،در مقابل آن بندگانى كه به وسيلۀ آرمانها فريفتى و ملتهايى كه در پرتگاهاى سقوط انداختى و سلاطينى كه به نابودى كشاندى و در غرقاب مصائب غرق كردى آن جايى كه ديگر رفت و برگشت نبود.

هيهات!هر كس در پرتگاهايت گام نهاد لغزيد و هر كس در انبوه امواج دريايت سوار شد غرق گرديد،هر كس از طنابهاى دامت فاصله گرفت نجات يافت،هر كس از دست تو جان سالم به در برد،باكى از تنگى خوابگاهش ندارد،و نزد او دنيا چون روزى است كه وقت جدايى از آن فرا رسيده است.

اى دنيا از من فاصله بگير،به خدا قسم من تسليم تو نمى‌شوم تا مرا دچار ذلّت و خوارى كنى،و تن به فرمان تو نمى‌سپارم تا زمام اختيار مرا به دست گيرى، سوگند به خدا سوگندى نيكو كه خواست خدا را از آن استثنا مى‌كنم نفس خود را چنان رياضتى مى‌دهم كه با قرص نانى اگر برايش فراهم آورم شادمان گردد،و به خورش نمكى قانع شود،و كاسۀ چشم را همچون چشمه‌اى كه آبش پايان گرفته به حال خود رها مى‌كنم تا از رشك تهى گردد آيا حيوان علفخوار از چرا شكمش پر مى‌شود،تا به پهلو بيفتد؟و آيا گلۀ گوسفند از علف سير مى‌شود تا به خوابگاهش برود؟و على اگر از توشه خود بخورد و بخواهد،پس چشمش روشن كه پس از سالهاى دراز،از چهار پايان بى‌بند و بار و گلّۀ به چرا برده پيروى كند.

خوشا به حال كسى كه واجبات پروردگارش را ادا كند و در سختى آن بردبار باشد و به هنگام شب از خواب خوددارى كند تا وقتى كه خواب بر او غلبه كند، آن گاه زمين را فرش و كف دستش را بالش خود سازد،در زمرۀ كسانى كه ترس معاد خواب را از چشمشان ربوده و پهلوهايشان را از بستر خواب دور نگاهداشته و لبهايشان به ياد پروردگار به آرامى در حركت است و با استغفار زياد گناهانشان

پراكنده است: «أُولئِكَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽¹⁾پس اى پسر حنيف از خدا بترس و بايد چند قرص نان تو را بس باشد تا باعث نجات تو از آتش دوزخ گردد ».

شرح

اين نامه مشتمل بر چند هدف است:

اول:امام(علیه السلام)به آن چيزى اشاره كرده است كه مى‌خواسته به خاطر آن عثمان بن حنيف را مورد پرخاش قرار دهد،يعنى پذيرش فورى مهمانيى كه در آن براى او غذاهاى رنگارنگ گوارا آماده كرده بودند و كاسه‌هاى بزرگ را مى‌بردند و مى‌آوردند،و به او اعلام كرده است كه از اين مطلب با خبر شده است و موضوع برايش به ثبوت رسيده است تا او را سزاوار توبيخ كند.و توضيح اين مطالب در عبارت آن حضرت: اما بعد...الجفان آمده است .

دوم:امام(علیه السلام)به عنوان سرزنش عثمان بن حنيف را در اين كار تخطئه مى‌كند،با اين عبارت: و ما ظننت انّك كذا... يعنى:گمان من نسبت به پارسايى تو اين بود كه تو خود را پاكتر از آن مى‌دانى كه دعوت به مهمانى گروهى را پذيرا شوى كه به مستمندانشان اعتنا نمى‌كنند و دعوت و بخشش آنان منحصر به ثروتمندان و فرمانروايان است،و دليل خطاى عثمان در قبول دعوت ايشان آن است كه منحصر ساختن كرامت و ضيافت به ثروتمندان بدون مستمندان،دليل روشنى است بر اين كه هدف ايشان[اشراف بصره]از اين عمل،جلب دنيا و ريا و سمعه است ⁽²⁾نه رضا و خوشنودى خدا،و هر كس چنين باشد،پذيرفتن پيشنهاد

و قبول دعوت او موافقت با او و رضايت به فعل اوست،و اين خود اشتباه بزرگى است بويژه از فرمانروايان دينى كه قادر بر جلوگيرى از كارهاى خلافند.

سوّم:به وى دستور داده است تا از اين گونه مواردى كه برايش پيش مى‌آيد،دورى كند و از غذايى كه برايش آماده مى‌كنند كه احتمال حرمت آن مى‌رود و كيفيّت آن معلوم نيست بايد احتراز كند،و آنچه را كه يقين به حلال بودن آن و پاكى و درستى راه كسب آن دارد كه بدون شبهه است،ميل كند.و به كنايه از آن، تعبير به مقضم كرده است،تا آن را ناچيز و اندك جلوه دهد،و از اين عبارت بر حسب تأديب اوّل اين طور فهميده مى‌شود كه خوددارى از اين غذاى مباح براى او بهتر از تناول آن است .

چهارم:امام(علیه السلام)پس از مقدمات قبلى با عبارت: الا و انّ...علمه توجّه داده است بر اين كه وى امام و پيشوايى دارد كه بايد از او پيروى كند،و اين سخن امام،تمثيلى به منزلۀ قياس كاملى مى‌باشد كه صغراى آن حذف شده است.اصل تمثيل مربوط به مطلق امام و مأموم است و علّت تمثيل آن است كه آن دو تن امام و مأمومند،امّا فرع اين تمثيل شخص امام على(علیه السلام)و كارگزار او (عثمان بن حنيف)است و حكم تمثيل همان لزوم پيروى است،قياس مورد نظر چنين است:

تو مأموم امامى هستى و هر مأموم،بايد از امام خود پيروى كند،نتيجه اين مى‌شود كه تو بايد از امام خود پيروى كنى و از پرتو دانش و آگاهى او استفاده نمايى.

پنجم:به دنبال آن،دليل آورده است كه او بايد از حال امام در امور دنيا پيروى كند،حال امام آن بود كه از پوشيدنيهاى دنيا به مقدارى كه بدنش را بپوشاند يعنى دو جامۀ كهنه،و از خوراكيها به اندازه‌اى كه شدّت گرسنگى او را برطرف سازد يعنى دو قرص نان،بسنده مى‌كرد،بدون اعتنا به زينت و آرايش

پوشيدنيها،زيرا دو جامۀ كهنه آن بزرگوار،عمامه و يك قبايى بود كه در اثر زيادى مراجعه از پاره دوزى كه آن را وصله مى‌زد شرم داشت و در خوراك خود به لذت و گوارايى آن اعتنا نمى‌كرد،زيرا آن دو گردۀ نان از جو سبوس ناگرفته‌اى بود كه يكى را به عنوان ناهار و ديگرى را شام ميل مى‌فرمود.

ششم:به اصحاب،اين نكته را نيز خاطرنشان كرده است كه اين نوع رياضت در حد توان آنها نيست،زيرا آن نوع توانايى مشروط به داشتن استعداد و آمادگيى است كه آنان بدان مرحله از استعداد نرسيده‌اند.آن گاه به ايشان امر فرموده است-اگر جريان بر اين منوال است-تا با رياضت و تلاش خود در راه پرهيزگارى،به يارى او اكتفا كنند و مقصود آن بزرگوار خوددارى از كارهاى حرام و بعد كوشش در راه طاعت پروردگار است و شايد مقصود امام(علیه السلام)از ورع و پرهيزگارى انجام مداوم كارهاى شايسته و پس از آن تلاش و كوشش در بارۀ آن بوده باشد .

هفتم:به وسيلۀ سوگند نيكو بر نادرستى چيزى توجه داده است كه احتمال مى‌داده بر بعضى از اذهان ناپاك در بارۀ آن بزرگوار خطور كند و آن اين كه پارسايى وى در دنيا آميخته به ريا و سمعه است و در وراى آن پارسايى ظاهرى، علاقه به دنيا و مال اندوزى دنيا وجود دارد،بخصوص كه او امام زمان و خليفۀ روى زمين است،پس از آن كه انواع چيزهايى را كه خداوند از مال دنيا مباح ساخته،بر شمرده،آن گاه سوگند ياد كرده است كه وى به جز قوتى از آن برنگرفته است،و آن مقدار را از نظر اندكى و حقارت به خوراك چارپايان باركشى كه از زيادى بار پشت آنها زخم برداشته است،تشبيه كرده و اين ويژگى را براى آنها آورده است كه ناتوانى آنها به دليل زخم پشت،و گرفتارى آنها به درد و رنج باعث كم شدن خوراك آنها شده است سپس در تعريف بى‌ارزش بودن دنياى ايشان در نظر خود،افزوده و بيان كرده است كه دنيا و ارزش آن در نظر وى پست‌تر از يك

برگ تلخ است كه حيوانى آن را بخورد،بديهى است كسى كه چنان باشد چگونه قابل تصوّر است كه علاقه‌مند به دنيا باشد و براى دنيا كار كند.

هشتم:پس از آن كه امام(علیه السلام)در بارۀ دنيا سوگند ياد كرد و بيان فرمود كه حتّى يك وجب از زمين اين دنيا را مالك نيست،فدك را با اين جمله استثنا كرد:

«آرى از تمام آنچه كه آسمان بر آنها سايه افكنده،فدك در دست ما بود» ⁽¹⁾،اين مطلب را در مورد بيان حال خود و مردمى كه همزمان با امام(علیه السلام)بودند از باب شكايت و اظهار تظلّم به خداى متعال از دست كسانى كه فدك را از ايشان گرفتند،بازگو كرده و خود را تسليم امر او و راضى بر داورى و حكومت وى دانسته است.ناگفته نماند،كه فدك ملك خاصّ پيامبر(صلی الله علیه و آله)بوده است،توضيح آن كه چون پيامبر(صلی الله علیه و آله)كار يهوديان خيبر را يكسره كرد،خداوند در دل مردم فدك ترسى انداخت كه همان انگيزه‌اى شد تا قاصدى خدمت پيامبر فرستادند و تقاضاى صلح بر نصف زمين فدك ⁽²⁾كردند،و پيامبر(صلی الله علیه و آله)پذيرفت،بنا بر اين[آن ملك]متعلق به شخص پيامبر بود،چون نه لشكر كشى در كار بود و نه نبردى اتّفاق افتاد.و بعضى گفته‌اند كه پيامبر در مقابل تمام فدك با آنها صلح كرد.

مشهور ميان شيعيان و مورد اتّفاق دانشمندان شيعه آن است كه پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)، آن را به فاطمه(علیه السلام)بخشيد،و اين مطلب را از طرق مختلف روايت كرده‌اند:از جمله از ابو سعيد خدرى نقل كرده‌اند كه:چون آيۀ مباركۀ «وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ» ⁽³⁾نازل شد،پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فدك را به فاطمه(علیه السلام)مرحمت كرد و چون ابو بكر به

خلافت رسيد،تصميم گرفت فدك را از آن بزرگوار بگيرد.فاطمه(علیه السلام)كسى را نزد ابو بكر فرستاد و ميراث خود از پيامبر خدا را از وى مطالبه كرد و مى‌فرمود كه پدرم در زمان حيات خود فدك را به من مرحمت كرده است،و در آن باره على(علیه السلام)و امّ ايمن را به گواهى طلبيد و آن دو گواهى دادند،ابو بكر راجع به اين كه فدك ميراث پيامبر است با خبرى كه از پيامبر نقل كرد پاسخ داد،كه آن خبر چنين است:ما گروه پيامبران ميراثى پس از خود نمى‌گذاريم آنچه به جاى گذاريم صدقه است.

و در مورد فدك نيز چنين پاسخ داد كه آن متعلق به پيامبر(صلی الله علیه و آله)نبوده است بلكه از آن تمام مسلمانان و در دست آن بزرگوار بوده است كه بدان وسيله به افراد كمك مى‌كرد و در راه خدا انفاق مى‌نمود و من هم به دنبال او همان كارها را انجام مى‌دهم.هنگامى كه اين سخنان ابو بكر به اطلاع حضرت زهرا(علیه السلام)رسيد، حجاب خود را بر تن پوشيد و در ميان تعدادى از اطرافيان و زنان فاميل كه در پشت سرش حركت مى‌كردند آمد تا بر ابو بكر وارد شد در حالى كه بيشتر مهاجران و انصار در حضور او بودند،پس از اين كه بين آن بزرگوار و مردان پرده‌اى آويخته شد چنان نالۀ جانسوزى از دل برآورد كه تمام مردم را به گريه در آورد.سپس مدتى سكوت كرد تا احساسات مردم فرو نشست ⁽¹⁾و فرمود:سخن را با سپاس آن كه سزاوار ستايش و رفعت و عظمت است آغاز مى‌كنم،سپاس از آن خداست در برابر نعمتهايى كه داده و شكر او را در مقابل آگاهى و دركى كه به ما مرحمت كرده است به جا مى‌آورم.پس از آن كه خطبه‌اى طولانى ايراد كرد، در پايان خطبه فرمود:چنان كه سزاوار است تقواى الهى را پيشه كنيد و در مورد اوامر او مطيع باشيد،زيرا كه تنها از ميان بندگان خدا،دانشمندان از خدا

مى‌ترسند.و خدايى را سپاس گوييد كه با عظمت و نور او تمام موجودات آسمان و زمين وسيلۀ ارتباط با او را مى‌جويند،و ماييم واسطۀ او در ميان مردم،ماييم برگزيدگان و مركز قدس او،و ماييم حجّت او در جايى كه از انظار نهان است و ما وارثان پيامبران او هستيم،آن گاه فرمود:من فاطمه دختر محمدم،بر پايه و اساس سخن مى‌گويم،روى فخر و بيهودگى سخن نمى‌گويم،پس با گوش باز سخن مرا بشنويد.بعد فرمود: «لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ» ⁽¹⁾.اگر پيوند او را بجوئيد خواهيد ديد كه او پدر من است،نه پدر هيچ يك از شما.و برادر پسر عموى من است نه هيچ يك از مردان شما.سپس فرمود شما گمان مى‌بريد كه من از پدرم ارث نمى‌برم،آيا داورى زمان جاهليت را پى مى‌گيريد؟براى گروهى كه ايمان و يقين دارند چه كسى از خدا در داورى بهتر و نيكوتر است؟هيهات اى تودۀ ملّت،چنان تصوّرى!آيا در كتاب خداست اى پسر ابو قحافه كه تو از پدرت ارث ببرى و من ارث نبرم؟براستى اگر چنان تصورى داشته باشى،دروغ و افتراى بزرگى به قرآن نسبت داده‌اى!اينك اين فدك ارزانى تو باد،و اين مركب سوارى زين شده و آماده براى سوارى است! روز قيامت فرا خواهد رسيد،پس خداوند داورى نيكو،محمد سرپرستى خوب و قيامت وعده‌گاه ماست و در قيامت است كه بيهوده كاران زيان مى‌برند «لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ» ⁽²⁾و بزودى خواهى دانست كه چه كسى دچار عذاب دردناك مى‌گردد.

راوى مى‌گويد:آن گاه نگاهى به قبر پدر بزرگوارش نمود و به عنوان گواه و مثال شعر هند دختر امامه را در حالى كه پدر بزرگوارش را مخاطب قرار داده بود بيان كرد:

قد كان بعدك انباء و هنبثة لو كنت شاهد هالم تكثر الخطب

ابدت رجال لنا نجوى صدورهم لمّا قضيت و حالت دونك الترب

تجهّمتنا رجال و استخفّ بنا اذ غبت عنّا فنحن اليوم مغتصب ⁽¹⁾

راوى مى‌گويد،هيچ روزى سابقه نداشت كه مثل آن روز،مردم و آن بانوى بزرگوار آن همه گريسته باشند.سپس رو به گروه انصار حاضر در مسجد كرد و فرمود:

اى گروه ياران پيامبر ⁽²⁾و اى بازوان ملّت و نگهبانان اسلام!باعث اين سستى شما از يارى من،و سهل انگارى از كمك به من و چشم‌پوشى از حق من و ناديده گرفتن ستم به من چيست؟مگر سخن پيامبر را نشنيديد كه فرمود:

«احترام به فرزند،احترام به پدر است.»؟چه زود عوض شديد،و چه زود به چنين وضعى در آمديد،پيامبر از دنيا رفت شما هم دين او را فراموش كرديد؟آرى مرگ او مصيبتى جانگداز بوده است،با رفتن او شكافى عميق به وجود آمده كه همواره در حال فزونى است و هرگز التيام نپذيرد.زمين از فقدان او تاريك و كوهها زير و زبر شد و آرزوها بر باد رفته‌اند.پس از آن بزرگوار حرمتها شكسته و حريمى بر جاى نمانده است،و آن رويدادى ناگوار بود كه قرآن پيش از رحلتش بر ملا

ساخته و قبل از وفاتش بدان آگاهى داده و فرموده است: «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللّهُ الشّاكِرِينَ» ⁽¹⁾اى فرزندان قبيله آيا سزاوار است مقابل چشم شما ميراث پدر مرا از من بازستانند و شما فرياد مرا بشنويد و نداى من به گوش همۀ شما برسد؟در حالى كه جمعيّت شما و قدرت و توان شما زياد و ساز و برگ و امكانات شما فراوان است،شما همان درستكارانى هستيد كه خداوند شما را از ميان مردم برگزيد و نيكمردانى كه خداوند شما را انتخاب كرد،شما بوديد كه با عرب نبرد كرديد و در برابر ملّتها استوار بر جاى مانديد و قهرمانان را به خاك مذلّت نشانديد تا آنجا كه آسياب اسلام به وسيلۀ شما به گردش در آمد و بر وفق مراد گرديد و آشوب و فتنه از ميان رخت بربست و آتش كفر خاموش شد و بى‌سر و سامانيها به سامان رسيد و رشتۀ دين استوار گشت.آيا پس از آن همه پيشروى عقب نشستيد؟و بعد از آن همه دلاورى از گروهى كه پس از ايمان پيمان شكنى كردند و دين شما را بمسخره گرفتند ترسيديد؟هم اكنون با سران كفر پيكار كنيد زيرا كه آنان به پيمان و قسم خود پاى بند نيستند،تا شايد از فساد خوددارى كنند ولى مى‌بينم كه با همۀ اينها خوارى و ذلّت در وجود شما رخنه كرده و مكر و حيله به قلبهايتان چيره شده و دين خدا را منكر شده‌ايد و اعمال ناشايستى را كه تجويز مى‌كرديد گسترش داديد «إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ» ⁽²⁾بدانيد كه من

با همۀ خوارى و پستى كه شما را فرا گرفته و ضعف ايمانتان گفتنيها را گفتم، اين شما و اين فدك لجام آن مركب را بگيريد و بر پشت آن سوار شويد و به هر سو مى‌خواهيد بتازيد،ولى بدانيد كه ننگ حق كشى را بر خود خريديد و خشم خدا را برانگيختيد آتش دوزخ را كه بر جانها احاطه دارد پذيرا شديد همه كارهاتان در محضر خداست «سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ» ⁽¹⁾.آن گاه حضرت زهرا(علیه السلام)به خانه برگشت و سوگند ياد كرد كه هرگز با ابو بكر سخن نگويد و از خداوند مى‌خواست تا حق او را بگيرد،اين چنين بود تا وقتى اجلش فرا رسيد،وصيت كرد كه مبادا ابو بكر بر جنازۀ او نماز گزارد،اين بود كه عباس بر جنازۀ آن بزرگوار نماز خواند و شب هنگام به خاك سپرده شد.بعضى نقل كرده‌اند:وقتى كه ابو بكر سخنان حضرت زهرا(علیه السلام)را شنيد،حمد و سپاس خدا را گفت و درود بر پيامبرش فرستاد،سپس گفت اى بهترين بانوان و دختر بهترين پدران به خدا قسم كه من از نظر رسول خدا تجاوز ننموده‌ام و جز به فرمان او عمل نكرده‌ام،البته كه زمامدار و رهبر به كسان خود دروغ نمى‌گويد تو گفتنى را گفتى و آنچه لازم بود ابلاغ كردى و درشتى نمودى و از ما دورى كردى،پس خداوند ما و شما را بيامرزد،اما بعد،سلاح و مركب سوارى و نعلين پيامبر(صلی الله علیه و آله)را به على دادم،من از رسول خدا شنيدم كه مى‌فرمود:ما گروه پيامبران هيچ طلا و نقره،زمين،باغ،و منزلى پس از خود به ارث نمى‌گذاريم و ليكن ما ايمان،حكمت،علم و سنت را به ارث مى‌نهيم.البته آنچه را كه پيامبر مرا بدان مأمور كرده بود شنيدم و اطاعت كرده و انجام دادم.

حضرت زهرا(علیه السلام)گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فدك را به من بخشيده بود.

ابو بكر گفت:چه كسى شهادت مى‌دهد كه پيامبر آن را به تو بخشيده است؟

على(علیه السلام)و امّ ايمن آمدند و شهادت دادند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فدك را به حضرت زهرا(علیه السلام)بخشيد،از طرفى عمر بن خطاب و عبد الرّحمن بن عوف شهادت دادند كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله)،فدك را ميان مسلمانان تقسيم مى‌كرد.

ابو بكر گفت:دختر پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)تو،على و ام ايمن راست گفتيد،و عمر،و عبد الرّحمن هم راست گفتند مطلب از اين قرار است كه آنچه متعلّق به پدرت بوده است حق تو است،پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)از فدك به مقدار خوراك شما برداشت مى‌كرد و باقى مانده را ميان مسلمانان تقسيم مى‌كرد و در راه خدا مى‌داد،و اين مقدار حق الهى تو است،من هم با فدك همان كارى را مى‌كنم كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌كرد.اين بود كه حضرت زهرا(علیه السلام)بدان راضى شد و عهد و پيمانى بر آن اساس گرفت،و ابو بكر محصول فدك را كه جمع مى‌كرد و به مقدار كفايت به ايشان مى‌داد.بعدها،خلفاى پس از ابو بكر،چنان رفتار مى‌كردند،تا اين كه معاويه سر كار آمد،مروان پس از امام حسن(علیه السلام)يك سوم آن را بريد.و بعد آن را در زمان خلافت خود خالصه قرار داد و متعلّق به خود دانست و ميان فرزندان او دست به دست مى‌شد تا اين كه نوبت خلافت به عمر بن عبد العزيز رسيد،او در زمان خلافت خود،فدك را به فرزندان فاطمه برگرداند.شيعه معتقد است كه آن نخستين مالى بود كه به ستم گرفته شده بود و به صاحبش بازگردانده شد.اهل سنّت مى‌گويند:نه،بلكه عمر بن عبد العزيز اوّل آن را ملك خالص خود گرداند، آن گاه بديشان بخشيد.بعد از عمر بن عبد العزيز فدك را از دست اهل بيت گرفتند و زمانى كه حكومت بنى اميّه منقرض گرديد،ابو العباس سفّاح فدك را بازگرداند، سپس منصور گرفت و پسرش مهدى برگرداند،و بعد از آن،موسى و هارون پسران مهدى عباسى آن را گرفتند،همين طور در دست بنى عباس بود تا زمان مأمون كه او به اهل بيت پيامبر(صلی الله علیه و آله)باز پس داد و تا زمان متوكّل در دست آنها ماند تا اين كه عبد اللّه بن عمر بازيار آن را قسمت به قسمت كرد.

نقل كرده‌اند كه يازده درخت خرما در فدك وجود داشت كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)آنها را به دست مبارك خود كاشته بود،و فرزندان فاطمه(علیه السلام)محصول آنها را به حاجيان هديه مى‌كردند و خود از اين راه به ثروت زيادى مى‌رسيدند،بازيار كسى را فرستاد آن درختان را بريدند و خود به بصره برگشت و در آن جا به فلج مبتلا شد.

در اين داستان ميان شيعه و مخالفان موارد ابهام فراوانى وجود دارد،و هر كدام از دو گروه سخنان زيادى دارند،و اما اكنون بايد به متن نهج البلاغه بازگرديم:

بيان امام(علیه السلام):گروهى بر آن بخل ورزيدند،اشاره دارد به ابو بكر،عمر،و پيروان آنها و نيز اين سخن حضرت:گروهى ديگر آن را بخشش نموده و از آن گذشتند،اشاره دارد به سران بنى هاشم و هواداران آنها .

نهم:امام(علیه السلام)به نحو استفهام انكارى پرسيده كه او را به فدك و غير فدك از زر و زيور دنيا چه كار؟از باب انكار نيازمندى به فدك،تا اين كه نفس خود را نسبت به آن آرامش داده و نيز خود را با ياد هدف نهايى مردم از دنيا يعنى سرانجام مدفون شدن آنها در گور و آنچه كه لازمۀ آن است از قبيل قطع آثار و فراموش شدن آنان از امور دنيا به اعمال شايسته توجه دهد.البته امام(علیه السلام)اين موارد را برشمرده است براى اين كه انديشه انسانى از آن نفرت دارد و دلها با ياد آنها مى‌شكند،در نتيجه به درگاه خدا مى‌نالد و به سمت اعمال خوبى كشيده مى‌شود كه نجات از گرفتاريهاى حالت مرگ و بعد از آن در گروه آنهاست.«واو»در عبارت «و النفس» واو حاليه است .

دهم-بعد از آن كه بيان فرموده است،به فدك و غير فدك از زيورهاى دنيا نيازى نيست آن گاه به حدّ و مرز نياز خود،يعنى رياضت و تربيت نفس به وسيله

تقوا اشاره كرده است.اين ضمير ⁽¹⁾مانند ضمير در عبارت«و انما هى الكوفه» است كه قبلا گذشت،و در حقيقت عبارت چنين است:تنها همّت و حاجت من تمرين و تربيت نفسم به تقواست.

بدان كه تربيت نفس برمى‌گردد به بازداشتن آن از خواسته‌ها و وادار ساختن آن به اطاعت از مولايش،و آن از تربيت چارپايان گرفته شده است، يعنى همان طور كه چارپايان را از اقدام بر حركات ناشايست نسبت به صاحبش و كارهايى كه خلاف نظر اوست باز مى‌دارند،همچنين قوّۀ حيوانى كه مبدأ حركات و كارهاى حيوانى در وجود انسان است،اگر به اطاعت از قوّۀ عاقله عادت نكند به منزلۀ چارپاى خواهد بود كه باعث ناخشنودى صاحبش مى‌گردد، در آن صورت گاهى قوّۀ حيوانى از شهوت و گاهى از غضب پيروى مى‌كند و بيشتر وقتها در حركات و رفتار خود از مرز عدالت به يكى از دو طرف افراط و تفريط بر اثر انگيزه‌هاى مختلف قواى متخيّله و متوهّمه منحرف مى‌گردد،و قوّۀ عاقله را در جهت برآوردن خواسته‌هاى خود به خدمت مى‌گيرد،در نتيجه او همواره فرمانده(امّاره)و قوّۀ عاقله فرمانبر او مى‌شود.امّا اگر قوّۀ عاقله او را رام كند و از تخيّلات و توهّمات،و احساسات و كارهاى شهوتزا و خشم‌انگيز باز دارد،و مطابق خواست عقل عملى تمرين دهد و بر اطاعت امر خود تربيت كند به طورى كه به امر و نهى او عمل كند،قوّۀ عقليّه مطمئنّه خواهد بود،كارهايى با انگيزه‌ها و پايه‌هاى گوناگون انجام نخواهد داد،و ديگر قوا سر به فرمان او و تسليم وى خواهند شد.

اكنون كه مطلب روشن شد در نتيجه مى‌گوييم:چون هدف نهايى از رياضت و تمرين نفس رسيدن به كمال حقيقى است و آن هم در گرو آمادگى

لازم است،و اين آمادگى نيز متوقّف است بر نابودى موانع برونى و درونى بنا بر اين براى رياضت و تربيت نفس سه هدف وجود دارد:

1-ناديده گرفتن و بى‌اثر شمردن هر چه را كه مورد علاقه و دوست داشتنى است،يعنى همۀ موانع خارجى،به جز ذات حق تعالى.

2-واداشتن نفس امّاره به پيروى از نفس مطمئنّه،تا اين كه دو قوّۀ تخيّل و توهّم را از عالم پست حيوانى به جانب كمال بكشاند،و ديگر قوا نيز از آنها دنباله روى كنند،در نتيجه انگيزه‌هاى حيوانى يعنى موانع داخلى برطرف شوند.

سوم:بيدارى دل و توجّه قلب به بهشت برين،براى تحمّل سختيهايى كه از جانب حق مى‌رسد و آمادگى براى پذيرش آنها.

پارسايى واقعى يعنى دورى قلب از متاع دنيا و خوشيها و لذايذ آن براى وصول به هدف اوّل مى‌تواند ما را يارى كند.و همچنين عبادت آميخته با انديشه و تفكّر در ملكوت آسمان و زمين و مخلوقات خدا و عظمت آفريدگار پاك و كارهاى شايسته با نيّت خالص براى رضاى خدا به هدف دوم كمك مى‌كند.

امام(علیه السلام)به جاى تقوايى كه نفس خود را به آن تربيت كرده و خو داده است،اين امور معيّن و وسايل مقدّماتى را نام برده است،و به جاى هدف نهايى تربيت، يعنى كمال حقيقى و لذّت مربوط به آن،به ذكر بعضى از لوازم آن توجّه داده است يعنى همان كه نفس آدمى از ناآرامى روز قيامت در امان باشد و در لبه‌هاى پرتگاه يعنى صراط مستقيم استوار بماند،و انگيزه‌هاى مختلف،آن را به سمت درهاى جهنّم و پرتگاههاى هلاكت نكشاند.كلمۀ مزالق را استعاره آورده است براى لغزشگاههايى كه پاى خرد در راه سير الى اللّه در آن بلغزد و تمايلات شهوت و غضب انسان را به سمت پستيها و صفات زشت سوق دهد .

دهم:بر اين مطلب توجه داده است كه پارسايى وى در دنيا و بسنده كردنش به دو جامۀ كهنه و دو قرص نان،و رها كردن جز آنها،به دليل ناتوانى از

فراهم آوردن خوردنيها و پوشيدنيهاى حلال نبوده است،و براستى كه او اگر مى‌خواست امكان فراهم آوردن آن چيزهاى خوب،و مغز گندم و عسل خالص را داشت،زيرا غذاى مغز گندم و عسل از متداولترين خوراكيهاى آن روز مردم مكه و حجاز بود و صرف نظر امام از اين گونه غذاها با توان و قدرتى كه بر تهيّۀ آنها داشت از روى رياضت نفس و آماده سازى آن براى كسب كمالات جاودانه بوده است.امام(علیه السلام)در اينجا نقيض ملزوم را يعنى غلبه نكردن هواى نفس او بر عقلش و وادار نكردن زيادى حرص او را برگزينش خوراكيها استثنا كرده است و بر اين جنبۀ عدمى با عبارت:هيهات(چه بسيار دور است)،توجّه داده است،زيرا آنچه را كه امام(علیه السلام)انجامش را از جانب خود بعيد شمرده و ناپسند دانسته،از خود نفى كرده و حكم به نيستى آن فرموده است.اما اين كه آن عدم،خود به عينه نقيض ملزوم است براى اين است كه ملزوم در اين جا ارادۀ انتخاب غذاهاى خوب و غلبۀ هواى نفس بر عقل-با اين كه مقتضاى عقل مخالفت و دورى از آن غذاهاست-و نيز وادار ساختن شهوت او را بر موافقت با بهره‌گيرى از غذاهاست«مستثنى»در اين جا عدم اين چيزهاست،و امّا جواز استثناى نقيض مقدم[ملزوم]از آن روست،كه ارادۀ اين امور شرطى است مساوى با انتخاب غذا و لباس خوب و فراهم آوردن آنها و عدم اراده آن شرط مستلزم عدم مشروط است.

موارد زيادى در زبان عربى وجود دارد كه كلمۀ لو به گونه‌اى استعمال شده است كه ملزوم علت و يا شرط مساوى براى لازم است،نقيض ملزوم از آن استفاده مى‌شود.

حرف«و»در لعلّ براى حال است،يعنى بسيار دور است كه هواى نفسم مرا وادارد بر انتخاب خوراكيها در حالتى كه ممكن است در حجاز و يمامه كسى با اين اوصاف[كه در ضمن سخنان حضرت بيان شد]وجود داشته باشد.

جمله او ابيت ،عطف بر يقودني است و از امورى است كه امام(علیه السلام)آنها را

از خود بعيد دانسته است،و واو در عبارت و حولى براى حال و عامل حال ابيت است و همچنين عبارت او ان اكون عطف بر ابيت است و آن دو از لوازم نتيجه قياس استثنائى‌اند زيرا اراده نكردن وى بر گزينش خوراكيها مستلزم نخوردن و بهره نگرفتن از آنها است و اين خود مستلزم آن است كه با شكمى پر و در حالى نخوابد كه در اطرافش شكمهاى گرسنه باشد تا بدان وسيله دچار ننگ و عار گردد.

اما شعر از باب تمثيل است و هدف دورى از ننگ و عارى است كه لازمۀ استفاده از خوردنيهاى لذيذ است با وجود نيازمندانى كه نياز به اندك غذايى دارند و بر درستى و خوبى اين لوازم به وسيله پيامدهاى نقيضهاشان يعنى همان حالات مذكور،توجه داده است،شعر از حاتم بن عبد اللّه طايى و از قطعه‌اى است كه آغاز آن چنين است:

اى دختر عبد اللّه و دختر مالك و اى دختر ذى البردين و صاحب اسب تندرو وقتى كه توشه‌اى فراهم كردى كسى را بجوى تا آن را بخورد چون كه من به تنهايى غذا نمى‌خورم چه او شخصى از راه دور آمده و بيگانه و يا نزديك و از خويشاوندان باشد،مى‌ترسم كه پس از مرگ مرا به بدى ياد كنند اين ننگ تو را بس كه شب با شكم پر بخوابى در صورتى كه پيرامون تو دلهايى محتاج به ظرفى سبوس باشند و براستى من با آنچه در اختيار دارم،تا وقتى كه مهمان دارم،بندۀ او هستم،هر چند كه اين روش،روش بردگى نيست ⁽¹⁾حسبك داء ⁽²⁾نيز روايت شده است،اطلاق واژۀ درد بر آن عمل،از آن روست كه آن كار پستى است و بايد از آن دورى جست.

در عبارت امام(علیه السلام): او ابيت ،و او اكون را بعضى به ضم آخر و مرفوع خوانده‌اند،به اين دليل كه او حرف عطف نيست بلكه همزه براى استفهام و واو پس از آن مانند فاء در آيۀ مباركه: «أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ» ⁽¹⁾متحرك است،و استفهام انكارى و بيانگر اين مطلب است كه شكم او پر و آن چنان است كه گويندۀ شعر گفته است ،و همچنين استفهام در عبارت: و اقنع من نفسى ،در معرض انكار اين مطلب است كه نفس امام(علیه السلام)بر اين دلخوش مى‌دارد كه به او امير المؤمنين گويند در صورتى كه در سختيهاى روزگار و تلخكاميها با آنان همدرد نباشد،واو در عبارت: و لا يشاركهم... واو حاليه،و او اكون ،عطف بر: اشاركهم ،و به منزلۀ نفى است .

يازدهم:امام(علیه السلام)به پاره‌اى از انگيزه‌هايى كه باعث پارسايى و ترك غذاهاى لذيذ در دنيا شده است توجّه داده از جمله آن كه وى براى اين آفريده نشده است تا خوردن غذاهاى خوب،او را از هدف اصلى بازدارد،و توضيح اين مطلب در عبارت: فما خلقت...المتاهة ،آمده است.همچنين از سرگرم شدن به خوردن غذاهاى لذيذ با خاطرنشان ساختن پيامد چنان سرگرميى يعنى همانندى با چارپايان،برحذر داشته است،و با عبارت: همّها علفها ،تا جملۀ يراد بها ،به وجه شبه به بهايم اشاره فرموده است،توضيح آن كه شخص سرگرم به خوردن غذاهاى لذيذ،اگر از نوع خورشهاى ثروتمندان و بى‌نيازان باشد،به سان چارپاى علفخوارى خواهد بود در همّت گماردن به علفى كه در اختيار دارد،يعنى همان غذاى موجود،و اگر فردى نيازمند باشد،همتش وابسته خواهد بود به هر آنچه كه از متاع دنيا به دست آورد،و تا آخر آن را بخورد و پرخورى كند و شكمبه خود را با غفلت از هدف اصلى همچون حيوان علفخوار پر كند كه همتش پر كردن شكم

از آشغال و زباله‌هاست بدون توجه به سرانجام كار خود و مقصود اصلى ديگران از او،يعنى سر بريدن و كار كشيدن از او.كلمه ريسمان و كشيدن آن را،استعاره آورده و كنايه از رها كردن و يله نمودن،همانند رها گذاشتن چارپايان است .

دوازدهم:به بعضى از شبهاتى كه احتمال داده است شايد در ذهنهاى سست وارد شود،يعنى اعتماد بر ناتوانى امام(علیه السلام)به علت خوردن خوارك ناچيز،از پيكار با دشمنان،اشاره فرموده است و توضيح آن را در عبارت: و كانّى...

الشجعان ،آورده،آن گاه به پنج طريق در مقام جواب برآمده است:

1-تمثيل به درخت بيابانى،و مقايسه خود با آن در توانمندى،بنا بر اين اصل در تمثيل همان درخت بيابانى و فرع آن امام(علیه السلام)و وجه اشتراك كمى تغذيه و خشونت غذا همانند غذاى درخت بيابانى و بد تغذيه شدن آن است،و حكم در تمثيل همان استوارى اعضاى بدن و نيرومندى او همچون صلابت چوب درخت بيابانى و توانمندى آن است،اين يك پاسخ است بر ردّ شبهه ياد شده.

2-همانند كردن دشمنان و همگنان خود،همچون معاويه با درختان سرسبز و خرم باغها،در اين تمثيل درختان اصلند و دشمنان و همگنان آن حضرت فرع،و وجه اشتراك همان سرسبزى و شادابى است كه در اثر رفاه و خوراك لذيذ به دست مى‌آيد و حكم قطعى آن نرم و نازك بودن پوست و ناتوانى از مقاومت و كمى استقامت در برابر رويدادها و علاقه به ناز و نعمت و رفاه است و غرض امام(علیه السلام)آن است كه ديگران بدانند همگنان او از وى ناتوانترند و در نتيجه شبهۀ مزبور برطرف گردد.

3-تمثيل آن بزرگوار به گياهان ديم مانند تمثيل به درخت بيابانى است،و حكم در اينجا آن است كه امام(علیه السلام)در برافروختن آتش جنگ تواناتر و در شعله‌ور ساختن آن مقاوم‌تر و پايدارتر،و همچون نباتات ديم در آتش ديرپا است .

4-تمثيل خود،نسبت به پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)،به درخت خرمايى نسبت به درخت خرماى ديگر،اصل اين تمثيل،درخت خرما نسبت به درخت خرماى ديگر،و فرع آن،جايگاه امام(علیه السلام)نسبت به رسول خداست وجه اشتراك اين است كه امام(علیه السلام)علوم و كمالات نفسانى خود را از چراغ دانش و كمالات پيامبر(صلی الله علیه و آله) اقتباس كرده،به سان بهره گرفتن معلول از علت و چراغ از شعله.

5-امام(علیه السلام)خود را نسبت به پيامبر(صلی الله علیه و آله)چون ذراع نسبت به بازو مى‌داند، بنا بر اين اصل[مشبه به]:ذراع نسبت به بازو و[مشبه]،فرع:امام(علیه السلام)نسبت به پيامبر(صلی الله علیه و آله)است.و وجه اشتراك نزديكى امام نسبت به پيامبر و پشتيبانى از او،و وسيله بودن براى رسيدن پيامبر به مقصود خود يعنى اتمام و اكمال دين است و اصل بودن پيامبر در همۀ اين موارد مانند نزديكى دست به بازو،و اصل بودن بازو نسبت به دست است،و اين كه دست نسبت به بازو وسيله‌اى براى تصرّف و حمله مى‌باشد،امّا حكم در اين دو تمثيل يكى و آن ناتوان نبودن امام(علیه السلام)از مبارزه با همگنان و نبرد با دلاوران است،و دليل قطعيّت اين حكم،وجه اشتراك اوّل آن است كه چون علوم يقينى و بينش دينى امام(علیه السلام)با بينش پيامبر(صلی الله علیه و آله) متناسب بوده است اين خود بزرگترين چيزى است كه به منظور حمايت از دين او را به شجاعت واداشته و بر مبارزۀ امثال و اقران نيرو مى‌بخشيد،و ثبوت حكم از وجه اشتراك دوم نيز همين طور است.

بعد از آن كه امام(علیه السلام)آن حكم را ثابت كرد و ناتوانيى را كه در باره‌اش تصور مى‌رفت از خود سلب كرد،با سوگند جلاله آن را مورد تأكيد قرار داده است به اين ترتيب كه اگر تمام عرب براى مبارزۀ با او پشت به پشت هم دهند هر آينه رو از آنها برنخواهد گرداند،و اگر فرصت گردن زدن آنان را بيابد به سوى ايشان خواهد شتافت،يعنى به هنگام نبرد و استحقاق آنان براى كشته شدن به دليل دشمنى آنان با دين و نادرستى عفو و چشم‌پوشى از آنان،به خاطر

شباهت امام(علیه السلام)به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)در آغاز اسلام است زيرا پيامبر(صلی الله علیه و آله) گذشت و عفو را جز در جاى خود به كار نمى‌برد.نقل كرده‌اند كه امام(علیه السلام)در يك روز-چون مصلحت دين را تشخيص داد-هزار نفر را يكجا از پا در آورد .

سيزدهم:امام(علیه السلام)وعده داد كه بكوشد تا روى زمين را از آن شخص واژگون و كالبد سرنگون پاك سازد،مقصود امام(علیه السلام)از آن شخص معاويه بود،و اين كه امام(علیه السلام)تعبير به شخص و جسم كرد به دليل رجحان جنبه بدنى معاويه بر جنبۀ روانى‌اش بود،از آن رو كه وى به كمال بدن خود بيش از كمال روحش توجه داشت به حدى كه گويا او تنها جسم و كالبد بوده است و با بيان اين كه معاويّه كسى است واژگونه و كالبدى سرنگون،اشاره فرموده است به توجه داشتن معاويه از جنبۀ عالى،و سرپيچى او از دريافت كمالات روحى به جنبه پست،و واژگونگى او در دنيا و سرنگونى چهرۀ عقل او به سمت كسب دنيا براى دنيا و توجه به گرد آورى مال دنياست،زيرا كه هدف نهايى از عنايت خداوندى به آفرينش انسان اين است كه با مصون داشتن فطرت اصلى خود از آلودگى به رذايل اخلاقى،راه مدارج كمال را بپيمايد و اگر انگيزه‌هاى پر كشش او را به سمت دنيا بكشد و فريفته محبت دنيا شود تا آن جا كه يكسره متوجه دنيا گردد و همواره در مراحل انحطاط محبت دنيا سقوط كند،بدين ترتيب نگونسارى از مراتب كمال و واژگونى‌اش در پستيها و پرتگاههاى ضلالت و گرفتارى‌اش با غل و زنجيرهاى آن،تحقق مى‌يابد.

در عبارت امام(علیه السلام):تا دانۀ كلوخ از ميان دانۀ گندم دور شده و جدا گردد، دانۀ كلوخ يعنى معاويه و دانۀ دور شده يعنى مؤمنان،و وجه تشبيه آن است كه امام(علیه السلام)مؤمنان را از وجود معاويه خالص و آنها را جدا مى‌كند،تا ايمانشان رشد كند و دينشان استوار گردد،زيرا وجود معاويه در بين آنها وسيلۀ مهمى براى تباه ساختن عقيده‌شان و نابودى دينشان است،همان طور كه صاحب خرمن،

غله‌هاى خود را پاك و آميخته‌هاى آنها و هر چه كه از كلوخ و امثال آن باعث فساد غلّه مى‌گردد،از ميان بيرون مى‌كند.شارح نهج البلاغه عبد الحميد بن ابى الحديد گفته است همان طورى كه كشاورزان در بيرون آوردن كلوخ،سنگ، خار و امثال آنها از ميان كشت،تلاش مى‌كنند تا باعث فساد در رويش زراعت نشود و محصول را تباه نسازد.

اين گفتار ابن ابى الحديد محلّ نظر است،زيرا كه بيرون بردن گل از ميان زراعت معنايى ندارد و از طرفى عبارت:دانۀ گندم درو شده (حبّ الحصيد) ،آن معنا را نمى‌رساند .

چهاردهم:دنيا را به صورت موجودى با خرد وانمود كرده و او را بمانند خردمندان،مخاطب قرار داده،تا به خاطر شگفت آميزى اين خطاب،در دلها بهتر جايگزين شود.آن گاه به كناره‌گيرى و دورى از آن همانند زنى كه طلاق داده‌اند،امر فرموده است.و عبارت: حبلك على غاربك مهار تو بر كوهانت آويخته است،به عنوان تمثيل،كنايه از طلاق است،و اصل اين تمثيل،آن است كه هر وقت بخواهند شتر را براى چرا رها كنند،مهارش را بر كوهانش مى‌آويزند، و اين به صورت مثلى در آمده است،براى هر كسى كه از حكمى آزاد و رها شود.

سپس دنيا را صاحب چنگالهايى دانسته است،كنايه از اين كه دنيا انسان را به طرف خواسته‌ها و زينتها تا سر حدّ هلاكت ابدى مى‌كشاند همچنان كه شير طعمۀ خود را مى‌كشد،و همچنين دنيا را صاحب رشته‌ها و طنابها دانسته و به وسيلۀ آن صفت استعارى،خواسته است بگويد دنيا دل مردم را با خواهشهاى خيالى مى‌ربايد همان طور كه طنابهاى دام صيّاد،صيد را به دام مى‌اندازد،و نيز كلمۀ: (مداحض) لغزشگاهها،را براى شهوات و لذّتهاى دنيايى،از آن جهت استعاره آورده است كه پاى خرد در آنجا از راه حق مى‌لغزد و آنجا،جاى زمين خوردن عقول است،و مقصود امام(علیه السلام)از تمام اينها،پارسايى در دنيا و دورى

خود از دنياست .

آن گاه شروع به پرسش از مردمانى كرده است كه دنيا آنها را با بازيچه‌هاى خود فريفته و از ملّتهايى كه با زر و زيور خود آنان را شيفتۀ خود كرده است، پرسشى بر سبيل سرزنش،و نكوهش در مورد اين نحو برخورد دنيا با ايشان،تا اين كه آنها را از دنيا بيزار و برحذر كند،البتّه اين سخن از باب تجاهل عارف است،كلمۀ:مداعب،جمع مدعبة به معنى بازيچه را براى دنيا استعاره آورده است،و جهت شباهت آن است كه دنيا موقع خالص بودن لذتهايش براى مردم و فريفتن آنها و بعد حمله‌ور شدن بديشان به صورت جدّى،مانند كسى است كه با ديگرى شوخى مى‌كند و مى‌خندد و با حرفها و كارهاى چرب و نرم او را مى‌فريبد،آن گاه از راه جدّى وارد شده و طرف را مى‌آزارد و يا نابود مى‌سازد،كلمۀ غرور،گول زدن را به دنيا از آن جهت نسبت داده است كه دنيا يك وسيلۀ مادّى براى گول خوردن آدمى است.

در نسخۀ سيد رضى-رحمه اللّه-غرّرتيهم با ياء آمده است،دليلش آن است كه ياء از اشباع كسره توليد شده است.

پانزدهم:اشاره به سرانجام مردم دنيا كرده است كه به سمت آن در حركتند،يعنى گروگان قبرها و فرورفته در زير لحدهايند و در اين سخن توجه داده است كه فريب خوردن و شيفتگى آنها به چيزى است كه تا اين حد با آنها ناخالص است،تمام اينها براى بيزار كردن و دور ساختن آنان از دنياست،كلمه هاء براى تنبيه است،و لفظ رهائن ،يعنى گروگانها را براى مردم از آن جهت عاريه آورده است كه اينان در قبرها مانند گروگانى محكم گرفته شده‌اند،و احتمال دارد كه حقيقت باشد نه استعاره،و رهينه به معناى گروگزار يعنى همان كالبدهاى مقيم در قبرها .

شانزدهم:امام(علیه السلام)سوگند ياد كرده است كه اگر دنيا شخصى قابل رؤيت

و كالبدى محسوس بود،حدود الهى را-در قبال بندگانى كه به سبب آرزوها آنها را فريب داده و به مشقت‌هايى گرفتار كرده است كه نه راه رفتن دارد و نه راه برگشت يعنى اين كه آن موارد از جاهايى است ورود و خروج از آن ممكن نيست-در بارۀ او اجرا مى‌كردم .چون امام(علیه السلام)در اين گفتگو،همچون آموزگارى براى دنيا كه از نيرنگ و فريب او اطلاع يافته و مانند كسى كه او را از خود نااميد مى‌سازد مى‌گويد:چه دور است كه حال از تو فريب بخورم.يعنى پس از گول خوردن و اعتمادم به تو!آن گاه به بعضى از دلايل دورى از دنيا و بيزارى از نزديك شدن به آن،توجه مى‌دهد،كه عبارتند از:گام نهادن در لغزشگاه دنيا باعث لغزيدن و سوار شدن بر امواج آبهاى دنيا باعث غرق شدن،و دورى از بندهاى دنيا باعث رسيدن به سلامتى است،و اين كه شخص سالم از دست دنيا،باكى از تنگى خوابگاهش ندارد و هر تنگنايى از قبيل تهيدستى،زندان،بيمارى و گرفتارى پس از سلامت از دست دنيا هر چه تنگ باشد در برابر آن آسايش كه از گشايش در دنيا و تاخت و تاز در ميدانهاى شهوانى دنيا،از عذاب دردناك در آخرت نصيب انسان مى‌شود،گشايش محسوب مى‌شود و دنيا در كوتاهى و بى‌توجهى امام(علیه السلام) بدان،همچون روزى است كه وقت پايان يافتن آن فرا رسيده باشد.

كلمات مداحض ، لجج ، حبال استعاره‌اند براى شهوتها و لذتهاى دنيا:

اول:از آن جهت كه شهوتهاى دنيا زمينۀ آن را دارند كه باعث دلبستگى شوند و انسان را به افزون طلبى،يا تجاوز از حد اعتدال به مرز حرام بكشانند،و در نتيجه پاى نفس انسانى از راه حق بلغزد و در پرتگاههاى هلاكت و موارد گناه بيفتد.

دوم:از آن رو كه خواسته‌ها و آرمانهاى دنيايى بى‌پايان است و از پيامدهاى حتمى كسى كه سرگرم بدان و غرق در آن شده،آن است كه خويشتن را در دريايى غرق مى‌كند كه كناره ندارد،و در نتيجه از قبول رحمت حق سرباز

زده،همچون كسى كه خود را در دريايى ژرف افكند،به هلاكت ابدى مبتلا شود.

سوم:از نظر اين كه انسان وقتى فريب دنيا را خورد و در راه علاقۀ به دنيا به خواسته‌هاى خود رسيد،دنيا مانع جهش و پرش او به ساحت قدس خداوندى شده و از پريدن با دو بال نيروى عقلانى در ساحت قدس حق و منزلگاههاى اولياى بزرگ خدا باز مى‌دارد،همان طور كه بندهاى صياد بال پرنده را از پريدن باز مى‌دارند.استعمال كلمات وطى ، ركوب ، زلق و غرق از باب استعارۀ ترشيحى است .سپس امام(علیه السلام)موضوع دورى خود از دنيا را تكرار و سوگند ياد كرده است كه در برابر دنيا سر فرود نخواهد آورد تا دنيا او را خوار سازد،و زمام اختيارش را به دست او نخواهد داد تا هر جا كه مى‌خواهد بكشد،در اين عبارت توجّه بر اين مطلب است كه كسى در دنيا خوار نمى‌شود مگر اين كه خود را خوار ساخته و دنيا را بپرستد و دنيا نمى‌تواند زمام اختيار كسى را به دست گيرد مگر اين كه كسى خود زمام اختيارش را به دست آن سپارد،و اين مطلب واضحى است،زيرا انسان تا وقتى كه نيروى حيوانى را مغلوب كرده و اختيار آن را به دست عقل سپرده است محال است كه دنيا بتواند او را خوار سازد و به بندگى اهل دنيا بكشد،امّا هر وقت از شهوت خود-در برابر جلوه‌هاى دنيا-پيروى كند،دنيا او را به پست‌ترين صورت خوار مى‌سازد و به بدترين نوع بردگى مى‌كشاند،چنان كه امام(علیه السلام)فرموده است:بندگى شهوت پست‌تر از بندگى بردگان است ⁽¹⁾.صفت:رها كردن افسار، را-براى سهولت پيروى كردن قوّۀ عاقله از نفس امّاره و سخت نگرفتن در خوددارى از به كار گرفتن عقل در خدمت نفس-استعاره آورده است.

هفدهم:امام(علیه السلام)سوگند ياد كرده است،تا آنچه را كه بدان تصميم قطعى گرفته و در صدد انجام آن است-يعنى رياضت نفس خود-در ذهن طرف

جايگزين كند،و توصيف اين رياضت نفس بالقوه مستلزم دو مطلب است:

نخست آن كه وى نفس خود را به قرص نانى خرسند سازد و اگر به آن دسترسى پيدا كرد چون غذاى دلپسندش آن را بپذيرد.و از خورش به نمكى بسنده كند.اين رياضت،رياضت قوۀ شهوت است،و چون قوۀ شهوانى دشمن نفس انسانى است و بيشترين فساد از طرف آن قوه به آدمى وارد مى‌شود،از اين رو،امام(علیه السلام)، مخصوصا آن را نام برده و با تصميم قاطع به مقابلۀ آن برخاسته است،و احتمال دارد كه مقصود امام(علیه السلام)،تربيت همۀ قواى نفسانى باشد،كه امام چنين توصيف كرده است،نفس با وجود رياضت و تمرين به قرص نانى خرسند است،زيرا كنترل شهوت از كنترل ساير قوا مهمتر و دشوارتر است،و اشاره به كنترل قوۀ شهوانى تا به حدّى كه بيان شده است،رساتر از آن است كه تربيت و رياضت را با وصف سخت و شديد بيان مى‌كرد.امام(علیه السلام)در سوگند خود به عنوان ادب در گفتار،مشيّت و ارادۀ خدا را استثنا كرده است،به دليل آيه مباركه: «لا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلاّ أَنْ يَشاءَ اللّهُ» ⁽¹⁾و براى جلب توجه به اين مطلب كه امور در سلسلۀ نيازمندى و احتياج،به خداوند منتهى مى‌شوند.

دوم-امام(علیه السلام)كاسۀ چشم خود را همچون چشمه آبى به حال خود وامى‌گذارد كه آبش خشكيده باشد وجه شبه آن است كه اشكهاى چشم تمام شده،و در اشتياق به ملأ اعلى و آنچه از خوشبختى ابدى براى اولياى خدا آماده شده و همچنين از ترس محروم ماندن از آنها،با گريه از اشك تهى گردد.و آن كس كه در جايى غريب مانده و در موضع ترس و وحشت است چگونه شوق ديدار وطن اصلى و نخستين جايى نباشد كه با آنجا انس داشته است.الفاظ مطعوما ، مأدوما و مستفرغة [از نظر تركيبى]حال مى‌باشند.

آن گاه امام(علیه السلام)به تشبيه و تمثيل خود به حيوان چرنده و گله گوسفند پرداخته است،با اين فرض كه او نيز حالتى مانند اين حيوانات داشته باشد و هدفش از دنيا همان هدف باشد.البته اين مطلب را به عنوان انكار از اين كه آن بزرگوار نسبت به نفس خود چنان حالتى را بپسندد.اصل در اين تمثيل حيوان چهارپاست،و فرع آن بزرگوار است.و چون اصل مورد قياس نسبت به انسان كامل در نهايت پستى بوده چنين تشبيهى باعث نفرت زيادى نسبت به صفاتى است كه تشبيه مستلزم داشتن آن صفات است.

عبارت امام(علیه السلام)قرّت اذن عينه-يعنى در چنين حالتى چشمش روشن! -جملۀ خبرى در معرض انكار و به مسخره گرفتن چنان لذتى است همانند آيه مباركه: «ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ » ⁽¹⁾هيجدهم:امام(علیه السلام)توجه داده است كه اگر نفس داراى صفات نام برده باشد،سزاوار آن است كه گفته شود،خوشا به حال او!و بيشترين صفات پسنديده را در چنان نفسى جمع كرده است:

اوّل-اداى فرمان واجب خداوند و آنچه را كه خداوند بر او فرض دانسته است.

دوم-عبارت: و عركت بجنبها بؤسها [در سختيها بردبار و نستوه باشد]، كنايه از پايدارى در برابر ناگواريهاست.مى‌گويند:عرك فلان بجنبه الاذى، هر گاه كسى را كه باعث اذيّت اوست ناديده گرفته و در برابر آزار او شكيبا باشد.

و اين عمل خود مستلزم شمارى از فضايل اخلاقى از قبيل:بردبارى، بخشندگى،گذشت،چشم‌پوشى،و فروخوردن خشم،و همچنين تحمّل ناراحتى، پاكدامنى و امثال اينهاست.

سوم-جملۀ: ان تهجر باللّيل غمضها (در شب از خواب دورى گزيند)، كنايه است از شب زنده‌دارى با عبادت پروردگار و سرگرم بودن به ذكر خدا تا وقتى كه خواب بر او غلبه كند آن گاه زمين را فرش و كف دستش را بالش خود قرار دهد:يعنى هيچ زحمتى براى آماده ساختن بستر و بالش نرم به خود راه نمى‌دهد، بلكه از هر نوع زحمتى به دور،و از هر نوع آرايشى بركنار و از هر رفاه و آسايشى منزّه است.

عبارت: فى معشر مى‌تواند متعلّق به هر يك از افعالى كه مربوط به نفس است،بوده باشد،يعنى:من كه اين كارها را انجام دادم از جمله كسانى هستم كه شأن اينان چنين است،و آنها را با چهار ويژگى معرّفى فرموده است:

اوّل:ترس از معاد،خواب را از چشمهاى آنان ربوده است.

دوم:آنان خواب و استراحت ندارند،اين عبارت كنايه از مشغول بودن آنها در تمام شب به ذكر پروردگارشان است،مثل آيۀ مباركه: «تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ» ⁽¹⁾.

سوم:و لبهاى آنان آهسته به ذكر پروردگارشان گوياست مثل آيه مباركه:

«يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً» ⁽²⁾.

چهارم:و با استغفار فراوان گناهانشان را پراكنده سازند،و اين قسمت چهارم لازمه و يا نتيجه سه قسمت اوّل است،كلمۀ تقشّع،[پراكندگى ابرها]را براى از بين رفتن گناهان،استعاره آورده است،و وجه مشابهت آن است كه گناهان و هيأتهاى جسمانى در سياه كردن صفحه‌هاى جانها و پوشاندن و ممانعت آنها از پذيرش انوار الهى،نظير ابرهاى متراكمى است كه صفحۀ زمين

را از پذيرش نور خورشيد و آمادگى براى روييدن گياه،و امثال آن،مانع گردد.

پس كلمۀ: (تقشّع) را استعاره آورده است براى از بين رفتن و محو شدن گناهان از صفحات دلها.همۀ اين عبارات براى آن است كه امام(علیه السلام)مى‌خواهد مردم را وادار به اطاعت پروردگار كند و آنان را به ورود در جرگۀ اولياى خدا جذب نمايد.

توفيق در دست خداست.

45-از جمله نامه‌هاى آن حضرت به يكى از كارگزاران

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى إِقَامَةِ الدِّينِ- وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِيمِ- وَ أَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ الثَّغْرِ الْمَخُوفِ- فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَى مَا أَهَمَّكَ- وَ اخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْثٍ مِنَ اللِّينِ- وَ ارْفُقْ مَا كَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ- وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِينَ لاَ تُغْنِي عَنْكَ إِلاَّ الشِّدَّةُ- وَ اخْفِضْ لِلرَّعِيَّةِ جَنَاحَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ- وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ- وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِيَّةِ- حَتَّى لاَ يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ- وَ لاَ يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ

لغات

نخوة:كبر و خودخواهى.

اثيم:گناهكار ضغث:پاره‌اى از چيزى كه با چيز ديگر مخلوط شده باشد و اصل اين واژه به معناى مشتى از خاشاك است كه خشك و تر توأمند.

اعتزم بكذا:واجب شمرد و بدان پايبند شد.

ترجمه

«امّا بعد،تو از جمله كسانى هستى كه من براى حفظ دين از آنان كمك مى‌طلبم و به دست آنان سركشى بدكاران را درهم مى‌شكنم،و راه ترسناك مرزى را به يارى آنان مى‌بندم.بنا بر اين در هر كارى كه در چشم تو بزرگ جلوه كند از خدا يارى بطلب،سختى و ناراحتى را با مقدارى از نرمى و ملايمت بياميز،و آن گاه كه مدارا كردن مناسب است،به مدارا رفتار كن،و هنگامى كه سختى و سختگيرى به كار مى‌آيد،به درشتى و سختگيرى بپرداز.براى تودۀ مردم فروتن و گشاده‌رو باش،و با آنان به خوشرويى رفتار كن و در نگاه كردن با گوشۀ چشم و نگاه خيره و اشاره و

سلام دادن،رفتار يكسان داشته باش،تا بزرگان و قدرتمندان به ستم تو چشم طمع نبندند و زير دستان و ناتوانان از عدالت تو نااميد نشوند .»

شرح

نخست امام(علیه السلام)او را با سه مطلبى كه از جانب خود اعلام كرده،دلجويى نموده و براى پذيرش فرمانهايش آماده ساخته است،آن سه مطلب عبارت است از اين كه وى از جمله كسانى است كه امام(علیه السلام)براى حفظ دين از ايشان كمك مى‌طلبد و با آنان سركشى گنهكاران را در هم مى‌كوبد و مرزهاى ناامن را مى‌بندد.

كلمه اللّهاة ⁽¹⁾را استعاره آورده است براى آنچه از مرزهاى كشور كه در صورت باز بودن احتمال فساد در آنها مى‌رود و براى بستن آن نياز به سپاه و ساز و برگ است،از باب تشبيه به شيرى كه دهانش را براى دريدن شكار خود باز كرده است ، آن گاه به دنبال آن به مطالبى از مكارم اخلاق دستور داده است:

اوّل:آن كه در هر كارى از كارهايش كه در نظر او مهمّ و بزرگ جلوه مى‌كند از خدا كمك بخواهد،زيرا زارى در پيشگاه او و كمك‌خواهى از او بهترين وسيله كمك بر رفع گرفتاريهاست.

دوم:آن كه سختى و درشتى را با نوعى از نرمى و ملايمت درآميزد،و هر سخن را در جاى خود به كار ببرد تا وقتى كه مدارا و نرمش مناسب است،نرمى و مدارا كند و هنگامى كه راهى جز درشتى و سختى نيست درشتى كند.

سوم:براى تودۀ مردم بال خود را بگسترد،كنايه از فروتنى براى آنهاست .

چهارم:با رعيّت گشاده‌رو باشد،و اين عبارت كنايه از برخورد با گشاده‌رويى و چهرۀ باز با رعيّت است نه در هم‌كشيدگى و گرفته بودن چهره.

پنجم:آن كه پهلوى خود را براى آنان نرم گرداند،و اين كنايه از آسان

گرفتن و سختگيرى نداشتن با آنهاست.

ششم:در نگاه با گوشۀ چشم و نگاه تند،اشاره و سلام ميان مردم،رفتار همسان داشته باشد.واژۀ لحظه اخصّ از نظره است.و اين عبارت دستور به صفت پسنديدۀ عدالت در بين مردم است تا قدرتمندان چشم طمع به ستمكارى او نداشته باشند تا از اين راه بر او چيره شوند و ناتوانان از اجراى عدالت او در حق قدرتمندان نااميد نباشند تا در نتيجه خود را ناتوان سازد و از انجام اعمال شايسته درمانده شود،توفيق از آن خداست.

46-از وصاياى امام(علیه السلام)به امام حسن و امام حسين(علیه السلام)موقعى كه ابن ملجم(خدايش او را

اشاره

از رحمت خود دور كند)آن بزرگوار را ضربت زد:

أُوصِيكُمَا بِتَقْوَى اللَّهِ وَ أَلاَّ تَبْغِيَا الدُّنْيَا وَ إِنْ بَغَتْكُمَا- وَ لاَ تَأْسَفَا عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا زُوِيَ عَنْكُمَا- وَ قُولاَ بِالْحَقِّ وَ اعْمَلاَ لِلْأَجْرِ- وَ كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً- أُوصِيكُمَا وَ جَمِيعَ وَلَدِي وَ أَهْلِي وَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي- بِتَقْوَى اللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِكُمْ وَ صَلاَحِ ذَاتِ بَيْنِكُمْ- فَإِنِّي سَمِعْتُ جَدَّكُمَا ص يَقُولُ- صَلاَحُ ذَاتِ الْبَيْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلاَةِ وَ الصِّيَامِ- اللَّهَ اللَّهَ فِي الْأَيْتَامِ فَلاَ تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ- وَ لاَ يَضِيعُوا بِحَضْرَتِكُمْ- وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي جِيرَانِكُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِيَّةُ نَبِيِّكُمْ- مَا زَالَ يُوصِي بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُمْ- وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي؟الْقُرْآنِ؟- لاَ يَسْبِقُكُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَيْرُكُمْ- وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الصَّلاَةِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِينِكُمْ- وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي بَيْتِ رَبِّكُمْ لاَ تُخَلُّوهُ مَا بَقِيتُمْ- فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا- وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ- وَ أَلْسِنَتِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ- وَ عَلَيْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ- وَ إِيَّاكُمْ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّقَاطُعَ- لاَ تَتْرُكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ- فَيُوَلَّى عَلَيْكُمْ شِرَارُكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلاَ يُسْتَجَابُ لَكُمْ- ثُمَّ قَالَ يَا؟بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ؟- لاَ أُلْفِيَنَّكُمْ تَخُوضُونَ دِمَاءَ الْمُسْلِمِينَ خَوْضاً- تَقُولُونَ قُتِلَ ؟أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ؟- أَلاَ لاَ تَقْتُلُنَّ بِي إِلاَّ قَاتِلِي- انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ- فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَةٍ- وَ لاَ تُمَثِّلُوا بِالرَّجُلِ- فَإِنِّي سَمِعْتُ؟رَسُولَ اللَّهِ ص؟ يَقُولُ- إِيَّاكُمْ وَ الْمُثْلَةَ وَ لَوْ بِالْكَلْبِ الْعَقُورِ

لغات

بغيت كذا:چنين خواستم،اغباب أفواههم:

روزى به آنان غذا دهند و روزى ندهند.

مناظره:نگهدارى و مراقبت تدابر:از يكديگر بريدن و دورى كردن.

مثله:اعضاى بدن كسى را بريدن،مورد عبرت قرار دادن.

ترجمه

«شما را به ترس از خدا سفارش مى‌كنم.و اين كه مبادا شما به دنبال دنيا برويد،هر چند كه دنيا در پى شما بيايد و مبادا به چيزى از دنيا كه از دست داده‌ايد اندوهگين شويد،و سخن راست و درست بگوييد و براى پاداش اخروى كار كنيد، دشمن ستمكار و يار ستمديده باشيد.

شما و تمام فرزندان و خاندانم و هر كه را كه نامه‌ام به او برسد،به تقوى و ترس از خدا،و نظم و ترتيب كارتان و اصلاح و آشتى در اختلاف ميان خود، سفارش مى‌كنم،زيرا من از جد شما شنيدم كه مى‌فرمود:«اصلاح ذات البين از نماز و روزه بالاتر است» ⁽¹⁾خدا را خدا را در حق يتيمان،آنها را يك دهان سير و يك دهان گرسنه به صورت نوبتى نگاه نداريد،و مبادا در نزد شما ضايع و تباه شوند.

خدا را در بارۀ همسايگانتان،زيرا آنان مورد وصيت و سفارش پيامبرتان هستند، پيامبر(صلی الله علیه و آله)همواره در بارۀ آنان سفارش مى‌كرد تا آنجا كه ما گمان برديم براى آنان مى‌خواهد ميراث قائل شود.خدا را خدا را در بارۀ قرآن،مبادا ديگران در عمل بدان بر شما پيشى گيرند.خدا را خدا را در بارۀ نماز كه ستون دين شماست.خدا را خدا را در بارۀ خانۀ خدا[مكه]مبادا تا زنده‌ايد آنجا را خالى گذاريد،زيرا اگر آن به حال خود رها شود بى‌درنگ عذاب خواهيد ديد.خدا را خدا را در مورد جهاد با ثروتها و جانها و زبان و بيانتان در راه خدا.به شما دوستى با هم و بخشش به يكديگر را توصيه مى‌كنم و از دورى و جدايى از هم،شما را برحذر مى‌دارم،مبادا امر به معروف و نهى از منكر را ترك كنيد كه بدكرداران بر شما مسلّط خواهند شد،آن گاه هر چه دعا كنيد به اجابت نخواهد رسيد.

آن گاه فرمود:اى فرزندان عبد المطلب!هرگز من راضى نيستم كه شما را در حالى ببينم كه در خون مسلمانان دستتان را به سختى فرو برده‌ايد به بهانۀ اين كه مى‌گوييد:امير المؤمنين را كشتند،امير المؤمنين را كشتند!بدانيد كه در عوض من به جز كشندۀ من كسى ديگر را نبايد بكشيد.

به دقت توجه كنيد اگر من بر اثر ضربت ابن ملجم به شهادت رسيدم،در عوض يك ضربت او شما هم به او يك ضربت بزنيد،و مبادا او را مثله كنند،زيرا من از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:«مبادا كسى را مثله كنيد هر چند كه سگ هار باشد » ⁽¹⁾.

شرح

امام(علیه السلام)آنان را به چند چيز سفارش كرده است:

اول چيزى كه سفارش فرموده است،تقواى الهى است كه اساس همۀ كارهاى خير است.

دوم:پارسايى در دنيا،و مبادا كه آنها در پى دنيا باشند،هر چند كه دنيا در پى آنان برآيد،يعنى با آنچه كه به صورت خير و نيكى در خود آماده ساخته و بر آنها رو آورد.كلمۀ«البغيه:رغبت»را به اعتبار آسان قرار گرفتن دنيا در اختيار آنان يعنى فراهم آمدن وسايل خير دنيايى براى ايشان،استعاره آورده است،از آن رو كه دنيا به اين اعتبار گويى طالب و راغب آنهاست.

سوم:مبادا بر آنچه از دست داده و از خيرات دنيا محروم مانده‌اند افسوس خورند،كه اين تأسف نخوردن خود از لوازم پارسايى واقعى در دنياست.

چهارم:آن كه نبايد جز حقّ را بگويند،و آن همان چيزى است كه از اوامر و نواهى خداوند شايستۀ گفتن است،و ديگر آن كه كار را براى اجر اخروى انجام دهند:يعنى گفتار و رفتارشان به اين دو محدود گردد.

پنجم:آنكه با ستمگر دشمن،و ياور ستمديده باشند،و اين خود از لوازم گفتن حرف حقّ و عمل كردن به خاطر حق است،زيرا كسى كه طرفدار عدالت راستين است ناگزير بايد از ستمگر متمايل به سمت ظلم و جور دورى كند،و با او بستيزد تا اين كه او را به راه فضيلت عدالت بازگرداند،پس در اين صورت يار و ياور ستمديده خواهد بود .سپس دوباره براى تأكيد برمى‌گردد،و امام حسن و امام حسين(علیه السلام)و تمام فرزندان،خاندان و هر كس از بندگان خدا را كه وصيّتنامه‌اش به او برسد را،به تقوا و ترس از خدا سفارش مى‌كند،در حالى كه آن را تكرار نموده و در ادامۀ آن صفات و خصال ديگرى را نيز به شرح ذيل بيان مى‌كند:

1-اصلاح و آشتى ميان دو طرف اختلاف.و كلمۀ:ذات كنايه از حالتى است كه باعث جدايى و دورى گردد.بعضى گفته‌اند:حالتى است بين دو كس، دو قبيله و يا مردى با خانواده‌اش.امام(علیه السلام)دستور آشتى دادن بين آن دو از فساد و تباهى داده است.و بعضى گفته‌اند:احتمال دارد،مقصود از بين در اينجا وصل و مقصود از:ذات،هواى نفس باشد،يعنى هواى نفسى را كه به شما ارتباط دارد،از فسادى كه گرفتار است نجات دهيد.و گفته شده است:كه كلمۀ:ذات كلمه‌اى است در غير محل و زايد،مانند آيه مباركه: «اللّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ » ⁽¹⁾.

آشتى و اصلاح ذات البين از لوازم انس و محبّت در راه خداست،و آن خود فضيلتى است زير پوشش صفت عفّت و پاك نفسى.

امام(علیه السلام)آنان را به اصلاح ذات البين وادار كرده است،به دليل روايتى كه خود از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)شنيده است و آن روايت اين است:«اصلاح ذات البين

از نماز و روزۀ تمام عمر بالاتر است»و دليل برترى در اينجا همان است كه قبلا به اطّلاع رسيد كه مهمترين هدف شارع(صلی الله علیه و آله)جمع آورى مردم در مسير حركت به سوى خدا و پيوند آنان در رشتۀ دين خداست،و اين كار با رودررو شدن و اختلاف بين آنها و وجود فتنه در ميان آنها امكان ندارد،بنا بر اين،سازش و صلح ميان مردم از جمله مهمترين چيزهايى است كه وصول به هدفهاى شارع مقدس جز به وسيلۀ آنها ميّسر نمى‌شود،و اين جهت در نماز و روزه،وجود ندارد،زيرا بدون نماز و روزه،رسيدن به هدف نام برده امكان پذير است،از اين رو برترى آن بر نماز و روزه ثابت شد.اين خبر به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن چنين است:هر چه كه اين طور باشد،پس بايد انجام داد .

2-امام(علیه السلام)آنان را در بارۀ يتيمان از خداوند ترسانده و از گرسنه نگهداشتن آنان نهى كرده است.و اين مطلب را با تعبير: «اغباب افواههم» ،يعنى به نوبت نگهدارى دهانهايشان،در كنايه بيان كرده است،زيرا در چنين حالتى احتمال گرسنه ماندن آنهاست.سپس ايشان را از تباه ساختن يتيمان بر حذر داشته است، چرا كه لازمۀ آن،امر به نيكى و احسان بديشان است،و آن خود فضيلتى است از فضايل عفّت و پاكى.

3-سفارش در بارۀ همسايگان و ترس از خدا در بارۀ آنها كرده و در خصوص به دست آوردن دل آنها و گرامى داشت ايشان به دليل سفارش پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)در بارۀ آنان،توجّه داده است،و به خاطر تأكيد نسبت به حفظ حقوق همسايگان مانند حفظ وصيّت پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بارۀ ايشان،آنان را عين وصيّت تعبير فرموده است.اين نوع مجاز از باب تسميۀ شيء به نام متعلّق است.

سخن امام(علیه السلام): ما زال...سيورثّهم ،تفسيرى براى وصيّت مورد ذكر است، و آن عبارت نيز به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن در حقيقت چنين است:و هر چه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بارۀ آن اين چنين سفارش كرده باشد به طور

حتم بايد حفظ شود .

4-سفارش در بارۀ محتواى قرآن كريم،يعنى قوانين و دستورها و ترس از خدا در صورت ترك آنها،و نهى از اين كه مبادا ديگران در عمل به قرآن پيشى گيرند،كه اين خود باعث شتافتن و پيشى گرفتن بدوست.

5-سفارش به فرمان نماز و ترس از خدا در بارۀ آن،و بر فضيلت نماز به وسيله قياس مضمرى توجه داده است كه صغراى آن جملۀ: فانّها عمود الدّين ، مى‌باشد،و آن عين حديثى است كه ما قبلا نقل كرديم و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر آنچه آن طور باشد لازم است كه با به پاداشتن آن دين به پاداشته شود.

6-سفارش در بارۀ خانۀ خدا و نهى از ترك زيارت آن در تمام طول عمر،و راز مطلب قبلا گذشت.و بر فضيلت ديگرى براى خانۀ خدا توجه داده است كه باعث مى‌شود تا انسان هميشه در ملازمت آن باشد و آن اين كه ترك زيارت خانۀ خدا،موجب مى‌شود كه خداوند به كسانى كه زيارت خانۀ او را ترك كرده‌اند به ديدۀ رحمت ننگرد،و از آنان محافظت و مراقبت نكند،زيرا كسى كه حرمت خدا را در بارۀ خانه‌اش نگه ندارد،و به خاطر خدا از خانه‌اش پاسدارى نكند، خداوند نيز او را حفظ و نگهدارى نخواهد كرد،و احتمال دارد كه مقصود امام(علیه السلام)اين باشد كه در آن صورت دشمنان به شما مهلت نخواهند داد و حرمت شما را نگاه نخواهند داشت،زيرا گرد آمدن مسلمانان در بيت اللّه و مراقبت از آن جا باعث عزّت آنان با لطف خدا خواهد شد و چنگ زدن به ريسمان خدا باعث جلب عنايت خداوند نسبت به مردم چنگ زننده و ترس دشمنان از آنان و فزونى جمعيت و همسويى ايشان مى‌گردد.

7-سفارش به جهاد با مال و جان و زبان در راه خدا و ترس از خدا بابت فروگذاردن آن،و جهاد از چيزهايى است كه قبلا فضيلت آن را دانستى .

8-سفارش به پيوند و بخشش نسبت به يكديگر،يعنى هر كدام نسبت به ديگرى در راه خدا از كمك خود دريغ ندارد.

9-بر حذر داشتن از دورى و جدايى از يكديگر و دليل آن نيز روشن است.

