تفسیر نور جلد 7

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

سخن ناشر

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که پایان بخش مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که می تواند به نوبه خود راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می‌دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی

هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می‌دهند.البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب پنج عنوان ارائه می گردد:

1.متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ گردیده و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2.ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن، مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3.نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4.پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5.پاورقی،که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی‌گنجد،در پاورقی ذکر شده است.

در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

علاقمندان می‌توانند برای دسترسی به متن مجلّدات تفسیر نور و دیگر کتب حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی با امکان بهره‌گیری از جستجوی لفظی به پایگاه اینترنتی www.Qaraati.ir مراجعه نمایند.

همکاران محترم:

در پایان از زحمات حجج‌اسلام آقایان:

سیّد جواد بهشتی،محمود متوسل،رحمت‌اللّٰه جعفری و حسن دهشیری

که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی‌محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

مقدّمه

«الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیدنا و نبیّنا محمّد و آله الطاهرین»

در دنیای امروز،دشمنان بشریت با پیشرفته‌ترین ابزار،از زمین و آسمان،عقاید و فرهنگ و اخلاق و ایمان ما را مورد تهاجم قرار داده،از هیچ‌گونه توطئه و تحریف و القای شبهه دست برنمی‌دارند.فتنه‌ها مانند ابرهای تاریک سایه افکنده و نیاز انسان به کشتی مطمئن از هر زمان بیشتر شده است.

اگرانسان به راهنما نیاز دارد،کتاب آسمانی امام و راهنماست. ⁽¹⁾

اگر انسان به معلّم و مربّی نیاز دارد،قرآن بهترین هدایت کننده است. ⁽²⁾

اگر جامعه به قانون و عدالت نیاز دارد،قرآن کتاب عدل و قانون است. ⁽³⁾

اگر انسان به منطق و برهان نیاز دارد،چه برهانی از قرآن قوی‌تر؟ ⁽⁴⁾

اگر انسان به تذکّر و موعظه نیاز دارد،قرآن وسیله‌ی تذکر و موعظه است. ⁽⁵⁾

اگر انسان برای امراض روحی همچون:حسد،تکبّر،غرور،حرص،بخل،خودخواهی و ریا دارویی لازم دارد،قرآن بهترین داروی شفابخش است. ⁽⁶⁾

مهم‌ترین مشکل بشر امروز،انواع دلهره‌ها و اضطراب و دغدغه‌هاست و تنها وسیله‌ی آرام‌بخش،یاد خداست و قرآن بهترین یاد اوست. ⁽⁷⁾

اگر انسان به امید نیاز دارد،قرآن سراسر امید است.قرآن می‌فرماید:خداوند یونس را در زیر آب،نوح را در روی آب و یوسف را در قعر چاه و در کنار آب حفظ کرد.

او می‌تواند از یک ضربه‌ی عصا که به رود نیل زده می‌شود.خشکی ظاهر کند و همین عصا در جای دیگر به سنگ بخورد و دوازده چشمه‌ی آب جاری سازد.

او می‌تواند فرعون را در آب و قارون را در خاک غرق و نابود کند؛امّا ابراهیم را در میان آتش سالم نگاه دارد؛شاید به همین جهت باشد که برای تدبّر نکردن در قرآن توبیخی است که برای ندانستن علوم دیگر نیست. ⁽¹⁾

قرآنی که نه تنها در هر سوره و آیه و کلمه‌ی آن بلکه در هر حرف آن نکته‌هاست.

از امام صادق سؤال می‌کنند:چرا شما به هنگام وضو به جای تمام سر،قسمتی از سر را مسح می‌کنید؟ امام می‌فرماید:به خاطر حرف«با»در آیه «وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ». ⁽²⁾

آری،باید در تمام حروف و کلمات قرآن دقّت و نکاتی را استخراج کرد.

هر تفسیری با شیوه‌ای نگاشته شده و می‌شود؛بعضی به نکات ادبی توجه بیشتری کرده‌اند،نظیر تفسیر کشّاف؛بعضی بیشتر توجه خود را در این قرار داده‌اند که به مناسبت هر کلمه انواع احتمالات را طرح کنند؛نظیر تفسیر کبیر فخررازی.بعضی بیشتر به نقل آرای سایر مفسران پرداخته‌اند،نظیر تفسیر قرطبی؛بعضی به مسایل اجتماعی عنایت بیشتری داشته‌اند، نظیر تفسیر فی ظلال و المنار؛بعضی تنها روایاتی را در ذیل هر آیه آورده‌اند،نظیر تفاسیر؛ صافی،برهان،نورالثقلین و کنزالدقائق؛بعضی بیشتر عنایت خود را به کار برده‌اند تا آیات قرآن را به کمک آیات دیگر تفسیرکنند،مانند:تفسیرالمیزان؛بعضی به مسایل طبیعی که در قرآن مطرح شده،توجه خاصی داشته‌اند،مانند:تفسیر طنطاوی و بعضی بیشتر همّت خود را به شرح آیات و طرح مباحث مربوط گذاشته‌اند،مانند:تفسیر نمونه.

اما در این تفسیر،از نقل اقوالی که تنها برای اهل‌فن مفید است و همچنین مناقشات ادبی

که برای عموم فایده‌ای ندارد،دوری شده و در عوض سعی گردیده نکات کاربردی که برای فکر یا عمل مردم در زندگی روزمره مفید است،استخراج گردد.

خوانندگان محترمی که تحصیلات خوبی دارند،اگر در نکات و پیام‌های این تفسیر دقت کنند،شاید مطالب جدیدی به فکرشان برسد که به ذهن نویسنده نیامده است.اگر آن نکات را برای ما ارسال کنند.ضمن تشکر از آنان،در چاپ‌های بعدی با علامت خاص درج می‌نماییم.

آری؛به فرموده حضرت علی،قرآن دریایی است که عمق ندارد:«بحرا لا یدرک قعره» ⁽¹⁾همان‌گونه که آب مایه‌ی حیات است و سرچشمه‌ی همه آب‌ها،آب دریاست:سرچشمه‌ی همه‌ی حقایق نیز وحی الهی است.همان‌گونه که غواصّان به عمق دریا می‌روند و لؤلؤ و مرجان بیرون می‌آورند،دانشمندان نیز با تعمّق در قرآن،مفاهیم بلندی را استخراج می‌کنند.

بدون آشنایی با شنا،پاگذاشتن به دریا خطرناک است،بدون آشنایی با شیوه‌ی برداشت از قرآن نیز ورود در تفسیر قرآن خطرناک است.هرکس به قدر ظرف خود از دریا بهره می‌برد.

هرکس نیز به قدر ظرفیّت خود از دریای بیکران قرآن استفاده می‌کند.

به امید روزی که تفسیر قرآن بیش از سایر دروس در حوزه‌ها مطرح باشد.

به امید روزی که تفسیر قرآن در دانشگاه‌ها جایگاه خاص خود را بازیابد.

به امید روزی که در مساجد و منابر و خطبه‌ها،محوریت قرآن به چشم بخورد.

به امید روزی که تلاوت قرآن تنها جهت افتتاح مراسم نباشد،بلکه مقدمه‌ای برای فهم آن باشد.قرآن می‌فرماید:«هنگام مستی به نماز نزدیک نشوید تا بفهمید چه می‌گویید». ⁽²⁾

آری؛قرائت عبورگاه است،نه توقف‌گاه.

بحمد اللّه در سایه‌ی نظام جمهوری اسلامی،گام‌های خوبی برای قرآن برداشته شده و در حوزه‌های علمیه نیز تفسیر قرآن رشد چشمگیری داشته است؛ولی باید این رشد آن گونه توسعه و تعمیق پیدا کند که اساس عقاید،اخلاق،اقتصاد،سیاست،روابط فردی،اجتماعی، خانوادگی و سایر امور زندگی ما باشد و تنها به چاپ نفیس و جلد زیبا و کاشی‌کاری و بوسیدن و استخاره‌کردن و سوگند یادکردن و به سرگرفتن قرآن در شب‌های قدر و هنگام سفر اکتفا نکنیم.محسن قرائتی

شهریور 82

نام سیمای سوره‌ی قصص

اشاره

این سوره هشتاد و هشت آیه دارد و قبل از هجرت،در مکّه نازل شده است.

به مناسبت ورود کلمه«قصص»در آیه‌ی 25،این سوره نیز«قَصص»نام گزفته است که به معنای«بیان سرگذشت»می‌باشد.

آیات 3 تا 46 این سوره بطور مفصّل به ماجرای حضرت موسی وفرعون وآیات انتهایی آن نیز به داستان قارون می‌پردازد و به سرنوشت صابران نیکوکار و فاسدان گناهکار اشاره می‌فرماید.

اگر چه در سی و چهار سوره از سوره‌های قرآن کریم به نحوی از ماجرای حضرت موسی و فرعون سخن رفته ولی تنها در این سوره است که به تمام زوایای زندگی آن حضرت از تولّد،کودکی،جوانی تا ازدواج،نبوّت و دعوت به یکتاپرستی توجّه شده است. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان.

طسم«1» تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ«2»

طا،سین،میم.اینها آیات کتاب روشنگر است.

نَتْلُوا عَلَیْکَ مِنْ نَبَإِ مُوسیٰ وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ«3»

ما بخشی از سرگذشت موسی و فرعون را برای(آگاهی)گروهی که ایمان می‌آورند،به درستی بر تو می‌خوانیم.

پیام‌ها:

1- قرآن،معجزه‌ی ابدی اسلام،از همین حروف الفبای عربی تشکیل شده است، اگر آن‌را کلام بشر می‌دانید شما نیز مثل آن را بیاورید. «طسم ، تِلْکَ آیٰاتُ»

2- قرآن،کتابِ روشن،شفّاف و همه فهم است. «الْکِتٰابِ الْمُبِینِ»

3- بیان سرگذشت پیشینیان،نشانه‌ی قانونمند بودن سنّت‌های الهی در تاریخ است.اگر تاریخ،حساب و کتاب و قانون نداشت،ما نمی‌توانستیم از آن برای زندگی امروز خود استفاده کنیم. نَتْلُوا ... مِنْ نَبَإِ مُوسیٰ ... لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

4- در نقل تاریخ،به فرازهای مهمّ و عبرت‌آموز توجّه کنیم.( «نَبَإِ» به خبر مهم گفته می‌شود)

5-مبارزه پیامبران با طاغوت‌ها و ستمگران،الگوی مؤمنان است. نَبَإِ مُوسیٰ وَ فِرْعَوْنَ ... لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

6- داستان‌های قرآن،خُرافه،خیالی و گزافه نیست. «نَبَإِ مُوسیٰ وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ»

7- هدفِ قرآن از بیان داستان،هدایت مؤمنان است. «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»

8-اوّلین شرط هدایت،قابلیّت است. «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»

إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاٰ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهٰا شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طٰائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنٰاءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ«4»

همانا فرعون در سرزمین(مصر)سرکشی کرده و مردم آنجا را فرقه فرقه نموده است،گروهی از آنان را به زبونی و ناتوانی کشانده، پسرانشان را سر می‌برد و زنانشان را(برای کنیزی)زنده نگه می‌دارد.

به راستی که او از تبهکاران است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«شیع»جمع«شیعة»،در اصل به معنای دنباله‌روی و تبعیّت است ولی از آنجا که در یک گروه،معمولاً بعضی از بعضی دیگر پیروی می‌کنند،به معنای گروه نیز می‌آید.

کلمه‌ی«نساء»به معنای زنان است،ولی شاید در این آیه مراد دختران باشند،زیرا در برابر پسران قرار گرفته‌اند.

کلمه‌ی «فِرْعَوْنَ» نام شخص نیست،بلکه عنوان پادشاهان مصر بوده است.چنانکه «کسریٰ»عنوان پادشاهان ایران و«قیصر»عنوانِ پادشاهان روم بوده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- شناخت اوضاع و احوال جوامع در هنگام ظهور و بعثت پیامبران،امری لازم است. إِنَّ فِرْعَوْنَ ...

2- در شناخت نظام‌ها،اشخاص مهم نیستند،بلکه عملکردها اهمیّت دارند. «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاٰ فِی الْأَرْضِ» (نام«فرعون»به‌خاطر عملکرد استکباری ومتجاوزانه اوست)

3- تکبّر و گردنکشی،زمینه‌ی فساد و گناه است. عَلاٰ فِی الْأَرْضِ ... یَسْتَضْعِفُ ...

یُذَبِّحُ ...

4- تفرقه اندازی،بارزترین اهرم سلطه مستکبران بر مردم است. «جَعَلَ أَهْلَهٰا شِیَعاً» (تا وقتی مردم اتّحاد و همبستگی داشته باشند،طاغوت‌ها قدرتی ندارند و نمی‌توانند کاری از پیش ببرند.)

5-تفرقه،مقدّمه‌ی ذلّت‌پذیری است.ابتدا مردم گروه‌گروه و متفرّق می‌شوند سپس به استضعاف کشیده می‌شوند. «شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ»

6- اعمال خلاف کارگزاران،به پای حاکم نیز حساب می‌شود.در این آیات تمام جنایات یاران فرعون،به شخص او نیز نسبت داده شد. «جَعَلَ ، یَسْتَضْعِفُ ، یُذَبِّحُ»

7- خداوند،مسأله تفرقه افکنی را قبل از قتل و کشتار ذکر فرموده است.شاید به خاطر آن که تفرقه زمینه‌ی کشتن و یا مهم‌تر از کشتن است. شِیَعاً ... یُذَبِّحُ

8-سیاست‌گذار و دستوردهنده نیز عامل و فاعل جرم شناخته می‌شود. إِنَّ فِرْعَوْنَ ... یَسْتَضْعِفُ ، یُذَبِّحُ ، یَسْتَحْیِی

9- تفرقه افکنان مفسدند. «کٰانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ»

آری هر جامعه که حاکمش متکبّر،مردمش متفرّق،نیروهای فعّالش مورد تهدید و منافعش در کام طبقه مرفّه باشد،جامعه‌ای فرعونی و طاغوتی است.

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ«5»

و ما اراده کرده‌ایم بر کسانی که در زمین به ضعف و زبونی کشیده شدند،منّت گذاریم و آنان را پیشوایان و وارثان(روی زمین)قرار دهیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«منت»در این‌جا به معنای نعمت بزرگ و با ارزش است،نه منّت زبانی که بازگو کردن نعمت به قصد تحقیر دیگران باشد و مسلّماً کار زشت و ناپسندی است.

شکّی نیست که هرگاه اراده‌ی الهی بر تحقّق امری تعلّق گیرد،آن مسئله قطعاً عملی خواهد شد و هیچ مانعی نمی‌تواند سدّ راه آن گردد،قرآن می‌فرماید: «إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» ⁽¹⁾همانا فرمان اوست که هرگاه چیزی را اراده کند که باشد،پس آن چیز خواهد بود و محقّق خواهد شد.

با این‌که همه نعمت‌ها از جانب خداوند است وبندگان در هر نعمتی رهین منّت او هستند، لیکن او در خصوص چند نعمت،تعبیر به منّت فرموده که طبعاً از اهمیّت بالای آنها حکایت دارد،از جمله:

الف:نعمت اسلام. «کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ» ⁽²⁾

ب:نعمت نبوّت. «لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً» ⁽³⁾

ج:نعمت هدایت. «بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ» ⁽⁴⁾

د:نعمت حاکمیّت مؤمنان. وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ ...

در روایات بسیار،حضرت مهدی علیه السلام وحکومت آن بزرگوار در آخرالزمان مصداق اتمّ این آیه معرّفی شده است. ⁽⁵⁾

مسئله حاکمیّت مستضعفان بر زمین،با عبارات و بیان‌های مختلفی در قرآن آمده است:

الف: «وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ» ⁽⁶⁾خداوند به کسانی که ایمان آورده و کار شایسته انجام داده‌اند،وعده‌ی خلافت در زمین‌را داده است.

ب: وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا ... ثُمَّ جَعَلْنٰاکُمْ خَلاٰئِفَ فِی الْأَرْضِ ⁽⁷⁾بعد از آنکه اقوام ستمگر پیشین را هلاک کردیم...شما را جانشینان زمین قرار دادیم.

ج: «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ» ⁽⁸⁾بندگان صالح،وارث زمین می‌شوند.

د: «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا» ⁽⁹⁾ما مستضعفان را وارث شرق و غرب زمین گرداندیم.

ه‍: «لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ. وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ» ⁽¹⁾ما ستمگران را نابود وبعد از آن شما را ساکن زمین می‌گردانیم.

مراد از مستضعفان در این آیه،با توجّه به مجهول بودن فعل «اسْتُضْعِفُوا» ،کسانی هستند که خود در این امر نقش نداشته و استکبار آنها را به استضعاف کشیده باشد.

پیام‌ها:

1- حکومت جهانی مستضعفان و حمایت از مظلومان تاریخ،اراده وخواست الهی است. «نُرِیدُ»

2- در حکومت خودکامه طاغوتی،نیروهای کارآمد به ضعف کشانده می‌شوند.

«اسْتُضْعِفُوا»

3- آینده از آنِ مستضعفان است. نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً ...

4- امامت،همچون بعثت،نعمت ویژه‌ای است که خداوند بر مردم منّت می‌نهد.

در مورد بعثت پیامبر می‌فرماید: «لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً» ⁽²⁾در این‌جا می‌فرماید: نَمُنَّ ... نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ«6»

وبه آنان(مستضعفان)در زمین،قدرت وتمکّن بخشیم،و از ناحیه آنان به فرعون و(وزیرش)هامان و سپاهیانشان آنچه را که از آن بیمناک بودند نشان دهیم.

پیام‌ها:

1- مستضعفان مأیوس نشوند که خداوند به آنان نیز قدرت می‌دهد. «وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ»

2- اگر چه کیفر اصلی طاغوت‌ها در جهان دیگر است،ولی در دنیا نیز از قهر الهی در امان نخواهند بود. نُرِیَ ... مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ

3- خداوند،کافران را به دست مؤمنان،ذلیل و خوار می‌گرداند. نُرِیَ ... مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ

4- دشمن هر قدر بزرگ باشد،از مؤمنان هراس و وحشت دارد. «مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ»

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ«7»

و ما به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر بده،پس هرگاه(از فرعونیان)براو بیمناک شدی،او را(در جعبه‌ای گذاشته و)به‌دریا بیفکن و (از این فرمان)مترس و(از دوریش)غمگین مباش،(زیرا)ما او را به تو بازمی‌گردانیم و او را از پیامبران قرار می‌دهیم.

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ«8»

پس(مادر موسی چنان کرد،چیزی نگذشت که)فرعونیان،او را(دیده و از آب)برگرفتند تا سرانجام،دشمن و مایه اندوهشان گردد.همانا فرعون و هامان و سپاهیانشان خطاکار بودند.

نکته‌ها:

به فرعون گفته شده بود که امسال کودکی به دنیا می‌آید که اگر بزرگ شود تو را سرنگون می‌کند.او دستور داد تمام نوزادانی را که به دنیا می‌آیند بکشند؛امّا همین که موسی به دنیا آمد،خداوند به مادرش الهام کرد که او را شیر دهد،آنگاه در صندوقی گذارده و به دریا اندازد.

در این آیه نسبت به مادر حضرت موسی،دو امر،دو نهی و دو بشارت آمده است:دو امر:

«أَرْضِعِیهِ - أَلْقٰاهُ» ،دو نهی: «لاٰ تَخٰافِی - لاٰ تَحْزَنِی» ،دو بشارت: «رَادُّوهُ - جٰاعِلُوهُ»

کلمه«خوف»،در مورد احتمال خطر و کلمه«حزن»در مورد نگرانی قطعی بکار می‌رود. ⁽¹⁾

مراد از دریا در این آیه،رود عظیم نیل در کشور مصر است که به جهت بزرگی و عظمت، دریا خوانده شده و کاخ فرعون در ساحل آن بنا شده بود.

وقتی خداوند بخواهد،دشمن انسان نیز مأمن و ملجأ او می‌شود. «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ» (عدو شود سبب خیر،گر خدا خواهد.) گر نگهدار من آن است که من می‌دانم شیشه را در بغل سنگ نگه می‌دارد.

پیام‌ها:

1- در اضطراب‌ها و بن‌بست‌ها،خداوند بهترین هادی و حامی مؤمنان است. «أَوْحَیْنٰا»

2- زن نیز می‌تواند مورد الهام الهی قرار گیرد. «أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ»

3- نزول امدادهای غیبی با بهره‌گیری از امکانات مادّی منافاتی ندارد.شیردادن و در صندوق گذاردن،منافاتی با توکّل ندارد. «أَرْضِعِیهِ»

4- در هیچ شرایطی نباید شیر مادر را از فرزند دریغ داشت. «أَرْضِعِیهِ»

5-در دستورهای الهی اسراری نهفته است که شاید در نظر ابتدایی،معقول نیاید.

«فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ»

6- در راه اجرای فرامین الهی،نه از چیزی بترسیم و نه نسبت به مسئله‌ای نگران باشیم. «لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی» (مادر موسی دو نگرانی داشت:یکی ترس از کشته شدن فرزند و دیگری غم فراق او،که خداوند هر دو را همان گونه که در آیات بعد خواهیم خواند به نحو احسن جبران فرمود.)

7- آنچه در راه خداوند داده شود،به بهترین وجه باز می‌گردد. «أَلْقٰاهُ - رَادُّوهُ ، جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ» (مادر موسی به فرمان خداوند فرزندش را رها کرد،خداوند هم او را برگرداند و هم به مقام نبوّت رساند.)8-خداوند،اخباری از غیب را در اختیار افرادی که بخواهد قرار می‌دهد.

«جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ»

9- فرعون واسطه نجات موسی از دریا شد،وسرانجام به دست او در همان دریا غرق گردید. «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً» (آری،خدا می‌تواند نوزاد بی‌دست وپا را در دریا حفظ کند،ولی انسان صاحب دست وپا را غرق سازد)

10- خواست انسان در مقابل اراده‌ی الهی بی اثر است. «لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً»

فرعون گمان کرد که هدیه‌ای برای او رسیده است؛امّا خداوند اراده فرموده بود که دشمنش را در دامان او بپروراند.

11- فرعون و وزیر و لشکریانش طرح دادند و عمل کردند،ولی تدبیر خداوند همه‌ی آنها را خنثیٰ کرد. «کٰانُوا خٰاطِئِینَ»

12- طرّاح،مشاور،آمر ومباشر،همگی به نوعی در جرم شریکند. «کٰانُوا خٰاطِئِینَ»

وَ قٰالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ لاٰ تَقْتُلُوهُ عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ«9»

و(چون)همسر فرعون(احساس کرد که آنان قصد کشتن کودک را دارند خطاب به فرعون)گفت:او را نکشید(که او)روشنی چشم من و توست.

شاید به ما سودی برساند یا او را به فرزندی بگیریم،ولی آنها نمی‌فهمیدند(که چه کسی را در آغوش خویش می‌پرورانند).

نکته‌ها:

در زندگی حضرت موسی،چند زن،نقش محوری و اساسی داشته‌اند:مادر موسی،خواهر موسی،زن فرعون و همسر موسی،در این آیه نقش زن فرعون در جلوگیری از قتل او بیان شده است.

پیام‌ها:

1- زنان،در امور اجتماعی دارای نقشی مؤثّرند. «قٰالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ»

(زن فرعون،رأی فرعون را تغییر داد و شوکت،سلطنت وثروت فرعون هیچ یک مانع او نشد)

2- با طرح پیشنهادات صحیح و سریع،از القای طرح‌های انحرافی جلوگیری کنیم.قبل از آنکه فرعون تصمیم خود را ابراز کند،همسرش راه درست برخورد با مسئله را القا نمود. «قٰالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ لاٰ تَقْتُلُوهُ»

3- در بیان پیشنهادات از کلمات عاطفی ودلنشین استفاده کنیم. «قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ»

4- دل‌های همه به دست خداست.او می‌تواند سخت‌ترین دل‌ها همچون دل فرعون را نیز نرم سازد. «قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ»

5-در برخورد با منکرات،ابتدا از راه عاطفه وارد شویم و سپس به امر و نهی بپردازیم. «قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ لاٰ تَقْتُلُوهُ»

6- از نهی از منکر زبانی،غفلت نورزیم که بسیار کارساز است. «لاٰ تَقْتُلُوهُ» (زن فرعون با گفتن «لاٰ تَقْتُلُوهُ» از کشته شدن موسی جلوگیری کرد،چنانکه یکی از برادران یوسف با گفتن «لاٰ تَقْتُلُوا یُوسُفَ» از کشته شدن یوسف جلوگیری کرد.)

7- طاغوت‌ها از ابتدایی‌ترین عواطف انسانی نیز بی‌بهره‌اند و نیاز به تذکّر دارند.

«لاٰ تَقْتُلُوهُ»

8-فوائد امر ونهی را بگوییم تا مردم آسان‌تر بپذیرند. «لاٰ تَقْتُلُوهُ عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا»

9- در نظام طاغوتی،ملاک وضع یا لغو قوانین،هوس‌ها و منافع شخصی طاغوت‌هاست.(قانون قتلِ عام نوزادانِ پسر،بر اساس منافع شخصی فرعون وضع شد و باز بر پایه‌ی امید به منافع آینده در مورد نوزاد آب آورده (حضرت موسی)همین قانون لغو گردید.) «لاٰ تَقْتُلُوهُ عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا»

10- برخی انسان‌ها در ظاهر بسیار بلند پروازند،ولی درباطن اسیر نیازهای درونی خویش هستند.فرعون که ادّعا می‌کرد: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ» سرانجام می‌پذیرد که ممکن است یک نوزاد آب آورده برای او سودمند واقع شود.

«عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا»

11- فرعون از فرزند پسر محروم بود.لذا با پذیرش نوزاد از آب آورده،به حقارت و عجز خود بیشتر پی برد. «نَتَّخِذَهُ وَلَداً»

12- گاه ایجاد علاقه و محبّت میان افراد بر اساس یک خط غیبی است که خود طرفین نیز از آن غافلند. «وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ»

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً إِنْ کٰادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ«10»

ودل مادر موسی(از هر چیز،جز فکر فرزند)تهی شد(و)اگر قلب او را استوار نساخته بودیم تا از ایمان آورندگان(به وعده‌ی ما باقی)بماند، همانا نزدیک بود که(به واسطه جزع وفزع)آن(راز)را افشا کند.

وَ قٰالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ«11»

و(مادر موسی)به‌خواهر او گفت:(صندوق حامل موسی را)دنبال کن پس او از دور وی را زیر نظر داشت،در حالی که(دشمنان)متوجّه نبودند(که آنکه او را تعقیب می‌کند خواهر موسی است و از این تعقیب،چه هدفی دارد).

نکته‌ها:

تفسیر المیزان،آیه‌ی «وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً» را با توجّه به سیاق و ظاهر آیات قبل و بعد،چنین معنا نموده‌اند:دلِ مادر موسی به واسطه‌ی وحی الهی آرام گرفت و دیگر خوف و ترسی نداشت و اگر آن وعده‌ی الهی نبود،مادر موسی به سبب شدّت اضطراب،آن راز را افشا می‌کرد.

مادر موسی بعد از آنکه فرزندش را در صندوقی گذارده و در دریا انداخت،به خواهر موسی مأموریّت داد تا مخفیانه این جریان را پیگیری کند.او نیز به دور از چشم مأموران حکومتی، صندوق را دنبال کرد تا این‌که از دریا نجات یافت و در دامان همسر فرعون قرار گرفت.او همچنان موسی را زیر نظر داشت تا این‌که متوجّه شد درباریان فرعون به دنبال دایگانی

برای شیردادن به کودک هستند؛امّا موسی هیچ سینه‌ای را نمی‌پذیرد،سرانجام خواهر موسی با طرح پیشنهاد دایگی مادرش و پذیرش دربار،مأموریّتش خاتمه یافت.

پیام‌ها:

1- افشای اسرار از نشانه‌های سستی و ضعف ایمان است. «لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا»

2- آرامش دل‌ها به دست خداست. «رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا»

3- از نشانه‌های ایمان،آرامش خاطر ودل آرام است. رَبَطْنٰا ... لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

4- آنچه در نظر الهی مهمّ است،ایمان است و زن و مرد تفاوتی ندارند. «لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» در صورتی که باید می‌فرمود: «مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ»

5-زنان ودختران نیز باید از تدبیرهای لازم در مسائل اجتماعی برخوردار باشند.

«قٰالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ»

6- در امور حساسیّت برانگیز،کارها را به دیگران واگذار کنیم. «لِأُخْتِهِ» در ماجرای موسی علیه السلام حساسیّت بر روی مادر بیشتر بود و امکان داشت که مطلب افشا گردد.

7- توکّل به خدا به معنای بی‌تفاوتی در مسائل نیست.با این‌که مادر موسی زن باایمانی بود،ولی باز هم دخترش را برای تعقیب ماجرا فرستاد. «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ، قٰالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ»

8-در برخورد با نظام‌های طاغوتی و خفقان‌آور،تعقیب ومراقبت امری ضروری است. «قُصِّیهِ»

9- برای حفظ اسرار،عادّی‌سازی در رفتار یک امر لازم است. «عَنْ جُنُبٍ» (خواهرموسی از دور صندوق برادر را زیر نظر داشت،تا این مراقبت بسیار عادّی باشد وسبب حساسیّت وتحریک دشمن نشود.)

10- مؤمن،مأموریّت خود را به دور از توجّه دشمن به انجام می‌رساند. «وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ»

وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ«12»

و ما(به دهان گرفتن سینه‌ی)زنان شیرده را از پیش بر او ممنوع کردیم، پس(خواهر موسی که مأموران را در جستجوی دایه دید)گفت:آیا می‌خواهید شما را بر خانواده‌ای راهنمایی کنم که سرپرستی او را برای شما بپذیرند و برای او خیرخواه باشند؟

نکته‌ها:

«مراضع»جمع«مرضع»،یعنی زنان شیرده و دایه.

پیام‌ها:

1- اگر خداوند نخواهد،تشکیلات عریض و طویلی همچون دستگاه فرعون نیز از تأمین غذای یک کودک عاجز می‌ماند. «حَرَّمْنٰا»

2- ابتدایی‌ترین کارها مثل مکیدن نوزاد نیز با اراده‌ی الهی است و اگر او نخواهد، اتّفاق نخواهد افتاد. «حَرَّمْنٰا»

3- رضاع و سپردن نوزاد به دایه برای شیردادن،سابقه‌ای تاریخی و طولانی دارد.

«الْمَرٰاضِعَ»

4- وقتی سر انسان متکبّر به سنگ خورد،راهنمایی و پیشنهاد دیگران،حتّی یک فرد ناشناس را نیز به راحتی می‌پذیرد. «فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ»

5-پیشنهادات خود را در رابطه با چیزی که حساسیّت برانگیز است،به طور عادّی مطرح کنیم. «هَلْ أَدُلُّکُمْ»

6- در برابر دشمن باید زیرک بود.(خواهر موسی،نامی از مادر به میان نیاورد و نگفت:«علی امه»،بلکه آن را به صورت ناشناس ذکر کرد.) «عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ»

7- نیازمندی‌های نوزاد،منحصر در غذا نیست،بلکه او به خانواده و کانون محبّت نیز احتیاج دارد؛لذا خواهر موسی سخن از سرپرستی همه‌جانبه کرد،نه تنها

تغذیه. «یَکْفُلُونَهُ»

8-پیش نهادهای خود را به گونه‌ای مطرح کنیم که مخاطب،آن را به نفع خود بداند. «یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ»

9- کفالتی ارزشمند است که با خیرخواهی و محبّت همراه باشد. «یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ»

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ«13»

پس ما(این‌گونه)او را به مادرش باز گردانیدیم تا روشنی چشم او باشد و غم نخورد و بداند که همانا وعده الهی حقّ است،ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

نکته‌ها:

گاهی اوقات عناوین برای انسان،مزاحم و مانعند.مثلاً در این ماجرا مادر موسی پذیرفت که به عنوان دایه فرزندش را شیر دهد؛زیرا عنوان مادر،سبب قتل فرزند وآزار مادر می‌شد.

پیام‌ها:

1- وعده‌های الهی تخلّف ندارد.در آیه‌ی هفتم خداوند وعده داد که نوزاد را به مادر برگرداند و در این آیه می‌خوانیم که او را برگرداند. «إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ - فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ»

2- نوزاد،نور چشم مادر است. «کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا»

3- برای اهل حقّ،اهداف مهم است،نه عناوین. «فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ» سرانجام،فرزند به آغوش مادر بازگشت گرچه این بار،مادر به عنوان دایه استخدام شد؛ولی عنوان مهم نیست،برگشتن نوزاد مهم است.

4- مادر به واسطه‌ی ارتباط عمیق با فرزند،بیشترین نقش را در زندگی او دارد.

«إِلیٰ أُمِّهِ» (در این‌جا نامی از پدر موسی به میان نیامده است.)

5-عاقبت،سختی‌ها بسر آمده و فراق به وصال خواهد انجامید. «فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا» (پس از مدّت‌ها نگرانی و غم،سرانجام خداوند،موسی را به مادر بازگرداند. «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً»)

6- اگر خداوند بخواهد،یک فرد،مایه‌ی امید و نور چشم دو گروه مخالف (خاندان فرعون و خاندان موسی)می‌شود. «قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ - تَقَرَّ عَیْنُهٰا»

7- انبساط و شادی،حزن و اندوه،در بینایی انسان تأثیر دارد. «تَقَرَّ عَیْنُهٰا» چنانکه در آیه‌ی 84 سوره‌ی یوسف،می‌خوانیم:دوری حضرت یوسف،باعث نابینایی حضرت یعقوب گردید. «وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ»

8-ایمان به خداوند دارای مراحل و درجاتی است.مادر موسی بانویی مؤمنه بود، «رَبَطْنٰا عَلیٰ قَلْبِهٰا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» امّا یک مؤمن نیز باید به مرحله‌ی یقین و علم عمیق برسد. «لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ»

9- فلسفه و دلیل بعضی حوادث،درک حقّانیّت وعده‌های الهی است. «لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ»

10- اکثر مردم ظاهربین هستند و درکی از اسرار حکیمانه ونقشه‌های مدبّرانه‌ی خداوند ندارند. «أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ»

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ«14»

چون موسی نیرومند شد و کامل گردید،به او حکمت و دانش عطا کردیم و ما این‌گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم.

نکته‌ها:

«أشد»از«شدت»،به معنی نیرومند شدن و «اسْتَویٰ» از«استواء»به معنای کمال خلقت واعتدال آن است.

عبارت «حُکْماً وَ عِلْماً» سه مرتبه در قرآن مجید آمده که در همه موارد،حُکم بر علم مقدّم

شده است.«حکم»به معنای فهم درست و قدرت بر داوری صحیح و«علم»به معنای داشتن آگاهی و اطلاعات است.

پیام‌ها:

1- اوّلین شرط پذیرش مسئولیّت،بلوغ جسمانی است. «وَ لَمّٰا بَلَغَ»

2- بلوغ واقعی،تنها به رشد جسمی و نیروی جنسی نیست،بلکه به کمال فکر و عقل نیز وابسته است. «وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ»

3- وعده‌های الهی،تخلّف‌ناپذیر است. جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ - وَ لَمّٰا بَلَغَ ... آتَیْنٰاهُ

4- نزول الطاف الهی،شرایط مناسب می‌خواهد. وَ لَمّٰا بَلَغَ ... آتَیْنٰاهُ

5-حکمت بر علم مقدّم است. «حُکْماً وَ عِلْماً»

6- لطف به نیکوکاران،سنّت الهی است. «وَ کَذٰلِکَ»

7- پاداش نیکوکاران،منحصر به آخرت نیست. «وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» (بهره‌مند شدن موسی علیه السلام از حکمت ودانش،پاداش الهی در برابر احسان اوست.)

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسیٰ فَقَضیٰ عَلَیْهِ قٰالَ هٰذٰا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ«15»

وموسی وارد شهر شد،در حالی که مردم(از ورودش)بی‌خبر بودند،پس در آنجا به دو مرد برخورد که با یکدیگر نزاع می‌کردند،این یکی از طرفدارانش و آن (دیگری)از دشمنانش بود.پس آن که از پیروان موسی بود،از او در برابر دشمنش یاری خواست.پس موسی(به حمایت از دوست خود)مُشتی بر او زد که کار او را ساخت(و با همان مشت کشته شد)،موسی(از این پیشامد تکانی خورد و)گفت:این از کار شیطان بود،همانا او دشمن گمراه کننده‌ی آشکاری است.

نکته‌ها:

ظاهراً حضرت موسی قبل از نبوّتش،بیرون از شهر زندگی می‌کرده است و این یا به خاطر حرکات انقلابی او بوده که در آنجا بسر می‌برده و یا به خاطر این‌که کاخ فرعون که موسی علیه السلام در آن زندگی می‌کرده،خارج از شهر قرار داشته است.

سؤال: اگر پیامبران خدا معصومند،پس مشت‌زدن و آدم کشتن موسی علیه السلام چه توجیهی دارد و چگونه تفسیر می‌شود؟

پاسخ: کلمه‌ی «هٰذٰا» در جمله‌ی «هٰذٰا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ» به نزاع و ستیز آن دو مرد اشاره دارد نه به عمل حضرت موسی،یعنی ایجاد این درگیری کار شیطان است.

حضرت موسی قصد کشتن آن مرد را نداشت و فقط به خاطر دفاع از یک مؤمنی دست به این کار زد.از این روی خداوند از قتل او انتقاد نکرده و در جای دیگر می‌فرماید: «وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ» ⁽¹⁾تو یکی از فرعونیان را به قتل رساندی ودچار غم واندوه شدی و ما تورا از غم نجات دادیم.

پیام‌ها:

1- مصلحان جامعه باید گاهی به صورت ناشناس و غیر رسمی،بدون نام و عنوان در میان مردم حاضر شوند. «دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا»

2- حضرت موسی قبل از نبوّت نیز دارای یار و پیرو بود. «مِنْ شِیعَتِهِ»

3- گرچه موسی بزرگ شده‌ی کاخ فرعون بود،ولی مردم مستضعف به خاطر تفکّر ومنش،او را حامی و رهبر خود می‌دانستند. «فَاسْتَغٰاثَهُ»

4- دفاع و حمایت از مظلومان،شیوه‌ی اولیای الهی است. «فَوَکَزَهُ مُوسیٰ»

5-انبیا،افرادی با غیرت،جوانمرد،مظلوم‌نواز وظلم ستیز بوده‌اند. فَاسْتَغٰاثَهُ ...

فَوَکَزَهُ مُوسیٰ

6- مردان خدا در صورت لزوم بادشمن درگیر می‌شدند و از زور بازو بهره

می‌بردند. «فَوَکَزَهُ مُوسیٰ»

قٰالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ«16»

(موسی)گفت:پروردگارا! همانا من به خویشتن ستم کرده‌ام،پس مراببخش،پس (خداوند)او را آمرزید به درستی که او آمرزنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

سؤال: جمله‌ی «ظَلَمْتُ نَفْسِی» به خودم ظلم کردم،از زبان کسی که به پیامبری می‌رسد چه معنایی دارد؟

پاسخ: مراد از ظلم به خود در اینجا،گرفتار شدن به آثار اجتماعی قتل غیر عمد است،نه گناه، تا با مقام عصمت منافات داشته باشد.زیرا خداوند،موسی را مخلَص می‌داند؛ «إِنَّهُ کٰانَ مُخْلَصاً» ⁽¹⁾و کسی که به این درجه نائل گردید دیگر گناه نمی‌کند،زیرا شیطان اقرار کرده که قدرت نفوذ در مخلصین را ندارد. «فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ. إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- در دعا،خداوند را با کلمه مبارکه‌ی «رَبِّ» بخوانیم. «قٰالَ رَبِّ»

2- هر چند کار خلاف،عمدی نباشد ولی نباید از آثار طبیعی و وضعی آن غافل بود. «ظَلَمْتُ نَفْسِی» (حضرت موسی به قصد نجات یک مؤمن وارد صحنه شد و ناخواسته مرتکب قتل گردید و در واقع گناهکار به حساب نمی‌آمد؛امّا این عمل،کار او را دشوار کرد و این یک آفت بود.)

3- افراد صالح حتّی در برابر کجی‌های غیر عمدی نیز بلافاصله استغفار می‌کنند و از تبعات آن دوری می‌گزینند. «فَاغْفِرْ لِی»

(حضرت موسی با استغفار خود چند چیز را از خداوند درخواست کرد،هم محو آثار اجتماعی کار خود را،هم برطرف شدن نگرانی از آینده را و هم دفع

توطئه‌های انتقام جویانه‌ی فرعونیان را.)

4- دعای انبیا مستجاب است. «فَغَفَرَ لَهُ»

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ«17»

(سپس موسی)گفت:پروردگارا! به خاطر(قدرت و)نعمتی که بر من ارزانی داشتی،پس هرگز پشتیبان تبهکاران نخواهم بود.

نکته‌ها:

شاید مراد از نعمت در جمله‌ی «أَنْعَمْتَ عَلَیَّ» ،غفران و بخشش الهی باشد.

پیام‌ها:

1- قدرت جسمی،از نعمت‌های الهی است. «بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ» (موسی قدرتی داشت که با یک مشت توانست کافری را از پا در آورد.)

2- شکر نعمت‌های الهی،دوری از ستم به دیگران است. «بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ» شکرانه‌ی بازوی توانا بگرفتن دست ناتوان است

3- همکاری با گنهکاران نیز گناه است. «فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ»

(به گفته‌ی روایات،راضی بودن به گناه دیگران هم گناه بحساب می‌آید.)

فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ قٰالَ لَهُ مُوسیٰ إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ«18»

(ولی از آن پس،موسی به سبب این قتل)در شهر نگران و ترسان گردید(و هر لحظه انتظار حادثه‌ای را می‌کشید)پس ناگهان(مشاهده کرد)همان کسی که دیروز از او یاری طلبیده بود،با فریاد از او کمک می‌خواهد!، موسی به او گفت:بدرستی که تو در گمراهی آشکاری هستی!.

پیام‌ها:

1- هر ترسی مذموم نیست،ترس از نرسیدن به اهداف خود و یا دستیابی دشمن به آرزوهایش،ترس پسندیده است. «خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ»

2- از بازتاب کارها و تصمیمات خود مراقبت کنیم. «یَتَرَقَّبُ»

3- با وجود آنکه موسی در کاخ فرعون زندگی می‌کرد،ولی با مردم رابطه داشت و در میان آنان به شخصی مصلح شهرت‌یافته بود. «یَسْتَصْرِخُهُ»

4- اگر در جایی وظیفه تقیّه است و باید به خاطر مصالحی اهداف مکتوم بماند، نباید هر روز دست به تحرّک و آشوبی زد و عدم رعایت این موضوع،گناه محسوب می‌شود. «إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ»

5-خودی‌های بی‌توجّه را باید توبیخ کرد و نباید به خاطر حزب و گروه،خلاف آنان را نادیده گرفت. «إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ»

فَلَمّٰا أَنْ أَرٰادَ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُمٰا قٰالَ یٰا مُوسیٰ أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمٰا قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ جَبّٰاراً فِی الْأَرْضِ وَ مٰا تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ«19»

پس چون(موسی)خواست به آن کسی که دشمن هر دوی آنها بود حمله کند(و با او درگیر شود،او)گفت:ای موسی! آیا تصمیم گرفته‌ای که مرا (هم)به قتل برسانی،همان‌گونه که دیروز(نیز)انسانی را کُشتی؟! تو جز زورگویی در روی زمین هدفی نداری و نمی‌خواهی که از مصلحان باشی.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«بطش»به معنای خشم همراه با شدّت و قدرت است.

پیام‌ها:

1- انتقاد از خلاف دوستان،نباید سبب رها کردن و حمایت نکردن از حقّ آنان

شود.(با این‌که حضرت موسی در آیه‌ی قبل با جمله‌ی «إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ» از یار خود انتقاد کرد؛ولی باز هم تصمیم به حمایت از او گرفت) «أَرٰادَ أَنْ یَبْطِشَ»

2- در همه‌جا موعظه کارساز و کافی نیست،گاهی زور و قدرت لازم است. «أَرٰادَ أَنْ یَبْطِشَ»

(«وقار»به معنای وارفتگی و بی‌حالی نیست،حضرت موسی دو روز پی در پی درگیری خیابانی داشت.)

3- در نظام استکباری،فرعون که نوزادان معصوم را عمداً به قتل می‌رساند،خدا خوانده می‌شود! ولی موسی که بدون قصد قتل به دشمن کافر ضربه‌ای وارد می‌کند و منجر به مرگ او می‌شود،جبّار معرّفی می‌شود!! «تَکُونَ جَبّٰاراً فِی الْأَرْضِ»

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ«20»

و(در این هنگام)مردی از دورترین نقطه شهر(که مرکز استقرار فرعونیان بود)شتابان(به سوی او)آمد و گفت:ای موسی! همانا سران قوم در مورد تو مشورت می‌کنند تا تو را بکشند،پس(فوراً از اینجا)خارج شو،همانا که من از خیرخواهان و دلسوزان تو هستم.

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«21»

پس(موسی)از شهر خارج شد در حالی که نگران و ترسان بود.گفت:

پروردگارا! مرا از(دست)این گروه ستمگر نجات ده.

نکته‌ها:

مراد از کلمه‌ی «رَجُلٌ» در این آیه،همان«مؤمن آل‌فرعون»است که سوره‌ی«مؤمن» (غافر)به نام اوست.او ایمان خود را کتمان و در لباس تقیّه به موسی کمک می‌کرد.

پیام‌ها:

1- حضرت موسی در دربار فرعون،عامل نفوذی و طرفدار داشت. «جٰاءَ رَجُلٌ»

2- کمک به ظالم در هر شکلی حرام است؛ولی ورود و نفوذ در دستگاه برای کمک به اهل ایمان کاری پسندیده است. «جٰاءَ رَجُلٌ» (حضور علیّ ابن‌یَقطین یکی از یاران امام کاظم علیه السلام در دستگاه ظلم بنی‌عبّاس نیز از همین باب بود.)

3- طاغوت‌ها برای امنیّت و آسایش بیشتر خود،در میان مردم و مرکز شهر زندگی نمی‌کنند. «أَقْصَی الْمَدِینَةِ»

4- در حفظ جان رهبران و نخبگان جامعه،نهایت تلاش خود را بکار ببریم.

«یَسْعیٰ»

5-گاه،خبررسانی به موقع وسوز و سرعت در کار،سرنوشت یک ملّت را عوض می‌کند. «یَسْعیٰ» (چه بسا که اگر این مرد،اخبار را به موسی علیه السلام نمی‌رساند و آن حضرت از شهر بیرون نمی‌رفت،به دست مأموران فرعون کشته می‌شد.)

6- یک انسان انقلابی مثل موسی،جبهه‌ی کفر و مهره‌های آن را به اضطراب و تکاپو می‌اندازد. «إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ»

7- اطرافیان طاغوت‌ها نیز در جرم آنها شریک هستند. «یَأْتَمِرُونَ بِکَ»

8-افشای توطئه‌ها و طرح‌های خائنانه واجب است. «یَأْتَمِرُونَ بِکَ»

9- مصلحان جامعه باید همواره آمادگی هجرت و آوارگی را داشته باشند.

