تفسیر نور جلد 8

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

سخن ناشر

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که پایان بخش مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که می تواند به نوبه خود راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می‌دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی

هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می‌دهند.البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب پنج عنوان ارائه می گردد:

1.متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ گردیده و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2.ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن، مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3.نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4.پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5.پاورقی،که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی‌گنجد،در پاورقی ذکر شده است.

در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

علاقمندان می‌توانند برای دسترسی به متن مجلّدات تفسیر نور و دیگر کتب حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی با امکان بهره‌گیری از جستجوی لفظی به پایگاه اینترنتی www.Qaraati.ir مراجعه نمایند.

همکاران محترم:

در پایان از زحمات حجج‌اسلام آقایان:

حسن دهشیری،رحمت‌اللّٰه جعفری و محمود متوسل که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی‌محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

«الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیّدنا و نبیّنا محمّد و آله الطاهرین»

مقدّمه

ارزش انسان به عقل،فکر،ایمان،اخلاص،علم،عمل،رشد و انتخاب احسن اوست.امّا برای هر یک از این کمالات آفاتی است که اگر آفریدگار هستی،انسان را به حال خود رها کند و دست او را از طریق وحی و نبوّت در دست پیامبران نگذارد، گرفتار انواع انحرافات خواهد شد.

شیطنت‌های خود را عقل می‌پندارد،فکر خود را در موارد غیر لازم به کار می‌برد.باورهای او انحرافی خواهد بود و به جای حقّ به انواع باطل‌ها ایمان خواهد آورد.در عمل،به جای راه مستقیم،گرفتار انواع راههای انحرافی خواهد شد و به جای تحصیل علم مفید،به سراغ دانستنی‌های غیر مفید و مضرّ خواهد رفت.

به جای رشد و کمال،هر روز بر آمار مفاسد و آلودگی‌های او اضافه خواهد شد و به جای انتخاب احسن در گزینش دوست،همسر،شغل و سایر امور شخصی، اجتماعی و سیاسی،به دنبال هوس‌های خود یا دیگران خواهد رفت و عاقبت سر از حسرت و خسارت در خواهد آورد.پیشرفت‌های صنعتی و تکنولوژی و توسعه‌ی مراکز علمی و دانشگاهی و ارتباطات ماهواره‌ای و اینترنتی و بالا رفتن آمار محقّقان و دانشمندان در رشته‌های مختلف،هیچ یک برای بشر امنیّت،صداقت،امانت، وفاداری،جوانمردی،شهامت،ایثار و امثال آن را به ارمغان نیاورده است.

چه بسیار افرادی که انواع تلفن‌های ثابت و سیّار دارند،امّا با هم رفیق صمیمی نیستند.ابزار ارتباط هست امّا خود ارتباط نیست.انواع ماشین‌ها هست،ولی دید و بازدیدها سالیانه شده است.چه بسیارند افرادی که روز به روز بر تحصیلاتشان اضافه می‌شود ولی بر سوز و عشق و خدمت آنها به دیگران اضافه نمی‌گردد.حتّی از یک سلام کردن به دیگران دریغ می‌ورزند.

در سطح بین‌المللی نیز مسئله این گونه است.الآن که این سطرها را می‌نویسم، اسرائیل حدود نیم قرن است که فلسطین را اشغال کرده و آمریکا افغانستان و عراق را به اشغال خود درآورده و حقوق مردم را زیر پا گذاشته ولی دهها هزار حقوقدان به فکر تحقیق در مسائل حقوقی و یا تربیت حقوقدانان دیگر هستند.

هر روز که از عمر جهان می‌گذرد نیاز بشر به وحی و نبوّت و کتاب آسمانی بیشتر می‌شود.کتابی که کرامت واقعی را به انسان عطا می‌کند.

کتابی که در آن هیچ انحرافی نیست. «غَیْرَ ذِی عِوَجٍ» ⁽¹⁾

کتابی که یکسره نور است. «أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً» ⁽²⁾نوری که هرگز خاموش نشود و انسان را از ظلمات جهل،شرک و تفرقه نجات دهد.

کتابی که بر علم و تزکیه انسان بیافزاید. «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ» ⁽³⁾

کتابی که هیچ اختلاف و تناقضی در آن راه ندارد. «وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً» ⁽⁴⁾

کتابی که از سرچشمه‌ی عزّت،حکمت و رحمت است و هیچ باطلی در آن راه نیافته است. «لاٰ یَأْتِیهِ الْبٰاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لاٰ مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» ⁽⁵⁾

کتابی که هم تاریخ گذشته و هم آینده روشن را ترسیم می‌کند.هم بشارت می‌دهد و هم هشدار. «لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ بُشْریٰ لِلْمُحْسِنِینَ» ⁽⁶⁾

کتابی که سراسر شفای دردهای روحی،اجتماعی،خانوادگی،سیاسی و اقتصادی است.

کتابی که ریسمان محکم میان خلق وخالق است وخداوند وعده‌ی حفظ آن را از هرگونه تحریف داده است. «إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ» ⁽¹⁾

آری،در این دریای علوم،تنها کشتی قرآن از هر خطری بیمه شده است.پس تلاش کنیم تا با این کشتی،راه سعادت ابدی را در میان امواج بلاها طی کنیم.

خداوند را شاکرم که جلد دهم تفسیر نور در پایان سال 1382 آماده چاپ شد و از جلدهای اول تا نهم آن استقبال خوبی صورت گرفت.کتاب سال شدن این تفسیر در سال 76 از یکسو و استقبال مردمی از سوی دیگر ما را بر آن داشت که بخش بیشتری از عمر خود را صرف انجام این تفسیر کنیم.البتّه این اقبال و استقبال نشانه‌ی بی‌عیب بودن و نقص نداشتن نیست،همان گونه که نشان قبول شدن به درگاه خداوند نیست.لذا از شما خواننده عزیز می‌خواهم تا با راهنمایی خود نقص ما را برطرف و با دعای خود قبول آن را از خداوند بخواهید.

لطف خاص دیگر خداوند اینکه در آخرین مرحله‌ای که این تفسیر آماده چاپ می‌شد،تفسیر راهنما از چاپ بیرون آمد و آن نیز مثل تفاسیر المیزان،مجمع البیان، نمونه،نورالثقلین،اطیب البیان،مراغی،فخر رازی و سایر تفاسیر،مورد مطالعه قرار گرفت و از آن استفاده کردم.

در خاتمه از کسانی که مرا در تألیف این تفسیر و چاپ و تصحیح و نشر آن کمک کرده‌اند سپاسگزارم و پیشاپیش از افرادی که انتقاد یا پیشنهادهای سازنده و مفیدی برای تکمیل کار داشته باشند تشکّر می‌کنم.

محسن قرائتی

1382/12/20

سیمای سوره صافّات

اشاره

این سوره با یکصد و هشتاد و دو آیه در مکّه نازل شده است.

نام این سوره،از آیه اول آن برگرفته شده که با سوگند به«صافّات»،گروهی از فرشتگان که در انجام فرمان الهی در صف هستند،آغاز می‌شود،همچنین آیه 165 که در آن کلمه«الصافّون»آمده است.

مشابه این سوره از نظر نام،سوره«صف»است که اشاره به صفوف محکم رزمندگان در صحنه‌های جنگ دارد.

این سوره،نخستین سوره از قرآن کریم است که با سوگند آغاز می‌شود.

همانند دیگر سوره‌های مکّی،بیشتر آیات این سوره نیز درباره‌ی مبدأ و معاد و با تذکّر و انذار همراه است.

همچنین به تاریخ پیامبرانی همچون نوح،ابراهیم،اسحاق،موسی،هارون، الیاس،لوط و یونس،اشاره شده و در این میان زندگی حضرت ابراهیم مشروح‌تر آمده است.

عقاید باطل مشرکان در مورد رابطه خداوند با جنّ یا فرشتگان به شدّت محکوم شده و پیروزی نهایی حقّ بر کفر و شرک و نفاق مطرح گردیده است.

بر قرائت سوره صافّات در روزهای جمعه تأکید شده و تلاوت آن،موجب گشایش در رزق و بیمه شدن مال و فرزندان از شیطان می‌شود. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

«1»وَ الصَّافّٰاتِ صَفًّا«2» فَالزّٰاجِرٰاتِ زَجْراً«3» فَالتّٰالِیٰاتِ ذِکْراً

سوگند به صف بستگان(در صفوفی منظّم)صف بستنی.پس باز می‌دارند(از معاصی و وسوسه‌ها)باز داشتنی.همانان که پی در پی ذکر خدا(کتاب آسمانی)را تلاوت می‌کنند.

«4»إِنَّ إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ«5» رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ رَبُّ الْمَشٰارِقِ

بی شک که معبود شما یکتاست.پروردگار آسمان‌ها و زمین و آن چه میان آن دو است و پروردگار مشرق‌ها(و مغرب‌ها).

نکته‌ها:

این سوره با سه سوگند خداوند آغاز شده است.گرچه خداوند نیازی به سوگند ندارد و مؤمنان بدون سوگند سخن او را می‌پذیرند،امّا سوگند،نشانه اهمیّت و عظمت مورد سوگند و توجّه دادن به آن است.لذا خداوند به امور مختلف سوگند خورده است.

مراد از «صافّات» ، «زاجرات» و «تالیات» ،فرشتگانی هستند که در صفوفی منظم اوامر الهی را اجرا می‌کنند،مردم را از وسوسه باز می‌دارند و پیوسته به یاد خدا هستند.البتّه گروهی گفته‌اند:مراد،رزمندگانی هستند که در صف‌های منظم از حریم حقّ دفاع می‌کنند و

با تلاوت آیات الهی و یاد خدا روحیه و نیرو می‌گیرند.

کلمه«زاجرات»هم می‌تواند از«زجر»به معنای باز داشتن باشد که مراد باز داشتن از وسوسه‌ها و گناهان است و هم می‌تواند از«زجره»به معنای فریاد باشد،یعنی سوگند به فریادگران تاریخ.

پیام‌ها:

1- در زندگی،به نظم‌های هدفدار ارج نهیم.(در دو سوره«صافّات»و«صف»، سخن از نظم وانضباط است وبه آن سوگند یاد شده است.) «وَ الصَّافّٰاتِ صَفًّا»

2- نظم،وحدت،قدرت،همفکری و همکاری که در صف متجلّی است،از نشانه‌های کارگزاران الهی است. «وَ الصَّافّٰاتِ صَفًّا»

3- وجود عوامل بازدارنده از گناه و ناهی از منکر،در جامعه لازم است.

«فَالزّٰاجِرٰاتِ زَجْراً»

4- انرژی گرفتن از یاد خدا از طریق تلاوت قرآن «فَالتّٰالِیٰاتِ ذِکْراً» و دفاع از حریم حقّ «فَالزّٰاجِرٰاتِ» همراه با نظم و آماده باش، «وَ الصَّافّٰاتِ صَفًّا» ضرورت یک نظام الهی است.

5-انجام هر کاری باید با کیفیّتی عالی همراه باشد.بهترین نظم، «صَفًّا» بهترین قدرت، «زَجْراً» و بهترین یاد خدا. «ذِکْراً»

6- شعار توحید را هم محکم بگوییم،هم زیبا و هم قبل از هر چیز دیگر.(در این آیات ابتدا سوگند با آهنگ زیبایی مطرح شده و سپس:) «إِنَّ إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ»

7- برای هر چیزی سوگند یاد نکنیم.(معمولاً سوگندهای قرآن برای مسائل اساسی و مهم مانند مبدأ و معاد است)

در سوره‌ی ذاریات بعد از چند سوگند می‌فرماید: «إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ» ⁽¹⁾قطعاً آنچه وعده داده شده‌اید محقّق شدنی است.

در سوره مرسلات نیز پس از چند سوگند،سخن از قیامت است آنجا که

می‌فرماید: «إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَوٰاقِعٌ» ⁽¹⁾

و در این جا بعد از چند سوگند،سخن از توحید است و می‌فرماید: «إِنَّ إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ» (آری در برابر کسانی که به شدّت پایبند شرک هستند باید سوگندهای پی در پی یاد کرد).

8-مشرکان میان الوهیّت و ربوبیّت خداوند تفاوت قائل بودند،لذا این آیه بر یکی بودن این دو تأکید می‌کند. «إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

9- همه‌ی هستی تحت تربیت و رشد الهی است. «رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

10- برای هر چیزی ربّی نپندارید،زیرا که پروردگار همه‌ی هستی یکی بیش نیست. «رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

11- از نشانه‌ها و دلایل توحید،هماهنگی میان زمین و آسمان و دیگر مخلوقات جهان هستی است. إِنَّ إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ...

12- زمین،کروی شکل است.(کلمه‌ی«مشارق»و تفاوت در طلوع و غروب‌ها، نشانه‌ی کروی بودن زمین است)

13- خورشید و نور آن،نقش مؤثری در زندگی انسان دارد.(با آنکه خورشید جزو آسمان‌هاست و در «رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ» نهفته است،ولی نام بردن اختصاصی از مشارق،نشانه اهمیّت ویژه طلوع خورشید است). «وَ رَبُّ الْمَشٰارِقِ»

إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِزِینَةٍ الْکَوٰاکِبِ«6» وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ«7»

ما آسمان زیرین را به زیور ستارگان آراستیم.و(آن را)از هر شیطان متمرّد و سرکشی محفوظ داشتیم.

نکته‌ها:

«مٰارِدٍ» به چیزی گفته می‌شود که هیچ خیر و برکتی ندارد و خبیث است،مثلاً به درخت بی‌برگ،شجر أمرد گفته می‌شود.

پیام‌ها:

1- تزئین آسمان‌ها،پرتوی از ربوبیّت الهی است. رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ ... إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ

2- گرایش به زینت و زیبایی،از تمایلات فطری انسان است و قرآن آن را مورد تأیید قرار داده است. «زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا»

3- زینت و زیبایی یک اصل است.آفریده‌های الهی همه زیباست. «زَیَّنَّا السَّمٰاءَ»

4- در عالم بالا اسراری است که شیاطین به فکر دستبرد زدن به آن‌ها هستند،ولی قادر به انجام آن نیستند. «حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ»

5-جنّ و شیاطین جنّی قدرت دستیابی به غیب را دارند،امّا از آن منع شده‌اند.

«حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ»

لاٰ یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلیٰ وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جٰانِبٍ«8»

آن‌ها نمی‌توانند به(اسرار)عالم بالا گوش فرا دهند و از هر سو به آنها (شهاب)پرتاب می‌شود.

دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ وٰاصِبٌ«9» إِلاّٰ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ ثٰاقِبٌ«10»

تا رانده شوند و برای آن‌ها عذابی پاینده است.مگر شیطانی(به آسمان بالا رود و)به سرعت خبری را برباید که شهاب و شراره‌ای نافذ او را دنبال(و نابود)کند.

نکته‌ها:

«قذف»به معنای پرتاب چیزی به نقطه‌ای دور و«ملأ اعلی»اشاره به جایگاه والای فرشتگان است.

«دُحُوراً» به معنای راندن با قهر و به نحو ذلّت و خواری، «وٰاصِبٌ» به معنای دائم است، «خطفة»به معنای ربودن با سرعت، «ثٰاقِبٌ» به معنای نافذ و سوراخ کننده است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:در شب معراج فرشته‌ای را دیدم که مأمور تعقیب ربایندگان اخبار بود و هفتاد هزار فرشته تحت فرمان او بود که هر کدام از آنها هفتاد هزار فرشته دیگر را تحت فرمان داشتند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- اطلاعات و اخبار اهل زمین در اختیار فرشتگان عالم بالا قرار دارد که در آن با یکدیگر گفتگو می‌کنند و شیاطین می‌توانند گفتگوی آنان را بشنوند. لاٰ یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلیٰ وَ یُقْذَفُونَ ...

2- استراق سمع،کاری شیطانی است و باید با آن مقابله کرد. «حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ مٰارِدٍ لاٰ یَسَّمَّعُونَ»

3- سپاه خدا همه جا حضور دارد. «یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جٰانِبٍ»

4- با شیاطین جامعه باید برخورد انقلابی شود. «یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جٰانِبٍ»

5-شیاطین موجوداتی مکلّف و مورد کیفر و باز خواست خداوند هستند. «وَ لَهُمْ عَذٰابٌ وٰاصِبٌ»

6- بر حفظ اسرار،اصرار داشته باشید. حِفْظاً ... یُقْذَفُونَ ... دُحُوراً ... فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ

7- مطلع شدن شیاطین از اسرار بالا به قدری برایشان مهم است که با آنکه از هر سو مورد هدف قرار می‌گیرند باز هم به صورت دزدانه به استراق سمع دست می‌زنند. «إِلاّٰ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ»

8-شهاب‌ها و سنگ‌های آسمانی مأموران الهی هستند که با هدف پرتاب می‌شوند نه تصادفی و بی هدف. «فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ ثٰاقِبٌ»

9- شیاطین پیش از استفاده از اخبار غیبی آسمان،نابود می‌شوند. «ثٰاقِبٌ»

10- شیاطین موجوداتی قابل رؤیت و هدف‌گیری هستند. «فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ ثٰاقِبٌ»

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنٰا إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِنْ طِینٍ لاٰزِبٍ«11» بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ«12»

پس از آنان نظر بخواه که آفرینش آنان سخت‌تر است یا کسانی که ما(در آسمان‌ها و زمین)آفریدیم؟ ما آنان را از گِلی چسبنده آفریدیم،بلکه تو(از افکار آنان)تعجب می‌کنی و آنان(تو را)مسخره می‌کنند.

وَ إِذٰا ذُکِّرُوا لاٰ یَذْکُرُونَ«13» وَ إِذٰا رَأَوْا آیَةً یَسْتَسْخِرُونَ«14» وَ قٰالُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ«15»

و هرگاه اندرز داده شوند پند نمی‌گیرند.و هرگاه معجزه‌ای بینند،یکدیگر را به مسخره کردن دعوت می‌کنند و می‌گویند:این جز جادویی آشکار نیست.

پیام‌ها:

1- مقایسه و سؤال،راهی برای به فکر واداشتن افراد است. «فَاسْتَفْتِهِمْ» (آفرینش انسان کجا و حفاظت از آسمان‌های پهناور کجا؟)

2- افراد مغرور و مسخره کننده را با یادآوری منشأ آفرینش خود تعدیل کنید.

«طِینٍ لاٰزِبٍ»

3- نصیحت اشرف مربیان برای افراد سنگدل مؤثّر نیست. «ذُکِّرُوا لاٰ یَذْکُرُونَ»

4- فاسد بودن،زمینه‌ی به فساد کشاندن دیگران می‌شود. «یَسْتَسْخِرُونَ»

5-گاهی دشمن به جای قبول حقّ و منطق،مسخره می‌کند. «یَسْتَسْخِرُونَ»

6- گاهی دشمن در تبلیغات خود سعی می‌کند با اصرار و اطمینان سخن بگوید.

«إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ»

7- مخالفان به اثرگزاری خارق العادّه قرآن اقرار دارند.(مشرکان قرآن را سحر می‌دانستند و سحر به کار خارق العادّه گفته می‌شود).

8-تمسخر و به بازی گرفتن مقدّسات،مقدّمه کفر و انکار حقایق است.

یَسْتَسْخِرُونَ وَ قٰالُوا ... سِحْرٌ مُبِینٌ

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ«16»

(می‌گویند:)آیا چون مردیم و خاک و استخوان(پوسیده)شدیم آیا (دوباره)برانگیخته خواهیم شد؟!

أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ«17» قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ دٰاخِرُونَ«18»

و آیا پدران گذشته‌ی ما نیز(زنده خواهند شد)؟ بگو:آری(همه زنده می‌شوید)در حالی که خوار و کوچک خواهید بود.

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ فَإِذٰا هُمْ یَنْظُرُونَ«19»

همانا قیامت با یک صیحه است،پس آن گاه آنان(صحنه قیامت را) خواهند دید.

نکته‌ها:

«داخر»به معنای ذلّت و حقارت و «زَجْرَةٌ» به معنای صیحه و بانگ بزرگ است.

بیمار دلان در گسترش شبهات تلاش می‌کنند.با این که یک سؤال کافی بود،سه سؤال پی در پی طرح کردند. «أَ إِذٰا - أَ إِنّٰا - أَ وَ آبٰاؤُنَا»

پیام‌ها:

1- منکران معاد منطق و استدلال صحیحی ندارند و به جای استدلال فقط استبعاد می‌کنند. أَ إِذٰا ...

2- مشرکان،زنده شدن نیاکان را بعیدتر از زنده شدن خود می‌پنداشتند. أَ إِنّٰا ... أَ وَ آبٰاؤُنَا

3- سؤالات و شبهات گرچه با لجاجت و سوء نیّت همراه باشد ولی باید با صراحت جواب داده شود. «قُلْ نَعَمْ»

4- خاک شدن انسان،مانعی برای زنده شدن دوباره‌ی او نیست. «قُلْ نَعَمْ»

5-انکار لجوجانه معاد سبب خواری در قیامت است. «وَ أَنْتُمْ دٰاخِرُونَ»

6- پیدایش قیامت با صوت و صیحه است. «فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ»

7- پیدایش قیامت دفعی است نه تدریجی. «زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ»

8-ایجاد قیامت برای خداوند آسان است. «فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ»

9- مشرکان،در قیامت بُهت زده به حال زار خود نظاره‌گرند. «فَإِذٰا هُمْ یَنْظُرُونَ»

وَ قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا هٰذٰا یَوْمُ الدِّینِ«20» هٰذٰا یَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ«21»

و گویند:وای بر ما این روز جزاست.(به آنها گفته می‌شود:)این همان روز جدایی(حقّ از باطل)است که دائماً آن را تکذیب می‌کردید.

اُحْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ مٰا کٰانُوا یَعْبُدُونَ«22»

(خداوند به فرشتگان دستور می‌دهد:)ستمکاران و هم ردیفان آنان و آن چه را به جای خداوند می‌پرستیدند(در یک جا)گرد آورید.

مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَاهْدُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْجَحِیمِ«23» وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ«24»

پس همه را به راه دوزخ راهنمایی کنید.آنان را متوقف کنید،زیرا که آنان مورد سؤال و باز خواست هستند.

نکته‌ها:

«ازواج»هم می‌تواند به معنای همفکران باشد و هم به معنای همسران مشرک باشد.

در روایات شیعه و سنّی آمده که از مصادیق سؤال در آیه‌ی «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» سؤال از ولایت و رهبری علیّ بن ابی‌طالب علیهما السلام است. ⁽¹⁾

در روایات آمده است که در قیامت از چند چیز سؤال می‌شود:رهبری امام معصوم علیهم السلام عمر و جوانی،درآمد و خرج و مصرف و رسیدگی به فقرا و بدعت‌ها. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- انکار معاد سبب حسرت کفّار خواهد بود. «یٰا وَیْلَنٰا»

2- قیامت،روز حسرت و اقرار منکران است. یٰا وَیْلَنٰا ...ولی این حسرت‌ها سودی ندارد و فرمان هدایت به دوزخ صادر خواهد شد. «فَاهْدُوهُمْ»

3- در قیامت علاوه بر دوزخ،تحقیر و انتقاد و شکنجه‌ی روحی نیز هست. «هٰذٰا یَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ» (در همین قسمت نیز می‌خوانیم: «فَاهْدُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْجَحِیمِ» با اینکه واژه هدایت برای راهنمایی به کار خیر است ولی به عنوان مسخره و تحقیر برای دوزخ بکار می‌رود).

4- کفّار به کیفر می‌نگرند، «یَوْمُ الدِّینِ» ولی خداوند به داوری می‌نگرد. «هٰذٰا یَوْمُ الْفَصْلِ»

5-بدتر از تکذیب حقّ،تداوم تکذیب است. «کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ»

6- تکذیب معاد،ظلم به خویشتن است. تُکَذِّبُونَ ... اَلَّذِینَ ظَلَمُوا ...همان گونه که شرک ظلم بزرگ است.(آری،بزرگ‌ترین مشخّصه دوزخیان ظلم است)

7- فرشتگان،دست اندرکار جمع آوری و روانه کردن مشرکان به دوزخند.به فرشتگان خطاب می‌شود: «احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا»

8-هر کس با همفکر و محبوب خویش محشور و همراه می‌شود. «ظَلَمُوا وَ

أَزْوٰاجَهُمْ وَ مٰا کٰانُوا یَعْبُدُونَ»

9- معبودهای باطل نه تنها گره‌گشا نیستند بلکه خود نیز گرفتارند. «وَ مٰا کٰانُوا یَعْبُدُونَ»

10- برای بدبختی انسان همین بس که با بت‌های بی‌جان محشور شود. اُحْشُرُوا ...

وَ مٰا کٰانُوا یَعْبُدُونَ

11- کسی که هدایت الهی را در دنیا نپذیرد،در قیامت به دوزخ هدایت می‌شود.

«فَاهْدُوهُمْ»

12- پایان شرک و کفر دوزخ است. «فَاهْدُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْجَحِیمِ»

13- با این‌که پایان راه و سرنوشت منکران معاد،دوزخ است. «فَاهْدُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْجَحِیمِ» لیکن از نعمت‌ها و تکالیف نیز بازپرسی می‌شوند. «مَسْؤُلُونَ»

مٰا لَکُمْ لاٰ تَنٰاصَرُونَ«25» بَلْ هُمُ الْیَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ«26»

(به آنان گفته می‌شود:)چه شد که امروز یکدیگر را یاری نمی‌کنید؟(آری، نمی‌توانند یکدیگر را یاری کنند،)بلکه آنان امروز کاملاً تسلیم(قدرت خداوند)هستند.

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ«27»

و بعضی از آنان به بعضی دیگر روی کرده و از یکدیگر می‌پرسند.

قٰالُوا إِنَّکُمْ کُنْتُمْ تَأْتُونَنٰا عَنِ الْیَمِینِ«28» قٰالُوا بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِینَ«29»

(پیروان به رهبران)گویند:بی شک شما بودید که از روی قهر و غلبه (برای گرایش ما به کفر و شرک)به سراغ ما می‌آمدید.(گروه دیگر در پاسخ)گویند:(این چنین نیست)بلکه شما خود اهل ایمان نبودید.

نکته‌ها:

«مُسْتَسْلِمُونَ» از باب استفعال یا برای مبالغه در تسلیم و به معنای تسلیم کامل است،یا به این معناست که مشرکان به جای حمایت،یکدیگر را تسلیم قهر الهی می‌کنند.

«یمین»یا از«یمن»به معنای خیر وبرکت است،یعنی شما از در خیرخواهی به سراغ ما آمدید و ما را منحرف کردید و یا کنایه از قدرت وقهر است،زیرا دست راست رمز قدرت است.

در آیات متعدّدی از قرآن،گفتگوی دوزخیان با یکدیگر و دوزخیان با شیطان و با مؤمنان و با فرشتگان و با خداوند که در آن‌ها انواع استمدادها برای رهایی مطرح شده،آمده است ولی در همه‌ی موارد پاسخ منفی می‌شنوند و در برخی موارد تقصیر را به گردن یکدیگر می‌اندازند و می‌گویند:اگر شما نبودید ما ایمان داشتیم «لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ» ولی پاسخ می‌شنوند که چنین نیست،بلکه شما خود ایمان آورنده نبودید. «بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِینَ»

پیام‌ها:

1- در قیامت،مجرمان نمی‌توانند هیچ یاری و کمکی به یکدیگر بکنند. «مٰا لَکُمْ لاٰ تَنٰاصَرُونَ»

2- گردنکشان،در قیامت تسلیم خواهند شد. «بَلْ هُمُ الْیَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ»

3- مجرمین در قیامت خود را تبرئه و گناه خود را به گردن دیگران می‌اندازند.

«تَأْتُونَنٰا عَنِ الْیَمِینِ»

4- استفاده از قدرت ⁽¹⁾یا تظاهر به خیرخواهی ⁽²⁾از شیوه‌های پیشوایان کفر و شرک برای اغفال دیگران است. «تَأْتُونَنٰا عَنِ الْیَمِینِ»

5-در روز قیامت،هیچ کس حاضر نیست جرم دیگران را به عهده گیرد. «لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِینَ»

وَ مٰا کٰانَ لَنٰا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طٰاغِینَ«30»

و ما را بر شما سلطه و غلبه‌ای نبود بلکه شما خود گروهی سرکش بودید.

فَحَقَّ عَلَیْنٰا قَوْلُ رَبِّنٰا إِنّٰا لَذٰائِقُونَ«31»

پس وعده(عذاب)پروردگارمان بر ما محقّق شد و بدون شک ما چشندگان عذابیم.

فَأَغْوَیْنٰاکُمْ إِنّٰا کُنّٰا غٰاوِینَ«32» فَإِنَّهُمْ یَوْمَئِذٍ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ«33»

پس ما شما را گمراه کردیم(امّا نه با قهر)زیرا که ما خود نیز منحرف بودیم.پس آنان در آن روز،در عذاب الهی مشترکند.

پیام‌ها:

1- پیشوایان کفر،هم به گمراهی خود اعتراف می‌کنند و هم مسئولیّت اغفال و گمراه کردن پیروان خود را می‌پذیرند. «فَأَغْوَیْنٰاکُمْ» ولی مسئولیّت قهر و غلبه و سلطه را نمی‌پذیرند. «مٰا کٰانَ لَنٰا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ»

2- زمینه و عامل انحراف،از درون منحرفان است نه بر اثر فشار بیرون. «کُنْتُمْ قَوْماً طٰاغِینَ»

3- بالاخره پیشوایان شرک در روز قیامت به توحید و ربوبیّت الهی اعتراف می‌کنند. «قَوْلُ رَبِّنٰا»

4- در دنیا وعده و وعید خداوند به گوش سران شرک رسیده است و از روی تعمّد منکر شده‌اند. «قَوْلُ رَبِّنٰا»

5-انسان موجودی آزاد از جبر اجتماعی و فرهنگی است. «بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طٰاغِینَ»

6- گمراه بودن،زمینه‌ی گمراه کردن است. «فَأَغْوَیْنٰاکُمْ إِنّٰا کُنّٰا غٰاوِینَ»

7- خداوند در عذاب پیشوایان و پیروان کفر عادل است. «فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ»

8-مردم عادی هم در پدید آمدن نظام و یا افراد فاسد و هم در رشد و تقویت و

بقای ظلم آنان مؤثّرند.زیرا اگر سهم یا اثری نداشته باشند در عذاب شریک نمی‌بودند. «فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ»

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ«34»

همانا ما با مجرمان این گونه رفتار می‌کنیم.

إِنَّهُمْ کٰانُوا إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ یَسْتَکْبِرُونَ«35»

آنان که هرگاه برایشان«لا اله الا اللّه»گفته می‌شد،تکبر می‌ورزیدند.

وَ یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَتٰارِکُوا آلِهَتِنٰا لِشٰاعِرٍ مَجْنُونٍ«36» بَلْ جٰاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِینَ«37»

و می‌گفتند:آیا ما به خاطر شاعری دیوانه خدایانمان را رها کنیم؟(هرگز چنین نیست)بلکه او حقّ آورده و انبیا(پیشین)را تصدیق نموده است.

إِنَّکُمْ لَذٰائِقُوا الْعَذٰابِ الْأَلِیمِ«38»

شما(نیز به خاطر این روحیه‌ی استکباری و تهمت‌ها و لجاجت‌ها)عذاب دردناک الهی را خواهید چشید.

پیام‌ها:

1- سنّت عدل الهی نسبت به مجازات مجرمان یکسان است. «إِنّٰا کَذٰلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ»

2- ریشه‌ی عذاب،جرم انسان‌هاست. «نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ»

3- نشانه‌ی مجرم،داشتن روحیه‌ی استکباری در برابر توحید است. «یَسْتَکْبِرُونَ»

4- پیامبران،مردم را به سوی خدا می‌خواندند نه خود. «قِیلَ لَهُمْ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ»

5-تهمت و تحقیر دیگران و تعصب بر عقاید خرافی،نشانه استکبار است.

یَسْتَکْبِرُونَ وَ یَقُولُونَ ... لِشٰاعِرٍ مَجْنُونٍ

6- تکبّر،فکر انسان را واژگون می‌کند.(عاقل‌ترین مردم را دیوانه و بت‌های سنگی را خدا می‌پندارد). «آلِهَتِنٰا لِشٰاعِرٍ مَجْنُونٍ»

7- تهمت‌ها را باید پاسخ داد. «بَلْ جٰاءَ بِالْحَقِّ»

8-سخنان پیامبر اسلام و شعار لا اله الا اللّه جاذبه شدیدی در فطرت‌ها ایجاد می‌کرد.(تهمت شاعر به خاطر جذّابیّت سخنان حضرت بود). «لِشٰاعِرٍ»

9- مشرکان معبودهای متعدّدی داشتند. «آلِهَتِنٰا»

10- تعالیم همه انبیا یکی است و تمام انبیا به توحید و حقّ دعوت می‌کردند و پیامبر اسلام نیز آنان را تصدیق می‌کرد. «وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِینَ»

11- هم خود اهل حقّ باشید و هم حقّانیّت دیگران را تصدیق کنید. «جٰاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِینَ»

12- کیفر کسانی که از روی آگاهی،قرآن را شعر و پیامبر را مجنون می‌خواندند، عذاب دردناک است. «الْعَذٰابِ الْأَلِیمِ»

وَ مٰا تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ«39» إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ«40»

و جز آن چه انجام داده‌اید،کیفر نمی‌بینید.مگر بندگان خالص شده‌ی خدا (که از کیفر بر کنارند).

أُولٰئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ«41» فَوٰاکِهُ وَ هُمْ مُکْرَمُونَ«42»

آنانند که برایشان رزق معلوم است.انواع میوه‌ها و آنان مورد احترامند.

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ«43» عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ«44»

در باغ‌های پر نعمت(بهشت).بر تخت‌هایی در برابر یکدیگر(تکیه زده‌اند).

نکته‌ها:

«مخلص»به افرادی گفته می‌شود که از انواع شرک و ریا و نفاق دوری می‌کنند و خود را بنده‌ی خدا قرار می‌دهند،امّا«مخلص»به افرادی گفته می‌شود که به خاطر کمالاتی که دارند خداوند آنان را خالص کرده و برمی‌گزیند.

پیام‌ها:

1- کیفرهای الهی عادلانه است. «وَ مٰا تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» (آری عذاب دردناک قیامت تجسم همان رفتار شرک آلود و استکباری در دنیاست).

2- در کنار تهدید،بشارت لازم است. «إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ»

3- آنچه سبب برگزیدگی انسان نزد خداوند می‌شود،بندگی است. «إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ»

4- پاداش متناسب و برابر برای خلافکاران است،امّا پاداش بندگان برگزیده خدا فراتر از عملکردشان است. «وَ مٰا تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ»

5-در بهشت،کامیابی مادی و معنوی در کنار هم قرار دارند. فَوٰاکِهُ ... مُکْرَمُونَ

6- دیدار اولیای خداوند،یکی از لذّت‌های معنوی بهشت است. «سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ»

7- در تقابل‌های دنیوی گاهی خصومت است،ولی در تقابل‌های اخروی بزم خوش و لذّت است. «عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ»

8-کامیابی بهشتیان همه جانبه است:

الف)برگزیدگی خدا«مخلصین»(برگزیدگان خدا از مقامی بس والا برخوردارند. «أُولٰئِکَ» برای اشاره به دور و نشانه مقام والای آنان است.)

ب)رزق «مَعْلُومٌ» که به فرموده امام باقر علیه السلام خدمت گزاران بهشتی آن را می‌دانند و آن را برای اولیای خدا قبل از آنکه درخواست کنند می‌آورند. ⁽¹⁾

ج)مادی و معنوی بودن رزق. «فَوٰاکِهُ وَ هُمْ مُکْرَمُونَ»

د)جایگاهی نیکو. «جَنّٰاتِ النَّعِیمِ»

ه‍)حضور در جمع دوستان بهشتی همراه با انس و محبت و بزم خوش.

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ«45» بَیْضٰاءَ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ«46»

و از نهر جاری(جامی از شراب)بر آنان می‌گردانند شرابی سفید رنگ و لذّت‌بخش برای نوشندگان.

لاٰ فِیهٰا غَوْلٌ وَ لاٰ هُمْ عَنْهٰا یُنْزَفُونَ«47»

(شرابی که)نه مایه‌ی فساد عقل است و نه آنان از نوشیدن آن مست می‌شوند.

وَ عِنْدَهُمْ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ عِینٌ«48» کَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَکْنُونٌ«49»

و نزدشان همسرانی است درشت چشم که چشم از غیر فرو بندند.گویی (از شدّت سفیدی)تخم مرغانی هستند پوشیده و پنهان.

نکته‌ها:

«قدح»ظرف خالی است که هرگاه پر شود به آن«کأس»گویند و گاهی کلمه کأس گفته می‌شود ولی مراد شراب است نه ظرف آن.

کلمه «مَعِینٍ» به آب زلالی گفته می‌شود که جاری باشد.

«غَوْلٌ» به معنای فساد پنهانی است. «یُنْزَفُونَ» به معنای محو شدن تدریجی عقل است.

«طرف»به معنای پلک چشم است و «قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ» کنایه از آن است که همسران بهشتی نسبت به دیگران چشم خود را فرو می‌نشانند و یا با چشم نیمه باز که جاذبه خاصی دارد نگاه می‌کنند و شاید مراد آن باشد که زنان بهشتی به قدری زیبا هستند که چشم شوهر را تنها در اختیار خود می‌گیرند،یعنی در اثر زیبایی،شوهرانشان تنها به آنان چشم دوخته‌اند.

کلمه «عِینٌ» جمع«عیناء»به معنای چشمان درشت و زیبا و مشکی است.

کلمه «بَیْضٌ» جمع«بیضه»به معنای تخم شتر مرغ است که رنگ آن سفید و درخشنده و

کمی متمایل به زردی است که حیوان آن را زیر پر خود می‌پوشاند تا غبارآلود نشود.عرب، زنان زیبا را به آن تشبیه می‌کند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- لذّت‌های جسمی مربوط به شکم و شهوت،در قیامت نیز خواهد بود. «فَوٰاکِهُ ، بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ ، قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ»

2- کامیابی در بهشت محدود به جهت خاصّی نیست،بلکه نعمت‌ها از هر سو گرد بهشتیان چرخانده می‌شود. «یُطٰافُ»

3- رنگ سفید از رنگ‌های بهشتی است که نشانه‌ی روشنی،زیبایی،بهداشت و رنگی دلنواز است. «بَیْضٰاءَ ، بَیْضٌ»

4- لذّت‌های بهشتی،بدون عوارض پنهانی و آشکار است.شراب بهشتی لذیذ است،امّا مستی و دیگر عوارضِ شراب دنیوی را ندارد. لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ لاٰ فِیهٰا غَوْلٌ ...

5-چشم از غیر دوختن،از ویژگی‌های زنان بهشتی است. «قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ»

6- زنان بهشتی،هم زیبا و دلربا هستند،هم پاک و عفیف و پوشیده. «عِینٌ ، بَیْضٌ مَکْنُونٌ»

فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ«50» قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّی کٰانَ لِی قَرِینٌ«51» یَقُولُ أَ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِینَ«52»

پس بعضی از آنان بر بعضی روی کرده و از یکدیگر سؤال می‌کنند.یکی از آنان گوید:مرا در دنیا همنشینی بود.که پیوسته می‌گفت:آیا تو از باوردارندگان(قیامت)هستی؟

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَدِینُونَ«53»

آیا هرگاه مردیم و خاک و استخوان شدیم(دوباره زنده شده و)جزا داده خواهیم شد؟

نکته‌ها:

یکی از نام‌های قیامت، «یَوْمِ الدِّینِ» است و «لَمَدِینُونَ» از دین به معنای جزاست.

پیام‌ها:

1- در بهشت خاطرات دنیا فراموش نمی‌شود. «کٰانَ لِی قَرِینٌ»

2- در بزم‌های بهشتی که بر تخت‌ها و رویاروی یکدیگر قرار گرفته‌اند به پرسش و گفتگو از هم‌نشینان دنیوی می‌پردازند. «کٰانَ لِی قَرِینٌ»

3- همنشینی در دنیا با کفّار،با حفظ معتقدات دینی جایز است. «کٰانَ لِی قَرِینٌ»

4- نقل انکارها و سرزنش‌های مخالفان،جزء گفتگوهای بهشتیان است. فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ ... یَقُولُ أَ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِینَ

5-کفّار هیچ گونه دلیلی بر نبود معاد ندارند،آنچه دارند استبعاد و تعجب است.

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ...

قٰالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ«54» فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِی سَوٰاءِ الْجَحِیمِ«55»

گوید:آیا شما(بهشتیان)می‌توانید(بر حال او)اطلاع یابید؟ پس از حال او اطلاع می‌یابد،پس او را در میان دوزخ می‌بیند.

قٰالَ تَاللّٰهِ إِنْ کِدْتَ لَتُرْدِینِ«56» وَ لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ«57»

(فرد بهشتی به دوزخی)گوید:به خدا سوگند نزدیک بود که مرا به نابودی کشانی.

و اگر نعمت(و لطف)پروردگارم نبود،قطعاً از احضار شدگان(در دوزخ)بودم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«تردین»از«ارداء»به معنای سقوط از بلندی است که با نابودی همراه باشد.

پیام‌ها:

1- بهشتیان از حال دوزخیان اطلاع می‌گیرند. «فَاطَّلَعَ»

2- منکران قیامت در وسط دوزخند. «سَوٰاءِ الْجَحِیمِ»

3- بهشتیان می‌توانند با دوستان دوزخی خود گفتگو کنند. قٰالَ ...

4- مواظب خطر دوستان ناباب باشیم. «کِدْتَ لَتُرْدِینِ»

5-افراد فاسد برای فاسد کردن دیگران تلاش‌ها می‌کنند. «کِدْتَ لَتُرْدِینِ»

6- اگر یک لحظه لطف خدا قطع شود،سقوط انسان حتمی است. لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ ...

7- بعضی از بندگان مخلص،ممکن است تا لب پرتگاه بروند،امّا لطف خداوند آنان را نجات می‌دهد. «لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی»

8-تأثیر نپذیرفتن از دوستان فاسد،یک نعمت الهی است. «لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی»

9- اهل بهشت خود را مستحقّ نمی‌دانند بلکه بهشتی شدن خود را مدیون لطف و نعمت الهی می‌دانند. «لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ»

أَ فَمٰا نَحْنُ بِمَیِّتِینَ«58» إِلاّٰ مَوْتَتَنَا الْأُولیٰ وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ«59»

(سپس از روی سرزنش به آن منکر جهنّمی یا از شدّت شادی به یاران بهشتی خود گوید:)آیا ما دیگر نمی‌میریم؟ مگر همان مرگ اوّلی(دنیا که گذشت)و ما دیگر عذابی نخواهیم شد؟

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ«60» لِمِثْلِ هٰذٰا فَلْیَعْمَلِ الْعٰامِلُونَ«61»

قطعاً این(نعمت‌های ابدی)رستگاری بزرگی است(که نصیب ما شده).

باید اهل عمل برای چنین جایگاهی کار کنند.

پیام‌ها:

1- اهل بهشت چنان شادند که گویا نعمت‌های بهشت را باور نمی‌کنند و از جاودانگی نعمت‌ها تعجّب می‌کنند. «أَ فَمٰا نَحْنُ بِمَیِّتِینَ»

2- در بهشت مرگ و نیستی راه ندارد. «إِلاّٰ مَوْتَتَنَا الْأُولیٰ» بر خلاف جهنّم،که مجرمان در اثر عذاب می‌میرند و دوباره زنده می‌شوند.

3- مؤمنان گنهکار،ابتدا به جهنّم می‌روند و سپس به بهشت.زیرا عذاب پس از بهشت معنا ندارد. «وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ»

4- سالم ماندن انسان در محیطهای فاسد،کاری ممکن ولی مشکل است. «إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ»

5-نجات از دوستان بد در دنیا و عذاب دوزخ در آخرت،رستگاری بزرگ است.

«لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ»

6- الگوهای صحیح را به مردم معرّفی کنیم. «لِمِثْلِ هٰذٰا»

7- عمل برای رسیدن به نعمت‌های بهشتی،منافاتی با اخلاص ندارد. «لِمِثْلِ هٰذٰا فَلْیَعْمَلِ»

8-کارهای انسان در دنیا باید برای رسیدن به هدفی عالی و رستگاری بزرگ باشد وگرنه حسرت و خسارت است. «لِمِثْلِ هٰذٰا فَلْیَعْمَلِ»

9- ایمان به تنهایی کافی نیست،عمل لازم است. «فَلْیَعْمَلِ الْعٰامِلُونَ»

أَ ذٰلِکَ خَیْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ«62» إِنّٰا جَعَلْنٰاهٰا فِتْنَةً لِلظّٰالِمِینَ«63» إِنَّهٰا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ«64»

آیا آن(نعمت‌های بهشتی)برای پذیرایی بهتر است یا درخت زقوم؟ همانا ما درخت زقوم را وسیله‌ی شکنجه و درد و رنج ستمگران(کافران)قرار داده‌ایم.همانا این درخت از عمق دوزخ می‌روید.