10-نهى از ترك امر به معروف و نهى از منكر،كه اين خود به معنى دستور به انجام آنهاست.و به دليل پى‌آمد بدآن،و فراهم آمدن زمينۀ تسلّط اشرار بر آنها، و قبول نشدن دعايشان،آنان را از ترك اين دو فريضه برحذر داشته است.و دليل فراهم آمدن چنين زمينه‌اى اين است كه اگر جامعه امر به معروف و نهى از منكر را ترك كند اين امر باعث بروز منكر و كاستى معروف از طبيعت افراد بدكردار شده و زمينۀ تسلّط و غلبۀ آنان و زمامدارى تبهكاران فراهم مى‌آيد.و اين خود باعث فزونى بدى و بدكاران و كاستى شايستگان و سستى همّت آنها از تقاضاى نزول رحمت پروردگار وسيلۀ دعايشان مى‌گردد و در نتيجه هر چه دعا مى‌كنند مستجاب نمى‌شود .آن گاه امام(علیه السلام)به دنبال اين سخنان،افراد خويشاوند خود از فرزندان عبد المطّلب را بخصوص در مورد خون خويش و سفارش به چند مطلب زير،مخاطب قرار داده است:

اوّل:آنها را از ايجاد آشوب به بهانۀ كشته شدن او،منع كرده و فرموده است:مبادا شما را در حالى ببينم كه دستتان را در خون مسلمانان به شدّت فرو برده‌ايد،كنايه از اين كه دست به كشتار زده‌ايد.

عبارت: تقولون:قتل امير المؤمنين مى‌گوييد:امير المؤمنين را كشتند، حكايت از جريان عادى و معمول است كه هر فرد خونخواه به هنگام هيجان‌زدگى براى اظهار بهانه و دليلى كه انگيزۀ او بر ايجاد آشوب است بر زبان مى‌آورد.

دوم:آنان را از كشتن كسى جز قاتل خود نهى كرده است،زيرا اقتضاى

عدل و داد همين است .

سوم:آنها را با عبارت: انظروا...هذه هشدار داده است كه ابن ملجم را به صرف ضربت زدن جايز نيست بكشند،چه ممكن است به دليل ديگر مرگ فرا رسد،مگر اين كه يقين كنند علّت مرگ همان ضربت بوده است.

چهارم:به آنان دستور داده است،ابن ملجم را در برابر يك ضربت كه زده است،تنها يك ضربت بزنند،زيرا اقتضاى عدل و داد باز همين است.

پنجم:از مثله كردن او به دليل روايتى كه خود از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيده است، نهى فرموده.توضيح آن كه در مثله كردن نوعى تجاوز حتمى و سنگدلى و فرونشاندن آتش خشم وجود دارد،كه تمام اينها از اخلاق ناپسند و پستى است كه بايد از آنها خوددارى كرد.اين نقل قول پيامبر(صلی الله علیه و آله)به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چه را كه پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)نهى كرده است نبايد آن را انجام داد.توفيق از جانب خداست.

47-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به معاويه

اشاره

فَإِنَّ الْبَغْيَ وَ الزُّورَ يُوتِغَانِ الْمَرْءَ فِي دِينِهِ وَ دُنْيَاهُ- وَ يُبْدِيَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ يَعِيبُهُ- وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّكَ غَيْرُ مُدْرِكٍ مَا قُضِيَ فَوَاتُهُ- وَ قَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَيْرِ الْحَقِّ- فَتَأَلَّوْا عَلَى اللَّهِ فَأَكْذَبَهُمْ- فَاحْذَرْ يَوْماً يَغْتَبِطُ فِيهِ مَنْ أَحْمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ- وَ يَنْدَمُ مَنْ أَمْكَنَ الشَّيْطَانَ مِنْ قِيَادِهِ فَلَمْ يُجَاذِبْهُ- وَ قَدْ دَعَوْتَنَا إِلَى حُكْمِ؟الْقُرْآنِ؟ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ- وَ لَسْنَا إِيَّاكَ أَجَبْنَا وَ لَكِنَّا أَجَبْنَا ؟الْقُرْآنَ؟ فِي حُكْمِهِ- وَ السَّلاَمُ

لغات

وتغ:هلاكت،نابودى.اوتغ فلان دينه بالاثم:فلانى دين خود را با انجام گناه تباه ساخت و از بين برد.در نسخه سيد رضى(ره)يذيعان يعنى آشكار مى‌سازند آمده است.

غبطه:شادمانى،آرزوى حالتى مثل حالت ديگران.

ترجمه

«براستى ستمگرى و دروغگويى آدمى را در دين و دنيايش تباه مى‌سازد،و كاستى و بى‌مقداريش را نزد عيبجويش آشكار مى‌كند،و تو خود مى‌دانى آنچه كه از دست رفتنش مقدّر شده باشد به دست نخواهى آورد،و مردمان و اقوامى كه كار ناروايى را اراده كردند و فرمان صريح آفريدگار را توجيه كردند خداوند ايشان را دروغگو شمرده است،پس بترس از آن روزى كه در آن روز،آن كه سر انجام كارش

پسنديده است،خوشحال،و هر كه زمام اختيارش را به دست شيطان داده و با او در ستيز نبوده است پشيمان است.تو ما را به حكم قرآن دعوت كردى با اين كه خود از اهل قرآن نيستى،و ما به تو پاسخ مثبت نداديم،بلكه ما حكم قرآن را پذيرا شديم.والسلام ».

شرح

اين بخش از نامۀ امام(علیه السلام)به معاويه پس از حكميت،و پس از آن است كه معاويه به حكم آن دو نفر حكم تمسك جسته است،و احتمال دارد نامه موقعى باشد كه امام(علیه السلام)حكميت را پذيرفت.

امام(علیه السلام)اين بخش از نامه را با تذكر در بارۀ ستم،دروغ و دورى از آنها به دليل پيامدى كه دارند يعنى نابودى دين و دنياى انسانى و نيز فاش ساختن كاستى و عيب او در نزد عيبجويش آغاز كرده است.اما در مورد دينش چون آن دو[ستم و دروغ]صفات رذيله‌اى هستند بر ضد عدالت و عفّت،و مخالف با ايمان و ديانت.و امّا در مورد دنيايش،چون بزرگترين هدفهاى دنيايى براى خردمندان،نام نيك است و نام نيك تنها در سايه بروز مكارم اخلاقى به دست مى‌آيد نه رذايل اخلاقى.مقصود امام(علیه السلام)از چيزى كه فوت آن مقدّر شده است، همان است كه معاويه آن را در جنگ با امام(علیه السلام)بهانه‌اى براى خود ساخته بود، يعنى خونخواهى عثمان كه به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه امام(علیه السلام)به آن استدلال بر ضرورت ترك زحمت و لزوم خوددارى از مشقّت را نموده است،و كبراى مقدّر قياس چنين است:هر كس چنان باشد چاره‌اى جز ترك خونخواهى ندارد.

آن گاه معاويه را از حال كسانى كه در پى كار بيهوده‌اى برآمدند و امر خدا را در آن باره توجيه كردند،با خبر ساخته است.و آن اشاره به اصحاب جمل است كه طالب حكومت و سلطنت بودند،و امر خدا را تأويل كردند،يعنى در مورد

حكومت خداوند و خلافت حقّه توجيه كردند،و خروج و سركشى خود را در برابر خلافت حقّه،با خونخواهى عثمان و امثال آن از شبهه‌هاى بيهوده تأويل كردند.

پس خداوند با پيروزى و يارى على در برابر آنان و نقش بر آب ساختن شبهۀ آنان، آنان را تكذيب كرد.و تكذيب كردن همان طورى كه در گفتار است همچنان در رفتار و عمل نيز ميسّر است.

قطب راوندى-خدايش بيامرزد-مى‌گويد:معناى سخن امام(علیه السلام)چنين است:گروهى طالب حكومت و فرمانروايى بر اين امّت بودند،پس به تأويل قرآن پرداختند،از قبيل تأويل اين آيه «أَطِيعُوا اللّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ» ⁽¹⁾آن گاه كسانى از فرمانروايان را كه خود نصب كردند،فرمانروايانى شمردند كه از جانب خداوند حكومت مى‌كنند،پس خداوند آنها را با عنوان ستمكاران و سركشان،دروغگو دانست،در حالى كه فرمانروايى كه از جانب خدا منصوب شده باشد،چنين نيست .

سپس امام(علیه السلام)،معاويه را از روز قيامت ترسانده است با توجه دادن او بر اين كه شادمانى در آن روز از آن كسانى است كه در نتيجۀ كار خوبشان،سعادت جاودانه را به دست آوردند و ديگران را به رشك افكندند چنان كه آرزو كردند مقام و مرتبه‌اى مانند ايشان داشته باشند،و آن كه زمام اختيارش را به دست شيطان سپرد تا هر جا كه بخواهد بكشد و با او ستيزه نكرد،پشيمان گرديد.عبارت:دادن زمام اختيار به شيطان كنايه از اطاعت نفس امّاره است.و هدف از ترساندن آن است كه معاويه مانند افراد پيش از خود نباشد كه طالب حكومت،از طريق توجيه امر الهى بودند .

سخن امام(علیه السلام):و قد دعوتنا تا آخر نامه،صورت سؤال معاويه و پاسخ آن

است و اين كه وى[معاويه]از اهل قرآن نيست،زيرا شايستگى براى رهبرى نداشته است،چنان كه در مواردى بيان اين مطلب گذشت و اين جهت را كه او شايستگى براى پاسخ‌گويى نداشته تا امام به او پاسخ دهد كه به حكميّت او راضى است،و هم اين مطلب را كه تنها به حكم قرآن،او پاسخ مثبت داده[نه به تقاضاى معاويه]،به اطلاع او رسانده است.

توضيح مطلب در آيه مباركه كه خداوند در حق دو همسر فرموده،آمده است: «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها» ⁽¹⁾،امام(علیه السلام)آن را اصل قرار داده و حال امّت را به طريق اولى در هنگام اختلاف و نزاع بدان مقايسه كرده است.ابن عبّاس-خدايش از او راضى باد-اين برهان را بعينه براى خوارج،موقعى كه بر حكميّت اعتراض كردند،به كار برد،آنها گفتند:چگونه على مى‌تواند در دين خدا به مردم حكم كند؟او جواب داد:اين حكم،در حقيقت حكم على نيست بلكه فرمانى از جانب خدا در كتاب خداست،آنجا كه در بارۀ دو همسر مى‌گويد: «وَ إِنْ خِفْتُمْ» (اگر بيم داشتيد)تا آخر آيه،آيا نظر شما اين است كه خداوند در بارۀ يك مرد و همسرش به لحاظ مصلحت آنها چنين دستورى بدهد،امّا در بارۀ يك امّت نظر به مصلحت آنها چنان فرمانى ندهد؟اين بود كه بسيارى از آنان با سخن وى بازگشتند.توفيق از طرف خداست.

48-از جمله نامه‌هاى آن حضرت به ديگران

اشاره

⁽¹⁾ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْيَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَيْرِهَا- وَ لَمْ يُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَيْئاً- إِلاَّ فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَيْهَا وَ لَهَجاً بِهَا- وَ لَنْ يَسْتَغْنِيَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِيهَا عَمَّا لَمْ يَبْلُغْهُ مِنْهَا- وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ وَ نَقْضُ مَا أَبْرَمَ- وَ لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَى حَفِظْتَ مَا بَقِيَ وَ السَّلاَمُ

لغت

لهج:حرص زياد

ترجمه

«امّا بعد،دنيا جاى سرگرمى و جلوگيرى از آخرت است و دنياجو،از متاع دنيا بهره‌اى نمى‌گيرد،جز اين كه بر حرص و آزش افزوده مى‌شود.و طالب دنيا به وسيله آنچه از دنيا به دست آورده هرگز از آنچه به دست نياورده بى‌نياز نمى‌شود، در حالى كه پس از جمع‌آورى،جدايى و پس از پابرجايى درهم ريختن است.و اگر از گذشته عبرت گيرى در باقيماندۀ از دنياى خود محفوظ خواهى بود و سر و سامانى خواهى داشت و السلام ».

شرح

نامه را با توجه به عيبها و كاستيهاى دنيا آغاز كرده تا ميل و رغبت به دنيا را كم كند و چند مورد از معايب دنيا را يادآور شده است:

اول:دنيا باعث سرگرمى و اعراض از غير دنيا يعنى آخرت است و اين مطلب از آنچه گذشت روشن و آشكار است.

دوم:دنيادار به چيزى از دنيا نمى‌رسد مگر اين كه براى حرص و آز دنيا و فريفتگى آماده‌تر مى‌گردد.و به همين مطلب اشاره فرموده است در حديث:«اگر فرزند آدم صاحب دو بيابان پر از طلا باشد در پى فراهم سومى خواهد بود و درون آدميزاد را چيزى پر نكند مگر خاك» ⁽¹⁾.

سوم:دنيادار بدآنچه به دست آورده،از آنچه به دست نياورده است بى‌نياز نمى‌شود و اين خود از لوازم نقص دنياست،ديگر اين كه رسيدن به مقدارى از دنيا اگر باعث بى‌نيازى نشود،پس دنيا طلب هرگز روى بى‌نيازى را نخواهد ديد و بعد امام(علیه السلام)به دنبال آن چند مطلب را براى دورى و نفرت از دنيا بيان مى‌فرمايد:

1-به دنبال تحصيل مال دنيا،جدايى از مالى كه جمع آورى شده،خواهد رسيد.

2-آنچه پابرجا و استوار كرده‌اند درهم خواهد شكست.

آن گاه امام(علیه السلام)بر ضرورت عبرت گيرى از گذشتۀ عمر،يا از دگرگونيهاى دنيا و روزگاران گذشته براى بهره‌گيرى از باقيماندۀ عمر،هشدار داده است كه مى‌تواند آن را هدر دهد و يا با تلاش و كوشش،سعادت اخروى را بدان وسيله تحصيل كند.توفيق از خداست.

49-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به سرلشكريانش

اشاره

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ؟عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟ إِلَى أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ- أَمَّا بَعْدُ- فَإِنَّ حَقّاً عَلَى الْوَالِي أَلاَّ يُغَيِّرَهُ عَلَى رَعِيَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ- وَ لاَ طَوْلٌ خُصَّ بِهِ- وَ أَنْ يَزِيدَهُ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ- وَ عَطْفاً عَلَى إِخْوَانِهِ- أَلاَ وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدِي أَلاَّ أَحْتَجِزَ دُونَكُمْ سِرّاً إِلاَّ فِي حَرْبٍ- وَ لاَ أَطْوِيَ دُونَكُمْ أَمْراً إِلاَّ فِي حُكْمٍ- وَ لاَ أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ- وَ لاَ أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ- وَ أَنْ تَكُونُوا عِنْدِي فِي الْحَقِّ سَوَاءً- فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَيْكُمُ النِّعْمَةُ- وَ لِي عَلَيْكُمُ الطَّاعَةُ- وَ أَلاَّ تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لاَ تُفَرِّطُوا فِي صَلاَحٍ- وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَى الْحَقِّ- فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِيمُوا لِي عَلَى ذَلِكَ- لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ مِنْكُمْ- ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ وَ لاَ يَجِدُ عِنْدِي فِيهَا رُخْصَةً- فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِكُمْ- وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ مَا يُصْلِحُ اللَّهُ بِهِ أَمْرَكُمْ

لغات

احتجز:منع كرد،بازداشت نكوص:به عقب برگشتن غمرة:سختى

ترجمه

«اين نامه از بندۀ خدا على بن ابي طالب به مرزبانان است،اما بعد،شايسته است كه حاكم و والى به خاطر برتريى كه به آن نائل شده است به رعيّت تندى نكند و بر زيردستان فخر نفروشد،بلكه بايد نعمتهايى كه خدا تنها نصيب او كرده است

باعث نزديكى بيشتر و محبت فزونتر او نسبت به بندگان خدا و مهربانى با برادرانش شود.بدانيد كه حق شما بر من آن است كه هيچ رازى را از شما پنهان ندارم مگر اسرار جنگ را،و هيچ كارى را بدون مشورت شما انجام ندهم،مگر احكام شرعى را،در رساندن هيچ حقى به موقع خود كوتاهى نكنم،و تا پايان آن حق بايستم،و تمام شما در نزد من حق مساوى داشته باشيد،پس اگر رفتار من با شما اين چنين بود بر خداست كه نعمت را بر شما تمام كند،و من حق اطاعت و فرمانبرى بر شما دارم،و نبايد شما از فرمان من سرپيچى كنيد و در هر كارى كه من صلاح بدانم كوتاهى كنيد و در راه حق شدائد را با تمام وجود تحمل كنيد.اما اگر شما نسبت به من اين كارها را نكنيد،هيچ كس در نزد من،از آن كه سرپيچى مى‌كند خوارتر نيست،پس او را به سختى مجازات مى‌كنم و هيچ عذرى و بهانه‌اى از او پذيرفته نيست و شما اين پيمان را از فرماندهان[زبردست]خود بگيريد،و از طرف خود نيز چنين قولى به آنها بدهيد،كه اصلاح امور شما را خداوند در اين قرار داده است ».

شرح

بدان كه امام(علیه السلام)ابتدا به صورت كلى-همان طورى كه روش خطباست- آنچه را كه بر حاكم نسبت به رعيت واجب است بيان كرده،و آن گاه دوباره همان مطلب كلّى را به صورت تفصيلى و هم آنچه را كه بر رعيت نسبت به حاكم لازم است كه رعايت كند بازگو نموده است و بعد ايشان را به پايبندى بر آنچه كه واجب است امر فرموده است .

امّا اوّل:در عبارت: اما بعد...اخوانه به دو امر اشاره فرموده است:

1-برترى و فرادستيى كه به او[والى]اختصاص يافته،باعث بدرفتارى او نسبت به رعيّت نشود،زيرا بدرفتارى او با مردم به معنى بيرون رفتن از شرايط و حدود ولايت است.

2-نعمتهاى خداداده باعث نزديكى و محبّت بيشتر او نسبت به برادران

دينى گردد،زيرا شرط كامل شكر نعمت همين است .

امّا دوم:پنج چيز را بر خود لازم شمرده است.

1-هيچ رازى را-در امورى كه مصلحت باشد-جز اسرار جنگى از ايشان پنهان ندارد.و احتمال ترك مشورت با آنها در مسأله جنگ به دو دليل است:يكى آنكه،چه بسا بيشتر آنان در ميدان جنگ حاضر نمى‌شدند،و اگر امام(علیه السلام)جنگ را موكول به مشورت با آنها كند،هرگز امر جنگ سامان پيدا نمى‌كند.از آن رو بيشتر وقتها امام(علیه السلام)-چنانكه قبلا گذشت-آنان را وادار به جهاد مى‌كرد و از كوتاهى و مسامحۀ آنها در حالى كه اظهار ناراحتى مى‌كردند، رنج مى‌برد.

دوم:اين پنهان‌دارى راز جنگ از ترس انتشار آن و رسيدن به گوش دشمن بود كه باعث آمادگى و تدارك دشمن براى جنگ مى‌شد،از اين رو پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)وقتى كه عازم جبهۀ جنگ مى‌شد،از باب توريه جاى ديگرى را وانمود مى‌كرد،چنان كه نقل كرده‌اند،هنگامى كه عازم جنگ بدر بود،نامه‌اى براى سپاهيان نوشت و به آنان دستور داد كه مدينه را ترك گفته و به مدت دو يا سه روز به سمت مكّه حركت كنند،آن گاه به آن نوشته نگاه كنند و مطابق آن عمل نمايند، وقتى كه اين مدّت را سپاهيان حركت كردند،به نامه نگاه كردند،ديدند در نامه دستور رفتن به سمت نخلۀ محمود،داده شده و اين كه چنين و چنان كنند،آنها هم طبق دستور عمل كردند،و خود پيامبر(صلی الله علیه و آله)پس از آنها رهسپار بدر شد.و پيروزى از آن سپاهيان اسلام گرديد.در صورتى كه اگر موقع فرمان گسيل،به آنها مى‌گفت كه قصد رفتن به جنگ قريش را دارد،مطلب به گوش مردم قريش مى‌رسيد،و آمادگى بيشتر در برابر مسلمين پيدا مى‌كردند.و ممكن است در صورت پنهان نداشتن راز جنگ،ترس و هيبتى كه از مردم مكّه در دل برخى از اصحاب بود،مانع اقدام به جنگ مى‌شد.

2-هيچ كارى را بدون مشورت ايشان-جز در احكام شرعى-انجام ندهد،كلمه «اطوى» از مصدر طىّ را استعاره براى كتمان امرى آورده است، يعنى هيچ كارى را پنهان از ايشان انجام نمى‌دهد،مگر اين كه حكمى از احكام الهى بوده باشد،زيرا من هستم كه حكم الهى،مانند حدود و امثال آن را بدون مشورت و مراقبت كسى انجام مى‌دهم نه شما.

3-امام(علیه السلام)هيچ حقى از حقوق ايشان را از وقت خودش تأخير نمى‌اندازد مانند مقررى از بيت المال و ساير حقوق واجبى كه بر وى دارند،و جز در مقطع و موضع خود-مانند احكام مربوط به دو طرف نزاع كه نياز به فيصله دارد-نسبت به اداى آن حق درنگ نخواهد كرد.

4-براى همه حق برابرى قائل شود.دو مورد اوّل به مقتضاى فضيلت حكمت و موارد سه و چهار به اقتضاى صفت عدالت است .

امّا امر سوم،از امورى كه امام(علیه السلام)بر آنان[فرماندهان]حق دارد:نخست از ضرورت حق اللّه،ياد كرده است زيرا حكم قطعى خداوندى است كه او را پيشوا و رهبر ايشان قرار داده و از كاملترين نعمتهاى الهى كارهايى است كه او نسبت به ايشان چنان كه گفته شد،انجام مى‌دهد ،آن گاه دوباره آنچه بر آنها نسبت به آن بزرگوار واجب بوده است بازگو كرده و چند چيز را يادآور شده است:

1-سر به فرمان او باشند زيرا هيچ دليلى وجود ندارد تا نافرمانى او را بكنند.

2-از دعوت او به هنگامى كه دعوت به كارى كند سرپيچى نكنند،كه آن دليل بر كمال اطاعت است.

3-در انجام كارى كه مصلحت ببيند و يا براى خود آنها مصلحتش روشن باشد مسامحه و كوتاهى نورزند.

4-با تمام وجود سختيها و گرفتاريها را در يارى حق و در راه به دست آوردن آن بپذيرند.آن گاه به دنبال مطالب قبل آنها را تهديد كرده است كه اگر

نسبت به وظايفى كه برشمرد و بر گردن آنهاست به پا نخيزند،به دو عقوبت گرفتار آيند:يكى خوارى و بى‌اعتبارى كسى كه از فرمان او سرپيچى كند،و دومى،سختى مجازات و پذيرفته نشدن بهانۀ او،در نزد امام(علیه السلام).پس از اين كه وظايف لازم آنها را گوشزد كرد،به آنها دستور داده است كه آن گفته و پند را از وى و ديگر فرمانروايان دادگر بپذيرند،و از جانب خود،نيز،اطاعت و فرمانبردارى و انجام آنچه را كه بدان مأمور شده‌اند و باعث مى‌شود كه خداوند بدان وسيله كارهاى آنها را اصلاح كند،به زيردستان خود منتقل سازند.توفيق از جانب خداست.

50-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به مأموران ماليات خود

اشاره

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ؟عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟ إِلَى أَصْحَابِ الْخَرَاجِ- أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَحْذَرْ مَا هُوَ سَائِرٌ صَائِرٌ إِلَيْهِ- لَمْ يُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا يُحْرِزُهَا- وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا كُلِّفْتُمْ يَسِيرٌ وَ أَنَّ ثَوَابَهُ كَثِيرٌ- وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِيمَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ- مِنَ الْبَغْيِ وَ الْعُدْوَانِ عِقَابٌ يُخَافُ- لَكَانَ فِي ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لاَ عُذْرَ فِي تَرْكِ طَلَبِهِ- فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَ اصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ- فَإِنَّكُمْ خُزَّانُ الرَّعِيَّةِ- وَ وُكَلاَءُ الْأُمَّةِ وَ سُفَرَاءُ الْأَئِمَّةِ- وَ لاَ تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ وَ لاَ تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ- وَ لاَ تَبِيعُنَّ لِلنَّاسِ فِي الْخَرَاجِ كِسْوَةَ شِتَاءٍ وَ لاَ صَيْفٍ- وَ لاَ دَابَّةً يَعْتَمِلُونَ عَلَيْهَا وَ لاَ عَبْداً- وَ لاَ تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَكَانِ دِرْهَمٍ- وَ لاَ تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ مُصَلٍّ وَ لاَ مُعَاهَدٍ- إِلاَّ أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلاَحاً- يُعْدَى بِهِ عَلَى أَهْلِ الْإِسْلاَمِ- فَإِنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَدَعَ ذَلِكَ فِي أَيْدِي أَعْدَاءِ الْإِسْلاَمِ- فَيَكُونَ شَوْكَةً عَلَيْهِ- وَ لاَ تَدَّخِرُوا أَنْفُسَكُمْ نَصِيحَةً وَ لاَ الْجُنْدَ حُسْنَ سِيرَةٍ- وَ لاَ الرَّعِيَّةَ مَعُونَةً وَ لاَ دِينَ اللَّهِ قُوَّةً- وَ أَبْلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَيْكُمْ- فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَ عِنْدَكُمْ- أَنْ نَشْكُرَهُ بِجُهْدِنَا- وَ أَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا- وَ «لا قُوَّةَ إِلاّ بِاللّهِ»

لغات

سفير:فرستاده حشمته و احشمته:اذيت كردى او را و خجالت دادى او را شوكة:نيرومندى ابليته معروفا:خيرى به او رساندم،از نيكى به او كوتاهى نكردم.

ترجمه

«اين نامه از بندۀ خدا امير المؤمنين على به مأموران ماليات است:امّا بعد، هر كس از عكس العمل و حساب كارش نترسد،براى خود،چيزى پيش نفرستاده است كه باعث نگهدارى او از عذاب گردد.

بدانيد آنچه كه شما مأمور به انجام آن هستيد،اندك و ناچيز است،امّا پاداش آن زياد،اگر در مواردى كه خداوند نهى كرده-از قبيل ظلم و تجاوز-كيفر سهمگين نبود،هر آينه پاداش خوددارى از آن به قدرى بزرگ است كه براى نرفتن در پى آن،نمى‌شود از آن همه پاداش چشم پوشيد.بنا بر اين با مردم بانصاف رفتار كنيد و در برابر خواسته‌هايشان با حوصله برخورد كنيد،زيرا شما خزانه‌داران مردميد و هم وكيل آنها و نمايندگان رهبر،هيچكس را در مقابل درخواستش خشمگين نسازيد و از هدفش باز نداريد،هنگام گرفتن ماليات،لباسهاى زمستانى و تابستانى،چارپايانى كه وسيلۀ كار آنهاست،و غلام و خدمت‌گزار آنها را به فروش نرسانيد،و هرگز كسى را به خاطر پول تازيانه نزنيد،به مال هيچ كس از به پا دارندگان نماز و كسانى كه با حكومت اسلامى هم پيمانند،دست نزنيد،مگر اسب و اسلحه‌اى را كه به وسيلۀ آنها بر مسلمانان ستم كنند كه سزاوار نيست مسلمان آنها را در دست دشمنان اسلام ببيند و به حال خود باقى گذارد تا بر او غالب شوند، از نصيحت به خويشتن و خيرخواهى براى سپاهيان و كمك به مردم و قوّت دين خدا،خوددارى نكنيد و در راه خدا آنچه لازم است انجام دهيد و كوتاهى نكنيد، زيرا خداوند پاك از ما و شما در برابر احسان و نيكى خواسته است تا او را سپاس فراوان گوييم و تا سر حد توان او را يارى كنيم،و هيچ نيرو و توانى جز به يارى خداوند بزرگ وجود ندارد ».

شرح

اين نامه را امام(علیه السلام)با يك مقدمه كلى شروع فرموده،عبارت از آن كه هر كس از پيامدهاى ترسناك سرانجام كارش نترسد،براى خودش چيزى پيش نمى‌فرستد تا زمينه‌اى جهت نگهدارى او از عذاب و آن پيامدهاى ناگوار باشد، زيرا انسان تنها براى كار دلخواه و يا كار ترسناكش در صورتى كه مايل به آن كار

و خائف از آن باشد،آماده مى‌شود.اين مقدمه در مورد سرزنش بر نداشتن جانب احتياط نسبت به هدفى-از قبيل پيش فرستادن عمل خيرى،و هر آنچه انسان خويشتن را با او از عذاب خدا نگه مى‌دارد و انسان بدان وسيله آمادگى براى رفع خطر پيدا مى‌كند-مى‌باشد .

آن گاه امام(علیه السلام)به منظور سهل و ساده جلوه دادن تكليف و تشويق بدان اعلام فرموده:با اين كه تكليف ايشان اندك و ناچيز است،اجر و مزد آن فراوان است.و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه آنان را تشويق بر انجام امورى كه مكلفند نموده است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چيزى كه اين طور باشد،اقدام به آن و كوشش در راه انجام آن ضرورت دارد.

سپس توجه داده است بر لزوم ترك تجاوز و ستم به دليل آن كه ارتكاب آنها باعث عذاب دردناكى مى‌شود و ترك آنها موجب اجر فراوانى كه اگر هم در انجام آن مجازاتى نمى‌بود،هيچ عذرى بر اين انصراف از كسب آن اجر و مزد پذيرفته نبود.به اين معنى كه اگر هم در انجام ظلم،مجازات هولناكى نبود تا باعث ترك آن شود،اجر و مزد ترك آن ايجاب مى‌كرد تا مرتكب آن اعمال نشويم،تا چه رسد بر اين كه در ارتكاب ظلم و تجاوز عذاب دردناك وجود دارد پس به طريق اولى بايد مرتكب نشويم.و اين عبارت از فصيحترين و زيباترين سخنان است،و هدف بر حذر داشتن از گرفتارى در صفت ناپسند ستمكارى است .

بعد در پى مطالب قبل چند امر و چند نهى بيان كرده كه از جملۀ اوامر،دو امر ذيل است:

اوّل-نسبت به مردم و خواسته‌هايشان،به انصاف و مدارا رفتار كنند.

دوم-نسبت به درخواستهاى مردم با حوصله برخورد كنند تا كارها به مصلحت آنها در جريان باشد،و دليل مطلب را چنين بيان كرده است كه ايشان خزانه داران مردم و نمايندگان ايشان در بيت المال و فرستادگان رهبرانشان به نزد

آنانند.اين سخن به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن در حقيقت چنين است:و هر كس آن چنان باشد،بايد در برابر نيازمنديها و خواسته‌هاى مردم با انصاف و حوصله رفتار كند.

و از مواردى كه امام(علیه السلام)نهى فرموده است شش مورد زير است:

1-مبادا كسى را به خشم آورند،و جلو هدف او بايستند تا او از نياز خود احساس خجلت كند و نااميد شود.

2-مانع از رسيدن كسى به نياز خود نشوند و او را باز ندارند .

3-در وقت گرفتن مال،كسى را مجبور نكنند تا اشياء مورد نياز از قبيل لباس و يا مركب سوارى كه در كار زندگى او مفيد است و يا خدمتكار و غلام خود را به فروش برساند .

4-مال ⁽¹⁾كسى را از مردم مسلمان،و يا از اهل كتاب كه با حكومت اسلامى پيمان بسته‌اند،حق ندارند بگيرند مگر اين كه اسب و اسلحه‌اى باشد كه بدان وسيله بر اسلام و مسلمين تجاوز كنند،زيرا گرفتن آنها از دست دشمنان واجب و لازم است تا مبادا باعث عزّت و قوّت آنها گردد .

5-از نصيحت به يكديگر از خودشان كوتاهى نكنند بلكه بعضى از فرماندهان بعضى ديگر را نصيحت كنند،و هم چنين از خيرخواهى نسبت به سپاهيان و كمك و يارى به رعيّت و تقويت دين خدا مضايقه نكنند،آن گاه به ايشان دستور داده است تا در راه خدا تا سر حدّ توان بكوشند ،و از شكر و سپاس نعمت و طاعت خدا آنچه بر گردن آنهاست ادا كنند.و بعد براى وجوب و ضرورت آن با عبارت: فان اللّه... استدلال كرده است،و آن عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه معناى آن چنين است:خداى بزرگ سپاس خود

را به تلاش و كوشش ما و يارى خود را به اندازۀ قدرت و توان ما قرار داده است، زيرا شكر و سپاس او،و همچنين كمك و يارى او نسبت به ما از بزرگترين نعمتهاى او براى ماست،و اين مطلب قبلا گفته شده است.بعضى گفته‌اند مقصود امام(علیه السلام)اين بوده است كه ما سپاسگزار حق تعالى ⁽¹⁾باشيم.و كبراى مقدّر چنين است:هر كه ما را راهنمايى كند بايد او را سپاس گوييم.توفيق از آن خداست.

51-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به فرمانروايان شهرها در بارۀ نماز.

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَصَلُّوا بِالنَّاسِ الظُّهْرَ- حَتَّى تَفِيءَ الشَّمْسُ مِثْلَ مَرْبِضِ الْعَنْزِ- وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَ الشَّمْسُ بَيْضَاءُ حَيَّةٌ فِي عُضْوٍ مِنَ النَّهَارِ- حِينَ يُسَارُ فِيهَا فَرْسَخَانِ- وَ صَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِينَ يُفْطِرُ الصَّائِمُ- وَ يَدْفَعُ الْحَاجُّ إِلَى؟مِنًى؟- وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِينَ يَتَوَارَى الشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ- وَ صَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَ الرَّجُلُ يَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ- وَ صَلُّوا بِهِمْ صَلاَةَ أَضْعَفِهِمْ وَ لاَ تَكُونُوا فَتَّانِينَ

ترجمه

«امّا بعد،با مردم نماز ظهر را به پا داريد،آن وقتى كه سايه به قدر آغل بز امتداد يابد و همچنين نماز عصر را در باقيماندۀ روز،آن وقتى كه آفتاب هنوز روشن و جلوه‌گر است به پا داريد به طورى كه بشود دو فرسخ راه را تا غروب پيمود،و با مردم نماز مغرب را بخوانيد در هنگامى كه روزه‌داران افطار مى‌كنند و حاجيان[از عرفات]رهسپار منى مى‌شوند و نماز عشا را از هنگام ناپديد شدن سرخى مغرب تا هنگام سپرى شدن يك سوّم شب به پاداريد و نماز صبح را هنگامى برگزار كنيد كه شخص،چهرۀ رفيق و همراهى خود را ببيند و او را بشناسد،و با آنها همچون ناتوانترين فردشان نماز بخوانيد و باعث فتنه و فساد نگرديد .»

شرح

در اين نامه امام(علیه السلام)اوقات نماز فريضه را بيان كرده است :

اوّل:وقت نماز ظهر و تعيين آن با وقت بازگشت خورشيد،يعنى بازگشت

و ميل خورشيد به جانب مغرب،آن گاه اندازه‌گيرى با آغل بز كرده و آن را اوّل ظهر دانسته است،با توجه بر اين كه وقت ظهر با اختلاف افق در شهرهاى مختلف تغيير مى‌كند.

دوم:وقت نماز عصر،و آن را به باقى ماندن خورشيد در حال روشنى و درخشندگى كه به دليل غروب به زردى نگرايد،تعيين كرده است.لفظ حياة حيّة را كه براى تابش خورشيد بر روى زمين-از باب تشبيه[به موجود زنده]-در قسمتى از روز،استعاره آورده است،و مقصود همان قسمتى و بخشى از روز است.و بعد،امام(علیه السلام)آن قسمت از روز را با مدّتى كه مسافر به طور عادى دو فرسخ راه را در آن مدت مى‌تواند بپيمايد،مشخّص كرده است .

سوم:وقت نماز مغرب كه به دو وسيله معرّفى فرموده است:يكى آنكه:

هنگام افطار روزه‌دار،يعنى وقت ناپديد شدن قرص خورشيد.دوم:موقعى كه حاجيان رهسپار مى‌شوند و از عرفات برمى‌گردند.به خاطر روشن بودن اين دو علامت و شناخت مردم طرف سخن امام(علیه السلام)با آن علامتها وقت مغرب را معرّفى كرده است.

چهارم:وقت نماز عشاء،آن را به رفتن سرخى آفتاب از طرف مغرب، معرّفى كرده است.و آخر وقت نماز عشاء را تا يك سوم از شب رفته تعيين كرده است،تنها پايان وقت نماز عشاء را تعيين فرموده است نه بقيه نمازها را،چون آخر وقت هر نماز از نمازهاى يوميه با اول وقت نماز ديگر روشن مى‌گردد،جز آخر وقت نماز عشاء كه پيوسته به شب است و آن هم نمازى از نمازهاى واجب ندارد،و اما آخر وقت نماز صبح كه مرزش را طلوع خورشيد تعيين فرموده است، آن هم واضح است.

پنجم:وقت نماز صبح،و تعيين آن،به موقعى كه شخص صورت رفيق و همراهش را ببيند و بشناسد و آن هنگام طلوع فجر دوم است،همان سرخى كه از

طرف مشرق پيدا مى‌شود،و نشانه‌اى كه امام(علیه السلام)يادآور شده،روشنترين نشانى براى عموم مردم است .

آن گاه فرمانروايان را به انجام كارى و نهى از كارى سفارش كرده است:اما انجام كار،آن است كه نماز را همچون ناتوانترين فردشان بخواند،يعنى قرائت و واجبات نماز را طول ندهد و سورۀ بقره و ديگر سوره‌هاى طولانى را نخواند،زيرا همۀ مردم توان انجام چنان نمازى را ندارند و در نتيجه باعث زحمت آنها مى‌شود و بعضى از آنها را از انجام نماز با جماعت باز مى‌دارد و اين زيانى است كه در اسلام نفى شده است.امّا سفارش به ترك كارى،آن است كه با طول دادن نماز باعث فتنه نشوند،و دليل فتنه و فساد در اين جا همان است كه ايشان با طول دادن نماز كه لازمه‌اش عقب ماندن و شركت نكردن ناتوانان و ضعيفان است، باعث منصرف شدن مردم از همسويى و همراهى در نماز جماعت مى‌گردند.

خداوند داناتر است.

52-از جمله عهد و پيمانهاى امام(علیه السلام)كه براى مالك اشتر نخعى-

اشاره

خدايش بيامرزد-آن را نوشته است،موقعى كه او را بر مصر،و توابع آن فرمانروا

كرد،

در آن هنگام كه فرمانروايى محمد بن ابى بكر متزلزل گشته بود،و اين نامه طولانى‌ترين و پرمحاسنترين و جامعترين نامه‌اى است كه آن بزرگوار نوشته است.

اين شخص همان مالك بن حرث اشتر نخعى از مردم يمن است،وى از جمله بزرگترين اصحاب امام(علیه السلام)و ياران با فضيلت و دلاورانى است كه آن حضرت در جنگها بدانها تكيه داشت.نقل كرده‌اند،طرمّاح وقتى بر معاويه وارد شد،معاويه به او گفت:به على بن ابى طالب بگو:من به تعداد دانه‌هاى كنجد كوفه سرباز آماده كرده‌ام و قصد حمله دارم.طرماح در جواب او گفت:على(علیه السلام) خروسى به نام اشتر دارد كه تمام اين دانه‌هاى كنجد تو را از روى زمين مى‌چيند.

روحيه معاويه از اين سخن در هم شكست.در اين پيمان چند فصل است:

فصل اول

اشاره

«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ؟عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ؟- ؟مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ؟فِي عَهْدِهِ إِلَيْهِ- حِينَ وَلاَّهُ؟مِصْرَ؟ جِبَايَةَ خَرَاجِهَا وَ جِهَادَ عَدُوِّهَا- وَ اسْتِصْلاَحَ أَهْلِهَا وَ عِمَارَةَ بِلاَدِهَا-

أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ إِيْثَارِ طَاعَتِهِ- وَ اتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِي كِتَابِهِ مِنْ فَرَائِضِهِ وَ سُنَنِهِ الَّتِي لاَ يَسْعَدُ أَحَدٌ إِلاَّ بِاتِّبَاعِهَا- وَ لاَ يَشْقَى إِلاَّ مَعَ جُحُودِهَا وَ إِضَاعَتِهَا- وَ أَنْ يَنْصُرَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِقَلْبِهِ وَ يَدِهِ وَ لِسَانِهِ- فَإِنَّهُ جَلَّ اسْمُهُ قَدْ تَكَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ وَ إِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ- وَ أَمَرَهُ أَنْ يَكْسِرَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَوَاتِ- وَ يَزَعَهَا عِنْدَ الْجَمَحَاتِ- فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ اللَّهُ

لغت

يزعها:باز دارد آن را

ترجمه

«به نام خداوند بخشندۀ مهربان اين فرمانى است كه بندۀ خدا على،امير مؤمنان به مالك بن حارث اشتر، در پيمان خويش با او،مقرّر فرموده،موقعى كه او را والى مصر كرد،تا ماليات آنجا را جمع آورد،با دشمن پيكار كند،و به اصلاح امور مردم آن سامان بپردازد و شهرهاى آنجا را آباد كند.فرمان مى‌دهد او را به تقوا و ترس از خدا،و پذيرش فرمان خدا به جان و دل،و پيروى از آنچه خداوند در كتاب خود از واجب و مستحب امر فرموده است كه هيچ كس به سعادت نمى‌رسد مگر به پيروى از آنها و هيچ كسى بدبخت نمى‌شود،مگر با انكار و تباه ساختن آنها،و ديگر آن كه خدا را با دل و دست و زبانش يارى كند،زيرا خداوند بزرگ بر خود واجب شمرده است كه هر كه او را يارى كند،يارى نمايد،و هر كس عزّت او را پاس بدارد،ارجمند گرداند.و او را فرمان مى‌دهد كه خواهشهاى نفسش را فرونشاند،و به هنگام سركشى نفس،آن را سركوب كند،چه آن كه نفس وادارندۀ به بدى است،مگر كسى را كه مورد لطف خداست .»

شرح

امام(علیه السلام)،اين پيمان را با يادآورى چند چيز كه هدف اصلى فرمانروايى و ولايت،مى‌باشد و نظام حكومت بدانها وابسته است،شروع كرده است،از جملۀ

آن امور،چيزى است كه سود آن به والى مى‌رسد،يعنى جمع آورى ماليات،و از جمله آنها چيزهايى است كه به سود رعيّت است،و آن عبارت است از پيكار با دشمنان مردم و اصلاح امور آنها با سياست و حسن سرپرستى،و از جملۀ آن امور،مواردى است كه نفعش هم به والى و هم به رعيّت مى‌رسد از قبيل آباد سازى شهرها و نواحى .

آن گاه،نخست پنج دستور براى خودسازى شخص مالك داده است:

1-تقوا و ترس از خدا،قبلا بيان اين مطلب گذشت كه تقوا اساس هر فضيلتى است.

2-پيروى اوامر الهى از واجب و مستحب كه در كتاب خدا،آمده است،و با عبارت: لا يسعد (به خوشبختى نمى‌رسد)تا كلمۀ: اضاعتها (تباه ساختن آنها)، او را ترغيب و وادار به اطاعت از اوامر الهى كرده است.و بيان اين مطلب به تكرار انجام شده است .

3-در نبرد با دشمن،و مبارزۀ با منكرات،خداوند سبحان را با دست،دل، و زبانش،يارى كند،و با عبارت: قد تكفّل (خداوند بر خود واجب شمرده است) تا جملۀ: اعزّه (او را عزيز و ارجمند گرداند)او را به يارى خدا وادار كرده است همان طورى كه در آيه شريفه آمده: «إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ » ⁽¹⁾.

4-به هنگام خواسته‌ها و خواهشها،نفس را سركوب كند.و اين فرمان، دستور به داشتن فضيلت عفت نفس است.

5-هنگام سركشى نفس،جلو آن بايستد و او را باز دارد.اين دستور به فضيلت صبر و شكيبايى از پيروى هواى نفس است كه خود فضيلتى در تحت فضيلت پاكى و عفت است.و از هواى نفس با عبارت: انّ النّفس تا آخر،بر

حذر داشته است،و آن عبارت گرفته شده از آيه مباركۀ: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ» ⁽¹⁾است.ما در سخن امام(علیه السلام)به معنى«من»يعنى كسى كه،و در محل نصب مى‌باشد چون مستثنى است يعنى به جز كسى كه مورد لطف و شفقت خداوند قرار گيرد.

فصل دوم:در مورد اوامر و سفارشهاى امام(علیه السلام)نسبت به اعمال شايستۀ مربوط به كيفيت

اشاره

فرمانروايى و ادارۀ مملكت و شهر به شرح زير است:

ثُمَّ اعْلَمْ يَا؟مَالِكُ؟- أَنِّي قَدْ وَجَّهْتُكَ إِلَى بِلاَدٍ قَدْ جَرَتْ عَلَيْهَا دُوَلٌ قَبْلَكَ- مِنْ عَدْلٍ وَ جَوْرٍ- وَ أَنَّ النَّاسَ يَنْظُرُونَ مِنْ أُمُورِكَ- فِي مِثْلِ مَا كُنْتَ تَنْظُرُ فِيهِ مِنْ أُمُورِ الْوُلاَةِ قَبْلَكَ- وَ يَقُولُونَ فِيكَ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِيهِمْ- وَ إِنَّمَا يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحِينَ- بِمَا يُجْرِي اللَّهُ لَهُمْ عَلَى أَلْسُنِ عِبَادِهِ- فَلْيَكُنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَيْكَ ذَخِيرَةُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ- فَامْلِكْ هَوَاكَ وَ شُحَّ بِنَفْسِكَ عَمَّا لاَ يَحِلُّ لَكَ- فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الْإِنْصَافُ مِنْهَا فِيمَا أَحَبَّتْ أَوْ كَرِهَتْ وَ أَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ- وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ- وَ لاَ تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ- فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ- وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ- يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ- وَ يُؤْتَى عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ- فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ- مِثْلِ الَّذِي تُحِبُّ وَ تَرْضَى أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِهِ- فَإِنَّكَ فَوْقَهُمْ وَ وَالِي الْأَمْرِ عَلَيْكَ فَوْقَكَ- وَ اللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلاَّكَ- وَ قَدِ اسْتَكْفَاكَ أَمْرَهُمْ وَ ابْتَلاَكَ بِهِمْ- وَ لاَ تَنْصِبَنَّ نَفْسَكَ لِحَرْبِ اللَّهِ- فَإِنَّهُ لاَ يَدَيْ لَكَ بِنِقْمَتِهِ- وَ لاَ غِنَى بِكَ عَنْ عَفْوِهِ وَ رَحْمَتِهِ- وَ لاَ تَنْدَمَنَّ عَلَى عَفْوٍ وَ لاَ تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ- وَ لاَ تُسْرِعَنَّ إِلَى بَادِرَةٍ وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً- وَ لاَ تَقُولَنَّ إِنِّي مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ- فَإِنَّ ذَلِكَ إِدْغَالٌ فِي الْقَلْبِ- وَ مَنْهَكَةٌ لِلدِّينِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ الْغِيَرِ- وَ إِذَا أَحْدَثَ لَكَ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ سُلْطَانِكَ أُبَّهَةً أَوْ مَخِيلَةً- فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْكِ اللَّهِ فَوْقَكَ- وَ قُدْرَتِهِ مِنْكَ عَلَى مَا لاَ تَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ نَفْسِكَ- فَإِنَّ ذَلِكَ يُطَامِنُ إِلَيْكَ مِنْ طِمَاحِكَ- وَ يَكُفُّ عَنْكَ مِنْ غَرْبِكَ- وَ يَفِيءُ إِلَيْكَ بِمَا

عَزَبَ عَنْكَ مِنْ عَقْلِكَ- إِيَّاكَ وَ مُسَامَاةَ اللَّهِ فِي عَظَمَتِهِ وَ التَّشَبُّهَ بِهِ فِي جَبَرُوتِهِ- فَإِنَّ اللَّهَ يُذِلُّ كُلَّ جَبَّارٍ وَ يُهِينُ كُلَّ مُخْتَالٍ أَنْصِفِ اللَّهَ وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ- وَ مِنْ خَاصَّةِ أَهْلِكَ- وَ مَنْ لَكَ فِيهِ هَوًى مِنْ رَعِيَّتِكَ- فَإِنَّكَ إِلاَّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ- وَ مَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللَّهِ كَانَ اللَّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ- وَ مَنْ خَاصَمَهُ اللَّهُ أَدْحَضَ حُجَّتَهُ- وَ كَانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّى يَنْزِعَ أَوْ يَتُوبَ- وَ لَيْسَ شَيْءٌ أَدْعَى إِلَى تَغْيِيرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ تَعْجِيلِ نِقْمَتِهِ- مِنْ إِقَامَةٍ عَلَى ظُلْمٍ- فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِينَ- وَ هُوَ لِلظَّالِمِينَ بِالْمِرْصَادِ- وَ لْيَكُنْ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَيْكَ أَوْسَطُهَا فِي الْحَقِّ- وَ أَعَمُّهَا فِي الْعَدْلِ وَ أَجْمَعُهَا لِرِضَا الرَّعِيَّةِ- فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ يُجْحِفُ بِرِضَا الْخَاصَّةِ- وَ إِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَا الْعَامَّةِ وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِيَّةِ أَثْقَلَ عَلَى الْوَالِي مَئُونَةً فِي الرَّخَاءِ- وَ أَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِي الْبَلاَءِ- وَ أَكْرَهَ لِلْإِنْصَافِ وَ أَسْأَلَ بِالْإِلْحَافِ- وَ أَقَلَّ شُكْراً عِنْدَ الْإِعْطَاءِ وَ أَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ- وَ أَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ- مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ- وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّينِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ- وَ الْعُدَّةُ لِلْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ- فَلْيَكُنْ صِغْوُكَ لَهُمْ وَ مَيْلُكَ مَعَهُمْ وَ لْيَكُنْ أَبْعَدَ رَعِيَّتِكَ مِنْكَ وَ أَشْنَأَهُمْ عِنْدَكَ- أَطْلَبُهُمْ لِمَعَايِبِ النَّاسِ- فَإِنَّ فِي النَّاسِ عُيُوباً الْوَالِي أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا- فَلاَ تَكْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْكَ مِنْهَا- فَإِنَّمَا عَلَيْكَ تَطْهِيرُ مَا ظَهَرَ لَكَ- وَ اللَّهُ يَحْكُمُ عَلَى مَا غَابَ عَنْكَ- فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ- يَسْتُرِ اللَّهُ مِنْكَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِيَّتِكَ- أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ كُلِّ حِقْدٍ- وَ اقْطَعْ عَنْكَ سَبَبَ كُلِّ وِتْرٍ- وَ تَغَابَ عَنْ كُلِّ مَا لاَ يَضِحُ لَكَ- وَ لاَ تَعْجَلَنَّ إِلَى تَصْدِيقِ سَاعٍ- فَإِنَّ السَّاعِيَ غَاشٌّ وَ إِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِينَ- وَ لاَ تُدْخِلَنَّ فِي مَشُورَتِكَ بَخِيلاً يَعْدِلُ بِكَ عَنِ الْفَضْلِ- وَ يَعِدُكَ الْفَقْرَ- وَ لاَ جَبَاناً يُضْعِفُكَ عَنِ الْأُمُورِ- وَ لاَ حَرِيصاً يُزَيِّنُ لَكَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ- فَإِنَّ الْبُخْلَ وَ الْجُبْنَ وَ الْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّى- يَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ لِلْأَشْرَارِ قَبْلَكَ وَزِيراً- وَ مَنْ شَرِكَهُمْ فِي الْآثَامِ فَلاَ يَكُونَنَّ لَكَ بِطَانَةً- فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الْأَثَمَةِ وَ إِخْوَانُ الظَّلَمَةِ- وَ أَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَيْرَ الْخَلَفِ- مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَ نَفَاذِهِمْ- وَ لَيْسَ عَلَيْهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ وَ أَوْزَارِهِمْ وَ آثَامِهِمْ- مِمَّنْ لَمْ يُعَاوِنْ ظَالِماً عَلَى ظُلْمِهِ وَ لاَ

آثِماً عَلَى إِثْمِهِ- أُولَئِكَ أَخَفُّ عَلَيْكَ مَئُونَةً وَ أَحْسَنُ لَكَ مَعُونَةً- وَ أَحْنَى عَلَيْكَ عَطْفاً وَ أَقَلُّ لِغَيْرِكَ إِلْفاً- فَاتَّخِذْ أُولَئِكَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِكَ وَ حَفَلاَتِكَ- ثُمَّ لْيَكُنْ آثَرُهُمْ عِنْدَكَ أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَكَ- وَ أَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِيمَا يَكُونُ مِنْكَ مِمَّا كَرِهَ اللَّهُ لِأَوْلِيَائِهِ- وَاقِعاً ذَلِكَ مِنْ هَوَاكَ حَيْثُ وَقَعَ وَ الْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَ الصِّدْقِ- ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَى أَلاَّ يُطْرُوكَ- وَ لاَ يَبْجَحُوكَ بِبَاطِلٍ لَمْ تَفْعَلْهُ- فَإِنَّ كَثْرَةَ الْإِطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ وَ تُدْنِي مِنَ الْعِزَّةِ- وَ لاَ يَكُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَ الْمُسِيءُ عِنْدَكَ بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءٍ- فَإِنَّ فِي ذَلِكَ تَزْهِيداً لِأَهْلِ الْإِحْسَانِ فِي الْإِحْسَانِ- وَ تَدْرِيباً لِأَهْلِ الْإِسَاءَةِ عَلَى الْإِسَاءَةِ- وَ أَلْزِمْ كُلاًّ مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ بِأَدْعَى- إِلَى حُسْنِ ظَنِّ رَاعٍ بِرَعِيَّتِهِ- مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ وَ تَخْفِيفِهِ الْمَئُونَاتِ عَلَيْهِمْ- وَ تَرْكِ اسْتِكْرَاهِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى مَا لَيْسَ لَهُ قِبَلَهُمْ- فَلْيَكُنْ مِنْكَ فِي ذَلِكَ أَمْرٌ- يَجْتَمِعُ لَكَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِيَّتِكَ- فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ يَقْطَعُ عَنْكَ نَصَباً طَوِيلاً- وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّكَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلاَؤُكَ عِنْدَهُ- وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّكَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلاَؤُكَ عِنْدَهُ وَ لاَ تَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هَذِهِ الْأُمَّةِ- وَ اجْتَمَعَتْ بِهَا الْأُلْفَةُ وَ صَلَحَتْ عَلَيْهَا الرَّعِيَّةُ- وَ لاَ تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَيْءٍ مِنْ مَاضِي تِلْكَ السُّنَنِ- فَيَكُونَ الْأَجْرُ لِمَنْ سَنَّهَا- وَ الْوِزْرُ عَلَيْكَ بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا- وَ أَكْثِرْ مُدَارَسَةَ الْعُلَمَاءِ وَ مُنَاقَشَةَ الْحُكَمَاءِ- فِي تَثْبِيتِ مَا صَلَحَ عَلَيْهِ أَمْرُ بِلاَدِكَ- وَ إِقَامَةِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَكَ

لغات

ضارى:آماده شكار،و نسبت به شكار بى‌باك و جسور.

صفح:دورى از گناه بجح به سكون جيم:خوشحالى،شادى بادرة:تندى،تيزى مندوحه:گشايش ادغال:وارد ساختن فساد و خرابى در كار نهك:ناتوانى،سستى ينزع:بر مى‌گردد.

اجحف:آن را برد مسلمّات الدهر:سختيها و ناگواريهاى روزگار جماع المسلمين:انبوه مسلمانان صغوة:ميل،علاقه اشنأهم:دشمنترين مردم وتر:كينه

ابهّه،و المخيّله:خودبينى يطامن:آرام مى‌گيرد طماح النفس:سركشى نفس.

طمح البصر:از بالا نگاه كرد غرب الفرس:تندروى و آغاز دويدن اسب مساماة:وزن مفاعله از سمّو به معنى بلندى جبروت:بزرگى زياد ادحض حجّته:بهانه و حجت او را از بين برد و درهم شكست تغابى:خود را به نادانى و ناآگاهى زدن بطانة الرّجل:نزديكان شخص آصار:گناهان حفلاتك:نشستهاى تو در مجالس و انجمنها اطراء:ستايش زياد زهو:خودبينى تدريب:عادت كردن منافثة:گفتگو

ترجمه

«پس بدان اى مالك من تو را به شهرهايى فرستادم كه پيش از تو حكومتهاى داد و بيداد را در خود ديده‌اند،و براستى مردم همان طور به كارهاى تو مى‌نگرند كه تو به كارهاى فرمانروايان پيش از خود مى‌نگرى،و همان را در بارۀ تو مى‌گويند كه تو در بارۀ آنان مى‌گويى و به وسيلۀ سخنانى كه خداوند در بارۀ اشخاص با ايمان به زبان بندگانش جارى مى‌سازد،مى‌توان به نيكى نيكوكاران پى برد و استدلال كرد بنا بر اين بهترين اندوخته‌هاى تو بايد عمل صالحت باشد پس بر هواى نفست مسلّط باش و بر نفس خويش در برابر آنچه بر تو حلال نيست سختگير باش،زيرا سختگيرى و بخل نسبت به هواى نفس،عين انصاف و ميانه‌روى نسبت به خوشايند و ناخوشايند آن است دلت را كانون مهر و محبت رعيّت ساز و با آنها به مهربانى رفتار كن مبادا نسبت به ايشان چون درنده‌اى خون آشام باشى كه خوردنشان را غنيمت شمرى زيرا آنان دو دسته‌اند يا برادر دينى تواند،و يا مخلوقى چون تو هستند،لغزشهايى از آنان سر مى‌زند و نارواييهايى از اجتماع به آنها سرايت مى‌كند چه به عمد يا به خطا،به خلافى دست مى‌آلايند.

بنا بر اين تو نسبت به آنان با عفو و بخشش رفتار كن همان طورى كه دوست دارى خداوند با تو به عفو و بخشش رفتار كند،زيرا تو ما فوق آنهايى و فرمانرواى تو

ما فوق توست،و خداوند ما فوق كسى است كه تو را حاكم قرار داده.البته اوست كه حكومت را به تو سپرده و مردم را وسيلۀ آزمون تو ساخته است.مبادا خود را در معرض ستيز با خدا قرار دهى زيرا تو را توانايى تحمّل خشم او نيست و از عفو و بخشندگى‌اش بى‌نياز نيستى،هرگز از گذشت پشيمان مباش و از مجازات ديگران شاد مشو و به هنگام خشم اگر راه گريزى مى‌يابى در تندخويى شتاب مكن،و مبادا بگويى من مأمورم[معذورم]امر مى‌كنم بايد فرمان مرا ببريد،كه اين روش باعث خرابى دل و ضعف ديانت و نزديك شدن به غير خداست.و هر گاه قدرت باعث بزرگ‌منشى و يا خود پسندى تو شد،به عظمت سلطنت و قدرت خدا كه ما فوق قدرت توست نگاه كن كه نسبت به تو به آنچه تو ناتوانى او تواناست،زيرا اين نگرش خودبينى و سركشى تو را فرونشاند و تو را از خود فراموشى باز مى‌دارد و عقل و درايت از دست رفته را به تو باز مى‌گرداند.

مبادا خود را در بزرگى با خدا همسان بينى،و در توانايى و عظمت نظير او بدانى!زيرا خداوند هر ستمگرى را خوار و هر گردنكشى را پست و بيچاره مى‌سازد.

با خدا و با مردم نسبت به خود و خويشاوندان نزديك،و رعايايى كه هواخواه آنها هستى به انصاف رفتار كن،زيرا اگر رعايت انصاف نكنى ستم كرده‌اى،و هر كس با بندگان خدا به ستم رفتار كند،خداوند به جاى بندگان،خود با او دشمنى خواهد كرد و خدا استدلال هر كه را با او در ستيز باشد نادرست گرداند،و چنان كسى تا خود دارى نكند و توبه ننمايد،با خداوند در ستيز است،و هيچ چيز مانند ستمكارى،باعث تغيير نعمت خدا و زود به خشم آوردن او نمى‌شود،زيرا خداوند،دعاى ستمديدگان را مى‌شنود و در كمين ستمكاران است.

بايد بهترين كارها در نزد تو اعتدال در راه حق،و همگانى بودن در عدل و داد و آن عملى كه بيشتر باعث خوشنودى تودۀ مردم مى‌گردد،باشد.زيرا خشم تودۀ مردم،خوشنودى خواص را از بين مى‌برد،و خشم خواص در برابر خوشنودى عموم مردم،قابل چشم‌پوشى است.هيچ كسى از رعيّت براى فرمانروا در موقع رفاه،

سنگينتر و پرخرجتر،و در وقت گرفتارى كم فايده‌تر،و در وقت انصاف و عدالت ناراضى‌تر،و به هنگام درخواست مصرّتر،و وقت بخشش كم سپاستر،و در وقت ندادن چيزى،عذر ناپذيرتر،و در شدايد روزگار كم صبرتر،از خواصّ نيست در صورتى كه ستون دين و اجتماع مسلمانان،و نيروى در برابر دشمن،همين تودۀ مردم جامعه هستند.بنا بر اين بايد با آنها همراه و ميل قلبى‌ات به آنها باشد.

و بايد دورترين فرد از رعيّت نسبت به تو و دشمنترين ايشان،كسانى باشند كه بيشتر در پى عيبجويى مردمانند،زيرا مردم،عيب و نقصهايى دارند كه شايسته است فرمانروا بيش از هر كس،آنها را پوشيده بدارد.و مبادا آن معايبى را از مردم كه بر تو پوشيده است،پيگيرى كنى،زيرا بر تو لازم است عيبهاى ظاهر را از بين ببرى،و خداوند نسبت به عيبهاى پنهانى خود حكم مى‌كند،بنا بر اين تا مى‌توانى عيب پوشى كن تا خداوند عيبهايى را كه دوست دارى از مردم مخفى بدارى،بپوشاند،از مردم هر نوع كينه‌اى را عقده گشايى كن و رشتۀ هر نوع بازخواست مردمى را از خود بگسل،و هر چه به نظر تو ناپسند است از خود دور كن،و به سخن بدگو و سخن چين زودباور مباش زيرا سخن‌چين،هر چند خود را در پوشش پند دهندگان و خير خواهان در آورد،فريبكار است.

افراد تنگ نظر را در مشورت خود دخالت مده،چه تو را از نيكى باز مى‌دارند و از تهى‌دستى مى‌ترسانند،و همچنين افراد ترسو را طرف مشورت قرار مده،زيرا باعث سستى تو در كارها مى‌شوند و نيز حريص را وارد شور خود نكن زيرا از بسيارى حرص،تو را وادار به ظلم مى‌كند و ستم را در نظرت جلوه مى‌دهد، بنا بر اين،بخل،ترس و حرص،خصلتهاى گوناگونى هستند كه در جهت بدگمانى به خدا همسويند! بدترين وزيرانت كسانى هستند كه پيش از تو وزير اشرار بوده و به همراهى با آنان در گناهانشان شركت داشته‌اند،پس نبايد از خواصّ تو باشند،چه آنان يار و ياور گناهكاران و همدم ستمگران بوده‌اند،در صورتى كه تو به جاى آنها كسانى را مى‌توانى پيدا كنى كه داراى انديشه و تدبير آنها باشند امّا گناهان و زشتيهاى آنها

را نداشته باشند،از آن كسانى كه نه ستمگرى را در راه ستمكاريش يارى كرده و نه با گنهكارى در گناهش همراهى نموده است:چنين كسانى بار توقّعاتشان براى تو سبكتر و علاقمنديشان به تو بيشتر و گرايششان بديگران كمتر است،بنا بر اين آنها را در خلوتها و انجمنهاى خود از نزديكان قرار بده،و بايد منتخب ايشان نزد تو كسى باشد كه سخن حق را هر چند تلخ به تو بيشتر بگويد،و كمتر تو را در مورد گفتار و رفتارى كه خدا از دوستانش نمى‌پسندد،ستايش و كمك كند،هر چند كه آن سخن تلخ و ناستودنها بر خلاف هواى نفس تو باشد خود را به پرهيزگاران و راستگويان نزديك كن و آنان را قانع كن كه تو را زياد ستايش نكنند،و از اين كه تو خلافى نكرده‌اى آن را باعث خوشحالى تو قرار ندهند،زيرا زياد ستودن شخص،باعث خود پسندى و سركشى مى‌گردد.

و نبايد نيكوكار و بدكار پيش تو يكسان و در يك مرتبه باشند،زيرا در آن صورت نيكوكار به نيكى بى‌ميل و بدكار وادار به بدى مى‌گردد و هر كسى را بدانچه خود انتخاب كرده پاداش و كيفر بده.و بدان كه هيچ چيز بهتر از نيكى و بخشش به رعيّت و سبكبار كردن ايشان و وادار نكردن ايشان به آنچه كه قادر بر انجام آن نيستند،سبب خوش‌بينى حاكم به رعيّت نمى‌گردد.بنا بر اين،بايد طورى در اين مورد رفتار كنى كه باعث خوش بينى تو نسبت به رعيّت گردد،زيرا خوش بينى به رعيّت،رنجش طولانى را از تو دور مى‌سازد.براستى شايسته‌ترين فرد براى خوش‌بينى تو،كسى است كه از آزمون تو خوب بيرون آمده،و سزاوارترين فرد به بدبينى كسى است كه از بوته آزمون تو خوب در نيامده است.

هرگز روش خوبى را كه بزرگان اين امّت داشته‌اند و باعث انس و اتحاد مردم شد و رشته رعيّت با آن منظم گرديده،از بين نبر،و روش نوى را پيش نگير كه به سنّتهاى گذشته مضرّ باشد،در آن صورت اجر و مزد براى كسى است كه آن سنتها را به وجود آورده و گناه سنت شكنى به گردن تو خواهد بود.با دانشمندان بيشتر همصحبت باش و با دانايان در باره آنچه كه صلاح مملكت است و پيش از تو امور ملّت بر آنها راست مى‌شد گفتگو و مشورت كن ».

شرح

بدان كه محور سخن چون در اين فصل،بر اساس فرمان امام(علیه السلام)نسبت به عمل صالح در شهرها و در ميان بندگان بود،نخست او را به بخشى از علل غايى آن توجه داده از قبيل:نام نيك در آخرت و از زمرۀ شايستگان بودن،تا به دستور عمل كند،و اين مطلب را با عبارت:

انّى قد وجّهتك (من تو را فرستادم)تا جملۀ: تقول فيهم (در بارۀ آنان مى‌گويى)بيان فرموده كه خود به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است و تقدير آن چنين است:تو به سمت شهرى گسيل شده‌اى،چنين و چنان،و حالت مردم در بارۀ عمل تو در آنجا چنين است و كبراى مقدّر آن نيز اين طور است:و هر كسى كه به شهرى چنين فرستاده شود،و مردم آن طور ناظر بر اعمال او هستند كه او بر عمل فرمانروايان پيش از خود مى‌نگرد،و مردم در بارۀ او همان حرفهايى را مى‌زنند،كه او در بارۀ حاكمان قبل مى‌زند،بنا بر اين لازم است كه محبوبترين كارها در نزد او عمل صالح باشد،تا خوشنامى ميان مردم حاصل شود كه خود دليل بر ذكر نام او از جمله صالحان در نزد خداست،و بر اين معنى با عبارت :

و انّما يستدل على الصّالحين بما يجرى اللّه لهم على ألسن عباده ،اشاره فرموده است.اين كه امام(علیه السلام)اجراى قول را به خدا نسبت داده(و فرموده:خدا به زبان بندگان مى‌اندازد)،تشويق زيادى است به كسب نام نيك.

سپس به دنبال مطالب قبل،اين دستور را داده است كه عمل خوب را بهترين اندوخته‌هاى خود قرار دهد،و كلمۀ ذخيره،را براى عمل صالح استعاره آورده است از آن جهت كه همچون اندوخته‌اى آن را در دنيا كسب مى‌كند تا در آخرت،از آن بهره‌مند گردد .

و چون او را به طور اجمال مأمور به انجام كار نيك كرده،شروع به تفصيل آن نموده و چند قسم از اعمال شايسته را يادآور شده است:

اوّل:بر هواى نفسش در مورد خواسته‌ها و خشمش مسلّط باشد و از آن

پيروى نكند،و نسبت به هواى نفس در مورد محرماتى كه بر او حلال نيست سختگير باشد.

عبارت امام(علیه السلام): فانّ الشّح تا جمله كرهت تفسير و توضيح براى همين سختگيرى نسبت به هواى نفس به وسيلۀ اسباب سختگيرى از قبيل رعايت انصاف و ايستادن در موضع عدل و داد،در حد دوست داشتنى و پسنديده است،تا هواى نفس او را به طرف افراط نكشاند در نتيجه به ورطۀ فسق و فجور نيفكند،و همچنين در دفع يك امر ناگوار،قوۀ غضب او را به افراط از فضيلت عدالت نكشاند،تا به صفت ناپسند ظلم و بى‌باكى دچار شود،بديهى است كه اين عمل سختگيرى نسبت به نفس و در تنگنا قرار دادن نفس از افتادن در پرتگاههاى هلاكت است.

دوم قلبش را كانون مهر محبت و لطف نسبت به رعيت قرار دهد كه تمام اينها برجستگيهاى اخلاقى زير چتر ملكه عفتند،يعنى اين فضيلتها را شعار قلبت قرار بده .الفاظ شعار و سبع (درنده)استعاره‌اند.و به جهت استعارۀ سبع با عبارت:«خوردن ايشان را غنيمت شمارى»اشاره فرموده است.

سوم:نسبت به مردم،با گذشت و بخشش رفتار كند،و اين فضيلتى است از فضايل مربوط به شجاعت.

عبارت امام(علیه السلام): فانّهم فى الخلق ،توضيحى است براى دو سبب از اسباب گذشت و محبت نسبت به مردم.

عبارت: يفرط منهم الزلل...و الخطاء ،تفسيرى براى همسان بودن مردم با وى و دوّمين سبب از اسباب محبت و گذشت است و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه در باره نيكى،گذشت،و بخشندگى مى‌باشد و مقصود امام(علیه السلام)از بيماريها و نارواييهايى كه در اجتماع بر آنان عارض مى‌شود همان كارهاى سرگرم كننده‌اى است كه آنها را از اجراى اوامر مختلف حاكم

آن طور كه شايسته است باز مى‌دارد.

و عبارت: يؤتى على ايديهم (دستشان باز گذاشته شده است)،كنايه از اينست كه مردم معصوم نيستند بلكه آنها كسانى هستند كه خواه و ناخواه مرتكب گناه و لغزش مى‌شوند و دستورهاى فرمانروايان و مؤاخذۀ مردم به خاطر آنچه به عمد و يا خطا انجام دهند،به دست آنان انجام مى‌پذيرد كبراى قياس نيز در حقيقت چنين است:و هر كس آن چنان باشد،سزاوار است كه بخشيده شود و مشمول محبّت شخص بخشنده و مهربان قرار گيرد،و خطايش را با عفو و گذشت پاسخ دهند .امام(علیه السلام)مالك اشتر را به گذشت امر فرموده، همچون كسى كه دوست مى‌دارد كه خداوند با او به عفو و بخشندگى رفتار كند،كه اين بالاترين تشويق به گذشت و مهمترين كشش به سمت آن است.و همچنين عبارت: فانك فوقهم...و ابتلاك بهم ،ترساندن از خدا در مقام امر به گذشت و محبّت است،و خود،صغراى قياس مضمر ديگرى در اين باره است .

چهارم:او را از اين كه خود را در معرض نبرد با خدا قرار دهد،منع فرموده و مقصود از نبرد با خدا كنايه از درشتى نسبت به بندگان خدا و ظلم به آنهاست،مبارزۀ با خدا در بارۀ مردم همان سركشى و نافرمانى اوست.

عبارت: فانه لا يدي لك...و رحمته صغراى قياس مضمرى است كه بدان وسيله توجّه داده است بر اين كه ستم كردن به بندگان خدا و جنگ با خدا روا نيست،و نداشتن دست كنايه از نداشتن قدرت است.گفته مى‌شود:ما لى بهذا لا مريد وقتى كه آن كار از كارهايى باشد كه در خور توان نيست.و حذف «ن»از كلمۀ:اليدين به دليل شبه مضاف بودن آن است،و بعضى گفته‌اند به دليل كثرت استعمال است.

و كبراى مقدّر قياس نيز چنين است:و هر كس چنان باشد روا نيست كه خود را با ظلم به بندگان خدا در معرض جنگ با خدا قرار دهد.

پنجم:او را از پشيمانى بر گذشتى كه كرده،منع نموده و همچنين از خوشحالى به مجازات ديگران و شتاب كردن در خشم و تندخويى،در حالى كه راه گريز از آن را دارد،نهى فرموده است،زيرا همۀ اينها از او از افسار گسيختگى قوّۀ غضب است،در حالى كه مى‌دانى اين قوّه به منزلۀ شيطانى است كه انسان را به سمت آتش دوزخ مى‌كشد.

ششم-او را از فرمان دادن به كارى كه سزاوار فرمان نبوده و مخالف دين ماست نهى كرده و همچنين او را از امرى كه ممكن است باعث بددلى او شود نهى كرده است.از قبيل اين كه با خود بينديشد مردم بايد فرمان او را اجرا كنند چون بر مردم اطاعت و شنوايى دستور و امر او،و بر او صدور فرمان است و بس،براستى اين باعث خرابى دل و دين است،و به اين خرابى اشاره فرموده است در عبارت فانّه ادغال...الغير ،فساد و خرابى دل از سه راه به شرح زير امكان پذير است:

اول،آن كه اين گونه تصوّر[كه من فرمانروا هستم پس بايد اطاعت شوم]ويرانگر قلب و منصرف كنندۀ آن از راه خداست و معناى تباه ساختن قلب نيز.

دوم،اين كه[چنين طرز فكرى]باعث خرابى دين و سست شدن بنياد آن است.

سوم،آن كه باعث نزديكى به غير خداست زيرا ستمكارى از مهمترين عواملى است كه زمينه‌ساز است براى اين كه مردم تمام نيروى خود را در جهت نابودى او به كار ببرند و به همين مطلب اشاره دارد آيه مباركه: «إِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» ⁽¹⁾.و اين بخش از سخنان امام(علیه السلام)به منزلۀ سه مقدمۀ صغرا براى قياسات مضمرى است كه كبراى مقدّر در تمام آنها چنين

است:و هر چه كه از اين قبيل باشد انجام آن روا نيست .

هفتم:امام(علیه السلام)او را به داورى درد خودخواهى و خود پسندى كه ممكن است در طول حكومت و فرمانروايى‌اش دامن او را بگيرد،راهنمايى فرموده است،به اين ترتيب كه به عظمت خدا كه ما فوق او و ما فوق قدرت او است و نسبت به آنچه كه خود او در مورد خود،توانايى آن را نداشته،نه توان جلب منفعتى و نه دفع زيانى از خود دارد،بينديشد،كه همين داروى آرامبخش خودخواهيى است كه به سراغ او آمده است،و آن را فرو مى‌نشاند و شدّت خشم او را درهم مى‌شكند،و آن مقدار از عقل و انديشه او را كه تحت تأثير قوۀ خشم وى قرار گرفته و با يورش قوۀ غضب از دست رفته بود،به او باز مى‌گرداند.و اين قسمت از سخنان امام(علیه السلام)نيز سه مقدمه صغرا براى سه قياس مضمرى هستند كه در آنها بر ضرورت انجام كارى كه به منزلۀ داروى شفابخش است،راهنمايى فرموده است.و مقدّمات كبراى قياسات نيز چنين است:و هر چه كه آن چنان باشد،انجام دادنش بر تو لازم است .

هشتم:او را از خود بزرگ بينى و اظهار جبروت بر كنار داشته و بدان جهت كه اينها نوعى همسان بينى و خود را نظير خدا شمردن است،برحذر فرموده است، چه آن كه تكبّر باعث اين مى‌شود تا خداوند متكبّر را ذليل و خوار گرداند.و حقيقت استدلال چنين است:براستى تو اى مالك اگر تكبّر و خود بزرگ بينى داشته باشى،خداوند خوار و ذليلت خواهد ساخت،و همين به منزلۀ مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن چنين است:و هر كس چنان باشد، بايد با ترك خود بزرگ بينى از خدا بترسد،[نتيجه اين مى‌شود:پس تو اى مالك،از خدا بترس و تكبر نورز !].

نهم:امام(علیه السلام)او را به انصاف با خدا و مردم،نسبت به خود و رعايايى كه طرفدار اوست امر كرده است.امّا انصاف با خدا عمل به اوامر و خوددارى از

منهيّات او،در برابر نعمتهاى خداست.و اما انصاف با مردم،به عدالت رفتار كردن ميان مردم و دادن حقوقى كه بر او و بر خويشان و نزديكان او دارند.و در مورد وجوب چنين انصافى،به قياس مفصولى[قياسى كه نتيجه‌اش صغراى قياس ديگرى مى‌گردد]،استدلال كرده است،صغراى قياس اوّل:براستى تو اگر آن كار را نكنى ظالمى،يعنى به بندگان خدا ستم كرده‌اى،و كبراى آن:و هر كس به بندگان خدا ستم روا دارد،خداوند به جاى بندگانش دشمن اوست،و نتيجۀ مقدّر آن چنين مى‌شود:پس اگر چنان نكنى خداوند به جاى بندگانش دشمن تو است.و همين نتيجه،خود،صغرا براى قياس ديگرى است كه كبرايش سخن امام(علیه السلام):و هر كس كه خدا با او در ستيزد و...( و من خاصمه اللّه... )و نتيجه مقدّر آن چنين مى‌شود:زيرا تو اگر آن كار را نكردى،هنگام در ستيز بودن با او،عذرت را نپذيرفته و تا وقتى كه از ظلم و ستم خوددارى و توبه نكرده‌اى در جنگ با خدا هستى .

گفتار امام(علیه السلام): و ليس شيء...على ظلم ،هشدار بر پيامد ديگرى براى نداشتن انصاف و يا ستم‌پيشگى است و اين پيامد،عبارت از آن است كه ستمگرى بيش از هر چيز باعث تغيير نعمت خدا و سرعت در خشم اوست.

عبارت امام(علیه السلام): فانّ اللّه...بالمرصاد ،بيان ضرورت پيامد مذكور است، توضيح آن كه خداى سبحان هرگاه دعاى ستمديده را بشنود و بر كار ستمگر اطلاع يابد،در صورتى كه زمينه تغيير نعمت فراهم باشد،زود نعمتش را دگرگون مى‌سازد .

دهم:امام(علیه السلام)او را مأمور ساخته است كه بهترين كارها در نزد او كارى باشد كه به اعتدال در راه حق از دو طرف افراط و تفريط نزديكتر باشد و از همۀ امور بيشتر شامل عدالت بوده،و نسبت به جلب رضاى مردم،جامعتر باشد،زيرا عدالت گاهى به نحوى است كه شامل حال تودۀ مردم نمى‌گردد،بلكه تنها

خوشنودى خواص را همراه دارد.