«فَخَرَجَ»

10- به هشدارهای دلسوزانه بها دهیم و نصیحت دیگران را بپذیریم. «فَاخْرُجْ - فَخَرَجَ»

11- شجاعت،به معنای در دسترسِ دشمن قرار گرفتن نیست. «فَخَرَجَ»

12- زندگی انبیا غالباً با آوارگی و سختی همراه بوده است. «فَخَرَجَ»

13- سعی و همّت خود را بکار بریم؛ولی نتیجه را از خداوند بخواهیم. «فَخَرَجَ -

قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی»

14- دعا باید با تلاش و حرکت همراه باشد. «فَخَرَجَ مِنْهٰا - قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی»

15- رهبران الهی،در همه حالات از خداوند استمداد می‌کنند. «رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ» ، «رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی» ⁽¹⁾، «رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ» ⁽²⁾و «رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» ⁽³⁾

وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ تِلْقٰاءَ مَدْیَنَ قٰالَ عَسیٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَوٰاءَ السَّبِیلِ«22»

و چون(موسی)به سوی مدین روی نهاد،گفت:امید است که پروردگارم مرا به راه راست هدایت فرماید.

نکته‌ها:

«مَدْیَنَ» شهری در جنوب شام وشمال حجاز،ونزدیک تبوک است که در آن زمان از قلمرو حکومت فرعون،بیرون بوده است.

پیام‌ها:

1- تحرّک،هجرت و بکارگیری تاکتیک‌های متفاوت از لوازم یک انقلاب است.

«وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ»

2- اوّل حرکت کنیم،سپس دعا کنیم و امیدوار باشیم. وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ ... قٰالَ عَسیٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی

3- امیدواری،در همه‌ی حالات پسندیده است. «عَسیٰ رَبِّی»

4- فراز و نشیب‌ها،یک سنّت الهی در راه تربیت انسان‌هاست. وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ ... قٰالَ عَسیٰ رَبِّی

5-کار خود را با استمداد از پروردگار آغاز کنیم. وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ ... قٰالَ عَسیٰ رَبِّی ...

6- در محیطهای طاغوت‌زده که زمینه‌ی انحراف و تصمیمات نابخردانه فراهم است،از خداوند،هدایت بجوییم. «یَهْدِیَنِی سَوٰاءَ السَّبِیلِ»

وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودٰانِ قٰالَ مٰا خَطْبُکُمٰا قٰالَتٰا لاٰ نَسْقِی حَتّٰی یُصْدِرَ الرِّعٰاءُ وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ«23»

و چون موسی به(چاه)آب مدین رسید،گروهی از مردم را در اطراف آن دید که به سیراب کردن(چهار پایان خویش)مشغولند و در کنار آنان به دو زن برخورد که مراقب بودند(تا گوسفندانشان با گوسفندان دیگر مخلوط نشوند.پس موسی جلو رفته و به آنان)گفت:منظور شما(از این کناره‌گیری)چیست؟ گفتند:ما(برای پرهیز از اختلاط با مردان، گوسفندان خود را)آب نمی‌دهیم تا این‌که همه‌ی چوپانان خارج شوند و (حضور ما در این‌جا برای آن است که)پدر ما پیرمردی کهنسال است.

فَسَقیٰ لَهُمٰا ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ فَقٰالَ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ«24»

پس(موسی گوسفندانشان را)برای آنان آب داد،سپس رو به سوی سایه آورد و گفت:پروردگارا! همانا من به هر خیری که تو برایم بفرستی نیازمندم.

نکته‌ها:

«تَذُودٰانِ» از مادّه«ذود»به معنای منع کردن و جلوگیری کردن است.

در این آیه،کلمه «وَجَدَ» دو مرتبه تکرار شده که نشانه‌ی دو نگاه جداگانه است،در حالی که اگر مردان و زنان در کنار هم بودند با یک نگاه دیده می‌شدند.

پیام‌ها:

1- از حیا و ضعف زنان،سوء استفاده نکنیم.اگر قانون و حمایتی در کار نباشد، بسیاری از مردان،حقوق زنان را نادیده می‌گیرند. أُمَّةً ... یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ

2- حریم میان زن و مرد یک ارزش است که دختران شعیب آن را مراعات می‌کردند. «وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ»

3- دختران پیامبر خدا چوپانی می‌کنند،ولی هرگز تن به ذلّت وگدایی نمی‌دهند.

«امْرَأَتَیْنِ تَذُودٰانِ»

4- چوپانی،شغل بسیاری از انبیای الهی بوده است. «وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ» اگر پدر ما پیر نبود،خودش چوپانی می‌کرد.

5-مشکلات شخصی،ما را از حمایت دیگران باز ندارد. «قٰالَ مٰا خَطْبُکُمٰا» (موسی علیه السلام که جانش در خطر و در حال فرار بود،از کمک وحمایت دیگران دست برنداشت.)

6- حمایت از زنان یک ارزش انسانی است. «مٰا خَطْبُکُمٰا»

7- گفتگوی مرد با زن در صورت لزوم مانعی ندارد. «مٰا خَطْبُکُمٰا»

8-سعی کنیم در حرف زدن با نامحرم،خلاصه سخن بگوییم. «مٰا خَطْبُکُمٰا»

9- نسبت به آنچه در اطراف ما می‌گذرد،بی‌تفاوت نباشیم. «مٰا خَطْبُکُمٰا»

10- کار زن در خارج از منزل اشکالی ندارد،به شرط آنکه:

الف:زن در محیط کار،تنها نباشد. «امْرَأَتَیْنِ»

ب:با مردان اختلاطی نداشته باشد. «مِنْ دُونِهِمُ - لاٰ نَسْقِی حَتّٰی یُصْدِرَ الرِّعٰاءُ»

ج:مردی که توان کار داشته باشد،در خانواده نباشد. «أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ»

11- اگر در موضعی غیر عادّی قرار داریم،از خود دفع شبهه کنیم. «وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ»

12- وقتی پدر و نان‌آور خانواده از کار می‌افتد،همه‌ی فرزندان حتّی دختران نیز

مسئول هستند. «أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ»

13- در کمک به دیگران،شرطی قرار ندهیم و سریع اقدام کنیم. «فَسَقیٰ لَهُمٰا»

حضرت موسی همین که دلیل منطقی آن دو زن را شنید،بدون هیچ گونه پرسش و درخواستی،بی‌درنگ به رفع خواسته آنان پرداخت.

14- خدمت به مردم را خالصانه انجام دهیم و حل مشکلات خود را از خداوند بخواهیم. «فَسَقیٰ لَهُمٰا - رَبِّ إِنِّی» (موسی گوسفندان آن دو دختر را سیراب کرد، ولی برای رفع گرسنگی خود به جای استمداد از آنان،از خدا کمک طلبید.)

15- همه چیز را از خداوند درخواست نماییم. «رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ»

16- در دعا،برای خداوند تکلیف و مصداق معیّن نکنیم. «رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» (حضرت موسی با این که گرسنه بود؛ولی از خدا،مصداقی از نان و غذا طلب نکرد.)

فَجٰاءَتْهُ إِحْدٰاهُمٰا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیٰاءٍ قٰالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مٰا سَقَیْتَ لَنٰا فَلَمّٰا جٰاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قٰالَ لاٰ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«25»

پس(چیزی نگذشت که)یکی از آن دو(زن)در حالی که با حیا وعفّت راه می‌رفت به نزد او آمد و گفت:همانا پدرم از شما دعوت می‌کند تا مزد این‌که برای ما آب دادی به تو بپردازد.پس همین‌که‌موسی به نزد آن پدر پیر(حضرت شعیب)آمد و سرگذشت خود را برای او بازگو کرد،او گفت:

نترس،تو از(دست)گروه ستمگران نجات یافتی.

پیام‌ها:

1- پاداش انسان‌ها را سریع و بلافاصله بپردازیم. «فَجٰاءَتْهُ»

2- رفت وآمد زن در بیرون خانه باید براساس حیا و عفّت باشد. «تَمْشِی عَلَی

اِسْتِحْیٰاءٍ» (حیا،از برجسته‌ترین کمالات زن در قرآن می‌باشد).

3- در دعوت،مرد از مرد و زن از زن دعوت کند. «إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ»

4- بدون دعوت،خود را میهمان نکنیم. «إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ»

5-کسی‌که از دامن طاغوت بگریزد،به خانه‌ی پیامبر خدا میهمان می‌شود. «إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ»

6- غریب نوازی،از صفات بارز پیامبران الهی است. «یَدْعُوکَ»

7- برای خدمات مردم،ارزش قائل شویم. «لِیَجْزِیَکَ»

8-قصد قربت،با قدردانی دیگران منافاتی ندارد. «أَجْرَ مٰا سَقَیْتَ» (حضرت موسی کار را برای رضای خدا انجام داد؛ولی حضرت شعیب با پرداخت مزد از زحمات او تقدیر کرد.)

9- حوادث را برای اهل‌خبره،تفسیر و تحلیل و بازگو کنیم. «قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ»

10- عاقبت اهل ایمان،نجات و رستگاری است. «نَجَوْتَ»

11- دعای انبیا،مستجاب است. «نَجَوْتَ» حضرت موسی دیروز دعا کرد: «رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ» ⁽¹⁾،امروز می‌شنود: «لاٰ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ»

12- با اولیای خدا بودن،یک نوع ایمنی و احساس امنیّت است. «نَجَوْتَ»

قٰالَتْ إِحْدٰاهُمٰا یٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ«26»

یکی از آن دو(دختر،خطاب به پدر)گفت:ای پدر! او را استخدام کن،زیرا بهترین کسی که(می‌توانی)استخدام کنی،شخصِ توانا و امین است.

نکته‌ها:

امام رضا علیه السلام فرمود:«حضرت شعیب از دخترش پرسید:چگونه امانت‌داری این جوان را

فهمیدی که او را امین می‌خوانی؟ گفت:وقتی دعوت شما را به او ابلاغ کردم،به من گفت:از پشت‌سر من،مرا راهنمایی کن». ⁽¹⁾تا مبادا به قامت من چشم بدوزد.

پیام‌ها:

1- دختران نیز در خانواده بر اساس منطق و حکمت،حقّ پیشنهاد دارند و فرقی با دیگران ندارند. «قٰالَتْ إِحْدٰاهُمٰا یٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ»

2- روابط حسنه میان والدین و فرزندان و آزادی بیان در خانواده،یک ارزش است. «یٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ»

3- همه‌ی اعضای خانه پیشنهاد بدهند؛ولی تصمیم نهایی با سرپرست خانواده است. «اسْتَأْجِرْهُ»

4- زنان عفیفه به دنبال آنند تا کمتر از منزل خارج شوند. «اسْتَأْجِرْهُ» (برای کارهای سخت خارج از منزل،از مرد استفاده شود.)

5-کار،عار نیست،اولیای خدا نیز کار می‌کرده‌اند. «اسْتَأْجَرْتَ»

6- در گزینش‌ها،به بهترین‌ها توجّه کنیم. «خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ»

7- برای استخدام،دو عنصر توانایی(تخصّص)و امانتداری(تعهّد)،لازم است.

«الْقَوِیُّ الْأَمِینُ»

8-توانایی‌ها و امانتداری‌ها را باید در شرایط عادّی و بدون توجّه طرف، شناسایی و احراز کرد. «الْقَوِیُّ الْأَمِینُ»

(غالب افراد با تصنّع،تملّق و ریاکاری،واقعیّت خود را می‌پوشانند؛امّا حضرت موسی در یک صحنه‌ی طبیعی،با یک کار حمایتی و برخورد عفیفانه،خود را نشان داد.)

کار و کارگری

*خداوند از مردم،عمران و آبادی زمین را خواسته که بدون کار و تلاش محقّق نمی‌شود.

«هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا» ⁽¹⁾

*در سراسر قرآن بر عمل صالح که دارای معنای بسیار گسترده‌ای است،تکیه شده است.

*انبیای الهی،کشاورز،چوپان،خیّاط و نجّار بوده‌اند.

*کار در اسلام عبادت و به منزله‌ی جهاد است. ⁽²⁾

*دعای بیکار مستجاب نمی‌شود.

*کار وسیله‌ی تربیت جسم و روح،پرکردن ایّام فراغت،مانع فساد و فتنه،عامل رشد و نبوغ و ابتکار،توسعه‌ی اقتصادی،عزّت و خودکفائی و کمک به دیگران می‌باشد.

*قرآن می‌فرماید:ما زمین را برای شما رام قرار دادیم،پس از پشت آن بالا روید و از رزق آن بخورید. «هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِی مَنٰاکِبِهٰا وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ» ⁽³⁾

*اسلام برای کار بازویی احترام ویژه‌ای قائل شده است و مراعات حقّ کارگر و تحصیل رضای او و پرداخت سریع مزد او و اضافه پرداخت بر مقدار تعیین شده و احترام به او همه و همه مورد سفارش اسلام است.همان گونه که برای کشاورزی سفارش نموده تا آنجا که سیراب کردن درخت،پاداش سیراب کردن مؤمن دارد.

*حضرت علی علیه السلام به استاندارش سفارش می‌کند که کشاورزان مورد ستم قرار نگیرند و در گرفتن مالیات مراعات آنان را بکن.

*کارهای فکری نیز از ارزش بالایی برخوردار است تا آنجا که یک ساعت فکر مفید از ساعت‌ها عبادت بهتر است.

*کم‌کاری و سهل‌انگاری در کار،مورد انتقاد است تا آنجا که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:خداوند دوست دارد هرکس کاری انجام می‌دهد آن را به نحو أحسن انجام دهد.

*قرآن می‌فرماید:هرگاه از کار مهمی فارغ شدی به کار مهم دیگری بپرداز. «فَإِذٰا فَرَغْتَ

فَانْصَبْ»

⁽¹⁾ بنابراین بیکاری،ممنوع.

آری،بیکاری مایه‌ی خستگی،تنبلی،فرسودگی،فرصتی برای نفوذ شیطان،ایجاد فتنه و گسترش گناه می‌باشد.

*البتّه اسلام برای کار،ساعت و مرز قرار داده و به کسانی که در ایّام تعطیل کار می‌کنند،لقب متجاوز داده است. ⁽²⁾

*امام رضا علیه السلام فرمود:مؤمن باید ساعات خود را بر چهار بخش تقسیم کند:ساعتی برای کار، ساعتی برای عبادت،ساعتی برای لذّت و ساعتی برای دوستان و رسیدگی به امور اجتماعی که در غیر این صورت انسان به صورت عنصری حریص در آمده و مورد تمام انتقادهایی که درباره‌ی حرص است قرار می‌گیرد.

*اسلام توجّه خاصّی به کیفیّت کار دارد،نه به مقدار و کمّیت آن. ⁽³⁾

*به هر حال اسلام به کار اهمّیت داده تا آنجا که در حدیث می‌خوانیم:خداوند بنده پرخواب و انسان بیکار را دشمن دارد. ⁽⁴⁾امام باقر علیه السلام فرمود:«کسی‌که در کار دنیایش تنبل باشد،در کار آخرتش تنبل‌تر است». ⁽⁵⁾

*در حدیث می‌خوانیم:شخص فقیر وبیکاری نزد پیامبر آمد و تقاضای کمک کرد.حضرت فرمود:آیا کسی در منزل تبری دارد؟ یک نفر گفت:بله،او تبر را آورد و پیامبر چوبی که در کنارش بود،دسته‌ی آن تبر قرار داد و به آن شخص بیکار تحویل داد و فرمود:این ابزار کار؛ امّا تلاش با خودت.

از این حرکت چند نکته استفاده می‌شود:

1.انبیا در فکر زندگی مردم نیز هستند.

2.ضعیف‌ترین فرد جامعه می‌تواند با شخص اوّل جامعه ملاقات کند.

3.جامعه نیاز به تعاون و همکاری دارد.تبر از یک نفر و چوب آن از دیگری،هماهنگی و سازندگی و تبر سازی از شخص پیامبر.

4.برای مبارزه با فقر،باید ابزار تولید را در اختیار نیروهای فعّال جامعه قرار داد.

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ«27»

(حضرت شعیب به موسی)گفت:من قصد دارم تا یکی از این دو دخترم را به همسری تو درآورم بر این(شرط)که هشت سال برای من کار کنی و اگر(این مدّت را)به ده سال تمام کردی،پس(بسته به خواست و محبّت)از ناحیه توست و من نمی‌خواهم که بر تو سخت گیرم،بزودی به خواست خداوند،مرا از صالحان خواهی یافت.

نکته‌ها:

ما می‌توانیم تمام کارهای خود را رنگ الهی دهیم،چنانکه قرآن می‌فرماید: «صِبْغَةَ اللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ صِبْغَةً» ⁽¹⁾مثلاً هرگاه صورت خود را می‌شوییم،قصد وضو نماییم،هرگاه می‌نشینیم مثل پیامبر صلی الله علیه و آله روبه قبله نشینیم،به جای مدرک و مقام،برای رضای خداوند درس بخوانیم،لباسی که برای همسر می‌خریم،به مناسبت اعیاد مذهبی همچون عید غدیر یا تولّد حضرت زهرا علیها السلام باشد،هدیه‌ای که برای فرزند خود می‌خریم به مناسبت کسب یک کمال معنوی باشد،همان گونه که در این آیه به جای هشت سال فرمود:به اندازه‌ی هشت حج.

پیام‌ها:

اشاره

1- اگر کاری بر اساس جوانمردی و ضعیف نوازی انجام شود،علاوه بر اجر معنوی،پاداش دنیوی نیز بدنبال دارد. «قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ» (حضرت موسی که تا ساعاتی پیش حتّی بر جان خود ایمن نبود،اینک علاوه بر امنیّت

جانی،صاحب زن و زندگی و کار می‌شود.)

2- سنّت‌های خوب ازدواج(همچون حضور در منزل دختر و گفتگو با حضور پدرش)را از انبیا بیاموزیم. «إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ - إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ»

3- شناخت داماد پیش از اقدام به ازدواج،امری ضروری است. «فَلَمّٰا جٰاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ - قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ» (موسی سرگذشت خود را صادقانه به شعیب گفت و او به موسی اطمینان پیدا کرد،آنگاه پیشنهاد دامادی او را برای دخترش مطرح نمود.)

4- اگر از امین بودن،توانایی و علاقه‌مندی به کار جوان مطمئن شدیم «الْقَوِیُّ الْأَمِینُ» نداشتن امکانات و مسکن را مانع ازدواج قرار ندهیم. «أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ»

5-پیشنهاد ازدواج از جانب پدر دختر مانعی ندارد. «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ»

6- رعایت نوبت میان دختران،و ازدواج دختر بزرگتر قبل از کوچکتر،همه‌جا ضروری نیست. «إِحْدَی ابْنَتَیَّ» (حضرت شعیب به حضرت موسی گفت:

می‌خواهم یکی از این دو دخترم را به ازدواج تو درآورم وشرط نکرد که دخترِ اوّل باشد یا دوم.)

7- پدر نباید در امر ازدواج میان دختران،تفاوت بگذارد. «إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ»

8-دختر و پسر هنگام خواستگاری،می‌توانند در برابر یکدیگر قرار بگیرند.

«هٰاتَیْنِ»

9- غریزه‌ی جنسی را جدّی بگیریم.حتّی در خانه‌ی نبوّت،برای سلامت محیط خانه و کار،ابتدا به امر ازدواج اقدام و سپس به استخدام توجّه می‌شود. «أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ - عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی»

10- ازدواج،با مهریه همراه است. «عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی»

11- لازم نیست مهریه مال و ثروت باشد.حضرت شعیب به موسی گفت:دخترم را به ازدواج تو درمی‌آورم به شرط آن‌که هشت سال برای من کار کنی. «عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ» (البتّه در شریعت اسلام می‌بایست به فتاوای مراجع تقلید

مراجعه کنیم.)

12- زمان‌بندی قراردادها را بر اساس زمان عبادات و امور معنوی قرار دهیم.

«ثَمٰانِیَ حِجَجٍ» (به جای هشت سال،فرمود:هشت حج)

13- یکی از راه‌های ترویج معروف،بزرگداشت اوقات معنوی و«ایّام اللّه»است.

«ثَمٰانِیَ حِجَجٍ»

14- مقام نبوّت،مانع از صحبت پیرامون مقدار مهریه و مال الاجاره نیست. «ثَمٰانِیَ حِجَجٍ»

15- مراسم حج،در ادیان گذشته نیز سابقه داشته است. «حِجَجٍ»

16- هنگام صحبت برای مهریه،پدر عروس،حدّاقل مورد قبول را انتخاب کند و پذیرش بیشتر را به اختیار داماد بگذارد. «فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ» حضرت شعیب به موسی گفت:اگر هشت سال را به ده‌سال برسانی اختیار با شماست.

17- در میزان مهریه،داماد را در تنگنا قرار ندهید. «فَمِنْ عِنْدِکَ»

18- پدر عروس در امر ازدواج سخت‌گیری نکند و در پرداخت مهریه،توان داماد را در نظر بگیرد. «مٰا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ»

19- کسانی که به کارگران و زیردستان خود سخت‌گیری می‌کنند،انسان‌هایی ناصالح هستند. «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ»

20- داماد باید از ناحیه‌ی بستگان جدید،آرامش خاطر داشته باشد. «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ»

21- بدون استمداد از خدا و گفتن انشاء اللّه،برای آینده وعده‌ای ندهیم. «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ»

22- اعتمادِ متقابلِ داماد و خانواده‌ی عروس لازم است. سَتَجِدُنِی ... مِنَ الصّٰالِحِینَ

اهمّیت ازدواج

در روایات می‌خوانیم:ازدواج سبب حفظ نیمی از دین است.دو رکعت نماز کسی که همسر دارد از هفتاد رکعت نماز افراد غیر متأهّل بهتر است.خواب افراد متأهّل از روزه شب‌زنده‌دار غیر متأهّل،بهتر است. ⁽¹⁾

آری بر خلاف کسانی‌که ازدواج را عامل فقر می‌پندارند،رسول‌خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:ازدواج روزی را بیشتر می‌کند.

همچنین فرمودند:«کسی‌که از ترس تنگدستی ازدواج را ترک کند،از ما نیست و به خدا سوءظن برده است». ⁽²⁾

در روایات می‌خوانیم:«کسی‌که برای ازدواجِ برادران دینی خود اقدامی کند،در روز قیامت مورد لطف خاص خداوند قرار می‌گیرد». ⁽³⁾

قرآن نسبت به تشکیل خانواده واقدام برای ازدواج،دستور أکید داده ⁽⁴⁾و سفارش کرده که از فقر نترسید،اگر تنگ دست باشند،خداوند از فضل و کرم خود،شما را بی‌نیاز خواهد کرد. ⁽⁵⁾

ازدواج وسیله‌ی آرامش است. ⁽⁶⁾در ازدواج فامیل‌ها به هم نزدیک شده و دل‌ها مهربان می‌شود و زمینه‌ی تربیت نسل پاک و روحیه‌ی تعاون فراهم می‌شود. ⁽⁷⁾

در روایات می‌خوانیم:«برای ازدواج عجله کنید و دختری که وقت ازدواج او فرا رسیده، مثل میوه‌ای رسیده است که اگر از درخت جدا نشود فاسد می‌شود». ⁽⁸⁾

انتخاب همسر

معیار انتخاب همسر در نزد مردم معمولاً چند چیز است:ثروت،زیبایی،حَسب و نَسب.

ولی در حدیث می‌خوانیم:«علیک بذات الدین»تو در انتخاب همسر،محور را عقیده وتفکّر وبینش او قرار ده. ⁽⁹⁾در حدیث دیگر می‌خوانیم:چه بسا زیبایی که سبب هلاکت و

ثروت که سبب طغیان باشد. ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:«هرگاه کسی به خواستگاری دختر شما آمد که دین و امانت‌داری او را پسندید،جواب ردّ ندهید و گرنه به فتنه و فساد بزرگی مبتلا می‌شوید». ⁽²⁾

امام حسن علیه السلام به کسی که برای ازدواج دخترش مشورت می‌کرد فرمود:«دامادِ با تقوا انتخاب کن که اگر دخترت را دوست داشته باشد گرامیش می‌دارد و اگر دوستش نداشته باشد، به خاطر تقوایی که دارد به او ظلم نمی‌کند». ⁽³⁾

در روایات می‌خوانیم:«به افرادی که اهل مشروبات الکلی هستند و افراد بداخلاق وکسانی که خط فکری سالمی ندارند و در خانوادهای فاسد رشد کرده‌اند،دختر ندهید». ⁽⁴⁾

ناگفته نماند که ازدواج دو نوع است:دائم و موقّت که برای هر دو در قرآن و روایات اسلامی توصیه‌ها و دستورات خاصّی آمده است،متأسّفانه ازدواج دائم،به خاطر برخی آداب و رسوم بی‌منطق و بهانه‌گیری بعضی بستگان و توقّعات خانواده عروس و داماد و آرزوهای دور و دراز،به صورت یک معمّا و گردنه‌ی صعب العبور در آمده است و ازدواج موقّت نیز آن گونه زشت و ناپسند شمرده شده که فحشا جای آن را گرفته است.

قٰالَ ذٰلِکَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاٰ عُدْوٰانَ عَلَیَّ وَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ«28»

(موسی پیشنهاد شعیب را پذیرفت و)گفت:این(قرارداد)بین من و تو (برقرار شد،البتّه)هر کدام از دو مدّت را که به انجام رساندم،پس ستمی بر من نخواهد بود،و خداوند بر آنچه ما می‌گوییم(گواه و)وکیل است.

نکته‌ها:عبارت «أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاٰ عُدْوٰانَ عَلَیَّ» دو گونه معنا شده است؛یکی این‌که مهریّه

دختر خواه هشت سال باشد و خواه ده سال،هیچ‌یک بر من ستم نیست و معنای دیگر این که بعد از پایان هر یک از این دو مدّت،اگر خواستم از نزد شما بروم نباید مانعی در کار باشد.

من همین مدّت قرارداد را می‌مانم و بعد از آن اختیار با خودم می‌باشد.

پیام‌ها:

1- در عقد ازدواج(به خلاف طلاق)،حضور شهود لازم نیست. «بَیْنِی وَ بَیْنَکَ»

2- در قراردادها برای خود،اختیاراتی در نظر بگیریم ودست خودرا در محورهایی بازبگذاریم. «أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاٰ عُدْوٰانَ عَلَیَّ»

3- ایمان به خداوند،سلامت قراردادها را بیمه و تضمین می‌کند. «وَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ»

فَلَمّٰا قَضیٰ مُوسَی الْأَجَلَ وَ سٰارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ نٰاراً قٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النّٰارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ«29»

پس چون موسی،مدّت(قرارداد خود با شعیب)را به پایان رساند و با خانواده‌اش رهسپار گردید،از سوی(کوه)طور آتشی را دید.به خانواده‌اش گفت:(همین جا) بمانید،همانا من آتشی دیده‌ام،(می‌روم تا)شاید از آن خبری بیابم یا مقداری آتش برایتان بیاورم تا(با آن)گرم شوید.

نکته‌ها:

«آنَسْتُ» ،به معنای مشاهده کردنی است که در آن انس و آرامش باشد. «جَذْوَةٍ» به معنای قطعه و کلمه‌ی «تَصْطَلُونَ» از ریشه«صلی»به معنای گرم شدن با آتش است.

تمام خطاب‌های حضرت موسی به همسرش،با ضمیر جمع آمده است. «امْکُثُوا - آتِیکُمْ - لَعَلَّکُمْ - تَصْطَلُونَ» شاید به خاطر آن که حضرت در آن ده سالی که با همسرش زندگی می‌کرده،صاحب فرزند یا فرزندانی شده است.

از جملات «سٰارَ بِأَهْلِهِ» ، «آتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ» و «لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ» در این آیه و از جمله‌ی «أَجِدُ عَلَی النّٰارِ هُدیً» در آیه‌ی 10 سوره‌ی طه استفاده می‌شود که حضرت موسی در شب حرکت کرده است،شبی سرد و ظلمانی که در این میان راه را نیز گم کرده بود.

پیام‌ها:

1- مؤمن،به شرط و قرارداد خود،وفادار است. «قَضیٰ مُوسَی الْأَجَلَ»

2- زن و فرزند نباید مانع حرکت،هجرت و انجام مسئولیّت‌ها شوند،چنانکه مرد هم نباید آنها را رها کند،بلکه باید در کنار وهمراه یکدیگر باشند. «سٰارَ بِأَهْلِهِ»

3- در جایی‌که اطمینان خاطر نداریم،خانواده خود را نبریم. «امْکُثُوا» دیدن آتش،به قرینه جمله‌ی «إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً» ،مخصوص حضرت موسی بوده و برای آن حضرت مبهم بوده است،لذا از خانواده‌اش خواست که در همانجا منتظر بمانند تا خود تنها به نزد آتش رود و برگردد.

4- هر کجا که به تحقّق قول خود مطمئن نیستیم،وعده‌ی قطعی ندهیم. «لَعَلِّی آتِیکُمْ - لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ» (کلمه‌ی«لعل»به معنای شاید است،یعنی شاید خبری بیاورم یا شاید قطعه آتشی برای گرم شدن بیاورم.)

5-مرد،مسئول رفع نیازمندی‌های همسر وخانواده خود است. «لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ»

6- برای رسیدن به مقامات عالی عرفان،لازم نیست با زن وفرزند متارکه کنیم، بلکه می‌توان بطور عادّی وطبیعی و ساده زندگی کرد و به بالاترین درجات عرفان نیز رسید. سٰارَ بِأَهْلِهِ ... قٰالَ لِأَهْلِهِ ... لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ«30»

پس همین که(موسی)به نزد آن(آتش)آمد،(ناگهان)از جانب راست آن درّه،در آن منطقه مبارک و خجسته از(میان)یک درخت،ندا داده شد که ای موسی! همانا من،اللّه،پروردگار جهانیان هستم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «شٰاطِئِ» به معنای جانب وساحل،کلمه‌ی«وادی»به معنای رودخانه و درّه است.

«بقعة»به قطعه زمینی اطلاق می‌شود که با زمین‌های همجوارش تفاوت داشته باشد. ⁽¹⁾

دست خداوند در شیوه‌ی وحی باز است.خداوند می‌تواند به دل‌ها الهام کند،یا این‌که بر انسان‌ها فرشته نازل نماید و یا حتّی ازدرون درختی ایجاد صوت نموده با پیامبر برگزیده‌اش سخن بگوید.

چنانکه در سوره شوری می‌فرماید: «وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً» ⁽²⁾خداوند با هیچ بشری سخن نمی‌گوید مگر از طریق وحی یا از پشت حجاب یا این‌که فرشته‌ای بفرستد.

پیام‌ها:

1- بعضی مکان‌ها دارای قداست هستند. «الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ»

2- در جایی که زمینه‌ی تعجّب وجود دارد،باید تأکید بیشتری کرد.(موسی که بری اوّلین بار صدایی از درخت می‌شنود،تعجّب می‌کند و لذا کلام خداوند با «إِنِّی و أَنَا» همراه تأکید آمده است.) «إِنِّی أَنَا»

3- خداوند برای اجرای اراده‌ی خود،فکرها ودیدها را در مسیر خاصّی قرار می‌دهد.موسی در پی به دست آوردن آتشی برای پیدا کردن راه و گرم شدن خانواده‌اش،به آن سوی کشیده شد؛ولی هدف خداوند چیز دیگری بود. إِنِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ ... إِنِّی أَنَا اللّٰهُ

وَ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ وَ لاٰ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ«31»

و(از تو می‌خواهم)این‌که عصایت را بیفکنی! پس چون(موسی عصا را انداخت ناگهان)مشاهده کرد که آن(عصا)چنان جست و خیز می‌کند که گویا ماری چالاک و کوچک است،پشت‌کنان فرار کرد و به عقب(هم)نگاه نکرد!(به او ندا رسید که)ای موسی! پیش بیا و نترس،همانا تو درامان هستی.

پیام‌ها:

1- خداوند از هر چیز می‌تواند معجزه‌ای بیافریند. أَلْقِ عَصٰاکَ ... کَأَنَّهٰا جَانٌّ

2- برای انجام مأموریّت‌های بزرگ،باید برنامه را قبلاً تمرین و تکرار کرد. «أَلْقِ عَصٰاکَ» (حضرت موسی می‌بایست ابتدا خود،معجزه را ببیند تا بتواند آن را در برابر دیگران تکرار نماید.)

3- انبیا در جنبه‌ی بشری،همچون سایر انسان‌ها نسبت به اموری،دغدغه و ترس داشته‌اند. «لاٰ تَخَفْ»

اُسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنٰاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ«32»

(ای موسی! اکنون)دستت را در گریبانت فرو ببر(خواهی دید که)بدون هیچ بیماری،و نقص و عیبی،سفید و درخشان بیرون خواهد آمد،و برای رهایی از(تعجب و)ترس،بازوی خود را جمع کن،پس این(دو معجزه،دو دلیل روشن و)دو برهان از طرف پروردگارت به سوی فرعون و اشراف اطراف اوست،به درستی‌که آنان گروهی فاسق بوده‌اند.

قٰالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ«33»

(موسی)گفت:پروردگارا! همانا من یکی‌از آنها(فرعونیان)را کشته‌ام، پس می‌ترسم که مرا(به قصاص او)به قتل رسانند.

نکته‌ها:

جمله‌ی «وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنٰاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ» یا به معنای آن است که به هنگام ترس و وحشت،دست‌هایت را بر روی سینه و یا زیر بغل بگذار(بر خلاف بعضی که وقتی می‌ترسند،دست‌ها را بالا می‌برند)و یا به معنای کمر همّت بستن و مصمّم شدن و پیش رفتن است. ⁽¹⁾

در تورات آمده است:وقتی موسی دست در گریبان برد،دستش مرض پیسی گرفت و مانند برف سفید شد، ⁽²⁾ولی قرآن سفیدی دست موسی را از بیماری نمی‌داند،بلکه آن را نشانه‌ی قدرت الهی می‌داند که در مقام ارائه‌ی برهان،راه را بر هر گونه شبهه و انحراف ببندد.

«بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ»

پیام‌ها:

1- همراه با نمود قهر،نمودی از لطف نیز ضروری است. «تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ - تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ» (در کنار مار ترسان،دست درخشان لازم است)

2- معجزات الهی،نقصان و عوارض سوئی ندارد. «مِنْ غَیْرِ سُوءٍ»

3- ارشاد و دعوت باید پشتوانه‌ی منطقی والهی داشته باشد. «بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ»

4- مار شدن عصا و سفید شدن دست،نشانه‌ای از تشویق و تنبیه،انذار و بشارت است که دو عنصر اساسی در زمینه تربیت است. «بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ»

5-برای اصلاح جامعه،باید ابتدا به سراغ ریشه‌ها و سرچشمه‌های فسق و فساد رفت. «إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ»

6- قانون قصاص،سابقه‌ای طولانی دارد. «قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ»

7- در پذیرش مسئولیّت،موانع را مطرح و ارزیابی کنیم. «فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ»

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ«34»

و برادرم هارون را که در بیان از من شیواتر است برای یاری‌ام با من بفرست تامرا تصدیق کند،همانا می‌ترسم که(فرعونیان)مرا تکذیب کنند.

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ«35»

(خداوند)فرمود:(نگران مباش)ما بازوی تو را به واسطه(همراهی) برادرت محکم خواهیم کرد و برای شما،برتری و سلطه قرار خواهیم داد، پس به برکت آیات(و نشانه‌های)ما بر شما دست نخواهند یافت(و)شما و هرکس پیروی‌تان کند،پیروز خواهید بود.

نکته‌ها:

هارون(که در لغت،به معنای کوه‌نشین یا قاصد است)برادر بزرگ حضرت موسی،از انبیای بنی‌اسرائیل بوده و در قرآن از او ستایش شده است.

حضرت موسی در انجام مأموریّتش از دو چیز می‌ترسید،یکی قصاص قتل،«انی فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ» و دیگری تکذیب حقّ، «إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ»

در واگذاری مسئولیّت‌های سنگین،باید به همه‌ی ابعاد شخص،توجّه کرد.گرچه حضرت هارون از نظر سنّ و سخن،از حضرت موسی بزرگ‌تر و خوش بیان‌تر بود،ولی حضرت موسی به خاطر صفات و لیاقت‌های دیگری که داشت،در این مأموریّت مسئول و مأمور شد.هر چند هارون نیز پیامبر الهی بود.

در شیوه‌ی تبلیغ،ارشاد،امر به معروف و نهی از منکر،گاهی باید افراد دو نفری یا بیشتر اقدام کنند. «فَأَرْسِلْهُ مَعِی»

در امر به معروف و نهی از منکر،محور اصلی اثر کردن است؛اگر با اشاره اثر می‌کند باید

اشاره کرد،اگر فریاد اثر می‌کند باید فریاد زد.اگر با طومار و راهپیمایی و تحصّن و اعتصاب و تجمّع،یا تهدید و تشویق،باید همان راه را طی کرد و به هر نحو ممکن،قلباً و لساناً و عملاً جلو مفاسد را گرفت،حتّی اگر با تکرار اثر می‌کند باید امر ونهی را تکرار کرد.

پیام‌ها:

1- اقرار به کمالات دیگران،خود یک کمال وارزش است. «هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی» حضرت موسی با این که پیامبر اولوالعزم بود،به کمال برادرش اقرار کرد.

2- بیان روان،از عوامل مؤثّر در جذب افراد وتبلیغ موفّق است. «هُوَ أَفْصَحُ»

3- برای ارشاد و دعوت به حقّ،از بهترین‌ها استفاده کنیم. «هُوَ أَفْصَحُ»

4- هر نیرویی را در جای خود بکار بگیریم. «هُوَ أَفْصَحُ» (هارون دارای بیانی شیوا بود و در این مأموریّت تبلیغی،سخن‌رسا نقش اساسی داشت،لذا حضرت موسی از خداوند همراهی او را درخواست کرد.)

5-لازم نیست که مسئولان،در همه‌ی کمالات،برترین باشند،بلکه باید من حیث المجموع لایق باشند. «هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی» (با این‌که مسئول اصلی موسی بود، ولی در بعضی جهات هارون قوی‌تر بود.)

6- گاهی برای رفع مشکلات،بایستی خود اقدام به پیشنهاد و ارائه راهکار به مسئول مربوطه نمود. أَخِی هٰارُونُ ... فَأَرْسِلْهُ

7- دغدغه‌ی برنامه‌ریزی و آینده‌نگری،با ترس و وحشت متفاوت است. «إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ»

8-در یک رسالت الهی،نفر دوم را نیز باید خداوند تعیین فرماید. «سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ» همان گونه که ما معتقدیم جانشین پیامبر را نیز باید خدا تعیین کند.

9- ایمان و حمایت بستگان،در پشت گرمی مبلّغ و تأثیرگذاری او در دیگران، بسیار مؤثّر است. «أَخِی - یُصَدِّقُنِی»

10- دعا ودرخواست انبیا مستجاب است. «فَأَرْسِلْهُ مَعِی - سَنَشُدُّ عَضُدَکَ» حضرت‌موسی از خداوند درخواست کرد تا برادرش هارون را همراه و یاور

او قرار دهد و خداوند آن را اجابت کرد.

11- بهترین نوع برادری،برادری در تأیید حقّ و بازوی یکدیگر بودن در مسیر خداوند است. «سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ»

12- پیروزی انبیا،در سایه‌ی آیات الهی محقّق می‌شود. «فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا»

13- حتّی انبیا به امید واطمینانِ خاطر نیاز دارند.خداوند به موسی و هارون و پیروانشان وعده‌ی پیروزی داد و آنان را امیدوار کرد. «أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ»

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ«36»

پس هنگامی که موسی با(معجزات و)آیات روشن ما به سراغ آنان آمد، گفتند:این چیزی جز سحر ساختگی نیست و ما چنین چیزی را در(میان) نیاکان خود نشنیده‌ایم.

پیام‌ها:

1- تهمت،بزرگ‌ترین حربه‌ی مستکبران علیه مصلحان است. «مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً»

2- تعالیم پیامبران الهی،تابع آداب ورسوم گذشتگان نیست. «مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا»

3- در پذیرش عقاید،منطق وبرهان ملاک است،نه سیره‌ی پدران. «مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا» (پیشینه نداشتن یک تفکّر،دلیل نادرستی آن نیست)

4- برخی انسان‌ها،منطق روشن را فدای گذشته تاریک می‌کنند. «جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ - مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ»

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبِّی أَعْلَمُ بِمَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ مِنْ عِنْدِهِ وَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ«37»

و موسی(در پاسخ تکذیب فرعونیان)گفت:پروردگار من به کسانی که از جانب او آمده‌اند،آگاه‌تر است و(می‌داند)سرانجام(نیک)آخرت برای چه کسانی است.به درستی که ستمکاران رستگار نخواهند شد.

نکته‌ها:

در آیه قبل آمد که فرعونیان با گستاخی کامل،معجزات الهی را سحر معرّفی کرده و اظهار نمودند که ما در تاریخ نیاکانمان چنین حرف‌هایی نشنیده‌ایم،در این آیه حضرت موسی به کنایه به آنان می‌فرماید:شما دروغ می‌گویید،زیرا قبل از من،کسانی چون حضرت یوسف چراغ هدایت نیاکان شما را در دست داشته و دین ابراهیم را ترویج می‌کرده‌اند.

پیام‌ها:

1- در برابر تکذیب کفّار که معجزات را سحر می‌خوانند،باید به خدا توکّل کرد.

مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ ... رَبِّی أَعْلَمُ ...

2- ادّعاهای پوچ را با شعارهای الهی خنثی سازیم. مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ ... رَبِّی أَعْلَمُ

3- خدا هیچ مردمی را بی‌راهبر و راهنما نگذاشته است. «رَبِّی أَعْلَمُ بِمَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ»

4- هدایت‌یافتگان،خوش عاقبتند. «لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ»

5-توجّه به معاد،در رأس برنامه‌های انبیا بوده است. وَ قٰالَ مُوسیٰ ... مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ

6- کسانی که انبیا را ساحر می‌نامند،ستمگرانی بد عاقبت‌اند. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ«38»

وفرعون گفت:ای بزرگان قوم!(اگرچه)من جز خودم معبودی برای شما نمی‌شناسم(امّابرای تحقیق بیشتر)ای هامان! برای من آتشی بر گِل بیفروز(و آجر تهیه کن)پس برجی بلند برای من بساز،شاید(به واسطه‌ی بالا رفتن از آن)به خدای موسی دست یابم.و همانا من او را از دروغگویان می‌پندارم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«صرح»به معنای ساختمان بلند است.این آیه نشان می‌دهد که در مصر قدیم، هم کوره‌های آجرپزی بوده و هم قدرت بر ساختن برج داشتند.

پیام‌ها:

1- روحیّه‌ی استکباری،مانع پذیرش حقّ است.فرعون گفت:جز خودم هیچ خدایی برای شما نمی‌شناسم. «مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی»

2- مستکبران،عقاید و افکار خود را به دیگران تحمیل می‌کنند. «مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی»

3- شعار مستکبران این است:هر چه را من نمی‌شناسم،پس وجود ندارد. مٰا عَلِمْتُ ...

4- توقّع دیدن خداوند با چشم ظاهری،تفکّر فرعونی است. «أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ»

5-قدرت‌نمایی،عوام‌فریبی با ژست تحقیق و بررسی،و منحرف کردن افکار عمومی،از شیوه‌های مستکبران است. فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ ...

6- مستکبران،خود را محور همه چیز می‌دانند.(فرعون به هر مناسبتی خود را مطرح می‌کرد) «مٰا عَلِمْتُ - غَیْرِی - فَأَوْقِدْ لِی - فَاجْعَلْ لِی - لَعَلِّی أَطَّلِعُ - إِنِّی لَأَظُنُّهُ»

وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ«39»

او(فرعون)و سپاهیانش به ناحقّ در زمین تکبّر ورزیدند و پنداشتند که آنان به سوی ما بازگردانده نمی‌شوند.

استکبار و مستکبر

*در طول تاریخ،افراد مغرور و متکبّری بوده‌اند که خودشان را محور و مرکز همه چیز می‌پنداشتند.در این سوره فرعون می‌گوید: «مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی» من جز خودم برای شما معبودی سراغ ندارم و هنگامی که ساحران به موسی ایمان آوردند گفت: «آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ» آیا بدون اجازه‌ی من به موسی ایمان آورده‌اید.

فرعون توقّع دارد که هیچ کس بدون اجازه‌ی او،هیچ عقیده‌ای نداشته باشد.امروز نیز فرعون‌ها،ابرقدرت‌هایی هستند که می‌خواهند خود را محور فرهنگ،سیاست،اقتصاد و صاحب اختیار جهان بدانند.

*مستکبران گاهی برای قدرت‌نمایی،فرد یا گروه یا کشوری را نابود می‌کنند یا مورد لطف قرار می‌دهند.نظیر نمرود که به حضرت ابراهیم گفت: «أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ» ⁽¹⁾حیات و مرگ این مردم به دست من است،هر که را بخواهم می‌کشم و هر که را بخواهم از زندان آزاد می‌کنم.

*مستکبران،گاهی زرق و برق و جلوه‌های مادّی را به رخ مردم می‌کشند،همان‌گونه که فرعون می‌گفت: «أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی» ⁽²⁾آیا حکومت مصر از آنِ من نیست؟ آیا نمی‌بینید که این نهرها از زیر کاخ من جاری است؟

*مستکبران،گاهی با ارعاب،مردم را به تسلیم وادار می‌کنند.فرعون به ساحرانی که به موسی ایمان آوردند گفت: «لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ» ⁽³⁾من دست و پای شما را بر خلاف یکدیگر قطع می‌کنم.

*مستکبران،گاهی با مانور وخودنمایی،مردم ساده‌لوح را فریفته‌ی خود می‌کنند.قارون به‌گونه‌ای در کوچه وبازار راه می‌رفت که مردم دنیاپرست،آه از دل کشیده و می‌گفتند:ای کاش برای ما نیز آنچه برای قارون است وجود داشت. ⁽⁴⁾

*مستکبران،گاهی با تطمیع می‌خواهند مغزها و فکرها را بخرند.چنانکه فرعون به ساحران گفت:اگر آبروی موسی را بریزید،من به شما پاداش بزرگی می‌دهم وشما را از مقرّبان

دربارم قرار می‌دهم. ⁽¹⁾

*مستکبران،گاهی با سفرهای خود دل‌ها را متزلزل می‌کنند.قرآن می‌فرماید:گردش کفّار در شهرها تورا مغرور نکند. ⁽²⁾

*مستکبران گاهی با تحقیر دیگران جنگ روانی به راه می‌اندازند و به طرفداران انبیا نسبت‌های ناروا می‌دهند و آنان را اراذل و اوباش می‌خوانند. ⁽³⁾

*مستکبران،گاهی با ایجاد ساختمان‌های بلند و رفیع،دلربایی می‌کنند.فرعون به وزیرش هامان گفت:برجی برای من بساز تا از آن بالا روم و خدای موسی را ببینم! ⁽⁴⁾

واقعاً قرآن چقدر زنده است که خلق و خوی و رفتار و کردار زشت مستکبران را به گونه‌ای ترسیم کرده که با زمان ما نیز قابل تطبیق است.