نکته‌ها:

«نزل»به پذیرایی از مهمان،هنگام نزول و ورود گفته می‌شود.

«زقوم»گیاه زهرداری است که در بادیه‌ها می‌روید و اگر برگش کنده شود از جای آن شیره‌ای بیرون می‌آید که به هر جای بدن برسد ورم می‌کند.در سوره‌ی دخان آیه‌ی 43 می‌فرماید: «إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعٰامُ الْأَثِیمِ کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ کَغَلْیِ الْحَمِیمِ» زقوم،خوراک گناهکاران است که مثل فلز گداخته در درون آنان جوشان است،همچون جوشیدن آب داغ.

پیام‌ها:

1- نمونه‌های لطف یا قهر الهی را با یکدیگر مقایسه کنیم تا بهتر عمل کنیم.

فَلْیَعْمَلِ الْعٰامِلُونَ ، أَ ذٰلِکَ خَیْرٌ ... أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ

2- انسان فطرتاً طالب خیر و دنبال بهترین‌هاست. ذٰلِکَ خَیْرٌ ... أَمْ

3- اهل بهشت مهمان خدا هستند. «نُزُلاً»

4- ستمگرانی که در دنیا دل‌ها را می‌سوزانند،در قیامت با طعامی سوزان پذیرایی خواهند شد. «فِتْنَةً لِلظّٰالِمِینَ»

5-با اراده‌ی الهی،در قعر آتش درخت می‌روید. «شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ»

طَلْعُهٰا کَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّیٰاطِینِ«65» فَإِنَّهُمْ لَآکِلُونَ مِنْهٰا فَمٰالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ«66»

خوشه‌ها و شکوفه‌ی آن مانند سرهای شیاطین است.پس دوزخیان از آن می‌خورند و شکم‌ها را از آن پر می‌کنند.

ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَیْهٰا لَشَوْباً مِنْ حَمِیمٍ«67» ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَی الْجَحِیمِ«68»

سپس بر روی آن(غذا)مخلوطی از آب جوشان و سوزنده برای آنان خواهد بود.پس بازگشت آنان به سوی دوزخ است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«طلع»به معنای شکوفه‌ی خرماست،گویی هنگام طلوع میوه است.کلمه‌ی «شوب»به معنای مخلوط و آمیخته است.به نوشیدنی بعد از غذا از آن جهت که در معده با غذا مخلوط می‌شود،شوب می‌گویند.

چون«شیطان»در فرهنگ مسلمانان به موجودی زشت و بد ذات و خبیث گفته می‌شود، در این آیه می‌فرماید:شکوفه‌های درخت زقوم که باید زیبا و دلربا باشد،گویا سرهای شیطان است،همان گونه که در فرهنگ مردم فرشته مظهر خوبی و کرامت است تا آن جا که زنان مصر در ستایش یوسف گفتند: «إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- دوزخیان نیز همچون بهشتیان،خوردنی و آشامیدنی دارند،امّا نه تنها لذیذ و دلپسند نیست بلکه بد شکل و بد مزه و آزار دهنده است. کَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّیٰاطِینِ ... لَشَوْباً مِنْ حَمِیمٍ

2- برای دوری از غذاهای دوزخی نه راه فراری است و نه راه طفره. لَآکِلُونَ ...

فَمٰالِؤُنَ

3- دوزخیان به قدری گرسنه هستند که از بدترین غذا شکم خود را پر می‌کند.

«فَمٰالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ»

4- عذاب‌های قیامت مقطعی نیست،بلکه دوزخ قرارگاه ابدی است. «ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَی الْجَحِیمِ» (شاید دوزخیان را برای خوراندن و نوشاندن زقّوم و حَمیم به جایی می‌برند و دوباره آنها را به محلّ اول برمی‌گردانند.)

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبٰاءَهُمْ ضٰالِّینَ«69» فَهُمْ عَلیٰ آثٰارِهِمْ یُهْرَعُونَ«70»

آنان پدران خویش را گمراه یافتند.امّا با این حال،در پی آنان شتابان می‌دوند.

وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ«71» وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا فِیهِمْ مُنْذِرِینَ«72»

بی‌گمان قبل از آنان،اکثر پیشینیان(نیز)گمراه شدند.و قطعاً ما در میانشان بیم‌دهندگانی فرستادیم.

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ«73» إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ«74»

پس(اینک)بنگر که سرانجام هشدار داده شدگان چگونه بود.(که همه آنان هلاک شدند)به استثنای بندگان خالص شده خدا.

نکته‌ها:

«یُهْرَعُونَ» به معنای بردن با شتاب است.در این آیه خداوند از کسانی که بی‌تأمّل و با سرعت به سراغ افکار نیاکان می‌روند،انتقاد کرده است.

یکی از ویژگی‌های دوزخیان،تقلید کورکورانه از پدران و اجداد است؛در حالی که تقلید در اعتقادات جایز نیست و عقائد انسان باید بر استدلال و عقل پایه‌ریزی شود.

پیام‌ها:

1- تقلید کورکورانه و پیروی از نیاکان در افکار و رفتار نادرست،تحت هر عنوان که باشد،پذیرفتنی نیست. أَلْفَوْا آبٰاءَهُمْ ضٰالِّینَ ... عَلیٰ آثٰارِهِمْ یُهْرَعُونَ

2- بدترین نوع تقلید آن است که با علم و آگاهی از انحراف،از منحرفان تقلید کنیم. «أَلْفَوْا آبٰاءَهُمْ ضٰالِّینَ»

3- عقائد باطل نیاکان بر نسل آینده اثرگذار است. «آبٰاءَهُمْ ضٰالِّینَ»

4- خودباختگی در برابر آداب و رسوم باطل نیاکان،ممنوع است.( «یُهْرَعُونَ» به معنای کشانده شدن قهری و بدون اختیار است.)

5-میراث فرهنگی نیاکان،همه جا و همیشه قابل ستایش نیست. «عَلیٰ آثٰارِهِمْ یُهْرَعُونَ»

6- در فضای انحراف،مهم‌ترین وظیفه هشدار است.خداوند در میان امت‌های گمراه،هشدار دهندگانی فرستاده است. ضَلَّ قَبْلَهُمْ ... أَرْسَلْنٰا فِیهِمْ مُنْذِرِینَ

7- خداوند اتمام حجّت می‌کند. «أَرْسَلْنٰا فِیهِمْ مُنْذِرِینَ»

8-اکثریّت فاسد جامعه،دلیل بر رها کردن افراد مستعد هدایت نیست. ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ ... أَرْسَلْنٰا فِیهِمْ

9- تاریخی را مطالعه کنیم که مایه‌ی رشد و عبرت باشد. «فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ» ما مأمور به تأمّل و اندیشه در سرنوشت کافران لجوج و متعصّب هستیم.

10- با وجود اکثریّت فاسد،می‌توان بنده خدا بود و در جامعه‌ی فاسد هضم نشد.

«إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ»

11- عبادت خدا سبب دریافت الطاف ویژه است. «عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ»

12- اخلاص در عبادت،مایه‌ی نجات از بدعاقبتی است. «کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ»

13- تنها بندگان خالص الهی هشدارهای انبیا را جدّی می‌گیرند. «فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ»

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ«75» وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ«76»

و همانا نوح،ما را(به فریاد رسی)ندا داد،(و ندای او را اجابت کردیم)پس چه خوب پاسخ دهنده‌ای هستیم.و او و کسانش را از اندوه بزرگ رهانیدیم.

وَ جَعَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْبٰاقِینَ«77» وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ«78» سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ«79»

و(تنها)نسل او را باقی گذاشتیم.و در میان آیندگان برای او(مدح و ثنا)به جا گذاشتیم.در میان جهانیان بر نوح سلام باد.

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ«80» إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ«81» ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ«82»

همانا ما نیکوکاران را این گونه پاداش می‌دهیم.به راستی که او از بندگان مؤمن ما بود.سپس دیگران را غرق کردیم.

نکته‌ها:

در قرآن،بارها درباره‌ی حضرت نوح که الگو و اسوه‌ی مقاومت است و تاریخ آن حضرت برای پیامبر اسلام سبب دلگرمی و آرامش بوده،سخن به میان آمده است.این پیامبر الهی ویژگی‌هایی داشت از جمله:

الف)اولین پیامبر اولوا العزم است که به عنوان شیخ الانبیا نامیده شده است.

ب)تنها پیامبری است که مدّت رسالتش در قرآن مطرح شده است.

ج)سلام خداوند به نوح ویژگی خاصی دارد و عبارت «فِی الْعٰالَمِینَ» به آن اضافه شده است.

د)پیامبری است که حتّی فرزند و همسرش با او مخالف بودند و به او ایمان نیاوردند.

کلمه‌ی«آخر»در زبان عربی به معنای پایان و«آخرین»به معنای آیندگان است.امّا «آخر»به معنای دیگر و«آخرین»به معنای دیگران است.

فرق میان تاریخی که قرآن بیان می‌کند با سایر کتب تاریخ آن است که قرآن بعد از نقل یک ماجرای واقعی،سنّت‌های الهی در مورد آن را بیان می‌نماید. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

شاید مراد از ندای حضرت نوح در این آیه،همان آیه 26 سوره‌ی مؤمنون باشد که گفت:

«رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ» خدایا در برابر تکذیب آنان مرا یاری کن.

خداوند، «فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ» است،یعنی آنچه را به صلاح بنده باشد اجابت می‌کند،نه آنچه را بنده معیّن کرده است.لذا گاهی خواسته‌ای داری و خداوند چیز دیگری جایگزین آن می‌کند.

گاهی خواسته‌ات را با تأخیر اجابت می‌کند و گاهی اصلاً خواسته‌ات را نمی‌دهد،چنانکه نوح، نجات فرزندش را خواست ولی اجابت نشد.

مقصود از بلا و اندوه بزرگ «الْکَرْبِ الْعَظِیمِ» یا طوفان و غرق است و یا آزار مردم.آری،

رسالت و تبلیغ دینی مشکلات و اندوه‌هایی در پی دارد.

امام باقر علیه السلام فرمود:مراد از بقا در آیه «جَعَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْبٰاقِینَ» بقای دین و کتاب و نبوت در عقب و نسل نوح است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- مردان خدا به بن بست نمی‌رسند و هنگامی که کار بر آنان سخت شود با دعا و استمداد از قدرت غنی خداوند مشکل خود را حل می‌کنند. «نٰادٰانٰا نُوحٌ»

2- با این که خداوند از درون همه آگاه است امّا برای گفتن و خواستن و دعا کردن آثار خاصی است. «نٰادٰانٰا» (آری ندا و دعا و اظهار حاجت به درگاه خداوند اجابت الهی را در پی دارد).

3- اگر کسی از سر اخلاص خدا را بخواند،دعایش مستجاب خواهد شد.

نٰادٰانٰا ... فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

4- استجابت دعا،همراه با حکمت و رحمت و بدون منّت است. «فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ»

5-نوح هلاکت کفّار و سلامت سفر با کشتی را برای خود و یارانش از خداوند درخواست کرد،لکن خدا نام نیک،بقای نسل وسلام ابدی خود را نثار او کرد و شاید این معنای «فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ» باشد یعنی بیش از آنچه تو خواستی دادیم.

6- خداوند نوح را در آب حفظ کرد و ابراهیم را در آتش. «نَجَّیْنٰاهُ» (آب و آتش در برابر اراده‌ی خدا چیزی نیستند).

7- نسبت و قومیّت همه جا سبب اهل بودن نیست.(این آیه می‌فرماید:ما اهل نوح را نجات دادیم در حالی که می‌دانیم خداوند فرزندش را غرق کرد.

بنابراین مراد از اهل،همفکران وپیروان او هستند نه تنها بستگانش). «أَهْلَهُ»

8-انقراض یا بقای هر نسلی به دست خداست. «جَعَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْبٰاقِینَ»

9- نسل بشر امروز،از حضرت نوح و همراهان او هستند. «هُمُ الْبٰاقِینَ»

10- اولیای خدا زنده‌اند و سلام‌ها را دریافت می‌کنند. «سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ»

11- عامل بقای نام نیک در میان مردم و سلام از سوی خداوند،نیکوکاری است.

«نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

12- پاداش الهی در مورد نیکوکاران،یک جریان و سنّت است نه یک حادثه و جرقّه. «کَذٰلِکَ نَجْزِی»

13- خداوند پاداش نیکوکاران را در دنیا نیز می‌دهد. «إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

14- سلام به انبیا و اولیای در گذشته،کار خدایی است. «سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ»

15- نیکوکارانی به درجات الهی می‌رسند که کارشان برخاسته از ایمان باشد نه برای نام و شهرت. «نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ»

16- اگر احسان و نیکوکاری با ایمان و عبودیّت همراه باشد،نزد خداوند ارزش بیشتری دارد. «إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ»

17- هنگام نزول عذاب در دنیا،تنها مؤمنان نجات می‌یابند و دیگران کیفر می‌شوند،چه کافر باشد و چه بی‌تفاوت.آیه می‌فرماید: «أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ» و نمی‌فرماید:«اغرقنا الکافرین»

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ«83» إِذْ جٰاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ«84»

و بی گمان،ابراهیم از پیروان نوح بود.آن گاه که با دلی سلیم و سالم(از هر عیب)به پیشگاه پروردگارش آمد.

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا ذٰا تَعْبُدُونَ«85» أَ إِفْکاً آلِهَةً دُونَ اللّٰهِ تُرِیدُونَ«86» فَمٰا ظَنُّکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ«87»

آن گاه که به پدر(سرپرست)و قوم خویش گفت:این(بت‌ها)چیست که می‌پرستید؟ آیا به دروغ معبودهای دیگری غیر از خداوند می‌خواهید.پس گمان شما به پروردگار جهانیان چیست(که غیر او را می‌پرستید)؟

نکته‌ها:

کلمه «شِیعَةٍ» به معنای گروهی است که تابع رئیس خود باشند.

امام صادق علیه السلام فرمود:قلب سلیم قلبی است که جز به خدای تعالی به چیزی وابسته نباشد. ⁽¹⁾آری،شرک یکی از بیماری‌های قلبی است.

حضرت ابراهیم در میان انبیا ویژگی‌هایی داشت از جمله:

الف)با این که یک نفر بود امّا قرآن او را یک امّت می‌داند. «إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ کٰانَ أُمَّةً واحدة» ⁽²⁾

ب)علاوه بر نبوّت،امام مردم شد. «إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً» ⁽³⁾

ج)انبیایی مثل حضرت موسی و عیسی و محمّد علیهم السلام از نسل او هستند.

د)مراسم حج از یادگارهای اوست.

ه‍)بر ملکوت و باطن آسمان‌ها دست یافت. «نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» ⁽⁴⁾

و)در قرآن القاب ویژه‌ای برای او ذکر شده است،مانند:صدّیق،اوّاه،حلیم،خلیل،حنیف،قانت و دارای قلب سلیم.

پیام‌ها:

1- بُعد منزل نبود در سفر روحانی.(با این که فاصله حضرت ابراهیم تا حضرت نوح را تا چند هزار سال گفته‌اند،لیکن در قرآن ابراهیم،شیعه و پیرو نوح معرّفی شده و نوح پیشتاز حرکت توحیدی است.) «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ»

2- راه همه انبیا یکی است و انبیا برای یکدیگر الگو و مقتدا هستند و عنصر زمان و مکان در اصول و مبانی ادیان آسمانی اثر ندارد. «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ» (در جای دیگر نیز قرآن خطاب به پیامبر اسلام می‌فرماید: «فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ» ⁽⁵⁾به هدایت پیامبران پیشین،اقتدا کن.)

3- بر خلاف ادّعای مخالفان شیعه،کلمه شیعه اختراع یاران حضرت علی علیه السلام

نیست. «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ»

4- بعضی از وظایف انبیا از این قرار است:الف)پیوند با پیامبران پیشین «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ» ب)تسلیم در برابر خدا «جٰاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» ج)نجات جامعه از انواع شرک. «إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ»

5-ابتدا درون خود را پاک کنید،سپس به پاک کردن جامعه بپردازید.(لازمه موفقیّت رهبران دینی،داشتن قلب سلیم است) «جٰاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ»

6- قلب سلیم شرط تقرّب به خدا و بار یافتن به درگاه اوست. «جٰاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»

7- کسی شیعه واقعی و پیرو راستین پیامبران است که از قلبی سلیم و پاک برخوردار باشد. «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ إِذْ جٰاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»

8-صراحت،شهامت و عدم ملاحظات قومی و نسبی،نشانه‌ی ایمان راسخ است.ابراهیم آئین پدر را محکوم کرد. «قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا ذٰا تَعْبُدُونَ»

9- مردان خدا در محیط فاسد هضم نمی‌شوند بلکه محیط را عوض می‌کنند.

«قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا ذٰا تَعْبُدُونَ»

10- در نهی از منکر سن شرط نیست. «لِأَبِیهِ» عدد شرط نیست. «لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ»

11- در نهی از منکر،از خودی‌ها شروع کنیم. «لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ»

12- در نهی از منکر،از منکرات اصلی همچون شرک شروع کنیم. «مٰا ذٰا تَعْبُدُونَ»

13- سر لوحه‌ی مبارزه انبیا با شرک است. «قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا ذٰا تَعْبُدُونَ»

14- در نهی از منکر،از وجدان خلافکار نیز اقرار بگیریم. «مٰا ذٰا تَعْبُدُونَ»

15- در نهی از منکر،احتمال تأثیر فوری و کامل شرط نیست،شاید بعداً اثر کند، شاید کم کم اثر کند و شاید.... قٰالَ ... مٰا ذٰا تَعْبُدُونَ

16- بت پرستی یک نوع دروغ است. «أَ إِفْکاً آلِهَةً»

17- نه تنها پرستش،بلکه اراده‌ی پرستشِ غیر خدا هم زشت است. «تَعْبُدُونَ ، تُرِیدُونَ»

18- هستی در سایه ربوبیّت خداوند،اداره می‌شود. «بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ»

فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ«88» فَقٰالَ إِنِّی سَقِیمٌ«89»

پس نگاه خاصّی به ستارگان کرد و گفت:من بیمارم(و نمی‌توانم در مراسم عید شما شرکت کنم.)

فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِینَ«90» فَرٰاغَ إِلیٰ آلِهَتِهِمْ فَقٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ«91» مٰا لَکُمْ لاٰ تَنْطِقُونَ«92»

پس مردم از او روی گردانده برگشتند.پس پنهانی به سراغ خدایان آنان (در بت خانه)رفت و(با تمسخر)گفت:چرا غذا نمی‌خورید؟ شما را چه شده،چرا سخن نمی‌گویید؟

نکته‌ها:

اهل بابل،محل زندگی حضرت ابراهیم علیه السلام،هر سال جشن مخصوصی داشتند و غذاهایی را آماده می‌کردند که در بت‌خانه قرار می‌دادند تا متبرّک شود،سپس دستجمعی به بیرون شهر می‌رفتند و پس از خوشگذرانی،در پایان روز برای صرف غذا به بت‌خانه باز می‌گشتند.

شبِ پیش از جشن،از ابراهیم نیز دعوت کردند که همراه آنان در مراسم شرکت کند،امّا حضرت ابراهیم که منتظر فرصتی برای درهم کوبیدن بت‌ها و ایجاد شوک بر مردم بود، مطابقِ آداب و رسوم و اعتقاد مردم بابل که ستارگان را در سرنوشت خود مؤثّر می‌دانستند، نگاهی به ستارگان کرد و چنین وانمود کرد که اوضاع کواکب،نوعی بیماری را در صورت خروج او از شهر نشان می‌دهد.لذا مردم نیز قانع شده و از اصرار خود دست برداشتند.

روشن است که حضرت ابراهیم،خود چنین اعتقادی به نقش ستارگان نداشته و برای قانع کردن مردم از شیوه‌ی مورد قبول خودشان استفاده کرده است.چنانکه برای دعوت آنان به خداپرستی،ابتدا همچون آنها نشان می‌دهد که ستاره‌پرست شده است و سپس از این عقیده،تبرّی می‌جوید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- در تبلیغ،باید با هر گروهی با زبان خودشان سخن گفت.(برای گروهی که به تأثیر ستارگان عقیده دارند،باید با نگاه و دید آن‌ها حرف زد.) «فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ فَقٰالَ»

2- برای دعوت مردم به راه حقّ و مبازه با باطل،طرح‌های ابتکاری و انقلابی لازم است.(حضرت ابراهیم از رفتن به همراه مردم به خارج شهر خودداری کرد و طرح خود را که شکستن بت‌ها بود انجام داد.) «فَقٰالَ إِنِّی سَقِیمٌ»

3- مؤمن باید زیرک و تیزبین باشد و از فرصت‌ها استفاده بکند. فَنَظَرَ ... فَقٰالَ

4- انبیا از طرف خداوند یک طرح دراز مدّت دارند که در فرصت مناسب اجرا می‌کنند.(در آیه 57 سوره‌ی انبیا می‌خوانیم:ابراهیم به مردم هشدار داد که در غیاب شما نقشه‌ای برای بت‌های شما می‌کشم. «تَاللّٰهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنٰامَکُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ» آن وعده با چنین برنامه‌ریزی عملی شد.)

5-رهبران دینی جامعه،باید در برابر جریان‌های فکری انحرافی،به صورت فعّال عمل کنند نه انفعالی و با یک نقشه حساب شده،دشمن را در برابر عمل انجام شده قرار دهند. فَنَظَرَ ... فَقٰالَ ... فَرٰاغَ

6- خام کردن دشمن برای ضربه زدن به او،نیاز به شناختِ آداب و رسوم و عقائد او دارد. فَنَظَرَ ... فَقٰالَ إِنِّی سَقِیمٌ

7- منطق انبیا برای نفی بت‌پرستی،بسیار روشن و فطری و عقلی است. «أَ لاٰ تَأْکُلُونَ مٰا لَکُمْ لاٰ تَنْطِقُونَ»

فَرٰاغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً بِالْیَمِینِ«93» فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَزِفُّونَ«94»

پس(دور از چشم مردم)به سراغ بت‌ها رفت و با قدرت ضربه محکمی بر

آنها فرود آورد(و خردشان کرد).پس مردم شتابان به سوی او روی آوردند(و اعتراض کردند).

قٰالَ أَ تَعْبُدُونَ مٰا تَنْحِتُونَ«95» وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ وَ مٰا تَعْمَلُونَ«96»

(ابراهیم)گفت:آیا آن چه را خود می‌تراشید می‌پرستید؟ در حالی که خداوند شما و آن چه را انجام می‌دهید(و می‌سازید)آفریده است.

قٰالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیٰاناً فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ«97»

گفتند:برای(کیفر)او بنیانی به پا کنید(همچون کوره)پس او را در آتش بیفکنید.

فَأَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَسْفَلِینَ«98»

پس خواستند برای(نابودی)ابراهیم به او نیرنگی زنند،ولی ما آنان را زیردست و مغلوب قرار دادیم(و نقشه‌ی آن‌ها را نقش بر آب کردیم).

نکته‌ها:

«راغ»به معنای رفتن به سوی چیزی دور از چشم مردم است. «یَزِفُّونَ» به معنای حرکت با سرعت و شتاب است و«زفاف»،مراسم بردن عروس است همراه با نشاط و هیجان.

چون ابراهیم سوگند یاد کرده بود که برای بت‌ها تدبیری بیندیشد، «تَاللّٰهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنٰامَکُمْ» ⁽¹⁾همین که دید استدلال و موعظه اثر نکرد،به آن سوگند عمل کرد و یک تنه همه‌ی بت‌ها را شکست. «فَرٰاغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً بِالْیَمِینِ»

خداوند نیز ابراهیم را به وفاداری ستود. «إِبْرٰاهِیمَ الَّذِی وَفّٰی» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- همه‌ی برنامه‌ها نباید روشن و علنی باشد،گاهی باید دور از چشم مخالفان عملی انجام شود. «فَرٰاغَ»

2- نهی از منکر مراحلی دارد:اگر مرحله‌ی اول که گفتگو است اثر نکرد مرحله‌ی بعد اقدام عملی است. فَرٰاغَ عَلَیْهِمْ ...

3- مبارزه با باطل و اصلاح جامعه،قدرت لازم دارد. «ضَرْباً بِالْیَمِینِ»

4- هر هنری ارزش ندارد.(در ساخت بت‌ها،مجسّمه‌سازها هنرنمایی‌هایی کرده بودند،امّا حضرت ابراهیم آن‌ها را قلع و قمع کرد.آری،ابهّت باطل باید شکسته شود گرچه برای آن باطل هزینه‌ها و هنرهایی بکار گرفته شده باشد.

ظاهر شرک و خرافات قداست ندارند). «ضَرْباً بِالْیَمِینِ»

5-هم منطق لازم است،هم قدرت. ضَرْباً بِالْیَمِینِ ... أَ تَعْبُدُونَ

6- همه چیز باید فدای توحید و تفکّر توحیدی شود.(امام حسین علیه السلام فدا می‌شود تا طاغوت بر مردم حاکم نباشد؛تمام زحمات و حتّی جان انبیا فدای توحید شد،در این جا نیز ابراهیم دست به یک عمل خطرناک زد تا بت‌پرستی را برچیند.) فَرٰاغَ عَلَیْهِمْ ... قٰالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیٰاناً

7- انتظار نداشته باشید که دشمنان سیلی خورده آرام بنشینند.بت پرستان با شتاب به سراغ ابراهیم آمدند. «فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَزِفُّونَ»

8-حبس و دستگیری،مانع تبلیغ پیامبران نمی‌شود.(ابراهیم را گرفتند و پرسیدند:

چرا بت‌ها را شکستی؟ او شروع به تبلیغ توحید کرد:) «أَ تَعْبُدُونَ مٰا تَنْحِتُونَ»

9- ساخته دست انسان سزاوار پرستش انسان نیست. «أَ تَعْبُدُونَ مٰا تَنْحِتُونَ»

10- ساخته‌های دست انسان نیز در حقیقت آفریده خداست. «خَلَقَکُمْ وَ مٰا تَعْمَلُونَ»

11- بت پرستی منطق و استدلال صحیحی ندارد و لذا مشرکان به زور متوسّل می‌شوند. «فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ»

12- تعصّب و تحجّر به جایی می‌رسد که پیامبر معصومی چون ابراهیم که بیان و معجزه و علم دارد به خاطر مشتی سنگ و چوب و جماد محکوم به سوختن می‌شود. «فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ»

13- اگر ما به وظیفه خود عمل کنیم،خداوند خود پاسخ نقشه‌های دشمن را می‌دهد. «فَأَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَسْفَلِینَ»

14- اراده خداوند حاکم بر عوامل طبیعی است. «فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَسْفَلِینَ»

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ«99»

و(ابراهیم)گفت:من به سوی پروردگارم رهسپارم،او مرا راهنمایی خواهد کرد.

رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصّٰالِحِینَ«100» فَبَشَّرْنٰاهُ بِغُلاٰمٍ حَلِیمٍ«101»

پروردگارا!(فرزندی)از گروه صالحان به من ببخش.پس ما او را به نوجوانی بردبار مژده دادیم.

فَلَمّٰا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ قٰالَ یٰا أَبَتِ افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ«102»

پس چون نوجوان در کار و کوشش به پای او رسید،پدر گفت:ای فرزندم! همانا در خواب(چنین)می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم پس بنگر که چه می‌بینی و نظرت چیست؟ فرزند گفت:ای پدر! آن چه را مأمور شده‌ای انجام ده که به زودی اگر خدا بخواهد مرا از صبر کنندگان خواهی یافت.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:مراد حضرت ابراهیم از رفتن به سوی خدا،توجّه به خداوند از طریق عبادت و تلاش است. ⁽¹⁾آری،ارزش هر حرکت به مقصدی است که به سوی آن انجام می‌شود. «ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی»

در سوره‌ی شعراء آیه 83،حضرت ابراهیم از خداوند می‌خواهد که خودش به صالحان ملحق شود و در این آیه فرزند صالح می‌خواهد.

در میان تمام انبیا،تنها ابراهیم و اسماعیل به حلم توصیف شده‌اند. «إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ» ⁽²⁾، «بِغُلاٰمٍ حَلِیمٍ»

در قرآن خواب‌های متعدّدی نقل شده که تعبیر شدن آن‌ها در بیداری،نشانه‌ی استقلال روح و رابطه‌ی آن با امور غیبی است،از جمله:

الف)خواب حضرت یوسف که یازده ستاره با ماه و خورشید بر او سجده می‌کنند.

ب)خواب حاکم مصر که هفت گاو لاغر،هفت گاو فربه را می‌خورند.

ج)خواب زندانیان مصر که یوسف آن را برایشان تعبیر کرد.

د)خواب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که مسلمانان وارد مسجد الحرام می‌شوند.

ه‍)خواب حضرت ابراهیم که فرزندش را ذبح می‌کند.

پیام‌ها:

1- مردان الهی به بن بست نمی‌رسند و با توکّل و توجّه به خداوند راه را پیدا می‌کنند. «ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ»

2- ربوبیّت خداوند سبب راه گشایی اوست. «رَبِّی سَیَهْدِینِ»

3- در راه خدا گام برداریم و به الطاف او مطمئن باشیم. «سَیَهْدِینِ» (از تو حرکت از خدا برکت)

4- اولاد صالح،هبه‌ی الهی و یکی از دعاهای انبیاست. «هَبْ لِی مِنَ الصّٰالِحِینَ»

5-آن چه باید در فرزند محور باشد،صالح بودن است نه امور دیکر. «هَبْ لِی مِنَ الصّٰالِحِینَ»

6- فرزند صالح،بهترین یاور در مسیر حرکت خانواده به سوی خداست. ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی ... رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصّٰالِحِینَ

7- از نشانه‌های فرزند خوب،کمک به پدر در کار و تلاش است. «مَعَهُ السَّعْیَ»

8-حساب خواب انبیا از خواب‌های دیگران جداست،به خصوص آن جا که رؤیا تکرار شود. «أَریٰ فِی الْمَنٰامِ» (رؤیای انبیا،سیمایی از وحی است.در روایت نیز آمده است:«رؤیا الانبیاء وحی» ⁽¹⁾)

9- در خانواده گفتگوی پدر با فرزندان،عاطفی و محترمانه باشد. «یٰا بُنَیَّ ، یٰا أَبَتِ»

10- در راه خدا،باید از همه‌ی دلبستگی‌ها حتی دلبستگی به فرزند دست کشید.

(فرزندی که حدود یک قرن در انتظارش بوده و با دعا و تضّرع او را از خداوند گرفته است،اکنون که رشد کرده و بازویی برای پدر پیرش شده است باید با دست خودش او را ذبح کند) أَنِّی أَذْبَحُکَ ...

11- برای رشد و شخصیّت دادن به فرزندان خود با آنان مشورت کنید و از آنان نظر بخواهید. «فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ»

12- نظرخواهی از مردم،برای دریافت میزان آمادگی آنان،حتّی در کارهای روشن و مسلّم مفید است.(ابراهیم در مأموریّت خود شک نداشت امّا باز هم مسئله را با اسماعیل طرح کرد) «فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ»

13- مؤمن،تسلیم خداست و در برابر دستورات او بهانه نمی‌گیرد. «یٰا أَبَتِ افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ» در حالی که اسماعیل می‌توانست به پدر بگوید:

الف)این خواب است نه بیداری.

ب)کشتن فرزند حرام است.

ج)امر،دلالت بر فوریّت نمی‌کند،صبر کن.

د)امر ارشادی است نه مولوی،توصیه است نه واجب.

14- کوچک‌ترها،بزرگ‌ترها را به انجام کارهای الهی تشویق و دلگرم نمایند. «یٰا أَبَتِ افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ»

15- برای انجام کارها،انگیزه‌ها را بالا ببریم.(اسماعیل نمی‌گوید:«اذبحنی،اقتلنی» تا برای پدر سخت باشد،بلکه می‌گوید: «افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ» فرمان الهی است که به تو ابلاغ شده انجام بده.)

16- عمل به وظیفه،صبر و پایداری می‌خواهد و صبر را باید از خداوند خواست.

«سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ»

17- صبر و شکیبایی از ویژگی‌های صالحان است. «الصّٰالِحِینَ - مِنَ الصّٰابِرِینَ»

18- صبر اسماعیل همان وعده خداوند به حلم اوست. بِغُلاٰمٍ حَلِیمٍ ... مِنَ الصّٰابِرِینَ

19- کمالات خود را از خدا بدانیم نه از خود. «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ»

20- در کارها«ان شاءاللّه»بگوییم. «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ»

فَلَمّٰا أَسْلَمٰا وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ«103» وَ نٰادَیْنٰاهُ أَنْ یٰا إِبْرٰاهِیمُ«104»

پس چون هر دو تسلیم(فرمان ما)شدند و ابراهیم،گونه‌ی فرزند را بر خاک نهاد(تا ذبحش کند)،او را ندا دادیم که ای ابراهیم!

قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیٰا إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ«105»

حقّاً که رؤیایت را تحقق بخشیدی(و امر ما را اطاعت کردی)،همانا ما نیکوکاران را این گونه پاداش می‌دهیم(و نیّت عمل خیر آنان را به جای عمل قبول می‌کنیم).

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْبَلاٰءُ الْمُبِینُ«106»

همانا این همان آزمایش آشکار بود.

نکته‌ها:

اشاره

«تَلَّهُ» یعنی او را بر خاک خواباند.«جبین»به معنای یک طرف صورت و پیشانی است.

پس از آنکه پدر و پسر،(ابراهیم و اسماعیل)هر دو آمادگی خود را برای انجام فرمان الهی اعلام کردند و ابراهیم فرزندش را به صورت خواباند،ندا آمد که ما سربریدن اسماعیل را نمی‌خواستیم،ولی بریدن تو را از فرزند در راه خدا می‌خواستیم که نشان دادی.

اهمیّت انگیزه و نیّت

در فرهنگ قرآن ومکتب اهل‌بیت علیهم السلام به انگیزه ونیّت عمل بهای اصلی داده شده است.تا آنجا که نیّت مؤمن برای انجام کار خیر با ارزش‌تر از عمل او شمرده شده است.«نیة المؤمن خیر من عمله» ⁽¹⁾از بسیاری کارهای انجام نشده،به خاطر انگیزه‌های مثبت ستایش شده و

از بسیاری کارهای انجام گرفته،به خاطر انگیزه‌های منفی انتقاد شده است.

اکنون چند نمونه از کارهایی که انجام نگرفته امّا مورد ستایش و پاداش واقع شده است را ذکر می‌کنیم:

*از اقدام حضرت ابراهیم برای قربانی کردن فرزند. «قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیٰا»

*اویس قرنی برای دیدار پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه رفت و با آن که به دیدار حضرت موفق نشد امّا زیارتش قبول شد،در مقابل،افرادی در کنار حضرت بودند و او را آزار می‌دادند.

*گروهی از یاران پیامبر وسیله‌ی رفتن به جبهه نداشتند لذا ناراحت وگریان بودند. ⁽¹⁾

*افرادی که خدا بدی‌های آنان را به خوبی تبدیل می‌کند. «یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ» ⁽²⁾

*کسانی که چون با محبّت اهل بیت علیهم السلام از دنیا رفتند پاداش شهید دریافت می‌کنند.«من مات علی حب آل محمد مات شهیدا» ⁽³⁾

*گروهی که پاداش چند برابر به آنان عطا می‌شود. «أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً»

امّا کارهای نیکی که مورد انتقاد واقع شده است:

*کارهایی که با نیّت فاسد و همراه با ریا و عجب باشد. اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ ... فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ ⁽⁴⁾

*کاری خیری که در کنارش یک عمل فاسد انجام گرفته،مانند صدقه‌ای که در کنارش منّت باشد. «لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ» ⁽⁵⁾

*کارهای کسانی که قرآن در مورد آنان می‌فرماید:آنان خیال می‌کنند ارزشی دارند و کارشان خوب است. «یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1- کاری مورد ستایش است که همراه با تسلیم و رضایت باشد. «أَسْلَمٰا وَ تَلَّهُ»

2- در رسیدن به کمالات معنوی،یک نوجوان هم می‌تواند خود را به مرز اولیای

پیر برساند. «أَسْلَمٰا»

3- نشانه‌ی تسلیم بودن واقعی عمل فوری است. فَلَمّٰا أَسْلَمٰا وَ تَلَّهُ ...

4- صبر بر طاعت،انسان را تسلیم فرمان خدا می‌سازد. مِنَ الصّٰابِرِینَ ... أَسْلَمٰا وَ تَلَّهُ

5-دستورات الهی گاهی برای آزمایش است.(ما می‌خواستیم تو دل بکنی نه آن که خون اسماعیل ریخته شود). «قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیٰا»

6- مهم‌تر از عمل،تصمیم بر عمل و تسلیم بودن است. «قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیٰا»

7- الطاف الهی،قانونمند است نه گزافه و بی‌حساب. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» (هر کس مثل ابراهیم و اسماعیل تسلیم خدا باشد،پاداش‌ها و الطاف الهی را دریافت خواهد کرد).

8-دست کشیدن از فرزند،از سخت‌ترین آزمایش‌های الهی است.(درجه ایمان و اخلاص ابراهیم و اسماعیل در این امتحان،روشن شد.) «الْبَلاٰءُ الْمُبِینُ»

وَ فَدَیْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ«107» وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ«108»

و ما قربانی بزرگی را فدای او کردیم ودر میان آیندگان برای او(نام نیک) به جا گذاشتیم.

سَلاٰمٌ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ«109» کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ«110» إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ«111»

درود و سلام بر ابراهیم.ما این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم(که برای آنان مدح و ثنا به جا می‌گذاریم).همانا او از بندگان مؤمن ماست.

وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ«112»

و او را به اسحاق که پیامبری از شایستگان بود مژده دادیم.

وَ بٰارَکْنٰا عَلَیْهِ وَ عَلیٰ إِسْحٰاقَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمٰا مُحْسِنٌ وَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِینٌ«113»

و بر ابراهیم و اسحاق برکت و خیر بسیار عطا کردیم و از نسل آن دو (برخی)نیکوکار و(برخی)آشکارا به خود ستمکار بودند.

نکته‌ها:

کلمات«فداء»و«فدیه»به معنای پیش مرگ شدن و بلا گردان شدن و باز خرید است.

خداوند وعده داد که نام نیک ابراهیم در تاریخ بماند «وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ» .تمام مناسک حج،از طواف کعبه تا نمازی که پشت مقام ابراهیم خوانده می‌شود و پیدا شدن انبیایی از نسل او همه و همه نمونه‌هایی از یاد خیر او در تاریخ است.

پیام‌ها:

1- در فرهنگ دینی،ذبح حیوان برای دفع خطر مؤثّر است. «وَ فَدَیْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ»

2- قربانی کردن،از سنّت‌های ابراهیمی است. «بِذِبْحٍ عَظِیمٍ»

3- یک جرقه‌ی خالص،به یک جریان بزرگ تاریخی تبدیل می‌شود. «بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» همه ساله صدها هزار گوسفند و گاو و شتر در قربانگاه اسماعیل به یاد او ذبح و قربانی می‌شود.

4- بقای نام نیک،از الطاف الهی به مردان خداست. وَ تَرَکْنٰا ...

5-معامله با خدا سود ابدی دارد. «وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ»

6- خداوند به انبیا سلام می‌کند. «سَلاٰمٌ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ» ، «سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ» ⁽¹⁾، «سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ» ⁽²⁾البتّه درباره‌ی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هم خدا و هم فرشتگان صلوات می‌فرستند و هم به مؤمنان دستور صلوات و سلام می‌دهد:

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ ... ⁽³⁾

7- پاداش دادن به نیکوکاران،سنّت وبرنامه خداوند است. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

8-ابراهیم،الگو و نمونه نیکوکاران است. «نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

9- ابراهیم دارای ذرّیه‌ای مبارک است.در دعا می‌خوانیم:خداوندا! همان گونه که

به او برکت دادی بر محمّد وآل محمّد نیز برکت بده. «بٰارَکْنٰا عَلَیْهِ وَ عَلیٰ إِسْحٰاقَ»

10- ایمان و احسان از یکدیگر جدا نیست. اَلْمُحْسِنِینَ ... اَلْمُؤْمِنِینَ

11- ارزش فرزند به صالح بودن اوست. «وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ»

12- نا اهل شدن فرزند حتّی از خاندان پیامبران امکان دارد. وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمٰا ... ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ ...آری پیوند نسبی سبب قطعی شدن هدایت یا گمراهی فرزندان نیست.(ممکن است پدر پیامبر و فرزندش منحرف باشد).

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ«114» وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ«115» وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ«116»

و به راستی ما بر موسی و هارون منّت نهادیم.و آن دو و قومشان را از اندوه بزرگ نجات دادیم.و آنان را یاری کردیم،پس غالب آمدند(و پیروز شدند).

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ«117» وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ«118» وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ«119»

و به آن دو کتاب روشنگر دادیم.و آن دو را به راه راست هدایت کردیم.

و برای آن دو در میان آیندگان(نام نیک)باقی گذاشتیم.

پیام‌ها:

1- یاد الطاف الهی به پیامبران پیشین،سبب آرامش و دلگرمی و دلداری پیامبر اسلام و مسلمانان در شرایط سخت مکّه است. «وَ لَقَدْ مَنَنّٰا»

2- برطرف شدن فشارهای روحی از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی است. مَنَنّٰا ...

نَجَّیْنٰاهُمٰا ... مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

3- مردان خدا زمانی از نگرانی راحت می‌شوند که قومشان نیز راحت باشند. «وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ»

4- کسی که مورد لطف و نصرت خداوند قرار گیرد،قطعاً پیروز خواهد شد.

«نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ»

5-اول نجات از طاغوت،سپس دعوت به کتاب و راه خدا. نَجَّیْنٰاهُمٰا ... آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ وَ هَدَیْنٰاهُمَا

6- پیام‌ها و مضامین تورات و دیگر کتب آسمانی،بسیار روشن و قابل فهم همگان است. «الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ»

7- سخنان و نوشته‌های مربوط به تبلیغ دین،باید روشن و روشنگر باشد.

«الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ»

8-حتّی انبیا به راهنمایی خداوند نیازمندند. «هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ»

9- نام نیک،یکی از پاداش‌های الهی در دنیاست. «تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ» در این سوره از حضرت نوح در آیه 78 و از ابراهیم علیه السلام در آیه 107 و از موسی و هارون علیهما السلام در آیه 119 با بقای نام نیک،تجلیل شده است.

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ«120» إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ«121» إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ«122»

سلام بر موسی و هارون.ما این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم.همانا آن دو از بندگان مؤمن ما بودند.

نکته‌ها:

در این سوره هر کجا فرمود:برای انبیا نام نیک باقی گذاشتیم،به سه عنصر اشاره کرده است:1.احسان 2.ایمان 3.عبادت. «إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ»

پیام‌ها:

1- مردان خدا زنده‌اند و سلام‌ها را دریافت می‌کنند. سَلاٰمٌ عَلیٰ ...

2- در احترام به دیگران،سلسله مراتب حفظ شود.(اول سلام بر موسی بعد هارون)

3- سلامِ بزرگ‌تر به کوچک‌تر مطلوب است.(خدا به مخلوق خود سلام می‌کند).

4- تبلیغ دین و تبیین معارف الهی،نوعی احسان است. مُوسیٰ وَ هٰارُونَ ... اَلْمُحْسِنِینَ

5-موسی و هارون،از الگوها و نمونه‌های نیکوکاران هستند. «نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

6- الطاف الهی به نیکوکاران،یک سنّت و جریان است. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

7- تشویق افراد نیکوکار لازمه مدیریّت و سنّت الهی است. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

8-ایمان و احسان از یکدیگر جدا نیستند. «الْمُحْسِنِینَ - اَلْمُؤْمِنِینَ»

9- راه دریافت الطاف الهی،ایمان به او و بندگی اوست. «مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ»

وَ إِنَّ إِلْیٰاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ«123» إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ لاٰ تَتَّقُونَ«124» أَ تَدْعُونَ بَعْلاً وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخٰالِقِینَ«125»

و به راستی الیاس از فرستادگان ما بود.آن گاه که به قوم خود گفت:آیا(از خدا) پروا نمی‌کنید؟ آیا(بتِ)بَعل را می‌خوانید و بهترین آفریدگار را رها می‌کنید؟

اَللّٰهَ رَبَّکُمْ وَ رَبَّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ«126» فَکَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ«127» إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ«128»

خدایی که پروردگار شما و پروردگار پدران نخستین شماست؟! پس او را تکذیب کردند و بدون شک آنان(در دوزخ)احضار خواهند شد.به جز بندگان برگزیده‌ی خدا.

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ«129»

و برای او در میان آیندگان(نام نیک)بر جای گذاشتیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«بعل»به شوهر گفته می‌شود.بت پرستان به برخی بت‌های خود که آن‌ها را برتر از خود می‌دانستند،بعل می‌گفتند.