امام(علیه السلام)به دو جهت،ضرورت عدالت همگانى را براى مردم،و دل به دست آوردن و در پى خوشنودى آنها بودن را توجه داده است:

يكى آن كه در برابر خشم توده،به دليل زيادى جمعيتشان،خوشحالى خواص به دليل كمى جمعيتشان نمى‌تواند مقاومت كند،بلكه اكثريت به او خواهند تاخت و رضايت خواص به هنگام خشم تودۀ مردم سودى به حال او نخواهد داشت،و اين خود باعث سستى و ناتوانى دين مى‌گردد.اما خشم خواص موقعى كه تودۀ مردم راضى باشند،قابل چشم‌پوشى و گذشت است، بنا بر اين رضايت تودۀ مردم مهمتر است.دوم اين كه امام(علیه السلام)خواصّ را با صفات نكوهيده معرّفى كرده كه خود باعث كم اهميّت دادن به آنها نسبت به تودۀ مردم است،و توصيف توده به صفات پسنديده،دليل بر توجّه بيشتر به آنهاست .امّا صفات خواصّ:

1-پر هزينه بودن آنها براى حاكم در موقع رفاه،از جهت زحمتى كه به خاطر آنها به دوش حاكم مى‌افتد،نه تودۀ مردم.

2-كم فايده بودن آنها موقع گرفتارى حاكم،به جهت علاقمندى آنها به دنيا و حفظ موقعيّتى كه دارند.

3-به هنگام انصاف و عدالت ناراضى‌تر بودنشان،به دليل آزمندى بيشتر آنها در دنيا نسبت به تودۀ مردم.

4-به هنگام درخواست پافشارترند،زيرا آنها وقتى كه نياز به درخواستى داشته باشند،جرأت بيشترى نسبت به حاكم داشته،و بيش از مردم عادى،در نزد او خودنمايى و در گوش او زمزمه مى‌كنند.

5-آنان به هنگام بخشش از طرف حاكم كم سپاستر هستند،به دليل اين كه معتقدند آنها از تودۀ مردم حق بيشترى دارند،و به آنچه مى‌دهند سزاوارترند،و

اعتقاد دارند كه حاكم به آنها نياز دارد و از آنها مى‌ترسد.

6-اگر والى چيزى به آنها ندهد،ديرتر از تودۀ مردم،عذر حاكم را پذيرايند:يعنى اين كه اگر حاكم در كارى از آنها معذرت خواهى كند،آنها كم گذشت‌ترند،به اين اعتقاد كه آنها از ديگران برترند و دادن حقوق بر آنها واجب و لازم و حق آنهاست.

7-آنان به هنگام سختيهاى روزگار،كم صبرترند،به خاطر عادتى كه به رفاه و آسايش دارند،و نسبت به آنچه از مال دنيا در دست دارند ناراضى و بى‌تابند .

اما ويژگيهاى تودۀ مردم:

1-آنان ستون دينند،لفظ عمود(ستون)را به اعتبار برپايى دين به وجود آنها مانند استوارى خانه به ستون،استعاره از تودۀ مردم آورده است.

2-تودۀ مردم،همان تودۀ مسلمانانند،زيرا آنها هستند كه اكثريّت جامعه را تشكيل مى‌دهند.

3-آنان به دليل زيادى جمعيّت،نيرويى در برابر دشمنانند،و نيز از آن رو كه هم ايشان در آن زمان اهل كارزار بودند.

و اين ويژگيها براى هر دو دسته،خود انگيزه‌اى براى جلب محبّت تودۀ مردم،و مقدم داشتن آنها بر جلب نظر خواص است،و به همين دليل امام(علیه السلام)او را مأمور به همراهى و همدلى با تودۀ مردم فرموده است .

يازدهم:امام(علیه السلام)دستور داده است بر اين كه،دورترين و دشمنترين فرد رعيّت در نزد او،كسانى باشند كه بيشتر در پى عيبجويى ديگرانند،و بر ضرورت اين مطلب با اين عبارت:فانّ فى النّاس...سترها هشدار داده است.و چون فرمانروا از هر كسى سزاوارتر به عيب‌پوشى مردم است،پس نبايد عيبهاى پوشيدۀ مردم را برملا كند،و اين هم ممكن نيست مگر با از بين بردن سخن‌چينان و دور

داشتن آنها از خود،و ديگر آن كه عيبهاى ظاهرى مردم-نه معايب پنهانى-را بايد از بين ببرد،و اين مطلب را از راه عيب‌پوشى در حدّ توان،مورد تأكيد قرار داده است،زيرا هر نوع عيبى به منزلۀ ناموس است،و براى تشويق به اين كار، توجّه به پى‌آمد آن عمل داده است كه خداوند عيبهايش را كه او دوست دارد از مردم پنهان بدارد،در مقابل پنهان داشتن گناهان و معايب مردم،مخفى مى‌دارد .

دوازدهم:به او دستور داده است تا هر نوع كينه و رنجش قلبى خود را از مردم به دليل اين كه اينها از اخلاق رذيله است،از خود دور كرده،و وسايل آن را از قبيل باور داشتن سخن‌چينى و پذيرفتن سخن‌چينان،از بين ببرد.

سيزدهم:مبادا هر سخن مبهم و بى‌دليل را باور كند،و از باور داشتن عجولانۀ سخن سخن‌چينان وى را منع كرده و به وسيلۀ قياس مضمرى بر اين مطلب توجه داده است كه صغراى آن عبارت «فانّ الساعى...الناصحين» است و دليل فريبكارى آنان،ايجاد كينه توزيها و عداوتهاى ميان مردم و گسترش فحشا و فساد روى زمين است.و كبراى مقدّر قياس چنين است:و هر كه فريبكار باشد،نبايد مورد توجه قرار گيرد .

چهاردهم:وى را از طرف مشورت قرار دادن سه دسته نهى فرموده است:

تنگ نظر،ترسو و حريص،و به دليل پيامد بد،مشورت كردن با هر كدام از اين سه گروه به وسيلۀ قياس مضمرى اشاره فرموده است كه صغراى قياس اول،عبارت:

يعدل بك...الفقر است.توضيح آن كه شخص تنگ نظر،جز بر آنچه كه در نظر وى مصلحت دارد،يعنى تنگ نظرى و آنچه لازمۀ آن از قبيل ترساندن از بيچارگى است،رأى نمى‌دهد،و اين خود باعث دور داشتن شخص مشورت كننده از كار خير است.

صغراى قياس دوم،جملۀ:ليضعّفك عن الامور است،زيرا شخص ترسو نظر نمى‌دهد مگر به لزوم حفظ نفس و ترس از دشمن كه در نظر او مصلحت

همين است،و تمام اينها باعث سستى از نبرد و ضعف در ايستادگى در برابر دشمن مى‌گردد.

صغراى قياس سوم:جمله: يزيّن لك الشره بالجور است،توضيح آن كه مصلحت از نظر آدم حريص،جمع آورى مال و نگهدارى آن است،و اين خود باعث تجاوز از طريق ارزشمند عدالت و انصاف است.

كبراى مقدّر در هر سه قياس چنين است:هر كس چنان باشد مشورت خواهى از او روا نيست.

آن گاه با قياس مضمر ديگرى وى را از هر سه گروه بر حذر داشته است،كه با صغراى آن اشاره به ريشۀ صفات ناپسند هر سه دسته،يعنى تنگ نظرى،ترس و حرص نموده تا آنها را بشناسد و در نتيجه از صاحبان آنها دورى كند،يادآور شده است كه آنها غريزه‌هايى يعنى خويهاى گوناگون هستند كه از يك ريشه نشأت گرفته و عايد نفس مى‌شوند و به سرانجامى مى‌رسند كه همانا بدگمانى به خداست.توضيح آن كه ريشۀ سوء ظن به خدا،ناآشنايى با خداست زيرا كسى كه ناآگاه است خدا را از جهتى كه او بسيار بخشنده و دهندۀ همۀ نيكيها به كسى است كه از راه اطاعت فرمان او قابليت يافته است،نمى‌شناسد و در نتيجه به خدا بدگمان است،و اين كه خداوند چيزى را كه بنده بذل و بخشش كرده،جبران نمى‌كند،بنا بر اين با جلوه دادن تنگدستى او را از بذل و بخشش باز مى‌دارد،و با خوى پست تنگ‌نظرى هم‌سو مى‌سازد،و همچنين شخص ترسو خدا را از نظر لطف و عنايتى كه به هستى بندگان خود دارد،نشناخته،و نسبت به راز مقدّرات او ناآگاه است،بنا بر اين به خدا بدگمان است و او را نگه دار خود از نابودى نمى‌داند،و نگران مرگ است و اين حالت وى را از اقدام به جنگ و امثال آن باز مى‌دارد كه اين خود لازمۀ خوى ناپسند ترس است و همچنين حريص خدا را از دو جنبۀ ياد شده نشناخته و نسبت به او بدگمان است و عقيده دارد كه اگر

حرص ناپسند را پيشه خود نسازد خداوند او را بدانچه مورد علاقۀ اوست و نسبت به آن حرص مى‌ورزد نمى‌رساند در نتيجه او را وادار به حرص و آز مى‌گرداند و نفس آدمى چنين است.

پس اين سه دسته اخلاق ناپسند،به همان ريشۀ سوء ظن كه امام(علیه السلام)فرمود منتهى مى‌شوند .

پانزدهم:چون از جمله كارهاى خوب انتخاب وزيران و دستياران است از اين رو امام(علیه السلام)هشدار داده است،هم نسبت به كسانى كه شايستگى براى انتخاب ندارند و هم نسبت به كسانى كه شايسته‌اند تا توجه و تمايل به انتخاب آنها بشود.غير شايستگان همان كسانى هستند كه پيش از وى وزير و شريك جرم حاكمان فاسد و شرور بودند و او را از اين كه چنين افرادى را از نديمان و خواص خود قرار دهد،نهى كرده است ،و هم به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغرايش عبارت: فانّهم...الخلف است او را برحذر داشته و كبراى مقدّر قياس چنين است:و هر كسى كه چنان باشد او را نديم خود قرار مده.

عبارت: ممّن له مثل آرائهم ،تميز است براى كسانى كه بهتر از آن اشرار و افراد فاسدند و آنان افرادى هستند كه شايسته است از ايشان كمك خواهى شود، و هم دليل نيكى آنها نسبت به اشرار است،به اين معنى كه اين افراد تدبير و نفوذ كلامى همانند آنها در انجام امور دارند ولى گناهان و زشتيهاى آنها را ندارند،و ستمگرى را در راه ستمكارى‌اش يارى نكرده‌اند .

آن گاه امام(علیه السلام)،او را به وسيلۀ قياس مضمرى تشويق فرموده است تا آنها را يار و ياور خود قرار دهد،كه عبارت: «اولئك اخف...الفا» صغراى آن قياس است.

امّا اين كه آنان كم هزينه‌اند،از آن جهت كه آنها نسبت به هر مال يا وضعى كه سزاوار آنها نيست خويشتندارند بنا بر اين در مورد راضى كردن و يا

بازداشتن آنها از كارهاى ناشايست نيازى به زحمت زياد ندارد بر خلاف اشرار و آزمندان در مال و حال ناشايست.و از طرفى نسبت به مقام قربى كه در پيشگاه حق،و بعدى كه از اشرار دارند،يارى رسان‌تر و دلبسته‌تر به او مى‌باشند و به ديگران،دلبستگى و گرايششان كمتر است.

و كبراى مقدّر قياس نيز چنين است:و هر كس كه چنان باشد شايستگى براى يار و ياور گرفتن و وزارت را دارد.از اين رو فرمود:آنها را در خلوت و انجمن خود از نزديكان خود قرار بده .

سپس آنانى را كه شايستگى دارند از همگان نزديكتر و مورد اعتماد بيشترى باشند با ويژگيهاى زير مشخّص كرده است:

1-آنانى كه سخن حق را هر چند تلخ باشد بيشتر به او،بگويند.

2-او را در آن گونه از گفتار و رفتارش كه خداوند از اوليايش نمى‌پسندد كمتر كمك و يارى كنند.كلمۀ:واقعا حال و منصوب است،يعنى:در حال سرزدن چنان سخنى از او،و آن گاه كه سخن،كم و بيش از هواى نفست برخاسته و يا آنچه كه بدان گرايش دارى-مهمّ باشد يا نباشد بايد به كسى اعتماد كنى كه تو را بيشتر نصيحت كند و كمتر مساعدت نمايد،احتمال دارد كه منظور امام(علیه السلام) از اين سخن[واقعا...]چنين باشد:چه اين رويداد مهم باشد يا غير مهم...و ممكن است مقصود امام(علیه السلام)اين باشد كه آن شخص نصيحتگر نسبت به خواست و علاقۀ قلبى تو هر طور كه باشد،يعنى هر موقعيتى نسبت به تو و در برابر خواستۀ باطنى تو داشته باشد .

آن گاه در مورد ارزشيابى و گزينش آنان دستوراتى داده است:

1-خود را به پرهيزكاران و صاحبان اعمال نيك نزديك سازد كه اينها صفاتى در ذيل فضيلت پاكى و پاكدامنى‌اند.

2-مردم را عادت و تمرين دهد بر اين كه از ستايش او خود دارى كنند و

يا با سخن گفتن در بارۀ كارى كه او انجام نداده است،باعث خوشحالى نشوند، و در نتيجه او را وارد در جمع نكوهش شده در آيۀ مباركۀ: «وَ يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا» ⁽¹⁾نكنند.و از ستايش زياد او را بر حذر داشته است.به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغرايش عبارت: فانّ كثرة الاطراء...الغرة است و پيوند ستايش با صفات ناپسند ياد شده،روشن است.و كبراى مقدّر چنين است:هر چيزى كه آن چنان باشد اجتناب از آن ضرورى است .

3-او را از اين كه نيكوكار و بدكار در نزد وى يكسان باشند،نهى كرده و به دليل پيامد بد اين كار او را از چنان عملى در ضمن قياس مضمرى برحذر داشته است كه صغراى آن عبارت: فانّ ذلك...الاساءة مى‌باشد،و راز مطلب آن است كه بيشتر كارهاى نيك به خاطر پاداش نيك آن است به خصوص از فرمانروايان كه چنين انتظارى دارند و ميل دارند كه آنان از ديگران مقامشان بالاتر باشد و به خاطر آن همه زحمات و مشكلاتى كه دارند خوشنامتر باشند.و هر گاه نيكوكار مقام خود را با مقام و منزلت بدكار يكسان ببيند،اين خود باعث انصراف او از نيكى و انگيزه‌اى براى رويگردانى از رنج و زحمتش خواهد بود، و همين طور چون بيشتر كسانى كه بدكارى را ترك مى‌كنند تنها از ترس حاكمان است و به خاطر اين است كه مبادا در نظر آنها تنزّل مقام پيدا كنند،در صورتى كه اگر بدكاران مقام خود را با نيكوكاران همسان ببيند،بيشتر در مقام انجام وظيفه كوتاهى خواهند كرد.كبراى مقدّر قياس چنين است:و هر چه باعث از بين بردن نيكوكارى و تشويق به بدكارى گردد،سزاوار اجتناب است.

سپس امام(علیه السلام)در تأييد فرمان خود مى‌فرمايد:نيكوكار و بدكار بايد خود را در معرض نيكى و بديى كه سزاوار آنند،بدانند و براى نتيجۀ عمل خود آماده

باشند،بنا بر اين براى نيكوكار نيكى و براى بدكار بدى در نظر داشته باشد .

شانزدهم:او را نسبت به نيكى بر رعيت و سبكبار كردن آنان و مجبور نكردن بر چيزى كه حقى بر آنها نداشته،توجّه داده است،به دليل اين كه اينها باعث خوشبينى حاكم بديشان است كه خود مستلزم از بين رفتن رنجش و زحمت طولانى وى و آسايش از جانب ايشان است توضيح آن كه حاكم وقتى كه به مردم خوشرفتارى كند،مردم بيشتر به او علاقه‌مند شده و در باطن به محبّت و اطاعت گرايش پيدا مى‌كنند،و اين خود باعث خوشبينى وى به آنها گرديده و در نتيجه نيازى به زحمت در هواخواه ساختن آنها و احساس خطر از طرف آنها نمى‌كند، امام(علیه السلام)اين مطلب را با عبارت: و ان احقّ من يحسن ظنك به... عنده مورد تأكيد قرار داده است .

هفدهم:او را از سنت شكنى نسبت به راه و روش نيكى كه بزرگان امّت قبل از او داشته‌اند،و باعث انس و اتّحاد و به نفع مردم بوده است،برحذر داشته،زيرا اين باعث صدمه و فساد آشكارى در دين است.

هيجدهم:وى را از پيش گرفتن روش نوى كه به سنّتهاى گذشته صدمه بزند،منع فرموده است.و به دليل نادرستى اين كار به وسيلۀ قياس مضمرى اشاره كرده است،كه صغراى قياس عبارت: فيكون...سنتها است،و ضمير در منها بر مى‌گردد به سننى كه ضرر بر آنها رسيده و اجر و مزد براى كسى است كه آن سنتهاى گذشته را به وجود آورده و سنّت جديد تو به آنها صدمه زده،و گناه سنّت شكنى به گردن تو خواهد بود.و كبراى مقدّر چنين است:پس هر چه آن چنان باشد سزاوار اجتناب است و بايد از آن دورى كرد .

نوزدهم:به مالك دستور داده است كه با دانشمند زياد رفت و آمد كند، يعنى راجع به احكام شرعى و قوانين دينى با آنها صحبت كند،و با مردمان دانا يعنى كسانى كه خداشناس،و در ميان بندگان و شهرها به اسرار الهى آشنا و به

قوانين تجربى و غير تجربى عمل كرده‌اند و در بارۀ استوارى اركان و قوانينى كه اصلاح كنندۀ امور كشور است،و در مورد به پا داشتن مراسمى كه مردم پيش از او به پا داشته‌اند گفتگو و مشورت كند.توفيق از جانب خداست.

فصل سوم:در توجه دادن به گروههاى مردمى كه امر شهر به آنها وابسته

اشاره

است و قرار دادن هر كدام در جاى خود،

و در مرتبه‌اى كه حكمت نبوى اقتضا كرده تا در آن مرتبه قرار داده شود،و اشاره بر اين مطلب كه هر طبقه‌اى به طبقۀ ديگر وابسته است،چه آن كه صلاح هر كدام جز به وسيلۀ ديگرى ميسر نيست و بنياد شهرنشينى و جامعه بر آن است.آن گاه اشاره به كسانى دارد كه از هر صنف و طبقه‌اى شايستگى دارند و سزاوار آن مقامند،و سفارش در بارۀ هر آنچه كه آن طبقه شايسته آن است به شرح زير: وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّعِيَّةَ طَبَقَاتٌ- لاَ يَصْلُحُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْضٍ- وَ لاَ غِنَى بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ- فَمِنْهَا جُنُودُ اللَّهِ وَ مِنْهَا كُتَّابُ الْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ- وَ مِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ وَ مِنْهَا عُمَّالُ الْإِنْصَافِ وَ الرِّفْقِ- وَ مِنْهَا أَهْلُ الْجِزْيَةِ وَ الْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ مُسْلِمَةِ النَّاسِ- وَ مِنْهَا التُّجَّارُ وَ أَهْلُ الصِّنَاعَاتِ- وَ مِنْهَا الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ ذَوِي الْحَاجَةِ وَ الْمَسْكَنَةِ- وَ كُلٌّ قَدْ سَمَّى لَهُ اللَّهُ سَهْمَهُ- وَ وَضَعَ عَلَى حَدِّهِ وَ فَرِيضَتَهُ فِي كِتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ص عَهْداً- مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً- فَالْجُنُودُ بِإِذْنِ اللَّهِ حُصُونُ الرَّعِيَّةِ وَ زَيْنُ الْوُلاَةِ- وَ عِزُّ الدِّينِ وَ سُبُلُ الْأَمْنِ- وَ لَيْسَ تَقُومُ الرَّعِيَّةُ إِلاَّ بِهِمْ- ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِلْجُنُودِ- إِلاَّ بِمَا يُخْرِجُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ- الَّذِي يَقْوَوْنَ بِهِ عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ- وَ يَعْتَمِدُونَ عَلَيْهِ فِيمَا يُصْلِحُهُمْ- وَ يَكُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ- ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِهَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ إِلاَّ بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ- مِنَ الْقُضَاةِ وَ الْعُمَّالِ وَ الْكُتَّابِ- لِمَا يُحْكِمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ وَ يَجْمَعُونَ مِنَ الْمَنَافِعِ- وَ يُؤْتَمَنُونَ عَلَيْهِ مِنْ خَوَاصِّ الْأُمُورِ وَ عَوَامِّهَا- وَ لاَ قِوَامَ لَهُمْ جَمِيعاً إِلاَّ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِي الصِّنَاعَاتِ- فِيمَا يَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ- وَ يُقِيمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ- وَ يَكْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَيْدِيهِمْ- مَا لاَ يَبْلُغُهُ رِفْقُ غَيْرِهِمْ- ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ

وَ الْمَسْكَنَةِ- الَّذِينَ يَحِقُّ رِفْدُهُمْ وَ مَعُونَتُهُمْ- وَ فِي اللَّهِ لِكُلٍّ سَعَةٌ- وَ لِكُلٍّ عَلَى الْوَالِي حَقٌّ بِقَدْرِ مَا يُصْلِحُهُ- وَ لَيْسَ يَخْرُجُ الْوَالِي- مِنْ حَقِيقَةِ مَا أَلْزَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ- إِلاَّ بِالاِهْتِمَامِ وَ الاِسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ- وَ تَوْطِينِ نَفْسِهِ عَلَى لُزُومِ الْحَقِّ- وَ الصَّبْرِ عَلَيْهِ فِيمَا خَفَّ عَلَيْهِ أَوْ ثَقُلَ فَوَلِّ مِنْ جُنُودِكَ- أَنْصَحَهُمْ فِي نَفْسِكَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِإِمَامِكَ- وَ أَنْقَاهُمْ جَيْباً وَ أَفْضَلَهُمْ حِلْماً- مِمَّنْ يُبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ وَ يَسْتَرِيحُ إِلَى الْعُذْرِ- وَ يَرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ وَ يَنْبُو عَلَى الْأَقْوِيَاءِ- وَ مِمَّنْ لاَ يُثِيرُهُ الْعُنْفُ وَ لاَ يَقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ- ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِي الْمُرُوءَاتِ وَ الْأَحْسَابِ- وَ أَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ وَ السَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ- ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَ الشَّجَاعَةِ وَ السَّخَاءِ وَ السَّمَاحَةِ- فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ مِنَ الْكَرَمِ وَ شُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ- ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا يَتَفَقَّدُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا- وَ لاَ يَتَفَاقَمَنَّ فِي نَفْسِكَ شَيْءٌ قَوَّيْتَهُمْ بِهِ- وَ لاَ تَحْقِرَنَّ لُطْفاً تَعَاهَدْتَهُمْ بِهِ وَ إِنْ قَلَّ- فَإِنَّهُ دَاعِيَةٌ لَهُمْ إِلَى بَذْلِ النَّصِيحَةِ لَكَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ بِكَ- وَ لاَ تَدَعْ تَفَقُّدَ لَطِيفِ أُمُورِهِمُ اتِّكَالاً عَلَى جَسِيمِهَا- فَإِنَّ لِلْيَسِيرِ مِنْ لُطْفِكَ مَوْضِعاً يَنْتَفِعُونَ بِهِ- وَ لِلْجَسِيمِ مَوْقِعاً لاَ يَسْتَغْنُونَ عَنْهُ- وَ لْيَكُنْ آثَرُ رُءُوسِ جُنْدِكَ عِنْدَكَ مَنْ وَاسَاهُمْ فِي مَعُونَتِهِ- وَ أَفْضَلَ عَلَيْهِمْ مِنْ جِدَتِهِ- بِمَا يَسَعُهُمْ وَ يَسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِيهِمْ- حَتَّى يَكُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِي جِهَادِ الْعَدُوِّ- فَإِنَّ عَطْفَكَ عَلَيْهِمْ يَعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَيْكَ- وَ إِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَيْنِ الْوُلاَةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِي الْبِلاَدِ وَ ظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِيَّةِ و إِنَّهُ لاَ تَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلاَّ بِسَلاَمَةِ صُدُورِهِمْ وَ لاَ تَصِحُّ نَصِيحَتُهُمْ إِلاَّ بِحِيطَتِهِمْ عَلَى وُلاَةِ أُمُورِهِمْ- وَ قِلَّةِ اسْتِثْقَالِ دُوَلِهِمْ- وَ تَرْكِ اسْتِبْطَاءِ انْقِطَاعِ مُدَّتِهِمْ- فَافْسَحْ فِي آمَالِهِمْ وَ وَاصِلْ مِنْ حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ- وَ تَعْدِيدِ مَا أَبْلَى ذَوُو الْبَلاَءِ مِنْهُمْ- فَإِنَّ كَثْرَةَ الذِّكْرِ لِحُسْنِ أَفْعَالِهِمْ تَهُزُّ الشُّجَاعَ- وَ تُحَرِّضُ النَّاكِلَ «إِنْ شاءَ اللّهُ» ثُمَّ اعْرِفْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا أَبْلَى- وَ لاَ تَضُمَّنَّ بَلاَءَ امْرِئٍ إِلَى غَيْرِهِ- وَ لاَ تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَايَةِ بَلاَئِهِ- وَ لاَ يَدْعُوَنَّكَ شَرَفُ امْرِئٍ- إِلَى أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا كَانَ صَغِيراً- وَ لاَ ضَعَةُ امْرِئٍ إِلَى أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا كَانَ عَظِيماً- وَ ارْدُدْ إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ مَا يُضْلِعُكَ مِنَ الْخُطُوبِ- وَ يَشْتَبِهُ عَلَيْكَ مِنَ الْأُمُورِ- فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِقَوْمٍ أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ- «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَ الرَّسُولِ» - فَالرَّدُّ إِلَى اللَّهِ الْأَخْذُ بِمُحْكَمِ كِتَابِهِ- وَ الرَّدُّ إِلَى؟الرَّسُولِ؟ الْأَخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعَةِ غَيْرِ الْمُفَرِّقَةِ:

ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُكْمِ بَيْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِيَّتِكَ فِي نَفْسِكَ- مِمَّنْ لاَ تَضِيقُ بِهِ الْأُمُورُ

وَ لاَ تُمَحِّكُهُ الْخُصُومُ- وَ لاَ يَتَمَادَى فِي الزَّلَّةِ- وَ لاَ يَحْصَرُ مِنَ الْفَيْءِ إِلَى الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ- وَ لاَ تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَى طَمَعٍ- وَ لاَ يَكْتَفِي بِأَدْنَى فَهْمٍ دُونَ أَقْصَاهُ- وَ أَوْقَفَهُمْ فِي الشُّبُهَاتِ وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ- وَ أَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ- وَ أَصْبَرَهُمْ عَلَى تَكَشُّفِ الْأُمُورِ- وَ أَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُكْمِ- مِمَّنْ لاَ يَزْدَهِيهِ إِطْرَاءٌ وَ لاَ يَسْتَمِيلُهُ إِغْرَاءٌ- وَ أُولَئِكَ قَلِيلٌ- ثُمَّ أَكْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ- وَ افْسَحْ لَهُ فِي الْبَذْلِ مَا يُزِيلُ عِلَّتَهُ- وَ تَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَى النَّاسِ- وَ أَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَيْكَ مَا لاَ يَطْمَعُ فِيهِ غَيْرُهُ مِنْ خَاصَّتِكَ- لِيَأْمَنَ بِذَلِكَ اغْتِيَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَكَ- فَانْظُرْ فِي ذَلِكَ نَظَراً بَلِيغاً- فَإِنَّ هَذَا الدِّينَ قَدْ كَانَ أَسِيراً فِي أَيْدِي الْأَشْرَارِ- يُعْمَلُ فِيهِ بِالْهَوَى وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْيَا ثُمَّ انْظُرْ فِي أُمُورِ عُمَّالِكَ فَاسْتَعْمِلْهُمُ وَ لاَ تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَ أَثَرَةً- فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ الْجَوْرِ وَ الْخِيَانَةِ- وَ تَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَ الْحَيَاءِ- مِنْ أَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ وَ الْقَدَمِ فِي الْإِسْلاَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ- فَإِنَّهُمْ أَكْرَمُ أَخْلاَقاً وَ أَصَحُّ أَعْرَاضاً- وَ أَقَلُّ فِي الْمَطَامِعِ إِشْرَافاً وَ أَبْلَغُ فِي عَوَاقِبِ الْأُمُورِ نَظَراً- ثُمَّ أَسْبِغْ عَلَيْهِمُ الْأَرْزَاقَ- فَإِنَّ ذَلِكَ قُوَّةٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِصْلاَحِ أَنْفُسِهِمْ- وَ غِنًى لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَيْدِيهِمْ- وَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ إِنْ خَالَفُوا أَمْرَكَ أَوْ ثَلَمُوا أَمَانَتَكَ- ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ- وَ ابْعَثِ الْعُيُونَ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَ الْوَفَاءِ عَلَيْهِمْ- فَإِنَّ تَعَاهُدَكَ فِي السِّرِّ لِأُمُورِهِمْ- حَدْوَةٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِعْمَالِ الْأَمَانَةِ وَ الرِّفْقِ بِالرَّعِيَّةِ- وَ تَحَفَّظْ مِنَ الْأَعْوَانِ- فَإِنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَسَطَ يَدَهُ إِلَى خِيَانَةٍ- اجْتَمَعَتْ بِهَا عَلَيْهِ عِنْدَكَ أَخْبَارُ عُيُونِكَ- اكْتَفَيْتَ بِذَلِكَ شَاهِداً- فَبَسَطْتَ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةَ فِي بَدَنِهِ- وَ أَخَذْتَهُ بِمَا أَصَابَ مِنْ عَمَلِهِ- ثُمَّ نَصَبْتَهُ بِمَقَامِ الْمَذَلَّةِ وَ وَسَمْتَهُ بِالْخِيَانَةِ- وَ قَلَّدْتَهُ عَارَ التُّهَمَةِ وَ تَفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا يُصْلِحُ أَهْلَهُ- فَإِنَّ فِي صَلاَحِهِ وَ صَلاَحِهِمْ صَلاَحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ- وَ لاَ صَلاَحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلاَّ بِهِمْ- لِأَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ عِيَالٌ عَلَى الْخَرَاجِ وَ أَهْلِهِ- وَ لْيَكُنْ نَظَرُكَ فِي عِمَارَةِ الْأَرْضِ- أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِكَ فِي اسْتِجْلاَبِ الْخَرَاجِ- لِأَنَّ ذَلِكَ لاَ يُدْرَكُ إِلاَّ بِالْعِمَارَةِ- وَ مَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَيْرِ عِمَارَةٍ أَخْرَبَ الْبِلاَدَ- وَ أَهْلَكَ الْعِبَادَ وَ لَمْ يَسْتَقِمْ أَمْرُهُ إِلاَّ قَلِيلاً- فَإِنْ شَكَوْا ثِقَلاً أَوْ عِلَّةً أَوِ انْقِطَاعَ شِرْبٍ أَوْ بَالَّةٍ- أَوْ إِحَالَةَ أَرْضٍ اغْتَمَرَهَا غَرَقٌ- أَوْ أَجْحَفَ بِهَا عَطَشٌ- خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِمَا تَرْجُو أَنْ يَصْلُحَ بِهِ أَمْرُهُمْ- وَ لاَ يَثْقُلَنَّ عَلَيْكَ شَيْءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَئُونَةَ عَنْهُمْ- فَإِنَّهُ ذُخْرٌ يَعُودُونَ بِهِ عَلَيْكَ فِي عِمَارَةِ بِلاَدِكَ- وَ تَزْيِينِ وِلاَيَتِكَ مَعَ

اسْتِجْلاَبِكَ حُسْنَ ثَنَائِهِمْ- وَ تَبَجُّحِكَ بِاسْتِفَاضَةِ الْعَدْلِ فِيهِمْ- مُعْتَمِداً فَضْلَ قُوَّتِهِمْ- بِمَا ذَخَرْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ إِجْمَامِكَ لَهُمْ- وَ الثِّقَةَ مِنْهُمْ بِمَا عَوَّدْتَهُمْ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ وَ رِفْقِكَ بِهِمْ- فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ الْأُمُورِ- مَا إِذَا عَوَّلْتَ فِيهِ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدُ احْتَمَلُوهُ- طَيِّبَةً أَنْفُسُهُمْ بِهِ- فَإِنَّ الْعُمْرَانَ مُحْتَمِلٌ مَا حَمَّلْتَهُ- وَ إِنَّمَا يُؤْتَى خَرَابُ الْأَرْضِ مِنْ إِعْوَازِ أَهْلِهَا- وَ إِنَّمَا يُعْوِزُ أَهْلُهَا لِإِشْرَافِ أَنْفُسِ الْوُلاَةِ عَلَى الْجَمْعِ- وَ سُوءِ ظَنِّهِمْ بِالْبَقَاءِ وَ قِلَّةِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْعِبَرِ ثُمَّ انْظُرْ فِي حَالِ كُتَّابِكَ- فَوَلِّ عَلَى أُمُورِكَ خَيْرَهُمْ- وَ اخْصُصْ رَسَائِلَكَ الَّتِي تُدْخِلُ فِيهَا مَكَايِدَكَ وَ أَسْرَارَكَ- بِأَجْمَعِهِمْ لِوُجُودِ لِوُجُوهِ صَالِحِ الْأَخْلاَقِ مِمَّنْ لاَ تُبْطِرُهُ الْكَرَامَةُ- فَيَجْتَرِئَ بِهَا عَلَيْكَ فِي خِلاَفٍ لَكَ بِحَضْرَةِ مَلَإٍ- وَ لاَ تَقْصُرُ بِهِ الْغَفْلَةُ عَنْ إِيرَادِ مُكَاتَبَاتِ عُمِّالِكَ عَلَيْكَ- وَ إِصْدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَى الصَّوَابِ عَنْكَ- فِيمَا يَأْخُذُ لَكَ وَ يُعْطِي مِنْكَ- وَ لاَ يُضْعِفُ عَقْداً اعْتَقَدَهُ لَكَ- وَ لاَ يَعْجِزُ عَنْ إِطْلاَقِ مَا عُقِدَ عَلَيْكَ- وَ لاَ يَجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ فِي الْأُمُورِ- فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ يَكُونُ بِقَدْرِ غَيْرِهِ أَجْهَلَ- ثُمَّ لاَ يَكُنِ اخْتِيَارُكَ إِيَّاهُمْ عَلَى فِرَاسَتِكَ- وَ اسْتِنَامَتِكَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ مِنْكَ- فَإِنَّ الرِّجَالَ يَتَعَرَّفُونَ لِفِرَاسَاتِ الْوُلاَةِ- بِتَصَنُّعِهِمْ وَ حُسْنِ خِدْمَتِهِمْ- وَ لَيْسَ وَرَاءَ ذَلِكَ مِنَ النَّصِيحَةِ وَ الْأَمَانَةِ شَيْءٌ- وَ لَكِنِ اخْتَبِرْهُمْ بِمَا وُلُّوا لِلصَّالِحِينَ قَبْلَكَ- فَاعْمِدْ لِأَحْسَنِهِمْ كَانَ فِي الْعَامَّةِ أَثَراً- وَ أَعْرَفِهِمْ بِالْأَمَانَةِ وَجْهاً- فَإِنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى نَصِيحَتِكَ لِلَّهِ وَ لِمَنْ وُلِّيتَ أَمْرَهُ- وَ اجْعَلْ لِرَأْسِ كُلِّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورِكَ رَأْساً مِنْهُمْ- لاَ يَقْهَرُهُ كَبِيرُهَا وَ لاَ يَتَشَتَّتُ عَلَيْهِ كَثِيرُهَا- وَ مَهْمَا كَانَ فِي كُتَّابِكَ مِنْ عَيْبٍ فَتَغَابَيْتَ عَنْهُ أُلْزِمْتَهُ ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِي الصِّنَاعَاتِ وَ أَوْصِ بِهِمْ خَيْراً- الْمُقِيمِ مِنْهُمْ وَ الْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ وَ الْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ- فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ وَ أَسْبَابُ الْمَرَافِقِ- وَ جُلاَّبُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ وَ الْمَطَارِحِ- فِي بَرِّكَ وَ بَحْرِكَ وَ سَهْلِكَ وَ جَبَلِكَ- وَ حَيْثُ لاَ يَلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا- وَ لاَ يَجْتَرِءُونَ عَلَيْهَا- فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لاَ تُخَافُ بَائِقَتُهُ- وَ صُلْحٌ لاَ تُخْشَى غَائِلَتُهُ- وَ تَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِكَ وَ فِي حَوَاشِي بِلاَدِكَ- وَ اعْلَمْ مَعَ ذَلِكَ أَنَّ فِي كَثِيرٍ مِنْهُمْ ضِيقاً فَاحِشاً- وَ شُحّاً قَبِيحاً- وَ احْتِكَاراً لِلْمَنَافِعِ وَ تَحَكُّماً فِي الْبِيَاعَاتِ- وَ ذَلِكَ بَابُ مَضَرَّةٍ لِلْعَامَّةِ- وَ عَيْبٌ عَلَى الْوُلاَةِ فَامْنَعْ مِنَ الاِحْتِكَارِ- فَإِنَّ؟رَسُولَ اللَّهِ ص؟ مَنَعَ مِنْهُ- وَ لْيَكُنِ الْبَيْعُ بَيْعاً سَمْحاً بِمَوَازِينِ عَدْلٍ- وَ أَسْعَارٍ لاَ تُجْحِفُ بِالْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْبَائِعِ وَ الْمُبْتَاعِ- فَمَنْ قَارَفَ حُكْرَةً بَعْدَ نَهْيِكَ إِيَّاهُ فَنَكِّلْ بِهِ- وَ عَاقِبْهُ مِنْ غَيْرِ إِسْرَافٍ

ثُمَّ اللَّهَ اللَّهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَى مِنَ الَّذِينَ لاَ حِيلَةَ لَهُمْ- مِنَ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُحْتَاجِينَ وَ أَهْلِ الْبُؤْسَى وَ الزَّمْنَى- فَإِنَّ فِي هَذِهِ الطَّبَقَةِ قَانِعاً وَ مُعْتَرّاً- وَ احْفَظِ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَكَ مِنْ حَقِّهِ فِيهِمْ- وَ اجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَيْتِ مَالِكِ- وَ قِسْماً مِنْ غَلاَّتِ صَوَافِي الْإِسْلاَمِ فِي كُلِّ بَلَدٍ- فَإِنَّ لِلْأَقْصَى مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِي لِلْأَدْنَى- وَ كُلٌّ قَدِ اسْتُرْعِيتَ حَقَّهُ- وَ لاَ يَشْغَلَنَّكَ عَنْهُمْ بَطَرٌ- فَإِنَّكَ لاَ تُعْذَرُ بِتَضْيِيعِكَ التَّافِهَ لِإِحْكَامِكَ الْكَثِيرَ الْمُهِمَّ- فَلاَ تُشْخِصْ هَمَّكَ عَنْهُمْ وَ لاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لَهُمْ- وَ تَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لاَ يَصِلُ إِلَيْكَ مِنْهُمْ- مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُيُونُ وَ تَحْقِرُهُ الرِّجَالُ- فَفَرِّغْ لِأُولَئِكَ ثِقَتَكَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ وَ التَّوَاضُعِ- فَلْيَرْفَعْ إِلَيْكَ أُمُورَهُمْ- ثُمَّ اعْمَلْ فِيهِمْ بِالْإِعْذَارِ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ تَلْقَاهُ- فَإِنَّ هَؤُلاَءِ مِنْ بَيْنِ الرَّعِيَّةِ أَحْوَجُ إِلَى الْإِنْصَافِ مِنْ غَيْرِهِمْ- وَ كُلٌّ فَأَعْذِرْ إِلَى اللَّهِ فِي تَأْدِيَةِ حَقِّهِ إِلَيْهِ- وَ تَعَهَّدْ أَهْلَ الْيُتْمِ وَ ذَوِي الرِّقَّةِ فِي السِّنِّ- مِمَّنْ لاَ حِيلَةَ لَهُ وَ لاَ يَنْصِبُ لِلْمَسْأَلَةِ نَفْسَهُ- وَ ذَلِكَ عَلَى الْوُلاَةِ ثَقِيلٌ- وَ الْحَقُّ كُلُّهُ ثَقِيلٌ وَ قَدْ يُخَفِّفُهُ اللَّهُ عَلَى أَقْوَامٍ- طَلَبُوا الْعَاقِبَةَ فَصَبَّرُوا أَنْفُسَهُمْ- وَ وَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللَّهِ لَهُمْ

لغات

مقاعد:جمع مقعد(مصدر ميمى):

نشستها مرافق:سودها،منفعتها تفاقم الامر:كارى بزرگ خلوف:جمع خلف،فرزندان، بازماندگان حيطة:مهربانى يضلعك:سنگين و مشكل باشد براى تو محك:لجاجت حصر:درماندگى،ناتوانى تبرّم:خستگى،بى‌تابى ازدهاء:مصدر باب افتعال از«زهو»:

خودخواهى اطراء:ثناگويى و مدح زياد اغتيال:گول خوردن،بدگويى محاباة:بخشندگى و نزديك شدن دو كس از طريق بذل و بخشش به يكديگر أثرة:خودرأيى،كارى از روى هواى نفس انجام دادن جماع:گروه،جمع توخى:بررسى و جستجو حدوة:انگيزه،وادار ساختن شرب:بهره و سهمى از آب آشاميدنى بالّه:اندكى از آب كه زمين را تر كند احالت الارض:زمين ناهموار و نامساعد شده،زراعتش بى‌محصول و درختانش

بى‌ثمر گردد.

إجمام:آسوده كردن معتمد:هدفدار إعواز:تنگدستى،فقر استنام الى كذا:بدان وسيله آرام گرفت مترفّق:خواهان مداراى در كسب و تجارت مطارح جمع مطرح:سرزمينهاى دور بائقة:مصيبت،ناگوارى،سختى غائلة:شرّ،بدى احتكار:جلو منافع مردم را در هنگام نيازمندى گرفتن بؤسى:سخت،شدت قانع:گدا،سائل معترّ:كسى كه بدون درخواست آمادۀ پذيرش كمك است صوافى،جمع صافيه:زمينى كه به غنيمت گرفته شده تافه:ناچيز اشخص همّه:همّت خود را از آن برداشت،بى‌توجهى كرد تصعير الخدّ:از روى خودخواهى صورت را برگرداندن تقتحمه:(در انظار خوار است)،خوار مى‌شمارد او را اعذر فى الامر:بهانه‌اى در موردى دارد

ترجمه

«و بدان كه رعيّت چند دسته‌اند كه كارشان انجام نمى‌گيرد مگر به كمك يكديگر،و از هم بى‌نياز نيستند،برخى از آنها سپاهيان خداوندند،و بعضى دبيران و منشيان عادى و محرمانه‌اند و بعضى ديگر داوران عدالت‌گستر و برخى كاركنانى كه با انصاف و مدارا رفتار مى‌كنند،و بعضى از مردم جزيه دهندگان و ماليات دهندگانند از اهل ذمّه و مردم مسلمان و گروهى از بازرگانان،صنعتگران، و برخى از طبقۀ پايين كه نيازمندان و تهيدستانند،و خداوند براى هر گروهى از اينان سهمى و بهره‌اى معيّن كرده است،كه اندازه و مقدار آن را در كتاب خود و يا در سنّت پيامبرش-درود و سلام خدا بر او و بر خاندان او باد-مقرر كرده است كه در نزد ما[اهل بيت]محفوظ است.

امّا سپاهيان به امر خدا،براى مردم به منزلۀ دژها،و براى حكمرانان باعث زينت و براى دين عزّت و وسايل آرامش و امنيّتند،و رعيّت پايدار نمى‌ماند مگر به

وسيلۀ سپاهيان،و سپاه نظم نپذيرد مگر به وسيلۀ ماليات و حقوقى كه خداوند براى ايشان مقرّر فرموده است تا بدان وسيله توانايى نبرد با دشمنان را داشته و در آرايش و نظام كار خود بدان متّكى باشند،و نياز خود را به وسيلۀ آن برطرف سازند.

و آنگهى براى اين دو گروه[رعيت و سپاه]نيز سر و سامانى نخواهد بود مگر به وسيلۀ گروه سوّم كه عبارتند از قضاة،كاركنان،و نويسندگان كه در اختلاف ميان مردم قضاوت كرده،و مالياتها را جمع آورى كرده و امور خاص و عام را ثبت و ضبط مى‌كنند.و باز همۀ اينان استوار نمى‌مانند مگر به وسيلۀ بازرگانان و صنعتگرانى كه باعث جمع آورى سود و پايدارى بازاراند و كارهايى را انجام مى‌دهند كه از ديگران ساخته نيست و بعد از اينها طبقه پايين از تهيدستان و بيچارگان كه بخشش و كمك به آنها لازم است و نزد خداوند براى هر كدام از اين طبقات مردم،رفاه و گشايشى مقدر است،و هر كدام از آنها در حد خود بر حكمران حق دارند كه به كارشان سامان دهد و از طرفى حكمران قادر بر انجام اين كار نيست مگر با تلاش و كوشش و يارى طلبيدن از خداوند و آمادگى براى اجراى حق و استقامت در هر كارى،آسان يا گران! اى مالك از سپاهيانت براى خاطر خدا و پيامبر(صلی الله علیه و آله)،و امام،براى خود كسى را انتخاب كن كه پندپذيرتر،پاكدل‌تر،عاقلتر و بردبارتر از همه باشد،از آن افرادى كه دير خشمگين شود و زود عذر گناه را بپذيرد،به زير دستان مهربان و به زورمندان سختگير و حريف باشد.از آن كسانى نباشد كه اظهار درشتى كند و يا از ناتوانى و سستى زمينگير شود.

و آنگهى با افرادى كه ريشه‌دار و از خانواده‌هاى شريف و خوش سابقه‌اند همدم باش!با بزرگواران،دليران،بخشندگان و جوانمردان همنشينى كن!زيرا آنها جامع بزرگوارى و در شمار مردم با احسان و حق شناسند.و بعد،به كارهاى مردم، مانند يك پدر و مادر نسبت به فرزندان رسيدگى كن و نيكيى را كه به مردم روا داشته و باعث توانمندى آنها شده‌اى،نزد خود بزرگ جلوه مده و وعدۀ محبتى را كه به آنها داده‌اى،هر چند ناچيز باشد،كوچك مشمار،زيرا اين عمل تو باعث خيرخواهى

آنان نسبت به تو و خوشبينى آنان مى‌گردد.و كمك در كارهاى كم اهميت را به دليل رسيدگى به كارهاى مهم ايشان ترك نكن،زيرا كمك ناچيز تو چنانست كه از آن سود مى‌برند و كمكهاى مهم جاى خود را دارد كه مردم بى‌نياز از آن نيستند.

بايد منتخبين از سران سپاهت كسانى باشند كه با افراد سپاه در زندگى برابر باشند،و از امكانات خود[به زير دستانشان]،به اندازه‌اى كه آنان و خانواده‌هايشان در رفاه زندگى كنند،كمك نمايند،تا اين كه آنان در راه پيكار با دشمن همسو باشند،زيرا محبّت و يارى تو به ايشان باعث جلب قلوب آنان مى‌گردد.و براستى،بالاترين چيزى كه باعث افتخار و چشم‌روشنى حكمرانان مى‌شود به پا داشتن عدالت در سراسر كشور،و بروز دوستى و محبّت مردم است،و دوستى و محبّت آنان بروز نمى‌كند،مگر اين كه سينه‌هايشان از كينه تهى باشد.و خيرخواه حاكم خود نيستند جز اين كه از او ايمن گردند و سنگينى بار حكومت را بر پشتشان كمتر احساس كنند و به انتظار پايان حكومت ايشان نباشند بنا بر اين خواسته‌هاى آنان را برآور،و از آنها به نيكى ياد كن،و كسانى را كه آزموده‌اى از زحماتشان قدردانى كن،زيرا قدرشناسى و ياد از اعمال نيك آنها باعث هيجان و جنبش،و تشويق افراد خمود مى‌گردد،با خواست خدا! علاوه بر اينها،رنج و زحمت هر كسى را به حساب خودش بگذار،مبادا رنج و تلاش كسى را به حساب ديگرى بگذارى،و در موقع پاداش در پايان كارش مبادا كوتاهى كنى،نبايد بزرگى كسى باعث آن شود كه رنج و كار كم او را بزرگ،و پستى مقام كسى باعث آن شود كه رنج و كار بزرگ او را ناچيز بشمرى.

در كارهاى مشكلى كه در مى‌مانى و نمى‌دانى چه كنى بايد به خدا و پيامبرش رجوع كنى كه خداوند هدايت بندگان را دوست مى‌دارد و چنين مى‌فرمايد:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَ الرَّسُولِ» .رجوع به خدا يعنى عمل كردن به محكمات قرآن،و رجوع به پيامبر(صلی الله علیه و آله)،يعنى عمل كردن به سنّت او،سنّتى كه باعث از بين بردن اختلاف است نه باعث تفرقه و پراكندگى.

و آنگهى براى قضاوت ميان مردم بهترين افراد رعيّت را انتخاب كن،از آن كسانى كه كارها بر او سخت و مشكل جلوه نكند،و طرفهاى نزاع،نظر خود را با لجاجت بر او تحميل نكنند و او در اشتباه خود پافشارى نكند،و به هنگام شناخت حق از بازگشت بدان درمانده نباشد،و هواى نفسش متمايل به حرص و طمع نباشد،و به اندك فهم و درك از مسائل،بدون زحمت فكر و انديشۀ زياد،بسنده نكند.از آن كسان كه در برابر شبهات،بيشتر تأمل مى‌كنند،و بيشتر از همه سراغ دليل و برهان مى‌روند،و از همگان كمتر از مراجعۀ دادخواهان خسته مى‌شوند و براى كشف واقعيتها از همه با حوصله‌تر و به هنگام روشن شدن حكمى از همه كس قاطعترند.كسى كه ستايش زياد او را وادار به خودبينى نسازد و تشويق و فريب او را از اعتدال بيرون نكند،و اين چنين افراد شايسته و قضات آراسته به چنين ويژگيها كم‌اند.و بعد از همۀ اينها،قضاوت او را بسيار وارسى كن و به قدرى از مال دنيا به او بده كه زندگى‌اش در رفاه باشد و جلو عذر و بهانۀ او را بگيرد و نياز به مردم نداشته باشد،و او را در نزد خود مقام و جايگاهى بده كه ديگر نزديكان تو در آن مقام طمع نكنند تا بدين وسيله او از بدگويى افراد در نزد تو ايمن باشد.پس اين امر[قضاوت]را كاملا زير نظر داشته باش،زيرا اين قضا در دست بدكارانى گرفتار بود كه در آن از روى هوا و هوس رفتار مى‌كردند و آن را وسيلۀ رسيدن به دنيا قرار داده بودند.و آنگهى در اعمال كاركنانت دقيق باش،وقتى كه آنها را آزمودى به كار بگمار،مبادا ايشان را از روى هواى نفس و يا به قصد كمكى به ايشان،بى‌حساب مشغول كار كنى زيرا اينها رشته‌هايى از ستمكارى و خيانت به مردم است و چنين افرادى را از ميان آزمودگان و افراد با آزرم از خانواده‌هاى نجيب و پيشقدم در اسلام جستجو كن،زيرا اينان داراى ويژگيها و خصلتهاى ارزشمند و با ناموس‌تر و كم طمعتر و بيشتر در انديشۀ عواقب كارند.بنا بر اين وسايل خورد و خوراك آنها را فراوان كن،كه اين عمل باعث تقويت آنها در خودسازى و بى‌نيازى از خوردن حق زير دستان خواهد شد،و هم حجّتى است بر ايشان،اگر فرمان تو را نبرند و يا امانت تو را خدشه‌دار كنند.آن گاه در كارهايشان بررسى كن،و بازرسان راستگو و

وفادار از طرف خود بر آنان بگمار،زيرا بازرسى نهانى باعث وادار ساختن آنها به امانتدارى و مداراى با مردم و حفظ تو از خيانت ياران مى‌شود،اگر يكى از آنان دستش را به خيانت آلود و گزارش همۀ بازرسان آن را تأييد كرد به همان گزارشها اكتفا كن و بى‌درنگ گنهكار را مجازات كن و از كارش بازخواست نما و او را بى‌اعتبار و خوار گردان و داغ خيانت بر پيشانى او بزن و حلقۀ ننگ تهمت و بدنامى را برگردن او درآويز.

در مورد ماليات به نفع ماليات دهندگان قدم بردار،زيرا صلاح ماليات و مصلحت ماليات دهندگان باعث آسايش و راحتى ديگران است،و آسايش ديگران ميسّر نيست مگر به وسيلۀ ماليات پردازان،چون مردم همه مرهون ماليات و ماليات دهندگانند،و بايد تو بيشتر به فكر آبادى زمين تا گرفتن ماليات باشى زيرا ماليات جز با آبادى زمين به دست نمى‌آيد و كسى كه بدون آبادانى،ماليات بخواهد،در حقيقت دست به كار ويرانى كشور،و از بين بردن مردم زده و كار او ديرى نخواهد پاييد.بنا بر اين اگر ماليات دهندگان از سنگينى ماليات يا از رسيدن آفت و علّتى و يا از بى‌آبى و كم‌آبى و يا نيامدن باران و يا دگرگونى و تغيير وضع زمين كه آن را آب گرفته يا از بى‌آبى خراب شده است،شكوه كردند،به اندازه‌اى كه اميد به اصلاح كار را در ايشان برانگيزد،از ماليات تخفيف بده،و نبايد اين تخفيف بر تو گران و سنگين بيايد،زيرا اين تخفيف تو نوعى اندوخته است كه با آبادانى شهرها و آراستگى وضع حكومت،به تو باز خواهد گشت و نيز ستايش آنان را نسبت به تو برمى‌انگيزد و از انتشار عدل و داد در ميان آنان شادمان مى‌شوى و به خاطر آنچه در اثر رفاه و آسايش،نزد آنان اندوخته‌اى و از آن عدالتى كه نسبت به ايشان روا داشته‌اى و مهرى كه دلها را بر آن عادت داده و تقويت كرده‌اى با اطمينان بر آنها اعتماد كن چه بسا كه پس از نيكى و اعتماد به آنها كارهايى پيش آيد كه وقتى به آنان واگذار كنى،با طيب خاطر و علاقه‌مندى و خوشحالى انجام دهند زيرا به مملكتى كه آباد است،هر چه بار كنى،مى‌كشد،و هميشه ويرانى يك سرزمين در گرو تنگدستى مردم آن جاست.و مردم زمانى دچار تنگدستى مى‌گردند

كه حكمرانانشان دل به مال اندوزى سپارند و به پايدارى حكومت خود بدگمان شوند و از دگرگونيهاى زمان كمتر عبرت بگيرند.

و بعد در باره منشيان و دبيران خود،بينديش و بهترين آنها را به كارهاى خويش بگمار و نوشتن نامه‌هايى را كه در آنها سرنوشت كارها و اسرار حكومتى نوشته مى‌شود،به دبيرى اختصاص ده كه در تمام صفات خوب،خير انديشى و پاكدامنى از نويسندگان ديگر جامعتر باشد كسى كه عظمت تو او را از راه بيرون نبرد تا با مخالفت با تو در حضور مردم و بزرگان جسور باشد و كسى كه غفلت و بى‌توجّهى او باعث شود كه در رساندن نامه‌ها به كارگزارانت كوتاهى كند و يا از طرف تو پاسخ درست را به آنها نرساند و از آنچه از جانب تو داد و ستد مى‌كند تو را بى‌خبر گذارد و هم چنين كسى كه در بستن قراردادى به نفع تو سستى نكند،و از الغاء قراردادى كه به زيان تو است ناتوان نماند،و اندازۀ ارزش و مقام خود را در كارها بشناسد،زيرا كسى كه موضع خود را نشناسد مقام و موضع ديگران را هرگز نخواهد شناخت،و مبادا كه آنان را با فراست و دريافت خود و اطمينان و خوشبينى كه دارى انتخاب كنى،زيرا افراد براى جلب نظر فرمانروايان،خودنمايى مى‌كنند و خدمت خود را خوب جلوه مى‌دهند و نيك نفسى و خير انديشى مى‌نمايانند و عيبهاى خود را از حاكم مى‌پوشانند تا او را بفريبند،در حالى كه غير از آنچه وانمود مى‌كنند،در باطن چيزى از خيرخواهى و امانت در آنان وجود ندارد.بنا بر اين بايد آنها را به كارهايى كه نيكان پيش از تو انجام مى‌دادند،بيازمايى،آن گاه بهترين آنها را كه بين مردم درستكاريشان آشكار و بر سر زبانهاست،انتخاب كن،و اين نوع امتحان دليل اطاعت تو از خدا و كسى است كه كار را به تو سپرده است و براى هر كارى از كارها فردى كارگردان از دبيران خود را بگمار،كه عظمت كار،او را از پا در نياورد و ناتوان نسازد و زيادى كار او را نلرزاند.و اگر در منشيان تو عيبى باشد كه از چشم تو پنهان بماند،تو مسئول آن هستى.

ديگر آن كه سفارش مرا در بارۀ بازرگانان و صنعتگران پذيرا باش،و در بارۀ آنان پند و نصيحت خود را دريغ مكن چه آنان كه در شهرها مقيمند و چه آنان كه

با سرمايه خود در رفت و آمدند و يا آن كه با نيروى بدنى سود مى‌رسانند،زيرا اينان سرچشمۀ منافع و فراهم آورندۀ آن از راههاى سخت و جاهاى دور،در بيابان، دريا،زمين هموار و كوهستانهاى كشور تو و از جاهايى كه اجتماع مردم آنجا كم است و جرأت رفتن آن جاها را ندارند،بنا بر اين بازرگانان مايۀ آسايشى هستند كه بيم سختى در آن نيست و سبب صلحى هستند كه خوف فتنه در آن نيست.اعمال آنها را در نزديكى خود و در اطراف كشور مورد بررسى قرار بده،و با تمام اين سفارشها كه در بارۀ ايشان شد،بدان كه در مورد اكثر آنها سختگيرى بسيار و تنگ نظرى زشت و احتكار براى گرانفروشى و از پيش خود نرخ گذارى در بارۀ اجناس مورد فروش، وجود دارد،و اين كارها سبب زيان رساندن به مردم و بد جلوه دادن فرمانروايان است،بنا بر اين از احتكار جلوگيرى كن كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)از احتكار نهى فرموده است.و خريد و فروش بايد آسان و ساده و بى‌كم و كاست با ترازو،و با نرخهايى صورت گيرد كه به فروشنده و خريدار اجحاف نشود.آن گاه اگر كسى پس از جلوگيرى تو،احتكار كند،مجازات كن،مجازاتى كه باعث رسوايى او گردد ولى از حدّ و اندازه بيرون نباشد.

سپس خدا را خدا را در باره گروه زيردستان درمانده و تهى‌دست و گرفتار رنج و زحمت و ناتوانى،زيرا بعضى از افراد اين گروه دست نياز پيش اين و آن دراز مى‌كنند و برخى ديگر چنين نيستند روى ابراز نياز ندارند و اظهار نياز نمى‌كنند.و براى رضاى خدا آنچه را كه در بارۀ حقوق ايشان بدان مأمورى،انجام بده،و بخشى از بيت المال را كه از غلاّت و منافعى كه از زمينهاى به غنيمت گرفته شده به دست آمده است،در هر شهرى براى آنان معيّن كن،زيرا دورترين ايشان همان سهم را دارند كه نزديكترين آنها دارند.به رعايت حق هر كدام از آنها تو مسئولى مبادا تو را غرور شادى و غرق شدن در ناز و نعمت از حال آنان غافل نگه دارد،زيرا تو به خاطر انجام كارهاى مهمّ،از اين كه موارد كم ارزش را فراموش كنى، معذور نخواهى بود،بنا بر اين همّت خود را از آنان دريغ مدار،و از روى غرور، صورت از آنها بر مگردان،و كار كسانى از ايشان را كه از تو دورند مورد توجه قرار

بده آن كسانى كه در انظار مردم خوارند و مردم آنها را كوچك مى‌شمارند،پس كسى را كه امين تو است و خداترس و فروتن است بر ايشان بگمار تا به كارهاى آنان رسيدگى كند و به تو ابلاغ نمايد،آن گاه تو در بارۀ ايشان چنان رفتار كن تا روزى كه خدا را ملاقات مى‌كنى،عذرت را بپذيرد،زيرا آنان در ميان مردم به عدالت و دادگرى از ديگران نيازمندترند،بنا بر اين در اداى حقوق هر كدام از آنها عذر و دليلى داشته باش،و به يتيمان و سالخوردگان كه راه چاره‌اى ندارند،و خود را براى درخواست آماده نكرده‌اند رسيدگى كن،و آنچه گفتيم براى فرمانروايان سنگين است و هر گونه حقّى گران و سنگين است،و گاهى خداوند آن را سبك مى‌گرداند به كسانى كه فقط از او پاداش نيكو و رستگارى مى‌خواهند و در برابر مشكلات صبورند و براستى آنچه خدا وعده داده است اطمينان دارند ».

شرح

بايد توجه داشت كه در اين بخش از فرمان امام(علیه السلام)چند مطلب است:

اول:امام(علیه السلام)مردم شهرها را به هفت دسته تقسيم كرده،و مطابق توضيحى كه داده است هيچ دسته‌اى جز به كمك دستۀ ديگر استوار نمى‌ماند.

عبارت امام(علیه السلام): من اهل الذمة و مسلمة النّاس ،(از اهل ذمه و مسلمانان) تفصيلى براى دستۀ اوّل است.اما عبارت«اهل ذمّه»تفسير و توضيح است براى اهل جزيه و عبارت مسلمة النّاس،بيانگر ماليات دهندگان،و ممكن است عبارت مذكور،توضيح اهل جزيه و خراج بوده باشد به اين ترتيب كه امام(علیه السلام)حق دارد كه زمين خراج را از ديگر مسلمانان و اهل ذمّه،قبول كند.و مقصود امام(علیه السلام)از سهمى كه خداوند براى هر كسى تعيين كرده است،حق هر يك از صاحبان حق از صدقات است مانند:فقرا،مساكين،جمع آورندگان ماليات و صدقه،كه به طور اجمال در قرآن و به طور تفصيل در سنّت پيامبر(صلی الله علیه و آله)بيان شده است .و موضع هر كسى كه خداوند به عنوان عهد و پيمانى از جانب خود،در نزد خاندان پيامبرش تعيين كرده است عبارت است از مقام و مرتبه هر يك از مردم جامعه كه

تنها به خود آنها مربوط است،زيرا سپاهى مقام و موضع خاصّى دارد كه نبايد از آن تجاوز كند،و وظيفۀ اوست كه در حدّ و موضع خود بماند و آنچه لازمۀ آن مقام است انجام دهد،و هم چنين منشيان،كاركنان،قضاة و ديگران،كه هر كدام موضع خاصّى دارند كه بايد در آن حدّ بمانند،و وظيفه‌اى است كه به عنوان پيمانى از جانب خدا بر عهدۀ آنهاست كه اين پيمان نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)و خاندانش محفوظ و شريعت اسلامى جامع آن وظايف است .

دوم:امام(علیه السلام)با عبارت: فالجنود باذن اللّه...معونتهم ،بر اين مطلب توجه داده است كه هر كدام از گروههاى نامبرده وابسته به ديگرى است به طورى كه بدون آن استوار نيست و نيازمندى‌اش بدان حتمى است.و صورت و هيأت جامعۀ شهر به مجموعۀ آنها وابسته است.آن گاه امام(علیه السلام)نخست از سپاهيان شروع كرده است به دليل اين كه اصل در نظام جامعه آنهايند،و دليل نيازمندى به سپاهيان را در چهار ويژگى بيان كرده است:

1-سپاهيان به منزلۀ دژهاى مردمند.كلمۀ: الحصون (دژها)را به لحاظ آن كه آنها همچون دژى از رعيت نگهدارى و مراقبت مى‌كنند،استعاره از سپاه آورده است.

2-سپاهيان زينت حكمرانانند،زيرا حاكم بدون سپاه مثل فردى از مردم است كه هيچ كس به او اعتنا نمى‌كند و فرمان او را نمى‌برد و پيامد فاسد آن نيز روشن است.

3-آنان باعث عزّت و حرمت دينند،كلمۀ عزت را بر سپاهيان از باب تسميه لازم بر ملزوم،اطلاق فرموده،زيرا وجود آنان براى عزت لازم و ضرورى است.

4-كلمۀ «أمن» را از باب اين كه در جاده‌ها و ديگر جاها وجود سپاه باعث امنيت است،استعاره از سپاهيان آورده است و اين عبارت به منزلۀ صغراى

قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كس چنين باشد،كار رعيت بدون او استوار نگردد.

عبارت: و ليس يقوم الرعية الاّ بهم يعنى رعيت جز با سپاهيان پايدار نمى‌ماند،نتيجه قياس مورد ذكر است.و امام(علیه السلام):باذن اللّه فرموده تا روشن كند منظور وى سپاهيان حق است كه بر پايه مصلحت و حكمت به وجود آمده‌اند،نه هر نوع سپاهى .

دسته دوم،ماليات دهندگان و كسانى هستند كه ماليات از آنها گرفته مى‌شود و به دليل اين كه لازمۀ نياز به سپاه،نياز به اين گروه است،در عبارت:

ثم لا قوام للجنود...حاجتهم ،اشاره دارد.

بنا بر اين عبارت: لا قوام...الخراج ،مدعايى است كه عبارت: الذين يقوون ...حاجتهم ،به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه آن را براى اثبات اين مدعا آورده است،و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر چه چنان باشد،بدون آن سپاه پايدار نمى‌ماند.بنا بر اين سپاه بدون مالياتى كه خداوند براى آنان تعيين فرموده است،استوار نمى‌ماند و از طرفى ماليات از دسته‌اى از تودۀ مردم گرفته مى‌شود و سپاه بدون آنان پايدار نمى‌ماند .

دستۀ سوم:قضاة،كاركنان و منشيان مى‌باشند و نيز امام(علیه السلام)وجه مشترك اين گروهها را بيان مى‌كند،زيرا علّت نيازمندى به اينان يكى است،و به همين علّت اشاره فرموده در عبارت: لما يحكمون به...و عوامّها ،زيرا هر كدام آنها از طرف حاكم و مردم بر تمام كارهاى عمومى و يا خصوصى امينند،و تنظيم احكام قراردادها،و جمع‌آورى منافع،به دست آنهاست.و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كس آن چنان باشد پس نيازمندى سپاه و مردم به او حتمى است .

دستۀ چهارم:بازرگانان و صنعتگران،امام(علیه السلام)مدّعى است كه كار

گروههاى قبل بدون اينها به سامان نمى‌رسد،و به اين مطلب توجّه داده است در عبارت: فيما يجتمعون عليه من مرافقهم (اينان باعث جمع‌آورى فايده و سودند)،زيرا كار بازرگانان از فراهم ساختن كالا و خريد و فروش و به پا داشتن بازارهاى كسب،و همچنين كار صنعتگران،يعنى همان فايدۀ نيروى بازويشان، چيزهايى هستند كه از ديگران چنين سودى عايد نمى‌شود،بنا بر اين در مقام برآوردن نياز تودۀ مردم و اهميّت كار آنها اينان باعث رسيدن فايده و منفعت به مردمند،و آن جمله به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن عبارات پيش از آنست .

دستۀ پنجم:طبقۀ پايين جامعه كه از مردم نيازمند و تهى‌دست تشكيل مى‌شود،و به جهت نيازمندى به ايشان توجه داده است در عبارت: الّذين يحقّ رفدهم و معونتهم (كسانى كه كمك و بخشش به آنها لازم است)توضيح مطلب آن كه كمك و بخشش بدانها باعث جلب نظر و پشتيبانى آنها از كسى مى‌شود كه بدانها يارى و كمك رسانده،و به وسيلۀ آنهاست كه رحمت خدا نازل مى‌شود و همواره بركت از جانب خداوند به شهروندان مى‌رسد،و به پاداش اخروى نائل مى‌گردند،بنا بر اين،نياز به اين دسته از مردم،ايجاب مى‌كند تا به آنها كمك و يارى شود .

پس از آن كه امام(علیه السلام)به دليل احتياج به تمام قشرهاى مردم،اشاره كرد، آن گاه مى‌فرمايد:براى هر كدام از اين طبقات مردم،نزد خداوند،رفاه و گشايشى مقدّر است،يعنى در ذات خدا و در عنايت و لطف پروردگار ملحوظ است،تا اين كه در تدبير امور مردم،اعتماد به خدا كند،زيرا سرآغاز عنايت از اوست.و نيز مى‌فرمايد:هر طبقه‌اى از مردم بر حاكم حقى درخور دارند تا حاكم بداند كه رعايت حال هر يك از اين گروهها بر او لازم است و از آن غفلت نورزد.توفيق از آن خداست .

مطلب سوم،دستور به آراستن هر دسته‌اى از مردم به صفات و ويژگيهايى است كه بايد واجد آن اوصاف باشند،و هر كدام را در جايگاه مناسب خود قرار دهد:

امّا دستۀ اوّل يعنى سپاهيان:امام(علیه السلام)به تعيين كسانى اشاره فرموده است كه آنان با داشتن ويژگيهايى،شايستگى رسيدن به اين مقام را احراز مى‌كنند.و در بارۀ آنان دستورهايى-اعم از اوامر و نواهى-داده است.

امّا اوصاف و ويژگيها:

1-كسى كه نسبت به خدا و پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)و پيشوا و رهبرش پندپذيرتر و پاكدلتر است،يعنى در عمل بر طبق فرمان خدا،رسول خدا و رهبر خود،امينتر است.اصطلاح ناصح الجيب،كنايه از امانتدارى است.

2-بردبارترين مردم باشد.آن گاه چنين فرد برتر را معرّفى كرده و فرموده است:از كسانى كه دير خشمگين مى‌شوند،و اگر كسى از آنان عذرخواهى كند، زود عذر پذيرند و به زيردستان مهربانند و نسبت به آنها درشتى نمى‌كنند،امّا با زورمندان گردن فرازى مى‌نمايند يعنى بر آنها برترى مى‌جويند و با اعراض از ضعيفان به زورمندان رو نياورند از آن كسانى كه خشونت آنان را از جا نكند،يعنى خصلت درشتى و خشونت ندارند تا آنان را به هر جا كه خواهد بكشد،مانند اين سخن:دوشيدن شتر با همۀ نيرو و تمام كف دست مصلحت نيست،كه باعث پس زدن شير مى‌شود ⁽¹⁾و بعضى گفته‌اند:هيجان او را وادار به عملى نكند،و اگر كارى را انجام داد،باعث رنجش او نگردد،و نرمش و ناتوانى او را از اجراى حدود الهى و گرفتن حق ستمديدگان از ستمكاران باز ندارد .

3-كسانى كه از خانواده‌هاى شريف و خاندانهاى درستكار و خوشنام و

خوش سابقه از نظر حالات،رفتار و گفتار نيك باشند.

4-كسانى از جنگجويان و دليران باشند.

5-از بخشندگان و جوانمردان باشند امّا اوامر:

1-فردى از سپاهيان را به رياست برگمارد كه داراى اين ويژگيها باشد.

2-با افراد ياد شده نزديك و همنشين شود،يعنى در اين پست و مقام با آنها همراه باشد و در بارۀ آنان او را ترغيب و تشويق نموده است با اين عبارت:

فانّهم...من العرف ،يعنى زيرا آنان جامع بزرگوارى و شاخسار احسانند.و آنان را با صفت:جامع بزرگوارى و شاخه‌هايى از نيكى،ستوده است،از باب اطلاق نام لازم بر ملزوم خود،زيرا انبوهى از بزرگوارى يعنى فضيلتهاى ياد شده لازم و همراه چنان افرادى است،امانتدارى،بخشندگى و جوانمردى خصلتهاى خوبى هستند كه تحت عنوان پاكى و پاكدامنى قرار دارند.بردبارى و دلاورى دو فضيلت از فضايل اخلاقى و در ذيل عنوان شجاعت هستند.و احتمال دارد مرجع ضمير در عبارت: فانهم ،فضايل ياد شده باشد،همان طور كه در آيه مباركه آمده است:

«فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي» كه مرجع ضمير بتهايند .

3-همانند پدر و مادرى،به كارهاى آنها و آنچه مربوط به مصلحت آنهاست،رسيدگى كند،و اين سخن كنايه از نهايت مهربانى نسبت به آنهاست.

4-او را از اين كه كمك مالى و يا هر نوع منفعت رسانى را كه باعث تقويت آنها مى‌گردد در نزد خود بزرگ شمارد،نهى فرموده است،بدان جهت كه اين عمل باعث كوتاهى او در حق ايشان مى‌گردد.

5-مبادا وعدۀ محبّتى كه به آنها داده است،ناچيز شمارد،و اين كوچك شمردن باعث شود تا او به وعدۀ خود عمل نكند،و به رجحان انجام وعده‌اى كه به آنها داده است،هر چند كه ناچيز باشد،با اين عبارت استدلال كرده: فانه

داعية...الظّن بك (زيرا اين عمل تو باعث خيرخواهى و خوشبينى آنان نسبت به تو مى‌گردد).و كبراى مقدّر اين قياس مضمر،چنين است:و هر چه كه اين طور باشد،سزاوار است انجام دهى .

6-او را از اين كه به دليل رسيدگى به كارهاى مهمّ،به كارهاى كم اهميّت نپردازد،بازداشته است،و براى اولويّت عمل وى با اين عبارت استدلال كرده است: فان اليسير...موقعا لا يستغنون عنه (زيرا كمك تو در مورد كارهاى كم اهميّت آن قدر ارزش دارد كه مورد استفادۀ آنها باشد)،و معناى عبارت روشن است،زيرا كمك در كارهاى مهمّ از ارزش كمك مفيدى كه اندك و ناچيز باشد نمى‌كاهد،[هر نوع كمكى جاى خود را دارد ].

7-امام(علیه السلام)او را مأمور كرده است،بر اين كه از سران سپاه كسانى را در نزد خود برگزيند كه واجد صفات مزبورند،آن كسى كه با زيردستان از سپاه در زندگى برابر بوده،و از امكانات خود به اندازه‌اى كه آنها و خانواده و فرزندانشان در رفاه باشند كمك مى‌كند،تا بدين وسيله عزمشان يكى شود و در راه پيكار با دشمن به منزلۀ يك فرد گردند.آن گاه امام(علیه السلام)در زمينۀ توجّه به زيردستان،با بيان اين كه پيامد اين توجّه و يارى جلب قلوب آنان است،او را تشويق به محبّت بدانها كرده است.و اين بخش از عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چه كه باعث جلب قلوب آنان شود،انجام دادنش مصلحت و واجب است .و از طرفى چون محبت صحيح بدانها از مهمترين هدفها بوده است،امام(علیه السلام)اظهار داشته كه كمك و محبت به آنها جز با انجام سه امر انجام‌پذير نيست:

1-شفقت مردم به فرمانروايان و مراقبت از ايشان.

2-بار سنگين نشمردن حكومت آنان.

3-به انتظار پايان گرفتن مدت حكومت ايشان نبودن.

اين امور به منزلۀ صغراى قياس مضمرى هستند كه كبراى مقدّر آن چنين است:و آنچه كه مهمترين خواسته‌ها جز به وسيلۀ آن انجام پذير نباشد،خود از مهمترين خواسته‌هاست .

8-امام(علیه السلام)دستور بر آوردن نياز مردم را به وى داده است:به اين ترتيب كه از طرف خود امكانى به آنها بدهد كه آرمانهاى ايشان بدان وسيله برآورده شود، زيرا اين خود از چيزهايى است كه موارد سه گانۀ بالا جز به اين وسيله انجام نمى‌پذيرد.و از اين روست كه امام(علیه السلام)اين مطلب را با فاى نتيجه ايراد كرده است.

9-فرمان داده است تا با تمجيد از آنها و قدردانى از زحمات كسانى كه آنها را آزموده است رابطه خود را با آنها استوار سازد،و براى ضرورت اين كار با اين عبارت خود استدلال فرموده است: فانّ كثرة الذكر... «إِنْ شاءَ اللّهُ» ،زيرا ياد كردن اعمال نيك آنها-به خواست خدا-باعث جنب و جوش آنها و تشويق افراد خمود مى‌گردد.و اين مطلب واضحى است و اين قضيه به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدر آن چنين است:و هر چه آن چنان باشد،ضرورت دارد .

10-امر كرده است تا موقعيت هر كسى را با رنجى و زحمتى كه كشيده بشناسد،و زحمت هر كسى را به حساب خود او بگذارد.

11-او را نهى كرده است از اين كه زحمت و تلاش كسى را به حساب ديگرى بگذارد.

12-مبادا در پاداش زحمات او كوتاهى كند و در نتيجه مقدارى از آن را به حساب آورد.و يا ناچيز قلمداد كند.

13-و نبايد بزرگى كسى باعث آن شود كه زحمات كم او را بزرگ شمارد و يا پستى مقام كسى باعث شود كه رنج و زحمت بزرگ او را كوچك به حساب

آورد،زيرا تمام اينها انگيزۀ سستى و تنبلى نسبت به جهاد در راه خدا مى‌گردد .

14-فرمان داده است تا در كارهاى مشكلى كه باعث درماندگى او مى‌شود و كارها را بر او مشتبه مى‌سازد به خدا و پيامبر رجوع دهد،با استدلال به آيۀ مباركه،و بعد هم،رجوع دادن به خدا را،تفسير به فراگيرى محكمات قرآن،و رجوع به پيامبر را تفسير به فرا گرفتن سنّت او،فرموده است،و سنّت را با اين ويژگى تعريف كرده است كه جامع و گردآورنده باشد،زيرا محور و هدف سنّت بر ضرورت اتّحاد و اجتماع مردم بر بندگى خدا و رفتن به راه اوست .

دستۀ دوم:قاضيانى كه به عدل و داد حكم مى‌كنند،و آنان را با ويژگيهايى معرّفى فرموده و در بارۀ ايشان اوامرى صادر كرده است:

امّا در مورد انتخاب قاضى،بايد از نظر او بهترين فرد رعيّت باشد،و اين برترى را با چند ويژگى مشخّص كرده است:

1-از آن كسانى نباشد كه به هنگام مراجعه،كارها بر او سخت و مشكل جلوه كنند.