پیام‌ها:

1- مردم از دین حاکمان پیروی می‌کنند. «اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ»

2- معیار ستایش‌ها و انتقادهای قرآن،حقّ است. «بِغَیْرِ الْحَقِّ»

3- غفلت از گذرا بودن دنیا و گمان به جاودانگی،زمینه‌ساز خوی استکباری است. «وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ»

4- عدم اعتقاد و توجّه به معاد و حساب،زمینه‌ی شکل‌گیری استکبار است.

«لاٰ یُرْجَعُونَ»

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ«40»

پس ما(نیز)او و لشگریانش را(با قهر خود)گرفتیم و به دریا افکندیم.پس بنگر که پایان کار ستمگران چگونه است.

نکته‌ها:

در این آیه فرعون و لشکرش به چیز بی‌ارزشی که از زمین برگرفته وبه‌دریا پرتاب شود، تشبیه شده‌اند.این تحقیر برای آن است که تمام قدرت‌ها در برابرقدرت وقهر الهی ناچیزند.

«نبذ»،یعنی دورانداختن اشیای بی‌ارزش و بی‌مقدار است.

پیام‌ها:

1- کیفرهای الهی،اختصاص به آخرت ندارد.(فرعون در همین دنیا غرق شد) «فَأَخَذْنٰاهُ»

2- یاران فرد ستمکار،در سرنوشت او سهیم و شریکند. «فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ»

3- سرانجام مستکبران،ذلّت و قهر است. «فَنَبَذْنٰاهُمْ»

4- برای ریشه‌کنی فساد،باید هر چیزی که آلوده باشد از بین برود. «فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ»

5-به حوادث تاریخی به دیده‌ی عبرت بنگریم. «فَانْظُرْ»

6- ستمگران،سرنوشت مشترکی دارند. «عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ» (به جای عاقبت فرعون فرمود:عاقبت همه ستمگران چنین است)

7- مهم عاقبت کار است،نه جلوه‌های زودگذر آن. فَانْظُرْ ... عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ لاٰ یُنْصَرُونَ«41»

وآنان(فرعونیان)را پیشوایانی قراردادیم که به آتش(دوزخ)دعوت می‌کنند و(البتّه در)روز قیامت،یاری نخواهند شد.

وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ«42»

و در این دنیا،لعنتی بدرقه‌ی آنان کردیم و روز قیامت،آنان از زشت چهره‌گان خواهند بود.

نکته‌ها:

قرآن مجید همچنان که در مورد پیشوایان هدایت و نور،کلمه‌ی «أَئِمَّةً» را بکار برده است، «وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا» ⁽¹⁾این کلمه را بر جلوداران ضلالت و نار نیز اطلاق فرموده است، «وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ» و از این رو است که در قیامت،هر کس با رهبری که در دنیا انتخاب کرده به دادگاه عدل الهی احضار می‌شود. «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» ⁽²⁾فرعون نیز به عنوان یکی از همین پیشوایان در آن روز قومش را به دوزخ وارد می‌کند.

«یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النّٰارَ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- روحیّه‌ی استکباری،انسان را رهبر دوزخیان می‌سازد. وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً ...

2- نقش حکومت‌ها را در شکل‌دهی ساختار فرهنگی و عقیدتی جامعه نمی‌توان نادیده گرفت. «أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ»

3- تبلیغات مستکبران،در واقع دعوت به دوزخ است. «یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ»

4- مستکبرانی که امروز به عِدّه و عُدّه دل خوش دارند،در قیامت،بی‌کس ویاور خواهند بود. «یَوْمَ الْقِیٰامَةِ لاٰ یُنْصَرُونَ»

5-کیفرهای الهی،مخصوص آخرت نیست. «وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا»

6- لعنت ونفرین مردم،تبلور قهر الهی است. «أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً» چنانکه دعای خیر مردم و نام نیک،نشانه‌ی لطف خداوند است. «وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ» ⁽⁴⁾

7- نفرین بر ظالم حتّی بعد از نابودی او لازم است. أَتْبَعْنٰاهُمْ ... لَعْنَةً

8-زشت کاری‌های دنیوی،به زشت‌روئی‌های اخروی می‌انجامد. «یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ»

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ مِنْ بَعْدِ مٰا أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الْأُولیٰ بَصٰائِرَ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ«43»

و به تحقیق بعداز آنکه نسل‌های نخستین را نابود ساختیم،به موسی کتاب(آسمانی تورات را)عطاکردیم(تا وسیله‌ای)برای بصیرت مردم و هدایت و رحمت باشد،شاید که آنان پند گیرند.

نکته‌ها:

کلمه «بَصٰائِرَ» جمع«بصیرت»به معنای بینش و آگاهی و کلمه‌ی«أبصار»جمع«بصر»به معنای چشم است.

پیام‌ها:

1- با شکست طاغوت،زمینه برای صالحان فراهم می‌گردد. «آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ مِنْ بَعْدِ مٰا أَهْلَکْنَا»

2- پایان کار مستکبران،هلاکت و نابودی است. «أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الْأُولیٰ»

3- دینداری باید براساس بصیرت باشد. «بَصٰائِرَ»

4- ارسال کتب و رسل،بر اساسِ رحمتِ الهی است. لِلنّٰاسِ ... رَحْمَةً

5-کتب آسمانی،عامل بصیرت و هدایت است. «بَصٰائِرَ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً»

6- تا انسان بصیرت پیدا نکند،هدایت نمی‌شود و تا هدایت نشود،لطف و رحمت الهی را دریافت نمی‌کند. «بَصٰائِرَ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً»

7- دین،جزو فطرت انسان‌هاست و کتب آسمانی آن فطرت را غبارزدایی می‌کنند. «یَتَذَکَّرُونَ»

8-با وجود کتب آسمانی و پیامبران،باز هم گروهی از انسان‌ها هدایت را نمی‌پذیرند. «لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ»

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الْغَرْبِیِّ إِذْ قَضَیْنٰا إِلیٰ مُوسَی الْأَمْرَ وَ مٰا کُنْتَ مِنَ الشّٰاهِدِینَ«44»

و هنگامی که فرمان(نبوّت)را به موسی دادیم،تو در جانب غربی(کوه طور)حضور نداشتی و از شاهدان نبودی.

نکته‌ها:

با مطالعه‌ی تاریخ گذشتگان،می‌توان با آنان زندگی کرد،هر چند درمیانشان حضور فیزیکی نداشت.حضرت علی علیه السلام به فرزندش امام‌حسن علیه السلام می‌فرماید:من گرچه عمر پیشینیان را نداشته‌ام امّا بخاطر مطالعه،تفکّر و دقّت در زندگانی وآثار آنان،گویی یکی از آنان شده و با آنان زندگی کرده‌ام. ⁽¹⁾

عبارت «مٰا کُنْتَ» چهار مرتبه در این آیه و آیات بعد تکرار گردیده که بر غیبی بودن اخبارِ تاریخی قرآن تأکید دارد.

پیام‌ها:

1- نقل ماجرای نبوّت حضرت موسی با همه‌ی ریزه‌کاری‌های آن،از زبان پیامبری که در آن زمان‌ها حضور نداشته،نشانه‌ی حقّانیّت و اعجاز قرآن است. وَ مٰا کُنْتَ ... وَ مٰا کُنْتَ ...

2- برخی داستان‌های قرآن،از اخبار غیبی است،نه از نقل شاهدان عینی. وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ ...

3- بخش غربی کوه طور،محلّ نزول تورات بوده است. «بِجٰانِبِ الْغَرْبِیِّ»

وَ لٰکِنّٰا أَنْشَأْنٰا قُرُوناً فَتَطٰاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ وَ مٰا کُنْتَ ثٰاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ تَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا وَ لٰکِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ«45»

ولی ما(اقوامی را)در اعصار مختلف خلق کردیم،پس زمان‌های طولانی بر آنها گذشت(و آثار انبیا از دل‌هایشان محو شد،پس تو را با کتاب آسمانی به سوی مردم فرستادیم)،و تو در میان اهل مَدین اقامت نداشته‌ای تا(از وضع آنان آگاه باشی و بتوانی)آیات ما را(پیرامون مردم مَدیَن)بر آنان(مردم مکّه)بخوانی، لیکن سنّت ما این است که افرادی را برای هدایت می‌فرستیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «ثٰاوِیاً» از ماده‌ی«ثوی»و به معنای مقیم می‌باشد،چنانکه کلمه‌ی«مثوی»از همین ماده،به معنای جایگاه و قرارگاه است.

پیام‌ها:

1- مردم در هر عصر و زمانی به معارف الهی نیازمندند. مٰا کُنْتَ ... تَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا

2- گذشت زمان،آثار انبیای گذشته را کم‌رنگ و زمینه را برای آمدن پیامبر اسلام فراهم کرده است. فَتَطٰاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ ... کُنّٰا مُرْسِلِینَ

3- بعثتِ پیامبران،سنّت خداوند است. «کُنّٰا مُرْسِلِینَ»

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ«46»

وآنگاه که ما(موسی را)ندا دادیم،تو در کنار کوه طور نبودی،لیکن(این وحی و اطلاع از اخبار گذشتگان)رحمتی است از جانب پروردگارت تا تو (به واسطه‌ی آن)قومی را که پیش از تو هشدار دهنده‌ای برایشان نیامده بود،هشداردهی،شاید آنان متذکّر شوند.

پیام‌ها:

1- انبیا بدون اتصال به عالم وحی،همچون سایر مردم اخبار غیبی را نمی‌دانند.

مٰا کُنْتَ ...

2- مقایسه(بین جهل و علم،عجز و قدرت،فقر و غنا،نقص و کمال،)کلید خودشناسی و خداخواهی است. مٰا کُنْتَ ... لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

3- خاطرات قرآنی،همگی از سرچشمه وحی است. «مٰا کُنْتَ ... إِذْ نٰادَیْنٰا»

4- بیان داستان‌های حقیقی و عبرت‌آموز قرآن،وسیله‌ای برای تربیت و هشدار است. «رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ»

5-انذار خلق،جلوه‌ای از رحمت خداست. «رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ»

6- برای هدایت افراد غافل،انذار و هشدار،کارسازتر است. «لِتُنْذِرَ - مِنْ نَذِیرٍ» (با این‌که رسالت پیامبران در قالب مجموعه‌ای از بشارات و انذارهاست،ولی از آنجاکه انذار اثر بیشتری در روحهای غفلت‌زده دارد،در قرآن توجّه بیشتری به مسأله‌ی انذار شده است.)

7- مردم در انتخاب راه و عقیده آزادند و اجباری در پذیرش دعوت پیامبران ندارند. لِتُنْذِرَ ... لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

8-انسان‌ها،به واسطه‌ی فطرت،مسائلی را در ضمیر خویش می‌دانند،ولی برای جلوگیری از فراموشی،باید آنها را تذکّر داد. «یَتَذَکَّرُونَ»

وَ لَوْ لاٰ أَنْ تُصِیبَهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَیَقُولُوا رَبَّنٰا لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ إِلَیْنٰا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیٰاتِکَ وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ«47»

و اگر نبود این‌که هرگاه مصیبتی در اثر عملکردشان به آنان برسد، می‌گویند:پروردگارا!(ما که نمی‌دانستیم)چرا برای ما پیامبری نفرستادی تا آیات تو را پیروی کنیم و از ایمان‌آورندگان باشیم،(ما هرگز پیامبری به سوی آنان نمی‌فرستادیم).

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل هدف آمدن انبیا را انذار و هشدار دانست،این آیه هدف دیگر بعثت را که اتمام حجّت و بستن راه بهانه و عذر است بیان می‌کند.

مفهوم آیه این است که کفّار می‌گویند:بدبختی ومصیبت ما به خاطر عمل فاسدی است که به سبب نداشتن پیامبر مرتکب شده‌ایم،اگرپیامبر می‌داشتیم گرفتار نمی‌شدیم،خداونددر پاسخ می‌فرماید:ما برای اتمام حجّت بر آنها پیامبرانی فرستادیم.

پیام‌ها:

1- بسیاری از مصائب و حوادث تلخ،مولود عملکرد خودماست. «تُصِیبَهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ» آری اعمال نیک و بد،در همین دنیا نیز اثر خود را می‌گذارند.

2- ایمان به خدا و پیروی از انبیا،رمز نجات از مصیبت‌هاست. «تُصِیبَهُمْ مُصِیبَةٌ - لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ»

3- عقل،علم وفطرت،به تنهایی کافی و کارساز نیست،بلکه وحی نیز لازم است.

«لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ»

4- عقاب بدون بیان،قبیح است. «لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ» (بعثت انبیا یک اتمام حجّت است تا کسی نگوید:ما که خبر نداشتیم و ندانسته مرتکب خلاف شده‌ایم.)

5-پیروی و اطاعت،نشانه‌ی ایمان واقعی است. «فَنَتَّبِعَ آیٰاتِکَ وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ«48»

پس هرگاه از جانب ما(آیات)حقّ برای آنان آمد،گفتند:چرا آنچه(به این پیامبر)داده شده،شبیه آن چه به موسی داده شده نیست؟(چرا معجزاتی مثل تبدیل عصا به اژدها ویا نزول دفعی کتاب،مثل تورات که قابل مشاهده باشد ندارد؟! اما)مگر(همین کافران لجوج و بهانه‌گیر)به آنچه

قبلاً به موسی داده شده بود،کفر نورزیدند؟(مگر آنها نبودند که)گفتند:

(این دو کتاب تورات و قرآن)سحرهایی هستند که پشتیبان‌یکدیگرند و (نیز)گفتند:همانا ما به همه‌ی آنها کافریم؟!

نکته‌ها:

در این‌که جمله‌ی «سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا» اشاره به کدام دو چیز است،احتمالات زیادی داده شده که با توجّه به آیه‌ی بعد معلوم می‌شود مراد،قرآن و تورات است.

پیام‌ها:

1- رسالت پیامبر وقرآن،حقّ است. «لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ إِلَیْنٰا رَسُولاً - فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ»

2- منکرین حقّ،بجای توجّه به حقّانیّت،تنها به مقایسه‌های بی‌اساس وباطل نظر دارند. «جٰاءَهُمُ الْحَقُّ - لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ»

3- افراد متحجّر،حاضر به پذیرش حرف جدید و منطقی نیستند. «لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ»

4- سحر و ساحری،شایع‌ترین تهمتی است که به انبیا زده می‌شود. «سِحْرٰانِ» (منکرین بهانه‌جو اظهار می‌نموند که این قرآن و آن تورات،دو کتاب سحرند که از یکدیگر پشتیبانی می‌کنند.)

5-دشمنان،منطق و کلام حقّ را خدشه‌دار می‌کنند تا راه را برای انکار خود باز کنند. سِحْرٰانِ ... إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ«49»

(ای پیامبر! به آنان)بگو:(اکنون که منکر هر دو کتاب هستید)اگر راست می‌گویید،شما کتابی از جانب خداوند بیاورید که از این دو(کتاب تورات و قرآن)هدایت بخش‌تر باشد تا من از آن پیروی کنم.

پیام‌ها:

1- باید به یاوه‌سرایی منکران،جواب مناسب داد. قُلْ ...

2- برای اثبات حقّ،گاهی باید روش تحدّی و مبارزه‌طلبی و مناظره را انتخاب کرد. قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ ...

3- انتقاد به تنهایی کافی نیست،باید همراه آن طرح و پیشنهاد داد. سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا ... فَأْتُوا بِکِتٰابٍ

4- از جمله امتیازات انبیا،تحدّی ومبارزه‌طلبی در آوردن کتاب یا معجزه است.

«فَأْتُوا بِکِتٰابٍ - أَهْدیٰ»

5-توراتِ اصلی وقرآن،بهترین کتاب‌های آسمانی برای هدایت بشر می‌باشند.

فَأْتُوا بِکِتٰابٍ ... أَهْدیٰ مِنْهُمٰا

6- در مقابل کفر و انکار باید پیروان ادیان الهی حامی یکدیگر باشند. «أَهْدیٰ مِنْهُمٰا» و نفرمود:«أهدی منی»آری،در برابر دشمن مشترکی که به همه‌ی کتب آسمانی کافر است و شعار «إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ» سر می‌دهد،قرآن،از تورات حمایت کرده و آن را در کنار خویش قرار می‌دهد.

7- رهبران دینی باید بهترین سخن و منطقی‌ترین شیوه را در مقابل مخالفان ارائه دهند. فَأْتُوا بِکِتٰابٍ ... أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ

8-ملاک ومعیار در انتخاب،تبعیّت از بهترین‌هاست. «أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ»

9- در گزینش مربّی،دوست وکتاب،هدایت‌بخش بودن،معیار است. «أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ»

10- انسان از آوردن کتابی برتر از قرآن وتورات اصلی عاجز است. «إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ»

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ«50»

پس اگر(خواسته و پیشنهاد)تو را نپذیرفتند،بدان که آنان پیرو هوس‌های نفسانی خویش‌اند و کیست گمراه‌تر از آن کس که بدون(پذیرش حقّ و توجّه به)هدایت و رهنمون الهی،از هوس خود پیروی نماید؟ همانا خداوند،قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

برای انسان سه دشمن معنوی شمرده‌اند:جلوه‌های دنیوی،تمایلات نفسانی و وسوسه‌های شیطانی.در این میان،دنیا و جلوه‌های آن همچون کلیدی است که با حرکت به یک سوی،در را باز می‌کند و با حرکت به سوی دیگر می‌بندد،یعنی هم می‌توان از آن بهره‌ی خوب گرفت و هم می‌توان آن را در راه بد بکار برد.وسوسه‌های شیطانی نیز-اگر چه نقش‌آفرین هستند ولی-انسان را به گناه مجبور نمی‌کنند،مضافاً بر این‌که،شیطان در دل اولیای خدا راه نفوذ و تسلّطی ندارد؛امّا دشمن دوم که از همه کارسازتر است،هواها و تمایلات نفسانی است که خطرناک‌ترین دشمن انسان بشمار می‌رود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- گاه هواپرستی(با تبلیغات،توجیهات،مغالطه کاری و طرفداری اکثریّت) چنان جلوه می‌کند که شناخت آن،بصیرت و دقّت لازم دارد. «فَاعْلَمْ»

2- آنجا که هدایت پذیری نباشد،هواپرستی حاکم است. لَمْ یَسْتَجِیبُوا ... یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ

3- منکران حقّ وهواپرستان،گمراه‌ترین مردم هستند. «مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ»

4- هدایت واقعی،هدایتی است که از علم و حکمت بی‌نهایت سرچشمه گرفته باشد. «هُدیً مِنَ اللّٰهِ»

5-هواپرستی ظلم است و هواپرستان از هدایت الهی به دورند. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ»

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ«51»

وما پیوسته برای آنان سخن گفتیم(و آیات قرآن را برایشان نازل کردیم) شاید که پندگیرند ومتذکّر شوند.

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ«52»

(برخی از)آنان که پیش از این(قرآن)کتابشان دادیم،همان‌ها به آن (قرآن)ایمان می‌آورند.

نکته‌ها:

کلمه «وَصَّلْنٰا» از «وَ صَلِّ» ،به معنای ارتباطدادن ومتّصل کردن است.مراد از این اتّصال یا پی در پی بودن تذکّرات است و یا هماهنگی و هم‌سویی مطالبی که ارائه می‌شود.

از سنّت‌های خداوند،هدایت انسان‌هاست که لحظه‌ای قطع نمی‌شود؛ «إِنَّ عَلَیْنٰا لَلْهُدیٰ» ⁽¹⁾و از طریق آیات الهی،انبیا واوصیا علیهم السلام و علمای دین،تداوم می‌یابد؛ «وَصَّلْنٰا لَهُمُ» وچنانچه منطقه‌ای به این هدایت الهی دسترسی نداشت،می‌بایست گروهی از آن منطقه کوچ کرده و با تفقّه در دین،مردم را از آن بهره‌مند سازند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- در تربیت باید تذکّرات،تدریجی،گام به گام،مکرّر و متنوّع باشد. «وَصَّلْنٰا» (آری با یک یا دو تذکّر مختصر نباید انتظار اصلاح وتربیت داشت)

2- آیات قرآن دارای یک نوع همسویی و پیوستگی است. «وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ»

3- همه‌ی آیات الهی،کتب آسمانی و رهبران دینی،یک حرف و هدف را دنبال می‌کنند. «وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ»

4- انسان،موجودی فراموشکار است و نیاز به تذکّر دارد. «یَتَذَکَّرُونَ»

5-اهل‌کتاب واقعی،کسانی هستند که با دیدن اسلام،ایمان می‌آورند. اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ«53»

و زمانی که(قرآن)بر آنان تلاوت شود،گویند:ما به آن ایمان آوردیم، همانا آن،حقّی است از طرف پروردگار ما(و)ما پیش از این(نیز) اهل‌تسلیم بوده‌ایم.

أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ«54»

آنان به خاطر صبرشان،دو برابر پاداش داده می‌شوند.و(آنانند که) بدی‌ها را با نیکی دفع می‌کنند و از آنچه روزی آنان کرده‌ایم(به دیگران) انفاق می‌نمایند.

پیام‌ها:

1- طالبان حقّ،به دنبال حقّ هستند و توجّهی به این‌که چه کسی،از چه نژادی و با چه زبانی آن را می‌گوید ندارند. إِذٰا یُتْلیٰ ... قٰالُوا آمَنّٰا ( «یُتْلیٰ» به صورت مجهول،یعنی گوینده مطرح نیست.)

2- اگر روح پاک باشد،با شنیدن حقّ ایمان می‌آورد. یُتْلیٰ ... آمَنّٰا (به عکس،اگر زمینه فراهم نباشد،با تلاوت پیوسته هم امیدی به ایمان نیست.)

3- ایمانی ارزش دارد که بر اساس معرفت و شناخت حقّ باشد. «آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ»

4- شرایط وزمینه‌های افراد،در دریافت الطاف الهی متفاوتند. «یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا»

5-پذیرش حقّ،نیازمند صبر در مقابل انواع انتقادها ومشکلات است. قٰالُوا آمَنّٰا ... یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ ... بِمٰا صَبَرُوا

6- گذشت از بدی‌های دیگران و انفاق به آنان در صورتی ارزش دارد که خصلت و خوی انسان باشد. «یَدْرَؤُنَ - یُنْفِقُونَ» (فعل مضارع نشانه دوام و استمرار است.

آری،مؤمنانی مورد ستایش‌اند که دارای پشتکار،گذشت و اهل‌بخشش باشند.)

7- اگر بدانیم که رزق از طرف خداست،انفاق برای ما آسان می‌شود. «مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ»

8-مورد انفاق تنها مال نیست،از علم،توان و آبرو نیز می‌توان انفاق کرد. «مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ»

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ«55»

و هرگاه(سخن)لَغوی را بشنوند،از آن روی برگردانند و گویند:اعمال ما برای ما و کارهای شما برای شما باشد،سلام(وِداعِ ما)بر شماباد،ما به سراغ جاهلان نمی‌رویم.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل خداوند به کسانی که در راه او صبر کنند و بدی‌ها را با خوبی پاسخ دهند و از اموالشان در راه خدا بخشند،پاداشِ دو برابر وعده داد،این آیه به یکی از نمونه‌های صبر و برخوردهای خوب،اشاره می‌فرماید.

«لغو»یعنی امر بیهوده که هم در کلام و هم در عمل قابل بروز است و مؤمنان به اعراض از آن سفارش شده‌اند.از جمله ویژگی‌های بهشت آن است که لغو و بیهودگی در آنجا نیست.

«لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ» ⁽¹⁾

«مُدارا»،کوتاه آمدن از موضع قدرت است،نظیر پدری که دست کودکش را در دست دارد وقدرت بر تند رفتن دارد،ولی آهسته راه می‌رود؛امّا«مُداهنه»،کوتاه آمدن از موضع ضعف است.نظیر بسیاری از رؤسای کشورها که به خاطر نداشتن شجاعت،در اختیار ابرقدرت‌ها قرار دارند.انبیا و اولیای الهی با مردم مدارا می‌کنند؛امّا در برابر کفر مداهنه نمی‌ورزند.

پیام‌ها:

1- مؤمن واقعی کسی است که نه تنها به مجلس لغو نمی‌رود و به سخن لغو گوش نمی‌دهد،بلکه اگر کلام بیهوده‌ای هم شنید،عکس‌العمل نشان می‌دهد. «وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ»

2- یکی از نمونه‌های صبر،بی‌اعتنایی به لغو و اعراض از آن است. «صَبَرُوا - أَعْرَضُوا عَنْهُ»

3- اعراض از لغو در گفتن،شنیدن،دیدن و معاشرت،کمالی است که در همه‌ی ادیان الهی از آن ستایش شده است. «سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ» (آیه فوق در توصیف گروهی از اهل‌کتاب است.)

4- از شیوه‌های عمومی وساده‌ی نهی از منکر،اعراض از منکر است. سَمِعُوا ...

أَعْرَضُوا عَنْهُ (لغو را با لغو پاسخ نگوییم.)

5-انسان در برابر آنچه می‌شنود،مسئول است. سَمِعُوا ... أَعْرَضُوا

6- قاطعیّت،صلابت و عدم سازش،نشانِ ایمان راسخ است. «لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ»

7- سود و زیان عمل هر کس به خود او برمی‌گردد. «لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ»

8-اعراض،باید کریمانه باشد. أَعْرَضُوا ... سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

9- اعراض باید همراه هشدار به اهل لغو باشد. أَعْرَضُوا ... لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ

10- لغو،میوه‌ی جهل و بیهوده‌گو،جاهل است. «لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ»

إِنَّکَ لاٰ تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ«56»

(ای پیامبر!)همانا تو نمی‌توانی هر که را دوست داری هدایت کنی(و به مقصد برسانی)،بلکه این خداوند است که هر کس را بخواهد هدایت می‌کند و او به ره‌یافتگان آگاه‌تر است.

نکته‌ها:

مضمون این آیه که در مقام دلداری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است،در آیات دیگر وبا بیانات وتعابیر مختلف تکرار شده است،از جمله در سوره‌ی یوسف می‌خوانیم: «وَ مٰا أَکْثَرُ النّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾،ای پیامبر! هر چند به هدایت آنان حریص باشی،باز اکثر مردم ایمان نمی‌آورند،یا در سوره‌ی بقره آمده است: «لَیْسَ عَلَیْکَ هُدٰاهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ» ⁽²⁾هدایت‌پذیری مردم بر عهده‌ی تو نیست وخداوند،هر که را بخواهد،هدایت می‌فرماید.

در جلد پنجم تفسیر درّالمنثور(از تفاسیر اهل سنّت)روایاتی به این مضمون نقل شده است که در آستانه‌ی فوت ابوطالب،پدر حضرت علی علیهما السلام،پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به نزد او حاضر شد و اسلام را بر او عرضه فرمود؛امّا او نپذیرفت و این آیه نازل شد!!

ما با قطع نظر از این‌که شأن نزول آیه چیست و آیا اصلاً ارتباطی با پدر بزرگوار امیرالمؤمنین علی علیه السلام دارد یا خیر،(که با اندک تأمّلی،عدم این ارتباط ثابت می‌شود،زیرا آیه در ادامه‌ی بحث پیرامون گروهی از مؤمنان اهل کتاب در مقابل مشرکان مکّه است)کمی به بحث پیرامون این روایات و ایمان حضرت ابوطالب می‌پردازیم.

علاّمه‌ی امینی،صاحب کتاب گرانقدر«الغدیر»در جلد هشتم این کتاب از صفحه‌ی 19 به بعد با نقد و ردّ تمامی این روایات مجعول و با استناد به منابع تاریخی،معتقد است که

راویان این‌گونه روایات،در زمان فوت حضرت ابوطالب یا اطفالی شیرخوار بودند و یا همچون ابوهریره،هنوز اسلام نیاورده بودند.

همچنین ایشان از صفحه 330 تا 410 همان جلد،به دلایل مؤمن بودن حضرت ابوطالب می‌پردازد و صدها شعر از خود آن حضرت،ده‌ها خاطره و چهل حدیث از اهل‌بیت پیامبر ذکر می‌کند که حاکی از ایمان او به خداوند و رسول اللّه صلی الله علیه و آله است.بعضی از این دلائل عبارتند از:

1.سخنان پیامبر و ائمّه معصومین علیهم السلام پیرامون ایمان او.

2.حزن و اندوه پیامبر صلی الله علیه و آله در فوت او.

3.دعای پیامبر صلی الله علیه و آله بالای منبر،به ابوطالب وتشییع جنازه‌ی او.

4.حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله که من شفیع والدین و عمویم ابوطالب در قیامت هستم.

5.وصیّت‌نامه او مبنی بر حمایت بنی‌هاشم از پیامبر اسلام.

6.سفارش او به همسر و فرزندش جعفر،برای حمایت از پیامبر صلی الله علیه و آله و توجّه به اسلام ونماز.

7.حمایت‌های بیدریغ او از پیامبر که در شب‌های خطرناک،جای خواب آن حضرت را با جای خواب فرزندش علی علیه السلام عوض می‌کرد وفرزندش را در معرض خطر قرار می‌داد.

8.زندگی فاطمه بنت اسد با ابوطالب که در اسلام او شکّی نیست،زیرا اگر ابوطالب مسلمان نبود،نباید زن مسلمان همسرش باشد.

9.اشعار فراوان او که از اقرارش به اسلام حکایت دارد.

البتّه نباید فراموش کرد که تنها گناه نابخشودنی او این است که پدر علی علیه السلام است! و دشمنان آن‌حضرت چه بودجه‌هایی را در راه ضربه‌زدن به آن حضرت هزینه کردند و روایاتی را جَعل نمودند و برای این‌که میان ابوطالب پدر حضرت علی علیهما السلام و ابوسفیان پدر معاویه تعادلی برقرار کنند،سابقه‌ی شرک را تهمت زدند.

پیام‌ها:

1- وظیفه‌ی انبیا ابلاغ پیام‌های الهی و ارائه‌ی راه است.پذیرفتن یا عدم پذیرش مردم ربطی به آن بزرگواران ندارد. «إِنَّکَ لاٰ تَهْدِی»

2- پیامبران،برای هدایت منحرفان سوز وشور داشتند. «مَنْ أَحْبَبْتَ»

3- هدایت،کار خداوند است که فقط شامل دلهای پاک و آماده می‌شود. «وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَهْدِی»

4- خواست خداوند بر اساس حکمت و علم اوست. «یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ»

وَ قٰالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنٰا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ«57»

و(کفّار مکّه)گفتند:اگر ما با(قبول برنامه‌های)تو،هدایت را بپذیریم، (بزودی)از سرزمینمان آواره خواهیم شد.(بگو:)آیا ما آنان را در حرم أمنی قرار ندادیم که بهره‌های هر چیزی به عنوان روزی از جانب ما به سوی آن سرازیر می‌شود؟ ولی بیشتر آنان نمی‌دانند!

نکته‌ها:

گروهی از مشرکان مکّه به پیامبراسلام صلی الله علیه و آله اظهار نمودند که اگر ما هدایت را به همراه تو پذیرا شویم،به سرعت از خانه و کاشانه خود رانده و آواره،و از زندگی و هستی خویش ساقط و درمانده می‌گردیم.

خداوند با سه پاسخ بهانه‌ی آنان را ردّ می‌فرماید:

پاسخ اوّل که در همین آیه مورد اشاره قرار گرفته است این که؛همان خدایی که مکّه را پایگاه أمن ومحلّ جلب و سرازیر شدن روزی فراوان برای شما قرار داد،باز می‌تواند آن را تداوم بخشد.(در این جواب دلگرمی و بشارت است)

پاسخ دوم که در آیه‌ی بعد آمده است این‌که؛بر فرض به خاطر حفظ رفاه و منافع خود، ایمان نیاورید،قهر خدا را چه خواهید کرد؟(در این جواب انذار و هشدار است)

پاسخ سوم که در آیه‌ی 60 همین سوره مطرح شده است این که؛مگر مال و متاع دنیا چقدر ارزش دارد که به واسطه‌ی آن ایمان نمی‌آورید بدانید آنچه در نزد خداست،بهتر و پایدارتر

است.پس عدم ایمان شما هیچ وجه و توجیهی ندارد.

پیام‌ها:

1- دین،تنها عقیده نیست،بلکه برنامه‌های عملی نیز دارد. «نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ»

2- حساسیّت دشمنان تنها نسبت به راه حقّ و مسیر الهی نیست که آنها،هم به راه حقّ و هم به رهبری حقّ اعتراض دارند. «إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ»

3- ایمان آوردن،تنها به آگاهی داشتن نیست،بلکه به جرأت هم نیاز دارد. «إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ» (آری،گروهی حقّانیّت اسلام را می‌فهمند،ولی بخاطر حفظ منافع شخصی از آن سرباز می‌زنند.)

4- انسان،وطن‌دوست است. «مِنْ أَرْضِنٰا»

5-ترس از دست‌دادن نعمت‌ها را با یاد الطاف الهی دفع کنیم. «أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً» (آری یاد نعمت‌ها،عامل توکّل و رفع نگرانی‌هاست.)

6- بهبود،رونق و رشد اقتصادی در گرو امنیّت و آرامش اجتماعی است. «آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ»

7- امنیّت و رزق،دو نعمت تضمین شده‌ی حرم الهی(مکّه)است. «آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ»

8-برتری ایمان بر رفاه و آسایش،برای اکثر مردم پنهان است. «وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ»

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً وَ کُنّٰا نَحْنُ الْوٰارِثِینَ«58»

و چه بسیار مناطقی که ما(آنها را)به خاطر طغیان در زندگی،هلاک کردیم،این خانه‌های آنهاست که بعد از آنان جز اندکی(از انسان‌ها در آن) سکونت نکردند و ما وارث آنان هستیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«بطر»به معنای طغیان و سرمستی بر اثر فزونی ثروت و رفاه است.

در آیه‌ی قبل خواندیم که گروهی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفتند:اگر ما به تو ایمان بیاوریم،کفّار مکّه ما را آواره خواهند کرد،و خداوند فرمود:همان قدرتی که مکّه را محل امن و رزق فراوان برای شما قرار داد،بعد از ایمان نیز می‌تواند نعمت‌هایش را برای شما حفظ نماید.در این آیه خداوند می‌فرماید:فراموش نکنید که ما بسیاری از شهرها را که سرمست از نعمت‌ها و غرق در رفاه بودند نابود کردیم،شما نیز که به خاطر حفظ رفاه و اموال خود ایمان نمی‌آورید،با قهر الهی چه می‌کنید؟!

منظور از «فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ» ،مساکن مخروبه‌ی قوم عاد در منطقه احقاف(میان یمن و شام)، یا قوم ثمود در منطقه سَدوم است که مردم حجاز در مسافرت‌های تجاری از کنار آنها عبور می‌کردند و با چشم خود می‌دیدند.

پیام‌ها:

1- گاه ثروت و رفاه نه تنها مایه‌ی سعادت نیست که باعث غرور،طغیان و هلاکت است. کَمْ أَهْلَکْنٰا ... بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا

2- سرنوشت افراد و جوامع،در گرو اعمال خود آنهاست. کَمْ أَهْلَکْنٰا ... بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا

3- سنّت الهی،هلاکت مرفّهان بی‌ایمان است. «أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ»

4- خرابه‌ها وبقایای تمدّن‌های گذشته،بهترین پندآموز نسل‌های بعدی است.

«فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ» (از جمله برنامه‌های تربیتی،بازدید از همین اماکن است.)

5-مرفّهان،اموال خود را رها کرده و خواهند رفت.پس هدایت وسعادت ابدی را با رفاه زودگذر دنیوی معامله نکنیم. «نَحْنُ الْوٰارِثِینَ»

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ حَتّٰی یَبْعَثَ فِی أُمِّهٰا رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا وَ مٰا کُنّٰا مُهْلِکِی الْقُریٰ إِلاّٰ وَ أَهْلُهٰا ظٰالِمُونَ«59»

و پروردگارت قریه‌ها(و شهرها)را نابود نمی‌کند،مگر این‌که در میان آنان پیامبری برانگیزد،که آیات ما را بر آنان تلاوت کند.و ما هیچ آبادی را هلاک نکردیم مگر آنکه اهل آن ظالم بودند.

پیام‌ها:

1- از مهم‌ترین وظایف انبیا،تلاوت آیات الهی بر مردم است. «یَتْلُوا عَلَیْهِمْ»

2- مکّه،امّ‌القرای اسلام است. «یَبْعَثَ فِی أُمِّهٰا رَسُولاً»

3- جوامع ستمگر در معرض قهر الهی هستند. رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ ...

4- تا اتمام حجّت نشود،قهری از جانب خدا نازل نمی‌شود. «مٰا کٰانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ حَتّٰی یَبْعَثَ فِی أُمِّهٰا رَسُولاً»

5-قهر الهی،یکی از شیوه‌های تربیتی خداوند است.(هلاکت به دنبال کلمه‌ی «رَبُّکَ» آمده است) «رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ»

6- محل‌های تبلیغی باید در مراکز وکانون‌های اصلی اجتماعات وشهرها باشد.

«یَبْعَثَ فِی أُمِّهٰا رَسُولاً» (آیه،مبیِّن نقش مکان در تبلیغ است.)

7- پاسخ مثبت ندادن به دعوت انبیا،ظلم است. یَتْلُوا عَلَیْهِمْ ... وَ أَهْلُهٰا ظٰالِمُونَ

8-هلاکت ستمگران در دنیا،سنّت وبرنامه‌ی الهی است. مُهْلِکِی الْقُریٰ ... أَهْلُهٰا ظٰالِمُونَ

وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ زِینَتُهٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ«60»

و آنچه به شما داده شده،بهره‌ی زندگی دنیا و زینت آن است(که فانی و زودگذر است)،در حالی که آنچه نزد خداست،بهتر و پایدارتر است.پس آیا نمی‌اندیشید؟!

نکته‌ها:

در واقع این سوّمین جوابی است که خداوند در پاسخ بهانه‌جویی کفّار مکّه(که اگر ما ایمان

بیاوریم،زندگانی ما مختل می‌شود)می‌دهد،که آنچه به‌گمان خام خود از رهگذر عدم‌ایمان به دست می‌آورید،متاع وکالای بی‌ارزش و فانی زندگی محدود دنیاست،در حالی که آنچه نزد خداست،بهتر و ماندگارتر است.

پیام‌ها:

اشاره

1- ثروت و دارایی خود را محصول تلاش و زرنگی خویش نپنداریم که هر چه هست از خداوند است. «مٰا أُوتِیتُمْ»

2- نعمت‌های دنیوی،محدود است؛ «مِنْ شَیْءٍ» ولی پاداش الهی،نامحدود و غیر قابل تصوّر است. «مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ»

3- اگر به خاطر پذیرش ایمان،دنیا را از دست بدهید،به نعمت‌های بی‌منتها وبی‌زوال دست خواهید یافت. «مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ»

4- هرکس باقی را فدای فانی،و بهره‌ی ناب را با لذّات آمیخته با مشکلات عوض کند،در حقیقت عاقل نیست. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

نگاهی به دنیا از منظر قرآن

در قرآن مجید،از دنیا وزندگانی دنیا با تعبیرات مختلفی یاد گردیده و انسان‌ها را از اقبال به آن و اغفال در برابر آن برحذر داشته است،از جمله:

*دنیا،عارضی است. «عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾

*دنیا،بازیچه است. «وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ» ⁽²⁾

*دنیا،اندک و ناچیز است. «فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ» ⁽³⁾

*زندگی دنیا،مایه‌ی غرور و اغفال است. «وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ» ⁽⁴⁾

*زندگی دنیا،برای کفّار جلوه دارد. «زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا» ⁽⁵⁾

*مال و فرزند،جلوه‌های دنیا هستند. «الْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽⁶⁾

*دنیا،غنچه‌ای است که برای هیچ کس گُل نمی‌شود. «زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾

*چرا آخرت را به دنیا می‌فروشید؟ «اشْتَرَوُا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا بِالْآخِرَةِ» ⁽²⁾

*چرا به دنیای فانی و محدود،راضی می‌شوید؟ «أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽³⁾

*چرا به دنیای کوچک و زودگذر شاد می‌گردید؟ «فَرِحُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽⁴⁾

*چرا دنیا را به آخرت ترجیح می‌دهید؟ «یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ» ⁽⁵⁾

*چرا به دنیاداران خیره می‌شوید؟ «لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ» ⁽⁶⁾

*چرا فقط به‌دنیا فکر می‌کنید؟ «لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» ⁽⁷⁾

*آیا دنیاگرایان نمی‌دانند که جایگاهشان دوزخ است؟ «وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا. فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ» ⁽⁸⁾

البتّه این همه هشدار به خاطر کنترل مردم دنیاگراست و آنچه در آیات و روایات انتقاد شده، از دنیاپرستی،آخرت فروشی،غافل‌شدن،سرمست شدن و حقّ فقرا را ندادن است،ولی اگر افرادی در چهارچوب عدل و انصاف سراغ دنیا بروند و از کمالات دیگر و آخرت غافل نشوند و حقّ محرومان را ادا کنند و در تحصیل دنیا یا مصرف آن ظلم نکنند،این گونه مال و دنیا فضل و رحمت الهی است.

أَ فَمَنْ وَعَدْنٰاهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاٰقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْنٰاهُ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ«61»

پس آیا کسی که به او وعده‌ای نیکو داده‌ایم و او آن را خواهد دید،مانند کسی است که او را از بهره‌ی زندگی دنیا بهره‌مند ساختیم(و)سپس او درروز قیامت از احضارشدگان(برای حساب و جزا)خواهد بود؟!

نکته‌ها:

این آیه در ادامه‌ی آیات قبل،پیرامون کسانی است که به خاطر حفظ زندگانی دنیا،بر کفر باقی ماندند.

وعده‌ای که در این آیه به آن اشاره گردیده،همان وعده‌ای است که در آیات مختلف قرآن به اهل‌ایمان و عمل صالح داده شده است،از جمله آیه‌ی نهم سوره‌ی مائده: «وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ».

مخالفان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در صدر اسلام،افراد مرفّه و کامیاب بوده‌اند.

پیام‌ها:

1- وعده‌های الهی و پاداش‌های اخروی،هم بزرگ است و هم نیکو. «وَعْداً حَسَناً» (کلمه «وَعْداً» که با تنوین آمده،اشاره به بزرگی امر و کلمه «حَسَناً» نشان از نیکویی دارد.)

2- وعده‌های الهی،قطعی و مسلّم است. وَعَدْنٰاهُ ... فَهُوَ لاٰقِیهِ

3- شیوه‌ی مقایسه،از بهترین اسلوب‌های تبلیغ و تربیت است. أَ فَمَنْ وَعَدْنٰاهُ ... کَمَنْ مَتَّعْنٰاهُ (کسانی که وعده‌های الهی را دریافت می‌کنند،قابل مقایسه با دیگران نیستند)

4- توفیق بهره‌گیری از متاع دنیا نیز به دست خداست. «مَتَّعْنٰاهُ»

5-کامیابی دنیوی،نشانه‌ی آسودگی اخروی نیست. مَتَّعْنٰاهُ ... مِنَ الْمُحْضَرِینَ

6- بهره‌مندی‌های دنیوی،حساب و کتاب دارد. مَتَّعْنٰاهُ ... مِنَ الْمُحْضَرِینَ

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«فی حلالها حساب و فی حرامها عقاب» ⁽¹⁾در حلال دنیا حساب و در حرام آن عقاب است.

7- کامیابی غافلانه،احضار ذلیلانه‌ی اخروی در پی‌دارد. «مِنَ الْمُحْضَرِینَ» آری در لذّتی که پایانش آتش است،خیری نیست.

وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ فَیَقُولُ أَیْنَ شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ«62»

و روزی که(خداوند)آنها را ندا می‌دهد،پس می‌گوید:کجایند آن شریکانی که برای من می‌پنداشتید؟

قٰالَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَغْوَیْنٰا أَغْوَیْنٰاهُمْ کَمٰا غَوَیْنٰا تَبَرَّأْنٰا إِلَیْکَ مٰا کٰانُوا إِیّٰانٰا یَعْبُدُونَ«63»

آن(شریکان و)کسانی که حکم عذاب بر آنان محقّق گشته،می‌گویند:

پروردگارا! اینان کسانی هستند که ما گمراه کرده‌ایم.همان‌گونه که خود گمراه بودیم،آنها را(نیز)گمراه نمودیم،(امّا اینک از آنان)به سوی تو بیزاری می‌جوییم.(اینان در واقع)ما را نمی‌پرستیدند(بلکه به دنبال هواپرستی و هوسرانی خود بودند.)

وَ قِیلَ ادْعُوا شُرَکٰاءَکُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ وَ رَأَوُا الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّهُمْ کٰانُوا یَهْتَدُونَ«64»

و(در این هنگام به مشرکان)گفته می‌شود:(اکنون آن)معبودانی را که شریک خدا می‌پنداشتید بخوانید،پس آنها را می‌خوانند؛امّا جوابی به آنها نمی‌دهند و(در این حال)عذاب الهی را می‌بینند(که آنان را در برمی‌گیرد، پس آرزو می‌کنند)ای کاش،هدایت یافته بودند.

نکته‌ها:

با بر پایی قیامت،صحنه‌های عجیب و گوناگونی اتفاق می‌افتد که این آیات به بعضی از آنها اشاره می‌فرماید؛یکی از صحنه‌ها،سؤالات توبیخ‌آمیز خداوند،از مشرکان است.

صحنه‌ی دیگر،اظهار تنفّر و بیزاری معبودها از کسانی است که آنها را می‌پرستیدند و صحنه‌ی سوّم،ملامت منحرفان از شیطان است که شیطان هم در جواب می‌گوید:مرا

سرزنش نکنید،بلکه خودتان را ملامت نمایید؛ «فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ» ⁽¹⁾در قیامت،هر کس گناه خود را به گردن دیگری می‌اندازد،ولی از طرف مقابل هم جواب می‌شنود که: «بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طٰاغِینَ» ⁽²⁾گناه را به گردن ما نیاندازید،بلکه شما خودتان اهل طغیان بودید.

بعضی از معبودها همچون حضرت عیسی و فرشتگان الهی،تقصیری ندارند؛امّا کسانی نظیر شیاطین،طاغوت‌ها دانشمندانی که سبب بدعت و انحراف در دین گشته‌اند،مقصّرند و عذاب خداوند در مورد آنان قطعی است.

پیام‌ها:

1- صحنه‌های قیامت را فراموش نکنیم. وَ یَوْمَ ...

2- دادگاه قیامت،علنی و حضوری است. «أَیْنَ شُرَکٰائِیَ»

3- کاری نکنیم که در قیامت،از پاسخ‌گویی آن،درمانده و عاجز باشیم. «أَیْنَ شُرَکٰائِیَ»

4- شرک و تکیه بر هرچه غیر خداست،گمان،خیال و سراب است. «تَزْعُمُونَ»

5-معبودهای عزیز دنیوی،ذلیلان و محکومان اخروی‌اند. «حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ»

6- هرکس دیگران را به جای خداوند به سوی خویش بخواند،عذاب الهی برایش حتمی است. «حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ»

7- پرستش غیر خدا،یک فریب است. «أَغْوَیْنٰا» 8-فریب خوردگان،به دنبال فریب دیگران نیز هستند. «أَغْوَیْنٰاهُمْ کَمٰا غَوَیْنٰا»

9- انسان‌ها در انتخاب راه آزادند و می‌توانند راه‌های انحرافی را نیز برگزینند.