پیام‌ها:

1- نام و یاد پیامبران و زحماتشان را فراموش نکنیم و از تاریخ زندگی و شیوه‌ی برخورد آنان با مخالفان و موافقانشان درس بگیریم. «إِنَّ إِلْیٰاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ»

2- بعثت پیامبران یک سنّت الهی است. «لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ»

3- سرلوحه دعوت انبیا و اساس همه‌ی کمالات،تقوا و پرواست. «أَ لاٰ تَتَّقُونَ»

4- کسی که پروا داشته باشد،عقاید بی منطق را رها می‌کند. «أَ لاٰ تَتَّقُونَ أَ تَدْعُونَ بَعْلاً»

5-مقایسه میان بت و خدا،هر وجدان خفته‌ای را بیدار می‌کند. «أَ تَدْعُونَ بَعْلاً وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخٰالِقِینَ»

6- بر هستی،نظام احسن حاکم است. «أَحْسَنَ الْخٰالِقِینَ»

7- پرستش،سزاوار بهترین آفریننده‌هاست. «تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخٰالِقِینَ»

8-عبودیّت خالصانه سبب نجات از بازخواست و عذاب الهی در قیامت است.

«فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ»

سَلاٰمٌ عَلیٰ إِلْ‌یٰاسِینَ«130» إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ«131» إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ«132»

سلام و درود بر الیاس.ما این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم.همانا او از بندگان مؤمن ماست.

نکته‌ها:

مراد از «إِلْ‌یٰاسِینَ» همان«الیاس»است که در چند آیه قبل سخن درباره او بود و این دو کلمه نام یک فرد است،مانند«سینا»و«سینین»که نامِ یک سرزمین است.بهترین دلیل بر این مطلب آن است که اولاً در آیات بعد،ضمیر مفرد درباره او به کار می‌رود: «إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا» و ثانیاً تشابه و تکرار این آیات در مورد پیامبران قبلی یعنی حضرت نوح،ابراهیم، موسی و هارون،نشان می‌دهد که مراد از «إِلْ‌یٰاسِینَ» در «سَلاٰمٌ عَلیٰ إِلْ‌یٰاسِینَ» ،همان «الیاس»در «إِنَّ إِلْیٰاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ» می‌باشد.

روایاتی که «إِلْ‌یٰاسِینَ» را«آل یاسین»قرائت کرده و مراد از آن را خاندان پیامبر اسلام دانسته،اکثراً از اهل بیت علیهم السلام نیست و مورد اعتماد نمی‌باشد.

تکرار آیه‌ی «إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» در این سوره برای تشویق به همرنگ شدن با انبیاست که از آنان به محسن یاد شده است.

پیام‌ها:

1- سلام کردن به پیامبران و اولیا و بزرگان را از خدا بیاموزیم. «سَلاٰمٌ عَلیٰ إِلْ‌یٰاسِینَ»

2- لطف و عنایت نسبت به نیکوکاران،سنّت خداست و همواره جریان دارد.

«کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

3- ملاک دریافت سلام از طرف خداوند،احسان همراه با ایمان و بندگی است.

سَلاٰمٌ عَلیٰ ... اَلْمُحْسِنِینَ ... عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ

4- هر کس مانند الیاس از مبلّغان دینی باشد،از محسنان و دریافت کنندگان پاداش‌های الهی می‌باشد. إِلْیٰاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ ... سَلاٰمٌ عَلیٰ إِلْ‌یٰاسِینَ ... اَلْمُحْسِنِینَ

وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ«133» إِذْ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ«134»

و همانا لوط یکی از فرستادگان است.آن گاه که او و همه‌ی خانواده‌اش را (از قهر خود)نجات دادیم.

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ«135» ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ«136»

جز پیرزنی که در میان باقیماندگان(جزء هلاک شدگان)بود.سپس باقی را نابود کردیم.

وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ مُصْبِحِینَ«137» وَ بِاللَّیْلِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ«138»

و همانا شما صبحگاهان بر آثار آنان می‌گذرید.(و نیز)شامگاهان؛پس آیا عقل خود را بکار نمی‌گیرید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«غابر»به معنای واپس مانده است،چنانکه«غبار»نیز باقیمانده خاک است.

«عجوز»به پیرزنی گویند که از کار و تلاش عاجز باشد.

کلمه‌ی «دَمَّرْنَا» از«تدمیر»به معنای هلاک کردن است.

منطقه‌ی ویران شده‌ی قوم لوط،در صدر اسلام در مسیر حجاز و شام بود که قافله‌ها و کاروانیان هر صبح و شام از کنار آن عبور می‌کردند.

روان شناسان غیر مذهبی برای ساخته شدن شخصیّت انسان،عواملی را نام می‌برند که انسان به طور جبری تحت تأثیر آن‌ها ساخته می‌شود،از جمله می‌گویند:«نظام اجتماعی یا اقتصادی،سازنده‌ی انسان است».

امّا اسلام محور سازندگی را اراده‌ی خود انسان می‌داند نه شرایط بیرونی حاکم بر او،چنانکه زن فرعون بر سر سفره‌ی فرعون می‌نشست و در کاخ زندگی می‌کرد لیکن ذرّه‌ای تحت تأثیر او قرار نگرفت و بالعکس زن لوط و نوح در خانه‌ی این دو پیامبر زندگی کردند امّا راه دیگری رفتند.

پیام‌ها:

1- آشنایی با تاریخ پر درد و رنج انبیا،سبب تسلّی پیامبر و پایداری مؤمنان است.

«وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ»

2- خداوند هر کس را در جای خود کیفر و پاداش می‌دهد. نَجَّیْنٰاهُ ... إِلاّٰ عَجُوزاً

3- وابستگی فیزیکی سبب نجات نیست،وابستگی فکری لازم است. «إِلاّٰ عَجُوزاً»

4- حساب انبیا از حساب همسرانشان جداست. نَجَّیْنٰاهُ ... إِلاّٰ عَجُوزاً

5-اهل بیت انبیا،پیروان فکری و عملی آن بزرگوارانند نه خانواده‌ی آنان. «نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ إِلاّٰ عَجُوزاً»

6- اگر رشد معنوی در کار نباشد،همسر پیامبر با دیگر افراد ذرّه‌ای فرق ندارد.

«فِی الْغٰابِرِینَ»

7- نجات و هلاکت به دست خداست. «نَجَّیْنٰاهُ - دَمَّرْنَا»

8-از کنار ویرانه‌ها و آثار باستانی،ساده و بی‌توجّه نگذریم. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

9- سرگذشت قوم لوط،مایه‌ی عبرت برای همگان است. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ«139» إِذْ أَبَقَ إِلَی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ«140» فَسٰاهَمَ فَکٰانَ مِنَ الْمُدْحَضِینَ«141»

و همانا یونس از فرستادگان است.آن گاه که(از قوم خود)فرار کرد(و)به سوی کشتی پر(از بار و مسافر شتافت.کشتی به خطر افتاد و بنا شد بر اساس قرعه،افرادی به دریا افکنده شوند).پس یونس با مسافران کشتی قرعه انداخت و از بازندگان شد.

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ«142» فَلَوْ لاٰ أَنَّهُ کٰانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ«143» لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ«144»

پس(او را به دریا افکندند و)ماهی بزرگی او را بلعید.او خود را سرزنش می‌کرد(و در شکم ماهی به تسبیح خداوند پرداخت).پس اگر از تسبیح گویان نبود،تا روز قیامت در شکم ماهی می‌ماند.

نکته‌ها:

عبدِ«آبق»،برده فراری را گویند که بدون اجازه مالکش فرار کند.حضرت یونس بدون اجازه خداوند،قومش را ترک کرد و سر به بیابان گذاشت.

«ساهم»از«سهم»به معنای قرعه‌کشی است،گویند:نهنگی مانع حرکت کشتی شد و دیدند که اگر یکی فدا نشود،خطر همه‌ی مسافران را تهدید می‌کند.لذا با قرعه کشی،یونس را به دهان نهنگ انداختند تا خطر برطرف شود.

«مدحضین»از«ادحاض»به معنای لغزاندن و در این مورد کنایه از شکست و مغلوبیّت در امر قرعه کشی است.

«حوت»به ماهی گفته می‌شود،خواه بزرگ و خواه کوچک،ولی بیشتر در مورد ماهی بزرگ بکار می‌رود.

اگر خداوند دستور خروج و دوری از مردم را به پیامبرش بدهد،دوری کردن یک ارزش است،همان گونه که به لوط فرمود: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ ... ⁽¹⁾ولی اگر بدون اجازه خداوند،چنین حرکتی شد،ضد ارزش و فرار حساب می‌شود. «أَبَقَ»

داستان باید کوتاه،متنوع و مفید باشد.در این سوره برای داستان هر پیامبری چند آیه بیش‌تر نیامده است.

یونس به خاطر کم صبری،از قوم خود فرار کرد و لذا الگوی پیامبران بعدی قرار نگرفت و خداوند به پیامبر اسلام می‌فرماید:مثل یونس مباش «لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ». ⁽²⁾در این سوره نیز داستانش در آخر بیان شد.

پیام‌ها:

1- آشنایی با تاریخ انبیا،برای امروز ما درس است. «وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ»

2- قرعه‌کشی میان افراد،امری مشروع و با سابقه است. «فَسٰاهَمَ»

3- حیوانات،گاهی برای انجام یک کار،از طرف خداوند مأمور می‌شوند.

«فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ»

4- فرار از مسئولیّت راه گشا نیست.(یونس از میان قومش رفت ولی وضعش بدتر شد). «فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ»

5-برخی مشکلات ما در زندگی،ناشی از کوتاهی در انجام مسئولیّت است. أَبَقَ إِلَی الْفُلْکِ ... فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ

6- گاهی اولتیماتوم لازم است. فَلَوْ لاٰ أَنَّهُ کٰانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ ...

7- تغییر شرایط،ما را از خدا جدا نکند. «مِنَ الْمُسَبِّحِینَ»

8-تسبیح خداوند،عامل نجات از گرفتاری‌ها است.حضرت یونس در شکم

ماهی می‌گفت: «سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ» ⁽¹⁾، «کٰانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ»

9- سابقه‌ی درخشان،یکی از عوامل نجات است.(فرعون و یونس هر دو در دل آب اقرار کردند،لیکن فرعون غرق و یونس آزاد شد،چون او بد سابقه و این خوش سابقه بود). «الْمُرْسَلِینَ - اَلْمُسَبِّحِینَ»

10- با اراده‌ی خداوند،انسان می‌تواند در شکم ماهی تا قیامت زنده بماند. «لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ» پس عمر طولانی همانند عمر حضرت مهدی از هر استبعادی به دور است.

فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ«145» وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ«146» وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ«147»

پس او را در حالی که بیمار بود به زمین خشکی افکندیم.و بر او بته‌ای از کدو رویاندیم.و او را(پس از بهبودی)به سوی یکصد هزار نفر بلکه یا بیش‌تر فرستادیم.

فَآمَنُوا فَمَتَّعْنٰاهُمْ إِلیٰ حِینٍ«148»

پس ایمان آوردند و تا مدّتی آنان را کامیاب و بهره‌مند کردیم.

نکته‌ها:

«نبذ»به معنای پرتاب و افکندن و«عراء»به معنای سرزمین بی گیاه است.

کلمه‌ی«شجر»هم به درخت گفته می‌شود و هم به بوته. «یَقْطِینٍ» به معنای کدو است که برگ آن مایه‌ی درمان کوفتگی و حشره زدایی است.

عدد در قرآن،گاهی مورد توجّه خاص است،نظیر آیه‌ی «وَ لَیٰالٍ عَشْرٍ» ⁽²⁾که مراد ده شب است نه کم‌تر و نه بیش‌تر.

گاهی مراد از عدد،کثرت است.نظیر آیه‌ی: «لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ» ⁽¹⁾بعضی یهودیان علاقه دارند هزار سال عمر کنند که مراد از هزار،کثرت است.

گاهی نیز عدد در قرآن به صورت تقریبی به کار رفته است،نظیر آیه‌ی مورد بحث که می‌فرماید:قوم یونس صد هزار یا بیش‌تر بودند. «مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ»

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که حضرت یونس چند روزی در شکم ماهی محبوس بود،موهای او ریخته و پوست بدنش نازک شده بود.بعد از خروج از شکم ماهی،بته‌ی کدو را می‌مکید و از سایه آن استفاده می‌کرد. ⁽²⁾

خداوند چهار پیامبر را حفظ کرد:موسی و یوسف را کنار آب،نوح را روی آب و یونس را زیر آب. «فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ ... فَنَبَذْنٰاهُ»

پیام‌ها:

1- ملامت،نباید مانع محبت باشد.یونس ملامت و تنبیه شد،ولی باز هم مورد عنایات ویژه خداوند قرار گرفت. وَ هُوَ مُلِیمٌ ، أَنْبَتْنٰا ، أَرْسَلْنٰاهُ ...

2- از داروهای گیاهی غافل نشویم. «شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ»

3- رویاندن کدو در زمین خالی از گیاه«العراء»از نشانه‌های قدرت و امداد الهی است. أَنْبَتْنٰا ... شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ

4- در مدیریّت،به جای دفع نیروها آن‌ها را بازسازی کنیم و دوباره به کار گیریم.

«وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ مِائَةِ أَلْفٍ»

5-محدوده‌ی بعثت انبیا به انتخاب و فرمان خداست.(بعضی بر همه‌ی مردم مبعوث می‌شوند و بعضی بر یک منطقه خاص). «وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ مِائَةِ أَلْفٍ»

6- دعا و تسبیح یونس علیه السلام سبب برخورداری از لطف و امداد خداوند شد. مِنَ الْمُسَبِّحِینَ ... أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ ...

7- فرار،دلیل برنگشتن نمی‌شود.یونس فرار کرده بود امّا به همان قوم خود

بازگشت و رسالت خود را ارائه داد.(آری گاهی انسان قهر می‌کند،استعفا می‌دهد یا همسرش را طلاق می‌دهد ولی همین که دید مصلحت در برگشتن است باید برگردد.) أَبَقَ إِلَی الْفُلْکِ ... أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ مِائَةِ أَلْفٍ

8-توبه از گذشته زمینه‌ی کامیابی در آینده است.قوم یونس توبه کردند و خداوند قهر خود را باز گرفت و آنان را کامیاب ساخت. «فَآمَنُوا فَمَتَّعْنٰاهُمْ»

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّکَ الْبَنٰاتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ«149»

(می‌گویند:ملائکه دختران خدا هستند)پس از آنان سؤال کن:آیا دختران برای پروردگارت و پسران برای آنان است؟!

أَمْ خَلَقْنَا الْمَلاٰئِکَةَ إِنٰاثاً وَ هُمْ شٰاهِدُونَ«150» أَلاٰ إِنَّهُمْ مِنْ إِفْکِهِمْ لَیَقُولُونَ«151» وَلَدَ اللّٰهُ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ«152»

یا ما فرشتگان را زن آفریدیم و آنان ناظر بودند؟! آگاه باشید که آنان از سر تهمت می‌گویند:«خدا فرزند آورده»! و البتّه آنان دروغگویند.

أَصْطَفَی الْبَنٰاتِ عَلَی الْبَنِینَ«153» مٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ«154» أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ«155» أَمْ لَکُمْ سُلْطٰانٌ مُبِینٌ«156»

آیا خداوند دختران را بر پسران برگزیده است؟ شما را چه شده است؟ چگونه داوری می‌کنید؟ پس آیا پند نمی‌گیرید؟ آیا برای شما(در این عقاید باطل)دلیل روشنی است؟

فَأْتُوا بِکِتٰابِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ«157»

پس اگر راست می‌گویید کتاب(و سند)تان را بیاورید.

پیام‌ها:

1- سؤال از وجدان،کلید تفکّر و تنبه مردم است. «فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّکَ الْبَنٰاتُ»

2- برخی عقاید به قدری بی‌منطق و پوک است که لحظه‌ای فکر کردن برای دریافت بی‌اعتباری آن‌ها کافی است. «أَ لِرَبِّکَ الْبَنٰاتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ»

3- فرشتگان را زن پنداشتن،مورد بازخواست الهی است. «أَمْ خَلَقْنَا الْمَلاٰئِکَةَ إِنٰاثاً»

4- کسی که آگاهی ندارد،حقّ اظهار نظر ندارد. «وَ هُمْ شٰاهِدُونَ»

5-عقاید مشرکان،ساختگی و دروغ است. «مِنْ إِفْکِهِمْ لَیَقُولُونَ»

6- عقاید خرافی دیگران را به مردم نگوییم تا ارزش هدایت الهی را بهتر بدانند.

لَیَقُولُونَ وَلَدَ اللّٰهُ ...

7- آنان که مسیح را فرزند خدا می‌دانند،همانند مشرکانی هستند که فرشتگان را فرزند خدا می‌پنداشتند. «لَیَقُولُونَ وَلَدَ اللّٰهُ»

8-فرزند دختر و پسر یکسانند و هیچ یک بر دیگری برتری ندارند. «أَصْطَفَی الْبَنٰاتِ عَلَی الْبَنِینَ»

9- انسان به جایی می‌رسد که بر اساس یک عقیده‌ی باطل،دختر را بد و پسر را خوب می‌داند و آنگاه دختران را برای خدا و پسران را از آن خود می‌داند.

«أَصْطَفَی الْبَنٰاتِ عَلَی الْبَنِینَ»

10- عقاید یا باید بر اساس عقل باشد، «کَیْفَ تَحْکُمُونَ» یا بر اساس فطرت. «أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ» (تذکّر،یادآوری چیزی است که در فطرت آدمی باشد و یا بر اساس سند و نقل. «أَمْ لَکُمْ سُلْطٰانٌ مُبِینٌ فَأْتُوا بِکِتٰابِکُمْ»)

11- کتاب‌های آسمانی،حجّت و مبنای داوری در مورد خدا هستند و در هیچ یک از این کتب سخنی از فرزند داشتن خدا نیست. «فَأْتُوا بِکِتٰابِکُمْ»

وَ جَعَلُوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَ لَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ«158» سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ«159»

و(گفتند:خدا از جنّیان همسر گرفته است و)میان خدا و جنّ نسبتی قائل شدند،در حالی که جنّیان به خوبی می‌دانند آنها(برای حساب پس دادن) احضار خواهند شد.خداوند از آن چه آنان می‌گویند،منزّه است.

إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ«160»

جز بندگان برگزیده خدا(که او را به شایستگی توصیف می‌کنند وسعادت یابند).

نکته‌ها:

در اینکه مراد از نسبت خداوند با جن چیست،دو نظریه است:یکی آنکه جن شریک خداوند است،همان گونه که در آیه صد سوره انعام می‌خوانیم: «وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ الْجِنَّ» دیگر آنکه خداوند از جن همسرانی گرفته که از آنان فرزندانی چون ملائکه به وجود آمده‌اند.

پیام‌ها:

1- انسانی که از منطق و برهان جدا شد،هر خرافه و تهمتی را به هر کس بخواهد نسبت می‌دهد تا آنجا که برای خداوند همسری از جنس جنّ می‌پندارد.

جَعَلُوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجِنَّةِ ...

2- جن موجودی است عاقل و مکلّف و به معاد و حضور در پیشگاه عدل الهی برای بازپرسی معتقد است. «عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ»

3- همه در پیشگاه خدا بازجویی خواهند شد و خداوند با هیچ کس فامیل نیست.

اگر جن با خداوند نسبت می‌داشت برای کیفر و حساب نزد خدا احضار نمی‌شد. «إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ»

4- هر کجا سخنی خرافه در مورد خداوند پیش آمد،با کلمه «سُبْحٰانَ اللّٰهِ» ذات الهی را منزه دارید. وَ جَعَلُوا بَیْنَهُ ... سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ

5-هر کجا سخنی از گمراهان و منحرفان پیش آمد،حسابِ بندگان پاک را جدا کنید.(در این سوره بارها جمله‌ی «إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ» تکرار شده است).

6- تمامی انسان‌ها به جز بندگان برگزیده خداوند از توصیف شایسته‌ی او ناتوانند. «سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ»

فَإِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ«161» مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ بِفٰاتِنِینَ«162» إِلاّٰ مَنْ هُوَ صٰالِ الْجَحِیمِ«163»

همانا شما(بت‌پرستان)وآنچه می‌پرستید.نمی‌توانید(خلق را)بر ضد خدا گمراه کنید.مگر کسی که خودش(با اراده و اختیار)به دنبال دوزخ باشد.

نکته‌ها:

کلمه«فاتن»از«فتنه»به معنای اغواگر و فریب دهنده است.

آئین شرک و بت‌پرستی در برابر توحید ناتوان است و اگر امروز طرفدارانی دارد،در آینده نزدیک به بن‌بست خواهد رسید.

کلمه‌ی «صٰالِ» از«صالی»کسی است که از روی اختیار و انتخاب ملازم چیزی باشد.

پیام‌ها:

1- خداوند،انسان را آزاد آفرید و اوست که راه خود را انتخاب می‌کند و بت‌پرستان و بت‌هایشان قدرت اجبار ندارند. «مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ بِفٰاتِنِینَ»

2- تنها افراد بد طینت و حقّ گریز،از مشرکان و بت‌ها متأثر می‌شوند.(مشرکان و بت‌ها نمی‌توانند مردم را فریب دهند و در برابر توحید قیام کنند مگر کسانی که با اختیار راه انحرافی شرک را برگزینند). «إِلاّٰ مَنْ هُوَ صٰالِ الْجَحِیمِ»

وَ مٰا مِنّٰا إِلاّٰ لَهُ مَقٰامٌ مَعْلُومٌ«164» وَ إِنّٰا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ«165»

(فرشتگان گویند:)و هیچ کس از ما نیست مگر آن که برای او(مرتبه و) جایگاهی معیّن است.و این ما هستیم که(برای اطاعت فرمان خداوند) صف کشیده‌ایم.

وَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ«166»

و این مائیم که تسبیح‌گوی(خداوند)هستیم.

نکته‌ها:

ممکن است مراد از«مقام معلوم»در اینجا،مقام مخلصین باشد که در آیات قبل آمده بود:

«إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ» ⁽¹⁾یعنی برای هر یک از بندگان مخلص و برگزیده خداوند،مقام و منزلت معیّنی است.همان گونه که برخی روایات،مصداق آیه را امامان معصوم و اوصیای الهی دانسته‌اند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- در دنیای فرشتگان،برای هر یک،مقام و منزلت و مسئولیّت خاص و سلسله مراتب وجود دارد. «مَقٰامٌ مَعْلُومٌ»

2- فرشتگان فرزندان خدا نیستند،بلکه مأموران الهی هستند که برای انجام فرمان خدا با نظم و انضباط صف کشیده‌اند. «الصَّافُّونَ»

وَ إِنْ کٰانُوا لَیَقُولُونَ«167» لَوْ أَنَّ عِنْدَنٰا ذِکْراً مِنَ الْأَوَّلِینَ«168» لَکُنّٰا عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ«169»

(مشرکان)پیوسته و با تأکید می‌گفتند.اگر پندنامه‌ای از نوع(کتاب‌های) پیشینیان نزد مابود،ما نیز حتما از بندگان برگزیده‌ی خدا بودیم.

فَکَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ«170»

(ولی همین که قرآن برای آنان آمد)پس به آن کفر ورزیدند و به زودی (نتیجه‌ی کفر خود را)خواهند دانست.

نکته‌ها:

از امام باقر علیه السلام نقل شده که مشرکان مکّه و کفّار قریش به یهود و نصاری نفرین می‌کردند که چگونه پیامبران خود را تکذیب کردند و می‌گفتند:به خدا قسم اگر یکی از کتاب‌های آسمانی پیشین نزد ما بود ما به آن ایمان می‌آوردیم.امّا همین که حضرت محمد صلی الله علیه و آله مبعوث شد به او کفر ورزیدند. ⁽¹⁾

شاید معنای آیه این باشد که مشرکان پیوسته می‌گفتند اگر ما خبری از موحّدان قبلی داشتیم که آنان در سعادت و خوشی هستند،ما نیز اهل توحید می‌شدیم.پس این گونه طفره رفته و کافر شدند.

پیام‌ها:

1- ادّعا بسیار است و مدّعیان فراوان.هنگام عمل،مؤمن از کافر شناخته می‌شود.

لَوْ أَنَّ عِنْدَنٰا ... لَکُنّٰا عِبٰادَ اللّٰهِ ... فَکَفَرُوا بِهِ

2- در برابر منطق و استدلال نباید تاریخ گذشته را بهانه کرد. لَوْ أَنَّ عِنْدَنٰا ذِکْراً مِنَ الْأَوَّلِینَ ...

3- به فکر عاقبت کار باشیم که غفلت از آینده،موجب کفر و انکار است. «فَکَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ»

وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنٰا لِعِبٰادِنَا الْمُرْسَلِینَ«171»

و بی شک فرمان ما برای بندگانی که به رسالت فرستاده شده‌اند از پیش معیّن شده است.

إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ«172» وَ إِنَّ جُنْدَنٰا لَهُمُ الْغٰالِبُونَ«173»

همانا ایشانند که پیروزند.وهمانا سپاه ماست که پیروز است.

نکته‌ها:

در این سوره به داستان پیامبرانی چون نوح،ابراهیم،موسی،هارون،الیاس،لوط و یونس اشاره شد.این آیه به منزله‌ی قطعنامه و پایان کار آن بزرگواران است که مایه‌ی تسلّی خاطر پیامبر و دلگرمی مسلمانان می‌باشد.

سؤال: با آنکه خداوند وعده نصرت و پیروزی مردان خدا را داده است،پس چرا گاهی شاهد شکست آنان هستیم؟

پاسخ: اوّلاً آن وعده‌های الهی محقّق شده و امروز عدد پیروان ادیان آسمانی بسیار بیشتر از پیروان مکاتب بشری است.مخالفان انبیا از میان رفته‌اند و نام و نشانی از آنها نیست.امّا نام پیامبران زنده است و مکان‌های منسوب به آنها،مورد احترام مردم.محبوبیّت و قداست آنها نزد مردم با هیچ یک از دانشمندان و هنرمندان و نویسندگان و شاعران و سیاستمداران تاریخ قابل مقایسه نیست.

ثانیاً؛شکست‌های آنان،همواره ناشی از کوتاهی و سستی پیروانشان در انجام مسئولیّت‌ها بوده است،نه عدم نصرت و امداد الهی.چنانکه شکست مسلمانان در جنگ احد،ناشی از سستی و اختلاف و نافرمانی آنان بود.

ثالثاً؛پیروزی علمی و منطقی و عقلی را فراموش نکنیم.

رابعاً؛هلاکت و قهر الهی درباره مخالفان را از یاد نبریم.

خامساً؛عمر جهان تمام نشده و با آمدن و ظهور حضرت مهدی تمام اهداف حق عملی خواهد شد.

پیام‌ها:

1- یاری شدن انبیا،سنّت الهی است. «سَبَقَتْ کَلِمَتُنٰا»

2- آینده بشر با پیروزی انبیا و شکست دشمنان آنان است. «لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنٰا»

3- عبودیّت و بندگی خدا،شرط رسیدن اولیا به مقام رسالت بوده است. «لِعِبٰادِنَا الْمُرْسَلِینَ»

4- پیروزی پیامبران و مکتب آنان بر دیگر مکاتب حتمی است. «إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ» (حرف«انّ»و حرف«لام»و جمله اسمیه،نشانه‌ی حتمی بودن است)

5-بندگی خدا،زمینه‌ی دریافت نصرت الهی است. لِعِبٰادِنَا ... اَلْمَنْصُورُونَ

6- پیامبران و پیروان آنان لشگر خدا هستند و لشگر خدا قطعاً در همه صحنه‌ها پیروز است. «إِنَّ جُنْدَنٰا لَهُمُ الْغٰالِبُونَ»

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتّٰی حِینٍ«174» وَ أَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ«175» أَ فَبِعَذٰابِنٰا یَسْتَعْجِلُونَ«176»

پس تا مدّتی(معیّن از کفّار)روی بگردان.و(عناد و لجاجت)آنان را بنگر، پس به زودی(کیفر عنادشان را)خواهند دید.پس آیا نسبت به نزول عذاب ما عجله دارند؟

فَإِذٰا نَزَلَ بِسٰاحَتِهِمْ فَسٰاءَ صَبٰاحُ الْمُنْذَرِینَ«177»

پس هرگاه(عذاب ما)به آستانه آنان فرود آید،اخطار شدگان چه بد صبحگاهی خواهند داشت.

وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتّٰی حِینٍ«178» وَ أَبْصِرْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ«179»

و تا مدّتی از آنان روی بگردان.و بنگر،پس به زودی خواهند دید(که عاقبتشان چه می‌شود).

سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمّٰا یَصِفُونَ«180» وَ سَلاٰمٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ«181» وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ«182»

پاک و منزّه است پروردگار تو،پروردگار عزیز،از آن چه درباره‌ی او (می‌پندارند و)توصیف می‌کنند.و سلام بر همه‌ی فرستادگان و سپاس و ستایش برای خداوندی است که پروردگار جهانیان است.

پیام‌ها:

1- مربّی و رهبر،گاهی باید به عنوان تهدید و اعتراض،به مردم لجوج و گمراه پشت کند. «فَتَوَلَّ عَنْهُمْ»

2- کسی که وعده‌های خداوند پشتوانه‌ی پیروزی اوست،باید از موضع قدرت برخورد کند. «فَتَوَلَّ عَنْهُمْ»

3- اعراض و قهر باید منطقی،الهی و موقّت باشد.(نه انتقامی،نفسانی و دائمی).

«حَتّٰی حِینٍ»

4- در برابر ناباوری کافران نسبت به تهدیدهای الهی،تکرار لازم است.دستور فَتَوَلَّ عَنْهُمْ ... وَ أَبْصِرْ دوبار تکرار شده است.

5-ابتدا هشدار و تذکّر و اتمام حجّت،سپس قهر و عذاب. «فَإِذٰا نَزَلَ بِسٰاحَتِهِمْ» در حالی است که قبلاً انذار شده‌اند. «الْمُنْذَرِینَ»

6- خداوند در همین دنیا،طعم تلخ شکست را به معاندان خواهد چشاند و شما مؤمنان،عاقبت آنان را مشاهده خواهید کرد. «وَ أَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ»

7- تمام عزّت‌ها از آنِ خداست. «رَبِّ الْعِزَّةِ»

8-نسبت‌های مشرکان به خداوند و توصیف‌های آنان از او با مقام عزّت و ربوبیّت خداوند سازگار نیست. «سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ»

9- خداوند،سرچشمه تمام کمالات و زیبایی‌هاست. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ»

10- تنها خداوند شایسته ستایش است. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ»

11- خداوند مالک و مدبّر تمام هستی است. «رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

12- تمام هستی به سوی کمال و رشد است. «رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

13- جهان آفرینش،جلوه و مظهر ربوبیّت خداوند و ربوبیّت خداوند مقتضی حمد و ستایش است. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

«و الحمد للّه ربّ العالمین»

سیمای سوره ص

اشاره

این سوره در مکّه نازل شده و هشتاد و هشت آیه دارد.

نام این سوره برگرفته از آیه اول آن و یکی از حروف مقطّعه قرآنی است.

آیات این سوره همچون سوره صافّات،بیانگر استمرار جریان بعثت در طول تاریخ و برخورد مشرکان و کافران با عقیده به توحید و معاد است.

در سوره صافّات،نام پیامبرانی چون نوح،ابراهیم،لوط،موسی،هارون، الیاس و یونس مطرح شد،این سوره به تاریخ زندگی داود،سلیمان و ایّوب، بیشتر پرداخته است.

بخش پایانی سوره،ماجرای آفرینش انسان،سجده فرشتگان بر آدم و نافرمانی شیطان را بیان می‌کند تا مؤمنان به کرامت ذاتی انسان نزد خداوند پی برده و از پیروی شیطان دوری کنند.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

ص وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ«1» بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقٰاقٍ«2»

صاد،به قرآن پندآموز سوگند.آری،کسانی که کفر ورزیدند،در سرکشیِ سخت و مخالفت شدیدی هستند.

کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنٰادَوْا وَ لاٰتَ حِینَ مَنٰاصٍ«3»

چه بسیار اقوام پیش از اینان که(به خاطر کفر و نفاق)هلاکشان کردیم، پس فریاد زدند،لیکن(چه سود)که زمان،زمان فرار نبود.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «عِزَّةٍ» و«عزیز»به معنای نفوذ ناپذیری است.صلابت و نفوذ ناپذیری،گاهی بجاست،نظیر ان لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ ...و گاهی نابجاست که به معنای سرسختی و یکدندگی و لجاجت است.گاهی سرچشمه عزّت،علم و قدرت و کمالات است،نظیر عزّتی که برای خدا و رسول و مؤمنان گفته می‌شود ولی گاهی سرچشمه عزّت،تکبّر و غرور و تعصّب و خودپسندی است،نظیر آیه مورد بحث. «بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقٰاقٍ»

کلمه‌ی «شِقٰاقٍ» به معنای اختلاف و مخالفت شدیدی است که به جدایی بیانجامد. «قَرْنٍ» به مردمی گفته می‌شود که مقارن یکدیگر و در یک زمان زندگی می‌کنند.

کلمه‌ی «لاٰتَ» مرکب از دو حرف است،«لا»که به معنای نفی است و حرف«ت»که برای مبالغه و تأکید است،نظیر حرف تاء در علامة. «لاٰتَ» در نفی زمان به کار می‌رود،یعنی:

زمان،زمان چنین کاری نیست.کلمه‌ی «مَنٰاصٍ» از«نوص»به معنای پناهگاه است. ⁽¹⁾

حرف«ص»از حروف مقطعه است که در حدیث می‌خوانیم این حروف از متشابهاتی است که خداوند علم آن را مخصوص خود قرار داده است. ⁽²⁾

مراد از ندای کفّار در«نادوا»اعلام پشیمانی آنان از کرده‌های پیشین است که دیگر سودی به حال آنان ندارد.چنانکه در آیه 14 سوره انبیاء سخن آنان را چنین بیان می‌کند که می‌گویند: «یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ» ای وای بر ما،ما از ستمگران بودیم.

قرآن،ذکر است. «ذِی الذِّکْرِ»

ذکر مبارک است. «هٰذٰا ذِکْرٌ مُبٰارَکٌ» ⁽³⁾

برای همه‌ی جهانیان ذکر است. «ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ» ⁽⁴⁾

در دسترس همگان است. «لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- سوگند خداوند به قرآن،نشانه عظمت این کتاب و حقانیّت پیامبر است. «وَ الْقُرْآنِ»

2- قرآن،فطرت‌های خفته را بیدار و دانسته‌های فراموش شده را یادآوری می‌کند. «ذِی الذِّکْرِ»

3- با این که مطالب متفاوت و متنوّع بسیاری در قرآن آمده است،ولی خط اصلی در همه‌ی آنها هدایت مردم و تذکّر به آنان است. «ذِی الذِّکْرِ»

4- عظمت قرآن به ذکر بودن آن است. «الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» همان گونه که ارزش

عالم به غافل نبودن اوست. «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ» ⁽¹⁾و نفرمود:«فسئلوا اهل العلم»

5-انسان اختیار دارد ودر انتخاب راه آزاد است.قرآن برای تذکّر وهدایت انسان نازل شده لیکن برخی راه کفر را انتخاب می‌کنند. «ذِی الذِّکْرِ بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا»

6- کفر کافران،ناشی از عناد و لجاجت آنان است نه قصور قرآن در بیان حقّ. «بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقٰاقٍ»

7- از حوادث تاریخ درس بگیریم. «کَمْ أَهْلَکْنٰا»

8-همه‌ی غرورها،زمانی خواهد شکست و به ناله و فریاد تبدیل خواهد شد.

«فَنٰادَوْا»

9- در برابر قهر خدا پناهی نیست. «وَ لاٰتَ حِینَ مَنٰاصٍ»

10- توبه و ناله تا قبل از وقوع قهر کارساز است. «وَ لاٰتَ حِینَ مَنٰاصٍ»

وَ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قٰالَ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ«4»

و تعجب کردند که هشدار دهنده‌ای از خودشان به سراغشان آمده و کافران گفتند:این،جادوگری دروغگو است.

پیام‌ها:

1- مخالفان،نقطه‌ی قوّت پیامبر را نقطه‌ی ضعف او می‌پندارند.(از مردم بودن، نقطه‌ی قوّت است ولی کفّار از همین امر شگفت زده می‌شدند). عَجِبُوا ...

مُنْذِرٌ مِنْهُمْ

2- مهم‌ترین وظیفه‌ی انبیا هشدار است. «مُنْذِرٌ مِنْهُمْ»

3- پیامبر،باید از جنس خود مردم باشد تا همان نیازها و احساسات را داشته باشد و بتواند الگو و رهبر مردم باشد. «مِنْهُمْ»

4- غرور و سرسختی نابجا،سبب می‌شود که انسان هر چه را مطابق تمایلاتش نباشد تکذیب کند. فِی عِزَّةٍ وَ شِقٰاقٍ..

وَ قٰالَ الْکٰافِرُونَ ...

5-کفّار به جای پیروی از منطق،تهمت می‌زدند. «سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ»

أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلٰهاً وٰاحِداً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عُجٰابٌ«5»

آیا او به جای معبودهای متعدّد،یک معبود قرار داده است؟ البتّه که این، چیزی بسیار عجیب است!

وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلیٰ آلِهَتِکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ یُرٰادُ«6»

سردمداران کفر،(سخن پیامبر)را رها کردند(و به دیگران نیز گفتند:)بروید و بر پرستش خدایان خود پایدار بمانید که این مقاومت شما چیز مطلوبی است.

مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هٰذٰا إِلاَّ اخْتِلاٰقٌ«7»

ما این مطالب را در آیین اخیر(نیاکان یا آیین مسیحیّت)نشنیده‌ایم،این آیین جز آیینی ساختگی نیست.

نکته‌ها:

«عُجٰابٌ» به چیز بسیار عجیب گویند.«انطلاق»به معنای رفتنی است که با جدایی از فردی همراه باشد. «اخْتِلاٰقٌ» به معنای ساختگی بودن چیزی است که سابقه نداشته باشد، یعنی اینها را از خودبافته و پرداخته و خلق کرده است.

«ملأ»به گروهی گویند که نام و عنوان آنها چشم‌گیر و چشم‌پرکن باشد.

مراد کفّار از «الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ» دین حضرت مسیح است که آخرین دین آسمانی قبل از اسلام بوده،زیرا آنان قائل به تثلیث بوده‌اند.

ممکن است مراد از «إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ یُرٰادُ» این باشد که این دعوت به توحید،همان سیادت و آقایی است که خواست ومراد پیامبر است واگر نظام بت‌پرستی برچیده شود رهبر موحّدین پیامبر خواهد شد که اراده او همین است.او با دعوت به توحید به فکر آقائی بر شماست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- اولین اقدام پیامبر،نفی معبودهای دروغین و اثبات خدای یکتاست. «جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلٰهاً وٰاحِداً»

2- کفّار هم در توحید گرفتار بودند، «أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلٰهاً وٰاحِداً» هم در نبوّت، «عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ» - آیه‌ی قبل-و هم در معاد. «أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ» ⁽¹⁾

3- برای اکثر مردم،دست برداشتن از عقاید دیرینه و توجّه به افکار جدید سخت و شگفت‌آور است. «أَ جَعَلَ - لَشَیْءٌ عُجٰابٌ»

4- گاهی باطل چنان اوج و قدرت می‌گیرد که سخن حقّ سخنی عجیب و غیر قابل قبول می‌شود. «هٰذٰا لَشَیْءٌ عُجٰابٌ»

5-سردمدارانِ کفر،برای نفوذ کلام خود،اول خودشان به انحراف می‌روند و بعد به دیگران سفارش رفتن می‌کنند. اِنْطَلَقَ الْمَلَأُ ... أَنِ امْشُوا

6- در میان کفّار،گروهی عامل انحراف و سرسختی دیگران هستند. «وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا»

7- کفّار را از گفتار و رفتارشان بشناسیم:

الف)شبهه‌افکنی و فتنه‌جویی. أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ ... لَشَیْءٌ عُجٰابٌ - عَجِبُوا

ب)دور کردن مردم از اجتماعات حقّ. «امْشُوا»

ج)به جای دعوت به تفکّر،دعوت به تعصّب و مقاومت. «اصْبِرُوا»

د)تکیه بر آیین نیاکان یا طرح آیین دیگران در برابر اسلام. «مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا»

8-کفّار برای دعوت دیگران از گرایش‌های آنان سوء استفاده می‌کنند. «اصْبِرُوا عَلیٰ آلِهَتِکُمْ»

9- هر نوع پایداری و صبری پسندیده نیست. «اصْبِرُوا عَلیٰ آلِهَتِکُمْ» چنانکه هر نوع

نوآوری محکوم نیست تا گفته شود. بِهٰذٰا ... اِخْتِلاٰقٌ

10- پیامبران،صبر را در راه خدا قرار می‌دهند. «وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ» و کفّار،صبر را در راه بت‌ها. «اصْبِرُوا عَلیٰ آلِهَتِکُمْ»

11- سردمداران کفر،پایداری بر انحراف را تبلیغ و ترویج می‌کنند. «إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ یُرٰادُ»

أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی بَلْ لَمّٰا یَذُوقُوا عَذٰابِ«8»

آیا از میان همه‌ی ما،قرآن بر او نازل شده است؟(این حرف‌ها بهانه‌ای بیش نیست)بلکه آنان نسبت به قرآن،در شک هستند.آری،آنان هنوز عذاب مرا نچشیده‌اند.

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ الْعَزِیزِ الْوَهّٰابِ«9»

مگر گنجینه‌های رحمت پروردگار عزیز و بخشنده‌ی تو در اختیار آنان است(تا وحی بر افرادی که آنان می‌خواهند نازل شود)؟

أَمْ لَهُمْ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فَلْیَرْتَقُوا فِی الْأَسْبٰابِ«10»

یا حکومت آسمان‌ها و زمین و آن چه میان آنهاست،از ایشان است؟ پس به وسیله‌ی امکاناتی که دارند بالا روند(و رشته کار را بدست گیرند و از نزول وحی بر کسی که ما می‌خواهیم جلوگیری کنند).

جُنْدٌ مٰا هُنٰالِکَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزٰابِ«11»

آنان لشگر کوچکی از احزابِ شکست خورده‌اند(که از حقیقت دورند و بهانه می‌گیرند).

نکته‌ها:

یکی از نام‌های قرآن کریم،«ذکر»است.در آغاز این سوره قرآن به ذکر توصیف شد، «الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» در این آیه هم نزول قرآن بر پیامبر،نزولِ ذکر شمرده شده، «أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ» در آیه‌ی 48 نیز می‌خوانیم: «هٰذٰا ذِکْرٌ مُبٰارَکٌ» در آخر سوره نیز آمده است:

«إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ».

شک دو گونه است:طبیعی و تعمّدی.در شک طبیعی انسان به دنبال فهم حقیقت است، امّا هنوز به علم نرسیده است.این شک،امری مثبت و لازمه‌ی فکر بشری است.

امّا گاهی انسان چیزی را می‌داند،ولی خود را به شک می‌زند و تجاهل می‌کند و دیگران را به شک می‌اندازد تا حقیقت آشکار نگردد. ⁽¹⁾

مراد قرآن از اینکه می‌فرماید: «بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی» شک نوع دوم است.

حرفِ «مٰا» در «جُنْدٌ مٰا» برای تحقیر است،یعنی لشگری ناچیز و کوچک.

پیام‌ها:

1- شک برخی کفّار در رسالت پیامبر اسلام،برخاسته از شک در اصل امکان نزول وحی است. أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ ... بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی

2- برخی کسانی که روی احکام دین بهانه می‌گیرند،در حقیقت اصل دین را قبول ندارند. أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ ...

3- ریشه‌ی برخی انکارها،حجاب معاصرت و حسادت است.(چرا او پیامبر شد و ما نشدیم) «أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا»

4- کسانی که رهبر و مکتب الهی را تحقیر می‌کنند باید تحقیر شوند.در پاسخ کسانی که می‌گویند: «أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا» چطور شد که او پیامبر شد، قرآن می‌فرماید:شما چه کاره‌اید،مگرخزینه‌های رحمت خدا دست شماست یا حکومت آسمان‌ها به دست شماست،شما یک گروه شکست خورده‌ای

بیش نیستند. أَمْ عِنْدَهُمْ ... أَمْ لَهُمْ ...

5-شک،اگر طبیعی باشد قهر و عذابی را در پی ندارد،مگر در صورتی که می‌توانسته آن را برطرف کند و یقین حاصل کند و در این امر کوتاهی نکرده باشد،لیکن اگر تشکیکِ برخاسته از غرور و تحقیر و تضعیف دیگران باشد، تهدید و قهر و عذاب به دنبال دارد. «بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی بَلْ لَمّٰا یَذُوقُوا عَذٰابِ»

6- کافران،تا عذاب نشوند و آتش را به چشم خود نبینند،ایمان نمی‌آورند!(زیرا حس‌گرا هستند و فقط آنچه را به چشم می‌بینند می‌پذیرند.)