2-از كسانى نباشد كه طرفهاى دعوا،نظر خود را بر او تحميل كنند،يعنى او را با لجاجت وادار كنند تا بر خلاف حق داورى كند.بعضى گفته‌اند،اين سخن كنايه است از اين كه،قاضى از آن كسانى باشد كه طرفهاى نزاع او را راضى كنند و او اقدام به بحث و بررسى نكند،و حرف اوّل آنها را بپذيرد.

3-اگر اشتباهى از او سرزد،به اشتباه خود پافشارى نكند،زيرا بازگشت به حق بهتر از ادامه در گمراهى است.

4-به هنگام شناخت حق از بازگشت به حق در نماند،آن طورى كه قضاة بد به خاطر حفظ مقام و از ترس زشتى كار غلط خود رفتار مى‌كنند.

5-هواى نفسش ميل به حرص و آز نكند،زيرا چشم طمع داشتن به مردم باعث احساس نياز به ايشان و انحراف از راه حق مى‌گردد.

6-به اندك فهم و درك از مسائل-بدون فكر و انديشۀ زياد-بسنده نكند، زيرا اين خود زمينۀ خطا و اشتباه است.

7-از همه كس بيشتر در مسائل شبهه‌ناك تأمّل كند،زيرا اين قبيل مسائل جاى احتمال وقوع در گناه است.

8-بيش از همه كس به سراغ دليل و برهان برود.

9-از همه كس كمتر از مراجعۀ دادخواهان خسته شود،زيرا لازمۀ خستگى و دلتنگى از كار،ضايع كردن حقوق است.

10-همچنين از همه كس در كشف واقعيتها با حوصله‌تر باشد.

11-به هنگام كشف حقيقت،قاطع‌تر از همه باشد،زيرا كه تأخير در اجراى حق،آفتها دارد.

12-از كسانى نباشد كه ستايش زياد ديگران،او را به سوى خودخواهى سوق دهد.

13-از آن كسانى نباشد كه از روى ناآگاهى و فريب،از راه حق و اعتدال منحرف شود .

آن گاه امام(علیه السلام)،بر اين مطلب كه شمار افراد واجد اين شرايط اندك است حكم كرده تا توجه دهد كه واجدين اين شرايط سزاوارترند نه آن كه اينها شرط قضاوت است.

اما اوامر:

نخست،آن كه كس را انتخاب كند كه واجد صفات ياد شده است.

دوم،آنكه كارهاى قضايى او را مورد وارسى بسيار قرار دهد،تا ريشۀ طمع او را به انحراف از راه حقّ-اگر موردى به قلبش خطور كند-از بن بر كند.

سوم:به قدرى از مال دنيا به او بدهد كه ديگر بهانه‌اى براى او نماند.و اين مطلب كنايه از مقدار كفايت و آن اندازه‌اى است كه نيازمندى او به مردم را

به حداقلّ برساند تا به آنها چشم طمع نداشته باشد.احتمال دارد كلمۀ:ما در جملۀ: ما يزيل بدل از البذل،و مفعول براى فعل محذوفى باشد كه كلمۀ البذل بر آن دلالت دارد،گويا فرموده باشد:چيزى را كه عذر و بهانۀ او را از بين ببرد،به او بدهد،و احتمال مى‌رود كه مفعول براى يفسح باشد،يعنى به قدرى از مال دنيا به او دهد كه در رفاه زندگى كند.و ممكن است در معناى مصدر يفسح باشد،يعنى:به نوعى زندگى او را گشايش بخشد كه عذر و بهانه‌اى نماند.

چهارم:او را در نزد خود جايگاهى دهد،كه ديگر نزديكان وى با وجود آن،از وى چشم طمع نداشته باشند،تا بدان وسيله از بدگويى دشمنان در امان باشد.و كبراى مقدّر اين قياس مضمر چنين است:و هر چه اين فوايد را دارد، دادن آن به قاضى لازم و ضرورى است .

پنجم:در انتخاب كسانى با اين ويژگيها و اجراى اوامر امام(علیه السلام)،دقّت بيشترى كند،تا به نتيجۀ نهايى برسد.و در اين مورد چنين استدلال فرموده است:

فانّ هذا الدّين..الدّنيا .و كلمۀ الاسير را به اين لحاظ استعاره آورده است كه بدكاران،قضاوت را چون اسيرى در اختيار مى‌گيرند.و اين عبارت صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر گاه چنان است،پس دقّت در انتخاب كسى كه مطابق حقّ عمل كند و آن را از اسارت اشرار و تبهكاران نجات دهد،ضرورت دارد.توفيق از آن خداست .

دسته سوم:كاركنان امام(علیه السلام)آنان را با ويژگيهايى مشخص كرده و دستورات سازنده‌اى در بارۀ آنان صادر فرموده است.

امّا ويژگيها:

1-يك كارمند براى كارهاى حكومتى و استانداريها از ميان مردم كارآزموده و آگاه به مقررات و قوانين انتخاب شود.و سخن را به دليل اين كه اين

اصل مهم كار است از همين جا شروع كرده است.

2-از اهل شرم و حيا باشد،نه آن چنان كه در كمرويى در حدّى باشد كه آلت دست ديگران گردد-كه طرف تفريط است-در نتيجه به وسيلۀ او حقوق و منافع اشخاص را از بين ببرند،و نه به مرز بى‌حيايى برسد،كه موضع افراط است، و باعث بى‌اعتبارى او نزد مردم و نفرت دلها از وى شود.

3-از اعضاى خانواده‌هاى خوشنام و پيشقدم در اسلام باشند،در اين عبارت كنايه از خانواده‌هاى با سابقۀ در ديانت و خوبى است،كه ريشه‌دار در اين امورند.و به دليل مصلحت و حكمت در به كار گماردن كسانى با اين ويژگيها با اين عبارت اشاره فرموده است: فانّهم...نظرا ،توضيح آن كه شرم و حيا و درستى و اصالت خانوادگى و پيشقدم بودن در اسلام،باعث بزرگوارى و حفظ نواميس از تعرض ديگران،و كم اعتنايى و بى‌توجهى به چشم اندازهاى دنيوى مى‌گردد،و همچنين آزمودگى باعث تيزبينى و دور انديشى در بارۀ نتايج و پيامد كارها مى‌گردد.اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كس چنان باشد،شايسته‌تر براى واليگرى و كارمندى است.

اما دستورها:

اول آن كه در اعمال كاركنان دقت كند،تا پس از آزمون و بررسى آنها را به كار گمارد و آنها را معامله گرانه و از روى هواى نفس مشغول كارى نكند،مثل اين كه در برابر تقاضاى مقام و رياست چيزى به او بدهند و در مقابل،ايشان را به شغلى بگمارد و بدون هيچ مشورتى در اين باره به ميل خود عمل كند،زيرا اين بى‌حسابى و به ميل خود رفتار كردن-چنان كه در بعضى نسخه‌ها به جاى ضمير، اين كلمات عينا آمده است-رشته‌هايى از ستمكارى و خيانت است:امّا ستمكارى،از آن جهت است كه رفتار آن چنانى،انسان را از عدالت لازمى كه از

نظر شرع موظف به انجام آن است،بيرون مى‌كند.و اما خيانت براى آن است كه اولويت در انتخاب كاركنان و واليان از وظايف دينى است،و دين هم امانتى است در دست كسى كه آنان را به كار مى‌گمارد،بنا بر اين اگر بدون رعايت اين امانت،بى‌حساب و از روى هوا و هوس انتخاب كند به دور از امانتدارى،و خود نوعى خيانت است.

دوم اين كه اشخاصى را با ويژگيهاى ياد شده به دلايلى كه ذكر شد،براى كارها در نظر بگيرد .

سوم وسايل خورد و خوراك آنان را فراوان كند،در اين مورد از سه جهت مصلحت كار را بيان فرموده است:

1-فراوان داشتن خورد و خوراك،انگيزه‌اى براى خود سازى آنهاست، كه خود امرى ضرورى است.

2-اين كار باعث بى‌نيازى آنان از دست‌درازى به مال مسلمانانى است كه در تحت اختيار آنها قرار دارند.

3-اين عمل،دليلى براى او در برابر آنها خواهد بود كه فرمان او را نبرند و يا در امانت ايجاد خدشه كنند،كلمۀ: الثّلم به معنى ايجاد خدشه استعاره براى خيانت است.

جهات سه‌گانه،مقدّمات صغراى قياسات مضمرى هستند كه كبراى هر كدام از آنها چنين است:و هر چه آن چنان باشد،انجامش داراى مصلحت لازم و فايدۀ قطعى است .

چهارم،آن كه كارهاى آنها را بررسى كن،و بازرسان و جاسوسانى از مردم راستگو و باوفا بر آنان بگمار.و به جهت مصلحت اين كار،با اين بيان اشاره فرموده است: فانّ تعاهدك...بالرّعية زيرا بررسى كارهاى ايشان،با اطّلاع و آگاهى آنها بر اين كه اين بررسى از طرف اوست انگيزه‌اى براى امانتدارى در

انجام وظايفى كه به عهده دارند،و مداراى با مردم،مى‌گردد.عبارت مذكور صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چه بر اين منوال باشد انجامش لازم است .

پنجم:آن كه خود را از خيانت يار و ياورانى كه از جملۀ كاركنان هستند، دور نگه دارد،او را با اين عبارت: فان احد منهم بسط...التّهمة ،به روشى كه شايسته است آنها را ادب كند و سنّت الهى را در بارۀ آنها اجرا نمايد،راهنمايى فرموده است.

كلمۀ: «تقليد» را استعاره آورده است،براى آويختن ننگ تهمت به گردن او،از آن جهت كه تهمت همچون شعارى محسوس(يوغى)به گردن مى‌افتد.

و عبارت در نهايت رسايى و روانى است.ميزان اين مجازات بر حسب عرف و نظر امام،و يا شخص منتخب او تعيين مى‌شود .

دستۀ چهارم ماليات دهندگان است،امام(علیه السلام)در بارۀ آنان اوامرى به شرح زير صادر فرموده است:

اوّل:مسأله ماليات آنها را بررسى كرده-و در مواردى كه شرح مى‌دهد- طورى رفتار كند كه به نفع و مصلحت ماليات دهندگان تمام شود.

آن گاه به جنبۀ مصلحت ماليات دهنده با قياس مضمرى اشاره فرموده است كه صغراى آن،عبارت: فانّ صلاحه...الاّ بهم است.و با عبارت: لا صلاح لمن سواهم الاّ بهم ،يعنى آسايش ديگران ميسر نيست مگر به وسيلۀ ماليات دهندگان، به منظور تأكيد توجه داده است كه آسايش ديگران جز به وسيلۀ آنان ميسر نيست.

و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر كس كه آسايش مردم جز به وسيلۀ او ميسر نگردد،توجّه به كارهاى او و بررسى حالات وى لازم است.و بعد در توضيح صغراى قياس فرموده است:چون مردم همه مرهون ماليات و ماليات دهندگانند، و اين مطلب امروز براى ما روشن است .

دوم:آن كه توجهش به آبادى زمين از گرفتن و جمع آورى ماليات بيشتر باشد،و به جنبۀ مصلحتى كه در آن عمل وجود دارد،با اين گفتار توجه داده است:زيرا آن،يعنى پرداخت ماليات جز به آبادانى زمين ميسر نيست.و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمر است.و بعد آن را با جملۀ: و من طلب...

قليلا ،توضيح داده است.و همين سخن امام(علیه السلام)اشارتى است بر پى‌آمد نقيض مطلب مورد ادعاى آن بزرگوار،و آن عبارت از مفاسد سه گانۀ زير مى‌باشد:

1-ويران سازى كشور از طريق نپرداختن به آبادانى آن.

2-از بين بردن مردم،به جهت مكلّف كردنشان به چيزى كه در توان آنها نيست.

3-ناپايدارى كار ماليات گيرنده و حاكم نسبت به مردم،كه اين خود لازمۀ دو مورد قبلى است.و كبراى مقدّر چنين است:و هر چيزى كه جز با آبادانى ميسر نگردد،لازم است،در بارۀ آبادانى دقت بيشترى به عمل آيد تا در بارۀ آن چيز.نتيجه اين مى‌شود كه توجه به آبادانى كشور بايد بيش از توجه به گرفتن ماليات باشد .

سوم به او دستور داده است تا از ماليات آنها به مقدارى كه اميد مصلحت كارشان مى‌رود،تخفيف دهد،البته در صورتى كه ماليات دهندگان از جريان حال خود شكايت داشتند كه به دليل وضعى كه زمينشان پيدا كرده ماليات سنگين است،يا آفتى به آن رسيده و يا به دليل كم آبى و نيامدن باران و يا به علّت آمدن سيل و نرسيدن آب،دگرگونى و خرابى در زمين پديد آمده است .و به دنبال آن، وى را نهى كرده است از اين كه مبادا اين تخفيف دادن ماليات را،گران و سنگين تلقّى كند.و در عبارت خود: فانّه ذخرء...العدل فيهم اشاره به مصلحتى فرموده است كه در تخفيف دادن ماليات وجود دارد،و معناى عبارت واضح است.

كلمۀ: معتمدا منصوب است بنا بر اين كه حال است و عامل آن خفّفت مى‌باشد.

و كلمه: فضل منصوب است چون مفعول معتمدا است.و عبارت: و الثّقة عطف بر همان مفعول مى‌باشد .

امام(علیه السلام)به جنبۀ مصلحتى كه در اعتماد به افزايش توانمندى مردم از طريق رفاه و آسايش ايشان و اطمينان آنها به برخوردارى از عدالت وى،وجود دارد،با اين عبارت خود توجّه داده است: فربما حدث...انفسهم به .و در حقيقت سخن امام(علیه السلام)چنين است:ماليات را از آنها سبك بگير به خاطر آن كه افزايش توان آنها را تأمين كرده‌اى،زيرا اين لازمۀ آن رويدادهاى احتمالى است كه براى آنها پيش مى‌آيد،بنا بر اين اگر با آنها مدارا كنى با طيب خاطر مى‌پذيرند.

همين بخش از سخن امام(علیه السلام)به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن چنين است:و هر كسى كه چنان وضعى داشته باشد بايد بر آنها سبك گرفته شود،تا توانشان افزايش يابد.و عبارت: فان العمران محتمل ما حمّلته (زيرا به مملكت آباد هر چه بار كنى،بار را مى‌كشد)توضيحى براى صغراى قياس مذكور است،به اين ترتيب كه تخفيف ماليات مردم باعث آبادانى زمين است و آبادى زمين باعث تحمّل هر نوع حوادث و پيشآمدى است كه براى مردم پيش بيايد .

آن گاه به وسيلۀ عبارت: و انّما يؤتى خراب الارض...اهلها (ويرانى يك سر زمين در گرو تنگدستى مردم آن است)به جهت ويرانى كشور توجّه داده است،و هم چنين در عبارت:( و انّما يعوز...العبر )توجّه به همين علّت خرابى مملكت دارد،كه خود از سه بخش تشكيل شده است:

1-توجه حكمرانان بر جمع آورى مال و ثروت.

2-بدگمانى آنها بر اين كه در پست خود نمى‌مانند.

3-استفاده نكردن آنها از دگرگونى زمان،به دليل كم توجهيشان بر اين مسئله.

بديهى است وقتى كه اين ويژگيها در فرمانروايى جمع شد،انگيزه‌اى براى

جمع آورى ثروت و كوتاهى او نسبت به رعيت و در نتيجه باعث تنگدستى و فقر مردم مى‌گردد،و آن هم ويرانى سرزمين و از بين رفتن عمران و آبادى كشور را در پى مى‌آورد .

دسته پنجم:منشيان است،امام(علیه السلام)اوامرى به شرح زير در باره آنان صادر فرموده است:

اول آن كه بهترين فرد آنها را به كار بگمارد،و منظور از بهترين در اينجا كسى است كه با تقوا باشد و به بهترين وجهى از عهدۀ كار برآيد.

دوم اين كه نامه‌ها و اسرار حكومتى و تمام امور سرنوشت ساز را به كسى بسپار كه جامع صفات پسنديده است،و شما بارها با اين صفات پسنديده و اصول اخلاقى آشنا شده‌ايد.آن صفات عبارتند از آگاهى به روشهاى خيرانديشى و آشنايى با قرار دادن هر چيزى در جاى خود،علاوه بر اينها پاكدامنى،شجاعت، عدالت،با همۀ صفات ديگرى كه زير پوشش اين چهار اصل اخلاقى قرار دارند.آن گاه امام(علیه السلام)براى اين كه مبادا بعضى فضايل اخلاقى روشن نباشد به توضيح و تفسير آنها پرداخته و پنج مورد از آنها را بيان كرده است:

1-مقام او را از راه بيرون نبرد،و اين فضيلتى است همراه با فضيلت سپاسگزارى و آن هم شعبه‌اى از پاكدامنى است.امام(علیه السلام)از اين كسى كه مقام او را از راه بيرون كرده با جملۀ: فيجرأ...ملاء ،بر حذر داشته است.و اين جمله به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كس كه در حضور مردم با مخالفت تو اين چنين جسور باشد،شايسته نمايندگى تو نيست.

2-زيركى و هوشيارى در امورى كه بايد انجام دهد،و به كنايه اين مطلب را با سخن خود: ممّن لا تقصر به الغفلة...منك (كسى كه غفلت باعث كوتاهى در انجام وظيفۀ محوّله نگردد)بيان داشته است.زيركى،خود،فضيلتى است تحت عنوان حكمت و دانايى.

3-از آن كسانى نباشد كه هر نوع قراردادى را كه به نفع تو است،به سستى منعقد كند،بلكه آن را محكم و استوار سازد.

4-از گشودن گره قراردادهايى كه دشمنان تو با مكر و فريب به زيان تو بسته‌اند،باز نماند.و اين دو ويژگى لازمۀ اصالت انديشۀ آدمى بوده و آن فضيلتى زير پوشش حكمت و درايت آدمى است .

5-اندازۀ ارزش و مقام خود را در كارها بشناسد،تا هر كارى را در مرتبۀ خود و جاى مناسب قرار دهد.و اين فضيلت هم از فضايل زير پوشش حكمت اخلاقى است.و نيز او را به دورى گزيدن از نادان با اين عبارت هشدار داده است: فان الجاهل...اجهل (زيرا كسى كه موضع خود را نشناسد موضع ديگران را هرگز نخواهد شناخت)،و اين مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كس آن طور باشد اجتناب از او لازم و ضرورى است .

سوم:نهى كرده است از اين كه گزينش كاركنان بر مبناى فراست و برداشت خود،و اطمينان و خوشبينى بدانها باشد.و به دليل نادرستى آن در اين عبارت اشاره كرده است: فانّ الرّجال...شيء (زيرا افراد براى جلب نظر فرمانروايان، خوش خدمتى مى‌كنند...)به اين معنى،كه افراد،خدمت خود را خوب جلوه مى‌دهند،و خودنمايى مى‌كنند تا نظر فرمانروايان را جلب كنند.و فرمانروايان به آنها خوش بين شوند،در حالى كه پشت پرده،از خير خواهى و امانت خبرى نيست.و اين عبارت،صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چه كه آن طور باشد،شايسته نيست در گزينش آن بر اساس فراست و دريافت خود تكيه كنى .

چهارم:پس از اين كه امام(علیه السلام)او را از انجام گزينش آن چنانى نهى كرده است،به منظور راهنمايى به روش انتخاب كاركنان،دستور داده است تا آنها را به روشى كه نيكان پيش از او،مى‌آزمودند،بيازمايد.و در تأييد ويژگيهاى قبل

مى‌فرمايد:آنانى را كه بين مردم درستكارتر و به امانتدارى در دين مشهورترند، انتخاب كن.و به وسيلۀ قياس مضمرى او را تشويق به انجام اين دستورها فرموده است كه صغراى قياس،جملۀ: فانّ ذلك...امره ،و كبراى مقدر آن نيز چنين است:و هر چه آن طور باشد،بايد انجام داد .

پنجم:امر كرده است تا در رأس هر كارى از كارها يكى از منشيان واجد شرايط مناسب با آن كار را قرار دهد،به طورى كه عظمت كار او را از پا در نياورد و در انجام آن كوتاه نيايد و زيادى كار باعث آن نشود،شيرازۀ كارها از هم بپاشد و به كارها نرسد.

ششم:نهى فرموده است از اين كه مبادا از عيب منشيانش غافل بماند،و با اين عبارت او را هشدار داده است: مهما...الزمته (هر عيبى كه در منشيانت باشد و تو از آن غافل بمانى،مسئول آن عيب هستى)،و اين صغراى قياس مضمرى است كه تقدير آن چنين است:زيرا هر چه،از معايب مورد غفلت قرار گيرد،تو مسئول هستى.و كبراى مقدّر نيز مى‌شود:و هر چيزى را كه تو مسئول آنى،غفلت از آن روا نيست.

دستۀ ششم،بازرگانان و صنعتگرانند،و در بارۀ آنان اوامرى به شرح زير صادر كرده است:

1-نسبت به آنان خيرخواه باشد.

2-سفارش لازم را نسبت به آنها-چه آنانى كه در يك جا مقيمند و چه آنها كه با سرمايۀ خود،دوره گردند،و چه آنها كه با نيروى بدنى خدمت مى‌كنند- دريغ نورزد،زيرا آنها سرچشمۀ سازندگى‌اند.و به جنبۀ مصلحتى كه در سفارش نسبت به آنها و توجّه به حال آنها وجود دارد،از دو جهت اشاره فرموده است:

يكى جهت سود و منفعت آنهاست،در عبارت: فانّهم...عليها ،و ضمير در كلمات: مواضعها و عليها به منافع برمى‌گردد،و «حيث» يعنى از جايى كه

مردم براى چنان منافعى آن جاها اجتماع نكرده و جرأت رفتن آن جاها را ندارند،و چنان جايى مثل درياها،كوهها و امثال آنهاست.

دوم جهت بى‌زيان بودن آنهاست كه در عبارت: فانّهم...غائلته ،آمده است.و كبراى مقدّر هر دو قياس مضمر چنين است:و هر كس كه چنان باشد، خيرخواهى و سفارش نيكو در بارۀ او،لازم و ضرورى است .

3-اعمال آنان را از نزديك و اطراف كشور،زير نظر داشته باشد،تا در صورت پيشامد مظالم و مشكلاتى براى آنها،از ايشان برطرف نمايد.

4-از معايب انگشت شمارى كه دارند از قبيل تنگ نظرى و بخل،آگاه باشد،تنگ نظرى در اين جا همان بخل است،و پس از آن احتكار ما يحتاج عمومى،از قبيل احتكار گندم،جو،خرما،كشمش،روغن و نمك،علاوه بر اينها، نرخ گذارى در بارۀ اجناس،يعنى فروش اجناس به نرخ دلخواه خود بدون پايبندى به اصول شرع و يا عرف مردم،زيرا تمام اينها انحراف از مرز عدالت به سمت صفت ناپسند ظلم و جور است.

آن گاه به جنبۀ پيامد ناروايى كه اين معايب دارند،با اين عبارت هشدار داده است: و ذلك...الولاة ،اما اين مطلب كه آن معايب براى مردم زيانبخش‌اند واضح،و اما اين كه خود عيبى براى فرمانروايان است،از آن رو كه قانون عدالت به دست آنها اجرا مى‌شود.و اگر آنان در بازداشتن اين قبيل افراد از راه تجاوز و ستمكارى سهل انگارى كنند،سرزنش و ملامت متوجه ايشان مى‌گردد.و اين عبارت صغراى قياس مضمر است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چيزى كه آن طور باشد،ردّ و دفع آن لازم و ضرورى است .

5-پس از اين كه دليل پيامد بد آن معايب را بيان داشت،او را مأمور به جلوگيرى از احتكار نموده و به نهى پيامبر(صلی الله علیه و آله)از احتكار استدلال فرموده است.

6-دستور آسانى و سادگى خريد و فروش را داده و هم اين كه با ترازوى

عدل،بدون كم و كاست باشد،و نرخهايى كه نه به فروشنده اجحاف شود،تا اصل كالا از بين برود و نه به مشترى تا اصل سرمايه‌اش را از دست دهد .

7-دستور داده تا محتكرين را پس از نهى از كار زشتشان مجازات كند، امّا در مجازات زياده روى نكند .

دستۀ هفتم:گروه زيردستان است،و آنها را با ويژگيهايى معين كرده و امر و نهى‌هايى در بارۀ آنها بيان فرموده است:

امّا ويژگيها:

بيچاره،ناتوان از كسب و كار،تهيدست،نيازمند و گرفتار رنج و زحمتند.

و تمام اينها-هر چند كه بعضى ويژگيها در ضمن بعضى ديگر وجود دارد،جز اين كه امام(علیه السلام)بر حسب صفات مختلف-تمام آنها را به جهت توجه زيادى كه به اينان داشته،بر شمرده است،تا مبادا حتى يك مورد آنها را فراموش و سهل انگارى كند .

اما اوامر:

1-مالك را در بارۀ ايشان از خدا ترسانده،و به جنبۀ حكمتى كه در اين ترساندن وجود داشته با اين سخن اشاره فرموده است:زيرا در ميان آنان افراد نيازمند و محتاج هستند،و اين عبارت:مقدمۀ صغرا براى قياس مضمرى است كه كبراى مقدر آن چنين است:و هر كه آن چنان باشد،بايد از خدا در بارۀ او ترسيد،و حقى كه از طرف خدا براى او معين شده است بايد حفظ كرد.

2-بخشى از بيت المال خود و اموالى را كه از راه غلاّت زمينهاى غنيمت گرفته شده در هر شهر،وجود دارد،بديشان اختصاص دهد.بيت المال را به وى نسبت داده،از آن رو كه سرپرستى آن را حاكم اسلام بر عهده دارد،و عبارت: فانّ للاقصى...حقّه اشاره به همان مطلب دارد.كبراى مقدّر اين قياس مضمر چنين است:هر كس در آن شرايط باشد،بايد با پرداخت حق او،رعايت حالش بخوبى بشود.

3-او را نهى كرده است از اين كه مبادا غرور مقام و شادى ناز و نعمت او را از حال آنان غافل نگه دارد.و با اين عبارت او را از غافل ماندن از احوال ايشان بر حذر داشته است: فانّك لا تعذر...المهمّ (زيرا به دليل انجام كارهاى مهمّ،از غفلت نسبت به كارهاى غير مهمّ معذور نخواهى بود).مقصود امام(علیه السلام) از كلمۀ: التّافه ،امور ناچيز و كمترين حالات مردم ضعيف است.و همين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدر آن مى‌شود:و هر كسى را كه عذر و بهانه‌اش پذيرفته نباشد،نبايد از حال فقرا غفلت ورزد.

4-او را منع كرده است از اين كه توجّه و عنايت خود را از ايشان دريغ ورزد،يعنى آن قدر عنايت به مسائل مهمّ داشته باشد كه هرگز شامل حال آنان نگردد و به آنها نرسد.

5-او را از اين كه با غرور،صورت از آنها برگرداند،منع كرده است،كنايه از تكبّر و گردن فرازى نمودن نسبت به ايشان .

6-دستور داده است تا نسبت به امور كسانى كه به دليل ناتوانى و حقارت در انظار دولتمردان و سربازان،دسترسى به او ندارند،بررسى كند،و فردى مورد اعتماد از مردم خدا ترس،و فروتن را از جانب خود بر ايشان بگمارد تا به كارهاى ايشان رسيدگى كند و نتيجه را به اطلاع وى برساند .

7-با آنان طورى رفتار كند كه روز ملاقات با پروردگارش،عذر و بهانه‌اى داشته باشد.يعنى در بارۀ آنها آن طور رفتار كند كه خداوند دستور داده است،به نحوى كه عذرش پذيرفته باشد.به اين ترتيب كه اگر خداوند از نحوۀ رفتارش نسبت به آنها پرسيد،عذرى در پيشگاه خدا داشته باشد،و به جنبۀ مصلحتى كه در عنايت زياد نسبت به آنها وجود دارد،با اين عبارت توجّه داده است: فانّ هؤلاء...غيرهم زيرا اينان به عدالت و دادگسترى از ديگر مردم نيازمندترند.

8-نسبت به داشتن عذر و بهانه‌اى در نزد خداوند در مورد پرداخت حق

هر كدام از قشرهاى نامبرده تأكيد بيشترى فرموده است .

9-به وى دستور رسيدگى به حال رقّت‌بار يتيمان و سالخوردگان را داده است،يعنى سالخوردگانى كه از پيرى به حدّى رسيده‌اند كه مقاومتشان اندك شده و ناتوان از حركتند و راه چاره‌اى ندارند،و به دليل آبرومندى با همۀ فقر و تهيدستى خود را براى گدايى آماده نكرده‌اند.

آن گاه به سنگينى وظيفۀ انجام تمام دستورهايى كه گذشت با اين عبارت اشاره فرموده است: و ذلك على الولاة ثقيل (آنچه گفتيم براى فرمانروايان سنگين است)،و هم چنين با عبارت: و الحق كلّه ثقيل (و هر گونه حقى سنگين است)،تا مطلب كاملا مؤثّر افتد و در قلب طرف جايگزين شود.و بعد با اين عبارت او را وادار به انجام وظيفه نموده است: و قد يخفّف اللّه...لهم (و گاهى خداوند آن را سبك مى‌سازد)،نسبت سبك كردن را به خدا داده است تا او را علاقمند به انجام وظيفه كند و براى وادار ساختن به انجام وظيفه و ساده شمردن آن،به بيان ويژگيهاى افراد شايسته پرداخته است،و اينان كسانى هستند كه تنها بركنارى از عذاب خدا در آخرت را طالبند،و سختيهاى وظايف دنيوى را نسبت به عذاب اخروى آسان شمرده و به درستى وعده‌هاى الهى در آخرت اطمينان دارند.توفيق از آن خداست.

فصل چهارم:در بارۀ اوامر و نواهى سازنده و آداب اخلاقى و سياسى كه

اشاره

بعضى عمومى و بعضى ويژۀ كاركنان،نزديكان،نديمان و خود اوست

و همچنين در كيفيت عبادت و امثال آن است.

وَ اجْعَلْ لِذَوِي الْحَاجَاتِ مِنْكَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِيهِ شَخْصَكَ- وَ تَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً- فَتَتَوَاضَعُ فِيهِ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَكَ- وَ تُقْعِدُ عَنْهُمْ جُنْدَكَ وَ أَعْوَانَكَ مِنْ أَحْرَاسِكَ وَ شُرَطِكَ

حَتَّى يُكَلِّمَكَ مُتَكَلِّمُهُمْ غَيْرَ مُتَتَعْتِعٍ- فَإِنِّي سَمِعْتُ؟رَسُولَ اللَّهِ ص؟ يَقُولُ فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ- لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لاَ يُؤْخَذُ لِلضَّعِيفِ فِيهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِيِّ- غَيْرَ مُتَتَعْتِعٍ- ثُمَّ احْتَمِلِ الْخُرْقَ مِنْهُمْ وَ الْعِيَّ- وَ نَحِّ عَنْهُمُ الضِّيقَ وَ الْأَنَفَ- يَبْسُطِ اللَّهُ عَلَيْكَ بِذَلِكَ أَكْنَافَ رَحْمَتِهِ- وَ يُوجِبْ لَكَ ثَوَابَ طَاعَتِهِ- وَ أَعْطِ مَا أَعْطَيْتَ هَنِيئاً وَ امْنَعْ فِي إِجْمَالٍ وَ إِعْذَارٍ- ثُمَّ أُمُورٌ مِنْ أُمُورِكَ لاَ بُدَّ لَكَ مِنْ مُبَاشَرَتِهَا- مِنْهَا إِجَابَةُ عُمَّالِكَ بِمَا يَعْيَا عَنْهُ كُتَّابُكَ- وَ مِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ يَوْمَ وُرُودِهَا عَلَيْكَ- بِمَا تَحْرَجُ بِهِ صُدُورُ أَعْوَانِكَ- وَ أَمْضِ لِكُلِّ يَوْمٍ عَمَلَهُ فَإِنَّ لِكُلِّ يَوْمٍ مَا فِيهِ:وَ اجْعَلْ لِنَفْسِكَ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ -أَفْضَلَ تِلْكَ الْمَوَاقِيتِ وَ أَجْزَلَ تِلْكَ الْأَقْسَامِ- وَ إِنْ كَانَتْ كُلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلَحَتْ فِيهَا النِّيَّةُ- وَ سَلِمَتْ مِنْهَا الرَّعِيَّةُ- وَ لْيَكُنْ فِي خَاصَّةِ مَا تُخْلِصُ بِهِ لِلَّهِ دِينَكَ إِقَامَةُ فَرَائِضِهِ- الَّتِي هِيَ لَهُ خَاصَّةً- فَأَعْطِ اللَّهَ مِنْ بَدَنِكَ فِي لَيْلِكَ وَ نَهَارِكَ- وَ وَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَى اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ كَامِلاً غَيْرَ مَثْلُومٍ وَ لاَ مَنْقُوصٍ- بَالِغاً مِنْ بَدَنِكَ مَا بَلَغَ- وَ إِذَا قُمْتَ فِي صَلاَتِكَ لِلنَّاسِ- فَلاَ تَكُونَنَّ مُنَفِّراً وَ لاَ مُضَيِّعاً- فَإِنَّ فِي النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ وَ لَهُ الْحَاجَةُ- وَ قَدْ سَأَلْتُ؟رَسُولَ اللَّهِ ص؟ حِينَ وَجَّهَنِي إِلَى؟الْيَمَنِ؟- كَيْفَ أُصَلِّي بِهِمْ- فَقَالَ صَلِّ بِهِمْ كَصَلاَةِ أَضْعَفِهِمْ- وَ كُنْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً وَ أَمَّا بَعْدَ فَلاَ تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَكَ عَنْ رَعِيَّتِكَ- فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلاَةِ عَنِ الرَّعِيَّةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّيقِ- وَ قِلَّةُ عِلْمٍ بِالْأُمُورِ- وَ الاِحْتِجَابُ مِنْهُمْ يَقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دُونَهُ- فَيَصْغُرُ عِنْدَهُمُ الْكَبِيرُ وَ يَعْظُمُ الصَّغِيرُ- وَ يَقْبُحُ الْحَسَنُ وَ يَحْسُنُ الْقَبِيحُ- وَ يُشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ- وَ إِنَّمَا الْوَالِي بَشَرٌ- لاَ يَعْرِفُ مَا تَوَارَى عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْأُمُورِ- وَ لَيْسَتْ عَلَى الْحَقِّ سِمَاتٌ- تُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْكَذِبِ- وَ إِنَّمَا أَنْتَ أَحَدُ رَجُلَيْنِ- إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُكَ بِالْبَذْلِ فِي الْحَقِّ- فَفِيمَ احْتِجَابُكَ مِنْ وَاجِبِ حَقٍّ تُعْطِيهِ- أَوْ فِعْلٍ كَرِيمٍ تُسْدِيهِ أَوْ مُبْتَلًى بِالْمَنْعِ- فَمَا أَسْرَعَ كَفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْأَلَتِكَ- إِذَا أَيِسُوا مِنْ بَذْلِكَ- مَعَ أَنَّ أَكْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَيْكَ- مِمَّا لاَ مَئُونَةَ فِيهِ عَلَيْكَ- مِنْ شَكَاةِ مَظْلِمَةٍ أَوْ طَلَبِ إِنْصَافٍ فِي مُعَامَلَةٍْ ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِي خَاصَّةً وَ بِطَانَةً- فِيهِمُ اسْتِئْثَارٌ وَ تَطَاوُلٌ وَ قِلَّةُ إِنْصَافٍ فِي مُعَامَلَةٍ- فَاحْسِمْ مَادَّةَ أُولَئِكَ بِقَطْعِ أَسْبَابِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ- وَ لاَ تُقْطِعَنَّ لِأَحَدٍ مِنْ حَاشِيَتِكَ وَ حَامَّتِكَ قَطِيعَةً- وَ لاَ يَطْمَعَنَّ مِنْكَ فِي اعْتِقَادِ عُقْدَةٍ- تَضُرُّ بِمَنْ يَلِيهَا مِنَ النَّاسِ- فِي شِرْبٍ أَوْ عَمَلٍ مُشْتَرَكٍ-

يَحْمِلُونَ مَئُونَتَهُ عَلَى غَيْرِهِمْ- فَيَكُونَ مَهْنَأُ ذَلِكَ لَهُمْ دُونَكَ- وَ عَيْبُهُ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ- وَ أَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ- وَ كُنْ فِي ذَلِكَ صَابِراً مُحْتَسِباً- وَاقِعاً ذَلِكَ مِنْ قَرَابَتِكَ وَ خَاصَّتِكَ حَيْثُ وَقَعَ- وَ ابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا يَثْقُلُ عَلَيْكَ مِنْهُ- فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذَلِكَ مَحْمُودَةٌ- وَ إِنْ ظَنَّتِ الرَّعِيَّةُ بِكَ حَيْفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِكَ- وَ اعْدِلْ عَنْكَ ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِكَ- فَإِنَّ فِي ذَلِكَ رِيَاضَةً مِنْكَ لِنَفْسِكَ وَ رِفْقاً بِرَعِيَّتِكَ وَ إِعْذَاراً- تَبْلُغُ بِهِ حَاجَتَكَ مِنْ تَقْوِيمِهِمْ عَلَى الْحَقِّ وَ لاَ تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاكَ إِلَيْهِ عَدُوُّكَ و لِلَّهِ فِيهِ رِضًا- فَإِنَّ فِي الصُّلْحِ دَعَةً لِجُنُودِكَ- وَ رَاحَةً مِنْ هُمُومِكَ وَ أَمْناً لِبِلاَدِكَ- وَ لَكِنِ الْحَذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّكَ بَعْدَ صُلْحِهِ- فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِيَتَغَفَّلَ- فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِي ذَلِكَ حُسْنَ الظَّنِّ- وَ إِنْ عَقَدْتَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ عَدُوِّكَ عُقْدَةً- أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْكَ ذِمَّةً- فَحُطْ عَهْدَكَ بِالْوَفَاءِ وَ ارْعَ ذِمَّتَكَ بِالْأَمَانَةِ- وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ- فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَيْءٌ- النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ- وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِمْ- مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ- وَ قَدْ لَزِمَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ- لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ- فَلاَ تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِكَ وَ لاَ تَخِيسَنَّ بِعَهْدِكَ- وَ لاَ تَخْتِلَنَّ عَدُوَّكَ- فَإِنَّهُ لاَ يَجْتَرِئُ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ جَاهِلٌ شَقِيٌّ- وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ عَهْدَهُ وَ ذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَيْنَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ- وَ حَرِيماً يَسْكُنُونَ إِلَى مَنَعَتِهِ وَ يَسْتَفِيضُونَ إِلَى جِوَارِهِ- فَلاَ إِدْغَالَ وَ لاَ مُدَالَسَةَ وَ لاَ خِدَاعَ فِيهِ- وَ لاَ تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِيهِ الْعِلَلَ- وَ لاَ تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْكِيدِ وَ التَّوْثِقَةِ- وَ لاَ يَدْعُوَنَّكَ ضِيقُ أَمْرٍ- لَزِمَكَ فِيهِ عَهْدُ اللَّهِ إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ- فَإِنَّ صَبْرَكَ عَلَى ضِيقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ- خَيْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ- وَ أَنْ تُحِيطَ بِكَ مِنَ اللَّهِ فِيهِ طِلْبَةٌ- لاَ تَسْتَقِيلُ فِيهَا دُنْيَاكَ وَ لاَ آخِرَتَكَ إِيَّاكَ وَ الدِّمَاءَ وَ سَفْكَهَا بِغَيْرِ حِلِّهَا- فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ أَدْعَى لِنِقْمَةٍ وَ لاَ أَعْظَمَ لِتَبِعَةٍ- وَ لاَ أَحْرَى بِزَوَالِ نِعْمَةٍ وَ انْقِطَاعِ مُدَّةٍ- مِنْ سَفْكِ الدِّمَاءِ بِغَيْرِ حَقِّهَا- وَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُبْتَدِئٌ بِالْحُكْمِ بَيْنَ الْعِبَادِ- فِيمَا تَسَافَكُوا مِنَ الدِّمَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ- فَلاَ تُقَوِّيَنَّ سُلْطَانَكَ بِسَفْكِ دَمٍ حَرَامٍ- فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُضْعِفُهُ وَ يُوهِنُهُ بَلْ يُزِيلُهُ وَ يَنْقُلُهُ- وَ لاَ عُذْرَ لَكَ عِنْدَ اللَّهِ وَ لاَ عِنْدِي فِي قَتْلِ الْعَمْدِ- لِأَنَّ فِيهِ قَوَدَ الْبَدَنِ- وَ إِنِ ابْتُلِيتَ بِخَطَإٍ- وَ أَفْرَطَ عَلَيْكَ سَوْطُكَ أَوْ سَيْفُكَ أَوْ يَدُكَ بِالْعُقُوبَةِ- فَإِنَّ فِي الْوَكْزَةِ فَمَا فَوْقَهَا مَقْتَلَةً- فَلاَ تَطْمَحَنَّ بِكَ نَخْوَةُ سُلْطَانِكَ- عَنْ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَى

أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ حَقَّهُمْ:وَ إِيَّاكَ وَ الْإِعْجَابَ بِنَفْسِكَ- وَ الثِّقَةَ بِمَا يُعْجِبُكَ مِنْهَا وَ حُبَّ الْإِطْرَاءِ- فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّيْطَانِ فِي نَفْسِهِ- لِيَمْحَقَ مَا يَكُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِينَ- وَ إِيَّاكَ وَ الْمَنَّ عَلَى رَعِيَّتِكَ بِإِحْسَانِكَ- أَوِ التَّزَيُّدَ فِيمَا كَانَ مِنْ فِعْلِكَ- أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَكَ بِخُلْفِكَ- فَإِنَّ الْمَنَّ يُبْطِلُ الْإِحْسَانَ وَ التَّزَيُّدَ يَذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ- وَ الْخُلْفَ يُوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللَّهِ وَ النَّاسِ- قَالَ اللَّهُ تَعَالَى- «كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» وَ إِيَّاكَ وَ الْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا- أَوِ التَّسَقُّطَ فِيهَا عِنْدَ إِمْكَانِهَا- أَوِ اللَّجَاجَةَ فِيهَا إِذَا تَنَكَّرَتْ- أَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَحَتْ- فَضَعْ كُلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ وَ أَوْقِعْ كُلَّ عَمَلٍ مَوْقِعَهُ- وَ إِيَّاكَ وَ الاِسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِيهِ أُسْوَةٌ- وَ التَّغَابِيَ عَمَّا تُعْنَى بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَحَ لِلْعُيُونِ- فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْكَ لِغَيْرِكَ- وَ عَمَّا قَلِيلٍ تَنْكَشِفُ عَنْكَ أَغْطِيَةُ الْأُمُورِ- وَ يُنْتَصَفُ مِنْكَ لِلْمَظْلُومِ- امْلِكْ حَمِيَّةَ أَنْفِكَ وَ سَوْرَةَ حَدِّكَ- وَ سَطْوَةَ يَدِكَ وَ غَرْبَ لِسَانِكَ- وَ احْتَرِسْ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ بِكَفِّ الْبَادِرَةِ وَ تَأْخِيرِ السَّطْوَةِ- حَتَّى يَسْكُنَ غَضَبُكَ فَتَمْلِكَ الاِخْتِيَارَ- وَ لَنْ تَحْكُمَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِكَ- حَتَّى تُكْثِرَ هُمُومَكَ بِذِكْرِ الْمَعَادِ إِلَى رَبِّكَ- وَ الْوَاجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تَتَذَكَّرَ مَا مَضَى لِمَنْ تَقَدَّمَكَ- مِنْ حُكُومَةٍ عَادِلَةٍ أَوْ سُنَّةٍ فَاضِلَةٍ- أَوْ أَثَرٍ عَنْ نَبِيِّنَا ص أَوْ فَرِيضَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ- فَتَقْتَدِيَ بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِيهَا- وَ تَجْتَهِدَ لِنَفْسِكَ فِي اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَيْكَ فِي عَهْدِي هَذَا- وَ اسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ الْحُجَّةِ لِنَفْسِي عَلَيْكَ- لِكَيْلاَ تَكُونَ لَكَ عِلَّةٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِكَ إِلَى هَوَاهَا

لغات

شرط:گروهى كه خود را با علامتهاى خدمت‌گزارى مشخّص مى‌كنند و با آن علامات از ديگران بازشناخته مى‌شوند خرق:خلاف مدارا انف:درشتى،خويى كه با خودبينى همراه است.

اكناف:اطراف و جوانب اسداء:بخشش حامّة:خويشاوندى عقدة:زمين زراعتى عقدة:جاى پر درخت و نخلستان اعتقد الضّيعة:زمين و باغى فراهم آورد مغبّه:سرانجام كار-نتيجه اصحر:آشكار ساخت

دعة:آسودگى-آسايش استوبلوا الامر:سنگين شمردند آن كار را وبال:بدى،سنگينى،استوبلت البلد:

وضع شهر بد شد و شهروندان ناراضى شدند خاس بالوعد:عهد و پيمان را شكست ختل:نيرنگ افضاه:گسترد.

استفاض بالماء:آب جريان يافت ادغال:تباه كردن دغل:فساد مدالسة:مصدر باب مفاعله از تدليس و فريبكارى در فروش و غيره مانند نيرنگ زدن لحن القول:مانند در پرده سخن گفتن و اشاره داشتن و پهلو زدن در كارى وكزة:يك باره زدن،يكبارگى.بعضى گفته‌اند به معنى دست را بر چانه جمع كردن است فرصة:نوبت،مقدار ممكن از يك كار.

سورة الرّجل:حمله و تندى و بى‌باكى يك مرد غرب اللسان:تندزبانى بادرة:حملۀ شتابزده و مجازات كردن

ترجمه

«قسمتى از وقت خود را به كسانى اختصاص ده كه به تو نياز دارند،تا در آن وقت خود را آماده كرده و در انجمن عمومى براى انجام كار آنها بنشينى،پس به خاطر خدا در آن انجمن فروتن باش،و جلو سپاهيان،دربانان،نگهبانان و محافظان خود را بگير تا كسى كه از طرف آنها حرف مى‌زند بى‌دغدغه و لكنت زبان و ترس و نگرانى،حرف بزند،زيرا من از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه فرمود «هرگز امتى آراسته نخواهد بود،مگر اين كه حق ناتوان بدون ترس و نگرانى از توانا گرفته شود» ⁽¹⁾.بنا بر اين تندى و تندخويى و بى‌ادبى در سخن گفتن را از طرف آنها بپذير و بر خود مگير،و مبادا تو با آنان تندى و خودپسندى روا دارى،تا خدا درهاى رحمتش را بر روى تو بگشايد.و اجر اطاعت و فرمانبردارى را به تو مرحمت كند.

و هر چه به كسى مى‌دهى با روى باز بده و اگر به كسى چيزى نمى‌دهى و مانع از

كارى مى‌شوى با مهربانى و معذرت خواهى عمل كن.

و آنگهى بعضى از كارها را ناگزير بايد خود انجام دهى،از آن جمله پاسخ دادن به كاركنان در جايى كه از عهدۀ منشيانت بر نيايد،و از جمله درخواستهاى مردم كه باعث تنگدلى يارانت مى‌گردد،تو خود بايد رسيدگى كنى.در هر روز كار مخصوص همان روز را انجام بده،زيرا هر روز كار ويژه‌اى دارد.و بهترين فرصتها و با ارزشمندترين اوقات را بين خود و خدا قرار بده،اگر چه همۀ فرصتها-اگر نيت انسان خالص و مردم در آسايش باشند-از آن خدا و متعلق به اوست.

بايد در آن فرصتى كه ويژه خدا قرار داده‌اى،واجباتى را كه تنها براى اوست،صميمانه براى او انجام دهى،بنا بر اين در شبانه‌روز بخشى از آسايش تنت را به خدا بسپار و بدان وسيله عملى را به طور كامل انجام دهد كه باعث نزديكى تو به خدا شده و بدون عيب و نقص باشد هر چند كه موجب فرسايش و ناراحتى بدنت گردد.و هنگامى كه با مردم نماز مى‌گزارى كارى نكن كه مردم را از خود برنجانى و نماز را ضايع گردانى،زيرا ميان مردم افرادى بيمار و گرفتارند.من از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)-هنگامى كه مرا به يمن اعزام داشت-از نحوۀ برگزارى نماز با مردم آنجا پرسيدم فرمود:با آنان همچون ناتوانترين فرد نماز را به پا دار،و نسبت به مؤمنان مهربان باش.و بعد از تمام اين دستورها مبادا بيش از اندازه خود را از نظر مردم دور نگهدارى.زيرا دورى فرمانروايان از انظار مردم،بخشى از تنگ‌نظرى و كم آگاهى به كارهاست،و همين،رو نشان ندادن است كه حكمرانان را از كارهاى پوشيدۀ مردم بيگانه مى‌سازد و در نتيجه كارهاى بزرگ مردم را كوچك و كارهاى كوچك را بزرگ،و كارهاى خوب را بد،و كارهاى زشت را زيبا جلوه مى‌دهد و حق و باطل را به هم آميخته مى‌كند.براستى حكمران بشر است و از كارهايى كه مردم در خفا انجام مى‌دهند آگاه نيست.و روى حق و حقيقت نشانه گذاريهايى نشده تا راست از دروغ بازشناخته شود و در واقع تو يكى از دو نوع مردان هستى:يا مردى هستى كه در راه حق،دست و دلبازى و كوتاهى ندارى،در اين صورت،رو پنهان داشتنت از اداى حق واجب و يا انجام كار نيك براى چيست؟و يا فردى گرفتار

خسّت و تنگ‌نظرى هستى كه در اين صورت ديرى نخواهد پاييد كه مردم از بذل و بخشش تو نااميد شوند و چيزى از تو نخواهند خواست،در صورتى كه بيشترين درخواستهاى مردم،چيزهاى بى‌مايه-از قبيل شكايت از ستم و يا دادخواهى در بارۀ برخوردى-و بى‌زحمت است.

و آنگهى چون حكمران نزديكان و نديمانى دارد كه خودسر و دراز دست و در رفتارشان با مردم كم‌انصافند،تو كارى بكن كه با از ميان برداشتن انگيزه‌هاى آن صفات ريشۀ آنها را از بيخ و بن بركنى،و به هيچ كدام از اطرافيان و خويشاوندانت،قطعه زمينى واگذار مكن،و مبادا كسى به اين طمع بيفتد كه در آبادانى زمين و باغ خود به مردم همسايه زيان رساند و در آب دادن مزرعه و يا در كارى كه با مردم بايد همكارى كند،هزينه آن را بر ديگران تحميل كند،در نتيجه گوارايى آن كار براى ايشان خواهد بود نه براى تو،ولى ننگ آن در دنيا و آخرت براى تو خواهد ماند.حق را نسبت به هر كه شايستگى دارد-چه نزديك و چه دور- اجرا كن،و در اين راه استوار باش و پاداشت را از خدا بخواه،هر چند كه از اجراى حق،به خويشان و نزديكانت برسد آنچه بايد برسد.و نتيجۀ اجراى حق را با همۀ سنگينى‌اش براى خود،در نظر بگير،كه پى‌آمدى خوش و پسنديده دارد.آنجا كه مردم تو را ستمگر پندارند،اگر بهانه‌اى دارى،آشكارا بگو،و با بيان روشن و آشكار عذر و بهانۀ خود،پندار آنها را زايل گردان،زيرا با اين عمل هم خويشتن را تربيت و هم با مردم به مدارا رفتار كرده‌اى،و اين اظهار عذر و بهانه باعث رسيدن تو به خواسته‌اى كه همان حق‌جويى مردم است خواهد شد.

مبادا صلح و سازشى را كه رضاى خدا در آن است-اگر دشمن تو را دعوت كرد-از دست بدهى،زيرا كه صلح و سازش باعث آسايش سپاهيان و برطرف شدن غمها و امنيّت كشور است.ولى پس از صلح با دشمن،سخت بر حذر باش،زيرا چه بسا كه دشمن هدفش از سازش و نزديكى غافلگير ساختن بوده باشد.بنا بر اين جانب احتياط را بگير،و خوش‌گمان مباش!و اگر بين خود و دشمن پيمانى بستى و لباس پيمان امنيّت را از جانب خود بر او پوشاندى به پيمان

خود وفادار باش و به عهد خود وفا كن،و خود را سپر دفاع پيمانى كه بسته‌اى قرار بده،زيرا كه هيچ چيز در نزد خدا از واجبات الهى در بين مردم-با همۀ اختلاف نظر و افكار گوناگون آنها-از وفاى به عهد،مهمتر نيست،حتّى مشركان هم،پيش از اسلام و مسلمين،در بين خود،وفاى به عهد را مهم مى‌گرفتند،از آن رو كه سرانجام بد پيمان شكنى را دريافته بودند.پس مبادا به پيمانت خيانت كنى و پيمان شكن باشى،و مبادا در صدد فريب دشمنت باشى،زيرا آن نوعى جسارت بر خداست،و بر خداست گستاخ نمى‌شود مگر نادان بدبخت.و خداوند عهد و پيمان خود را كه باعث امنيّت است،ميان بندگان گسترده است،و آن را محلى امنى براى زيستن در پناه لطفش قرار داده است،بنا بر اين فريبكارى،گول زدن و نيرنگبازى در آن راه ندارد.

از اوّل قراردادى منعقد نكن،تا به عذر و بهانه گيريها متوسّل شوى،و نبايد پس از عهد و پيمان،سخنى مبهم و دو پهلو به كار ببرى،و نبايد تنگناى كارى كه بايد پيمان الهى را در بارۀ آن رعايت كنى تو را وادار به پيمان شكنى نابجا كند،زيرا نستوه بودن در برابر كار دشوارى كه به انجام آن اميدوارى و پى‌آمد نيك آن را انتظار مى‌برى بهتر از نيرنگى است كه از مجازات و كيفر الهى آن مى‌ترسى،و هم چنين بهتر از ترس بازخواست خداوند است كه هيچ راهى در دنيا و آخرت براى عفو و بخشش آن در پيش ندارى.از خونها و خونريزى به ناحق برحذر باش،زيرا هيچ چيز بيشتر از خونريزى به ناحق،باعث عذاب و سزاوار بازخواست و موجب از بين رفتن نعمت و كوتاهى عمر نيست.و خداوند پاك در روز رستاخيز،اوّلين حكمى كه ميان بندگانش مى‌فرمايد در بارۀ خونهايى است كه مردم ريخته‌اند،بنا بر اين هرگز با خونريزى خلاف بنياد حكومتت را استوار نكن،زيرا ريختن خون حرام پايۀ حكومت را سست و لرزان مى‌كند بلكه آن را از بين مى‌برد و به ديگران منتقل مى‌سازد،و از تو در نزد خدا و هم چنين در نزد من هيچ عذر و بهانه‌اى در قتل عمد،پذيرفته نيست زيرا در قتل عمد،قصاص تن لازم است و اگر هم از روى خطا ديگرى را كشتى و تازيانه و يا شمشير و يا دستت،در مجازات،افراط كرد،

مبادا غرور قدرت تو را از پرداخت خونبها به اولياى مقتول مانع شود.

از خود پسندى و اعتماد به چيزى كه تو را وادار به خودپسندى كند،بپرهيز، و از اين كه مردم تو را زياد ستايش كنند بر حذر باش،زيرا چنين حالتى از بهترين فرصتها براى شيطان است تا بتواند آثار نيك نيكوكاران را از بين ببرد.و مبادا در برابر خوبى كه به مردم مى‌كنى بر سر آنها منّت بگذارى،و يا كارى را كه مى‌كنى، بيش از آنچه هست جلوه دهى،و مبادا به آنان وعده‌اى بدهى كه وفا نكنى،زيرا منّت گذارى نتيجۀ خوبى را زايل مى‌كند،و كار را بيش از آنچه هست تلقى كردن، نور حق را از دل مى‌زدايد،و به وعده وفا نكردن باعث خشم خدا مى‌گردد،خداى بزرگ مى‌فرمايد: «كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» ⁽¹⁾پرهيز كن از شتاب در كارها پيش از فرا رسيدن وقت آن و يا وانهادن آن به هنگام فراهم شدن مجال انجام آن،و يا پافشارى بيجا در كارى كه آن را در نمى‌يابى،و يا سبك شمردن كار به هنگامى كه برايت روشن شده است.پس هر چيز را در جاى خود قرار بده،و هر كارى را به موقع خود به جاى آور.

مبادا آنچه را كه همۀ مردم در آن حق يكسان دارند به خود اختصاص دهى، و مبادا در جايى كه دقت و توجه لازم است و همه مى‌دانند تو خود را به نادانى بزنى،زيرا آن[حق]از تو به نفع ديگرى گرفته خواهد شد،همه چيز روشن شده و ديرى نخواهد پاييد كه داد ستمديده را از تو خواهند گرفت.به هنگام خشم بر خود مسلط باش،و جلو تندى و تيزى خودت و حملۀ دست و بازو و بدزبانى‌ات را بگير،از همۀ اين كارها با چشم پوشى از شتاب،و تأخير در اعمال قدرت، خوددارى كن،تا آتش خشمت فرو نشيند و بر خود مسلط گردى،و هرگز بر خود مسلط نمى‌شوى مگر آن كه در بارۀ بازگشت به سوى پروردگارت بسيار دل‌مشغول باشى.

بر تو لازم است از احكامى كه پيشينيان،قبل از تو به عدل و داد صادر كرده،و يا راه و روش نيكى كه به كار برده‌اند،و يا خبرى را كه از پيامبرمان نقل

كرده‌اند و فريضه‌اى كه از كتاب خدا عمل كرده‌اند،ياد كنى،بنا بر اين آنچه را كه ديدى مورد عمل ماست پيروى كن و با تمام وجودت در به جاى آوردن آنچه در اين عهدنامه،به عهده‌ات گذاردم كوشا باش كه من در اين عهدنامه حجت را بر تو تمام كردم،تا به هنگام حمله و فشار هوا و خواهش نفست،عذر و بهانه‌اى نداشته باشى .»

شرح

اما كارهايى كه به نفع تودۀ مردم است:

اول،آن كه بخشى از وقت خود را مخصوص كسانى كند كه به او نياز دارند،تا در آن فرصت خود را فارغ از هر كارى آماده سازد و هفته‌اى يا كمتر يا بيشتر-به هر اندازه كه ممكن شود-در يك انجمن عمومى به خاطر آنها نشستى داشته باشد.

دوم،به خاطر خدا در انجمن و نشست با ارباب حاجت و كسانى كه به او نياز دارند،فروتنى كند.امام(علیه السلام)او را در ارتباط با خدا وادار به فروتنى كرده است از آن رو كه خداوند آفريدگار اوست،و وظيفه‌اش نسبت به خدا فروتنى است.

سوم:سپاه و يار و ياورانش را از مردم نيازمند باز دارد[مبادا مانع از مراجعۀ آنان شوند]و دليل اين مصلحت و فايدۀ آن كار را با اين عبارت بيان فرموده است:تا كسى كه از طرف آنها حرف مى‌زند بدون دغدغه و لكنت زبان حرف بزند.و به دليل ضرورت اين كار با اين بيان اشاره كرده است: فانى سمعت ...القوى ،و جهت استدلال امام(علیه السلام)به اين خبر آن است كه دلالت مطابقى بر مجازات امتى دارد كه در ميان آنها به دليل ناپاكيشان حق ناتوان از توانا گرفته نمى‌شود،و همين خود باعث عذاب اخروى است و به دلالت التزامى دلالت دارد بر اين كه در ميان مردم به طور قطع چنين چيزى وجود دارد.وانگهى چون اين

امورى كه امام(علیه السلام)دستور انجام آنها را مى‌دهد،چون زمينه و مقدمۀ واجبند، بنا بر اين انجام تمام اين كارها واجب خواهد بود .

چهارم،كارهايى كه هر چند به مصلحت عموم مردم و به نفع همه است او خود بايد بدون واسطه انجام دهد.كلمۀ امور،مبتدا و خبر آن محذوف است:

و هناك امور يعنى در اينجا امورى هست،و يا عباراتى نظير آن.از جملۀ آن امور پاسخ دادن به كاركنان است،در جايى كه اين كار از عهدۀ منشيان برنيايد،او خود آن طور كه مصلحت مى‌بيند پاسخ دهد.و از جمله رسيدگى به نيازهاى مردم در موردى است كه يارانش در انجام آن سعۀ صدر نشان نمى‌دهند،و شايسته نيست كه به آنها واگذار كند،زيرا در نهايت اگر آنها برآورده كنند باز هم رضايت بخش نخواهد بود .

پنجم:بايد هر روز كار همان روز را انجام دهد و بر اين مطلب با اين عبارت توجه داده است: فإنّ لكل يوم ما فيه يعنى زيرا هر روز كار مخصوص به خود دارد.و اين جمله صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و اگر هر روزى كار مخصوص به خود دارد پس بايد در همان روز انجام گيرد.

ششم:بهترين فرصتها را در كارها و اعمال بين خود و خدا صرف كند، يعنى اوقات لازم براى اعمال واجب،و بهترين نوع كارها آن كارى است كه در وقت معين انجام گيرد پس با فضيلت‌ترين اوقات وقتى است كه از گرفتاريهاى دنيايى فارغ و به خلوت با خدا مقرون باشد.و در عبارت:

و ان كانت...الرّعية توجّه بر اين مطلب داده است كه بالاترين اعمال، عملى است كه تنها براى خدا باشد .

هفتم:در آن فرصت معيّن،كه ويژۀ خدا و مخصوص عمل دينى قرار داده، واجبات الهى را با اخلاص و توجّه خاصّى انجام دهد.

هشتم:قسمتى از آسايش جسمى خود را در شبانه روز براى خدا،يعنى در راه طاعت و بندگى او صرف كند.مفعول دوم-چون معلوم بوده است-حذف شده،قرينه همان بودن شبانه روز است كه دو ظرف مكان براى افعال به قرينۀ ذكر بدن،مى‌باشند.

نهم:عملى را كه براى تقرّب به خدا انجام مى‌دهد،به طور كامل و بدون عيب و نقص باشد.كلمات كاملا ، غير مثلوم ،و بالغا هر سه حالند.و ما منصوب است بنا بر اين كه حرف مصدرى است و نصبش به وسيلۀ كلمه: بالغا...

است كه در ضمن سخنان امام(علیه السلام)آمده است: بالغا ما بلغ من القوّة و الطّاعة يعنى:هر چند كه فشار عبادت باعث فرسودگى بدنت گردد .

دهم:از جمله آدابى كه به امامت مردم در نماز جماعت مربوط مى‌شود، اين است كه در نماز خود حد وسطى را انتخاب كند،ما بين نماز طولانى كه طول دادن آن باعث نفرت مردم مى‌گردد،و بين كوتاه خواندن كه باعث تباه سازى اركان نماز و از بين بردن فضيلت آن مى‌گردد،و براى ردّ سنگينى و طولانى خواندن نماز به دليل عقلى و نقلى استدلال جسته است:

امّا دليل عقلى يك قياس مضمرى است كه صغراى آن عبارت است از: فانّ فى النّاس...الحاجة زيرا ميان مردم افرادى وجود دارند كه بيمار و گرفتارند و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر جامعه‌اى كه افراد مزبور ميان آنها باشد نيازمند مدارا و سبك گرفتن است.و اما دليل نقلى،روايتى است كه از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)نقل كرده است،و جهت تشبيه نماز جماعت به نماز ناتوانترين نمازگزار،سبك گرفتن نماز به حفظ اركان و واجبات نماز است .

يازدهم:از جمله آداب سازنده براى ادارۀ شهر،خوددارى از طول غيبت از انظار تودۀ مردم است،و براى تشويق به خوددارى از آن عمل به چند جهت اشاره فرموده است:

1-طول غيبت نوعى سختگيرى نسبت به رعيت و تنگ نظرى است.

چون ديدار آنان با حاكمشان باعث برطرف شدن اندوه ناشى از مشكلاتشان مى‌گردد.

2-طول غيبت باعث اطلاع كمتر از امور مى‌شود،يعنى لازمه مخفى بودن طولانى از انظار،بى‌اطلاعى از امور است،بنا بر اين نام لازم را بر ملزوم اطلاق فرموده است.و با اين عبارت مطلب را تأكيد كرده است:و همين‌رو پنهان كردن از مردم است كه باعث بريدن از مردم مى‌شود،يعنى مانع اطلاع بعضى از فرمانروايان از امور پنهانى رعيت مى‌گردد.آن گاه به پيامدهاى نارواى آن ناآگاهى اشاره فرموده است.به اين ترتيب كه كارهاى بزرگ مردم را كوچك مى‌بيند،مثل اين كه اگر يكى از اطرافيان حاكم،دست به ستمكارى بزند،دستياران جرم او را كوچك قلمداد مى‌كنند و حاكم هم آن را كوچك مى‌بيند،و همچنين كارهاى كوچك را بزرگ مى‌بيند.مثلا يك نافرمانى كوچك كه از مقام پايين‌تر نسبت به بالاتر سر بزند.و همين طور كارهاى خوب مردم را بد،و كارهاى بد را خوب مى‌بيند،و حق و باطل با هم درآميخته و مشتبه مى‌شوند،و اين است معناى عبارت امام(علیه السلام): فيصغر...بالباطل .

آن گاه چند دليل آورده است بر اين كه لازمۀ رو پنهان كردن از مردم به مدّت زياد ناآگاهى است،با اين عبارت: و انّما الوالى بشر...الصدق و الكذب ، كه در حقيقت چنين است:زيرا حاكم يك فرد از بشر است و از ويژگيهاى بشر آن است كه هيچ چيز را جز به وسيلۀ نشانه،نشناسد،و از طرفى،حق نشانه‌هايى ندارد،تا بدان وسيله انواع سخنان راست از نادرست بازشناخته شود .

3-امام(علیه السلام)وى را به خوددارى از رو پنهان كردن از مردم به وسيلۀ قياس مضمرى تشويق كرده است كه مقدّمۀ صغراى آن يك قضيۀ شرطيۀ منفصله است و آن عبارت است از: و انّما انت...بذلك و خلاصه معناى آن

چنين است:يا تو فردى با سخاوت طبع و در راه حق،دست و دل‌بازى،و يا شخصى گرفتار تنگ نظرى هستى،كبراى مقدّر آن نيز چنين است:هر كس كه با اين ويژگيها باشد روا نيست كه از مردم مدّتى دور زندگى كند،توضيح مقدّمۀ كبرا اين طور مى‌شود:يا او در راه اداى حق دست و دل باز است،چنان كه به هنگام درخواست حقى،يا حق واجب را ادا مى‌كند،و يا همچون افراد كريم و بزرگوار برخورد مى‌كند كه در اين صورت رو پنهان كردن از مردم روا نيست،و يا گرفتار تنگ نظرى است كه در اين صورت هم،مردم وقتى از بذل و بخشش او نااميد شدند،ديگر چيزى از او درخواست نخواهند كرد،در اين صورت هم، رو پنهان كردن از مردم معنايى ندارد .

4-سخن امام(علیه السلام): مع انّ اكثر... معامله مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن چنين است:و هر كسى كه بيشترين نيازهاى مردم از قبيل موارد ياد شده،زحمت و هزينه‌اى براى او نداشته باشد،رو پنهان كردن وى از مردم بى‌معناست .

دوازدهم:از جمله امور سازنده كه مربوط به نزديكان حاكم است،آن است كه بار هزينۀ آنها را از دوش مردم بردارد،بنا بر اين عبارت: بقطع اسباب...

مئونته رهنمودى است به طريق از ميان برداشتن آن،و به دليل آن عمل-با يادآورى پى‌آمدهايى از قبيل اين كه خود را در منافعى بر رعيّت مقدّم داشته و دست اذيّت و آزار و كم انصافى بر آنها دراز كنند-اشاره فرموده است.و آن عبارت به منزلۀ مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كس چنان باشد گسستن رشتۀ زحمت و هزينۀ وى از مردم ضرورت دارد.صفات و حالاتى كه امام(علیه السلام)دستور بركندن ريشه‌هاى آنها را داده است عبارتند از:انواع زحمتهاى نامبرده از قبيل خودسرى،دراز دستى و كم انصافى .

عبارت: و لا تقطعنّ...مشترك ،توضيح و تفصيل راههاى از بين بردن

انگيزه‌هاى ياد شده است،زيرا واگذار كردن قطعه زمينى به يكى از آنها و به طمع واداشتن وى-در فراهم آوردن زمين و باغ-بر ضرر رساندن به همسايگان در آب، و يا در كار مشترك با مردم مانند عمران و آبادانى،موجب مى‌شود كه هزينۀ آن را بر ديگران تحميل كند،اينها انگيزه‌هاى صفات ياد شده از انواع زحمت هستند،و قهرا از ميان برداشتن اينها در گرو بركندن ريشه‌هاى آنهاست.

آن گاه از انگيزه‌هاى زحمت بر مردم،به دليل پيامدهاى ناروا كه براى حاكم دارد او را بر حذر داشته است،پيامدهايى از قبيل گوارايى آن كارها براى ايشان نه براى او،و باقى ماندن ننگ آن در دنيا و آخرت براى او،و همين عبارت به منزلۀ مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چه كه گوارائى‌اش براى ديگران و ننگش براى تو باشد،انجامش بر تو روا نيست .

سيزدهم:حق را در بارۀ همۀ افرادى كه سزاوار آنند،چه دور و چه نزديك اجرا كند و اگر در اثر اجراى حق،احتمالا به خويشاوندان و نزديكانش مرارت و تلخى برسد،او به خاطر دستاوردى كه باعث قرب به خدا و تنها براى رضاى اوست،بردبار و شكيبا باشد،هر چند كه از اجراى حق به خويشان و نزديكانش، به اقتضاى شريعت،برسد آنچه بايد برسد.و او در«و لكن»براى حال و«واقعا» نيز حال است و عامل حال فعل: «و الزم» مى‌باشد.

چهاردهم:نتيجۀ اين اجراى حق را با همۀ سنگينى كه براى او-در مورد نزديكان خود-دارد-در نظر بگيرد.گويا وى با اجراى حق،سرانجام از آسيب دنيا و عذاب آخرت ايمن مى‌گردد.و به اين كار او را چنين تشويق كرده است:زيرا پيامد آن اجراى حق پسنديده است،يعنى همان عافيت و ايمنى و بالأخره، سعادت جاويد،كه خوش و پسنديده است.و همين عبارت مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چيزى كه پيامدى خوش و پسنديده داشته باشد،علاقه‌مندى به انجام آن ضرورى است .

پانزدهم:بر فرض اين كه تودۀ مردم او را ستمگر و ظالم پندارند،امام(علیه السلام) به او دستور مى‌دهد كه به طور روشن و آشكار در بارۀ پندار ايشان كه او را ظالم تصور كرده‌اند،دليل و انگيزۀ خود را ابراز كند و با اظهار خود،پندار آنها را از بين ببرد.و در اين مورد نيز او را به وسيلۀ قياس مضمرى ترغيب نموده است كه عبارت:فانّ...الحقّ صغراى آن است،يعنى اين كه با اين اظهار دليل و انگيزه- در صورتى كه عذر و دليلى دارى-به خواسته‌اى كه دارى،خواهى رسيد،به اين معنى كه با آگاه شدن آنها از كار تو كه از روى حق بوده است،نه از روى ستم، آنها را بر طريق حق استوار خواهى ساخت.و كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چه كه آن چنان باشد،شايسته انجام دادن است .

شانزدهم:او را از ردّ صلح خداپسندانه‌اى كه دشمن به آن دعوتش مى‌كند برحذر داشته و او را به مصالح و فوايدى كه اين عمل دارد به وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است،كه مقدمۀ صغراى قياس،عبارت: فانّ فى الصّلح...

لبلادك است،و آنها سه مصلحت روشن و آشكارى است كه در اثر صلح و سازش به دست مى‌آيد.و كبراى مقدّر آن،چنين است:و هر چيزى كه مشتمل بر چنين مصالحى باشد پذيرفتنش لازم و واجب است .

هفدهم:او را پس از سازش،سخت از دشمن بر حذر داشته،و امر به گرفتن جانب احتياط نموده است،و نيز دستور داده به حسن ظنّى كه ممكن است از صلح و سازش با دشمن پيدا شده باشد،متكى نباشد.و بر ضرورت اين احتياط و حذر داشتن با قياس مضمرى توجه داده است كه مقدمۀ صغراى آن،جمله: فانّ العدوّ ربّما يتقارب ليتغفّل يعنى:چه بسا دشمن با صلح و سازش به او نزديك شده تا او را غافلگير سازد و بر او پيروز گردد.و امام(علیه السلام)خود در اين باره دلايل و شواهدى آزموده دارد.و هر دو مفعول به دليل وضوح و روشن بودن آنها حذف شده‌اند.و كبراى مقدر نيز چنين است:و هر كس چنان باشد

بر حذر بودن از او لازم و واجب است .

هيجدهم:به او امر كرده كه چنانچه بين او و دشمنش پيمان بسته شد به پيمان خود وفادار باشد و امانتى را كه بر عهده گرفته است رعايت كند و خود را همچون سپر دفاعى براى پيمانى كه بسته است قرار دهد،يعنى به قيمت جان خود-هر چند به ضرر او باشد-از آن دفاع كند كلمه«اللبس يعنى پوشش»را استعاره آورده است براى وارد شدن دشمن زير پوشش امنيت،نظر به شباهتى كه پوشش امنيت به پيراهن و امثال آن دارد.و همچنين كلمه: «الجنّة» يعنى سپر را استعاره براى جان وى آورده است،از نظر شباهتى كه جان او در نگهبانى به سپر و نظير آن دارد .و بر اين وفادارى به دو دليل كه عبارت زير مشتمل بر آنهاست او را وادار نموده است: فانّه...الغدر .

1-براستى كه مردم-با همۀ اختلاف نظر و افكار گوناگون خود-بر هيچ واجبى از واجبات الهى اين قدر اهميت نمى‌دهند.

2-حتى مشركان پيش از اسلام به وفاى عهد پايبند بوده و پيامد نادرست پيمان‌شكنى و فريبكارى را ناگوار مى‌دانستند.

دو جملۀ ياد شده دو مقدمۀ صغرا براى قياس مضمرى هستند كه كبراى مقدّر آنها چنين است:و هر چه كه آن طور باشد پايبندى و نگهدارى آن لازم و ضرورى است .

آن گاه با نهى از خيانت در عهد و پيمان و پيمان‌شكنى،و فريفتن دشمن با بستن پيمان و بعد گول زدن او مطلب را مورد تأكيد قرار داده است.و به دو جهت از پيمان‌شكنى بر حذر داشته است:

1-جملۀ: فانّه...الا شقى به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه خلاصۀ آن چنين مى‌شود:زيرا كسى كه بر خدا گستاخى كند بيچاره و بدبخت است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:هر پيمان‌شكن و فريبكارى گستاخ

بر خداست،از چهارمين مقدمه اين نتيجه گرفته مى‌شود:پس شخص نگونبخت آن كسى است كه پيمان‌شكن و فريبكار است.و ممكن است مقدّمۀ صغرا چنين باشد:زيرا آن عمل،گستاخى بر خدا و باعث بدبختى است،و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر چه آن طور باشد،اجتناب از آن ضرورى و لازم است.به اين ترتيب از اوّل به نتيجۀ مورد نظر مى‌رسيم .

2-عبارت: و قد جعل...جواره و امنا يعنى:خداوند عهد و پيمان را...

محل امنى براى زيستن در سايۀ لطف خود قرار داده است.لفظ: «الحريم» را استعاره براى عهد و پيمان آورده و با كاربرد كلمۀ: «السكون» به طور استعارۀ ترشيحى به برخوردارى بنده از نعمت و بهره‌بردارى از جوار رحمت او اشاره نموده،و بدين وسيله بر جهت استعاره كه همان اعتماد و اطمينان به خدا و در امان ماندن از فتنه است،توجّه داده،و حريم را به نوعى مانع تشبيه كرده است، و اين سخن به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن مى‌شود:و هر چيزى كه آن چنان باشد،شكستن آن و فريبكارى در آن روا نيست .

نوزدهم:او را از انعقاد قرار دادى كه راههاى عذر و بهانه در آن باز باشد، يعنى پى‌آمدهاى ناروا داشته باشد نهى كرده است.و اين كنايه از دستور به استوار نمودن قرار دادهاست.

بيستم:او را از اعتماد بر گفتار مبهم،در سوگندها و پيمانها،پس از آن كه پيمان محكم و استوارى از ديگرى گرفته و يا شخص ديگر چنين پيمان محكمى با او بسته است،منع كرده است و نمونۀ گفتار دو پهلو و مبهم،سخنى است كه طلحه و زبير در بيعت خود با على(علیه السلام)در لفافه و از سر تزوير بيان كردند.يعنى نه از خودت بايد چنين كارى سر بزند و نه به ادّعاى ديگران توجّه داشته باش .

بيست و يكم:او را نهى كرده است از اين كه تنگناى كار مربوط به پيمان

الهى باعث آن شود كه پيمان را به ناحق ناديده بگيرد.و در اين مورد با عبارت:

فانّ صبرك...آخرتك او را وادار به استقامت و پايدارى كرده است،و آن عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است.و مقصود امام(علیه السلام)از پيامد آن،همان كيفر الهى است كه به دنبال دارد،و مقصود از بازخواست،همان بازخواست نسبت به وفاى عهد در روز قيامت است،و منظور از منحصر بودن راه،به بازخواست از پيمان كنايه از پايبندى بدان است،و متّصف كردن بازخواست بر اين كه،در دنيا و آخرت راهى براى عفو از پيمان شكنى ندارى،به اين منظور است كه در مقابل آن بازخواست،نه دنيايى در كار است كه راهى داشته باشى و به اميد خير دنيا باشى،زيرا آن روز دنيايى وجود ندارد،و نه راه آخرتى هست،زيرا در آخرت جز براى كارهاى خوب راه پذيرشى نيست.و هر كسى كه مورد بازخواست الهى واقع شود،خير قابل قبولى در آخرت ندارد.و بعضى،«تستقيل»با ياء روايت كرده‌اند:

يعنى تو راه بازگشت از آن بازخواست و پيامد ناروا را ندارى،نه در دنيا و نه در آخرت .