«غَوَیْنٰا»

10- معبودهای غیر خدایی،روزی از عابدانِ خود متنفّر خواهند بود. «تَبَرَّأْنٰا»

11- حقیقت شرک،هویٰ‌پرستی است. «مٰا کٰانُوا إِیّٰانٰا یَعْبُدُونَ»

12- معبودهای دروغین،به ناله‌های شما در وقت نیاز پاسخی نخواهند داد.

«فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا» دلبستن به غیر خدا در دنیا،مایه‌ی محروم شدن از یاری او در قیامت است.)

13- قیامت،روز حسرت است. «لَوْ أَنَّهُمْ کٰانُوا یَهْتَدُونَ»

وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ«65»

و(به یاد آورید)روزی که(خداوند)آنها را ندا می‌دهد،پس می‌گوید:به پیامبران(و فرستادگان من)چه پاسخی دادید؟

فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنْبٰاءُ یَوْمَئِذٍ فَهُمْ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ«66»

پس در آن روز،همه‌ی اخبار(و پاسخ‌هایی که می‌توان از دیگران گرفت) بر آنان پوشیده می‌ماند،و آنان از یکدیگر سؤالی نمی‌کنند.

فَأَمّٰا مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَعَسیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ«67»

امّا هر کس(در این دنیا)توبه کند و ایمان بیاورد و کار شایسته‌ای انجام دهد،پس امید است‌که از رستگاران باشد.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،سؤال از توحید بود؛ «أَیْنَ شُرَکٰائِیَ - اُدْعُوا شُرَکٰاءَکُمْ» و در این آیات به مسأله‌ی نبوّت اشاره گردیده است. «مٰا ذٰا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ»

پیام‌ها:

1- همه در برابر دعوت پیامبران مسئولیم. «مٰا ذٰا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ»

2- در قیامت،راه‌های دریافت خبر،بسته و همه متحیّر و درمانده‌اند. «فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنْبٰاءُ»

3- در قیامت،مردم نمی‌توانند با همفکری و مشورت و با سؤال از یکدیگر، جوابی برای دادگاه عدل الهی آماده کنند. «فَهُمْ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ»

4- در اسلام،بن‌بست وجود ندارد.راه بازگشت و توبه برای همگان باز است.

«مَنْ تٰابَ»

5-توبه،تنها پشیمانی قلبی نیست،ایمان واقعی و عمل صالح می‌خواهد.

«تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً»

6- توفیق توبه با تمام شرایط و قبول و تداوم آن برای کسی تضمین نشده است، از این روی باید انسان همیشه در حال خوف و رجا باشد.(کلمه‌ی«عسی»به معنای امید است،یعنی با توبه وایمان وعمل صالح،امید رستگاری هست.)

وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ یَخْتٰارُ مٰا کٰانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحٰانَ اللّٰهِ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ«68»

و پروردگارت آنچه را بخواهد می‌آفریند و(آنچه را بخواهد)برمی‌گزیند، برای آنان(در برابر خداوند)حقّ انتخابی نیست،منزّه است خدا وبرتر است از آنچه(برای او)شرک می‌ورزند.

وَ رَبُّکَ یَعْلَمُ مٰا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا یُعْلِنُونَ«69»

و پروردگار تو آنچه را دل‌های آنان پنهان می‌دارند و آنچه را آشکار می‌سازند،می‌داند.

وَ هُوَ اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْأُولیٰ وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ«70»

او اللّه است،معبودی جز او نیست،ستایش در دنیا و آخرت(و آغاز و فرجام) مخصوص اوست،حاکمیّت تنها از آنِ اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوید.

پیام‌ها:

1- قدرت مطلقه،از آنِ خداوند است. «یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ یَخْتٰارُ»

2- تکوین(آفرینش هستی)و تشریع(قانون زندگی)به دست خداوند است.

«یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ یَخْتٰارُ»

3- انتخاب رهبر آسمانی به دست خداست،نه مردم. «وَ یَخْتٰارُ مٰا کٰانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ»

4- کسی حقّ قانون‌گذاری دارد که آفریدگار هستی باشد. یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ ... لَهُ الْحُکْمُ

5-کسی که در برابر قانون خدا،قانون بشری را بپذیرد،در حقیقت برای خدا شریک پذیرفته است. «مٰا کٰانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحٰانَ اللّٰهِ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ»

6- چون معبودی جز او نیست،پس ستایش‌ها مخصوص اوست. «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ»

7- آفرینش و گزینش،کار خداوند است؛ولی او کار باطل نمی‌کند. «سُبْحٰانَ اللّٰهِ»

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ«71»

بگو:آیا اندیشیده‌اید که اگر خدا شب را تا روز رستاخیز پایدار بدارد،کدام خدایی غیر از«اللّه»برای شما روشنی خواهد آورد؟ پس آیا نمی‌شنوید؟

نکته‌ها:

کلمه‌ی«سرمد»به معنای دائم و همیشگی است.

جمله‌ی «أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ» ،با محتوای آیه که پیرامون شب است تناسب دارد؛زیرا قدرت شنیدن انسان در شب،همچنان محفوظ است،هرچند چشمان او چیزی نبیند،چنانکه در آیه‌ی بعد که بحث در ارتباط با روز است،جمله‌ی «أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ» آمده است.

از جمله راه‌های شناخت خداوند،اندیشه‌ی پیرامون زوال یا تغییر نعمت‌هاست؛البتّه جابجایی و توالی شب و روز،یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌ها و آیات الهی است.

پیام‌ها:

1- شیوه‌ی احتجاج با مخالفان را از خداوند بیاموزیم. «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ»

2- بهترین نشانه‌های خداشناسی آن است که برای همه کس،در همه جا و در همه وقت،قابل دسترسی باشد. «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ»

3- یکی از شیوه‌های قرآن،طرح پرسش‌های بیدار کننده است. إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ ...

4- حرکت زمین و ایجاد شب و روز،با اراده‌ی الهی است. جَعَلَ ... اَللَّیْلَ سَرْمَداً

5-طبیعت،زیباترین تابلو و کتاب معرفت الهی است. «اللَّیْلَ - بِضِیٰاءٍ»

6- در عقاید نباید تقلید کرد. «أَ رَأَیْتُمْ - أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ»

7- در تبلیغ،از وجدان مخاطبین استمداد بطلبیم. أَ رَأَیْتُمْ ... مَنْ إِلٰهٌ ... أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ«72»

(و)بگو:به من خبر دهید که اگر خداوند،روز شما را تا روز رستاخیز جاودان بدارد،کدام خدایی غیر از«اللّه»برای شما شب خواهد آورد تا در آن آرامش(و آسایش)یابید؟ پس آیا نمی‌نگرید؟

پیام‌ها:

1- نظام حاکم بر هستی،از طرف خداوند است واگر بخواهد آن را به نظام دیگری تبدیل می‌کند. إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ ...

2- قدرت خداوند نسبت به همه‌ی پدیده‌ها یکسان است. جَعَلَ ... اَللَّیْلَ سَرْمَداً ، جَعَلَ ... اَلنَّهٰارَ سَرْمَداً

3- شب برای آسایش است و انسان نیازمند آسایش. «تَسْکُنُونَ فِیهِ»

4- افراد بی‌بصیرت،قابل توبیخ و سرزنش هستند. «أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ»

5-شرک،معلول نداشتن بصیرت است. مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ ... أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ«73»

و از رحمت اوست که برای شما شب و روز را قرار داد تا در آن آرامش یابید و از فضل او(روزی خود را)بجویید،و باشد که شکر گزارید.

نکته‌ها:

در آیات قرآن،همیشه شب بر روز مقدّم است.شاید از آن جهت که تاریکی شب،ذاتی زمین واز خود آن است،ولی روشنی روز،از خورشید است که بر زمین عارض می‌شود.

پیام‌ها:

1- منشأ خلقت و اعطای نعمت،نیاز او،یا طلب ما نیست،بلکه بخشندگی و رحمانیّت اوست. «وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ»

2- آرامش شب،مقدّمه‌ی تلاش روز است. «لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا»

3- خداوند،بخشنده است؛ولی انسان باید تلاش کند. مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ ... لِتَبْتَغُوا

4- شب برای آسایش وروز برای کار وفعالیّت است. «لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ»

5-آنچه به دست آوریم از فضل اوست،به زرنگی خود ننازیم. «مِنْ فَضْلِهِ»

6- نعمت‌های مادّی باید مقدّمه‌ی شکر وکسب مراتب معنوی باشد. لِتَسْکُنُوا ...

لِتَبْتَغُوا ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

7- دنیا اگر وسیله‌ی رشد،قرب و شکر به درگاه الهی باشد،منفور و مذموم نیست. «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»

وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ فَیَقُولُ أَیْنَ شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ«74»

و(باز به خاطر آورید)روزی را که(خداوند)آنها را ندا می‌دهد،پس می‌گوید:کجایند آن(همتایان و)شریکانی که برای من می‌پنداشتید؟!

نکته‌ها:

این آیه،شبیه آیه‌ی 62 همین سوره است که قبلاً گذشت.

پیام‌ها:

1- صحنه‌ی حضور مشرکان در قیامت،صحنه‌ای قابل یادآوری است. وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ ...

2- آنان که برای خداوند،شریکی قائلند،خود را برای پاسخگویی آماده نمایند.

«أَیْنَ شُرَکٰائِیَ» (انسان مسئول اندیشه و گرایش خود است)

3- قیامت،روز ظهور پوچی معبودان و درماندگی مشرکان است. «أَیْنَ شُرَکٰائِیَ»

4- تمام معبودان در بی‌اثری و همه مشرکان در بی‌جوابی یکسانند. «أَیْنَ شُرَکٰائِیَ»

5-قاضی دادگاه قیامت،ذات مقدّس خداوند است. «أَیْنَ شُرَکٰائِیَ»

6- برای غیر خداوند،در قیامت،هیچ قدرتی نیست. «أَیْنَ شُرَکٰائِیَ»

7- خداوند شریک ندارد،آنچه را شریک او می‌شمرند،پندار و توهّمی بیش نیست. «کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ»

وَ نَزَعْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً فَقُلْنٰا هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلّٰهِ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ«75»

و(در آن روز)از هر امّتی،گواهی بیرون می‌آوریم،پس(به مشرکان)می‌گوییم:

دلیل خود را(بر شرک)بیاورید! پس می‌فهمند که حقّ،مخصوص خداست و هر چه به دروغ می‌بافتند،از(دست)آنان رفته و محو شده است.

نکته‌ها:

مواقف قیامت،متعدّد است،در یک موقف بر لب‌های انسان مُهر خورده و اعضا و جوارح دیگر به شهادت می‌پردازند؛ «شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ» ⁽¹⁾در موقفی دیگر،

انسان می‌تواند سخن بگوید؛ «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» ⁽¹⁾در یک جا سخنی با انسان گفته نمی‌شود؛ «لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ» ⁽²⁾ولی در جای دیگر،خداوند می‌فرماید: «هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ»

گرچه بعضی احتمال داده‌اند که مراد آیه این باشد که خداوند از هر گروه مشرک،یکی از افراد برجسته را به عنوان شاهد و سخنگو بیرون می‌کشد و از او می‌پرسد:برهان شرک شما چیست؟ ولی با توجّه به روایتی که در ذیل آیه از امام باقر علیه السلام آمده است ⁽³⁾مراد این است که در هر عصر و زمانی،انسان معصومی(پیامبر یا وصیّ پیامبر)که به اعمال مردم آگاه باشد،وجود دارد تا در قیامت به عنوان گواه رفتار مردم،شاهد قرار گیرد.

پیام‌ها:

1- در قیامت،گواهان از خود امّت‌ها برمی‌خیزند. «مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً»

2- محاکمات روز قیامت،علنی و حضوری است. «شَهِیداً فَقُلْنٰا»

3- عقاید و افکار خود را بر اساس برهان و دلیلِ محکم تنظیم کنیم.زیرا شرک برهانی ندارد و در آخرت بهانه،خریداری ندارد. «هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ»

4- مشرکان،منطق و برهان ندارند. «هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ»

5-هر نوع کتمانِ حقایق،فقط در دنیاست،در آخرت با کنار رفتن پرده‌ها،حقّ و حقیقت،ظاهر و متجلّی می‌شود. «فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلّٰهِ»

6- اگر چه مجرمین در قیامت به فکر انکار هستند،ولی حضور گواه،آنان را به بن‌بست می‌کشاند. شَهِیداً ... فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلّٰهِ

7- باطل،رفتنی است. «ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ»

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ«76»

همانا قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم نمود،با آن که ما آنقدر از گنج‌ها(و صندوق جواهرات)به او داده بودیم که حمل کلیدهایش بر گروه نیرومند نیز سنگین بود.روزی قومش به او گفتند:مغرورانه شادی مکن، به درستی که خداوند شادمانان مغرور را دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

در تفسیر مجمع‌البیان حدیثی نقل شده که قارون پسرخاله‌ی حضرت موسی و انسانی دانشمند بود و در خواندن تورات،مهارت بی‌نظیری داشت.او ابتدا از یاران موسی علیه السلام و از جمله گروه هفتاد نفری ملازم آن حضرت برای اعزام به کوه طور و مناجات در آنجا بود؛امّا به واسطه بدست آوردن ثروت بی‌حساب،عَلَم مخالفت برداشت و سرانجام مورد خشم و قهر الهی واقع گردید.

حضرت موسی درطول دوران مبارزه‌اش با سه محور اصلی فساد و طغیان،درگیر بود:یکی محور قدرت و زور که فرعون،سردمدار آن بود.دیگری اهرم ثروت و زَر که قارون،مظهر آن بشمار می‌رفت،و سومی عامل فریب و تزویر که سامری رهبری آن را به عهده داشت.به عبارت دیگر،حضرت موسی با مثلّث شومِ زور،زر و تزویر،دست به گریبان بود.

پیام‌ها:

1- ذکر نمونه‌های تاریخی،مایه‌ی عبرتِ آیندگان است. إِنَّ قٰارُونَ ...

2- سابقه‌ی خوب،دلیل برآینده خوب و یا چشم‌پوشی از انحرافات امروز نیست. «کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ»

3- فامیل پیامبر بودن،به تنهایی عامل موفّقیّت ونجات نیست. «کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ»

4- وجود بستگان منحرف،نباید از مقام افراد صالح و مصلح بکاهد. «إِنَّ قٰارُونَ

کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ»

5-ثروت بدون حساب،وسیله‌ی قدرت و قدرت،عاملی برای تجاوزگری و عیّاشی است. «الْکُنُوزِ - فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ - لاٰ تَفْرَحْ»

6- ثروت،ما را مغرور و سرمست نسازد. «لاٰ تَفْرَحْ»

7- نهی از منکر در مقابل سرمایه‌داران؛حتّی بر طبقه محروم نیز لازم است. «قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ»

8-افراد سرمست،از محبّت الهی محرومند. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ» (آری؛ثروت و دارایی نشانه‌ی محبوبیّت نزد خداوند نیست.)

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ«77»

و(ای قارون!)در آنچه خداوند به تو داده است،سرای آخرت را جستجو نما و(در عین حال)بهره‌ات را نیز از این دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خداوند به تو احسان کرده است،تو نیز(از این ثروت به دیگران)احسان نما وبدنبال فساد در زمین مباش که خداوند،فسادگران را دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام در تفسیر جمله‌ی «لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا» فرمود:«یعنی از سلامتی، قوّت،فراغت،جوانی و شادابی خود برای آخرت استفاده کن». ⁽¹⁾

در این آیه به چند دستور و رهنمود تربیتی اشاره شده است:

الف:توجّه داشتن به آخرت،همراه با بهره‌مندی از دنیا.

ب:احسان به دیگران با توجّه به الطاف خداوند به انسان.

ج:دوری از فساد با توجّه به «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ»

پیام‌ها:

1- دنیا مزرعه‌ی آخرت است. «وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ» (به قارون گفته شد:از این امکانات سرای آخرت را دنبال کن.)

2- دارایی ثروتمندان،از آنِ خداست. «آتٰاکَ اللّٰهُ»

3- آخرت را باید با جدیّت دنبال نمود،هر چند دنیا را نیز نباید فراموش کرد.

«ابْتَغِ - لاٰ تَنْسَ»

4- مال و ثروت می‌تواند وسیله‌ی سعادت اخروی گردد. «وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ»

5-موعظه‌ی ثروتمندان،کار پسندیده‌ای است. وَ ابْتَغِ ...

6- هرکس به سهم و نصیب خود اکتفا کند وباقی را صرف آخرت نماید. وَ ابْتَغِ ...

وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ ...

7- در موعظه،به نیازهای طبیعی هم توجّه داشته باشیم. «لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ»

8-ثروت بی‌حدّ،بهره‌مندی بی‌حساب رابدنبال ندارد.نصیب هرکس محدود و مشخّص است. «نَصِیبَکَ»

9- آخرت‌طلبی از طریق احسان به دیگران است. وَ ابْتَغِ ... وَ أَحْسِنْ

10- برای دعوت دیگران به احسان،یادآوری احسان الهی در حقّ آنان کارساز است. «أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ»

11- سرمایه‌داران بی‌ایمان،در معرض فساد هستند. «لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ»

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ«78»

(قارون در جواب)گفت:همانا این(ثروت فراوان)به واسطه دانشی که نزد من است،به من داده شده،آیا او نمی‌دانست که خداوند،قبل از او از میان نسل‌ها،کسانی را که از او نیرومندتر و مال‌اندوزتر بودند،هلاک کرده است؟ و(در آن هنگام حتّی)از گناهان مجرمان(هم)سؤالی نمی‌شود؟!

نکته‌ها:

سؤال: با این‌که در آیات بسیاری از قرآن می‌خوانیم که سؤالِ قیامت از همه کس؛ «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ» ⁽¹⁾،از همه چیز؛ «وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمّٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» ⁽²⁾،از همه حال؛ «إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ» ⁽³⁾و از همه جا؛ «إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ» ⁽⁴⁾خواهد بود،پس چرا در این آیه آمده است: «لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ» ؟!

پاسخ: آیاتی که دلالت بر سؤال دارد،مربوط به قیامت است؛ولی آیه اخیر،اشاره به زمان نزول قهر الهی در دنیاست که در آن هنگام دیگر مهلتی برای سؤال و جواب وجود ندارد.

پیام‌ها:

1- غرور علمی،گاهی آنچنان انسان را خودمحور می‌سازد که دیگر نقش هیچ کس یا هیچ چیز را قبول ندارد. «إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی»

2- به علم خود نازیدن،اخلاق قارونی است. «عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی»

3- ثروت و قدرت را احسان الهی بدانیم،نه محصول علم و تلاش خود.(مردم می‌گفتند:این خداوند است که به تو ثروت داده است،قارون می‌گفت:خودم بر اساس علم،آن را پیدا نموده‌ام.) «أَحْسَنَ اللّٰهُ - عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی»

4- آشنایی با تاریخ،بهترین درس عبرت است. أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ ... مِنْ قَبْلِهِ

5-قلع و قمع گردنکشان،از سنّت‌های خداوندی است.(قدرت و ثروت،مانع

نزول قهر الهی نیست.) «أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ»

6- قدرت وثروت،سعادت‌آفرین نیست. أَهْلَکَ ... أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً

7- دست بالای دست بسیار است. «مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ»

8-هشدار! اگر قهر الهی فرا رسد،دیگر فرصتی برای سؤال و جواب و چون و چرا نخواهد بود. «لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ»

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ«79»

(روزی قارون)با تمام تجمّل خود در میان قومش ظاهر شد،(با دیدن این صحنه)آنان که خواهان زندگانی دنیا بودند(آهی کشیده و)گفتند:ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده،برای ما نیز بود.براستی که او بهره‌ی بزرگی(از نعمت‌ها)دارد.

پیام‌ها:

1- قدرت و ثروت در دست انسان‌های غافل،سبب فخرفروشی،خودنمایی وتجمّل‌گرایی است. «فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ»

2- به رخ کشیدن ثروت،صفتی قارونی است. «فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ»

3- قارون صفتان،خود را برتر از دیگران می‌دانند. «عَلیٰ قَوْمِهِ»

4- اشرافی‌گریِ حاکمان،می‌تواند فرهنگ مردم را تغییر دهد. عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ ...

یٰا لَیْتَ لَنٰا ...

5-ظواهرِ زیبای دنیا،دامی برای جذب و انحراف کوته‌فکران است. «قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا»

6- آرزوی قارون شدن،آرزوی دنیاپرستان کم‌خرد است. یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا ...

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ«80»

و(امّا)کسانی که علم و آگاهی(واقعی)به آنان داده شده بود،گفتند:وای بر شما! پاداش الهی برای کسانی که ایمان آورند و کار شایسته انجام دهند(از این مال و ثروت)،بهتر است،و(البتّه)جز صابران،آن(پاداش)را دریافت نخواهند کرد.

نکته‌ها:

قارون،خود را عالم وکسب ثروت را به واسطه‌ی علم خود می‌دانست؛ «أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ عِنْدِی» امّا خداوند در این آیه می‌فرماید:علم حقیقی با مال‌اندوزی سازگار نیست.

پیام‌ها:

1- دلباختگان دنیا سزاوار سرزنش و نکوهش‌اند. «وَیْلَکُمْ»

2- خداوند از فرزانگان بنی‌اسرائیل به‌خاطر برخورد با دلباختگان دنیا ستایش می‌کند. قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ...

3- علم واقعی،انسان را به سوی آخرت و تقوی و عمل صالح سوق می‌دهد.

«قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ»

4- عالم آگاه کسی است که زرق و برق دنیا او را مجذوب نسازد و دنیاگرایان را تحقیر کند. «قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ»

5-علما باید مردم را از عشق به دنیا برحذر دارند. «قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ»

6- اگر چیزی را از کسی منع می‌کنیم،در صورت لزوم و توان،بهتر از آن را به او عرضه نماییم. «ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ»

7- ایمان و عمل صالح،زمانی سعادت آفرین است که انسان بر آن پایدار باشد.

«آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ»

فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ فَمٰا کٰانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ«81»

پس ما،او و خانه‌اش را به زمین فرو بردیم و هیچ گروهی نبود که او رادر برابر قهر خداوند یاری کند و خودش نیز نمی‌توانست از خویش دفاع نماید.

نکته‌ها:

انسان می‌تواند در دو قوس حرکت کند:قوس صعودی که به معراج رسد و قوس نزولی که به زمین فرو رود.

پیام‌ها:

1- نتیجه ظلم،هلاکت است. فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ ... فَخَسَفْنٰا بِهِ

2- زمین،گاهی مأمور قهر خداوند است. «فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ»

3- سرانجام ثروت‌اندوزی،بخل،غرور و هلاکت است. «فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ»

4- ثروت،وسیله‌ی نجات نیست. «مٰا کٰانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ»

وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لاٰ أَنْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا لَخَسَفَ بِنٰا وَیْکَأَنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ«82»

و همان کسانی که موقعیّت دیروز او(قارون)را آرزو می‌کردند(با دیدن صحنه هلاکت او)می‌گفتند:وای!(بر ما)گویا خداوند،(رزق و)روزی را بر هرکس از بندگانش که بخواهد،گشاده و یا تنگ می‌گرداند،(و)اگر خداوند بر ما منت ننهاده بود،هر آینه ما را نیز(با او)به قعر زمین برده بود،وای! گویی کافران،رستگار نمی‌شوند.

پیام‌ها:

1- در برخورد با مسائل،زود قضاوت نکنیم.(آنان که دیروز حسرت می‌خوردند ای کاش مثل قارون بودند،امروز می‌گویند:چه خوب شد که ما مثل او نبودیم) تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ - وَیْکَأَنَّهُ ...

2- هرگز نخواهیم که مانند ثروتمندانِ مغرور و غافل باشیم. تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ ... وَیْکَأَنَّ

3- به جای تمنّای ثروت دیگران،به داده‌های الهی قانع باشیم. تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ ... یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ یَقْدِرُ

4- همه آرزوها،به صلاح نیست. «تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ»

5-گاه،مستجاب نشدن دعا و برآورده نگردیدن آرزو،بزرگ‌ترین لطف و منت الهی بر انسان است. تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ ... مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا

6- حوادث،سبب بیداری فطرت‌ها و تغییر پندارها و خواسته‌های غلط است.

«لَوْ لاٰ أَنْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا»

7- ثروتی که انسان،آن را از جانب خدا و برای او نداند،او را به کفر می‌رساند.

«لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ»

تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ«83»

(ما،نجات و سعادت در)آن سرای آخرت را(تنها)برای کسانی قرار می‌دهیم که خواستار برتری و فساد در زمین نباشند و سرانجام، (رستگاری)از آن پرهیزکاران است.

نکته‌ها:

این آیه به منزله قطعنامه داستان قارون است که هر گونه ثروت‌اندوزی و برتری‌جویی، مایه‌ی هلاکت در دنیا و شقاوت در آخرت می‌شود.بر اساس روایات،حضرت علی علیه السلام،این

آیه را برای تاجران بازار تلاوت می‌فرمود. ⁽¹⁾امام خمینی قدس سره بنیانگذار جمهوری اسلامی نیز در پایان درس اخلاقشان برای طلاّب و فضلای حوزه‌ی علمیّه‌ی قم به آن عنایت داشتند.

در حدیث می‌خوانیم که اگر کسی به واسطه بهتر بودن بند کفشش بر دیگری خود را برتر ببیند،جزو کسانی است که اراده‌ی علوّ در زمین دارند.

چه بسیارند کسانی که در تهیه مسکن،مرکب،لباس،کلام،ازدواج و نام‌گذاری فرزند،کاری می‌کنند که در جامعه نمودی داشته باشند و مردم متوجّه آنان شوند که به فرموده روایت، این افراد اراده برتری در زمین دارند و از بهشت محرومند.

پیام‌ها:

1- سرای آخرت بس عظیم است.(کلمه‌ی «تِلْکَ» برای بیان عظمت است)

2- هرگونه برتری‌طلبی،ممنوع است. «لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا»

3- منشأ فساد،برتری‌جویی است. لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا ... وَ لاٰ فَسٰاداً

4- پرهیزکار کسی است که اراده‌ی تفاخر وبرتری بر دیگران ندارد. لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا ... وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلاٰ یُجْزَی الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئٰاتِ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«84»

هرکس نیکی آورد،برای او(پاداشی)بهتر از آن خواهد بود،و هر کس بدی آورد،پس کسانی که کارهای ناروا انجام دهند،جز(به اندازه)آنچه کرده‌اند،مجازات نمی‌شوند.

پیام‌ها:

1- کار نیک،مطلوب و پسندیده است،از هر کس و به هر مقدار که باشد. «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ»

2- مهم‌تر از انجام کار نیک،به سلامت رساندن آن به صحنه‌ی قیامت است. «جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ» (چه بسیارند کسانی که کارهای خوبی انجام می‌دهند،ولی به واسطه گناه،منّت گذاشتن،عُجب و یا تحقیر دیگران،آن را از بین می‌برند و نمی‌توانند کار خوب خود را به قیامت برسانند.)

3- انسان‌ها در انتخاب راه زندگی خود آزادند. «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ - مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ»

4- حتّی در گفتار،سخن خویش را از خوبی‌ها آغاز کنیم.(ابتدا کلمه«الحسنة» آمده،سپس«السیئة»)

5-در نظام سراسر لطف الهی،پاداش نیکی‌ها بیشتر از خود نیکی‌هاست هر چند به مرحله عمل نرسد و در حالت اندیشه و طرح باقی بماند،ولی کیفر کار بد به اندازه کار بد و به شرطی است که از درجه‌ی فکر و اندیشه بگذرد و لباس عمل بپوشد. «عَمِلُوا السَّیِّئٰاتِ»

6- کار نیک دیگران را فراموش نکنیم،حتّی اگر یک عمل ساده باشد،«الحسنة» ولی بدکاران را وقتی جزا دهیم که برکار بد خود اصرار داشته باشند. «مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

7- خداوند پاداش نیکی‌ها را با فضل خود می‌دهد،ولی در کیفر بدکاران با عدل خویش رفتار می‌کند. فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا - فَلاٰ یُجْزَی ... إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرٰادُّکَ إِلیٰ مَعٰادٍ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ مَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ وَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«85»

همانا آن کس که قرآن را(بر تو نازل و عمل به آن را)بر تو واجب کرد،قطعاً تو را به وعده‌گاه(و زادگاهت)باز خواهد گردانید.بگو:پروردگارم آگاه‌تر است که چه کسی هدایت آورده وچه کسی در گمراهی آشکار است.

نکته‌ها:

در آیه هفتم گذشت که خدا به مادر موسی الهام فرمود که فرزندت را به دریا بینداز و نگران

مباش که ما او را به تو باز خواهیم گرداند، «فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ - إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ»

در این آیه نیز خدا به پیامبر اسلام وعده می‌دهد که او را به زادگاهش بازگرداند. «لَرٰادُّکَ إِلیٰ مَعٰادٍ» آری،همان قدرتی که موسی را به مادر برگرداند،تو را نیز(بعد از هجرت)به مکّه برخواهد گرداند.

در این‌که «مَعٰادٍ» اشاره به چه معنایی دارد و مصداق آن چیست،نظرات متفاوتی ارائه شده است؛بعضی آن را«مکّه»زادگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و این آیه را یک خبر غیبی دانسته‌اند،که ای پیامبر! روزی همین مکّه به دست تو فتح خواهد شد و به آن بازخواهی گشت.عده‌ای نیز آن را مقام محمود پیامبر(مقام شفاعت)،و جمعی هم آن را به قیامت و بهشت،معنا و تفسیر کرده‌اند.

امّا روایات،مراد از معاد در این آیه را رجعت پیامبر اسلام به دنیا می‌دانند.

از عقاید قطعی ما که از آیات و روایات بسیاری بر می‌آید،«رَجعت»است.یعنی این‌که خداوند گروهی از اولیای خود را قبل از قیامت به دنیا برخواهد گرداند.

پیام‌ها:

1- ابلاغ قرآن سبب تمرّد کفّار و هجرت پیامبر شد؛امّا خدای قرآن دوباره پیامبر را به زادگاهش برخواهد گرداند. «لَرٰادُّکَ إِلیٰ مَعٰادٍ»

2- تلاوت،تبلیغ و عمل به قرآن،قبل از هر کس بر خود پیامبر واجب است.

«فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ»

3- تعبیر به فریضه بودن قرآن،نشانه‌ی اهمیّت و جایگاه والای آن است. «فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ»

4- در مقام بیان نیز ابتدا از نقاط مثبت شروع کنیم. «مَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ - مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ»

وَ مٰا کُنْتَ تَرْجُوا أَنْ یُلْقیٰ إِلَیْکَ الْکِتٰابُ إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُونَنَّ ظَهِیراً لِلْکٰافِرِینَ«86»

و تو امید نداشتی که(این)کتاب(آسمانی)به تو القا گردد،(و این نزول نبود،)مگر رحمتی از سوی پروردگارت،پس(به شکرانه‌ی آن)هرگز پشتیبان کافران مباش.

نکته‌ها:

دو شباهت میان حضرت موسی علیه السلام و محمّد صلی الله علیه و آله در آیات این سوره به چشم می‌خورد:

1.حضرت موسی به امید به دست آوردن آتش،به سوی آن رفت و به نور رسید، فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ ...(آیه‌ی 30)،پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز به قصد عبادت به غار حرا رفت که با وحی آسمانی آشنا شد. مٰا کُنْتَ تَرْجُوا أَنْ ...

2.در آیه هفده حضرت موسی اظهار داشت: «رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ» پروردگارا! به خاطر لطفی که به من کردی من هرگز یاور تبهکاران نخواهم بود.در این آیه نیز خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: یُلْقیٰ إِلَیْکَ الْکِتٰابُ ... فَلاٰ تَکُونَنَّ ظَهِیراً لِلْکٰافِرِینَ به خاطر کتاب آسمانی که به تو القا شده،هرگز یاور کافران مباش.

پیام‌ها:

1- حتّی انبیا با آن پاکی روح و کمال عبودیّت،توقّع دریافت وحی نداشته‌اند، وحی،رحمت الهی بوده است. مٰا کُنْتَ تَرْجُوا ... إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

2- بعثت پیامبران ونزول کتب آسمانی،از شئون ربوبیّت خداوند است. «رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ»

3- برائت و پرهیز از پشتیبانی کافران به قدری مهم است که شکرانه‌ی نزول وحی قرار گرفته است. یُلْقیٰ إِلَیْکَ الْکِتٰابُ ... فَلاٰ تَکُونَنَّ ...

4- هرگونه حمایت از کفر وپشتیبانی از جرم ممنوع است. «فَلاٰ تَکُونَنَّ ظَهِیراً لِلْکٰافِرِینَ»

وَ لاٰ یَصُدُّنَّکَ عَنْ آیٰاتِ اللّٰهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَیْکَ وَ ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ«87»

و(به هوش باش)پس از آنکه آیات الهی به سوی تو نازل گردید،(وسوسه‌ها و تهدیدات کفّار)تو را(از تبلیغ و عمل به آن)باز ندارد و(همچنان دیگران را) به‌سوی پروردگارت دعوت کن و هرگز از مشرکان مباش.

نکته‌ها:

بعثت،مراحلی دارد:

الف:گرفتن وحی. «یُلْقیٰ إِلَیْکَ الْکِتٰابُ»

ب:برائت از کفّار. «فَلاٰ تَکُونَنَّ ظَهِیراً»

ج:صلابت در کار. «لاٰ یَصُدُّنَّکَ»

د:دعوت دیگران. «ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ»

ه‍:اخلاص در عقیده و عمل. «لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ»

توجّه به توحید و نفی شرک و کفر آنچنان مهم است که خداوند در این آیات بارها پیامبر صلی الله علیه و آله را بر آن هشدار می‌دهد.غالب جملات پیرامون این مسئله در آیات اخیر،با نون تأکید ثقیله و با لحن مبالغه آمده است. «لاٰ تَکُونَنَّ - لاٰ یَصُدُّنَّکَ - لاٰ تَکُونَنَّ»

پیام‌ها:

1- کوتاه آمدن در ابلاغ وحی،نوعی تقویت کفر است. «فَلاٰ تَکُونَنَّ ظَهِیراً لِلْکٰافِرِینَ وَ لاٰ یَصُدُّنَّکَ»

2- دشمنان حتّی برای شخص پیامبر صلی الله علیه و آله نیز نقشه دارند. «لاٰ یَصُدُّنَّکَ»

3- رهبران آسمانی نیز به تذکّرات الهی نیازمندند. «لاٰ یَصُدُّنَّکَ»

4- رسالت باید همراه عزّت و قاطعیّت باشد. لاٰ یَصُدُّنَّکَ ... بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ

5-علم و آگاهی،مسئولیّت را سنگین‌تر می‌کند. «بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَیْکَ»

6- کسی در دعوت به حقّ موفّق می‌شود که قاطع و نفوذناپذیر باشد. لاٰ یَصُدُّنَّکَ ...

اُدْعُ إِلیٰ رَبِّکَ»

7- دعوت باید خالصانه باشد و هیچ مسئله‌ای را جز رضای خداوند در نظر نگیرد. «ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ» آری کسی که به خاطر ملاحظه دیگران دعوت به خدا نکند،در مدار شرک قرار گرفته است.

8-دعوت باید به سوی خدا باشد،نه خود. «ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ»

9- شرک‌زدایی و مبارزه با کفر،سرلوحه‌ی فعالیّت پیامبران و از تأکیدات بسیار جدّی خداوند است. «لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ»

وَ لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ«88»

و(هرگز)معبود دیگری را با«اللّه»مخوان که معبودی جز او نیست.همه چیز جز وجه او نابود است،حُکم(و حاکمیّت،تنها)از آن اوست،و همه به سوی او بازگردانده می‌شوید.

نکته‌ها:

فرقه‌ی«وهّابیّت»اظهار می‌نمایند که هرکس،غیر خدا را بخواند،مشرک می‌شود؛زیرا خداوند فرموده است: «فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً» ⁽¹⁾،بنابراین کسانی‌که در توسّل،اولیای خدا را صدا می‌زنند،مشرکند! امّا این آیه توضیح می‌دهد که مشرک،کسی است که غیر خدا را به عنوان خدای دیگر بخواند: «لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ» و ناگفته پیداست که شیعیان هیچ مقامی را به عنوان خدا صدا نمی‌زنند،بلکه به عنوان کسی که نزد خداوند آبرو دارد صدا می‌زنند،آن هم آبرویی که از طرف خداوند به او داده شده است،نظیر انبیا و اولیای الهی،نه هر شفیع و آبرومند موهومی.زیرا بت‌پرستان نیز در دنیای خیال خود،برای بت‌ها آبرویی تصوّر می‌کردند.

در این آیه،شرک‌زدایی با عبارات مختلفی بیان شده است؛

الف:خدای دیگری را با«اللّه»مخوانید.

ب:معبودی جز اللّه نیست.

ج:همه چیز جز او نابود شدنی است.

د:حاکمیّت،تنها از آن اوست.

ه‍:تنها به سوی او باز می‌گردید.

پادشاه کشور سعودی هر سال روز عید قربان علمای فرقه‌های اسلامی را میهمان می‌کند.

در یکی از سالها علاّمه سیّد شرف‌الدین جبل عاملی(از علمای برجسته لبنانی)به مهمانی دعوت می‌شود.علاّمه همین که وارد جلسه شد،قرآنی را که جلد چرمی داشت به شاه هدیه کرد.شاه آن را گرفت و بوسید.علاّمه گفت:تو مشرک هستی! شاه ناراحت شد که چرا چنین تهمتی می‌زنی؟ علاّمه گفت:چون شما چرمی را بوسیدی که پوست حیوان است و احترام به پوست حیوان شرک است!

شاه گفت:من هر پوستی را نمی‌بوسم،کفش من از چرم و پوست حیوان است؛ولی هرگز آن را نمی‌بوسم،این قطعه چرم،جلد قرآن قرار گرفته است.

علاّمه فرمود:«ما نیز هر آهنی را نمی‌بوسیم،آهنی را می‌بوسیم که صندوق یا ضریح و دژ و پنجره‌ی قبر پیامبر یا امامان معصوم علیهم السلام باشد».

آری،شرک آن است که ما کسی یا چیزی را در برابر خدا عَلم کنیم و برای او قدرتی مستقلّ قائل شویم،در حالی که شیعه قدرت اولیای خدا را مستقل نمی‌داند،بلکه قدرتی وابسته به قدرت الهی می‌داند و اگر گنبد وبارگاهی می‌سازد به‌خاطر آن است که به مردم اعلام کند در این جا مرد توحید دفن شده است.کسی که در اینجا دفن شده در راه خداشهید گشته و فدا و فنای توحید شده است.پس گنبد و بارگاه،یعنی مرکزی که زیر آن فریاد توحید بلند است،نه مرکزی در برابر مسجد.

امام رضا علیه السلام فرمودند:«وجه اللّه»پیامبر خدا و حجّت‌های او در زمین هستند که به وسیله

آنان به خدا،دین و معرفت او توجّه می‌شود. ⁽¹⁾در دعای ندبه درباره امام زمان علیه السلام می‌خوانیم:«أین وجه الله الذی یؤتی»و نیز می‌خوانیم:«أین وجه الذی یتوجه الاولیاء»

پیام‌ها:

1- موحّد واقعی کسی است که از همه‌ی معبودها،ابَرقدرت‌ها،ایسم‌ها وطاغوت‌ها آزاد باشد. «لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ»

2- به آنچه رفتنی است،دل نبندیم و خود را اسیر آنها نسازیم. «کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ» چنانکه حضرت ابراهیم فرمود: «لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ» ⁽²⁾

3- حاکمیّت،مخصوص خداوند است. «لَهُ الْحُکْمُ»

4- معبود واقعی چند شرط دارد:

الف:فناپذیر نباشد. «کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ»

ب:بر هستی فرمانروا باشد. «لَهُ الْحُکْمُ»

ج:فرجام همه به دست او باشد. «إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»

5-مرگ،نابودی نیست،بازگشت به مبدأ است. «إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»

پروردگارا! مزه‌ی تلاوت،تدبّر و پندگیری از قرآن را به ما بچشان.

پروردگارا! چراغ دل ما را به نور قرآن روشن و وجود ما را روشنی‌بخش قرار ده.

پروردگارا! رفتار و گفتار ما را برخاسته از قرآن و سیره‌وسنّت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله واهل‌بیت معصومش علیهم السلام قرار بده.

آمین ربّ العالمین

نام سیمای سوره‌ی عنکبوت

اشاره

این سوره در مکّه نازل گردیده و شصت و نه آیه دارد.نامِ برخی از سوره‌های قرآن همچون بقره،فیل،نمل و نحل،برگرفته از نام حیواناتی است که در این سوره‌ها به گونه‌ای مطرح شده‌اند.

در آیه 41 این سوره،بنایِ شرک همچون خانه‌ی عنکبوت سست و ناپایدار شمرده شده و لذا این سوره به عنکبوت نام گرفته است.

این سوره درباره‌ی چند موضوع،مطالبی رابیان می‌کند از جمله:ایمان، تکلیف بشر،آزمایش الهی،تاریخ برخی انبیا،نهی از مجادله‌ی غیر نیکو و تکیه بر غیر خدا.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان.

الم«1» أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ«2»

الف،لام،میم.آیا مردم پنداشتند که چون گفتند:ایمان آوردیم،رها می‌شوند و دیگر مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟!

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ«3»

در حالی که بدون تردید کسانی را که پیش از ایشان بودند آزمودیم تا خداوند کسانی را که راست گفتند معلوم دارد و دروغگویان را(نیز)معلوم نماید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«فتنة»به معنای گداختن طلا برای جدا کردن ناخالصی‌های آن است و چون در حوادث و سختی‌ها،جوهره‌ی انسان از شعارهای دروغین جدا می‌شود،حوادث و آزمایش‌ها را«فتنه»می‌گویند.

پیام‌ها:

1- ایمان،تنها با زبان و شعار نیست،بلکه همراه با آزمایش است. أَ حَسِبَ ... هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ (ادّعا کافی نیست،باید عملکرد را دید و قضاوت کرد.) سعدیا گرچه سخندان و نصحیت‌گویی زعمل کار برآید به سخندانی نیست

2- آزمایش،یک سنّت الهی در طول تاریخ است. «وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

3- حوادث را تصادف نپنداریم؛همه اسباب آزمایش ماست. «فَتَنَّا»

4- آشنایی با تاریخ و حوادث پیشینیان،مردم را برای پذیرش حوادث آماده می‌کند. «مِنْ قَبْلِهِمْ»

5-دلیل آزمایش‌های الهی،عینی و محقّق شدن علم ازلی خداوند و جدا شدن مؤمنان واقعی و شکوفا شدن استعدادهای درونی و به فعلیّت رسیدن آنهاست. فَلَیَعْلَمَنَّ ... اَلَّذِینَ صَدَقُوا وَ ... اَلْکٰاذِبِینَ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ«4»

آیا کسانی که کارهای بد انجام می‌دهند،پنداشته‌اند که بر ما پیشی خواهند گرفت(و از کیفر ما خواهند گریخت)؟ چه بد داوری می‌کنند.

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ«5»

آن کس که به دیدار خداوند امید دارد(می‌داند که)بی شک اجلی که خداوند تعیین کرده آمدنی است؛و اوست شنوای دانا.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام فرمودند:«مراد از «لِقٰاءَ اللّٰهِ» ،روز قیامت است». ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- ارتکاب گناه و تکرار آن،در بینش انسان تأثیر گذارده و او را خیالباف می‌کند.

«أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ»

2- خیال پردازی‌ها را با یاد مرگ و معاد درمان کنیم.هم مؤمنانی که در بوته‌ی آزمایشند و هم خلافکاران بدانند که فرصت‌ها تمام شدنی است و مهر و قهر

الهی به سراغشان خواهد آمد. أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا ... أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ ... مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ ...

3- نه مدّعیان ایمان،از امتحان الهی رها می‌شوند و نه خلافکاران،از انتقام الهی.

«یَسْبِقُونٰا» (خلافکاران،خیال می‌کنند دست خدا به آنان نمی‌رسد.)

4- باید تفکّرات و پندارهای باطل را محکوم کرد. «سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ»

5-خداوند،هم گفتار ما در اظهار ایمان را می‌شنود و هم پندار و روحیات ما را می‌داند. «وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ«6»

وهرکس تلاش کند پس برای خود می‌کوشد،زیرا خداوند از جهانیان بی‌نیاز است.

نکته‌ها:

مراد از جهاد در این آیه،تنها جهاد با شمشیر و با دشمنان نیست،بلکه مراد هرگونه تلاش و کوشش است؛خواه این تلاش در راه خودسازی و به اصطلاح جهاد با نفس باشد یا مبارزه با وسوسه‌های شیطان و یا با دشمنان خارجی.

پیام‌ها:

1- خداوند به تلاش ما نیاز ندارد. «وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ» من نکردم خلق تا سودی کنم بلکه تا بر بندگان جودی کنم

2- برای تشویق مردم به تلاش‌های مثبت،از گرایش‌های درونی و فطری، همچون حبّ نفس استفاده کنیم.(انسان فطرتاً به دنبال سود و منافع خویش است) «وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ»

3- بی‌نیازی خداوند،واقعی و حتمی است.(بر خلاف اظهار بی‌نیازی ما که در عین نیاز است.) «إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ»

4- خداوند،هم از انسان‌ها بی نیاز است و هم از فرشتگان و هم دیگر موجودات.

«لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ»

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ«7»

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،قطعاً لغزش‌های آنان را می‌پوشانیم،و بی شک بهتر از آنچه عمل می‌کرده‌اند پاداششان می‌دهیم.

نکته‌ها:

از بهترین نمونه‌های جهاد که در آیه‌ی قبل خواندیم،ایمان و عمل صالح است که در این آیه عنوان شده است.

پیام‌ها:

1- انسان برای دریافت پاداش‌های الهی،به ایمان و عمل صالح،هر دو نیازمند است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

2- مؤمنان از لغزش و گناه به دور نیستند. وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ

3- پاداش الهی،تنها عفو گناهان گذشته نیست،بلکه دریافت بهترین پاداش نیز هست. «لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ»

4- دریافت پاداش پس از پاک شدن از گناهان است. لَنُکَفِّرَنَّ ... لَنَجْزِیَنَّهُمْ

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ«8»

و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند،و اگر آن دو کوشیدند تا چیزی را که بدان علم نداری شریک من سازی،از ایشان اطاعت مکن،سرانجامِ شما به سوی من است،پس شما را از(حقیقت) آنچه انجام می‌دادید آگاه خواهم ساخت.

پیام‌ها:

1- نیکی به والدین یک امر انسانی است،نه فقط ایمانی. «وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ»

2- احسان و نیکی به والدین،بدون قید و شرط است. «حُسْناً» (شرطِ نژادی، سِنّی،منطقه‌ای،علمی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی و ایمانی ندارد،حتّی اگر کافر و مشرک باشند،باید احسان کرد.)

3- والدین منحرف برای انحراف فرزندان،کوشش می‌کنند. «جٰاهَدٰاکَ»

4- از احترامِ دیگران،سوء استفاده نکنیم.(والدین نباید به خاطر احترام‌گزاری فرزندانشان،آنان را به شرک دعوت کنند.) «وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ»

5-فرزندان،باید قدرت انتخاب تفکّر صحیح را داشته باشند. جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی ...