7- بعثت پیامبران برای هدایت مردم،جلوه‌ای از رحمت و عزّت و بخشندگی الهی است. «أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ الْعَزِیزِ الْوَهّٰابِ»

8-خداوند در مورد تربیت مردم،بخشنده است «الْوَهّٰابِ» ولی نسبت به تمایلات نامعقول و نامشروع مردم نفوذ ناپذیر است. «الْعَزِیزِ»

9- انتخاب رهبر و قانون باید به دست خدایی باشد که هم نظام هستی به دست اوست، «مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» هم نظام تربیتی مردم از اوست، «رَبِّکَ» و هم رحمت او بی‌نهایت است. «خَزٰائِنُ رَحْمَةِ» (لذا مردم حقّ ندارند بگویند چرا در میان ما او پیامبر شد و دیگری نشد).

10- عالمِ بالا،اسباب تدبیر عالمِ پایین است. «فَلْیَرْتَقُوا فِی الْأَسْبٰابِ»

11- گرچه دشمنان،ارتش وتشکیلاتی دارند،امّا در مقابل حقّ،نه عددی هستند، «جُنْدٌ مٰا» نه قدرتی دارند، «مَهْزُومٌ» و نه حزب و گروهشان منحصر به فرد است.«من احزاب»

12- احزاب غیر الهی محکوم به شکست و انقراضند. «مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزٰابِ»

13- خداوند از غیب و آینده‌ی کفّار خبر می‌دهد.(همین مکّه که محل چنین ایراداتی بر نبوّت پیامبر است،روزی شاهد شکست آنان در فتح مکّه خواهد بود.) «مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزٰابِ»

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ«12»

پیش از این کفّار(مکّه نیز،)قوم نوح و عاد و فرعونِ صاحب قدرت،انبیا را تکذیب کردند.

وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ أُولٰئِکَ الْأَحْزٰابُ«13»

(همان گونه که)قوم ثمود و لوط و اصحاب بیشه(که قوم حضرت شعیب بودند)آنان نیز احزابی بودند(که انبیا را تکذیب کردند).

إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقٰابِ«14»

هر یک از این گروهها،رسولان را تکذیب کردند و عذاب الهی در مورد آنان تحقّق یافت.

وَ مٰا یَنْظُرُ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ«15»

گویا این کفّار جز صیحه‌ای هلاکت بار که به دنبالش بازگشتی برای آنان نیست،انتظار ندارند.

وَ قٰالُوا رَبَّنٰا عَجِّلْ لَنٰا قِطَّنٰا قَبْلَ یَوْمِ الْحِسٰابِ«16»

و(لذا با تمسخر و غرور)گفتند:«پروردگارا! سهم ما را(از عذاب)هرچه زودتر قبل از روز قیامت به ما بده».

نکته‌ها:

«ذُو الْأَوْتٰادِ» صاحب میخ‌ها،کنایه از تثبیت قدرت است. «فَوٰاقٍ» به معنای رجوع است.

همچنین فرصت دادن میان دوشیدن شیر حیوان برای رجوع شیر مجدد به پستان است.

«أیکة»به معنای درخت و «أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ» یعنی مردمانی که در سرزمینی پر آب و درخت زندگی می‌کردند.

در این چند آیه به سرنوشت شوم امّت‌های شش نفر از انبیای قبل از اسلام اشاره شده

است تا هم کفّار زمان پیامبر اسلام عبرت بگیرند و هم پیامبر و مؤمنان بدانند که تکذیب انبیا سابقه دیرینه دارد و چیز جدیدی نیست.

قوم نوح در آب غرق شدند، «فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ» ⁽¹⁾خداوند آنان را با طوفانی موج ساز در دریا گرفتار کرد.

قوم عاد که حضرت هود را تکذیب کردند به وسیله‌ی تند بادی سخت از پای درآمدند، «فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عٰاتِیَةٍ» ⁽²⁾با بادی پر صدا،سرد و طغیانگر هلاک شدند.

قوم فرعون در امواج نیل هلاک شدند، «أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ» ⁽³⁾ما آل‌فرعون را غرق کردیم.

قوم ثمود که حضرت صالح را تکذیب کردند با صیحه‌ای آسمانی نابود شدند، «إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَکٰانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ» ⁽⁴⁾با صیحه‌ای آنگونه نابودشان کردیم که به صورتی که مانند خار و خاشاک خرد شده در آغل چهار پایان است در آمدند.

قوم لوط با زلزله و سنگ‌های آسمانی، «إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً» ⁽⁵⁾ما با فرستادن سنگ هلاکشان کردیم.

اصحاب ایکه که حضرت شعیب را تکذیب کردند با صاعقه به هلاکت رسیدند. «فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ» ⁽⁶⁾ما از آنان انتقام گرفتیم.

پیام‌ها:

1- بیان تاریخ پر عبرت گذشتگان،نمونه‌ای روشن از ذکر بودن قرآن است که در آیه‌ی اول خواندیم: «وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» ، کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ...

2- طاغوت‌های زمان،به هنگام عجز در مقابل منطق،به آزار و شکنجه اقدام می‌کنند. «فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ»

3- قوم عاد و فرعون و نوح و ثمود و لوط گروه‌هایی متشکل و بی‌نظیر بودند.

«أُولٰئِکَ الْأَحْزٰابُ» (کلمه«حزب»به گروه متشکل و منسجم و همسو گفته

می‌شود و کلمه «أُولٰئِکَ» که در آن نوعی انحصار است اشاره به این است که اینها قومی بی‌نظیر بوده‌اند.)

4- تکذیب یک پیامبر به‌منزله تکذیب همه پیامبران است. «إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ»

5-صیحه و صاعقه،یکی از عذاب‌های دنیوی خداوند است. «صَیْحَةً وٰاحِدَةً»

6- اگر عذاب بیاید اجازه بازگشت به کافران داده نخواهد شد. «مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ»

7- تکذیب پیامبران،سنّت همیشگی معاندان در طول تاریخ بوده است. «إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ»

8-کافران،تهدیدهای الهی را به تمسخر و استهزا می‌گیرند. «عَجِّلْ لَنٰا قِطَّنٰا»

9- غرور و لجاجت،انسان را وادار می‌کند که به استقبال خطر رود. «عَجِّلْ لَنٰا قِطَّنٰا»

10- قیامت،روز حسابرسی است. «یَوْمِ الْحِسٰابِ»

اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ«17»

(ای پیامبر!)بر آن چه می‌گویند شکیبا باش و بنده‌ی ما داود را یاد کن که صاحب قدرت بود،امّا با این حال،همواره روی به سوی درگاه ما داشت.

إِنّٰا سَخَّرْنَا الْجِبٰالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْرٰاقِ«18»

همانا ما کوه‌ها را رام کردیم در شامگاهان و بامدادان،همراه او تسبیح گویند.

وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً کُلٌّ لَهُ أَوّٰابٌ«19»

و پرندگان را(نیز)گرد آورده(و تسخیر او کردیم)تا همگی به داود رجوع کنند(و در ذکر خدا با او هماهنگ گردند).

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ«20»

و فرمانروایی و حکومت او را استوار داشتیم و به او حکمت و داوری عادلانه و فیصله بخش دادیم.

نکته‌ها:

در این سوره به تاریخ نه نفر از انبیا اشاره شده که سرگذشت سه نفر به تفصیل و شش نفر به اجمال مطرح شده است.اولین نفر حضرت داود است که با ده کمال ستایش شده است.

در این آیات،برای حضرت داود ده کمال مطرح شده است:

الف)الگوی صبر برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله. «اصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ»

ب)بندگی خداوند. «عَبْدَنٰا»

ج)بازگشت به خدا و انابه‌های پی در پی. «إِنَّهُ أَوّٰابٌ»

د)قدرت داشتن. «إِنّٰا سَخَّرْنَا الْجِبٰالَ مَعَهُ»

ه‍)تسخیر کوه‌ها و هم نوایی آنها با او. «یُسَبِّحْنَ معه»

و)عرضه‌ی پرندگان بر او. «وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً»

ز)هم نوایی آنها در انابه با او. «کُلٌّ لَهُ أَوّٰابٌ»

ح)حاکمیّت و حکومت. «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ»

ط)حکمت الهی. «آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ»

ی)داوری حقّ و فیصله دادن به اختلافات. «فَصْلَ الْخِطٰابِ»

در قرآن،در چندین آیه از پرندگان سخن به میان آمده است،از جمله:

الف)ماجرای حضرت ابراهیم و زنده شدن چهار پرنده. «فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ» ⁽¹⁾که پرندگان وسیله آشنایی با توحید و معادشناسی قرار می‌گیرند.

ب)یکی از معجزات حضرت عیسی ساختن مجسمه‌ای از یک پرنده بود که با دمیده شدن نَفَس حضرت حیات گرفت. «أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً» ⁽²⁾

ج)در این آیه پرندگان هم نوا با داود می‌شوند. «وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً»

د)هدهد که برای سلیمان خبر آورد و نامه‌رسانی کرد. «اذْهَبْ بِکِتٰابِی هٰذٰا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ» ⁽³⁾

ه‍)پرندگان منطق دارند و انبیا آن را می‌دانند. «عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ» ⁽⁴⁾

و)پرندگانی که وسیله‌ی نابودی دشمنان می‌شوند. «وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبٰابِیلَ» ⁽¹⁾

ز)پرندگان،تسبیح و نماز آگاهانه دارند. «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» ⁽²⁾

مراد از حکمت،معارف محکم،یقینی و غیر قابل تردید است،بر خلاف علم که همواره در معرض خطا و تردید است.

پیام‌ها:

1- لازمه‌ی رهبری،سعه‌ی صدر و صبر در مقابل سخنان تلخ دیگران است.

«اصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ»

2- یاد تاریخ گذشتگان،عامل صبر در برابر سختی‌ها و مشکلات است.

اِصْبِرْ ... وَ اذْکُرْ

3- استهزا و تبلیغات سوء کار همیشگی مخالفان است. «اصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ» (فعل مضارع رمز استمرار است).

4- استهزا و تبلیغات دشمن بسیار سخت و شدید است.(زیرا پیامبری را که سعه صدر و حلم دارد خسته و محتاج به صبر می‌کند). اِصْبِرْ عَلیٰ ...

5-انبیا نیز به مواعظ الهی نیازمندند. اِصْبِرْ ...

6- نقش الگوها در تربیت فراموش نشود. «وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ»

7- سرچشمه‌ی قدرت بر صبر،عبودیّت و سرسپردگی به خداست. «عَبْدَنٰا دٰاوُدَ»

8-قدرت در دست فرعون سبب استبداد است، «وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ» ولی در دست مردان خدا همراه با تضرّع و بندگی است. «دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ»

9- توبه و انابه‌ی صاحبان قدرت،سزاوار ستایش است. «ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ»

10- توبه و انابه‌ای ارزشمند است که مختصر و لحظه‌ای نباشد. «أَوّٰابٌ» حضرت

داود بسیار انابه می‌کرد و در همه امور زندگی به خداوند روی می‌آورد و این توجّه دائمی سبب قدرت او بود. «ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ»

11- انسان در اثر تکامل معنوی می‌تواند طبیعت را با خود همراه کند. «سَخَّرْنَا الْجِبٰالَ مَعَهُ»

12- یک عمل انقلابی داود(که در آیه 251 سوره بقره آمده است وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ ...)آن همه الطاف الهی را به دنبال داشت. سَخَّرْنَا الْجِبٰالَ مَعَهُ ... شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ

13- بهترین زمان برای یاد خدا شامگاهان و صبحگاهان است. «بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْرٰاقِ»

14- شرط دریافت الطاف خداوند عبودیّت است. «عَبْدَنٰا - ذَا الْأَیْدِ - آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ»

15- کافران هر چه می‌خواهند لجاجت کنند و سر تعظیم در برابر خدا فرود نیاورند،امّا بدانند هستی در حال تسبیح خداست. «یُسَبِّحْنَ»

16- کوه‌ها نوعی شعور دارند «مَعَهُ یُسَبِّحْنَ» و حیوانات زمان را می‌شناسند. مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ ...

17- محور تسبیح حیوانات و جمادات هستی،تسبیح اولیای خداست. مَعَهُ یُسَبِّحْنَ ... کُلٌّ لَهُ أَوّٰابٌ

18- پرندگان دارای نوعی شعور نسبت به خداوند و هستی هستند. «وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً کُلٌّ لَهُ أَوّٰابٌ»

19- حکومت باید بر اساس حکمت و عدالت باشد. «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ»

20- حضرت داود،از پیامبرانی است که نبوّت و سلطنت را با یکدیگر داشته است. «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ - وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ»

21- دین از سیاست جدا نیست و برخی انبیا حکومت داشته‌اند. «ذَا الْأَیْدِ - شَدَدْنٰا مُلْکَهُ - فَصْلَ الْخِطٰابِ»

22- ما نیز باید حکومت مردان خدا را تقویت کنیم.جمله «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ» رمز آن است که شما نیز ملک و حکومت اولیای الهی به او را تقویت کنید.

23- رهبران جامعه باید شرائطی داشته باشند.ارتباط دائمی با خداوند «إِنَّهُ أَوّٰابٌ»

قدرت، «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ» حکمت، «وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ» و توانایی بر فیصله دادن بخاطر منطق قوی. «فَصْلَ الْخِطٰابِ»

وَ هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ«21»

و آیا ماجرای آن دادخواهان که از دیوار محراب(داود)بالا رفتند به تو رسیده است؟

إِذْ دَخَلُوا عَلیٰ دٰاوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ خَصْمٰانِ بَغیٰ بَعْضُنٰا عَلیٰ بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ وَ لاٰ تُشْطِطْ وَ اهْدِنٰا إِلیٰ سَوٰاءِ الصِّرٰاطِ«22»

آن گاه که(ناگهانی)بر او وارد شدند و او از(مشاهده‌ی)آنان به هراس افتاد.شاکیان گفتند:نترس،ما دو نفر درگیر شده‌ایم و یکی از ما بر دیگری تعدّی نموده است،پس بین ما به حقّ داوری کن و ستم روا مدار و ما را به راه راست راهنمایی فرما».

نکته‌ها:

«خصم»به معنای نزاع و درگیری است و به هر یک از طرفین دعوا نیز گفته می‌شود.

کلمه‌ی«سور»به معنای دیوار بلند است و «تَسَوَّرُوا» به معنای بالا رفتن از دیوار است.

کلمه‌ی«محراب»به دو معناست؛گاهی به معنای بالای مجلس و بهترین جای منزل است که بزرگان می‌نشینند و گاهی به معنای محلّ عبادت و جایگاه امام جماعت است.

«شطط»به معنای تجاوز و افراط و زیاده روی و ستم است.

امام رضا علیه السلام فرمود:خداوند دو فرشته را(در قیافه دو دادخواه)نزد داود فرستاد و آن دو از در بر او وارد نشدند بلکه از دیوار محراب بالا رفته و ناگهان نزد او آمدند. ⁽¹⁾

شاید بتوان از این ماجرا استفاده کرد که برای آزمایش یا آموزش،فضاسازی و فیلم سازی و تغییر فیافه و ایجاد صحنه‌های هیجانی،دوست یا دشمنی فرضی،تغییر لباس و صدا و کارهای هنری جایز باشد واللّه العالم.

در آیات پیشین،قرآن کمالات بسیاری را برای حضرت داود بیان نمود که آخرین آنها، فصل الخطاب،یعنی قضاوت قاطعانه بود.

در این آیات به صحنه‌ای اشاره می‌کند که خداوند برای داود پیش آورد تا او را آزمایش کند و در نهایت آموزش دهد که چگونه داوری کند.در این صحنه که بر اساس برخی روایات، توسط برخی فرشتگان انجام شده است،دو نفر به گونه‌ای غیر منتظره بر داود وارد می‌شوند،چنانکه او گمان می‌برد قصد سوئی نسبت به او دارند،امّا می‌گویند:ای داود نترس،ما دو نفر شاکی هستیم که میان ما اختلاف شده و از تو داوری می‌خواهیم.

فرشته بودن این دو نفر را این نکته تقویت می‌کند که در داستان حضرت ابراهیم و حضرت لوط نیز،فرشتگان به گونه‌ای بر آنان ظاهر شدند که این دو پیامبر ترسیدند و سپس فرشتگان گفتند:نترسید.

در قضاوت،عدالت جایگاه محوری دارد،لذا در این آیات،با سه عبارت مختلف،بر عدالت در قضاوت تأکید شده است: «فَاحْکُمْ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ» ، «لاٰ تُشْطِطْ» ، «اهْدِنٰا إِلیٰ سَوٰاءِ الصِّرٰاطِ»

پیام‌ها:

1- قبل از بیان سخن،در مخاطبین انگیزه‌ی شنیدن ایجاد کنیم. «هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ»

2- خداوند،پیامبر را به مطالعه تاریخ گذشته دعوت می‌کند. «هَلْ أَتٰاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ»

3- صحنه‌های هیجانی و غوغایی و دلهره آور،زمینه‌ی عجله و دست پاچگی در قضاوت است. «تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ - فَفَزِعَ»

4- قضاوت در محراب عبادت،ارزش و قداست آن را بیش‌تر می‌کند.(سکوی

قضاوت حضرت علی علیه السلام در مسجد کوفه بود و محل قضاوت حضرت داود در محراب). «تَسَوَّرُوا الْمِحْرٰابَ»

5-ترس و دلهره طبیعی به سراغ موحّدین نیز می‌آید و با توحید منافاتی ندارد.

«فَفَزِعَ»

6- پیامبران نیز به حکم بشر بودن،از امور غیر منتظره،وحشت می‌کنند. «فَفَزِعَ»

7- برای قضاوت،باید طرفین دعوا در دادگاه حاضر باشند. «خَصْمٰانِ»

8-انبیا،مرجع و ملجأ مردم بوده‌اند. دَخَلُوا عَلیٰ دٰاوُدَ ... خَصْمٰانِ بَغیٰ ...

9- تذکّر به قاضی در لحظه‌ی قضاوت،وسیله‌ای است برای مصونیّت او از اشتباه. «فَاحْکُمْ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ وَ لاٰ تُشْطِطْ وَ اهْدِنٰا»

10- طرفین دعوا،باید خواهان اجرای حقّ باشند،نه حفظ منافع خود. «فَاحْکُمْ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ»

11- رهبران و داوران جامعه الهی باید نصیحت‌پذیر و حقّ‌شنو باشند. «فَاحْکُمْ بَیْنَنٰا بِالْحَقِّ وَ لاٰ تُشْطِطْ»

12- اجرای عدالت در جامعه،عامل هدایت مردم به راه مستقیم و دوری از افراط و تفریط می‌شود. «اهْدِنٰا إِلیٰ سَوٰاءِ الصِّرٰاطِ»

إِنَّ هٰذٰا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ وٰاحِدَةٌ فَقٰالَ أَکْفِلْنِیهٰا وَ عَزَّنِی فِی الْخِطٰابِ«23»

این برادر من است که برای او نود و نه میش و برای من تنها یک میش است،امّا(با آن همه سرمایه به من)می‌گوید:آن یک میش را هم به من واگذار و در گفتگو بر من غلبه نموده است.

نکته‌ها:

جمله‌ی «أَکْفِلْنِیهٰا» یعنی کفالت آن را به من واگذار و این کنایه از بخشش و هدیه است و «عَزَّنِی» از عزّت به معنای غلبه است.

پیام‌ها:

1- نزاع،به معنای نفی برادری نیست. «خَصْمٰانِ بَغیٰ» ، «إِنَّ هٰذٰا أَخِی»

2- انسان،حریص و زیاده‌طلب است و هرگز از مال دنیا سیر نمی‌شود. «أَکْفِلْنِیهٰا» (بر خلاف نظریه برخی فلاسفه که آزادی در رسیدن به شهوات و غرایز را وسیله آرامش می‌دانند و می‌گویند:انسان همین که سیر شد آرام می‌شود).

3- کسانی که قصد تصاحب حقّ دیگران را دارند،مقدّمات حقوقی و استدلالی کار خود را هم برای دادگاه آماده می‌کنند. «عَزَّنِی فِی الْخِطٰابِ»

4- چه بسا مظلومی که نتواند حقّ خود را درست بیان کند و در سخن،از ظالم کم بیاورد.پس قاضی باید بدنبال کشف حقیقت باشد و فریب خوش‌زبانی متهم را نخورد. «عَزَّنِی فِی الْخِطٰابِ»

قٰالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤٰالِ نَعْجَتِکَ إِلیٰ نِعٰاجِهِ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ قَلِیلٌ مٰا هُمْ وَ ظَنَّ دٰاوُدُ أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رٰاکِعاً وَ أَنٰابَ«24»

(داود)گفت:حقّا که او با درخواست افزودن میش تو به میش‌های خودش به تو ستم کرده است و البتّه بسیاری از شریکان،بعضی بر بعضی ستم می‌کنند،مگر کسانی که ایمان آورده و عمل شایسته انجام می‌دهند و آنان کم هستند و داود متوجّه شد که ما او را(با این صحنه و طرح نزاع)آزمایش کردیم،پس،(از قضاوت خود قبل از شنیدن سخن طرف مقابل پشیمان شد و)از پروردگارش آمرزش خواست و به رکوع در افتاد و توبه و انابه کرد.

فَغَفَرْنٰا لَهُ ذٰلِکَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ«25»

پس ما آن(قضاوت عجولانه)را بر او بخشیدیم و البتّه برای او در نزد ما مقام قرب و عاقبت نیک است.

نکته‌ها:

ماجرای قضاوت حضرت داود در تورات کنونی نیز آمده است،امّا متفاوت از آنچه در قرآن آمده است که با مقام انبیا نمی‌سازد و کذب و دروغی بیش نیست.

در فصل 12 تورات کتاب اشموئیل می‌خوانیم:کسی نزد مشاور داود آمد و گفت:در شهری دو نفر بودند که یکی غنیّ و دیگری فقیر،غنیّ گوسفند و گاو بسیار داشت و فقیر تنها یک برّه‌ی کوچک داشت.مسافر غریبی نزد شخص غنیّ آمد،او بخل کرد و از مال خودش خرج نکرد،بلکه برّه‌ی مرد فقیر را ذبح کرد تا از مسافر غریب پذیرایی کند،اکنون فتوای داود چیست؟

داود عصبانی شد و گفت:کسی که این کار را کرده مستحقّ قتل است،او باید چهار گوسفند به جای یک گوسفند بدهد.سؤال کننده گفت:ای داود! آن مرد تویی! داود فهمید که مرادش از طرح سؤال این بود که تو که همسر داشتی چرا همسر همسایه‌ات را با توطئه تصاحب کردی؟ لذا داود ناراحت شد و توبه کرد!!

پیام‌ها:

1- قضاوت،نباید عجولانه و بر اساس شنیدن سخن یکی از طرفین باشد.

(حضرت داود با شنیدن سخن یک نفر از طرفین دعوا قضاوت کرد و فرمود:

«لَقَدْ ظَلَمَکَ» و به همین دلیل از خداوند عذر خواست).

2- افزون‌طلبی ظلم است گرچه انسان موفق به افزودن نشود. «ظَلَمَکَ بِسُؤٰالِ نَعْجَتِکَ إِلیٰ نِعٰاجِهِ»

3- انسان می‌تواند مالک اموال زیاد باشد.حضرت داود از داشتن 99 میش انتقاد نکرد،بلکه از افزون‌طلبی ظالمانه برادر انتقاد کرد). لَقَدْ ظَلَمَکَ ...

4- در انتخاب همکار و شریک باید محور کار،ایمان و عمل صالح باشد وگرنه خطر کلاهبرداری و تجاوز به حقوق شرکاء در پیش است. کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی ... إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا

5-ایمان و عمل صالح در کنار هم کارسازند. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

6- شرکت،بستری برای لغزش و ضایع کردن حقّ شریک است. «کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی»

7- اقتصاد سالم در سایه‌ی ایمان و عمل صالح است. لَیَبْغِی ... إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

8-کسانی که حقّ دیگران را مراعات کنند بسیار کمند. «قَلِیلٌ مٰا هُمْ»

9- آزمایش حتّی برای پیامبران الهی مطرح است. «أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ»

10- سفارش به ایمان و عمل صالح و مراعات حقوق مردم بهترین رهنمود است.

(از حضرت داود رهنمود خواستند: «اهْدِنٰا إِلیٰ سَوٰاءِ الصِّرٰاطِ» حضرت فرمود:

کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی ... إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا ...

11- انبیا به خاطر ساده‌ترین لغزش،بهترین نوع انابه و توبه را از خود نشان می‌دادند.(ترک اولای حضرت داود این بود که قبل از شنیدن سخن هر دو طرف قضاوت کرد). «فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رٰاکِعاً وَ أَنٰابَ»

12- توبه‌ی فوری ارزش زیادی دارد. «فَاسْتَغْفَرَ» (حرف فاء)

13- ربوبیّت الهی زمینه درخواست آمرزش است. «فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ»

14- حقوق مردم به قدری مهم است که عجله در داوری حتّی اگر از پیامبر معصوم سر زند باید همراه با استغفار باشد. «فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ»

15- رکوع در نماز،قبل از اسلام نیز بوده است. «خَرَّ رٰاکِعاً»

16- توبه باید هم ظاهری باشد و هم درونی و عمقی. «خَرَّ رٰاکِعاً وَ أَنٰابَ»

17- توبه‌ی فوری،پذیرش فوری را به دنبال دارد. فَاسْتَغْفَرَ ... فَغَفَرْنٰا لَهُ

18- توبه،غیر از جبران گذشته،آینده را نیز تأمین می‌کند. «فَغَفَرْنٰا لَهُ ذٰلِکَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ»

19- مقام معنوی،آن گاه ارزش دارد که همراه با حسن عاقبت و تأمین آینده باشد.

«لَزُلْفیٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ»

20- گاهی دنیا و آخرت برای یک نفر جمع می‌شود. «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ - سَخَّرْنَا الْجِبٰالَ

مَعَهُ - عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ»

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ«26»

ای داود! همانا ما تو را در زمین جانشین قرار دادیم،پس میان مردم به حقّ داوری کن و از هواها و هوس‌ها پیروی نکن که تو را از راه خدا منحرف می‌کند.البتّه کسانی که از راه خدا منحرف می‌شوند برایشان عذاب سختی است به خاطر آن که روز قیامت را فراموش کردند.

پیام‌ها:

1- خداوند تدبیر امور بندگانش را به انبیا سپرده است. «یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً»

2- تدبیر امور مردم،حقّ خداست که به هر کس بخواهد واگذار می‌کند. «إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ»

3- دین از سیاست جدا نیست. «یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً»

4- حکومت بر مردم،نعمت بزرگی است که شکر آن،اجرای عدالت در میان مردم است. جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً ... فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ

5-محور قضاوت باید حقّ باشد. «فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ»

6- رهبران و داوران جامعه باید از هوای نفس دور باشند. خَلِیفَةً ... فَاحْکُمْ ... لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ

7- در مدیریّت حتّی المقدور نیروها را حفظ کنید.(خداوند به خاطر یک ترک اولی،اولیای خود را از گردونه‌ی اجتماع خارج نمی‌کند). فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ ...

فَغَفَرْنٰا ... یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ

8-قضاوت از شئون حکومت است و باید الهی باشد. «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ - إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ

خَلِیفَةً - فَاحْکُمْ»

9- حکومت دینی،سابقه‌ای بس طولانی دارد. «شَدَدْنٰا مُلْکَهُ - جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً - فَاحْکُمْ»

10- رفتار خلیفه‌ی خدا باید پرتوی از افعال الهی باشد. «وَ اللّٰهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ» ⁽¹⁾، «فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ»

11- هر چه در برابر حقّ قرار گیرد،هوی و هوس است. «فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ»

12- خطر قضاوت،دوری از حقّ و توجّه به هواهای نفسانی است. فَاحْکُمْ ...

بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ

13- همه انسان‌ها حتّی انبیا در معرض دام هوس هستند که از طریق هشدارهای الهی مصون می‌مانند. «لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ»

14- هوی پرستی ممنوع است،خواه تمایلات فردی و شخصی باشد یا گروهی و حزبی. «لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ»

15- هوی پرستی با انحراف مساوی است. «لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ»

16- خطرات گام به گام پیش می‌آید(گام اول هوی پرستی،گام دوم انحراف از راه خدا،گام سوم فراموش کردن حساب و قیامت و در نتیجه عذاب شدید).

لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ ... لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ

17- ایمان به معاد کافی نیست،باید انسان یاد معاد باشد.(در مورد بعضی افراد قرآن می‌فرماید: «لاٰ یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسٰابِ» ⁽²⁾ایمان به معاد ندارد ولی در این آیه می‌خوانیم:ایمان هست ولی معاد را فراموش می‌کند. «نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ»

18- هوی پرستی و فراموش کردن روز قیامت،خطراتی است که حاکمان جامعه را تهدید می‌کند. جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً ... لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ ... نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا بٰاطِلاً ذٰلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّٰارِ«27»

و ما آسمان و زمین و آن چه را میان آنهاست بیهوده نیافریدیم،این،پندار کسانی است که کفر ورزیدند،پس وای از آتش(دوزخ)بر کسانی که کافر شدند!

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجّٰارِ«28»

آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند همانند فسادگران در زمین قرار می‌دهیم،یا اهل تقوا را مانند فاجران قرار می‌دهیم؟

پیام‌ها:

1- در جهان بینی الهی،آفرینش هدفدار است. مٰا خَلَقْنَا ... بٰاطِلاً و در بینش غیر الهی،آفرینش بی هدف است. «ذٰلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا»

2- چون نظام هستی بر اساس حقّ است پس داوری نیز باید بر اساس حقّ باشد تا نظام قانون با نظام آفرینش همسو باشند. فَاحْکُمْ ... بِالْحَقِّ ... وَ مٰا خَلَقْنَا ... بٰاطِلاً

3- در تمام هستی،هیچ ذرّه‌ای بیهوده خلق نشده است. «مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا بٰاطِلاً»

4- کفّار برای اعتقادات خود دلیل ندارند بلکه تکیه‌گاهشان ظن و گمان است.

ظَنُّ الَّذِینَ ...

5-چون آفرینش هدفدار است،هرگز رها نمی‌شود و تا روز قیامت و رسیدن مؤمن و مفسد به پاداش و کیفر ادامه دارد. وَ مٰا خَلَقْنَا ... بٰاطِلاً ... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّٰارِ

6- دلیل معاد،حکمت و عدالت الهی است.حکمت:هیچ چیزی بیهوده خلق نشده است.امّا عدالت:آیا ما فجّار و متّقین را یکسان قرار می‌دهیم؟ «مٰا

خَلَقْنَا ... بٰاطِلاً - أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجّٰارِ»

7- تقوا،کناره‌گیری و گوشه‌نشینی نیست،بلکه به میدان آمدن و کار کردن است، البتّه کار نیک. اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... اَلْمُتَّقِینَ

8-فساد،تنها قتل و جنایت نیست،بلکه گناه نوعی فساد است. کَالْمُفْسِدِینَ ...

کَالْفُجّٰارِ

9- اگر کسی صالحان و مفسدان را به یک چشم بنگرد،گویا هستی را باطل شمرده است. أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا ... کَالْمُفْسِدِینَ

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ مُبٰارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیٰاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ«29»

(این)کتاب مبارکی است که به سوی تو فرو فرستادیم تا در آیات آن تدبّر کنند و خردمندان پند گیرند.

نکته‌ها:

«مُبٰارَکٌ» به چیزی گفته می‌شود که فایده و خیر آن،رشد و فزونیِ زیاد و ثابت داشته باشد.

قرآن از منبع مبارک است. «تَبٰارَکَ الَّذِی» در شب مبارک نازل شده است. «فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ» در مکان مبارک نازل شده «بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً» و خودش نیز مبارک است. کِتٰابٌ ... مُبٰارَکٌ

سیمای قرآن در این آیه ترسیم شده است:

الف)متن آن نوشته شده است. «کِتٰابٌ»

ب)از سرچشمه‌ی وحی و علم بی نهایت الهی است. «أَنْزَلْنٰاهُ»

ج)گیرنده‌ی آن شخص معصوم است. «إِلَیْکَ»

د)محتوایش پر برکت است. «مُبٰارَکٌ»

ه‍)هدف از نزول،تدبّر در آن است. «لِیَدَّبَّرُوا»

و)علم و آگاهی به نکات و معارف آن،مقدّمه‌ی حرکت معنوی و قرب به خداست. «لِیَتَذَکَّرَ»

ز)کسانی این توفیق را خواهند داشت که خردمند باشند. «أُولُوا الْأَلْبٰابِ»

اهمّیت قرآن و تدّبر در آن

*کسی که در آیات قرآن تدبّر نکند سزاوار تحقیر الهی است. «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا» ⁽¹⁾

*عالم ربانی کسی است که سروکارش با تحصیل و تدریس قرآن باشد.... کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ ⁽²⁾

*کتاب آسمانی را باید با جدّیت گرفت. «خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ» ⁽³⁾

*کسانی که قرآن را مهجور کردند،در قیامت مورد شکایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قرار می‌گیرند. «وَ قٰالَ الرَّسُولُ یٰا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» ⁽⁴⁾

*امام سجّاد علیه السلام فرمود:اگر قرآن داشته باشم و تنها باشم احساس غربت نمی‌کنم.«لو مات من بین المشرق و المغرب لما استوحشت بعد ان یکون القرآن معی» ⁽⁵⁾

*حضرت علی علیه السلام فرمود:قرآن دریایی است که هیچ کس به قعر آن نمی‌رسد.«بحرا لا یدرک قعره» ⁽⁶⁾

*امام خمینی قدس سره به شدّت تأسّف می‌خورد که چرا تمام عمر خود را صرف تدّبر در قرآن نکرده است، ⁽⁷⁾همان گونه که مرحوم ملاّصدرا در تفسیر سوره‌ی واقعه این تأسّف را دارد.

پیام‌ها:

1- قرآن،مبارک است.(تلاوت،تدّبر،تاریخ،استدلال،داستان،الگوهای، معارف،اخبار غیبی،تشبیهات،اوامر و نواهی آن،همه و همه پر از راز و رمز است). کِتٰابٌ ... مُبٰارَکٌ

2- گرچه قرآن،مبارک است،امّا برای تدبّر است،نه فقط تبرّک جستن به ظاهر آن.(برای حفظ منزل،مسافر و عروس از خطرات) کِتٰابٌ ... مُبٰارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا

3- تدّبر در قرآن مقدّمه‌ی تذکّر است وگرنه چه بسا انسان اسرار و لطایف علمی قرآن را درک کند ولی مایه‌ی غرورش شود. «لِیَدَّبَّرُوا - لِیَتَذَکَّرَ»

4- تدّبر باید در همه‌ی آیات قرآن باشد نه تنها در آیات الاحکام. «لِیَدَّبَّرُوا آیٰاتِهِ»

5-شرط تدبّر و بهره‌گیری و پندپذیری،عقل و خرد است. لِیَدَّبَّرُوا ... وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

6- کسانی که از قرآن متذکّر نمی‌شوند،بی‌خردند. «لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ»

7- قرآن،مطابق عقل و خرد است،لذا اهل خرد با تدبّر در آن به احکام و رموزش پی‌می‌برند. «لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ» (در قرآن،امری مخالف عقل یافت نمی‌شود)

8-معارف قرآن پایان ناپذیر است.این که به همه دستور تدبّر می‌دهد نشان آن است که هر کس تدبّر کند به نکته‌ی تازه‌ای می‌رسد و اگر علما و دانشمندان گذشته همه‌ی اسرار قرآن را فهمیده باشند،تدّبر ما لغو است. «لِیَدَّبَّرُوا آیٰاتِهِ»

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ«30»

و ما به داود سلیمان را بخشیدیم،او بنده‌ی خوبی بود،زیرا که بسیار به درگاه ما روی می‌آورد.

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ«31»

آن گاه که عصرگاهان اسبان چابک تندرو بر سلیمان عرضه شد(و او مشغول سان دیدن بود).

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ«32»

پس سلیمان گفت:من این اسبان را به خاطر پروردگارم(و برای جهاد با کفّار)دوست دارم.(سان دیدن ادامه داشت)تا آنکه اسبان از دیدگان او پنهان شدند.

رُدُّوهٰا عَلَیَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْنٰاقِ«33»

(پس دستور داد)اسبان را نزد من بازگردانید(تا بار دیگر آنها را ببینم) پس شروع کرد(به نوازش کردن اسبان و)تا ساق‌ها و گردن‌های اسبان را دست می‌کشید.

نکته‌ها:

«صافنات»جمع«صافنة»به اسبی گفته می‌شود که هنگام ایستادن یکی از دست‌های خود را کمی بلند می‌کند و نوک سم را به زمین می‌گذارد که این امر،نشانه‌ی چابکی اوست.

«جیاد»یا جمع«جواد»به معنای اسب تندرو است یا جمع«جید»یعنی نفیس و ارزشمند.

کلمه‌ی«خیر»در مورد اموال دنیا نیز به کار می‌رود که در اینجا مراد از آن،اسبان هستند.

ترکیبِ «حُبَّ الْخَیْرِ» به معنای دوست داشتن چیزی است که به انسان خیر می‌رساند.

چنانکه در جای دیگر می‌فرماید: «وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ» ⁽¹⁾

یک توضیح و بررسی

در مورد این آیات،دو تفسیر کاملاً متفاوت بیان شده است که مطابق آنچه ما گفتیم:

روزی حضرت سلیمان به هنگام عصر از اسبان تیزرو که برای جهاد آماده کرده بود سان می‌دید،نظیر سان دیدنی که در آیه 17 سوره‌ی نمل می‌خوانیم: «وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ» علاقه‌ی سلیمان به اسبان،جهت اهداف رزمی و برای خدا بود و لذا فرمود:

سرچشمه‌ی علاقه من یاد خداست. «أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی» نگاه سلیمان هم چنان ادامه داشت تا اسب‌ها از دیدگان سلیمان پنهان شدند.او دستور داد بار دیگر اسبان را برگردانید و رژه را تکرار کنید.در سان دوّم،سلیمان دستی بر گردن و ساق اسبان کشید و بدین وسیله از مربیان نیز قدردانی کرد.

این تفسیر،هم با ظاهر آیه سازگار است و هم فخر رازی و سید مرتضی آن را نقل کرده‌اند و از بیان مرحوم علامه مجلسی در جلد 14 بحار،ص 104 نیز استفاده می‌شود.بر اساس این

تفسیر مراد از جمله «تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ» دور شدن اسبان از محل سان و دیدگان حضرت سلیمان و مراد از جمله‌ی «رُدُّوهٰا عَلَیَّ» تقاضای تکرار سان است.

امّا در بعضی تفاسیر می‌خوانیم:سلیمان آن چنان در تماشای اسبان غرق شد که خورشید غروب کرد و نماز عصرش از دست رفت.لذا ناراحت شد و دستور داد خورشید برگردد و مشغول وضو شد و سر و گردن و پاهایش را مسح کرد.

در این معنا اشکالاتی است،از جمله:

1.نامی از خورشید در آیه نیست تا مراد از «تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ» غروب آن و مراد از «رُدُّوهٰا عَلَیَّ» بازگشت آن باشد.

2.پیامبری که خداوند او را در آیه‌ی قبل با جمله‌ی «نِعْمَ الْعَبْدُ» و «أَوّٰابٌ» ستایش می‌کند، چگونه در آیه‌ی بعد فردی غافل از نماز معرّفی می‌نماید!؟

3.دستور برگشتن خورشید با لحنی آمرانه «رُدُّوهٰا عَلَیَّ» چه توجیهی دارد؟ اگر نمازی که ترک شده واجب بوده که با شأن پیامبر سازگار نیست و اگر نماز نافله و مستحبی بوده،برگشت خورشید برای نماز نافله چه توجیهی دارد؟

این تفسیر در برخی روایات نیز آمده است،امّا روایات یاد شده سند صحیحی ندارند و با اصول عقلی که می‌گوید:باید انبیا معصوم باشند سازگار نیست،لذا بهتر است فهم این روایات را به اهلش واگذاریم. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- فرزند،هدیه‌ای الهی است. «وَهَبْنٰا»

2- محور ستایش خداوند از انسان،بندگی اوست. «نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ»

3- شرایط تلخ و شیرین در اولیای خدا اثری ندارد.(جمله‌ی «نِعْمَ الْعَبْدُ» هم برای حضرت داود و سلیمان آمده است که تمام امکانات برایشان فراهم بود و هم برای حضرت ایوب که تمام حوادث تلخ بر سر راهش قرار گرفته بود.)

4- توجّه و رجوع به خداوند باید دایمی باشد. «أَوّٰابٌ»

5-سان دیدن از امکانات و نیروهای رزمی،کاری پسندیده است. عُرِضَ عَلَیْهِ ...

6- رهبر باید شخصاً از نیروها سان ببیند و آگاهی از کمیّت و کیفیّت نیروها و امکانات،شرط رهبری است. «عُرِضَ عَلَیْهِ»

7- بالاترین مقام از حیوانات بازدید می‌کند و این،هم پیام مدیریّتی دارد و هم پیام تواضع. «عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ»

8-مراسم رژه و سان دیدن،لازمه‌ی نیروهای رزمنده است. عُرِضَ عَلَیْهِ ...

چنانکه در جای دیگر فرمود:لشگریان سلیمان در برابر او رژه رفتند. «جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ» ⁽¹⁾

9- محبت و علاقه به اموال و امکانات اگر هدفدار و متعادل باشد مانعی ندارد.

«أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی» حضرت سلیمان در این آیه می‌فرماید:علاقه‌ی من به اسبان از سر عشق به خداست.(زیرا هر چه لشکر توحید مجهزتر باشد،سبب عزّت بیشتری است).

10- اسبان رزمی،مورد علاقه پیامبران الهی بوده است. «أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ» چنانکه قرآن نیز به نفس‌اسبان قسم یاد کرده است. «وَ الْعٰادِیٰاتِ ضَبْحاً»

11- گاهی لازم است بازدید تکرار شود. «رُدُّوهٰا عَلَیَّ»

12- حیوانات مسح و دست کشیدن انسان‌ها را احساس می‌کنند. «فَطَفِقَ مَسْحاً»

13- ترحّم بر حیوانات و نوازش آنها کار انبیاست. «فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْنٰاقِ»

14- سان دیدن باید با ملاطفت همراه باشد. «عُرِضَ عَلَیْهِ - فَطَفِقَ مَسْحاً»

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ وَ أَلْقَیْنٰا عَلیٰ کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنٰابَ«34»

و به راستی ما سلیمان را آزمودیم و بر تخت او جسدی افکندیم پس به درگاه خدا انابه و توبه کرد.

قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ«35»

و گفت:پروردگارا! مرا بیامرز و به من فرمانروایی و ملکی عطا کن که پس از من سزاوار هیچ کس نباشد،همانا تو بسیار بخشنده‌ای.

نکته‌ها:

در این آیات سخن از آزمایش سخت حضرت سلیمان است.امّا در اینکه این آزمایش چه بوده،چند نظر است:

الف)سلیمان چندین همسر داشت و آرزو داشت فرزندان زیاد و برومندی نصیبش شود که بازوی او در اداره کشور باشند،امّا از خداوند غافل شد و«ان شاء الله»نگفت،لذا هیچ فرزندی برای او تولّد نیافت جز فرزندی ناقص الخلقه که همچون جسدی بی‌روح آن را بر تخت او افکند.

ب)خداوند،خود سلیمان را به بیماری سختی گرفتار کرد که همچون جسدی بی‌روح روی تخت افتاده بود سپس او را به حالت اول برگرداند و شفا داد.(با توجّه به اینکه «أَنٰابَ» به معنای برگشتن است).

ج)خداوند،جنازه فرزندش را که بسیار مورد علاقه او بود به روی تختش انداخت.

پیام‌ها:

1- همه‌ی مردم حتّی انبیا آزمایش می‌شوند. «فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ»

2- آزمایش وسیله‌ی صیقلی شدن روح و قرب به خداست. فَتَنّٰا ... ثُمَّ أَنٰابَ

3- انحصار قدرت در افراد معصوم و الهی،سبب استبداد و انحراف نمی‌شود.

«هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ»

4- اول خود را با توبه و انابه پاک کنیم و ظرف روح را شستشو دهیم،سپس از خداوند حکومت و قدرت بخواهیم. «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی»

5-استغفار قبل از دعا،سبب استجابت دعاست. «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً»

6- برخی انبیا به سراغ قدرت و حکومت می‌رفتند. «هَبْ لِی مُلْکاً»

7- قدرت انبیا با زور و کودتا نیست،از طریق الطاف الهی است. «هَبْ لِی مُلْکاً»

8-لازمه‌ی کسب معنویّت و انابه و تضرّع،انزوا و گوشه‌گیری نیست. ثُمَّ أَنٰابَ ...