بيست و دوم:او را از آلودن دستش به خونها و خونريزى به ناحق،يعنى از قتل نفس برحذر داشته است،و با دو دليل زير او را از اين كار بيم داده است:

1-عبارت: فانّه...حقّها كه خود مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است به اين ترتيب:زيرا خونريزى به ناحق،نزديكترين انگيزه براى فرا رسيدن عذاب خدا، و مهمترين سبب مجازات و بالاترين موجب از دست دادن نعمت،و كوتاهى دوران حكومت و عمر انسانى است.بديهى است كه خون به ناحق مهمترين علت براى هر سه مورد است،از آن رو كه باعث توجّه و انگيزش مردم بر نابودى قاتل شده و موجب نزول خشم خداوند براى او مى‌گردد،چون قتل بزرگترين نوع مصائب،نفرت انگيز است،و كبراى مقدّر نيز چنين است:و هر چه آن چنان باشد دورى جستن از آن واجب است.

2-عبارت: و اللّه سبحانه...القيامة ،با ذكر اين مطلب كه نخستين حكم خداوند ميان بندگانش در بارۀ خونهايى است كه مردم ريخته‌اند،توجه داده است بر اين كه قتل از ساير گناهان كبيره در نزد خداوند متعال،بزرگتر است،و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چه را كه خداوند نخست در بارۀ آن حكم كند،پس بررسى و توجه به آن لازم،و دورى و اجتناب از آنچه مورد عدم رضاى اوست،واجب است .

بيست و سوم:او را نهى كرده است از اين كه مبادا بنياد حكومت و قدرت خود را با ريختن خونهاى به ناحق استوار سازد،و از اين عمل با عبارت: فانّ ذلك...و ينقله بر حذر داشته است.كه خود به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است،با بيانى كه گذشت،چون ريختن خون به ناحق مستلزم آن سه نوع پيامدى است كه گفتيم،بنا بر اين باعث سستى بنياد قدرت و حكومت بلكه نابودى آن است.كبراى مقدّر قياس نيز چنين است:و هر چه داراى اين ويژگيها باشد اجتناب از آن لازم است.

بيست و چهارم:او را از قتل عمد به ناحق منع كرده و به دو جهت او را از ارتكاب چنان عملى بر حذر داشته است:

1-هيچ عذر و بهانه‌اى در قتل عمد-در نزد خدا و در نزد وى-از او قابل قبول نيست.

2-ديگر آن كه در قتل عمد،قصاص تن لازم است.

اين دو عبارت،دو مقدمۀ صغرا براى قياس مضمرى هستند كه كبراى مقدّر آنها چنين است:و هر چه با آن خصوصيات باشد،دورى از آن لازم است .

بيست و پنجم:از صفت ناپسند خودخواهى و غرور به هنگام ارتكاب قتل غير عمد و يا افراط در مجازات افراد از طريق زدن با تازيانه و يا دست بر حذر داشته تا مبادا قدرت و خودخواهى مانع پرداخت خونبهايى كه حق آنهاست به

ايشان گردد.و با عبارت: فانّ...مقتله ،بر اين مطلب توجه داده است كه يك نوع زدن با دست كه به آن وكز يعنى زدن با تمام كف دست،مى‌گويند،گاهى باعث قتل مى‌شود،و احتمال قتل در آن حتمى است .

بيست و ششم:از خود پسندى و اعتماد به چيزى كه او را به خود پسندى بكشاند و همچنين از دوست داشتن ستايش زياد،برحذر داشته است.دو مورد آخرى باعث دوام خودپسندى و ريشۀ آنند.و از هر سه مورد با عبارت: فانّ ذلك...المحسنين ،او را بر حذر داشته است:جملۀ: و فى نفسه ،متعلق به «أوثق» است.دو احتمال در اينجا وجود دارد:

1-چون خود پسندى از موارد هلاكت است،نيكى نيكوكاران،با وجود آن بى‌فايده است بنا بر اين اگر شيطان فرصتى به دست آورد،و خود پسندى را براى انسان جلوه دهد و او هم باور كند هر چه احسان كرده،بتمام از بين مى‌رود.

2-شخص خودپسند-هر كس هر احسانى هم نسبت به او كند-احسان تلقى نمى‌كند و در نتيجه خودپسندى وى باعث ناديده گرفتن احسان كسى مى‌شود كه به او نيكى كرده است.و چون منشأ خودپسندى،شيطان است،نابود كنندۀ نيكى نيكوكاران نيز،شيطان خواهد بود،از اين رو،امام(علیه السلام)اين عمل را عمل شيطانى دانسته و دورى از آن را لازم شمرده است .

بيست و هفتم:از سه صفت ناپسند او را بر حذر داشته است:

1-از منّت گذاردن بر سر رعيت در برابر احسانى كه به آنان مى‌كند.

2-بزرگ جلوه دادن كارى كه در بارۀ مردم انجام داده است،يعنى احسانى را كه نسبت به مردم كرده است بيش از آنچه هست به خود نسبت دهد.

3-مبادا به مردم وعده‌اى بدهد كه وفا نكند .

آن گاه وى را از منّت‌گذارى بر حذر داشته است با اين عبارت: فانّ المنّ يبطل الاحسان (زيرا منّت گذارى نتيجۀ احسان را از بين مى‌برد)و اين سخن

اشارتى است به آيۀ مباركه: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى» ⁽¹⁾.

و نيز او را از بزرگ جلوه دادن احسان به دور داشته با اين گفتار:زيرا كار را بيش از آنچه هست جلوه دادن نور حق را از دل مى‌زدايد.و مقصود امام(علیه السلام)از حق در اينجا همان احسان به مردم و يا صداقت در گفتار است آنجا كه نياز به گفتن باشد،زيرا اينها داراى جلوه‌اى عقلانى هستند كه نفوس متمايل بدان بوده، از آن لذّت مى‌برد.و چون بزرگ جلوه دادن عمل،نوعى از دروغ است،و دروغ هم صفتى فوق العاده ناپسند است،ناگزير از عواملى است كه نور حقّ را از بين مى‌برد و خاموش مى‌سازد،و در نتيجه ارزشى براى آن عمل در دل مردم نمى‌ماند.امام(علیه السلام)وى را از خلف وعده،با اين بيان بر حذر داشته است:«به وعده وفا نكردن باعث خشم خدا و مردم مى‌گردد.»امّا خشم مردم،واضح و روشن است،و امّا خشم خدا به دليل قول خداى تعالى است كه مى‌فرمايد:

«كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ» ⁽²⁾سه مورد بالا مقدّمات صغرا براى قياسات مضمرى هستند كه كبراى مقدّر آنها چنين است:و هر چه داراى اين ويژگيها باشد،بايد از آن دورى جست .

بيست و هشتم:او را از قرار دادن كارها در يكى از دو سوى افراط و تفريط بر حذر داشته است اما جانب افراط،عبارت است از:شتابزدگى در كارى پيش از فرا رسيدن وقت آن و يا لجاجت و پافشارى در مورد كارى كه سررشتۀ آن در دست انسان نيست و يا مورد آن تغيير كرده است.و يا وقتى كه راه كار،روشن نيست،و همچنين سهل انگارى در كار.و امّا طرف تفريط،خوددارى و عقب نشينى از

كارى به هنگام دستيازى بدان است كه نقطه مقابل شتابزدگى در كار مى‌باشد،و يا ناتوانى از كار هنگامى كه راه انجام آن روشن است كه نقطه مقابل پافشارى در كارى است كه سر رشتۀ آن در دست انسان نيست.و لازمۀ نهى از دو طرف افراط و تفريط،خود به معنى دستور انجام كارها بر اساس عدل يعنى حدّ وسط از دو طرف و در جايگاه صحيح و حق است.بدان جهت فرموده است:بنا بر اين هر چيز را به جاى خود قرار بده و هر كارى را به وقت خود انجام ده .

بيست و نهم:او را از اختصاص دادن چيزى كه لازم است همۀ مردم در آن حق برابرى داشته باشند،از اموال مسلمانان و ديگر چيزهاى خوب به خويشتن برحذر داشته است.

سى‌ام:او را از غفلت نسبت به چيزهايى كه توجه و آگاهى به آن لازم است يعنى حقوق مردم كه به ستم از دست آنها گرفته‌اند،و همه مى‌دانند كه تو سهل انگارى كرده‌اى،نهى فرموده و از چنين حالتى با عبارت: التّغابى...

للمظلوم ،بر حذر داشته است،و مقصود امام(علیه السلام)از اين عبارت آن مقدار از حقوق مردم است كه وى به خود اختصاص داده و اظهار نادانى و غفلت از آن مى‌كند.كلمۀ«ما»در«عمّا»زايده است.مقصود امام(علیه السلام)از «القليل» مدت زندگى در دنياست.و با عبارت: اغطية الامور ،اشاره به ساختمان بدن و جسم دارد كه مانع از درك امور با ديدۀ بصيرتند.و قبلا دانستيم كه برطرف شدن اين حجابها با دور انداختن كالبد ميسر است و در آن صورت است كه تمام آنچه را كه از خوبى و بدى براى او آماده شده،مى‌بيند،همان طورى كه خداى متعال فرموده است: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً » ⁽¹⁾.

سى و يكم:او را دستور داده است تا به هنگام خشم،برخويشتن مسلط

باشد،يعنى جلو خشم خود را نسبت به آنچه از كارها بر خلاف ميل او اتفاق مى‌افتد،و جلو تندروى خود،و تند زبانى‌اش را بگيرد،و تسلّط وى بر اين امور، تنها با خوددارى از طغيان قوۀ غضبيّه،و ايستايى او در كاربرد آن قوّه در حد اعتدال است،به طورى كه تا سرحدّ افراط آن را به كار نبرد تا در صفت ناپسند تهوّر و بى‌باكى نيفتد و در نتيجه اين خوى ناپسند او را گرفتار ستمكارى نكند.

سى و دوم:او را امر به خوددارى از اين امور كرده و به وسائل و ابزار اين خويشتندارى نيز راهنمايى كرده است كه همان خوددارى از شتابزدگى و به تأخير انداختن اعمال قدرت مى‌باشد تا وقتى كه آتش خشم فرو نشيند و در نتيجه حالت اختيار و انتخاب انجام دادن و يا انجام ندادن كارى كه اميد مصلحت مى‌رود،برايش،فراهم آيد.و به دليل استوارى و درستى اين ابزار و وسائل با اين سخن خود اشاره فرموده است: و لن تحكم ذلك...عليك ،توضيح آن كه،زياد در غم رستاخيز بودن و در امور آخرت انديشيدن،باعث بى‌ميلى به امور دنيايى سراسر جنجال و طغيان قوّۀ غضبيّه است .

سى و سوم:بر وى دو چيز را لازم و واجب شمرده است كه به طور اجمال تمام سفارشهاى اين عهدنامه را شامل است:

1-آنچه را بر پيشينيان رفته،يعنى احكامى كه به عدل و داد از طرف حاكمان پيش از او صادر شده،و يا كارهايى را كه به پيروى از پيامبرمان(صلی الله علیه و آله)و يا بر اساس واجبات الهى انجام گرفته،مورد توجه قرار دهد،تا آن كارهايى كه مورد عمل امام(علیه السلام)است،پيروى نمايد.

2-خويشتن را به پيروى از آنچه در اين عهدنامه آمده است،و حجّت خود را بر او تمام كرده،يعنى همان موعظه و يادآورى اوامر الهى،وادار سازد،تا به هنگام حمله و فشار هواى نفسش،عذر و بهانه در برابر امام(علیه السلام)نداشته باشد،

همان طورى كه خداى متعال فرموده است: «لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ» ⁽¹⁾.

بخشى از همان عهدنامه چنين است:

اشاره

وَ أَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ- وَ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ عَلَى إِعْطَاءِ كُلِّ رَغْبَةٍ- أَنْ يُوَفِّقَنِي وَ إِيَّاكَ لِمَا فِيهِ رِضَاهُ- مِنَ الْإِقَامَةِ عَلَى الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَيْهِ وَ إِلَى خَلْقِهِ-مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِي الْعِبَادِ وَ جَمِيلِ الْأَثَرِ فِي الْبِلاَدِ- وَ تَمَامِ النِّعْمَةِ وَ تَضْعِيفِ الْكَرَامَةِ- وَ أَنْ يَخْتِمَ لِي وَ لَكَ بِالسَّعَادَةِ وَ الشَّهَادَةِ- «إِنّا إِلَيْهِ» رَاغِبُونَ- وَ السَّلاَمُ عَلَى؟رَسُولِ اللَّهِ؟- صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ وَ سَلَّمَ تَسْلِيماً كَثِيراً

ترجمه

«و از خدا به گستردگى دامنۀ رحمتش،و توانايى بسيارش بر بخشش هر درخواستى مسألت دارم كه من و تو را بدانچه رضا و خوشنودى وى در اوست،از داشتن عذر و بهانه‌اى روشن در برابر او و بندگانش،با خوشنامى در ميان مردم،و آثار نيك در شهرها و زيادى نعمت،و افزايش كرامت موفّق گرداند و اين كه در پايان كار،خوشبختى و شهادت را نصيب من و تو بفرمايد،براستى كه ما به سوى او باز مى‌گرديم.

و سلام بر پيامبر خدا،كه درود خدا بر او و خاندان پاك و پاكيزۀ او باد،و خداوند درود فراوان بر او فرستاده است .»

شرح

امام(علیه السلام)اين عهدنامه را با درخواست توفيق بر آنچه رضا و خوشنودى خدا در آن است براى خود و هم براى مالك،به پايان برده است،و در قبول

درخواست خود،خداوند را به رحمت گسترده‌اش كه همه چيز را فرا گرفته و به توانايى بسيارش بر بخشش هر درخواستى،سوگند داده است.و بديهى است كه اين صفات پروردگار،سرچشمۀ پذيرش و اجابت درخواست كنندگان است.

سپس آنچه را كه مورد درخواست امام(علیه السلام)از رضاى پروردگار بوده است به تفصيل آنها به شرح زير پرداخته است:

1-عذر و بهانه‌اى آشكار در برابر خدا و بندگان خدا داشتن.

اگر كسى اشكال كند كه عذر و بهانه وقتى است كه گناهى در كار باشد، امّا كسى كه سر بر فرمان خداست،عذر و بهانه در كار او چه معنى دارد؟ پاسخ اين است كه،احتمالا عذر اسم از اعذار در نزد خدا يعنى زياد انجام دادن اوامر الهى باشد،گويا فرموده است:استوارى در انجام اوامر به طور فراوان به جاى آوردن هر چه بيشتر دستورات او .

2-خوشنامى ميان بندگان،و آثار نيك،يعنى كارهاى خوبى كه منشأ اثر در شهرها باشد،و اينها از جمله درخواستهايى هستند كه پيامبرانى همچون ابراهيم(علیه السلام)درخواست مى‌كردند «وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ» ⁽¹⁾.بعضى گفته‌اند مقصود خوشنامى ميان مردم است.

3-خداوند نعمت خود را بر آن دو كامل گرداند.

4-افزايش كرامت خود براى آنها.

5-پايان خوش با سعادت و آنچه كه باعث سعادت است يعنى كشته شدن در راه خدا.و با عبارت: «وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ» .بر درستى نيت خود در اين درخواست،توجه داده است و بعد سخن خود را با درود و سلام بر پيامبر و خاندان او پايان برده است.

53-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به طلحه و زبير كه توسط عمران بن حصين خزاعى

اشاره

فرستاده است،

ابو جعفر اسكافى در كتاب«مقامات»در مناقب امير المؤمنين(علیه السلام)ذكر كرده است:

:أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ عَلِمْتُمَا وَ إِنْ كَتَمْتُمَا- أَنِّي لَمْ أُرِدِ النَّاسَ حَتَّى أَرَادُونِي- وَ لَمْ أُبَايِعْهُمْ حَتَّى بَايَعُونِي- وَ إِنَّكُمَا مِمَّنْ أَرَادَنِي وَ بَايَعَنِي- وَ إِنَّ الْعَامَّةَ لَمْ تُبَايِعْنِي لِسُلْطَانٍ غَالِبٍ وَ لاَ لِعَرَضٍ حَاضِرٍ- فَإِنْ كُنْتُمَا بَايَعْتُمَانِي طَائِعَيْنِ- فَارْجِعَا وَ تُوبَا إِلَى اللَّهِ مِنْ قَرِيبٍ- وَ إِنْ كُنْتُمَا بَايَعْتُمَانِي كَارِهَيْنِ- فَقَدْ جَعَلْتُمَا لِي عَلَيْكُمَا السَّبِيلَ بِإِظْهَارِكُمَا الطَّاعَةَ- وَ إِسْرَارِكُمَا الْمَعْصِيَةَ- وَ لَعَمْرِي مَا كُنْتُمَا بِأَحَقِّ الْمُهَاجِرِينَ- بِالتَّقِيَّةِ وَ الْكِتْمَانِ- وَ إِنَّ دَفْعَكُمَا هَذَا الْأَمْرَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَدْخُلاَ فِيهِ- كَانَ أَوْسَعَ عَلَيْكُمَا مِنْ خُرُوجِكُمَا مِنْهُ- بَعْدَ إِقْرَارِكُمَا بِهِ- وَ قَدْ زَعَمْتُمَا أَنِّي قَتَلْتُ؟عُثْمَانَ؟- فَبَيْنِي وَ بَيْنَكُمَا مَنْ تَخَلَّفَ عَنِّي وَ عَنْكُمَا مِنْ أَهْلِ ؟الْمَدِينَةِ؟- ثُمَّ يُلْزَمُ كُلُّ امْرِئٍ بِقَدْرِ مَا احْتَمَلَ- فَارْجِعَا أَيُّهَا الشَّيْخَانِ عَنْ رَأْيِكُمَا- فَإِنَّ الْآنَ أَعْظَمُ أَمْرِكُمَا الْعَارُ- مِنْ قَبْلِ أَنْ يَجْتَمِعَ الْعَارُ وَ النَّارُ

ترجمه

«امّا بعد،شما با اين كه كتمان كرده‌ايد خوب مى‌دانيد كه من به سراغ مردم نرفتم،تا اين كه آنها به سراغ من آمدند و دست بيعت به سوى من دراز كردند،و شما نيز از جمله افرادى بوديد كه به سراغ من آمديد و بيعت كرديد.و اين مردم با من نه به دليل تسلّط و زور و نه به خاطر ثروت و مال بيعت نكردند،پس اگر شما دو تن با ميل و اختيار با من بيعت كرده و پيمان بستيد،حال تا زود است از

پيمان شكنى برگرديد و هر چه زودتر نزد خدا توبه كنيد،و اگر از روى بى‌ميلى با من پيمان بستيد و در ظاهر اظهار اطاعت كرديد اما در پنهان سر نافرمانى داشتيد در اين صورت راه سرزنش مرا بر خويشتن گشوده‌ايد.به جان خودم قسم شما به بيمناك بودن و پوشيده داشتن عقيدۀ خود در بارۀ بيعت با من از ديگر مهاجران سزاوارتر نبوديد،و نرفتن شما زير بار بيعت با من پيش از ورودتان در اين كار،از پيمان شكنى بعد از اقرار و پذيرش آن آسانتر بود.

به گمان شما من عثمان را كشته‌ام،بنا بر اين بين من و شما،كسانى از اهل مدينه كه هم از من و هم از شما فاصله گرفته‌اند به عنوان گواه هستند،تا هر يك از ما به مقدارى كه دخالت در قتل عثمان داشت،محكوم شود.پس اى پيرمردان از اين انديشه‌تان دست برداريد،زيرا اكنون بزرگترين گرفتارى شما ننگ است،امّا در آينده هم گرفتار ننگ خواهيد بود و هم گرفتار دوزخ ».

شرح

خزاعة،قبيله‌اى از دودمان ازد است،بعضى گفته‌اند:اسكافى منسوب به روستاى بزرگى است كه بين نهروان و بصره بوده است.و كتاب المقامات كتابى است كه شيخ نامبرده در مناقب امير المؤمنين(علیه السلام)تصنيف كرده است.

امام(علیه السلام)در مورد بيعت شكنى طلحه و زبير با آن حضرت،با دليل زير با آنها به استدلال پرداخته است :

1-عبارت: امّا بعد...حاضر ،كه به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر كه را كه شما آن چنان مى‌شناسيد،سزاوار نيست بيعت با او را بشكنيد و بر او خروج كنيد.و جملۀ: و كتمتما اشاره بر آن است كه طلحه و زبير پس از شكستن بيعت با امام(علیه السلام)،قصد بيعت و آزادى در عمل را در مورد خود و جمع زيادى از مردم،كتمان كردند و وانمود كردند كه امام(علیه السلام)آنها را به اجبار وادار بر بيعت با خود كرده است.

2-دليل دوّم،عبارت: و ان كنتما...اقراركما به ،است كه جملۀ شرطيۀ

منفصله و در حقيقت چنين است:عمل شما از دو صورت،بيرون نيست:يا اين است كه شما از روى ميل و اراده بيعت كرده‌ايد و يا از روى بى‌ميلى و به اجبار.

امّا اگر صورت اوّل باشد،همان مورد نظر ماست،و نافرمانى شما را محكوم مى‌كند و بايد هر چه زودتر و پيش از آن كه اين معصيت در دل شما نفوذ كند به جانب خدا برگرديد و توبه كنيد.و امّا صورت دوم به سه دليل نادرست و باطل است:

1-لازمۀ اين عمل شما دورويى و نفاق است كه شما نسبت به من اظهار فرمانبرى و اطاعت كنيد و در باطن سر نافرمانى داشته باشيد،كه همين خود سبب مى‌شود كه راه اعتراض من به گفتار و رفتار شما باز باشد.

2-شما دو تن نسبت به من از ديگر مهاجران به ترس و تقيه و پنهان داشتن نافرمانى سزاوارتر نبوديد،توضيح آن كه طلحه و زبير نيرومندترين مردم و از ديگران مهمتر بودند،بنا بر اين ديگر مهاجران به هنگام بيعت،و بعد از آن در بيعت شكنى،براى ترس و تقيّه سزاوارتر از آنها بودند.

3-براستى،زير بار بيعت امام(علیه السلام)نرفتن آنها پيش از آن كه دست بيعت دهند،از پيمان شكنى و بيرون رفتن از بيعت بعد از پذيرش آن،آسانتر و قابل قبولتر بود.و اين سه بخش از سخنان امام مقدمات صغراى قياس مضمرى هستند كه كبراى اوّلى:هر چه باعث آن شود كه راه اعتراض بر شما باز شود، انجام آن بر شما حرام است و نبايد شما مرتكب آن شويد،و كبراى دومى:و هر كس از مهاجران كه در ادعاى خود،سزاوارتر از ديگران نباشد،در صورتى كه آنان ادّعايى نكرده‌اند،او نيز نبايد مدّعى شود.و كبراى سومى چنين است:و هر چه آسانتر و آماده‌تر براى بهانه و عذر باشد نبايد آنها خود را در تنگنا و در موردى قرار دهند كه عذر و بهانه‌اى ندارند .

عبارت: و قد زعمتما انّى قتلت عثمان (به گمان شما من عثمان را

كشته‌ام)اشاره به شبهۀ مشهورى است كه آنها در مورد خروج بر امام(علیه السلام)داشتند.

و عبارت: فبينى...احتمل در حقيقت جواب به شبهۀ مذكور است،يعنى داورى را از مردم مدينه به كسى وامى‌گذاريم كه هم از كمك به من و هم يارى شما دورى گرفته است،تا بعد هر يك از ما را به مقدارى كه گناه و ستم مرتكب شده‌ايم،به سرزنش و مجازات محكوم كند.

آن گاه،پس از اين كه امام(علیه السلام)حجّت را بر آنها تمام كرد،به ايشان دستور داد تا از نظريه نادرست و فاسد خود در بارۀ اختيار[نداشتن]در بيعت با امام، برگردند،و آنها را به برگشت از رأى فاسدشان با اين عبارت تشويق كرد:

فانّ الان... كه به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:ننگ و عار در دنيا ساده‌تر است از جمع بين ننگ و عار و عذاب و آتش دوزخ در آخرت.و مقصود امام(علیه السلام)از ننگ و عار ننگ بهانه جويى است.و كلمۀ الآن ظرف منصوب به وسيله كلمۀ اعظم است كه اسم انّ مى‌باشد.و ممكن است اسم انّ باشد و اعظم مبتدا و «العار» خبر آن،و جمله خبر انّ باشد، و ضمير عايد به اسم ان محذوف است كه تقدير آن چنين مى‌شود:فانّ الآن اعظم امركما فيه العار.يعنى زيرا اكنون با وجود ننگ و عار قضيه مهمتر است.

54-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به معاويه

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ الدُّنْيَا لِمَا بَعْدَهَا- وَ ابْتَلَى فِيهَا أَهْلَهَا لِيَعْلَمَ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً- وَ لَسْنَا لِلدُّنْيَا خُلِقْنَا وَ لاَ بِالسَّعْيِ فِيهَا أُمِرْنَا- وَ إِنَّمَا وُضِعْنَا فِيهَا لِنُبْتَلَي بِهَا- وَ قَدِ ابْتَلاَنِي اللَّهُ بِكَ وَ ابْتَلاَكَ بِي- فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّةً عَلَى الْآخَرِ- فَعَدَوْتَ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا بِتَأْوِيلِ ؟الْقُرْآنِ؟- فَطَلَبْتَنِي بِمَا لَمْ تَجْنِ يَدِي وَ لاَ لِسَانِي- وَ عَصَبْتَهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ؟الشَّامِ؟ بِي- وَ أَلَّبَ عَالِمُكُمْ جَاهِلَكُمْ وَ قَائِمُكُمْ قَاعِدَكُمْ- فَاتَّقِ اللَّهَ فِي نَفْسِكَ وَ نَازِعِ الشَّيْطَانَ قِيَادَكَ- وَ اصْرِفْ إِلَى الْآخِرَةِ وَجْهَكَ- فَهِيَ طَرِيقُنَا وَ طَرِيقُكَ- وَ احْذَرْ أَنْ يُصِيبَكَ اللَّهُ مِنْهُ بِعَاجِلِ قَارِعَةٍ- تَمَسُّ الْأَصْلَ وَ تَقْطَعُ الدَّابِرَ- فَإِنِّي أُولِي لَكَ بِاللَّهِ أَلِيَّةً غَيْرَ فَاجِرَةٍ- لَئِنْ جَمَعَتْنِي وَ إِيَّاكَ جَوَامِعُ الْأَقْدَارِ لاَ أَزَالُ بِبَاحَتِكَ- «حَتّى يَحْكُمَ اللّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ»

لغات

عصبه به:در آويخت او را به بهانه‌اى تأليب:شوراندن،وادار كردن قارعة:مصيبت،بلا دابر:نسل آينده اليّة:سوگند

ترجمه

«امّا بعد،خداوند پاك دنيا را مقدمۀ آخرت قرار داده است و مردم دنيا را در آن،مورد آزمون قرار داده است،تا بدانند كدام يك نيكوكارترند،و ما براى دنيا آفريده نشده‌ايم و براى تلاش به خاطر دنيا مأمور نشده‌ايم ما را به دنيا آورده‌اند تا آزموده شويم،اين است كه خداوند مرا به تو،و تو را به وسيلۀ من مى‌آزمايد،و هر

يك از ما را بر ديگرى حجت قرار داده است،پس تو براى رسيدن به دنيا به تأويل و توجيه قرآن پرداختى ⁽¹⁾،و از من چيزى را مطالبه كردى كه نه دستم به آن جنايت آلوده است و نه زبانم،در حالى كه تو و مردم شام،در برابر من سر به شورش گذاشتيد،داناى شما،نادان را و ايستادۀ شما نشسته را بر من شوراند.پس از خدا بترس و مهار خود را از دست شيطان بيرون كن،و به سمت آخرت روبرگردان كه اين راهى است كه من و تو بايد برويم،و بترس از آن كه خداوند تو را به بلايى ناگهانى گرفتار كند كه ريشه‌ات را بركند و نسلت را قطع كند.من براى تو به خدا سوگندى ياد مى‌كنم كه خلاف ندارد،كه اگر دست روزگار من و تو را جمع كند،همواره با تو پايدار مى‌ايستم «حَتّى يَحْكُمَ اللّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ » ⁽²⁾

شرح

عبارت: اما بعد...لنبتلى بها اشاره به هدف از آفرينش دنيا و فايدۀ آن است،تا بدان وسيله او به خود آيد و براى خدا كار كند،و مقصود از تلاش در دنيا آن است كه انسان مأمور به تلاش براى كسب دنيا تنها به خاطر دنيا نشده است مگر به قدر ضرورت،مورد امر و دستور الهى در اين آيه مباركه است:

«فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ » ⁽³⁾در عبارت: و قد ابتلانى... تا آخر بعضى از هدفهاى دنيا را بيان مى‌كند، در پيش چگونگى آزمايش خداوند بندگان خود را دانستيم،منظور از آزمايش امام(علیه السلام)به وسيلۀ معاويه،همان نافرمانى و ستيز وى با امام(علیه السلام)است،به طورى كه اگر امام از مقاومت در برابر او كوتاهى كند و رودرروى او نايستد مورد

سرزنش خواهد بود،بنا بر اين معاويه از طرف خدا وسيلۀ امتحان و اتمام حجّت، براى امام(علیه السلام)است،و جهت آزمايش معاويه به وسيلۀ امام(علیه السلام)،دعوت امام از وى به طرف حق،و بر حذر داشتن او از پى‌آمدهاى بد گناه و نافرمانى اوست به حدّى كه اگر دعوت خدايى امام(عليه السّلام)را لبيك نگويد،مستوجب نكوهش و مجازات خواهد بود و امام(علیه السلام)حجّت خدا در برابر او بود.و همين است معناى سخن امام(علیه السلام)كه فرمود:«خداوند هر يك از ما را بر ديگرى حجّت قرار داده است ».

عبارت: فعدوت...قاعدكم ،اشاره دارد به بعضى از مواردى كه امام(علیه السلام)به وسيلۀ معاويه،آزمايش مى‌شود،و توضيح مطلب آن كه تنها انگيزۀ خروج معاويه بر امام(علیه السلام)دنيا بود،و امام(علیه السلام)علّت آن را تأويل و توجيه قرآن[به وسيله معاويه] دانسته مانند آيۀ مباركه: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى» ⁽¹⁾و ديگر آياتى كه بر وجوب قصاص دلالت دارند،معاويه با وارد ساختن خود در زمرۀ افراد مشمول اين آيه،آيه را تأويل كرده،و در پى خون عثمان برآمده است، ورود وى در اين جمع با تأويل و توجيه آيه بوده است،چون خطاب آيه،ويژۀ كشتگان و نزديكان آنان مى‌باشد.در صورتى كه معاويه خارج از اينهاست،زيرا او از وارثان خون عثمان نبوده است،و او آيه را به صورت عام تفسير كرده تا خود را وارد آن جمع كند.چيزى را كه دست و زبان امام به عنوان يك جنايت مرتكب نشده بود،به آن حضرت نسبت دادند،يعنى قتل عثمان،و بعضى از آنها نيز بعضى ديگر را بر امام،به خاطر اين انتساب شوراندند،مقصود آن است كه:

داناى شما به حال من،نادان را و كسانى از شما كه به جنگ با من برخاسته‌اند، نشستگان از جنگ را،بر من شوراندند.

و بعد از آن كه امام(علیه السلام)بر سرانجام كار دنيا توجّه داده است،و هم بر اين كه خداوند هر يك از آنها را حجّتى بر ديگرى قرار داده تا معلوم شود كه كدام يك نيكوكارترند،به موعظه و برحذر داشتن او برگشته است،از اين رو دستور داده تا در بارۀ جان خود از خدا بترسد كه مبادا با نافرمانى خدا و مخالفت امر او، دچار هلاكت شود،و زمام اختيارش را از دست شيطان بيرون كند.لفظ قياد (افسار)را براى اميال طبيعى استعاره آورده است،و جهت اين استعاره،آن است كه اين اميال در حقيقت افسارى است كه انسان را به سمت معصيت و گناه مى‌كشد،وقتى كه به دست شيطان سپرده شده باشد،و بدان وسيله غرق در لذّتهاى كشنده و مهلك گرديده باشد.و ستيز او با شيطان عبارت است از ايستادگى در مقابل هواى نفس و انتقال از سمت افراط به حدّ اعتدال در مورد شهوت و غضب،و ديگر اين كه به آخرت توجّه كند يعنى روى خود را به سمت آخرت برگرداند،در حالى كه خوبى و بدى و سعادت و شقاوتى را كه در آخرت آماده شده مورد بررسى قرار دهد و با چشم بصيرت آن را بنگرد تا براى آنجا كار و كوشش كند.

جمله: فهى طريقنا و طريقك ،مقدمۀ صغراى قياس مضمرى است كه بدان وسيله بر ضرورت توجه به عالم آخرت،هشدار داده شده است.و كبراى مقدر آن نيز چنين است:و هر چه كه مسير حركت انسان باشد بايد مورد توجه قرار گيرد.و آخرت را راه و مسير ناميده است به عنوان مجاز از پايان راه،از باب اطلاق غايت بر مغيّا .

بعد امام(علیه السلام)معاويه را از خدا ترسانده است كه مبادا او را به بلايى گرفتار سازد،كه تا ريشۀ او نفوذ كند و ريشه‌اش را از بيخ و بن بركند،مقصود امام(علیه السلام) منع او از حركت به سمت وى و جنگ با اوست،و از آن روست كه سوگند ياد كرده است،بر فرض آن كه دست روزگار آنها را در يكجا گرد آورد،در برابر او استوار بماند تا خداوند ما بين آنها داورى كند و در اين بيان،وعدۀ قطعى به عذابى سخت و دشوار است.

55-از سخنان امام(علیه السلام)در اندرز شريح بن هانى هنگامى كه او را به سركردگى سپاه عازم

اشاره

شام گمارد.

اِتَّقِ اللَّهَ فِي كُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ- وَ خَفْ عَلَى نَفْسِكَ الدُّنْيَا الْغَرُورَ- وَ لاَ تَأْمَنْهَا عَلَى حَالٍ- وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَرْدَعْ نَفْسَكَ عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا تُحِبُّ- مَخَافَةَ مَكْرُوهِهِ- سَمَتْ بِكَ الْأَهْوَاءُ إِلَى كَثِيرٍ مِنَ الضَّرَرِ- فَكُنْ لِنَفْسِكَ مَانِعاً رَادِعاً- وَ لِنَزْوَتِكَ عِنْدَ الْحَفِيظَةِ وَاقِماً قَامِعاً

لغات

نزوة:جهش،يكباره جستن حفيظة:خشم واقم:كسى كه چيزى را به بدترين صورت ردّ مى‌كند،مى‌گويند:وقمه:يعنى او را با شدت و خشم باز پس زد.

وقم:خشم گرفتن و خوار ساختن قمع:نيز به معناى خشم گرفتن و خوار ساختن است.

ترجمه

«هر صبح و شام از خدا بترس و از دنياى فريبكار نسبت به جان خود برحذر باش،و هرگز از او ايمن مباش.و بدان كه اگر خود را از بسيارى چيزهايى كه دوست دارى،به دليل ناروائى آنها،باز ندارى،كششهاى نفسانى زيانهاى فراوانى به تو خواهد رساند.بنا بر اين جلو هواى نفست را بگير،و به هنگام خشم، دست ردّ بر سينۀ طغيان قوّۀ غضب بزن و آن را از خود دور كن ».

شرح

بخشى از جريان فرستادن شريح بن هانى را به همراه زياد بن نضير به

سركردگى سپاه دوازده هزار نفرى كه راهى شام بودند قبلا نقل كرديم .

امام(علیه السلام)او را به ترس دائم از خدا امر كرده است،و چون لازمۀ ترس از خدا،انجام اعمال نيك است،از اين رو به تفصيل آن اعمال پرداخته است،يعنى از دنياى فريبنده نسبت به خود،حذر كند،و نسبت فريبكارى را از آن جهت به دنيا داده است كه دنيا وسيلۀ مادّى فريب است.

و ديگر اين كه نبايد به هيچ وجه از طرف دنيا آسوده خاطر باشد،زيرا كه لازمۀ آن غفلت از آخرت است .

آن گاه امام(علیه السلام)او را آگاه ساخته است بر اين كه اگر جلو نفس امارۀ بالسوء،را از غرق شدن در بسيارى از خواسته‌هاى خود نگيرد كه از پى‌آمدهاى نارواى آنها در هراس است و به سبب همانها در توقّفگاههاى الهى متوقّف مى‌شود،و با همان خواستها در صراط مستقيم بايد حركت كند،هواى نفس و تمايلات نفسانى او،كم كم رشد مى‌كند،تا بدانجا كه او را به ورطۀ هلاكت مى‌اندازد.سپس سفارش و نصيحت خود را با دستور به جلوگيرى و منع هواى نفس به هنگام جهش و برآشفتگى در حال خشم،مورد تأكيد قرار داده است.و قبلا معلوم شد كه آزاد گذاشتن هواى نفس سرچشمۀ همۀ بديهايى است كه در دنيا و آخرت عايد انسان مى‌شود.

56-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به مردم كوفه به هنگام حركت از مدينه به سمت بصره.

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي خَرَجْتُ مِنْ حَيِّي هَذَا- إِمَّا ظَالِماً وَ إِمَّا مَظْلُوماً وَ إِمَّا بَاغِياً وَ إِمَّا مَبْغِيّاً عَلَيْهِ- وَ إِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي هَذَا لَمَّا نَفَرَ إِلَيَّ- فَإِنْ كُنْتُ مُحْسِناً أَعَانَنِي- وَ إِنْ كُنْتُ مُسِيئاً اسْتَعْتَبَنِي

لغت

حيّه:قبيلۀ او

ترجمه

«امّا بعد،من از ميان قبيلۀ خودم بيرون شدم،[در حالى كه اين حركت من از دو صورت بيرون نيست:]يا ستمگرم و يا ستمديده،يا سركشم و يا رنج ديده.در هر حال،من هر كس را كه اين نوشته به او مى‌رسد،به ياد خدا مى‌اندازم،تا هر چه زودتر به جانب من حركت كند،اگر من نيكوكار بودم،يارى‌ام كند،و اگر تبهكار بودم،مرا در كارم مورد سرزنش قرار دهد و از روشم باز دارد .»

شرح

هدف از اين نامه،اعلام بيرون شدن امام(علیه السلام)از مدينه به قصد پيكار با مردم بصره به مردم كوفه و درخواست حركت آنان به سمت خود است.و نظير اين نامه در پيش گذشت .

عبارت: امّا ظالما...عليه از باب تجاهل عارف است،زيرا داستان هنوز براى مردم كوفه و ديگران روشن نشده بود تا بدانند كه او ستمديده و مظلوم است يا ديگران،از اين رو به آنان يادآور مى‌شود تا به سمت وى حركت كنند،آن گاه بين

او و دشمنان داورى كنند و در نتيجه يا او را كمك كنند و يا از او بخواهند تا به راه حق برگردد .

اذكّر ،متعدّى به[دو مفعول است]:مفعول اوّل آن،همان مذكّر و مفعول دومش،مذكّر به يعنى خداى تعالى است.و او را مقدم داشته است چون غرض از ياد آورى،اوست.كلمه:لمّا مشدّد به معنى:الاّ،و يا بدون تشديد كه ما زايد بوده،و لام تأكيد بر آن داخل شده است و معنايش چنين خواهد بود،يعنى،البتّه به جانب من حركت كنيد.توفيق از آن خداست.

57-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به مردم شهرها كه سرگذشت خود با مردم صفين را در اين

اشاره

نامه بيان مى‌فرمايد.

وَ كَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا أَنَّا الْتَقَيْنَا وَ الْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ؟الشَّامِ؟- وَ الظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ وَ نَبِيَّنَا وَاحِدٌ- وَ دَعْوَتَنَا فِي الْإِسْلاَمِ وَاحِدَةٌ- وَ لاَ نَسْتَزِيدُهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَ التَّصْدِيقِ بِرَسُولِهِ- وَ لاَ يَسْتَزِيدُونَنَا- الْأَمْرُ وَاحِدٌ إِلاَّ مَا اخْتَلَفْنَا فِيهِ مِنْ دَمِ؟عُثْمَانَ؟- وَ نَحْنُ مِنْهُ بَرَاءٌ- فَقُلْنَا تَعَالَوْا نُدَاوِ مَا لاَ يُدْرَكُ الْيَوْمَ- بِإِطْفَاءِ النَّائِرَةِ وَ تَسْكِينِ الْعَامَّةِ- حَتَّى يَشْتَدَّ الْأَمْرُ وَ يَسْتَجْمِعَ- فَنَقْوَى عَلَى وَضْعِ الْحَقِّ مَوَاضِعَهُ- فَقَالُوا بَلْ نُدَاوِيهِ بِالْمُكَابَرَةِ- فَأَبَوْا حَتَّى جَنَحَتِ الْحَرْبُ وَ رَكَدَتْ- وَ وَقَدَتْ نِيرَانُهَا وَ حَمِشَتْ- فَلَمَّا ضَرَّسَتْنَا وَ إِيَّاهُمْ- وَ وَضَعَتْ مَخَالِبَهَا فِينَا وَ فِيهِمْ- أَجَابُوا عِنْدَ ذَلِكَ إِلَى الَّذِي دَعَوْنَاهُمْ إِلَيْهِ- فَأَجَبْنَاهُمْ إِلَى مَا دَعَوْا وَ سَارَعْنَاهُمْ إِلَى مَا طَلَبُوا- حَتَّى اسْتَبَانَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ- وَ انْقَطَعَتْ مِنْهُمُ الْمَعْذِرَةُ- فَمَنْ تَمَّ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُمْ- فَهُوَ الَّذِي أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنَ الْهَلَكَةِ- وَ مَنْ لَجَّ وَ تَمَادَى فَهُوَ الرَّاكِسُ- الَّذِي رَانَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ- وَ صَارَتْ دَائِرَةُ السَّوْءِ عَلَى رَأْسِهِ

لغات

بدء الامر:آغاز كار،بعضى بدىء بر وزن فعيل نقل كرده‌اند به معناى آغازگر نائرة:دشمنى جنحت:ميل كرد ركدت:استوار گرديد حمست:پايدار شد،بعضى با شين نقطه‌دار نقل كرده‌اند يعنى آتش خشم شعله‌ور شد انقذه:نجات داد او را تمادى فى الشيء:پافشارى در كارى،و در صدد پايان و نتيجۀ كارى بودن

ركس:چيزى را وارونه بازگرداندن،و اللّه اركسهم،يعنى خداوند آنان را به كيفر اعمالشان بازگرداند رين:پوشاندن دائرة:شكست،گفته مى‌شود:عليهم الدائرة:

شكست نصيب آنها شد.و زشتى شكست با اضافه شدن كلمۀ دائرة بر كلمه السوء مورد تأكيد قرار مى‌گيرد

ترجمه

«آغاز كار ما بدين ترتيب بود،كه چون با مردم شام رودررو شديم،در ظاهر پروردگارمان يكى،پيامبرمان يكى و و ادعا و سخنمان در اسلام يكى بود،و ما از آنها نمى‌خواستيم كه به خدا و پيامبرش ايمان بيشترى داشته باشند و ايشان هم از ما آن را نمى‌خواستند.موضوع يكى بود و هيچ اختلافى در بين ما جز مسألۀ خون عثمان وجود نداشت در صورتى كه ما از آن مبرا بوديم.اين بود كه گفتيم بياييد تا كار را با خاموش كردن آتش فتنه و آرام كردن مردم پيش از آن كه چاره ناپذير گردد،به نحوى چاره‌سازى كنيم كه كار حكومت اسلامى استوار گردد و ما بتوانيم حق را در جايگاه خود به كار بنديم،گفتند:نه ما راه چاره را در دشمنى و مبارزه مى‌دانيم، در نتيجه سرپيچى كردند تا جنگ به پا شد و آتش پيكار مشتعل گرديد،و هنگامى كه جنگ دندانهايش را بر ما تيز كرد و چنگالش را در ما و آنها فرو برد،آن گاه چيزى را كه ما پيشنهاد كرده بوديم قبول كردند،ما هم دعوت آنها را پذيرفتيم و به خواسته‌هاى آنها روآورديم،تا حجت بر آنها آشكار شود و عذرى براى آنها باقى نماند.

بنا بر اين هر كس از ايشان تا به آخر بر سر حجت باقى ماند خداوند او را از هلاكت نجات داد،و هر كس در ستيز بود و به گمراهى خود ماند و بر حالت اول بازگشت كه خدا دلش را تاريك ساخته بود،حادثۀ شومى دور سر او مى‌گردد ».

شرح

اين نامه بخشى از شرح حال امام(علیه السلام)با مردم شام و چگونگى آنهاست .

و كلمۀ القوم عطف بر ضمير در التقينا است و عبارت الظاهر اشاره است بر اين كه امام(علیه السلام)آنان را به خلاف در گفتۀ خود،متهم مى‌كند،همان طورى كه آن

حضرت و همچنين عمار در صفين بروشنى آن را بيان كردند،زيرا خود آن بزرگوار مى‌فرمود:به خدا قسم آنان مسلمان نبودند بلكه اظهار اسلام كردند، ولى در باطن كفر را مخفى داشتند همين كه يارانى پيدا كردند كفر خود را اظهار نمودند.واو در و الظاهر ،واو حاليه است عبارت: لا نستزيدهم يعنى ما از آنها ايمان بيشترى نمى‌خواستيم،زيرا آنها به ظاهر ايمان كامل داشتند.در شرح داستان،امام(علیه السلام)يگانگى را كه در امور نامبرده ما بين آنها وجود داشت،كه با وجود آنها اختلاف روا نبود بيان كرده است تا حجت تمام شود.امام(علیه السلام)مسألۀ مورد اختلاف يعنى شبهۀ خون عثمان و پاسخ از آن را به طور اجمال،از آن يگانگى استثنا كرده است آن گاه راه و روش صحيحتر در نظام اسلامى و در امان بودن مسلمين،و خيرخواهى و همفكرى با آنها و خوددارى ايشان از پذيرفتن پيشنهاد وى تا رسيدن به نتيجۀ مذكور را نقل كرده است.حرف باء در جملۀ:

باطفاء النّائرة متعلّق به جملۀ نداوى ما لا يدرك است يعنى:آنچه را كه پس از رويداد جنگ قابل جبران نيست،و كشتار و نابودى مسلمانان كه امكان تلافى ندارد.

عبارت: و قالوا:بل نداويه بالمكابرة ،نقل قول آنهاست به صورت زبان حال،وقتى كه آنها را به سر و سامان دادن امر دين،از طريق بازگشت از راهى كه مى‌رفتند دعوت كرد،ولى آنان نپذيرفتند و بر جنگ و ستيز پافشارى كردند .

لغت جنحت را از باب مجاز و اطلاق اسم مضاف يعنى جويندگان حرب بر مضاف اليه يعنى جنگ به كار برده است.و لفظ نيران(آتش)را استعاره براى عمليات جنگى آورده است،از آن رو كه آتش و عمليات جنگى هر دو باعث اذيّت و نابودى هستند،و كلمۀ: و قد (برافروختن)،و هم چنين كلمات حمس (استوارى)، تضريس (دندان انداختن و گاز گرفتن)،و وضع المخالب (چنگ انداختن)را از باب ترشيح به كار برده است.

آن گاه جريان بازگشت آنها به نظر امام(علیه السلام)را كه قبلا به آنان پيشنهاد كرده

بود،نقل مى‌كند.توضيح آن كه بامداد ليلة الهرير،هنگامى كه آنها قرآنها را بر سر نيزه‌ها كردند،همواره به ياران امام(علیه السلام)مى‌گفتند:اى مردم مسلمان،ما برادران دينى شماييم،به خاطر خدا به زنان و دختران ما رحم كنيد،همان طورى كه قبلا نقل كرديم،اين سخن آنها عين همان سخنى است كه امام(علیه السلام)نسبت به حفظ خون مسلمانان و فرزندانشان به آنها يادآورى مى‌كرد،و امّا پذيرش خواستۀ آنها توسط امام،عبارت از قبول داورى قرآن بود،وقتى كه آنها چنين پيشنهادى را رد كردند،و حجت بر آنها با بازگشتشان به همان چيزى كه امام(علیه السلام)آنها را دعوت مى‌كرد،روشن و آشكار شد،يعنى حفظ خون مسلمانان، بدين وسيله راه بهانۀ خونخواهى عثمان بر آنها بسته شد،زيرا خوددارى آنها از خونخواهى يك فرد صحابى كه حق آنها نبود،ساده‌تر است از ريختن خون هفتاد هزار تن از مهاجران،انصار و تابعان با اين پندار كه كار نيكى انجام مى‌دهند .

عبارت: فمن تم على ذلك يعنى هر كس به رضايت بر صلح و داور قرار دادن كتاب اللّه،تن در داد،كه بيشتر مردم شام و اكثريت پيروان امام مورد نظر است.

مقصود از كسانى كه پافشارى در ستيزه جوئى كردند،خوارجند كه پافشارى در جنگ نمودند و از امام(علیه السلام)به علّت قبول حكميت فاصله گرفتند،و دلهايشان در پوششهايى از شبهات باطل بود،تا وقتى كه حادثۀ شومى بر دور سر آنها گرديد و همۀ آنها به جز اندكى به قتل رسيدند.

58-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به اسود بن قطيبه سرلشكر سپاه حلوان

اشاره

:أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْوَالِيَ إِذَا اخْتَلَفَ هَوَاهُ- مَنَعَهُ ذَلِكَ كَثِيراً مِنَ الْعَدْلِ- فَلْيَكُنْ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَكَ فِي الْحَقِّ سَوَاءً- فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي الْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ الْعَدْلِ- فَاجْتَنِبْ مَا تُنْكِرُ أَمْثَالَهُ- وَ ابْتَذِلْ نَفْسَكَ فِيمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكَ- رَاجِياً ثَوَابَهُ وَ مُتَخَوِّفاً عِقَابَهُ- وَ اعْلَمْ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ بَلِيَّةٍ- لَمْ يَفْرُغْ صَاحِبُهَا فِيهَا قَطُّ سَاعَةً- إِلاَّ كَانَتْ فَرْغَتُهُ عَلَيْهِ حَسْرَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ- وَ أَنَّهُ لَنْ يُغْنِيَكَ عَنِ الْحَقِّ شَيْءٌ أَبَداً- وَ مِنَ الْحَقِّ عَلَيْكَ حِفْظُ نَفْسِكَ- وَ الاِحْتِسَابُ عَلَى الرَّعِيَّةِ بِجُهْدِكَ- فَإِنَّ الَّذِي يَصِلُ إِلَيْكَ مِنْ ذَلِكَ- أَفْضَلُ مِنَ الَّذِي يَصِلُ بِكَ وَ السَّلاَمُ

ترجمه

«امّا بعد،اگر خواست حاكم نسبت به مردم يكنواخت نباشد،اين روش او را در بسيارى موارد از اجراى عدالت در بين مردم باز مى‌دارد،بنا بر اين بايد امر مردم،در برابر حق نزد تو يكسان باشد،زيرا هيچ وقت از ستمكارى نتيجه عدالت برنمى‌آيد،پس از كارى كه مانند آن را دوست ندارى دورى كن،و خود را به انجام آنچه خداوند بر تو واجب كرده است،وادار كن در حالى كه به پاداش او اميدوار،و از كيفرش ترسانى.

و بدان كه دنيا جاى گرفتارى و آزمون است،هرگز كسى در آنجا دمى آسوده نبوده است مگر اين كه همان يك ساعت آسودگى باعث اندوه وى در قيامت گردد،و بدان كه هيچ چيز تو را بى‌نياز از حق نمى‌گرداند،و از جمله حقوق بر تو، حفظ خويشتن،و تلاش در راه اصلاح امور مردم است،زيرا بيش از آنچه از طرف

تو به مردم مى‌رسد،پاداش الهى عايد تو مى‌گردد و السلام».

شرح

در اين بخش از نامۀ امام(علیه السلام)سخنان لطيفى است :

1-امام(علیه السلام)بر ضرورت ترك خواستهاى گوناگون،و خوددارى از پيروى خواستهاى جوراجور،توجّه داده است،به دليل پيامد ناروايى كه دارد،يعنى بازماندن از اجراى موارد بسيارى از عدالت،و جهت ارتباط آن روش با چنين پيامدى روشن است،زيرا پيروى از خواسته‌هاى گوناگون باعث انحراف از ميانه روى در كارها مى‌شود.پس از اين كه بر پيامد نادرست ستمكارى توجه داده است،امر به گسترش عدالت و برابر داشتن مردم در برابر حق،فرموده،آن گاه بر فضيلت عدل و داد با قياس مضمرى اشاره كرده است كه صغراى آن عبارت:

فانّه...العدل است كه تقدير آن چنين است:زيرا در ستمكارى،چيزى جاى عدالت را پر نمى‌كند،و كبراى مقدر آن نيز چنين است:و هر چه را كه ستم و جور جبران نكند،بايد آن را انجام داد و از آن پيروى كرد .

2-چون پيروى از تمايلات گوناگون،از امورى است كه اگر مانند آن در حقّ خود وى و يا در بارۀ كسى از كارگزاران وى اتّفاق بيفتد،آن را زشت و ناروا مى‌شمارد و به منزلۀ آزارى است كه به او مى‌رسد،از اين رو امام(علیه السلام)او را مأمور به اجتناب كرده و دستور داده است كه مبادا از جانب او در بارۀ ديگران عملى سر بزند كه مانند آن را از ديگران در حق خود نمى‌پسندد.و عبارت امام(علیه السلام)مقصود را بخوبى مى‌رساند،و هدف بر حذر داشتن از چنان كارى است.

3-و آنگهى او را مأمور ساخته كه خويشتن را براى اجراى واجبات الهى آماده سازد،بنا به دو انگيزۀ اميد به پاداش و ترس از عقوبت،زيرا آنها انگيزۀ عملند .

4-به وى هشدار داده است كه دنيا جاى گرفتارى و آزمون است،چنانكه

خداى متعال فرموده است: «الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽¹⁾.

و چون عمل صالح در دنيا باعث آمادگى براى خوشبختى دائم است، ناگزير آسودگى از عمل در دنيا،باعث واگذاشتن وسيلۀ خوشبختى است كه روز قيامت سعادت جز بدان وسيله ميسّر نمى‌شود،بنا بر اين از جمله پيامدهاى آسودگى در دنيا تأسّف خوردن بر نتيجه‌اى است كه روز قيامت از فراغت عايد مى‌شود .

5-او را متوجّه بر ضرورت انجام عمل حق ساخته است،از آن رو كه هيچ چيز او را از حق بى‌نياز نمى‌گرداند،زيرا جز حق همه چيز،بيهوده كارى است،و بيهوده كارى باعث نيازمندى در آخرت است،بنا بر اين باطل باعث بى‌نيازى نمى‌شود.

6-او را بر اين مطلب توجه داده است كه از جمله حقوق واجب بر او حفظ خويشتن است،يعنى خود را از لغزش بر صراط مستقيم و افتادن در راستاى جهنم حفظ كند،سپس نسبت به مردم با كوشش و تلاش رسيدگى كند و دست آنها را در راه امر به معروف و نهى از منكر بگيرد،و حفظ خويشتن را از آن رو مقدّم داشته كه اهميت بيشترى دارد و بر ضرورت هر دو مورد با اين عبارت توجه داده است فانّ الّذى... مقصود آن است كه آنچه از كمالات و پاداش به دليل پايبندى دو امر مذكور در آخرت عايدت مى‌شود از آنچه كه از طريق عدالت و احسان تو به مردم به صورت منفعت و يا دفع ضرر،به آنها مى‌رسد،برتر است.توفيق از آن خداست.

59-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به كارگزارانى است كه سپاه امام(علیه السلام)از قلمرو آنها مى‌گذرد

اشاره

:مِنْ عَبْدِ اللَّهِ؟عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟ إِلَى مَنْ مَرَّ بِهِ الْجَيْشُ- مِنْ جُبَاةِ الْخَرَاجِ وَ عُمَّالِ الْبِلاَدِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَدْ سَيَّرْتُ جُنُوداً- هِيَ مَارَّةٌ بِكُمْ «إِنْ شاءَ اللّهُ» وَ قَدْ أَوْصَيْتُهُمْ بِمَا يَجِبُ لِلَّهِ عَلَيْهِمْ- مِنْ كَفِّ الْأَذَى وَ صَرْفِ الشَّذَا- وَ أَنَا أَبْرَأُ إِلَيْكُمْ وَ إِلَى ذِمَّتِكُمْ مِنْ مَعَرَّةِ الْجَيْشِ- إِلاَّ مِنْ جَوْعَةِ الْمُضْطَرِّ لاَ يَجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إِلَى شِبَعِهِ- فَنَكِّلُوا مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ شَيْئاً ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ- وَ كُفُّوا أَيْدِيَ سُفَهَائِكُمْ عَنْ مُضَادَّتِهِمْ- وَ التَّعَرُّضِ لَهُمْ فِيمَا اسْتَثْنَيْنَاهُ مِنْهُمْ- وَ أَنَا بَيْنَ أَظْهُرِ الْجَيْشِ- فَارْفَعُوا إِلَيَّ مَظَالِمَكُمْ- وَ مَا عَرَاكُمْ مِمَّا يَغْلِبُكُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ- وَ لاَ تُطِيقُونَ دَفْعَهُ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ بِي فَأَنَا أُغَيِّرُهُ بِمَعُونَةِ اللَّهِ «إِنْ شاءَ اللّهُ»

لغات

الشذى:اذيت و آزار معرّة الجيش:زيانى كه از طرف سپاه مى‌رسد.عرّه معرّة يعنى به او بدى كرد نكل ينكل:به ضم كاف:ترسيد.نكّلوا ترساندند و به هراس واداشتند عراه الامر:كارى را مخفى داشت

ترجمه

«از طرف بندۀ خدا على امير مؤمنان به كسانى كه باج و خراج از مردم مى‌گيرند و حاكم شهرهايى هستند كه سپاه اسلام از آنجا مى‌گذرد.

اما بعد سپاهيانى را كه گسيل داشتم-اگر خدا خواهد-از قلمرو شما گذر خواهند كرد،به آنها مطالب لازم را در مورد آنچه خداوند برايشان واجب كرده از

قبيل نيازردن مردمان و خوددارى از شرارت سفارش كرده‌ام،و من از بدرفتارى سپاه با شما و آنان كه در ذمّه شمايند بيزارم،مگر كسى از سپاهيان كه گرسنه و درمانده شود و براى سير شدن راه چاره‌اى نداشته باشد.بنا بر اين شما برحذر داريد و هر كس از سپاهيان كه از روى ستم به مال مردم دست‌درازى كند،مجازات كنيد،و همچنين نادانانتان را از آزردن افراد گرسنه‌اى كه استثنا كردم بازداريد،من خود در پس سپاه هستم،اگر ستمهايى از طرف آنها به شما رسيد و مشكلى از جانب ايشان متوجه شما شد كه نتوانستيد جز به يارى خدا و مراجعۀ به من آنها را باز داريد،گزارش دهيد تا من به كمك و يارى خدا آن را به سامان رسانم ».

شرح

خلاصۀ مضمون نامه عبارت است از اطلاع دادن به كسانى از خراج گيران و كارگزاران شهرها كه در مسير سپاه قرار داشتند تا آگاهى يافته و متوجه باشند و از آنها حذر كنند و همچنين سفارش لازم به سپاه نسبت به آنچه كه براى آنان شايسته است و از سوى خدا برايشان مقرر شده،از قبيل خوددارى از آزردن كسانى كه در گذرگاه آنها قرار گرفته‌اند تا از گستردگى عدالت وى آگاهى يابند و به اخلاق و آداب او متخلّق گردند.سپس امام(علیه السلام)به ايشان اعلام كرده است كه از بدرفتارى سپاه نسبت به آن گروه از اهل ذمه كه هم‌پيمانند،ناراضى و بيزار است،زيرا جز به مقدار رفع گرسنگى يك شخص ناچار،كه هيچ راهى جز آن براى سير شدن ندارد،كس ديگرى از طرف او اجازه ندارد از اموال مردم،استفاده كند.

تقدير سخن امام(علیه السلام)چنين است:براستى كه من از بدرفتارى سپاهيان نسبت به شما-جز از سوى شخص گرسنۀ درمانده-بيزارم.پس مضاف اليه را به جاى مضاف قرار داده است و يا از باب مجاز نام سبب را بر مسبّب اطلاق كرده است .

آن گاه،ايشان را مأمور ساخته كه سپاه را از دست درازى به چيزى از روى

ظلم،برحذر دارند و در حدّ امكان ايشان را از ارتكاب چنان ستمى بازدارند تا مبادا-به دليل قدرت داشتن آنها-كارها درهم بريزد و از طرفى دست نادانان را از آزردن سپاهيان در موارد اجبار و اضطرار-كه استثنا فرموده است-كوتاه كنند، تا مبادا بين ايشان و سپاهيان آشوبى به پا شود .و سرانجام به آنان اطّلاع داده است كه خود نيز در پشت سپاهيان مواظب است،كنايه از اين كه مرجع رسيدگى به كارهاى آنها به منظور دفع مظالم سپاهيان است و هر مشكلى را كه از طرف سپاه متوجّه آنان شود و آنها جز به يارى خدا و به وسيلۀ او نتوانند برطرف كنند،او خود با كمك و ترس از خداوند اصلاح خواهد كرد.

60-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به كميل بن زياد نخعى كه از طرف آن بزرگوار كارگزار شهر

اشاره

هيت بود،در سرزنش او به خاطر بازنداشتن سپاه دشمن از تاخت و تاز كه از قلمرو او عبور

كرده بودند.

⁽¹⁾ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ تَضْيِيعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّيَ وَ تَكَلُّفَهُ مَا كُفِيَ- لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْيٌ مُتَبَّرٌ- وَ إِنَّ تَعَاطِيَكَ الْغَارَةَ عَلَى أَهْلِ؟قِرْقِيسِيَا؟- وَ تَعْطِيلَكَ مَسَالِحَكَ الَّتِي وَلَّيْنَاكَ- لَيْسَ بِهَا مَنْ يَمْنَعُهَا وَ لاَ يَرُدُّ الْجَيْشَ عَنْهَا- لَرَأْيٌ شَعَاعٌ- فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَةَ- مِنْ أَعْدَائِكَ عَلَى أَوْلِيَائِكَ- غَيْرَ شَدِيدِ الْمَنْكِبِ وَ لاَ مَهِيبِ الْجَانِبِ- وَ لاَ سَادٍّ ثُغْرَةً وَ لاَ كَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوْكَةً- وَ لاَ مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَ لاَ مُجْزٍ عَنْ أَمِيرِهِ

لغات

متبّر:نابود و تباه شعاع:پراكنده

ترجمه

«امّا بعد اين كه انسان چيزى را كه بر آن گمارده شده از دست بدهد و در كارى كه درخور آن نيست به زحمت بيفتد،خود نشان ناتوانى آشكار و رأى و انديشۀ ويرانگر و مرگ‌آور است.

براستى كه تاخت و تاز تو نسبت به قرقيسيا ⁽²⁾و رها گذاشتن مرزهايى كه

مأمور حفاظت آنها بودى،در حالى كه كسى آنها را حفظ نمى‌كرد و سپاه دشمن را از آنها دور نمى‌ساخته،تدبيرى آشفته است.در حقيقت تو پلى براى عبور دشمنانت براى چپاول دوستانت گشته‌اى،در حالى كه نه پشتوانۀ محكمى بودى و نه كسى از تو ترس داشت.نه گذرگاه غارتگران را بستى و نه شكوه دشمن را درهم شكستى،و نه كسى بودى كه مردم شهر خود را بى‌نياز كنى و نه از جانب فرمانده خود كارى انجام دادى و السلام ».

شرح

عبارت: امّا بعد...متبّر بدان كه در آغاز نامه همان طور كه روش يك گوينده است،به طور اجمال، مى‌خواهد او را به خاطر انجام كارى و مسامحه‌اى كه از او سرزده و مهمتر از آن بوده است،سرزنش كند .آنگه هدف خود را از نامه به طور تفصيل بيان كرده است با اين عبارت: و انّ تعاطيك...شعاع وانگهى او را از چنين انديشه‌اى به دليل پيامدهاى فاسد و نارواييها برحذر داشته است:

1-بودن او به صورت پلى،لفظ:پل را به اعتبار عبور دشمن از قلمرو او به سمت هدفش استعاره آورده است.و بعضى:به جاى جسرا،حسرا روايت كرده‌اند،آن نيز مجاز است،از آن جهت كه پادگانهاى او از سربازهايى كه دشمن را تعقيب كند،تهى است،پس وى مانند پوشش و لباس جنگ بى‌فايده است.

2-پشت استوارى ندارد،كنايه از اين كه او ناتوان است،و هم چنين هيبتى 3-كسى كه گذرگاه مرز را نبسته.

4-شكوه دشمن را درهم نشكسته.

5-مردم شهرش را در دفع دشمنانشان بى‌نياز نكرده(اسباب دفاع از مردم را فراهم نساخته).

6-و از جانب فرمانده خود كارى را انجام نداده.

61-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به مردم مصر كه توسط مالك اشتر،موقعى كه او را فرمانرواى

اشاره

مصر كرد فرستاد.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ؟مُحَمَّداً ص؟- نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ مُهَيْمِناً عَلَى الْمُرْسَلِينَ- فَلَمَّا مَضَى ع تَنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ- فَوَاللَّهِ مَا كَانَ يُلْقَى فِي رُوعِي- وَ لاَ يَخْطُرُ بِبَالِي أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ- مِنْ بَعْدِهِ ص عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ- وَ لاَ أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّي مِنْ بَعْدِهِ- فَمَا رَاعَنِي إِلاَّ انْثِيَالُ النَّاسِ عَلَى فُلاَنٍ يُبَايِعُونَهُ- فَأَمْسَكْتُ يَدِي حَتَّى رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ- قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلاَمِ- يَدْعُونَ إِلَى مَحْقِ دَيْنِ؟مُحَمَّدٍ ص؟- فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلاَمَ وَ أَهْلَهُ- أَنْ أَرَى فِيهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً- تَكُونُ الْمُصِيبَةُ بِهِ عَلَيَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَيَتِكُمُ- الَّتِي إِنَّمَا هِيَ مَتَاعُ أَيَّامٍ قَلاَئِلَ- يَزُولُ مِنْهَا مَا كَانَ كَمَا يَزُولُ السَّرَابُ- وَ أَوْ كَمَا يَتَقَشَّعُ السَّحَابُ- فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ- وَ اطْمَأَنَّ الدِّينُ وَ تَنَهْنَهَ وَ مِنْهُ إِنِّي وَ اللَّهِ لَوْ لَقِيتُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ طِلاَعُ الْأَرْضِ كُلِّهَا- مَا بَالَيْتُ وَ لاَ اسْتَوْحَشْتُ- وَ إِنِّي مِنْ ضَلاَلِهِمُ الَّذِي هُمْ فِيهِ- وَ الْهُدَى الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ- لَعَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ نَفْسِي وَ يَقِينٍ مِنْ رَبِّي- وَ إِنِّي إِلَى لِقَاءِ اللَّهِ لَمُشْتَاقٌ- وَ لِحُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ رَاجٍ- وَ لَكِنَّنِي آسَى أَنْ يَلِيَ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا- فَيَتَّخِذُوا مَالَ اللَّهِ دُوَلاً وَ عِبَادَهُ خَوَلاً- وَ الصَّالِحِينَ حَرْباً وَ الْفَاسِقِينَ حِزْباً- فَإِنَّ مِنْهُمُ الَّذِي قَدْ شَرِبَ فِيكُمُ الْحَرَامَ- وَ جُلِدَ حَدّاً فِي الْإِسْلاَمِ- وَ إِنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ حَتَّى رُضِخَتْ لَهُ عَلَى الْإِسْلاَمِ الرَّضَائِخُ- فَلَوْ لاَ ذَلِكَ مَا أَكْثَرْتُ تَأْلِيبَكُمْ وَ تَأْنِيبَكُمْ- وَ جَمْعَكُمْ وَ تَحْرِيضَكُمْ- وَ لَتَرَكْتُكُمْ إِذْ أَبَيْتُمْ وَ وَنَيْتُمْ-

أَ لاَ تَرَوْنَ إِلَى أَطْرَافِكُمْ قَدِ انْتَقَصَتْ- وَ إِلَى أَمْصَارِكُمْ قَدِ افْتُتِحَتْ- وَ إِلَى مَمَالِكِكُمْ تُزْوَى وَ إِلَى بِلاَدِكُمْ تُغْزَى- انْفِرُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ إِلَى قِتَالِ عَدُوِّكُمْ- وَ لاَ تَثَّاقَلُوا إِلَى الْأَرْضِ فَتُقِرُّوا بِالْخَسْفِ- وَ تَبُوءُوا بِالذُّلِّ وَ يَكُونَ نَصِيبُكُمُ الْأَخَسَّ- وَ إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْأَرِقُ وَ مَنْ نَامَ لَمْ يُنَمْ عَنْهُ وَ السَّلاَمُ

لغات

مهين:گواه.

روع:قلب.

انثيال:ازدحام،هجوم،ريختن.

راح:رفت.

زهق:از بين رفت،از هم پاشيد تنهنه:گسترش يافت طلاع الارض:پر شدن زمين آسى:غمگين كرده است الدّولة فى المال به ضم دال:مال يك بار دست اين و يك بار دست آن باشد خول:بردگان،غلامان رضخ:رشوه،اصل واژه به معنى تيراندازى است تأليب:وادار ساختن تأنيب:سرزنش كردن ونى:سستى،ناتوانى تزوى مى‌گيرد،تصرف مى‌كند.

تبوءوا:بر مى‌گرديد خسف:كاستى

ترجمه

«امّا بعد،خداوند پاك،محمّد(صلی الله علیه و آله)را به عنوان بيم دهندۀ جهانيان،و گواه بر پيامبران،برانگيخت،و چون آن گرامى رحلت كرد،پس از او،مردم،در بارۀ خلافت با يكديگر به كشمكش پرداختند،به خدا قسم كه به دلم نمى‌نشست و از خاطرم نمى‌گذشت كه مردم عرب بعد از آن بزرگوار،خلافت را از خاندان او به ديگرى واگذارند،و بويژه آن را از من دريغ دارند،چيزى مرا ناراحت نكرد،مگر روى آوردن مردم به سوى فلان كه با او به بيعت پردازند.اين بود كه من دست نگه داشتم،تا اين كه ديدم گروهى از مردم از اسلام برگشتند و دعوى از بين بردن دين محمد(صلی الله علیه و آله)را كردند.ترسيدم،اگر به يارى اسلام و مسلمين نشتابم،شاهد خرابى و ويرانى آن بشوم،كه در آن صورت غم و غصّۀ آن بر من بيشتر از دست نيافتن به

حكومت بر شما باشد،آن حكومتى كه متاع چند روز دنياست كه همچون سراب نابود،و يا چون ابر از هم پاشيده مى‌شود.در نتيجه از ميان آن همه رويدادها به پا خاستم تا نادرستيها مهار شد و از بين رفت،و كشتى دين آرام گرفت و از تلاطم باز ايستاد.» و از همين نامه است:

«به خدا قسم،اگر من به تنهايى با آنها[لشكريان معاويه]رودررو شوم در حالى كه آنان همۀ روى زمين را پر كرده باشند نه باكى خواهم داشت و نه به هراسى مى‌افتم.و من گمراهيى را كه آنان گرفتار آنند و رستگاريى را كه خود به آن رسيده‌ام،به چشم خويش مى‌بينم و از سوى خداى خود بدان باور دارم.و من به ديدار پروردگارم مشتاق،و به جزا و پاداش نيك او اميدوارم،امّا غم من براى آن است كه امر اين امّت را نادانان و بدكارانشان بر عهده گيرند،و مال خدا را بين خود،دست به دست كنند،و بندگان خدا را به صورت غلامان،افراد خوب را به صورت دشمنان،و بدان را دار و دسته و همكار خود قرار دهند.براستى از ايشان كسى هست كه در ميان شما مسلمانان باده گسارى كرد و در باره او حدّى را كه در اسلام تعيين شده،اجرا كردند،و برخى از آنان تا چيزكى بابت اسلام آوردن به آنان عطا نشد اسلام نياورند،پس اگر اينها نبود،من شما را زياد اصرار و سرزنش نمى‌كردم،و بر جمع شدن و ترغيب شما پافشارى نمى‌كردم،و اگر زير بار نمى‌رفتيد و سستى مى‌كرديد به حال خودتان مى‌گذاشتم.

آيا نمى‌بينيد[بر اثر غلبه دشمن]سرزمينتان كم شد و بر شهرهاى شما استيلا يافته‌اند و به اموال شما دست يازيده‌اند،و در شهر و ديارتان جنگ و ستيز مى‌كنند.خدا شما را بيامرزد،به پيكار با دشمنتان رهسپار شويد،و زمينگير نباشيد تا به پستى نيفتيد،و به خوارى و ذلّت برنگرديد،در نتيجه پست‌ترين چيز نصيب شما نگردد،براستى حريف جنگ هوشيار و بيدار است،هر كس بخوابد دشمن از

او غافل نيست و بيدار است و السلام ».

شرح

امام(علیه السلام)نامه را با شرح حال پيامبر(صلی الله علیه و آله)آغاز كرده است كه او بيم دهندۀ همۀ مردم جهان به مجازات سخت الهى،و گواه بر پيامبران بود كه اينان از طرف خدا فرستاده شده‌اند و در اين جهت آنها را تصديق و تاييد مى‌كرد.و بعد از آن به شرح حال مسلمانان كه در امر خلافت به كشمكش و نزاع با يكديگر پرداختند، و كم كم به شرح حال خود با مردم پرداخته،به عنوان گله و شكايت از منحرف ساختن امر خلافت از وى با اين كه او بدان سزاوارتر بود،و هجوم بر بيعت با فلان-فلان كنايه از ابو بكر است-و خوددارى از اقدام براى به دست آوردن حكومت تا زمان ابى بكر كه به ارتداد مردم از اسلام و طمع بستن بنى اميّه به نابودى دين انجاميد .آن گاه به شرح حال خود از بيمناك بودنش بر اسلام و مسلمين پرداخته كه مبادا رخنه در اسلام بيفتد و يا بناى اسلام ويران گردد،در نتيجه غم و مصيبت او در باره ويرانى اساس ديانت بيشتر از دست نيافتن به حكومت كوتاه مدتى باشد كه نتيجه‌اش اصلاح فروع و جزئيات دين است،و نابودى حكومت را به نابودى سراب و از هم پاشيدن ابرها تشبيه كرده است.وجه شبه،سرعت زوال،و بى‌ثباتى آن است چنان كه حقيقت سراب،وجود ابر،بى‌ثبات و ناپايدار است .و ارتداد بعضى از مردم را جلوتر ذكر كرده است به منظور اين كه برترى خود در اسلام را بيان كند،از اين رو به دنبال آن داستان قيام خود را در ميان آن حوادثى نقل كرده است كه جنگهايى تا سرحدّ نابود شدن باطل و برقرارى و گسترش دين،اتّفاق افتاد .سپس سوگند ياد كرده است كه اگر او تنهايى با سپاه معاويه در حالى كه آنان تمام زمين را پر كرده باشند،روبرو شود،از آنها باكى نداشته و نمى‌ترسد،و اين نترسيدنش به خاطر دو چيز است:

1-آگاهى و يقين بر اين كه آنان در گمراهى‌اند و او بر هدايت.

2-علاقه و دلبستگى‌اش به ديدار پروردگار و انتظار و اميدوارى‌اش به اجر و ثواب او.

و اين دو مطلب به منزلۀ دو قياس مضمرى هستند كه كبراى مقدر آنها چنين است:و هر كس كه چنان باشد،نبايد از آنها بترسد و بيمناك باشد .

عبارت: و لكنّنى آسى... به منزلۀ پاسخ به پرسش مقدّرى است كه گويا كسى پرسيده است:تو اگر مى‌دانى كه حالات ياد شده را تو و آنها داريد،پس چه غم از كار آنها؟گويا آن بزرگوار در جواب فرموده است:من از روبرو شدن با آنها و پيكار با آنان غمى ندارم،بلكه از آن مى‌ترسم كه زمام امور امّت محمّد را نادانان و بدكاران ايشان به دست گيرند.تا كلمۀ: حربا ،و مقصود امام(علیه السلام)از نادانان،بنى اميه و پيروانشان مى‌باشد.و بعد هشدار داده است كه اگر آنان عهده‌دار امر حكومت گردند از ايشان برمى‌آيد كه چنان كارى را بكنند ،با اين گفتار: فانّ منهم...الرّضائخ .

و مقصود امام(علیه السلام)از كسى از بنى اميّه كه در بين مسلمين باده گسارى كرد اشاره به مغيرة بن شعبه است كه در زمان عمر،وقتى كه از طرف او والى كوفه بود، شرب خمر كرد و در حال مستى با مردم نماز گزارد و بر عدد ركعات نماز افزود، و در حال نماز قى كرد،مردم بعدا گواهى دادند و حدّ مى‌گسارى اجرا شد،و هم چنين،عنبسة[عتبة]بن ابى سفيان كه خالد بن عبيد اللّه او را در طايف حدّ شرب خمر زد و كسى كه اسلام نياورد تا به او بخششهاى اندكى رسيد،گفته‌اند:

منظور ابو سفيان و پسرش معاويه است،توضيح آن كه آنان از جمله مؤلّفة قلوبهم بودند كه به وسيله بخشش،به دين اسلام گرايش يافته و به پيكار با دشمنان اسلام پرداختند،و بعضى گفته‌اند:مقصود عمرو بن عاص است،البتّه در بارۀ او چنين چيزى شهرت ندارد،جز همان داستان كه امام(علیه السلام)از او نقل كرده است كه با معاويه شرط كرد تا در برابر واگذاردن حكومت مصر،او را در جنگ صفّين يارى،

كند،همان طورى كه قبلا شرح داستان گذشت .

آن گاه امام(علیه السلام)توجّه داده است بر اين كه همان تأسّف و ناراحتى كه در سخنان خود بيان كرد،علّت تامه سرزنش كردن و واداشتن آنان بر جهاد است،و اگر آن نبود،با وجود خود دارى و سستى آنان،ايشان را به حال خود وامى‌گذاشت .