فَلاٰ تُطِعْهُمٰا

6- شرک،برهان و استدلال علمی ندارد. «مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ»

7- در مسأله توحید وشرک،با هیچ کس کنار نیاییم و سازش نکنیم. «فَلاٰ تُطِعْهُمٰا»

8-احسان به والدین،مطلق و همیشگی است؛امّا اطاعت از والدین،مشروط به آن است که انسان را از خدا دور نکنند. «فَلاٰ تُطِعْهُمٰا»

9- ایمان به معاد،ضامن اجرای توصیه‌های الهی است. وَصَّیْنَا ... إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ

10- خداوند به همه‌ی کارهای انسان آگاه است. «فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ«9»

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،بی شک آنان را در زمره‌ی شایستگان در می‌آوریم.

نکته‌ها:

مراد از مؤمنان در این آیه،با توجّه به آیه‌ی گذشته،فرزندانی هستند که تحت سلطه‌ی والدین،به شرک دعوت می‌شوند،که اگر مقاومت کنند و برای حفظ ایمان خود از خانه و منطقه آواره شوند،هرچند دوری از پدر و مادر برای آنان سخت است؛امّا خداوند در عوض،

در روز قیامت آنان را در زمره‌ی صالحان وارد خواهد کرد. ⁽¹⁾

در دو آیه‌ی قبل بیان شد که پاداش ایمان و عمل صالح،پوشیده شدن گناهان و دریافت جزای نیکوست.در این آیه می‌فرماید:کسانی که اهل ایمان و عمل صالح باشند،در زمره‌ی افراد صالح نیز قرار می‌گیرند.در آیه‌ی دیگر می‌خوانیم:ملحق شدن به صالحان،از جمله دعاهای حضرت ابراهیم و حضرت یوسف است. «أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- ایمان از عمل جدا نیست. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا»

2- صِرف کار نیک،انسان را در زمره‌ی نیکوکاران قرار نمی‌دهد.کار نیکی که از ایمان به خدا برخیزد ارزشمند است. آمَنُوا ... لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ«10»

و برخی از مردم(به زبان)می‌گویند:به خداوند ایمان آورده‌ایم،پس هرگاه در راه خدا آزار ببینند،اذیّت و آزار مردم را به عنوان عذاب خداوند قرار می‌دهند،و اگر از جانب پروردگارت یاری و پیروزی رسد،با تأکید می‌گویند:ما با شما بودیم.آیا (نمی‌دانند که هیچ کس از)خدا به آنچه در دلهای جهانیان می‌گذرد،آگاه‌تر نیست؟

نکته‌ها:

ظاهراً مراد از «الْعٰالَمِینَ» هر موجود باشعور از جنّ،ملک و انسان است. ⁽³⁾

در اوّلین آیه‌ی این سوره خواندیم که گمان نکنید بدون آزمایش،اظهار ایمان شما را می‌پذیریم. أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا ...این آیه یکی از نمونه‌های آزمایش را بیان می‌کند.

پیام‌ها:

1- اظهار ایمان برخی از مردم،زبانی است،نه قلبی. «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا»

2- گاهی ایمان،اذیّت و آزار مردم را بدنبال دارد که باید تحمّل کرد. «آمَنّٰا - أُوذِیَ فِی اللّٰهِ»

3- مؤمن،مقاوم است. «وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا» ⁽¹⁾ولی منافق،ناپایدار است.

فَإِذٰا أُوذِیَ ... جَعَلَ ...

4- ایمان واقعی در هنگام سختی‌ها روشن می‌شود. «فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ» حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«فی تقلب الاحوال علم جواهر الرجال» ⁽²⁾در فراز و نشیب‌ها و حالات گوناگون،جوهره‌ی انسان آشکار می‌شود.

5-منافق،فرصت‌طلب است و به هنگام پیروزی خود را مؤمن می‌داند،و در گرفتن مزایا،اصرار می‌ورزد. «لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ»

6- تظاهر و نهان‌کاری سودی ندارد،خداوند از درون همه آگاه است. «أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ»

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ«11»

و قطعاً خدا کسانی را که ایمان آورده می‌شناسد،و منافقان را(نیز)می‌شناسد.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل ذکر شد که منافقان با تأکید،همگامی خود را با مؤمنان و توده‌ی مردم بیان می‌کردند، «إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ» ،در این آیه،خداوند نیز با تأکید می‌فرماید:من همه را می‌شناسم.

«وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ»

با این‌که خداوند به درون همه آگاه است و مؤمن و منافق را می‌شناسد؛امّا با فتنه و آزمایش آنان را از یکدیگر تمییز می‌دهد. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- ایمان به علم الهی،عامل دست برداشتن از نفاق است. «وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ»

2- مؤمنان واقعی و دروغین را تنها خدا می‌شناسد. «وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ»

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ مِنْ خَطٰایٰاهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ«12»

و کسانی که کافر شده‌اند،به کسانی که ایمان آوردند گفتند:شما راه ما را پیروی کنید،(اگر گناهی داشته باشد)ما گناهان شما را بر عهده می‌گیریم.در حالی که چیزی از گناهانشان را عهده‌دار نیستند؛قطعاً آنان دروغگویانند.

نکته‌ها:

منحرفان برای دعوت و تشویق دیگران به کار خلاف می‌گویند:اگر این کار گناهی دارد به گردن ما.در حالی‌که هیچ‌کس نمی‌تواند گناه دیگری را به عهده بگیرد. «وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ»

شاید بتوان گفت:کفّار که علاقه دارند مردم از ایمانشان دست بردارند. «وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِکُمْ کُفّٰاراً» ⁽¹⁾،کار خود را در چند مرحله انجام می‌دهند:

الف:با آزار مؤمنان،مانع ایمان آوردن آنان می‌شوند. «یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ» ⁽²⁾

ب:جنگ به راه می‌اندازند. «لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا» ⁽³⁾

ج:می‌گویند:شما لااقل در عمل پیرو ما باشید. «اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا» که اگر چنین نمودید،دیگرآزار و اذیّتی نمی‌شوید و ما تمام مسئولیّت ارتداد شما را بر عهده می‌گیریم. «وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ»

د:اگر به هیچ یک از کارهای فوق موفّق نشدند،دوست دارند حداقل با آنان مداهنه و

سازش کنید. «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- دشمنان،از شما دست بر نمی‌دارند و اهداف خود را تبلیغ می‌کنند.(مسلمانان هم گرفتار شکنجه و آزار جسمی کفّار بودند، «فِتْنَةَ النّٰاسِ» و هم مورد تهاجم فرهنگی،تبلیغاتی و روانی آنان.) «وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا»

2- ارتداد و بازگشت به کفر،گناه بزرگی است که کفّار ادّعا می‌کنند جبران می‌کنند.

«وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ»

3- در جهان‌بینی اسلام،هیچ‌کس بار کسی را به دوش نمی‌کشد. «وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ» ⁽²⁾ولی در تفکّر دیگران چنین نیست. «وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ» (هنوز کلیسا،گناهان دیگران را می‌خرد!)

4- وعده‌های کفّار و شیطان،تو خالی و بی‌اساس است. «وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ» (شیطان نیز به انسان دستور می‌دهد کفر ورزد،ولی بعد از کفر ورزیدن،او را رها می‌کند. «إِذْ قٰالَ لِلْإِنْسٰانِ اکْفُرْ فَلَمّٰا کَفَرَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ» ⁽³⁾)

وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَمّٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ«13»

بی شک آنان هم بار(خطای)خودشان و(هم)بارهای دیگر را با بار خود بر دوش خواهند کشید،و مسلّماً در روز قیامت از آنچه به دروغ می‌بافتند بازخواست خواهند شد.

نکته‌ها:

سؤال: چگونه در آیه قبل فرمود:کسی بار گناه دیگری را حمل نمی‌کند و در این آیه می‌فرماید:گمراه کنندگان،بار گناه دیگری را حمل می‌کنند؟!

پاسخ: آیه اول در جواب کفّاری بود که به مسلمانان می‌گفتند:شما از ما پیروی کنید،گناه شما به گردن ما و شما هیچ مسئولیّتی ندارید،خداوند فرمود:این چنین نیست و هر کس مسئول گناهان خود است؛امّا این آیه می‌فرماید:فرد اغفال شده مسئول کار خود است؛ولی اغفال‌کننده علاوه بر مسئولیّت کار خود،مسئول گناهان اغفال شدگان نیز هست،بدون آنکه چیزی از گناه اغفال شده کم شود.

در تفاسیر درّالمنثور و نمونه روایات متعدّدی آمده است که هرکس در کار خوب یا بدی راه را برای دیگران باز کند،علاوه بر پاداش یا کیفری که به هریک از عمل کنندگان و پویندگان آن راه می‌دهند،پاداش یا کیفری نیز به راهنما،مؤسّس و پایه‌گذار آن می‌دهند.

پیام‌ها:

1- منحرف کنندگان،بار منحرف شدگان را نیز بر دوش می‌کشند. «أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ»

2- منحرف کردن دیگران،بار سنگینی را بر دوش انسان می‌گذارد. «أَثْقٰالاً»

3- بار گناه سنگین است. «أَثْقٰالَهُمْ»

4- دروغ بستن بستن به خدا و پیامبر،روش کفّار است. «کٰانُوا یَفْتَرُونَ»

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ«14»

و به راستی نوح را به سوی قومش فرستادیم،پس در میان آنان،هزار سال به استثنای پنجاه سال درنگ کرد،(ولی جز اندکی از مردم به سخن او گوش ندادند) پس طوفان(قهر خداوند)آنان را در حالی که ستمگر بودند فرا گرفت.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ«15»

پس او و سرنشینان کشتی را نجات دادیم و آن(ماجرا)را برای جهانیان، نشانه‌ی(عبرت)قرار دادیم.

نکته‌ها:

در آغاز سوره خواندیم که خدای متعال فرمود:مردم و مدّعیان ایمان رها نیستند،همه را مورد آزمون قرار می‌دهیم.از این آیه به‌بعد داستان حضرت نوح،ابراهیم،لوط،شعیب،هود، صالح و موسی علیهم السلام را می‌خوانیم و با نمونه‌هایی از آزمایش امّت‌های پیشین آشنا می‌شویم.

تنها پیامبری که مدّت رسالتش در قرآن بیان شده،حضرت نوح است.نهصد و پنجاه سال، مدّت رسالت حضرت نوح تا زمان طوفان است؛امّا مدّت زندگی آن حضرت و پیامبری آن حضرت پس از طوفان،بیان نشده است.

پیام‌ها:

1- در شیوه‌ی تبلیغ،سزاوار است ابتدا کلیّات گفته شود و بعد تفصیل مطالب و نمونه‌ها بیان گردد.در آیات قبل خواندیم: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» و اکنون به تفصیل بیان می‌کند. «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً»

2- آشنایی با تاریخ اقوام گذشته،مورد توجّه قرآن است. «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً» (بیان تاریخ انبیای پیشین،تسلّی بخش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است.)

3- انبیا،در میان مردم بودند. «فِیهِمْ» (اگر پیامبری از مردم قهر کند،تنبیه می‌شود.

چنانکه در مورد حضرت یونس می‌خوانیم: «فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ» ⁽¹⁾پس از دوری از مردم،نهنگی او را بلعید.)

4- قرآن،با بیان عمر طولانی انسان،آن را محال نمی‌داند. أَلْفَ سَنَةٍ ...

5-اگر قابلیّت و آمادگی پذیرش نباشد،هزار سال تبلیغ هم اثری ندارد. «أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً»

6- در تربیت و تبلیغ،صبر و پایداری لازم است. «أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً» این آیه پایداری نوح علیه السلام و سرسختی‌مردم را نشان دهد.

7- آمار را دقیق نقل کنیم. «أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً»

8-بی‌توجّهی به پیام انبیا،ظلم است و ظلم،کلید قهر الهی است. «فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ»

9- پیامبران و پیروان آنها،از قهر الهی در امانند. «فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ»

10- طول عمر نوح،ساختن کشتی و زیر آب رفتن همه‌ی زمین،به امر خداوند بوده است. أَرْسَلْنٰا ... أَلْفَ سَنَةٍ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ

11- یاری الهی به معنای ترک کوشش و تلاش نیست.حضرت نوح و یاران او کشتی را ساختند. «السَّفِینَةِ»

12- بعضی از افراد و حوادث،فوق زمان و مکانند. «آیَةً لِلْعٰالَمِینَ»

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ«16»

و(یاد کن)ابراهیم را آنگاه که به قومش گفت:خدا را بپرستید و از او پروا کنید،اگر بدانید این(کار)برای شما بهتر است.

نکته‌ها:

حضرت ابراهیم علیه السلام،دومین پیامبر اولوالعزم است که پس از نوح علیه السلام مبعوث شده است.

پیام‌ها:

1- توحید و تقوا،سرلوحه‌ی برنامه‌ی انبیاست. «اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ»

2- عبادت بدون تقوا کارساز نیست. «اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ»

3- دستیابی به خیر،در گرو خداپرستی و تقواست. «اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ»

4- کسانی که به جای توحید و تقوا به سراغ غیر خدا و فساد می‌روند،در حقیقت جاهلند.(عالم بی تقوا،جاهل است.) «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»

5- با علم و پیشرفت آن،می‌توان به مصالح تعبّد و تقوا دست یافت. «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ«17»

همانا شما به جای خدا بت‌هایی را می‌پرستید و دروغی را می‌سازید،همانا کسانی که به جای خدا پرستش می‌کنید،مالک رزق شما نیستند،پس روزی را نزد خدا جستجو کنید و او را بپرستید و برای او شکر نمایید که به سوی او بازگردانده می‌شوید.

نکته‌ها:

در آیه قبل حضرت ابراهیم مردم را به عبادت و اطاعت خدا دعوت کرد و در این آیه عبادت غیر خدا را مردود و بی‌نتیجه می‌داند و در پایان آیه بار دیگر بر عبادت خدا تأکید می‌کند.

شرک و بت پرستی،هیچ برهان و منطقی ندارد،زیرا:

اوّلاً:بت‌ها،جماداتی بیش نیستند. «أَوْثٰاناً»

ثانیاً:خود بت پرستان،سازنده‌ی آنهایند. «تَخْلُقُونَ»

ثالثاً:هیچ گونه نفعی برای مشرکان و بت پرستان ندارند. «لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ»

در این آیه،حضرت ابراهیم سه بار مشرکان را مخاطب قرار داد،و این نشانه‌ی گفتگوی مستقیم با منحرفان است. «تَعْبُدُونَ - تَخْلُقُونَ - تَعْبُدُونَ»

پیام‌ها:

1- کسانی که راه کج می‌روند،کار خود را توجیه می‌کنند. «تَخْلُقُونَ إِفْکاً»

2- از انگیزه‌های پرستش غیر خدا،رسیدن به نان و نواست. «لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً»

3- غیر خدا،توان روزی دادن ندارند،نه آنکه می‌توانند ولی نمی‌دهند. «لاٰ یَمْلِکُونَ» نفرمود:«لا یرزقونکم»

4- در ارشاد و تبلیغ،پس از آنکه باطل بودن فکری را ثابت کردید،راه حقّ را نشان دهید. «لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ»

5-تا مردم از غیر خدا مأیوس نشوند،به سراغ خدا نمی‌روند. لاٰ یَمْلِکُونَ ... فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ

6- خدا رازق است،ولی انسان نیز باید تلاش کند. «فَابْتَغُوا»

7- ابتدا باید نیازهای مادّی و رفاهی را حل کرد،سپس مردم را ارشاد نمود.

«فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ»

8-سرچشمه‌ی رزق،نزد خداست. «عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ»

9- عبادت کسی شایسته است که قدرت دست اوست. «عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ»

10- ضامن اجرای اوامر الهی،قیامت است. «إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ«18»

و اگر(مرا)تکذیب کنید(تعجب ندارد)،زیرا امّت‌های پیش از شما(نیز پیامبرانشان را)تکذیب کردند و بر پیامبر(خدا)جز تبلیغ روشن (مسئولیّتی)نیست.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ«19»

آیا ندیده‌اند که خداوند چگونه آفرینش را آغاز می‌کند،سپس آن را باز می‌گرداند؟ البتّه این(کار)بر خداوند آسان است.

نکته‌ها:

در این دو آیه به سه اصل مشترک در میان ادیان اشاره شده است:

الف:توحید. «یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ»

ب:نبوّت. «وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ»

ج:معاد. «ثُمَّ یُعِیدُهُ»

پیام‌ها:

1- همه‌ی انبیا مخالفانی داشته‌اند.پس از مخالفت دشمنان هراسی نداشته باشیم.

کَذَّبَ أُمَمٌ ...

2- حوادث تاریخی،مشابه و قابل تکرار است. «أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ»

3- آشنایی با تاریخ،برای انسان یک نوع تسلّی خاطر است. «کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ»

4- تکذیب مخالفان،نباید مانع تبلیغ شود. وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ ...

5-مردم،در انتخاب عقیده آزادند و پیامبر نمی‌تواند آنان را مجبور کند. وَ إِنْ تُکَذِّبُوا ... مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ من آنچه شرط بلاغ است با تو بگفتم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال

6- ارشاد و تبلیغ،باید روشن و گویا باشد. «الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ»

7- با طرح سؤال،فطرت غافلان را بیدار کنیم. أَ وَ لَمْ یَرَوْا ...

8-اسلام دین اندیشه است و از همه‌ی مردم برای اندیشیدن دعوت کرده است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا ...

9- جهان آفرینش مظهر قدرت‌نمایی خداوند در ایجاد حیات و مرگ پدیده‌ها است. «یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ»

10- آفرینش،حادث و ناپایدار است و سرانجام به سوی خداوند برمی‌گردند.

«یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ»

11- اعتقاد به مبدأ،سبب اعتقاد به معاد و بی‌خبری از قدرت خداوند،مایه‌ی انکار معاد است. «یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ»

12- آفریدن،میراندن و دوباره زنده کردن،کار دائمی خداوند است. «یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ» (فعل مضارع،نشانه‌ی استمرار و دوام است.)

13- آفرینش اوّلیه و بازآفرینی در قیامت،برای خداوند آسان است،تنها یک اراده می‌خواهد. «إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ»

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«20»

بگو:در زمین بگردید،پس بنگرید که(خداوند)چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس(همان)خدا نشأه‌ی آخرت(قیامت)را ایجاد می‌کند، همانا خداوند بر هر کاری بسیار توانا است.

پیام‌ها:

1- جهانگردی،سیر و سفر،مطالعه‌ی طبیعت و گردش‌های هدفدار،یک وظیفه و ارزش است. «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا»

2- گردش در طبیعت،می‌تواند انسان را به فکر وادارد. قُلْ سِیرُوا ... فَانْظُرُوا

3- با مطالعه‌ی دقیق در آفرینش،شک و تردید خود را بر طرف کرده و خدا را بهتر می‌توانیم بشناسیم. فَانْظُرُوا ...

4- بهترین دلیل معاد،قدرت‌نمایی خداوند در پدید آوردن موجودات در نخستین مرتبه است. «کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ»

یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشٰاءُ وَ إِلَیْهِ تُقْلَبُونَ«21»

(خداوند،)هر که را بخواهد عذاب و هر که را بخواهد رحمت می‌کند،و به سوی او بازگردانده می‌شوید.

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ«22»

و شما هرگز نمی‌توانید خدا را عاجز کنید،نه در زمین و نه در آسمان،و برای شما جز خداوند،ولیّ و یاوری نیست.

نکته‌ها:

شیوه‌ی تربیتی قرآن چنان است که هرگاه مِهر و قهر خداوند را بیان می‌کند،ابتدا از مهر و رحمت و سپس از قهر و عذاب سخن می‌گوید،ولی چون این آیه،دنباله‌ی تکذیب کفّار است،ابتدا درباره‌ی عذاب و سپس درباره‌ی رحمت سخن گفته است.

در قرآن کریم،هر جا که جمله‌ی «مَنْ یَشٰاءُ» و سخن از اراده و خواست خداوند آمده است، مشیّت با توجّه به حکمت و عدل است،زیرا اراده‌ی الهی بدون حکمت نیست.

در مجمع‌البیان می‌خوانیم: «وَلِیٍّ» کسی است که بدون درخواست،کمک کند و «نَصِیرٍ» کسی است که با درخواست فرد،او را یاری نماید و کفّار از هر دو محرومند.

پیام‌ها:

1- دشمنان دین،با هرگونه تدبیر و تلاش و توطئه‌ای نمی‌توانند بر اراده‌ی الهی چیره شوند و از مدار قهر او خارج گردند. «وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ»

2- برای شرک زدایی،باید انواع موهومات را نفی کرد. «مٰا أَنْتُمْ - وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ - وَ لاٰ نَصِیرٍ» به کفّار و دشمنان دین می‌فرماید:نه شما به تنهایی کارائی دارید، «مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ» و نه از دیگران کاری ساخته است. مٰا لَکُمْ ... مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ أُولٰئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ«23»

و کسانی که به آیات خداوند و لقای او کفر ورزیدند،آنان از رحمت من مأیوس هستند و آنانند که برایشان عذابی دردناک خواهد بود.

پیام‌ها:

1- تنها گروهی که از رحمت گسترده‌ی الهی مأیوس و محرومند،کفّار هستند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أُولٰئِکَ یَئِسُوا و در آیه 87 سوره یوسف می‌خوانیم: «إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ»

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ«24»

پس پاسخ قوم او(ابراهیم)جز این نبود که گفتند:او را بکشید یا بسوزانید.

ولی خداوند او را از آتش نجات داد.همانا در این(نجات‌بخشی الهی)برای گروهی که ایمان می‌آورند،نشانه‌هایی(از قدرت خداوند)است.

نکته‌ها:

کافران و نمرودیان،برای مبارزه با آئین حقّ ابراهیمی،تصمیم گرفتند او را به قتل برسانند، لذا با تهیه‌ی آتش وسیعی و پرتاب نمودن حضرت ابراهیم در آن،قصد خود را عملی کردند؛ امّا خداوند با گلستان نمودن آن آتش،حضرت را نجات داد. «فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ»

پیام‌ها:

1- کافران،منطق ندارند،منطق آنان،اعدام و شکنجه است. «اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ»

2- کفّار،ممکن است اختلاف روش داشته باشند،ولی در هدف اختلافی ندارند.

«اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ»

3- پیامبران تحت حمایت الهی قرار دارند. «فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ»

4- اراده‌ی خداوند،بر همه‌ی اراده‌ها،ابزارها و اسباب و قوانین جهان غالب است. «اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ»

5-پیروزی یک مؤمن بر تمام کفّار،خنثی شدن سخت‌ترین توطئه‌ها و گلستان شدن آتش؛هر کدام یک آیت و نشانه از آیات الهی است. «إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ»

6- عبرت از تاریخ،به فطرتی سالم و روحی پاک نیازمند است. «لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» آری،ایمان در بصیرت و روشن‌بینی انسان،تأثیر گذار است.

وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً وَ مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ«25»

و(ابراهیم)گفت:شما به جای خدا بت‌هایی را اختیار کرده‌اید که مایه‌ی پیوند شما در زندگی دنیاست؛امّا روز قیامت،بعضی از شما بعضی دیگر را انکار و برخی از شما برخی دیگر را لعنت خواهد کرد،و جایگاه شما (در)آتش است و برای شما یاورانی نخواهد بود.

نکته‌ها:

در میان قبایل بت‌پرست،بت‌ها محور بودند و هر قبیله‌ای بت مخصوص داشت،مثلاً:

قریش بتی به نام«عُزّیٰ»،قبیله‌ی سقیف،بت«لات»داشت و اوس و خزرج«مَناة» داشتند.این بت‌ها وسیله‌ی پیوند بت‌پرستان با نیاکانشان بود.

در آیه‌ی هفده خواندیم که ابراهیم علیه السلام قبل از تهدید به آتش،به قوم خود فرمود: «إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً» شما به جای خدا به پرستش بت‌ها رو آورده‌اید،پس از نجات از آتش،با قاطعیّت وصراحت بیشتری فرمود: «إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً» ،بنابراین در آتش انداختن ابراهیم علیه السلام،در تبلیغ وهدف او تأثیری نداشت وآن حضرت مردم را رها نکرد.

امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خود فرمود:هیچ گروهی به رهبری اقتدا نمی‌کنند،مگر آن که در روز قیامت،میان آن رهبر و پیروانش،لعنت رد و بدل خواهد شد،جز شما که در خط اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام هستید.

«انّه لیس من قوم ائتمّوا بامام فی الدنیا الاّ جاء یوم القیامة یلعنهم و یلعنونه الاّ انتم...»

⁽¹⁾ گاهی باید به طرح‌ها و عملکرد دشمن،کوبنده‌تر پاسخ داد؛در آیه‌ی قبل خواندیم که کفّار، طرح دادند تا ابراهیم را در آتش بیندازند، «حَرِّقُوهُ» و خداوند به آنان پاسخ می‌دهد:جایگاه ابدی شما آتش است. «مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ» آری،گاهی کلوخ‌انداز را پاداش سنگ است.

پیام‌ها:

1- پیوندهای عاطفی،تأثیر فراوانی در باورها و عقائد انسان دارد. إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ ...

أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ

2- دوستی‌های غیرالهی،موسمی و مقطعی بوده و سرانجام به دشمنی و لعنت تبدیل خواهد شد. مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً

3- در انتخاب راه،آینده‌نگر باشیم. مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ ... مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ

4- دوستی‌های غیر الهی،در قیامت هیچ گونه کارایی ندارد. «مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ»

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ«26»

پس لوط به او(ابراهیم)ایمان آورد،و گفت:همانا من به سوی پروردگارم روی آورده‌ام که او عزیز و حکیم است.

نکته‌ها:

اکثر مفسّران گفته‌اند:مراد از«مهاجر»،حضرت ابراهیم است،چنانکه در آیه دیگر حضرت فرمودند: «إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ» ⁽¹⁾و بعضی گفته‌اند:مراد حضرت لوط است.

پیام‌ها:

1- انبیا به یکدیگر ایمان دارند. «فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ» البتّه این نشان غربت و تنهایی حضرت ابراهیم نیز می‌باشد.

2- گاهی در یک زمان چند پیامبر بوده؛ولی امامت و رهبری بر عهده‌ی یکی از آنان بوده است. «فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ»

3- ایمان حضرت لوط،نوعی اعلام حمایت و تقویت حضرت ابراهیم بود.

«فَآمَنَ لَهُ» و نفرمود:«آمن به»

4- هجرت هدفدار،وسیله‌ی رشد و تربیت است. «إِلیٰ رَبِّی»

5-مردان خدا،به زمین و زمان و هیچ فرد و گروهی وابستگی ندارند. «إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی»

6- با یاد الطاف الهی،روحیه‌ی هجرت را در خود تقویت کنیم. «مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» (اتّصال به خدای عزیز،غربت‌ها را جبران می‌کند.)

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ«27»

و اسحاق و یعقوب را به او(ابراهیم)عطا کردیم،و در میان فرزندانش پیامبری و کتاب را قرار دادیم،و پاداشِ او را در دنیا عطا کردیم و قطعاً او در آخرت از شایستگان است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«أجر»،در مورد پاداش‌های دنیوی و اخروی،هر دو به کار می‌رود،ولی کلمه‌ی «اجرت»،تنها در مورد پاداش‌های دنیوی است. ⁽¹⁾

پاداش آن همه خلوص و تلاش و هجرت حضرت ابراهیم علیه السلام،موهبت‌های چهارگانه‌ای است که این آیه بیان می‌کند:

اوّل:فرزندان پاک.

دوم:مقام نبوت در نسل و دودمان.

سوم:نام نیکو در دنیا.

چهارم:عزّت در آخرت.

توضیح:یعقوب،یوسف،هارون،موسی،سلیمان،زکریّا،یحیی و عیسی علیهم السلام،همه از نسل حضرت اسحاق بودند و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از ذرّیه‌ی اسماعیل است؛بنابراین،پیامبران

اولواالعزم بعد از حضرت ابراهیم،همه از نسل او بودند.

نجات از آتش نمرودیان،جذب دل‌ها به سوی مکّه و تجدید خاطرات ابراهیم در مراسم حج،از گمنامی ⁽¹⁾به شیخ الانبیا رسیدن و داشتن ذّریه‌ی طیّبه،همه از مصادیق الطاف الهی در دنیاست که به ابراهیم علیه السلام عطا شده است. «وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا»

صالح بودن و در زمره‌ی صالحان قرار گرفتن،مقامی است که انبیا آرزوی آن را داشته‌اند:

یوسف علیه السلام از خدا می‌خواهد: «وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽²⁾

سلیمان علیه السلام دعا می‌کند: «وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبٰادِکَ الصّٰالِحِینَ» ⁽³⁾

شعیب علیه السلام به موسی علیه السلام می‌گوید: «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ» ⁽⁴⁾

ابراهیم علیه السلام به خداوند عرض کرد: «وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽⁵⁾

و در اینجا خداوند درباره‌ی حضرت ابراهیم می‌فرماید: «وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ»

پیام‌ها:

1- فرزند صالح،موهبتی الهی است. «وَ وَهَبْنٰا لَهُ»

2- پاداش کار برای خداوند را به مردم اعلام کنیم تا برای دیگران انگیزه شود.

«وَهَبْنٰا لَهُ»

3- زیربنای دریافت الطاف الهی،اخلاص است. مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی - وَهَبْنٰا ... جَعَلْنٰا ...

4- نوه‌ی انسان مانند فرزند،از موهبت‌های الهی است. «إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ» (با توجّه به این که یعقوب فرزند اسحاق است) «وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ» ⁽⁶⁾

5-پاداش خدمت‌ها و نیکی‌های خالصانه‌ی پدر،در نسل او منعکس می‌شود.

«جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ» البتّه لیاقت ذریّه هم شرط است. «قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ» ⁽⁷⁾

6- پاداش هجرت‌کنندگان،محدود نیست. مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی - وَهَبْنٰا ... جَعَلْنٰا ... آتَیْنٰاهُ ...

7- هیچ پیامبری هم به اندازه‌ی حضرت ابراهیم،ذرّیه و نسلش زیاد نشد. وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ ...

8-رهبران دینی،باید از طرف خداوند منصوب شوند. جَعَلْنٰا ... اَلنُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ

9- دنیا و آخرت قابل جمع است. «آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ»

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ«28»

و(یاد کن)لوط را آنگاه که به قوم خود گفت:همانا شما به کاری زشت می‌پردازید که هیچ یک از مردم جهان در آن کار بر شما پیشی نگرفته است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«فاحشة»به معنای عمل یا سخنی است که زشتی آن آشکار و روشن باشد.از آنجا که عمل زشتِ لواط و همجنس‌گرایی در میان قوم حضرت لوط رواج داشت،قرآن از آن به فاحشه تعبیر کرده است.

پیام‌ها:

1- رهبران دینی،باید به مفاسد،ناهنجاری‌ها و خطرهای عمومی جامعه توجّه کنند و در رفع آنها بکوشند.(حضرت لوط،در مورد گناه مشهور زمان خود هشدار داد.) قٰالَ ... لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

2- هر ابتکاری ارزش ندارد.(نوآوریِ گناه،ضد ارزش است.) «مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا»

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ«29»

شما به سراغ مردها می‌روید و راه(طبیعی زناشویی)را قطع می‌کنید و در مجالس خود(آشکارا و بی‌پرده)اعمال ناپسند انجام می‌دهید؟ پس قومش پاسخی ندادند جز این که گفتند:اگر تو(در ادّعای پیامبری)از راستگویانی،عذاب خدا را برای ما بیاور.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ«30»

(لوط)گفت:پروردگارا! مرا بر قوم(فاسد و)تبهکار پیروز گردان.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«نادی»به معنای مجلس عمومی است.در تفاسیر می‌خوانیم که قوم لوط از نظر ادب و اخلاق کاملاً سقوط کرده،در فساد و تباهی غرق بودند؛به گونه‌ای که در مجالس عمومی،به یکدیگر سخن زشت می‌گفتند،قمار بازی می‌کردند،در حضور جمع برهنه می‌شدند،به رهگذران سنگ پرتاب می‌کردند و در حضور مردم،از خود باد معده خارج می‌کردند،با مسافران لواط نموده و اموالشان را می‌گرفتند.

درخواست عذاب،از زبان اقوام سایر انبیا نیز بیان شده است؛قوم نوح و عاد گفتند: «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا» ⁽¹⁾،قوم ثمود از حضرت صالح خواستند: «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا» ⁽²⁾،همچنین در زمان پیامبراسلام صلی الله علیه و آله گروهی گفتند: «ائْتِنٰا بِعَذٰابٍ» ⁽³⁾

ممکن است مراد از«قطع سبیل»در آیه،بستن راه بر روی مردم برای غارت اموال آنها و یا لواط با آنان باشد.

پیام‌ها:

1- با وجود راه طبیعی و شرعی ازدواج برای ارضای غریزه شهوت،لواط و همجنس‌بازی،شگفت‌آور است. «أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ»

2- شیوع فساد،مانع نهی از منکر نیست. «أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ»

3- فساد اخلاقی،انسان را به فساد عقیدتی می‌کشاند.(غرق شدن در گناه و نادیده گرفتن ارزش‌های اخلاقی،باعث شک در نبوّت حضرت لوط شد.) «لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ - اِئْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ»

4- خداوند برای ارضای غریزه‌ی جنسی،راه قرار داده و انسان را در بن‌بست نگذاشته است. «السَّبِیلَ»

5-گناه علنی،از زشت‌ترین گناهان است. «فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ»

6- امنیّت و عفّت عمومی،باید محترم و محفوظ بماند. «فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ»

7- عاقبت گناه علنی،رسوایی همیشگی است.(قوم لوط مدّتی کوتاه،گناه علنی داشتند؛امّا ده‌ها قرن بدنام شدند.) فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ...

8-صداقت و راستگویی حتّی در دید منحرفان نیز کار خوبی است. «إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ»

9- لواط،منکر و فاحشه است، «الْمُنْکَرَ - لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ» و لواط کننده،مفسد فی الارض است. «رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ»

10- تنها بودن،مانع نهی از منکر نیست.حضرت لوط با آنکه تنها بود؛امّا در مقابل انحراف و منحرفان ایستاد و از خداوند استمداد نمود. «رَبِّ انْصُرْنِی»

11- همواره باید در فکر غلبه بر مفسدان باشیم،نه آنکه حکومت آنان را بپذیریم.

«رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ»

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ«31»

و چون فرستادگان ما(که از فرشتگان بودند،)برای ابراهیم مژده‌ی(تولّد فرزند)آوردند،گفتند:ما نابود کننده‌ی اهل این منطقه هستیم،زیرا مردم آن ستمگرند.

نکته‌ها:

دعای حضرت لوط،برای پیروزی بر مفسدان مستجاب شد و خداوند فرشتگانِ عذاب را بر آنان نازل کرد.

منطقه‌ی قوم لوط،به نام«سدوم»و نزدیک منطقه‌ی حضرت ابراهیم بود.

حضرت ابراهیم و همسرش ساره در حدود صد سال داشتند که خداوند به آنان بشارت تولّد اسحاق را داد. ⁽¹⁾

امام سجّاد علیه السلام در صحیفه‌ی سجادیّه،گروه‌هایی از فرشتگان را نام می‌برد که هریک مسئولیّت خاصّی دارند،ولی فرشتگانی که بر حضرت ابراهیم وارد شدند،چند هدف داشتند؛ هم مأمور بشارت فرزند به حضرت ابراهیم بودند،هم مأمور اعلان عذاب قوم لوط و هم مجریان عذاب الهی.

پیام‌ها:

1- سلسله مراتب باید مراعات شود.(فرشتگانی که مأمور بودند تا قوم لوط را هلاک کنند،باید در آغاز،حضرت ابراهیم را که پیامبری اولواالعزم و صاحب شریعت بود در جریان بگذارند وسپس حضرت لوط را که مبلّغ دین ابراهیم علیه السلام بود.) «جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ»

2- دعای بندگان صالح خدا،مستجاب می‌شود. رَبِّ انْصُرْنِی ... إِنّٰا مُهْلِکُوا

3- فرشتگان،مأموران قهر و مهر الهی هستند. جٰاءَتْ رُسُلُنٰا ... بِالْبُشْریٰ ... إِنّٰا مُهْلِکُوا

4- گناه لواط،از سوی یک جمعیّت شهوت‌ران و منحرف انجام می‌شد،ولی همین که قهر خدا آمد،همه‌ی اهل منطقه هلاک شدند،شاید به خاطر سکوت نابجا،به همه‌ی آنان لقب ظالم داده شد. «إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ»

5-ظلم،مایه‌ی هلاکت است. إِنّٰا مُهْلِکُوا ... ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ«32»

(ابراهیم)گفت:در این منطقه لوط است،فرشتگان گفتند:(نترس)ما به کسانی که در این جا هستند آگاه‌تریم؛قطعاً او(لوط)و خاندانش را نجات می‌دهیم،جز همسرش که از باقی ماندگان(در قهر ما)است.

نکته‌ها:

از جمع این آیه و آیه‌ی 36 سوره‌ی ذاریات که می‌فرماید: «فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» ما جز یک خانواده‌ی با ایمان،هیچ کس را مؤمن نیافتیم،استفاده می‌شود که تنها حضرت لوط و فرزندانش مؤمن بودند و حتّی همسر او گرفتار عذاب شد.

از آیه‌ی 74 سوره‌ی هود استفاده می‌شود که حضرت ابراهیم از خداوند تقاضا کرد که قهر الهی بر قوم لوط نازل نشود؛امّا این درخواست مورد قبول واقع نشد و پاسخ آمد:از این امر صرف نظر کن. یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ ... یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- وجود اولیای الهی در جامعه،مانع نزول قهر الهی است. «إِنَّ فِیهٰا لُوطاً»

2- انبیا و پیروانشان،از قهر الهی در امانند. «لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ»

3- فرشتگان،یکایک افراد را می‌شناسند. «نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا»

4- گاهی مردان حقّ،در نهایت غربت بوده‌اند.(تنها فرزندان لوط به پدرشان ایمان داشتند!) «لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ»

5-فرزندان،هنگام تضادّ فکری میان والدین،می‌توانند راه حقّ را انتخاب کنند.

«وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ» (فرزندان لوط،راه پدر را بر راه مادر ترجیح دادند)

6- زن،شخصیّتی مستقل دارد و می‌تواند تحت تأثیر مرد یا نظام اقتصادی و

فرهنگی خانواده قرار نگیرد. «إِلاَّ امْرَأَتَهُ»

7- وابستگی رمز نجات نیست؛وارستگی رمز نجات است. «لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ» (همسر لوط،به او وابسته بود؛امّا خود وارسته نبود.)

8-عنوان اجتماعی مهم نیست؛ایمان و عملکرد معیار است. «إِلاَّ امْرَأَتَهُ» (همسر پیامبر بودن به تنهایی ارزش نیست،همراهی و تبعیّت از او ارزش است)

9- همسران پیامبران،معصوم نیستند. «إِلاَّ امْرَأَتَهُ» (حتّی از میان زنان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،تنها بعضی مورد الطاف ویژه‌ی الهی بودند.چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «فَإِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْکُنَّ أَجْراً عَظِیماً» ⁽¹⁾)

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ«33»

و هنگامی که فرستادگان ما نزد لوط آمدند،از آمدنشان بد حال شد و دستش(از حمایت آنان در برابر بدکاران)کوتاه گردید؛(فرشتگان)گفتند:

نترس و غمگین مباش،ما تو و خانواده‌ات را نجات می‌دهیم،مگر همسرت که از باقی ماندگان(در عذاب)است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «سِیءَ» به معنای بدحال شدن است.بدحال شدن حضرت لوط ممکن است به خاطر ترس از تعرّض بدکاران به فرشتگان میهمان در خانه‌ی او باشد و یا به خاطر اطلاع از نزول قهر و عذاب الهی بر قومش.

«ذراع»به قسمتی از دست(از آرنج تا انگشتان)گفته می‌شود.تنگ شدن ذراع،کنایه از ناتوانی و فروماندگی است،زیرا کسی که آرنجش کوتاه باشد،نسبت به انجام بسیاری از

کارها ناتوان است.به هر کس که به نحوی از پا می‌افتد و کاری دستش نیست می‌گویند:

«ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً» . ⁽¹⁾

«لاٰ تَخَفْ» درباره‌ی نگرانی از حوادث و سختی‌ها یا تلخی‌های احتمالی در آینده است.و «لاٰ تَحْزَنْ» اندوه و غم به خاطر امور گذشته مربوط می‌شود.

پیام‌ها:

1- در جامعه‌ی فاسد،مردان خدا در تنگنا قرار می‌گیرند و حتّی در مورد حفظ مهمان و ذرّیه‌ی خود نیز نگرانند. «سِیءَ بِهِمْ»

2- شیوع فساد،نباید ما را بی‌تفاوت کند. «سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ» (غیرت دینی لازمه‌ی ایمان است.) «سِیءَ بِهِمْ»

3- بسیاری از نگرانی‌ها،به خاطر بی‌خبری از آینده است. «ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ»

4- نگرانی درونی،در چهره اثر می‌گذارد.فرشتگان با دیدن آثار نگرانی از سیمای حضرت لوط،به او گفتند: «لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ»

5-مؤمنان را با وعده‌های حقّ و آرام‌بخش،از دلهره و اضطراب نجات دهیم.

«لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ»

6- در بیان حقایق،ابتدا نقاط مثبت را بگوییم. «إِنّٰا مُنَجُّوکَ»

7- خداوند،اولیای خود را حفظ می‌کند. «إِنّٰا مُنَجُّوکَ»

8-پیوند خانوادگی،انسان را نجات نمی‌دهد،ایمان و عمل صالح کلید نجات است. «إِلاَّ امْرَأَتَکَ»

9- زن،دارای شخصیّتی مستقل است و می‌تواند در برابر نظام فرهنگی و اقتصادی خانواده یا جامعه مقاومت کند. «إِلاَّ امْرَأَتَکَ»

10- راهنمای فساد نیز مفسد است. «إِلاَّ امْرَأَتَکَ» (همسر لوط به افراد فاسد اطلاع

می‌داد که مهمان آمده،شما برای گناه به سراغش بروید.)

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ«34»

همانا ما بر اهل این منطقه به خاطر فسقی که داشتند،عذابی از آسمان فرو خواهیم ریخت.

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ«35»

و از آن منطقه(غضب شده)نشانه‌ی روشنی(و درس عبرتی،)برای کسانی که می‌اندیشند باقی گذاشتیم.

نکته‌ها:

مراد از«قریة»،منطقه‌ی«سَدوم»است که قوم لوط در آن‌جا می‌زیستند و جمعیّت کثیری داشته است.

«فسق»به معنای خروج از طاعت است که روشن‌ترین نمونه آن شرک و کفر می‌باشد.

پیام‌ها:

1- از آسمان،هم رحمت الهی(مانند باران و وحی)نازل می‌شود و هم قهر و عذاب الهی. «رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ»

2- عملکرد انسان،در طبیعت تأثیرگذار است.همان‌گونه که عمل خوب،باعث نزول نعمت و رحمت می‌شود، «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» ⁽¹⁾به عکس،گناهان،نعمت‌ها را تبدیل به عذاب می‌کند.

«رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ»

3- تکرار گناه و اصرار بر آن،سبب نزول قهر الهی است. «کٰانُوا یَفْسُقُونَ»

4- گاهی لازم است آثار گذشته و خرابه‌های باستانی را حفظ کنیم و به سراغ تعمیر و بازسازی نرویم. تَرَکْنٰا ... آیَةً

5-آشنایی با فلسفه‌ی تاریخ و شناخت اقوام گذشته،مورد توجّه قرآن است.

«آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»

6- از خرابه‌ها نیز می‌توان درس گرفت. آیَةً ... لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

7- عبرت گرفتن،به دقّت و تعقّل نیاز دارد.افراد غافل با دید سطحی نمی‌توانند حقایق را درک کرده و عبرت بگیرند. «لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»

8-تعقّل و اندیشه،شرط هدایت و عبرت‌گیری است. «لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ«36»

و به سوی(مردم)مَدین،برادرشان شعیب را(به رسالت فرستادیم)؛پس گفت:ای قوم من! خدا را بپرستید،و به روز قیامت امیدوار باشید،و در زمین(فتنه‌انگیزی و)فساد نکنید.

نکته‌ها:

«مَدْیَنَ» شهری است در جنوب غربی اردن و اکنون به«معان»معروف است.

کلمه‌ی «تَعْثَوْا» از«عثی»به معنای ایجاد فساد است.

حضرت شعیب،مسئول راهنمایی دو قبیله بود:

الف:اصحاب مَدین که با صیحه‌ی آسمانی هلاک شدند.

ب:اصحاب ایکه،که به عذاب«یوم الظلّه»،سایبانی از ابر صاعقه‌خیز گرفتار شدند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- انبیا که پدران فکری و ایمانی و اخلاقی مردمند،با آنان برادرانه رفتار می‌کنند.

«أَخٰاهُمْ شُعَیْباً»

2- در دعوت به سوی خداوند،عواطف را فراموش نکنیم. «یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ» (ای قوم من!)

3- توحید و معاد،سرلوحه‌ی دعوت انبیاست. «اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ»

4- بندگی خدا و ایمان به مبدأ و معاد،زمینه‌ی دوری از فساد است. «اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ لاٰ تَعْثَوْا»

5-انسان‌ها معصوم نیستند و گاهی گرفتار لغزش و گناه می‌شوند؛آنچه خطرناک‌تراست،فساد آگاهانه،مغرضانه و مصرّانه است. لاٰ تَعْثَوْا ... مُفْسِدِینَ

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ«37»

پس شعیب را تکذیب کردند و(به این سبب)زلزله آنان را فرا گرفت،و بامدادان در خانه‌های خود به رو در افتاده(و مرده)بودند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«رجفة»به معنای لرزش زمین است.«اراجیف»اخبار و سخنانی است که سبب تزلزل عقیده و روحیّه‌ی مردم می‌شود و«مُرجفون»به کسانی گویند که چنین مطالبی را بگویند یا بنویسند.

«جٰاثِمِینَ» به معنای نشستن روی زانوست؛گویا عذاب شدگان،با زلزله از خواب بیدار شدند و به حالت نیم‌خیز بودند که اجل به آنان مهلت نداد.

پیام‌ها:

1- تکذیب انبیا،زمینه‌ی قهر الهی است. «فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ»

2- انسانی که قدرت فرار از قهر خدا را ندارد،چگونه حقّ را تکذیب می‌کند؟ فَکَذَّبُوهُ ... فَأَصْبَحُوا ... جٰاثِمِینَ

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ«38»

و(قوم)عاد و ثمود را نیز(هلاک کردیم)؛و بی‌شک(بعضی)از خانه‌های مسکونی(مخروبه‌ی)آنان برای شما آشکار است؛و شیطان اعمالشان را برای آنان زینت داد،پس آنان را از راه(خدا)باز داشت،در حالی که(برای شناخت حقّ و باطل)بصیرت داشتند.

پیام‌ها:

1- حفظ برخی آثار تاریخی،برای عبرت مردم لازم است. «تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ»

2- زشتی‌های خود را خوب دیدن،دام شیطان است. «زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ» (غرور و خود بزرگ بینی و افتخار به ثروت و قدرت،جلوه‌هایی از تزیین شیطانی است.)