هَبْ لِی مُلْکاً

9- عدم دخالت در سیاست قداست آفرین است. «هَبْ لِی مُلْکاً»

10- از خداوند تنها رفع مشکل و شفای مرض را نخواهید بلکه علاوه بر جبران و اصلاح گذشته،کسب قدرت و نجات امّت را نیز درخواست کنید. ثُمَّ أَنٰابَ ... هَبْ لِی مُلْکاً

11- همّت بلند حضرت سلیمان،سبب درخواست‌های بلند او از خداوند می‌شود. «مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ»

12- در دعا و مناجات،صفات و نام‌هایی را درباره‌ی خداوند ذکر کنید که با دعا تناسب داشته باشد. «هَبْ لِی - أَنْتَ الْوَهّٰابُ»

13- بخشش گسترده و پی در پی مخصوص خداوند است. «إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ»

فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخٰاءً حَیْثُ أَصٰابَ«36»

پس ما باد را مسخّر او ساختیم که به فرمان او هر کجا می‌خواهد به نرمی و آرامی حرکت کند.

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ«37» وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ«38»

و جن‌های سرکش را(مسخّر او ساختیم)هر بنّا و غوّاصی از آنها را.و گروه دیگری از جن‌ها که در غل و زنجیر(و تحت سلطه‌ی او)بودند.

هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ«39»

(گفتیم:)این بخشش بی‌حساب ماست،به هر کس می‌خواهی ببخش یا امساک کن.

وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ«40»

و برای او نزد ما مقامی شایسته و سرانجامی نیک است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «رُخٰاءً» به معنای آسانی است.این باد،تخت سلیمان را بلند و آرام به هر کجا که او اراده می‌کرد فرو می‌نشاند.

مراد از «الشَّیٰاطِینَ» یا شیاطین جنّی است که مسخر سلیمان شدند با آنکه طبیعتشان تمرّد و سرکشی است و یا اعم از انسان‌های سرکش و جنّیان متمرّد است،زیرا کلمه شیطان با این مفهوم وسیع نیز در قرآن آمده است. «شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ» ⁽¹⁾

خداوند به اعجاز خود،همه نیروهای طبیعی،انسانی و جنّی را تحت سلطه‌ی سلیمان قرار داد.گروهی در خشکی آنچه را او می‌خواست می‌ساختند، «بَنّٰاءٍ» و گروهی نیازهای حکومت او را در دریا بر آورده می‌کردند. «غَوّٰاصٍ»

مراد از هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا ... بِغَیْرِ حِسٰابٍ عطای بی‌حساب الهی به پیامبران است که مورد محاسبه و مؤاخذه قرار نمی‌گیرد.

خداوند در این آیات به الطافی که به حضرت سلیمان داشته اشاره دارد،از جمله:تسخیر باد و بهره‌گیری از نیروی جنّ و مهار کردن نیروهای مخرّب و تفویض اختیار و مقام قرب الهی و آینده‌ای درخشان.

این نعمت‌ها گوشه‌ای از حکومت نمونه‌ای است که او درخواست کرده بود.آری،یک

حکومت نمونه باید از نیروهای مخرّب درامان باشد، «مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ» باید مشکل ارتباط سریع و حمل و نقل را حل کند، «فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ» از تخصّص‌ها استفاده کند، «بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ» قدرت تصمیم داشته باشد، «فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ» دستش باز باشد، «بِغَیْرِ حِسٰابٍ» و در عین حال آینده‌ی معنویّت او تأمین باشد. «عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ»

حکومت لغزشگاهی برای انحراف و بد عاقبت شدن است و لذا حضرت یوسف در چاه و زندان نگفت: «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» لیکن همین که به حکومت رسید از خداوند حسن عاقبت و مسلمان مردن را درخواست کرد، «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽¹⁾و حضرت سلیمان نیز خوش عاقبت شد. «حُسْنَ مَآبٍ»

پیام‌ها:

1- خداوند دعای صالحان را مستجاب می‌کند. هَبْ لِی مُلْکاً ... فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ

2- اجابت پروردگار،نشانه‌ی روا بودن درخواستِ سلیمان مبنی بر حکومت بی‌نظیر است. هَبْ لِی مُلْکاً ... فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ

3- با اراده‌ی خداوند،طبیعت هم می‌تواند مفید باشد و هم مضر. «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ» ⁽²⁾، «فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ»

4- انبیا دارای ولایت تکوینی هستند. تَجْرِی بِأَمْرِهِ ... حَیْثُ أَصٰابَ

5-در برابر حکومت حضرت سلیمان،هنوز صنعت دنیا بسیار عقب مانده است.

«فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ - وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

6- جنّیان می‌توانند به سود انسان کار کنند. «الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

7- از نیروهای متمرّد نیز می‌توان با مدیریّت صحیح بهره‌برداری کرد. «الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

8-جنّ،دارای عقل و شعور و تخصص است. «بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

9- انسان علاوه بر قدرت تسلّط بر انسان‌های دیگر و طبیعت،قدرت تسلّط بر جن و شیاطین را نیز دارد. «بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

10- دریا یکی از منابع ثروت و قدرت است. «وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

11- در مدیریّت برای اجرای طرح‌های مهم،باید همه‌ی نیروها را بسیج کرد.

«کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

12- استفاده از تخصص بیگانگان و غیر مؤمنان مانعی ندارد. «الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ»

13- در حکومت الهی نیز زندان ضروری است.از اینکه بعضی جنّیان بنّاء و غواص بودند و بعضی در قید و بند،معلوم می‌شود که این دسته اگر آزاد بودند در حکومت سلیمان علیه السلام اخلال ایجاد می‌کردند. «مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ»

14- در حکومت‌های الهی،قدرت و اختیارات،از طرف خداوند به حاکم تفویض می‌شود. «فَسَخَّرْنٰا - هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ»

15- در میان عطا و منع،تقدم با بخشش است.( «فَامْنُنْ» قبل از «أَمْسِکْ» است)

16- حکومتی الهی است که در آن امنیّت،صنعت،مدیریّت و امکانات طبیعی همراه با مقام معنوی باشد. «فَسَخَّرْنٰا - بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ - وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ»

17- توسعه‌ی مادّی «بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ» با مقام قرب الهی منافاتی ندارد. «ثُمَّ أَنٰابَ - قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ - إِنَّ لَهُ عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ»

18- اکثر حکومت‌ها در آغاز کار خود چراغ سبز نشان می‌دهند و محبوبیّت نسبی دارند ولی به تدریج از محبوبیّت و قدرت آنها کاسته می‌شود،لیکن حکومت سلیمان خوش عاقبت بود. «حُسْنَ مَآبٍ»

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ«41»

و بنده‌ی ما ایّوب را یاد کن،آن گاه که پروردگارش را ندا داد که:شیطان مرا به رنج و عذاب افکنده است.

اُرْکُضْ بِرِجْلِکَ هٰذٰا مُغْتَسَلٌ بٰارِدٌ وَ شَرٰابٌ«42»

(به او گفتیم:)پای خود را بر زمین بزن(تا از زیر پای تو چشمه‌ای جاری کنیم)این چشمه‌ی آبی خنک برای شستشو و نوشیدن است.

نکته‌ها:

«نصب»به معنای رنج و سختی است،«رکض»کوبیدن پا بر زمین است و «مُغْتَسَلٌ» به آب یا محل شستن گویند.

چنانکه در روایات آمده است:حضرت ایّوب دارای اموال و فرزندان و امکانات بسیار بود و همواره خدا را سپاس می‌گفت.شیطان به خداوند عرضه داشت که اگر ایّوب را شاکر می‌بینی به خاطر نعمت فراوانی است که به او داده‌ای،اگر این نعمت‌ها از او گرفته شود او بنده‌ی شکرگزاری نخواهد بود.

خداوند به شیطان اجازه داد بر دنیای ایّوب مسلّط شود.او ابتدا اموال و گوسفندان و زراعت‌های ایّوب را دچار آفت و بلا کرد امّا تأثیری در ایّوب نگذاشت.سپس بر بدن ایّوب سلطه یافت و او چنان بیمار گشت که از شدّت درد و رنجوری اسیر بستر گردید،امّا با این حال از مقام شکر او چیزی کاسته نشد.

چون ایّوب از این امتحان سخت الهی به خوبی پیروز برآمد،خداوند دوباره نعمت‌های خود را به او بازگرداند و سلامت جسمش را بازیافت. ⁽¹⁾

خداوند برای بازگرداندن سلامتی به جسم ایّوب،به او فرمان می‌دهد که با کوبیدن پا بر

زمین،به قدرت الهی چشمه‌ای از آب جاری سازد و با شستشوی بدن خود در آن آب، جسمش را از هر بیماری پاک گرداند.

تحمّل سختی از سوی انبیا برکاتی دارد،از جمله:

الف)مردم درباره آنان گرفتار غلوّ نمی‌شوند.

ب)آنان مقام ویژه‌ای در اثر صبر،دریافت می‌نمایند.

ج)اگر الگوها و بزرگان نیز سختی ببینند،فقرا و ضعفا و بیماران تحقیر نمی‌شوند.

د)مردم،راه برخورد با مشکلات را از آنان می‌آموزند.

بر اساس روایات،برخی مردم گمان کردند که حضرت ایّوب،گناهی را مرتکب شده که گرفتار چنین بلایی شده است و لذا او را شماتت می‌کردند.در حالی که بلا برای اولیا مایه‌ی رشد و کسب درجه است. ⁽¹⁾

در این سوره،داستان متفاوت دو پیامبر الهی مطرح شده است:یکی حضرت سلیمان، پیامبری که بالاترین قدرت و امکانات را داشت.دیگری حضرت ایّوب،پیامبری که سخت‌ترین تلخی‌ها را برای مدّتی طولانی چشید.

امّا قرآن هر دو پیامبر را با عبارت «نِعْمَ الْعَبْدُ» ستایش می‌کند.زیرا رفاه و رنج،هیچکدام نتوانست آنها را از مدار بندگی خدا خارج سازد.

آری،غوّاص و صیّاد ماهر چه در دریای شور و چه در دریای شیرین کار خود را به بهترین وجه انجام می‌دهد و شوری و شیرین آب در صیّادی و غوّاصی او اثری ندارد.

پیام‌ها:

1- تاریخ مردان بزرگ نباید فراموش شود.تاریخ انبیا حتّی برای پیامبر اسلام سازنده است زیرا آشنائی با مشکلات دیگران مایه تقویت صبر و شکیبایی است. «وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ»

2- ایّوب بنده حقیقی خداوند بود. «عَبْدَنٰا»

3- شکوه کردن از مشکلات،نزد خدا مانعی ندارد. «نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ»

4- شیطان بر روح و اعتقاد اولیای خدا سلطه‌ای ندارد امّا می‌تواند در مورد جسم آنان،نقش ایذایی داشته باشد. «مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ»

5-رنج‌ها و مصیبت‌ها میدانی مناسب برای وسوسه شیاطین است. «بِنُصْبٍ» (بنابراین معنی که:شیطان به سبب رنج‌ها با من تماس می‌گیرد.)

6- دعا جلوه‌ای از عبودیّت است. «عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ»

7- برای رفع گرفتاری‌ها و مشکلات،دعا کنیم. «نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ»

8-دعای انبیا مستجاب می‌شود و به دنبال سختی‌ها گشایش است. «ارْکُضْ بِرِجْلِکَ»

9- همه جا چشیدن سختی‌ها نشانه‌ی دوری از خدا نیست.(گاهی اولیای خدا سخت‌ترین شرایط را تحمّل می‌کنند،در حالی که با زدن پا بر زمین چشمه‌ی آب خنک برایشان جاری می‌شود.) «هٰذٰا مُغْتَسَلٌ بٰارِدٌ»

10- شستشو با آب سرد برای سلامتی نقش مهمی دارد. «مُغْتَسَلٌ بٰارِدٌ وَ شَرٰابٌ» (آب شستشو نیز باید تمیز و قابل آشامیدن باشد).

11- طبیعت مسخّر خداوند است و خداوند آن را مسخّر اولیای خود می‌کند.

«ارْکُضْ بِرِجْلِکَ هٰذٰا مُغْتَسَلٌ بٰارِدٌ وَ شَرٰابٌ»

وَ وَهَبْنٰا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنّٰا وَ ذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ«43»

و ما بر اساس رحمت خویش خانواده‌اش را(که در اثر بیماری سخت و طولانی،از او جدا شده بودند)به او بخشیده و برگرداندیم و همانند آنها را به آنان افزودیم(و بستگانش را توسعه دادیم)تا برای خردمندان پندی باشد.

وَ خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاٰ تَحْنَثْ إِنّٰا وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ«44»

(و او را از بن بست تعهّدی که کرده بود نجات دادیم.او سوگند یاد کرده بود که به خاطر تخلف همسرش ضربه‌ای شلاق به او بزند لیکن چون همسرش وفادار بود به او گفتیم:)دسته‌ای از شاخه‌های نازک گیاه به دست خود بگیر و با آن بزن تا (بدن همسرت آزرده نشود)و سوگند را مشکن.ما ایّوب را صابر یافتیم،چه بنده‌ی خوبی که بسیار توبه و انابه دارد.

نکته‌ها:

«ضغاث»به دسته‌ای از شاخه‌ها و چوب‌های نازک گویند.«حنث»به معنای شکستن عهد و سوگند است.

چنانکه در روایات آمده است:همسر ایّوب،زنی فداکار بود که در تمام دوران بیماری او را رها نکرد و از او پرستاری نمود.روزی شیطان در شکل یک انسان بر او ظاهر شد و گفت:

من همسرت را درمان می‌کنم به شرط آنکه بپذیرد من عامل بهبودی‌اش بوده‌ام.

وقتی این پیشنهاد را به ایّوب گفت،او بر آشفت و گفت:تو فریب شیطان را خورده‌ای و چنین امری را پذیرفته‌ای،آنگاه سوگند یاد کرد که همسرش را تنبیه کند.

پیام‌ها:

1- در سختی‌ها،هرگز از رحمت خدا مأیوس نشوید. وَهَبْنٰا لَهُ أَهْلَهُ ... رَحْمَةً مِنّٰا

2- خاندان گسترده یک نعمت الهی است. «وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ»

3- گشایش‌ها لطف الهی است نه امتیاز و استحقاق ما. «رَحْمَةً مِنّٰا»

4- تنها خردمندان از فراز و نشیب‌ها،درس عبرت می‌گیرند. «ذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ»

5-راه تخفیف کیفرها را باید از خداوند فراگیریم. «خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً»

6- حتّی حسن سابقه و فداکاری و از خاندان نبوّت بودن،مانع عمل به قانون نیست. «فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاٰ تَحْنَثْ»

7- در شرایط سخت،به سراغ حل مسأله بروید ولی قانون شکنی نکنید. «فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاٰ تَحْنَثْ»

8-حرمت عهد و سوگند را حفظ کنیم. «لاٰ تَحْنَثْ»

9- صبر تلخ است ولیکن عاقبت میوه‌ی شیرین دهد. «وَهَبْنٰا لَهُ - وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً»

10- انابه و تضرع به درگاه خداوند سرچشمه‌ی صبر است. «صٰابِراً - إِنَّهُ أَوّٰابٌ»

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ«45»

و بندگان ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب را که دارای قوّت و بصیرت بودند یاد کن.

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ«46»

همانا ما آنان را با خلوص ویژه‌ای که یادآور سرای قیامت بود خالص کردیم.

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ«47»

و آنان در پیشگاه ما از برگزیدگان و نیکانند.

وَ اذْکُرْ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیٰارِ«48»

و اسماعیل و یَسَع و ذوالکفل را که همه از نیکانند،یاد کن.

نکته‌ها:

در این آیات نام شش نفر از انبیا(ابراهیم،اسحاق،یعقوب،اسماعیل،الیسع و ذوالکفل) آمده و برای آنان شش صفت ذکر شده است:بندگی خدا،قدرت،بصیرت،خلوص، برگزیدگی و نیکی.

«مصطفین»جمع«مصطفی»به معنای برگزیده است.«اخیار»جمع«خیر»به معنای اهل خیر و نیکی است.

«الْیَسَعَ» که نام او دو بار در قرآن آمده یکی از پیامبران الهی است.

در روایتی از امام رضا علیه السلام آمده است که این پیامبر همانند حضرت عیسی مرده زنده می‌کرد.

امام جواد علیه السلام در پاسخ عبدالعظیم حسنی فرمود:ذوالکفل بعد از سلیمان جزء 313 نفر از

پیامبران مرسل و برجسته بود که مثل داود قضاوت می‌کرد و جز برای خدا خشم نکرد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- تاریخ پاکان و پیامبران و بزرگان را زنده نگاه داریم. «وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا»

2- سرچشمه‌ی همه‌ی کمالات پیامبران،عبودیّت است. «عِبٰادَنٰا» قبل از کمالات دیگر ذکر شده است.

3- رهبر باید دارای قدرت و بصیرت باشد. «أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ»

4- نشانه‌ی لطف خاص خداوند به بنده‌اش آن است که او همواره یاد قیامت باشد. أَخْلَصْنٰاهُمْ ... ذِکْرَی الدّٰارِ

5-آخرت اندیشی و دوری از دنیاطلبی از خصوصیات رهبران الهی است. «إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ»

6- یاد قیامت،مایه نزدیک شدن انسان به اخلاص است. أَخْلَصْنٰاهُمْ ... ذِکْرَی الدّٰارِ

7- آخرت اندیشی به انسان بصیرت می‌دهد. أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ ... إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ ...

8-بالاترین ارزش،آبرو داشتن نزد خداست. «عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ»

9- کسی که بنده‌ی خالص و نیک خدا باشد،خداوند نام او را گرامی می‌دارد.

(شما به فکر نام نیک نباشید) وَ اذْکُرْ - وَ اذْکُرْ ...

10- یکی از راه‌های دعوت به خیر،تجلیل از اهل خیر است. وَ اذْکُرْ ...

هٰذٰا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ«49»

این یاد(ما در دنیا از آنان)است و البتّه برای پرهیزکاران بازگشتگاهی نیکو(در قیامت)خواهد بود.

جَنّٰاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوٰابُ«50» مُتَّکِئِینَ فِیهٰا یَدْعُونَ فِیهٰا بِفٰاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ وَ شَرٰابٍ«51»

باغ‌های جاودانه‌ای که درهایش به روی آنان گشوده است.در آن جا(بر تخت‌ها) تکیه می‌زنند(و)میوه‌های فراوان و نوشیدنی در آن جا طلب می‌کنند.

وَ عِنْدَهُمْ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ أَتْرٰابٌ«52» هٰذٰا مٰا تُوعَدُونَ لِیَوْمِ الْحِسٰابِ«53» إِنَّ هٰذٰا لَرِزْقُنٰا مٰا لَهُ مِنْ نَفٰادٍ«54»

و در کنارشان همسرانی است که به شوهرانشان چشم دوخته و هم‌سالند.این است آن چه برای روز حساب به شما وعده داده می‌شود.این رزق ماست که برای آن پایانی نیست.

پیام‌ها:

1- نقل تاریخ نباید سرگرمی باشد بلکه باید هدفدار و وسیله‌ی هوشیاری باشد.

وَ اذْکُرْ ... هٰذٰا ذِکْرٌ

2- ذکر،ابعاد مختلفی دارد:قرآن ذکر است، «نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ» ⁽¹⁾نماز ذکر است، «أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی» ⁽²⁾تاریخ بزرگان نیز ذکر است. «هٰذٰا ذِکْرٌ» (تاریخ بزرگان وسیله یادآوری و درس آموزی است).

3- تقوا وسیله‌ی خوش عاقبتی است. «لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ» (کلمه «مَآبٍ» به معنای مرجع و بازگشت است).

4- برای جذب مردم،به کلّی گویی اکتفا نکنید.(تنها به «لَحُسْنَ مَآبٍ» اکتفا نشده، بلکه به دنبال آن آمده است: جَنّٰاتِ عَدْنٍ ...)

5-شناخت تاریخ گذشته و توجّه به جاذبه‌های آینده،در گرایش مردم به حقّ مؤثّرند. وَ اذْکُرْ ... لَحُسْنَ مَآبٍ جَنّٰاتِ عَدْنٍ

6- انواع نعمت در بهشت جمع است.تعدّد باغ‌ها «جَنّٰاتِ» ابدیّت «عَدْنٍ» سهل الوصول بودن «مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوٰابُ» وفور و کثرت «بِفٰاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ»

7- نشانه همسر خوب آن است که به غیر شوهر چشم ندوزد. «قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ»

8-نعمت‌های بهشتی،هم حساب و کتاب دارد «لِیَوْمِ الْحِسٰابِ» و هم دائمی است.

«مٰا لَهُ مِنْ نَفٰادٍ»

9- معاد،جسمانی است.(تکیه کردن بر تخت،خوردن میوه،نوشیدن شراب و داشتن همسر،همه و همه نشانه آن است که معاد جسمانی است). «مُتَّکِئِینَ ، بِفٰاکِهَةٍ ، شَرٰابٍ ، قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ»

هٰذٰا وَ إِنَّ لِلطّٰاغِینَ لَشَرَّ مَآبٍ«55» جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمِهٰادُ«56»

این(پاداش بهشتیان)و البتّه برای طغیانگران بازگشت‌گاه بدی است.

دوزخی که در آن وارد می‌شوند،چه بد آرامگاهی است.

هٰذٰا فَلْیَذُوقُوهُ حَمِیمٌ وَ غَسّٰاقٌ«57» وَ آخَرُ مِنْ شَکْلِهِ أَزْوٰاجٌ«58»

این آب داغ و چرکابی است که باید آن را بچشند.و(جز این‌ها)کیفرهای دیگری از همان نوع برای آنان است.

هٰذٰا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَکُمْ لاٰ مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صٰالُوا النّٰارِ«59»

(به سران دوزخی گفته می‌شود:)این‌ها گروهی(از پیروان شما)هستند که همراه شما وارد می‌شوند،(آنها می‌گویند:)خوش آمدی برای آنان نیست، زیرا که آنان وارد دوزخ شدند.

قٰالُوا بَلْ أَنْتُمْ لاٰ مَرْحَباً بِکُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنٰا فَبِئْسَ الْقَرٰارُ«60»

(آنان به رهبران و پیش کسوتان خود)گویند:بلکه خوش آمد بر شما مباد که شما این عذاب را برای ما پیش فرستادید،پس چه جایگاه بدی است.

قٰالُوا رَبَّنٰا مَنْ قَدَّمَ لَنٰا هٰذٰا فَزِدْهُ عَذٰاباً ضِعْفاً فِی النّٰارِ«61»

گویند:«پروردگارا! هر کس این عذاب را برای ما فراهم ساخته،پس در آتشِ عذابِ او دو برابر بیفزا».

نکته‌ها:

«مهاد»از«مهد»به معنای جایگاه و آرامگاه است.

«حَمِیمٌ» یعنی آب جوشان و «غَسّٰاقٌ» یعنی چرکابی که از پوست دوزخیان می‌چکد.

«مُقْتَحِمٌ» ورود در کار ترسناک را گویند.

«شکل»به معنای مثل و مانند و «أَزْوٰاجٌ» به معنای انواع است.یعنی انواع دیگری از همین گونه عذاب دارند.

پیام‌ها:

1- سرلوحه‌ی خوبی‌ها،تقوا و سرلوحه‌ی بدی‌ها،طغیان و سرکشی است. «إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ - إِنَّ لِلطّٰاغِینَ لَشَرَّ مَآبٍ»

2- طغیان عامل بد عاقبتی است. «لِلطّٰاغِینَ لَشَرَّ مَآبٍ»

3- عذاب‌های دوزخ متنوّع و گوناگون است. «وَ آخَرُ مِنْ شَکْلِهِ أَزْوٰاجٌ»

4- در قیامت پیروان فساد،از پیشگامان خود تنفّر دارند. «أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنٰا»

5-انسان،دوزخِ خود را از پیش می‌فرستد. «قَدَّمْتُمُوهُ لَنٰا»

6- دعوت دیگران به گناه،سبب سلب مسئولیّت از گناهکار نیست.با این که می‌گویند: «أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنٰا» شما این عذاب را برای ما فراهم کردید،ولی خودشان نیز در دوزخ گرفتارند.

7- در نظام تربیتی اسلام،تشویق و تهدید در کنار هم است.(آیاتِ پاداش متّقین و کیفر طاغین)

8-کسانی که در دنیا و در مدار ایمان،به یکدیگر دعا نکنند،در آخرت و در دوزخ به یکدیگر نفرین خواهند کرد. «رَبَّنٰا مَنْ قَدَّمَ لَنٰا»

9- تنها دعایی که از دوزخیان مستجاب می‌شود،دعای افزودن عذاب برای پیش کسوتان کفر است. «فَزِدْهُ عَذٰاباً ضِعْفاً» «لِکُلٍّ ضِعْفٌ» ⁽¹⁾

10- ردّ و بدل کردن ناسزا یکی از برخوردهای دوزخیان است.(گروهی می‌گویند: «لاٰ مَرْحَباً بِکُمْ» ولی جواب می‌شنوند: «بَلْ أَنْتُمْ لاٰ مَرْحَباً بِکُمْ»)

وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ«62»

و گویند:چرا مردانی را که ما آنان را از اشرار می‌شمردیم(در این جا)نمی‌بینیم؟

أَتَّخَذْنٰاهُمْ سِخْرِیًّا أَمْ زٰاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصٰارُ«63»

آیا ما(به ناحقّ)آنان را به مسخره می‌گرفتیم(و امروز اهل بهشتند،یا آنکه در جهنّم هستند)و چشمان ما به آنها نمی‌افتد.

إِنَّ ذٰلِکَ لَحَقٌّ تَخٰاصُمُ أَهْلِ النّٰارِ«64»

همانا مجادله‌ی اهل آتش یک واقعیّت است.

نکته‌ها:

در روایات معتبر آمده است که:گروهی از شیعیان نزد اهل بیت علیهم السلام شکایت کردند که گروهی ما را رافضی می‌خوانند و از مشرکان و کفّار بدتر می‌دانند.امام علیه السلام سوگند یاد کردند که شما مشمول شفاعت ما می‌شوید و آنان در دوزخ سراغ شما را خواهند گرفت،سپس این آیه را تلاوت کردند: «وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ» . ⁽²⁾

سیمایی از تخاصم مجرمان

در قیامت،هر کس دنبال شریک جرم می‌گردد که گناهش را به دوش او بیندازد:

بعضی گویند:جامعه ما را منحرف کرد. «لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾

بعضی گویند:دوست بد ما را منحرف کرد. «لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ» ⁽²⁾

بعضی گویند:شریک،ما را منحرف کرد. «الْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» ⁽³⁾

بعضی گویند:بزرگان فاسد ما را منحرف کرده‌اند. «أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا فَأَضَلُّونَا» ⁽⁴⁾

بعضی گویند:شیطان ما را منحرف کرد. «فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- برخی کسانی که در دنیا از بدان محسوب شده،تحقیر می‌شوند،در بهشت کامیاب خواهند بود. «لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ»

2- در دوزخ،افراد یکدیگر را می‌شناسند و هوش و حواس دارند. «مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً»

3- زود قضاوت نکنیم،شاید افراد به ظاهر پست امروز،عالی مقام‌های قیامت باشند. «نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ»

4- قیامت روز اقرار است. «أَتَّخَذْنٰاهُمْ سِخْرِیًّا»

5-بهشتیان در مجلس انس بر تخت‌ها تکیه زده‌اند ولی دوزخیان با یکدیگر جرّوبحث دارند. «مُتَّکِئِینَ فِیهٰا» ، «إِنَّ ذٰلِکَ لَحَقٌّ تَخٰاصُمُ أَهْلِ النّٰارِ»

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ«65»

بگو:من فقط بیم دهنده‌ام و هیچ معبودی جز خداوند یکتای قهار و مقتدر نیست.

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ«66»

پروردگار آسمان‌ها وزمین وآنچه میان آن دو است،نفوذناپذیر وبسیار آمرزنده.

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ«67» أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ«68» مٰا کٰانَ لِی مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلیٰ إِذْ یَخْتَصِمُونَ«69»

بگو:او خبر بزرگی است،که شما از او رویگردانید.برای من نسبت به عالم بالا هیچ آگاهی نبود،آن گاه که(درباره او با یکدیگر)مجادله می‌کردند.

إِنْ یُوحیٰ إِلَیَّ إِلاّٰ أَنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ«70»

به من چیزی وحی نمی‌شود مگر از آن رو که من هشدار دهنده‌ای آشکارم.

نکته‌ها:

«قهار»به معنای قدرت قاهره‌ای است که همه‌ی قدرت‌ها،مقهور و محکوم او هستند.

در روایات می‌خوانیم که: «نَبَأٌ عَظِیمٌ» علیّ بن ابی‌طالب است و خود حضرت فرمود:«انا النبأ العظیم» ⁽¹⁾چنانکه در دعای ندبه نیز خطاب به حضرت مهدی علیه السلام می‌گوییم:«یا بن النباء العظیم»

این معنا با ضمیر «هُوَ» که در مورد انسان به کار می‌رود،نه اشیا،سازگارتر است.

مراد از«ملا اعلی»همان«افق اعلی»است که در سوره‌ی نجم می‌خوانیم: «وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ» و هدف معراج،بالا بردن سطح علمی پیامبر بود. «لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا»

بنابراین شاید آیات مذکور این مطلب را دنبال می‌کنند که:

ای پیامبر! به مردم بگو:علیّ بن ابیطالب خبر بزرگی است که برخی از شما مسلمانان از او

اعراض می‌کنید(و به سراغ دیگری می‌روید).

من از عالم بالا بی‌خبر بودم آنگاه که مردم بر ولایت او مخاصمه می‌کردند ولی در سفر معراج،امامت علی بن ابیطالب مطرح و تثبیت شد و فکر نکنید امامت او نظر شخصی من است،هر چه هست وحی الهی است.

البتّه این معنا با استمداد از روایات متعدّد و رهنمود تفسیر اطیب‌البیان استفاده شد ولی تفاسیر دیگر این آیه را مقدّمه‌ی آیات بعد در مورد آفرینش آدم دانسته‌اند.

پیام‌ها:

1- وظیفه و جایگاه پیامبر باید به مردم اعلام شود. «قُلْ»

2- جایی که غفلت همه را فراگرفته،باید از زاویه‌ی انذار سخن گفت. «إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ»

3- انسان با خطرها و آسیب‌هایی روبرو است که بواسطه انذار انبیا می‌تواند رهائی یابد. «أَنَا مُنْذِرٌ»

4- نقش هشدار و انذار در تربیت،بیش از نقش بشارت است. «أَنَا مُنْذِرٌ»

5-انذار،زمانی مؤثّر است که از سرچشمه‌ی قدرت باشد. «أَنَا مُنْذِرٌ - اَلْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ»

6- اقتدار،در سایه‌ی وحدت است. «الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» (در قرآن شش مورد کلمه‌ی قهار آمده که در کنار همه‌ی آنها کلمه‌ی واحد است).

7- همه هستی تحت یک مدیریّت و اراده است. «الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

8-خداوند تمام هستی را پرورش می‌دهد و همه را رو به کمال می‌برد. «رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا»

9- مربّی باید هم قدرت داشته باشد و هم رحمت. رَبُّ ... اَلْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

10- اقبال یا اعراض مردم نشانه‌ی حقّانیّت یا بطلان امری نیست. «هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ»

11- در تبلیغ و هدایت مردم از روش‌های روشن و بدون ابهام استفاده کنید.

«نَذِیرٌ مُبِینٌ»

إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ«71»

آن گاه که پروردگارت به فرشتگان گفت:همانا من آفریننده‌ی بشری از گِل هستم.

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ«72»

پس همین که او را نظام بخشیدم و از روح خود در او دمیدم،سجده‌کنان برای او به خاک افتید.

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ«73» إِلاّٰ إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ«74»

پس فرشتگان همه با هم سجده کردند.مگر ابلیس که تکبّر ورزید و از کافران بود.

نکته‌ها:

«سَوَّیْتُهُ» از«استواء»به معنای اعتدال و استواری در آفرینش است.

ممکن است جمله «إِذْ قٰالَ» مربوط به جمله«تحیمون»در آیات قبل باشد،یعنی من از ملاء اعلی آنگاه که فرشتگان بر سر آفرینش انسان با خداوند مجادله می‌کردند آگاه نبودم.

چنانکه در آیه 30 سوره بقره خواندیم که خداوند به فرشتگان فرمود:من در زمین خلیفه قرار می‌دهم،آنان گفتند:انسان موجود مفسد و خونریز است،از آفریدنش صرف نظر کن و ما تو را با حمد خود ستایش و تسبیح می‌کنیم.

ماجرای خلقت انسان وسجده فرشتگان بر او،در سوره‌های بقره،اعراف،حجر،اسراء و کهف آمده وتکرار این داستان بیانگر تعصّب و نژادپرستی ابلیس و حسادت بر انسان و خطر تکبّر و عدم توبه و عذرخواهی است که در طول تاریخ،همه‌ی انسان‌ها به نحوی با آن درگیر هستند.

از سوی دیگر برای توجّه دادن انسان به مقام انسانیّت است،انسانی که مسجود فرشتگان است باید هشیار باشد که ارزش خود را هدر ندهد.

مراد از «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» آن نیست که چیزی از خدا جدا شده و به انسان ملحق شده باشد،بلکه منظور بیانِ منشأ و ریشه‌ی روح انسان است که از عالم بالاست،نه عالم خاکی.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:خداوند آدم را آفرید و ما اهل بیت را در نسل او قرار داد و به خاطر کرامت ما فرمان سجده صادر کرد،پس مسجود قرار گرفتن آدم،برای خداوند عبودیّت بود و برای آدم احترام،زیرا ما در صلب او بودیم! ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- انسان تنها موجودی است که خداوند قبل از خلقت،آفریدن او را به فرشتگان اعلام کرد. «قٰالَ رَبُّکَ»

2- آفرینش فرشتگان،قبل از انسان بوده است.(زیرا خداوند قبل از انسان با فرشتگان گفتگو داشته است). «قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ»

3- منشأ وجودی انسان،آب و خاک است. «خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ»

4- روح،پس از جسم آفریده شده است. «فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»

5-روح،از بدن مستقل و جداست. «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»

6- فرشتگان به خاطر نفخه‌ی الهی،به آدم سجده کردند ولی برخی انسان‌ها حتّی به خاطر ذات حقّ برای خدا سجده نمی‌کنند. مِنْ رُوحِی ... لَهُ سٰاجِدِینَ

7- انسان دارای دو بعد مادّی و معنوی است. «مِنْ طِینٍ - مِنْ رُوحِی»

8-الطاف الهی،زمینه‌ی مستعدّ لازم دارد.تا به ظرفیّت‌های مادّی پرداخته نشود وظیفه روح الهی در آن ممکن نیست. «فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»

9- روح،در بدن همه‌ی جانداران هست ولی تعبیر «رُوحِی» مخصوص انسان است که از شرافت ویژه‌ای برخوردار است. «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»

10- روح پدیده‌ای لطیف است.(کلمه نفح و دمیدن بیانگر لطافت روح است)

11- فرشتگان مثل انسان مورد امر و نهی قرار می‌گیرند. «فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ»

12- سجده بر انسان،به خاطر بعد روحی اوست نه جسمی او. «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا»

13- سجده بر آدم،چون به فرمان خداست،بندگی خداست نه بندگی آدم. «فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ» (سجده مظهر بزرگداشت و کرامت و قبول خلافت انسان است نه پرستش او).

14- لیاقت از سابقه مهم‌تر است.(سابقه‌ی فرشتگان بیش از آدم بود ولی چون لیاقت انسان بیش‌تر بود آنها به او سجده کردند.) «لَهُ سٰاجِدِینَ»

15- فرشتگان تسلیم خدایند. «فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ»

16- عبادت دسته جمعی با شکوه‌تر است.همه‌ی فرشتگان سجده کردند، «کُلُّهُمْ» آن هم دسته جمعی. «أَجْمَعُونَ»

17- در میان خوبان بودن مهم نیست،از خوبان بودن مهم است. «فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ - إِلاّٰ إِبْلِیسَ»

18- تکبّر،مانع تعبّد و تسلیم است. اِسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ ...

19- ابلیس از اوّل کافر بود ولیکن ترک سجده کفر او را کشف کرد. «کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ»

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ«75»

(خداوند)فرمود:«ای ابلیس! چه چیز تو را مانع شد که برای موجودی که به دستان قدرت خویش خلق کردم سجده کنی؟ تکبّر کردی یا از بلند مرتبه‌گانی؟!»

قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ«76»

ابلیس گفت:«من از او بهترم،مرا از آتش آفریدی و او را از گِل»

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ«77» وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ«78»

خداوند فرمود:«پس از این درگاه بیرون شو که تو رانده شده‌ای.و همانا لعنت من تا روز رستاخیز بر تو خواهد بود.»

نکته‌ها:

مراد از«عالین»به گفته پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله گروهی هستند که از فرشته‌ها برترند و از مقام و مرحله و مکان دیگری سرچشمه می‌گیرند. ⁽¹⁾شاید مراد پیامبر همان باشد که در زیارت جامعه خطاب به اهل‌بیت علیهم السلام می‌خوانیم:«خلقکم الله انوارا فجعلکم بعرشه محدقین حتی من علینا بکم فجعلکم فی بیوت اذن الله ان یرفع و یذکر»یعنی خداوند شما را نورهایی در عرش قرار داد،آنگاه برای دسترسی بشر به هدایت،شما را در مناطقی از زمین قرار داد،تا محل ندای توحید باشید.واللّه العالم.

مراد از دو دست در آیه به گفته امام صادق علیه السلام دست قدرت و حکمت است وگرنه خداوند جسم نیست تا دست ظاهری داشته باشد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- از خلافکار توضیح بخواهید و خلاف‌ها را ریشه‌یابی کنید. «یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ» (به مجرم فرصت حرف زدن بدهید).

2- اصل،گرایش و پذیرش حقّ است،هر کجا خلاف آن را دیدید مانعی پیدا شده است. «مٰا مَنَعَکَ»

3- آفرینش انسان با توجّه خاص خداوند بوده است. «خَلَقْتُ بِیَدَیَّ»

4- اجتهاد در برابر نصّ کار ابلیس است. فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ ... أَنَا خَیْرٌ

5-ایمان به خداوند و خالق بودن او کافی نیست بلکه اطاعت و تسلیم در برابر او لازم است.(ابلیس خالق بودن را قبول داشت ولی تسلیم و اطاعت نداشت).

«خَلَقْتَنِی»

6- مقایسه‌های ظنّی نمی‌تواند سرچشمه‌ی ارزیابی درست شود.(ابلیس خود را با انسان مقایسه کرد و نتیجه‌گیری نمود). أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ - خَلَقْتَنِی ...

7- نژاد پرستی،تفکّر شیطانی است. «مِنْ نٰارٍ - مِنْ طِینٍ»

8-تعصّب مانع شناخت حقیقت است.(ابلیس نژاد آتشی خود را می‌بیند ولی نفخه‌ی الهی انسان را نمی‌بیند). «خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ»

9- شرافت به کسب کمالات است نه مادّه و عنصر اوّلی که گفته شود انسان از گل و ابلیس از آتش است. مِنْ نٰارٍ - مِنْ طِینٍ ... فَاخْرُجْ

10- در مدیریّت،اخراجِ فرد متمرّد از قانون لازم است. «فَاخْرُجْ مِنْهٰا»

11- نتیجه‌ی تکبّر و حسادت،محرومیّت است. «فَاخْرُجْ»

12- عناصر نامطلوب باید از جامعه طرد شوند.(در قرآن شش مرتبه کلمه‌ی رجیم آمده که همه‌ی آنها در مورد ابلیس است). فَاخْرُجْ ... فَإِنَّکَ رَجِیمٌ

13- تحقیر شیطان،هم مکانی بود «فَاخْرُجْ» هم مقامی. «لَعْنَتِی»

قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ«79»

ابلیس گفت:«پروردگارا! پس مرا تا روزی که(خلایق)برانگیخته(و زنده) می‌شوند مهلت ده».

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ«80» إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ«81»

(خداوند)فرمود:تو از مهلت یافتگانی،تا روز و زمانی معیّن.

قٰالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ«82»

ابلیس گفت:به عزّت تو سوگند که همه(ی مردم)را گمراه خواهم کرد.

إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ«83»

مگر بندگان تو آنان که خالص شده‌اند.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:دلیل مهلت دادن خداوند به ابلیس پر شدن پیمانه و تکمیل آزمایش او بود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- ابلیس بخاطر تکبّر عفو نخواست،بلکه مهلت برای انتقام خواست. فَأَنْظِرْنِی ...

لَأُغْوِیَنَّهُمْ

2- ابلیس با تمام تکبّر و کفر از بیان درخواست خود مأیوس نشد. «رَبِّ فَأَنْظِرْنِی»

3- عمر به دست خداست. «رَبِّ فَأَنْظِرْنِی»

4- در دعا گفتن«ربّ»مؤثّر است.هم اولیای خدا و هم ابلیس در دعاهای خود این کلمه را بکار برده‌اند). «رَبِّ فَأَنْظِرْنِی»

5-ابلیس،هم معاد را می‌دانست «إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ» هم توحید را می‌دانست «رَبِّ» هم نبوّت را می‌دانست. «عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» پس مشکل او ندانستن اصول دین نبود بلکه تکبّر و لجاجت بود.

6- خداوند دعای بدترین خلق خود را نیز اجابت می‌کند. رَبِّ فَأَنْظِرْنِی ... فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

7- غیر از ابلیس بعضی دیگر نیز عمر طولانی دارند. «مِنَ الْمُنْظَرِینَ»

8-هر طول عمری نشانه مهر ومحبّت خدا وعامل خوشبختی نیست. «مِنَ الْمُنْظَرِینَ»

9- سنّت خداوند آن است که مرگ را به همه بچشاند و لذا طول عمر ابلیس تا قیامت تضمین نشد بلکه تا روز خاصی اجابت شد. «إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ»

10- خطر وسوسه‌های ابلیس جدّی است.(او سوگند یاد کرده که همه را به نحوی گمراه کند). «فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ»

11- گاهی یک گناه،مقدّمه‌ی گناهان بزرگتری می‌شود.(گناه سجده نکردن بر آدم،مقدّمه‌ای برای گناه اغفال مردم می‌شود). «لَأُغْوِیَنَّهُمْ»

12- اخلاص در عبودیّت،شرط مصونیّت از دام‌های ابلیس است. «إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ»

قٰالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ«84» لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ«85»

(خداوند)فرمود:به حقّ سوگند و حقّ می‌گویم:که جهنّم را از تو و تمام کسانی که از تو پیروی کنند پر خواهم کرد.

قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ«86»

(ای پیامبر! به مردم)بگو:من از شما(به خاطر رسالتم)هیچ پاداشی طلب نمی‌کنم و من اهل تکلّف نیستم.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ«87» وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ«88»

او جز تذکّری برای جهانیان نیست.و خبرش را پس از مدّتی خواهید دانست.

نکته‌ها:

رابطه میان گوینده و گفتار چهار نوع است:

الف)هم گوینده باطل است،هم سخن باطل است.

ب)گوینده بر باطل است،ولی سخن حقّی می‌گوید.

ج)گوینده بر حقّ است ولی حرفش باطل است.

د)هم گوینده حقّ است و هم کلام او حقّ است.

خداوند،هم خودش حقّ است و هم سخنش حقّ است. «قٰالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ»

در آغاز این سوره،سخن از ذکر به میان آمد، «ص وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» در پایان سوره نیز از ذکر این گونه یاد شده است: «إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ»

مراد از تکلّف که پیامبر آن را از خود نفی می‌کند،آن است که من سخنانم روشن و منطقی است و چیزی را بر شما تحمیل نمی‌کنم. «مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ»

چنانکه در ذیل آیه 67 این سوره: «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ» گفتیم،بر اساس روایات مراد از «نَبَأٌ عَظِیمٌ» خبر ولایتِ علیّ بن ابی‌طالب علیهما السلام است که آیه پایانی سوره نیز همانند آنجا،از ضمیرِ«هو»استفاده کرده و می‌فرماید:این خبر پس از مدّتی آشکار گشته و از آن آگاه می‌شوید. «إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ»

جالب آنکه در آیات دیگر نیز مزد رسالت پیامبر،مودّت اهل‌بیت ذکر شده و در این آیات نیز پس از نفی مزد مادّی بر رسالت،به این امر توجّه شده است.

پیام‌ها:

1- خداوند جز حقّ نمی‌گوید.(مقدّم شدن کلمه‌ی«حق»بر«اقول»نشانه‌ی آن است که او جز حقّ نمی‌گوید). «وَ الْحَقَّ أَقُولُ»

2- در برابر تأکید اهل باطل،شما نیز با جدّیت سخن بگویید.شیطان گفت:

لَأُغْوِیَنَّهُمْ ...خداوند فرمود: «لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ»

3- در قیامت،رهبران کفر و پیروانشان در یک جا جمع خواهند شد. «جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ»

4- شیطان جسم دارد زیرا پر شدن جهنّم در صورتی است که ابلیس دارای جسم باشد. «لَأَمْلَأَنَّ»

5-مبلّغ باید بی‌توقّعی خود را به مردم اعلام کند. «قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ»

6- شرط توفیق در تبلیغ،توقّع نداشتن از مردم است. «قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ»

7- پیامبران،نه تنها توقّع مادّی،بلکه هیچ گونه انتظاری از مردم نداشتند. «مِنْ أَجْرٍ»

8-یکی از شرایط توفیق در تبلیغ،نداشتن تکلّف است.(مؤمن،در عمل و سخن و معاشرت،خود و دیگران را به زحمت نمی‌اندازد). «مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ» تصنع و تکلّف و ظاهرسازی عملی ناپسند و مذموم است.