سپس كارى را كه دشمن با آنها كرده و دستيازى دشمن به شهرهايشان و فريبكارى آنها را گوشزد كرده است تا بدان وسيله غيرت آنها را برانگيزاند،از آن روست كه پس از اين سخنان ايشان را به پيكار با دشمن برانگيخته و از زمينگير شدن و سهل انگارى نهى كرده است،و به دليل پيامدهايى از قبيل،تن به پستى دادن و بازگشتن به خوارى و ذلّت،و گرفتار فرومايگى شدن،آنان را از خوددارى از جنگ برحذر داشته است و سرانجام بر اين مطلب توجه داده است كه هر كس اهل جنگ باشد،بيدارتر است،كنايه از اين كه بلند همّت‌تر است، زيرا لازمۀ آن كم خوابى است.و نيز آنان را از دون همّتى و سستى در جهاد برحذر داشته است،چه لازمۀ آن،خمودى آنان و آسودگى از مقاومت در برابر دشمن و طمع بستن دشمن بدانهاست.

62-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به ابو موسى اشعرى كه از طرف آن بزرگوار حاكم كوفه بود،

اشاره

وقتى كه خبر رسيد،مردم را از رفتن به كمك امام(علیه السلام)مانع مى‌شود،آن گاه كه ايشان را براى جنگ با اصحاب جمل خواسته بود.

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ؟عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟ إِلَى؟عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ؟ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ قَوْلٌ هُوَ لَكَ وَ عَلَيْكَ- فَإِذَا قَدِمَ رَسُولِي عَلَيْكَ فَارْفَعْ ذَيْلَكَ وَ اشْدُدْ مِئْزَرَكَ وَ اخْرُجْ مِنْ جُحْرِكَ وَ انْدُبْ مَنْ مَعَكَ- فَإِنْ حَقَّقْتَ فَانْفُذْ وَ إِنْ تَفَشَّلْتَ فَابْعُدْ- وَ ايْمُ اللَّهِ لَتُؤْتَيَنَّ مِنْ حَيْثُ أَنْتَ- وَ لاَ تُتْرَكُ حَتَّى يُخْلَطَ زُبْدُكَ بِخَاثِرِكَ- وَ ذَائِبُكَ بِجَامِدِكَ- وَ حَتَّى تُعْجَلُ عَنْ قِعْدَتِكَ- وَ تَحْذَرَ مِنْ أَمَامِكَ كَحَذَرِكَ مِنْ خَلْفِكَ- وَ مَا هِيَ بِالْهُوَيْنَى الَّتِي تَرْجُو- وَ لَكِنَّهَا الدَّاهِيَةُ الْكُبْرَى- يُرْكَبُ جَمَلُهَا وَ يُذَلُّ صَعْبُهَا وَ يُسَهَّلُ جَبَلُهَا- فَاعْقِلْ عَقْلَكَ وَ امْلِكْ أَمْرَكَ وَ خُذْ نَصِيبَكَ وَ حَظَّكَ- فَإِنْ كَرِهْتَ فَتَنَحَّ إِلَى غَيْرِ رَحْبٍ وَ لاَ فِي نَجَاةٍ- فَبِالْحَرِيِّ لَتُكْفَيَنَّ وَ أَنْتَ نَائِمٌ حَتَّى لاَ يُقَالَ أَيْنَ فُلاَنٌ- وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مَعَ مُحِقٍّ وَ مَا يُبَالِي مَا صَنَعَ الْمُلْحِدُونَ

ترجمه

«از بندۀ خدا على امير مؤمنان به عبد اللّه بن قيس:اما بعد،از قول تو مطلبى براى من نقل كردند كه هم به سود تو و هم به زيان تو است.وقتى كه پيك من نزد تو آمد،دامن به كمر زن و كمربند خود را محكم ببند،و از لانه‌ات بيرون بيا،و هر كس با تو همراه است دعوت كن،پس اگر باور داشتى به سمت ما بيا و اگر بيمناك بودى از ما دور شو.به خدا قسم هر جا بروى تو را جلب مى‌كنند و تو را به حال

خود نمى‌گذارند،تا خوب و بد و گداخته و ناگداخته‌ات با هم مخلوط و وضعت روشن شود.و تا بر جايت بنشينى از روبرويت همچون پشت سرت بيمناك باشى.

فتنۀ اصحاب جمل فتنه‌اى نيست كه تو ساده تصور كرده‌اى،بلكه مصيبتى ناگوار و فاجعه‌اى بس بزرگ است،كه بايد بر شتر آن سوار شد و سختى‌اش را آسان و ناهموارى‌اش را هموار گرداند،بنا بر اين عقلت را به كار گير و بر خود مسلّط باش، و بهره و نصيبت را از فرصتى كه دارى بگير،در آن صورت اگر نخواستى،به تنگنايى برو كه راه رستگارى نيست.ديگران شايستگى كفايت اين كار را دارند به حدّى كه تو در خواب باشى و كسى نگويد كه فلانى كجاست؟و به خدا قسم كه اين نبرد حق و باطل است و سركردۀ آن كسى است كه حق را مى‌طلبد و باكى ندارد كه ملحدان و بى‌دينان چه مى‌كنند ».

شرح

از ابو موسى اشعرى نقل كرده‌اند كه وى به هنگام حركت على(علیه السلام)به جانب بصره،و كمك خواهى آن حضرت از مردم كوفه،مردم را از يارى آن حضرت باز مى‌داشته و مى‌گفته كه اين يك فتنه‌اى است و نبايد وارد فتنه شد،و رواياتى را از پيامبر نقل مى‌كرد،متضمن اين معنى كه خوددارى و كناره‌گيرى از فتنه واجب است.اين بود كه امام(علیه السلام)اين نامه را به او نوشت و به وسيلۀ فرزندش امام حسن(علیه السلام)نزد او فرستاد.و مطلبى كه از قول ابو موسى به امام(علیه السلام)رسيده بود، همان نهى مردم و برحذر داشتن ايشان از قيام بود،و اين همان سخنى است كه به لحاظ ظاهر دين به سود ابو موسى بوده است،و اما منع مردم از ورود در فتنه از چند جهت به زيان او بوده است.

1-از تلاش و كوشش او پيدا بود كه،هدفى جز بازداشتن مردم از يارى امام(علیه السلام)نداشت و امام(علیه السلام)بخوبى از اين مطلب آگاه بود.و در حقيقت اين كار، به خوارى كشيدن دين بود.و نتيجه زيانبخش آن از جانب امام(علیه السلام)و در آخرت از طرف خداوند متعال عايد خود وى مى‌شد.

2-چون امام(علیه السلام)در پيكار خود بر حق بود،منع ابو موسى از يارى مردم به او به دليل ناآگاهى‌اش نسبت به موقعيت امام(علیه السلام)و ضرورت كمك به وى بوده است و زيان و ضرر سخن جاهلانه به گويندۀ آن برمى‌گردد.

3-ابو موسى در اين سخن به تناقض‌گويى پرداخته و سخن خويش را نقض كرده است،زيرا از يك طرف از ورود در فتنه و همكارى با مردم در هنگام فتنه نهى كرده و خبرى را نقل كرده كه در چنان موقعيتى ضرورت خوددارى از فتنه را مى‌طلبد،در حالى كه او فرمانروايى بود كه در مخالفت با مقام ولايت سخن مى‌گفت،و اين عمل متناقض به زيان او بود،نه به سود او .

آن گاه امام(علیه السلام)در وقت فرستادن پيك خود به نزد وى،اوامرى چند از راه هشدار و تهديد صادر فرمود:

1-دامن به كمر بزند و كمربندش را محكم ببندد،و اين دو جمله كنايه از آماده شدن براى اجراى فرمان قطعى و سرعت در كار است.

2-از لانه‌اش بيرون بيايد،مقصود امام(علیه السلام)،بيرون آمدن وى از شهر كوفه است.و كلمۀ:جحر(لانه)را به ملاحظۀ همسانى وى با روباه و نظاير آن، استعاره آورده است.

3-بخواند:يعنى سپاهيانى را كه همراه اوست بسيج كند،و آنها را به خروج از كوفه بخواند.عبارت: فان حقّقت يعنى:حقيقت امر مرا باور داشتى و دانستى كه من بر حقّم،پس به طرف من بيا.يعنى آنچه دستور مى‌دهم اجرا كن، و اگر سستى كردى:يعنى اگر بيمناك بودى و از اين كار و شناخت آن عاجز بودى،خوددارى كن .سپس به فرض خوددارى،او را تهديد كرده و سوگند ياد كرده است كه هر جا باشد،كسانى به سراغ او خواهند رفت و او را به حال خود نخواهند گذاشت،تا خوب و بد،گداخته و ناگداخته او را به هم مخلوط كنند.و اين دو عبارت دو مثلند،كنايه از اين كه در آرامش او خلل وارد كنند و خاطرش را

مشوش سازند،چنان كه سربلندى او را به خوارى بياميزند و در شاديش،اندوه و در آسانى كارش،سختى داخل كنند تا خيلى زود عاقبت خوددارى كردن براى او روشن شود،مقصود امام(علیه السلام)از اين كه مى‌فرمايد زود باشد كه از روبرويش همچون پشت سرش بيمناك شود،كنايه است از نهايت ترسى كه او را فرا خواهد گرفت.البتّه ترس از پشت سر را در تشبيه اصل قرار داده است،از آن رو كه انسان از پشت سر بيشتر مى‌ترسد.بعضى گفته‌اند:مقصود امام(علیه السلام)آن است كه وى از دنيا آن چنان بترسد كه از آخرت مى‌ترسد .

عبارت: و ما هى بالهوينا يعنى اين داستان مورد نظر تو[فتنۀ جمل] داستان ساده‌اى نيست كه تو اميدوارى بر وفق مراد تو باشد،بلكه مصيبت و حادثۀ بزرگى از مصائب و رويدادهاى زمان است.

عبارت: يركب جملها يعنى:بر آنها چيره شد،و سختى آنها را به آسانى مبدّل كرد،خلاصه آنكه،كارهاى دشوار را ساده و آسان گرداند.و اين سخن كنايه از دشوارى و سختى حادثه است .

آن گاه تهديد و اخطار خود را با چند دستور،و نصيحت و اندرز به او،ادامه داده است:

1-عقل و انديشه‌اش را به كار بندد.احتمال دارد،كلمۀ:عقله به عنوان مصدر تأكيدى منصوب باشد،فرمانى است مبنى بر اين كه وى-نه به هواى نفس-بلكه به عقل خود مراجعه كند،و از اين رويداد بزرگ عبرت بگيرد.و بعضى گفته‌اند:عقله مفعول به است،يعنى عقلت را مهار كن و آن را بر تميز حق از باطل وادار،و بر چيزهاى ناروا مشغول نساز.

2-بر كار خود،يعنى موقعيّت و راه و روش خود،مسلّط باشد،و جريان كارش بر اساس عدل و حق باشد نه بر پايۀ باطل و ناروا.

3-بهره و نصيب خود را از اطاعت دستور و انجام فرمان امام(علیه السلام)در راه

يارى وى و دفاع از دين خدا،بگيرد[اين فرصت را غنيمت شمارد].بعضى گفته‌اند:مقصود اين است كه:مقدار بهره‌اى كه نصيب تو است بگير،و از حدّ خود تجاوز نكن.

و بعد در دنبالۀ فرمايش قبلى،او را مأمور كرده،كه در صورت ناخشنودى از پيشنهاد امام(علیه السلام)و عدم اطاعت از فرمان وى،از مقام ولايت و حكومت كنار رود.

عبارت: و بالحرىّ لتكفينّ يعنى:چه قدر ترسناك است ديگران اين كار را به عهده گيرند در حالى كه تو از فرمان خدا غافل و در خواب باشى به حدّى كه به دليل بى‌ارزشى تو كسى از تو نپرسد،و نگويد فلانى كجاست .آن گاه،سوگند ياد كرده است كه آن بر حق است،يعنى:جريان مورد نظرى كه عبارت از جنگ بصره است،و او درگير بوده،بر حق بوده و خود نيز صاحب حق است يعنى:

نسبت به آنچه مدّعى است،بر حق و با علم و آگاهى اقدام كرده،نسبت به آنچه بى‌دينان در بارۀ دين خدا در راه مخالفت با وى مرتكب شده‌اند باكى ندارد، از آن رو كه وى به درستى راه خود-نه راه آنان-شناخت و آگاهى دارد.

63-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)در پاسخ نامۀ معاويه

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا كُنَّا نَحْنُ وَ أَنْتُمْ عَلَى مَا ذَكَرْتَ- مِنَ الْأُلْفَةِ وَ الْجَمَاعَةِ- فَفَرَّقَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ أَمْسِ أَنَّا آمَنَّا وَ كَفَرْتُمْ- وَ الْيَوْمَ أَنَّا اسْتَقَمْنَا وَ فُتِنْتُمْ- وَ مَا أَسْلَمَ مُسْلِمُكُمْ إِلاَّ كَرْهاً- وَ بَعْدَ أَنْ كَانَ أَنْفُ الْإِسْلاَمِ كُلُّهُ؟لِرَسُولِ اللَّهِ ص؟حِزْباً وَ ذَكَرْتَ أَنِّي قَتَلْتُ؟طَلْحَةَ؟ وَ؟الزُّبَيْرَ؟- وَ شَرَّدْتُ؟بِعَائِشَةَ؟ وَ نَزَلْتُ بَيْنَ الْمِصْرَيْنِ- وَ ذَلِكَ أَمْرٌ غِبْتَ عَنْهُ فَلاَ عَلَيْكَ وَ لاَ الْعُذْرُ فِيهِ إِلَيْكَ- وَ ذَكَرْتَ أَنَّكَ زَائِرِي فِي جَمْعِ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ- وَ قَدِ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَةُ يَوْمَ أُسِرَ أَخُوكَ- فَإِنْ كَانَ فِيكَ عَجَلٌ فَاسْتَرْفِهْ- فَإِنِّي إِنْ أَزُرْكَ فَذَلِكَ جَدِيرٌ- أَنْ يَكُونَ اللَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِي إِلَيْكَ لِلنِّقْمَةِ مِنْكَ- وَ إِنْ تَزُرْنِي فَكَمَا قَالَ أَخُو؟بَنِي أَسَدٍ؟ مُسْتَقْبِلِينَ رِيَاحَ الصَّيْفِ تَضْرِبُهُمْ بِحَاصِبٍ بَيْنَ أَغْوَارٍ وَ جُلْمُودِ

وَ عِنْدِي السَّيْفُ الَّذِي أَعْضَضْتُهُ بِجَدِّكَ- وَ خَالِكَ وَ أَخِيكَ فِي مَقَامٍ وَاحِدٍ وَ إِنَّكَ وَ اللَّهِ مَا عَلِمْتُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ الْمُقَارِبُ الْعَقْلِ- وَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ لَكَ- إِنَّكَ رَقِيتَ سُلَّماً أَطْلَعَكَ مَطْلَعَ سُوءٍ عَلَيْكَ لاَ لَكَ- لِأَنَّكَ نَشَدْتَ غَيْرَ ضَالَّتِكَ وَ رَعَيْتَ غَيْرَ سَائِمَتِكَ- وَ طَلَبْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لاَ فِي مَعْدِنِهِ- فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَكَ مِنْ فِعْلِكَ- وَ قَرِيبٌ مَا أَشْبَهْتَ مِنْ أَعْمَامٍ وَ أَخْوَالٍ- حَمَلَتْهُمُ الشَّقَاوَةُ وَ تَمَنِّي الْبَاطِلِ عَلَى الْجُحُودِ؟بِمُحَمَّدٍ ص؟ فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَيْثُ عَلِمْتَ- لَمْ يَدْفَعُوا عَظِيماً وَ لَمْ يَمْنَعُوا حَرِيماً- بِوَقْعِ سُيُوفٍ مَا خَلاَ مِنْهَا الْوَغَى- وَ لَمْ تُمَاشِهَا الْهُوَيْنَى وَ قَدْ أَكْثَرْتَ فِي قَتَلَةِ؟عُثْمَانَ؟- فَادْخُلْ فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ ثُمَّ حَاكِمِ الْقَوْمَ إِلَيَّ-

أَحْمِلْكَ وَ إِيَّاهُمْ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى- وَ أَمَّا تِلْكَ الَّتِي تُرِيدُ- فَإِنَّهَا خُدْعَةُ الصَّبِيِّ عَنِ اللَّبَنِ فِي أَوَّلِ الْفِصَالِ- وَ السَّلاَمُ لِأَهْلِهِ

لغات

انف الاسلام:آغاز اسلام تشريد:دور ساختن و تار و مار كردن استرفه:به رفاه و گشايش حال خود، بشتاب اغوار:زمين پست اغصصت السيف بفلان:شمشير آن را در تنگنا قرار داد و او مغلوب گشت زيرا مضروب كسى است كه با شمشير در تنگنا قرار مى‌گيرد،به اين معنى كه جلوش باز نيست و اميد پيشرفت ندارد و بعضى با ضاد نقطه‌دار نقل كرده‌اند، يعنى شمشير را آهخته بر آنها قرار دادم مقارب به كسر راء:ناتمام

ترجمه

«امّا بعد،همان طورى كه گفتى ما و شما الفتى داشتيم و با هم بوديم،اما ديروز بين ما و شما جدايى افكند،ما ايمان آورديم و شما كافر شديد،و امروز ما پايدار مانديم،و شما به آشوب و فتنه پرداختيد و اگر كسى از شما مسلمان شد،از روى اجبار و پس از آن بود كه همۀ بزرگان اسلام در گروه پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)گرد آمده بودند.

تو در نامه‌ات يادآور شده بودى كه من طلحه و زبير را كشتم و عايشه را تارومار كردم،و ميان آن دو شهر[بصره و كوفه]فرود آمدم،اين كارى است كه به تو هيچ ارتباطى ندارد و نبايد عذر و دليل آن را به تو عرضه كرد.

و نيز متذكر شدى كه در ميان گروه مهاجران و انصار قصد مقابله با من را دارى در صورتى كه در همان روز اسارت و دستگيرى برادرت،رشتۀ تو با مهاجر بودن قطع شد،بنا بر اين اگر شتاب در جنگ دارى،آرام بگير،زيرا اگر من با تو ديدار كنم،آن ديدارى شايسته خواهد بود،كه خداوند براى انتقام گرفتن از تو مرا برانگيخته است و آمدن تو به مقابلۀ من به سان گفتۀ شاعر قبيلۀ بنى اسد است:

مستقبلين رياح السيف تضربهم بحاصب بين اغوار و جلمود ⁽¹⁾

شمشيرى كه با آن دنيا،دايى و برادرت را در يك جا ضربت زدم،هنوز نزد من است،به خدا قسم آن طور كه من فهميدم،دلت در غلاف گمراهى و عقلت سست و بى‌مايه است.بهتر آن كه در بارۀ تو بگويند:بر نردبانى بالا رفته‌اى كه به تو جاى مرتفع ناهنجارى را وانمود كرده كه هيچ به سود تو نيست،بلكه به زيان تو است،زيرا تو در صدد چيزى هستى كه گمشدۀ تو نيست و شترى را به چرا برده‌اى كه از آن تو نيست،و در پى كارى هستى كه شايستگى‌اش را ندارى و از اصل آن دورى،پس چقدر فاصله است بين گفتار و رفتار تو!!و زود همسان عموها و دائيهايت شدى كه نگونبختى و آرزوهاى بيهوده آنان را بر انكار محمد(صلی الله علیه و آله) واداشت،در نتيجه به مهلكه‌ها افتادند.آنجا كه تو خود مى‌دانى،در مقابل شمشيرهايى كه ميدان نبرد از آنها خالى نبود و سستى و كندى در آنها راه نداشت، ايستادگى چندانى نكردند و به حفظ حريم خود توفيق نيافتند ⁽²⁾.

در بارۀ قاتلان عثمان سخن را به درازا كشاندى،پس تو نيز در راهى كه مردم وارد شده‌اند وارد شو[و با من بيعت كن]آن گاه با آنان[قاتلان عثمان]در نزد من به محاكمه برخيز تا بر تو و آنها كتاب خدا را داور قرار دهم.امّا آنچه تو قصد كرده‌اى،بسان فريب دادن كودك هنگام گرفتن او از شير است و درود بر كسانى كه شايسته درودند ».

شرح

معاويه در نامه‌اى كه به امام(علیه السلام)نوشته بود،از الفت و اجتماع قديمى كه داشتند سخن به ميان آورده،پس از آن قتل طلحه و زبير و تارومار كردن عايشه را به وى نسبت داده،و او را تهديد به جنگ و قاتلان عثمان را از او طلب كرده

است.و امام(علیه السلام)تمام اينها را به شرح زير پاسخ مى‌دهد:

اما جواب اوّل:امام(علیه السلام)پس از پذيرش ادّعاى معاويه نسبت به قدر مشترك فى ما بين يعنى الفت و اجتماع پيش از اسلام،از چند جهت،جدايى را كه وجود داشت يادآور شده است:

1-امام(علیه السلام)در آغاز اسلام در ميان جمعى از خويشاوندان خود اسلام آورد،در حالى كه معاويه و فاميلش در آن وقت كافر بودند.

2-امام(علیه السلام)و خاندانش پيوسته در راه دين پايدار بودند،در صورتى كه معاويه و خاندانش منحرف بودند،و نمى‌دانستند كه منحرفند .

3-هر كس از خاندان آن بزرگوار اسلام آورد از روى ميل باطنى بود،در صورتى كه از خاندان معاويه كسى مسلمان نشد،مگر پس از قوت گرفتن اسلام و از روى جبر و اين هنگامى بود كه گروهى از اشراف عرب در كنار پيامبر(صلی الله علیه و آله) گرد آمده بودند.كلمه: انف الاسلام را براى اينان از آن رو كه بزرگان قبيلۀ خود بودند،استعاره آورده است از جمله كسانى كه روى اجبار مسلمان شدند، ابو سفيان بود،توضيح آن كه،پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)در جنگ فتح مكه،شب هنگام به آنجا رسيد،و در زمين بطحا و نواحى آن فرود آمد،عباس بن عبد المطّلب،در حالى كه سوار بر استر پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)بود،در اطراف مكّه،در پى كسى مى‌گشت،كه به نزد قريش بفرستد تا آنها را،به معذرت خواهى نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله)بخواند،ابو سفيان را ديد،به او گفت:پشت سر من سوار شو،تا تو را نزد پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)ببرم،و برايت امان‌نامه از آن بزرگوار بگيرم،ابو سفيان وقتى كه بر پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)وارد شد،پيامبر(صلی الله علیه و آله)اسلام را بر او عرضه كرد،او قبول نكرد،عمر گفت:يا رسول اللّه اجازه بده تا گردنش را بزنم؟و عبّاس به دليل خويشاوندى كه با او داشت از او حمايت مى‌كرد،عرض كرد:يا رسول اللّه،او فردا اسلام مى‌آورد،فردا كه شد،او را نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله)آورد،پيامبر(ص اسلام)

را عرضه كرد،باز هم خوددارى كرد،عبّاس آهسته به او گفت:اى ابو سفيان،هر چند به دل نمى‌گويى به زبان گواهى ده،كه خدايى جز اللّه نيست،و محمّد فرستادۀ خداست،زيرا اگر نگويى،او الآن دستور قتل تو را مى‌دهد،اين بود كه از روى جبر،از ترس كشته شدن،شهادتين را بر زبان آورد،زيرا او در اطراف پيامبر(صلی الله علیه و آله)بيش از ده هزار نفر را مى‌ديد كه به يارى او برخاسته و گرد او را گرفته‌اند،و اين است معناى سخن امام(علیه السلام): اما بعد...حزبا .

جواب دوم:به ادّعايى كه معاويه نسبت به قتل طلحه و زبير،و تارومار كردن عايشه،و فرود آمدن ميان دو شهر بصره و كوفه،در برابر او داشت:با اين عبارت:پاسخ داده است: و ذلك...اليك و اين عبارت به منزلۀ صغراى قياس مضمرى است كه كبراى آن در حقيقت چنين است:و هر كه در جريان كارى نبوده است،و هيچ گونه دخالتى نداشته،تكليفى ندارد و عذر تقصير و كوتاهى نسبت به آن كار متوجّه او نمى‌شود .

جواب سوم:به تهديد معاويه كه امام(علیه السلام)را در ميان جمعى از مهاجران و انصار ملاقات خواهد كرد!دو پاسخ داده است:

1-او وانمود كرده كه خود از مهاجران است،و امام(علیه السلام)با اين عبارت او را تكذيب كرده است: و قد انقطعت الهجرة يوم اسر ابوك ⁽¹⁾،يعنى به هنگام فتح مكّه.توضيح آن كه،معاويه و پدرش و گروهى از خاندانش،پس از فتح مكه،اظهار اسلام كردند،و پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بعد از فتح مكّه،هجرت معنى ندارد.

بنا بر اين،نام مهاجران بر ايشان،صادق نيست.و امام(علیه السلام)اين را كه عباس، ابو سفيان را به اجبار نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)برد و او در معرض قتل قرار گرفت، اسارت،ناميده است.

بعضى اين عبارت را: يوم اسر اخوك نقل كرده‌اند،چون عمرو بن ابى سفيان برادر معاويه در روز جنگ بدر اسير شد.بنا بر اين روايت،سخن در جهت يادآورى به معاويه است كه شأن وى و خاندانش اين بوده است كه نخست مى‌بايست اسير شوند تا اسلام بياورند،پس چگونه با اين وصف، ادعاى هجرت دارند،زيرا رابطۀ هجرت در اين صورت از ايشان بريده است.و يوم اسر،ظرف براى بريده شدن هجرت نمى‌شود،زيرا هجرت بعد از فتح مكه منقطع گشته است .

2-امام(علیه السلام)در برابر تهديد او،تهديد به مثل كرده است،با عبارت: فان كان...مقام واحد ،و مقصود اين است كه:معاويه،اگر در آمدن نزد من شتاب دارى،به فكر ايمنى جان خود باش،زيرا تو به طرف چيزى مى‌شتابى كه به ضرر توست و با اين عبارت به وى هشدار داده است: فانّى...واحد كه به منزلۀ صغرا براى قياس مضمرى است.امّا علّت تمثيل امام(علیه السلام)به شعر اين است كه آمدن معاويه را در بين دار و دسته‌اش به سمت خود به روبرويى با بادهاى تابستانى تشبيه كرده،و خود را نيز به سان بادهاى تابستانى دانسته است و وجه شبه را چنين قرار داده:همان طورى كه بادهاى تابستانى سنگ‌ريزه‌ها را برمى‌دارد و به صورت افرادى كه به سمت باد مى‌آيند مى‌زند.امام(علیه السلام)نيز در جنگ،با شمشيرها و نيزه‌ها بر چهرۀ آنها مى‌كوبد،و ما قبلا گفتيم كه امام(علیه السلام)، عتبه،جد معاويه و وليد بن عتبه،دائى معاويه و حنظلة بن ابو سفيان برادر معاويه را كشت و كبراى مقدر چنين است:و هر كس چنان باشد،پس بايد از او ترسيد و او را تهديد به جنگ و ستيز نكرد.

عبارت و انّك و اللّه...الهوينا سرزنشى آميخته به تهديد است،و ما در عبارت ما عملت،موصوله است،كلمۀ اغلف را استعاره از قلب معاويه آورده، دليل استعاره آن است كه قلب وى،وسيلۀ ويژگيهاى جسمانى و پرده‌هاى باطل

از پذيرش و درك حق به دور است،گويى كه در غلاف و پوششى از موانع قرار گرفته است.و صفت ناتمام و ناقص در مورد عقل معاويه،از آن جهت است كه او باطل را برگزيده است .

آن گاه امام(علیه السلام)چيزى را از باب سرزنش و ملامت به معاويه اعلام فرموده كه سزاوار است تا در باره او بگويند،كلمۀ السّلم را استعاره براى حالتى آورده است كه معاويه مرتكب شده،و جايگاهى كه وى در صدد رسيدن بدان جاست، و با ذكر عبارت ارتقاء و بالا رفتن،صنعت ترشيح به كار برده است.كلمۀ مطلع مصدر ميمى و احتمالا اسم مكان باشد.

امام(علیه السلام)براى اثبات درستى سخن خود،با اين عبارت: لانك...معدنه ، استدلال كرده و كلمات الضّالة - السّايمة ،را براى موضعى كه وى شايستۀ جستن و ايستادن در آن جاست استعاره آورده،و جز اين يعنى امر خلافت را او شايستگى ندارد.

عبارت: النشيد و الراعى (جوينده و چراننده)را از باب صنعت ترشيح به كار برده است.سرانجام پس از بيان گفتار و رفتار وى،از اين تعجب كرده كه محور سخن وى در ظاهر خونخواهى عثمان،و به طورى كه ادعا كرده،ردّ خلاف شرع است،در صورتى كه محور رفتار و حركاتش،دست يافتن به حكومت و شورش در برابر امام عادل است،و چه قدر فاصله است بين اين دو محور .

آن گاه به شباهت نزديك او با عموها و دائيهايش نظر داده است.ما در ما اشبهت مصدريه است،و مصدر مبتدا و قريب خبر آن است.از جمله شقاوتمندان از ميان عموهاى معاويه،حمالة الحطب،و از دائيهايش وليد بن عتبه است،اعمام و اخوال را از آن رو نكرده آورده كه معاويه عمو و دائى زيادى نداشته،يكى و دو تا را نيز براى مبالغه،به طور مجاز،در مورد ناسزاگويى، مى‌توان به صورت جمع نكرده آورد،در صورتى كه جمع معرفه چنين نيست.و

در عبارت: «حملتهم...الهوينا» اشاره به وجه شبه،نموده است.و جملۀ:

حملتهم ،در موضع جر،صفت اخوال است،مقصود امام(علیه السلام)از شقاوت، بدبختى است كه در دنيا و آخرت براى آنها مسلّم و قطعى است،و آنان-به دليل انكار حقانيّت محمد(صلی الله علیه و آله)،و آرزوى باطلى كه همواره در سر مى‌پروراندند،و جان و مال خود را در راه آن صرف مى‌كردند،يعنى مغلوب ساختن پيامبر(صلی الله علیه و آله)و خاموش كردن نور نبوّت و بر پا داشتن شرك-آماده براى آن شقاوت بودند.

كلمه: بوقع متعلق به فصرعوا ،و عبارت: ما خلا صفت براى: سيوف ،و لفظ: مماشاة استعاره است،مقصود آن است كه،بر ضربت آن شمشيرها سستى و كندى راه نداشت،و بعضى لم يماسّها با سين بدون نقطه از مماسّه نقل كرده‌اند،يعنى:چيزى از اين اوصاف بدانها در نياميزد .

چهارم:به مطالبۀ قاتلان عثمان توسط معاويه،امام(علیه السلام)با عبارت:

فادخل... پاسخ داده،و مقصودش آن است كه همان طورى كه مردم،اطاعت و بيعت كرده‌اند،تو هم وارد جمع مردم باش درستى پاسخ روشن است.زيرا براى دو مدّعى و مخالف،حاكمى لازم است،و امام(علیه السلام)آن روز،حاكم بر حقّ بوده،و معاويه حق نداشته،گروهى از مهاجران و انصار را از او مطالبه كند تا به وى تسليم كند و او بدون محاكمه آنها را بكشد،بلكه او بايد سر به فرمان امام،نهاده و احكام او را در مورد خود جارى بداند،تا ديگران را به محاكمه بطلبد،چه به سود و چه به زيان وى باشد.

عبارت: و امّا تلك التي تريد يعنى فريب از شام،به منظور اعتراف امام به فرمانروايى معاويه بر شام است،وجه شبه آن فريب به فريب كودك،سستى و روشنى خدعه بودن آن براى هر كسى است.و امّا اين كه امام(علیه السلام)فرمود:درود بر شايستگان،از آن روست كه معاويه در نزد امام(علیه السلام)شايسته درود نبوده است.

64-يكى ديگر از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به معاويه

اشاره

:أَمَّا بَعْدُ- فَقَدْ آنَ لَكَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ الْبَاصِرِ مِنْ عِيَانِ الْأُمُورِ- فَقَدْ سَلَكْتَ مَدَارِجَ أَسْلاَفِكَ بِادِّعَائِكَ الْأَبَاطِيلَ- وَ اقْتِحَامِكَ غُرُورَ الْمَيْنِ وَ الْأَكَاذِيبِ وَ بِانْتِحَالِكَ مَا قَدْ عَلاَ عَنْكَ- وَ ابْتِزَازِكَ لِمَا قَدِ اخْتُزِنَ دُونَكَ- فِرَاراً مِنَ الْحَقِّ- وَ جُحُوداً لِمَا هُوَ أَلْزَمُ لَكَ مِنْ لَحْمِكَ وَ دَمِكَ- مِمَّا قَدْ وَعَاهُ سَمْعُكَ- وَ مُلِئَ بِهِ صَدْرُكَ- فَمَا ذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاَلُ الْمُبِينُ- وَ بَعْدَ الْبَيَانِ إِلاَّ اللَّبْسُ- فَاحْذَرِ الشُّبْهَةَ وَ اشْتِمَالَهَا عَلَى لُبْسَتِهَا- فَإِنَّ الْفِتْنَةَ طَالَمَا أَغْدَفَتْ جَلاَبِيبَهَا- وَ أَعْشَتِ الْأَبْصَارَ ظُلْمَتُهَا- وَ قَدْ أَتَانِي كِتَابٌ مِنْكَ ذُو أَفَانِينَ مِنَ الْقَوْلِ- ضَعُفَتْ قُوَاهَا عَنِ السِّلْمِ- وَ أَسَاطِيرَ لَمْ يَحُكْهَا مِنْكَ عِلْمٌ وَ لاَ حِلْمٌ- أَصْبَحْتَ مِنْهَا كَالْخَائِضِ فِي الدَّهَاسِ- وَ الْخَابِطِ فِي الدِّيمَاسِ- وَ تَرَقَّيْتَ إِلَى مَرْقَبَةٍ بَعِيدَةِ الْمَرَامِ- نَازِحَةِ الْأَعْلاَمِ- تَقْصُرُ دُونَهَا الْأَنُوقُ- وَ يُحَاذَى بِهَا الْعَيُّوقُ- وَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ تَلِيَ لِلْمُسْلِمِينَ بَعْدِي صَدْراً أَوْ وِرْداً- أَوْ أُجْرِيَ لَكَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ عَقْداً أَوْ عَهْداً- فَمِنَ الْآنَ فَتَدَارَكْ نَفْسَكَ وَ انْظُرْ لَهَا- فَإِنَّكَ إِنْ فَرَّطْتَ حَتَّى يَنْهَدَ إِلَيْكَ عِبَادُ اللَّهِ- أُرْتِجَتْ عَلَيْكَ الْأُمُورُ- وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ مِنْكَ الْيَوْمَ مَقْبُولٌ وَ السَّلاَمُ

لغات

مدارج:راهها و روشها،جمع مدرجه اقحام:ورود در كارى به شتاب،بدون فكر و انديشه انتحل الكلام:براى خود مدعى چيزى است كه حق او نيست ابتزار:ربودن اغدفت المرأة جلبابها:آن زن چادرش را روى سرش كشيد

تفنّن:آميختن،گوناگون ساختن اساطير:سخنان بيهوده،جمع اسطوره به ضم همزه،و اسطاره،به كسر است دهاس:جاى هموار نرم بى‌شن و سنگريزه ديماس:جايى كه بسيار تاريك است، مانند سرداب و نظير آن مرقبة:جاى بلندى كه ستاره شناس بدانجا بالا مى‌رود أنوق:عقاب عيّوق:ستارۀ معروف تنهد:يورش برد أرتجت:بسته بود

ترجمه

«امّا بعد،وقت آن رسيده است كه با تيزبينى و ژرف نگرى،در امور بنگرى [و براى آگاهى به حقايق]از آنها بهره بگيرى.زيرا تو با ادعاى باطلت،به راههايى كه پيشينيان تو رفته بودند،رفتى،و بى‌باكانه خود را در منجلاب دروغها انداختى،و چيزهايى را كه بالاتر از حدّ تو بود،به دروغ به خود بستى،و چيزى را كه نزد تو امانت سپرده بودند،در ربودى،از آن رو كه منكر حق شوى و زير بار چيزى كه از گوشت و خونت براى تو مهمتر است نروى در حالى كه فضاى گوشت از آن آكنده و سينه‌ات از آن پر است،آيا اگر از حق و راستى بگذريم چيزى جز گمراهى آشكار هست؟و آيا پس از روشن شدن حق چيزى جز اشتباهكارى و آميختن حق به باطل وجود دارد؟بنا بر اين از آميختن حق و باطل برحذر باش،زيرا فساد،مدتى است كه پرده‌هاى خود را آويخته و تاريكى‌اش چشمها را كور كرده است.

نامه‌اى از تو دريافت كردم،كه مطالبش آشفته و گفتارش سست‌تر از آن بود كه معنى صلح و سازش از آن برخيزد،در حالى كه افسانه‌هايى در آن بود كه از حدّ دانش و حوصلۀ تو بيرون است و بافته و ساختۀ تو نيست،نسبت تو به اين مطالب مانند كسى است كه در زمين شنزار فرو رفته و خطاكارى كه در جاى تاريك مرتكب اشتباه شده!و خود را به جاى بلندى برده‌اى كه رسيدن به آن بسيار دور و نشانه‌هاى آن بر تو مستور است و عقاب بدانجا نرسد و ستارۀ عيّوق هم با آن برابر نشود.

پناه به خدا كه بعد از من،تو زمام كارهاى مسلمين را در دست بگيرى،يا نسبت به كسى از آنان،عقدى يا عهدى را به تو واگذارم،بنا بر اين از هم اكنون خود را آماده ساز و دقّت كن،كه اگر كوتاهى كردى،پيش از آن كه مردم به جانب تو يورش برند،درها به روى تو بسته خواهد شد و ديگر كارى كه امروز از تو قابل قبول است،پذيرفته نخواهد بود.درود بر كسانى كه شايستگى دارند .»

شرح

اين نامه نيز مانند نامۀ قبلى در پاسخ معاويه است.

عبارت: امّا بعد...الامور ،از باب پندگيرى و برحذر داشتن معاويه از ادعاى چيزى كه حق او نيست،هشدار به اوست.مقصود آن است كه هنگام سود گرفتن تو از كارهاى واضح و مشاهدۀ آنها با چشمانت فرا رسيده است.

كلمۀ اللّمح استعاره از درك دقيق و سريع چيزهاى مفيد است.بعضى عيون الامور نقل كرده‌اند،يعنى واقعيت و حقيقت امورى كه جاى دقت و عبرت گرفتن است.صفت: باصر را براى مبالغۀ در ديدن آورده است،مانند قول عربها كه مى‌گويند:ليل أليل(شب بسيار تاريك).

عبارت: فقد سلكت...اللبس ،اشاره به دليل نيازمندى معاويه به هشدارى است كه قبلا بيان شد،يعنى رفتن او به راهى كه پيشينيانش رفته‌اند،با چهار نشانه‌اى كه ياد شد،ادعاهاى بيهوده‌اش،ادعاى چيزى كه حق او نبود،از قبيل خون عثمان،طلحه،زبير و نظير اينها،ورودش در منجلابهاى دروغ، ورودش در غفلت از پيامد بدانها.امّا دروغهاى وى در ادعاى خود روشن است، و چيزى كه از حد او بالاتر است همان امر خلافت مى‌باشد .و چيزى كه نزد او به امانت گذارده بودند و او در ربود،عبارت از اموال و سرزمينهاى مسلمانان بود كه بر آنها مسلط شده بود،مقصود امام(علیه السلام)اين است كه از طرف خدا اين امانت در نزد او بوده است.

كلمات: فرارا و جحودا مصدرهايى هستند كه جايگزين حال گرديده‌اند.

چيزى كه براى او از گوشت و خونش لازمتر بود،عبارت است از سخنانى كه از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)شنيده و سينه‌اش در موارد مختلف از علم بدانها مملو بود،مانند سخنان پيامبر(صلی الله علیه و آله)در غدير خم و ديگر جاها كه بايد بدانها سر مى‌نهاد،از گوشت و خونش مهمتر بودند،از آن رو كه گوشت و خون همواره در تغيير و تبديلند،امّا ضرورت فرمان بردن از پيامبر(صلی الله علیه و آله)امرى است لازم كه هيچ گونه تغيير و دگرگونى در آن روا نيست،كلمۀ صدر(سينه)را به طور مجاز از باب اطلاق نام متعلّق بر متعلّق به در قلب به كار برده است و با اشاره به آيۀ مباركه،بر اين مطلب توجه داده است كه آن حقى را كه نسبت به من اطلاع دارى،براى كسى كه تجاوز به آن حق نمايد،جز گمراهى و هلاكت چيزى نيست،زيرا حقّ مرزى است كه اگر كسى از آن تجاوز نمايد به يكى از دو سوى افراط يا تفريط مى‌افتد،و همچنين پس از آن كه جريان كار من براى تو واضح شد،كار تو چيزى جز مغالطه كارى نيست .آن گاه معاويه را از اشتباهكارى كه مشتمل بر آميختن حق و باطل است برحذر داشته و مقصود از اشتباهكارى همان خونخواهى عثمان است،و كلمۀ: اللبسۀ (پرده پوشى)استعاره آورده شده،براى آنچه در داخل آن اشتباهكارى قرار گرفته است از باب شباهت آن به پيراهن و نظاير آن.و دليل برحذر داشتن وى از اين كار و توقّف و تأمّل در برابر آن را،چنين بيان كرده است. فانّ الفتنة...ظلمتها ،و اين عبارت،خود صغراى قياس مضمرى است.

كلمۀ جلابيب (روپوشها)را براى كارهاى شبهه ناكى استعاره آورده است كه چشمان اشتباهكاران را بر حقّ،نابينا مى‌سازد،همان طورى كه زن به هنگام آويختن چادر بر روى صورتش،چيزى را نمى‌بيند.و هم چنين لفظ: الظّلمة (تاريكى)را از نظر مشتبه شدن كارها در جايى كه حق و باطل به هم آميخته مى‌شود،و راهى به سمت حق برده نمى‌شود،استعاره آورده است،هم چون تاريكى كه كسى در آن راه به جايى نمى‌برد.كلمات اغداف و اعشاء را از باب

ترشيح به كار برده است .و بعد امام(علیه السلام)شروع به بيان چگونگى نامۀ معاويه نموده و ابتدا آن را نكوهش كرده است.و چون محور نامه هم لفظ بوده است و هم معنى امام(علیه السلام)نخست به نكوهش از لفظ آن پرداخته است به اين ترتيب كه آن از نوع الفاظ در هم ريخته يعنى الفاظ گوناگونى بود كه قسمتى با قسمت ديگر ارتباط نداشت.

عبارت: (ضعفت قواها عن السّلم) يعنى نامه جنبۀ قوّتى نداشت كه باعث صلح و سازش شود.و به نكوهش معناى آن نيز بدين گونه اشاره كرده است كه افسانه‌هايى سست بافته بود كه از جهت علمى استوار نبود،زيرا مايۀ علمى نداشت،و از نظر حلم و بردبارى نيز ضعيف بود از آن رو كه،از خشونتى برخوردار بود كه با حلم و بردبارى و همچنين با هدف صلح،سازش ندارد.كلمۀ:الحوك استعاره براى روشن سخن است .

جملۀ: اصبحت منها صفت براى اساطير است.وجه شباهت معاويه به خائض(فرو رفته)،و خابط(خطاكار)،گمراهى و راه نيافتن به طريق حق بوده است همان طورى كه شخص فرو رفته در شنزار و مرتكب خطا در تاريكى چنين است.

سرانجام امام(علیه السلام)شروع به پاسخ دادن كرده است،چه قصد معاويه در نامۀ خود آن بود كه امام(علیه السلام)او را پس از خود به خلافت تعيين كند تا با امام بيعت كند،اين بود كه امام(علیه السلام)او را نخست به سبب چنين درخواستى كه شايستگى‌اش را نداشت،سرزنش كرده با اين عبارت: و ترقّيت...العيّوق .

كلمۀ: المرقبة استعاره براى امر خلافت آورده شده است.با كلمۀ ترقّى و چهار صفت پس از آن صنعت ترشيح به كار رفته زيرا كه مرقبه...جاى بلندى كه ستاره شناس بدان جا بالا مى‌رود بايد داراى چنان اوصافى باشد.

امام(علیه السلام)از ميان پرندگان عقاب را برگزيده چون اين پرنده است كه آهنگ

جاهاى بلند از قبيل قلّۀ كوههاى سرسخت را مى‌كند و در آنجا آشيانه مى‌سازد .

و بعد با منزّه داشتن خداوند پاك از اين كه معاويه،پس از امام،در كارى از امور مسلمين دخالت داشته،و يا در بارۀ كسى عهدى و يا پيمانى را اجرا كند او را از خواستۀ خود منصرف كرده است.عقد مانند نكاح و معاملات و اجاره،و عهد،مانند بيعت،امان دادن به كسى،سوگند،و بر عهد گرفتن چيزى،يعنى هيچ كدام از اينها بر معاويه روا نيست .و پس از اين كه او را از خواستۀ خود نااميد كرده به وى دستور داد،تا خود را آمادۀ نگرش در بارۀ آن چيزى كند كه به مصلحت اوست،يعنى همان فرمانبردارى و اطاعت از امام،و او را در صورت كوتاهى در بارۀ مصلحت خود به پيامد تقصيرش يعنى حملۀ بندگان خدا بر او،و بسته شدن درها بر روى او،و پذيرفته نشدن بهانه‌اى كه آن وقت پذيرفتنى بوده تهديد كرده است.توفيق از جانب خداست.

65-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به عبد اللّه بن عباس،همين نامه با اختلاف روايت در عبارت قبلا

اشاره

گذشت

:أَمَّا بَعْدُ- فَإِنَّ الْمَرْءَ لَيَفْرَحُ بِالشَّيْءِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ- وَ يَحْزَنُ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ- فَلاَ يَكُنْ أَفْضَلَ مَا نِلْتَ فِي نَفْسِكَ- مِنْ دُنْيَاكَ بُلُوغُ لَذَّةٍ- أَوْ شِفَاءُ غَيْظٍ- وَ لَكِنْ إِطْفَاءُ بَاطِلٍ أَوْ إِحْيَاءُ حَقٍّ-وَ لْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا قَدَّمْتَ- وَ أَسَفُكَ عَلَى مَا خَلَّفْتَ- وَ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْتِ

ترجمه

«امّا بعد،انسان با رسيدن به چيزى كه،بايد به او مى‌رسيد شادمان مى‌شود و در مورد چيزى كه دسترسى بدان ممكن نبوده است،اندوهگين مى‌گردد.

بنا بر اين،برترين چيزى كه در دنيا،در وجود خود بدان دست مى‌يابى،كمال لذّت و خوشى و يا فرونشاندن خشم نيست،بلكه سركوب باطل و به پا داشتن حقّ است.

و بايد شادمانى تو براى كار خيرى باشد كه از پيش فرستاده‌اى،و تأسّفت بر چيزى باشد كه پس از خود گذاشته‌اى،نگرانى‌ات براى پس از مرگت باشد .»

شرح

شرح اين نامه،جز اندكى از عباراتش قبلا گذشت.

از جمله مطالب اين نامه،آن است كه امام(علیه السلام)،ابن عبّاس را بر فضيلت پاكدامنى و بردبارى،بدين وسيله توجّه داده است كه مبادا لذّتى از لذايذ دنيايى و يا انتقام‌گيرى را كه دو طرف افراط و يا تفريط است،آن دو فضيلتى بداند كه

بالاترين فضيلتى است كه عايد وى مى‌گردد .سپس او را متوجّه بر چيزى كرده است كه شايستگى آن را دارد تا برترين عمل دنيايى وى باشد،يعنى فرونشاندن باطل و بر پا داشتن حقّ،فرونشاندن باطل،توجّه بر جهت استعمال قواى شهوت و غضب دارد،يعنى اين كه هدف از كاربرد آنها دفع ضرر و به اندازۀ حاجت باشد .

و ديگر آن كه امام(علیه السلام)در روايت اوّل،ابن عباس را امر كرده است بر اين كه شادمانيش بر چيزى باشد كه از آخرت نصيب او مى‌گردد،امّا در اينجا امر فرموده است تا سرور او به توشۀ تقوايى باشد كه براى خود از پيش فرستاده،به عنوان مقدّمه‌اى براى آخرت،و در روايت اول به ابن عباس دستور مى‌دهد كه افسوسش براى از دست دادن چيزى از امور اخروى باشد،امّا در اين جا مى‌فرمايد:تأسفش براى چيزى باشد كه بعد از خود از اعمالى كه انجام داده است به جا مى‌گذارد.توفيق از جانب خداست.

66-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به قثم بن عباس كه از طرف او حاكم مكّه بود.

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ- «وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيّامِ اللّهِ» - وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَيْنِ- فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِيَ- وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَاكِرِ الْعَالِمَ- وَ لاَ يَكُنْ لَكَ إِلَى النَّاسِ سَفِيرٌ إِلاَّ لِسَانُكَ- وَ لاَ حَاجِبٌ إِلاَّ وَجْهُكَ- وَ لاَ تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِكَ بِهَا- فَإِنَّهَا إِنْ ذِيدَتْ عَنْ أَبْوَابِكَ فِي أَوَّلِ وِرْدِهَا- لَمْ تُحْمَدْ فِيمَا بَعْدُ عَلَى قَضَائِهَا- وَ انْظُرْ إِلَى مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ مِنْ مَالِ اللَّهِ- فَاصْرِفْهُ إِلَى مَنْ قِبَلَكَ مِنْ ذَوِي الْعِيَالِ وَ الْمَجَاعَةِ- مُصِيباً بِهِ مَوَاضِعَ الْفَاقَةِ وَ الْخَلاَّتِ- وَ مَا فَضَلَ عَنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ إِلَيْنَا لِنَقْسِمَهُ فِيمَنْ قِبَلَنَا- وَ مُرْ أَهْلَ؟مَكَّةَ؟ أَلاَّ يَأْخُذُوا مِنْ سَاكِنٍ أَجْراً- فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ- «سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ» - فَالْعَاكِفُ الْمُقِيمُ بِهِ- وَ الْبَادِي الَّذِي يَحُجُّ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِ- وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ لِمَحَابِّهِ وَ السَّلاَمُ

لغات

ذيدت:بازگردانده شود خلّة:نيازمندى

ترجمه

«اما بعد،اعمال حج را با مردم انجام بده،و ايام اللّه را يادآورى كن و صبح و شب با آنها بنشين و به مسائل شرعى آنها جواب بده و نادان را چيزى بياموز،و با دانا همصحبت باش.جز زبان خودت مبادا كسى را واسطۀ پيام قرار دهى،و مبادا مردم را به جاى چهرۀ خودت با چهرۀ دربانى رو به رو سازى،هيچ درخواست كننده‌اى را از ديدار خود منع نكن،زيرا آن درخواست اگر از آغاز كار از طريق تو

حل نشود،هر چند كه بعد خواسته‌اش روا شد ستوده نخواهى بود.

بر آنچه از مال خدا نزد تو جمع مى‌شود به دقت توجه كن و از آن به افراد عائله‌مند و گرسنگانى كه نزد تو هستند بده و به آنان كه تهى‌دست و نيازمندند برسان و آنچه را كه افزون بود نزد ما بفرست تا بين كسانى كه نزد مايند تقسيم كنيم.

به مردم مكه دستور بده تا از هيچ فردى كه در آن جا فرود مى‌آيد اجرتى نگيرند،زيرا خداوند سبحان مى‌فرمايد: «سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ» ⁽¹⁾.عاكف يعنى كسى كه ساكن مكه است و بادى آن كه به حج مى‌رود و اهل آن جا نيست خداوند ما و شما را به كارهاى شايسته كه خود دوست دارد موفق كند،درود بر كسانى كه شايسته‌اند».

شرح

در اين نامه چند مطلب است .

1-امام(علیه السلام)او را مأمور ساخته است تا حج را با مردم به جا آورد و مردم را وادار به انجام اعمال حج كند،و به نادانان كيفيّت حجّ را بياموزد،و با آنها انجمن كند.

2-ايام اللّه را به خاطر آنها بياورد،يعنى مجازاتى را كه به پيشينيان رسيده از كسانى كه سزاوار عذاب شدند خاطرنشان سازد تا به وسيلۀ اطاعت امر خدا از امثال آن مجازات دورى كنند،و از آن مجازات تعبير به ايام اللّه كرده است از باب اطلاق نام متعلّق بر متعلّق.

3-هر دو وقت با آنها بنشيند،يعنى صبح و شام،چون بهترين اوقات در حجاز اين دو وقت است،و به مهمترين فايدۀ نشست در اين دو وقت يعنى فائدۀ علم اشاره كرده است،و راههاى نياز مردم را به او منحصر كرده و به وى دستور مسدود كردن اين راهها را نيز داده است توضيح انحصار،اين است كه

مردم يا نادانند و يا دانا،و نادان هم يا مقلّد است و يا در صدد آموزش،و دانا هم يا خود اوست و يا ديگرى،بنا بر اين چهار دسته‌اند.امّا نياز دستۀ اوّل يعنى نادانى كه مقلّد است،آن است كه مسائلش را بپرسد،پس دستور داده است كه بدانها پاسخ دهد،و جهت نياز دستۀ دوم،يعنى دانشجويى كه آگاهى ندارد آنست كه بياموزد،امام(علیه السلام)او را دستور داده است تا به وى تعليم دهد،و جهت نياز دستۀ سوم،وابسته به دستۀ چهارم،يعنى داناست كه با هم مذاكره نمايند و امام(علیه السلام)نيز او را مأمور ساخته است تا با چنين كسى مذاكره كند .

4-او را نهى كرده است از اين كه بين خود و مردم،كسى را به جز زبان خودش واسطۀ پيام قرار دهد،تا مقصود او را به مردم برساند،و دربانى قرار ندهد،تا مردم جز با خودش روبرو نشوند.زيرا اينها موارد احتمال خودخواهى و ناآگاهى از حالات مردم است كه بر فرمانروا لازم است تا در حدّ امكان از آنها مطّلع باشد.الاّ حرف حصر است،و كلمات پس از آن خبر كان است.

5-او را منع كرده است از اين كه كسى را كه حاجتى دارد از ملاقات خود محروم سازد،از باب تأكيد مطلب قبل و به وسيلۀ قياس مضمرى او را وادار به ملاقات نيازمندان كرده است كه صغراى آن،عبارت: فانّها...قضائها يعنى هر چند كه بعد حاجتش را برآورى جاى ستايش نخواهى داشت،كبراى مقدّر آن نيز چنين است:هر كارى كه اين طور باشد،سزاوار نيست كه صاحب آن كار را از ديدار خود محروم كنى و او از درهاى خانه‌ات در نخستين مرحلۀ ورودش بازگردد .

6-دستور داده است بيت المال مسلمين را مورد توجّه قرار دهد،و آن را با در نظر گرفتن اولويتها براى برآوردن حوائج نيازمندان مصرف كند و باقيمانده را نيز به نزد امام(علیه السلام)بفرستد.كلمۀ: مصيبا ،حال است.بعضى عبارت را: مواضع المفاقر نقل كرده‌اند،و به صورت اضافه-به دليل مغايرت دو لفظ-خوانده‌اند .

7-او را مأمور داشته است تا مردم مكّه را از گرفتن اجرت از كسانى كه

ساكن خانه‌هاى آنها مى‌شوند،منع كند،و در آن مورد به آيه مباركه استدلال كرده، و آن را تفسير نموده است.اين بخش از سخن امام(علیه السلام)صغراى قياس مضمرى است،و كبراى مقدّر آن اين است:و هر چيزى را كه خداوند متعال در بارۀ آن چنين گويد،مخالفت با آن روا نيست.و سرانجام،نامه را با اين دعا براى خويشتن و او پايان داده است كه خداوند آنان را بر آنچه خود دوست مى‌دارد موفّق كند.و توفيق براى اين كار به دست اوست.

67-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)است به سلمان فارسى-خدايش بيامرزد-پيش از رسيدنش به خلافت.

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْيَا مَثَلُ الْحَيَّةِ- لَيِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا- فَأَعْرِضْ عَمَّا يُعْجِبُكَ فِيهَا- لِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكَ مِنْهَا- وَ ضَعْ عَنْكَ هُمُومَهَا- لِمَا أَيْقَنْتَ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا- وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا- وَ كُنْ آنَسَ مَا تَكُونُ بِهَا أَحْذَرَ مَا تَكُونُ مِنْهَا- فَإِنَّ صَاحِبَهَا كُلَّمَا اطْمَأَنَّ فِيهَا إِلَى سُرُورٍ- أَشْخَصَتْهُ عَنْهُ إِلَى مَحْذُورٍ

لغت

اشخصته:ببرد او را

ترجمه

«امّا بعد،دنيا همانند مار است كه بدنش را چون دست بمالى نرم است ولى زهرش كشنده است بنا بر اين از آنچه تو را در دنيا خوشحال مى‌سازد،برحذر باش،زيرا متاع آن اندكى با تو مى‌ماند.و غمهاى آن را از خود دور ساز،چون به مفارقت از او و دگرگونيهايش ايمان دارى و هر مقدار با دنيا انس و علاقه‌ات بيشتر شد،ترس و هراست افزونتر باشد،زيرا دنيادار وقتى كه به دنيا دل بست و به آن شادمان شد دنيا او را به سختى مبتلا گرداند ».

شرح

محور اين بخش از سخن امام(علیه السلام)موعظه و نكوهش دنياست،و بدين منظور مثلى زده است و دو مورد از چند وجه شبه را كه در مشبه به وجود دارد، بيان كرده است:

1-مار،نرم پوست است و همانندى‌اش با دنيا همان آسايش زندگى و

لذتهاى دنياست.

2-زهرش كشنده است،مشابهتش با دنيا در اين است كه كسانى كه غرق در لذتهاى دنيايند روز رستاخيز هلاك شوند.

سپس در مورد اقامت وى در دنيا چند دستور به شرح زير داده است:

1-از آنچه او را خوشحال مى‌سازد روگردان باشد،و دليل ضرورت برحذر بودنش را چنين بيان كرده است:زيرا كالاى آن اندكى با تو همراه است،و اين جمله صغراى قياس مضمرى است كه در حقيقت چنين است:آنچه با تو از متاع دنيا همراه مى‌ماند اندك است.و كبراى مقدّر آن نيز چنين مى‌شود:و هر چه كه اين طور باشد،سزاوار دورى كردن است.

2-غمهاى دنيا را از خود دور ساز،و ضرورت اين كار را با قياس مضمرى بيان كرده است كه صغراى آن عبارت: لمّا ايقنت من فراقها است،يعنى چون به مفارقت و دگرگونى‌اش اطمينان دارى،و كبراى مقدر آن چنين است:هر چه را كه اطمينان به مفارقتش داشتى بايد غم جستن آن را از خود دورى كنى .

3-هر مقدار با دنيا انس و علاقه‌اش بيشتر شود،ترس و هراسش فزونتر گردد.كلمۀ ما مصدريه است،و كلمۀ آنس بنا بر اين كه حال است منصوب مى‌باشد،و كلمۀ احذر خبر كان است يعنى در همان حالى كه علاقمندترى، ترس بيشترى هم بايد داشته باشى،مقصود آن است كه هر چه مى‌تواند از آن دورى كند و بدان دل نبندد و دليل ضرورت حذر داشتن را چنين بيان كرده است فانّ صاحبها فيها... كه صغراى قياس مضمرى است و در حقيقت چنين است:هر چه صاحب دنيا به دنيا بيشتر دل ببندد...و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چيزى را كه آن طور باشد بايد صاحبش از آن حذر كند و به آن دل نبندد،نتيجه مى‌دهد:پس بايد شخص دنيادار از دنيا برحذر باشد.

68-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)به حارث همدانى

اشاره

وَ تَمَسَّكْ بِحَبْلِ؟الْقُرْآنِ؟ وَ انْتَصِحْهُ- وَ أَحِلَّ حَلاَلَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ- وَ صَدِّقْ بِمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ- وَ اعْتَبِرْ بِمَا مَضَى مِنَ الدُّنْيَا لِمَا بَقِيَ مِنْهَا- فَإِنَّ بَعْضَهَا يُشْبِهُ بَعْضاً- وَ آخِرَهَا لاَحِقٌ بِأَوَّلِهَا- وَ كُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ- وَ عَظِّمِ اسْمَ اللَّهِ أَنْ تَذْكُرَهُ إِلاَّ عَلَى حَقٍّ- وَ أَكْثِرْ ذِكْرَ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ- وَ لاَ تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلاَّ بِشَرْطٍ وَثِيقٍ- وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ يَرْضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفْسِهِ- وَ يُكْرَهُ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ- وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ يُعْمَلُ بِهِ فِي السِّرِّ- وَ يُسْتَحَى مِنْهُ فِي الْعَلاَنِيَةِ- وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْكَرَهُ أَوْ اعْتَذَرَ مِنْهُ- وَ لاَ تَجْعَلْ عِرْضَكَ غَرَضاً لِنِبَالِ الْقَوْلِ- وَ لاَ تُحَدِّثِ النَّاسَ بِكُلِّ مَا سَمِعْتَ بِهِ- فَكَفَى بِذَلِكَ كَذِباً- وَ لاَ تَرُدَّ عَلَى النَّاسِ كُلَّ مَا حَدَّثُوكَ بِهِ- فَكَفَى بِذَلِكَ جَهْلاً- وَ اكْظِمِ الْغَيْظَ وَ احْلُمْ عِنْدَ الْغَضَبِ- وَ تَجَاوَزْ عِنْدَ الْمَقْدِرَةِ وَ اصْفَحْ مَعَ الدَّوْلَةِ تَكُنْ لَكَ الْعَاقِبَةُ- وَ اسْتَصْلِحْ كُلَّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَيْكَ- وَ لاَ تُضَيِّعَنَّ نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَكَ- وَ لْيُرَ عَلَيْكَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكَ- وَ اعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْمُؤْمِنِينَ- أَفْضَلُهُمْ تَقْدِمَةً مِنْ نَفْسِهِ وَ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ- فَإِنَّكَ مَا تُقَدِّمْ مِنْ خَيْرٍ يَبْقَ لَكَ ذُخْرُهُ- وَ مَا تُؤَخِّرْهُ يَكُنْ لِغَيْرِكَ خَيْرُهُ- 42 وَ احْذَرْ صَحَابَةَ مَنْ يَفِيلُ رَأْيُهُ- وَ يُنْكَرُ عَمَلُهُ فَإِنَّ الصَّاحِبَ مُعْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ- وَ اسْكُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ- وَ احْذَرْ مَنَازِلَ الْغَفْلَةِ وَ الْجَفَاءِ- وَ قِلَّةَ الْأَعْوَانِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ- وَ اقْصُرْ رَأْيَكَ عَلَى مَا يَعْنِيكَ- وَ إِيَّاكَ وَ مَقَاعِدَ الْأَسْوَاقِ- فَإِنَّهَا مَحَاضِرُ الشَّيْطَانِ وَ مَعَارِيضُ الْفِتَنِ- وَ أَكْثِرْ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى مَنْ فُضِّلْتَ عَلَيْهِ- فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَبْوَابِ الشُّكْرِ- وَ لاَ تُسَافِرْ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ حَتَّى تَشْهَدَ الصَّلاَةَ- إِلاَّ فَاصِلاً فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ فِي أَمْرٍ تُعْذَرُ بِهِ- وَ أَطِعِ اللَّهَ فِي جَمِيعِ أُمُورِكَ- فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ فَاضِلَةٌ عَلَى

مَا سِوَاهَا- وَ خَادِعْ نَفْسَكَ فِي الْعِبَادَةِ وَ ارْفُقْ بِهَا وَ لاَ تَقْهَرْهَا- وَ خُذْ عَفْوَهَا وَ نَشَاطَهَا- إِلاَّ مَا كَانَ مَكْتُوباً عَلَيْكَ مِنَ الْفَرِيضَةِ- فَإِنَّهُ لاَ بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا- وَ إِيَّاكَ أَنْ يَنْزِلَ بِكَ الْمَوْتُ- وَ أَنْتَ آبِقٌ مِنْ رَبِّكَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا- وَ إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْفُسَّاقِ- فَإِنَّ الشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلْحَقٌ- وَ وَقِّرِ اللَّهَ وَ أَحْبِبْ أَحِبَّاءَهُ- وَ احْذَرِ الْغَضَبَ فَإِنَّهُ جُنْدٌ عَظِيمٌ مِنْ جُنُودِ؟إِبْلِيسَ؟

ترجمه

«به ريسمان قرآن چنگ بزن،و از آن پندگير،حلالش را حلال و حرامش را حرام شمار و حقايقى را كه در مورد پيشينيان گفته است،تصديق كن،و از گذشتۀ دنيا براى آينده عبرت بگير،زيرا بخشى از دنيا به بخش ديگر و پايانش به آغازش وابسته است،و همۀ آنچه در ميان است،جدا شدنى و رفتنى است.نام خدا را بزرگ شمار،مبادا جز به حق و بجا سوگند خورى،بسيار به ياد مرگ و حالات پس از مرگ باش،و مرگ را آرزو مكن مگر آن كه به اعمالت اطمينان داشته باشى،از هر كارى كه انجام دهنده،آن را مى‌پسندد و براى ديگران نمى‌پسندد دورى كن،از كارهايى كه در نهان انجام شود و در ظاهر باعث شرمندگى باشد حذر كن.و از كارهايى كه اگر از انجام دهندۀ آن بپرسند،انكار كند و يا عذرخواهى نمايد،پرهيز كن.آبروى خود را نشانۀ تير گفتار ديگران قرار مده،هر چه شنيدى براى ديگران بازگو مكن كه اين خود براى دروغگويى تو كافى است،و آنچه مردم براى تو گفتند،مردود نشمار،كه اين براى نادانى تو بس است،خشمت را فرو خور،و به هنگام توانايى،گذشت كن،و در وقت تندخويى،شكيبا باش،وقتى كه به دشمن دست يافتى،از انتقام خوددارى كن،تا پاداش نيك نصيبت شود،هر نعمتى كه خداوند به تو مرحمت كرد،سپاسگزار باش،و هيچ نعمتى از نعمتهايى را كه خداوند به تو داده است،ضايع مكن،و شايسته است كه اثر نعمتى را كه خداوند به تو عطا كرده است از تو ببينند.

و بدان كه بهترين مؤمنان،كسى است كه در بخشيدن جان و مال و كسان خود[در راه خدا]از ديگران پيشتر است.و بدان هر نيكى كه پيش از خود مى‌فرستى اندوخته‌اى است،و هر چه وامى‌گذارى،نيكى آن نصيب ديگرى است،و

بپرهيز از آميزش و كمك به كسى كه انديشه‌اش سست و عملش ناپسند است چه هر كسى با رفيقش همخو مى‌گردد.ساكن شهرهاى بزرگ باش،زيرا مسلمانان در آنجا مجتمعند،از جاهايى كه محل غفلت و ستمكارى است و در آنجا يارى كنندگان در اطاعت و بندگى خدا اندكند،دورى كن.انديشه‌ات را تنها متوجّه چيزى كن كه به كارت مى‌آيد.از نشستن سر بازارها بپرهيز،زيرا آنجا جايگاه شيطان و آمادگاه فتنه است،در بارۀ كسى كه تو از او بالاترى بيشتر فكر كن،زيرا انديشۀ تو در بارۀ او يكى از راههاى شكرگزارى است.روز جمعه مسافرت نكن تا نماز جمعه را برگزار كنى،مگر اين كه سفرت در راه خدا[جهاد]باشد،و يا عذر ديگرى در كار باشد،در هر كارى مطيع امر خدا باش،زيرا اطاعت خدا بالاتر از هر چيز است،و در بندگى و اطاعت خدا،نفست را گول بزن،و با آن مدارا كن،و با آن به سختى رفتار نكن،و به هنگام گذشت و شادمانى آن را درياب،مگر در امور واجب كه ناگزيرى آن را در وقت مقرر انجام دهى.بترس از آن كه مرگ فرا رسد و تو به خاطر كسب دنيا از پروردگارت گريزان باشى.از همراهى با بدان بپرهيز زيرا بدى با بدى به هم پيوسته است،و خدا را گرامى و بزرگ شمار،دوستانش را دوست بدار،و از غضب دورى كن كه آن سپاهى بزرگ از سپاههاى شيطان است ».

شرح:

اين بخشى است از نامۀ طولانى امام(علیه السلام)به حارث همدانى،كه اوامرى در آن فرموده،و از چيزهايى نيز او را منع كرده است،محور سخن بر اساس تعليم اخلاق پسنديده و آداب نيكو است:

1-به ريسمان قرآن چنگ زند.كلمۀ الحبل (ريسمان)استعاره است، همان طورى كه قبلا گذشت،مقصود آن است كه بايد مطابق قرآن عمل كرد.

2-از قرآن پند بگيرد:يعنى او را به گونه‌اى پند دهندۀ خود بداند كه فرمان و نظر او را بپذيرد،زيرا او راهنماى به حق و به راه راست است.

3-حلال قرآن را حلال و حرامش را حرام شمارد.توضيح آن كه آنچه در قرآن از حلال و حرام وجود دارد باور داشته باشد كه حلال و حرام است و پايبند

بدين عقيده باشد و بدان عمل كند.

4-امور حقى كه پيش از او بوده است يعنى جريان گذشتۀ روزگاران و حالات پيامبران با امتهايشان كه قرآن كريم نقل كرده است،باور و تصديق كند،تا بخوبى از آن درس عبرت بياموزد.

5-از گذشتۀ دنيا براى آينده‌اش عبرت بگيرد و گذشته را اصل و باقيمانده را فرعى از آن بداند و قدر مشترك بين آنها را به عنوان برهانى در نظر بگيرد،يعنى همان دگرگونى و ناپايدارى دنيا،تا در بارۀ فرع،به حكم اصل،به حتمى بودن زوال و ناپايدارى‌اش داورى كند،امام(علیه السلام)به همين قدر مشترك توجه داده است آنجا كه فرموده:برخى از دنيا همسان برخى ديگر است و به آنچه كه در فرع هم حتمى است،با اين عبارت هشدار داده است:پايان آن به آغازش پيوسته است و تمامش از بين رفتنى و جدايى پذير است .

6-نام خدا را بزرگ شمارد،مبادا جز به حق به نام خدا سوگند ياد كند.

7-بسيار به ياد مرگ و پس از مرگ باشد،زيرا ياد آنها بزرگترين پند دهنده و بازدارنده از دنيا پرستى است.

8-او را نهى كرده است از اين كه مرگ را آرزو كند مگر با شرط محكمى از جانب خود كه به اطاعت و دوستى خدا اطمينان حاصل كند،زيرا بدون آن آرزوى مرگ از ابلهى و نادانى است.

9-او را مأمور ساخته تا از هر كارى كه براى خود مى‌پسندد و براى ديگر مسلمانان نمى‌پسندد دورى كند،و اين مطلب در حقيقت نهى از آن است كه در بديها ديگران را و در خوبيها خودش را مقدم بدارد و اين سخن مانند سخن ديگر امام است:«براى مردم بخواه آنچه را كه براى خود مى‌خواهى و براى آنها مپسند آنچه را كه بر خود نمى‌پسندى» ⁽¹⁾.

10-مبادا كارى را در پنهانى انجام دهد كه در حضور مردم از آن شرمنده باشد.اشاره دارد به نافرمانى از اوامر خداوند و دورى جستن از كارهاى مباحى كه پست است،و همچنين هر كارى كه چنين زمينه‌اى دارد كه اگر بپرسند،انكار كند و از آن پوزش بطلبد.

11-آبروى خود را حفظ كند و مبادا آن را هدف ديگران قرار دهد.كلمۀ:

الغرض (هدف) النّبال (تير)استعاره براى هر سخنى است كه بگويند،و جهت استعاره بودن آن قبلا گذشت.

12-مبادا هر چه را شنيد،براى مردم بازگو كند،به اين ترتيب كه بگويد:

چنين و چنان بود،نه آن كه بگويد از فلانى شنيدم كه اين طور مى‌گفت،زيرا بين اين دو نوع سخن تفاوت است،به همين جهت فرموده است:اين خود براى دروغگويى تو كافى است.زيرا ممكن است آنچه شنيده در واقع دروغ باشد،در آن صورت،سخنى كه گفته است:چنان بود،دروغ بوده است،اما سخنى كه مى‌گويد:اين طور شنيدم،دروغ نمى‌باشد،مگر به دليل ديگرى.

13-مبادا هر چه را كه مردم به او گفتند،مردود شمارد،و در برابر آن با نسبت به دروغ و انكار بايستد زيرا ممكن است آن گفته راست باشد،و نتيجه انكار او،ناآگاهى از حقيقت باشد.عبارت امام(علیه السلام) فكفى ،در هر دو مورد، صغراى قياس مضمرى است،كه كبراى مقدّر نخستين قياس چنين است:و هر چيزى كه بر دروغگويى دليل كافى باشد،شايستۀ گفتن نيست.و تقدير كبراى دوم نيز چنين است:و هر آنچه مردود شمردنش،دليل كافى بر نادانى باشد،نبايد آن را مردود شمرد .

14-او را مأمور به فروخوردن خشم كرده است.بردبارى،گذشت و بخشش فضيلتهايى هستند در تحت عنوان خوى شجاعت،و همين سه خصلت با وجود خشم،قدرت و سلطه،به نام بردبارى،گذشت و بخشش موسومند،اگر

نه اين نام بر آنها صادق نيست.قول امام(علیه السلام): «تكن لك العاقبة» يعنى پاداش نيك نصيبت گردد،و اين جمله،صغراى قياس مضمرى است كه در حقيقت چنين است:زيرا صاحب اين خصلتهاست كه پاداش نيك اين خصال عايدش مى‌گردد،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است و هر كس كه پاداش نيك اين خصلتها عايدش شود بايد پايبند بدانها باشد.

15-هر نعمتى از نعمتهاى خداوندى را با سپاس دائم پاس دارد .

16-هيچ نعمتى از نعمتهاى خداوند متعال را تباه نسازد.يعنى با كوتاهى از شكرگزارى و غفلت از آن.

17-اثر نعمت الهى را وانمود كند به طورى كه مردم آن را ببينند.وانمود كردن اثر نعمت به اين ترتيب است كه آن را بر خود و بر خويشاوندان آشكار سازد و ما زاد آن را به مستحقان صرف كند.ضرورت اين كار را به دو دليل بازگو كرده است:

1-بهترين مؤمنان كسانى هستند كه از ديگران جلوتر باشند،يعنى با گفتار،رفتار و اموال و همچنين خاندانش از ديگران جلوتر اقدام به صدقه دادن نمايد.امام(علیه السلام)او را واداشته است تا خود را با صدقه دادن از بالاترين مؤمنان سازد.

2-عبارت: و انّك...خيره ،يعنى آنچه از مال و ثروت پيش مى‌فرستى و يا به جاى مى‌گذارى و اندوخته مى‌كنى.و اين عبارت صغراى قياس مضمرى است كه كبرايش چنين است:و هر چه كه پيش از خود فرستى،اندوخته مى‌ماند،و هر گاه واگذارى،سودش براى ديگران است،بنا بر اين بايد پيش از خود بفرستى.

18-از مصاحبت كسى كه سست انديشه و بدكردار است بپرهيزد.و دليل اين پرهيز داشتن را چنين بيان كرده است:فانّ...بصاحبه،يعنى چون تو را با او مقايسه مى‌كنند،تا كار تو و او را به هم مربوط سازند،زيرا خوى انسانى با

رفاقت،عمل را پذيراتر است تا گفتار،پس اگر با وى مصاحبت كرد،عملش با وى همسان مى‌شود .

19-ساكن شهرهاى بزرگ شود،مقصود اجتماعى است كه بر اساس دين خدا باشد،مانند اين سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)«عليكم بالسّواد الاعظم» ⁽¹⁾و به همين جهت امام(علیه السلام)براى سكونت در شهرهاى بزرگ به اين نكته استدلال كرده است كه محل آنها اجتماع مسلمين مى‌باشند و اسم مصدر را بر اسم مكان از باب مجاز اطلاق كرده است،و اين جمله صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر جايى كه چنان باشد،آنجا مناسب براى سكونت است.

20-از جاهايى كه نسبت به مردم خداپرست غفلت و ستم مى‌شود،بپرهيزد .

21-انديشه‌اش را در راهى كه مورد نظر اوست متمركز كند،زيرا اين كار او را از آنچه به او مربوط نيست منصرف مى‌گرداند،چرا كه پرداختن بدان،نادانى است.

22-از نشستن سربازارها بپرهيزد.و به دليل بد بودن اين كار،با اين عبارت اشاره فرموده است: فانّها...الفتن ،و معناى اين كه آن جا جايگاه شيطان است،اين است كه آن جا،محل هواها و جاى دشمنيهايى است كه آغازگر آنها شيطان است.

معاريض جمع معرض،يعنى جاى بروز آشوبها و فتنه‌ها.و اين جمله صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر جا كه چنان باشد،نشستن در آن جا روا نيست.

23-در بارۀ زيردستان،كسانى كه او نسبت بدانها از نعمت بيشترى برخوردار است،بيشتر فكر كند.و دليل آن را چنين بيان كرده است: فانّ...

الشّكر .و علت اين كه آن،راهى است براى سپاس‌گويى،همان است كه اين انديشه باعث ورود به سپاسگزارى مى‌گردد.و همين عبارت صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چيزى كه درى از درهاى سپاسگزارى باشد،نبايد از آن غفلت كرد .

24-در روز جمعه مسافرت نكند،مگر اين كه سفر به خاطر جهاد و يا به بهانه و عذر واضحى باشد.راز مطلب آن است كه نماز جمعه در دين اسلام با اهميت است و جمعه وقت نماز و عبادت است.

بنا بر اين،مسافرت كردن در آن روز،كارى نابجاست .

25-در تمام كارهايش،فرمانبردار خدا باشد.و بر اين امر،وسيلۀ قياس مضمرى او را تشويق كرده است كه صغراى آن،عبارت: فانّ...سواها ،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر كارى كه برتر از ديگر كارها باشد،بايد بدان پايبند شود و آن را بر ديگر كارها مقدّم بدارد.