3- تبلیغات و توجیهات مسموم فرهنگی،یکی از عوامل انحراف از حقّ است.

زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ ... فَصَدَّهُمْ

4- انسان فطرتاً زینت و زیبایی را دوست دارد و شیطان از این گرایش درونی، سوء استفاده می‌کند. زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ ... فَصَدَّهُمْ

5-انسان‌های بصیر و آگاه نیز در معرض اغفال شیطانند. زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ ... وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

6- خداوند هیچ قومی را بدون دلیل و بیّنه،عذاب نمی‌کند. عٰاداً وَ ثَمُودَ ... وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

7- مردم از طریق فطرت،عقل و ارشاد انبیا آگاه می‌شوند، «کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ» ولی شیطان هم بیکار نیست. زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ ... فَصَدَّهُمْ

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ«39»

و قارون و فرعون و هامان را(نیز هلاک کردیم)؛و به راستی موسی همراه دلایل روشن(و معجزات)به سوی آنان آمد،(ولی)آنان در زمین تکبّر و سرکشی کردند،و(با این همه)نتوانستند(بر خدا)پیشی گیرند(و از عذاب الهی فرار کنند).

پیام‌ها:

1- عاقبت استکبار،نابودی است و سرنوشت شوم آنان،درس عبرت است. وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ ...

2- سنّت خداوند،اتمام حجّت و سپس مؤاخذه است. «جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ»

3- جلوه‌های استکبار مختلف است؛قارون مظهر مال‌پرستی بود و فرعون و هامان مظهر قدرت‌پرستی،ولی همه‌ی آنان در طغیان،سرکشی و لجاجت با حقّ مشترک بودند. «وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ - فَاسْتَکْبَرُوا»

4- زر و زور،در برابر قدرت خداوند عاجز و بی‌اثر است. «وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ»

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ«40»

پس هر یک(از آنان)را به(جرم)گناهش گرفتار(عذاب)کردیم،پس بر بعضی از آنان باد شدید ریگ افشان فرستادیم،و بعضی از آنان را صیحه‌ی آسمانی(و بانگ مرگبار)فرا گرفت،و برخی را در زمین فرو بردیم،و بعضی دیگر را غرق کردیم؛وچنان نبود که خداوند بر آنان ستم کند،بلکه خودشان بر خود ستم کردند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«حاصب»،به معنای طوفان همراه با سنگریزه یا تگرگ و«خسف»،به معنای فرو رفتن در زمین است.

قوم عاد با طوفان،قوم ثمود با صیحه‌ی آسمانی،قارون با فرو رفتن در زمین و فرعون و هامان با غرق شدن در آب به هلاکت رسیدند.آری،گاهی کیفر الهی از مسیر همین عوامل طبیعی است.

پیام‌ها:

1- در شیوه‌ی تبلیغ،بعد از بیان مطالب و نمونه‌ها،جمع بندی و فهرست گویی، مفید و مؤثّر است. فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ...

2- کیفر هر قومی متناسب با گناه آن قوم است. «فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ»

3- تمام کیفرها به قیامت واگذار نشده است.(برخی اقوام در همین دنیا به کیفر گرفتار شده‌اند.) فَکُلاًّ أَخَذْنٰا ...

4- از مهلت دادن خدا مغرور نشویم که عاقبت گناه،کیفر است. «فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ»

5-دست خداوند برای انواع عذاب باز است. «حٰاصِباً - خَسَفْنٰا - أَغْرَقْنٰا»

6- قهر الهی،عادلانه است. «وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ»

7- سرنوشت هر کس در گرو اعمال خود اوست. «کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

8-تکبّر در برابر حقّ،ظلم به خویشتن است. «کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

9- زشت‌تر از ظلم،استمرار ظلم است. «کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ«41»

مَثَلِ کسانی که غیر خدا را سرپرست خود برگزیدند،همانند مَثَل عنکبوت است که(برای خود)خانه‌ای ساخته؛و البتّه سست‌ترین خانه‌ها خانه‌ی عنکبوت است اگر می‌دانستند.

نکته‌ها:

به مناسبت این آیه،این سوره،عنکبوت نام گرفته است.

از افلاطون نقل شده که مگس حریص‌ترین حشره است که برای معاش خود روی ترشی، شیرینی،آلودگی وزخم می‌نشیند؛ولی عنکبوت در گوشه‌ای می‌تند وقناعت دارد،جالب این است که خداوند فعّال‌ترین وحریص‌ترین حیوان را طعمه گوشه‌گیرترین حیوان قرار می‌دهد، مگس با پای خود به سراغ عنکبوت می‌رود و او با تارهای خود مگس را شکار می‌کند.

پیام‌ها:

1- استفاده از مثل،یکی از بهترین شیوه‌ها در تعلیم و تربیت است، مَثَلُ الَّذِینَ ...

و بهترین مثال‌ها،مثالی است که در همه‌ی زمان‌ها و مکان‌ها و برای همه‌ی اقشار مردم ملموس باشد. «کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ»

2- بنای شرک،مانند خانه‌ی عنکبوت سست و بی‌اساس است. مَثَلُ الَّذِینَ ... کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ ...

3- عنکبوت،در اماکن متروکه خانه می‌سازد؛شرک نیز در روح‌های دور از خدا جا گرفته و تأثیر می‌گذارد. «دُونِ اللّٰهِ - کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ»

4- خانه‌ی عنکبوت،تنها اسم خانه را دارد؛غیر خدا نیز اسم‌هایی بیش نیستند.

«دُونِ اللّٰهِ - أَوْهَنَ الْبُیُوتِ»

5-عنکبوت،در عالم خود خیال می‌کند که خانه دارد و خانه‌اش در برابر حوادث مقاوم است؛مشرک نیز به چنین توهّمی دچار است. «أَوْهَنَ الْبُیُوتِ»

6- ولایت الهی،بنیانی مرصوص و بنایی آهنین دارد، «کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ» ⁽¹⁾امّا ولایت غیر خدا،بسیار سست است. «أَوْهَنَ الْبُیُوتِ»

7- گاهی انگیزه‌ها،خیالات و دوستی‌ها،مانع فهمیدن حقّ است. «لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ» (چنانکه می‌گویند:«حب الشیء یعمی و یصم»،برخی علاقه‌ها انسان را

کور و کر می‌کند.)

8-مشرکان از سر جهل و بی‌خبری به سراغ غیر خدا می‌روند. «لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ»

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ«42»

همانا خدا آنچه را غیر از او می‌خوانند،هر چه باشد می‌داند،او عزیز و حکیم است.

وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ«43»

و این مثل‌ها را برای مردم می‌زنیم؛امّا جز دانشمندان و آگاهان،کسی آن را درک نمی‌کند.

پیام‌ها:

1- گرایش‌های غیر الهی انسان،زیر نظر خداست،خود را برای پاسخگویی آماده کنیم. إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ ...

2- تشبیه شرک به تار عنکبوت،برخاسته از علم خداوند است. کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ ...

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ ...

3- به جای تکیه بر غیر خدا که مانند خانه‌ی عنکبوت سست و بی‌اساس است،به خداوند قوی و شکست‌ناپذیر توکّل کنیم. «وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»

4- توجّه ما به دیگران،به خداوند ضرری نمی‌رساند. «وَ هُوَ الْعَزِیزُ»

5-عزّت خداوند همراه با حکمت است.(نه این‌که یک قدرت و صلابت بی‌منطق و حکمت باشد.) «الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»

6- مَثَل‌های قرآن،عمیق است و باید علاوه بر عموم مردم،دانشمندان نیز در عمق آن بیاندیشند. «نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ»

7- خداوند برای دریافت نکات دقیق قرآن،مردم را به تحصیل علم تشویق می‌کند. «وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ»

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ«44»

خداوند آسمان‌ها و زمین را به حقّ آفرید،همانا در این آفرینش،برای اهل ایمان نشانه‌ی قطعی است.

نکته‌ها:

غیر از خدا،هر کس و هر چیز مانند خانه عنکبوت،سست،ناپایدار و فانی است؛امّا خداوند:

هم عالم است. «یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ» (آیه قبل)

هم عزیز و حکیم است. «وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»

هم آفریدگار هستی است. خَلَقَ اللّٰهُ ...

پیام‌ها:

1- آفرینش جهان،هدفدار است؛ «بِالْحَقِّ» نگاه ما به جهان نیز باید هدفدار باشد.

«لَآیَةً»

2- مادّیون در پدیده‌ها متوقّف می‌شوند،ولی خداپرستان از پدیده‌ها عبور می‌کنند و به شناخت خدا می‌رسند. «لَآیَةً»

3- ایمان،از شرایط درک حقایق هستی است. «إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ»

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ«45»

آنچه را از کتاب(آسمانی قرآن)به تو وحی شده تلاوت کن و نماز را به‌پادار،که همانا نماز(انسان را)از فحشا و منکر باز می‌دارد و البتّه یاد خدا بزرگ‌تر است و خداوند آنچه را انجام می‌دهید می‌داند.

نکته‌ها:

در این آیه خداوند به پیامبرش دستور تلاوت قرآن و نماز را در کنار هم داده و این به خاطر آن است که قرآن و نماز دو منبع نیروبخش می‌باشند.خداوند که به پیامبرش از یک

مسئولیّت سنگین خبر می‌دهد، «إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً» ⁽¹⁾به او می‌فرماید:برای انجام این مسئولیّت سنگین،از دو منبع نیروبخش کمک بگیر:

یکی تلاوت قرآن. «وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً» ⁽²⁾

و دیگری نماز شب. «إِنَّ نٰاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً» ⁽³⁾

البتّه علاوه بر این آیه،نماز و قرآن،بارها در کنار هم آمده است؛از جمله: «یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ» ⁽⁴⁾و «یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ» ⁽⁵⁾

برای جمله «لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ» چند معنا بیان شده است:

الف:نماز،بزرگ‌ترین ذکر الهی است.به دلیل آیه‌ی «أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی» ⁽⁶⁾که نماز را ذکر خداوند می‌داند.

ب:یاد خدا(و حضور قلب)،بالاتر از ظاهر نماز است.

ج:یاد خدا برای انسان از همه کارها برتر است.

د:یاد خدا،برای جلوگیری از فحشا و منکر بالاتر از هر اهرم دیگر است.

ه‍:یاد خدا از شما،بزرگتر از یاد شما از خدا است.(البتّه این معنا با توجّه به روایات در ذیل آیه «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» ⁽⁷⁾برداشت شده است. ⁽⁸⁾)

به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفته شد:فلانی هم نماز می‌خواند و هم خلاف می‌کند،فرمود:«ان صلاته تنهاه یوما» ⁽⁹⁾بالاخره نماز او روزی نجاتش خواهد داد.

امام صادق علیه السلام فرمود:هر کسی دوست دارد قبولی یا ردّ نمازش را بداند،ببیند نمازش او را از فحشا و منکر باز داشته است یا نه.سپس امام علیه السلام فرمود:«فبقدر ما منعته قبلت منه» ⁽¹⁰⁾به اندازه‌ای که نماز،انسان را از منکرات باز می‌دارد،به همان اندازه قبول می‌شود.

پیام‌ها:

اشاره

1- تنها آشنایی با مفاهیم،تلاوت و آموزش قرآن کافی نیست،بلکه عمل لازم است. «اتْلُ - أَقِمِ»

2- قرآن و نماز،در رأس برنامه‌های تربیتی است. «اتْلُ - أَقِمِ»

3- رابطه پیامبر با مردم از طریق تلاوت آیات قرآن و ابلاغ اوامر خداوند به آنان و رابطه او با خدا از طریق عبادت و نماز است. «اتْلُ - أَقِمِ»

4- در تبلیغ و ارشاد،حکمت و آثار دستورها دینی را بیان کنیم. «أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ»

5-در پیشگاه خداوند،نماز از عظمت و جایگاه خاصّی برخودار است. «أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ» (تکرار کلمه‌ی«صلاة»)

6- نقش اصلاحی نماز در فرد و جامعه حدسی و پیشنهادی نیست،بلکه قطعی است. «إِنَّ الصَّلاٰةَ» (کلمه‌ی«انّ»و جمله‌ی اسمیه)

7- اگر نمازِ انسان،او را از فحشا و منکر باز نداشت،باید در قبولی نماز خود شک کند. «إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ»

8-گسترش کارهای نیک و معروف،به طور طبیعی مانع رشد منکر است.

«الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ»

9- علم خداوند،ضامن اجرای صحیح دستورهای اوست. «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ»

10- در نماز،انواع راز و رمزها،هنرها و سلیقه‌ها نهفته است. «مٰا تَصْنَعُونَ»

نماز و بازدارندگی از منکرات

سؤال: چگونه نماز فرد و جامعه را از فحشا و منکر باز می‌دارد؟

پاسخ: 1.ریشه‌ی تمام منکرات غفلت است و خداوند در آیه 179 سوره‌ی اعراف،انسان غافل را از حیوان بدتر شمرده است. «أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ» و نماز چون یاد خدا و بهترین وسیله‌ی غفلت‌زدایی است،پس زمینه‌ی منکرات را از بین می‌برد.

2.اقامه‌ی نماز و داشتن رنگ الهی،مانع گرفتن رنگ شیطانی است.چنانکه کسی‌که لباس

سفید بپوشد،حاضر نیست در جای کثیف و آلوده بنشیند.

3.در کنار نماز،معمولاً توصیه به زکات شده است،که فرد را از منکر بخل و بی‌تفاوتی در برابر محرومان و جامعه را از منکر فقر که زمینه‌ی رویکرد به منکرات است،رها می‌سازد.

4.نماز،دارای احکام و دستوراتی است که رعایت هر یک از آنها انسان را از بسیاری گناهان باز می‌دارد،مثلاً:

*شرط حلال بودن مکان و لباس نمازگزار،انسان را از تجاوز به حقوق دیگران باز می‌دارد.

*رعایت شرط پاک بودن آب وضو،مکان،لباس و بدن نمازگزار،انسان را از آلودگی و بی‌مبالاتی دور می‌کند.

*شرط اخلاص،انسان را از منکر شرک،ریا و سُمعه باز می‌دارد.

*شرط قبله،انسان را از منکر بی‌هدفی و به هر سو توجّه کردن باز می‌دارد.

*رکوع و سجده،انسان را از منکر تکبّر باز می‌دارد.

*توجّه به پوشش مناسب در نماز،انسان را از منکر برهنگی و بی حیایی حفظ می‌کند.

*توجّه به عدالت امام جماعت،سبب دوری افراد از فسق و خلاف می‌شود.

*نماز جماعت،انسان را از گوشه‌گیری نابجا نجات می‌دهد.

*احکام و شرایط نماز جماعت،بسیاری از ارزش‌ها را زنده می‌کند از جمله:مردمی بودن، جلو نیافتادن از رهبر،عقب نماندن از جامعه،سکوت در برابر سخن حقّ امام جماعت،نظم و انضباط،ارزش‌گذاری نسبت به انسان‌های با تقوا،دوری از تفرقه،دوری از گرایش‌های مذموم نژادی،اقلیمی،سیاسی و حضور در صحنه که ترک هریک از آنها،منکر است.

*لزوم تلاوت سوره حمد در هر نماز،رابطه‌ی انسان را با آفریننده‌ی جهان، «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ، با تشکّر،تعبّد و خضوع در برابر او، «إِیّٰاکَ نَعْبُدُ» با توکّل و استمداد از او، «إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ» ،با توجّه و یادآوری معاد، «مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» با رهبران معصوم و اولیای الهی، «أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» ، با برائت از رهبران فاسد، «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ» و رابطه‌ی انسان را با دیگر مردم جامعه «نَعْبُدُ و نَسْتَعِینُ» بیان می‌کند که غفلت از هریک از آنها منکر،یا زمینه‌ساز منکری بزرگ است.

جزء«21»

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ«46»

و با اهل کتاب جز با بهترین شیوه مجادله نکنید،مگر ستمگران از آنان،و (به آنان)بگویید:ما به آنچه(از سوی خدا)بر ما و شما نازل شده ایمان داریم،و خدای ما و خدای شما یکی است و ما تسلیم او هستیم.

نکته‌ها:

«جدال»در لغت به معنای به هم تابیدن است.به گفتگوهای دو نفر که با هم درگیری لفظی پیدا می‌کنند تا بر یکدیگر پیروز شوند،جدال می‌گویند.

«جدال احسن»به گفتگویی گفته می‌شود که همراه آن طعنه،استهزا،ناسزا و اهانت نباشد، بلکه بر اساس استدلال و محبّت و با انگیزه‌های اصلاحی باشد.از کلمه‌ی «قُولُوا» بعد از سفارش به جدال احسن،استفاده می‌شود که این لحن آیه،خود نمونه‌ی جدال احسن است.

امام صادق علیه السلام نمونه جدال احسن را آیات آخر سوره‌ی یس معرّفی فرمودند که شخصی استخوان پوسیده‌ای را پودر کرد و گفت: «مَنْ یُحْیِ الْعِظٰامَ» کیست این را زنده کند؟! قرآن پاسخ داد که «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّةٍ» همان که اوّل به آن روح داد بعد هم آن را زنده می‌کند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- گفتگو با غیر مسلمان نیز باید با بهترین شیوه باشد. «لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

2- جدالی مورد پذیرش است که محتوای آن و شیوه و الفاظش احسن باشد.

«بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

3- تبادل نظر و گفتگوی صحیح میان مکتب‌ها،فرهنگ‌ها و امّت‌ها مورد قبول اسلام است. «بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

4- مخاطبانِ خود را بشناسیم و با هر دسته به نوعی مناسب برخورد کنیم.زیرا برای ستمگران،منطق،گفتگو و نرمش کارساز نیست. «إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا»

5-همه‌ی مخالفان اسلام،ستمگر نیستند. «إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ»

6- در گفتگوها،قبل از اظهار عقیده و نظر،آنچه را که مورد اتفاق است مطرح کنیم. «إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ»

7- ایمان به تنهایی کافی نیست،تسلیم و اطاعت نیز لازم است. آمَنّٰا ... نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مِنْ هٰؤُلاٰءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ«47»

و این گونه،کتاب را بر تو نازل کردیم.پس(بعضی از)کسانی که کتاب آسمانی به ایشان دادیم به آن(قرآن)ایمان می‌آورند،و از این(مشرکان نیز)کسانی به آن ایمان می‌آورند و جز کافران(کسی)آیات ما را انکار نمی‌کند.

نکته‌ها:

«جحود»،نفی چیزی است که دل می‌پذیرد و یا پذیرش چیزی که دل نفی می‌کند.

پیام‌ها:

1- قرآن،پیروان همه‌ی ادیان پیشین را به اسلام دعوت می‌کند. «فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ»

2- هدایت‌گری الهی حتمی و لازم است،گرچه همه‌ی مردم هدایت پذیر نباشند.

«أَنْزَلْنٰا - وَ مِنْ هٰؤُلاٰءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ»

3- کسانی که با قرآن آشنا می‌شوند ولی آن را نمی‌پذیرند،گرفتار نوعی کفرند. «وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ»

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ«48»

و تو قبل از(نزول)این(قرآن)هیچ کتابی نمی‌خواندی،و با دست خود آن(قرآن)را نمی‌نویسی،مبادا آنان که در صدد ابطال(سخنان)تو هستند،شک و تردید کنند.

پیام‌ها:

1- به خواندن و نوشتن خود مغرور نشویم،گاهی به اراده‌ی الهی،یک فرد امّی و درس نخوانده،فرهنگ بشریّت را عوض می‌کند. «وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا» نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مسأله آموز صد مدرّس شد.

2- یکی از دلایل حقّانیّت قرآن،امّی بودن پیامبر اسلام است. وَ لاٰ تَخُطُّهُ ...

3- هوشیاری و جلوگیری از سوءاستفاده و بهانه‌تراشی مخالفان لازم است. «إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ»

4- نزول قرآن بر پیامبر امّی که خواندن و نوشتن نمی‌داند،از راههای اتمام حجّت خداوند بر مردم است. «إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ»

5-رها کردن حقّ و به سراغ زمینه‌های شک و تردید رفتن،نشانه‌ی بیماری و انگیزه‌های ناصحیح انسان است. «لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ»

بَلْ هُوَ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الظّٰالِمُونَ«49»

بلکه آن(قرآن)آیاتی است روشن که در سینه‌های کسانی که به آنان معرفت داده شده جای دارد؛و جز ستمگران آیات ما را انکار نمی‌کنند.

نکته‌ها:

از مقایسه‌ی آیه‌ی 47 که تنها کافران را منکر آیات الهی می‌داند، «وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ» و این آیه که تنها ظالمان را منکر آیات می‌داند، «وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الظّٰالِمُونَ» می‌توان استفاده نمود که کفر،نوعی ظلم و یا بالعکس است.

حدود بیست حدیث در کتب تفسیری وارد شده که مراد از «أُوتُوا الْعِلْمَ» ،در این آیه امامان معصوم علیهم السلام هستند.

پیام‌ها:

1- گرچه بعضی آیات قرآن متشابه است،ولی مجموعه‌ی آیات آن،روشن و روشنگر است. «آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ»

2- نشانه‌ی علم واقعی،پذیرش آیات روشن الهی است. «فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ»

3- گرچه انسان برای رسیدن به مقصود،مأمور به تلاش و کوشش است،لیکن علم،هدیه‌ی الهی است. «أُوتُوا الْعِلْمَ»

4- آیات قرآن،بر دل اهل علم می‌نشیند و این گروه هستند که حقانیّت آن را با تمام وجود درک می‌کنند. «الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ»

5-نمونه‌ی روشن ظلم،ظلم فرهنگی و انکار نابجاست. «وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الظّٰالِمُونَ»

6- آنچه را که انسان می‌فهمد،اگر انکار کند،نوعی ظلم است. «إِلاَّ الظّٰالِمُونَ»

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ«50»

و گفتند:چرا بر او از طرف پروردگارش معجزاتی(مانند عصای موسی) نازل نمی‌شود؟ بگو:معجزات تنها نزد خداست(و به فرمان او نازل می‌شود نه میل دیگران)؛و من فقط هشدار دهنده‌ای آشکار هستم.

نکته‌ها:

مردم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معجزات مادّی می‌خواستند(مانند عصای موسی،ید بیضا و...) غافل از آن که معجزه هر عصری باید متناسب با همان عصر باشد،لذا معجزه‌ی خاتم انبیا از جنس سخن و کلام است.به راستی با وجود معجزه‌ای همچون قرآن،تقاضای معجزه‌ی دیگر ناسپاسی نیست؟

پیام‌ها:

1- بهانه‌جویی افراد لجوج،تمام شدنی نیست.(با دیدن انواع معجزه،باز هم معجزه‌ی دیگری می‌خواهند.) «لَوْ لاٰ أُنْزِلَ»

2- پیامبر در برابر بهانه جویان مقاومت می‌کرد و به آنان پاسخ می‌داد،زیرا معجزه کاری حکیمانه و الهی است نه بازیچه‌ی بهانه جویان. «قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ»

3- هشدار و انذار،به دلیل غفلت‌زدایی،قوی‌تر و مؤثّرتر از بشارت و امید است.

«إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ» و نفرمود:«انما انا بشیر»

4- هشدار انبیا،صریح و شفّاف است.(نه با کنایه و ابهام و تعریض) «مُبِینٌ»

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ«51»

آیا(این معجزه)برای آنان کافی نیست که ما کتاب(آسمانی)را بر تو نازل کردیم تا پیوسته بر آنان تلاوت شود؟ همانا در این کتاب،برای گروهی که ایمان آورند،رحمت و تذکّری قطعی است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل خواندیم که کافران،از پیامبر صلی الله علیه و آله معجزه‌هایی شبیه معجزه‌ی حضرت موسی و عیسی درخواست می‌کردند؛این آیه،پاسخ آنهاست.

پیام‌ها:

1- قرآن،کتابی جامع و کامل است و همه‌ی نیازهای معنوی را به نوعی پاسخ داده و تأمین می‌کند. «أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ»

2- هم پیامبرِ خدا، «رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ» ⁽¹⁾است و هم کتابش.( «رَحْمَةً» نکره و با تنوین آمده،که نشانه‌ی بزرگی و عظمت آن است)

3- قرآن،مایه‌ی رحمت و دوری از غفلت است. «لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ»

4- شرط دریافت رحمت و پذیرش تذکّرات الهی،ایمان است. «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ«52»

بگو:همین بس که خداوند میان من و شما گواه است؛آنچه را در آسمان‌ها و زمین است می‌داند؛و کسانی که(به جای پیروی از حقّ،)به باطل ایمان آوردند و به خدا کفر ورزیدند،آنان همان زیانکارانند.

نکته‌ها:

این آیه،موجب تسلّی خاطر برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و تهدیدی برای بهانه جویان لجوج و سرسخت است،زیرا خداوند بر آنچه میان پیامبر و کافران می‌گذرد،گواه است و به حساب همه چیز می‌رسد.

پیام‌ها:

1- اگر استدلال با مخالف سودی نداشت،بحث را قطع کنید و او را به خدا واگذارید. «قُلْ کَفیٰ»

2- خداوند با نزول قرآن و بشارت آمدن پیامبر اسلام در کتاب‌های آسمانی

پیشین،صداقت پیامبر را تأیید کرده و بر آن گواهی می‌دهد. «شَهِیداً»

3- خداوند،به همه چیز آگاه است،پس لجاجت و بهانه تراشی چرا؟! یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...

4- رها کردن ایمان و معنویّت و دلبستگی به غیر او،قدم گذاردن در راه کفر، باطل،پوچی و انحراف می‌باشد که سرانجامش خسارت واقعی است. آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ ... هُمُ الْخٰاسِرُونَ

5-کافران،زیانکاران واقعی‌اند. «کَفَرُوا بِاللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ»

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ«53»

آنان با عجله از تو عذاب(الهی را)می‌خواهند و اگر مهلت معیّن(برای آنان مقرّر)نبود،قطعاً عذاب به سراغشان می‌آمد،(ولی بدانند)عذاب ناگهانی به سراغشان خواهد آمد در حالی که از آن غافلند.

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ«54»

آنان از تو عذاب فوری می‌خواهند و حال آن که جهنم بر کافران احاطه دارد.

نکته‌ها:

در قرآن چندین بار آمده است:کفّاری که به عذاب الهی تهدید می‌شدند،به خاطر ناباوری یا استهزا،پیوسته از پیامبرشان عذاب فوری تقاضا می‌کردند؛از این عجله‌ی کفّار در همه‌ی موارد انتقاد شده است.

در تأخیر عذاب و قهر الهی برکاتی است از جمله:

الف:فرصتی است برای توبه.

ب:پیدایش فرزندان صالح از پدران منحرف.

ج:آزمایش مردم در دینداری و مقاومت.

پیام‌ها:

1- لطف یا قهر الهی،حکیمانه،حساب شده و دارای برنامه است و با عجله‌ی این و آن تغییر نمی‌کند. «یَسْتَعْجِلُونَکَ»

2- سقوط فکری انسان به قدری است که حاضر است هلاک شود،ولی حقّ را نپذیرد. «یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ»

3- امور این عالم،دارای زمان‌بندی‌های حساب شده و معیّن است. «أَجَلٌ مُسَمًّی»

4- قهر ناگهانی خداوند برای آمادگی دایمی ماست. «بَغْتَةً»

5-قهر الهی قابل پیش‌بینی نیست. «لاٰ یَشْعُرُونَ»

6- گرچه کفّار به خاطر ناباوری یا استهزا،عذاب فوری را از پیامبر توقّع دارند، ولی بدانند احاطه‌ی دوزخ بر کافران قطعی است. «لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ»

یَوْمَ یَغْشٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ یَقُولُ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ«55»

روزی(فرا رسد)که عذاب از بالای سرشان و از زیر پاهایشان آنان را فرا گیرد؛(در آن روز خداوند)می‌فرماید:بچشید(جزای)کارهایی را که(در دنیا)انجام داده‌اید.

پیام‌ها:

1- عذاب دوزخ،فراگیر است. فَوْقِهِمْ ... تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ

2- عذاب دوزخ،تجسّم عملکرد خود ماست. «ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

3- انسان مسئول سرنوشت خود است. «مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

4- عذاب فراگیر دوزخ،به خاطر تداوم اعمال ناروای ماست. «مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ«56»

ای بندگانِ با ایمانِ من! همانا زمین من وسیع است،پس تنها مرا بپرستید.

نکته‌ها:

اسلام هجرت را برای گروهی از مردم واجب کرده است.کسانی که در مناطق کفر و طاغوت زده زندگی می‌کنند و گرفتار ستم و خفقانند و رشد و نجات خود را در هجرت می‌یابند باید هجرت کنند؛لیکن در برابر این وظیفه،وسوسه‌هایی از درون و بیرون به انسان القا می‌شود که در آیات بعد پاسخ این وسوسه‌ها داده شده است از جمله:

*خطر مرگ.انسان می‌گوید:اگر هجرت کنم،ممکن است مرگ به سراغم بیاید.آیه‌ی بعد می‌گوید:هر کجا باشید مرگ را می‌چشید.

*دل کندن از مسکن؛که برای انسان سخت است و وسوسه می‌شود که هجرت نکند،آیه 58 پاسخ می‌دهد که به‌جای مسکن دنیا به هجرت‌کنندگان،غرفه‌های بهشتی پاداش می‌دهیم.

*سختی‌های هجرت؛که گاهی مانع هجرت اهل ایمان است.در آیه‌ی 59 می‌فرماید:این وسوسه را باید با صبر و توکّل بر خداوند از بین برد.

*تأمین معاش.کسی‌که به فکر هجرت است،ممکن است بگوید:هجرت،مرا از درآمد و روزی محروم می‌کند.در آیه 60 پاسخ می‌دهد:روزی‌دهنده خداست وحتّی به موجوداتی که قدرت حمل روزی خود را ندارند روزی می‌دهد،چه رسد به مهاجرانی که اهل کار و تلاشند.

هجرت،زمینه‌ی پیدایش اخلاص است.کسانی که هجرت نمی‌کنند و خود را وابسته به فرد،حزب،منطقه،قبیله،امکانات و توقّعات این و آن می‌دانند،خواه ناخواه مسائل منطقه‌ای،نژادی،قبیله‌ای،تنگ‌نظری‌های برخاسته از حسادت‌ها و رقابت‌های منفی خودی‌ها و بیگانگان،انسان را از اخلاص خارج می‌کند،و هجرت به مناطقی که مسائل فوق در آن نیست،بهترین زمینه برای پیدایش اخلاص است.

امام باقر علیه السلام ذیل این آیه فرمودند:از حاکم فاسق پیروی نکنید و اگر ترسیدید که آنان سبب فتنه و انحراف در دین شما شوند،هجرت کنید.«لا تطیعوا اهل الفسق من الملوک فان خفتموهم ان یفتنکم عن دینکم فان ارضی واسعة» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- سختی‌ها و تلخی‌های هجرت را با ندای محبّت آمیز الهی تحمّل کنیم که خداوند به این مؤمنان،عنایت خاص دارد. «یٰا عِبٰادِیَ»

2- در انتخاب مسکن،محور را توفیق عبادت قرار دهیم. «إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ»

3- بندگی خدا باید مستمرّ باشد. یٰا عِبٰادِیَ ... فَاعْبُدُونِ (شما که بنده هستید، بازهم بندگی کنید تا به درجات والاتری برسید.)

4- هجرتی ارزش دارد که در سایه‌ی ایمان باشد. «الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ»

5-سیر و سفر باید هدفدار باشد. «إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ»

6- برای حفظ دین و نجات از طاغوت‌ها هجرت کنیم. «أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ»

7- کنده شدن از زمین،مقدّمه‌ی کنده شدن از انواع وابستگی‌ها و دل بستن به خداست. «وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ»

8-کسانی که به خاطر وابستگی به مکان یا منطقه‌ای،منحرف می‌شوند،عذرشان پذیرفته نیست،زیرا همواره در زمین،فضایی مناسب برای انجام تکالیف دینی هست. «أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ»

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ«57»

هر نفسی،چشنده‌ی مرگ است؛سپس به سوی ما باز گردانده می‌شوید.

نکته‌ها:

شاید این آیه در ارتباط با آیه قبل باشد که اگر در هجرت مرگ انسان فرارسد،در آن صورت تکلیف چیست؟

این آیه پاسخ می‌دهد،آنجا که هجرت لازم است از مرگ نترسید،زیرا مرگ سرنوشت حتمی همه است؛ولی پایان کار نیست،به سوی ما می‌آیید و ما پاداش هجرت و مرگ در

راه هجرت را به شما عطا خواهیم کرد و ستمکارانی را که شما را مجبور به هجرت کردند کیفر خواهیم داد،گرچه رسیدن به آن پاداش و کیفر طول بکشد.(کلمه‌ی «ثُمَّ» ،بیانگر مدّت زمان طولانی است.)

پیام‌ها:

1- مرگ،استثنا ندارد و برای همه است. «کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ»

2- مرگ،امری وجودی است،نه عدمی. «ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ - تُرْجَعُونَ»

3- مرگ،پایان کار نیست،بازگشت به مبدأ است. «إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ»

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ«58»

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادند،قطعاً آنان را در غرفه‌هایی از بهشت جای می‌دهیم که نهرها از زیر آنها جاری است؛ همیشه در آنجا خواهند بود؛چه خوب است پاداش عمل کنندگان.

نکته‌ها:

شاید این آیه به آیه‌ی 56 اشاره دارد که هجرت را یک نمونه‌ی روشن از عمل صالح می‌شمرد؛یعنی کسانی که از مسکن خود در دنیا به خاطر اهداف مقدّس هجرت کنند، خداوند مسکن آخرت آنان را تأمین می‌کند.

کلمه‌ی «تَبُوءَ» به معنای دادن مسکن دائمی است و«غرفه»به محلّ بلندی گفته می‌شود که بر اطراف،اشراف داشته باشد.

«الصّٰالِحٰاتِ» ،جمعی است که با الف و لام آمده،یعنی همه گونه کارهای نیک انجام دهد.

پیام‌ها:

1- کارهای شایسته،در کنار ایمان ارزشمند است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

2- شرط دستیابی به بهشت،ایمان و عمل صالح است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ»

3- خداوند،بهشت را برای مؤمنان ضمانت کرده است.( «لَنُبَوِّئَنَّهُمْ» با لام و نون تأکید آمده که نشانِ قطعی بودن است.)

4- غرفه‌های بهشت،بسیار عالی است.( «غُرَفاً» نکره و همراه با تنوین،نشانه‌ی عظمت و بزرگی است)

5-نهرهای بهشتی دائماً در جریان است.( «تَجْرِی» فعل مضارع،نشانه‌ی دوام و استمرار است)

6- اساس دستیابی به بهشت و نعمت‌های بهشتی،عمل است. «نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ»

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ«59»

(مؤمنان صالح)کسانی هستند که(در برابر مشکلات)صبر(و استقامت) کرده و بر پروردگارشان توکّل می‌کنند.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ«60»

و چه بسا جنبنده‌ای که نمی‌تواند روزی خود را تأمین کند،خداست که به او و به شما روزی می‌دهد و اوست شنوای دانا.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «تَحْمِلُ» از ریشه‌ی«حمالة»،به معنای کفالت و برعهده گرفتن است و ممکن است مراد از حمل رزق،ذخیره‌سازی برای آینده باشد.

در آیه‌ی 56 به هجرت سفارش شد،در این آیه می‌فرماید:مهاجرانِ در راه خدا نگران رزق و معاش خود نباشند،خدایی که به انبوه جنبنده‌های ناتوان رزق و روزی می‌دهد،رزق شما را هم خواهد داد.

پیام‌ها:

1- صبر و توکّل،دو نمونه‌ی روشن از عمل صالح است. عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ ... یَتَوَکَّلُونَ

2- ربوبیّت خداوند،زمینه‌ی توکّل بر اوست. «عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ»

3- فشارهای روحی و مشکلات زندگی از موانع راه نیکوکاران است،که باید با صبر و توکّل آنها را برطرف کرد. «صَبَرُوا - یَتَوَکَّلُونَ»

4- رمز موفقیّت و سعادت در چهار چیز است:

الف:ایمان و انگیزه. «آمَنُوا»

ب:کار و کوشش. «عَمِلُوا»

ج:استمرار و استقامت. «صَبَرُوا»

د:توکّل بر خدا،در برابر وسوسه‌ها و نگرانی‌ها. «عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ»

5-توکّل بر خداوند،باید همراه بکارگیری تمام توان و استقامت درونی باشد.

( «صَبَرُوا» خبر از گذشته است که آنان تمام توان خود را قبلاً به کار گرفته‌اند و «یَتَوَکَّلُونَ» خبر از آینده می‌دهد،یعنی در برابر خطرات و حوادث آینده و پیش‌بینی نشده،بر خداوند توکّل می‌نمایند.)

6- برای تقویت ایمان و توکّل بر خداوند،به الطاف الهی نسبت به موجودات دیگر توجّه کنیم. «وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ»

7- رزق و روزی به زرنگی نیست. «لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ»

8-برای خداوند،رزق دادن به جنبنده‌های ناتوان و انسان‌های سالم و کاردان، یکسان است. «یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ»

9- علم و آگاهی خداوند ضامن تأمین روزی موجودات است. «السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ«61»

و اگر از آنان(مشرکان)سؤال کنی:چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفرید و خورشید و ماه را تسخیر کرد؟ حتماً خواهند گفت:خدا.پس،(از راه حقّ)به کجا منحرف می‌شوند؟

نکته‌ها:

«افک»به معنای باز گرداندن چیزی از صورت واقعی آن است،یعنی آگاهانه حقیقت را دگرگون می‌کنند.

مراد از تسخیر خورشید و ماه،تسخیر آنها در مداری است که برای ما مفید باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- با طرح سؤال در مورد مبدأ هستی،هم وجدان‌ها را بیدار کنیم و هم میزان ایمان و عقیده‌ی مردم را بهتر بشناسیم. «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ»

2- در مباحث اعتقادی،از نمونه‌های روشن و ملموس استفاده کنیم.(آسمان، زمین،خورشید و ماه) اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ...

3- مشرکان،خالق هستی را«خدا»می‌دانستند و برای چیزهای دیگر در سرنوشت خود،نقش قائل بودند. «لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ»

4- گرایش به حقّ،فطری است و انحراف مشرکان خلاف فطرت و به خاطر القائات بیرونی است. «یُؤْفَکُونَ» به صورت مجهول آمده که به معنای به انحراف کشیده شدن است،گویا القای خارجی آنان را به انحراف می‌کشد.

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ«62»

خداوند برای هر کس از بندگانش که بخواهد روزی را می‌گسترد و یا تنگ می‌کند،همانا خداوند به هر چیزی آگاه است.

نکته‌ها:

کم یا زیاد کردن روزی افراد به وسیله‌ی خداوند،عالمانه و حکیمانه و بر اساس معیارهای پیدا و ناپیداست.در حدیث می‌خوانیم:مصلحت بعضی از بندگان خدا گسترش روزی است و اگر در تنگنای معیشت قرار گیرند،فاسد می‌شوند و بر عکسِ این گروه،صلاح گروهی دیگر در تنگنا بودن است که اگر در توسعه واقع شوند،به فساد کشیده می‌شوند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- کم یا زیاد شدن رزق و روزی،تصادفی نیست. اَللّٰهُ یَبْسُطُ ... وَ یَقْدِرُ

2- وظیفه‌ی ما کار و تلاش است؛امّا میزانِ در آمد و رزق در اختیار ما نیست.

«اللّٰهُ یَبْسُطُ»

3- خواست و مشیّت الهی،آگاهانه و عالمانه است. لِمَنْ یَشٰاءُ ... بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ«63»

و اگر از آنان(مشرکان)بپرسی:چه کسی از آسمان،آبی فرستاد که به وسیله‌ی آن زمین را بعد از مرگش زنده کرد؟ حتماً خواهند گفت:خدا.بگو:

ستایش مخصوص خداست؛امّا بیشتر آنان نمی‌اندیشند.

نکته‌ها:

ممکن است حمد پیامبر اسلام برای اتمام حجّت بر کفّار باشد،یعنی اکنون که با زبان اقرار به خالقیّت اللّه دارید،خدا را شکر که حجّت بر شما تمام است.

پیام‌ها:

1- طرح سؤال،وسیله‌ای برای نزدیک کردن افکار،فرهنگ‌ها و عقائد گوناگون است. «لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ»

2- منحرفان را به حال خود رها نکنیم،با شیوه‌های مختلف فرهنگی به سراغشان برویم. «سَأَلْتَهُمْ»

3- آب،مایه‌ی حیات زمین است. «فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ»

4- زمین بدون گیاه مرده است. «بَعْدِ مَوْتِهٰا»

5-روش هدایت قرآن،استفاده از رخدادهای طبیعی و محسوس است.(آغاز فصل بهار با نزول باران) «فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا»

6- خداشناسی فطری است و اگر غبارهای گناه و انحراف،از روی فطرت منحرفان زدوده شود،اعترافات روشن آنها را خواهید یافت. «لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ - لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ»

7- یکی از نعمت‌های بزرگی که باید شکر آن را به جا آوریم،نور ایمان و فطرت است. «قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ»

8-نور فطرت،زمانی انسان را نجات می‌دهد که با تعقّل رشد کند. «أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ»

9- در قضاوت‌ها،نظر به اقلّیت و اکثریّت نداشته باشیم،چه بسا اقلّیت بر حقّ و اکثریّت بر باطل باشند. «أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ»

10- انجام کارها بدون فکر و اندیشه،موجب سرزنش است. «أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ»

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ«64»

این زندگی دنیا چیزی جز سرگرمی و بازیچه نیست و اگر بدانند،زندگی حقیقی،همان سرای آخرت است.

نکته‌ها:

«لَهْوٌ» به سرگرمی‌هایی گفته می‌شود که انسان را از هدف اصلی و مسائل اساسی باز می‌دارد؛ «لَعِبٌ» انجام کاری مثل بازی است که قصدی در آن نیست. ⁽¹⁾

«هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا» رمز تحقیر دنیاست،همان‌گونه که «لَهِیَ الْحَیَوٰانُ» رمز عظمت آخرت.

سؤال: با این که قرآن،خود به کار و تلاش برای آباد کردن زمین و سیر و سفر و بهره‌مند شدن از طبیعت،همسر،زیبایی‌ها،خوراکی‌ها و کسب درآمد،سفارش نموده است،پس چگونه در این آیه می‌فرماید:دنیا جز لهو و لعب نیست؟

پاسخ: کامیابی‌هایی که برای رسیدن به اهداف مقدّس و با روش و ابزار مقدّس و در محدوده‌ی قانون و با رعایت سایر شرایط باشد،همه‌ی آنها مزرعه‌ی آخرت است و آنچه در این آیه تحقیر و مذمّت شده و لهو و لعب معرّفی شده،مواردی است که هدف مقدّسی در کنار آن نباشد و با موازین دینی و قانونی مخالف باشد.

پیام‌ها:

1- آفرینش دنیا،هدفدار و حکیمانه است،لیکن غفلت از آخرت،دنیا پرستی و غرق شدن در آن،سفیهانه است. «لَهْوٌ وَ لَعِبٌ»

2- همه جا سکوت در برابر دلخوشی‌های مردم جایز نیست،گاهی باید با نهیب و فریاد،به غافلان هشدار داد. «لَهْوٌ وَ لَعِبٌ»

3- در شیوه‌ی تبلیغ،هرگاه امر زشتی را نفی می‌کنید،جایگزین خوبی به او ارائه

دهید. «إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ»

4- حیاتِ واقعی،حیات آخرت است. «الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ»

5-مردم،حقیقت آخرت را نمی‌دانند وگرنه به دنیا دل نمی‌بستند. «لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ»

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ«65»

پس هنگامی که بر کشتی سوار شوند(و خطر را احساس کنند،)خدا را با اخلاص می‌خوانند(و غیر او را فراموش می‌کنند)پس همین که(خداوند)آنان را به سوی خشکی رساند و نجات داد،باز ناگاه به شرک بر می‌گردند.

نکته‌ها:

سؤال: مادّیون در تحلیل خود،برای ریشه‌ی ایمان،مسأله‌ی ترس را مطرح می‌کنند و می‌گویند:سرچشمه‌ی مذهب ترس است.انسانی که بترسد،در کودکی به مادر و در بزرگسالی به قدرتی موهوم به نام خدا پناه می‌برد.آیا این آیه که می‌گوید:بعضی مردم، هنگام احساس خطر و غرق شدن،خدا را می‌خوانند،نظریّه‌ی آنان را تأیید نمی‌کند؟

پاسخ: این آیه می‌فرماید:توجّه به خدا به هنگام ترس است،نه آنکه اصل وجود خدا،مولود ترس است.مثلاً ما به هنگام دیدن سگ و احساس خطر،رو به سنگ می‌رویم؛امّا این، بدان معنا نیست که اصل سنگ به خاطر سگ به وجود آمده باشد.وجود قدرتی لایزال در هستی،امری فطری است که به هنگام حوادث،مورد توجّه انسان واقع می‌شود.

پیام‌ها:

1- ترس،غبارهای غفلت را برطرف و فطرت‌خداجویی را بیدار می‌کند. فَإِذٰا رَکِبُوا ... دَعَوُا اللّٰهَ ...

2- ایمان نباید موسمی و مقطعی باشد. فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ ... یُشْرِکُونَ

3- زمین و زمان،مثال‌های قرآن را کهنه نمی‌کند.کشتی‌سواری در طول تاریخ بشر بوده است. فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ ...

4- مهم‌تر از اخلاص،حفظ آن است. «مُخْلِصِینَ - إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ»

5-دعای خالصانه،مستجاب است. دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ ... فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ (پس از دعا، حرف«فاء»در«فلمّا»،نشانه‌ی استجابت دعا می‌باشد)

6- نجات از مشکلات وحوادث،راهی است برای شکر نه شرک. «إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ»

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ«66»

(بگذار)تا به آنچه به آنان داده‌ایم ناسپاسی کنند و(از لذّت‌های زودگذر زندگی)کامیاب شوند؛امّا به زودی خواهند فهمید.

نکته‌ها:

مراد از «لِیَکْفُرُوا» کفران نعمت است،زیرا در کنار «آتَیْنٰاهُمْ» یعنی نعمت دادن،آمده است.

پیام‌ها:

1- شرک،نوعی ناسپاسی و کفران نعمت است. «لِیَکْفُرُوا»

2- در دنیا راه کامیابی به روی افراد صالح و ناصالح باز است. «آتَیْنٰاهُمْ»

3- به کامیابی‌های همراه با کفر و کفران دلخوش نشوید که پایان شومی دارد.

لِیَکْفُرُوا ... وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ ...

4- در تربیت،تهدید هم لازم است. «فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ»

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ«67»

آیا ندیدند که ما حرمی امن قرار دادیم و حال آن که مردم از اطرافشان ربوده می‌شدند؟! پس آیا به باطل ایمان می‌آورند و به نعمت خداوند کفر می‌ورزند؟

پیام‌ها:

1- یکی از راه‌های دعوت مردم به خدا،توجّه دادن آنان به نعمت‌های الهی است.

«أَ وَ لَمْ یَرَوْا»

2- یادآوری ناأمنی‌های پیرامون انسان،امنیّت را در نزد او ارزشمند می‌کند.

«یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ»

3- امنیّت،زمینه و بستر عبادت است؛ ⁽¹⁾ولی گروهی قدر آن را نمی‌دانند و به سوی کفر می‌روند. حَرَماً آمِناً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ«68»

و کیست ستمکارتر از کسی که بر خدا دروغ بندد یا هنگامی که حقّ به سراغش آمد آن را تکذیب کند؟ آیا برای کافران،در دوزخ جایگاهی نیست؟

پیام‌ها:

1- وحی را باید بدون کم و زیاد پذیرفت.اضافه کردن هر چیزی به دین،افترا و بدترین ظلم است. «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ»

2- بدترین ظلم،ظلم فرهنگی است که به تسلیم شدن انسان در برابر حقّ ضربه وارد می‌کند. «مِمَّنِ افْتَریٰ - أَوْ کَذَّبَ»

3- عذاب الهی بعد از اتمام حجّت است. کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ ...

وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ«69»

و کسانی که در راه ما(تلاش و)جهاد کردند،راه‌های(قرب به)خود را به آنان نشان خواهیم داد و همانا خداوند با نیکوکاران است.

پیام‌ها:

1- برای رسیدن به هدایت ویژه‌ی الهی،تلاش لازم است و باید گام اوّل را خود انسان بردارد. «جٰاهَدُوا - لَنَهْدِیَنَّهُمْ» ،چنانکه در جای دیگر می‌فرماید: «إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ» ⁽¹⁾

2- گاهی،یک گام و یک لحظه تلاش خالصانه،هدایت و نجات ابدی را به دنبال دارد.( «جٰاهَدُوا» به صورت ماضی و «لَنَهْدِیَنَّهُمْ» به صورت مضارع و مستمرّ آمده است.)

3- در مدیریّت و رهبری،لازم نیست تمام ابعاد کار از روز اوّل روشن باشد، همین که گامی الهی بر داشته شد،در وسط راه،هدایت‌های غیبی می‌آید.

«جٰاهَدُوا - لَنَهْدِیَنَّهُمْ»

4- آنچه به تلاش‌ها ارزش می‌دهد،خلوص است. «فِینٰا»

5-راه‌های وصول به قرب الهی،محدودیّتی ندارد. «سُبُلَنٰا»

6- به وعده‌های خداوند اطمینان داشته باشیم. «لَنَهْدِیَنَّهُمْ» (حرف لام و نون تأکید،نشانه‌های تأکید است)

7- نشانه‌ی نیکوکار بودن،تلاش در راه حقّ و اخلاص است. «جٰاهَدُوا فِینٰا - لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ»

8-همراه بودن خدای بزرگ با بنده‌ای ضعیف،یعنی رسیدن انسان به همه چیز.

«إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» چنانکه در دعای عرفه‌ی امام حسین علیه السلام می‌خوانیم:«ما ذا فقد من وجدک و ما ذا وجد من فقدک»هر که تو را یافت،چه کمبودی دارد و هر که تو را از دست داد،چه دارد؟

9- خداوند،هم راه قرب را به ما نشان می‌دهد و هم تا رسیدن به مقصد،دست ما را می‌گیرد. لَنَهْدِیَنَّهُمْ ... لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ «الحمدللّه ربّ العالمین»

نام سیمای سوره‌ی روم

اشاره

این سوره شصت آیه دارد و در مکّه نازل شده است.

همانند بسیاری از سوره‌های مکی،موضوع اصلی این سوره،مبدأ و معاد و گفتگوهای اهل ایمان و کفر در این زمینه است.

این سوره با پیشگویی پیروزی رومیان بر ایرانیان در جنگ آغاز می‌شود و به همین مناسبت،سوره«روم»نام گرفته است.

بخش عمده آیات این سوره،به ذکر نعمت‌های الهی در آسمان و زمین و نظام زوجیّت در گیاهان و حیوانات،آفرینش انسان از خاک و پیوند زن و مرد،تلاش در روز و خواب در شب،بارش باران و وزش باد و حیات زمین پس از مرگ می‌پردازد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

الم«1» غُلِبَتِ الرُّومُ«2»

الف،لام،میم.رومیان مغلوبِ(ایرانیان)شدند.

فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ«3»

(این شکست)در نزدیک‌ترین سرزمین(رخ داد)ولی آنان بعد از مغلوب شدن،در آینده‌ی نزدیکی پیروز خواهند شد.

فِی بِضْعِ سِنِینَ لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ«4»

(این پیروزی)در چند سال(آینده خواهد بود)،قبل از پیروزی و شکست و بعد از آن،کار تنها به دست خداست و در آن روز(پیروزی)،مؤمنان خوشحال خواهند شد.

بِنَصْرِ اللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ«5»

خداوند هر کس را بخواهد،به یاری خود یاری می‌کند،و او قدرتمند و نفوذ ناپذیر مهربان است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «بِضْعِ» به معنای قطعه است،چنانکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«فاطمة بضعة منی» ⁽¹⁾فاطمه پاره‌ی تن من است.گاهی مراد از «بِضْعِ» ،قطعه‌ای از زمان(بین سه تا نه سال)است.

سؤال: پیروزی سپاه روم بر ایرانیان،چه ربطی به مسلمانان دارد که قرآن می‌فرماید:

«یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ»

پاسخ:پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نامه‌ای به پادشاهان ایران و روم نوشت و آن دو را به دین مبین اسلام دعوت کرد.خسرو پرویز،شاه ایران نامه رسول خدا صلی الله علیه و آله را پاره کرد،ولی قیصر روم به نامه پیامبر احترام گزارد.مسلمانان دوست داشتند رومیان-که به نامه پیامبر احترام کردند - پیروز شوند،ولی آنان شکست خوردند ومسلمانان از این حادثه ناراحت شدند.خداوند با نزول این آیات به مسلمانان بشارت داد که اگر چه رومیان شکست خوردند،ولی در آینده نزدیک پیروز خواهند شد و آن پیروزی،سبب شادی مؤمنان خواهد شد. ⁽²⁾

آری،جامعه‌ی ایمانی نباید تنها به درون خود بنگرد،بلکه باید نسبت به حوادث تلخ و شیرین سایر ملل نیز عکس العمل نشان دهد.

پیام‌ها:

1- یکی از نشانه‌های اعجاز قرآن،پیشگویی‌های صادقانه و محقّق آن است.

(رومیان،از ایرانیان شکست خوردند،ولی قرآن پیشگویی می‌کند که چند سال دیگر رومیان غالب خواهند شد و چنان شد.) «غُلِبَتِ - سَیَغْلِبُونَ»

2- با یک شکست،مأیوس نشوید. «غُلِبَتِ - سَیَغْلِبُونَ»

3- در پیروزی‌ها و شکست‌ها،محوریّت توحید فراموش نشود. «لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ»

4- هم پیروزی را از او بدانیم و هم ساز و برگ نظامی را. «بِنَصْرِ اللّٰهِ یَنْصُرُ»

5-دلیل نصرت الهی،عزّت و رحمت اوست. یَنْصُرُ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ«6»

(این پیروزی)وعده‌ی الهی است.خداوند از وعده‌اش تخلّف نمی‌کند؛ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

پیام‌ها:

1- از تحقّق وعده‌های الهی برای دعوت مردم به ایمان،استفاده کنید. «وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ»

2- سرچشمه تخلّف از وعده‌ها،یا عجز است یا جهل و یا پشیمانی،که خداوند از آنها منزّه است. «لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ»

3- خلف وعده زشت است،ولی خلف وعید،نوعی رحمت است. «لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ»

4- اکثر مردم در وفا کردن خداوند به وعده‌هایش تردید دارند. «لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ»

5-اکثریّت ملاک نیست؛دانش،ایمان و تعهّد مهم است. «أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ»

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ«7»

(مردم)فقط ظاهری از زندگی دنیا را می‌شناسند،و آنان از آخرت غافلند.

پیام‌ها:

1- کوته‌بینی،سطحی‌نگری و توجّه نکردن به ماورای مادّیات،نوعی جهل است.

لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً ...

2- انسان باید ژرف‌نگر و عمیق باشد،نه ظاهربین و غافل. یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً ... وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ

3- دنیا بد نیست،غفلت از آخرت بد است. «عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ»

4- علم به ظواهرِ دنیای مادّی بدون توجّه به آخرت،مورد انتقاد است. یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً ... عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ

5-دنیا ظاهر و باطنی دارد و آخرت،باطن دنیاست. «ظٰاهِراً - عَنِ الْآخِرَةِ»

6- توجّه به ظواهر دنیا،سبب غفلت از آخرت است. یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً ... هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ«8»

آیا آنان در وجود خودشان فکر نکردند؟ خداوند آسمان‌ها و زمین و آنچه را که میان آن دو است،جز بر اساس حقّ و زمان‌بندی معیّن نیافریده است،و بی‌شک بسیاری از مردم به لقای پروردگارشان(در قیامت)کفر می‌ورزند.

پیام‌ها:

1- تفکّر،داروی بیماری غفلت است. «هُمْ غٰافِلُونَ أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا»

2- تفکّر،زمانی مفید و سازنده است که دور از هیاهو و تأثیرات منفی و بر اساس عقل و فطرت باشد. «فِی أَنْفُسِهِمْ»

3- آفرینش،هم هدفدار است و هم زمان‌بندی دارد. خَلَقَ ... بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی

4- دنیا،مدّت زمانی بیش نیست. «أَجَلٍ مُسَمًّی»

5-نتیجه‌ی فکر سالم،ایمان به حقّانیّت و هدفداری هستی و آخرت است و نتیجه‌ی بی‌فکری،کفر و انکار معاد است. «یَتَفَکَّرُوا - لَکٰافِرُونَ»

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ«9»

آیا در زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از آنان بودند چگونه بود؟ آنها نیرومندتر از اینان بودند و زمین را زیرورو کردند و بیش از آنچه اینان آباد کردند،آن را آباد ساختند،و پیامبرانشان همراه با(معجزه و)دلایل روشن به سراغشان آمدند،(امّا آنها انکار کردند و به قهر خدا گرفتار شدند)پس خداوند به آنان ستم نکرد،بلکه آنها بر خود ستم کردند.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام درباره‌ی معنای «أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ» فرمودند:«مراد تدبّر و سیر در تاریخ اقوام گذشته در قرآن است». ⁽¹⁾

درباره‌ی لزوم آشنایی با تاریخ و تدبّر در آن،حضرت علی علیه السلام خطاب به فرزندش می‌فرماید:گرچه عمر زیادی ندارم،ولی با تاریخ گذشتگان چنان آشنا هستم که گویی عمر تاریخ را دارم. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- مطالعه‌ی تاریخ،سیر و سفر و استفاده از تجربه‌ی دیگران،از راه‌های شناخت، و ترک آن مورد توبیخ است. «أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا»

2- آگاهی از تاریخ و فلسفه‌ی آن و آشنایی با سرنوشت اقوام پیشین،انسان را از ظاهربینی نجات می‌دهد. «یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً - أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا»

3- تحوّلات تاریخی بر اساس قوانین ثابت است که می‌توان از گذشته،برای

امروز و فردا درس گرفت. «فَیَنْظُرُوا»

4- سیر و سفر باید عامل توجّه و به دور از غفلت باشد. «فَیَنْظُرُوا»

5-به سرنوشت و عاقبت اقوام گذشته بنگرید،نه به جلوه‌های روزمرّه‌ی آنان.

کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ ...

6- قبل از اسلام،تمدّن و قدرت‌های بزرگی پدیدار شده و نابود شده‌اند. «مِنْ قَبْلِهِمْ»

7- اگر خدا غضب کند،هیچ قومی با هیچ قدرتی تاب مقاومت ندارد. «کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً»

8-توجّه به هلاکت و نابودی قدرت‌های بزرگ،عامل بازدارنده‌ی غرور است.

«کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً»

9- سعادت و خوشبختی تنها در قدرت و آبادانی نیست،بلکه در ایمان و پیروی از انبیاست. أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً ... وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا ... کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

10- فریفتگی به قدرت و ثروت،از موانع ایمان به انبیا است. عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ...

11- در تبلیغ و تربیت،از شیوه‌ها و استدلال‌های روشن استفاده کنیم. جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ...

12- خداوند،عادل و مهربان است؛عامل اصلی هلاکت اقوام پیشین،خود آنان هستند. «فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

13- سرپیچی از دستورهای انبیا،ظلم به نفس و در پی‌دارنده‌ی عذاب است.

«أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا بِهٰا یَسْتَهْزِؤُنَ«10»

سپس عاقبت کسانی که کارهای بد مرتکب شدند،این شد که آیات خدا را تکذیب کردند و همواره آن را به مسخره می‌گرفتند.

پیام‌ها:

1- تکذیب کنندگان و مسخره‌کنندگان،هیچ بهره‌ای از کارشان جز عذاب سوء ندارند. «ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ - کَذَّبُوا - یَسْتَهْزِؤُنَ»

2- سقوط انسان،مراحلی دارد:ابتدا گناه، «أَسٰاؤُا السُّوایٰ» سپس تکذیب، «کَذَّبُوا» و آنگاه استهزا. «یَسْتَهْزِؤُنَ»

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ«11»

خداوند آفرینش را آغاز می‌کند،سپس آن را تجدید می‌کند،آنگاه به سوی او باز گردانده می‌شوید.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ«12»

و روزی که قیامت بر پا می‌شود،تبهکاران نومید و غمگین می‌شوند.

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ وَ کٰانُوا بِشُرَکٰائِهِمْ کٰافِرِینَ«13»

و برای آنان از شریکانی(که برای خدا قرار داده‌اند)شفیعانی نخواهد بود، و آنان(در آن روز)به شریکان خود کافر می‌شوند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «یُبْلِسُ» از«ابلاس»،به معنای غم و اندوهی است که ناشی از شدّت یأس باشد.

واژه‌ی«ابلیس»نیز از همین ریشه است.

پیام‌ها:

1- در بحث و استدلال،از امور محسوس،برای مسائل معقول شاهد بیاوریم.

«یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ» آفرینش نخستین،دلیل قدرت بر آفرینش دیگری است.

2- بازگشت به سوی خدا و حضور در قیامت،اجباری است. «إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»

3- به سرمستی امروز تبهکاران ننگرید که روز غم‌انگیزی در پیش دارند. یَوْمَ ...

یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ»

4- به شفاعت‌های خیالی،دل نبندیم. لَمْ یَکُنْ ... شُفَعٰاءُ

5-در قیامت،عشق‌های کاذب به کدورت،کفر و تنفّر تبدیل می‌شود. «کٰانُوا بِشُرَکٰائِهِمْ کٰافِرِینَ»

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ«14»

و روزی که قیامت بر پا می‌شود،در آن روز(مردم)از هم جدا می‌شوند.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ«15»

پس کسانی که ایمان آورده و کارهای نیکو انجام دادند،پس آنان در باغی (از بهشت)شادمان خواهند بود.

نکته‌ها:

«رَوْضَةٍ» ،به باغی گفته می‌شود که آب و درخت فراوان دارد.

کلمه «یُحْبَرُونَ» از«حبر»،به معنای حالت سروری است که آثار آن در چهره نمایان شود.

پیام‌ها:

1- در قیامت،پاکان از ناپاکان جدا می‌شوند. «یَتَفَرَّقُونَ» (قیامت از یک سو «یَوْمَ الْجَمْعِ» ⁽¹⁾روز گردهمایی است و از سوی دیگر «یَوْمُ الْفَصْلِ» ⁽²⁾،روز جدایی.)

2- قیامت روز پایان پیوندها و دوستی‌های غیر الهی است. «یَتَفَرَّقُونَ»

3- ایمان همراه با عمل و کارهای خوب ارزشمند است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

4- ایمان و انگیزه،مهم‌تر از عمل است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

5-شرط رستگاری و ورود به بهشت،ایمان و عمل صالح است. «فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ»

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَةِ فَأُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ«16»

و امّا کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما و دیدار آخرت را تکذیب کردند، پس احضارشدگان در عذابند.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ«17»

پس خدا را تنزیه کنید به هنگامی که وارد شب می‌شوید و هنگامی که به صبح درمی‌آیید.

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ«18»

و حمد و ستایش در آسمان‌ها و زمین و هنگام شب و هنگامی که ظهر می‌کنید،مخصوص اوست.

نکته‌ها:

بعضی معتقدند این آیات به اوقات نمازهای پنجگانه در صبح و ظهر و شام اشاره دارد.

ممکن است جمله‌ی «فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ» و جمله‌ی «لَهُ الْحَمْدُ» ،فرمان به تسبیح و حمد باشد که در قالب خبر آمده است.

پیام‌ها:

1- با بیان سرنوشت خوبان و بدان،دیگران را به خوبی‌ها تشویق و از بدی‌ها پرهیز دهیم. فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا ...

2- تکذیب آیات و قیامت،از کفر و عناد انسان سرچشمه می‌گیرد. «الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَةِ»

3- سرنوشت انسان،در گرو عملکرد خود اوست. کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا ... فَأُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ

4- در اوقات پنجگانه‌ی نماز،ذات مقدّس الهی نیز سبحان اللّه گفته است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ...

5-بعضی زمان‌ها،برای ذکر خداوند مناسب‌تر است. «حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ»

6- تنزیه خداوند و پاک دانستن او از عیب‌ها،بر ستایش او تقدّم دارد. «فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ - لَهُ الْحَمْدُ»

7- تسبیح و حمد،در همه‌ی مکان‌ها(آسمان‌ها و زمین)و همه‌ی زمان‌ها یک ارزش است. «تُمْسُونَ - تُصْبِحُونَ - اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ«19»

زنده را از مرده بیرون می‌آورد،و مرده را(نیز)از زنده بیرون می‌کشد،و زمین را بعد از مرگش زنده می‌کند،و شما نیز(روز قیامت)این گونه بیرون آورده می‌شوید.

نکته‌ها:

برای خارج شدن مرده از زنده و زنده از مرده،مصادیق و نمونه‌های زیادی در تفاسیر بیان شده است،از جمله:ایجاد انسان از نطفه و ایجاد نطفه از انسان.فرزند مؤمن از والدین کافر و بالعکس،که همه‌ی اینها نشانه‌ی قدرت مطلقه‌ی خداوند در جهان و توانایی او در برپایی قیامت و حشر موجودات است.

پیام‌ها:

1- در معاد شک نکنید،زیرا کار خداوند میراندن و برانگیختن است.(با ارائه‌ی نمونه‌ها،ابهامات و تردیدها را از بین ببرید.) یُحْیِ الْأَرْضَ ... کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ«20»

و از نشانه‌های الهی آن است که شما را از خاکی(پست)آفرید،پس(به صورت)بشری به هر سوی پراکنده شدید.

نکته‌ها:

در قرآن،یازده مورد تعبیر «وَ مِنْ آیٰاتِهِ» به کار رفته که هفت موردش در این سوره است.

در آیه‌ی قبل،خروج مرده از زنده و بالعکس به طور کلّی و سربسته مطرح شد و این آیه نمونه‌ی آن مطلب کلّی است.

پیام‌ها:

1- بهترین راه خداشناسی،تفکّر در آفرینش است. وَ مِنْ آیٰاتِهِ ...

2- نشانه‌های الهی قابل شمارش نیست،آنچه گفته می‌شود اندکی از بسیار است.

«مِنْ آیٰاتِهِ»

3- در میان آفریده‌ها،انسان بارزترین آنهاست.(آیاتی که درباره‌ی نشانه‌های قدرت الهی است،از انسان شروع می‌شود.) «مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ»

4- خودشناسی،مقدّمه‌ی خداشناسی است. «مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ»

5-منشأ وجودی همه‌ی انسان‌ها خاک است.(تفاخرهای بی‌ارزش را کنار بگذاریم.) «مِنْ تُرٰابٍ»

6- در خاک،حسّ و حرکت نیست،ولی در انسان هست و این،نشانه‌ی قدرت و عظمت پروردگار است. خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... تَنْتَشِرُونَ

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ«21»

و از نشانه‌های او آن است که از جنس خودتان همسرانی برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و میان شما و همسرانتان علاقه‌ی شدید و رحمت قرار داد؛بی شک در این(نعمت الهی،)برای گروهی که می‌اندیشند نشانه‌های قطعی است.

نکته‌ها:

یاد خداوند مایه‌ی آرامش دل و روح است، «بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» ⁽¹⁾و همسر مایه‌ی آرامش جسم و روان. «أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- آفرینش،هدفدار است. «خَلَقَ لَکُمْ»

2- زن و مرد از یک جنس هستند.(بر خلاف پاره‌ای عقاید خرافی و تحقیرآمیز که زن را موجودی پست‌تر یا از جنس دیگر می‌پندارند.) «مِنْ أَنْفُسِکُمْ»

3- همسر باید عامل آرامش باشد نه مایه‌ی تشنّج و اضطراب. «لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا»

4- هدف از ازدواج،تنها ارضای غریزه‌ی جنسی نیست،بلکه رسیدن به یک آرامش جسمی و روانی است. «لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا»

5-نقش همسر،آرام بخشی است. «لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا»

6- محبّت،هدیه‌ای الهی است که با مال و مقام و زیبایی به دست نمی‌آید. «جَعَلَ» (مودّت و رحمت،هدیه‌ی خدا به عروس و داماد است.)

7- هر کس با هر عملی که آرامش و مودّت و رحمت خانواده را خدشه‌دار کند،از مدار الهی خارج و در خطّ شیطان است. جَعَلَ بَیْنَکُمْ ...

8-رابطه‌ی زن و مرد،باید بر اساس مودّت و رحمت باشد. «مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً» (مودّت و رحمت،عامل بقا و تداوم آرامش در زندگی مشترک است.)

9- مودّت و رحمت،هر دو با هم کارساز است.(مودّت بدون رحمت و خدمت، به سردی کشیده می‌شود و رحمت بدون مودّت نیز دوام ندارد.) «مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً»

10- تنها اهل فکر می‌توانند به نقش سازنده‌ی ازدواج پی ببرند. «لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»

وَ مِنْ آیٰاتِهِ خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ«22»

و از نشانه‌های الهی،آفرینش آسمان‌ها و زمین،و تفاوت زبان‌ها و رنگ‌های شماست؛همانا در این امر برای دانشمندان نشانه‌هایی قطعی است.

پیام‌ها:

1- آفرینش آسمان‌ها و زمین،از نشانه‌های قدرت بی‌پایان الهی است. «وَ مِنْ آیٰاتِهِ خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

2- تفاوت نژادها و زبان‌ها،راهی برای خداشناسی است. وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... اِخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ

3- هر زبانی برای خود ارزش و اصالت دارد و تغییر آن نه کمال است و نه لازم.

(هیچ کس حقّ ندارد نژادها و زبان‌های دیگر را تحقیر نماید.) وَ مِنْ آیٰاتِهِ ...

اِخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ

4- یکسان بودن شکل و رنگ همه‌ی انسان‌ها با ابتکار و نوآوری و بدیع بودن خداوند سازگار نیست. وَ مِنْ آیٰاتِهِ اِخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ ...

5-انسان عالم و فهمیده،از اختلاف رنگ‌ها و زبان‌ها به معرفت الهی می‌رسد ولی جاهل،رنگ و زبان را وسیله‌ی تحقیر و تفاخر قرار می‌دهد. «لِلْعٰالِمِینَ»

وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ«23»

و از نشانه‌های الهی،خوابیدن شما در شب و روز،و تلاش شما در کسب فضل پروردگار است؛همانا در این امر برای گروهی که(حقایق را) می‌شنوند نشانه‌هایی قطعی است.

پیام‌ها:

1- نعمت‌های الهی را ساده ننگیریم؛خواب نیز یک نعمت بزرگ است. «وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ»

2- خواب،مقدّمه‌ی تلاش است. مَنٰامُکُمْ ... وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ

3- کار و تلاش برای کسب معاش،امری پسندیده و نشانه‌ای الهی است. وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... اِبْتِغٰاؤُکُمْ

4- اصل خواب برای شب است و خواب در روز،برای استراحت جزیی است.

«مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ»

5-فضل الهی گسترده است ولی تلاش ما برای کسب آن لازم است. «ابْتِغٰاؤُکُمْ»

6- نعمت‌هایی که دریافت می‌کنیم،به خاطر استحقاق نیست،بلکه لطف و فضل الهی است. «مِنْ فَضْلِهِ»

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ«24»

و از نشانه‌های الهی آن است که برق(آسمان)را که مایه‌ی بیم و امید است به شما نشان می‌دهد و از آسمان،آبی می‌فرستد که زمین را بعد از مردنش زنده می‌کند،همانا در این امر برای گروهی که می‌اندیشند نشانه‌هایی قطعی است.

نکته‌ها:

در این آیه و آیات قبل،چهار تعبیر به چشم می‌خورد: «یَتَفَکَّرُونَ» ، «لِلْعٰالِمِینَ» ، «یَسْمَعُونَ» و «یَعْقِلُونَ».

برای عملی شدن این چهار تعبیر،چهار مرحله‌ی طبیعی بیان شده است:

1.انسان در آغاز،فکر می‌کند. «یَتَفَکَّرُونَ»

2.سپس می‌فهمد و عالم می‌شود. «لِلْعٰالِمِینَ»

3.کسی‌که آگاه شد،حرف‌ها را با دقّت گوش می‌دهد و نکته سنجی می‌کند. «یَسْمَعُونَ»

4.در اثر شنیدن عمیق،به تعّقل و اندیشیدن می‌رسد. «یَعْقِلُونَ»

پیام‌ها:

1- بیم و امید،در کنار هم سازنده است. «خَوْفاً وَ طَمَعاً»

2- برقِ آسمان،بارش و سبز شدن زمین تصادفی نیست،بلکه بر اساس یک برنامه‌ی دقیق و حساب شده است. اَلْبَرْقَ ... یُنَزِّلُ ... فَیُحْیِی

3- نظام آفرینش،بر اساس اسباب و علل پایه ریزی شده است. «فَیُحْیِی بِهِ»

4- پائیز و بهار،ریزش و رویش گیاهان،از نشانه‌های قدرت خداوند در آفرینش است. «فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا»

5-خداشناسی باید بر اساس علم و فکر و تعقّل باشد. «لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ«25»

و از نشانه‌های الهی آن است که آسمان و زمین به فرمان او بر پاست؛پس هرگاه شما را از زمین فرا خواند،ناگهان(از قبر)بیرون می‌آیید(و در صحنه‌ی قیامت حاضر شوید).

نکته‌ها:

در این آیات،هم آفرینش انسان از خاک،نشانه‌ی قدرت الهی شمرده شد، «خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ» هم مرگ و خروج انسان از قبر. «مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ»

خداوند در این آیه و پنج آیه‌ی قبل،پانزده مرتبه مردم را مخاطب قرار داده و نعمت‌های خود را برشمرده که این،یکی از شیوه‌های تبلیغ است.

پیام‌ها:

1- استواری نظام آفرینش،نه تصادفی است و نه به دست دیگران،به اراده الهی است. تَقُومَ ... بِأَمْرِهِ

2- پیدایش معاد،با اراده و دعوت خداوند انجام می‌گیرد. «دَعٰاکُمْ دَعْوَةً»

3- دعوت پیامبر خدا،مرده را زنده می‌کند، «ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیاً» ⁽¹⁾تا چه رسد به دعوت الهی. «دَعٰاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ»

4- ایمان به مبدأ،مقدّمه‌ی ایمان به معاد است.کسی که نظام هستی را بر پا کرد، شما را نیز پس از مرگ زنده می‌کند. تَقُومَ السَّمٰاءُ ... إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

5-معاد،جسمانی است. مِنَ الْأَرْضِ ... تَخْرُجُونَ

6- پیدایش معاد،دفعی است نه تدریجی. «إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ»

وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ«26»

و هر که در آسمان‌ها و زمین است از آن اوست،همه برای او فرمانبردارند.

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ«27»

و او کسی است که آفرینش را آغاز می‌کند،سپس آن را(باز می‌گرداند و)تجدید می‌کند و این کار برای او(از آفرینش نخستین)آسان‌تر است،و قدرت برتر در آسمان‌ها و زمین مخصوص اوست؛و او غلبه‌ناپذیر و دانا به حقایق امور است.

نکته‌ها:

مراد از «مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ» یا فرشتگانی هستند که مطیع فرمان خدایند و یا موجوداتِ صاحب شعور دیگری که هنوز برای بشر شناخته نیست.

پیام‌ها:

1- در جهان بینی الهی،همه‌ی هستی آگاهانه و خاضعانه،تسلیم و سرسپرده‌ی خدای متعال هستند. «کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ»

2- خداوند در همه چیز یکتاست:

در مالکیّت: «لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ»

در عبادت: «کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ»

در خالقیّت: «هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ»

در کمالات: «وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ»

3- توجّه به آفرینش ابتدایی،کلید آشنایی با معاد است. «یَبْدَؤُا - ثُمَّ یُعِیدُهُ»

4- مطابق فهم مردم سخن بگویید.(با این که برای خداوند هیچ کاری سخت‌تر و یا آسان‌تر از کار دیگر نیست ولی باز هم کلمه‌ی «أَهْوَنُ» به کار رفته است.)

5-صفات خداوند از تصوّر و قلم و بیان انسان،برتر است. «وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ»

6- هیچ کس و هیچ چیز را با خداوند مقایسه نکنید. «وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ»

7- مقتضای حکمت وقدرت الهی،پیدایش معاد است. ثُمَّ یُعِیدُهُ ... هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ«28»

خداوند برای شما،مثالی از خودتان زده است(و آن این که)آیا در آنچه ما روزی شما کردیم،از بردگانتان شریکانی را می‌پذیرید،تا آنان در رزق،مساوی(و شریک)شما باشند؟ و آیا همان‌طور که از یکدیگر می‌ترسید از بردگانتان می‌ترسید؟!(شما که در یک لقمه‌ی نان،حاضر نیستید با زیردستان خود شریک باشید،چگونه بت‌های بی روح را شریک خدا می‌دانید؟!)ما آیات خود را برای گروهی که می‌اندیشند،این گونه شرح می‌دهیم.

پیام‌ها:

1- استفاده از مثال،از روش‌های تبلیغ و تربیت است. «ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً»

2- آنچه برای خود نمی‌پسندیم،برای دیگران هم نپسندیم. هَلْ لَکُمْ ... مِنْ شُرَکٰاءَ

3- وجدان خود را قاضی کنید و بیاندیشید؛

شما که انسان‌های مشابه امّا زیردست خود را شریک خود نمی‌دانید،چگونه غیر مشابه خدا را شریک او می‌دانید؟!

شما که برای یک لحظه شریک را تحمّل نمی‌کنید،چگونه برای خداوند شریک دائمی می‌پذیرید؟!

شما که شریک در بهره‌گیری از رزق را قبول نمی‌کنید،چگونه شریک در آفرینش را برای او می‌پذیرید؟!

شما که از دخالت افراد مشابه خود بیمناکید،چگونه سنگ و چوب را در کار خدا دخالت می‌دهید؟!

شما که مالک حقیقی نیستید،حاضر به شریک شدن نیستید،چگونه سنگ و چوب را شریک آفریدگار و مالک حقیقی قرار می‌دهید؟

4- شریک داشتن،سبب دلهره است. شُرَکٰاءَ ... تَخٰافُونَهُمْ

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ«29»

آری،کسانی که ظلم کردند،بدون آگاهی،از هوس‌های خود پیروی نمودند.پس کسی را که خدا گمراهش کرد،چه کسی می‌تواند هدایت کند؟ برای آنان هیچ گونه یاوری نیست.

پیام‌ها:

1- مشرکان تعقّل نمی‌کنند و به خود ظلم می‌کنند. «لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا»

2- مشرک،برای شرک خود برهان علمی ندارد و سرچشمه‌ی انحرافش

هوس‌های درونی است. اِتَّبَعَ ... أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ

3- شرک،ظلم به خود است. «اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ»

4- تمایلات انسان،متنوّع است. «أَهْوٰاءَهُمْ»

5-خداوند کسانی را گمراه می‌کند که به جای پیروی از علم و عقل،پیرو هوس‌های خود باشند. اِتَّبَعَ ... أَهْوٰاءَهُمْ ... أَضَلَّ اللّٰهُ

6- مشخصات مشرک چند چیز است:

ستمگری: «ظَلَمُوا»

بی‌منطقی: «بِغَیْرِ عِلْمٍ»

گمراهی: «أَضَلَّ اللّٰهُ»

بی‌یاوری: «مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ»

7- ستمگران هواپرست،روزی غریب وتنها خواهند ماند. اِتَّبَعَ ... أَهْوٰاءَهُمْ ... مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ«30»

پس با گرایش به حقّ به این دین روی بیاور،(این)فطرت الهی است که خداوند مردم را بر اساس آن آفریده است،برای آفرینش الهی دگرگونی نیست،این است دین پایدار،ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

نکته‌ها:

در آیات قبل خواندیم که همه‌ی هستی در برابر خدا فروتن است، «کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ» و آغاز و انجام هستی و مَثَل اعلی و عزّت و حکمت از اوست،و شرک چیزی جز خیال و ظلم نیست، این آیه می‌فرماید:پس روی خود را خالصانه متوجّه دین کن.

فطرت در لغت به معنای خلقت و شکافتن پرده‌ی عدم و آفرینش یک موجود است.گویا

خداوند انسان را به گونه‌ای آفریده که به حقّ تمایل دارد و از باطل بیزار است.درست همانند علاقه‌ی مادر به فرزند که امری تعلیمی نیست،بلکه فطری و غریزی است.

در روایات،جمله‌ی «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ» ،به اقامه‌ی نماز و توجّه به قبله و اسلام، اخلاص و توحید معنا شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- رهبر دینی جامعه،باید ابتدا حقّ گرایی کامل خود را تثبیت کند،بعد به ارشاد دیگران بپردازد. «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ»

2- انسان ذاتاً دین‌گرا و طرفدار حقّ است. «لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا»

3- بر خلاف تصوّر گروهی که می‌گویند:انسان مثل ظرفی خالی است که با آداب و رسوم و افکار حقّ یا باطل پر می‌شود و نظام‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی به او رنگ می‌دهند،خداوند شناخت حقّ و حقّ‌گرایی را به ودیعت نهاده است. فِطْرَتَ اللّٰهِ ...

4- معنای فطری بودن دین،بی نیازی از تلاش در راه اقامه‌ی آن نیست. فَأَقِمْ ...

فِطْرَتَ اللّٰهِ

5-انحراف،یک عارضه است؛زیرا گرایش به دین حقّ،در نهاد هر انسانی نهفته است. «فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا»

6- دین فطری،ثابت و پایدار است. فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا ... ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ

7- تکوین و تشریع با یکدیگر هماهنگ است. فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا ... ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ

8-حرکت در مسیر دین،حرکت در مسیر فطرت است. فَأَقِمْ ... .فِطْرَتَ اللّٰهِ

9- امور فطری انسان کم و زیاد می‌شود؛امّا به کلّی محو نمی‌شود. «لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ»

10- گرایش‌های حقّ طلبانه‌ای که در درون انسان نهفته شده،با تغییر مکان و زمان عوض نمی‌شود. «لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ»

11- هر گونه گرایش سیاسی،اقتصادی،اجتماعی،نژادی و اقلیمی که در درون انسان سرچشمه‌ای نداشته باشد،پایدار نیست. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ»

12- اسلام،تنها دین پایدار است. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ»

مُنِیبِینَ إِلَیْهِ وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ«31»

(شما نیز بر اساس همان فطرت)،به سوی او روی آورید و از او پروا کنید و نماز را بر پا کنید و از مشرکان نباشید.

مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ«32»

از کسانی که دین خود را جدا و پراکنده کردند و به دسته‌ها و فرقه‌ها تقسیم شدند؛و هر گروهی به آنچه نزد آنهاست شادمانند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «مُنِیبِینَ» از«انابه»،به معنای رجوع مکرّر و مداوم است.

در آیه‌ی قبل،به شخص پیامبر فرمود: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ» ،در این آیه به همه‌ی مردم دستور انابه و بازگشت به سوی خدا می‌دهد. «مُنِیبِینَ إِلَیْهِ»

پیام‌ها:

1- گرایش فطری و درونی به دین را با مناجات و انابه و تقوا و نماز شکوفا نمایید. مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ...

2- تقوا و نماز،همسوی فطرت است. فِطْرَتَ اللّٰهِ ... وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

3- توبه و انابه،باید با کناره‌گیری از گناه و انجام واجبات همراه باشد. مُنِیبِینَ ... وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

4- در سایه‌ی توبه و تقوا و نماز،قدرت فاصله گرفتن از شرک و تفرقه را پیدا می‌کنید. مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ... وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

5-اگر عبادت فردی،با کناره‌گیری از تفرقه‌های مذهبی همراه نباشد،کارساز نیست. لاٰ تَکُونُوا ... مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا

6- اقامه‌ی نماز،تجلّی روح تقوا در انسان است. «وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ»

7- شرک،تنها پرستیدن خورشید و ماه و بت نیست؛هر کس که عامل تفرقه در دین خدا شود،مشرک است. «مِنَ الْمُشْرِکِینَ مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ»

8-مشرکان در صدد تفرقه‌ی دینی مردم هستند. اَلْمُشْرِکِینَ ... اَلَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ

9- جنجال‌ها و تفرقه‌های دینی،مانع شکوفایی فطرت و روح توبه و تقوا و نماز است. «فَرَّقُوا دِینَهُمْ»

10- گاهی گروه‌گرایی و دلخوشی به آنچه که داریم،ما را از حقّ‌گرایی دور می‌کند. «کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ»

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ«33»

و هرگاه زیانی به مردم رسد،توبه‌کنان پروردگار خود را می‌خوانند و به سوی او باز می‌گردند؛امّا چون خداوند از طرف خود رحمتی به آنان بچشاند،گروهی از آنان به پروردگارشان شرک می‌ورزند.

پیام‌ها:

1- ضررها از خود ماست،ولی رحمت‌ها از خداوند است. «مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ - مِنْهُ رَحْمَةً»

2- گروهی از مردم تنها در حال سختی و مصیبت خدا را می‌خوانند،در حالی که مؤمن باید در همه حال خدا را بخواند. «ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ»

3- نشانه‌ی فطری بودن گرایش به خدا آن است که هرگاه سختی‌ها و فشارها،

غبار غفلت را بر طرف کند،انسان به سوی او توجّه می‌کند. فِطْرَتَ اللّٰهِ ... إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ

4- انسان،کم ظرفیّت و ضعیف است،با اندکی زیان ناله می‌کند و با چشیدن رحمت غافل می‌شود. ضُرٌّ دَعَوْا - رَحْمَةً ... یُشْرِکُونَ

5-رفاه،زمینه‌ی غفلت است. أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً ... یُشْرِکُونَ

6- گروهی از انسان‌ها ناسپاس‌اند.(همین که رحمتی می‌چشند،به جای شکر، شرک می‌ورزند.) أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً ... یُشْرِکُونَ

7- دعای مضطرّ مستجاب می‌شود. ضُرٌّ دَعَوْا ... أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً

8-زندگی بشر،آمیزه‌ای از تلخی‌ها و شیرینی‌هاست. ضُرٌّ ... رَحْمَةً

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ«34»

تا سرانجام درباره‌ی آنچه به ایشان بخشیده‌ایم کفران پیشه کنند،پس کام بگیرید که به زودی خواهید دانست(نتیجه‌ی کفر و کفران چیست).

أَمْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً فَهُوَ یَتَکَلَّمُ بِمٰا کٰانُوا بِهِ یُشْرِکُونَ«35»

آیا ما بر ایشان حجّت و دلیل محکمی نازل کرده‌ایم؟ دلیلی که درباره‌ی شرک آنان سخنی بگوید(آن را موجّه بداند)؟!

پیام‌ها:

1- شرک،گامی به سوی کفر و ناسپاسی است. «یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا» بازگشت به سوی شرک،نوعی کفران نعمت است.

2- یکی از برنامه‌ها و سنّت‌های الهی،مهلت دادن به منحرفان است. «فَتَمَتَّعُوا»

3- در ارشاد و تربیت،گاهی تهدید و توبیخ لازم است. «فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» چندین چراغ دارد و بیراهه می‌رود بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش

4- در کنار تندترین تهدیدها،از منطق غافل نشویم. «فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أَمْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً»

5-عقیده‌ای درباره‌ی خداوند،حقّ و پذیرفتنی است که مورد تأیید خداوند باشد. «أَمْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً»

6- نه شرک دلیلی دارد و نه مشرک منطقی. «أَمْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً»

7- دلیل و استدلال باید گویا و روشن باشد. «سُلْطٰاناً فَهُوَ یَتَکَلَّمُ»

8-توجّه به غیر خدا ممکن است برای هر کسی پیش بیاید،ولی استمرار آن خطرناک است. «کٰانُوا بِهِ یُشْرِکُونَ»

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذٰا هُمْ یَقْنَطُونَ«36»

و هرگاه به مردم رحمتی چشانیم،به آن شاد شوند و اگر به خاطر دستاورد گذشته(و اعمال بد)آنها،ناگواری(و مصیبتی)به آنان رسد، ناگهان مأیوس می‌شوند.

پیام‌ها:

1- انسان،شخصیّتی تأثیرپذیر و انفعالی دارد. فَرِحُوا ... یَقْنَطُونَ

2- رحمت از خداست و ناگواری‌ها از عملکرد خود ما. «أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً - سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ»

3- انسانِ دور از خدا،پوک و کم ظرفیّت است؛با اندکی نعمت،مست می‌شود و با کمی تلخی و غم،به بن بست می‌رسد. ⁽¹⁾رَحْمَةً فَرِحُوا - سَیِّئَةٌ ... یَقْنَطُونَ در صورتی که خداوند از مردم تحمّل و ظرفیّتی را می‌خواهد که از دست رفتن نعمت‌ها آنان را نگران و به دست آوردن نعمت‌ها آنان را سرعت نکند.

«لِکَیْلاٰ تَأْسَوْا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ» ⁽¹⁾

4- برخورداری از رحمت،قطعی است،ولی مبتلا شدن به ناگواری قطعی نیست.

إِذٰا ... إِنْ ...(برای برخورداری از رحمت،کلمه‌ی«اذا»بکاررفته که به معنای انجام قطعی است،ولی برای گرفتار شدن،کلمه‌ی«ان»بکار رفته که به معنای غیر قطعی بودن است.)

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ«37»

آیا ندیدند که خداوند برای هر کس بخواهد(طبق حکمت)،روزی را گسترش می‌دهد و(یا)تنگ می‌سازد؟ البتّه در این(توسعه و ضیق)برای کسانی که ایمان می‌آورند نشانه‌هایی قطعی است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «یَقْدِرُ» از«قدر»،هم به معنای اندازه‌گیری است و هم به معنای سخت‌گیری؛امّا در اینجا چون در کنار «یَبْسُطُ» آمده،مراد تنگی و سختی است.

پیام‌ها:

1- توجّه به این‌که رزق به دست خداست،انسان را از یأس و ناامیدی باز می‌دارد.

«یَقْنَطُونَ أَ وَ لَمْ یَرَوْا»

2- انسان باید برای کسب معاش تلاش کند،ولی بداند که تقدیر معیشت به دست خداست. «اللّٰهَ یَبْسُطُ - یَقْدِرُ»

3- در همه‌ی قرآن توسعه‌ی روزی،قبل از تنگی آن مطرح شده است و این نشانه‌ی رحمت گسترده‌ی اوست. «یَبْسُطُ - یَقْدِرُ»

4- توسعه‌ی روزی را به خاطر زرنگی خود ندانیم. «أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ»

5-اگر توسعه و تنگی روزی به دست اوست،این همه حرص چرا؟ أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ یَقْدِرُ

6- تنها اهل ایمان از دقّت در روزی رسانی خداوند،درس و عبرت می‌گیرند.

(ولی افراد غافل همه چیز را سطحی می‌پندارند.) «لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ«38»

(اکنون که دانستی توسعه‌ی رزق به دست خداست،)پس حقّ خویشاوند و تنگدست و در راه مانده را ادا کن.این(انفاق)برای کسانی که خواهان خشنودی خدا هستند بهتر است،و آنان همان رستگارانند.

نکته‌ها:

در روایات آمده است:همین که این آیه نازل شد،پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فدک را به حضرت زهرا علیها السلام بخشیدند. ⁽¹⁾

گرچه خطاب آیه به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است،ولی تمام مردم مخاطب آن می‌باشند.

مراد از «وَجْهَ اللّٰهِ» ،نیّت خالصانه در انفاق است،همان گونه که در مورد انفاق اهل‌بیت علیهم السلام می‌خوانیم: «إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- مالک اموال خداوند است،موارد مصرف مال را هم باید خداوند مشخّص کند. «فَآتِ»

2- در انفاق و کمک،خویشان بر دیگران مقدّمند. ذَا الْقُرْبیٰ ... وَ الْمِسْکِینَ ...

3- بستگان بر انسان و دارایی انسان حقّ و حقوقی دارند. «حَقَّهُ» آری، خویشاوندی،زمینه‌ی پیدایش حقوق است.

4- فرمان دینی با عواطف طبیعی هماهنگ است.دستور رسیدگی به بستگان فقیر همان خواسته عاطفی انسان است. فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ...

5-محرومان در مال اغنیا حقّ دارند و در پرداخت حقّشان نباید بر آنان منّت گزارد. «حَقَّهُ»

6- اسلام،حامی مستضعفان و حاکم اسلامی مسئول فقرزدایی از جامعه‌ی مسلمانان است.(بنابر این‌که پیامبر به عنوان حاکم اسلامی مخاطب واقع شده باشد. فَآتِ ... وَ الْمِسْکِینَ ...

7- حتّی ثروتمندانی که موقّتاً گرفتار بی پولی می‌شوند،باید حمایت شوند. «وَ ابْنَ السَّبِیلِ»

8-ادای حقوق دیگران ارزش است،نه جمع دارایی و ثروت. «ذٰلِکَ خَیْرٌ»

9- ثروت می‌تواند وسیله‌ای برای تقرّب به خداوند قرار گیرد. فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ...

یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ

10- امتیاز انفاق اسلامی بر انفاق دیگران،قصد قربت است. «یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ»

11- امر به نیکی،باید با تشویق همراه باشد. ذٰلِکَ خَیْرٌ ... هُمُ الْمُفْلِحُونَ

12- رستگاری در گرو عمل خالصانه است. «یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»

وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوٰالِ النّٰاسِ فَلاٰ یَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ زَکٰاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ«39»

و آنچه شما به رسم ربا دادید که بر اموال مردم(رباخوار)افزوده شود،پس نزد خداوند فزونی نخواهد یافت،و آنچه را به عنوان زکات می‌پردازید و رضای خدا را می‌طلبید پس آنان(که چنین کنند پاداشی)چند برابر دارند.

پیام‌ها:

1- مقدار و کمیّت پول مهم نیست،انگیزه و هدف پرداخت مهم است. مِنْ رِباً ...

مِنْ زَکٰاةٍ

2- رشدی که از ربا حاصل می‌شود،کاذب و ظاهری است،نه واقعی و نزد خداوند. «فَلاٰ یَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ»

3- امتیاز اسلام در آن است که علاوه بر فقرزدایی از محرومان،رشد معنوی پرداخت کنندگان را نیز در نظر دارد. «تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ»

4- توجّه به اخلاص،مسأله‌ای جدّی است و باید با تأکید بیان شود،زیرا کار و تلاش بدون انگیزه‌ی الهی،ارزشی ندارد. «تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ» ( «وَجْهَ اللّٰهِ» ،در این آیه و آیه قبل تکرار شده است.)