9- کسی می‌تواند جهان را آزاد کند که خود گرفتار قیود و عادات و رسوم ساختگی نباشد. «مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ»

10- رسالت قرآن جهانی و فرا ملّیتی است. «ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ»

11- قرآن کتاب بیداری و هشیاری است. «ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ»

12- انسان بدون قرآن در معرض انواع غفلت‌ها و نسیان‌هاست. «إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ»

13- بشر در آینده از اخبار مهم قرآن(پیرامون تحقّق وعده‌ها و پیروزی متّقین و صالحین)آگاه خواهد شد. «لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره زمر

اشاره

این سوره هفتاد و پنج آیه دارد و در مکّه نازل شده است و همچون دیگر سوره‌های مکی،بیشتر مطالب آن در مورد خدا و قیامت است.

«زمر»به معنای گروه و جماعت است و نام‌گذاری این سوره بدین کلمه،از آن جهت است که دوزخیان و بهشتیان به صورت گروه گروه وارد دوزخ یا بهشت می‌شوند،چنانکه در آیات 71 و 73 به این مطلب اشاره شده است.

توحید در خالقیّت،ربوبیّت و عبادت و خصوصاً اخلاص در عبادت و بندگی،بیش از همه در این سوره مورد توجّه و تأکید قرار گرفته است.

حضور مردم در دادگاه قیامت و داوری خداوند بر اساس پرونده اعمال و گواهی شاهدان و سوق دادن گنهکاران به دوزخ و پاکان به بهشت،از مطالبی است که به تفصیل در این سوره آمده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ«1»

نزول(تدریجی)کتاب(بر تو)از جانب خداوند عزیز حکیم است.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ«2»

همانا ما این کتاب(آسمانی)را به سوی تو به حقّ نازل کردیم،پس خدا را در حالی که دین خود را برای او خالص نموده‌ای عبادت کن.

نکته‌ها:

«تَنْزِیلُ» به معنای نزول تدریجی و«انزال»به معنای نزول دفعی و یک باره است.در این آیات به هر دو نوع نزولِ قرآن اشاره شده است.

واژه«عزت»88 مرتبه در قرآن آمده است که 46 مرتبه آن در کنار حکمت است. «الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» آری عزّت زمانی دائمی است که همراه با حکمت باشد.عزیز واقعی تنها اوست زیرا خالق و مقتدر است،غیب و شهود را می‌داند و قبض و بسط رزق بدست اوست.

در حدیث می‌خوانیم:هر کس عزّت دنیا و آخرت می‌خواهد مطیع خدای عزیز باشد.«فمن اراد عز الدارین فلیطع العزیز» ⁽¹⁾

تکرار کلمه کتاب در دو آیه پی در پی که یک بار می‌فرماید:«کتاب از سوی خدای عزیز است»و بار دیگر می‌فرماید:«کتاب حقّ است»،رمز آن است که راه عزّت فرد و جامعه

اتصال به خدای عزیز و مکتب حقّ است و اطاعت از هر کس جز خدا و پیروی از هر دینی جز مکتب وحی،آغاز یا فرجامی ذلّت بار خواهد داشت.غیر از خدای عزیز همه محدود و فانی هستند و جز مکتب وحی همه مکاتب یا محدود نگرند یا خرافی یا سخت‌گیر یا غیر فطری.آری،مکتب ساخته دست انسان وابسته نمی‌تواند جامعه عزیز بسازد و لذا در آیه سوم می‌فرماید:دین خالص مخصوص خداست.

گرچه خطاب عبادت خالصانه،متوجّه پیامبر است ولی در حقیقت این خطاب،همه‌ی مردم را شامل می‌شود.

«دین»در لغت به معنای جزا،آئین،ملّت،عبادت و اطاعت بکار می‌رود ⁽¹⁾ولی در اینجا به معنای عبادت مراد است،زیرا سخن از عبادت است. «فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ»

پیام‌ها:

1- قدر کتاب آسمانی را بدانیم،زیرا که از طرف خداوند حکیم نازل شده و جلوه عزّت و حکمت اوست. «مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

2- بر خلاف عزّت طاغوت‌ها که همراه با استبداد است،عزّت الهی همراه با حکمت است. «الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

3- چون خداوند عزیز و شکست‌ناپذیر است،سخن او نیز در برابر تمام مکتب‌ها و سخن‌ها پیروز و شکست‌ناپذیر است. «الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

4- قرآن،عزّت آفرین و حکمت‌آموز است. «الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

5-گرچه قرآن،به تدریج در مدّت 23 سال نازل شد، «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ» امّا در آغاز بعثت یک باره و یکپارچه بر قلب مبارک پیامبر نازل شده است. «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا»

6- قرآن،همچون خداوند حقّ و ثابت است. «بِالْحَقِّ» (قرآن،سراسر حقّ و از هر گونه خیال‌پردازی و سخن نادرست به دور است). «بِالْحَقِّ»

7- دلیل و فلسفه نزول قرآن،ارائه حقّ به مردم است. تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ ... بِالْحَقِّ

8-عبادت باید در بستر حقّ باشد. «بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ» (راه سعادت،قرار گرفتن در محور مکتب،عبادت و اخلاص است).

9- همان گونه که هدف تکوین و آفرینش،عبادت است «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» ⁽¹⁾،هدف تشریع و نزول کتاب نیز عبادت است. إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ ...

فَاعْبُدِ اللّٰهَ

10- نزول کتاب نعمتی است که سزاوار شکر الهی است. تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ ... فَاعْبُدِ

11- دینداری باید از هوس‌ها،خیال‌ها و خرافات دور باشد. «مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ»

12- در عبادات،قصد قربت لازم است. «فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً»

أَلاٰ لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مٰا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ«3»

آگاه باشید که دین خالص مخصوص خداوند است و کسانی که به جای خداوند معبودهایی را برگزیدند(و در توجیه کار خود گفتند:)ما آنها را نمی‌پرستیم مگر برای آن که ما را هر چه بیش‌تر به خدا نزدیک کنند،همانا خداوند درباره‌ی آن چه آنان بر سر آن اختلاف می‌کنند،میانشان داوری خواهد کرد.البتّه خداوند کسی را که دروغگوی کفران پیشه است هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل به شخص پیامبر فرمود:عبادتت خالصانه باشد. «فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً» در این آیه به همه‌ی مردم می‌فرماید:تمام عبادت‌ها باید برای خداوند باشد. «لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ»

شخصی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفت:ما اموال خود را به فقرا می‌دهیم تا نام ما به نیکی برده شود.حضرت فرمود:خداوند تنها کار خالص را می‌پذیرد و سپس این آیه را تلاوت فرمود:

أَلاٰ لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ ... ⁽¹⁾

برای بت پرستی ریشه‌هایی گفته‌اند،از جمله:

الف)برای احترام به بزرگان،مجسمه‌ی آنان را می‌ساختند و با گذشت زمان این مجسّمه‌ها به صورت مستقل پرستش می‌شد.

ب)بت‌پرستان گمان می‌کردند انسان نمی‌تواند مستقیماً با خدا ارتباط برقرار کند و نیاز به واسطه‌های مقدّس دارد،لذا برای مقدّسین تمثالی می‌ساختند که به مرور زمان این سمبل‌ها به صورت بت در آمد.

پیام‌ها:

1- در شیوه‌ی تبلیغ،مخاطب را حسّاس کنید.(کلمه «أَلاٰ» یعنی آگاه باش که مسئله مهمّی است)

2- تمام مکاتب بشری با خرافات و هوس‌ها آلوده هستند و دین خالص،تنها از آن خداست. «لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ»

3- ارزش دین به خالص بودن آن است وگرنه هوس‌ها و خرافات آن را مسخ می‌کند. «لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ»

4- منحرفان،انحرافات خود را توجیه می‌کنند.بت‌پرستان می‌گویند:ما بت‌ها را می‌پرستیم زیرا نمی‌توانیم بدون واسطه به خدا نزدیک شویم. «مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا»

5-خداجویی،امری نهفته در وجود انسان حتّی مشرکان است. «لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ»

6- در پیشگاه الهی بعضی واسطه‌ها مورد قبول و سفارش خداوند است. «وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ» ⁽²⁾ولی بعضی وسیله‌ها مثل بت مورد قبول نیست. «مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ»

7- بت پرستان مکّه خدا را قبول داشتند و بت‌ها را واسطه قرب به او می‌پنداشتند.

«إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ»

8-مشرکان به شفاعت عقیده داشتند لکن شفیع خود را بت‌ها می‌پنداشتند. «إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ»

9- قرب به خدا محبوب همه است. «لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ»

10- قیامت روز پایان اختلافات است. یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مٰا ... یَخْتَلِفُونَ

11- بستر هدایت الهی را باید انسان در خود فراهم کند و دروغ و کفران،انسان را از قابلیّت هدایت می‌اندازد. «لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ»

12- دروغ می‌تواند مقدّمه انحراف دائمی شود. «کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ»

13- تقرب آفرینی بت‌ها عقیده‌ای است بس دروغ. «کٰاذِبٌ»

14- بت‌ها نزد بت پرستان به مانند موجودات عاقل و فهیم بودند.( مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ ...کلمه «هُمْ» برای افراد با شعور بکار می‌رود.)

لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً لاَصْطَفیٰ مِمّٰا یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ سُبْحٰانَهُ هُوَ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ«4»

اگر خداوند اراده کرده بود(برای خود)فرزندی بگیرد قطعاً از آن چه می‌آفریند،آن چه را می‌خواست بر می‌گزید.او منزّه است(از این که فرزندی داشته باشد)او خداوند یگانه‌ی پیروز است.

پیام‌ها:

1- خداوند نه فرزند واقعی دارد «لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ» ،نه فرزند خوانده. «لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً»

2- اگر خداوند فرزندی بخواهد از میان بهترین‌ها انتخاب می‌کند نه از سنگ و چوب. «أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً لاَصْطَفیٰ مِمّٰا یَخْلُقُ»

3- فرزندخواهی نشانه‌ی نیاز است و او منّزه است. «سُبْحٰانَهُ»

4- اگر فرزند حقیقی باشد نشانه‌ی جسم بودن،تجزیه پذیری،شبیه داشتن و همسر داشتن خداست،در حالی که او واحد است.او تجزیه‌پذیر نیست و همسر و شبیه ندارد. «وَ هُوَ الْوٰاحِدُ»

5-اگر فرزند انتخابی باشد،فرزندگیری نشانه‌ی نیاز جسمی یا انس روحی است،در حالی که او قهّار است. «هُوَ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ»

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهٰارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهٰارَ عَلَی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ«5»

او آسمان‌ها و زمین را به حقّ آفرید.شب را بر روز و روز را بر شب در می‌پیچد و خورشید و ماه را رام ساخت.هر یک تا مدّتی معین در حرکتند، بدانید که او عزیز و بسیار آمرزنده است.

پیام‌ها:

1- آفرینش هستی امری تصادفی نیست. «خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ»

2- هم نظام تشریع حقّ است «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ» ⁽¹⁾هم نظام تکوین. «خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ»

3- او هم خالق است «خَلَقَ» هم مدبّر است. «یُکَوِّرُ»

4- خورشید و ماه دائماً در حرکتند. «کُلٌّ یَجْرِی»

5-حرکات کرات آسمانی زمان‌بندی دارد. «لِأَجَلٍ»

6- زمان بندی حرکات،حساب شده و معیّن است. «مُسَمًّی»

7- آیه قبل با کلمه‌ی«قهار»پایان یافت و این آیه با کلمه‌ی«غفار»،تا بیم و امید در کنار هم باشند.

8-عفو خدا بر اساس عجز و ضعف نیست بلکه با وجود قدرت می‌بخشد.

«الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ»

9- آفرینش آسمان‌ها و زمین و حرکات ماه و خورشید و در هم پیچیده شدن شب و روز جلوه‌ای از عزّت الهی است. «خَلَقَ ، سَخَّرَ ، یُکَوِّرُ ، هُوَ الْعَزِیزُ»

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُصْرَفُونَ«6»

او شما را از یک نفس آفرید،سپس جفتش را از همان نفس قرار داد و برای شما(از خزانه قدرت خود)از چهار پایان هشت زوج(نر و ماده‌ی گوسفند و بز و گاو و شتر)نازل کرد.او شما را در شکم‌های مادرانتان و در تاریکی‌های سه گانه(گوشت و پوست و خون)آفرینشی پس از آفرینشی (دیگر در مراحل گوناگون)می‌آفریند.این است خدایی که پروردگار شماست،حکومت برای اوست،جز او هیچ معبودی نیست،پس چگونه به بی راهه می‌روید؟

نکته‌ها:

مراد از «ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ» در این جا به دلیل آیه‌ی 143 و 144 سوره‌ی انعام که می‌فرماید:

«مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ» ، «وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ» نر و ماده از چهار نوع حیوان است:گوسفند،بز،شتر و گاو.

مراد از «أَنْزَلَ» نزول مکانی نیست،بلکه نعمتی است که از مقام برتر به مقام پایین‌تر داده می‌شود.یا به معنای پذیرایی است،نظیر آیه‌ی «نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ» ⁽¹⁾و یا به جهت آن

است که سرچشمه‌ی حیات حیوانات،آبی است که از بالا نازل می‌شود و خزینه‌ی همه‌ی نعمت‌ها بالاست. «إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» ⁽¹⁾هیچ چیزی نیست مگر آن که خزینه‌ی آن نزد ماست و ما جز به مقدار معین نازل نمی‌کنیم.

مراد از«ظلمات سه گانه»به گفته‌ی امام حسین علیه السلام در دعای عرفه،گوشت و پوست و خون است.«ثم اسکنتنی فی ظلمات ثلاث بین لحم و جلد و دم»

پیام‌ها:

1- جنس همه‌ی انسان‌ها،از مرد و زن و از سفید وسیاه،یکی است. «نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ»

2- گرچه مرد و زن از نظر جسمی تفاوت‌هایی دارند،امّا روح آنها یکی است.

«نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ»

3- زوجیّت نعمتی است علاوه بر خلقت که خداوند به انسان عطا کرده است.

خَلَقَکُمْ ... ثُمَّ جَعَلَ ... زَوْجَهٰا

4- انسان برای بقای نوع،به همسر نیازمند است. خَلَقَکُمْ ... ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا

5-شکم و شهوت،نیازهای اولیه انسان هستند که خداوند به آنها توجّه نموده است. جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ أَنْزَلَ ... اَلْأَنْعٰامِ

6- در میان انواع حیوانات،چهار حیوان(گوسفند،بز،گاو و شتر)نقش ویژه‌ای در خوراک انسان دارند. «ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ»

7- آفرینش انسان در چند مرحله انجام می‌گیرد. «خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ» (در آیه‌ی 12 و 13 سوره‌ی مؤمنون از این مراحل به «نُطْفَةً ، عَلَقَةً ، مُضْغَةً» یاد شده است.)

8-انسان در تاریکی فلج است ولی خداوند در تاریکی‌های متراکم فعال است.

«یَخْلُقُکُمْ .. فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ»

9- نعمت‌های زندگی را از خدابدانیم که او هم خالق است و هم مالک،هم ربّ است و هم معبود. خَلَقَکُمْ ... رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ«7»

اگر کفران کنید،پس(بدانید)خداوند از شما بی نیاز است و برای بندگانش کفران را نمی‌پسندد.و اگر شکرگزار باشید آن را برای شما می‌پسندد و هیچ گناهکاری بار(گناه)دیگری را بر نمی‌دارد،سپس بازگشت شما به سوی پروردگارتان است،پس شما را به آن چه عمل می‌کردید خبر خواهد داد،همانا او به آن چه در سینه‌هاست بس آگاه است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،نعمت‌های خداوند در آفرینش انسان و رزق مادی او مطرح شد،در این آیه سخن از وظیفه‌ی انسان در شکرگزاری از این نعمت‌هاست.

مراد از کفر در این آیه،کفران نعمت است،به دلیل آن که در مقابل آن،از تشکّر سخن به میان آمده است.

خداوند ما را بیش از خودمان دوست دارد،او کفران و ناسپاسی را برای ما نمی‌پسندد ولی ما برای خود می‌پسندیم.

چون در آیه مطرح شده که هر کس مسئول کار خویش است و محل رسیدگی به امور قیامت است،آیه با جمله‌ی «إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ» پایان پذیرفت تا بگوید:داورِ آن روز همه‌ی چیزها را می‌داند.

پیام‌ها:

1- فرمان عبادت،نشانه‌ی نیاز خداوند به ما نیست. «إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ»

(همان گونه که دستور خانه سازی رو به خورشید،نشانه‌ی نیاز خورشید به ما نیست.خداوند نه تنها به ما،بلکه به هیچ چیزی نیاز ندارد چنانکه در جای

دیگر می‌فرماید: «فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ» ⁽¹⁾).

2- کفر و انحراف خود را به مشیّت و اراده‌ی الهی نسبت ندهید.(برخی کفّار و مشرکان،راه خود را خواست خداوند می‌دانستند). «لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ»

3- خداوند منحرفان را نیز بنده‌ی خود می‌داند. «لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ»

4- شکر،کلید رضایت خداست. «إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ»

5-در شیوه‌ی دعوت،گام به گام پیش رویم.گام اوّل فرمود:او بی نیاز است،گام دوّم فرمود:او به کفر شما راضی نیست،گام سوم فرمود:ایمان و شکر شما به سود شماست و در پایان فرمود:اگر سرکشی کنید به حسابتان می‌رسد. «غَنِیٌّ عَنْکُمْ - لاٰ یَرْضیٰ - فَیُنَبِّئُکُمْ»

6- خداوند عادل است و هر کس جزای کار خودش را می‌بیند. «لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ»

7- هر کس مسئول کار خویش است و نمی‌توان گناه کسی را به دوش دیگری انداخت. «وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ»

8-در تهدید کسانی که گناهشان قطعی نیست،راه عفو را باز گذارید.(کلمه‌ی «ینبئکم»می‌فرماید:از عملکردتان خبر می‌دهد و نمی‌فرماید:به عملکردتان کیفر می‌دهد).

9- مقدار پاداش و کیفر به عملکرد خود ما بستگی دارد. «بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

10- دقّت در پاداش و کیفر،به علم دقیق الهی مربوط است. «إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

11- علم الهی،هم عمیق است،هم گسترده،هم به ظاهر است،هم به باطن.

«بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

12- خداوند نیّت‌ها و انگیزه‌های اعمال را می‌داند. «عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ«8»

و هرگاه به انسان آسیبی رسد پروردگارش را می‌خواند در حالی که(با توبه)به سوی او بازگشته است.امّا همین که خداوند از جانب خویش نعمت بزرگی به او دهد آن چه را(به خاطر رفع آن)قبلاً خدا را می‌خواند، فراموش می‌کند و برای خداوند همتایانی قرار می‌دهد تا(خود و دیگران را)از راه او منحرف سازد.بگو:«مدّت کمی را با کفر خود کامیاب باش که تو بدون شک از دوزخیانی».

نکته‌ها:

«ضُرٌّ» به معنای هر گونه آسیب و ضرر است. «خَوَّلَهُ» به معنای عطای بزرگ است.

«منیب»یا از«نوبة»است،یعنی انسان نوبت به نوبت به خدا توجّه می‌کند،یا از«ناب»به معنای انقطاع است،یعنی انسان در بست به او توجّه می‌کند که ظاهراً همین معنای دوم مراد است.

در آیات قبل،خداشناسی از طریق آفریده‌ها مطرح بود و در این آیه توجّه به خدا از طریق فطرت و درون مطرح است.

پیام‌ها:

1- قرآن از توجّه‌های موسمی و موضعی انسان که به هنگام اضطرار پیش می‌آید و بعد فراموش می‌شود،انتقاد می‌کند. «إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا»

2- انسان کم ظرفیّت است و در اولین برخورد با سختی‌ها،فریاد می‌زند. «مَسَّ»

3- مشکلات،عامل بیداری و بازگشت به فطرت است. «ضُرٌّ دَعٰا» (گرفتاری‌ها انسان را به توبه و دعا وادار می‌کند).

4- دعای خالصانه سبب برطرف شدن ناگواری‌هاست. مُنِیباً إِلَیْهِ ... خَوَّلَهُ نِعْمَةً

5-ضررها از او نیست،ولی نعمت‌ها از اوست. «نِعْمَةً مِنْهُ»

6- رفاه،مایه‌ی غفلت و فراموشی است. «نِعْمَةً - نَسِیَ»

7- انسان‌های کم ظرفیّت به هنگام رفاه،مشکلات قبلی خود را فراموش می‌کنند.

«نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ»

8-غفلت از یاد خدا،مایه‌ی شرک است و کسی که بخاطر رفاه خدا را فراموش کرد،به سراغ غیر او می‌رود. نَسِیَ ... جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

9- شرک انسان،گسترده است و هر روز به چیزی دل می‌بندد. «أَنْدٰاداً»

10- توجّه انسان به غیر خدا،دیگران را نیز به اشتباه و گمراهی می‌اندازد.

«لِیُضِلَّ»

11- انحراف انسان گام به گام است.اوّل:نسیان «نَسِیَ» دوّم:شرک «جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً» سوّم:منحرف کردن دیگران «لِیُضِلَّ»

12- هر کامیابی نشانه‌ی محبوبیّت نیست. «تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ»

13- مشرک کافر است. جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً ... تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ

14- کامیابی‌های دنیا نسبت به آخرت کم است. تَمَتَّعْ ... قَلِیلاً

15- مجازات کفران و کفر،قرین شدن با دوزخیان است. «إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ»

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ«9»

آیا(چنین کسی بهتر است یا)آن کس که در طول شب در حال سجده و قیام به اطاعت مشغول است(و)از آخرت می‌ترسد و به رحمت پروردگارش امید دارد؟ بگو:«آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟»تنها خردمندان متذکّر می‌شوند(و پند می‌پذیرند).

نکته‌ها:

در کنار آیه قبل که سیمای اصحاب آتش را بیان کرد،در این آیه سیمایی از صفات مؤمنان را بیان می‌فرماید.در آیه قبل فرمود:گروهی تنها به هنگام مصیبت به خداوند توجّه دارند و هنگام رفاه او را فراموش می‌کنند ولی در این آیه می‌فرماید:مؤمنان همواره یاد خدا هستند، چه در رفاه و چه در سختی.

امام باقر علیه السلام فرمود:مراد از قنوت در شب «قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ» ،قیام برای نمازشب است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- شب بهترین بستر عبادت است. «قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ»

2- نشانه‌ی علم،عبودیّت است. سٰاجِداً وَ قٰائِماً ... اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ (علم و عبادت باید با هم باشند.آری شب زنده داران عابد و آخرت جویان امیدوار به رحمت الهی عالمان واقعی هستند. قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ ... یَحْذَرُ الْآخِرَةَ ... یَعْلَمُونَ

3- عبادتی ارزش دارد که تداوم داشته باشد.( «سٰاجِداً وَ قٰائِماً» به صورت اسم فاعل آمده که نشانه استمرار است).

4- مردان خدا،هم از آخرت بیم دارند و هم به رحمت الهی امیدوارند. «یَحْذَرُ ، یَرْجُوا»

5-ترس ما به خاطر عمل خود ماست «یَحْذَرُ الْآخِرَةَ» ولی امید ما به فضل و رحمت اوست. «یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ»

6- یکی از روش‌های تربیت،مقایسه خوبی‌ها و بدی‌ها و خوبان و بدان است.

«أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ» ، «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ»

7- پند پذیری نشانه عقل سلیم است. «إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ»

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ«10»

بگو:«ای بندگان من که ایمان آورده‌اید! از پروردگارتان پروا کنید.برای کسانی که در این دنیا نیکی کرده‌اند نیکی است،و زمین خدا بزرگ است،(پس اگر در منطقه‌ای برای حفظ ایمان و تقوا و کار نیک در فشارید،هجرت نمایید).همانا صابران پاداش خود را بی حساب به طور کامل دریافت می‌دارند.

نکته‌ها:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:برای گروهی در قیامت پرونده‌ای گشوده نمی‌شود و آنان بدون سؤال و جواب به بهشت می‌روند،سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود. «إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- در دعوت دیگران به کار نیک،به مخاطب کرامت دهید. «یٰا عِبٰادِ»

2- ایمان به تنهایی کافی نیست و باید همراه تقوا و دوری از گناه باشد. «آمَنُوا - اِتَّقُوا»

3- کار نیکی ارزش دارد که از اهل ایمان و تقوا باشد. آمَنُوا اتَّقُوا ... أَحْسَنُوا

4- خداوند،در کارهای نیک مقابله به مثل می‌کند. لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا ... حَسَنَةٌ (چنانکه در آیات دیگر نیز می‌فرماید: «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ» ⁽²⁾اگر نیکی کنید به خودتان نیکی کرده‌اید. «هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ» ⁽³⁾آیا پاداش احسان جز احسان است.)

5-گاهی حفظ تقوا مستلزم هجرت است. آمَنُوا اتَّقُوا ... أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ

6- هجرت،مقدّمه‌ی دریافت الطاف الهی است. أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ ... أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

7- هجرت،صبر و مقاومت لازم دارد. «أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ»

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ«11»

بگو:«همانا من مأمورم که خدا را بپرستم در حالی که دین را برای او خالص و پیراسته گردانیده‌ام.

وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ«12»

و فرمان یافته‌ام که اولین مسلمان باشم».

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ«13»

بگو:«البتّه اگر نسبت به پروردگارم عصیان ورزم،از عذاب روز بزرگ بیم دارم».

پیام‌ها:

1- با اعلام خدامحوری،مشرکان را از آرزوی نفوذ در اندیشه و مکتب خود مأیوس کنید. «قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ»

2- پیامبر از پیش خود چیزی نمی‌گوید و کاری نمی‌کند. أُمِرْتُ ... أُمِرْتُ

3- رهبر باید در کمالات پیشگام باشد. «أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ»

4- پیامبر صلی الله علیه و آله در انجام عبادت خالصانه و دیگر وظایفش،یک تنه عمل می‌کرد، چه دیگران همراهی می‌کردند و چه مخالفت. «أُمِرْتُ - مُخْلِصاً - أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ»

5-در دادگاه عدل الهی،انبیا با سایرین فرقی ندارند. «إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»

6- ایمان به عذاب قیامت قوی‌ترین عامل باز دارنده از گناه است. «إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»

قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی«14»

بگو:«من تنها خدا را می‌پرستم در حالی که دینم را برای او خالص کرده‌ام.

فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِینُ«15»

پس شما جز او هر چه را می‌خواهید بپرستید».بگو:«همانا زیانکاران (واقعی)کسانی هستند که سرمایه‌ی وجودی خویش و بستگانشان را در قیامت از کف داده باشند،آگاه باش،این همان زیان آشکار است».

نکته‌ها:

«خسارت»،از دست دادن اصل سرمایه است.یخ فروشی که مشتری نداشته،نه تنها سود نبرده بلکه اصل سرمایه‌اش آب شده است.خُسرانِ نفس،به معنای هلاکت آن است،به گونه‌ای که استعدادها از دست برود.

کلمه‌ی«خسارت»،سه مرتبه در این آیه تکرار شده است تا انسان را نسبت به خسارتِ نفس در قیامت بیدار کند.

به سراغ غیر خدا رفتن،هرچه باشد وهرکه باشد خودفروشی وخسارت است.انسان باید در معامله یا سود کند یا ضرر نکند و یا لااقل ضرر کمی بدهد ولی مشرکان،آخرت را می‌بازند و لذا خسران آنان مبین وآشکار است،به علاوه خسارتِ نفس،در آخرت قابل جبران نیست.

پیام‌ها:

1- موضع خود را در برابر کفّار با صراحت اعلام کنید. «قُلِ»

2- یکتا پرستی برجسته‌ترین سخن انبیاست. «قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ»

3- انبیا فرامین الهی را با جان و دل اجرا می‌کردند.(در چند آیه‌ی قبل خواندیم:

«إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ مُخْلِصاً» و در این آیه می‌فرماید: «قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً»)

4- از ابتدای این سوره تاکنون 4 بار از اخلاص سخن به میان آمده و این به خاطر

آن است که در طول تاریخ بزرگ‌ترین آفت برای دین،اضافه شدن خرافات و سلیقه‌ها و تحریف‌ها بوده است. «مُخْلِصاً لَهُ دِینِی»

5-در اجرای قوانین دینی،از پذیرفتن هر گونه تغییر و تحوّل و تسلیم شدن در برابر سلیقه‌های دیگران خودداری کنیم. «مُخْلِصاً لَهُ دِینِی»

6- در شیوه‌ی تبلیغ،گاهی تهدید و قهر لازم است. «فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ» (چنانکه در جای دیگر می‌فرماید: «اعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ» ⁽¹⁾هرگونه می‌خواهید عمل کنید.)

7- رهبر باید بداند همه‌ی مردم تسلیم او نخواهند شد. «فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ»

8-از خدا که جدا شدیم،به هر چه وصل شویم فرقی ندارد. «مٰا شِئْتُمْ»

9- خود باختگی،بزرگ‌ترین خسارت‌هاست. «إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ»

10- انسان مسئول خانواده‌ی خویش است. «وَ أَهْلِیهِمْ»

11- سود و زیان واقعی در قیامت است. «یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

12- برای کسانی که دیر باورند،سخن حقّ را تکرار کنیم. أَلاٰ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ ...

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ«16»

برای زیانکاران از بالای سرشان لایه‌هائی از آتش و از زیر پایشان نیز لایه‌هایی(از آتش)است.این عذابی است که خداوند بندگانش را به آن می‌ترساند.پس ای بندگان من! از من پروا کنید.

پیام‌ها:

1- کیفر کسانی که خدا را رها کرده و به سراغ غیر او رفته و گرفتار خسران شدند، احاطه‌ی آتش از بالا و پایین و هر سو است. مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ...

2- شرک در دنیا،قهر در آخرت را به دنبال دارد. «مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ»

3- دوزخ پر از آتش و تاریکی است. ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ...

4- هشدارهای الهی بر اساس مهر اوست. «یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ»

5-تقوی سبب رهائی از آتش دوزخ است. ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ... فَاتَّقُونِ

6- ایمان به خطرهای قیامت سبب تقوی است. ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ... فَاتَّقُونِ

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ لَهُمُ الْبُشْریٰ فَبَشِّرْ عِبٰادِ«17»

و کسانی که از عبادت و بندگی طاغوت‌ها(و قدرت‌های ضد الهی)دوری نموده و به سوی خدا بازگشتند بر آنان مژده باد،پس بندگان مرا بشارت ده.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ«18»

آنان که سخن را با دقّت می‌شنوند و بهترین آن را پیروی می‌کنند،آنانند که خداوند هدایتشان نموده و آنانند همان خردمندان.

نکته‌ها:

«طاغوت»به کسی گفته می‌شود که اهل طغیان و تجاوز باشد.«اجتناب»یعنی چیزی را در یک جانب و خود را در جانب دیگر قرار دادن.مراد از انابه به سوی خدا و اجتناب از طاغوت،همان است که در آیة الکرسی می‌خوانیم: «فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّٰاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ» ⁽¹⁾

مراد از عبادت طاغوت،اطاعت از ستمگران و طاغیان است.زیرا در حدیثی در تفسیر مجمع‌البیان می‌خوانیم:«من اطاع جبارا فقد عبده»اطاعت از ستمگر،پرستش اوست.

در آیه 18 می‌فرماید:بشارت ده به کسانی که از احسن پیروی می‌کنند و در جای دیگر سخنِ احسن را دعوت به خدا می‌داند، «أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعٰا إِلَی اللّٰهِ» ⁽²⁾و بهترین

دعوت‌کننده را رسول خدا می‌داند. «أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ» ⁽¹⁾بنابراین باید از احسن گفته‌ها پیروی کرد که دعوت به خداست و بهترین دعوت به خدا،دعوت پیامبر اوست،پس پیروی از احسن،یعنی پیروی از وحی ودعوت‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله.

پیام‌ها:

1- از اوصاف مؤمنان و بندگان خالص خدا پرهیز از طاغوت‌هاست. اِجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ ... فَبَشِّرْ عِبٰادِ

2- اجتناب از طاغوت،مقدّمه توجّه به خداست. «اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ - أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ»

3- شرط توبه،دوری از طاغوت است واطاعت از طاغوت مانع انابه و توبه است.

«اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ - أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ»

4- برکات انتخاب احسن نامحدود است.(کلمه«بشر»مطلق است تا شامل انواع بشارت بشود).

5-کسانی حقّ شنیدن هر سخنی را دارند که به کلام توجّه کنند و دچار شخصیّت‌زدگی گوینده نشوند. «یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ»

6- انسان باید تحمّل شنیدن سخنان دیگران را داشته باشد و دارای سعه صدر باشد. یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ ...

7- اسلام از طرح شدن سخنان دیگران دلهره‌ای ندارد. «یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ»

8-عقل،حجّت باطنی است و تقلید کورکورانه ممنوع است. «یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»

9- انتخاب احسن مورد توجّه قرآن است. «فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»

10- کسانی حقّ شنیدن هر سخنی را دارند که از نظر علمی و منطقی قدرت

تشخیص احسن را داشته باشند. یَسْتَمِعُونَ ... فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

11- سخنی که حُسن و خوبی ندارد،شایسته استماع و شنیدن نیست. «یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»

12- به خوب بودن قانع نباشیم،بهتر بودن را دنبال کنیم. «فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»

13- انتخاب احسن بدون توفیق الهی ممکن نیست. «أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ»

14- هدایت الهی را تنها کسانی دریافت می‌کنند که برای دست یابی به حقیقت وقت بگذارند و سخنان را گوش دهند. «أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ»

15- کسانی که چشم و گوش بسته مکتبی را می‌پذیرند،در حقیقت عاقل نیستند.

«أُولُوا الْأَلْبٰابِ»

16- تنها راه مطمئن انتخاب آگاهانه است. فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ

أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی النّٰارِ«19»

پس آیا کسی را که حکم عذاب بر او حتمی شده است(می‌توانی هدایت کنی؟)آیا تو می‌توانی کسی را که در آتش است رهایی بخشی؟

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ«20»

ولی کسانی که از پروردگارشان پروا دارند،برایشان غرفه‌هایی(در بهشت)است که بالای آن غرفه‌ها،غرفه‌های دیگری بنا شده و از زیر آنها نهرها جاری است، (این،)وعده‌ی الهی است و خداوند در وعده‌اش خلاف نمی‌کند.

نکته‌ها:

«غُرَفٌ» جمع«غرفة»به معنای آبی است که از محل خود بالا رود یا بنایی است که در طبقه‌ی بالا ساخته شود.

پیامبر اسلام برای هدایت افراد لجوج دلسوزی بسیاری داشت،لذا خداوند می‌فرماید:بیش از این خود را به رنج مینداز زیرا که سنّت خداوند درباره این گروه عذاب قطعی است و نجاتشان در اختیار تو نیست.

پیام‌ها:

1- برخی انسان‌ها با عناد و لجاجت خود،روزنه‌های عفو الهی را می‌بندند. «حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ»

2- انحراف،در حقیقت آتش است. «تُنْقِذُ مَنْ فِی النّٰارِ»

3- بیم و امید باید در کنار هم باشند.در آیه 16 خواندیم: «لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ» یعنی لایه‌هایی از آتش بالای سر دوزخیان است و در این آیه می‌خوانیم: «لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ» یعنی برای اهل تقوی غرفه‌هائی است که بالای آنها غرفه‌های دیگر است.

4- در بشارت و وعده‌های الهی خلافی نیست،ولی در هشدار و وعیدهای خدا شاید عفو و لطفی پیش آید و به آنها عمل نشود. «وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ»

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ«21»

آیا ندیده‌ای که خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد،پس آن را به صورت چشمه‌هایی در زمین راه داد،سپس با آن،زراعتی که رنگ‌های گوناگونی دارد بیرون می‌آورد،آن گاه آن کشت(و زراعت)با هیجان رشد می‌کند(تا آن که می‌خشکد)پس آن را زرد می‌بینی،سپس آن را به صورت کاه و خاشاک در می‌آورد،همانا در این(تغییر و تحوّل)برای خردمندان پند و یادآوری است(که بدانند دنیا ناپایدار است).

نکته‌ها:

«سلک»از«سلوک»به معنای دخول و نفوذ است و «یَنٰابِیعَ» جمع«ینبوع»به معنای چشمه است.

«یَهِیجُ» از هیجان به معنای حرکت تند و با جوش و خروش است.این کلمه هرگاه به کشت

و نبات نسبت داده شود به معنای آغاز خشک شدن است.

«حطام»به معنای خرده‌های گیاه خشک شده و کاه است،«ألباب»جمع«لب»به معنای مغز و عقل است.

پیام‌ها:

1- از کنار پدیده‌های طبیعت غافلانه نگذریم. «أَ لَمْ تَرَ»

2- یکی از راه‌های خداشناسی دقّت در پدیده‌هاست. «أَ لَمْ تَرَ»

3- باران آسمان منبع چشمه سارها و آب‌های زیر زمینی است. «أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ»

4- عوامل طبیعی بستر و مجرای اراده خداوند است.(رویاندن گیاهان کار خداست ولی از طریق آب). «یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً»

5-رنگ‌های گوناگون گیاهان،میوه‌ها و گلها که از یک آب و خاک می‌روید نشانه‌ی قدرت خداست. «زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ»

6- آفرینش همه‌ی پدیده‌ها به اراده‌ی الهی است. «فَسَلَکَهُ - یُخْرِجُ - یَجْعَلُهُ»

7- کسانی که به سرچشمه‌ی هستی و هدف آن نمی‌اندیشند،بی‌خردند. «لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ»

8-پندپذیری،نشانه‌ی عقل است. «لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ»

9- مؤمن،خردمند و کافر،لجوج و بی‌خرد است. «لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ»

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«22»

آیا کسی که خداوند سینه‌اش را برای(پذیرش)اسلام گشاده است،پس او از طرف خداوند بر(فراز مرکبی از)نور است(مثل کسی است که در تنگنای تعصّب و لجاجت و غرور است؟ نه)پس وای بر آنان که از سنگدلی یاد خدا نمی‌کنند.آنان در گمراهی آشکارند.

نکته‌ها:

برای درمان قساوت قلب در روایات آمده است که چون پیامبر صلی الله علیه و آله این آیه را تلاوت فرمود، از حضرت پرسیدند:نشانه‌ی ورود نور در دل چیست؟ فرمود:«التجافی عن دار الغرور و الانابة الی دار الخلود و الاستعداد للموت» ⁽¹⁾دل نبستن به سرای پر فریب دنیا و توجّه به سرای جاودان آخرت و آمادگی برای مرگ پیش از فرار رسیدن آن.

پیام‌ها:

1- مقتضای ربوبیّت الهی هدایت افراد حقّ‌پذیر و دارای سعه‌ی صدر است. «فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ»

2- دین باوری و تسلیم بودن در برابر حقّ،به روحی بلند نیاز دارد که هدیه‌ای الهی است. «شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ»

3- کسی که شرح صدر دارد،با نور الهی حقّ و باطل را تشخیص می‌دهد. «فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ»

4- قساوت قلب،مانع تابش نور الهی بر قلب است. «الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ» (به جای تنگدلی که مناسبت بیش‌تری با سعه‌ی صدر دارد به سنگدلی تعبیر نمود،زیرا ظرف تنگ کمی نفوذپذیر است ولی سنگدلی هرگز نفوذپذیر نیست).

5- اهل تسلیم،همگی یک هدف و یک راه دارند ولی منحرفان هر کدام هدفی دارند.(کلمه«صدر»به صورت مفرد و «قُلُوبُهُمْ» به صورت جمع آمده است)

6- نور دل و سعه‌ی صدر از خداست. «شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» ولی گمراهی را خود انسان به وجود می‌آورد. «لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ»

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً مَثٰانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ«23»

خداوند بهترین سخن را در قالب کتابی نازل کرد(که آیاتش)متشابه(و مشابه یکدیگر است).از(تلاوت آیات)آن پوست کسانی که از پروردگارشان می‌ترسند به لرزه می‌افتد،سپس(با ایمان و انس)به یاد خدا پوست‌ها و دل‌های آنان نرم و آرام می‌شود،این است هدایت خداوند که هر که را بخواهد به آن هدایت می‌کند و هر که را خداوند(به خاطر فسق و فسادش)گمراه نماید،پس هیچ هدایت کننده‌ای برای او نیست.

نکته‌ها:

«حدیث»به معنای سخن و گفتار است و مراد از حدیث در این آیه،قرآن است و«احسن الحدیث»بودن قرآن به خاطر جامعیّت،حقّانیّت،استواری،فصاحت و بلاغت قرآن است.

خود کلمه‌ی«متشابه»نیز متشابه است،یعنی چند معنا دارد.یک معنای آن چند پهلو بودن برخی آیات قرآن است،در برابر آیات محکم و روشن،که در این معنا متشابه،صفت بعضی آیات است. «هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ» ⁽¹⁾لکن متشابه در این آیه به معنای شباهت آیات به یکدیگر است که بنابراین صفت تمام آیات است.

«مَثٰانِیَ» جمع مثنی به معنای گرایش است،یعنی آیات قرآن به یکدیگر گرایش دارند و بعضی آیات،بعضی دیگر را تفسیر می‌کنند و به تعبیری دیگر یک مفهوم را در قالب الفاظی متفاوت تکرار می‌کنند.

پیام‌ها:

1- قرآن،بهترین گفتارهاست. «أَحْسَنَ الْحَدِیثِ» (زیرا صادق‌ترین سخن‌هاست، «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدِیثاً» ⁽¹⁾و حرف آخر و فصل الخطاب است. «فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ» ⁽²⁾)

2- تمام آیات قرآن به یکدیگر شباهت دارند و هیچ ناهماهنگی و تضادّی در آنها نیست. «مُتَشٰابِهاً»

3- خداترسی،در ظاهر جسم و بدنِ مؤمنان نمایان است و صورت آنان بیانگر سیرت آنان است. «تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ»

4- مؤمن،با شنیدن آیات عذاب خوف دارد، «تَقْشَعِرُّ» و با شنیدن آیات رحمت امیدوار می‌شود. «ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ»

5-قرآن،کتاب هدایت الهی است. کِتٰاباً ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ

6- خداوند،اسباب هدایت را برای همه فراهم کرده است،امّا تنها گروهی این هدایت را می‌پذیرند. ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ ... یَهْدِی ... یُضْلِلِ

أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ«24»

پس آیا کسی که(با ایمان و عمل صالح)روی خود را از عذاب بد روز قیامت دور می‌سازد(مثل کسی است که از قهر الهی در قیامت غافل است)؟ و(در آن روز)به ستمگران گفته می‌شود:«بچشید آن چه را کسب کرده‌اید.»

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ«25»

کسانی که پیش از این کفّار بودند(نیز پیامبران را)تکذیب کردند پس از طریقی که توجّه نداشتند عذاب به سراغشان آمد.

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ«26»

پس خداوند خواری و رسوایی در زندگی دنیا را به آنان چشانید و قطعاً عذاب آخرت بزرگ‌تر است اگر معرفت داشتند.

نکته‌ها:

کلمه«وجه»در «بِوَجْهِهِ» به معنای صورت است ولی شاید در این آیه به معنای طریقه و راه باشد،نظیر آیه «وَ لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهٰا» ⁽¹⁾که به معنای صورت نیست.یعنی هر کس با وجهه و امکانات و قدرتی که دارد راه خود را از بدی‌ها جدا کرده و از خود رفع خطر کند.

پیام‌ها:

1- نتیجه‌ی تقوای الهی در این جهان،دور ماندن از قهر الهی در قیامت است.

«یَتَّقِی بِوَجْهِهِ»

2- یکی از شکنجه‌های مجرمان،شنیدن سخنان تحقیرآمیز است. «قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ»

3- آن چه انسان را در قیامت گرفتار می‌کند گناهانی است که آگاهانه انجام داده است. «تَکْسِبُونَ»

4- تاریخ پر عبرت کفّار و طاغوت‌های گذشته،درس عبرتی برای آیندگان است.

«مِنْ قَبْلِهِمْ»

5-دست خداوند در کیفر مجرمان باز است و می‌تواند از راه‌های پیش بینی نشده آنان را عذاب کند. «مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ»

6- همه‌ی کیفرها به قیامت موکول نمی‌شود. «الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

7- عذاب قیامت،سخت‌تر و مداوم‌تر است. «لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ»

8-کفّار و تکذیب کنندگان سختی قیامت را نمی‌دانند که چنین عمل می‌کنند. «لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ»

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ«27»

قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ«28»

و همانا ما در این قرآن(برای هدایت مردم)از هر مثالی آوردیم،تا شاید متذکّر شوند.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ«29»

قرآنی عربی(و فصیح)،بی‌هیچ کجی،شاید مردم پرهیزکار شوند.