26-نفسش را در راه عبادت بفريبد،از آن رو كه روش نفس پيروى از هوا و همسويى با طبيعت است پس شايسته آن است كه آن را گاهى با وعدۀ خوب دادن و گاهى با ترساندن از خواستۀ خود به چيز ديگرى بفريبند،و گاهى هم به وسيلۀ مشاهدۀ كسانى كه زيردست اويند، يعنى آن كسانى كه مهيّا براى عبادتند،و گاهى هم با سرزنش نفس بر اين كه او در برابر خدا كوتاهى مى‌كند.امّا اگر نفس راه بندگى را پيمود، سزاوار است كه با مدارا-بدون اجبار بر عبادت-رفتار شود،زيرا اجبار باعث افسردگى و بريدن است،همان طورى كه سرور رسولان(صلی الله علیه و آله) فرموده است:«براستى كه اين دين،ژرف و پر محتواست،با مدارا در آن وارد شو،و نفست را به عبادت خدا به زور وادار نكن،زيرا كسى كه در اثر سرعت خسته و مانده است نه مسافت را پيموده و نه براى خود،مركبى باقى

مى‌گذارد» ⁽¹⁾بلكه به هنگام گذشت و نشاط نفس،آن را به عبادت وابدارد،مگر در عبادت واجب كه سهل انگارى در آن جايز نيست .

27-او را از اين كه مرگش فرا رسد در حالى كه از پروردگارش گريزان باشد،بر حذر داشته است.كلمۀ آبق گريزان را به اعتبار سرباز زدن وى از امر و نهى الهى در پى دنيا،استعاره آورده است.

28-از همدمى با بدان دورى كند،و از آن كار به وسيلۀ قياس مضمرى بر حذر داشته است كه صغراى آن جملۀ فان الشّرّ بالشّرّ ملحق است،يعنى از آن رو كه براى تو نيز هم چون ديگر مردم رفيق بد،شرّى خواهد بود،زيرا رفيق دنباله‌رو،رفيق است.و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر چيزى كه براى تو چنان پيامدى داشته باشد،نبايد آن را انجام دهى.

29-بزرگداشت و تعظيم خداوند و محبّت دوستان و اوليايش را در خود جمع كند كه اين دو،اصولى به هم پيوسته‌اند.

30-از خشم بپرهيزد،و او را با اين عبارت از خشم برحذر داشته است:

« فانّه... تا آخر».و خشم از آن جهت سپاه شيطان است كه از جمله چيزهايى است كه شيطان را بر قلب انسان وارد مى‌كند و از اين راه زمام اختيار او را به دست مى‌گيرد و در اختياردارى او هم چون پادشاهى مى‌گردد كه با سپاهى بزرگ وارد شهر شود،و اين عبارت صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر آنچه،اين خصوصيّت را داشته باشد،بايد از آن دورى جست و توفيق به دست خداست.

69-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به سهل بن حنيف كه از طرف وى حاكم مدينه بود،در مورد

اشاره

گروهى از مردم آن جا كه به معاويه پيوسته بودند.

أَمَّا بَعْدُ- فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالاً مِمَّنْ قِبَلَكَ يَتَسَلَّلُونَ إِلَى؟مُعَاوِيَةَ؟- فَلاَ تَأْسَفْ عَلَى مَا يَفُوتُكَ مِنْ عَدَدِهِمْ- وَ يَذْهَبُ عَنْكَ مِنْ مَدَدِهِمْ- فَكَفَى لَهُمْ غَيّاً- وَ لَكَ مِنْهُمْ شَافِياً فِرَارُهُمْ مِنَ الْهُدَى وَ الْحَقِّ- وَ إِيضَاعُهُمْ إِلَى الْعَمَى وَ الْجَهْلِ- فَإِنَّمَا هُمْ أَهْلُ دُنْيَا مُقْبِلُونَ عَلَيْهَا وَ مُهْطِعُونَ إِلَيْهَا- وَ قَدْ عَرَفُوا الْعَدْلَ وَ رَأَوْهُ وَ سَمِعُوهُ وَ وَعَوْهُ- وَ عَلِمُوا أَنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا فِي الْحَقِّ أُسْوَةٌ- فَهَرَبُوا إِلَى الْأَثَرَةِ- فَبُعْداً لَهُمْ وَ سُحْقاً- إِنَّهُمْ وَ اللَّهِ لَمْ يَنْفِرُوا مِنْ جَوْرٍ- وَ لَمْ يَلْحَقُوا بِعَدْلٍ- وَ إِنَّا لَنَطْمَعُ فِي هَذَا الْأَمْرِ أَنْ يُذَلِّلَ اللَّهُ لَنَا صَعْبَهُ- وَ يُسَهِّلَ لَنَا حَزْنَهُ «إِنْ شاءَ اللّهُ» وَ السَّلاَمُ

لغات

تسلل:يك به يك رفتن ايضاع:شتافتن.الاهطاع،نيز به همان معناست اثرة:خودبينى،خود رأى بودن

ترجمه

«اما بعد اطلاع يافته‌ام،افرادى از مردم آن جا به معاويه مى‌پيوندند،نسبت به از دست دادن آنان و كاستى يارى آنها از تو،افسرده مباش،همين خود براى گمراهى آنها و شفا يافتن تو از آنها بس است.آنها از هدايت و رستگارى گريزان و به سمت گمراهى و جهالت شتابانند،آنان به دنيا علاقمند هستند،از آن روست كه بدان روآورده و به طرف آن مى‌تازند،آنان عدل و داد را درك كردند،ديدند،شنيدند

و در گوش گرفتند و دانستند كه پيش ما همۀ مردم،به طور برابر از حق برخوردارند، با اين حال به سمت نابرابرى و اين كه حقى را به خود اختصاص دهند،گريختند، خداوند آنها را از رحمتش دور كند و نابودشان سازد.

به خدا قسم كه آنها از ظلم و ستم فرار نكرده و به عدل و داد نپيوسته‌اند،و ما اميدواريم در امر خلافت كه خداوند دشواريش را براى ما آسان و ناهموارى‌اش را بر ما هموار سازد،اگر به تمام اينها ارادۀ خدا و مصلحت تعلق بگيرد،و السلام ».

شرح

عبارت: اما بعد...معاويه ،اطلاع از آگاهى خود به جريان كار آنهاست.

و عبارت: فلا تأسف...مددهم ،نوعى دلدارى از سوى امام(علیه السلام)به سهل است به خاطر از دست دادن افراد مدينه و كمك ايشان.و در عبارت: فكفى...العدل ، از تأسف بر فرار و دورى افرادى از مردم مدينه،سخن را به ذكر عيبهايشان،در دو قياس مضمر كشانده است كه صغراى قياس اول همان جملۀ:فكفى...

الجهل است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر كسى كه آن طور باشد، جاى تأسف ندارد.كلمۀ:فرار فاعل كفى است،كلمات: غيا ، شافيا تميزند .

صغراى قياس دوّم،جملۀ: و انّما هم اهل الدنيا ،است.يعنى،چون روش آنها چنين بود،از عدالت نزد ما با خبر بودند،و مى‌دانستند كه مردم در نزد ما به طور مساوى از حق برخوردارند،به سمت اختصاص دادن حقى براى خود و استبدادى كه نزد معاويه بود،فرار كردند.و كبراى مقدر آن نيز چنين است:و هر كس كه داراى چنان حالتى است،تأسّف بر او روا نيست.و از آن رو، امام(علیه السلام)آنها را به دورى از رحمت خدا و هلاكت،نفرين كرده است،كلمات:

بعدا و سحقا .مصادرى هستند كه براى نفرين وضع شده‌اند .

آن گاه امام(علیه السلام)،سوگند ياد كرده كه آنان از ظلم و جور وى،فرار نكرده و به عدل و داد معاويه نپيوسته‌اند،تا مطلب خود را-در مورد حالات اين مردم كه به

خاطر چه چيز منحصرا از امام فاصله گرفته‌اند-تأكيد نمايد.

سرانجام،او را بر آنچه از خداوند آرزو دارد،يعنى آسان ساختن دشوارى امر خلافت بر ايشان و هموار سازى ناهمواريها-به خواست خدا-اميدوار ساخته است.

70-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به منذر بن جارود عبدى كه در پاره‌اى از وظايف خويش

اشاره

خيانت كرده بود.

:أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ صَلاَحَ أَبِيكَ غَرَّنِي مِنْكَ- وَ ظَنَنْتُ أَنَّكَ تَتَّبِعُ هَدْيَهُ- وَ تَسْلُكُ سَبِيلَهُ- فَإِذَا أَنْتَ فِيمَا رُقِّيَ إِلَيَّ عَنْكَ لاَ تَدَعُ لِهَوَاكَ انْقِيَاداً- وَ لاَ تُبْقِي لِآخِرَتِكَ عَتَاداً- تَعْمُرُ دُنْيَاكَ بِخَرَابِ آخِرَتِكَ- وَ تَصِلُ عَشِيرَتَكَ بِقَطِيعَةِ دِينِكَ- وَ لَئِنْ كَانَ مَا بَلَغَنِي عَنْكَ حَقّاً- لَجَمَلُ أَهْلِكَ وَ شِسْعُ نَعْلِكَ خَيْرٌ مِنْكَ- وَ مَنْ كَانَ بِصِفَتِكَ فَلَيْسَ بِأَهْلٍ أَنْ يُسَدَّ بِهِ ثَغْرٌ- أَوْ يُنْفَذَ بِهِ أَمْرٌ أَوْ يُعْلَى لَهُ قَدْرٌ- أَوْ يُشْرَكَ فِي أَمَانَةٍ أَوْ يُؤْمَنَ عَلَى جِبَايَةٍ- فَأَقْبِلْ إِلَيَّ حِينَ يَصِلُ إِلَيْكَ كِتَابِي هَذَا «إِنْ شاءَ اللّهُ»

لغات

عتاد:آذوقه،توشه شسع:بند وسط دو انگشت در كفشهاى عربى

ترجمه

«اما بعد،درستكارى پدرت مرا فريفت و گمان بردم تو هم در راستى پيرو او هستى و راه او را مى‌روى و يك مرتبه،به من خبر دادند كه در پيروى از هوا و هوس،قيد و بندى نمى‌شناسى و توشه‌اى براى آخرتت نمى‌گذارى دنيايت را به قيمت ويرانى آخرتت آباد مى‌كنى و به بهاى بريدن از دينت به خويشاوندانت مى‌پيوندى.براستى اگر آنچه از تو براى من نقل كرده‌اند راست باشد،شتر اهلت و بند كفشت از تو بهترند،و هر كه به سان تو باشد شايستگى ندارد كه مرزى به وسيلۀ او محافظت شود،و يا كارى توسط او انجام گيرد و يا منزلتى برايش قائل شوند و يا

او را در امانت شركت دهند و يا به منظور جلوگيرى از خيانتى بگمارندش،وقتى كه اين نامه به دستت-به خواست خدا-رسيد نزد من بيا ».

شرح

سيد رضى مى‌گويد:اين منذر همان كسى است كه امير مؤمنان(علیه السلام)در بارۀ او فرموده است:به دو سمت خود زياد نگاه مى‌كند،و در دو برد يمانى خود با تكبّر راه مى‌رود و غبار كفشش را با فوت كردن مى‌زدايد .

محور سخن اين نامه سرزنش وى به خاطر خيانتش مى‌باشد .علت فريب خوردن خود را كه همان مقايسه با درستى پدرش-جارود عبدى-بيان كرده است،در اين جهت كه او هم راه درست پدرش را پى مى‌گيرد .آن گاه چهار مورد جدايى وى از پدرش را به طور مشخص،خاطرنشان كرده است:

1-پيروى او از هواى نفسش در هر چيزى كه او را رهنمود باشد.

2-غفلت او از اعمال شايسته كه براى عالم آخرتش اهميّت دارد.

3-دنيايش را بدانچه كه باعث ويرانى خانۀ آخرت است،يعنى استفاده از مال حرام،آباد مى‌سازد.

4-به بهاى گسستن از دينش با خويشان خود مى‌پيوندد.

در هر دو جملۀ همسان،رعايت سجع را فرموده است .آن گاه شروع به سرزنش و حكم به كاستى و حقارت وى نموده است،بدين ترتيب كه اگر آنچه را به وى نسبت داده‌اند.راست باشد،شتر اهل او،و بند كفشش بر او رجحان دارند.و اين شتر اهل از جمله چيزهايى است كه در خوارى و پستى ضرب المثل است،و اصل اين مثل به طورى كه نقل كرده‌اند.آن است كه شترى از آن پدر قبيله‌اى بود،به ارث به افراد قبيله رسيد،هر كدام از آنها افسار آن را به راه مقصود خودش مى‌كشيد و از آن استفاده مى‌كرد،و اين حيوان ذليل و خوار دست آنها بود.سپس در زمينۀ توبيخ و سرزنش نسبت به هر كس كه ويژگى او را داشته باشد،

چنين حكم كرده است كه او براى تصدّى كارى كه مورد نظر والى است، شايستگى ندارد.و در هر چهار جمله همسان سجع متوازى را رعايت كرده است،كلمات: قدر ،در برابر، امر ،و خيانت در مقابل امانت ،آمده است ،و اين كه امام(علیه السلام)فرموده است:«يا در امانت شركت دهند»از آن جهت است كه خلفاء از طرف خداوند در روى زمين امينند،بنا بر اين آنان به هر كسى كه از طرف خود سرپرستى جايى را واگذار مى‌كنند،در حقيقت او را شريك امانت خود كرده‌اند.

عبارت: ا و يؤمن على خيانته يعنى در حالى كه تو خيانتكارى،زيرا كلمۀ على مفيد حالت و كيفيّت است.و پس از سرزنش،به منظور بركنار ساختن او را به نزد خود طلبيده است.

آنچه را كه سيد رضى-كه خدايش بيامرزد-در بارۀ معرفى امير مؤمنان(علیه السلام)از منذر نقل كرده است كنايه از خودخواهى منذر است.

التفل في الشراك ،زدودن گرد و غبار از روى كفش است و اين عبارت مناسب با نامه است چون مشتمل بر نكوهش و مذمت است.توفيق در دست خداست.

71-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به عبد اللّه بن عباس.

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ لَسْتَ بِسَابِقٍ أَجَلَكَ- وَ لاَ مَرْزُوقٍ مَا لَيْسَ لَكَ- وَ اعْلَمْ بِأَنَّ الدَّهْرَ يَوْمَانِ- يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ- وَ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ دُوَلٍ- فَمَا كَانَ مِنْهَا لَكَ أَتَاكَ عَلَى ضَعْفِكَ- وَ مَا كَانَ مِنْهَا عَلَيْكَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِكَ

ترجمه

«امّا بعد،تو پيش از فرا رسيدن اجل نمى‌ميرى،و آنچه روزى نشده،به تو نمى‌رسد.و بدان كه روزگار دو روز است:يك روز به سود تو و روزى به زيان تو.

براستى كه دنيا خانه‌اى است كه دست به دست مى‌گردد،پس آنچه از دنيا به سود تو باشد به تو مى‌رسد اگر چه ناتوان باشى،و از آنچه به ضرر تو است هر چه نيرومند باشى نيز نمى‌توانى جلوگيرى كنى .»

شرح

اين بخش از نامه‌هاى امام(علیه السلام)موعظه است.و در اين موعظه چند نكته را خاطرنشان ساخته است:

1-پيش از فرا رسيدن اجل نمى‌ميرد.چون اجل همان وقت معينى است كه خداوند مى‌داند زيدى در آن وقت مى‌ميرد،و امكان ندارد،زيد،پيش از آن بميرد،زيرا لازمۀ آن تبديل علم خداوند به جهل است و آن هم غير ممكن است.

2-آنچه را كه روزى او نشده،به او نمى‌دهند:يعنى آنچه را كه خداوند مى‌داند

كه روزى وى نيست محال است كه نصيب او بشود،به همان دليلى كه بيان كرديم .

3-به وى آگاهى داده است كه روزگار دو روز است:روزى كه به سود اوست و آن روزى است كه منافعى چون لذّت و كمالات دارد،و روزى كه به زيان اوست و آن روزى است كه براى او زيانهايى همچون درد و گرفتارى و پيامدهاى آن را همراه دارد.و همين است معناى اين كه دنيا خانه‌اى است كه دست به دست مى‌گردد،همان طورى كه خداوند متعال فرموده است: «تِلْكَ الْأَيّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النّاسِ» ⁽¹⁾.

4-او را آگاه ساخته است بر اين كه آنچه از خوبى دنيا سهم او باشد با همۀ ناتوانى‌اش هر چند چيز گرانى باشد به او مى‌دهند،به خاطر اين كه از علم خداوند گذاشته است كه به او برسد و همچنين آنچه از شر دنيا به او مربوط باشد،هر چند توانمند باشد،نمى‌تواند آن را از خود دفع كند.از ناتوانى و توانايى ياد كرده است تا بفهماند كه تمامى امور و همۀ روزيها مربوط به مدبّر داناست،اوست كه تمام اينها را افاضه مى‌كند و به وجود آورندۀ وسائل همه و ناظم وجود تمامى اينها اوست،قسمت كنندۀ كمالات و بخشندۀ كمال خير و يا شر به كسى به مقدار استعدادش،اوست گاهى موجود زنده‌اى ناتوان است در صورتى كه روزى فراوان نصيبش مى‌گردد.و همين ناتوانى‌اش يكى از اسباب زمينه‌ساز براى زيادى روزيش مى‌شود،و به عكس گاهى نيرومند است امّا همين نيرومندى يكى از وسايل محروميتش مى‌گردد.و خداوند ما فوق همه است و بر همگان احاطه دارد و او روزى دهنده و بسيار تواناست.

72-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به معاويه.

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي عَلَى التَّرَدُّدِ فِي جَوَابِكَ- وَ الاِسْتِمَاعِ إِلَى كِتَابِكَ- لَمُوَهِّنٌ رَأْيِي وَ مُخَطِّئٌ فِرَاسَتِي- وَ إِنَّكَ إِذْ تُحَاوِلُنِي الْأُمُورَ- وَ تُرَاجِعُنِي السُّطُورَ- كَالْمُسْتَثْقِلِ النَّائِمِ تَكْذِبُهُ أَحْلاَمُهُ- وَ الْمُتَحَيِّرِ الْقَائِمِ يَبْهَظُهُ مَقَامُهُ- لاَ يَدْرِي أَ لَهُ مَا يَأْتِي أَمْ عَلَيْهِ- وَ لَسْتَ بِهِ غَيْرَ أَنَّهُ بِكَ شَبِيهٌ- وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَوْ لاَ بَعْضُ الاِسْتِبْقَاءِ- لَوَصَلَتْ إِلَيْكَ مِنِّي قَوَارِعُ تَقْرَعُ الْعَظْمَ- وَ تَهْلِسُ اللَّحْمَ- وَ اعْلَمْ أَنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ ثَبَّطَكَ- عَنْ أَنْ تُرَاجِعَ أَحْسَنَ أُمُورِكَ- وَ تَأْذَنَ لِمَقَالِ نَصِيحَتِكَ

لغات

موهن:تضعيف كننده بهظه:آن را سنگين كرد قوارع:سختى‌ها تهلس اللحم:گوشت را بزدايد،آن را آب كند و به لاغرى انجامد ثبّطه عن كذا:او را از فلان كار بازداشت

ترجمه

«امّا بعد،من با پياپى پاسخ گفتن به تو و گوش دادن به نامه‌ات،رأى و انديشۀ خويش را سست مى‌گردانم و زيركى و تيز فهمى خود را گرفتار اشتباه و خطا مى‌كنم.و تو در آن موقع كه از من با زرنگى چيزهايى مى‌طلبى و نامه‌هايى براى گرفتن جواب مى‌فرستى به كسى مى‌مانى كه در خواب سنگينى فرو رفته و خوابهاى پريشان مى‌بيند و نيز به آدم سرگردانى مى‌مانى كه آن قدر از سرگردانى ايستاده كه

ايستادن او را بيچاره كرده است،نمى‌داند آنچه پيش مى‌آيد آيا به سود اوست يا به زيانش.تو مانند او نيستى بلكه او به سان توست ⁽¹⁾و سوگند به خدا اگر[بنا به مصالحى]نمى‌خواستم تو بمانى چنان ضربات كوبنده‌اى از جانب من دريافت مى‌كردى كه استخوانت را درهم مى‌شكست و گوشتت را آب مى‌كرد و بدان كه شيطان تو را از بازگشت به كارهاى نيك و گوش دادن به سخن كسى كه تو را پند مى‌دهد باز مى‌دارد ».

شرح

محور اين بخش از نامه‌هاى امام(علیه السلام)بر زشتى و سرزنش معاويه است.

عبارت: امّا بعد...فراستى ،يعنى من انديشه و زيركى و هوشمندى‌ام را در بارۀ تو تضعيف و سست مى‌كنم،براى اين كه ظنّ قوى دارم كه نامه‌نگارى و پاسخ به تو بى‌فايده است .آن گاه وى را در مقصود خود يعنى فرمانروايى شام،و در فريبكارى‌اش كه امام(علیه السلام)امر خلافت را پس از خود به او بسپارد،و نامه‌نگاريهايش را در اين مورد،به رؤياى كسى كه در خواب سنگينى فرو رفته باشد تشبيه كرده است.كلمۀ: السّطور منصوب به حذف حرف جرّ[منصوب به نزع خافض]-حرف جر:فى،و يا باء-است.و با جملۀ تكذبه احلامه ،به وجه شبه اشاره فرموده است.مقصود امام(علیه السلام)اين است كه خيالبافيها و آرزوهاى معاويه براى رسيدن به خلافت،توسط او،خيالات بى‌اساسى است كه از غلبۀ نادانى سرچشمه گرفته،به سان رؤياى دروغينى كه شخص غرق در خواب مى‌بيند و هنگامى كه از خواب بيدار مى‌شود،اثرى از آنها وجود ندارد،و هم چنين او را به شخص سرگردانى كه در يكجا ايستاده تشبيه نموده است،و

به وجه شبه آن با عبارت: يبهظه...عليه اشاره كرده،با اين توضيح كه معاويه در امر خلافت بسيار كوشا بود امّا در راه به دست آوردن آن سرگردان،و چون علم به نتيجۀ تلاش خود نداشت و نمى‌دانست كه نتيجه كارش خوب است،يابد، بى‌باكانه در پى آن مى‌رفت،همانند شخص ايستادۀ سرگردان در يك كار كه از ايستادن زياد،خسته شده و نمى‌داند كه چرا ايستاده است.

آن گاه امام(علیه السلام)به اين مقدار از تشبيه براى معاويه راضى نشده،بلكه از باب مبالغه در غفلت و سرگردانى معاويه و فرو رفتن او در لاك خويش، مى‌گويد: «و لست به» يعنى تو همانند او نيستى و او در شباهت نسبت به تو اصل نيست بلكه او شبيه تو است،يعنى براستى تو در اين تشبيه اصل مى‌باشى .

سپس،سوگند ياد كرده است كه اگر نبود بعضى جهاتى كه بنا بر آنها مى‌خواهم تو بمانى،يعنى براى ملاحظه پاره‌اى مصلحتها نبود هر آينه ضربات كوبنده[از طرف امام(علیه السلام)]به او مى‌رسيد كه مقصود از آن سختيهاى جنگ است،و اين كه سختيهاى آن استخوان را درهم مى‌شكند و گوشت را مى‌زدايد،كنايه آورده از شدّت و سختى جنگ .

آن گاه به عنوان سرزنش به او خبر داده كه شيطان او را از بازگشت به كارهاى نيك،يعنى سر در خط فرمان امام(علیه السلام)نهادن و ترك فتنه و آشوب و همچنين از اين كه به سخن پندآميز گوش فرا دهد مانع شده است و اين سخن نوعى فراخواندن معاويه است به اين اعمال كه وى به دليل وسوسه و منع شيطان تركشان كرده است.توفيق در دست خداست.

73-از پيمان نامه‌هاى امام(علیه السلام)كه براى قبيله ربيعه و مردم يمن نوشته و از روى دستنوشت

اشاره

هشام بن كلبى نقل شده است.

هَذَا مَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ؟الْيَمَنِ؟- حَاضِرُهَا وَ بَادِيهَا- وَ؟رَبِيعَةُ؟ حَاضِرُهَا وَ بَادِيهَا- أَنَّهُمْ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ يَدْعُونَ إِلَيْهِ- وَ يَأْمُرُونَ بِهِ وَ يُجِيبُونَ مَنْ دَعَا إِلَيْهِ وَ أَمَرَ بِهِ- لاَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً- وَ لاَ يَرْضَوْنَ بِهِ بَدَلاً- وَ أَنَّهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَى مَنْ خَالَفَ ذَلِكَ وَ تَرَكَهُ- أَنْصَارٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ- دَعْوَتُهُمْ وَاحِدَةٌ- لاَ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ لِمَعْتَبَةِ عَاتِبٍ- وَ لاَ لِغَضَبِ غَاضِبٍ- وَ لاَ لاِسْتِذْلاَلِ قَوْمٍ قَوْماً- وَ لاَ لِمَسَبَّةِ قَوْمٍ قَوْماً- عَلَى ذَلِكَ شَاهِدُهُمْ وَ غَائِبُهُمْ- وَ حَلِيمُهُمْ وَ سَفِيهُهُمْ وَ عَالِمُهُمْ وَ جَاهِلُهُمْ- ثُمَّ إِنَّ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ عَهْدَ اللَّهِ وَ مِيثَاقَهُ- إِنَّ عَهْدَ اللَّهِ كَانَ مَسْئُولاً- وَ كَتَبَ؟عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ؟

لغت

حلف:پيمان

ترجمه

«اين پيمانى است كه مردم يمن چه يكجانشين و چه صحراگردشان و اهل قبيله ربيعه چه يكجانشين و چه صحراگردشان بر سر آن توافق كردند كه همگى به سوى كتاب خدا دعوت كنند و مطابق آن امر نمايند و سخن كسى را كه آنان را به كتاب خدا دعوت كند و بر اساس آن امر نمايد بپذيرند و آن را در مقابل بهايى نفروشند و به عوض كردن آن راضى نشوند و ديگر اين كه در برابر مخالف و فروگذارندۀ آن همدست و يار و ياور يكديگر باشند،دعوتشان همسو و يكى باشد،

به خاطر سرزنش ملامتگر و يا خشم خشمگيرنده نيز به جهت خوار ساختن گروهى،گروه ديگر را و دشنام دادن جمعى به جمع ديگر پيمانشان را نشكنند،به اين پيمان‌نامه،حاضر و غايب،دانا و كم خرد،پخته و نادانشان پايبند هستند.

و آنگهى با اين عهدنامه،عهد و پيمان خدا بر آنها استوار گشت،و البته از پيمان خدا مؤاخذه مى‌شوند.و اين پيمان‌نامه را على بن ابى طالب نوشت ».

شرح

در اين عهدنامه چند نكته به شرح زير است:

1-كلمۀ هذا ،مبتدا و ما،موصول و صفت براى مبتدا و انّهم... ،خبر مبتدا است و ممكن است كلمۀ هذا مبتدا و جملۀ ما اجتمع عليه خبر آن و انّهم تفسير ⁽¹⁾براى هذا،باشد،گويا كسى گفته است كه آنان بر سر چه چيز با هم متحد و هم‌پيمان شده‌اند؟در پاسخ گفته شده است:بر اساس كتاب خدا آنان اجتماع و توافق كرده‌اند. على كتاب اللّه خبر براى انّهم است،و جملۀ يدعون حال،و هم عامل و متعلّق جار و مجرور[اليه]مى‌باشد.و حاضر(يكجانشينى) و بادى صحراگرد از مردم يمن و هم چنين از قبيله ربيعه مى‌باشد.

2-عبارت: لا يشترون به ثمنا كنايه از پايبندى و عمل ايشان به قرآن است .

3-جمله: و انّهم يد واحد ،يعنى در برابر مخالفان قرآن،يار و ياور يكديگرند.نام يد دست را از باب اطلاق نام سبب بر مسبّب به طور مجاز بر شخص كم‌كار اطلاق كرده است،و كلمۀ: انصار خبر دوّم براى انّ و بعضهم خبر براى انصار است .

4-عبارت و لا لاستذلال قوم قوما يعنى،بدان جهت كه قبيلۀ ديگر،افراد قوم و قبيله آنان را خوار شمرده و يا دشنام داده است،پيمان شكنى نمى‌كنند.

و بعضى عبارت را:لمشيئة قوم قوما نقل كرده‌اند،يعنى براى ارادت گروهى به گروه ديگر .

و در روايتى آمده است:كتب على بن ابو طالب،و همين روايت[ابو،با واو]از قول امام(علیه السلام)مشهور است،و جهتش آن است كه امام(علیه السلام)اين كنيه [ابو طالب]را علم،به منزلۀ يك لفظ محسوب داشته كه اعراب آن تغيير نمى‌كند.

74-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)در آغاز بيعت مردم با آن بزرگوار،آن را واقدى در كتاب

اشاره

جمل نقل كرده است:

⁽¹⁾ :مِنْ عَبْدِ اللَّهِ؟عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟- إِلَى؟مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ؟- أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ عَلِمْتَ إِعْذَارِي فِيكُمْ- وَ إِعْرَاضِي عَنْكُمْ- حَتَّى كَانَ مَا لاَ بُدَّ مِنْهُ وَ لاَ دَفْعَ لَهُ- وَ الْحَدِيثُ طَوِيلٌ وَ الْكَلاَمُ كَثِيرٌ- وَ قَدْ أَدْبَرَ مَا أَدْبَرَ- وَ أَقْبَلَ مَا أَقْبَلَ- فَبَايِعْ مَنْ قِبَلَكَ- وَ أَقْبِلْ إِلَيَّ فِي وَفْدٍ مِنْ أَصْحَابِكَ

لغت

وفد:گروهى كه بر سلطان وارد شوند.

ترجمه

«از بندۀ خدا،على،امير مؤمنان به معاوية بن ابى سفيان:امّا بعد عذر مرا در مورد خود و دورى كردنم را از شما،مى‌دانى.به هر حال اتفاقى افتاد كه چاره‌اى از آن نبود[قتل عثمان]و جلوگيرى از آن امكان نداشت،داستان طولانى و سخن فراوان است.روگرداند آن كه روگرداند و آمد آن كه آمد،بنا بر اين از كسانى كه نزد تو هستند بيعت بگير،و خود نيز با گروهى از يارانت نزد من بيا».

شرح

نخست امام(علیه السلام)،عذر خود را در مورد ايشان نزد خداى متعال بيان داشته، يعنى عذر خود را اظهار نموده است.توضيح آن كه كوشش خود را در نصيحت عثمان اولا،و در يارى بنى اميه نسبت به دفاع از وى ثانيا،و روى‌گردانى‌اش از ايشان پس از نوميدى از نصيحت پذيرى عثمان و ناتوانى امام(علیه السلام)از يارى و دفاع از وى،تا اين كه شد آنچه كه ناگزير بايد بشود،و جلوگيرى از آن برايش غير ممكن بود.آن گاه مى‌فرمايد:داستان طولانى و سخن فراوان است،در بارۀ سرگذشت امام و از طرف او حرف زياد است.

عبارت و قد ادبر...اقبل احتمال دارد[جمله خبريه باشد]كه جهت اطلاع به معاويه آمده كه بعضى از مردم،مانند طلحه و زبير و پيروانشان از وى روگرداندند،و بعضى از مردم به او روآوردند،و احتمال دارد كه جملۀ انشايى باشد يعنى كسانى در جمع روگردانان از من،و افرادى در گروه روآورندگان بر من وارد شدند .سپس او را امر كرده است تا از طرف وى از مردم بيعت بگيرد و نزد آن حضرت برود.و احتمال دارد كه ضمير در عبارت:فيكم و عنكم،خطاب به معاويه و ساير مسلمانان از راه پرخاش و گله باشد،يعنى با اين كه تو فهميدى من عذر شما را پذيرفتم و گنهكاران شما را مجازات نكردم،و بر خطاى شما چشم پوشيدم تا آنجا كه حوادثى چون خروج طلحه و زبير و پيروانشان اتّفاق افتاد و چاره‌اى هم جز وقوع آن حوادث نسبت به ايشان[يعنى قلع و قمع آنها] نبود و جلوگيرى از آن هم ممكن نبود،و داستان در بارۀ آنان طولانى و سخن در مورد شبهۀ ايشان فراوان است.و رفتند آنهايى كه بايد بروند يعنى اين خروج كنندگان،و آمدند كسانى كه بايد بيايند و تمام سخن درست و بجاست[يعنى آنچه را كه امام(علیه السلام)فرموده صحيح و بجاست].و خداوند داناتر است.

75-از جمله سفارشهاى امام(علیه السلام)به عبد اللّه بن عباس هنگامى كه او را در بصره به جاى خود

اشاره

گمارد.

:سَعِ النَّاسَ بِوَجْهِكَ وَ مَجْلِسِكَ وَ حُكْمِكَ- وَ إِيَّاكَ وَ الْغَضَبَ فَإِنَّهُ طَيْرَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ- وَ اعْلَمْ أَنَّ مَا قَرَّبَكَ مِنَ اللَّهِ يُبَاعِدُكَ مِنَ النَّارِ- وَ مَا بَاعَدَكَ مِنَ اللَّهِ يُقَرِّبُكَ مِنَ النَّارِ

لغات

طيره بر وزن فعله:از طيران در مورد سبكى و آنچه بى‌قرار است به كار برده مى‌شود،و طيره از تطيّر به معناى ناميمون بودن نيز آمده است.

ترجمه

«در برخورد با مردم و مجالست و حكومت خود گشاده‌رو باش،مبادا به خشم خدا رفتار كنى زيرا آن از كم خردى و از اعمال شيطان است،و بدان كه هر آنچه تو را به خدا نزديك كند از آتش دورت مى‌كند،و آنچه از خدا دورت سازد تو را به آتش نزديك مى‌كند ».

شرح

امام(علیه السلام)ابن عبّاس را به چند فضيلت اخلاقى امر كرده است :

1-با مردم گشاده‌رو باشد.مقصودش از آن،خوش برخوردى و گشاده‌رويى است و همنشينى،كنايه از فروتنى و حكم و داورى،كنايه از دادگرى است،زيرا دادگرى شامل تمام مردم مى‌شود،اما ستمكارى،تنگنايى است كه

همه كس آن را پذيرا نيست.

2-او را از خشم برحذر داشته است،اين خود دستور به داشتن فضيلت پايدارى و بردبارى است.و او را با عبارت: فانّه طيرة من الشّيطان از خشم برحذر داشته است،يعنى[خشم در اثر]سبك مغزى است كه از شيطان ريشه مى‌گيرد،و يا از صفاتى است كه مردم،صاحب آن را ناميمون و ناپسند مى‌شمارند.خشم را به شيطان نسبت داده است تا از آن دورى كنند،البته مقصود خشم بى‌مورد است و اين عبارت صغراى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چه آن طور باشد دورى از آن لازم است .

آن گاه امام(علیه السلام)او را بر آنچه باعث نزديكى وى به خدا،و در نتيجه باعث دورى او از آتش جهنم مى‌گردد،وادار ساخته است،و همچنين از آنچه كه او را از خداوند دور مى‌كند و در نتيجه باعث نزديكى وى به آتش دوزخ است برحذر داشته است.و اين هر دو قسمت عبارت صغرا براى دو قياس مضمرى هستند كه كبراى مقدّر نخستين قياس چنين است:و هر چه باعث دورى تو از آتش دوزخ است بايد بدان پايبند باشى،و كبراى مقدّر قياس دوم نيز چنين است و هر آنچه باعث نزديكى تو به آتش دوزخ است بايد از آن دورى كنى.توفيق به دست خداست .

76-ايضا از جمله سفارشهاى امام(علیه السلام)به عبد اللّه بن عباس موقعى كه او را براى اتمام حجت

اشاره

به جانب خوارج فرستاد.

:لاَ تُخَاصِمْهُمْ؟بِالْقُرْآنِ؟- فَإِنَّ؟الْقُرْآنَ؟ حَمَّالٌ ذُو وُجُوهٍ- تَقُولُ وَ يَقُولُونَ...وَ لَكِنْ حَاجِجْهُمْ بِالسُّنَّةِ- فَإِنَّهُمْ لَنْ يَجِدُوا عَنْهَا مَحِيصاً

لغت

محيص:راه انحراف

ترجمه

«با آنان به وسيلۀ قرآن بحث و مناظره نكن،زيرا قرآن تأويلات و معانى مختلفى دارد،تو يك چيز مى‌گويى و آنها چيز ديگر،بلكه با سنت پيامبر(صلی الله علیه و آله) سخن بگو زيرا آنان راه گريزى از سنت ندارند ».

شرح

امام(علیه السلام)،ابن عباس را از احتجاج به قرآن با خوارج منع كرده است،و بر اين مطلب به وسيلۀ قياس مضمرى او را توجه داده است كه صغراى آن: فان القرآن...و يقولون است،يعنى:آياتى كه به وسيلۀ آنها با ايشان احتجاج مى‌كنى ممكن است صراحت در مقصود نداشته باشند،بلكه اين آيات،ظاهرى دارند و تأويلهاى احتمالى چندى كه ممكن است در مقام جدل،دستاويز آنان قرار بگيرد،و كبراى مقدّر آن چنين است:و هر چيزى كه آن چنان باشد،در بحث و

گفتگوى با آنان به نتيجه نمى‌رسد.آن گاه دستور داده است تا به سنّت با ايشان استدلال كند،و بر اين مطلب به وسيلۀ قياس مضمرى توجّه داده است كه صغراى آن عبارت:

فانهم لا يجدون عنها معدلا است،از آن رو كه سنّت،صراحت در مقصود دارد مانند حديث نبوى«جنگ با تو يا على جنگ با من است» ⁽¹⁾و امثال آن.و كبراى مقدّر چنين است:و هر آنچه كه خوارج راه گريز از آن نداشته باشند، براى استدلال با آنها بهتر است.ما،قبلا به مجادله و مناظرۀ ابن عباس با خوارج اشاره كرده‌ايم.

77-از نامه‌هاى امام(علیه السلام)در پاسخ ابو موسى اشعرى در بارۀ حكمين،اين نامه را

اشاره

سعيد بن يحيى اموى در كتاب المغازى نقل كرده است.

فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ تَغَيَّرَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ حَظِّهِمْ- فَمَالُوا مَعَ الدُّنْيَا وَ نَطَقُوا بِالْهَوَى- وَ إِنِّي نَزَلْتُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْزِلاً مُعْجِباً- اجْتَمَعَ بِهِ أَقْوَامٌ أَعْجَبَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ- وَ أَنَا أُدَاوِي مِنْهُمْ قَرْحاً أَخَافُ أَنْ يَكُونَ عَلَقاً- وَ لَيْسَ رَجُلٌ فَاعْلَمْ أَحْرَصَ عَلَى جَمَاعَةِ أُمَّةِ؟مُحَمَّدٍ ص؟- وَ أُلْفَتِهَا مِنِّي- أَبْتَغِي بِذَلِكَ حُسْنَ الثَّوَابِ وَ كَرَمَ الْمَآبِ- وَ سَأَفِي بِالَّذِي وَأَيْتُ عَلَى نَفْسِي- وَ إِنْ تَغَيَّرْتَ عَنْ صَالِحِ مَا فَارَقْتَنِي عَلَيْهِ- فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِيَ مِنَ الْعَقْلِ وَ التَّجْرِبَةِ- وَ إِنِّي لَأَعْبَدُ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ بِبَاطِلٍ- وَ أَنْ أُفْسِدَ أَمْراً قَدْ أَصْلَحَهُ اللَّهُ- فَدَعْ مَا لاَ تَعْرِفُ- فَإِنَّ شِرَارَ النَّاسِ طَائِرُونَ إِلَيْكَ بِأَقَاوِيلِ السُّوءِ

لغات

علق:خون بسته وأيت:وعده دادم أعبد:انكار مى‌كنم

ترجمه

«چه بسيارى از مردم كه از بهره‌هاى زياد خود بى‌نصيب ماندند،پس رو به دنيا آوردند و از روى هواى نفس سخن گفتند،و من در امر خلافت به جاى شگفت‌آورى رسيده‌ام كه در آنجا گروههايى گرد آمده‌اند كه هواى نفس آنها را به خودبينى واداشته است،و من زخمى از آنها را معالجه مى‌كنم كه مى‌ترسم به خون بسته تبديل شود.

پس بدان كه هيچ مردى بر سر و سامان دادن كار امّت محمد(صلی الله علیه و آله)و ايجاد محبّت و دوستى ما بين آنان مشتاق‌تر از من نيست،و من بدين وسيله پاداش خوب و نتيجۀ نيكو خواستارم،و بزودى به آنچه بر عهده گرفته‌ام وفا خواهم كرد،اگر چه تو از آن وضع شايسته كه به هنگام جدايى از من داشتى برگردى،زيرا بدبخت آن كسى است كه از سود عقل و تجربه‌اى كه در اختيار دارد،بهره نگيرد،و من از كسى كه بيهوده سخن گويد بيزارم و از اين كه كارى را كه خداوند سامان داده و اصلاح كرده است بر هم بزنم روى گردانم.پس تو هم آنچه را نمى‌دانى ترك كن زيرا بدكاران با سخنان ناروا به جانب تو مى‌شتابند ».

شرح

عبارت: فانّ الناس...حظّهم ،يعنى بهره‌اى كه ديانت و هدايت سزاوار آنان بود.و عبارت: فمالوا...الهوى ،توضيحى براى انواع دگرگونيهاى آنهاست.و عبارت: و انّى نزلت من هذا الامر يعنى:در امر خلافت به موضع عجيبى رسيده‌ام،همان حالتى كه كار امام(علیه السلام)با يارانش بدان‌جا منتهى شد،و جاى تعجّب نسبت به عمل آنان شد كه چگونه به قبول حكميّت،مجبور گشتند و تن به صلح دادند و ديگر رويدادها.

و جملۀ: اجتمع به اقوام صفت براى منزل است،يعنى:اين جايگاهى كه از امر خلافت دارم كه گروههايى با من همفكر و هم‌انديشه شدند،امّا هواى نفس و افكارشان آنان را به خودپسندى كشاند و كار را تباه كردند،و من زخم آنها را معالجه مى‌كنم.و كلمۀ: قرح استعاره است از اين كه اجتماع آنان بر حكميّت سبب خرابى وضع وى شده است.و لفظ مداواة استعاره براى كوشش وى در اصلاح آنان است.و بعضى،ادارى،نقل كرده‌اند.و هم چنين كلمۀ علق استعاره براى ترس از نابسامانى كار آنان نسبت به امام(علیه السلام)است .

و عبارت: و ليس رجل احرص منه على الفة امّة محمد(صلی الله علیه و آله) يعنى نسبت به هدف مورد نظر كسى علاقه‌مندتر از امام(علیه السلام)وجود ندارد.

و جملۀ: فاعلم ،معترضۀ خوبى ميان كلمه ليس و خبر آن است،و كلمۀ رجل ،هر چند كه مفرد نكرده است،چون در سياق نفى است-همان طورى كه در اصول فقه ثابت شده-افادۀ عموم مى‌كند .

آن گاه امام(علیه السلام)اعلام كرده است كه آنچه را كه از شرط صلح-مطابق آنچه كه پيش آمده است-بر اساس تعهدى كه كرده،بزودى وفا خواهد كرد و اشعرى را بر نگون بختى تهديد كرده است در صورتى كه از وضع مناسبى كه هنگام جدايى از وى داشته يعنى پايبندى به داورى كتاب خدا و رويگردانى از هواى نفس،و دورى از فريب همدمى بدكاران،دگرگون شود.و نگون بخت را امام(علیه السلام)به كسى تفسير كرده است كه از سود عقل و تجربه‌اش بهره نگيرد،بدين وسيله اشاره دارد بر اين كه اگر او گول بخورد و يا به سمت ديگرى تغيير جهت دهد،خود را از بهرۀ عقل و پيشينۀ تجربه‌اش محروم ساخته و در نتيجه پيوسته نگون‌بخت ساخته است .

آن گاه به ابو موسى هشدار داده است كه او[امام(علیه السلام)]از سخن بيهوده،و از تباه ساختن كارى كه خداوند اصلاح كرده است يعنى امر دين،بيزار است،تا بدان وسيله از خشم امام(علیه السلام)برحذر شده و به درستى و راستى و حفظ جانب خدايى در بارۀ او پايبند گردد،و اين مطلب را با سخنى ديگر تأكيد فرموده است:

فدع ما لا تعرف ،يعنى در داورى نسبت به اين قضيه و ايجاد شبهه خوددارى كن.

و مقصود امام(علیه السلام)از عبارت:فانّ شرار الناس،عمرو بن عاص و امثال اوست كه با القاى وسوسه‌ها و شبهات دروغين يعنى همان سخنان ناپسند به جانب او مى‌شتابند.

78-از جمله نامه‌هاى امام(علیه السلام)به سران لشكرها موقعى كه به خلافت رسيد.

اشاره

:أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ- أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ الْحَقَّ فَاشْتَرَوْهُ- وَ أَخَذُوهُمْ بِالْبَاطِلِ فَاقْتَدَوْهُ

ترجمه

«اما بعد،نابودى و هلاكت پيشينيان شما از آن جهت بود كه مردم را از حق خود بازداشتند،و مردم هم آن را فروختند،و ديگر اين كه مردم را به باطل واداشتند و آنان نيز از آن پيروى كردند».

شرح

امام(علیه السلام)فرماندهان را از بازداشتن افراد خود،از حق و رفتار به باطل با آنان برحذر داشته است و خاطرنشان كرده است كه همين امر باعث نابودى همگنان پيشين ايشان بوده است.

عبارت: فاشتروه يعنى مردم حق را فروختند و در عوض،چون آنان را از حق بازداشتند به جاى حق باطل را گرفتند،مانند سخن خداى تعالى: «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» ⁽¹⁾و همچنين عبارت: و اخذوهم بالباطل ،يعنى فرمانروايان پيشين با مردم بر باطل رفتار كردند،آنان نيز از باطل پيروى نمودند،يعنى از باطل پيروى كردند،و

راه كسانى را رفتند كه آنها را به آن برده بودند.مانند قول خداى تعالى: «فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ» ⁽¹⁾.توفيق از جانب خداست.

بخش نامه‌ها،وصيتها و پيمان نامه‌ها پايان گرفت خدا را چنان كه سزاوار اوست سپاس مى‌گوييم.

بخش برگزيده‌اى از حكمتها به ضميمۀ پاسخهاى امير مؤمنان(علیه السلام)

اشاره

به پرسشها و سخنان كوتاهى كه در بارۀ ديگر هدفها بيان فرموده است:

1-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

كُنْ فِي الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ- لاَ ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ وَ لاَ ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ

ترجمه

«در هنگام فتنه و آشوب هم چون كرّه شتر نر دو ساله كه مادرش كرّه ديگرى را شير مى‌دهد باش،كه نه پشتى دارد تا بر او سوار شوند،و نه پستانى تا از او شير بدوشند ».

شرح

ابن اللّبون ،كرّه شترى است كه دو سالش تمام و وارد سال سوّم شده است،مادر چنين كرّه شترى غالبا كره ديگرى مى‌زايد كه شيرخواره است.

امام(علیه السلام)ياران خود را امر كرده است تا در هنگام فتنه و آشوب هم چون، ابن اللّبون،باشند و با عبارت: لا ظهر... به وجه شبه اشاره كرده،و مقصود آن است كه در زمان فتنه،گمنام،ناتوان و كم ثروت باشند تا براى كمك به ستمگران به جان و به مال شايستگى نداشته باشند و از آنان در فتنه و آشوب استفاده نكنند،همان طورى كه بچه شتر دو ساله نه با گرده‌اش فايده مى‌رساند و نه با

شيرش.كلمۀ:ظهر مبتدا است و خبر آن محذوف و تقدير،له مى‌باشد،و جملۀ يركب ،عطف بر جمله قبل است،و بعضى[يركب]به نصب روايت كرده‌اند،و هم‌چنين جملۀ فيحلب ،كه منصوب به آن مقدره در جواب نفى مى‌باشند.

2-بيست و يك سخن از سخنان مربوط به ادب و ترغيب بر مكارم

اشاره

اخلاق به شرح زير:

أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ- وَ رَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ كَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ- وَ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَيْهَا لِسَانَهُ وَ الْبُخْلُ عَارٌ وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ- وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ- وَ الْمُقِلُّ غَرِيبٌ فِي بَلْدَتِهِ وَ الْعَجْزُ آفَةٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ- وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ وَ نِعْمَ الْقَرِينُ الرِّضَا- وَ الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ- وَ الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ وَ صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ- وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ- وَ الاِحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ(الْمُسَالَمَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ)وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ- وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ- وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِي عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ فِي آجِلِهِمْ

ترجمه

«خود را خوار كرد آن كه طمع را پيشه ساخت.

تن به ذلت داد،هر كه گرفتارى خود را ابراز كرد.

در نزد خود بى‌ارزش است آن كه زبانش را فرمانرواى خود ساخته است.

تنگ‌نظرى ننگ،و ترسو بودن كاستى است.

تنگدستى شخص زيرك را از بيان دليل و برهانش لال مى‌كند.

تهى‌دست در ديار خود غريب است.

ناتوانى بلا است.

بردبارى و استقامت،دلاورى و پارسايى سرمايه و دارايى است.

پرهيزگارى به منزلۀ سپر است.

خوشنودى به قضاى الهى،همدمى نيكوست.

دانش ميراثى ارزشمند است.

آداب پسنديده،زيورهايى تازه و كهنگى ناپذيرند.

انديشۀ آدمى،آيينه‌اى صاف است.

سينۀ عاقل گنجينۀ راز اوست.

گشاده‌رويى دام دوستى است.

تحمل ناملايمات پوشندۀ عيبهاست(صلح و سازش،باعث نهان ساختن عيبهاست) هر كه از خود راضى باشد،خشم‌گيرندۀ بر او بسيار است.

صدقه دارويى مفيد و شفابخش است.

كردار بندگان خدا،در آخرت مقابل چشمانشان قرار مى‌گيرد ».

شرح

اوّل-خود را خوار كرد،آن كه طمع را پيشه ساخت.اين سخن جهت برحذر ساختن از طمع است كه مخالف فضيلت قناعت مى‌باشد،با يادآورى پيامدهاى طمع،از قبيل خوار ساختن و پست كردن خود.توضيح آن كه چشم طمع داشتن به مال ديگران،باعث نيازمندى بديشان و كرنش در برابر آنهاست، و اين خود انگيزۀ پستى در نظر آنان،و افتادن از چشم آنهاست،صفت استشعار را استعاره براى پيوستگى و مباشرت طمع،نسبت به قلب آدمى همانند لباس زير كه مباشر و پيوسته به جسم است .

دوم-تن به ذلّت داد،آن كه گرفتارى خود را ابراز كرد.و اين سخن نيز،به منظور برحذر داشتن انسان از شكايت بردن از تهى‌دستى و گرفتارى‌اش به نزد مردم است،به وسيلۀ يادآورى تن در دادن به ذلّت و خوارى كه در پى دارد .

سوم:در نزد خود بى‌ارزش است،آن كه زبانش را فرمانرواى خود ساخته است.اين سخن دور كنندۀ انسان از پرحرفى بدون فكر و مراجعه به عقل است، چون اين عمل دليل بر پستى و بى‌ارزشى انسان در نزد خويشتن است،امّا در

دنيا پر حرفى گاهى باعث نابودى مى‌شود،و به همين اشاره دارد سخن شاعر كه مى‌گويد:

احفظ لسانك ايّها الانسان لا يلدغنّك انّه ثعبان

كم فى المقابر من قتيل لسانه كانت تهاب لقاءه الاقران ⁽¹⁾

و امّا در آخرت،به دليل حديث نبوى:«آيا چيزى جز محصول زبان مردم، باعث به رو در افتادن آنان در آتش دوزخ است» ⁽²⁾.و هيچ ذلّتى براى انسان بالاتر از هلاكت وى نيست.

واژۀ تأمير(فرمانروا ساختن)،را استعاره آورده است براى مسلّط كردن زبان آدمى،بر آنچه باعث آزار روح است،بدون توجه به آنها،چنان كه گويى مجبور به گفتن آنها شده است .

چهارم-تنگ‌نظرى ننگ است توضيح آن كه اين صفت پست،دورى گزيدن از فضيلت بزرگوارى و بخشندگى است،به هر اندازه كه انسان براى بخشندگى و بزرگوارى قابل ستايش است،به همان اندازه به خاطر خوى پست تنگ‌نظرى سزاوار نكوهش است .

پنجم-ترسو بودن،كاستى است،زيرا ترس،همان مرحله تفريط از فضيلت دلاورى است كه ريشۀ كمالات نفسانى مى‌باشد،بنا بر اين نوعى كاستى و فرومايگى است .

ششم-تنگدستى شخص زيرك را از بيان برهانش لال مى‌سازد.از آن رو كه تنگدستى باعث احساس شديد ذلّت،گرفتگى،سستى و خجلت از ديگران در نفس انسانى مى‌شود.و ريشۀ تمام اينها،تصوّر ناتوانى و انديشۀ كمبود-به

دليل نداشتن ثروت-در برابر دشمنان است،در نتيجه-هر چند كه تنگدست، زيرك و هوشيار باشد-حالت ترس و عجز از سخن گفتن در او به وجود مى‌آيد.

با ملاحظۀ شباهت چنين كسى با گنگ و لال،صفت گنگى را استعاره براى او آورده است .

هفتم-تهيدست در شهر خود غريب است.كلمۀ:غريب را از نظر بى‌توجّهى مردم به او و كمى ياران و دوستان-به دليل تهيدستى‌اش-استعاره آورده است،چه تهيدست به سان غريبى است كه كسى او را نمى‌شناسد .

هشتم:ناتوانى بلا است.كلمۀ العجز لفظ مهملى است كه احتمال دارد منظور ناتوانى جسمى باشد يعنى ناتوانى بر دخل و تصرّفات بدنى از كارهايى كه بايد توان انجام آنها را داشته باشد،و ممكن است مقصود ناتوانى روحى،يعنى ناتوانى در برابر هواى نفس و جلوگيرى از آن باشد.نوع اوّل،بلاى جسمانى و كمبود در آن است،و دوّمى،بلا و نقصى در عقل و هوش است .

نهم-بردبارى دلاورى است،بردبارى فضيلتى از شاخه‌هاى پاكدامنى و تعريف آن چنين است ايستادگى در برابر هواى نفس تا انسان را به سمت لذّتهاى ناروا سوق ندهد.يعنى مبارزه با نفس امّاره كه لازمه‌اش داشتن فضيلت شجاعت است،از اين رو حمل كلمۀ: الشّجاعه بر كلمۀ الصبر حمل لازم بر ملزوم به شمار مى‌آيد .

دهم-پارسايى سرمايه و دارايى است،پارسايى فضيلتى وابسته به پاكدامنى است.در تعريف آن گفته‌اند:خوددارى نفس از متاع و خوشيهاى دنياست و چون مالدارى در عرف مردم عبارت است از بى‌نيازى و فزونى ثروت، به خاطر شباهت پارسايى به بى‌نيازى حاصل از ثروت،كلمۀ ثروت را استعاره براى پارسايى آورده است از آن رو كه هر دو باعث بى‌نيازى مى‌باشند .

يازدهم-پرهيزگارى سپر است،حقيقت پرهيزگارى عبارت است از

پايبندى به كارهاى خوب و از اين رو لفظ الجنّة را استعاره آورده است كه پارسايى نيز همانند سپر انسان را از عذاب خدا در آخرت و از بزرگترين گرفتاريها در دنيا نگه مى‌دارد،چنان كه با سپر و ديگر سلاحها نگهدارى مى‌شود .

دوازدهم-خوشنودى به قضاى الهى همدمى نيكوست.قبلا روشن شد كه خوشنودى به قضاى الهى،و آنچه مقدّر باشد،خود درى بزرگ از درهاى بهشت، و از جمله نتايج صفات پسنديده است.بديهى است كه چنين چيزى در دنيا و آخرت همدمى نيكوست .

سيزدهم-دانش ميراثى ارزشمند است،علم و آگاهى فضيلت نفس عاقله و بالاترين كمالى است كه مورد توجه است،و به همين جهت ميراث ارزشمند دانشمندان بلكه ارزشمندترين ميراث و دستاورد است.مقصود امام(علیه السلام)وراثت معنوى است چنان كه در قرآن آمده است: «فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ» ⁽¹⁾،يعنى دانش و حكمت .

چهاردهم-آداب پسنديده،زيورهاى تازه و كهنگى ناپذيرند.مقصود امام(علیه السلام)آداب شرعى و اخلاقى پسنديده است،كلمۀ الحلل و المجدّدة را استعاره آورده است به اعتبار زينت دائمى انسان به وسيلۀ آداب،و تازگى شوكت و زيبايى رضاى روحش در طول زمان،با رعايت آنها و بروز آثار نيك،آداب نيك، مانند زيورهايى كه پيوسته صاحب زيور را تازه و با طراوت نشان مى‌دهد .

پانزدهم-انديشۀ آدمى آينه‌اى صاف است،گاهى مقصود از فكر،همان نيروى انديشه،و گاهى-به طور مطلق-حركت نيروى فكرى،به هر صورتى كه باشد،و گاهى هم معناى ديگرى مورد نظر است.اما در اين جا منظور همان نيروى فكرى است.كلمۀ: المرآة يعنى آينه،را استعاره آورده است از آن جهت كه

نيروى انديشه وقتى كه در پى مطالب تصورى و يا تصديقى برمى‌آيد و آنها را در مى‌يابد و عكس‌بردارى مى‌كند،چنان است كه در آينه صورت اشيايى كه برابر آن قرار مى‌گيرد،مى‌افتد .

شانزدهم-سينۀ عاقل گنجينۀ راز اوست.عبارت صندوق السّر ،را استعاره از سينه آورده است،از آن رو كه سينه هم چون صندوق،محتواى خود را نگهدارى مى‌كند.و اين عبارت در حقيقت،دستورى براى انسان است،تا راز خود را پنهان دارد،و با آوردن كلمۀ عاقل او را وادار و تشويق كرده است.گويا فرموده باشد:خردمند كسى است كه سينۀ خود را گنجينۀ راز و نگهبان آن قرار دهد .

هفدهم-گشاده‌رويى دام دوستى است.كلمه الحبالة يعنى دام را استعارۀ از گشاده‌رويى آورده است از آن رو كه انسان بدان وسيله مردم را جلب كرده و دلشان را براى دوستى و محبّت خود به دست مى‌آورد،مانند،دام شكارچى كه پرنده را با آن صيد مى‌كند .

هيجدهم-تحمّل ناملايمات،پوشندۀ عيبهاست،مقصود امام(علیه السلام)تحمّل سختى و اذيّت از طرف دوستان و ساير مردم است كه خود فضيلت بزرگى از شاخه‌هاى شجاعت مى‌باشد.عبارت:قبر العيوب را به اعتبار اين كه عيبهاى شخصى را در نزد مردم مى‌پوشاند،استعاره آورده است،همان طورى كه قبر لاشۀ مرده را كه در داخل آن قرار گيرد،مى‌پوشاند .

سيّد ⁽¹⁾رحمت خدا بر او باد-فرموده است:بعضى گفته‌اند،امام(علیه السلام)در تعبير از اين مطلب اين چنين نيز فرموده است: المسالمة خباء العيوب ،يعنى صلح و آشتى پنهان ساختن عيبهاست.

جوهرى ⁽¹⁾مى‌گويد: خباء مفرد است و جمع آن اخبيه خانه‌اى است از كرك و يا پشم نه از مو كه بر دو،يا سه عمود و يا بيشتر استوار مى‌باشد.

صلح و مسالمت فضيلتى از شاخه‌هاى پاكدامنى است،كلمۀ:خباء را استعاره از مسالمت آورده است از آن رو كه اين فضيلت باعث جلب محبّت و هم چون خانه پوششى براى عيبهاست و مستلزم آن است كه زبان مردم از عيبجويى بسته و خاموش باشد.اين مطلب كه صلح و مسالمت لازمه‌اش عيب‌پوشى است،در صورتى ثابت مى‌شود كه مى‌بينيم،نقيض آن-يعنى، ستيزه‌جويى و سازش نكردن-با طغيان طبيعت افراد بر عيبجويى،و اظهار معايب،به منظور توهين و سرزنش همراه است .

نوزدهم-هر كه از خود راضى باشد،خشم‌گيرنده بر او بسيار است.و اين مطلب به دو جهت است:يكى آن كه شخص از خودراضى،معتقد است كه از ديگران كاملتر است و به ديگران با چشم كاستى مى‌نگرد،و حقوق ديگران را ادا نمى‌كند،در نتيجه افراد زيادى نسبت به او خشم مى‌گيرند.دوم اين كه:با اعتقاد بر برترى خود نسبت به ديگران خود را بيش از اندازه تصوّر مى‌كند در صورتى كه ديگران او را در حدّ و مقدار خودش مى‌بينند،به اين ترتيب خرده‌گيران و خشمگينان بر او،روزافزون مى‌گردند .

بيستم:صدقه دارويى مفيد و شفابخش است.عنوان داروى مفيد و شفا بخش را استعاره براى صدقه آورده است،از آن رو كه صدقه همانند دارو است،امّا در دنيا به دليل حديث نبوى(صلی الله علیه و آله):«بيمارانتان را با صدقه به درمان برسانيد» ⁽²⁾و راز مطلب آن است كه صدقه باعث جلب همّتها و همسويى دلها

بر محبّت صدقه دهنده و گرايش به خداوند پاك در برطرف ساختن ناراحتيها از وى به منظور بقاى اوست،بنا بر اين صدقه در اين جهت هم چون دارويى شفا بخش است.و اما در آخرت از آن رو كه صدقه وسيله‌اى،براى رفع گرفتاريهاى اخروى است،همان طورى كه قبلا توضيح داده شد .

بيست و يكم-اعمال بندگان خدا در آخرت جلو چشمانشان قرار مى‌گيرد يعنى آشكارا در برابر چشمانشان قرار مى‌گيرد،و راز مطلب همان است كه قبلا روشن شد،نفوس مردم تا وقتى كه در دنياست،هم نقش خوبى و هم بدى دارد،لكن در پوششهايى از اشكال جسمانى و موانعى كه از درك واقعيّتها وجود دارد،امّا وقتى كه اين پوششها با جدايى از دنيا به يك طرف روند،تمام امور روشن مى‌شود،و در نتيجه،هر كار خوبى را كه انجام داده و زمينۀ هر كار بدى را كه داشته است،در مى‌يابد،همان طورى كه خداوند متعال فرموده است: «فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» ⁽¹⁾و همين طور آيۀ «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً» ⁽²⁾

3-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اِعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ يَنْظُرُ بِشَحْمٍ وَ يَتَكَلَّمُ بِلَحْمٍ- وَ يَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ يَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ

ترجمه

«در مورد اين انسان در شگفت باشيد كه به وسيلۀ پيهى[چشم]مى‌بيند و با گوشتى[زبان]سخن مى‌گويد،و به وسيلۀ استخوانى[گوش]مى‌شنود،و از شكافى نفس مى‌كشد».

شرح

امام(علیه السلام)به ظرافت آفرينش انسان،نسبت به برخى از رازهاى حكمت خدا در بارۀ آن توجه داده است،و هدف نهايى آن حضرت استدلال بر حكمت آفريدگار و هستى‌بخش انسان بوده است و چهار مورد از موارد توجه و بيدارى را يادآورى كرده است كه عبارتند از ابزار ديدن،سخن گفتن،شنيدن،و نفس كشيدن،و اين موارد را به خصوص يادآورى كرده است،از آن رو كه اينها با همۀ ناچيزيشان در هستى انسان با تمام بزرگى و مقام بلندى كه در ميان مخلوقات دارد،ضرورت دارند،و هستى انسان وابسته به آنهاست،تا اين كه جاى تعجب و هوشيارى نسبت به آفريدگار دانا باشد،و مقصود امام(علیه السلام)همان چيزى است كه به وسيله آن ديدن انجام مى‌گيرد،همان مادۀ نرمى كه در اصطلاح پزشكان تخم، ناميده مى‌شود،و يا همان زجاجيه چشم است،زيرا چشم از هفت پرده و سه نوع مادۀ نرم تشكيل شده و هر كدام نام مخصوصى دارند.و مقصود امام(علیه السلام)از گوشت،زبان است زيرا زبان گوشت سفيد نرمى آميخته به موى‌رگهاى كوچك فراوانى است كه خون در آنها جريان دارد و از اين رو به رنگ سرخ مى‌نمايد و زير زبان موى‌رگها و رگها و عصبهاى زيادى موجود است و در زير دو دهانه وجود دارد كه آب دهان از آنها جارى مى‌شود كه اين دو دهانه به گوشت غدّه‌اى نرمى مى‌رسد كه در بن آن قرار گرفته به نام مولد لعاب و به وسيلۀ همين دو دهانه است كه زبان و پيرامون آن به طور طبيعى تر و تازه است.و مقصود امام(علیه السلام)از استخوانى كه به وسيلۀ آن صداها را مى‌شنود،همان استخوانى است كه به آن،حجرى مى‌گويند،استخوانى سخت كه در مجراى گوش با پيچ و خمهاى زيادى قرار گرفته و همان طور ادامه مى‌يابد تا مى‌رسد به عصبى كه از دماغ خارج مى‌شود و جايى كه مركز جريان روحى حامل قوۀ شنوايى است،و مقصود امام(علیه السلام)از خرم (شكاف)سوراخ بينى است.

در تمام اين موارد و نظاير اينها چه در بدن انسان و چه در ساير حيوانات،

عبرتى است براى كسى كه در صدد عبرت گرفتن است،و كمال گواهى به وجود آفريدگار حكيم آنهاست.و هر كسى كه در اجزاى بدن انسان دقت كند،دلايلى از حكمت خداوندى را مشاهده مى‌كند كه انديشۀ انسان مات و مبهوت،و عقل حيران و سرگردان مى‌شود.

امام صادق(علیه السلام)آيۀ مباركه: «وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً» ⁽¹⁾را قرائت فرمود،آن گاه گفت:چگونه ناتوان و ضعيف نباشد كه به وسيله يك پيه مى‌بيند،و با استخوانى مى‌شنود و توسط گوشتى سخن مى‌گويد؟در چهار مورد امام(علیه السلام)رعايت سجع متوازى را نيز كرده است.

4-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا عَلَى أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَيْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ

ترجمه

«هر گاه دنيا به كسى روآورد نيكيهاى ديگران را به او عاريه مى‌دهد و هرگاه از وى روى برگرداند نيكيهاى خودش را نيز از او مى‌ستاند ».

شرح

مقصود امام(علیه السلام)آن است كه هرگاه دنيا براى فراهم آوردن وسايل خوشبختى دنيوى،با جاه و مال بر گروهى روآور شود،مردم به آنها توجّه پيدا مى‌كنند و به خاطر علاقه و دلبستگى به دنيا،با هر وسيلۀ ممكن به ايشان نزديك مى‌شوند،و اينان در نظر مردم خوب جلوه مى‌كنند،در نتيجه اوصاف خوبى را كه در ديگران است-هر چند كه در حقيقت آن طور نيستند-براى آنها به عاريه مى‌گيرند،به طورى كه نادان را به داشتن علم،و اسرافكار را به داشتن سخاوت،و

بى‌باك را به دلاورى،مى‌ستايند،و هم‌چنين،آدم پررو و بى‌حيا را به داشتن ظرفيّت و خوش‌خويى معرّفى مى‌كنند.و چه بسا كه روآوردن دنيا به ايشان نيز باعث آمادگى آنها براى كسب كمالات نفسانى و ملكات برجسته‌اى مى‌گردد كه -هر چند آنان قبلا شايستگى براى هيچ يك از اينها را نداشتند-اين كمالات صفات خوبى براى افراد پيش از آنها بوده است.

و احتمال دارد كه مقصود از اين نيكوييها،خوبيهاى دنيوى از قبيل مركب سوارى،لباس،شكوه و حسن سياست و تدبير باشد،و اين مطلب روشنى است.عاريه بودن اينها نيز به اعتبار ناپايدارى اينهاست.و هم‌چنين وقتى كه دنيا -بر حسب فراهم آمدن وسايل بدبختى-بر گروهى پشت كند،در برابر چشم مردم بد جلوه كنند،به طورى كه اگر فردى از آنها داراى فضيلتى هم باشد،مردم آن فضيلت را انكار و او را بر خلاف آن معرّفى كنند،اگر در دنيا پارسا باشد،او را به ريا و سمعه ⁽¹⁾نسبت دهند،و اگر خوش‌خوى باشد به سبكى و بى‌حيايى معرّفى كنند،و اگر شجاع و دلير باشد او را به بى‌باكى و ديوانگى نسبت دهند.و اين برگشت دنياست كه در حقيقت خوبيهاى خود را از آنان سلب كرده است،چه بسا كه بدين وسيله شخص داراى فضيلت آمادۀ رها كردن و يك سو نهادن فضيلت شود و متخلّق به خوبى مخالف آن گردد،به حدى كه به طور كلى فضيلت از او رخت بربندد.

5-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ- وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُمْ

ترجمه

«با مردم چنان رفتار كنيد كه اگر در آن حال مرديد،بر شما بگريند،و اگر زنده مانديد،علاقمند به معاشرت با شما باشند ».

شرح

امام(علیه السلام)بدين وسيله بر خوشرفتارى و معاشرت با اخلاق پسنديده با مردم سفارش كرده است،و عبارت:ان متّم...كنايه از همان است،زيرا از لوازم خوشرفتارى آدم اهل معاشرت دلسوزى ديگران به او در زندگى و به هنگام نيازمندى او،و گريه آنان پس از مرگ اوست.جملۀ شرطيّه در محل نصب صفت مخالطه است.

6-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّكَ- فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْهِ

ترجمه

«هر گاه بر دشمنت مسلّط شدى،عفو و گذشت از او را،شكر و سپاس نعمت قدرتى بدان كه نسبت به او يافته‌اى ».

شرح

اين عبارت توجه دادن به فضيلت گذشت است،و امام(علیه السلام)با اين بيان كه گذشت،سپاسگزارى به خاطر توانمندى مى‌باشد.يعنى لازمۀ شكر نعمت قدرت،گذشت و بخشش است،بر اين فضيلت دعوت كرده است،توضيح آن كه دست يافتن بر دشمن،نعمتى از طرف خداست كه سپاس بر آن،و ايمان و خضوع در برابر خدا را مى‌طلبد.و لازمۀ سپاس و ايمان نرم‌دلى و فرونشاندن آتش خشم است و به دنبال آن عفو و گذشت.به اين ترتيب گذشت را جاى سپاس قرار داده است از آنجا كه اين دو لازم و ملزومند.و چون شكر واجب است،عفو و گذشت نيز لازم است.

7-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اكْتِسَابِ الْإِخْوَانِ- وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ

ترجمه

«ناتوانترين مردم كسى است كه از يافتن دوستان،ناتوان باشد،و ناتوانتر از او كسى است كه ياران به دست آورده را از دست بدهد ».

شرح

اخوان،جمع اخو است مانند خربان كه جمع خرب است،مقصود دوستان صميمى است.و در عبارت،ترغيبى بر اخلاق پسنديده است،زيرا دوستان جز با اخلاق كريمه فراهم نيايند.و امام(علیه السلام)فرد ناتوان از دوستيابى را از آن رو ناتوانترين مردم،دانسته است كه دوستيابى،نه به صرف نيروى بدنى نياز دارد و نه به اعمال نيروى عقلى،بلكه تنها به اخلاق خوب و حسن رفتار و برخورد با گشاده‌رويى و چهرۀ باز،نيازمند است.و اين امور هم در بيشتر مردم،طبيعى و آسانترين كار براى آنهاست،بنا بر اين كسى كه از اينها ناتوان باشد،ناتوانترين فرد بر انجام كارهاست.و اين كه امام(علیه السلام)آن كسى را كه دوستى داشته و بعد از دست داده،ناتوانترين شخص شمرده است از آن روست كه دوستيابى ناگزير زحمتى براى شخص دارد،امّا كسى كه دوستى،فراهم آورده است،ديگر نيازى به اين مقدار زحمت نيز ندارد،بنا بر اين،نگهدارى دوستان آسانتر است از دوستيابى، پس كسى كه دوستان را از دست مى‌دهد،به خاطر ناتوانى در نگهدارى از چيزى كه آسانترين كارهاست،از كسى كه در دوستيابى ناتوان است،ناتوانتر مى‌باشد.

اگر كسى اشكال كند كه امام فرمود:كسى كه دوستان را از دست بدهد، ناتوانتر از ناتوانترين مردم است،بنا بر اين ناتوانترين مردم[به دليل وجود ناتوان‌تر از خود]ناتوانترين مردم نمى‌شود،اين خلف است در پاسخ مى‌گوييم:لفظ النّاس مطلق است،در صورتى خلف لازم مى‌آمد كه افادۀ عموم مى‌كرد.

8-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

إِذَا وَصَلَتْ إِلَيْكُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ- فَلاَ تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّكْرِ

ترجمه

«هر گاه نعمتهاى تازه‌اى نصيب شما شد،زيادى آن نعمتها را با كم‌سپاسى از خود دور نسازيد ».

شرح

امام(علیه السلام)در اين گفتار توجه داده است،بر اين كه به منظور دوام و بقاى نعمت بايد شكر نعمت را به جاى آورد،و از كم‌سپاسى-به دليل پيامد ناگوار آن-برحذر داشته است بنا بر اين،زنهار به خاطر پيامد كم‌سپاسى است.

لفظ تنفير(حذر داشتن)را به ملاحظۀ شباهت نعمت،به يك گروه پرنده استعاره آورده است،پرندگان به هم پيوسته كه اگر اول آن گروه فرود آيد،آخر آن نيز فرود خواهد آمد.و در اين عبارت اشارتى است بر اين كه دوام شكر و سپاس باعث دوام و زيادت نعمت است،همان طورى كه خداوند متعال فرموده است:

«لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» ⁽¹⁾.

9-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَنْ ضَيَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِيحَ لَهُ الْأَبْعَدُ

ترجمه

«كسى كه خويشاوندان نزديك تركش كنند،كسان بسيار دور،به او خواهند رسيد ».

شرح

يعنى،خداوند مقدّر كرده و اراده‌اش بر اين تعلق گرفته است كه براى

هر چيزى علّت و سببى قرار دهد تا بدان وسيله و با وجود آن سبب،آن چيز ضرورت پيدا كند.چون اكثر وقتها نزديكترين افراد خاندان و فاميل انسان براى منافع و كارهاى لازم او اقدام مى‌كنند،در حكمت خداوندى مقرر نشده است كه جز از طريق آنان سودى عايد انسان شود،بناچار اگر آنها وى را ترك گويند و رها سازند،بايد خداوند كسانى را از افراد بسيار دور و بيگانه مقدّر و معيّن كند تا مصالح و كمك و يارى او را عهده‌دار شوند.

10-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَا كُلُّ مَفْتُونٍ يُعَاتَبُ

ترجمه

«هر گرفتار بلا را نبايد سرزنش كرد ».

شرح

گرفتارى گاهى دينى و گاهى دنيوى و گاهى در هر دو مورد است،و به هر تقدير،گاهى سبب گرفتارى از جانب خود انسان است مانند جهل بسيط و يا جهل مركّب و گاهى به سبب ديگرى است كه مقدّر شده و معلوم و يا نامعلوم مى‌باشد.افرادى به خاطر گرفتاريشان قابل سرزنشند كه وسايل گرفتارى يا مقدارى از آن،از جانب خودشان باشد،مانند گرفتارى به علّت دوستى با بدكاران و نظاير آن.اين در صورتى است كه ما لفظ را به همان معناى ظاهرى‌اش حمل كنيم،و احتمال دارد مقصود امام(علیه السلام)اين باشد:سرزنش با هر گرفتارى،سودمند نيست.

11-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِيرِ حَتَّى يَكُونَ الْحَتْفُ فِي التَّدْبِيرِ

ترجمه

«كارها تابع مقدّراتند،به حدّى كه تدبير و مال انديشى باعث نابودى و

هلاكت مى‌گردد ».

شرح

به خاطر پيروى كارها از تقدير الهى و جريان امور بر طبق قضاى الهى، كلمۀ ذلّ يعنى خوارى،را استعاره آورده است،از آن رو كه انسان از قدر ناآگاه است.امكان دارد از نتايج پيروى امور از مقدّرات اين باشد كه آنچه را شخص ناآگاه مصلحت پنداشته و به تصوّر سود داشتن انجام مى‌دهد همان باعث هلاكت و نابودى وى گردد.

در اين عبارت اشارتى است بر ضرورت استناد كارها به خدا و تكيه نداشتن بر تدبير و دورانديشى،و بريدن از ما سوا و توجه تنها به او.

12-«از امام(علیه السلام)راجع به سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)«غَيِّرُوا الشَّيْبَ وَ لاَ تَشَبَّهُوا؟بِالْيَهُودِ؟ پرسيدند،فرمود:

اشاره

⁽¹⁾ إِنَّمَا قَالَ ص ذَلِكَ وَ الدِّينُ قُلٌّ- فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ- فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ

لغات

نطاق:لباسى كه هنگام پوشيدن به دليل درازى و پهنا روى زمين كشيده مى‌شود.

جران البعير:سينه شتر.

ترجمه

«اين سخن را پيامبر(صلی الله علیه و آله)هنگامى فرمود كه مسلمانان اندك بودند،اما اكنون كه اسلام گسترش يافته و پابرجا شده،هر مردى اختيار خودش را دارد ».

شرح

پيامبر(صلی الله علیه و آله)در آغاز اسلام،به پير مردان مسلمان دستور مى‌داد و آنان را

وادار مى‌كرد كه پيرى خود را تغيير دهند،و از ترك آن برحذر مى‌داشت، به دليل اين كه پيرى شباهت به يهود دارد،زيرا يهوديها اين كار را نمى‌كردند، اين بود كه به رنگ سياه خضاب مى‌كردند،و بعضى گفته‌اند:با حنا خضاب مى‌كردند.هدف اين بود كه كفّار آنها را با چشم توانمندى و جوانى بنگرند،و از آنها بترسند و طمع بر آنها نكنند.از امام(علیه السلام) در زمان خلافتش راجع به آن[خضاب كردن]پرسيدند،امام(علیه السلام)آن را مباح قرار داد نه مستحب،و بر اين مطلب اشاره فرمود كه آن سنّت هنگامى مقرّر شد كه مسلمانان اندك بودند،امّا اكنون كه زيادند و كافران ناتوان شده‌اند،خضاب كردن مباح است،و عبارت:هر مردى اختيار دارد كنايه از همين است.و لفظ:النّطاق را براى عظمت و گستردگى اسلام،استعاره آورده است و كلمۀ «ضرب بالجران» استعاره براى پابرجايى و پايدارى دين به لحاظ شباهت آن به شترى است كه روى زانويش نشسته است.كلمۀ امرؤ مبتدا و ما اختار عطف بر اوست ما مصدريه،و خبر مبتدا محذوف،و در تقدير مقرونان»است مانند اين سخن عربها«كلّ امرء و ضيعته ⁽¹⁾»توفيق از خداست.