5-پرداخت خالصانه‌ی زکات،موجب ازدیاد و رشد است. «زَکٰاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ»

6- مؤمن باید در تشخیص سود و زیان،دنیا و آخرت،فرد و جامعه و جسم و روح را با هم به حساب آورد.(گرچه در دید مادّی،پرداخت زکات،مایه‌ی کمبود مال است،ولی با توجّه به فقرزدایی از جامعه،دل کندن از دنیا و ذخیره شدن برای آخرت،به سود زکات دهنده است.) «فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ»

7- اخلاص،مقام انسان را بالا می‌برد و به نقطه‌ی برتر می‌رساند.(با توجّه به خطاب «تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ» باید بگوید:«أنتم المضعفون»ولی می‌فرماید: «فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ» ،گویا آنان به یک نقطه‌ی اوج رسیده‌اند.)

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَفْعَلُ مِنْ ذٰلِکُمْ مِنْ شَیْءٍ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ«40»

خداوند کسی است که شما را آفرید،سپس به شما روزی داد،آنگاه شما را می‌میراند،سپس زنده می‌کند؛آیا از شریک‌هایی که شما برای خدا گرفته‌اید کسی هست که ذرّه‌ای از این کارها را انجام دهد؟ او منزّه و برتر است از آنچه شریکش قرار می‌دهند.

نکته‌ها:

در این آیه به چهار صفت الهی اشاره شده که هر یک به تنهایی برای تسلیم و تعبّد انسان کافی است،آفرینش انسان،دلیل مستقّلی بر لزوم بندگی انسان است. «اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ» ⁽¹⁾روزی دادن خداوند به ما،دلیل بر لزوم بندگی ماست. «فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَیْتِ . اَلَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ» ⁽²⁾میراندن و زنده کردن نیز هر یک به تنهایی،دلیل لزوم تعبّد و تسلیم انسان در برابر پروردگار متعال است. «اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ»

پیام‌ها:

1- مرگ و زندگی،گذشته،حال و آینده و رزق و روزی ما به دست خداست.

«خَلَقَکُمْ ، رَزَقَکُمْ ، یُمِیتُکُمْ ، یُحْیِیکُمْ»

2- کارهای گذشته،دلیل بر قدرت خداوند بر کارهای آینده است.(آفریدن، روزی دادن و میراندن،نشانه‌ی قدرت خدا بر زنده کردن انسان پس از مرگ است.) «خَلَقَکُمْ - رَزَقَکُمْ - یُمِیتُکُمْ - یُحْیِیکُمْ»

3- روش مقایسه در تعلیم و تبلیغ،از بهترین روش‌هاست. اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ...

هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ

4- با سؤال،وجدان‌ها را بیدار کنید. هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَفْعَلُ ...

5-قدرت‌های غیر الهی استقلالی از خود ندارند،نه تنها از انجام کارهای بزرگ بلکه از آفریدن کوچک‌ترین موجود نیز عاجزند. «مِنْ شَیْءٍ»

6- هیچ یک از وسایل،اسباب،مقدّمات و شرایط آفرینش را شریک خدا نپنداریم. «سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ»

7- شرک،توهین به مقام پروردگار است و انسان باید او را منزّه و برتر از هرگونه شریک بداند. «سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ»

8-شرک،با هر نام و آرم و شکلی که باشد باطل و محکوم است. «عَمّٰا یُشْرِکُونَ»

ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ«41»

به خاطر کارهایی که مردم انجام داده‌اند،فساد در خشکی و دریا آشکار شده است،تا(خداوند)کیفر بعضی اعمالشان را به آنان بچشاند،شاید(به سوی حقّ)بازگردند.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:«حیات جنبندگان در خشکی و دریا وابسته به باران است که اگر باران نبارد،در خشکی و دریا فساد می‌شود و همین که گناهان انسان زیاد شد،باران نازل نمی‌شود». ⁽¹⁾

در آیه‌ی 30 سوره‌ی شوریٰ می‌خوانیم: «مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ» هر مصیبتی به شما رسد به خاطر عملکرد شماست،ولی بدانید که خداوند به خاطر رحمت و لطفش از بسیاری گناهانتان می‌گذرد.(اگر بخواهد کیفر همه‌ی کارهای شما را بدهد،احدی روی زمین باقی نمی‌ماند.)برخی سختی‌ها و تلخی‌های دنیوی،گوشه‌ای از کیفر گناهان انسان است.

پیام‌ها:

1- شرک،سبب فساد و تباهی در زمین است. «عَمّٰا یُشْرِکُونَ - ظَهَرَ الْفَسٰادُ»

2- اعمال انسان،در طبیعت اثر می‌گذارد.اعمال ناروای انسان،مانع از سودبخشی آب و خاک و عامل بروز پدیده‌های ناگوار است. «ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ»

3- فساد محیط زیست،به خاطر عملکرد انسان است. ظَهَرَ الْفَسٰادُ ... بِمٰا کَسَبَتْ ...

4- همه‌ی کیفرها به قیامت واگذار نمی‌شود،بلکه بعضی کیفرها در همین دنیا تحقّق می‌یابد. «لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی»

5-آنجا که هدف هشدار و اصلاح است،گاهی اندکی تنبیه کافی است. «لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

6- هدف از چشاندن کیفر بعضی گناهان،توبه و بازگشت است. «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» (باید از بلاها درس گرفت.)

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلُ کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکِینَ«42»

بگو:در زمین سیر کنید پس بنگرید عاقبت کسانی که قبل از شما(زندگی می‌کردند و)بیشترشان مشرک بودند چگونه بود.

پیام‌ها:

1- جهانگردی هدفدار،مورد سفارش اسلام است. قُلْ سِیرُوا ...

2- حفظ آثار عبرت‌انگیز برای آیندگان،لازم است. «سِیرُوا - فَانْظُرُوا»

3- تاریخ از منابع شناخت است.مطالعه‌ی تاریخ و بهره‌گیری از حوادث گذشته، چراغ راه آینده است. «فَانْظُرُوا»

4- سنّت‌ها و قوانین حاکم بر تاریخ،ثابت است.(با مطالعه‌ی علل حوادث دیروز،می‌توان راه امروز را شناسایی کرد.) «فَانْظُرُوا»

5-یک جامعه با اکثریّت منحرف،به قهر الهی مبتلا خواهد شد،گرچه تعدادی خوبان هم در آن باشند. «أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکِینَ» (هرگاه در منطقه‌ای اکثریّت مردم فاسد شدند،جهاد و یا هجرت از آن جا لازم است.)

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ«43»

(حال که دانستی فرجام شرک هلاکت است،)پس به دین استوار ایمان بیاور، پیش از آن که روزی بیاید که برای آن برگشتی از(قهر)خدا ممکن نیست، در آن روز مردم از هم جدا(و دسته دسته)می‌شوند.

نکته‌ها:

«یَصَّدَّعُونَ» از«صدع»،به معنای شکستن و پراکندن است.در این جا مراد روزی است که مردم مؤمن از افراد منحرف جدا می‌شوند و هر یک به سویی می‌روند.

پیام‌ها:

1- هم دین باید محکم،استوار ومنطقی باشد و هم دیندار،جدّی و عاشق.

فَأَقِمْ ... لِلدِّینِ الْقَیِّمِ

2- توجّه به دین باید در متن کارها و با تمام وجود باشد،نه در حاشیه و با کراهت.

«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ»

3- دین اسلام،بر پا دارنده‌ی همه‌ی مصالح فردی و اجتماعی است. «لِلدِّینِ الْقَیِّمِ»

4- از فرصت‌ها استفاده کنیم. فَأَقِمْ ... قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ

5-اگر به خطرات قیامت توجّه کنیم،دینداری ما جدّی می‌شود. فَأَقِمْ ... قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ ...

6- رویکرد تمام عیار به دین،سبب نجات در قیامت می‌شود. فَأَقِمْ وَجْهَکَ ... قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ ...

مَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ«44»

هر کس کفر ورزد،کفرش به زیان اوست و کسانی که کار شایسته انجام دهند(سعادت ابدی را)برای خودشان آماده می‌کنند.

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ«45»

تا(خداوند)کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،از فضل خویش پاداش دهد؛(و کافران را محروم کند،زیرا)او کافران را دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل فرمود:در قیامت،مردم پراکنده و در گروه‌های مختلف از هم جدا می‌شوند، این آیه،جدایی مذکور را توضیح می‌دهد که هر یک از اهل ایمان و کفر به پاداش و کیفر خود می‌رسند.

«یَمْهَدُونَ» از«مهد»،به معنای محلّی است که برای استراحت آماده شده و در اینجا به معنای زمینه‌سازی و آماده‌سازی است.

پیام‌ها:

1- انسان،دارای اختیار است و ایمان و کفر را خود انتخاب می‌کند. «مَنْ کَفَرَ - مَنْ عَمِلَ»

2- تشویق و تنبیه هر دو لازم است. «فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ - فَلِأَنْفُسِهِمْ»

3- کفر و ایمان مردم،در خداوند اثری ندارد. «فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ - فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ» گر جمله‌ی کاینات کافر گردند بر دامن کبریاش ننشیند گرد

4- ایمان و عمل صالح،شما را مغرور نکند،زیرا که دریافت هر نعمتی از فضل خداست. لِیَجْزِیَ ... مِنْ فَضْلِهِ

5-کفر به تنهایی سبب بدبختی است،گرچه کار خلافی نکند،ولی ایمان به تنهایی کافی نیست،بلکه نیازمند عمل صالح است. «مَنْ کَفَرَ - آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

6- در قیامت،فضل الهی شامل حال کسانی است که اهل ایمان و عمل صالح باشند،نه دیگران. «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْ فَضْلِهِ»

7- برای رفتن به بهشت،ایمان تنها کافی نیست،بلکه اعمال صالح نیز لازم است.

«آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ مُبَشِّرٰاتٍ وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ«46»

و از نشانه‌های الهی این است که بادها را می‌فرستد،تا مژده(باران)دهند و بخشی از رحمتش را به شما بچشاند و کشتی‌ها به فرمانش حرکت کنند،و شما از فضل او(روزی)بجویید،شاید شکرگزاری کنید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«ریح»در مورد بادهای تند و مضرّ و کلمه‌ی«ریاح»درباره‌ی بادهای مفید به کار می‌رود.از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که گاهی هنگام وزیدن باد می‌فرمود:«اللهم اجعلها ریاحا و لا تجعله ریحا»پروردگارا! این باد را سودمند قرار ده و آن را زیانبار مکن. ⁽¹⁾

برخی از فواید وزش باد عبارت است از:انتقال ابرها و فشردن آنها در یکدیگر،تعدیل گرما و سرما،تصفیه‌ی هوا و جا به جا کردن هوای سالم،رساندن اکسیژن به انسان‌ها و کربن به گیاهان،تلقیح و بارور کردن گیاهان،حرکت کشتی‌ها،تولید برق،پراکنده ساختن بذرها به اطراف و....

پیام‌ها:

1- هیچ چیز تصادفی روی نمی‌دهد،حتّی وزش بادها نیز با اراده‌ی خداوند حکیم است. «یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ»

2- آنچه از برکات باد دریافت می‌کنیم،بخشی از آیات و رحمت‌های اوست.

مِنْ آیٰاتِهِ ... مِنْ رَحْمَتِهِ

3- حرکت کشتی در دریا به دست خداست،نه ناخدا! «لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ» این

خداوند است که با وضع قوانین طبیعت،زمینه حرکت کشتی روی آب را فراهم ساخته است.

4- تلاش برای روزی حلال،سفارش قرآن است. «لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ»

5-باد نیز نعمتی است که شکر می‌طلبد،گرچه ما توجّه نداریم. «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَانْتَقَمْنٰا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ«47»

و البتّه ما پیش از تو پیامبرانی را به سوی قومشان فرستادیم،پس آنان دلایل روشن برای مردم آوردند،(برخی ایمان آوردند و بعضی کفر ورزیدند)پس،از کسانی که مرتکب جرم شدند انتقام گرفتیم،و(مؤمنان را یاری کردیم که)یاری مؤمنان حقّی است بر عهده‌ی ما.

نکته‌ها:

در این آیه چهار برنامه و سنّت الهی مطرح شده است:

الف:سنّت فرستادن پیامبر.

ب:سنّت معجزه داشتن انبیا.

ج:کیفر مجرمان.

د:نصرت مؤمنان

مسأله‌ی نصرت مؤمنان،در قرآن مکرّر مطرح شده است از جمله:

الف:اگر شما خدا را یاری کنید،او نیز شما را یاری می‌کند. «إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ» ⁽¹⁾

ب:کسانی که در راه ما تلاش و مجاهده کنند،ما راه‌های خود را به آنان نشان خواهیم داد.

«وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا» ⁽²⁾

ج:ما قطعاً پیامبران و مؤمنان را یاری خواهیم کرد. «إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا» ⁽³⁾

د:عاقبت و سرانجام نیک،از آنِ متّقین و پرهیزکاران است. «وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خاتم انبیاست و بعد از او پیامبری نیست،لذا کلمه‌ی «مِنْ قَبْلِکَ» مکرّر در قرآن آمده،ولی کلمه‌ی «مِنْ بَعْدِکَ» نیامده است.

پیام‌ها:

1- آشنایی با تاریخ،عامل تسلّی است. «مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً - فَانْتَقَمْنٰا - نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ»

2- ابتدا کار فرهنگی و ارشاد،سپس برخورد با مجرمان. «فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَانْتَقَمْنٰا»

3- مخالفان انبیا،مجرمانی محکوم و مغلوب هستند. «فَانْتَقَمْنٰا - أَجْرَمُوا»

4- انتقام از مجرم،یکی از مصادیق نصرت مؤمنان است. «فَانْتَقَمْنٰا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا - نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ»

5-پیروزی مؤمنان،وعده‌ی قطعی خداوند است.(گرچه در ظاهر شهید شوند ولی به هدفشان می‌رسند.) «کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا»

6- گرچه انسان از خدا طلبی ندارد،ولی خداوند یاری مؤمنان را بر خود لازم کرده است. «حَقًّا عَلَیْنٰا»

اَللّٰهُ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَیَبْسُطُهُ فِی السَّمٰاءِ کَیْفَ یَشٰاءُ وَ یَجْعَلُهُ کِسَفاً فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاٰلِهِ فَإِذٰا أَصٰابَ بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ«48»

خداوند کسی است که بادها را می‌فرستد و ابری برمی‌انگیزد و آن را در آسمان،هر گونه بخواهد می‌گستراند و آن را بخش بخش می‌کند،پس می‌بینی که باران از لابلای آن(ابر)بیرون می‌آید.پس هرگاه آن(باران)رابه هر کس از بندگانش که بخواهد برساند،به ناگاه آنان شادمان گردند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«کسف»جمع«کسفه»به معنای قطعه و مراد از آن پاره‌های ابر است.

«ودق»هم به ذرّات کوچک گفته می‌شود و مراد از آن در اینجا قطراتِ باران است.

پیام‌ها:

1- تحوّلات طبیعی،نشانه‌ی قدرت،حکمت و تدبیر خداست. اَللّٰهُ الَّذِی یُرْسِلُ ...

2- اراده‌ی الهی از طریق اسباب طبیعی محقّق می‌شود. «یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً»

3- برای تشکیل ابرها،بادهای متعدّدی از جناح‌های سرد و گرم نقش دارند.

( «الرِّیٰاحَ» ،به صورت جمع آمده است.)

4- از فوائد باد،زمینه‌سازی برای نزول باران است. یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ ... فَتَرَی الْوَدْقَ

5-حرکت ابرها و بارش باران‌ها،با اراده و خواست خداست. «کَیْفَ یَشٰاءُ»

وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِینَ«49»

و هر چند پیش از آن که(باران)بر آنان نازل شود،(آری،)پیش از آن نومید بودند.

فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«50»

پس به آثار رحمت خدا بنگر که چگونه زمین را بعد از مرگش زنده می‌کند.

همانا خداست زنده کننده‌ی مردگان و او بر هر چیزی قدرت دارد.

پیام‌ها:

1- سختی‌ها و نومیدی‌ها،لذّت نعمت‌ها را چند برابر می‌کند. یَسْتَبْشِرُونَ - وَ إِنْ کٰانُوا ... لَمُبْلِسِینَ آب کم جو تشنگی آور به دست تا که جوشد آبت از بالا و پست

2- باران،رحمت الهی است. «فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ»

3- بارش باران و حیات مجدّد زمین،نشانه‌ای از برپایی قیامت است. «یُحْیِ الْأَرْضَ - لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ» صحنه‌ی مرگ و حیات،هر لحظه جلو چشم ماست، «إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ» و مشت نمونه‌ی خروار است. «إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ»

وَ لَئِنْ أَرْسَلْنٰا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ«51»

و اگر بادی(آفت زا)بفرستیم،و(مردم زمین سرسبز)را زرد شده ببینند، بعد از آن کفر خواهند ورزید.

فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ«52»

(دلهای اینان مرده است)پس تو نمی‌توانی مردگان را شنوا کنی،و این دعوت را به گوش کران آنگاه که پشت کنان روی می‌گردانند،برسانی.

پیام‌ها:

1- بادهای مهلک و آفت زا،بی‌ضابطه و تصادفی نیست. «أَرْسَلْنٰا رِیحاً»

2- بادهای مخرّب،نسبت به بادهای مفید کم هستند. «أَرْسَلْنٰا رِیحاً» (در حالی که درباره‌ی بادهای مفید فرمود: «یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ» )

3- گاهی انسان با یک حادثه‌ی تلخ،از مدار توحید خارج می‌شود و در مدار کفر و شرک قرار می‌گیرد. «لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ» (گاهی یک باد زیانبار،حال شادی، «یَسْتَبْشِرُونَ» را به حال ناکامی، «یَکْفُرُونَ» تبدیل می‌کند.)

4- در ارشاد و تبلیغ،کامل بودن مرشد و شیوه‌ی ارشاد و محتوای آن،کافی نیست؛قابلیّت طرف نیز لازم است. «فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ»

5-ناشنوا،گاهی با نگاه به حرکت لب‌ها مطالبی را می‌فهمد،ولی مصیبت آنجاست که هم گوش ناشنوا باشد و هم انسان به گوینده پشت کند که در این حال اشاره را هم نمی‌فهمد.این،مَثَل کسانی است که به حقّ پشت کنند.

«وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ»

6- اعراض از حقّ،وقتی خطرناک است که پشت کردن به حقّ،با عنایت و لجاجت باشد و شیوه‌ی دائمی افراد قرار گیرد. «مُدْبِرِینَ»

وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِ الْعُمْیِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ«53»

و تو هدایت کننده‌ی کوران از گمراهیشان نیستی،تنها کسانی سخنت را به گوش می‌گیرند که به آیات ما ایمان دارند و اهل تسلیم هستند.

پیام‌ها:

1- وظیفه‌ی پیامبران،ارشاد مردم است،نه اجبار آنان به پذیرش هدایت. «مٰا أَنْتَ بِهٰادِ الْعُمْیِ»

2- پذیرش مردم،محدود است. «إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ یُؤْمِنُ»

3- داشتن روحیّه‌ی تسلیم در برابر حقّ،زمینه‌ساز دریافت‌های معنوی است. إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ ... مُسْلِمُونَ زمین شوره سنبل بر نیارد در آن تخم عمل ضایع مگردان

4- ایمان به تنهایی کافی نیست،تسلیم لازم است. «مَنْ یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ»

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَةً یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ«54»

خداست که شما را از ناتوانی آفرید،سپس بعد از ناتوانی،قوّتی بخشید، آنگاه بعد از توانایی و قوّت،ضعف و پیری قرار داد؛او هر چه بخواهد می‌آفریند،و اوست دانای توانا.

پیام‌ها:

1- انسان در آغاز خلقت،سراسر ضعف است. «خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ»

2- توجّه کردن به آغاز تولّد،مایه‌ی تذکّر و تشکّر است. خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ...

3- از ضعف و پیری گلایه نکنید که برنامه‌ی حکیمانه‌ی خداوند است. اَللّٰهُ ...

جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً

4- مراحل ضعف و قدرت انسان،با یک برنامه ریزی حکیمانه طرّاحی شده است.(تکرار «جَعَلَ» )

5-آغاز و پایان انسان ضعف است،در چند روزی که توان و قدرت داریم قدردانی کنیم.(یک قوّت میان دو ضعف) «ضَعْفٍ - قُوَّةً - ضَعْفاً» ضعفِ دوران کودکی به قوّت تغییر می‌کند،ولی ضعف دوم باقی می‌ماند،زیرا کلمه‌ی «شَیْبَةً» در کنار «ضَعْفٍ» ،نشان آن است که این ضعف همراه پیری و ثابت است)

6- کسی که میان دو ضعف قرار گرفته،نباید به چند روز قوّت مغرور شود.

«ضَعْفٍ - قُوَّةً - ضَعْفاً»

7- اگر اهل نظر باشیم،همه‌ی هستی کتاب مطالعه است.(باد و باران و حیات زمین،دوران کودکی و جوانی و پیری انسان.) «مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَةً»

8-ضعفِ مخلوق،نشان ضعف خالق نیست. «وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ»

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَیْرَ سٰاعَةٍ کَذٰلِکَ کٰانُوا یُؤْفَکُونَ«55»

و روزی که قیامت بر پا شود،مجرمان سوگند یاد می‌کنند که جز ساعتی درنگ نکرده‌اند،(آنان در دنیا نیز)این گونه(از حقّ)گردانده می‌شدند.

نکته‌ها:

«ساعة»،به جزئی از زمان گفته می‌شود،اگر به روز قیامت«ساعة»گفته می‌شود یا به

خاطر سرعت در بر پایی قیامت است و یا سرعت در رسیدگی به اعمال. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- کسی که در دنیا به سوگند دروغ عادت کرد،در قیامت نیز آن را به کار می‌برد.

«یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ»

2- مجرمان درقیامت عذر و بهانه می‌آورند که در دنیا فرصت برای ایمان آوردن نداشتند، «مٰا لَبِثُوا غَیْرَ سٰاعَةٍ»

3- کج فکری و کج‌روی مجرمان،دائمی است. «کٰانُوا یُؤْفَکُونَ»

4- دروغ،سبب انواع کجی‌ها و انحرافات است. «کَذٰلِکَ کٰانُوا یُؤْفَکُونَ» یعنی با این‌گونه دروغ‌ها پیوسته به انحراف کشیده شدند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِلیٰ یَوْمِ الْبَعْثِ فَهٰذٰا یَوْمُ الْبَعْثِ وَ لٰکِنَّکُمْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ«56»

و کسانی که علم و ایمان به آنان داده شده،(به مجرمان)می‌گویند:قطعاً شما(به موجب آنچه)در کتاب خداست تا روز رستاخیز(در برزخ) مانده‌اید،پس این،روز رستاخیز است،ولی شما نمی‌دانستید(که قیامت حقّ است).

نکته‌ها:

این آیه پاسخ اهل ایمان،در برابر گفتار مجرمان در آیه‌ی قبل را مطرح می‌کند.آنها از دوران کوتاه عمر خود در دنیا و یا مدّت اندک برزخ می‌گویند؛امّا اهل ایمان پاسخ می‌دهند که شما مطابق آنچه خداوند برای دوره‌ی دنیا و برزخ افراد معیّن کرده،زندگی کرده‌اید وبی‌جهت برای کفر خود،عذرتراشی نکنید.

ظاهراً علّت تقدّم علم بر ایمان به خاطر آن باشد که علم پایه و اساس ایمان است.

پیام‌ها:

1- در قیامت،میان مجرمان و مؤمنان گفتگوهاست. وَ قٰالَ الَّذِینَ ...

2- علم و ایمان،حتّی در قیامت آثار مثبت خود را نشان می‌دهد. «أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ» (عالمان مؤمن،در قیامت نیز شبهه زدایی می‌کنند.)

3- علم و ایمان،دو هدیه الهی است که به افراد عطا می‌شود. «أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ»

4- علم و ایمان خود را توفیقی الهی بدانیم و مغرور نشویم. «أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ»

5-مدّت دوره‌ی دنیا یا برزخ،از پیش محاسبه و نوشته شده است. «فِی کِتٰابِ اللّٰهِ»

فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ«57»

پس در چنین روزی،پوزش کسانی که ستم کردند سودی ندارد،و توبه‌ی آنان نیز پذیرفته نمی‌شود.

نکته‌ها:

«یُسْتَعْتَبُونَ» از واژه‌ی«عتبه»به معنای ناراحتی است و هرگاه در قالب استعتاب قرار گیرد، به معنای توبه و از بین رفتن ناراحتی و بدی است.

گرچه در قیامت به مجرمان اجازه‌ی معذرت خواهی داده نمی‌شود، «وَ لاٰ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ» ⁽¹⁾امّا اگر بر فرض هم معذرت خواهی کنند،پوزش آنان سودی ندارد. «لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ»

پیام‌ها:

1- سرنوشت انسان و چگونگی حضور او در قیامت،در گرو عملکرد خود اوست. فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا ...

2- ظلم،سبب محرومیّت از عنایت خداوند است. فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا ...

3- توبه و عذرخواهی تنها در دنیا کارساز است و در قیامت هیچ کارایی ندارد.

«فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ»

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ وَ لَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآیَةٍ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُبْطِلُونَ«58»

و به راستی در این قرآن،برای مردم از هر گونه مثلی آوردیم و اگر برای آنان نشانه و معجزه‌ای بیاوری،کافران حتماً خواهند گفت:شما جز بر باطل نیستید.(و این‌ها سحر و جادوست).

پیام‌ها:

1- همه‌ی مردم مخاطب قرآن هستند. «وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ»

2- قرآن،کتاب ارشاد وهدایت است ومثال،از بهترین شیوه‌های فهماندن حقایق، لذا خداوند برای زمینه‌های مختلف مثال آورده است. ضَرَبْنٰا ... مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

3- مطالب قرآن،سبب اتمام حجّت است و کسی که حقّ را بفهمد و حجّت بر او روشن شود،دیگر عذرش پذیرفته نیست. فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ ...

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ ...

4- کافران لجوج،هیچ گونه دلیل و نشانه‌ای را نمی‌پذیرند. «بِآیَةٍ»

5-باید اهداف و سخنان کفّار و دشمنان را پیش بینی کرد. «لَیَقُولَنَّ»

6- عناد و سرسختی کفّار،باید برای ما درس باشد و در راه حقّ،مقاوم‌تر باشیم.

«إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُبْطِلُونَ»

7-انسانی که در مدار کفر و لجاجت قرار گیرد،باطل را حقّ می‌بیند و حقّ را باطل. «إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُبْطِلُونَ»

8-کافران،چون استدلال ندارند،حقّ را تحقیر می‌کنند. «إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُبْطِلُونَ»

9- کافران،نه تنها حقّ را نمی‌پذیرند،بلکه نسبت باطل هم به آن می‌دهند. «إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُبْطِلُونَ»

10- کافران نه تنها پیامبر اسلام،بلکه تمام انبیا یا تمام مومنان را بر باطل می‌دانند.

(با آنکه آورنده‌ی معجزه تنها شخص پیامبر اسلام است؛امّا کفّار با بکار بردن جمع«انتم»گویا تمام انبیا و یا مؤمنان را باطل می‌دانند.)

کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ«59»

این گونه،خداوند بر دل‌های کسانی که معرفت ندارند،مهر می‌زند.

نکته‌ها:

مراد از «لاٰ یَعْلَمُونَ» ،افرادی هستند که نمی‌خواهند بدانند،همان‌گونه که در آیه‌ی قبل خواندیم:هرگاه پیامبر نشانه و معجزه‌ای می‌آورد،آنها با لجاجت،نسبت بطلان می‌دادند.

آری،افرادی که خود را به جهل و نادانی می‌زنند،مورد قهر الهی قرار می‌گیرند،نه افراد ناآگاه و بی‌غرض.

پیام‌ها:

1- کیفر لجاجت،از دست دادن هدایت است. إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُبْطِلُونَ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ ...

2- مُهر زدن بر دلِ نااهلان،یک سنّت الهی است. «کَذٰلِکَ یَطْبَعُ»

3- زمینه‌ی سنگدلی را خود انسان،در خود به وجود می‌آورد. «لاٰ یَعْلَمُونَ»

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ«60»

پس صبر پیشه کن که همانا وعده‌ی خداوند(درباره‌ی نصرت تو)حقّ است،و کسانی که(به راه حقّ)یقین ندارند تو را به سبک سری وادار نکنند.

نکته‌ها:

سوره‌ی روم با پیش‌بینی پیروزی شروع شد وبا وعده الهی به نصرت گروه حقّ پایان یافت.

پیام‌ها:

1- رهبران دینی باید صبور باشند. «فَاصْبِرْ»

2- ایمان به وعده‌های الهی،عامل صبوری است. «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ»

3- جوّسازی افراد بی‌دین،نباید در تصمیم‌گیری ما اثر کند. لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ ...

4- اگر لطف و هشدار و تعلیم الهی نباشد،انبیا نیز آسیب‌پذیرند. «لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ»

5-یکی از طرفندهای دشمنان،سبک کردن رهبر است. «لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ»

6- کسانی به فکر تضعیف و تحقیر رهبر هستند که به راه حقّ یقین ندارند. «الَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ»

7- کسی‌که صبر نکند،خفیف می‌شود. فَاصْبِرْ ... لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ

«والحمدللّه ربّ العالمین»

نام سیمای سوره‌ی لقمان

اشاره

این سوره،از سوره‌های مکّی است و به مناسبت نام لقمان،که در تمام قرآن تنها دوبار،آن هم در این سوره آمده،لقمان نامیده شده است.ششمین سوره از سوره‌های هفتگانه«لامات»است که با حروف مقطّعه‌ی«الم»آغاز شده است.

محتوای سوره‌ی لقمان را می‌توان در این موارد خلاصه نمود:

1- بیان عظمت و اهمیّت قرآن در هدایت بشر.

2- تقسیم انسان‌ها به نیکوکار و مستکبر و بیان سرنوشت آنان.

3- بیان برخی معجزات علمی قرآن از قبیل قانون جاذبه و زوجیّت گیاهان.

4- نصایح و موعظه‌های حکیمانه‌ی لقمان به فرزندش.

5-دلایل ایمان به مبدأ و معاد.

6- بیان علوم اختصاصی خداوند،مانند:زمان مرگ و برپایی قیامت.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

الم«1» تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ«2»

الف،لام،میم.این،آیاتِ کتابِ سراسر حکمت است.

هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ

که(مایه‌ی)هدایت و رحمت،برای نیکوکاران است.

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

آنان که نماز به پا می‌دارند و زکات می‌پردازند و تنها آنان به آخرت یقین دارند.

نکته‌ها:

از مجموع بیست و نه سوره قرآن که با حروف مقطّعه آغاز می‌شود،در بیست و چهار مورد، پس از آن حروف،عظمت قرآن مطرح شده،شاید بیانگر آن است که قرآن از همین حروف الفبا که در اختیار شماست تألیف یافته،ولی هیچ کس از شما نمی‌تواند همانند آن را بیاورد.

عموم نویسندگان،کتابِ خود را خالی از نقص ندیده وبه خاطر نقص‌ها واشکالات کتابشان، از خواننده عذرخواهی می‌کنند و از پیشنهادها و انتقادها استقبال می‌کنند؛تنها خداوند است که درباره‌ی کتاب خود با صراحت می‌فرماید: «الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ» تمام آیاتش،محکم و بر اساس حکمت است.کتابی استوار و خلل‌ناپذیر که هیچ نقص و عیبی در آن راه ندارد.

نماز،جامع همه‌ی کمالات معنوی است مانند:طهارت،تلاوت قرآن،اقرار به توحید و

نبوّت و ولایت،ذکر و دعا،سلام،قیام،رکوع،سجود و توجّه به حقّ؛و زکات جبران همه‌ی کاستی‌های مادّی است.

در قرآن،مفهوم«زکات»،گسترده‌تر از آن است که در فقه آمده،زیرا علاوه بر زکاتِ فقهی، عموم کمک‌های مالی را شامل می‌شود.

خداوند در یک جا،قرآن را مایه‌ی هدایت متّقین می‌خواند، «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾و در جای دیگر آن را مایه‌ی هدایت و بشارت مؤمنان می‌داند، «هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾و در این سوره،قرآن را مایه‌ی هدایت و رحمت برای نیکوکاران می‌شمرد، «هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ» پس قرآن مراحل سه گانه‌ی تکامل را در بردارد،مایه‌ی هدایت،بشارت و رحمت است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- ارشاد و هدایت،باید بر اساس حکمت باشد. «آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ هُدیً»

2- قرآن،عین هدایت و رحمت است و در این زمینه هیچ گونه نقص و نارسایی ندارد. «هُدیً وَ رَحْمَةً» (کلمه‌های «هُدیً» و «رَحْمَةً» در قالب مصدری آمده که نشان مبالغه می‌باشد. ⁽⁴⁾)

3- ارشاد و هدایت،باید همراه رحمت و محبّت باشد. «هُدیً وَ رَحْمَةً»

4- نیکوکاران،آمادگی پذیرش حقّ را دارند. «هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ»

5-نماز و زکات،از یکدیگر جدا شدنی نیستند. «یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ»

6- اقامه‌ی نماز و پرداخت زکات باید سیره‌ی دائمی باشد.( «یُقِیمُونَ» و «یُؤْتُونَ» ، در قالب مضارع آمده که نشان استمرار است)

7- چون اسلام دین جامعی است،تکلیف‌های آن نیز جامع و همه جانبه است.

تکلیف بدنی:«نماز»،مالی:«زکات»و قلبی:«یقین». «الصَّلاٰةَ ، اَلزَّکٰاةَ ، یُوقِنُونَ»

8-ارتباط با خدا(اقامه‌ی نماز)و ارتباط با مردم(پرداختن زکات)،همراه با ایمان به قیامت ارزشمند است. «وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ»

9- نیکوکار کسی است که هم به مسائل اقتصادی توجّه دارد و هم به مسائل معنوی. لِلْمُحْسِنِینَ اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ ... یُؤْتُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ«5»

آنان بر هدایتی از پروردگارشان هستند و هم آنانند رستگاران.

نکته‌ها:

از این آیه استفاده می‌شود که رستگاری بر اساس توفیق و هدایت پروردگار حاصل می‌شود،که البتّه آن نیز در سایه‌ی تلاش و مجاهده،به انسان داده می‌شود،چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» ⁽¹⁾آنان که در راه ما تلاش و مجاهده کردند،ما راه را به آنان نشان دادیم و همانا خداوند با نیکوکاران است.

پیام‌ها:

1- نیکوکاران از هدایت‌های الهی برخوردارند. «أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ»

2- هدایت،از شئون ربوبیّت است. «هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ»

3- توفیق کارهای خیر،لطف خداوند است. لِلْمُحْسِنِینَ ... هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ

4- اقامه نماز و پرداخت زکات،زمینه‌ی بهره‌گیری از هدایت قرآن را فراهم می‌سازد. اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ ... وَ یُؤْتُونَ ... أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً

5-رستگاری،مخصوص کسانی است که اهل نماز،زکات و یقین به آخرت باشند. «أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ«6»

و برخی از مردم،خریدار سخنان بیهوده و سرگرم کننده‌اند،تا بی هیچ علمی،(دیگران را)از راه خدا گمراه کنند و آن را به مسخره گیرند؛آنان برایشان عذابی خوار کننده است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «لَهْوَ» ،به معنای چیزی است که انسان را از هدف مهم بازدارد. «لَهْوَ الْحَدِیثِ» ،به سخن بیهوده‌ای گویند که انسان را از حقّ باز دارد،نظیر حکایات خرافی و داستان‌هایی که انسان را به فساد و گناه می‌کشاند.این انحراف گاهی به خاطر محتوای سخن است و گاهی به خاطر اسباب و ملازمات آن از قبیل آهنگ و امور همراه آن. ⁽¹⁾

شخصی به نام نضربن حارث که از حجاز به ایران سفر می‌کرد،افسانه‌های ایرانی-مانند افسانه‌ی رستم و اسفندیار و سرگذشت پادشاهان-را آموخته و برای مردم عرب بازگو می‌کرد و می‌گفت:اگر محمّد برای شما داستان عاد و ثمود می‌گوید،من نیز قصّه‌ها و اخبار عجم را بازگو می‌کنم.این آیه نازل شد و کار او را شیوه‌ای انحرافی دانست.

برخی مفسّران در شأن نزول این آیه گفته‌اند:افرادی کنیزهای خواننده را می‌خریدند تا برایشان بخوانند و از این طریق مردم را از شنیدن قرآن توسط پیامبر باز می‌داشتند،که آیه‌ی فوق،در مذّمت چنین افرادی نازل شد. ⁽²⁾

این آیه به یکی از مهم‌ترین عوامل گمراه کننده که سخن باطل است اشاره نموده است.در آیات دیگر قرآن،به برخی دیگر از عوامل گمراهی مردم اشاره شده که عبارتند از:

الف:طاغوت،که گاهی با تحقیر «فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ» ⁽³⁾و گاهی با تهدید مردم را منحرف می‌کند. «لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ» ⁽⁴⁾

ب:شیطان،که با وسوسه‌هایش انسان را گمراه می‌کند. «یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ» ⁽¹⁾

ج:عالم و هنرمند منحرف که با استفاده از دانش و هنرش دیگران را منحرف می‌سازد. «وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ» ⁽²⁾

د:صاحبان قدرت و ثروت،که با استفاده از قدرت و ثروت،مردم را از حقّ بازمی دارند. «إِنّٰا أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ» ⁽³⁾

ه‍:گویندگان و خوانندگانی که مردم را سرگرم کرده و آنان را از حقّ و حقیقت باز می‌دارند.

«یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ»

پیام‌ها:

اشاره

1- سرمایه‌گذاری برای مبارزه و تهاجم فرهنگی علیه حقّ،سابقه‌ای طولانی دارد.

«وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ»

2- هر آنچه در مقابل حکمت قرار گیرد،لهو و مانع رسیدن به کمال است.

«الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ - لَهْوَ الْحَدِیثِ» (تعجّب از افرادی است که حکمت رایگان پیامبر معصوم را رها کرده و بدنبال خرید لهو از افراد لاابالی می‌باشند.)

3- ابزار مخالفان راه خدا،منطق و حکمت نیست،سخنان لهو و بی پایه است.

«مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ»

4- خرید وسایل لهو و اموری که انسان را از کمال باز می‌دارد،نشانه‌ی جهالت و نادانی است. یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ... بِغَیْرِ عِلْمٍ

5-تناسب کیفر با عمل،نشانه‌ی عدالت است.آنها که حقّ را با تمسخر اهانت می‌کنند،عذابشان اهانت آور و ذلّت‌بار است. یَتَّخِذَهٰا هُزُواً ... لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

دوری از سخن و مجلس باطل

از دیدگاه اسلام،آهنگ‌هایی که متناسب با مجالس فسق و فجور و گناه باشد و قوای شهوانی را تحریک نماید،حرام است،ولی اگر آهنگی مفاسد فوق را نداشت،مشهور فقها می‌گویند:شنیدن آن مجاز است.

امام باقر علیه السلام فرمود:غنا،از جمله گناهانی است که خداوند برای آن وعده‌ی آتش داده است،سپس این آیه را تلاوت فرمود: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ .... ⁽¹⁾بنابراین غنا،از گناهان کبیره است،زیرا گناه کبیره به گناهی گفته می‌شود که در قرآن به آن وعده‌ی عذاب داده شده است.

در سوره‌ی حج می‌خوانیم: «وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» ⁽²⁾از سخن باطل دوری کنید.امام صادق علیه السلام فرمود:«مراد از«قول زور»آوازه خوانی و غناست». ⁽³⁾

از امام صادق و امام رضا علیهم السلام نیز نقل شده که یکی از مصادیق«لهو الحدیث»در سوره‌ی لقمان،غنا می‌باشد.

در روایات می‌خوانیم: ⁽⁴⁾

*غنا،روح نفاق را پرورش می‌دهد و فقر و بدبختی می‌آورد.

*زنان آوازه‌خوان و کسی که به آنها مزد می‌دهد و کسی که آن پول را مصرف می‌کند، مورد لعنت قرار گرفته‌اند،همان گونه که آموزش زنان خواننده حرام است.

*خانه‌ای که در آن غنا باشد،از مرگ و مصیبت دردناک در امان نیست،دعا در آن به اجابت نمی‌رسد و فرشتگان وارد آن نمی‌شوند. ⁽⁵⁾

آثار مخرّب غنا

1.ترویج فساد اخلاق و دور شدن از روح تقوا و روی آوردن به شهوات و گناهان،تا آنجا که یکی از سران بنی‌امیّه(با آن همه آلودگی)اعتراف می‌کند:غنا،حیا را کم و شهوت را زیاد می‌کند،شخصیّت را درهم می‌شکند و همان کاری را می‌کند که شراب می‌کند.

برخی انسان‌ها از راه نوشیدن شراب و یا مصرف مواد مخدر خود را وارد دنیای بی‌خیالی وبی‌تفاوتی کنند،برخی هم از طریق شنیدن سخنان باطل و شهوت‌انگیزِ یک آوازه خوان، غیرت خود را نادیده می‌گیرند و در دنیای بی‌تفاوتی به سر می‌برند.

2.غفلت از خدا،غفلت از وظیفه،غفلت از محرومان،غفلت از آینده،غفلت از امکانات و استعدادها،غفلت از دشمنان،غفلت از نفس و شیطان.انسانِ امروز با آن همه پیشرفت در علم و تکنولوژی،در آتشی که از غفلت او سرچشمه می‌گیرد،می‌سوزد.

آری،غفلت از خدا،انسان را تا مرز حیوانیّت،بلکه پائین‌تر از آن پیش می‌برد. «أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ» ⁽¹⁾

امروزه استعمارگران برای سرگرم کردن و تخدیر نسل جوان،از همه‌ی امکانات از جمله ترویج آهنگ‌های مبتذل،از طریق انواع وسائل و امواج،برای اهداف استعماری خود سود می‌جویند.

3.آثار زیانبار آهنگ‌های تحریک‌آمیز و مبتذل بر اعصاب،بر کسی پوشیده نیست.در کتاب تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب،نکات مهمّی از پایان زندگی و فرجام بدِ نوازندگان آلات موسیقی و گرفتاری آنها به انواع بیماری‌های روانی و سکته‌های ناگهانی و بیماری‌های قلبی و عروقی و تحریکات نامطلوب ذکر شده که برای اهل نظر قابل توجّه و تأمّل است. ⁽²⁾

خواننده‌ی عزیز!

خداوند،جهان را برای بشر و بشر را برای تکامل و رشد و قرب معنوی آفرید.او جهان آفرینش را مسخّر ما نمود و فرشتگان را به تدبیر امور ما وادار کرد.انبیا و اولیا را برای هدایت

ما فرستاد و آنان تا سرحدّ مرگ و شهادت پیش رفتند.فرشتگان را برای آدم به سجده وا داشت،روح الهی را در انسان دمید و بهترین صورت و سیرت را به انسان عطا کرد،قابلیّت رشد تا بی‌نهایت را در او به ودیعه گذاشت،او را با عقل،فطرت،و انواع استعدادها مجهّز نمود و تنها در آفرینش او،به خود آفرین گفت. «فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» ⁽¹⁾

آیا این گل سرسبد هستی،با آن همه امتیازات مادّی و معنوی،باید خود را در اختیار هر کسی قرار دهد؟ امام کاظم علیه السلام فرمود:به هر صدایی گوش فرا دهی،برده‌ی او هستی.آیا حیف نیست ما برده یک خواننده‌ی کذائی باشیم؟!

آیا شما حاضرید هر صدایی را روی نوار کاست ضبط کنید؟ پس چگونه ما هر صدایی را روی نوار مغزمان ضبط می‌کنیم؟ عمر،فکر و مغز،امانت‌هایی است که خداوند به ما داده تا در راهی که خودش مشخّص کرده صرف کنیم و اگر هر یک از این امانت‌ها را در غیر راه خدا صرف کنیم به آن امانت خیانت کرده‌ایم و در قیامت باید پاسخگو باشیم.

قرآن با صراحت در سوره‌ی اسراء می‌فرماید: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً» ⁽²⁾گوش و چشم و دل همگی مورد سؤال قرار می‌گیرند.آری انسان باید نگهبان چشم و گوش و دل خود باشد و اجازه ندهد هر ندایی وارد آن شود.در حدیث می‌خوانیم:دل، حَرَم خداست،نگذارید غیر خدا وارد آن شود. ⁽³⁾

اسلام،برای برطرف کردن خستگی و ایجاد نشاط،راه‌های مناسب و سالمی را به ما ارائه کرده است؛ما را به سیر و سفر،ورزش و شنا،کارهای متنوّع و مفید،دید و بازدید،گفتگوهای علمی و انتقال تجربه،رابطه با فرهیختگان و مهم‌تر از همه ارتباط با آفریدگار هستی و یاد او که تنها آرام‌بخش دل‌هاست،سفارش کرده است.چرا خود را سرگرم لذّت‌هایی کنیم که پایانش،ذلّت و آتش باشد.حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«لا خیر فی لذة من بعدها النار» ⁽⁴⁾،در لذّت‌هایی که پایانش دوزخ است خیری نیست.«من تلذذ لمعاصی الله اورثه الله ذلا» ⁽⁵⁾هر کس با گناه و از طریق آن لذّت‌جویی کند،خداوند او را خوار و ذلیل می‌نماید.

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ«7»

و هرگاه آیات ما بر او خوانده شود،مستکبرانه روی برگرداند،چنان که گویی آن را نشنیده،گویا در گوش‌های او سنگینی است،پس او را به عذابی دردناک بشارت ده.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«وقر»،به معنای سنگینی است.به افراد با شخصیّت و سنگین نیز باوقار می‌گویند.

از این آیه استفاده می‌شود که افراد متکبّر،حتّی حاضر به شنیدن سخن حقّ نمی‌باشند.چه رسد به آنکه آن را بشنوند و در آن اندیشه کنند و اگر منطقی نبود نپذیرند.

پیام‌ها:

1- شنیدن سخنان لهو و باطل،آمادگی پذیرش حقّ را از انسان سلب می‌کند. لَهْوَ الْحَدِیثِ ... وَلّٰی مُسْتَکْبِراً

2- برخی افراد،از هر زبانی آیات الهی را بشنوند،باز هم زیر بار نمی‌روند. «وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً» گوش اگر گوش تو و ناله اگر ناله‌ی من آنچه البتّه به جایی نرسد فریاد است

3- روحیه‌ی استکباری،مانع پذیرش حقّ و حقیقت است. «وَلّٰی مُسْتَکْبِراً»

4- گوش ندادن به سخن حقّ،نشانه‌ی استکبار است. «مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا»

5-آن که طالب سخنان باطل باشد،آمادگی شنیدن قرآن را ندارد. یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ... إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ ... لَمْ یَسْمَعْهٰا

6- مستکبران،سزاوار تحقیر هستند. «کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً»

7- یکی از شیوه‌های تبلیغی و تربیتی قرآن،استفاده از مثال و تمثیل است. کَأَنْ ...

کَأَنْ ...