پیام‌ها:

1- آن چه مهم است راهنمایی و تذکّر دادن به انسان‌هاست،خواه با استدلال باشد یا با مَثَل. ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ ... مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

2- تأثیر مثال در عموم مردم،از استدلال بیش‌تر است. «لِلنّٰاسِ»

3- هر نوع مثالی که در رابطه با تذکّر به انسان و غفلت زدایی از اوست،در قرآن آمده است. «کُلِّ مَثَلٍ - یَتَذَکَّرُونَ»

4- انسان دارای فطرت پاک و باورهای درونی است،ولی از آنها غافل می‌شود و غفلت زدایی،ضروری است. «یَتَذَکَّرُونَ»

5-تکرار کلمه‌ی قرآن در دو آیه پی در پی،رمز آن است که قرآن کتابی خواندنی، پندآموز و نجات‌بخش است. هٰذَا الْقُرْآنِ ... قُرْآناً عَرَبِیًّا

6- با توجّه به آیه‌ی بیست و سوّم،که قرآن را احسن الحدیث نامید،معلوم می‌شود یکی از نشانه‌های بهترین سخن،داشتن مثال روشنگر و به دور از انحراف است. «کُلِّ مَثَلٍ - قُرْآناً عَرَبِیًّا - غَیْرَ ذِی عِوَجٍ»

7- هر نوشته‌ای قابل تغییر و نیازمند تکامل است و دیر یا زود اشکالات آن ظاهر می‌شود(و لذا همه نویسندگان عالی مقام در مقدّمه‌ی کتابشان از نقاط ضعف عذر خواهی می‌نمایند)مگر قرآن که کامل و بی‌اشکال است. «غَیْرَ ذِی عِوَجٍ»

8- تقوا،در گرو توجّه و تذکّر دائمی است. لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

9- در تلاش‌های فرهنگی و دینی احتمال اثر کافی است و لازم نیست به تأثیر کار یقین صد در صد داشته باشیم. «لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ»

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ«30»

خداوند(برای توحید و شرک)مثلی زده است:بنده‌ای که چند مالک ناسازگار در مالکیّت او شریک باشند(و دستورات متضاد به او بدهند)و بنده‌ای که تنها مطیع یک نفر است(و فقط از او دستور می‌گیرد)آیا این دو در مَثَل یکسانند؟ حمد و ستایش مخصوص خداوند است،ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

نکته‌ها:

در آیات قبل فرمود:ما در قرآن از هر مثالی آورده‌ایم تا مردم متذکّر شوند،این آیه یکی از بهترین مثال‌هایی که سیمای مشرکان سرگردان را نشان می‌دهد مطرح می‌نماید.

مثالِ این آیه نظیر مثالی است که حضرت یوسف برای مشرکان زندانی مطرح کرد و گفت:

«أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» ⁽¹⁾آیا پذیرش اربابانِ متعدّد بهتر است یا تسلیم بودن در برابر خدای یکتا؟

«مُتَشٰاکِسُونَ» به معنای شریک‌های بد اخلاقی است که همیشه با یکدیگر مشاجره دارند.

پیام‌ها:

1- موحّد تنها در فکر رضایت خدای یگانه است،ولی مشرک هر لحظه به فکر راضی کردن چند نفر است. «فِیهِ شُرَکٰاءُ - سَلَماً لِرَجُلٍ»

2- در مباحث دینی،مثال زدن در مورد خدا مانعی ندارد،چنانکه در این آیه تسلیم بودن در برابر خدا،به تسلیم بودن بنده در برابر مولایش تشبیه شده است. «سَلَماً لِرَجُلٍ»

3- جز خدا و راه خدا،همه افراد و راهها به تضادّ و تزاحم می‌انجامد،زیرا خواسته‌ها و سلیقه‌ها بسیار متفاوت است. «شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ»

4- یکی از موارد لزوم شکر،روشن شدن حقایق است. «هَلْ یَسْتَوِیٰانِ - اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ»

5-تفاوت آرامش مؤمن و تحیّر مشرک،نزد عقل و فطرت روشن است. «هَلْ یَسْتَوِیٰانِ»

6- اکثر مردم از آفات شرک ناآگاهند. «بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ»

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ«31»

بدون شک تو خواهی مُرد و آنان(نیز)مردنی هستند.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ«32»

سپس شما روز قیامت نزد پروردگارتان به مخاصمه و جدال خواهید پرداخت.

نکته‌ها:

یک نمونه از مخاصمه‌ی مردم در قیامت:مستضعفانِ گمراه به مستکبران می‌گویند: «لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾اگر شما نبودید ما ایمان می‌آوردیم.رهبران کفر،به گمراهان می‌گویند:

«قٰالُوا بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾شما خود اهل ایمان نبودید.و نیز می‌گویند: «أَ نَحْنُ

صَدَدْنٰاکُمْ عَنِ الْهُدیٰ»

⁽¹⁾ آیا ما شما را از هدایت باز داشتیم؟

پیام‌ها:

1- محبوبیّت افراد،مانع اجرای سنّت‌های الهی که یکی از آنها مرگ است نمی‌شود. «إِنَّکَ مَیِّتٌ»

2- پیامبران در زندگی عادی مثل دیگرانند. «إِنَّکَ مَیِّتٌ»

3- با عزیزان نیز با صراحت صحبت کنید. «إِنَّکَ مَیِّتٌ»

4- برای بیان پیام‌های تلخ و تند،اول از خودی‌ها شروع کنید. «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ»

5-در قیامت مراحل مختلفی است:

در یک مرحله،مردم با هم مخاصمه می‌کنند. «تَخْتَصِمُونَ»

در مرحله دیگر خطاب می‌رسد: «لاٰ تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ» ⁽²⁾نزد من مخاصمه نکنید.

و در مرحله‌ی دیگر بر لب‌ها مهر می‌خورد. «نَخْتِمُ عَلیٰ أَفْوٰاهِهِمْ» ⁽³⁾

«32» فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

پس کیست ظالم‌تر از کسی که بر خداوند دروغ بست و چون سخن راست برایش آمد،تکذیب نمود؟ آیا برای کافران در دوزخ جایگاهی نیست؟

نکته‌ها:

مراد از«صدق»در آیه شریفه،سخن خداوند است که بر پیامبر وحی گشته و به صورت قرآن به مردم عرضه شده است.

کلمه «مَثْوَی» از«ثواء»به معنای محلّ اقامت دائمی است.

پیام‌ها:

1- ظلم به فکر و فرهنگ جامعه،بدترین ظلم‌هاست. «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ»

2- کافران بدون هیچ درنگ و تأمّلی،در همان لحظه که حرف حقّ را می‌شنیدند آن را تکذیب می‌کردند. کَذَبَ ... إِذْ جٰاءَهُ

3- در شیوه‌ی تبلیغ،با سؤال وجدان‌ها را بیدار کنید. «فَمَنْ أَظْلَمُ - أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ»

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ«33»

و کسی که سخن راست آورد و آن را تصدیق کرد،آنانند همان تقواپیشه‌گان.

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ«34» هرچه بخواهند برای آنان نزد پروردگارشان فراهم است،این است پاداش نیکوکاران.

نکته‌ها:

صدق و راستی دارای ابعادی است:

صدق در گفتار: «جٰاءَ بِالصِّدْقِ» (آیه‌ی مورد بحث)

صدق در وعده: «إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ» ⁽¹⁾

صدق در عهد: «صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ» ⁽²⁾

صدق در عمل: «أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا» ⁽³⁾

و کسی که در همه‌ی مراحل،صداقت لازم را داشته باشد«صِدّیق»نامیده می‌شود.

پیام‌ها:

1- مبلّغ دین،آن گاه مورد ستایش است که خود نیز به آن چه می‌گوید عمل کند.

«جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ»

2- تبلیغ دین،مخصوص پیامبر نیست. جٰاءَ بِالصِّدْقِ ... أُولٰئِکَ (کلمه‌ی «أُولٰئِکَ» آمده نه«هو»).چنانکه در جای دیگر می‌فرماید: «أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی» ⁽⁴⁾من و هرکس از من تبعیت کند،با بینایی به سوی خدا می‌خوانم.

3- یکی از نشانه‌های متّقین،تبلیغ پیام الهی است. جٰاءَ بِالصِّدْقِ ... اَلْمُتَّقُونَ

4- وسیله‌ی دریافت نعمت‌ها در بهشت،اراده و خواست بهشتیان است. «لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ»

5-الطاف الهی در بهشت محدودیّت ندارد. «لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ»

6- متّقین همان نیکوکاران هستند. «هُمُ الْمُتَّقُونَ - اَلْمُحْسِنِینَ»

لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ«35»

تا خداوند(در سایه‌ی ایمان و صداقت آنان)بدترین کاری که مرتکب شده‌اند از آنها بپوشاند و آنان را به بهترین اعمالی که انجام می‌دادند پاداش دهد.

پیام‌ها:

1- یکی از پاداش‌های مبلّغان دین،عفو الهی و گذشت از لغزش‌های آنان است.

جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ ... لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ

2- مقام تقوا و احسان،با صدور بعضی کارهای زشت منافاتی ندارد.(ضمیر «عَنْهُمْ» به همان متّقین و محسنین در آیه قبل بر می‌گردد). «لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا»

3- از لطف الهی همین بس که بدترین گناهان را می‌پوشاند و به نحو احسن پاداش می‌دهد. «لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ - یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ»

4- پاک شدن از گناه و آثار آن،مقدّمه‌ی دریافت الطاف الهی است.(اول «لِیُکَفِّرَ» بعد «یَجْزِیَهُمْ»)

5-خداوند پاداش متّقین و محسنین را به بهای بهترین کارشان می‌دهد.(کار متوسط آنان را نیز پاداش بهترین کار می‌دهد). بِأَحْسَنِ الَّذِی ...

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ وَ یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ«36»

آیا خداوند برای بنده‌اش کافی نیست؟ و مردم تو را از غیر خدا می‌ترسانند و هر که را خدا گمراه کند پس هیچ راهنمایی برای او نخواهد بود.

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِعَزِیزٍ ذِی انْتِقٰامٍ«37»

و هر که را خداوند هدایت کند،پس هیچ گمراه کننده‌ای برای او نیست،آیا خداوند،نفوذناپذیر و صاحب انتقام نیست.

نکته‌ها:

بت پرستان به پیامبر اسلام می‌گفتند:اگر بت‌های ما را تحقیر کنی،به تو بلا و آزار می‌رسد.این آیه نازل شد و به حضرت دلداری داد که: «أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ»

قرآن،با تعبیرهای گوناگونی مصونیّت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از انواع توطئه‌ها مطرح کرده است:نظیر آیه‌ی «وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ» ⁽¹⁾و «إِنّٰا کَفَیْنٰاکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ» ⁽²⁾چنانکه خداوند نوح را از غرق شدن و ابراهیم را از آتش و موسی را از خطر فرعون و عیسی را از به دار آویخته شدن حفظ کرد.

وظیفه‌ی ما در هر شرایطی بندگی خداست.در حدیث می‌خوانیم:«من أصبح و همومه هم واحد،کفاه الله هموم الدنیا و الآخرة» ⁽³⁾کسی که همه‌ی تلاش و همتش بندگی خدا باشد، خداوند خواسته‌های دنیا و آخرتش را برآورده می‌کند.

پیام‌ها:

1- اگر انسان بنده‌ی خدا شد،بیمه می‌شود و خداوند امور او را کفایت و کفالت می‌کند. «أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ»

2- در برابر تهدیدهای دشمنان،با یاد امداد و تکفّل الهی،خود را آرام کنیم.

«أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ وَ یُخَوِّفُونَکَ»

3- ابزار کافران،ایجاد محیط رعب و وحشت است. «یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ»

4- هدایت و ضلالت به دست خداست، «یُضْلِلِ اللّٰهُ - یَهْدِ اللّٰهُ» لکن مقدّمات دریافت هدایت یا محروم شدن از آن،به دست انسان است.چنانکه در آیات

دیگر می‌خوانیم: «یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ» ⁽¹⁾و «لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذّٰابٌ» ⁽²⁾

5-از کمی تعداد و امکانات نترسید،از این بترسید که از مدار بندگی خدا بیرون روید،که اگر بنده‌ی او باشید هیچ قدرتی شما را نمی‌شکند. «فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ»

6- انسان موجودی است که در سنگدلی به جایی می‌رسد که هیچ راهنمایی در او مؤثّر نیست. «فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ» و در ایمان به جایی می‌رسد که هیچ حادثه‌ای او را منحرف نمی‌کند. «فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ»

7- گمراه شدن انسان از سوی خداوند بی مقدّمه نیست،کیفر عملکرد خود انسان است. «ذِی انْتِقٰامٍ»

8-حمایت خداوند گاهی در قالب تکفل بنده است و گاهی در قالب انتقام از مخالفان. «ذِی انْتِقٰامٍ»

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَنِیَ اللّٰهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرٰادَنِی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ«38»

و اگر(از مشرکان)سؤال کنی:«چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفرید؟» قطعاً خواهند گفت:«خدا»بگو:«پس آیا در آن چه از غیر خدا می‌خوانید نظر و اندیشه کرده‌اید؟!(راستی)اگر خداوند نسبت به من ضرری را اراده کند آیا این بت‌ها می‌توانند آن ضرر را برطرف کنند،یا(اگر)خداوند برای من لطف و رحمتی را بخواهد،آیا آنها می‌توانند مانع آن رحمت شوند؟» بگو:«خداوند برای من کافی است.اهل توکّل تنها بر او توکّل می‌نمایند.»

نکته‌ها:

در قرآن بارها از اعتقاد مشرکان به خالق بودن خداوند سخن به میان آمده است.علاوه بر آیه‌ی مورد بحث،بنگرید به:سوره‌ی عنکبوت،آیات 61 تا 63 و سوره‌ی لقمان آیه‌ی 24 و سوره‌ی زخرف آیات 9 و 87.

کلمه‌ی«ضر»در برابر رحمت،به معنای هر گونه گرفتاری است.

ضمیر «هُنَّ» برای مؤنث است و در این جا برای بت‌ها به کار رفته،زیرا عرب‌ها بت‌های بزرگ را به نام مؤنث می‌خواندند.نظیر: «لاٰتَ» ، «مَنٰاةَ» ،«عزی»

پیام‌ها:

1- بت پرستان خالقیّت خداوند را قبول داشتند.(لکن برای بت‌ها نقش ربوبیّت و شفاعت را قائل بودند). «لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ»

2- بت‌ها هیچ نقشی در برابر اراده‌ی خداوند ندارند. «هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ - هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ»

3- کسی لایق پرستش است که قدرتِ رساندن سود و دفع زیان را داشته باشد.

«هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ - هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ»

4- دفع ضرر مهم‌تر از جلب منفعت است.( «کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ» قبل از «مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ» آمده است).

5-توکّل تنها بر خداوند جایز است.(کلمه‌ی «عَلَیْهِ» قبل از «یَتَوَکَّلُ» آمده که بیانگر انحصار است).

6- خداوند از هر جهت پیامبرش را تکفّل و کفایت می‌کند. «حَسْبِیَ اللّٰهُ» (کلمه «حَسْبِیَ» مطلق آمده که شامل همه چیز می‌شود).

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ«39»

مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ«40»

بگو:«ای قوم من! شما بر اساس موضع(و مقام یا قدرت)خود عمل کنید، من نیز(به وظیفه‌ی خود)عمل می‌کنم،پس در آینده‌ی نزدیکی خواهید دانست که عذاب خوار کننده(دنیا)به سراغ چه کسی خواهد آمد و عذاب پایدار(قیامت)بر او نازل خواهد شد».

نکته‌ها:

از جمله‌ی «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» استفاده می‌شود که فرمان «اعْمَلُوا» نشانه تهدید و برای توبیخ است نه ترخیص و اجازه.

«مکانت»به معنای مقام و منزلت است که در امور غیر حسّی به کار می‌رود،همان گونه که کلمه‌ی«مکان»در مورد محسوسات به کار می‌رود.البتّه ممکن است از«مُکنت»به معنای توانایی و قدرت باشد.

مراد از «عَذٰابٌ یُخْزِیهِ» عذاب دنیا و مراد از «عَذٰابٌ مُقِیمٌ» عذاب آخرت است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- رهبر باید در عین محبت برخورد قاطع داشته باشد.( «یٰا قَوْمِ» نشانه محبت و «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» نشانه قاطعیّت است).

2- ایمان و توکّل بر خداوند پشتوانه موضع‌گیری در برابر دشمنان است. حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ ... فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

3- هر کس در گرو کار خویش است. «اعْمَلُوا - إِنِّی عٰامِلٌ»

4- رهبران الهی ذره‌ای عقب نشینی نداشتند و کفّار را از سازش مأیوس می‌کردند. «إِنِّی عٰامِلٌ»

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ«41»

همانا ما برای(هدایت)مردم کتاب(آسمانی قرآن)را به حقّ بر تو نازل کردیم،پس هر که هدایت را پذیرفت به سود خود اوست و هر که گمراه شد،پس بی شک بر ضرر نفس خویش(قیام کرد و)گمراهی را برگزید و تو وکیل بر مردم نیستی(تا با اجبار آنان را هدایت کنی).

نکته‌ها:

بر خلاف کسانی که گمان می‌کنند مطالبی بر پیامبر اسلام القا می‌شد و آن حضرت آن مطالب را با عبارات خود به مردم القا می‌کرد،قرآن،عین کلماتِ کتاب را،نازل شده از غیب می‌داند. «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ»

پیام‌ها:

1- قرآن در زمان پیامبر به صورت کتاب بوده است. «أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ»

2- نزول کتاب برای همه مردم است. «لِلنّٰاسِ»

3- هم مطالب قرآن سراپا حقّ است و هیچ گونه تحریف و باطلی در آن راه نیافته است و هم نزول چنین کتابی،لازم و سزاوار و حقّ است. «بِالْحَقِّ»

4- انسان در انتخاب راه آزاد است. «فَمَنِ اهْتَدیٰ - مَنْ ضَلَّ»

5-خدا و رسول به ایمان ما نیازی ندارند. فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ ...

6- وظیفه‌ی پیامبر ابلاغ است،نه اجبار.(حتّی انبیا حقّ تحمیل عقیده ندارند). «وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ»

7- هدایت واقعی و کامل تنها در سایه کتاب آسمانی است. إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ ...

فَمَنِ اهْتَدیٰ

8-خداوند پیامبرش را در برابر سرسختی کفّار،دلداری و تسلّی می‌دهد. «وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ»

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ«42»

خداوند است که جان‌ها را به هنگام مرگشان به طور کامل می‌گیرد،و (جان)آن را که نمرده است در هنگام خواب(می‌گیرد)،پس آن را که مرگ بر او قطعی شده نگاه می‌دارد و جان‌های دیگر را(که مرگش فرا نرسیده) برای مدّتی معین(به جسم آنان)باز می‌گرداند.بی شک در این(گرفتن و دادن روح هنگام خواب و بیداری)،برای گروهی که فکر می‌کنند نشانه‌هایی بزرگ(از قدرت خدا)وجود دارد.

نکته‌ها:

«یَتَوَفَّی» از«وفی»به معنای دریافت کامل امری است و در مورد مرگ به معنای گرفتن جان به طور کامل است.

سؤال: در آیه‌ی 61 سوره‌ی انعام می‌فرماید: «تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا» فرشتگان ما جان را می‌گیرند و در آیه‌ی 11 سوره‌ی سجده می‌فرماید: «یَتَوَفّٰاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ» ملک الموت جان شما را می‌گیرد و این آیه می‌فرماید:خدا جان‌ها را می‌گیرد،کدام صحیح است؟

پاسخ: امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند برای عزرائیل «مَلَکُ الْمَوْتِ» یاورانی از فرشتگان قرار داده است که جان مردم را می‌گیرند و تحویل او می‌دهند و او جان‌ها را با آنچه شخصاً قبض کرده به خدا تحویل می‌دهد. ⁽¹⁾

در حدیث می‌خوانیم:به هنگام خواب روح در بدن می‌ماند ولی نفس به آسمان می‌رود و رابطه میان نفس و روح مثل رابطه خورشید و شعاع خورشید است.اگر خدا بخواهد و مرگش رسیده باشد روح نیز از بدن جدا و به نفس می‌پیوندد وگرنه نفس از آسمان نازل و به روح ملحق می‌شود. ⁽²⁾

سؤال: هنگام مرگ که روح از بدن جدا می‌شود کجا می‌رود؟

پاسخ: هنگام مرگ،روح به بدنی مثل همین بدن که نامش قالب مثالی است ملحق و در برزخ با آن بدن،کامیاب یا عذاب می‌شود و در خواب نیز،روح با همان بدن سبک و قالب مثالی رؤیا می‌بیند و به اطراف می‌رود.

جسم انسان در حکم یک اتومبیل و روح در حکم راننده‌ی آن است؛

گاهی هم ماشین روشن است و هم راننده پشت فرمان،که این،حالت بیداری است.

گاهی ماشین روشن است ولی راننده پیاده می‌شود و می‌رود که این حالت خواب است.زیرا قلب و معده و کلیه کار می‌کنند ولی روح جدا می‌شود و به بَدَنی مشابه ملحق شده و به اطراف می‌رود.این همان بدنی است که ما در رؤیاهای خود با آن سیر و سفر می‌کنیم و قالب مثالی نام گذاری شده و به قدری سبک و چابک است که بدون واسطه می‌تواند در آسمان‌ها پرواز و در اقیانوس‌ها شنا و در یک لحظه به اطراف دنیا برود.

گاهی هم ماشین خاموش و هم راننده جدا می‌شود که این حالت مرگ است. ⁽¹⁾

در سخنان پیشوایان دینی نیز مرگ و قیامت،به خواب و بیداری مثال زده شده است.در حدیث می‌خوانیم:«کما تنومون تموتون»همان گونه که می‌خوابید می‌میرید و همان گونه که بیدار می‌شوید زنده می‌گردید.

لقمانِ حکیم به فرزندش می‌گفت:اگر قدرت داشتی خواب و بیداری را از خود دور کنی خواهی توانست مرگ و معاد را هم از خود دور نمایی! ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- جسم و روح،دو حقیقت مستقل هستند و به هنگام مرگ یا خواب از هم جدا می‌شوند و روح پس از مرگ باقی می‌ماند. «اللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ»

2- مرگ و خواب،برادر یکدیگرند. «حِینَ مَوْتِهٰا - فِی مَنٰامِهٰا»

3- اگر بدانیم که هر شب جان می‌دهیم،از غرور و غفلت و گناه فاصله می‌گیریم.

«وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا»

4- مرگ و حیاتِ ما به دست خداست. اَللّٰهُ یَتَوَفَّی - قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ - یُرْسِلُ ...

5-هیچ کس برای همیشه زنده نمی‌ماند. «یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی»

6- خواب و بیداری برای همه‌ی انسان‌هاست،ولی تنها اهل فکر از آن درس می‌گیرند. «لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ شُفَعٰاءَ قُلْ أَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَمْلِکُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَعْقِلُونَ«43»

آیا مشرکان به جای خدا(بت‌ها را)شفیعان گرفته‌اند؟! بگو:«آیا اگر مالک هیچ چیز نباشند و قدرت تعقّل نداشته باشند(باز هم شفیع شما خواهند بود)؟»

نکته‌ها:

شفیع باید برای شفاعت،از جانب خدا اجازه داشته باشد، «مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ» امّا بت‌ها چه اجازه‌ای دارند؟ شفیع باید محبوب و مورد رضای خدا باشد و بت‌ها نه محبوبند و نه مورد رضایت الهی.

در آیه 18 سوره‌ی یونس می‌خوانیم که مشرکان می‌گویند: «هٰؤُلاٰءِ شُفَعٰاؤُنٰا» این بت‌ها شفیعان ما هستند و در آیه 3 همین سوره خواندیم که می‌گویند: «مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ» پرستش بت‌ها به خاطر آن است که بت‌ها ما را به خدا نزدیک کنند و شفیعان ما باشند.این آیه می‌فرماید:چگونه از موجوداتی که نه عقل دارند و نه قدرت،انتظار کمک دارید؟! «کٰانُوا لاٰ یَمْلِکُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَعْقِلُونَ»

ما که به امامان معصوم علیهم السلام متوسّل می‌شویم و از آنان استمداد و شفاعت می‌طلبیم به خاطر آن است که فهم و درک آنان را از آیات و روایاتی که حیات برزخی را برای اولیای خدا ثابت می‌کند فهمیده‌ایم و قدرت آن بزرگواران را از دیدن هزاران نمونه‌ی عملی در استجابت دعا و معجزات و کرامات باور کرده‌ایم.

پیام‌ها:

1- برخی مشرکان،بت‌ها را خدا نمی‌دانستند،بلکه شفیع و واسطه‌ی درگاه خدا می‌شمردند. «اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ شُفَعٰاءَ»

2- واسطه‌ی میان انسان و خدا باید نیاز را بفهمد و قدرت کمک کردن داشته باشد که بت‌ها هیچ کدام را ندارد. «لاٰ یَمْلِکُونَ - لاٰ یَعْقِلُونَ»

قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ«44»

(ای پیامبر! به آنان)بگو:«تمام شفاعت‌ها(در دنیا و آخرت)برای خداست، برای اوست حکومت و فرمانروائی آسمان‌ها و زمین،سپس به سوی او برگردانده می‌شوید.»

نکته‌ها:

سؤال: مگر مهر و محبّت دیگران بیش از خداوند است که خداوند اراده‌ی عذاب کند ولی شفاعت کنندگان مانند دایه‌ی مهربان‌تر از مادر شفاعت نمایند؟

پاسخ: این آیه می‌فرماید:همه‌ی شفاعت‌ها مخصوص خداست و اگر پیامبر و امامی شفاعت و دلسوزی و مهربانی می‌کند،سرچشمه‌ی همه‌ی لطف‌ها و مهرها از ذات مقدّس او و به اذن اوست، «مٰا مِنْ شَفِیعٍ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ» ⁽¹⁾و مسیر آن لطف‌ها از طریق اولیای الهی است.

«قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً»

پیام‌ها:

1- روش تربیتی قرآن،آن است که تمام انگیزه‌های فاسد را از بین ببرد و همه‌ی انگیزه‌ها را در خداجویی متمرکز کند.لذا به کسانی که اطراف این و آن می‌روند تا عزیز شوند می‌فرماید: «إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» ⁽²⁾تمام عزّت‌ها از آنِ

خداست،چرا گرد دیگری می‌گردید؟! به کسانی که اطراف این و آن می‌روند تا قدرتی پیدا کنند،می‌فرماید: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» ⁽¹⁾به کسانی که اطراف این و آن می‌روند تا آنان برایشان واسطه‌ای باشند،می‌فرماید: «قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً»

2- هستی و همه‌ی عوامل دخیل در آن به دست خداست. لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ ... لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ

وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذٰا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ«45»

و هرگاه خداوند به تنهایی یاد شود،دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند متنفّر می‌شود،ولی هرگاه از غیر او یاد شود،بی‌درنگ شادمان می‌شوند.

نکته‌ها:

گرچه مخاطبان این آیه کسانی هستند که به آخرت ایمان ندارند،امّا در میان مسلمین نیز افرادی هستند که از اسلام ناب نگرانی و تنفّر دارند،همین که می‌گوییم:«قصاص،قانون الهی است»چهره‌شان درهم می‌شود،ولی همین که می‌گوییم:«حقوق بین الملل»لبخند می‌زنند.هرگاه به نماز می‌ایستد که تنها مخاطبش خداست؛روح او متنفّر است،ولی هرگاه سخنرانی یا تدریس می‌کند که مخاطبش غیر خداست با تمام توجّه ونشاط سخن می‌گوید.

در آیه 46 سوره‌ی اسراء نیز مشابه این آیه آمده است: «وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً» هنگامی که پروردگارت را در قرآن به یگانگی یاد می‌کنی،آنها پشت می‌کنند و از تو روی بر می‌گردانند.

پیام‌ها:

1- مقدار باور و ایمان خود را نسبت به آخرت،از طریق تنفّر یا توجّه خود نسبت به احکام خداوند بیازماییم. اِشْمَأَزَّتْ ... یَسْتَبْشِرُونَ

2- میان توحید و معاد رابطه‌ی تنگاتنگی است. ذُکِرَ اللّٰهُ ... اِشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

3- ذکر خدا که مایه‌ی آرامش دل‌هاست،برای گروهی مایه‌ی آزار و اذیّت است.

«اشْمَأَزَّتْ»

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ«46»

بگو:«خداوندا! ای آفریدگار آسمان و زمین! و ای دانای غیب و شهود! تویی که در میان بندگانت در آن چه همواره اختلاف می‌کنند،داوری خواهی کرد.»

پیام‌ها:

1- مبلّغان دین و رهبران الهی که در برابر کفّار سرسخت قرار می‌گیرند،باید همواره با یاد خدا از او استمداد بگیرند. «قُلِ اللّٰهُمَّ»

2- در برابر افرادی که به غیر خدا دل سپرده‌اند و از بردن نام خدا تنفر دارند،به خدا توجّه کنیم. «قُلِ اللّٰهُمَّ»

3- آغاز و پایان هستی از اوست،چرا بعضی به غیر او دلشادند؟ «مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ - فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

4- داوری خداوند در قیامت،بر اساس علم او به آشکار و نهان است. عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ ... تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ

5-آفرینش آسمان‌ها مهم‌تر از آفرینش زمین است.(همیشه نام آسمان قبل از نام زمین برده شده است). «السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

6- علم خداوند به غیب و شهود یکسان است. «عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ»

7- مردم با همه‌ی اختلافاتی که دارند بنده‌ی او هستند. «عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ»

8-اختلاف میان مشرکان و موحدان همیشه خواهد بود. «کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ»

وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ«47»

و کسانی که ستم کرده‌اند اگر تمام آن چه را که در زمین است و مانند آن را با آن مالک باشند،در روز قیامت برای نجات از عذاب سخت الهی همه‌ی آن را فدیه خواهند داد(ولی چه سود؛در آن روز)برای آن ستمگران از سوی خداوند چیزهایی روشن و ظاهر می‌شود که هرگز در محاسباتشان پیش‌بینی نمی‌کردند.

نکته‌ها:

در قیامت،برای مؤمنان سحرخیز پاداش‌هایی ظاهر خواهد شد که احَدی بر آن آگاه نیست، «فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ» ⁽¹⁾و برای ستمکاران نیز مسایلی ظاهر می‌شود که هرگز فکرش را نمی‌کردند. «وَ بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ» و در آن روز به انسان گفته می‌شود:تو غافل بودی و امروز پرده را برداشته‌ایم و تیزبین شده‌ای. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- در قیامت هیچ کس صاحب مال و ثروتی برای نجات خود نیست. «لَوْ»

2- در دادگاه الهی،هیچ چیز مانع محکومیّت مجرمان نیست. تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ - لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ...

3- غریزه‌ی حبّ ذات بر حبّ مال غالب است. مٰا فِی الْأَرْضِ ... لاَفْتَدَوْا بِهِ

4- اگر امروز برای یک درهم خلاف می‌کنیم،بدانیم که فردا دو برابر تمام سرمایه‌های زمین هم برای نجات ما کارساز نیست. «وَ مِثْلَهُ مَعَهُ»

5-داوری خداوند همراه با ظاهر کردن لغزش‌ها برای خود انسان است،تا جایی

برای انکار نباشد. تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ ... وَ بَدٰا لَهُمْ

6- محاسبات انسان،جامع و واقع‌گرا نیست. «بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ»

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ«48»

و(در آن روز)برای آنان بدی آن چه(در دنیا)کسب کرده‌اند روشن خواهد شد و آن عذابی که به مسخره می‌گرفتند آنان را فرا خواهد گرفت.

پیام‌ها:

1- روز قیامت،روز کشف و ظهور است و تمام اسرار آشکار می‌شود. «بَدٰا لَهُمْ»

2- ظاهر شدن جرم در برابر مجرم،اولین شکنجه‌ی روحی اوست. «بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا»

3- با قدرت الهی،اوّل آن چه در محاسبات ستمگران نبود کشف می‌شود،سپس آن چه خود بد می‌شمردند. بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا ... بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ

4- خلاف،زمانی جرم می‌شود که همراه با ستم،استهزا،تعمّد و استمرار باشد.

«ظَلَمُوا - کَسَبُوا - کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»

5-قهر الهی تمام وجود ستمگران را می‌گیرد. «حٰاقَ بِهِمْ»

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ«49»

پس چون سختی و ضرری به انسان رسد ما را می‌خواند،سپس همین که از جانب خود نعمتی به او عطا کنیم گوید:«بر اساس علم و تدبیرم نعمت‌ها به من داده شده»(چنین نیست)بلکه آن نعمت وسیله‌ی آزمایش است،ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

نکته‌ها:

در قرآن بارها از این مطلب سخن به میان آمده است که انسان هنگام خطر به خداوند رو می‌کند ولی همین که از خطر رهایی یافت،خدا را فراموش می‌کند که این نشانه ناسپاسی انسان است.

پیام‌ها:

1- انسان موجودی آسیب‌پذیر است. «مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ»

2- انسان به قدری عاجز است که به مجرّد رسیدن خطر فریاد می‌زند. «مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا»

3- تلخی‌ها،نتیجه‌ی عملکرد انسان و مایه‌ی آزمایش است،ولی نعمت‌ها لطف الهی است. مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ ... خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا

4- فشارها و حوادث انسان را به ناتوانی خود معترف و فطرت خداجویی را در انسان بیدار و شکوفا می‌کنند. «فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا»

5-نیایش خالصانه سبب جلب رحمت خداست. دَعٰانٰا ... خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً

6- رفاه و آسودگی،بستر غفلت و غرور است. خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً ... إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ

7- انسان،موجودی ناسپاس است. خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً ... إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ

8-آنچه مورد انتقاد است نادیده گرفتن لطف خداست،نه آنکه علم و دانش در رشد و توسعه زندگی بی‌اثر است. «قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ»

9- بیشتر مردم نمی‌دانند که نعمت‌ها و تلخی‌ها وسیله آزمایش هستند تا سپاسگزار و ناسپاس از هم شناخته شوند. «بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ»

قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ«50»

به راستی کسانی که قبل از آنان بودند(نیز)این سخن را گفتند،ولی آن چه را(در دنیا)کسب می‌کردند کاری برایشان نکرد.

فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ مٰا هُمْ بِمُعْجِزِینَ«51»

پس(نتیجه)اعمال بدی که مرتکب شده بودند به آنان رسید و کسانی از اینان(کافران مکّه)که ستم کردند به زودی بدی آن چه را انجام داده‌اند به ایشان خواهد رسید و آنان نمی‌توانند ما را درمانده کنند(و از ما بگریزند).

نکته‌ها:

آیه 50 به طور کلی می‌فرماید:آنچه مجرمان در دنیا کسب کرده‌اند،در قیامت به کارشان نمی‌آید.در آیات دیگر قرآن مصادیق آن چه کسب کرده‌اند بیان شده است،از جمله:

«لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ» ⁽¹⁾هرگز اموالشان کارساز نیست.

«مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ» ⁽²⁾هرگز جمعیّتشان کارساز نیست.

«لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ» ⁽³⁾هرگز تدبیرشان کارساز نیست.

قارون نیز سرمایه‌ی خود را نتیجه‌ی دانش و تفکّر و سیاست اقتصادی خود می‌دانست و می‌گفت: «إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی» ⁽⁴⁾لذا قرآن در این آیه می‌فرماید: «قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» این سخن تازگی ندارد.

پیام‌ها:

1- از نمونه‌های تاریخی برای هدایت و تربیت بهره گیریم. «قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

2- تاریخ،بهترین گواه است که مال و ثروت به هنگام قهر الهی،نه در دنیا انسان را نجات می‌دهد و نه در آخرت. «فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ» (وقتی قارون به زمین فرو رفت،هیچ گروهی نتوانست او را نجات دهد). ⁽⁵⁾

3- سنّت‌های الهی قانونمند است و زمان و مکان در آن اثری ندارد.نسبت به گذشتگان: «فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا» و نسبت به آیندگان: «سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا»

4- اسباب نجات در قیامت،اموری غیر از ثروت و قدرت است. «فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ»

5-سرنوشت انسان به دست خود اوست. «فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا»

6- مجرمان از دور کردن قهر خداوند نسبت خود عاجزند. «سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ مٰا هُمْ بِمُعْجِزِینَ»

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ«52»

آیا(هنوز)ندانسته‌اند که خداوند روزی را برای هر که بخواهد گسترده یا تنگ می‌سازد؟! البتّه در این امر برای کسانی که ایمان می‌آورند نشانه‌هایی(از حکمت و قدرت الهی)است.

نکته‌ها:

در آیه 49 خواندیم که انسان نعمت‌های الهی را به علم و تخصص خود نسبت می‌دهد.

این آیه می‌فرماید:این نسبت بخاطر ناآگاهی انسان است.

در روایات می‌خوانیم:گاهی خداوند رزق افراد تیز هوش را تنگ و رزق افراد کم هوش را زیاد قرار می‌دهد تا ثابت کند همه‌ی چیزها با زرنگی نیست! ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- گرچه سعی و تلاش و دانش بشری،شرط لازم برای کسب رزق است،ولی شرط کافی و علّت نهایی نیست. «أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ» (به امکانات و

توانایی‌ها و اطلاعات خود تکیه نکنیم که قدرت دیگری در کار است).

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ«53»

بگو:«ای بندگان من که بر نفس خویش اسراف(و ستم)کرده‌اید! از رحمت خداوند مأیوس نشوید،همانا خداوند همه‌ی گناهان را می‌بخشد،زیرا که او بسیار آمرزنده و مهربان است.»

نکته‌ها:

آیات قبل تهدیدی برای افراد مغرور بود و این آیه به گناهکاران پشیمان بشارت می‌دهد.

در تمام کلمات این آیه لطف و مهر الهی نهفته است:

1.پیام بشارت را رسول خدا صریحاً اعلام کند. «قُلْ»

2.خداوند انسان را مخاطب قرار داده است. «یٰا»

3.خداوند همه را بنده‌ی خود و لایق دریافت رحمتش دانسته است. «عِبٰادِیَ»

4.گناهکاران بر خود ستم کرده‌اند و به خدا ضرری نرسانده‌اند. «أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ»

5.یأس از رحمت،حرام است. «لاٰ تَقْنَطُوا»

6.رحمت او محدود نیست. «رَحْمَةِ اللّٰهِ» ( «رَحْمَةِ اللّٰهِ» به جای«رحمتی»رمز جامعیّت رحمت است،چون لفظ «اللّٰهِ» جامع‌ترین اسم اوست).

7.وعده‌ی رحمت قطعی است. «إِنَّ اللّٰهَ»

8.کار خداوند بخشش دائمی است. «یَغْفِرُ»

9.خداوند همه‌ی گناهان را می‌بخشد. «الذُّنُوبَ»

10.خداوند بر بخشش همه‌ی گناهان تأکید دارد. «جَمِیعاً»

11.خدا بسیار بخشنده و رحیم است. «إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ»

خداوند با این همه رأفت و مهربانی اعلام می‌کند که تهدیدهای آیات قبل،برای تربیت انسان‌هاست نه انتقام و کینه.

در فرهنگِ قرآن،اسراف معنای وسیعی دارد که علاوه بر اسراف در مال،شامل اسراف در نفس و جان نیز می‌شود.بدین معنی که انسان در بهره‌گیری از استعدادها و ظرفیّت‌های وجودی خود از حدّ اعتدال خارج شده و دچار افراط و تفریط گردد.

مراد قرآن از اینکه می‌فرماید:خداوند همه گناهان را می‌بخشد،آن نیست که انسان گناه کند و بگوید خدا می‌آمرزد،بلکه مراد آن است که همه گناهان هر قدر هم بزرگ باشند قابل آمرزش است و نباید از رحمت الهی مأیوس بود و طبیعتاً راه دریافت آمرزش الهی،توبه و جبران گناه است که در آیه بعد آمده است.

پیام‌ها:

1- قوانین و احکام الهی در حد اعتدال است و نافرمانی مردم،تجاوز از حدّ اعتدال است. «أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ»

2- در بخشش الهی نوع گناه و مقدار آن تفاوتی ندارد. «الذُّنُوبَ جَمِیعاً»

3- یأس از رحمت الهی جایز نیست. «لاٰ تَقْنَطُوا»

4- آمرزش گناه اقتضای رحمت خداوند است. «رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ»

5-امید به مغفرت زمینه آمرزش است. لاٰ تَقْنَطُوا ... إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ

6- این خداوند است که همه لغزش‌ها را می‌بخشد. «إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ» به جای«انه الغفور»

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ«54»

و پیش از آن که عذاب به سراغ شما آید و دیگر یاری نشوید،به سوی پروردگارتان باز گردید(و توبه کنید)و تسلیم او شوید.

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،از رحمت و مغفرت الهی خبر داد تا زمینه را برای بازگشت مردم فراهم کند و

این آیه فرمان توبه و انابه می‌دهد و برای آن که ضرورت توبه و بازگشت را بیان کند خطر عذاب را مطرح کرده است.

پیام‌ها:

1- توبه،شرط بهره‌مند شدن از آمرزش الهی است. یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً ... أَنِیبُوا

2- توبه باید همراه با تسلیم باشد وگرنه نفاق است. «أَنِیبُوا - أَسْلِمُوا»

3- مغفرت الهی،مشروط به تسلیم شدن و پیروی از دستورات الهی است. «أَسْلِمُوا»

4- فرصت‌ها را غنیمت شمریم که توبه پیش از آمدن عذاب پذیرفته می‌شود.

«مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ»

5-جز بازگشت به درگاه خدا هیچ راهی برای نجات و رسیدن به نصرت الهی در کار نیست. «ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ»

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ«55»

و از بهترینِ آنچه از پروردگارتان به سوی شما نازل شده است پیروی کنید،پیش از آن که عذاب،ناگهانی و در حالی که از آن بی خبرید به سراغ شما آید.

نکته‌ها:

خداوند تمام کارهای خود را به احسن وجه انجام داده است:هر چه را آفریده به بهترین وجه آفریده است. «أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ» ⁽¹⁾، «أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» ⁽²⁾، «فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» ⁽³⁾داستان‌های او بهترین است. «أَحْسَنَ الْقَصَصِ» ⁽⁴⁾حکم او بهترین است. «وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ حُکْماً» ⁽⁵⁾

از ما نیز خواسته است؛کارمان به نحو احسن باشد.از بهترین سخن پیروی کنیم. «فَیَتَّبِعُونَ

أَحْسَنَهُ»

⁽¹⁾ بهترین سخن را بگوییم. «یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽²⁾بدی را با بهترین شیوه پاسخ دهیم. «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽³⁾پاسخ احترام مردم را بهتر بدهیم. «فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا» ⁽⁴⁾با مال یتیم به بهترین وجه برخورد کنیم. «لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽⁵⁾با مردم با بهترین شیوه جدال و گفتگو کنیم. «جٰادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1- در شیوه‌ی تبلیغ،فلسفه‌ی دعوت نیز گفته شود.(از قرآن پیروی کنید،برای آن که بهترین راه و از طرف پروردگار است). اِتَّبِعُوا أَحْسَنَ ... رَبِّکُمْ

2- انابه و تسلیم به تنهایی کافی نیست،عمل لازم است. «أَنِیبُوا - أَسْلِمُوا - اِتَّبِعُوا»

3- چون عمر و ظرفیّت انسان محدود و دستورات کمال بخش بسیار است،قهراً باید انتخاب احسن در کار باشد. «أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ»

4- قرآن جامع‌ترین و کامل‌ترین نازله‌های خداوند برای انسان است. أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ ...

5-دستورات الهی وسیله‌ی رشد و تربیت انسان است. «أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ»

6- علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد.(توبه،پیش از آمدن عذاب) «قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ»

7- قهر الهی خبر نمی‌کند. «بَغْتَةً»

8-قهر الهی فوق محاسبات بشری است. «وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ»

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ«56»

تا مبادا(در قیامت)کسی بگوید:«دریغا بر من بر آن چه در(کاری که) جهت الهی(داشته)کوتاهی کرده‌ام و همانا من از مسخره کنندگان(آیات او)بودم.»

نکته‌ها:

«حسرات»به معنای پشیمانی شدید و«تفریط»به معنای کوتاهی کردن و «جَنْبِ» به معنای جهت و ناحیه است.

در روایات می‌خوانیم که:امامان معصوم علیهم السلام «جَنْبِ اللّٰهِ» هستند و در بیش از ده حدیث آمده که کوتاهی در جنب اللّه،حمایت نکردن از امیرالمؤمنین علیه السلام است. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:شدیدترین حسرت در قیامت برای علمایی است که به علم خود عمل نکردند.