13-امام(علیه السلام)در حق كسانى كه از جنگ در خدمت آن حضرت خوددارى

اشاره

كردند فرمود:

فِي الَّذِينَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ- خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ يَنْصُرُوا الْبَاطِلَ

ترجمه

«حق را خوار كردند و به باطل هم كمكى نكردند»

شرح

عبد اللّه بن عمر و گروهى از قاريان،و ديگران مانند ابو موسى اشعرى،و احنف بن قيس در جنگ صفين از آن جمله بودند.و ممكن است كه اين گفتار امام(علیه السلام)اشاره به بينابين بودن درجۀ گمراهى آنان و به منزلۀ بهانه‌اى براى آنها باشد.گويا فرموده باشد:براستى آنها هر چند كه حق را در همراهى ما خوار گذاشتند،باطل را نيز با همراهى دشمنان يارى نكردند.

14-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَنْ جَرَى فِي عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ

ترجمه

«هر كس در پى آرزوى خود شتافت،و عنان مركب آرمانش را رها ساخت اجل او را لرزاند ».

شرح

امام(علیه السلام)با يادآورى از هم گسستن آرزوها به وسيلۀ مرگ،از زياده‌روى در آرزو داشتن برحذر داشته،و كلمۀ عنان را به ملاحظۀ شباهت آرزو به اسب سوارى و لفظ جرى را براى شتافتن در راستاى طول آرزو،و كلمۀ عثار را براى خوددارى از سرعت،استعاره آورده است،به دليل فرا رسيدن مرگ و موانع شتاب از قبيل لغزش دونده در اثر برخورد با مانعى همچون سنگ و غيره.

15-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

أَقِيلُوا ذَوِي الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ- فَمَا يَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلاَّ وَ يَدُ اللَّهِ بِيَدِهِ يَرْفَعُهُ

ترجمه

«از لغزشهاى افراد جوانمرد،چشم‌پوشى كنيد،كه كسى از ايشان نمى‌لغزد مگر آن كه دست خدا به دست اوست و او را بلند مى‌كند ».

شرح

امام(علیه السلام)با يادآورى اين مطلب كه دست خدا به دست جوانمردان است و

آنان را بلند مى‌كند،در مورد،گذشت از لغزشهاى جوانمردان،كه به ندرت لغزش از آنها سر مى‌زند،تشويق كرده است مانند داد و ستد آنان كه ممكن است پشيمان شوند.كلمۀ:«عثرات»را براى خطايى كه از روى بى‌توجّهى از آنان سرزند،و لفظ«يد»را براى عنايت و قدرت خداوندى،استعاره آورده است.و اين كه دست خدا به دست آنهاست و آنان را بلند مى‌كند،كنايه از وابستگيهاى آنان به خدا و جبران حال ايشان است،توضيح آن كه جوانمردى،فضيلت بزرگى است كه باعث جلب توجّه مردم و ميل قلبى و كمك آنان مى‌گردد،بدين ترتيب، خطاكار جوانمرد،براى عنايت خدا،و هم چنين به پاخواستن و جبران لغزش خود،آمادگى پيدا مى‌كند.

16-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

قُرِنَتِ الْهَيْبَةُ بِالْخَيْبَةِ وَ الْحَيَاءُ بِالْحِرْمَانِ- وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ

ترجمه

«ترس قرين زيان،و شرم همراه نوميدى است،و فرصت هم چون ابر گذرا مى‌گذرد،پس فرصتهاى خوب را غنيمت شمريد ».

شرح

مقصود امام(علیه السلام)از هيبت،ترس از طرف مقابل است.بديهى است كه ترس مانع برآورده شدن حاجت و رسيدن به هدف است،چون با روى باز سخن گفته نمى‌شود،و معناى نزديكى ترس با زيان هم همين است و هم چنين،شرم با نااميدى به دليل همراهى شرم با فروگذاردن خواسته و ابراز نكردن آن،اين سخن براى برحذر داشتن از ترس و شرم كه هر دو نكوهيده‌اند،مى‌باشد .

آن گاه به غنيمت شمردن فرصتهاى خوب فرمان داده،يعنى در موقع به دست آمدن فرصت،هر چه زودتر كار را بايد انجام داد.و به وسيلۀ قياس

مضمرى ما را بدين كار واداشته است كه صغراى آن عبارت«فرصت،همانند ابر گذرا مى‌گذرد»است يعنى:براستى فرصت زودگذر است،و كبراى مقدّر آن نيز چنين است:و هر كارى كه آن طور باشد،بايد به سوى آن شتافت و زمان امكان آن را غنيمت شمرد».

17-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

لَنَا حَقٌّ فَإِنْ أُعْطِينَاهُ وَ إِلاَّ رَكِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ- وَ إِنْ طَالَ السُّرَى

ترجمه

«ما حقى داريم،اگر آن را به ما دادند،خواهيم گرفت،و اگر ندادند،بر شتر مشقّت سوار مى‌شويم،اگر چه شبروى دراز باشد ».

شرح

سيّد رضى مى‌گويد:«اين سخن از سخنان لطيف و فصيح امام(علیه السلام) است،و معناى آن چنين است،كه اگر حق ما را ندهند،گرفتار سختى شده و خوار خواهيم بود،توضيح آن كه كلمۀ رديف يعنى كسى كه بر پشت سر ديگرى سوار شود،مانند برده،اسير و كسانى كه همانند آنهاست .» ازهرى،در تهذيب اللّغة از قول قتيبى مى‌گويد: اعجاز الابل :آخرهاى شتر جمع عجز،يعنى مركب ناهموار و سخت،گفته است:معناى سخن امام(علیه السلام)چنين است:اگر ما را از حق خود بازداشتند،به مركب مشقّت سوار مى‌شويم و هر چند طول بكشد،بر آن شكيبا خواهيم بود،و از كسانى كه حق ما را حلال شمرده‌اند،نخواهيم گذشت.آن گاه ازهرى مى‌گويد:مقصود على(علیه السلام) سوارى بر مركب سخت نبوده،بلكه اعجاز شتر را مثل براى عقب ماندن او از حق امامتش و جلو افتادن ديگران از او،آورده است بنا بر اين هدف امام(علیه السلام)اين است كه اگر ما را از حق امامتمان بازداشتند،و از اين حق عقب نگه داشته شديم،در دنبال آن ايستادگى و پايدارى مى‌كنيم،هر چند كه روزگار درازى باشد.

السّرى:حركت در شب.

به نظر من،آن كسى كه هر سه احتمال را نقل كرده نظرش صحيح‌تر و به حقيقت نزديكتر است،زيرا سوار شدن بر پشت سر،محتمل است.خوارى، سختى و عقب افتادن مقام و منزلت باشد و احتمال مى‌رود تمام اينها مورد نظر امام(علیه السلام)باشد.ازهرى بين مثل و كنايه تفاوت نگذاشته است،زيرا سوارى بر پشت سر،كنايه از امور ياد شده است،و همچنين طولانى بودن حركت در شب كنايه از مشقت زياد است،زيرا اين جاى تصور و لازمۀ سير طولانى در شب است،و احتمال دارد كه عبارت امام(علیه السلام)،كنايه باشد،به صورت يك ضرب المثل.

18-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ

ترجمه

«هر كس را كه عملش كند سازد،تبارش او را تند نگرداند ».

شرح

يعنى:هر كس كه عمل شايستۀ خوب نداشته باشد و بدان جهت از مراتب بلند دنيوى و اخروى عقب بماند،بزرگى و شرافت خانوادگى-هر چند كه داراى شرافتى باشد-او را تند نگرداند.كندى عمل،كنايه از نرسيدن او به نيكى است،به دليل نداشتن چيزى از اعمال پاكيزه كه او را به نيكى برساند.امام(علیه السلام) اسراع (تند گرداندن)را در برابر بطؤ (كند ساختن)قرار داده است.

19-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ- وَ التَّنْفِيسُ عَنِ الْمَكْرُوبِ

لغات

ملهوف:ستمديده‌اى كه ياور بطلبد تنفيس:رهايى از غمى كه او را فرا گرفته بود.

ترجمه

«از كفاره‌هاى گناهان،به داد ستمديده رسيدن،و غمگين را شاد گرداندن است ».

شرح

امام(علیه السلام)اين اعمال را از كفاره‌هاى گناهان بزرگ قرار داده از آن رو كه آنها فضيلت بزرگى هستند كه فضيلتهايى همچون شفقت،عدالت،سخاوت،مروّت و نظاير آنها را در پى دارند و بديهى است كه وجود اين خصلتها در آدمى باعث پوشش و محو گناهان و از بين رفتن خصلتهاى بدى مى‌گردند كه از آنها به بديها و گناهان تعبير مى‌شود،چنان كه قبلا به اين مطلب اشاره شد.

20-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

يَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ- وَ أَنْتَ تَعْصِيهِ فَاحْذَرْهُ

ترجمه

«فرزند آدم!هر گاه ديدى پروردگار سبحان نعمتهايش را در پى هم به تو ارزانى مى‌دارد در حالى كه تو نافرمانى او را مى‌كنى،پس برحذر باش و از او بترس ».

شرح

آدمى را از نافرمانى خدا،در حالى كه نعمتهاى الهى پياپى به او مى‌رسد،به وسيلۀ ترس از خدا برحذر داشته است،توضيح آن كه چون سپاس دائمى زمينه‌ساز فزونى نعمت است،ناسپاسى در برابر نعمت،و نافرمانى خداوند كه مستلزم ناسپاسى است،موجب فزونى نيافتن نعمت بلكه زمينه براى كاستى نعمت و نزول بلاست،چنان كه خداى تعالى فرموده است: «وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ» ⁽¹⁾و همين است جاى ترس از خدا.و او،در سخن امام:و انت

واو حاليه است.

21-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِي فَلَتَاتِ لِسَانِهِ- وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ

لغات

فلتة:كارى كه بدون انديشه سر بزند صفحة الوجه:ظاهر چهره

ترجمه

«كسى چيزى را در دل پنهان نمى‌كند مگر اين كه در بين سخنان نينديشيده از رنگ رخساره‌اش آشكار مى‌گردد ».

شرح

چون انسان مطلب مهمى از قبيل دشمنى،كينه و يا دوستى و نظاير اينها را در دل پنهان مى‌دارد و پديده‌هاى زبانى عبارت از نوعى وجود نفسانى و وسيلۀ اظهار آن است،براى شخص ممكن نيست به طور كامل آنچه در دل دارد مخفى نگه دارد،زيرا رعايت اين پنهانكارى تنها براى عقل ميسر است تا بر طبق مصلحتى كه مى‌بيند آن را پنهان دارد،امّا عقل گاهى به يك كار مهم ديگرى سرگرم و از مراقبت بر پنهان داشتن غفلت مى‌ورزد،در نتيجه خيال،آن را از دست عقل مى‌ربايد و در ضمن سخنان بى‌انديشه بر زبان مى‌آورد،و همين طور،چون تصورات و امور نفسانى ريشۀ آثار ظاهرى انسان مانند زردى ترس و سرخى شرم مى‌باشند،بعضى از امور پنهانى را نمى‌شود از آثار ظاهرى در رنگ چشم و صورت جدا كرد،گواه بر اين مطلب تجربه است.

22-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اِمْشِ بِدَائِكَ مَا مَشَى بِكَ

ترجمه

«با دردى كه دارى به سر ببر،تا وقتى كه درد با تو همراه است ».

شرح

در روايتى،ما حملك است،يعنى:تا وقتى كه بيمارى تو را از پا در نياورده و ناتوان نساخته،تحت تأثير بيمارى قرار نگير و از دست او ناتوان مشو،بلكه به صورت افراد تندرست باش.

بعضى گفته‌اند در اين سخن اشارتى است بر پوشيده داشتن بيمارى، چنان كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:«پوشيده داشتن صدقه،بيمارى و مصيبت از جمله گنجهاى نيكوكارى است ⁽¹⁾»و چه بسا فايدۀ آن نوعى تحمّل مشقت و رياضت باشد،و رياضت و تحمّل سختى كمك به طبيعت انسان است و او را در برابر بيمارى مقاوم مى‌سازد،و بعضى از بيماريها به وسيلۀ حركات بدن از بين مى‌روند.

صفت ماشى را براى بيمارى به اعتبار اين كه او زمين و فرش لازم ندارد، استعاره آورده است،پس در حقيقت شخص بيمارى را همراه داشته و او را مى‌برد.

23-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ

ترجمه

«بالاترين نوع پارسايى،پنهان داشتن آن است ».

شرح

پارسايى دو گونه است:پارسايى آشكارا و پارسايى پنهان كه همين است پارسايى واقعى و سودمند،پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:«براستى كه خداوند نه به چهره‌هاى ظاهر شما مى‌نگرد و نه به رفتار شما،بلكه به دلهاى شما مى‌نگرد ⁽²⁾.» و از همين جهت است كه اين بالاترين نوع پارسايى است.و مقصود امام(علیه السلام)هم پارسايى پنهانى است.به اين ترتيب صفت را به موصوف اضافه كرده و آن را مقدم

داشته است،چون پنهان داشتن،مهمتر از خود پارسايى است،و از طرفى پارسايى ظاهرى شايد از ريا و سمعه غير قابل انفكاك باشد بنا بر اين كم ارزش است.

24-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

إِذَا كُنْتَ فِي إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِي إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى

ترجمه

«وقتى كه تو پشت به دنيا مى‌كنى و مرگ رو به تو مى‌آورد،پس چه زود با هم روبرو مى‌شويد ».

شرح

اين سخن در مورد دعوت به فرا رسيدن مرگ و آمادگى براى ملاقات با مرگ و دنياى پس از مرگ،به وسيلۀ انجام اعمال شايسته مى‌باشد.پشت كردن و روآوردن،امور اعتبارى‌اند،زيرا انسان به اعتبار لحظات مدت عمرش لحظه به لحظه در حال پشت كردن به دنيا است،و با اين حساب،به همان نسبت كه عمرش سپرى مى‌شود،مرگ به او نزديك مى‌شود و با در نظر گرفتن هر دو جهت،تلاقى به سرعت انجام مى‌گيرد،و زود به هم مى‌رسند.كلمۀ:ملتقى مصدر ميمى است.

25-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ و هو ظاهر

ترجمه

«زنهار،به خدا سوگند،آن چنان پنهان داشته كه گويى آمرزيده است ».

شرح

امام(علیه السلام)بدين وسيله انسان را از خشم الهى به سبب نافرمانى از او برحذر داشته است،به خاطر سهل‌انگارى و پوشيده داشتن گناه خود تا بدانجا كه گويى

آمرزيده است.

عبارت: فو اللّه... مقدمۀ صغرا براى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است:هر كس تا بدان حدّ گناه بنده‌اش را پوشيده دارد،لازم است كه بنده از خشم او برحذر بوده و از نافرمانى‌اش بپرهيزد و رو به اطاعت او آورد كه هدف از لطف او نسبت به پوشيده داشتن گناه همين است كه بنده برگردد.

26-از امام(علیه السلام)راجع به ايمان پرسيدند،فرمود:

اشاره

اَلْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ- عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ- وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ- عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ- فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلاَ عَنِ الشَّهَوَاتِ- وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ- وَ مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ- وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَى الْخَيْرَاتِ- وَ الْيَقِينُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ- عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ- وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ- فَمَنْ تَبَصَّرَ فِي الْفِطْنَةِ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ- وَ مَنْ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ- وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ فِي الْأَوَّلِينَ- وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ- عَلَى غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ- وَ زُهْرَةِ الْحُكْمِ وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ- فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ- وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُكْمِ- وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ يُفَرِّطْ فِي أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِي النَّاسِ حَمِيداً- وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ- عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ- وَ الصِّدْقِ فِي الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِينَ- فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِينَ- وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْمُنَافِقِينَ- وَ مَنْ صَدَقَ فِي الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ- وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِينَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ- وَ أَرْضَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ امام ع فرمود وَ الْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ- عَلَى التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّيْغِ وَ الشِّقَاقِ- فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ- وَ مَنْ كَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ- وَ سَكِرَ سُكْرَ الضَّلاَلَةِ- وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَيْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ- وَ ضَاقَ عَلَيْهِ مَخْرَجُهُ- وَ الشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ- عَلَى التَّمَارِي وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الاِسْتِسْلاَمِ- فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُهُ- وَ مَنْ

هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ- وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ- وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا

لغات

دعائم:ستونهاى خانه شعبة:شاخه تبصّر:بينش،آگاهى تأويل:تفسير،بيان كردن زهرة:روشنايى شنئان:كينه،دشمنى تعمّق:انحراف در معناى سخن اعضل:سخت شد تمارى:سخن ناروا گفتن به ديگرى هول:ترس ديدن:عادت سنابك،جمع سنبك:زير سم اسب

ترجمه

«ايمان بر چهار پايه استوار است:بردبارى،باور داشتن،دادگرى و جهاد.

امّا بردبارى چهار گونه است:دلبستگى،ترس،پارسايى،و انتظار،بنا بر اين هر كس دلبسته و علاقمند به بهشت باشد خواهشهاى نفسانى را فراموش مى‌كند و از آنها چشم مى‌پوشد،و هر كس از آتش دوزخ بيمناك باشد،از آنچه حرام و ناروا است مى‌پرهيزد،و هر كس در دنيا پارسا است غمهاى دنيا را سبك مى‌شمارد،و هر كس انتظار مرگ را دارد،به كارهاى نيك مى‌شتابد.

امّا يقين نيز،چهار قسم است:بينا بودن در عين زيركى،توجّه و رسيدن به حقيقت،پندگيرى از راه عبرت و روش پيشينيان،پس هر كه در عين زيركى بينا بود،سخنان دلاويز براى او روشن باشد،و هر كه سخن حكمت‌آميز بر او روشن باشد،با عبرت‌گيرى از ديگران آشنا مى‌شود،و هر كس با عبرت گرفتن آشنا شد، گويا با پيشينيان زندگى مى‌كرده است و با آنها بوده است.امّا عدل و داد نيز چهار نوع است:توجّه عميق،رسيدن به حقيقت دانش،داورى صحيح و بردبارى ثابت، به اين ترتيب،هر كس دريافت و دقّت كرد،به حقيقت دانش رسيد و هر كه به حقيقت دانش رسيد،از روى اساس و اصول،داورى صحيح كرد،و آن كه بردبار بود،در كارها كوتاهى نمى‌ورزد و در ميان مردم به خوشنامى زندگى مى‌كند.

امّا جهاد نيز بر چهار گونه است:امر به معروف،نهى از منكر،راستگويى در همه جا،و دشمنى با تبهكاران.بنا بر اين هر كس امر به معروف كند،پشت مؤمنان را محكم و آنها را نيرومند ساخته،و هر كه نهى از منكر كند،دماغ منافقان را به خاك ماليده،و آن كه در همه جا راستگو باشد،وظيفه‌اش را انجام داده،و هر كس با بدكاران دشمنى كند،و براى خدا خشمگين شود،خداوند به خاطر او خشم گيرد، و او را روز قيامت خوشنود گرداند.» و باز امام(علیه السلام)فرمود:

«كفر بر چهار پايه استوار است:كنجكاوى،ستيزه‌جويى،روگرداندن از حق،و دشمنى با حق،بنا بر اين كسى كه كنجكاو[وسواسى]باشد،در راه راست قدم ننهاده،و كسى كه از روى نادانى ستيزه‌جويى كند،نابينايى وى نسبت به حق هميشگى باشد،و كسى كه پشت به حق كند،خوبى نزد او بد،و بدى پيش او خوب جلوه كند،و به مستى گمراهى مبتلا شود.و كسى كه با حق دشمنى نمايد، راههاى حق بر او دشوار و كار بر او سخت شود و راه نجات بر او تنگ گردد.

و شك نيز چهار گونه است:گفتگوى ناروا،ترسويى،سرگردانى و دودلى و بى‌تفاوتى:پس كسى كه به گفتگوى نابجا عادت كند هيچ‌گاه شب تارش به روز روشن نرسد،و آن كه از پيشامد بترسد،عقبگرد مى‌كند،و كسى كه دو دل و سرگردان است،زير سم شياطين پايمال مى‌گردد،و كسى كه در برابر هلاكت دنيا و آخرت تسليم و بى‌تفاوت باشد،هم در دنيا و هم در آخرت هلاك مى‌شود .»

شرح

سيد رضى مى‌گويد:«و پس از اين عبارت سخنى است كه ما آن را از ترس به درازا كشيدن مطلب،و انحراف از هدف مورد نظر در اين كتاب،بيان نكرديم .» بدان كه اين سخن از زيباترين سخنان دلاويز است،محور سخن بر شرح

اصول ايمان و اشاره به فروع آن و پس از آن به نتايج آن فروع است.و چون كفر نقطۀ مقابل ايمان است و شك نيز با ايمان تقابلى از نوع تقابل عدم و ملكه دارد، به اركان و اصول كفر و فروع و شاخه‌هاى شك اشاره فرموده است تا ايمان را بدان وسيله واضح و روشن سازد.زيرا هر چيزى به ضد خود بيان مى‌شود امّا ايمان،مقصود امام(علیه السلام)ايمان كامل است كه داراى يك اصل و چند كمال است كه به وسيلۀ آن كمالات ايمان به تمام و كمال مى‌رسد.بنا بر اين اصل ايمان، عبارت است از تصديق و باور داشتن وجود آفريدگار بزرگ،با همۀ صفات كمال و اوصاف جلال و بدانچه كتابهاى الهى نازل گشته و ابلاغ گرديده است.و كمالاتى كه ايمان به وسيلۀ آنها كامل مى‌گردد،عبارتند از سخنان مطابق با واقع و راست و اخلاق پسنديده و عبادات،بنا بر اين اصل ايمان و شاخه‌هاى تكميل كنندۀ آن،همان كمال نفس آدمى است،زيرا نفس آدمى داراى دو نوع قوّه علمى و عملى است و كمال آن نيز به كمال اين دو بستگى دارد.پس اصل ايمان كمال قوّۀ عملى است و متممهاى آن،يعنى اخلاق پسنديده و عبادات،كمال قوّۀ عملى است.

اكنون با توجّه به مقدّمۀ بالا:چون اصول و پايه‌هاى فضايل اخلاقى كه باعث كمال ايمانند چهار تا يعنى حكمت،عفّت،شجاعت و عدالت است، امام(علیه السلام)بدانها اشاره كرده و كلمۀ«دعائم»را از آن رو كه وجود ايمان كامل- مانند پايه‌هاى خانه-بدانها وابسته است،از آنها استعاره آورده است،و از حكمت تعبير به يقين فرموده است.حكمت داراى دو بخش است.حكمت علمى،كه همان كامل ساختن قوۀ نظرى و فكرى به وسيلۀ تصوّر امور،و تصديق به حقايق نظرى و عملى است به قدرى كه در توان آدمى مى‌باشد،و اين بخش از حكمت را در صورتى حكمت مى‌گويند كه اين كمال با يقين برهانى براى نفس حاصل شده باشد.

و حكمت عملى،عبارت از رسيدن نفس به كمال مطلوب است به وسيلۀ ملكۀ دانش و آگاهى به فضايل اخلاقى و كيفيّت به دست آوردن آنها و هم چنين آگاهى به جهات مختلف ناپسنديهاى اخلاقى و چگونگى دورى جستن از آنها، و بديهى است علمى كه به صورت ملكه در آيد،همان يقين خواهد بود.امام(علیه السلام) از عفّت تعبير به صبر فرموده است،و عفّت همان خوددارى از حرص در انواع شهوتهاى محسوس و اطاعت نكردن از قوۀ شهوت و سركوب ساختن آن و تغيير جهت هواى نفس است،بر طبق انديشۀ صحيح و حكمتى كه در بالا بدان اشاره شد.و امّا جهت اين كه امام(علیه السلام)از آن،تعبير به صبر كرده آنست كه عفّت يكى از لوازم صبر است،زيرا تعريف صبر،عبارت است از كنترل نفس و سركوب كردن آن از راه اجرا نكردن فرمانش در مورد لذّات ناروا.

بعضى گفته‌اند:صبر،عبارت از مواظبت نفس است از اين كه،مبادا رنج ناگوارى او را سركوب كند در حالى كه عقل تحمل آن رنج را لازم شمرد،و يا مبادا علاقۀ به آنچه مورد كشش نفس است آدمى را به طرف خود جذب كند و نفس را مغلوب سازد،در صورتى كه اجتناب از آن به حكم عقل ضرورت داشته است،مگر اين كه از راه مشروع بدان نائل گردد،و روشن است كه صبر با اين تعريف لازمۀ عفّت است.و همچنين امام(علیه السلام)از شجاعت به جهاد تعبير كرده به دليل اين كه لازمۀ جهاد داشتن شجاعت است،و اين تعبير از باب اطلاق اسم ملزوم بر لازم است.و شجاعت عبارت است از ملكۀ اقدام لازم بر امورى كه انسان بايد خود را بدان وسيله براى تحمل ناگواريها و رنجهايى كه به او متوجه مى‌شود،آماده سازد.

اما عدل عبارت است از ملكۀ برجسته‌اى كه از سه فضيلت مشهور،ريشه گرفته و همواره با آنهاست و قبلا روشن شد كه هر كدام از اين فضايل محدود به دو رذيلت يعنى دو طرف افراط و تفريط و در مقابل خوى ناپسندى است كه ضد

و مخالف آن است.

امّا شاخه‌هاى اين پايه‌هاى اصلى از اين قرار است :

امام(علیه السلام)براى هر پايه از چهار پايه اصلى،چهار شاخه از فضايل را تعيين كرده كه از همان اصول ريشه مى‌گيرند و هم چون فروع و شاخه‌هايى از آنها جدا مى‌شوند:

اما شاخه‌هاى صبر كه خود عبارت از ملكه عفّت است:

1-علاقه به بهشت و دوست داشتن خيراتى است كه باقى مى‌ماند.

2-ترس،يعنى خوف از آتش جهنّم و آنچه به آتش مى‌انجامد.

3-پارسايى در دنيا،يعنى دل نبستن به كالا و خوشيهاى دنيا.

4-انتظار مرگ.

اين چهار چيز فضيلتهاى نشأت گرفته از ملكه عفّتند،زيرا هر كدام از اينها با عفّت همراه است .

امّا شاخه‌هاى يقين عبارتند از:

1-بينش در عين هوشيارى و به كار بستن آن،هوشيارى همان سرعت يورش نفس بر حقايقى است كه از راه حواس بر نفس وارد مى‌شود.

2-توجه به حقيقت و تفسير آن و كسب حقايق به وسيلۀ دلايل و براهين، و استخراج فضيلتهاى گوناگون و اخلاق پسنديده از موارد ممكن،مانند سخن مفيد و عبرت گرفتن از كارهاى عبرت انگيز.

3-پند گرفتن از طريق عبرت،يعنى حصول عبرت از راه پندپذيرى و كراهت[از پيامد اعمال زشت].

4-مورد توجه قرار دادن روش پيشينيان،بطورى كه گويا با آنان زندگى مى‌كرده است.و اين چهار،فضيلتهايى تحت فضيلت كلى حكمت،مانند شاخه‌هاى آنند،و بعضى به منزلۀ شاخه‌هاى بعضى ديگر مى‌باشند .

امّا اقسام عدالت:

1-درك عميق،امام(علیه السلام)صفت را به موصوف اضافه كرده،و آن را به دليل اهميت بيشتر،مقدّم داشته است،و در تعريف اين فضيلت فرموده است،قوۀ درك معناست كه به وسيلۀ لفظ يا نوشتار و يا اشاره و امثال آن،به آن معنى اشاره شده باشد.

2-رسيدن به حقيقت و ژرفاى دانش،يعنى دانستن حقيقت و كنه هر چيز.

3-نورانيت حكم،يعنى احكام صادرۀ از جانب او،درخشان و روشن باشد،خطا و اشتباه در آن وجود نداشته باشد.

4-ملكۀ شكيبايى،و امام(علیه السلام)از آن تعبير به رسوخ و نفوذ كرده است،زيرا از ويژگيهاى ملكه بودن،رسوخ و نفوذ است،شكيبايى عبارت است از اقدام نكردن به داورى مطابق خواست قوّۀ خشم،در مورد كسى كه مرتكب جنايت نسبت به او شده است كه ناخوشايندى‌اش عايد او مى‌گردد.

بايد توجّه داشت كه دو فضيلت بينش دقيق و دانش عميق داخل در فضيلت حكمتند،و همين طور،فضيلت حلم و بردبارى وارد در ملكۀ شجاعت است جز اين كه به دليل وجود فضيلت عدالت در هر سه اصل مزبور،در حقيقت تمام آن فضايل و فروعشان شاخه‌هايى از عدالتند.توضيح آن كه تمام اين فضائل،ملكاتى ميان دو طرف افراط و تفريطند،و همين در ميانه و وسط دو طرف بودن،معناى عدل است.بنا بر اين تمام اينها شاخه‌هايى براى عدل و جزئياتى زير پوشش آنند .

و امّا شاخه‌هاى شجاعت كه از آن تعبير به جهاد شده است:

1-امر به معروف 2-نهى از منكر 3-راستگويى در جاهاى ناگوار.البته وجود شجاعت در اين سه مورد

روشن است.

4-دشمنى با بدكاران،بديهى است كه در مواردى لازمۀ دشمنى با آنان، دشمنى براى خدا و طغيان قوۀ غضبيّه در راه خدا براى جهاد با آنان است،كه خود مستلزم شجاعت است.و امّا به نتايج اين فضايل،به خاطر تشويق به داشتن خود اين فضايل به شرح زير اشاره كرده است:نتايج شاخه‌هاى عفّت و پاكدامنى چهار تا است:

1-نتيجۀ علاقه و اشتياق به بهشت،عبارت از فراموش كردن شهوات است،و روشن است كه اين حالت نتيجۀ اشتياق به بهشت است.زيرا سالك به جانب قرب خدا،تا وقتى كه بدانچه خداوند به پرهيزگاران وعده فرموده است دلبستگى پيدا نكند،انگيزه‌اى ندارد تا او را از خواسته‌هاى نفسانى حاضر و آماده -با وجود انگيزه‌هاى فراوان-بازدارد،بنا بر اين از خواسته‌هاى نفسانى چشم نمى‌پوشد.

2-نتيجۀ ترس از آتش دوزخ،كه همان پرهيز از محرّمات است.

3-نتيجۀ پارسايى،كه عبارت از سبك شمردن ناگواريهاست،زيرا بيشتر ناملايمات بلكه همۀ آنها به دليل از دست دادن چيزى از امور دنيايى است كه مورد علاقۀ انسان مى‌باشد،بنا بر اين هر كه از دنيا روى دلش را برگرداند، ناگواريهاى دنيا براى او سهل و آسان مى‌گردد.

4-نتيجۀ انتظار مرگ كه شتافتن به سوى كارهاى نيك و انجام امور براى مرگ و عالم پس از مرگ است.

اما نتايج يقين،بعضى از اقسام آن نتيجۀ بعضى ديگر است،زيرا فرا رسيدن و فرا گرفتن نتايجى براى به كار بستن هوش و انديشه،شناخت موارد عبرت و عبرت گيرى از پيشينيان بوده و استدلال كردن از روى اينها به وجود آفريدگار دانا ثمره‌اى است براى روشن شدن جنبه‌هاى مختلف حكمت و كيفيت

پند و عبرت گرفتن.

امّا نتايج عدالت نيز بعضى نتيجه بعضى اقسام ديگر آن است،توضيح آن كه،درك عميق و رسيدن به حقيقت دانش،مستلزم آگاهى از ژرفا و حقيقت دانش است،و آگاهى از حقيقت دانش مستلزم آگاهى بر راه و روش گوناگون داورى به عدل و اجراى آنها ميان مردم از روى قضاوت درست است.

امّا نتيجۀ بردبارى،نيفتادن شخص بردبار در سمت كمبود و كاستى از اين فضيلت يعنى صفت ناپسند ترس بوده،و در بين مردم،با فضيلت پسنديدۀ بردبارى زندگى كردن است.

اما نتايج جهاد:

1-نتيجه امر به معروف،محكم كردن پشت مؤمنان و كمك به آنها در راه انجام اين فضيلت است.

2-نتيجه نهى از منكر،دماغ منافقان را به خاك ماليدن و خوار ساختن آنهاست از طريق ممانعت و جلوگيرى از انجام كارهاى ناپسند و تظاهر بر خلاف شرع و قانون.

3-نتيجۀ راستگويى در موارد ناگوار،همان انجام دستور واجب الهى در دفع دشمنان خدا،و دفاع از حريم الهى است.

4-نتيجۀ دشمنى با بدكاران و خشم براى خدا عبارت از خشم خداست به آن كسانى كه او خشم گرفته و خوشنودسازى وى در روز رستاخيز و در بهشت برين .

امّا تعريف كفر،عبارت است از انكار آفريدگار و يا يكى از پيامبران خدا، و يا يكى از ضرورياتى كه پيامبران آورده‌اند.كفر،اصولى دارد كه ما قبلا گفتيم،و كمالات و متمّمهايى نيز دارد كه عبارتند از چهار صفت ناپسندى كه امام(علیه السلام)آنها را پايه‌هاى كفر شمرده است و آنها صفات ناپسند و رذائلى در مقابل اصول

چهارگانۀ فضيلتهاى اخلاقى به شرح زير است:

1-كنجكاوى،يعنى زياده‌روى در جستجوى حق،و انحراف از حق به دليل نادانى و رفتن به سمت افراط كه همان صفت ناپسند ستمكارى در برابر فضيلت دادگرى است،و چنين كسى به تصور جستجوى حق به جهل و نادانى خود متّكى است.امام(علیه السلام)از اين صفت ناپسند با بيان پيامد آن كه عبارت از بازنگشتن به جانب حق است-به دليل ملكه شدن اين خوى ناپسند-برحذر داشته است.

2-ستيزه جويى كه عبارت از صفت ناپسند افراط و انحراف از فضيلت دانش است كه انسان،نام او را جربزه مى‌گذارد در صورتى كه گرفتار جهل مركّب است،از اين رو،امام(علیه السلام)،به خاطر پيامد آن كه عبارت از نابينايى و ناآگاهى مداوم نسبت به حق است-آن گاه كه فزونى گيرد و به صورت ملكه در آيد-از اين صفت ناپسند برحذر داشته است.

3-روگردانى از حق،گويى همان صفت ناپسند انحراف از فضيلت عفّت مى‌باشد،يعنى انحراف از حدّ وسط آن به سمت خوى ناپسند تبهكارى،از روى نادانى از اين رو كسى كه بدين صفت آلوده است همواره،خوب را بد،و بد را خوب مى‌شمرد،و مست گمراهى است.امام(علیه السلام)كلمۀ سكر را استعاره از غفلت و نادانى آورده است از آن رو كه افراد گرفتار به هر دوى اينها برخورد نادرست دارند،هيچ چيزى را به جاى خود به كار نمى‌برند.و ممكن است اشاره به خوى ناپسند كاستى از فضيلت حكمت به نام كودنى و بى‌خبرى داشته باشد.

4-دشمنى با حق كه خود صفت پست زياده‌روى و انحراف از فضيلت شجاعت است با نام بى‌باكى و يا آنچه لازمۀ بى‌باكى است.و لازمۀ داشتن اين صفت،دشوارى راهها و با همۀ سختى از عهدۀ كارها برآمدن است،زيرا اساس سهولت كارها و گشايش و سادگى آغاز و انجام امور،رفتار خوش با مردم،و

چشم پوشى از خطاى مردم،و بردبارى و تحمّل ناگواريها مى‌باشد .

امّا شك عبارت از دو دلى در باور داشتن يكى از دو طرفى است كه نقيض يكديگر و مقابل همند،و اين صفت چنان كه قبلا گفته شد در برابر يقين است.

امام(علیه السلام)براى اين صفت چهار شاخه نام برده است:

1-گفتگوى ناروا،بديهى است كه اساس سخن ناروا،شك و دو دلى است:و امام(علیه السلام)هر كه را كه اين صفت را ملكه و عادت خود قرار دهد با اين بيان برحذر داشته است كه شبش را به روز نرساند،كنايه از روشن نشدن حق از تاريكى شب تيرۀ شك و نادانى است.

2-ترس و دلهره،زيرا شك در امور باعث ناآگاهى از مصلحت و فساد آنها مى‌گردد،و اين خود باعث دلهره و ترس از اقدام به آن امور مى‌شود.و نتيجه‌اش سرافكندگى و عقبگرد است.

3-دو دلى در همان شك و ترديد،يعنى تحوّل از حالتى به حالتى و از شكّ به حالت شك ديگر،بدون اطمينان به چيزى،و اين خود نوعى از ابتلاى به شك و دو دلى در كارهاست.امام(علیه السلام)با بيان پيامد اين صفت كه به صورت كنايه فرموده زير سمّهاى شياطين قرار مى‌گيرد،از آن برحذر داشته است،زيرا چنين كسى در زمين قلبش تخم وهم و خيال پاشيده و قدرت عقل را كه مى‌تواند تصميم گيرى كند از خود سلب كرده است.

4-تسليم شدن و بى‌تفاوت بودن در برابر نابودى دنيا و آخرت،كه از پيامدهاى شك است،زيرا شخص دو دل در كارهاى دنيا و آخرت خود مبتلا به دو دلى است و هيچ كارى را انجام نمى‌دهد و به فكر وسايل كار نيست به همين جهت در برابر پيشامدها تسليم و بى‌تفاوت است و اين كه به دليل بى‌تفاوتى در دنيا و آخرت نتيجۀ چنين حالتى هلاكت و نابودى است روشن و واضح است.

توفيق از آن خداست.

27-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

فَاعِلُ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنْهُ وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ لأن كلا منهما علة و العلة أفضل من معلولها و أقوى فيما هي علة فيه

ترجمه

«انجام دهندۀ كار نيك از نيكى بهتر،و كنندۀ كار بد از بدى بدتر است ».

شرح

البته كه چنين است زيرا علت قويتر از معلول،و در نتيجه از نظر نيك و بد بودن و اثر آنها نيز بالاتر از خير و يا شرى است كه برخاسته از آن علّت است.

28-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

كُنْ سَمْحاً وَ لاَ تَكُنْ مُبَذِّراً- وَ كُنْ مُقَدِّراً وَ لاَ تَكُنْ مُقَتِّراً

ترجمه

«بخشنده باش،امّا اسراف كارى نكن و ميانه‌رو باش،ولى سختگير مباش ».

شرح

اين سخن امام(علیه السلام)فرمانى است به كسب فضيلت بخشش و بزرگوارى و خوددارى از انحراف به سمت افراط و تفريط،طرف افراط،همان اسرافكارى و طرف تفريط سختگيرى و تنگ‌نظرى است.

29-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْكُ الْمُنَى

ترجمه

«بالاترين توانگرى ترك آرزوهاست ».

شرح

منى جمع منيه به معنى آرزو داشتن.از آنجا كه اين خوى ناپسند همراه با صفات پست ديگرى مانند حرص و آز و امثال آنهاست،و كمترين حدّ آرزو سرگرمى به كارهاى بى‌فايده است،امام(علیه السلام)در تشويق به ترك آن،تعبير به برترين

توانگرى و بلكه عين آن فرموده است.بديهى است كه رها كردن آرزو مستلزم پيشه ساختن قناعت،و لازمۀ قناعت،توانگرى معنوى و بى‌نيازى روحى است.

30-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا يَكْرَهُونَ- قَالُوا فِيهِ بِمَا لاَ يَعْلَمُونَ

ترجمه

«هر كس به عملى بشتابد كه باعث رنجش مردم گردد،در بارۀ او،چيزهايى بگويند كه نمى‌دانند ».

شرح

از آنجا كه طبع انسان از آزار نفرت دارد،و نسبت به آزار دهنده كينه و دشمنى مى‌ورزد،بيشتر مردم طبعا نام شخص موذى را به راست يا دروغ و يا به احتمال به زشتى مى‌برند،تا شنوندگان را در رفع اذيّت او،با خود موافق و هماهنگ سازند.

31-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ

ترجمه

«هر كس آرزوهاى دور و دراز در سر بپروراند،عمل و كردارش ناپسند گردد .»

شرح

از آن رو كه آرزوى زياد در دنيا باعث توجّه به دنيا و كوشش بى‌اندازه در كار دنيا و غفلت از آخرت است،نسبت به كار اخروى عملى بد و ناپسندى است.

32 دهقانان شهر انبار،امام(علیه السلام)را به هنگام رفتن به شام،ملاقات كردند

اشاره

و براى احترام از اسبها پياده شدند و در پيشاپيش آن بزرگوار شروع به دويدن كردند،امام(علیه السلام)فرمود:

مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتُمُوهُ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا- فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُكُمْ- وَ إِنَّكُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِي دُنْيَاكُمْ- وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِي آخِرَتِكُمْ- وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ- وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ

ترجمه

«اين چه كارى است؟»گفتند:«اين رسم ماست كه فرمانروايان خود را بدين وسيله احترام مى‌كنيم.»آن گاه امام(علیه السلام)فرمود:«به خدا قسم،فرمانروايان شما در اين كار سودى نمى‌برند و شما خود را در دنيا به زحمت انداخته‌ايد و در آخرت به عذاب و بدبختى دچار مى‌كنيد.و چه زيانبخش است رنجى كه به دنبال آن كيفرى باشد،و چه سودمند است آن آسايشى كه ايمنى از عذاب دوزخ را به همراه داشته باشد ».

شرح

اشتدّوا بين يديه ،يعنى پيشاپيش او دويدند،و بدبختى اخروى در همين است،زيرا اين عمل تعظيم غير خداست .

حاصل سخن،برحذر داشتن مردم از عملى است كه انجام دادند،به وسيلۀ قياس مضمرى كه صغراى آن عبارت: و اللّه...آخرتكم است.و به كبراى قياس با اين جمله اشاره فرموده است: و ما أخسر المشقّة ورائها العقاب ،كه در حقيقت چنين است و هر چه براى انسان رنجى داشته باشد كه به دنبال آن كيفرى باشد،بدترين نوع خسارت است.و از طرفى به وسيلۀ پى‌آمد آسايش و راحتى در دنيا به همراه ايمنى از آتش دوزخ آنان را به ترك اين عمل وادار نموده است،گويا فرموده است:سزاوار است كه آنان اين زحمت را قبول نكنند،زيرا ترك اين عمل باعث آسايش و راحتى به همراه ايمنى از آتش است،و هر آنچه اين چنين باشد، بالاترين سودها خواهد بود.و البته اين عمل باعث بدبختى آنها

در آخرت است،چون تعظيم غير خداست به نحوى كه جز براى خدا سزاوار نيست.

33-امام(علیه السلام)به فرزندش امام حسن(علیه السلام)فرمود:

اشاره

يَا بُنَيَّ احْفَظْ عَنِّي أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً- لاَ يَضُرُّكَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ- إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ- وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ وَ أَكْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ- فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَنْفَعَكَ فَيَضُرَّكَ- وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِيلِ- فَإِنَّهُ يَقْعُدُ عَنْكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ- وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ فَإِنَّهُ يَبِيعُكَ بِالتَّافِهِ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ- فَإِنَّهُ كَالسَّرَابِ يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعِيدَ وَ يُبَعِّدُ عَلَيْكَ الْقَرِيبَ

ترجمه

«پسرك من،از من،چهار نصيحت را به ياد داشته باش،و هم‌چنين چهار چيز را كه با وجود آنها هر چه را به جاى آورى،زيانى به تو نرساند:

بالاترين توانگرى عقل،و بزرگترين بيچارگى بى‌خردى،و ترسناكترين چيز خودبينى،و گرامى‌ترين بزرگى،خوش‌خويى است.

پسرم،مبادا با احمق دوستى كنى كه چون بخواهد به تو نفعى برساند،زيان مى‌رساند،و از دوستى با بخيل دورى كن،كه او تو را از آنچه بيشتر بدان نيازمندى، باز مى‌دارد،و از دوستى بدكار بپرهيز،كه تو را به اندك چيزى بفروشد،و از دوستى با كسى كه پر دروغگو است دورى كن كه او همچون سرابى،دور را نزديك و نزديك را دور مى‌نماياند ».

شرح

امام(علیه السلام)فرمود:«أربعا و أربعا»براى اين كه چهار مورد اوّل،در يك زمينه يعنى كسب فضايل اخلاق نفسانى و چهار مورد دوم از سنخ رفتار با مردم است.

بعضى گفته‌اند:از آن جهت است كه دستۀ اوّل از سنخ اثباتى و دستۀ دوم سلبى مى‌باشند.

امّا چهار مورد اوّل عبارتند از:

1-عقل،مقصود امام(علیه السلام)مرتبۀ دوم از مراتب عقل نظرى موسوم به عقل بالملكه،است كه بدان وسيله از علوم بديهى،حسّى و تجربى،قوّه‌اى براى نفس حاصل مى‌شود،كه آن را به علوم نظرى مى‌رساند.تا در نتيجه،مراتب عقلى پس از اين مرتبه،به دست آيد.و امام(علیه السلام)با بيان اين كه عقل،بالاترين سرمايه و توانگرى است،فرزند خود را بدان ترغيب فرموده است توضيح آن كه چون به وسيلۀ عقل،دنيا و آخرت به دست مى‌آيد،بنا بر اين،عقل بزرگترين وسيلۀ توانگرى است و بى‌نيازى بدان وسيله حاصل مى‌شود.

2-حماقت كه عبارت از همان صفت ناپسند كودنى،و جنبۀ كمبود عقل مورد ذكر است امام(علیه السلام)با بيان اين كه آن بزرگترين بيچارگى است فرزند را از آن برحذر داشته است،زيرا وسيلۀ تهى‌دستى از كمالات بويژه كمالات نفسانى است كه باعث بى‌نيازى تمام عيار است بنا بر اين بى‌خردى و حماقت بزرگترين بيچارگى است.

3-خودبينى،كه عبارت از صفت ناپسند تكبّر و نقطۀ مقابل تواضع و فروتنى است.امام(علیه السلام)با بيان اين كه خودبينى ترسناكترين چيز است فرزندش را از آن برحذر داشته است.بديهى است كه آن مهمترين عامل ترس و بيزارى دوستان است،زيرا تواضع شخص فروتن چون باعث نزديك شدن ديگران و علاقۀ شديد آنها به انسان مى‌گردد،بنا بر اين ضدّ آن[تكبّر]باعث نفرت و ترس بيشتر مردم از وى خواهد بود.

4-خوش‌خويى،امام(علیه السلام)با بيان اين كه خوش‌خويى گرامى‌ترين بزرگى و شخصيّت است از آن رو كه والاترين كمالات جاودانه است،آدميان را تشويق به خوش‌خويى فرموده است.اين صفات مورد نفرت و يا مورد ترغيب،مقدّمات صغرا براى قياسهاى مضمرند .

امّا چهار مورد دوّم:

1-زنهار از دوستى نادان،امام(علیه السلام)از اين عمل برحذر داشته است به دليل پى‌آمدى كه نادانى دوست نادان دارد،يعنى نهادن زيان به جاى سود-آنجا كه به قصد سود رساندن است-چون بين سود و زيان فرقى نمى‌گذارد.

2-زنهار از دوستى با بخيل.امام(علیه السلام)از آن رو كه بخل شخص بخيل باعث خوددارى او از برآوردن نياز دوستش مى‌گردد،از اين عمل برحذر داشته است.كلمه:احوج حال است براى ضمير در عنك .

3-زنهار از دوستى بدكار،بدكارى صفت ناپسند رها كردن فضيلت عفّت و پاكدامنى است.امام(علیه السلام)به دليل پيامد آن كه بى‌وفايى و فروختن دوست به اندك چيزى است،از دوستى بدكار برحذر داشته است .

4-زنهار از دوستى با كذّاب.امام(علیه السلام)با تشبيه آن به سراب از چنين دوستى برحذر داشته است و با اين عبارت: يقرّب... ،به وجه شبه اشاره فرموده است.

توضيح مطلب از اين قرار است كه شخصى كه پر دروغگو است،حقيقت آنچه را كه به زبان مى‌آورد پوشيده مى‌دارد و در نتيجه كارهاى مشكل و دور را آسان جلوه مى‌دهد و دسترسى بدانها را ساده مى‌نمايد،و كارهاى آسان نزديك را دور ساخته و مطابق هدفهايى كه دارد با سخن دروغش آنها را دور جلوه مى‌دهد، با اين كه در واقع آن طور نيست،مانند سرابى كه آب به نظر مى‌رسد در صورتى كه آب نيست.

تمام چهار مورد زنهار كه با عبارت:فانّه همراهند،مقدمات صغرا براى قياسات مضمرى هستند كه كبراى مقدّر آنها چنين است:و هر آن كس كه اين طور باشد از دوستى و همصحبتى با او بايد حذر كرد.توفيق از جانب خداست.

34-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

لاَ قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ

ترجمه

«مستحبات در صورتى كه به واجبات زيان رساند،موجب تقرّب به خدا نمى‌شود».

شرح

زيان رساندن به واجبات،همان كاستى بعضى اركان و شرايط آنهاست،گاهى انسان به دليل خستگى از كار مستحب و يا به خاطر انجام آن در آينده مرتكب چنان زيانى مى‌گردد.در آنچه باعث ترك واجب گردد،نزديكى به رحمت خدا معنا ندارد،زيرا آن باعث نافرمانى و كيفر مى‌شود،و مخالف با قرب و نزديكى است.

35-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ

ترجمه

«زبان خردمند پشت قلب،و قلب بى‌خرد،پشت زبان اوست».

شرح

سيد رضى مى‌گويد:

«اين سخن امام(علیه السلام)از جمله مطالب شگفت‌آور دلپذير است،و مقصود آن است كه خردمند زبانش را آزاد نمى‌كند،مگر پس از مشورت با فكر و انديشه و مراجعه به آن و بى‌خرد حركات زبان و لغزشهاى سخنش،از مراجعۀ به فكر و بررسى انديشه‌اش جلو مى‌افتد بنا بر اين گويى زبان خردمند به دنبال دل وى،و دل بى‌خرد،پيرو زبان اوست .و اين مقصود به عبارت ديگرى نيز از آن حضرت نقل شده است.«دل بى‌خرد در دهان او،و زبان خردمند در دل اوست.» ⁽¹⁾و

معنى اين دو سخن يكى است».

امام(علیه السلام)،كلمۀ الوراء را در دو مورد استعاره آورده است،براى كار عاقلانه‌اى كه يك فرد عاقل انجام مى‌دهد و پس از انديشه سخن مى‌گويد،و هم‌چنين براى بى‌خرد كه به دنبال سخنى كه بدون مراجعۀ به فكر و خرد مى‌گويد، و پس از آن مى‌انديشد كه چه گفته است.مقصود امام(علیه السلام)همان است كه سيد رضى(رحمة...)اشاره كرده و بنا به روايت ديگر مقصود آن است كه آنچه مورد نظر نادان است در داخل دهان اوست يعنى بى‌انديشه بر زبان مى‌آورد،و امّا سخن خردمند ريشه در عقل دارد و جز بر اساس انديشۀ درست،بر زبان نمى‌راند.

كلمۀ«قلب»در مورد اوّل به مجاز شامل تصوراتى است كه در قالب الفاظ ظاهر مى‌شود و كلمۀ لسان به مجاز در مورد الفاظ ذهنى به كار رفته است.

36-امام(علیه السلام)به يكى از يارانش كه بيمار بود فرمود:

اشاره

جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ مِنْ شَكْوَاكَ حَطًّا لِسَيِّئَاتِكَ- فَإِنَّ الْمَرَضَ لاَ أَجْرَ فِيهِ- وَ لَكِنَّهُ يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ وَ يَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ- وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِي الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ- وَ الْعَمَلِ بِالْأَيْدِي وَ الْأَقْدَامِ- وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّيَّةِ- وَ السَّرِيرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ

ترجمه

«خداوند،رنج تو را باعث برطرف شدن گناهانت قرار داده،البته بيمارى پاداشى ندارد،امّا گناهان را از بين مى‌برد،و آنها را مانند برگ درختان مى‌ريزد، بلكه پاداش در گروى گفتار زبان و كردار دست و پاهاست،خداوند پاك-هر كه را از بندگانش بخواهد-به دليل شايستگى و پاكدلى وارد بهشت مى‌سازد ».

شرح

سيد رضى-خدايش رحمت كند-مى‌گويد:

«مقصود امام(علیه السلام)اين است كه بيمارى خود پاداشى ندارد،زيرا بيمارى از

قبيل چيزهايى است كه سزاوار عوض دادن است،از آن رو كه فعل خداى متعال از بيمارى و درد و نظير اينها نسبت به بنده عوض دارد،اما مزد و پاداش تنها در برابر كارى است كه بنده انجام مى‌دهد،بنا بر اين امام(علیه السلام)فرق بين عوض و پاداش را بر اساس علم فراوان و انديشۀ رساى خود بيان كرده است ».

امام(علیه السلام)،براى صحابى خود،بدانچه امكان داشت دعا فرموده است،كه همان از بين رفتن گناهان به وسيلۀ بيمارى است،اما براى او اجر و مزد نخواسته است،با اين استدلال كه بيمارى پاداش ندارد.راز مطلب اين است كه اجر و پاداش در گرو كارهايى است كه بايد انجام گيرد،همان طورى كه امام(علیه السلام)با اين بيان اشاره فرموده است:براستى كه پاداش در گفتار و...پاهاست.امام(علیه السلام) عبارت:اقدام(پاها)را از اقدام به عبادت،و همين طور،هر ترك عادتى كه مانند روزه گرفتن و امثال آن به منزلۀ انجام كارى مى‌باشد،كنايه آورده است.و ليكن بيمارى نه كار بنده است و نه ترك عملى كه معمولا انجام مى‌گيرد.

امّا اين كه بيمارى،گناهان را از بين مى‌برد به دو جهت است:

1-براستى نيروى شهوت و غضب بيمار،كه ريشۀ تمام گناهان و مفاسد است.شكسته و سست مى‌شود.

2-اقتضاى بيمارى اين است كه انسان،در آن حال،با توبه و پشيمانى از گناه به طرف پروردگارش باز مى‌گردد و تصميم بر ترك آن قبيل كارها مى‌گيرد، همان طورى كه خداى تعالى فرموده است: «إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً» ⁽¹⁾.

به اين ترتيب آن گناهانى كه در حقيقت نفس جايگزين نشده‌اند،بزودى از بين مى‌روند،و گناهانى كه به صورت ملكه در آمده‌اند،بسا كه در طول

بيمارى،با ادامۀ پشيمانى و بازگشت به جانب خدا،برطرف مى‌گردند.

امام(علیه السلام)كلمۀ حطّ:نابودى را براى نابودى گناهان استعاره آورده از باب تشبيه-در قدرت نابودسازى و زدودن-به محو كردن اوراق كتاب .

آن گاه امام(علیه السلام)با عبارت:انّ اللّه...بر اين نكته توجه داده است كه هرگاه بندۀ خدا-با صدق نيّت و با قلبى پاك-رنج بيمارى خود را به حساب خدا بگذارد،اين خود،زمينۀ رسيدن اجر و پاداش بر او شده و باعث ورود او به بهشت مى‌گردد.و از بين بردن ملكاتى كه با قصد قربت به خدا همراهند نيز وارد در اين قسمتند.

سخن سيد رضى-رحمة اللّه-به روش مذهب معتزله است.

37-امام(علیه السلام)در بارۀ خبّاب بن ارّت فرموده:

اشاره

يَرْحَمُ اللَّهُ؟خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ؟ فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً- وَ هَاجَرَ طَائِعاً وَ عَاشَ مُجَاهِداً- طُوبَى لِمَنْ ذَكَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ- وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ

ترجمه

«خداوند خبّاب بن ارتّ را بيامرزد،كه با علاقه مسلمان شد و با علاقه از وطن مهاجرت كرد،و جهادگر بود.خوشا به حال كسى كه به ياد روز قيامت باشد و براى حساب كار كند و به اندازۀ معيّن از روزى بسنده كرده،و از خداوند خوشنود باشد ».

شرح

خبّاب با خاى نقطه‌دار و باى مشدّد،نام يكى از مهاجران و ياران امام(علیه السلام) است،او پس از بازگشت از جنگ صفين،در كوفه از دنيا رفت،و نخستين كسى است كه امام(علیه السلام)با دست خود او را دفن كرد،و با سه صفت از اوصاف صالحان

او را ستوده است:

1-اسلام آوردن از روى ميل و رغبت كه اسلام سودمندى است.

2-مهاجرت علاقه‌مندانۀ وى با پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)،كه هجرت كامل از روى ميل و رغبت در راه خدا و پيامبر خداست.

3-زندگى خود را با پيامبر خدا در جهاد با كفّار و در زمان امام(علیه السلام)در جهاد با سركشان،خوارج و بيعت شكنان،گذراند .

عبارت امام(علیه السلام): طوبى ،در زمينۀ تعريف خبّاب و مشعر بر اين است كه وى آن چنان بوده است.طوبى وزن فعلى از صفت طيّب است.در تفسير آمده است كه آن،درختى در بهشت است.و با اين عبارت امام(علیه السلام)وادار به ياد كردن روز قيامت و حساب آن روز فرموده است كه خود باعث عمل براى آنهاست.و همچنين انگيزه براى فضيلت قناعت و خوشنودى از خدا و رضايت به قضا و قدر اوست.

قناعت فضيلتى از شاخه‌هاى عفّت،و رضا فضيلتى از شاخه‌هاى عدالت است.

38-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِي هَذَا- عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي- وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ- عَلَى أَنْ يُحِبَّنِي مَا أَحَبَّنِي- وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ؟النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ ص؟- أَنَّهُ قَالَ يَا؟عَلِيُّ؟ لاَ يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لاَ يُحِبُّكَ مُنَافِقٌ

لغت

خيشوم:بيخ و بن بينى

ترجمه

«اگر با شمشير بر انتهاى بينى مؤمن بزنم تا با من دشمنى كند،با من دشمن نخواهد شد،و اگر تمام دنيا را بر سر منافق بريزم تا مرا دوست بدارد، دوست من نخواهد شد،اين بدان دليل است كه در قضاى الهى گذشته و بر زبان پيامبر امّى(صلی الله علیه و آله)جارى شده است كه فرمود:«يا على،مؤمن كينۀ تو را بر دل

نمى‌گيرد و منافق دوست تو نمى‌شود ⁽¹⁾».

شرح

جمّات جمع جمّه،عبارت است از جايى از زمين كه در آن جا آب گرد آيد.و از آن رو كه ايمان راستين باعث اتحاد و محبت خالص ميان مؤمنان در راه خداست،ناگزير دشمنى و كينۀ امام(علیه السلام)با آن در يك دل جمع نشود.و از طرفى چون نفاق مخالف ايمان است،با آنچه لازمۀ ايمان است يعنى محبت در راه خدا نيز مخالف است و با آن جمع شدنى نيست،هر چند به بهاى دادن مال فراوانى به شخص منافق باشد.

كلمۀ جمّات را از باب تشبيه معقول به محسوس،براى محل اجتماع اموال دنيا،استعاره آورده است،آرى گاهى به وسيلۀ مال دنيا محبت عرضى حاصل مى‌شود كه با از بين رفتن علّت يعنى صرف مال و نظير آن،محبت نيز از بين مى‌رود،و سخن در اين نوع از محبت نيست،اين است راز سخن امام(علیه السلام):

دشمن نمى‌دارد ...و امام(علیه السلام)اين مطلب را بر قضاى الهى كه بر زبان پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)مقدّر شده،نسبت داده است.

39-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ

ترجمه

«بدى و گناهى كه تو را غمگين سازد،نزد خدا بهتر از عمل نيكى است كه تو را به خودبينى وادارد ».

شرح

مقصود امام(علیه السلام)از بدى و گناهى كه تو را غمگين سازد،عملى مانند گناهى است كه از انسان سر مى‌زند،در نتيجه او پشيمان شده و نسبت به انجام آن كار غمگين مى‌شود،و مقصود از عمل نيك كه انسان را به خودبينى وادارد،امثال

نماز،و يا صدقه‌اى است كه بدان وسيله خودبينى و غرور حاصل مى‌شود.اما اين كه چنان گناه و بدى در نزد خدا بهتر از اين نيكى است،از آن رو است كه پشيمانى كه به دنبال بدى مى‌آيد گناه را از بين مى‌برد،در صورتى كه آن خوبى كه در پى آن خودخواهى است با نابودسازى و محو كردن نيكى داراى اثر بد و پستى است كه صفحۀ دل را سياه مى‌سازد،بنا بر اين آن بدى سهلتر و در نزد خدا بهتر است.

40-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ وَ صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ- وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ وَ عِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَيْرَتِهِ

ترجمه

«مقام و ارزش هر كسى به قدر همت او،و راستى و درستى‌اش به اندازۀ جوانمردى او و دلاورى‌اش به مقدار عار و ننگ او از كار زشت،و پاكدامنى‌اش به اندازۀ غيرت اوست .»

شرح

امام(علیه السلام)به چهار چيز اشاره فرموده و آنها را پايه و اساس چهار چيز قرار داده است:

1-همّت،كه آن را اساس ارزش انسان قرار داده است.قدر انسان يعنى همان ميزان اعتبار وى در نزد مردم،چه والامقامى و ارجمندى و يا پستى و بى‌ارزشى نتيجۀ بلند همتى و يا دون همتى خود او است.بلند همتى آن است كه انسان بر يك حدّ معيّن از امور كه باعث فزونى فضيلت و شرف او مى‌گردد، بسنده نكند تا به بالاتر از آن كه ارزشمندتر و والاتر است برسد،و نتيجۀ چنين كارى،بزرگى،عظمت و ستايش اوست.و دون همتى آن است كه انسان بر كارهاى ناچيز و پست بسنده كند و از امور با ارزش صرف نظر نمايد،و به همين نسبت او ناچيز و كم ارزش محسوب مى‌شود.

2-جوانمردى را اساس راستى قرار داده است.جوانمردى فضيلتى است كه با وجود آن،انسان كارهاى نيك انجام مى‌دهد و از آنچه پيامد آن كاستى است -هر چند مباح باشد-دورى مى‌كند،از اين رو در گفتارش رعايت راستى و صداقت را مى‌كند،قوت و ضعف اين فضيلت[راستى]بستگى به قوت و ضعف لازمۀ آن[جوانمردى]دارد.

3-عار داشتن از كار زشت را پايه و اساس دليرى و شجاعت قرار داده است.ننگ و عار،عبارت از حرارت قوۀ دماغ و طغيان خشم است در مورد آنچه ناپسند است و بر خلاف ميل او بر او عرضه مى‌شود و او از انجامش سرباز مى‌زند و بودن آن اساس شجاعت و انگيزۀ اقدام بر كارها،امرى است روشن،و اندازۀ قوّت و ضعف اقدام بر انجام كار،بستگى به آن دارد.

4-غيرت را اساس پاكدامنى قرار داده است،غيرت،عبارت از انزجار طبيعى انسان است نسبت به تصور شركت ديگران در كارى كه مورد علاقۀ اوست و يا عقيده به ضرورت نگهبانى از آن دارد.و بر حسب شدّت و ضعف اين عقيده و تخيّل و هم‌چنين تصور وقوع چنين كارى در بارۀ او،و يا اطرافيان او-به طور مثال-،پيشگيرى او از شركت ديگران،و خوددارى‌اش از پيروى از شهوت،در شركت مردم نسبت به موارد مورد علاقۀ او مانند همسر و نظاير آن،خواهد بود، معناى عفّت و پاكدامنى هم،همين است.

41-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ- وَ الرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الْأَسْرَارِ

ترجمه

«پيروزى بسته به مآل انديشى،و مآل انديشى نتيجۀ به كار انداختن فكر،و انديشه و فكر در گرو رازدارى است ».

شرح

دورانديشى آن است كه انسان در رويدادها تا جايى كه ممكن است،پيش از هر عمل،كارى را كه به سلامت نزديكتر و از فريب خوردن به دور است، انجام دهد.

اجالة الرأى،يعنى به كار انداختن فكر،و نگهدارى رازها كه همان پوشيده داشتن سرّ و رازدارى است.

امام(علیه السلام)به نزديكترين وسيلۀ پيروزى يعنى دورانديشى،و به دورترين آن، يعنى رازدارى اشاره فرموده است،و همچنين به حدّ وسط آن كه به كار انداختن فكر و انديشه است.امّا اين كه رازدارى وسيله انديشۀ درست است از آن روست كه فاش كردن راز در تصميمات جنگى و امثال آن باعث اطلاع دشمن از آن و اقدام متقابل و موجب بهم ريختن آنها مى‌گردد.كه اين خود ناشى از فكر غلط است.و امّا اين كه به كار انداختن فكر در انتخاب مورد مصلحت،باعث دورانديشى است،از آن جهت است كه اگر فكر به كار نيفتد ممكن است كارى كه پيش از رخدادها انجام مى‌گيرد با آنها هماهنگى نداشته باشد و در نتيجه دورانديشى به عمل نيامده است.و امّا اين كه دورانديشى باعث پيروزى است امر واضحى است.

42-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اِحْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ وَ اللَّئِيمِ إِذَا شَبِعَ

ترجمه

«از حملۀ كريم آن گاه كه گرسنه شود و همچنين از حملۀ فرومايه هنگامى كه سير باشد بترسيد ».

شرح

مقصود امام(علیه السلام)از كريم شخص بلند طبع و والاهمّت است،گرسنگى وى كنايه از نياز مبرم اوست.توضيح آن كه نياز مبرم-در وقت بى‌اعتنايى مردم

به وى-باعث جوشش غيرت و خشم او مى‌شود و خود را به وادار به يافتن كار مهمترى مى‌كند تا بدان وسيله بر آن مردم دست يابد و بر آنان مسلّط گردد،تا ايشان را درهم شكند و مجازاتشان كند.مانند اين كه زمام حكومت را به دست بگيرد و يا چيزى نظير آن،از اين رو لازم است با توجّه به او و نيازهايش به گرفتارى و رفع نيازمندى‌اش از حملۀ وى حذر كرد و از آن دورى جست.

مقصود از سيرى شخص فرومايه توانگرى و بى‌نيازى اوست و آن نيز باعث استمرار وى در فرومايگى است كه اقتضاى طبع اوست،و سير بودنش باعث تأكيد اين ويژگى است،امّا گرسنگى او چه بسا كه باعث دگرگونى خلق و خوى او شود و براى هدف خاصى از فرومايگى دست بردارد.دوام پستى فرومايگان سير برخاسته از طبع پست آنهاست و باعث آزردن زيردستان و مردمى است كه به آنان نيازمندند،بنا بر اين بايد از حملۀ آنان بيمناك بود و در صورت امكان موجبات سيرى ايشان را از بين برد.

43-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِيَّةٌ فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْهِ

ترجمه

«دلهاى مردم رمنده است،هر كس آنها را به دست آورد به وى رومى‌آورند ».

شرح

امام(علیه السلام)وحشت را در اينجا اصل قرار داده است،بدان جهت كه انس و الفت امرى اكتسابى است،وحشت،آن نامأنوسى و بيگانگيى است كه درخور آشنايى و انس و الفت است.معناى عبارت روشن است.

44-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

عَيْبُكَ مَسْتُورٌ مَا أَسْعَدَكَ جَدُّكَ

ترجمه

«عيب تو از ديد مردم پنهان است،تا وقتى كه نيك بختى يار تو است ».

شرح

سعادة الجدّ،يعنى خوشبختى و فراهم آمدن اسباب مصلحت در بارۀ انسان،و از جملۀ مصالح آدمى پوشيده ماندن عيبها و پستيهاى اوست،و دوام پوشيده ماندن آنها وابسته به دوام اسباب و وسايل مصلحت است.

45-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

أَوْلَى النَّاسِ بِالْعَفْوِ أَقْدَرُهُمْ عَلَى الْعُقُوبَةِ

ترجمه

«شايسته‌ترين فرد به گذشت و بخشش،تواناترين مردم به مجازات و كيفر دادن است .»

شرح

چون فضيلت بخشش در عرف مردم شامل كسى است كه قادر بر مجازات است،امّا مجازات نمى‌كند،و چون عفو و قدرت از دو مقولۀ اشدّ و اضعفند،ناگزير اولويت عفو،تابع اولويّت و اشديّت قدرت است،يعنى هر كس تواناتر بر كيفر كردن و كيفر نكردن باشد،سزاوارتر به بخشندگى خواهد بود.

46-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلسَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً- فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَيَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ

لغات

تذمّم:خوددارى از نكوهش سخاء:ملكه بذل مال به كسى كه مستحق است به مقدارى كه شايسته است،آن هم بدون مقدمه و از روى ميل قلبى و با رعايت برابرى به كسى كه نيازمند آن است.

ترجمه

«سخاوت و بخشندگى آن است كه بى‌درخواست انجام گيرد،زيرا آنچه به خاطر درخواست باشد،از روى شرم و فرار از نكوهش است ».

شرح

با اين تعريف روشن شد،آنچه كه از روى درخواست،بخشش شود،

سخاوت نيست و امام(علیه السلام)براى اثبات اين مطلب دو دليل ذكر كرده است:

1-شرم از درخواست كننده و يا از مردم،شخص را به بخشش وامى‌دارد.

2-رهايى از نكوهش درخواست كننده،كه سماجت مى‌كند و او را بخيل مى‌خواند و نظير اينها.

47-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

لاَ غِنَى كَالْعَقْلِ وَ لاَ فَقْرَ كَالْجَهْلِ- وَ لاَ مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ وَ لاَ ظَهِيرَ كَالْمُشَاوَرَةِ

ترجمه

«توانگريى چون خردمندى،و تنگدستيى همچون نادانى،و ميراثى مانند ادب،و پشتوانه‌اى به سان مشورت با ديگران وجود ندارد ».

شرح

1-هيچ توانگرايى مانند خردمندى نيست،چون در سخنان پيش گذشت كه آن بى‌نيازترين بى‌نيازى است و هيچ بى‌نيازى چون آن نيست.

2-هيچ تنگدستى چون نادانى نيست و اين نيز بدان جهت است كه قبلا گذشت كه بزرگترين بيچارگى نادانى است مقصود از جهل در اين جا چيزى است كه مقابل عقل بالملكه است.يعنى حماقت و يا چيزى كه ملازم آن است.

3-هيچ ميراثى مانند ادب نيست،ادب عبارت است از آراستگى به اخلاق پسنديده،و اين از هر ارثيه‌اى-مال و اندوخته-بهتر است.

4-هيچ پشتوانه‌اى همچون مشورت وجود ندارد.نتيجۀ مشورت بيشتر وقتها،انديشۀ درست در كار مورد نظر انسان است،و انديشه درست در تدبير امور،سودمندتر از قدرت و افراد زياد است چنان كه ابو الطّيّب مى‌گويد:انديشه، مقدم بر دلاورى دليران است...مسلما در ميان چيزهايى كه انسان براى به دست آوردن مصالح امور از آنها استمداد مى‌كند چيزى بهتر از مشورت وجود ندارد.

48-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلصَّبْرُ صَبْرَانِ صَبْرٌ عَلَى مَا تَكْرَهُ وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُّ

ترجمه

«صبر دو نوع است:صبر بر آنچه نمى‌پسندى،و صبر بر آنچه دوست دارى .»

شرح

تعدّد صبر،در اينجا تعدّد وصفى است،زيرا كه حقيقت آن در هر دو مورد -به طورى كه قبلا تعريف شد-يكى است.

49-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ

ترجمه

«مالدارى در غربت وطن است و تهيدستى در وطن غربت است ».

شرح

كلمۀ وطن را از آن رو براى مالدارى و ثروتمندى در غربت استعاره آورده است كه براى شخص مايۀ آرامش خاطر و باعث دلگرمى است،و با وجود آن، غربت در انسان اثر نمى‌كند.fو لفظ غربت را نيز از آن جهت براى تهيدستى در وطن استعاره آورده است كه غربت و تهيدستى هر دو باعث كج خلقى و دشوارى كارهاست.

50-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلْقَنَاعَةُ مَالٌ لاَ يَنْفَدُ

ترجمه

«قناعت ثروتى است بى‌پايان ⁽¹⁾».

شرح

قناعت،عبارت است از سرگرم نشدن به چيزى كه از اندازۀ كفايت و مقدار حاجت زندگى و خورد و خوراك بيشتر باشد،و چشم نداشتن بر آنچه ديگران دارند.كلمۀ مال را با صفت بى‌پايان از آن رو استعاره از قناعت آورده كه بى‌نيازى ناشى از قناعت نيز همچون ثروت زياد،بى‌پايان است.

51-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ

ترجمه

«دارايى و ثروت،اساس خواهشهاى نفس است ».

شرح

يعنى:مال باعث نيرو گرفتن و فزونى شهوات است.مادّه،همان فزونى است.

اين سخن در مورد بيزارى از افزون خواهى مال و ثروت است،از آن جهت كه باعث كمك رسانى و نيرو بخشيدن به شهوت در برابر نافرمانى از عقل و خرد مى‌گردد.

52-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

مَنْ حَذَّرَكَ كَمَنْ بَشَّرَكَ

ترجمه

«آن كس كه تو را هشدار دهد همچون كسى است كه به تو مژده دهد .»

شرح

مقصود امام(علیه السلام)آن است كه برحذر دارندۀ از پيشامد بد مانند كسى است كه مژدۀ نجات از آن را مى‌دهد،كه وجه شبه روشن است.اين عبارت براى وادار ساختن بر توجه به هشدار دهنده و شنيدن هشدار او به منظور نجات است با تشبيه وى به كسى كه بشارت دهنده است.

53-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَللِّسَانُ سَبُعٌ إِنْ خُلِّيَ عَنْهُ عَقَرَ

ترجمه

«زبان را اگر به حال خود رها كنند،چون درنده‌اى است كه مى‌گزد ».

شرح

كلمۀ سبع را از آن رو براى زبان استعاره آورده است كه اگر آن را از كنترل عقل آزاد كنند،سخنى خواهد گفت كه مانند درنده‌اى يله و رها،باعث نابودى صاحبش مى‌گردد.

54-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلْمَرْأَةُ عَقْرَبٌ حُلْوَةُ اللَّسْبَةِ

ترجمه

«زن همچون كژدمى است كه گزيدنش شيرين است »

شرح

در مورد كژدم گزيدنش را لسبه گويند و كلمه عقرب را با صفت مزبور از آن جهت استعاره از زن آورده است كه كار زن آزردن است،امّا آزارى آميخته با لذّت بطورى كه شخص احساس اذيت نمى‌كند،مانند اذيت و آزارگرى كه آميخته با لذّتى كه ناشى از خارش آن است.

55-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلشَّفِيعُ جَنَاحُ الطَّالِبِ

ترجمه

«واسطۀ در كار به منزلۀ پر و بال كسى است كه در پى حاجتى است ».

شرح

كلمه جناح را از آن رو كه شخص واسطه همچون بال پرنده وسيلۀ رسيدن طالب،به مقصود خود مى‌باشد،استعاره آورده است.

56-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

أَهْلُ الدُّنْيَا كَرَكْبٍ يُسَارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِيَامٌ

ترجمه

«مردم دنيا مانند كاروانى هستند كه آنها را مى‌برند در صورتى كه خود در خوابند ».

شرح

وجه شبه،جملۀ يسار بهم و هم نيام(آنها را در حالى كه خوابند مى‌برند) است.توضيح آن كه دنيا به منزلۀ راهى است براى اهل دنيا كه از آن راه به سمت آخرت مى‌روند،در حالى كه از نتيجۀ آن،و كار و تلاش براى آن در غفلتند،تا وقتى كه به سر منزل مى‌رسند،بنا بر اين همانند كاروانى هستند در حال خواب كه آنها را راه مى‌برند تا وقتى كه به سر منزل خود مى‌رسند.

57-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

فَقْدُ الْأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ

ترجمه

«از دست دادن دوستان غربت است ».

شرح

لفظ غريب را از آن رو براى از دست دادن دوستان استعاره آورده است كه هر دو باعث وحشت و تنهايى است.

58-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَيْرِ أَهْلِهَا

ترجمه

«از دست رفتن حاجت،آسانتر از درخواست آن،از كسى است كه نا اهل است ».

شرح

مقصود از نااهل،فرومايگان و تازه به نعمت رسيده‌هاى بى‌ريشه‌اند،از آن رو دست نيافتن به حاجت آسانتر است كه از دست رفتن حاجت يك غصّه است،اما درخواست از نااهلان كه غالبا بى‌نتيجه است،علاوه بر غم از دست رفتن حاجت،موجب تحمّل سنگينى خوددارى طرف از برآوردن حاجت و پشيمانى از عرض حاجت به آنان و همچنين غم ذلت حاجتمندى نسبت به فرومايگان مى‌شود همان طور كه[جاى ديگر]فرموده است:«مرگ گواراتر از درخواست از فرومايگان است ⁽¹⁾».و بعد از همۀ اينها غم آنست كه اينان حاجات را برنمى‌آورند،كه اينها چهار نوع غم و اندوهند.و همين طور اگر حاجت برآورده شود،باز هم،غم سنگينى خودخواهى طرف،به علاوۀ ذلّت عرض حاجت بديشان،بنا بر اين-به هر حال-از نرسيدن به حاجت آسانتر است.اين سخن باعث جذب دو فضيلت قناعت و بلند همّتى است.

59-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

لاَ تَسْتَحِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِيلِ- فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ

ترجمه

«از بخشش اندك شرم نكن،زيرا نوميد ساختن كسى اندك‌تر از آن است ».

شرح

مقصود امام(علیه السلام)از«اندكتر بودن»كم اعتبار و كم ارزش بودن آن است.

توضيح آن كه نااميد كردن،نبخشيدن چيزى است كه شايستۀ بخشش باشد،و اين مطلب،قابل شمارش و از مقولۀ كميّت نيست تا قابل كم و زياد باشد.

امام(علیه السلام)از شرم داشتن نسبت به بخشش اندك به وسيلۀ قياس مضمرى برحذر داشته است كه صغراى آن جملۀ: «فانّ الحرمان اقلّ منه» ،و كبراى مقدّر

آن نيز چنين است:و هر چه كه نااميد ساختن بى‌ارزش‌تر از آن باشد،شايسته است كه از آن شرم نكنند بلكه بايد از نوميد كردن شرم داشت كه از آن بى‌ارزشتر است:

60-امام(علیه السلام)فرمود:

اشاره

اَلْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ

ترجمه

«پاكدامنى زينت تهيدستى است ⁽¹⁾».

شرح