پیام‌ها:

1- قیامت،روز حسرت است. «یٰا حَسْرَتیٰ»

2- ترک انابه و تسلیم و پیروی از وحی،کوتاهی کردن است. «فَرَّطْتُ»

3- از آن چه در کنار خداست باید پیروی کرد. «جَنْبِ اللّٰهِ» (کتاب خدا،اولیای خدا،پیامبر خدا)

4- نتیجه‌ی تمسخر حقّ در دنیا،تحقیر خویش در قیامت است. «یٰا حَسْرَتیٰ - اَلسّٰاخِرِینَ»

5-قیامت،روز اقرار و اعتراف است. «فَرَّطْتُ - کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ»

6- ریشه‌ی کوتاهی‌ها،سبک شمردن دستورات الهی و بدتر از آن مسخره کردن

آنهاست. «لَمِنَ السّٰاخِرِینَ»

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ«57»

یا آن که(از شدّت اندوه)بگوید:«اگر خداوند هدایتم کرده بود،از پرهیزکاران بودم».

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ«58»

یا هنگامی که عذاب را ببیند بگوید:«ای کاش برای من بازگشتی بود تا از نیکوکاران می‌شدم».

نکته‌ها:

گرچه در آیه 57،مجرم می‌خواهد بگوید:خدا مرا هدایت نکرد که به چنین راهی رفتم، ولی در آیه 59 پاسخ می‌شنود که ما تو را هدایت کردیم و اتمام حجّت نمودیم،ولی تو خود اهل تکذیب و استکبار بودی.

پیام‌ها:

1- مجرم در قیامت،به دنبال تبرئه‌ی خود است. «لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی»

2- انسان برای نجات و رستگاری به هدایت الهی نیاز دارد. «أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»

3- نشانه پذیرش هدایت الهی،تقوا و پارسایی است. «لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»

4- در قیامت،ارزش تقوی روشن می‌شود. «لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»

5-در قیامت گنهکاران به حال متّقین غبطه می‌خورند.... لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

6- راه پیشگیری از گناه،توجّه دادن به صحنه‌های خطرناک قیامت است. أَوْ تَقُولَ ... أَوْ تَقُولَ

7- تقوی و احسان دو وسیله نجات بخش هستند. لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ... فَأَکُونَ مِنَ

اَلْمُحْسِنِینَ»

8-آرزوی گنهکاران در قیامت،بازگشت به دنیا برای احسان(به خود و دیگران) است. «لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

9- بازگشت به دنیا محال است. لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً ...(کلمه «لَوْ» در موردی بکار می‌رود که انجام آن محال باشد).

بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ«59»

آری،آیات من به سراغ تو آمد،امّا آنها را تکذیب کردی و تکبّر ورزیدی و از کافران شدی.

نکته‌ها:

مجرم در قیامت چند سخن دارد:

1.اقرار به کوتاهی. «فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ»

2.اقرار به مسخره کردن. «لَمِنَ السّٰاخِرِینَ»

3.آرزوی هدایت. «لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی»

4.آرزوی بازگشت به دنیا. «لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً»

خداوند اقرارهای او را می‌پذیرد امّا سخن سوم او را در این آیه پاسخ می‌دهد که ما تو را هدایت کردیم تو خود نپذیرفتی و سخن چهارم او را در جای دیگر پاسخ می‌دهد که اگر آنان به دنیا برگردند باز هم خلافکارند. «لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- خداوند بدون اتمام حجّت،کسی را عذاب نمی‌کند. «بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی»

2- تکذیب فوری و بدون تأمل،حاکی از روحیه تکبّر ولجاجت است. «فَکَذَّبْتَ»

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ«60»

و روز قیامت کسانی را که بر خدا دروغ بستند رو سیاه می‌بینی،آیا در دوزخ جایگاهی برای متکبّران نیست؟

نکته‌ها:

دروغ بستن به خداوند نمونه‌های بسیار دارد،از جمله:

الف)برای خداوند شریک قرار دادن.

ب)خدا را به چیزی شبیه کردن.

ج)فرشتگان را فرزند خدا دانستن.

د)کار زشت خود را به خداوند نسبت دادن.

ه‍)ادّعای خدایی یا پیامبری کردن.

و)تحریف و بدعت در قوانین الهی.

در روایات می‌خوانیم:اگر شخصی حدیثی را جعل کند و به امامان معصوم علیهم السلام نسبت دهد در حقیقت به خداوند دروغ بسته است،زیرا سخن اهل بیت علیهم السلام از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سخن پیامبر از خداست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- کسانی که وجهه‌ی نورانی خداوند را با دروغ تاریک می‌کنند،کیفرشان آن است که صورت خودشان در قیامت سیاه شود. «کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ»

2- گرچه سیاهیِ طبیعی عیب نیست،(نظیر سیاهی مو و چشم)امّا سیاهی عارضی نشانه‌ی حقارت و ذلّت است. «وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ»

3- روسیاهی واقعی و سیاهی دل در قیامت ظاهر می‌شود. «وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ»

4- انگیزه‌ی دروغ بستن به خداوند تکبّر است. کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ ... لِلْمُتَکَبِّرِینَ

وَ یُنَجِّی اللّٰهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا بِمَفٰازَتِهِمْ لاٰ یَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ«61»

و خداوند کسانی را که تقوا پیشه کرده‌اند،همراه با کامیابی‌شان نجات می‌دهد،در حالی که هیچ بدی به آنان نرسد و ایشان اندوهگین نشوند.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل سخن از روسیاهی کسانی که به خدا دروغ می‌بندند و دوزخیان بود و در این آیه سخن از رستگاری متّقین است.

پیام‌ها:

1- تقوا وسیله نجات و رستگاری است. «وَ یُنَجِّی اللّٰهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا بِمَفٰازَتِهِمْ»

2- هیچ گونه بدی بیرونی به متّقین نزدیک نمی‌شود. «لاٰ یَمَسُّهُمُ السُّوءُ»

3- متّقین هیچ گونه اندوه درونی ندارند. «وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ»

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ«62»

خداوند آفریدگار هر چیزی است و اوست که بر هر چیز نگهبان(و حافظ و ناظر)است.

لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ«63»

کلیدهای آسمان‌ها و زمین برای اوست و کسانی که به آیات الهی کفر ورزیدند آنان همان زیان کارانند.

نکته‌ها:

مشرکان،خالق بودن خدا را قبول داشتند،چنانکه در آیه 38 همین سوره خواندیم که اگر از آنان سؤال کنی آفریدگار آسمان‌ها و زمین کیست؟ خواهند گفت:خدا.ولی نظارت و حفاظت را به بت‌ها نیز نسبت می‌دادند.

پیام‌ها:

1- موحّد واقعی کسی است که به تمام ابعاد توحید معتقد باشد:

توحید در خالقیّت. «خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ»

توحید در ربوبیّت. «عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ»

توحید در عبادت.آیه‌ی بعد: أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ ...

2- همه‌ی هستی،در آفرینش و بقا،محتاج او هستند. «خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ»

3- خداوند آفریدگار هستی است و باز هم می‌تواند خلق کند. خٰالِقُ ... لَهُ مَقٰالِیدُ

4- کفر منکران،به خدا ضرری نمی‌زند،زیرا او مالک آسمان‌ها و زمین است. وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

قُلْ أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ«64»

بگو:«ای نادانان! آیا مرا فرمان می‌دهید که جز خدا بپرستم؟»

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ«65»

و قطعاً به تو و به کسانی که(از پیامبران)پیش از تو بوده‌اند وحی شده است که:«اگر شرک‌ورزی بدون شک عمل تو تباه می‌شود و قطعاً از زیانکاران خواهی شد.»

نکته‌ها:

شرکِ بعد از توحید،عبادات را محو می‌کند.در این آیه،شرک و در آیه‌ی 217 سوره‌ی بقره ارتداد سبب حبط عمل معرّفی شده است. «وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ»

گرچه مخاطب اولیه در این آیات،شخص پیامبر است،امّا همه مردم در این امور با پیامبر شریکند و خطاب خداوند به پیامبر از جهت اهمیّت موضوع است که حتّی اگر پیامبر هم لحظه‌ای شرک ورزد اعمالش تباه خواهد شد و زیان خواهد کرد و یا از باب به در می‌گوید تا دیوار بشنود.

پیام‌ها:

1- جهل،سرچشمه‌ی انحرافات است. أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ ... أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ

2- هرگز در برابر خواسته‌های نابخردان تسلیم نشویم. تَأْمُرُونِّی ... أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ

3- عبادت باید بر اساس معرفت معبود باشد. أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ ... أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ

4- نابخردان،در صدد به انحراف کشاندن دیگران،حتّی انبیا هستند. تَأْمُرُونِّی ...

أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ

5-پیامبر اسلام آخرین پیامبر آسمانی است. «الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ» (در قرآن هرگز«من بعدک»نیامده است).

6- شرک،از هیچ کس قابل اغماض نیست. «لَئِنْ أَشْرَکْتَ»

7- عصمت انبیا مانع امر و نهی و تشویق و تهدید الهی نیست. «لَئِنْ أَشْرَکْتَ»

8-خطر شرک بسیار جدی است.(سه بار حرف لام مفتوحه که نشانه‌ی تأکید است تکرار شده). «لَئِنْ - لَیَحْبَطَنَّ - لَتَکُونَنَّ»

بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ«66»

بلکه تنها خدا را پرستش کن و از سپاس گزاران باش.

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ السَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ«67»

و خدا را آن گونه که حقّ اوست قدردانی نکردند(و او را نشناختند)،در حالی که روز قیامت زمین یکسره در قبضه‌ی قدرت اوست و آسمان‌ها به دست قدرت او در هم پیچیده‌اند.او منزه است و از آن چه شریک او قرار می‌دهند،برتر است.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از«یمین»دست قدرت خداست. ⁽¹⁾

فرمان‌های خداوند دو نوع است:

1.دستور مولوی که خداوند به عنوان مولا صادر می‌کند و عقل را به اسرار آن راهی نیست، نظیر فرمان طواف در مکّه. «وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ» ⁽²⁾

2.دستور ارشادی،که عقل نیز راز و رمز آن را درک می‌کند و حکم خداوند،ارشاد به حکم عقل است،نظیر جمله «کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ» زیرا تشکّر در برابر ولی نعمت را عقل حکم می‌کند.

پیام‌ها:

1- یکتا پرستی راه نجات از خسارت است. «لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ»

2- بهترین راه تشکّر از خداوند عبادت است. «فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ»

3- توحید،نشانه‌ی شناخت درست و قدرشناسی است و شرک،برخاسته از عدم شناخت و قدردانی است. «وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ»

4- آسمان و زمین در برابر قدرت الهی ناچیزند. «قَبْضَتُهُ - مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ»

5-برای شناخت بهتر خداوند،باید به قدرت و احاطه‌ی مطلقه‌ی او توجّه کنیم.

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً ... وَ السَّمٰاوٰاتُ ...

6- به سراغ دیگران نرویم،که همه چیز تنها به دست خداست. وَ الْأَرْضُ ... وَ السَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ ... سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ«68»

و در صور دمیده شود،پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است،بی‌هوش شده(و می‌میرد،)مگر آن که را خدا بخواهد؛سپس بار دیگر در آن دمیده شود، پس ناگاه آنان(زنده شده،)به پا خیزند و(به اطراف)نظر می‌کنند.

نکته‌ها:

طبق صریح این آیه،پایان عمر دنیا و آغاز رستاخیز،از طریق نفخه است.این نفخه گاهی به صورت دمیده شدن در صور و شیپور: «نُقِرَ فِی النّٰاقُورِ» ⁽¹⁾و گاهی با تعبیر«القارعة» ⁽²⁾به معنای کوبنده وگاهی با تعبیر «الصَّاخَّةُ» ⁽³⁾به معنای صدای هول‌انگیز و گاهی با تعبیر «صَیْحَةً» ⁽⁴⁾آمده است.

به هم ریختن نظام هستی ونابودی طبیعت از طریق ایجاد صدای وحشتناک،برای کسانی که در جبهه صدای موج انفجار یا شکسته‌شدن دیوار صوتی را شنیده‌اند باور کردنی است.

روایات،مسئول دمیدن در صور را فرشته‌ای به نام اسرافیل دانسته‌اند. ⁽⁵⁾

تمام انسان‌ها به هنگام نفخه‌ی صور می‌میرند،پس مراد از استثنا در جمله‌ی «إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ» بیان قدرت الهی است.یعنی دست خداوند بسته نیست و در آن زمان که همه می‌میرند اگر خدا بخواهد،افرادی را زنده نگاه می‌دارد.چنانکه در بعضی روایات نام جبرئیل

و اسرافیل و میکائیل یا شهدا به عنوان کسانی که زنده می‌مانند آمده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- مرگ و رستاخیز همه‌ی انسان‌ها،برای خداوند آسان و همچون دمیدن در شیپور است. «نُفِخَ - فَصَعِقَ»

2- وقوع قیامت را قطعی بدانید.(با آنکه قیامت در آینده واقع می‌شود،امّا افعال مربوط به آن،به صورت ماضی به کار رفته که نشانه‌ی قطعیّت آن است.) «نُفِخَ - فَصَعِقَ - نُفِخَ»

3- رستاخیز،تنها مربوط به انسان‌ها و ساکنان زمین نیست. «مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ»

4- میان نفخه‌ی اول و دوم قیامت،زمانی طولانی است. نُفِخَ ... ثُمَّ نُفِخَ

5-رستاخیز،ناگهانی و دفعی است. «فَإِذٰا هُمْ» نشانه‌ی ناگهانی بودن است.

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ«69»

و(در آن روز)زمین به نور پروردگارش روشن گردد و نامه‌ی اعمال را در میان نهند و پیامبران و شاهدان را حاضر سازند و میان آنان به حقّ داوری شود،در حالی که بر آنان ستم نمی‌رود.

نکته‌ها:

مراد از«نور رب»،یا نور حقّ و عدالت است که خداوند در آن روز زمین را با آن نورانی می‌کند یا مراد نوری است غیر از نور خورشید و ماه که خداوند در آن روز می‌آفریند.البتّه مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید:مراد از«نور رب»کشف اسرار و حقایق در قیامت است،سپس برای تأیید نظر خود آیه‌ی 22 سوره‌ی ق را گواه می‌گیرد:

«لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ»

در تفسیر اطیب البیان می‌خوانیم:چون در قیامت نور خورشید و ماه گرفته می‌شود،مراد از «نور رب»نوری است که از مؤمنان بر می‌خیزد.سپس این آیه را به عنوان شاهد ذکر می‌کند: «یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- ارائه‌ی نامه‌ی اعمال و احضار انبیا و گواهان و داوری به حقّ در قیامت،از امور قطعی است.(کلمات «قُضِیَ» ، «وُضِعَ» و «جِیءَ» در قالب ماضی مجهول آمده است).

2- در قیامت گواهان متعدّدی در کار است.(انبیا،امامان،فرشتگان،اعضای بدن، زمین،زمان و...). «الْکِتٰابُ - بِالنَّبِیِّینَ - اَلشُّهَدٰاءِ»

3- تمام رفتار و کردار انسان در دنیا تحت نظارت گروهی شاهد و گواه قرار دارد زیرا شرط گواهی دادن در قیامت،حضور و نظارت بر اعمال در دنیا است. «وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ»

4- گرچه در قیامت انبیا نیز مورد سؤال قرار می‌گیرند «وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ» ⁽²⁾ولی احضار انبیا در این آیه،به دلیل آنکه در کنار کتاب و شهداء قرار گرفته،برای گواهی بر اعمال امّت خودشان است. «وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ»

5-قضاوت و داوری خداوند بر پایه مستندات پرونده اعمال و گواهی پیامبران و شاهدان است. «وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ»

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ«70»

و به هر کس(نتیجه‌ی)آن چه انجام داده به تمامی داده شود و خداوند به آن چه انجام می‌دهند آگاه‌تر است.

وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ جَهَنَّمَ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ«71»

و کسانی که کافر شدند گروه گروه به سوی جهنّم رانده شوند،تا چون به نزدیک آن رسند درهای دوزخ گشوده شود و نگهبانان آن به ایشان گویند:«آیا از میان شما پیامبرانی به سراغ شما نیامدند تا آیات پروردگارتان را بر شما تلاوت کنند و شما را از دیدار امروزتان هشدار دهند؟»گویند:«چرا»،(آنان آمدند ولی ما گوش ندادیم)لکن فرمان عذاب بر کافران قطعی است.

قِیلَ ادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ«72»

به آنان گفته شود:«از درهای دوزخ وارد شوید که جاودانه در آن خواهید بود،پس چه بد است منزلگاه متکبّران».

نکته‌ها:

«سِیقَ» از«سوق»به معنای راندن به جلو است و به بازار که سوق می‌گویند برای آن است که جاذبه‌های بازار،انسان را به آنجا سوق می‌دهد.

کلمه‌ی«زمر»به معنای جماعت و گروه است و نام‌گذاری این سوره،بر اساس این آیه 71و

آیه 73 بوده است. ⁽¹⁾

دوزخیان را فرشتگان به سوی دوزخ می‌کشانند. «وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- در کیفر وپاداش الهی کم وکاستی نیست.( «وُفِّیَتْ» به معنای وفای کامل است)

2- در قیامت احدی از کیفر و پاداش مستثنیٰ نیست. «کُلُّ نَفْسٍ»

3- خدا از هر کس بهتر می‌داند احضار شاهد و گواه برای برقراری نظام دادگاه است نه تحصیل علم برای خداوند. «أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ»

4- کشاندن مجرمان به سوی دوزخ،تحقیری است جدای از کیفرهای دیگر.

«سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا»

5-درهای دوزخ بسته است و همین که دوزخیان به آن می‌رسند ناگهان باز می‌شود که این خود وحشت‌آور است. «جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا»

6- دوزخ درهای متعدّدی دارد. «أَبْوٰابُهٰا» (در آیه 44 سوره‌ی حجر نیز می‌خوانیم: «لَهٰا سَبْعَةُ أَبْوٰابٍ»)

7- در قیامت،فرشتگان با دوزخیان گفتگوی مستقیم دارند. «قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا»

8-دوزخ،مأموران مخصوص دارد. «خَزَنَتُهٰا»

9- با مجرمان اتمام حجّت شده است. «یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ»

10- انبیا علاوه بر بیان آیات الهی،مردم را هشدار می‌دادند. یَتْلُونَ ... یُنْذِرُونَکُمْ

11- قیامت،روز اعتراف و اقرار است. «قٰالُوا بَلیٰ»

12- دلیل محقّق شدن عذاب،کفر مردم است. حَقَّتْ ... عَلَی الْکٰافِرِینَ

13- ریشه‌ی کفر،تکبّر است. اَلْکٰافِرِینَ ... اَلْمُتَکَبِّرِینَ

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ«73»

و کسانی که از پروردگارشان پروا داشتند گروه گروه به سوی بهشت سوق داده شوند تا چون به نزد آن رسند،در حالی که درهای بهشت گشوده شده است و نگهبانان بهشت به آنان گویند:«سلام بر شما پاک و پسندیده بودید،پس داخل شوید در حالی که در آن جاودانه خواهید بود».

نکته‌ها:

در آیه‌ی 71 خواندیم:همین که دوزخیان به دوزخ می‌رسند درها باز می‌شود «جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ» ولی در این آیه می‌فرماید: «وَ فُتِحَتْ» یعنی بهشتیان به بهشت می‌رسند در حالی که قبلاً درها برایشان باز شده است.

در کتاب خصال از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که بهشت هشت در دارد و هر دری مخصوص گروهی است.یک در برای انبیا و صدّیقان،یکی برای شهدا و صالحان و پنج در برای شیعیان من و یک در برای مسلمانانی که کینه‌ی مرا ندارند. ⁽¹⁾

سؤال: با آنکه عمر و اعمال نیک و بد انسان در دنیا محدود است،چرا کیفر و پاداش قیامت نامحدود است که قرآن می‌فرماید:دوزخیان و بهشتیان جاودانه در آتش یا بهشت خواهند بود.

پاسخ: اولاً جاودانگی در بهشت،از باب لطف خداوند است و منافاتی با عدل ندارد.ثانیاً جاودانگی در دوزخ برای همه دوزخیان نیست بلکه بسیاری از مجرمان پس از دیدن کیفر اعمالشان و پاک شدن از گناه،وارد بهشت می‌شوند.ثالثاً مدّت کیفر بستگی به میزان سبکی یا سنگینی جرم دارد،نه زمان انجام جرم.چه بسا کسی که در یک لحظه اقدام به قتل کسی کرده و حتّی موفّق نشده،امّا دادگاه برای او حبس ابد مقرّر می‌کند.آیا مجازات کبریت زدن

به یک بشکه بنزین یا یک کشتی بنزین یکسان است؟ آری،آن که تمام عمر نافرمانی خالق هستی و خدای بزرگ را کرده است،برای همیشه در عذاب خواهد بود.

پیام‌ها:

1- راه ورود به بهشت،پاکی و پارسایی است. «سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ»

2- بهشت نیز درهای متعدّدی دارد. «أَبْوٰابُهٰا»

3- «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» درود فرشتگان به بهشتیان است که در دنیا نیز این گونه سلام سفارش شده است.

4- شرط ورود به بهشت پاکی است که یا از اول بوده و یا در اثر توبه پیدا شده است. «طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا»

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ«74»

و(بهشتیان)گویند:«سپاس خداوندی را که به وعده‌ای که به ما داد وفا کرد و زمین را میراث ما قرار داد.تا از بهشت هر جای را که بخواهیم برمی‌گزینیم.»پس چه نیکوست پاداش اهل عمل.

نکته‌ها:

مراد از«أرض»در این آیه،سرزمین بهشت است.

پیام‌ها:

1- گفتن«الحمدللّه»پس از دریافت نعمت،شیوه‌ی بهشتیان است. «قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ»

2- حقّ انتخاب مسکن،یکی از نعمت‌ها و امتیازات بهشتی است. «نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ»

3- هر کس می‌تواند با عمل نیک به دریافت پاداش‌های الهی برسد. «أَجْرُ الْعٰامِلِینَ»

4- بهشت را به بها دهند،نه بهانه. «أَجْرُ الْعٰامِلِینَ»

وَ تَرَی الْمَلاٰئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ«75»

و فرشتگان را می‌بینی که گرد عرش حلقه زده‌اند،در حالی که همراه با ستایش پروردگارشان تسبیح می‌گویند و میان آنان به حقّ داوری گردد و گفته می‌شود:«سپاس خداوندی را که پروردگار جهانیان است.»

نکته‌ها:

«حَافِّینَ» از«حف»به معنای احاطه است و«عرش»پایگاه قدرت و اراده‌ی الهی است.

پیام‌ها:

1- فرشتگان برای اولیای خدا قابل رؤیت‌اند. «تَرَی الْمَلاٰئِکَةَ»

2- عرش جایگاه فرشتگان است. «حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ»

3- فرشتگان برای اجرای فرامین الهی آماده هستند. «حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ»

4- فرشتگان دائماً به تسبیح مشغولند. «یُسَبِّحُونَ»

5-حمد و تسبیح،با هم مقرونند. «یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ»

6- فرشتگان،همانند انسان‌ها،تحت تربیت خداوند هستند. «رَبِّهِمْ»

7- داوری خدا در قیامت بر اساس حقّ و عدل است. «قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ» (در دنیا بر اساس حقّ عمل کنیم چون با حق سنجیده خواهیم شد). «قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ»

8-حمد و ستایش سزاوار کسی است که تمام هستی را رشد می‌دهد. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره غافر

اشاره

این سوره هشتاد و پنج آیه دارد و مکی است.

نام این سوره«غافر»از آیه سوم گرفته شده است که خداوند را «غٰافِرِ الذَّنْبِ» بخشنده گناهان معرّفی می‌کند.نام دیگر این سوره،«مؤمن»است،به جهت شخصی که در دستگاه فرعون بود و ایمان خود را کتمان می‌کرد تا بتواند به موسی کمک کند.ماجرای این فرد که به«مؤمن آل‌فرعون»معروف گشته در آیات 28 به بعد این سوره آمده است.

محتوای این سوره علاوه بر داستان موسی،نوح و عاد و ثمود،معارف توحید و معاد و حکمت الهی است و حدود بیست آیه درباره‌ی مؤمن آل‌فرعون است که در جای دیگر قرآن نیامده است.

در قرآن هفت سوره‌ی پی در پی با آیه‌ی «حم» آغاز می‌شود که این سوره، اولین آنهاست و بقیه عبارتند از:فصّلت،شوریٰ،زخرف،دخان،جاثیه و احقاف و گاهی«حوامیم»گفته می‌شوند.

در روایات،خواندن سوره‌های«حوامیم»در نماز شب سفارش شده و از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که«حوامیم»مغز قرآن است.

در حدیث می‌خوانیم:«حوامیم»تاج قرآن و گل‌های خوشبوی آن است و خداوند قاری این سوره‌ها و همسایگان و بستگان و دوستان او را مورد لطف قرار می‌دهد و عرش و کرسی برای او استغفار می‌کنند. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

حم«1» تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ«2»

حا،میم.نزول کتاب از طرف خداوند عزیز علیم است.

غٰافِرِ الذَّنْبِ وَ قٰابِلِ التَّوْبِ شَدِیدِ الْعِقٰابِ ذِی الطَّوْلِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ«3»

آمرزنده‌ی گناه،پذیرنده‌ی توبه،سخت کیفر و صاحب عطای فراوان.هیچ معبودی جز او نیست.بازگشت(همه)به سوی اوست.

نکته‌ها:

اشاره

بر اساس برخی روایات،حروف مقطّعه تأویلی دارد که جز خداوند کسی نمی‌داند. ⁽¹⁾امّا بر اساس برخی دیگر از روایات،(با توجّه به آیاتِ بعد از این حروف که مربوط به نزول قرآن است)خداوند با مخالفانش احتجاج می‌کند که من قرآن را از همین حروف الفبا که در اختیار شماست،تألیف کردم،شما نیز اگر می‌توانید مثل آن را بیاورید.

«ذِی الطَّوْلِ» دو معنا دارد:صاحب فضل و عطا که رمز مهر الهی است و صاحب قدرت که رمز قهر الهی است.

آیاتی که با «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ» آغاز گشته،نام خدا را همراه با اوصافی ذکر کرده است از جمله:

«تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» ⁽¹⁾

«تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ» ⁽²⁾

«تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» ⁽³⁾

«تَنْزِیلَ الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ» ⁽⁴⁾

«تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» ⁽⁵⁾

«تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ⁽⁶⁾

بنابراین،سرچشمه‌ی وحی،صاحب قدرت،حکمت،رحمت،ربوبیّت و شایسته‌ی حمد و ستایش است.

مغفرت در قرآن

در قرآن کریم عواملی برای مغفرت بیان شده است از جمله:

ایمان. «آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا» ⁽⁷⁾

تقوی. إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ ... یَغْفِرْ لَکُمْ ⁽⁸⁾

پیروی از انبیا. فَاتَّبِعُونِی ... یَغْفِرْ لَکُمْ ⁽⁹⁾

عفو و گذشت از مردم. وَ لْیَعْفُوا ... .یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ ⁽¹⁰⁾

انفاق به مردم. إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ ... یَغْفِرْ لَکُمْ ⁽¹¹⁾

جهاد. تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... یَغْفِرْ لَکُمْ ⁽¹²⁾

عبادت. أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... یَغْفِرْ لَکُمْ ⁽¹³⁾

پرهیز از گناهان کبیره. إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ ... .نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ ⁽¹⁾

دعا و استغفار و انابه خود انسان. ظَلَمْتُ نَفْسِی ... فَغَفَرَ لَهُ ⁽²⁾

دعای اولیای خدا برای انسان. یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا ... ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- شیوه‌ی نو در بیان مطلب،انگیزه‌ای برای شنیدن است. «حم تَنْزِیلُ»

2- قرآن به تدریج نازل شده است.( «تَنْزِیلُ» به معنای نزول تدریجی است).

3- عظمت گوینده،نباید مانع نزول سخن در سطح فهم مخاطب شود.(خداوند عزیز،سخن خود را نازل می‌کند.) تَنْزِیلُ ... مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ

4- سخن خداوندِ عزیز نیز عزیز و نفوذناپذیر است و هیچ منطقی آن را نمی‌شکند. تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ ... اَلْعَزِیزِ

5-قرآن،جلوه‌ی عزّت وعلم خداوند است. «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ»

6- قرآن،وسیله‌ی عزّت مسلمانان و آگاهی آنان است. «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ»

7- نزول کتاب و بیان مغفرت وهشدار الهی،همه در مسیر کمال انسان و رسیدن به خداست. «تَنْزِیلُ - غٰافِرِ - شَدِیدِ - إِلَیْهِ الْمَصِیرُ»

8-نزول کتاب برای شناخت مبدأ و معاد است. تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

9- برخورداری از الطاف الهی،در سایه‌ی کتاب آسمانی است. «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ - غٰافِرِ الذَّنْبِ»

10- هم کتاب و قانون لازم است،هم حسابرسی،هم بخشش یا مجازات در

جای خود. «تَنْزِیلُ - غٰافِرِ الذَّنْبِ - شَدِیدِ الْعِقٰابِ»

11- بخشش از سوی افراد قدرتمند و پیروز،زیباست.(عفو با بزرگان است).

«الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ غٰافِرِ الذَّنْبِ»

12- هیچ کس نمی‌تواند مانع نزول وحی شود،زیرا او نفوذناپذیر است، «مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ» و می‌داند بر چه کسی نازل کند. «الْعَلِیمِ»

13- مسیری که اسلام معرّفی می‌کند از خدا و به سوی خداست. مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ ...

إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

14- رحمت خداوند بر غضبش سبقت دارد. غٰافِرِ الذَّنْبِ ... شَدِیدِ الْعِقٰابِ

15- گناه،گاهی به وسیله‌ی عمل صالح بخشیده می‌شود. «غٰافِرِ الذَّنْبِ» (نظیر آیه‌ی «إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ» ⁽¹⁾)وگاهی از طریق توبه. «قٰابِلِ التَّوْبِ»

16- مؤمن باید بین خوف و رجا باشد،زیرا خداوند هم آمرزنده است و هم کیفر دهنده. غٰافِرِ الذَّنْبِ ... شَدِیدِ الْعِقٰابِ

17- مهر و قهر الهی را باید در کنار هم دید،تا نه یأس پیش آید و نه غرور. غٰافِرِ الذَّنْبِ ... شَدِیدِ الْعِقٰابِ

18- عذاب الهی به خاطر عملکرد خود ماست وگرنه خداوند پیوسته لطف دارد.

«شَدِیدِ الْعِقٰابِ ذِی الطَّوْلِ»

19- لطف خدا دائمی است. «ذِی الطَّوْلِ»

مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ إِلاَّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ«4»

جز کسانی که کفر ورزیدند کسی در آیات خداوند جدال و ستیزه نمی‌کند پس تحرّک آنان در شهرها تو را نفریبد.

نکته‌ها:

«جدل»در لغت به معنای تاباندن طناب است و در اصطلاح به گفتگوهایی که طرفین

می‌خواهند یکدیگر را در پیچ و تاب‌های بحث شکست دهند،گفته می‌شود.

جدال و گفتگو

جدال دو نوع است:

الف)جدال نیکو که سیره‌ی انبیاست و نوعی گفتگو و تلاش برای ارشاد مردم است.چنانکه کفّار به حضرت نوح می‌گفتند:تو برای ارشاد ما بسیار جدل و تلاش می‌کنی. «یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا» ⁽¹⁾

ب)جدال باطل که به منظور محو یا کم رنگ کردن حقّ،انواع طرح‌های انحرافی و باطل را به میان می‌آورد. «وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ» ⁽²⁾

در مسائل علمی و عقیدتی باید از جدل پرهیز کرد مگر با روش نیکو؛

«وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽³⁾

«جٰادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽⁴⁾

نمونه‌هایی از جدال نیکو

*حضرت ابراهیم علیه السلام نمرود را به خداپرستی دعوت کرد و فرمود:خدایی را پرستش کن که مرگ و حیات به دست اوست.نمرود گفت:مرگ و حیات در دست من نیز هست.می‌توانم دستور اعدام دهم یا یک اعدامی را آزاد کنم.

ابراهیم فرمود:خداوند نظام را آن گونه طراحی کرده که طلوع خورشید از مشرق است،تو خورشید را از مغرب ظاهر کن،نمرود مبهوت شد. ⁽⁵⁾

*قرآن کریم بارها در گفتگو با مخالفان اظهار داشته که اگر کتابی مثل من یا ده سوره مثل سوره‌های من یا یک سوره مثل من بیاورید،من دعوت خود را پس می‌گیرم.حتّی به آنان فرموده که از هر کس می‌خواهید برای همکاری دعوت کنید ولی بدانید که هرگز حتّی یک سوره مثل قرآن نخواهید آورد. ⁽⁶⁾

جدال باطل با تحریک شیطان است. «إِنَّ الشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ لِیُجٰادِلُوکُمْ» ⁽¹⁾

مفاسد جدال:

1.سبب گمراهی است.«ما ضل قوم بعد هدی کانوا علیه الا اوتوا الجدل» ⁽²⁾هیچ گروه هدایت شده‌ای منحرف نشدند مگر به خاطر جدال‌های ناروا.

2.سبب قهر الهی است.«من جادل فی خصومة بغیر علم لم یزل فی سخط الله حتی ینزع» ⁽³⁾هر کس بدون آگاهی در موارد نزاع به جدل بپردازد،در قهر الهی است مگر آنکه از جدال دست بر دارد.

3.مایه‌ی پشیمانی است.«ایاک و اللجاجة فان اولها جهل و آخرها الندامة» ⁽⁴⁾از لجاجت که زمینه جدال است دوری کن که آغازش نادانی و پایانش پشیمانی است.

روش گفتگو و جدال نیکو

1.از رقیب،دلیل بخواهد. «قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ» ⁽⁵⁾

2.از اوّل خود را برتر نبیند. «إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» ⁽⁶⁾

3.آن چه را حقّ است بپذیرد گرچه به دلیل مصلحت آن را رد کند. «فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ» ⁽⁷⁾

4.به رقیب،فرصت فکر کردن بدهد. «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ» ⁽⁸⁾

5.ادب و متانت را رعایت کند. «لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً» ⁽⁹⁾

6.منصف باشد و همه را به یک چشم نبیند. «فَرِیقٌ مِنْهُمْ» ⁽¹⁰⁾

7.سخن منطقی بگوید. «قَوْلاً سَدِیداً» ⁽¹¹⁾

8.سخن نرم بگوید. «قَوْلاً لَیِّناً» ⁽¹²⁾

پیام‌ها:

1- مجادله با حقّ،عاملی جز کفر ندارد. مٰا یُجٰادِلُ ... إِلاَّ الَّذِینَ کَفَرُوا

2- توقع نداشته باشید که سخن حقّ شما را همه بپذیرند. «یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ»

3- شیوه کفّار،جدال به باطل است.( «مٰا یُجٰادِلُ» فعل مضارع،نشانه دوام است).

4- انبیا نیز به تذکّر و موعظه نیاز دارند. فَلاٰ یَغْرُرْکَ ...

5-مرعوب کفّار نشوید و در موضع انفعالی قرار نگیرید. «فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ»

6- تحرکات کفّار،مهلتی است که خداوند به آنان داده تا پیمانه‌ی آنها به سر آید، نگران نباشید. «فَلاٰ یَغْرُرْکَ»

7- کفّار در تلاشند،غفلت نکنید. «تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ» (مانورهای نظامی، کنفرانس‌های سیاسی،سفرهای دوره‌ای و قراردادهای بین المللی که از سوی سران استکبار برگزار می‌شود،از مصادیق «تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ» است).

8-رهبر جامعه‌ی اسلامی باید از تحرکات کفّار آگاه باشد. «تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ»

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ«5»

پیش از این(کفّار مکّه)نیز قوم نوح و احزابی که بعدشان آمدند (پیامبرانشان را)تکذیب کردند و هر امّتی تصمیم گرفت تا پیامبرش را به عقوبت بگیرد و به وسیله‌ی باطل مجادله کردند تا حقّ را نابود نمایند،پس آنان را(به قهر خود)گرفتم،پس(بنگر که)کیفر من چگونه بوده است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی 12 سوره‌ی«ص»،نام احزاب و اقوامِ پس از حضرت نوح چنین بیان شده است:

«کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ أُولٰئِکَ الْأَحْزٰابُ»

پیام‌ها:

1- آگاهی از مشکلات دیگران،رمز تسلّی و پایداری است. کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ ...

2- تشکّل احزاب و تعدّد آنها نشانه‌ی حقّانیّت نیست. کَذَّبَتْ ... اَلْأَحْزٰابُ

3- برنامه‌ی احزاب مخالف انبیا عبارت است از:

تکذیب. «کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ»

توطئه. «هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ»

تبلیغات سوء. «جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ»

4- زندگی در آغاز تاریخ،قبیله‌ای بوده ولی به تدریج تشکیلاتی شده است. «قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ»

5-مخالفان انبیا گاهی طاغوت‌ها بوده‌اند،«فرعون»گاهی قبایل،«قومهم»و گاهی تشکّل‌ها.«احزاب»

6- خداوند حامی پیامبران است. کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ ... فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ

7- همه‌ی مخالفان،در مبارزه با رهبران آسمانی یک هدف مشترک داشتند. «هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ»

8-مخالفان،به کمتر از قتل رهبر آسمانی «لِیَأْخُذُوهُ» و نابود کردن حقّ، «لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ» قانع نیستند.

9- سر و کار مخالفان با خداست. «فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ» چراغی را که ایزد بر فروزد هر آن کس پف کند ریشش بسوزد

10- کیفرهای الهی،گاهی در دنیا صورت می‌گیرد. «فَأَخَذْتُهُمْ»

وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ«6»

و بدین گونه(که احزاب در دنیا عقوبت شدند)وعده عذاب پروردگارت درباره‌ی کسانی که کفر ورزیدند قطعی شد که آنان اهل دوزخند.

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ«7»

کسانی که عرش(خدا)را حمل می‌کنند وآنان که اطراف آن هستند، پروردگارشان را با سپاس و ستایش تسبیح کرده(و به پاکی یاد می‌کنند) و به او ایمان دارند و برای کسانی که ایمان آورده‌اند(از خداوند)آمرزش می‌خواهند(ومی‌گویند:)پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته است،پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی کرده‌اند بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ حفظ کن.

نکته‌ها:

در آیات قبل خواندیم که مردم در برابر دعوت انبیا دو دسته شدند و لذا گروهی مورد مغفرت قرار می‌گیرند و گروهی با قهر الهی رو به رو هستند.این آیه دعای فرشتگان و حمایت آنان را از گروه اول بیان می‌کند.

عرش چیست؟

در قرآن بیست مرتبه به عرش خدا اشاره شده است.در لغت،«عَرش»،تختِ پایه بلند و «کرسیّ»تخت پایه کوتاه است.وقتی می‌خوانیم: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ» کرسی او هستی را در بر گرفته،پس عرش او چگونه است؟

عرش یا کنایه از مرکز قدرت الهی است و یا مرکز صدور احکام الهی و مراد از«حاملان

عرش»فرشتگانی هستند که تعدادشان هشت نفر معرّفی شده است. «یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمٰانِیَةٌ» ⁽¹⁾

گفتنی است که حقیقت عرش برای ما روشن نیست ولی از مجموع آیات شاید بتوان این مسأله را دریافت که جهان هستی دارای یک مرکز است و خداوند بر آن مرکز احاطه‌ی کامل دارد. «اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ» و اجرای اراده‌ی الهی از طریق فرشتگانی است که در اطراف این مرکز فرماندهی هستند.

امام صادق علیه السلام فرمود:عرش،همان علم است که خداوند پیامبرانش را از آن آگاه کرده است.«العرش هو العلم الذی اطلع الله علیه انبیائه و رسله» ⁽²⁾

در کنار کلمه عرش آیاتی مطرح است که در جمع بندی آنها انسان به مرکز فرماندهی می‌رسد نظیر:

اِسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ

یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ ... لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ ⁽³⁾

«یُدَبِّرُ الْأَمْرَ» ⁽⁴⁾

... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ ⁽⁵⁾

«یَعْلَمُ مٰا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا یَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا یَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا یَعْرُجُ فِیهٰا» ⁽⁶⁾

گردش شب و روز و تدبیر امور و تفصیل آیات و آگاهی از تمام ذرّات هستی و آنچه از آسمان نازل می‌شود و آنچه به آسمان بالا می‌رود،رمز آن است که تمام این امور در عرش الهی واقع می‌شود.

مرحوم علامه طباطبایی می‌فرماید:عرش،حقیقتی از حقایق و امری از امور خارجی و مرکز تدبیر امور جهان است. ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:عرش و کرسی،از بزرگ‌ترین درهای عالم غیب هستند.

«العرش و

الکرسی بابان من اکبر ابواب الغیوب»

مراد از عرش،تخت جسمی نیست،زیرا تخت روی آب بند نمی‌شود. «وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ» ⁽¹⁾بلکه مراد آن است که روزی که هنوز زمین و آسمان نبود و جهان یکسره آب بود، قلمرو فرماندهی خداوند بر آب بود و پس از پیدایش آسمان‌ها و زمین ستاد فرماندهی جهان هستی به آسمان‌ها منتقل شد.

پیام‌ها:

1- قهر خداوند بر کفّار یکی از سنّت‌های الهی است. «کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ»

2- کیفر الهی گزاف نیست بلکه بر اساس عدل و حقّ است. «حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ»

3- مجازات و کیفر مجرمان از شئون ربوبیّت است. «حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ»

4- عامل نابودی گذشتگان کفر بوده است. «حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا»

5-مؤمنان باید به خود بنازند که مقرّبان درگاه الهی همواره به آنان دعا می‌کنند.

«یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ .. وَ یَسْتَغْفِرُونَ»

6- اسلام،فکر انسان را از خوراک و پوشاک و مسکن،به عرش و فرشته و تسبیح و تحمید بالا می‌برد. «یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ - یُسَبِّحُونَ»

7- بی نهایت،تنها خداست،حتّی عرش الهی محدودیّت دارد. «حَوْلَهُ»

8-حمد و تسبیح،بارها در قرآن در کنار هم ذکر شده است و در ذکر رکوع و سجود قرین یکدیگرند. «یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ»

9- آداب دعا این است:ابتدا تسبیح و تحمید، «یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ» سپس تجلیل و توصیف، «وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً» آن گاه دعا. «فَاغْفِرْ»

10- سنگینی مسئولیّت،شما را از تسبیح و تحمید خدا و یاد نیازمندان باز ندارد.

فرشتگان حامل عرش،هم به یاد خدا هستند، «یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ» و هم محتاجان را دعا می‌کنند. «یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا»

11- در دعا سنخیّت لازم است.فرشتگانِ اهل ایمان برای مؤمنان دعا می‌کنند.

یُؤْمِنُونَ ... یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا

12- ایمان،رشته اتصال و ارتباط میان عالم ملک با عالم ملکوت است. «یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا»

13- استغفار کسانی در حقّ دیگران مؤثّر است که خود اهل ایمان باشند. «یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا»

14- میان فرشتگان و انسان رابطه است.(امام سجّاد علیه السلام در صحیفه‌ی سجّادیه به گروه‌هایی از فرشتگان دعا و درود می‌فرستد و)فرشتگان حامل عرش در این آیه به انسان‌ها درود می‌فرستند. «یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا»

15- دعا به دیگران،یک ارزش پسندیده و شناخته شده‌ی قرآنی است. «وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا»

16- کسانی مشمول دعای فرشتگانند که اهل ایمان و عمل باشند. آمَنُوا ... اِتَّبَعُوا

17- توبه به تنهایی کافی نیست،پیروی عملی لازم است. «تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا»

18- راه نجات،در پیروی از راه خداست. «وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ»

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ«8»

پروردگارا! و آنان را با هر کس از پدران و همسران و فرزندانشان که صلاحیّت دارند به باغ‌های اقامتی که به ایشان وعده داده‌ای وارد کن؛همانا تو همان خدای عزیز و حکیمی.

نکته‌ها:

در مورد با هم بودن اعضای یک خانواده که همه بهشتی باشند،در جای دیگر قرآن نیز

می‌خوانیم: «أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ» ⁽¹⁾نسل مؤمن را در بهشت به نیاکانشان ملحق می‌کنیم.

انبیا و فرشتگان دعاهای خود را با «رَبَّنٰا» و «رَبِّ» آغاز می‌کردند:

دعای حضرت آدم: «رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا» ⁽²⁾

دعای حضرت نوح: «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ» ⁽³⁾

دعای حضرت ابراهیم: «رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً» ⁽⁴⁾

دعای حضرت یوسف: «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ» ⁽⁵⁾

دعای حضرت موسی: «رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» ⁽⁶⁾

دعای حضرت سلیمان: «رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ» ⁽⁷⁾

دعای حضرت عیسی: «رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً» ⁽⁸⁾

دعای حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله: «رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ» ⁽⁹⁾

دعای مؤمنان: «رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ» ⁽¹⁰⁾

دعای فرشتگان در این آیه که می‌گویند: «رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ»