تفسیر نور جلد 6

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

پیشگفتار

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی1 و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که پایان بخش مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می‌شود که می تواند به نوبه خود راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران، چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها

پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می‌دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می‌دهند.البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب پنج عنوان ارائه می گردد:

1.متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ گردیده و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2.ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن،مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3.نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4.پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،

چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5.پاورقی،که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی‌گنجد،در پاورقی ذکر شده است.

در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

علاقمندان می‌توانند برای دسترسی به متن مجلّدات تفسیر نور و دیگر کتب حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی با امکان بهره‌گیری از جستجوی لفظی به پایگاه اینترنتی www.Qaraati.ir مراجعه نمایند.

همکاران محترم:

در پایان از زحمات حجج‌اسلام آقایان:

سیّد جواد بهشتی محمود متوسل

که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی‌محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

مقدّمه مؤلّف

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمدللّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیّدنا محمّد و اهل‌بیته الطاهرین

خدا را شکر که جلد هشتم تفسیر نور آماده چاپ گردید.مقدّمه این جلد را با بیان عظمت قرآن از دیدگاه امیرالمؤمنین علیه السلام آغاز می‌کنم:

در قرآن،علوم آینده و اخبار گذشته آمده است،دوای دردها و نظم امور در قرآن است. ⁽¹⁾

قرآن،دریایی است که قعر آن دست‌یافتنی نیست،بنایی است که پایه‌هایش سست نمی‌شود و داروی شفابخشی است که بیماری در پی ندارد. ⁽²⁾

قرآن،عزّتی است که شکست ندارد و حقّی است که خوار نمی‌شود. ⁽³⁾

قرآن بهترین موعظه،ریسمان محکم الهی،بهار دل‌ها،چشمه‌های علم و عنصری است که دل جز با آن صیقلی نمی‌شود. ⁽⁴⁾

قرآن،نوری روشن،شفایی سودمند،سیراب‌کننده‌ی تشنگی‌های معنوی و وسیله‌ی حفظ و نجات است. ⁽⁵⁾

کسی با قرآن ننشست مگر آنکه از انحرافش کاسته و به هدایتش افزوده شد. ⁽⁶⁾

در قرآن،سرگذشت پیشینیان،اخبار آیندگان و تکالیف حاضران است. ⁽¹⁾

قرآن،بزرگ‌ترین بیماری‌ها را که کفر و نفاق و انحراف و گمراهی است،درمان می‌کند. ⁽²⁾

قرآن،خیرخواهی است که خیانت نمی‌کند،راهنمایی است که گمراه نمی‌سازد و محدّثی است که دروغ نمی‌گوید. ⁽³⁾

انسان بدون قرآن غنایی و بعد از قرآن فقری ندارد. ⁽⁴⁾

به هنگامی که امور،مثل پاره‌های شب تاریک بر شما مشتبه گشت،به قرآن رو آورید. ⁽⁵⁾

قرآن،هرگز کهنه نمی‌شود. ⁽⁶⁾

برتری قرآن بر کتب دیگر همانند برتری خداوند بر خلق است. ⁽⁷⁾

شما را به خدا نگذارید در عمل به قرآن دیگران بر شما سبقت بگیرند. ⁽⁸⁾

اینجانب که موهای سر و صورتم سفید و دهها سال در کنار این سفره الهی بوده‌ام به شما عزیزان جوان می‌گویم که قرآن،این کتاب بزرگ،جلوه‌ی علم الهی است و هر چه هر روز در هر جمله‌ی آن تدبّر شود،نکته تازه‌ای به ذهن می‌رسد.

طلاّب عزیز زمانی عالم ربّانی می‌شوند که همواره به فهم وتدبّر در این علم بی‌انتها مشغول باشند.زیرا قرآن می‌فرماید:

«کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ» ⁽⁹⁾

همان طور که قبلاً نیز گفته‌ام،هفتاد درصد نکات این تفسیر از تفاسیر مختلف شیعه و سنّی است،(تفاسیر مجمع‌البیان،کبیرفخررازی،نورالثقلین،روح‌المعانی،المیزان،فی‌ظلال، صافی،اطیب‌البیان،نمونه،راهنما و...)و حدود سی درصد پیام‌ها مطالبی است که با تجربه

طولانی،خداوند نصیب کرده است.

سعی ما در این تفسیر بر این بوده که بیشترین مطالب را در کمترین و ساده‌ترین الفاظ بیان کنیم و از دلالت‌های مستقیم و کاربردی استفاده کنیم،پیام‌ها قابل ترجمه به زبان‌های گوناگون بوده و آن گونه باشد که دیگران را تشویق به تدبّر کند.

از خداوند متشکّرم،خدمات والدین و اساتیدم را پاس می‌دارم و از علمای حوزه و فضلایی که در طول عمر به گونه‌ای از محضر ایشان استفاده کرده‌ام،تشکر می‌کنم.

از کسانی که در امر تحقیق،تتبّع و استخراج نکات از تفاسیر مختلف،تنظیم،بازنویسی، تایپ وویراستاری این اثر مرا یاری داده‌اند،بخصوص حجج‌اسلام آقایان:حسن دهشیری و رحمت جعفری که در بعضی مجلّدات وآقایان:سیّد جواد بهشتی و محمود متوسل در بعضی مجلّدات و آقای علی محمّد متوسلی تشکّر می‌کنم.

از کسانی که این کتاب را می‌خوانند و نواقص آن را تذکّر می‌دهند نیز متشکرم.

خدایا! تو می‌دانی فضایی که در آن قرار گرفته‌ایم ومی‌توانیم ساعاتی را سر سفره قرآن بنشینیم و کام بگیریم،در اثر مجاهدت‌ها،هجرت‌ها،شهادت‌ها و جانفشانی‌های بزرگان ما در طول تاریخ از علاّمه مفید تا علاّمه طباطبایی واز شیخ طوسی تا امام‌خمینی و ایثارگری شهدا و جانبازان انقلاب اسلامی بوجود آمده است.

بلال‌ها و ابوذرها کتک خوردند،علمای قدیم سختی‌ها کشیدند تا معارف قرآن به دست ما رسید.سلام و صلوات خداوند بر تمام خادمان قرآن و عِدل آن اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام.

پروردگارا! قرآن را نور فکر ما،نور عقل ما،نور چشم ما،نور زبان ما،نور اراده‌ی ما،نور هدف ما،نور عمل ما،نور قلب‌ما،نور فرد و جامعه‌ی ما،نور سیاست،اقتصاد،اخلاق وفرهنگ اجتماع ما،نور دنیا و برزخ و قیامت ما قرار بده.

والسلام علیکم و رحمةاللّه

محسن قرائتی

81/1/20

سیمای سوره‌ی حج

اشاره

این سوره هفتاد و هشت آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

کلمه‌ی«حج»در لغت به معنای قصد و آهنگ انجام کاری است،ولی در شریعت اسلامی به مراسم خاصّی که هر ساله در مکّه برگزار می‌گردد گفته می‌شود.از آنجا که حدود سیزده آیه از این سوره(از آیه 25 تا 37)درباره‌ی کعبه و تاریخ آن و آثار سیاسی و اجتماعی حج سخن می‌گوید،این سوره،«حج» نامیده شده است.

البتّه در این سوره دعوت پیامبران الهی نسبت به اقوام بسیاری مطرح گردیده و سرنوشت آنها نیز بیان شده است.طبق روایات،پیامبر گرامی اسلام فرمودند:

هرکس سوره حج را بخواند،خداوند به تعداد کسانی که در گذشته و آینده حج و عمره به جا آوردند،به او پاداش حج و عمره می‌دهد. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السّٰاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ«1»

ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید،که همانا زلزله‌ی قیامت،حادثه‌ای بزرگ و هولناک است.

نکته‌ها:

در روایات می‌خوانیم:در ماه شعبان سال ششم هجری،هنگامی که مسلمانان به سوی جنگ«بنی المصطلق»در حرکت بودند،آیه‌ی اوّل و دوم سوره حج نازل شد.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور توقّف داد،مسلمانان ایستادند،حضرت این دو آیه را تلاوت فرمودند،برخی از یاران پیامبر آن شب را به گریه مشغول شدند و از دنیا بیزاری جستند،ولی رسول خدا با بشارت‌هایی آنان را آرام کردند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- مخاطبان قرآن،همه‌ی مردمند. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ»

2- با غافلان باید صریح سخن گفت وبه آنان هشدار داد. اِتَّقُوا ... إِنَّ زَلْزَلَةَ السّٰاعَةِ

3- راه نجات از خطرهای قیامت،تقواست. اِتَّقُوا ... زَلْزَلَةَ السّٰاعَةِ

4- یاد قیامت،عامل ایجاد تقواست. اِتَّقُوا ... زَلْزَلَةَ السّٰاعَةِ

5-تمام هستی متاع قلیل است،ولی زلزله‌ی قیامت بزرگ است. «زَلْزَلَةَ السّٰاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ»

6- از خدایی که پروردگار و صاحب عالم است،پروا کنیم. اِتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ ...

7- نظام موجود هستی،با زلزله‌ای از هم فرومی‌پاشد. «إِنَّ زَلْزَلَةَ السّٰاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ»

یَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ حَمْلَهٰا وَ تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ وَ مٰا هُمْ بِسُکٰاریٰ وَ لٰکِنَّ عَذٰابَ اللّٰهِ شَدِیدٌ«2»

روزی که آن(زلزله‌ی بزرگ)را مشاهده کنید(چنان ترس و وحشت وجودتان را فرا خواهد گرفت که)هر شیر دهنده‌ای،آن را که شیر می‌دهد فراموش کند و هر بارداری جنین خود را سقط کند،و مردم را مست می‌بینی،ولی مست نیستند،بلکه عذاب خداوند شدید است.

نکته‌ها:

قرآن در معرفی سیمای قیامت،تعبیرات تکان دهنده‌ای دارد،از جمله:

علاقه‌ی مادر به فرزند،قوی‌ترین علاقه‌هاست.لذا خداوند در بیان سختی قیامت،به قطع رابطه‌ی مادر شیرده و مادر باردار با فرزندش مثال زده است.و گرنه در قیامت،هیچ مادر باردار یا شیردهی وجود ندارد.

پیام‌ها:

1- حوادث سخت قیامت،هم عاطفه را می‌گیرد، «تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ» هم عقل را.

«تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ»

2- در بیان مسائل تربیتی،از مثال‌های محسوس و عاطفی استفاده کنیم. مُرْضِعَةٍ ...

ذٰاتِ حَمْلٍ»

3- تمثیل،لازم نیست با واقعیّت همراه باشد. کُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ ... تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ

4- تمثیلات قرآن،با گذشت زمان کهنه نمی‌شود. کُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ ...

5-عامل مستی،تنها شراب نیست.(گاهی،غرور،غفلت،ثروت ومقام نیز وسیله‌ی از دست دادن اعتدال می‌شوند) تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ ... عَذٰابَ اللّٰهِ شَدِیدٌ

6- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از خطرهای قیامت بیمه و مصون است. «تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ»

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ مَرِیدٍ«3»

و بعضی از مردم،ناآگاهانه درباره‌ی خداوند به جدال می‌پردازند و از هر شیطانِ سرکشی پیروی می‌کنند.

نکته‌ها:

«مَرِیدٍ» به معنای بی‌خیر است،به بیابان بی‌گیاه مرید می‌گویند و به نوجوان بی‌مو«امرد» گفته می‌شود.

آنچه که این آیه از آن نهی می‌کند،بحث و جدال بدون داشتن آگاهی‌های لازم است، وگرنه جدال با مخالفان اگر با منطق صحیح و یا منطق خودشان باشد،بسیار هم بجاست.

چنانکه در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «جٰادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- عذاب قیامّت،کسانی را هدف می‌گیرد که با ایجاد شبهه و تردید،به عقاید دینی مردم ضربه می‌زنند. «عَذٰابَ اللّٰهِ شَدِیدٌ - وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ»

2- گفتگوها باید براساس منطق وعلم باشد،نه جدال وتعصّب. یُجٰادِلُ ... بِغَیْرِ عِلْمٍ

3- بحث وجدال بدون علم،پیروی از شیطان است. یُجٰادِلُ ... یَتَّبِعُ

4- جهل و تعصب،مانع پذیرفتن حقّ است. «بِغَیْرِ عِلْمٍ»

5-کسی‌که از خدا و راه او جدا شود،هر لحظه در دام شیطانی اسیر است. «یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ»

6- شیطان‌ها بسیارند و هر یک به نحوی وسیله‌ی انحراف مردمند. «کُلَّ شَیْطٰانٍ»

7- در پیروی از شیطان خیری نیست. «مَرِیدٍ»

کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاّٰهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ«4»

بر او(شیطان)نوشته(و مقرّر)شد که هر کس ولایت او را بپذیرد،قطعاً او را گمراه می‌کند و به آتش سوزانش می‌کشاند.

نکته‌ها:

در معنای «کُتِبَ» ،جبری علیه شیطان وجود ندارد،زیرا در آیات دیگر می‌خوانیم:شیطان با اراده‌ی خود و لجاجت با حقّ،سجده نکرد و به کار خداوند اعتراض نمود و سوگند یاد کرد که مردم را گمراه کند. ⁽¹⁾بنابراین، «کُتِبَ عَلَیْهِ» یعنی براساس اراده و تصمیمی که شیطان گرفت،گمراه کردن پیروانش برای او حتمی شده است.

پیام‌ها:

1- انتخاب راه شیطان و پیروی از او جز عذاب قطعی الهی،هیچ نتیجه‌ای ندارد.

«کُتِبَ عَلَیْهِ» (اراده‌ی حتمی خداوند مبنی بر مجازات گناهکاران،بعد از ارتکاب جرم به وسیله‌ی آنهاست).

2- پیروی از شیطان،پذیرفتن ولایت اوست. وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ ... مَنْ تَوَلاّٰهُ

3- شیطان تنها کسانی را گمراه می‌کند که از او پیروی کنند،نه هر که را بخواهد.

«مَنْ تَوَلاّٰهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ»

4- تمام شیطان‌ها،انسان را به یک راه می‌برند:آتش سوزان. یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ ... وَ یَهْدِیهِ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ«5»

ای مردم! اگر درباره‌ی قیامت شک دارید(با دقّت در وجود خود،شکّ خود را برطرف کنید،)ما شمارا از خاک آفریدیم(مواد غذایی خاک از طریق غذا به صورت نطفه در آمد)سپس از نطفه،سپس(به صورت)خون بسته شده،سپس(به صورت چیزی مانند)گوشت جویده شده که بعضی خلقت کامل یافته(وبه دنیا آید)وبعضی خلقت کامل نیافته(و سقط شود)،تا برای شما روشن سازیم(که بر هرچیز قادریم)وآنچه(از جنین‌ها)را که بخواهیم تا سرآمدی معیّن در رحم مادران قرار دهیم،سپس شمارا به صورت طفل بیرون می‌آوریم،تا به حدّ رشد و بلوغ برسید و(در این میان) بعضی از شما می‌میرید و بعضی به پست‌ترین مرحله‌ی زندگی(و پیری) می‌رسید تا جایی که دانسته‌های خودرا از دست دهند.(همچنین)زمین را (در زمستان)خشک و مرده می‌بینی امّا هنگامی که باران بر آن فرو می‌باریم،به حرکت درآید و رشد کند و انواع گیاهان زیبا می‌رویاند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «یُتَوَفّٰی» که از ریشه‌ی«وفاة»است،به معنای گرفتن کامل روح از وجود انسان و بیانگر بقای روح بشر پس از مرگ است.

کلمه‌ی «بَهِیجٍ» از ریشه‌ی «بَهْجَةٍ» به معنای شادابی و خرّمی است.چنانکه نگاه به سبزه و گیاه مایه‌ی ابتهاج و شادابی انسان می‌شود.

گرچه در این آیه،دوران پیری و کهنسالی،پست‌ترین دوران عمر انسان شمرده شده،امّا علّتی که برای آن بیان گردیده،اختصاص به پیران ندارد،بلکه هر زمان که قوای عقلانی انسان ضعیف و ناتوان گردد،دوران پستی است،گرچه در جوانی باشد. أَرْذَلِ الْعُمُرِ ...

لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً

پیام‌ها:

1- سرچشمه‌ی شک غفلت از قدرت خداوند است. إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ ... فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ

2- با کفّار،مستدلّ،منطقی وقابل فهم سخن بگوییم. إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ ... فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ

3- از راه محسوسات،می‌توان با معقولات آشنا شد. إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ ... فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ

4- معاد،هم جسمانی است و هم روحانی. «إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ»

5-منشأ انسان و مادّه اوّلیه‌ی او از خاک است. «خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ»

6- انسان،پیش از مرگ،هفت مرحله را طی می‌کند.(تراب،نطفه،علقه،مضغه، طفولیّت،بلوغ،پیری) خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ...

7- دوران مُضغه(که انسان در رحم مادر به شکل لخته گوشتی است)دوران شکل‌گیری انسان است. «مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ»

8-کسی که در دنیا از خاکِ بی‌جان انسان آفرید،پس در قیامت هم می‌تواند.

«لِنُبَیِّنَ لَکُمْ»

9- زندگی دارای دو منحنی صعود و نزول است.صعود از خاک تا رسیدن به مرحله «أَشُدَّکُمْ» و منحنی نزول رسیدن به مرحله «أَرْذَلِ الْعُمُرِ»

10- تمام مراحل خلقت،از استقرار نطفه تا تولد طفل،به دست خداست. «خَلَقْنٰاکُمْ - نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ - نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً»

11- تحوّلات طبیعی،نیاز به زمان دارد.(در آیه چندبار کلمه «ثُمَّ» که برای فاصله زمانی است،تکرار شده است)

12- استقرار نطفه و یا سِقط آن با خواست خداست. «نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ»

13-مدّت حمل،از جانب خدا زمان‌بندی شده است. «إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی»

14- تولّد انسان،به اراده‌ی خداوند است. «نُخْرِجُکُمْ»

15- همه‌ی انسان‌ها روز اوّل یکسانند. «طِفْلاً» نه«اطفالا»بعد به خاطر تغذیه و تربیت هرکدام دارای اخلاق و رفتاری مخصوص می‌گردند.

16- مرگ،مخصوص پیران نیست. «وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی»

17- انسان با مرگ محو نمی‌شود. «یُتَوَفّٰی»

18- ارزش انسان و زندگی او در پرتو علم و آگاهی و عقل اوست.(قرآن دلیل پست‌ترین مرحله عمر را فراموش کردن دانسته‌ها و اندوخته‌های علمی می‌داند). «أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاٰ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً»

19- زوجیّت و نر و ماده بودن،در گیاهان نیز مطرح است. «مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ»

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«6»

این(مراحل مختلف خلقت انسان و گیاه)به خاطر آن است که خداوند حقّ است و اوست که مردگان را زنده می‌کند و بر هر چیزی تواناست.

وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ«7»

و(آفرینش انسان از خاک و رویش گیاهان از زمین خشک،نشانه آن است که)همانا قیامت آمدنی است و شکی در آن نیست،و خداوند تمام کسانی را که در قبرها آرمیده‌اند زنده خواهد کرد.

پیام‌ها:

1- آفرینش انسان و گیاه،نشانه‌ی حقانیّت خداوند است. «ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ»

2- خداوند هرگز آفرینش را با مرگ و میر رها نمی‌کند زیرا کسی که حقّ است، هرگز کار لغو و باطل از او سر نمی‌زند.پس باید آفریده‌های خود را به مقصد و هدف نهائی برساند و پس از مرگ مرحله‌ی دیگری باشد. «بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ

أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ» 3- کسی که یک بار آفرید،باز هم می‌تواند بیافریند. «یُحْیِ الْمَوْتیٰ»

4- کسی که هم ابتداءً خلق می‌کند و هم می‌تواند در آفریده‌ی خود هرگونه تصّرفی انجام دهد،قادر مطلق است. «عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

5-معاد،جسمانی است. «یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ»

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ«8»

و از(میان)مردم کسی است که درباره‌ی خدا بدون هیچ دانش و هدایت و کتاب روشنی مجادله می‌کند.

پیام‌ها:

1- سعی کنیم که در انتقاد،همه را توبیخ نکنیم. «وَ مِنَ النّٰاسِ»

2- جدال اگر از روی علم باشد مانعی ندارد. یُجٰادِلُ ... بِغَیْرِ عِلْمٍ

3- راههای شناخت انسان متعدّد است،گاهی از راه فکر و تعقّل و تحصیل بدست می‌آید که شاید کلمه «بِغَیْرِ عِلْمٍ» اشاره به آن باشد و گاهی به دل الهام می‌شود که شاید کلمه «هُدیً» اشاره به آن باشد و گاهی از طریق کتب آسمانی و وحی و نبوّت. «وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ»

ثٰانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَذٰابَ الْحَرِیقِ«9»

(و)با تکبر و نخوت،می‌خواهد مردم را از راه خدا گمراه کند،برای او در دنیا رسوایی است و در قیامت،عذاب سوزان به او می‌چشانیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «ثٰانِیَ» به معنای پیچاننده و«عطف»به معنای پهلو است و پیچاندن پهلو،کنایه از تکبّر و غرور است.

پیام‌ها:

1- سرچشمه جدال ناآگاهان،غرور و تکبّر است. «ثٰانِیَ عِطْفِهِ»

2- کیفر با گناه تناسب دارد.کیفر متکبّر خواری است. «فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ»

3- متکبّر،در همین دنیا بد عاقبت است. «فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ»

ذٰلِکَ بِمٰا قَدَّمَتْ یَدٰاکَ وَ أَنَّ اللّٰهَ لَیْسَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ«10»

(در قیامت به او گفته می‌شود:این عذاب سوزان،)به خاطر چیزی است که دست‌هایت از پیش فرستاده است،و قطعاً خدا به بندگانش ظلم نمی‌کند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّٰهَ عَلیٰ حَرْفٍ فَإِنْ أَصٰابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصٰابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلیٰ وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةَ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِینُ«11»

و از(میان)مردم،کسی است که خداوند را تنها با زبان می‌پرستد،(ایمان او در حاشیه و در مرز کفر است و با حادثه‌ای کوچک می‌لغزد)پس اگر خیری به او برسد،به آن اطمینان یابد،و اگر مصیبت و آزمایشی به او رسد،دگرگون شود(و به سوی کفر رود،چنین کسی)در دنیا و آخرت زیانکار است،این همان زیان آشکار است.

نکته‌ها:

شاید به خاطر آن که ظلمِ کم نیز از خداوندِ عادل،ظلمِ بسیار محسوب می‌شود،در آیه‌ی شریفه،کلمه‌ی«ظلام»آمده است.

پیام‌ها:

1- خداوند عادل است و قهر یا مهر او نتیجه‌ی عملکرد ماست. «ذٰلِکَ بِمٰا قَدَّمَتْ»

2- دیگران را عامل گناه و خلاف خودمان ندانیم،که هرچه هست از خودماست.

«قَدَّمَتْ یَدٰاکَ»

3- ایمان بعضی‌ها موسمی و سطحی است و حوادث تلخ و شیرین آن را تغییر می‌دهد. وَ مِنَ النّٰاسِ ...

4- حساب عقیده و عملی که بر اساس منطق است،از حساب فراز و نشیب‌های مادّی جداست.(دین را برای نان نخواهیم) فَإِنْ أَصٰابَهُ خَیْرٌ ...

5-انسان در معرض هجوم حوادث تلخ و شیرین است. أَصٰابَهُ ... أَصٰابَتْهُ

6- فقر و ناملایمات وسائل آزمایشند. «أَصٰابَتْهُ فِتْنَةٌ»

7- ارتداد و بازگشت از راه خداوند،قهر شدید الهی و عذاب دوزخ را به دنبال دارد. «انْقَلَبَ عَلیٰ وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةَ»

یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَضُرُّهُ وَ مٰا لاٰ یَنْفَعُهُ ذٰلِکَ هُوَ الضَّلاٰلُ الْبَعِیدُ«12»

او غیر از خداوند چیزی را می‌خواند که نه زیانی به او می‌رساند و نه سودی،این است همان انحراف دور و عمیق.

یَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلیٰ وَ لَبِئْسَ الْعَشِیرُ«13»

بلکه کسی را می‌خواند که ضررش از نفعش بیشتر است،چه مولا و سرپرست بدی و چه همدم زشتی.

پیام‌ها:

1- تمام سود و زیان‌ها به دست خداست و غیر او هیچ نقشی ندارد. «دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَضُرُّهُ وَ مٰا لاٰ یَنْفَعُهُ»

2- شرک و دلبستگی به غیر خدا،بزرگ‌ترین انحراف است. دُونِ اللّٰهِ ... هُوَ الضَّلاٰلُ الْبَعِیدُ

3- شرک،پایگاه عقلی و منطقی ندارد. «دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَضُرُّهُ» زیرا پرستش،یا برای رسیدن به سودی است و یا جلوگیری از شرّی،که بت‌ها هیچ کدام را ندارند.

4- شرک،به تمامی انواعش(معبودهای عاقل و بی عقل)محکوم است.(یکبار در کنار کلمه «یَدْعُوا» ،حرف «مٰا» آمد که برای موجودات بی‌شعور است و یکبار در کنار جمله «یَدْعُوا» ،حرف «مِنْ» آمد که برای معبودهای با شعور از قبیل انسان،ملائکه و اجنّه می‌باشد.

5-به خاطر منافع زودگذر دنیا،ضرر دائمی آخرت را نخریم. «ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ»

6- ضرر طاغوت‌ها برای مردم بیش از چیزی است که به آنان می‌دهند. «ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ»

7- با کسی که تورا از خداوند باز می‌دارد و به سوی خود دعوت می‌کند معاشرت مکن و او را سرپرست و رهبر خود قرار مده. «لَبِئْسَ الْمَوْلیٰ»

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ إِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یُرِیدُ«14»

همانا خداوند اهل ایمان و عمل صالح را در باغ‌هایی(از بهشت)وارد می‌کند که نهرها زیر درختانش جاری است،(آری)خداوند هرچه اراده کند،انجام می‌دهد.

پیام‌ها:

1- ایمان و امید به وعده‌های حقّ،بزرگ‌ترین عامل برای رها کردن غیر اوست.

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ ...

2- ایمان همراه با عمل،کلید نجات است و هیچ یک به تنهایی کارساز نیست.

«آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

3- تنوّع نعمت‌های الهی،برای کامیابی بیشتر بهشتیان است. «جَنّٰاتٍ ،انهار»

4- خداوند بر اساس تمایلات بشر پاداش می‌دهد.(انسان از باغ و نهر لذّت می‌برد،در بهشت هم باغ‌ها و نهرهاست). «جَنّٰاتٍ ،انهار»

5-خداوند،قادر مطلق است و در انجام کارهایی که اراده می‌کند،به هیچ مانع و

بن‌بستی نمی‌رسد. «یَفْعَلُ مٰا یُرِیدُ» (همین قدرت سبب تضمین عمل به وعده‌های اوست).

مَنْ کٰانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَی السَّمٰاءِ ثُمَّ لْیَقْطَعْ فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مٰا یَغِیظُ«15»

هر کس گمان می‌کند که خداوند او(پیامبرش)را در دنیا و آخرت یاری نمی‌کند،(و در پی مکر و حیله است،بگو تا)طنابی به آسمان بیاویزد(و خود را حلق آویز کند)سپس(آن را)قطع کند،آن گاه بنگرد که آیا نیرنگش خشم او را فرو می‌نشاند؟!

نکته‌ها:

بعضی آیه را مخصوص به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ندانسته و این‌گونه ترجمه کرده‌اند:هر کس گمان می‌کند که خداوند او را یاری نمی‌کند...

شاید معنای آیه این باشد که فضانوردی نیز انسان بی خدا را آرام نمی‌کند.کلمه «بِسَبَبٍ إِلَی السَّمٰاءِ» مراد وسیله فضانوردی و کلمه «لْیَقْطَعْ» به معنای پیمودن راه است،که در این صورت این آیه از معجزات علمی و پیش‌گوئی‌های قرآن است.به هرحال مشکل روحی بشر حتّی با تکنولوژی پیشرفته و فضانوردی نیز حل نمی‌شود. «هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مٰا یَغِیظُ»

پیام‌ها:

1- امداد و نصرت الهی،در دنیا و آخرت قطعی است. «یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ»

2- ناامیدی از قدرت و نصرت الهی،تعادل انسان را از بین می‌برد. «یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللّٰهُ»

3- خودکشی هرگز راه نجات نیست. «هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مٰا یَغِیظُ»

(تنها وسیله‌ی آرام‌بخش،ایمان و توکّل به خداست و هرگونه طرح وبرنامه‌ی

دیگری،منهای اراده‌ی الهی و ایمان به او بیهوده است.)

4- به کارگیری زمین و آسمان،صعود و سقوط،و هر اقدامی که فاقد ایمان باشد، بی‌اثر است. «هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مٰا یَغِیظُ»

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ یَهْدِی مَنْ یُرِیدُ«16»

و این گونه قرآن را(به صورت)آیات روشن نازل کردیم،و البتّه خداوند هر کس را بخواهد هدایت می‌کند.

پیام‌ها:

1- سنّت خداوند،بر نازل کردن آیات و وسایل هدایت است. «کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ»

2- قرآن،کتاب نور و آیاتش روشن است. «بَیِّنٰاتٍ» (بر خلاف نظر بعضی که می‌گویند:قرآن،قطعی الصدور و ظنّی الدلالة است.)

3- قرآن وسیله‌ی هدایت است،ولی اصل هدایت کار خداوند و لطف اوست.

«أَنَّ اللّٰهَ یَهْدِی»

4- خداوند هر که را اراده کند هدایت می‌کند،ولی اراده او تابع حکمت اوست و لذا کسی را هدایت می‌کند که زمینه‌های لازم را در خودش ایجاد کرده باشد.

«یَهْدِی مَنْ یُرِیدُ»

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئِینَ وَ النَّصٰاریٰ وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ«17»

همانا خداوند در قیامت،میان مؤمنان(مسلمان)و یهودیان و صابئین و نصاریٰ و مجوس و مشرکان،داوری کرده و حقّ را از باطل جدا خواهد نمود،همانا خداوند بر هر چیزی گواه(و از همه چیز آگاه)است.

نکته‌ها:

در این که صابئین چه کسانی هستند،سخن بسیار است.بعضی گفته‌اند:ستاره پرستند، بعضی ملائکه‌پرست می‌دانند وبعضی می‌گویند:اینان گروهی از پیروان نوح علیه السلام هستند.

شخصی از حضرت علی علیه السلام پرسید:چرا از مجوس جزیه(نوعی مالیات)گرفته می‌شود در حالی که آنان نه پیامبر داشتند و نه کتاب و جزیه گرفتن مخصوص اهل‌کتاب است؟! حضرت فرمود:مجوس هم کتاب آسمانی دارند و هم پیامبر الهی. ⁽¹⁾

در این آیه میان گروه‌ها با کلمه‌ی «الَّذِینَ» فیصله داده شده است،در قیامت نیز حساب مؤمنان بر حقّ،از حساب مشرکان منحرف و هر دو از حساب پیروان ادیان آسمانی دیگر جداست.کلمه‌ی «الَّذِینَ» سه مرتبه بکار رفته است:درباره مؤمنان،ادیان دیگر ومشرکان.

پیام‌ها:

1- در نام بردن از گروه‌ها،حقّ مؤمنان واقعی مقدّم است. «الَّذِینَ آمَنُوا»

2- یهودیّت،مسیحیّت،مجوسیّت وصابئیّت همه از ادیان توحیدی و آسمانی‌اند، چون نام آنان در برابر مشرکان برده شده است. وَ الَّذِینَ هٰادُوا ... وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا

3- قیامت برای همه است و در آن روز بین همه‌ی گروه‌ها داوری می‌شود و تمام دعواها پایان می‌پذیرد. «إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ»

4- در قیامت،خداوند هم قاضی است و هم شاهد. «إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ - إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ»

5-قضاوتی کامل است که قاضی اطلاعات همه جانبه داشته باشد. یَفْصِلُ ... عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ

6- دعوت به اسلام ومجادله نیکو لازم است،ولی توقّع تمام شدن اختلافات ادیان را در دنیا نداشته باشید.در دنیا همزیستی مسالمت‌آمیز داشته باشید تا در قیامت خداوند فیصله دهد. «إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبٰالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ مِنَ النّٰاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذٰابُ وَ مَنْ یُهِنِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ إِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ«18»

آیا ندیدی که هرکه در آسمان‌ها وهرکه در زمین است و خورشید و ماه و ستارگان و کوه‌ها و درختان و جنبندگان و بسیاری از مردم برای خدا سجده می‌کنند؟ البتّه بسیاری از مردم(به خاطر تکبر و لجاجت)قطعاً گرفتار عذابند،و هر که را خدا خوار کند،هیچ احترام کننده‌ای برای او نیست،همانا خداوند هر چه را بخواهد انجام می‌دهد.

پیام‌ها:

1- در آسمان‌ها موجوداتی با شعور هستند. «مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ» (کلمه‌ی «مَنْ» برای صاحبان شعور است)

2- تمام هستی برای خداوند سجده و خضوع می‌کند. «یَسْجُدُ» و شعور، مخصوص انسان نیست. «مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ» (اگر بدانیم همه هستی تسلیم خدا هستند ما نیز وصله ناهمرنگ نخواهیم بود.شرک و تکبّر مخالف نظام هستی است)

3- انسان انتخابگر است. یَسْجُدُ ... کَثِیرٌ مِنَ النّٰاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذٰابُ

4- عذاب‌های الهی بر اساس حقّ و عدل است. «حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذٰابُ»

5-عزّت و ذلّت تنها به دست خداست. «مَنْ یُهِنِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ»

6- در برابر اراده‌ی خداوند،هیچ مانعی وجود ندارد. «یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ»

هٰذٰانِ خَصْمٰانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ فَالَّذِینَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیٰابٌ مِنْ نٰارٍ یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ«19» این دوگروه مخالف،(کثیری که اهل عبادتند باکثیر دیگری که مستحق عذابند)درباره‌ی پروردگارشان به مخاصمه و جدال پرداختند،پس برای کسانی که کفر ورزیدند،لباس‌هایی از آتش بریده شده است،(و)از بالای سرشان مایع جوشانی ریخته می‌شود.

پیام‌ها:

1- در طول تاریخ نزاع درباره خداوند بوده است. «اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ»

2- لباس هر یک از دوزخیان،مخصوص بدن اوست. «قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیٰابٌ»

3- لباس آتشین دوزخیان سرد نمی‌شود و دائماً از بالای سرشان مواد گداخته به آن تزریق می‌شود. «یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ»

یُصْهَرُ بِهِ مٰا فِی بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ«20»

با آن مایع جوشان(که از بالای سرشان ریخته می‌شود)،آنچه در درون و برونشان هست گداخته می‌شود.

وَ لَهُمْ مَقٰامِعُ مِنْ حَدِیدٍ«21» کُلَّمٰا أَرٰادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا مِنْ غَمٍّ أُعِیدُوا فِیهٰا وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِیقِ«22»

و برای(کیفر)آنان گرزهایی از آهن است.هرگاه اراده کنند که از(شدّت) غم از دوزخ خارج شوند،به آن برگردانده می‌شوند(و به آنان گفته می‌شود:)بچشید عذاب سوزان را.

پیام‌ها:

1- آتش دوزخ،درون و برون را می‌سوزاند. «بُطُونِهِمْ - وَ الْجُلُودُ»

2- دوزخیان برای نجات خود دست و پا می‌زنند،امّا تلاش آنان بی‌نتیجه است.

«أَرٰادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا - أُعِیدُوا فِیهٰا»

3- دردناک‌تر از آتش دوزخ،غم‌ها و عذاب‌های روحی است. «مِنْ غَمٍّ»

4- عذاب دوزخ،ابدی است. «أُعِیدُوا فِیهٰا»

5-دوزخیان،تحقیر و سرزنش می‌شوند. «ذُوقُوا»

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ«23»

قطعاً خداوند کسانی را که ایمان آورده و کارهای نیکو انجام داده‌اند،به باغ‌هایی که نهرها از زیر(درختان)آن جاری است،وارد می‌کند،در آن جا با دستبندهایی از طلا و مروارید زینت داده می‌شوند و در آن جا لباسشان از ابریشم است.

پیام‌ها:

1- بهترین راه شادی وتفریح،استفاده از طبیعت است. «جَنّٰاتٍ - انهار»

2- در کنار تهدید،امید و بشارت لازم است،در آیه‌ی قبل فرمود: «ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِیقِ» و در این آیه فرمود: «لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ»

3- یکی از زیبایی‌های قرآن،تناسب میان بیم‌ها و امیدها،انذارها و بشارت‌های آن است. «قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیٰابٌ - وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ»

4- برهنگی ارزش نیست،بهشتیان هم لباس دارند. «لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ»

5-خداوند،محرومیّت‌ها را جبران می‌کند.ابریشم و طلا که در دنیا برای مردان حرام است،در آخرت وسیله‌ی زیورشان خواهد بود. «ذَهَبٍ - حَرِیرٌ»

6- زیبایی و موزون بودن کلمه‌ها و جمله‌ها،نوعی فصاحت است.(آخرین جمله‌ی آیه قبل«حریق»بود و آخرین جمله این آیه «حَرِیرٌ» است)

وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلیٰ صِرٰاطِ الْحَمِیدِ«24»

و(اهل بهشت)به سخنان پاک(و دلنشین)هدایت می‌شوند،و به راه خداوندی که شایسته‌ی ستایش است رهبری می‌گردند.

پیام‌ها:

1- در کنار نعمت‌های مادّی بهشت،نعمت‌های معنوی است. لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ ...

وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ

2- سخنان دلنشین،ارمغان بهشتیان است. «الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ»

3- پیمودن راه خدا،آراستگی ظاهری و باطنی لازم دارد. «أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ - اَلطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ - صِرٰاطِ الْحَمِیدِ»

4- بهترین کامیابی،خوش عاقبتی است. «هُدُوا إِلیٰ صِرٰاطِ الْحَمِیدِ»

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ الَّذِی جَعَلْنٰاهُ لِلنّٰاسِ سَوٰاءً الْعٰاکِفُ فِیهِ وَ الْبٰادِ وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحٰادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ«25»

همانا کسانی که کفر ورزیدند و(مؤمنان را)از راه خدا و مسجدالحرامی که آن را برای همه‌ی مردم،ساکنان مکّه و یا(مسافران)بادیه‌نشین مساوی قرار دادیم بازمی‌دارند(گرفتار قهر ما خواهند بود)وهر کس در مسجدالحرام اراده انحراف وظلم کند،ما به او عذاب دردناک می‌چشانیم.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام ذیل آیه فرمود:هر کس غیر خدا را در مسجد الحرام پرستش کند یا غیر اولیای خدا را متولّی آن مکان مقدّس بگیرد پس او دچار ظلم و الحاد شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- عقیده‌ی فاسد،انسان را به کردار فاسد می‌کشاند. «کَفَرُوا - یَصُدُّونَ»

2- گناهان عادّی،مقدّمه‌ی گناهان بزرگتر می‌شوند. «یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ»

3- مراکز دینی،خاری است در چشم منحرفان. یَصُدُّونَ عَنْ ... اَلْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

4- قوانین مکّه باید از طرف مالک حقیقی تعیین شود. جَعَلْنٰاهُ لِلنّٰاسِ سَوٰاءً ...

5-مسجد الحرام،منطقه‌ای بین المللی است و همچون آسمان‌ها و اقیانوس‌ها حق هیچ فرد و کشور و حکومتی نیست. «سَوٰاءً الْعٰاکِفُ فِیهِ وَ الْبٰادِ»

6- کیفر خداوند نسبت به منحرفان،قطعی است و هیچ کافر و ستمگری از عذاب الهی در امان نیست. «وَ مَنْ یُرِدْ»

7- مکان‌ها یکسان نیستند. وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحٰادٍ ...(مسجد الحرام باید مرکز امنی برای همه باشد).

8-حساب انحراف عمدی وآگاهانه که به قصد ظلم است،از انحراف ناآگاهانه جداست. «یَصُدُّونَ - وَ مَنْ یُرِدْ» لذا اراده‌ی الحاد مجازات دارد. «نُذِقْهُ»

9- توهین به مقدّسات ومراکز مذهبی،استحقاق عذاب دارد. «نُذِقْهُ مِنْ عَذٰابٍ»

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْقٰائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ«26»

و(به یادآور)آنگاه که مکان کعبه را برای ابراهیم آماده ساختیم(به او گفتیم:)هیچ گونه شرکی نسبت به من روا مدار و خانه‌ی مرا برای طواف کنندگان وقیام کنندگان و رکوع کنندگان و سجده کنندگان پاکیزه دار.

پیام‌ها:

1- ماجرای کعبه و ابراهیم واقعه‌ای است که نباید فراموش شود. «وَ إِذْ»

2- همه‌ی ما محتاج توفیقات الهی هستیم. «بَوَّأْنٰا»

3- مکان‌های مقدّس باید در اختیار افراد مقدّس قرار گیرد. «بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ»

4- مردم دنیا،کعبه را از قدیم می‌شناختند. «الْبَیْتِ»

5-هیچ گونه شرکی برای خدا مجاز نیست. «لاٰ تُشْرِکْ بِی شَیْئاً»

6- اوّل طهارت درون،بعد پاکی برون. «لاٰ تُشْرِکْ بِی - طَهِّرْ بَیْتِیَ»

7- خدمت به مسجد،افتخاری ابراهیمی است. «طَهِّرْ بَیْتِیَ»

8-تنها خودسازی کافی نیست،خدمت به خلق نیز لازم است. لاٰ تُشْرِکْ بِی ... طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ ...

9- هر کجا به خدا منسوب باشد مقدّس است و همه باید به آن احترام بگذارند.

«طَهِّرْ بَیْتِیَ»

10- مرکز عبادت باید پاک باشد. «طَهِّرْ بَیْتِیَ»

11- نماز و نمازگزار به قدری عزیز است که حتّی ابراهیم باید خادم مکان آن باشد. طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ ... وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ

12- حقّ مسجد الحرام،طواف و قیام و نماز است و از میان اینها طواف،پاداش بیشتری دارد. «لِلطّٰائِفِینَ» (این‌که نام طواف قبل از رکوع آمده شاید اشاره به این باشد که در مسجدالحرام،طواف مهم‌تر از نماز است)

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ«27»

و در میان مردم بانگ حج برآور تاآنان،پیاده و سوار بر مرکب‌های چابک از هر راه دوری به سراغ تو بیایند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «ضٰامِرٍ» به معنای حیوانی است که پیه بدنش آب شده و گوشت‌هایش به ماهیچه تبدیل شده و چابک است،مانند حیوانی که بدن سازی شده و برای مسابقات آماده است.

حضرت علی علیه السلام در خطبه‌ی 28 نهج‌البلاغه می‌فرماید:«الیوم المضمار و غدا السباق»یعنی امروز خود را چابک کنید تا در قیامت بتوانید سبقت بگیرید.

در روایات می‌خوانیم:حضرت ابراهیم علیه السلام گفت:خداوندا! صدای من به گوش کسی نمی‌رسد.خداوند فرمود:تو فریاد بزن،من به مردم ابلاغ می‌کنم.

اوّلین وظیفه‌ی زائران کعبه،پوشیدن لباس احرام و گفتن«لبیک اللهم لبیک»است،امام صادق علیه السلام فرمود:این جملات پاسخ دعوت ابراهیم است. ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز در مدینه در سال دهم دستور داد که مؤذّنان با بلندترین صدا مردم را برای حج همراه پیامبر دعوت کنند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- فریاد امروز اولیای خدا،در آیندگان اثر خواهد کرد. «أَذِّنْ - یَأْتُوکَ»

2- انبیا از پیشگامان امر به معروف بوده‌اند. «وَ أَذِّنْ»

3- حج رفتن،به محضر اولیای خدا رسیدن است. «یَأْتُوکَ» (نفرمود:«یأتوه»آری، در مراسم حج محور رهبر الهی است)

4- خداوند از غیب و آینده‌ی تاریخ خبر می‌دهد. «یَأْتُوکَ - یَأْتِینَ»

5-اگر انسان بر انجام کاری مکلّف شد،باید مقدّمات آن را فراهم کند. وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ ...

6- پیاده رفتن به حج برتر از سواره است.( «رِجٰالاً» قبل از «کُلِّ ضٰامِرٍ» آمده است)

7- اگر در انجام کاری،اراده و عشق باشد،امکانات در مرحله‌ی بعد قرار می‌گیرد.

«رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ»

8-حج،تنها مقصدی است که همیشه واز همه‌ی مناطق جهان مسافر دارد. «مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ»

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ«28»

(مردم از هر منطقه‌ای به حج خواهند آمد)تا شاهد منافع گوناگون خویش باشند و در ایام مخصوص حج خدا را یاد کنند،به خاطر چهار پایان زبان بسته‌ای که رزقشان شده؛پس از گوشت آنها بخورید و بینوای فقیر را اطعام کنید.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از «أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ» ایام تشریق،یعنی روزهای 11 و 12 و 13 از ماه ذی‌الحجة است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از «یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ» ،گفتنِ اللّه‌اکبر وجملات بعد از آن است که در دعای معروفی بعد از پانزده نماز که اوّل آن نماز ظهر روز عید قربان است،خوانده می‌شود. ⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام در پاسخ شخصی فرمود:اگر پوست قربانی مکّه را به سلاخ به عنوان مزد بدهند مانعی ندارد،زیرا آنچه را که خوردنی است باید خود یا فقیر مصرف کند فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا ...و پوست خوردنی نیست. ⁽³⁾

سیمای حج:

*حج،یک بسیج عمومی و مانور موحدان است.

*حج،چهره‌ی زیبای عشق و تعبد است.

*حج،زنده نگاه داشتن خاطرات وخدمات پیامبرانی همچون ابراهیم واسماعیل و محمّد است.(درود خداوند بر همه‌ی آنان باد)

*حج،مرکز اجتماعات بین المللی مسلمانان است.

*حج،مرکز ارتباطها و تبادل اخبار و اطلاعات جهان اسلام است.

*حج،پشتوانه‌ی اقتصاد مسلمانان وایجاد اشتغال برای ده‌ها هزار مسلمان است.

*حج،بهترین فرصت و زمان برای تبلیغات اسلامی،افشاگری توطئه‌ها،حمایت از مظلومان،برائت از کفّار و ایجاد رعب و وحشت در دل آنان است.

*حج،بهترین فرصت و زمان برای توبه،یاد مرگ و معاد،از همه چیز بریدن و صحرای عرفات و مشعر را دیدن و در انتظار مهدی موعود علیه السلام نشستن است.

پیام‌ها:

1- مسلمانان باید برای به دست آوردن منافع مادی و معنوی حج در صحنه حاضر باشند. «لِیَشْهَدُوا»

2- منافع حج به قدری مهم است که اگر مردم از دورترین نقاط دنیا هم بیایند،باز ارزش دارد. «فَجٍّ عَمِیقٍ - لِیَشْهَدُوا»

3- انجام فرمان خدا و قصد قربت داشتن در حج،با بهره‌گیری‌های گوناگون جنبی منافاتی ندارد. «لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ»

4- دستورات الهی به سود مردم است. «مَنٰافِعَ لَهُمْ» نفرمود:«منافعهم»

5-در حج،هم منافع دنیوی است و هم اخروی.( «مَنٰافِعَ» مطلق آمده است و امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از «مَنٰافِعَ» در آیه،منافع دنیا وآخرت است.) ⁽¹⁾

6- فلسفه‌ی عبادات،یاد خداست. «وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ» (درباره‌ی فلسفه‌ی نماز نیز می‌خوانیم: «أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی» یعنی برای یاد خدا،نماز به پادار)

7- عنصر زمان،در نیایش و دعا مؤثّر است. «فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ» (عبادات اسلامی زمان بندی مخصوصی دارد)

8-چهار پایان و تسلیم بودن آنها در برابر انسان و قربانی آنها و سودهای دیگری که دارند،از نعمت‌های الهی است که به بشر داده شده است. «رَزَقَهُمْ»

9- استفاده از گوشت قربانی برای خود زائران جایز است. «فَکُلُوا» (بر خلاف

عادت‌های زمان جاهلیّت که مصرفش را برای حاجی حرام می‌دانستند)

10- حضور در حج و رسیدن به منافع آن،باید با فقرزدایی همراه باشد. «وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ»

11- اجتماع اغنیا در حج نباید آنان را از فقرا غافل کند. «أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ»

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ«29»

(زائران خانه خدا در روز عید قربان که قربانی کردند)سپس باید آلودگی خود را بر طرف سازند وبه نذرهای خود وفا کنند و بر گرد خانه‌ی کهن و آزاد(کعبه)طواف نمایند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«تفث»به معنای چرک،مو،ناخن و شارب است،و«قضاء تفث»،یعنی با گرفتن ناخن و مو از احرام بیرون آیید و سپس برای ادامه اعمال حج،دور خانه‌ی کعبه طواف کنید.

کلمه‌ی«عَتیق»به معنای قدیمی است و عتیقه به اشیای قدیمی گویند.

در روز عید قربان،در سرزمین منا،در کنار مکّه برای زائران خانه خدا سه کار واجب است:

1.پرتاب هفت سنگریزه به جایگاه شیطان که آن را«رمی جمره»می‌گویند.

2.ذبح و قربانی که در آیه‌ی قبل به آن اشاره شد.

3.تراشیدن سر و یا کوتاه کردن مو و ناخن که در این آیه آمده است.

امام باقر علیه السلام فرمود:کعبه نه ساکنی دارد و نه مالکی،بلکه خانه‌ای حُر و آزاد است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- بهداشت و نظافت،در بعض عبادات مثل نماز،شرط ورود است،و در بعضی دیگر مثل حج،جزء آن و در مواردی مثل قرائت قرآن و اعتکاف شرط کمال آن به حساب می‌آید. «ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ»

2- سنّت چرک‌زدایی و رفع آلودگی،یک فرمان حتمی و جدّی است،نه یک توصیه. «ثُمَّ لْیَقْضُوا»

3- آلودگی‌ها از خود انسان است، «تَفَثَهُمْ» ولی منافع،لطف الهی است که برای انسان قرار داده شد. «مَنٰافِعَ لَهُمْ»

4- برای طواف دور خانه‌ی مقدّس و آزاد،باید از آلودگی‌ها و تعهدها آزاد شوید.

«ثُمَّ لْیَقْضُوا - وَ لْیُوفُوا - وَ لْیَطَّوَّفُوا»

5-انجام نذر،واجب است. «وَ لْیُوفُوا»

6- سابقه،می‌تواند یک ارزش باشد. «الْعَتِیقِ»

7- خانه‌ی خدا ملک هیچ کس نیست. «الْعَتِیقِ»

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُمٰاتِ اللّٰهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ الْأَنْعٰامُ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثٰانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ«30»

این است(مناسک حج)وهر کس آنچه را خداوند محترم شمرده گرامی بدارد،قطعاً برای او نزد پروردگارش بهتر است،و چهار پایان برای شما حلال شده است،مگر آنچه(حرام بودنش)بر شما خوانده شده باشد پس، از پلیدی بت‌ها دوری کنید و از کلام باطل اجتناب ورزید.

نکته‌ها:

برای«قول زور»مصادیق فراوانی ذکر شده است،از جمله:دروغ،گواهی ناحق و غنا، همان گونه که برای«حُرمات خدا»مصادیقی ذکر شده،مانند قانون خدا،کتاب خدا و اهل‌بیت رسول خدا علیهم السلام که حفظ حرمتِ همه‌ی آنها لازم است. ⁽¹⁾

گواهی دروغ،در ردیف شرک به خدا آمده وقول زور از گناهان کبیره است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- آنچه را خداوند محترم داشته،گرامی بداریم. «وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُمٰاتِ اللّٰهِ» (دستورات الهی را با احترام و عظمت یاد کنیم و در اجرای آنها،با نشاط و حسّاس باشیم)

2- احترام به قوانین و مقدّسات الهی به نفع خود ماست. «فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ» و پاداش این احترام نزد خداوند است. «عِنْدَ رَبِّهِ»

3- اصل در چهارپایان،حلال بودن آنهاست،مگر دلیل خاصّی از وحی داشته باشیم. «أُحِلَّتْ - إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ»

4- بت پرستی،آلودگی است. «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثٰانِ» (مراسم حج و قربانی با شرک و بت‌پرستی آمیخته بود). «فَاجْتَنِبُوا»

حُنَفٰاءَ لِلّٰهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَکَأَنَّمٰا خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکٰانٍ سَحِیقٍ«31»

(مراسم حج را انجام دهید)در حالی که همگی خالص برای خدا باشید و هیچ گونه شرکی به خداوند نورزید،و هر کس به خدا شرک ورزد،گویی از آسمان سقوط کرده و پرنده‌ای در فضا او را می‌رباید،یا باد او را به مکانی دور پرتاب می‌کند.

نکته‌ها:

«حُنَفٰاءَ» جمع حنیف،به معنای کسی است که پیرو دین حقّ باشد.

«خطف»به معنای ربودن سریع و «سَحِیقٍ» به معنای دور است.

توحید،به همه چیز ارزش می‌دهد و شرک،ارزش را از بهترین موجودات سلب می‌کند.

هُدهُد-که به پروردگار جهان،ایمان داشت-به خاطر سوز و علاقه‌ای که برای هدایت مردم مشرک داشت،به جایی رسید که واسطه هدایت یک منطقه شد ولی انسان به خاطر شرک، طوری سقوط می‌کند که خوراک پرنده می‌شود.

مثال‌های قرآن،در هیچ زمان و مکانی کهنه نمی‌شود،هم طبیعی است و هم قابل فهم.

«فَکَأَنَّمٰا خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ»

پیام‌ها:

1- قربانی،طواف،وفای به نذر وهمه‌ی اعمال تنها برای خدا باشد. «حُنَفٰاءَ لِلّٰهِ»

2- جز خدا به هر قدرتی وصل شویم،پایانش سقوط است،حتّی ابرقدرت‌ها.

وَ مَنْ یُشْرِکْ ... خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ

3- شرک،از هیچ کس بخشوده نیست. «وَ مَنْ یُشْرِکْ»

4- توحید و اخلاص،مانند حضور در آسمان است و شرک،همچون سقوط از آسمان و طعمه پرندگان شدن. «خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ»

5-میان جدا شدن از خدا و سقوط کردن و طعمه صیّادان شدن،لحظه‌ای فاصله نیست. «فَتَخْطَفُهُ» (حرف فاء و کلمه‌ی«خطف»)

6- مقدّس‌ترین کارها(طواف)،در مقدّس‌ترین مکان‌ها(مسجدالحرام)و در مقدّس‌ترین ایّام(عید قربان)،اگر با اخلاص همراه نباشد،عاقبتش سقوط است نه رشد. وَ مَنْ یُشْرِکْ ... خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ

7- اخلاص،انسان را در برابر بادها و طوفان‌ها بیمه ونداشتن اخلاص انسان را در مسیر طوفان‌ها قرار می‌دهد. «أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ»

8-شرک،گرچه کم یا در یک لحظه باشد،هیچ سرمایه‌ای را باقی نمی‌گذارد. «خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ - فِی مَکٰانٍ سَحِیقٍ»

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ«32»

این است(دستورات خداوند درباره‌ی حج)و هر کس شعائر خدا را گرامی بدارد،پس این از تقوای دل‌هاست.

نکته‌ها:

قرآن کریم در آیات دیگر،با صراحت دو مورد از مراسم و برنامه‌های حج را جزء شعائر الهی شمرده است:یکی«صفا و مروه»و دیگر«شتران قربانی»،ولی شعائر الهی در این دو خلاصه نمی‌شود و تمام عبادت‌های دسته جمعی از شعائر خداوند است،مانند نماز جمعه وجماعت وهمه‌ی مراسم حج.

تقوا،از حالت‌های روحی است که از آثار و نشانه‌ها به وجود آن پی‌برده می‌شود،زیرا در کارهای ظاهری،بین گناه و ثواب فرق چندانی نیست،مثلاً:نماز خالصانه با نماز ریاکارانه در ظاهر یکی است وآنچه یکی را ارزشمند ودیگری را ضدارزش می‌کند،همان روح وباطن کار است که مربوط به قلب‌هاست. «تَقْوَی الْقُلُوبِ»

پیام‌ها:

1- تقوای درونی باید آثار بیرونی هم داشته باشد،هر کس به شعائر بی‌اعتنا باشد، در حقیقت تقوای قلبی او کم است. «مَنْ یُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ»

2- بزرگداشت‌ها باید بر اساس تقوا باشد،نه رقابت. مَنْ یُعَظِّمْ ... تَقْوَی الْقُلُوبِ

لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ مَحِلُّهٰا إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ«33»

در آن(حیوانات قربانی)برای شما تا رسیدن زمان معیّن(عید قربان)منافعی است،سپس جایگاه آن(قربانی)به سوی آن خانه قدیمی و آزاد(کعبه)است.

نکته‌ها:

بعضی گمان می‌کردند همین که شتر یا حیوان دیگری را برای قربانی معیّن کردند،حقّ سوار شدن برآن و شیر دوشیدن از آن را ندارند.این آیه این تفکّر را رد می‌کند.

پیام‌ها:

1- در سایه‌ی تعظیم شعائر،منافع مادّی شما نیز تأمین می‌شود.و «لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ»

2- در مراسم حج محوریّت با کعبه است. وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ ... مَحِلُّهٰا إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ«34»

و(شما تنها امّتی نیستید که تکلیف قربانی دارد،زیرا)ما برای هر امّتی آئینی قرار دادیم،تا هنگام قربانی نام خدا را بر حیواناتی که خداوند روزی آنان کرده ببرند،خدای شما معبود یکتاست،پس فقط تسلیم او باشید،و به بندگان خالص بشارت ده.

نکته‌ها:

کلمه«مخبتین»از«خبت»یعنی زمین وسیع وهموار که خالی از فراز و نشیب است و مخبت به انسان آرام ومطمئن گفته می‌شود که از هرگونه پندار شرک دور باشد.

کلمه‌ی«منسک»یا مصدر،یا اسم زمان ویا اسم مکان است.لذا معنا چنین است:ما برای هر امّتی برنامه عبادت یا زمانی را برای قربانی یا مکانی را برای آن قرار دادیم.

پیام‌ها:

1- برنامه قربانی،در تمام ادیان آسمانی بوده است. لِکُلِّ أُمَّةٍ ...

2- هنگام قربانی،نام خدا را باید به زبان آورد. «لِیَذْکُرُوا»

3- شیوه‌ی بندگی خداوند،تنها باید از طریق وحی باشد. «جَعَلْنٰا مَنْسَکاً»

4- خدای ما پروردگار یکتاست. «فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ» ،همان خدایی که هم دین مارا تأمین می‌کند، «جَعَلْنٰا مَنْسَکاً» و هم دنیای مارا «رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ».

5-نام خداوند به قدری ارزش دارد که اگر هنگام ذبح حیوان بر زبان جاری شود، گوشت آن حیوان حلال،وگرنه حرام خواهد بود. «لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ»

6- غذای انسان‌های خداپرست نیز باید رنگ الهی داشته باشد. «لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ»

7- جز برای خدا تسلیم نشوید. «فَلَهُ أَسْلِمُوا»

8-همین که در تمام ادیان نام خدا بردن مطرح است،پس آفریدگار همه یکی است.زیرا اگر خدای دیگری بود این مراسم به صورت‌های دیگری نیز

مطرح می‌شد. «فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ» (حرف«فاء»برای نتیجه است یعنی وحدت مکتب،نشانه‌ی وحدت معبود است).

9- بشارت‌های الهی،مخصوص کسانی است که متواضع و تسلیم خدا هستند.

«بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ»

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ«35»

(مُخبتین)کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده شود دل‌هایشان از خوف (خداوند)می‌لرزد و بر آنچه(از سختی‌ها)به آنان می‌رسد مقاومند و برپاکنندگان نمازند و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند.

نکته‌ها:

یاد خدا هم آرام‌بخش و هم برای اهل‌ایمان است،خوف‌آور،همانند کودکی که با یاد والدین،هم آرام می‌گیرد وهم از آنان پروا می‌کند وحساب می‌برد.

پیام‌ها:

1- ترس از خدا و پروای درونی،یک ارزش است. «وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ»

2- تقوا،بر همه‌ی کمالات مقدّم است. وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ... وَ الصّٰابِرِینَ ...

3- زیربنای انجام وظیفه بعد از تقوا،مقاومت و صبر است. «وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ»

4- صبری ارزش دارد که در برابر مشکلات دوام بیاورد. «الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ»

5-رابطه با خدا،از رابطه با محرومان جدا نیست. «وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ - یُنْفِقُونَ»

6- بخشش،مخصوص مال نیست،از علم و آبرو و هنر نیز می‌توان انفاق کرد.

«مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ»

7- انفاقی ارزش دارد که دائمی باشد.( «یُنْفِقُونَ» فعل مضارع نشانه استمرار است)

8-در انفاق نیز اعتدال و میانه‌روی لازم است. وَ مِمّٰا ...

9- اموال و دارائی‌های انسان رزق الهی است. «رَزَقْنٰاهُمْ»

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ«36»

و(قربانی کردن)شترهای چاق را برای شما از شعائر الهی قرار دادیم،در آنها برای شما خیر است،پس(هنگام قربانی)نام خدا را بر شتران در حالی که ایستاده‌اند ببرید،پس چون به پهلو افتادند(و جان دادند)از (گوشت)آنها بخورید و به فقیر قانع و فقیری که روی سؤال ندارد اطعام کنید،بدین گونه حیوانات قربانی را برای شما(رام و)مسخّر کردیم،تا شاید شکرگزاری کنید.

نکته‌ها:

«بدن»جمع«بدنة»است به معنای شتر سالم و فربه،و «صَوٰافَّ» حیوانی است که زانوی خود را صاف نگاه داشته است.

جمله‌ی «وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا» یعنی استقرار به پهلو و کنایه از جان دادن حیوان است.«قانع» فقیری است که قانع است و«مُعتَرّ»فقیری را گویند که نیازمند است امّا حرفی به زبان نمی‌آورد،ولی به قصد کمک گرفتن از کنار شما عبور می‌کند. ⁽¹⁾

در اسلام،هر جا مسأله خوردن مطرح است،در کنارش وظیفه دیگری نیز ذکر شده است:

کُلُوا ... وَ لاٰ تُسْرِفُوا ⁽²⁾بخورید ولی اسراف نکنید.

فَکُلُوا ... وَ أَطْعِمُوا ⁽³⁾بخورید و به دیگران بخورانید.

کُلُوا ... وَ اعْمَلُوا ⁽¹⁾بخورید و عمل صالح انجام دهید.

کُلُوا ... وَ اشْکُرُوا ⁽²⁾بخورید و سپاس گزارید.

پیام‌ها:

1- در بزرگداشت شعائر الهی،سخاوتمندانه خرج کنید. «وَ الْبُدْنَ» («بدن»به معنای شتر چاق است)

2- عرب جاهلی می‌پنداشت که از گوشت قربانی نباید استفاده کند. «فَکُلُوا»

3- در تعظیم شعائر دینی،مهم توجّه وعنایت الهی است،خواه نسبت به جماد باشد،خواه نسبت به حیوان. «إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ» ، وَ الْبُدْنَ ... مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ

4- احکام دینی باید از طریق وحی معیّن شود.«جعلنا»

5-در شعائر الهی،منافع انسان‌ها نیز تأمین است. «لَکُمْ» (برخلاف قربانی در راه بت‌ها و یا ریخت وپاش‌های مسرفانه)

6- در مکتب تربیتی اسلام،در تغذیه نیز خدا مطرح است. «فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ»

7- بهترین روشِ قربانیِ شتر،نحر آن در حال ایستاده است. «صَوٰافَّ»

8-تا جان در بدن حیوان هست،مصرف گوشتش ممنوع است. «فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا»

9- گوشت قربانی باید تقسیم شود.(بین خود و دیگران) «فَکُلُوا - أَطْعِمُوا»

10- به تمام گروه‌های بی‌بضاعت رسیدگی کنید. «الْقٰانِعَ - اَلْمُعْتَرَّ»

11- قربانی در مکانی انجام گیرد که محل عبور فقرا باشد. «الْمُعْتَرَّ»

12- رام بودن و مسخّر بودن حیوانات،خوردن گوشت قربانی واطعام به دیگران،ذِبح ونَحر حیوانات در مراسم حج واخلاص ورنگ الهی داشتن،نعمت‌هایی است که باید شکرگزاری شود. «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»

لَنْ یَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا وَ لاٰ دِمٰاؤُهٰا وَ لٰکِنْ یَنٰالُهُ التَّقْویٰ مِنْکُمْ کَذٰلِکَ سَخَّرَهٰا لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ«37»

هرگز گوشت و خون حیوانات قربانی،به خداوند نمی‌رسد،بلکه آنچه از طرف شما به او می‌رسد تقواست،این گونه خداوند حیوانات را برای شما مسخّر نمود،تا خدا را به خاطر آن که شما را هدایت کرده است به بزرگی یاد کنید،و به نیکوکاران بشارت ده.

پیام‌ها:

1- خداوند به تکالیفی که انجام می‌دهیم،نیازی ندارد. «لَنْ یَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا»

2- در ورای مسائل ظاهری دین،اهداف والاتری وجود دارد.(به ظاهر دستورات دینی بسنده نکنیم،داشتن اخلاص و روح تعبّد و تسلیم در برابر فرمان خداوند،باطن احکام الهی است). «وَ لٰکِنْ یَنٰالُهُ التَّقْویٰ»

3- رابطه‌ی انسان با خداوند از راه تقواست. «یَنٰالُهُ التَّقْویٰ مِنْکُمْ»

4- خدا را به بزرگی یادکردن،یک نوع شکر الهی است. «لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ»

5-نعمت هدایت،از نعمت‌هایی است که برای شکر آن سفارش ویژه‌ای شده است. «عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ»

6- اگر لطف خداوند نباشد،همه گمراه خواهیم شد. «هَدٰاکُمْ»

7- حج و مناسک آن جلوه آشکار هدایت است. «عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ»

8-انجام مناسک حج،انسان را در زمره محسنین قرار می‌دهد. «وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ»

إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ کَفُورٍ«38»

قطعاً خداوند از کسانی که ایمان آورده‌اند دفاع می‌کند،بی‌شک خداوند هیچ خیانتکار ناسپاسی را دوست ندارد.

نکته‌ها:

یکی از وعده‌ها و سنّت‌های الهی،نصرت و دفاع از مؤمنین است و خداوند این دفاع و حمایت را به عنوان یک حقّ،بر خود لازم فرموده است: «وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾البتّه معنای دفاع و نصرت الهی،همیشه دفاع و نصرت فوری و کوتاه مدّت نیست،بلکه دفاع دراز مدّت را نیز شامل می‌شود،زیرا در آیات دیگر می‌فرماید: «وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» آری، ممکن است در یک درگیری و جنگ،مؤمنین به ظاهر شکست بخورند ولی اهداف و تفّکر آنان پیروز شود،چنانکه ابن ملجم،حضرت علی علیه السلام را به شهادت رساند،ولی آیا خداوند او را حمایت کرد یا علی علیه السلام را؟ نام علی،فرزند علی،کتاب علی،مناجات علی،عزّت علی، شیعه‌ی علی و تفکّر علی سرانجام به پیروزی رسید.

«خَوّٰانٍ» و «کَفُورٍ» به معنای کسی است که کفر و خیانت،کار و سیره‌ی او باشد.

پیام‌ها:

1- تحقّق وعده‌ی الهی در دفاع از مؤمنان،حتمی است. «إِنَّ»

2- مؤمنان،تنها و بی‌مدافع نیستند. «إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا»

3- حمایت خداوند،ابدی است. «یُدٰافِعُ»

4- مؤمنان،از حریم خدا دفاع می‌کنند وخدا از حریم مؤمنان. «یُدٰافِعُ» ،نه «یُدٰافِعُ»

5-مؤمنان،محبوب خدا هستند. «إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ»

6- عنصری که نصرت و دفاع خدا را جلب می‌کند،ایمان است. «عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» «وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾

7- قهر و غضب خداوند،بر اساس معیارهاست. «یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا - لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ» (دین خداوند امانتی در دست ماست که نباید به آن خیانت شود) لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ ...

8-همه‌ی مردم در برابر خداوند یکسانند، «کُلَّ خَوّٰانٍ» و خیانت از هیچ‌کس

بخشیده نیست.

9- بدتر از خیانت،خیانت‌پیشگی؛ «خَوّٰانٍ» بدتر از کفر،کفرپیشگی است. «کَفُورٍ»

10- خیانت،زمینه‌ی کفر است.(اوّل «خَوّٰانٍ» مطرح شده،بعد «کَفُورٍ» )

11- کسی که ایمان ندارد به خود و خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله خیانت کرده است.

( «خَوّٰانٍ» در برابر «آمَنُوا» قرار داده شده)

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ«39»

به کسانی که همواره و مظلومانه مورد تهاجم و قتل عام قرار گرفته‌اند، اجازه دفاع وجهاد داده شده است والبتّه خداوند بر یاری آنان قادر است.

نکته‌ها:

گفته‌اند:این آیه اوّلین آیه‌ای است که به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اجازه جهاد و جنگ مسلحانه داده است،زیرا کار آن حضرت چند مرحله داشت:1- دعوت و اصلاح قلبی و خودسازی نیروها.

2- تشکّل و بسیج نیروها.3- دفاع یا حمله.

پیام‌ها:

1- جهاد،بدون اذن خدا و رسول جایز نیست. «أُذِنَ»

2- مظلومان،مجازند با دشمنان خود جهاد کنند. «أُذِنَ - بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا»

3- نصرت خدا،بعد از بپاخاستن وحرکت ماست. «أُذِنَ - إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ»

4- به رزمندگان روحیه دهید. «وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ»

5-حقّ بر باطل پیروز است. «وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ»

6- امداد الهی،تنها جنبه‌ی نظامی ندارد و انواع نصرت‌ها و امدادها را شامل می‌شود. «نَصْرِهِمْ» به طور مطلق مطرح شده است.

7- نصرت الهی حتمی است.(کلمه «إِنَّ» ، «لَقَدِیرٌ» ،حرف لام و جمله‌ی اسمیّه)

8-امداد و یاری خداوند نسبت به مؤمنان گسترده است.«قدیر»،نفرمود:«قادر»

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ«40»

(مظلومان مورد تهاجم،)کسانی هستند که به ناحق از خانه و کاشانه‌ی خود رانده شدند(و گناهی نداشتند)جز این که می‌گفتند:پروردگار ما خدای یکتا است و اگر خداوند(ظلم و تجاوز)بعضی از مردم را به وسیله‌ی بعضی دیگر دفع نکند، صومعه‌ها و کنیسه‌ها و کلیساها و مساجدی که نام خداوند در آنها بسیار برده می‌شود ویران می‌گردد،و قطعاً خداوند کسی که(دین)او را یاری کند،یاری می‌دهد،همانا خداوند نیرومند شکست ناپذیر است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «صَوٰامِعُ» جمع«صومعه»به معنای دِیر و محل عبادت و ریاضت راهبان در بیابان‌ها و غارهاست.کلمه‌ی «بِیَعٌ» جمع«بیعه»،محل عبادت مسیحیان است و کلمه‌ی «صَلَوٰاتٌ» جمع«صلاة»،همان کنیسه و محل عبادت یهودیان است.

خرابی مسجد یعنی:محو اتّحاد و تشکّل،قطع رابطه با امام عادل،فراموشی فقرا،عدم آگاهی از اوضاع و غفلت از خدا و لذا اگر دشمن بتواند،اوّل این مراکز را قلع و قمع می‌کند.

لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ ...

پیام‌ها:

1- آوارگی از وطن روشن‌ترین نمونه مظلومیّت است. ظُلِمُوا ... اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا

2- علاقه به وطن،حقّ طبیعی انسان واخراج از وطن،سلب این حقّ و سبب ظلم است. «أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ»

3- در قرآن،تبعید مفسدین‌فی‌الارض حقّ وتبعید مؤمنان ناحقّ است. «بِغَیْرِ حَقٍّ»

4- دینداری،سختی و ناگواری دارد. أُخْرِجُوا ... إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ

5-مؤمنان،وسیله‌ی تحقّق اراده‌ی الهی‌اند. «دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» (دفاع از خداوند است ولی بدست مؤمنین)

6- برای حفظ مراکز دینی،گاهی باید خون داد. دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ...

7- آنچه مهم است،دفاع از حریم مساجد است،خواه با جنگ باشد و وخواه با قلم و بیان و یا برنامه‌های دیگر. دَفْعُ اللّٰهِ ...

8-مهم‌ترین برنامه‌ی دشمن،نابودی مراکز دینی بیدار کننده است. «لَهُدِّمَتْ» (معابد،نشانه‌ی حضور دین در جامعه است).

9- نام عبادتگاه مهم نیست،کفّار و متجاوزین با یاد خدا و راه او به هر شکل و در هر کجا که باشد مخالفند. «صَوٰامِعُ - بِیَعٌ - صَلَوٰاتٌ - مَسٰاجِدُ»

10- یاد خدا هدف اصلی و روح اعمال در مراکز دینی است. «یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ»

11- مساجدی مورد ستایش قرآن است که در آنها از خداوند بسیار یاد شود و به حداقل اکتفا نشود. «کَثِیراً» (در هر مکانی که بیشتر یاد او شود،مقدّس‌تر است)

12- امداد و نصرت الهی،بعد از حرکت و تلاش ماست. «لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ»

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ«41»

کسانی که اگر آنان را در زمین به قدرت رسانیم،نماز بر پا می‌دارند و زکات می‌دهند و(دیگران را)به خوبی‌ها دعوت می‌کنند و از بدی‌ها باز می‌دارند؛و پایان همه‌ی امور برای خداست.

نکته‌ها:

اگر قدرت و امکانات،در دست افراد صالح باشد،بهره‌برداری صحیح می‌کنند و اگر در اختیار نااهلان قرار گیرد سوء استفاده می‌کنند.بنابراین دنیا و قدرت،برای گروهی نعمت و برای گروهی وسیله‌ی بدبختی است و قرآن از هر دو نمونه یاد کرده است:اگر مؤمنان به قدرت برسند،به سراغ نماز و زکات و امر به معروف می‌روند ولی انسان‌های منحرف و نااهل،اگر قدرتمند شوند کارشان طغیان است، «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَیَطْغیٰ» ⁽¹⁾و در راه نابودی منابع اقتصادی و نسل بشر گام بر می‌دارند، «وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ» ⁽²⁾و عاقبت،مردم را به دوزخ می‌کشانند. «أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- یاری خداوند از طریق احیای دین اوست. «وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ» ، اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ ...

2- امر به معروف و نهی از منکر،به قدرت نیاز دارد. «مَکَّنّٰاهُمْ»

3- پیروزی مؤمنان،زمینه‌ی بندگی و تعاون مالی و فرهنگی را فراهم می‌کند و غفلت و غرور را از بین می‌برد. إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ ...

4- برای مؤمنان،تمام زمین یکسان است،آنان هر کجا که توان دارند هدف مقدّس خود را پیاده می‌کنند. «فِی الْأَرْضِ»

5-همه‌ی قدرت‌ها را از خدا بدانیم.«مکنا»

6- اوّلین ثمره‌ی حکومت صالحان،نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر است. إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ...

7- رابطه با خدا و دستگیری از محرومان و آگاهی دادن به جامعه و جلوگیری از مفاسد،از هم جدا نیست. أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ ...

8-اقامه‌ی نماز و ادای زکات و امر به معروف و نهی از منکر از وظایف و کارهای

قطعی مسئولان حکومت اسلامی است. «أَقٰامُوا» نه«یقیمون»

9- حاکمان مؤمن،هم در فکر ارتقای روحی و رشد امور معنوی هستند و هم به دنبال رفاه و حل مشکلات اقتصادی و فقرزدایی و اصلاح جامعه. أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ ...10- جامعه‌ای تحت حمایت خداوند است که این چهار ارزش محوری را داشته باشد:نماز،زکات،امر به معروف و نهی از منکر. «وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ» ، «الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ»

11- امر و نهی شما،زمانی در جامعه موثّر است که اوّل به وظایف فردی خود عمل کنید. أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ

12- اقامه‌ی نماز،به قدرت و امکانات نیاز دارد. إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ ... أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ

13- زکات،همتای ناگسستنی نماز است. «أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ» (در 28 آیه‌ی قرآن،زکات در کنار نماز آمده است).

14- با انجام همه‌ی وظایف،باز هم به حسن عاقبت خود و نتیجه‌ی نهایی کارتان مطمئن نشوید و بر خداوند امید و توکل داشته باشید. «وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ»

15- امکانات،بیش از چند روزی در دست شما نیست. «وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ»

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ ثَمُودُ«42»

و(ای پیامبر!)اگر تو را تکذیب می‌کنند(نگران مباش،زیرا)قوم نوح و عاد و ثمود نیز که قبل از اینها بودند،انبیا را تکذیب کردند.

وَ قَوْمُ إِبْرٰاهِیمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ«43»

و قوم ابراهیم و لوط(نیز پیامبرشان را تکذیب کردند).

وَ أَصْحٰابُ مَدْیَنَ وَ کُذِّبَ مُوسیٰ فَأَمْلَیْتُ لِلْکٰافِرِینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ«44»

ومردم(منطقه‌ی)مَدْیَن،انبیای خود را تکذیب کردند،موسی(نیز)مورد تکذیب مردم قرار گرفت،پس به کافران مهلت دادم(و همین که در غفلت غرق شدند)آنان را(با قهر خود)گرفتم،پس چگونه خواهد بود عذابی که برای آنان مجهول و مبهم است(و نمی‌توانند عمق آن را بفهمند)؟

پیام‌ها:

1- تکذیب دشمنان،نباید مانع ادامه‌ی راه شود. وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ ...

2- از دشمنی کفّار نهراسید. إِنْ یُکَذِّبُوکَ ...(خداوند پیامبر را دلداری می‌دهد)

3- تاریخ تکرار می‌شود. «فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ»

4- برای عبرت و تربیت،از تاریخ استفاده کنید. «قَبْلَهُمْ»

5-نوح و ابراهیم و لوط از طرف قوم خود تکذیب شدند.(قوم ابراهیم-قوم لوط-قوم نوح)ولی موسی از طرف قومش تکذیب نشد بلکه از طرف قبطیان تکذیب شد. «کُذِّبَ مُوسیٰ» و نفرمود:«قوم موسی»

6- سنّت خداوند بر فرستادن انبیاست.(نوح،ابراهیم،موسی،شعیب،و لوط)

7- خداوند به تبهکاران مهلت می‌دهد. «فَأَمْلَیْتُ»

8-تبهکاران،مهلت خداوند را نشانه‌ی محبت یا غفلت او ندانند. «ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ»

فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ فَهِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ«45»

پس چه بسیار از(شهرها و)آبادی‌هایی که ستمگر بودند و آنها را هلاک کردیم، پس(دیوارهای)آن بر سقف‌هایش فرو ریخت،(نخست سقف‌ها ویران شد،و بعد دیوارها و پایه‌ها بر روی سقف‌ها سقوط کرد).و چه بسیار چاه(پر آب)،متروکه و چه بسا قصرهای بلند(و محکمی که بی‌ساکن یا مخروبه شد).

نکته‌ها:

کلمه «خٰاوِیَةٌ» از«خواء»به معنای فرو ریختن و سقوط کردن است و کلمه «مَشِیدٍ» هم به معنای کاخ بلند است و هم کاخ گچ کاری شده.

پیام‌ها:

1- قهر خدا بر ستمگران حادثه نیست،یک جریان است. «فَکَأَیِّنْ»

2- از تاریخ درس بگیرید. فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ ...

3- نتیجه‌ی ظلم،نابودی است. «وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ - أَهْلَکْنٰاهٰا»

4- در برابر قهر خدا،نه سقفی می‌ماند و نه ستونی. «خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا»

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهٰا أَوْ آذٰانٌ یَسْمَعُونَ بِهٰا فَإِنَّهٰا لاٰ تَعْمَی الْأَبْصٰارُ وَ لٰکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ«46»

آیا آنان در زمین سیر نکردند تا دل‌هایی داشته باشند که با آن حقیقت را درک کنند،یا گوش‌هایی که با آن حقیقت را بشنوند؟ البتّه چشم‌های آنان کور نیست،لکن دل‌هایی که در سینه دارند نابینا است.

پیام‌ها:

1- سفرهای علمی و تجربی،کاری ارزشمند و راهی مطلوب برای گسترش شناخت است. «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا»

2- زمین و زمان،کلاس درس است و کسانی که عبرت نمی‌گیرند سزاوار توبیخ هستند. «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ»

3- گروهی از مردم،نه از پیامبران بیرونی پند می‌گیرند و نه از عقل که پیامبر درونی است. «یَعْقِلُونَ بِهٰا»

4- عقل،گوش و چشم از ابزار شناخت است. یَعْقِلُونَ ... آذٰانٌ ...ابصار

5-بدتر از نابینایی چشم،نابینایی دل است که با پند گرفتن بینا نمی‌شود.

«تَعْمَی الْقُلُوبُ»

آری،اصرار در لجاجت و دشمنی با حقّ،انسان را مسخ می‌کند و او را به جایی می‌رساند که نه با عقل حقیقت را درک می‌کند و نه با چشم و گوش.

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ«47»

و کفّار،تعجیل عذاب الهی را از تو می‌خواهند،در حالی که خداوند هرگز از وعده‌ی خود تخلف نمی‌کند و یک روز نزد پروردگارت به منزله‌ی هزار سال(از سال‌هایی)است که شما می‌شمرید.

نکته‌ها:

در برابر هشدار انبیا،کفّار بارها از آنان می‌پرسیدند:آن قهر الهی که از آن سخن می‌گویید، چه زمانی مارا فرا خواهد گرفت؟ «وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ» ⁽¹⁾،این آیه به آنان پاسخ می‌دهد که عجله نکنید،وعده‌ی الهی حتمی است.

پیام‌ها:

1- مهلت‌دادن خدا را نشانه‌ی غفلت او و رها شدن خود ندانیم. «یَسْتَعْجِلُونَکَ»

2- درخواست‌های بیجا و جوسازی‌ها و سؤال‌های بی‌ربط،ما را تحت تأثیر قرار ندهد. «یَسْتَعْجِلُونَکَ»

3- زمان در نزد ما با نزد خداوند متفاوت است. «وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ»

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَمْلَیْتُ لَهٰا وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهٰا وَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ«48»

و چه بسیار از(شهرها و)آبادی‌هایی که به(اهل)آن مهلت دادم در حالی که ستمگر بودند(امّا از این مهلت،برای توبه و اصلاح خویش استفاده نکردند و بر کفر خود اصرار ورزیدند).سپس آن(ها)را با قهر خود گرفتم و بازگشت(همه)به سوی من است.

پیام‌ها:

1- یکی از سنّت‌های الهی،مهلت دادن به ستمگران است پس عجله ما بیهوده است. «وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَمْلَیْتُ»

2- ظلم انسان،سبب قهر الهی است. «وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ - أَخَذْتُهٰا»

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّمٰا أَنَا لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ«49»

بگو:ای مردم! همانا من برای شما هشدار دهنده‌ای روشنگرم.

فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ«50»

پس کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند،برایشان آمرزش و رزق نیکو خواهد بود.

وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیٰاتِنٰا مُعٰاجِزِینَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ«51»

و کسانی که در(انکار و رد)آیات ما تلاش کردند و چنین پنداشتند که می‌توانند مارا عاجز کنند(و بر ما پیروز شوند)آنان اهل دوزخند.

پیام‌ها:

1- پیامبران،از پیش خود سخن نمی‌گفتند. «قُلْ»

2- هشدار انبیا به نفع مردم است. «لَکُمْ»

3- پیامبر،بر مردم تحکّم و سیطره و حقّ اجبار ندارد. «إِنَّمٰا أَنَا لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ»

4- نیاز مردم به انذار،بیش از تبشیر است. «أَنَا لَکُمْ نَذِیرٌ»

5-پیامبر،با مردم به روشنی سخن می‌گوید. «مُبِینٌ»

6- ایمان از عمل صالح جدا نیست،(هر دو با هم شرط بهره‌گیری از پاداش‌های الهی است). آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ ...

7- پاداش معنوی،بر پاداش مادّی مقدّم است. «مَغْفِرَةٌ - رِزْقٌ کَرِیمٌ» 8-رزقی ارزش دارد که با کرامت و تکریم باشد. «رِزْقٌ کَرِیمٌ»

9- هیچ کس نمی‌تواند مانع تحقّق اهداف الهی شود،گرچه کافران تلاش می‌کنند.

«سَعَوْا»

10- کفّار،نه حرف تازه دارند و نه منطق،تنها کارشان،تلاش برای خنثی کردن راه حق است. «مُعٰاجِزِینَ»

11- دوزخ،برای گروهی از مردم دائمی است. «أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ»

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ إِلاّٰ إِذٰا تَمَنّٰی أَلْقَی الشَّیْطٰانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنْسَخُ اللّٰهُ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللّٰهُ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ«52»

و پیش از تو هیچ رسول و پیامبری را نفرستادیم،مگر این که هرگاه آرزو می‌کرد (و برای پیشبرد اهداف الهی خود طرحی می‌ریخت)شیطان در(طرح و)آرزوی او (مسائلی را)القا می‌کرد،لکن خداوند هر چه را که شیطان القا می‌کرد از بین می‌برد،سپس آیات خود را استحکام می‌بخشید و خداوند آگاه و حکیم است.

نکته‌ها:

مردم در برابر وسوسه‌های شیطان چند دسته‌اند:

1- افرادی وسوسه‌ی شیطان در روحشان کارساز است. «یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ» ⁽¹⁾

2- بعضی‌ها شیطان با آنان تماس می‌گیرد،ولی فوراً متوجّه می‌شوند و او را طرد می‌کنند.

«مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا» ⁽¹⁾

3- گروهی،شیطان همیشه با آنهاست. «فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» ⁽²⁾

پیامبران الهی جزء هیچ یک از این سه دسته نیستند،آنان معصومند و شیطان نه قرین آنهاست،نه در روحشان وسوسه می‌کند و نه با آنان تماس می‌گیرد،شیطان در طرح وبرنامه و آرزوی آنان القائاتی دارد و ناگفته پیداست که حساب طرح پیامبران و برنامه‌ها و اهدافشان،از حساب شخصی آنان جداست.

پیام‌ها:

1- پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آخرین پیامبر است. «قَبْلِکَ» (در تمام قرآن درباره‌ی پیامبر اسلام،کلمه‌ی بعدک وجود ندارد).

2- تضاد میان حقّ و باطل،یک جریان دائمی است. مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ إِلاّٰ إِذٰا تَمَنّٰی أَلْقَی الشَّیْطٰانُ ...

3- همه‌ی پیامبران در یک سطح نیستند. «رَسُولٍ - نَبِیٍّ» (رسول مسئول تبلیغ گسترده است،ولی نبیّ در آن حدّ نیست).

4- انبیا برای اهداف خود طرح و برنامه دارند. «تَمَنّٰی»

5-شیطان در انبیا اثری ندارد ولی در اهداف آنان وسوسه می‌کند. «أُمْنِیَّتِهِ»

6- وسوسه‌های شیطان،بهترین برنامه‌ها را نیز تهدید می‌کند. «أُمْنِیَّتِهِ»

7- در تضادّ میان حقّ و باطل،خداوند باطل را محو و حقّ را تثبیت می‌کند.

فَیَنْسَخُ اللّٰهُ ... ثُمَّ یُحْکِمُ

8-در پیروزی حقّ بر باطل عجله نکنید.( «ثُمَّ» رمز دراز مدّت است)

9- حقّ،بدون حمایت خداوند پایدار نیست. «یُحْکِمُ اللّٰهُ آیٰاتِهِ»

10- تضاد حقّ و باطل و پیروزی حقّ بر باطل،نقشه‌ی حکیمانه و عالمانه‌ی الهی است. «یُحْکِمُ اللّٰهُ - عَلِیمٌ حَکِیمٌ»

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَفِی شِقٰاقٍ بَعِیدٍ«53»

تا(خداوند)القائات شیطان را برای آنان که در دل‌هایشان بیماری است و (نیز)برای سنگدلان،وسیله‌ی آزمایش قرار دهد و قطعاً ستمگران در دشمنی طولانی و عمیقی هستند.

پیام‌ها:

1- القائات شیطان،وسیله‌ی آزمایش افراد سنگدل و بیمار دل است. «فِتْنَةً» (بیماری روحی و سنگدلی زمینه‌ای مناسب برای قرار گرفتن در دام فتنه‌ها و شیطان است).

2- با این که سنگدلی،نوعی بیماری روحی است،ولی جداگانه مطرح شده تا اهمیّت آن مشخص شود. «وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ»

3- سنگدلانی که تحت تأثیر القائات شیطان قرار گیرند ستمگرند. «وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ»

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ«54»

و نیز آگاهان بدانند(وحی کدام است و القائات شیطان کدام،و بدانند)که طرح و آرزوی انبیا حقّی است از طرف پروردگار تو،پس به آن ایمان آورند و دل‌هایشان در برابر آن خاضع گردد و قطعاً خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند به راه مستقیم هدایت می‌کند.

نکته‌ها:

القائات شیطان،در برنامه‌های انبیا و نسخ آنها از طرف خداوند،دو اثر دارد:

1- وسیله‌ی آزمایش برای بیمار دلان و سنگدلان است.

2- خنثی شدن القائات شیطان،سبب نورانیّت دل وایمانِ اهل‌علم و آگاهی است.

پیام‌ها:

1- علم آن است که به انسان قدرت تشخیص حقّ از باطل را بدهد.(و تنها محفوظات تقلیدی و سطحی نباشد).و لیعلم انه الحق...

2- گاهی بهره برداری‌ها و برداشت‌های مادی یا معنوی،مربوط به خلق و خوی شخصی افراد است.یک القای شیطانی برای افراد سنگدل فتنه است ولی برای اهل علم،کلید شناخت می‌شود.«لیعلم»

3- علم،یک موهبت الهی است که به افراد داده می‌شود. «أُوتُوا»

4- اهل علم نباید سنگدل و بیمار دل باشند.زیرا در این آیه، «أُوتُوا الْعِلْمَ» در برابر «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ» - که در آیه‌ی قبل آمده-قرار گرفته است.

5-علم از اوست «أُوتُوا الْعِلْمَ» ،حقّ از اوست «الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» ،هدایت هم از اوست. «إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ»

6- علم،ایمان وخضوع از مراحل تکامل انسان است. «أُوتُوا الْعِلْمَ ، فَیُؤْمِنُوا ، فَتُخْبِتَ»

7- هر کس گام اوّل ایمان را برداشت،خداوند او را به گام‌های بعد هدایت می‌کند. فَیُؤْمِنُوا ... إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ

وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ حَتّٰی تَأْتِیَهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً أَوْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابُ یَوْمٍ عَقِیمٍ«55»

و کسانی که کفر ورزیدند همواره از قرآن و نبوّت در شک هستند،تا زمانی که قیامت به طور ناگهانی برای آنان فرا رسد،یا عذاب روز عقیم (روزی که بر جبران گذشته قادر نیستند)به سراغشان آید.

پیام‌ها:

1- اگر شک و تردید،مقدّمه‌ی تحقیق و ایمان شود ارزشمند است؛اما شک و تردید دائمی پایانش انحراف و عذاب است. «لاٰ یَزٰالُ»

2- از همه‌ی مردم انتظار ایمان نداشته باشید،زیرا برای گروهی از آنان هیچ دلیل

و برهانی مؤثّر نیست. لاٰ یَزٰالُ ... فِی مِرْیَةٍ

3- کسی که خط کفر و مبارزه با حقّ را پذیرفت،در برابر هر حقیقتی با سوء ظن و تردید برخورد می‌کند. «الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ»

4- چون مرگ و قیامت ناگهانی است،هرگز غافل نباشیم. «بَغْتَةً»

5-بعد از برپایی قیامت،فرصتی نیست که گذشته‌ی خود را جبران کنیم. «عَقِیمٍ»

اَلْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ«56»

در روز قیامت حکومت برای خداست،او در میان مردم حکم و داوری می‌کند،پس کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند در باغ‌های پر نعمت(بهشت)خواهند بود.

پیام‌ها:

1- روز قیامت،هیچ کس هیچ قدرتی ندارد،جز با اراده‌ی او. «الْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ»

2- داوری خداوند بر اساس عملکرد ماست. یَحْکُمُ ... فَالَّذِینَ آمَنُوا ... جَنّٰاتِ

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَأُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ«57»

و کسانی که کفر ورزیدند و آیات مارا تکذیب کردند،پس برای آنان عذاب خوار کننده‌ای است.

پیام‌ها:

1- مبنای داوری خداوند در قیامت،کفر و ایمان مردم است. یَحْکُمُ ... فَالَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا

2- کیفر کسی که متکبّرانه حقّ را نپذیرد،عذاب خوارکننده است. وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا ... لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ«58»

و کسانی که در راه خدا هجرت کنند،سپس کشته شوند یا بمیرند قطعاً خداوندرزق نیکویی به آنان خواهد داد،و همانا خداوند بهترین روزی دهندگان است.

لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَعَلِیمٌ حَلِیمٌ«59»

بی تردید خداوند آنان را در محلی وارد می‌کند که مورد رضایتشان باشد، همانا خداوند دانا و بردبار است.

پیام‌ها:

1- هجرت هدفدار یک ارزش است. «وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا»

2- مرگ افراد مهاجر همسنگ شهادت است. «قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا» (مرگ یا شهادت مهم نیست،مهم در راه خدا بودن است)

3- در راه خدا ناکامی نیست،اگر بندگان شایسته‌ی خداوند از لذّت‌های دنیا محروم شوند به نعمت‌های بزرگ آخرت می‌رسند. «لَیَرْزُقَنَّهُمُ»

4- تحقق وعده‌های الهی قطعی است. «لَیَرْزُقَنَّهُمُ» (حرف لام و حرف نون)

5-رزق دنیا گاهی نیکوست و گاهی تلخ،ولی بهشتیان تنها از رزق نیکو برخوردارند. «رِزْقاً حَسَناً»

6- رازق واقعی خداست و دیگران واسطه‌ی رزق هستند. «خَیْرُ الرّٰازِقِینَ»

7- مسکن و جایگاه دل‌پذیر از برجسته‌ترین نمونه‌های رزق نیکو است. رِزْقاً حَسَناً ... مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ

ذٰلِکَ وَ مَنْ عٰاقَبَ بِمِثْلِ مٰا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِیَ عَلَیْهِ لَیَنْصُرَنَّهُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ«60»

(آری،)مطلب چنین است،و هر کس به همان مقدار که به او ستم شده مجازات کند،ولی باز هم به او ظلم شود،قطعاً خداوند او را یاری خواهد کرد،البتّه خداوند بخشایشگر و آمرزنده است.

نکته‌ها:

در تفسیر نمونه می‌خوانیم:مشرکان در ماه محرم گفتند:چون مسلمانان جنگ در این ماه را حرام می‌دانند،ما به آنان هجوم ببریم زیرا آنان از خود دفاعی نمی‌کنند.لکن این آیه می‌فرماید:دفاع از خود واجب است،در هر ماهی که باشد.

پیام‌ها:

1- دفاع،حقّ طبیعی هر انسانی است. «وَ مَنْ عٰاقَبَ بِمِثْلِ مٰا عُوقِبَ بِهِ»

2- عدالت،در همه جا یک ارزش است. «بِمِثْلِ مٰا عُوقِبَ»

3- یاور مظلومان خداست. «لَیَنْصُرَنَّهُ اللّٰهُ»

4- یاری مظلوم،همیشه با نابودی ظالم همراه نیست.خداوند مظلوم را یاری می‌کند،ولی ممکن است ظالم نیز به دلیلی مورد عفو الهی قرار گیرد. «لَیَنْصُرَنَّهُ اللّٰهُ - لَعَفُوٌّ غَفُورٌ»

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ«61»

این(وعده‌ی نصرت الهی)به خاطر آن است که خداوند(بر هر چیزی قادر است،اوست که)شب را در روز فرو می‌برد و روز را در شب فرو می‌برد، البتّه خداوند شنوا و بیناست.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل خداوند فرمود: «لَیَنْصُرَنَّهُ» ،ما مظلوم را یاری می‌کنیم.در این آیه و آیه‌ی بعد به دلایل و زمینه‌های نصرت،اشاره کرده و آن عبارت است از:

1- قدرت خداوند «یُولِجُ اللَّیْلَ» 2- علم او «سَمِیعٌ بَصِیرٌ» 3- حقّ بودن او «ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ» 4- بزرگی و عظمت او «الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ».

پیام‌ها:

1- مشت،نمونه‌ی خروار است.قدرت وعلم خدا در تغییر شبانه روز،نشانه‌ی قدرت او بر نصرت بندگان است. «یُولِجُ اللَّیْلَ»

2- تغییرات شب و روز تصادفی نیست و تدبیر امور جهان،مدبری حکیم و دانا دارد. یُولِجُ ...

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبٰاطِلُ وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ«62»

این(یاری مظلوم از سوی خداوند)به خاطر آن است که خداوند حقّ است و هر چه را غیر از او بخوانند،آن باطل است؛البتّه خداوند،بلند مرتبه و بزرگ است.

پیام‌ها:

1- جا به جایی شب و روز نشانه‌ای گویا از تدبیر و ربوبیّت و یکتائی اوست.

«ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ»

2- هر معبودی جز او موهوم است. بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ ... مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبٰاطِلُ

3- خدای متعال معیار حقّ است،نه چیز دیگر. «ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ»

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ«63»

آیا ندیدی که خداوند از آسمان،آبی فرو فرستاد،آنگاه زمین سرسبز گشت؟ همانا خداوند دارای لطف و آگاهی است.

پیام‌ها:

1- مطالعه در هستی،زمینه‌ی ایمان به خداست. «أَ لَمْ تَرَ»

2- خداوند در جهان هستی،بر اساس عوامل طبیعی کار می‌کند. «أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَتُصْبِحُ»

3- آثار و برکات طبیعت از اوست.(اگر باران،زمین و طبیعت مرده را سبز و خرم می‌کند،این هم لطف الهی است). «فَتُصْبِحُ - إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ»

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ«64»

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است مخصوص اوست،و در حقیقت، این خداوند است که بی نیاز و ستوده است.

نکته‌ها:

وجود انسان،سراسر فقر و به هوا،غذا،مسکن،لباس و چیزهای دیگر محتاج است و اگر چند روزی در شاخه‌ای از امور خود را بی‌نیاز بپندارد،دست به طغیان می‌زند و عوارض و خطراتی به دنبال دارد،مانند:بی‌تفاوتی،غفلت،استثمار،ولی خداوند «الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» ، بی‌نیاز مطلق و شایسته‌ی هر گونه ستایش است.

پیام‌ها:

1- هستی محتاج ونیازمند است و او تنها بی‌نیاز. إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ الْغَنِیُّ ...

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ یُمْسِکُ السَّمٰاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ«65»

آیا ندیدی که خداوند آنچه را در زمین است و نیز کشتی‌هایی که به امر او در دریا می‌روند برای شما رام کرده است و آسمان را نگاه داشته تا جز به فرمان او به زمین نیفتد؟ همانا خداوند نسبت به مردم رأفت ورحمت دارد.

نکته‌ها:

مراد از تسخیر موجودات آن است که همه در مسیر کام‌گیری و منافع بشر قرار داده شده، مثلا خورشید مسخر ماست یعنی از او بهره‌مند می‌شویم.

نام بردن از کشتی در کنار نعمت‌های زمینی به خاطر نقش مهم آن است،همین امروز نیز اگر یک روز کشتی‌ها متوقّف شوند،چرخ اقتصاد دنیا فلج می‌شود.

پیام‌ها:

1- مطالعه‌ی آفرینش،هم ایمان آفرین است و هم عشق آفرین. «أَ لَمْ تَرَ»

2- تسخیر جهان هستی،به اراده‌ی خداست. «أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ»

3- انسان می‌تواند بر زمین و پدیده‌های آن غالب شود و حقّ مشروع اوست.

«سَخَّرَ لَکُمْ» (انسان شریف‌ترین پدیده‌های زمین است).

4- سیر طبیعت،در مسیر اراده‌ی خداوند است. «تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ»

5-آسمان و اجرام آن ساقط شدنی است و خداوند آنها را نگاه داشته است.

«یُمْسِکُ»

6- برپائی نظام آفرینش و مصونیّت آن از فروپاشی به حفظ دائمی خداوند نیازمند است. «یُمْسِکُ»

7- قوانین طبیعی،مانع اراده‌ی الهی نیست. «إِلاّٰ بِإِذْنِهِ»

8-دلیل الطاف الهی،رأفت و لطف اوست. «إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ»

رام بودن طبیعت برای انسان،حرکت کشتی در دریا و امنیّت زمین از برخورد کرات آسمانی به آن جلوه‌های رأفت و رحمت گسترده الهی است. سَخَّرَ لَکُمْ ... تَجْرِی فِی الْبَحْرِ ... یُمْسِکُ السَّمٰاءَ ... لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ

9- همه‌ی مردم مورد لطف خداوند هستند. بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ ...

وَ هُوَ الَّذِی أَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ«66»

و او کسی است که شما را زنده کرد،سپس می‌میراند،بار دیگر زنده می‌کند؛البتّه انسان بسیار ناسپاس است.

پیام‌ها:

1- با اینکه مرگ و حیات و گذشته و حال و آینده انسان بدست خداوند است، ولی باز انسان سرکشی و ناسپاسی می‌کند. أَحْیٰاکُمْ ... إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ

لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً هُمْ نٰاسِکُوهُ فَلاٰ یُنٰازِعُنَّکَ فِی الْأَمْرِ وَ ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ إِنَّکَ لَعَلیٰ هُدیً مُسْتَقِیمٍ«67»

برای هر امّتی(شریعت و)آیینی قرار داده‌ایم که عمل کننده به آن باشند، پس نباید در(باره‌ی)این امر با تو نزاع کنند(که چگونه آیین تازه‌ای آورده‌ای؛مردم را)به راه پروردگارت دعوت کن،همانا تو بر هدایت مستقیم قرار داری.

نکته‌ها:

چون انسان‌ها،نیازهای موسمی و اجتماعی و غیر ثابتی دارند،باید علاوه بر دستورات کلّی و ثابت،در شرایط مختلف دستورات جدیدی صادر شود،همان گونه که پزشک نسخه‌های خود را در شرایط گوناگون بیمار تغییر می‌دهد و در زمان ما مسائل جدید را فقها در چارچوب قوانین کلّی و ثابت برای مسلمانان تعیین می‌نمایند.

بعضی«منسک»را مصدر به معنای«نسک»و قربانی کردن گرفته‌اند که معنای آیه این می‌شود:ما برای هر امّتی نوعی قربانی قرار دادیم که آنان انجام دهنده آن بودند،بنابراین مشرکان نباید به برنامه قربانی تو بهانه‌ای بگیرند.

پیام‌ها:

1- خداوند،هیچ امّتی را بدون مکتب نمی‌گذارد. «لِکُلِّ أُمَّةٍ»

2- دین باید از طرف خدا باشد. «جَعَلْنٰا»

3- مردم باید در راه الهی گام بردارند. «هُمْ نٰاسِکُوهُ»

4- وظیفه‌ی مبلغ،هدایت امّت و استقامت در این راه است. «وَ ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ»

5-راه درست،راه انبیاست. «إِنَّکَ لَعَلیٰ هُدیً»

6- در برابر جدال و ستیز و تضعیف مخالفان،تقویت رهبران حقّ لازم است. فَلاٰ یُنٰازِعُنَّکَ فِی الْأَمْرِ ... إِنَّکَ لَعَلیٰ هُدیً مُسْتَقِیمٍ

7- کسی که مسئول ارشاد دیگران است باید تسلّط بر راه حقّ و مستقیم داشته باشد. «لَعَلیٰ هُدیً مُسْتَقِیمٍ» ، «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» ⁽¹⁾(کلمه «عَلیٰ» رمز تسلّط است)

وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ«68»

و اگر(کفّار)با توبه جدال برخاستند،پس به آنان بگو:خداوند به آنچه شما عمل می‌کنید آگاه‌تر است.

اَللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ«69»

خداوند در روز قیامت،میان شما در مورد آنچه اختلاف می‌کردید داوری خواهد کرد.

پیام‌ها:

1- خداوند پیامبرش را دلداری و آموزش می‌دهد. «وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ»

2- انبیا با آن همه معجزه ومنطق،باز گرفتار افراد لجوج بودند. «وَ إِنْ جٰادَلُوکَ»

3- یاد خدا و واگذاری امور به او،بهترین وسیله‌ی آرامش است. وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ ...

4- با افراد لجوج و اهل جدل درگیر نشوید. «وَ إِنْ جٰادَلُوکَ فَقُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ»

5-در قیامت،داور و حاکم همان خدای متعال است که شاهد و آگاه است. «اللّٰهُ

أَعْلَمُ - اَللّٰهُ یَحْکُمُ» (قضاوت کامل در سایه علم کامل است)

6- ایمان به علم و داوری خداوند،آرامبخش مؤمنان و تهدید کننده‌ی کافران است. «اللّٰهُ أَعْلَمُ - اَللّٰهُ یَحْکُمُ»

7- ایمان به قیامت بهترین اهرم برای مهار کردن اختلاف‌ها و مجادله‌هاست. «اللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» 8-درگیری جبهه حقّ با باطل سابقه‌ای بس طولانی دارد. «کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» (کلمه‌ی «کُنْتُمْ» همراه با فعل مضارع،نشانه‌ی سابقه طولانی است)

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذٰلِکَ فِی کِتٰابٍ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ«70»

آیا نمی‌دانی که خداوند آنچه را در زمین وآسمان است می‌داند؟ همه‌ی اینها در کتاب(ثبت)است واین بر خداوند آسان است.

پیام‌ها:

1- علم خداوند نسبت به تمام هستی یکسان است. «یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ»

2- علم خداوند در کتابی ثبت است. «فِی کِتٰابٍ» (یا اعمالی که شما انجام می‌دهید که در دو آیه قبل به آن اشاره شد،در کتاب ثبت است)

3- احاطه‌ی علمی خداوند بر همه‌ی امور و ثبت آن در کتابی مخصوص،برای او آسان است. «عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ»

وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مٰا لَیْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ«71»

و کافران،غیر از خداوند چیزی را می‌پرستند که او هیچ گونه دلیلی بر آن نازل نکرده است،و آنها نسبت به آن هیچ گونه اطلاعی ندارند و برای ستمگران هیچ یاوری نیست.

نکته‌ها:

دیدگاه مشرکان این بود که خداوند به بعضی اشیا و بت‌ها قدرت تدبیر و تصمیم عطا کرده ولی خودش فوق همه آنهاست،آنان خیال می‌کردند که جهان تحت تدبیر خدایان(ارباب) است و خدا را«رب الارباب»و خدای خدایان می‌پنداشتند.این آیه می‌فرماید:خداوند هیچ گونه اقتداری به هیچ یک از معبودهای خیالی شما نداده و هستی تحت تدبیر خدای یکتاست. «یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً»

شاید مراد از نزول سلطان در آیه،سلطه‌ی علمی است.یعنی مشرکان به سراغ معبودها و بت‌هایی می‌روند که هرگز خداوند دلیل و برهانی از علم و منطق یا وحی به حمایت آنان نفرستاده است.

پیام‌ها:

1- انگیزه‌ی پرستش،یا فرمان الهی است: «یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً» ،یا رهنمود عقل وعلم است: «لَیْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ» و یا به امید یاری و استمداد اوست. «مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ» و مشرکان هیچ کدام را ندارند.

2- هر پرستشی که بدون دلیلی از وحی وعلم باشد،ظلم است. «وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ»

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ تَعْرِفُ فِی وُجُوهِ الَّذِینَ کَفَرُوا الْمُنْکَرَ یَکٰادُونَ یَسْطُونَ بِالَّذِینَ یَتْلُونَ عَلَیْهِمْ آیٰاتِنٰا قُلْ أَ فَأُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکُمُ النّٰارُ وَعَدَهَا اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ«72»

و هنگامی که آیات روشن ما بر آنان خوانده می‌شود،در چهره‌ی کسانی که کفر ورزیدند ترش روئی و خشم را می‌شناسی(به گونه‌ای که)نزدیک است به کسانی که آیات ما را بر آنان می‌خوانند حمله کنند،(به آنان)بگو:

آیا شما را به چیزی بدتر از این خبر دهم؟ آتشی که خداوند به کافران وعده داده است،و چه بد سرانجامی است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «یَسْطُونَ» از«سطو»به معنای حمله و تهاجم است.

در مبارزه میان کفر وایمان،لبه تیز حمله‌های کافران،روی مراکز وشخصیت‌های معنوی و فرهنگی متمرکز است،آنان گاهی مراکز عبادت را هدف قرار می‌دهند که در آیه‌ی 40 همین سوره خواندیم: «لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ» وگاهی بدنبال حمله به مبلّغان ومروّجان دین یا مستمعین آنان هستند. «یَسْطُونَ بِالَّذِینَ یَتْلُونَ»

پیام‌ها:

1- کافران همیشه حالت انکار دارند. إِذٰا تُتْلیٰ ... تَعْرِفُ فِی وُجُوهِ الَّذِینَ کَفَرُوا الْمُنْکَرَ

2- خداوند با کافران اتمام حجّت می‌کند. «تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ»

3- حجّت و استدلال باید روشن باشد. «بَیِّنٰاتٍ»

4- بغض و کینه‌ی کافران پوشیده نمی‌ماند. «تَعْرِفُ - یَسْطُونَ»

5-انکار قلبی و روحی در جسم اثر می‌گذارد. «فِی وُجُوهِ»

6- کسی که برهان ندارد،به حمله و یورش تمسّک می‌جوید. «یَسْطُونَ» (توسّل به زور نشانه‌ی عجز در منطق است)

7- مبلّغان یا گروندگان به دین،خود را برای حمله‌ی مخالفان آماده کنند. «یَسْطُونَ بِالَّذِینَ یَتْلُونَ»

8-تبلیغات روشنگر دینی،آتش تندی است به جان کافران. «بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکُمُ النّٰارُ»

9- در انذار و تهدید افراد لجوج،از دوزخ یاد کنید. «النّٰارُ»

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُبٰاباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبٰابُ شَیْئاً لاٰ یَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّٰالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ«73»

ای مردم! مثلی زده شده است،پس به آن گوش فرا دهید،همانا کسانی که به جای خدای یکتا می‌خوانید،هرگز نمی‌توانند مگسی بیافرینند،هر چند

برای این کار اجتماع کنند،و اگر آن مگس چیزی از آنان برباید،نمی‌توانند از او بازستانند،طالب و مطلوب هر دو ناتوانند.

مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ«74»

(مشرکان،)خدا را آن گونه که شایسته اوست بزرگ نداشتند،قطعاً خداوند نیرومند و شکست ناپذیر است.

پیام‌ها:

1- نحوه خطاب باید با مخاطبان تناسب داشته باشد. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ - تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ» (مشرکان در مرحله‌ای نیستند که به‌آنان بهتر از «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ» گفته شود)

2- در ارشاد و تبلیغ،ابتدا مردم را برای شنیدن آماده کنیم،سپس سخن بگوییم.

«ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ»

3- در مثال‌های قرآنی،دقّت و توجّه کنیم. «فَاسْتَمِعُوا لَهُ»

4- اگر انسان‌ها،همه‌ی توان خود را هم به کار گیرند،نمی‌توانند موجود زنده‌ای خلق کنند. «لَنْ یَخْلُقُوا ذُبٰاباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ»

5-مخلوقات کوچک را کوچک نشمریم. «إِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبٰابُ»

6- کسی که در برابر یک مگس عاجز است،لایق نیست پرستش شود.

«لاٰ یَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ»

7- مشرکان خدا را قبول داشتند،ولی غیر او را نیز می‌پرستیدند.(قدردانی صحیح از خداوند،یکتا پرستی است). «مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ»

8-انگیزه‌ی شرک،استمداد از شریک‌هاست،ولی باید غیر خدا را کنار گذاشت و تنها به سراغ او رفت،که قدرت وعزّت مخصوص خداوند است. «إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ»

اَللّٰهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّٰاسِ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ«75»

خداوند از میان فرشتگان ومردم رسولانی برمی‌انگیزد،همانا خداوند شنوا و بیناست.

یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ«76»

آنچه را پیش روی آنها و پشت سر آنهاست می‌داند و تمام کارها به خدا بازگردانده می‌شود.

نکته‌ها:

کلمه«اصطفی»از«صفوة»به معنای خالص و ناب است و برگزیدن ناب نشانه آن است که بعضی از مردم و فرشتگان لیاقت دارند و ناب و خالص هستند.

ابوذر از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که تعداد انبیا یکصد و بیست و چهار هزار نفرند که سیصد و سیزده نفرشان رسول بودند. ⁽¹⁾

فرشتگان خداوند یکسان نیستند؛هم مقام آنان تفاوت دارد و هم مسئولیّت آنان.مقام بعضی مانند جبرئیل و میکائیل و عزرائیل از سایرین برتر است.

پیام‌ها:

1- گزینش پیامبر،حقّ خداست،که خالق وبصیر است. «یَصْطَفِی - بَصِیرٌ» (شاید کلمه سمیع و بصیر رمز آن باشد که ما هر کس را انتخاب می‌کنیم و مسئولیّت می‌دهیم،بر کارشان نظارت و حمایت داریم)

2- هر کسی لیاقت واستعداد پیام‌رسانی الهی ندارد. «مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّٰاسِ»

3- عالم،محضر خداست. «یَعْلَمُ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ»

4- اکنون که خدا می‌داند وهمه به سوی او می‌رویم،گناه نکنیم. یَعْلَمُ ... تُرْجَعُ

5-خداوند آفرینش را طوری آفریده که بازگشت همه‌ی مسائل به سوی اوست.

«وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ»

6- حرکت هستی به‌سوی خدا،به خواستن یا نخواستن آنها نیازی ندارد. «تُرْجَعُ»

7- کاروان هستی به سوی هدفی مشخص،روان است. «تُرْجَعُ الْأُمُورُ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ«77»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! رکوع کنید و سجده نمایید و پروردگارتان را عبادت کنید و کار نیک انجام دهید،باشد که رستگار شوید.

نکته‌ها:

با اینکه رکوع و سجود از مصادیق عبادت هستند ولی در این آیه نام آن دو در کنار «وَ اعْبُدُوا» آمده که نشانه‌ی اهمیّت نماز و این دو رکن نماز است.

برای سعادت انسان دو برنامه مطرح شده و رستگاری او در انجام هر دو نوع عمل است:

الف:برنامه‌های ثابت مانند رکوع وسجود و عبادت‌های دیگر.ب:برنامه‌های متغیّر و تابع زمان ومکان که در هر زمان کار خیر مصداق خاصّی دارد. آمَنُوا ارْکَعُوا ... وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ

پیام‌ها:

1- کار خیر(و ابتکارات و اختراعات و خدمات،)زمانی مؤثّر است که در سایه‌ی ایمان و بندگی خدا باشد. آمَنُوا ارْکَعُوا ... وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ

2- حتّی با رکوع و سجود و تعبد و کار خیر،رستگاری خود را قطعی ندانید،زیرا آفت غرور و حبط عمل در کار است. «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

3- فلاح و رستگاری،آخرین مرحله‌ی تکامل است که بعد از انجام عبادات و کارهای خیر باید امید آن را داشت. «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

وَ جٰاهِدُوا فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ هُوَ اجْتَبٰاکُمْ وَ مٰا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرٰاهِیمَ هُوَ سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ وَ فِی هٰذٰا لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللّٰهِ هُوَ مَوْلاٰکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ«78» و در راه خدا جهاد کنید چنان که شایسته جهاد(در راه)اوست،او شمارا (بر همه‌ی امّت‌ها)برگزید و در دین(اسلام)هیچ گونه دشواری بر شما قرار نداد،آیین پدرتان ابراهیم(را پیروی کنید)،او که شما را از قبل مسلمان نامید و در این(کتاب نیز مطلب چنین است)تا این پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشید،پس نماز بر پا دارید و زکات بپردازید و به خدا تمسّک جویید،که او مولا و سرپرست شماست،پس چه خوب سرپرستی است و چه خوب یاوری.

نکته‌ها:

می‌دانیم که گواه بودن،به علم و عدالت نیاز دارد و همه‌ی مردم نه عادلند و نه آگاه که بتوانند بر دیگران شاهد باشند،بنابراین،مراد از گواه بودن مسلمانان که در این آیه عنوان شده است،بعضی از آنان هستند که هم به اعمال و رفتار مردم علم دارند و هم امین و عادلند و چنین افرادی همان گونه که در روایات می‌خوانیم،اهل‌بیت پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام هستند که اعمال و رفتار ما بر آنان عرضه می‌شود.

خداوند در آغاز این سوره،از زلزله عظیم قیامت وعذاب شدید الهی یاد کرد و در پایان سوره از جهاد و نماز و زکات سخن گفت و یادآور شد که او برای همه بندگانش،مولا وسرپرست و یاوری نیکوست،این نکته به ما می‌آموزد که برای نجات از خطرهای زلزله‌ی عظیم قیامت و عذاب شدید الهی،بنده‌ی او باشیم و به او پناه ببریم که «فَنِعْمَ الْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ».

نفی «حَرَجٍ» به معنای سخت نبودن احکام الهی نیست،زیرا در همین آیه که می‌فرماید:

جهاد کنید آن گونه که حقّ جهاد است.و ناگفته پیداست که جهاد کار بس سختی است.پس مراد از نبودن حرج در دین آن است که اسلام بن‌بست ندارد.مثلاً در فرمان جهاد افراد بیمار،لنگ،نابینا،سالمند و زنان و کودکان و ناتوانان معافند،ولی دفاع با همه‌ی سختی آن وظیفه است.

پیام‌ها:

1- ارزش کارها،به انگیزه و شیوه ومقدار آن بستگی دارد.(جهادی ارزش دارد که با تمام توان در راه خدا باشد) «فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ»

2- هم به مردم شخصیت دهید، «اجْتَبٰاکُمْ - أَبِیکُمْ - تَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ» و هم سخت‌گیری نکنید. «مٰا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ»

3- در وضع قانون،مراعات توان مردم را بکنیم. «مٰا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ»

4- اسلام،دین آسان واحکام آن انعطاف پذیر است.در زمان‌ها و مکان‌های مختلف،شایستگی اجرا شدن را دارد. «مٰا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ»

5-اسلام آئین ابراهیمی و سابقه بس درخشان دارد. «هُوَ سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ»

6- پیامبران،پدران امّت‌ها هستند. «أَبِیکُمْ»

7-«مسلمان»نام مبارکی است که از قبل برای ما انتخاب شده است. «مِنْ قَبْلُ»

8-پیامبراکرم صلی الله علیه و آله بر اعمال ما گواه است. «لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً»

9- نماز و زکات،تشکّر از خداوند است.(باید به شکرانه‌ی برگزیدگی و سابقه و لیاقت و گواه بودن امّت اسلام،نماز به پا داشت. فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ...

10- تنها به برگزیده بودن و نام اسلام و مسلمانی تکیه نکنیم،با نماز و زکات و تمسّک به خدا،این افتخارات را پاسداری کنیم. «فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ»

11- مشروعیّت ولایت‌ها و حکومت‌های بشری در گرو منتهی شدن به ولایت الهی است. «هُوَ مَوْلاٰکُمْ»

«الحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره‌ی مؤمنون

اشاره

این سوره که یکصد وهجده آیه دارد،در مکّه نازل شده است.

با توجّه به بیان سیمای مؤمنان و آثار و نشانه‌های ایمان در آیات ابتدایی این سوره،نام«مؤمنون»برای آن انتخاب گردیده است.البتّه سرگذشت پیامبرانی چون حضرت نوح،هود،موسی و عیسی علیهم السلام و پاسخ اقوام مختلف به دعوت آنان در ادامه آمده است.

در فضیلت تلاوت این سوره،امام صادق علیه السلام می‌فرماید:تداوم بر تلاوت این سوره خصوصاً در روزهای جمعه،مایه‌ی سعادت دنیا و آخرت و همنشینی با پیامبران الهی در فردوس برین می‌گردد. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ«1» اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ«2»

قطعاً مؤمنان رستگار شدند.همان کسانی که در نمازشان خشوع دارند.

نکته‌ها:

در قرآن،یازده مورد کلمه‌ی فلاح(رستگاری)با کلمه‌ی «لَعَلَّ» (شاید)همراه است: «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» لکن در سه مورد بدون این کلمه و به طور حتمی مطرح شده است،یکی در همین سوره ویکی در سوره‌ی شمس: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا» ودیگری در سوره‌ی اعلی: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی» .از مقایسه این سه مورد با یکدیگر،روشن می‌شود که ایمان و تزکیه دارای جوهر واحدی هستند.

برترین و آخرین هدف تمام برنامه‌های اسلام،فلاح و رستگاری است.در بسیاری از آیات قرآن از تقوا سخن گفته شده و هدف از احکام دین هم رسیدن به تقواست: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» ⁽¹⁾و آخرین هدف تقوا نیز فلاح است: «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽²⁾جالب است که مهم‌ترین و آخرین هدف دین اسلام در اوّلین شعار آن آمده است:«قولوا لا اله الا الله تفلحوا»به یگانگی خداوند ایمان آورید و«لا اله الا الله»بگویید تا رستگار شوید.

هر شبانه روز،در اذان و اقامه‌ی نمازهای یومیّه جمله‌ی«حی علی الفلاح»را بیست بار بر زبان می‌آوریم و هدف نهائی را با فریاد رسا اعلام می‌کنیم،تا راه را گم نکنیم.

اسلام می‌گوید: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» ، «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی» ⁽³⁾کسانی رستگارند که ایمان و

تزکیه‌ی نفس داشته باشند،ولی کفر می‌گوید: «قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ» ⁽¹⁾فرعون می‌گفت:امروز هر کس زور و برتری دارد رستگار است.

کلمه‌ی«فلاح»به معنای رستن است،شاید دلیل اینکه به کشاورز،«فَلاّح»می‌گویند آن باشد که وسیله‌ی رستن دانه را فراهم می‌کند.دانه که در خاک قرار می‌گیرد با سه عمل خود را نجات می‌دهد و به فضای باز می‌رسد:اوّل آنکه ریشه‌ی خود را به عمق زمین بند می‌کند.

دوّم اینکه مواد غذایی زمین را جذب می‌کند.سوّم آنکه خاک‌های مزاحم را دفع می‌کند.

آری،انسان هم برای رهایی خود و رسیدن به فضای باز توحید و نجات از تاریکی‌های مادّیات و هوسها و طاغوت‌ها باید مثل دانه همان سه عمل را انجام دهد:اوّل ریشه‌ی عقاید خود را از طریق استدلال محکم کند.دوّم از امکانات خدادادی آنچه را برای تکامل و رشد معنوی اوست جذب کند.سوّم تمام دشمنان و مزاحمان را کنار زند و هر معبودی جز خدا را با کلمه«لا اله»دفع کند تا به فضای باز توحیدی برسد.

شخصی در حال نماز با ریش خود بازی می‌کرد،پیامبراکرم صلی الله علیه و آله فرمود:اگر او در دل خشوع داشت،در عمل این گونه نماز نمی‌خواند. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از خشوع در نماز،فرونهادن چشم است. ⁽³⁾

چه کسانی رستگارند؟

1.عابدان. «وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽⁴⁾پروردگارتان را پرستش کنید، شاید رستگار شوید.

2.آنان که اعمالشان ارزشمند وسنگین است. «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽⁵⁾

3.دوری کنندگان از بخل. «وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽⁶⁾4.حزب اللّه. «أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽⁷⁾حزب خدا رستگارند.

5.اهل ذکرکثیر. «وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽⁸⁾خدارا بسیار یادکنید تا رستگار شوید.

6.تقوا پیشگان. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽¹⁾ای خردمندان! تقوا پیشه کنید تا رستگار شوید.

7.مجاهدان. «وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽²⁾در راه خدا جهاد کنید تا رستگار شوید.

8.توبه کنندگان. «تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽³⁾ای اهل ایمان! همگی توبه کنید تا رستگار شوید.

پیام‌ها:

1- رستگاری مؤمنان حتمی است. «قَدْ أَفْلَحَ»

2- ایمان،شرایط و نشانه‌هایی دارد. اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ ...

3- نماز،در رأس برنامه‌های اسلامی است. «فِی صَلاٰتِهِمْ»

4- در نماز،حالت وکیفیّت مهم است. «خٰاشِعُونَ»

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ«3» وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ«4»

و آنان که از بیهوده روی گردانند.و همان کسانی که زکات می‌پردازند.

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ«5» إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ«6»

و آنان که دامان خود را(از گناه)حفظ می‌کنند.مگر در مورد همسرانشان یا کنیزانی که به دست آورده‌اند،پس آنان(در آمیزش با این دو گروه) ملامت نمی‌شوند.

فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ«7»

پس هر کس فراتر از این(همسر و کنیز)طلب کند،پس آنانند که متجاوزند.

نکته‌ها:

اشاره

«لغو»،به کار و سخن بیهوده می‌گویند.

دوری و پرهیز از لغو،مخصوص مسلمانان نیست،قرآن درباره‌ی خوبان اهل کتاب نیز می‌فرماید: وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ ... ⁽¹⁾اهل کتاب با ایمان،از لغو گریزانند.

«زکات»در لغت،به معنای رشد و نموّ و پاکیزگی است و در اصطلاح،یک نوع مالیات شرعی و از ارکان و واجبات دین است.

در جامعه اسلامی،پاسداری از نماز وناموس،بسیار مهم است.در همین چند آیه،نسبت به ناموس با تعبیر «حٰافِظُونَ» و درباره نماز با جمله «عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ» یاد شده است.

دوری از لغو در دنیا،بهره‌اش،محفوظ ماندن از لغو در قیامت است. «عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» ، «لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً» ⁽²⁾

اعراض از لغو،نباید با بدگویی و تندخویی همراه باشد،زیرا در آیه‌ی دیگر می‌فرماید: «وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً» ⁽³⁾

در روایات برای لغو،نمونه‌هایی آمده است از جمله:سخنی که در آن یاد خدا نباشد و یا غنا و لهویّات باشد. ⁽⁴⁾

در روایات می‌خوانیم:جز با زن عفیفه ازدواج نکنید و با کسی که در مال خود او را امین نمی‌دانید،هم‌بستر نشوید. ⁽⁵⁾

اهمیّت زکات

*زکات،یکی از پنج چیزی است که بنای اسلام بر آن استوار است.

*در قرآن 32بار کلمه«زکات»و 32بار واژه«برک»آمده،گویا زکات مساوی با برکت است.

*پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله افرادی را که زکات نمی‌دادند،از مسجد بیرون کرد.

*حضرت مهدی علیه السلام در انقلاب بزرگ خود،با تارکین زکات می‌جنگد.

*کسی که زکات ندهد،هنگام مرگش به او گفته می‌شود:یهودی بمیر یا مسیحی.

*تارک زکات در لحظه‌ی مرگ از خداوند می‌خواهد که او را به دنیا باز گرداند تا کار نیک انجام دهد،امّا مهلت او پایان یافته است.

*امام صادق علیه السلام فرمود:اگر مردم زکات بدهند،هیچ فقیری در زمین باقی نمی‌ماند.

پیام‌ها:

1- نشانه‌ی ایمان،دوری از لغو است. «وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» (مؤمن باید در تمام کارها و سخنان خود هدف صحیح داشته باشد)

2- دوری از لغو،به اندازه‌ای مهم است که بین نماز و زکات ذکر شده است.

«خٰاشِعُونَ - مُعْرِضُونَ - لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ»

3- اهمیّت زکات مانند اهمیّت نماز است.(در 28 آیه،نماز و زکات در کنار هم آمده است) «فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ ، لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ»

4- اعتقاد به تنهایی کافی نیست،عمل هم لازم است. اَلْمُؤْمِنُونَ ... فٰاعِلُونَ

5-حیا،شرط ایمان است. «لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ» (آلودگی جنسی،نشانه‌ی ضعف ایمان است)

6- شهوت،طغیانگر است و به کنترل و حفاظت نیاز دارد. «حٰافِظُونَ»

7- در ارضای غریزه‌ی جنسی،محدودیّت لازم است ولی ممنوعیّت خلاف فطرت است. «إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ»

8-حیای نابجا ممنوع.همین که اسلام،انجام کاری را اجازه داد،همه‌ی سنّت‌ها و عادت‌ها و سلیقه‌های شخصی و مخالف دین،محکوم است. «غَیْرُ مَلُومِینَ»

9- قانون شکنی،تجاوز به حدودی که خداوند تعیین نموده می‌باشد. «العٰادُونَ»

10- به سراغ گناه رفتن نیز گناه است. «ابْتَغیٰ - اَلعٰادُونَ»

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ«8» وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ«9»

و(مؤمنان رستگار)کسانی هستند که امانت‌ها وپیمان‌های خود را رعایت می‌کنند.و آنان بر نمازهای خود مواظبت دارند.

أُولٰئِکَ هُمُ الْوٰارِثُونَ«10» اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ«11»

آنان وارثانند.کسانی که بهشت‌برین را ارث می‌برند و در آن جاودانه خواهند ماند.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی«فردوس»به معنای بوستان،برترین جای بهشت می‌باشد. ⁽¹⁾و چون به جای جنّت بکار رفته،برای آن ضمیر مؤنث آمده است.

امام صادق علیه السلام در پاسخ از حکم استمناء،آیه‌ی 7 را تلاوت فرمودند. ⁽²⁾

اهمّیت امانت در روایات

*به نماز و روزه و حجّ مردم ننگرید،به صداقت و امانتداری آنان بنگرید. ⁽³⁾

*پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آخرین لحظه‌های عمر خود به حضرت علی علیه السلام فرمود:«اد الامانة الی البر و الفاجر فیما قل و جل حتی الخیط و المخیط»امانت را به صاحبش برگردان،چه نیکوکار باشد و چه گناهکار،ارزشمند باشد یا ناچیز،اگر چه مقداری نخ باشد و یا پارچه و لباسی دوخته شده. ⁽⁴⁾

*همه‌ی نعمت‌های مادّی،معنوی و سیاسی،امانت الهی هستند.(امام خمینی قدس سره فرمود:

جمهوری اسلامی امانت الهی است)

*قرآن کریم برخی از اهل کتاب را که امانتدار هستند،ستوده است. «وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ» ⁽¹⁾اگر به برخی از اهل کتاب،مال فراوانی به امانت بسپاری،آن را به تو برمی‌گرداند.

پیام‌ها:

1- مؤمن،متعهّد است. «عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ» خلف وعده،نشانه‌ی ضعف ایمان است.

2- مراعات عهد وپیمان لازم است،گرچه در عمل نتوانیم وفا کنیم. «رٰاعُونَ» نه «موفون»

3- در معرّفی سیمای مؤمنان،نماز هم در ابتدا مطرح شد: «فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ» و هم در پایان «عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ» این تکرار وتأکید،نشان اهمیّت نماز است.

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِینٍ«12» ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ«13»

و همانا ما انسان را از عصاره‌ای از گِل آفریدیم.سپس او را به صورت نطفه در جایگاهی استوار قرار دادیم.

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظٰاماً فَکَسَوْنَا الْعِظٰامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ«14»

سپس از نطفه،لخته خونی آفریدیم،آن گاه لخته خون را پاره‌گوشتی ساختیم وپاره گوشت را به صورت استخوان‌هایی در آوردیم،و استخوان‌ها را با گوشت پوشاندیم،سپس آن را آفرینش تازه‌ای دادیم،پس شایسته‌ی تکریم و تعظیم است خداوندی که بهترین آفرینندگان است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «سُلاٰلَةٍ» به معنای عصاره و کلمه «عَلَقَةً» به معنای خون غلیظ وبسته شده و کلمه «مُضْغَةً» به معنای پاره گوشت بدون استخوان است.

امام باقر علیه السلام فرمودند:مراد از «خَلْقاً آخَرَ» دمیده شدن روح در بدن است. ⁽¹⁾

مراد از «أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» به فرموده امام رضا علیه السلام آن است که قدرت آفریدن را خدا به دیگران نیز داده،مثلاً حضرت عیسی از طرف خداوند می‌آفریند. ⁽²⁾«أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ» ⁽³⁾

دلائل بهترین خالق بودن خداوند بسیار است از جمله:

الف:خالقیّت او دائمی است.

ب:محدودیّت به اشیای خاصّی ندارد.

ج:تنوّع در آن نامحدود است.

د:از ساده‌ترین چیز مهم‌ترین را می‌سازد.

ه‍:مواد اوّلیه‌اش از خودش می‌باشد.

و:در ساختن تقلید نمی‌کند.

ز:پشیمانی و تردید در او راه ندارد.

ح:بر اساس رحمت می‌آفریند،و تمام ساخته‌هایش هدفدار است.

ط:ساخته او با نظام هستی هماهنگ است.

پیام‌ها:

1- یاد گذشته‌ها و ضعف‌های انسان و توجّه به قدرت و لطف خداوند،زمینه‌ای است برای تقویت ایمان و عبادت بیشتر. «لَقَدْ خَلَقْنَا»

2- آفرینش انسان در چند مرحله انجام گرفته است. طِینٍ - نُطْفَةً - عَلَقَةً ...

3- با این که مادر انواع حرکت‌ها را دارد،ولی رحم او برای فرزند،جایگاهی

مطمئن است. «قَرٰارٍ مَکِینٍ»

4- تمام مراحل آفرینش،زیر نظر خداوند است. «خَلَقْنَا - فَکَسَوْنَا - أَنْشَأْنٰاهُ»

5-ارزش انسان به روح اوست. «خَلْقاً آخَرَ»

6- خودشناسی،مقدّمه‌ی خداشناسی است. «نُطْفَةً ، عَلَقَةً ، مُضْغَةً - فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ»

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ«15» ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ«16»

سپس بدون تردید بعد از آن(مراحل)می‌میرید.آن گاه شما روز قیامت برانگیخته می‌شوید.

نکته‌ها:

خداوند در این آیات،مردن را قطعی و حتمی شمرده است،در این جا ذکر کلامی از امیرالمؤمنین علیه السلام مناسب است:

فلو أن احدا یجد الی البقاء سلما او لدفع الموت سبیلا لکان ذلک سلیمان بن داود علیه السلام الذی سخر له ملک الجن و الانس،مع النبوة و عظیم الزلفة...رمته قسی الفناء بنبال الموت. ⁽¹⁾

حضرت فرمود:اگر کسی برای ماندن همیشگی در دنیا چاره‌ای می‌اندیشید یا برای برطرف کردن مرگ راهی می‌یافت،او سلیمان پسر داود علیه السلام بود که بر جن و انس حکومت داشت، علاوه بر آن که پیامبر بود و مقام و منزلتی بزرگ داشت...(با این حال)کمان‌های نیستی با تیرهای مرگ،او را از پای درآوردند(و از جهان هستی رخت بربست).

آیه‌ی قبل سیر تکامل خلقت انسان را بیان و خداوند به خود تبریک گفت،این دو آیه نیز مراحل نهائی تکامل را پس از مرگ بیان می‌کند.

پیام‌ها:

1- مرگ نابود شدن نیست،مرحله‌ای از تکامل است. «ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ»

2- مرگ،سرنوشت قطعی انسان است. ثُمَّ إِنَّکُمْ ... لَمَیِّتُونَ («ان»و حرف«لام»و جمله‌ی اسمیّه همه نشانه‌ی تأکید است)

3- آفرینش انسان،هدفدار است. «ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ»

4- میان مرگ ورستاخیز فاصله طولانی است.( «ثُمَّ» نشان فاصله‌ی طولانی است)

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ«17»

و همانا ما بالای سر شما هفت راه(هفت آسمان)آفریدیم،و ما از خلق(و جهان‌هستی)غافل نبوده‌ایم.

نکته‌ها:

شاید مراد از کلمه «طَرٰائِقَ» ،راه عبور فرشتگان و یا راه و مدار حرکت کرات باشد و ممکن است منظور،هفت آسمان باشد که به یکدیگر راه دارند.

آیات قبل،آفرینش انسان را طرح کرد و این آیه آفرینش آسمان‌ها را.

پیام‌ها:

1- خداوند،هم خالق است و هم ناظر.(عالم محضر خداست) «وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ»

2- آفریدن وتدبیر جهان هستی،مدیریّت دائمی لازم دارد. «مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ»

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ«18»

و از آسمان،آبی به اندازه‌ی(معین)فرو فرستادیم،و آن را در زمین جای دادیم و همانا ما بر بردن آن قادریم.

پیام‌ها:

1- قدرت خداوند،در دادن و گرفتن نعمت‌ها یکسان است. «أَنْزَلْنٰا - ذَهٰابٍ»

2- قطره‌های باران،حساب و کتاب دارد. «بِقَدَرٍ» (باران یک پدیده‌ی طبیعی بی‌هدف و بی‌حساب نیست).

3- ذخیره سازی آب از الطاف الهی ونشانه‌ی غافل نبودن از خلق است. وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ وَ أَنْزَلْنٰا ... فَأَسْکَنّٰاهُ

4- خداوند بر پدیده‌ها حاکم است. «وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ»

5-فکر نکنیم نعمت‌ها همیشگی است. «عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ»

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ«19»

پس به وسیله‌ی آن(آب)برای شما باغ‌هایی از خرما و انگور پدید آوردیم که در آن باغها برای شما میوه‌های فراوانی است و از آنها می‌خورید.

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ«20»

و(نیز)درختی که از طور سینا می‌روید،(و)روغن و نان خورش برای خورندگان به بار می‌آورد.

پیام‌ها:

1- آب،سرچشمه‌ی حیات گیاهان ونباتات است. «فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ»

2- درختان و گیاهان،برای استفاده‌ی انسان‌ها آفریده شده‌اند.(کلمه‌ی «لَکُمْ» دو بار در آیه‌ی 19 به کار رفته است).

3- در میان میوه‌ها،بعضی مثل خرما وانگور حساب دیگری دارد. «نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ»

4- خداوند حکیم،نیازهای مادّی انسان را تأمین کرده است. «نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ»

5-تولید خداوند بیش از مصرف انسان‌هاست. «فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ»

6- آنچه را که خداوند آفریده،مفید ومبارک است. «فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ - تَأْکُلُونَ - صِبْغٍ» (ولی آن جا که زیان و خرابی است،کار انسان است،چنانکه در آیه 67 سوره نحل می‌خوانیم: «تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً» شما از آن شراب درست می‌کنید)

7- هر منطقه‌ای برای درخت وگیاه مخصوصی مناسب است. «تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ»

8-بعضی زمین‌ها از نظر معنوی و مادّی مبارکند.(طور سینا محل نزول وحی و محل رویش درختان زیتون است). «مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ»

9- روغن زیتون،یکی از نعمت‌های الهی است. «تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ»

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهٰا وَ لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ«21»

و همانا برای شما در چهارپایان عبرتی است،از آنچه در شکم آنهاست (شیر)به شما می‌نوشانیم و برای شما در آنها منافع زیادی است و از (گوشت)آنها می‌خورید.

وَ عَلَیْهٰا وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ«22»

و بر آنها و بر کشتی‌ها سوار می‌شوید.

پیام‌ها:

1- چهارپایان برای انسان آفریده شده‌اند.(در آیه دوبار کلمه «لَکُمْ» آمده است)

2- حتّی حیوانات را ساده ننگریم. «لَعِبْرَةً» استخراج آهن از خاک نیاز به صدها کارشناس،متخصّص وابزار دارد،ولی خداوند شیر را از دل علف بیرون می‌کشد و با همین قدرت در قیامت انسان‌ها را از دل خاک بیرون خواهد کشید. «لَعِبْرَةً»

3- شیر،یکی از نعمت‌هایی است که قرآن به آن توجّه دارد. «نُسْقِیکُمْ»

4- میوه‌ها و روغن گیاهی،بر غذاهای حیوانی مقدّم است.اوّل نام«نَخیل،اعناب،

زَیتون»بعد فرمود: «نُسْقِیکُمْ ، تَأْکُلُونَ»

5-شیر،گوشت وسواری،قسمتی از منافع حیوانات است. «لَکُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ کَثِیرَةٌ» به راه افتادن کارخانجات لبنیات،چرم‌سازی،کنسروسازی،ریسندگی، بافندگی و ایجاد اشتغال و بهره‌دهی برای میلیون‌ها انسان،منافع جنبی حیوانات است.

6- نقش کشتی را در حمل و نقل ساده ننگریم.(صدها فرمول دست به دست هم می‌دهد تا این امکان فراهم می‌شود) «عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ»

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ«23»

و همانا نوح را به سوی قومش فرستادیم،پس(به آنها)گفت:ای قوم من! خداوند(یکتا)را بپرستید.جز او هیچ خدایی برای شما نیست،آیا پروا نمی‌کنید؟

نکته‌ها:

خداوند در آیات قبل،از آفرینش انسان و آنچه در زمینه‌ی تأمین منافع مادّی اوست سخن گفت و در این آیات به تأمین غذای فکری و عقیدتی او می‌پردازد.

پیام‌ها:

1- در تبلیغ دین،مردم را با محبّت مورد خطاب قرار دهید. «یٰا قَوْمِ»

2- دعوت به توحید،اوّلین وظیفه‌ی انبیاست.(در تبلیغ،به مسائل اصلی توجّه کنید) «اعْبُدُوا اللّٰهَ»

3- روح پرستش در باطن انسان وجود دارد،انبیا مورد پرستش را بیان می‌کنند.

«اعْبُدُوا اللّٰهَ - مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ»

4- به سراغ غیر خدا رفتن،بی‌پروایی است. «أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ»

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ«24»

پس اشراف قوم او که کافر شدند،گفتند:این نوح جز انسانی همانند شما نیست،او می‌خواهد بر شما برتری جوید،اگر خداوند می‌خواست(برای ما پیامبری بفرستد)قطعاً فرشتگانی می‌فرستاد.ما این(دعوت نوح)را در میان(تاریخ)پدران قبلی خود نشنیده‌ایم.

پیام‌ها:

1- اشراف،در خط مقدّم مخالفان انبیا بودند.«ملأ»

2- حُبّ ذات،غریزه‌ای عمیق در انسان‌هاست.(انسان از این که کسی بر او برتری یابد نگران است) «یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ»

3- تهمت برتری‌جویی،وسیله‌ی تبلیغات کفّار است. «یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ»

4- انسان متکبّر،برای خدا هم تکلیف معیّن می‌کند. «لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً»

5-کافران کمال را نقص می‌پندارند. مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ ... لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً (انسان بودن انبیا برای راهنمایی بشر کمال است،امّا کفّار می‌گفتند:او نباید بشر باشد)

6- در برابر منطق صحیح،به تاریخ و تقلید نیاکان و فرهنگ ملّی خود تکیه نکنید و مدافع وضع موجود نباشید. «مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا»

إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّٰی حِینٍ«25» قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ«26»

او نیست جز مردی که در او نوعی جنون است،پس تا مدّتی درباره‌ی او صبر کنید.(تا از جنون نجات یابد یا بمیرد یا ما تکلیف خود را با او روشن کنیم).

نوح گفت:پروردگارا ! مرا در برابر تکذیب آنان یاری فرما.

پیام‌ها:

1- شنیدن تاریخ گذشتگان،مایه‌ی تسلّی آیندگان است.(ای پیامبر ! به انبیای قبل نیز نسبت جنون می‌دادند) «رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ»

2- برخی که نمی‌توانند رشد کنند،مقام بزرگان را پایین می‌آورند. «رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ»

3- غرور و لجاجت،سبب می‌شود که به عاقل‌ترین مردم نسبت جنون داده شود.

«رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ»

4- سران کفر،دعوت انبیا را یک حادثه روحی و روانی می‌پندارند و می‌گویند:

صبر کنید هیجان‌ها و ادّعاهای او تمام می‌شود. «فَتَرَبَّصُوا»

5-توکّل و دعا،بزرگ‌ترین اهرم در برابر تهمت‌ها و تحقیرهاست. «قٰالَ رَبِّ»

6- درخواست کمک از خداوند برای پیروزی ایمان بر کفر است،نه پیروزی فرد بر فرد. «انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ» نفرمود:«انصرنی علیهم»

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ«27»

پس ما به نوح وحی کردیم:زیر نظر ما(مطابق دستور وآموزش)و وحی ما کشتی بساز.پس همین که فرمان(قهر)ما آمد و(آب از)تنور جوشید، از تمام حیوانات یک جفت(نر و ماده)و(نیز)اهل خود را در کشتی وارد کن،مگر کسی از آنان را که قبلاً درباره او سخن به میان آمده(و وعده هلاکتش داده شده)و درباره ستمگران با من سخن مگو(و نزد من از آنان شفاعت مکن)که قطعاً آنان غرق خواهند شد.

نکته‌ها:

امام باقر علیه السلام فرمود:حضرت نوح علیه السلام 950 سال مردم را پنهانی وآشکارا به توحید دعوت

کرد،تا آنجا که خداوند با جمله‌ی «لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ» ⁽¹⁾به او فرمود:جز آنها که به تو ایمان آورده‌اند،دیگر ایمان نخواهند آورد،پس نوح گفت:نسل آنان نیز قابل هدایت نیستند. «وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً» ⁽²⁾سپس خداوند فرمان ساختن کشتی را داد. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- دعای انبیا مستجاب می‌شود. «رَبِّ انْصُرْنِی - فَأَوْحَیْنٰا»

2- صنعت،یک الهام الهی است. «فَأَوْحَیْنٰا - أَنِ اصْنَعِ»

3- تقاضای نصرت الهی،با تلاش انسان منافاتی ندارد. «اصْنَعِ الْفُلْکَ» انبیا در کنار دعاهای خود کار هم می‌کردند.

4- افراد تحقیر شده را حمایت کنیم.(مردم تو را مجنون می‌پندارند ولی تو زیر نظر ما هستی) «بِأَعْیُنِنٰا»

5-اگر در تمام کارها مطابق وحی عمل کنیم،موفّق می‌شویم. «اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا»

6- با اراده‌ی خدا از تنور آتش،آب می‌جوشد. «فٰارَ التَّنُّورُ» (شاید فوران آب از تنور،نشانه‌ی زمان حادثه باشد)

7- نگذارید نسل حیوانات منقرض شود. «مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ»

8-حتّی همسر و فرزند پیامبر هم اگر نااهل باشند،مورد قهر الهی قرار می‌گیرند.

«إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ»

9- شفاعت،همه‌جا کارساز نیست. «وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی» شفاعت انبیا با اذن الهی است.10- مشرک،ظالم است. «فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا»

11- عاقبت ظلم،هلاکت است. «ظَلَمُوا - مُغْرَقُونَ»

12- گاهی،آبی که مایه‌ی حیات است،مایه‌ی هلاک می‌شود. «مُغْرَقُونَ»

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«28»

پس هنگامی که تو و همراهانت بر کشتی سوار شدید،بگو:حمد و سپاس برای خداوندی است که مارا از گروه ستمگران نجات داد.

پیام‌ها:

1- دوری از ستمگران و نجات از سلطه‌ی آنان،یکی از نعمت‌های الهی است.

«الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا»

2- برای هر نعمتی شکری لازم است. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا»

3- بهترین صیغه‌ی شکر،کلمه مبارکه‌ی «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» است.

4- به خاطر نابودی و هلاکت دیگران خدا را شکر نکنید،بلکه برای نجات خود شکر کنید. «نَجّٰانٰا» نفرمود:«اهلکهم»

5-کشتی،وسیله‌ی نجات است ولی نجات کار خداوند است. «نَجّٰانٰا»

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ«29» إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ«30»

و بگو:پروردگارا! مرا با نزولی پر برکت فرودآور که تو بهترین فرود آورندگانی.

البتّه در این داستان نشانه‌هایی است،و همانا ما آزمایش کنندگانیم.(قوم نوح و دیگران را بارها آزمایش کردیم تا زمینه‌ی توبه ورشد خود را نشان دهند)

نکته‌ها:

در حدیث می‌خوانیم:رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود:هرگاه وارد منزلی شدی آیه(29) را تلاوت کن تا خداوند از خیر آن جا کامیابت کند و شرّش را از تو دور سازد. ⁽¹⁾

حضرت نوح و یاد خدا در هر حال:

*در دعوت به توحید. «اعْبُدُوا اللّٰهَ» ⁽¹⁾

*در ساختن کشتی با الهام خداوند. «اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا» ⁽²⁾

*در سوار شدن،با حمد الهی. فَإِذَا اسْتَوَیْتَ ... فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ⁽³⁾

*در حرکت با نام خدا. «بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا» ⁽⁴⁾

*در توقّف،با دعا به درگاه او. «رَبِّ أَنْزِلْنِی» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- ابتدا خداوند را بر نعمت‌های گذشته شکر کنیم،سپس از او نعمت جدیدی بخواهیم. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی - رَبِّ أَنْزِلْنِی»

2- در دعا و مناجات،خداوند را با آن نامی بخوانیم که با نیازمان تناسب داشته باشد. «أَنْزِلْنِی - خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ»

3- مطالب تاریخی قرآن،آیه‌ی هدایت و مایه‌ی رشد است.(نه سرگرمی و خاطره) «لَآیٰاتٍ»

4- سنّت خداوند،بر آزمایش مردم در هر حال است،و ماجرای نوح نیز یکی از نمونه‌های آزمایش الهی است. «لَمُبْتَلِینَ»

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ«31» فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ«32»

سپس بعد از قوم نوح،نسل دیگری پدید آوردیم.و در میان آنان(نیز) پیامبری از خودشان فرستادیم که(به آنان گفت:)خدا را بپرستید.جز او معبودی برای شما نیست،پس آیا پروا نمی‌کنید؟

پیام‌ها:

1- خداوند برای هر امّتی پیامبری فرستاده است. «قَرْناً آخَرِینَ فَأَرْسَلْنٰا»

2- پیامبر باید از خود مردم باشد.(تا الگوئی عملی و درد آشنا داشته باشند و حجّت بر آنان تمام باشد) «مِنْهُمْ»

3- عبادت خدا همراه با نفی شرک ارزش دارد. «أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ»

4- گرایش به توحید،به تقوا نیاز دارد. أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ«33»

و اشرافی از قوم آن پیامبر که کفر ورزیدند و دیدار قیامت را تکذیب نمودند و آنان را در دنیا در ناز و نعمت قرار داده بودیم(در پاسخ رسولشان،به مردم)گفتند:این،جر انسانی مثل شما نیست،از هر چه می‌خورید می‌خورد،و از هر چه می‌نوشید می‌نوشد.

پیام‌ها:

1- دعوت انبیا بر اساس آزاد سازی مردم از سلطه‌ی اشراف و ستمگران است و به همین دلیل،اشراف بیش از دیگران با انبیا مخالفت می‌کنند. «قٰالَ الْمَلَأُ»

2- مخالفان چون جرأت ندارند که منطق و اصل اصلاحات انبیا را نفی کنند، می‌گویند:انبیا لایق آن اصلاحات نیستند. «بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»

3- زندگی انبیا،یک زندگی عادّی است. «یَأْکُلُ - یَشْرَبُ»

4- اشراف از مسائل معنوی وعلمی غافلند. «یَأْکُلُ - یَشْرَبُ» (امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:حسادت آنان سبب گفتن این کلمات شد. ⁽¹⁾)

وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ«34» أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ«35»

و اگر از بشری همانند خودتان اطاعت کنید،قطعاً زیانکارید.آیا(آن پیامبر)به شما وعده می‌دهد که وقتی مردید و خاک و استخوان‌هایی (پوسیده)شدید،شما(از قبر)بیرون آورده می‌شوید ؟!

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ«36»

دور است دور،آنچه به شما وعده داده شده است.

نکته‌ها:

در قرآن،کلمه‌ی «هَیْهٰاتَ» دو بار،آن هم در همین آیه به کار رفته است،که سران کفر وقوع قیامت را بسیار دور می‌پندارند.

شعارهای کفّار:

*پیامبر یک انسان معمولی است. «بَشَراً»

*بر دیگران امتیازی ندارد. «مِثْلَکُمْ»

*پیروی از پیامبران خسارت است. «لَخٰاسِرُونَ»

*قیامت و زندگی دوباره دور است. «هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ» (چون انبیا مکرّر و همیشه وعده‌ی قیامت می‌دادند، «تُوعَدُونَ» مخالفان هم کلمه «هَیْهٰاتَ» را تکرار کردند)

آنچه ذکر شد،برخی از شعارهای لجوجانه یا فریبنده‌ی کافران و حقّ ستیزان است.آنان با تبلیغات گسترده،پیروی از پیامبران را خسارت می‌دانند ولی هدفشان این است که مردم را مطیع خود سازند و با شعار آزادی،ملّت‌ها را به بردگی کشانند.

إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ«37»

جز این زندگی دنیا چیز دیگری نیست،می‌میریم و زندگی می‌کنیم و ما (هرگز پس از مرگ)برانگیخته نخواهیم شد.

إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ«38»

او جز مردی که بر خدا دروغ می‌بندد نیست،و ما هرگز به او ایمان نخواهیم آورد.

پیام‌ها:

1- افراد مغرور جز راه خود،راه دیگری را تصور نمی‌کنند. «إِنْ هِیَ»

2- آخوربین،آخربین نمی‌شود. إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا ... وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ (دنیاگرایان، کوته‌فکران جامعه هستند)

3- کفّار،خدا را قبول داشتند ولی معاد و نبّوت را نمی‌پذیرفتند. «افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ»

4- اهل کفر،با شعار«حفظ حریم و قداست الهی»اولیا و وعده‌های الهی را رد می‌کنند. «افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ»

5-گاهی جامعه به قدری سقوط می‌کند که حامیان واقعی دین به عنوان دروغگو و کافران مغرور به عنوان حامی حریم خدا معرفی می‌شوند. «افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ»

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ«39»

(پیامبرشان)گفت:پروردگارا! مرا در برابر تکذیب‌های آنان یاری فرما.

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ«40» فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«41»

(خداوند)فرمود:قطعاً به زودی پشیمان خواهند شد.پس(قهر خدا آمد و)بانگ مرگبار که سزاوارش بودند آنان را فراگرفت،و آنان را همچون خاشاکی که بر آب افتد قرار دادیم،پس دور باد گروه ستمگر(از رحمت خدا).

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ«42»

آن گاه بعد از(هلاکت)این گروه،نسل‌های دیگری پدید آوردیم.

پیام‌ها:

1- تکیه‌گاه انبیا خداست. «رَبِّ»

2- کلمه‌ی«ربّ»بهترین کلمه برای دعاست.بعد از کلمه‌ی «اللّٰهِ» بیشترین کلمه در قرآن کلمه‌ی «رَبِّ» است و معمولاً در همه‌ی دعاها به کار رفته است.

3- کفّار ومجرمان به زودی پشیمان خواهند شد.(وجدان‌ها،روزی بیدار خواهد شد.) «نٰادِمِینَ»

4- بیان تاریخ و هلاکت اقوام پیشین،برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مایه‌ی آرامش و برای کفّار مکّه وسیله‌ی تهدید است. فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ ...

5-دعای انبیا مستجاب است. «رَبِّ - فَأَخَذَتْهُمُ»

6- قهر خدا بر اساس عدل است. «الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ»

7- مخالفان انبیا،هم شکنجه‌ی روحی دارند، «نٰادِمِینَ» هم شکنجه‌ی جسمی، «غُثٰاءً» و هم در قیامت گرفتارند.

8-قهر خدا شکننده است. «غُثٰاءً»

9- نفرین بر ستمگران جایز است. «فَبُعْداً»

10- سنّت خداوند،پس از انقراض یک امّت،ایجاد امّتی دیگر است. «ثُمَّ أَنْشَأْنٰا»

(تحوّلات تاریخی،تحت حاکمیّت خداوند است)

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ«43»

هیچ امّتی از اجل(وقت انقراض)خود،نه پیش می‌افتد و نه پس می‌ماند.

پیام‌ها:

1- هر جامعه و امّتی،مهلتی خاص و زمان‌بندی حکیمانه‌ای دارد. «مٰا تَسْبِقُ ...

2- از تأخیر عذاب الهی مغرور نشوید. مٰا تَسْبِقُ ...

3- برنامه‌های الهی با هیاهوی افراد لغو نمی‌شود و نظم الهی بر تحولات تاریخی حاکم است. مٰا تَسْبِقُ ...

4- تاریخ،سنّت‌های ثابتی دارد. مٰا تَسْبِقُ ...

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ«44»

سپس پیامبرانمان را پی در پی(برای هدایت آن امّت‌ها)فرستادیم،هر بار که پیامبر هر امّتی به سراغ قومش آمد،مردم او را تکذیب کردند،پس ما نیز آن گروه را هلاک کردیم وگروه دیگری را دنبال آنان آوردیم،وما آنان را زبانزد مردم قرار دادیم(تا عبرت گیرند)پس قومی که ایمان نمی‌آورند دور(از رحمت خدا)باد.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «أَحٰادِیثَ» جمع«احدوثه»به داستان‌های شگفتی گفته می‌شود که با آب و تاب نقل و با علاقه شنیده می‌شود.

پیام‌ها:

1- سنّت خداوند بر فرستادن انبیا برای امّت‌هاست. «رُسُلَنٰا تَتْرٰا» (هر اجتماعی رهبر می‌خواهد.فکر و علم به تنهایی برای بشر کافی نیست،بلکه باید اموری را از طریق وحی بدست آورد)

2- تمام انبیا مورد تکذیب قرار می‌گرفتند. «کُلَّ مٰا»

3- هر امّتی برای خود رسولی داشتند. «کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا»

4- نتیجه‌ی تکذیب حقّ،هلاکت است. «وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ» (از گردنکشان و طاغوتیان،تاریخی بیش نمی‌ماند)

5-نفرین کفّار جایز است. «فَبُعْداً» (کلمه«بعدا»مصدری است که همیشه به جای فعل بکار می‌رود.بنابراین«بُعداً»،یعنی«بعدوا بُعداً»)

6- نفرین قرآن،به خاطر کفر کافران است. «لاٰ یُؤْمِنُونَ»

7- تحوّلات تاریخی با اراده اوست.و هلاک امّت‌های سرکش،نمودی از لعن و نفرین اوست. «وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً»

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ«45» إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ«46»

سپس موسی و برادرش هارون را با معجزات و دلیلی روشن فرستادیم.

به سوی فرعون و اشراف قوم او،ولی تکبّر ورزیدند و آنان مردمی برتری‌جوی و گردنکش بودند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «سُلْطٰانٍ» مرادف حجّت است،زیرا انسان با داشتن منطق،استدلال و حجّت علمی و عقلی،بر قلوب مردم مسلّط و پیروز می‌شود.

پیام‌ها:

1- تبلیغ،گاهی باید به صورت چند نفره و اعزام هیأت باشد. «مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ»

2- مبلغ دین باید از پشتیبانی علمی برخوردار باشد. «سُلْطٰانٍ مُبِینٍ»

3- برای اصلاح مردم و نظام اجتماعی،اوّل باید به سراغ افراد مطرح و شاخص جامعه رفت. «إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ»

4- اطرافیان طاغوت‌ها،در قدرت آنان نقش مهمّی دارند. «مَلاَئِهِ»

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ«47»

پس(در پاسخ موسی و هارون)گفتند:آیا ما به دو انسان مانند خودمان ایمان آوریم در حالی که قوم موسی و هارون برده‌ی ما بودند؟

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ«48» وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ«49»

پس آن دو پیامبر را تکذیب کردند،و از هلاک شدگان گشتند.و همانا ما به موسی کتاب(تورات)دادیم،شاید(مردم به واسطه آن)هدایت شوند.

پیام‌ها:

1- موسی و هارون،از نژاد بنی‌اسرائیل بودند. «وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ» (با توجّه به اینکه بنی‌اسرائیل برده‌ی فرعونیان قرار گرفته بودند)

2- متکبّران به جای مراعات منطق و معجزه،به جایگاه اجتماعی افراد نظر دارند.

سُلْطٰانٍ مُبِینٍ ... قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ

3- نژادپرستی عامل استکبار است. «وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ» (فرعونیان نژاد خود را برتر از بنی‌اسرائیل می‌پنداشتند)

4- منطق انبیا،معجزه و استدلال و منطق طاغوت،استضعاف و دربند کشیدن ملّت است. «قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ»

5-نتیجه‌ی تکذیب حقّ،هلاکت است. «فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ»

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنٰاهُمٰا إِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ«50»

و ما(عیسی)فرزند مریم و مادرش را معجزه قرار دادیم و آن دو را در سرزمینی مرتفع که دارای آرامش و امنیّت و آب گوارا بود جای دادیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «مَعِینٍ» به آبی گفته می‌شود که روی زمین جاری باشد.

خداوند در این سوره از عیسی ومریم به عنوان یک آیه یاد کرده است،ولی درباره‌ی شب و روز می‌فرماید: «جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ» ⁽¹⁾شب و روز دو آیه هستند و این به خاطر آن است که تولّد عیسی بدون پدر،همان زایمان مریم بدون شوهر است.

در اینکه منطقه بلندی که آب جاری داشته و خداوند عیسی و مادرش را در آنجا جای داده، کجاست؟! دو مورد بیان شده است:

الف:مراد از «رَبْوَةٍ» کوفه و مراد از «ذٰاتِ قَرٰارٍ» مسجد کوفه و مراد از «مَعِینٍ» آب فرات است که در کوفه دائماً جاری می‌باشد. ⁽²⁾

ب:مراد دمشق است که از بهترین مناطق شام است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- مقام نبوّت،برترین مقام‌هاست.(نام عیسی به خاطر مقام نبوّت قبل از مادرش برده شده است). «ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً»

2- پدیده‌های مهم و حوادث عجیب را وسیله‌ی شناخت خدا و نشانه‌ی قدرت غیبی او بدانید. «آیَةً»

3- آب و امنیّت،از مزایای ضروری مسکن و زندگی است. «ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ»

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ«51»

ای پیامبران! از غذاهای پاکیزه(و پسندیده)بخورید و کار نیکو انجام دهید،همانا من به آنچه انجام می‌دهید آگاهم.

نکته‌ها:در قرآن کریم،در کنار «کُلُوا» دستورات دیگری نیز ذکر شده است مانند:

الف: کُلُوا ... وَ اشْکُرُوا ⁽⁴⁾بخورید و خدا را شکر کنید.

ب: فَکُلُوا ... وَ أَطْعِمُوا ⁽¹⁾بخورید و اطعام کنید.

ج: کُلُوا ... وَ لاٰ تُسْرِفُوا ⁽²⁾بخورید و اسراف نکنید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ذیل این آیه فرمودند:حضرت عیسی از دستمزد نخ‌ریسی مادرش مریم تغذیه می‌کرد. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام ذیل این آیه می‌فرماید:مراد از طیّب،حلال بودن است. ⁽⁴⁾

در حدیث می‌خوانیم:«ان الله لا یقبل عبادة من فی جوفه لقمة من حرام»کسی که یک لقمه مال حرام خورده باشد،خداوند عبادت او را نمی‌پذیرد. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- انبیا نیز از موادّ غذایی و مواهب طبیعی بهره‌مند می‌شوند.(توقّع نابجا از انبیا ممنوع) «کُلُوا»

2- برای دعوت مردم به‌حقّ،اوّل به‌فکر زندگی مادّی آنان باشیم. کُلُوا ... وَ اعْمَلُوا

3- تمام ادیان الهی با رهبانیّت،انزوا وریاضت مخالفند. «کُلُوا» (شاید فرمان بخورید بعد از نام عیسی برای جلوگیری از رهبانیّتی باشد که در مسیحیّت مطرح است)

4- در آنچه می‌خورید،دو اصل مهم را فراموش نکنید:الف:حلال بودن.

ب:طیّب و پاکیزه بودن. «کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ»

5-غذا خوردن نیز باید هدفدار باشد،نه بر اساس هوس. «کُلُوا - وَ اعْمَلُوا»

6- عفّت در شکم و تقوا در عمل،مقارن هستند. «کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً»

7- توفیق عمل صالح،در سایه‌ی تغذیه حلال و طیب است. «الطَّیِّبٰاتِ - صٰالِحاً» 8-تغذیه‌ی طیّب و سالم و عمل صالح،مورد توجّه تمام ادیان الهی است. «یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ - اَلطَّیِّبٰاتِ - صٰالِحاً»

9- اگر بخورید و عمل صالح انجام ندهید،خداوند حتّی به حساب انبیا می‌رسد.

«إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ»

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ«52»

و البتّه این امت شما امت واحدی است،و من پروردگار شما هستم؛پس،از من پروا کنید.

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ«53»

امّا مردم کارشان را در میان خود به پراکندگی کشاندند،هر گروهی به راهی رفتند؛و هر حزب و دسته‌ای به آنچه نزدشان بود دل خوش کردند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«زبر»جمع«زبره»(بر وزن لقمه)به معنای قسمتی از موی پشت سر حیوان است که آن را جمع و از بقیه جدا می‌کنند؛سپس این واژه به هر چیزی که مجزّای از دیگری است گفته شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- در جهان بینی دینی و از دیدگاه الهی تمام امّت‌ها در حقیقت یک امّت هستند، «أُمَّةً وٰاحِدَةً» زیرا:

*اصول دعوت همه‌ی پیامبران الهی یکی است.

*نیازهای فطری و روحی و جسمی مردم یکی است.

*خالق و پروردگار همه یکی است.

2- تقوا و حفظ حریم،شایسته‌ی مقام ربوبی است. «وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ»

3- ایجاد تفرقه،بلای بزرگی است که سابقه‌ای طولانی دارد. «فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ» 4- تفرقه‌اندازی بی‌تقوایی است. فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا ...

5-اساس تفرقه،خودخواهی انسان‌هاست. «کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ»

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ«54» أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِینَ«55» نُسٰارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرٰاتِ بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ«56»

پس آنان را تا مدّتی(که مرگشان فرا رسد یا به عذاب خدا مبتلا شوند)در ورطه‌ی جهل و غفلت رها کن.آیا گمان می‌کنند که آنچه از مال وفرزند به آنان مدد می‌کنیم(برای این است که)شتاب می‌کنیم که خیرهایی به آنان برسانیم؟(هرگز چنین نیست)بلکه آنان نمی‌فهمند(که مال و فرزند وسیله‌ی امتحان آنهاست).

نکته‌ها:

کلمه‌ی«غمرة»به معنای غرقاب و مراد در اینجا غرق شدن اهل مکّه در جمود و تعصّب بت‌پرستی است.

پیام‌ها:

1- بدترین نوع گمراهی آن است که خدا انسان را به حال خود واگذارد. «فَذَرْهُمْ»

2- اختلاف و تفرقه،ورطه‌ی هلاکت و مایه‌ی قهر و غضب خدا و رسول است.

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ ... فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ

3- گودال بدبختی انسان را خود او حفر می‌کند. «غَمْرَتِهِمْ»

4- منحرفان تفرقه‌جو،مهلت زیادی ندارند وقهر الهی در انتظارشان است. «حَتّٰی حِینٍ»

5-مرفّهین ثروتمند،تحلیل‌ناروا دارند.رفاه،امکانات وفرزند پسر،سبب فریفته شدن آنان به خود واحساس محبوبیّت نزد خدا شده است. یَحْسَبُونَ ...

6- ارزیابی تنها بر مبنای مال وفرزند،نشانه‌ی بی‌شعوری است. «بَلْ لاٰ یَشْعُرُونَ»

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ«57» وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ«58» وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ«59»

همانا کسانی که از خوف پروردگارشان بیمناکند،آنان که به آیات پروردگارشان ایمان دارند.و به پروردگارشان شرک نمی‌ورزند،

نکته‌ها:

«خَشِیتُ» ترسی است که برخاسته از علم وشناخت باشد و«اشفاق»ترسی است که با محبّت و احترام آمیخته باشد.خشیت،بیشتر جنبه‌ی قلبی دارد و اشفاق جنبه‌ی عملی.آیه می‌فرماید:مؤمنان و سبقت گیرندگان در خیرات،کسانی هستند که در دل آنان ترس آمیخته با عظمت خدا جای کرده است و در عمل،حریم خدا را حفظ می‌کنند و حیا دارند.

پیام‌ها:

1- ترس از روی آگاهی و توجّه به عظمت خداوند،مایه‌ی رشد است. «مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ»

2- ایمان آوردن به هر قانونی که خداوند می‌فرستد و دور شدن از انواع شرک‌ها، وظیفه‌ی دائمی ماست.(کلمه‌ی «یُؤْمِنُونَ» و «لاٰ یُشْرِکُونَ» فعل مضارع و نشانه‌ی دوام و استمرار است)

وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ«60»

و کسانی که(اموال خود را در راه خدا)می‌دهند آنچه را دادند،در حالی که دل‌هایشان ترسان است از این که سرانجام به سوی پروردگارشان باز می‌گردند.

نکته‌ها:

«وجل»به معنای اضطراب و نگرانی است.

تکامل معنوی انسان در چند مرحله صورت می‌پذیرد که در این آیات مطرح شده است:

مرحله‌ی اوّل؛علم و شناختی که مایه‌ی خشیت شود. «مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ»

مرحله‌ی دوم؛ایمان عمیق و دائمی به آنچه درک کرده است. «یُؤْمِنُونَ»

مرحله‌ی سوم؛دوری از انواع شرک‌ها،مخفی و آشکار. «لاٰ یُشْرِکُونَ»

مرحله‌ی چهارم؛انفاق از آنچه خدا عطا نموده است. یُؤْتُونَ ...

مرحله‌ی پنجم؛مغرور نشدن و دغدغه داشتن که مبادا کارم ناقص یا عملم مردود یا وظیفه‌ام چیزی دیگری باشد و در قیامت پاسخ‌گو نباشم. «قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ»

پیام‌ها:

1- به انفاق خود مغرور نشویم. یُؤْتُونَ ... وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ

2- ترس مؤمن از خداوند به خاطر حضور او در محضر پروردگار در روز قیامت است. «وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ»

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ«61»

چنین کسانی،در خیرات شتاب می‌ورزند و همانان هستند که در(رسیدن به)خیرات از یکدیگر پیشی می‌گیرند.

نکته‌ها:

در آیه 56 بیان شد که برخی از مردم تنها داشتن مال و فرزند را مایه‌ی سعادت و نشانه‌ی سرعت در خیر می‌دانند،امّا این آیه می‌فرماید:سرعت در خیر،علم و ایمان و اخلاص و انفاق همراه با خوف و خشیت است،نه آنچه آنان می‌پندارند.

پیام‌ها:

1- ترس از خداوند و قیامت،سبب شتاب در کارهای خیر است. مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ ... أُولٰئِکَ ...

2- نشانه‌ی ایمان واقعی،سرعت دائمی در کارهای خیر است.( «یُسٰارِعُونَ» فعل مضارع،رمز استمرار است)

3- سرعت و سبقت در کار خیر،یک ارزش است. «یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ»

وَ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ«62»

و ما هیچ کس را جز به مقدار توانش تکلیف نمی‌کنیم،و نزد ما کتابی است که به حقّ سخن می‌گوید(و بر کار مردم گواه است)و به آنان هیچ ستمی نمی‌شود.

نکته‌ها:

در فقه قاعده‌ای به نام قاعده‌ی«نفی عُسر و حَرَج»وجود دارد،که مبنای آن همین آیه است.یعنی هرگاه تکلیفی موجب سختیِ غیر قابل تحمّل گردید،آن تکلیف ساقط می‌شود.

پیام‌ها:

1- گرچه سبقت و سرعت در کارهای خیر ارزش دارد،ولی افراط ممنوع است.

«إِلاّٰ وُسْعَهٰا»

2- تکلیف همه‌ی انسان‌ها یکسان نیست.هر کس به مقدار توانِ جسمی،فکری و مالیش مکلّف است و خداوند تکلیف غنی را از فقیر نمی‌خواهد. «لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا»

3- در جهان‌بینی الهی،هیچ کس گرفتار عقده و احساس حقارت نمی‌شود،چون بیش از توانش تکلیفی ندارد. «إِلاّٰ وُسْعَهٰا» (آری هر کس توانی دارد و وظیفه‌ای،پس باید آرامش داشته باشیم)

4- نظام آفرینش،حساب و کتاب دارد. «وَ لَدَیْنٰا کِتٰابٌ»

5-برخی از شرایط مدیریّت در این آیه ذکر شده است،از جمله:

الف:آشنایی به توانایی افراد و واگذاری کار به مقدار توان آنان. «وُسْعَهٰا»

ب:نظارت دقیق بر کار و وظایف آنان. «کِتٰابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ»

ج:عدالت در تنبیه یا تشویق آنان. «وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ»

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هٰذٰا وَ لَهُمْ أَعْمٰالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ«63»

بلکه دل‌های آنان از این(کتاب)در غفلت و بی‌خبری است و علاوه بر این کارهایی(ناروا)دارند که انجام می‌دهند.

نکته‌ها:

در دو آیه‌ی قبل،درباره‌ی فرزانگان مخلص فرمود: «هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ» در این آیه،درباره‌ی گروه منحرف می‌فرماید: «هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ»

آری،«هر کس با طینت خود می‌تند»و«از کوزه همان برون تراود که در اوست».

کلمه‌ی «بَلْ» در آغاز کلام،برای انتقال مطلب است.در آیات قبل سخن از نیکان بود،در این آیه سخن از کفّار است که عملشان غیر از عمل آنان است.

کلمه‌ی «غَمْرَةٍ» به معنای غرقاب و آبی است که تمام انسان را فراگیرد.گویا غفلت همه‌ی وجود آنان را فراگرفته است.

پیام‌ها:

1- ابتدا روح منحرف می‌شود،سپس رفتار تغییر می‌کند. «قُلُوبُهُمْ - لَهُمْ أَعْمٰالٌ»

2- بدتر از رفتار زشت،اصرار و تکرار آن است. «لَهُمْ أَعْمٰالٌ - هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ»

3- انسان،ابتدا دست به کار خلاف می‌زند،سپس کار خلاف برای او عادت می‌شود و او را به خود جذب می‌کند،یعنی در مسیر عمل و ارتکاب آن قرار می‌گیرد و پس از ارتکاب گناه،اسیر آن می‌شود. «لَهُمْ أَعْمٰالٌ - هُمْ لَهٰا عٰامِلُونَ»

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ«64»

(جهل و انحراف و کارهای ناپسند آنان همچنان ادامه دارد)تا زمانی که مرفّهان(و خوشگذرانان مغرور)را به قهر خود گرفتار سازیم،در این هنگام است که ناله سر می‌دهند.

لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنّٰا لاٰ تُنْصَرُونَ«65»

(امّا به آنان خطاب می‌شود:)امروز ناله نکنید،قطعاً شما از جانب ما یاری نخواهید شد.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «یَجْأَرُونَ» از«جوار»به معنای زوزه‌ی سگ وشغال و گرگ هنگام صدمه دیدن است و تشبیه ناله‌ی مرفّهان غافل،به زوزه‌ی سگ،نشانه‌ی تحقیر و ذلّتی است که در برابر بدمستی‌های دنیوی داشته‌اند.

پیام‌ها:

1- برای گروه مرفّه و مغرور،جز عذاب الهی،وسیله‌ی دیگری برای هشیاری نیست. حَتّٰی إِذٰا ...

2- پایان ناز و نعمت‌های غافلانه،ناله‌های عاجزانه خواهد بود. «یَجْأَرُونَ» در پس هر خنده آخر گریه‌ای است مرد آخربین،مبارک بنده‌ای است

3- روز قیامت،روز کیفر است نه التماس. «لاٰ تَجْأَرُوا الْیَوْمَ»

4- کسانی که با مال و امکانات خود،مردم را یاری نکردند،در قیامت یاری نمی‌شوند. «لاٰ تُنْصَرُونَ»

قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ«66» مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سٰامِراً تَهْجُرُونَ«67»

همانا آیات من به طور مداوم بر شما تلاوت می‌شد ولی شما اعراض کرده، به عقب باز می‌گشتید.در حالی که نسبت به آن(پیامبر و قرآن)تکبّر می‌ورزیدید و شب‌ها تا دیروقت بدگویی می‌کردید.

نکته‌ها:

«نکوص»به معنای بازگشت به عقب است و «عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ» تأکید آن است.

«سامر»از«سمر»به معنای گفت وگوی شبانه است.

«هجر»به معنای جدایی و«هجر»ناسزا و فحش را گویند که سبب جدایی است.

پیام‌ها:

1- ارتجاع واعراض از حقّ،از اوصاف مرفّهان ومستکبران است. «فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ»

2- بی‌اعتنایی به انبیا،نشانه‌ی رشد و ترقّی نیست،بلکه عامل سقوط و عقب‌گرد است.دستورات و قوانین الهی،عامل رسیدن به تکامل و اعراض از آنها مایه‌ی سقوط است. «أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ»

3- بدتر از عقب‌گرد واعراض از حقّ،آن است که هدف از این عمل،استکبار باشد. «مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ»

4-کسی که روز منطق ندارد،شب یاوه‌سرایی می‌کند. «سٰامِراً تَهْجُرُونَ»

5-کسی که حرف حساب ندارد،فحش می‌دهد. «تَهْجُرُونَ»

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ«68»

آیا آنها در این گفتار(قرآن)نیندیشیدند،یا مطالبی برای آنان آمده که برای نیاکانشان نیامده است؟(لذا قبول حرف تازه برای آنان سخت است).

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ«69» أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ«70»

یا این که پیامبرشان را نشناختند(و از سوابق او آگاه نیستند)پس برای همین او را انکار می‌کنند؟ یا می‌گویند:او جنون دارد؟(چنین نیست)بلکه او حقّ را برای آنان آورده امّا بیشترشان از پذیرش حقّ کراهت دارند.

پیام‌ها:

1- نخستین عامل بدبختی مردم،تعطیل کردن اندیشه و تفکّر است. «أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا»

2- قرآن،کتاب تدبّر و اندیشه است.(نه فقط تلاوت وتجوید و...،و هرکس در آن تدبّر کند،حقّانیّت آن را می‌فهمد) «أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ»

3- خداوند در تمام دوران‌ها ندای خود را به مردم رسانده و اساس ادیان آسمانی یکی است. «أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ»

4- در تبلیغ و دعوت،تمام راه‌های بهانه جویی را برای مخالفان حقّ مسدود کنید. «أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ» ، «أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا»

5-پیامبر باید در میان مردم(به خوبی)شناخته شده باشد تا بهانه‌ای برای انکار نباشد. «أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ»

6- گرچه انسان در برابر سخن تازه عکس العمل نشان می‌دهد،ولی نزول وحی تازگی ندارد. «أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ»

7- دشمنان دین،برای حفظ مرام خود،شخصیّت مردان خدا را خدشه دار می‌کنند. «أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ»

8-حقّ باید مطرح شود،اگر چه اکثریّت ناراحت شوند. «بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ»

9- بعضی کفّار،فطرت سالم دارند و حقّ را می‌پذیرند. «أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ»

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ«71»

و اگر حقّ،از هوس‌های آنان پیروی می‌کرد،قطعاً آسمان‌ها و زمین و کسانی که در آنها هستند تباه می‌شدند،ولی ما قرآنی به آنها دادیم که مایه‌ی یاد(وشرف وحیثیّت)آنهاست،امّا آنان از این یاد رویگردانند.

نکته‌ها:

اگر حقّ،تابع هوس‌های مردم باشد،نظام هستی فاسد وتباه می‌شود،زیرا:

1.هوس‌های مردم-حتّی هوس‌های یک نفر-در زمان‌های مختلف،متضاد است.

2.هوس‌های مردم،مفسده دارد.

3.خواسته‌های مردم،یک‌بُعدی است و به ابعاد دیگر و آثار دور و نزدیک توجّه ندارد.

پیام‌ها:

1- حقّ،هرگز نباید تابع تمایلات و خواسته‌های مردم باشد. «وَ لَوِ اتَّبَعَ»

2- اشراف کافر،دوست دارند که دین طبق میل آنان باشد. «وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ»

3- حقّ پرستی با هوا پرستی تضاد دارد. «لَفَسَدَتِ»

4- تمایلات و هوس‌های بشر،جهان را فاسد می‌کند. «لَفَسَدَتِ»

5-نظم موجود در جهان،نشانه‌ی حقّانیّت و حکمت خداوند یکتاست. وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ ... لَفَسَدَتِ

6- در آسمان‌ها،موجودات زنده و با شعور وجود دارد. «مَنْ فِیهِنَّ»

7- قرآن وسیله‌ی تذکّر است. «بِذِکْرِهِمْ»

8-دین،وسیله بیداری وشرف ملّت‌ها ونجات آنان از نابودی است. «بِذِکْرِهِمْ»

9- گاهی انسان از توجّه به آنچه سبب عزّت و نام نیک اوست اعراض می‌کند.

«فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ»

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ«72»

آیا تو از آنها(در برابر دعوتت)مزدی خواسته‌ای؟ با این که پاداش دائمی پروردگارت بهتر،و او بهترین روزی دهندگان است.

وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ«73» وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ«74» و قطعاً تو مردم را به راه راست دعوت می‌کنی.و همانا کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند،از راه راست منحرفند.

نکته‌ها:

«خرج»چیزی که مصرف می‌شود،ولی«خراج»بودجه مستمری است که تعیین می‌شود.

«نکب»به معنای انحراف و«نکبت»،یعنی دنیا به او پشت کرده و بدبخت شده است. ⁽¹⁾

روزی الهی چون خیر است، «فَخَرٰاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ» چند مزیّت دارد:بی‌منّت،دائمی،زیاد و

مبارک است.

در حدیث می‌خوانیم:کسانی که به جای اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله سراغ دیگران بروند و رهبری آنان را بپذیرند،از راه راست منحرفند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- در تبلیغ دین،نباید از مردم پولی طلب کرد؛اگر خود آنها دادند حساب جدایی دارد. «أَمْ تَسْأَلُهُمْ»

2- مردم در برابر پول خواستن مبلّغ حسّاسیّت دارند. «أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً»

3- مردم یک بار خرجی می‌دهند،ولی خداوند همیشه روزی می‌دهد.«خرج- خراج»(با توجّه به تفاوتی که میان«خرج»و«خراج»بیان شد)

4- روزی دادن به صورت مستمر،از شئون پروردگار است. «فَخَرٰاجُ رَبِّکَ»

5-خداوند ضامن روزی مبلّغان دین است. «فَخَرٰاجُ رَبِّکَ»

6- واسطه‌های رزق،شما را نفریبند. «وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ»

7- پیامبر،منادی راه درست است. «إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ»

8-ایمان به معاد،عامل پایداری در راه راست و عدم‌ایمان،عامل انحراف است.

«لاٰ یُؤْمِنُونَ - لَنٰاکِبُونَ»

وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ«75»

و(بر فرض)اگر به آنها رحم کنیم و(رنج و عذاب و)بدبختی‌های آنان را برطرف سازیم(به جای هوشیاری و شکر)در طغیانشان کوردلانه اصرار می‌ورزند.

نکته‌ها:

در تفسیر«کنزالدّقائق»و«روح البیان»می‌خوانیم:زمانی در مکّه قحطی شد،ابوسفیان از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله درخواست دعا کرد،حضرت دست به دعا برداشت و قحطی برطرف گردید، سپس آیه‌ی فوق نازل شد.

طغیان در افراد مختلف،تفاوت دارد: ⁽¹⁾

*طغیان عالمان،در علم است که به وسیله‌ی تفاخر و مباهات جلوه می‌کند.

*طغیان ثروتمندان در مال است که به وسیله‌ی بخل خود را نشان می‌دهد.

*طغیان صالحان در عمل نیک است که به وسیله‌ی ریا وسُمعه(خودنمایی وشهرت‌طلبی) نمایان می‌شود.

*طغیان هواپرستان در پیروی از شهوت‌ها جلوه می‌کند.

پیام‌ها:

1- رفاه و آسایش،جلوه‌ی رحمت الهی است. «رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا»

2- خدمت و محبّت به افراد بی‌شخصیّت،بی‌ثمر است. «رَحِمْنٰاهُمْ - لَلَجُّوا»

3- انسان‌های بی‌ایمان،از فرصت‌ها و مهلت‌ها سوء استفاده می‌کنند. لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... لَلَجُّوا فِی طُغْیٰانِهِمْ

4- طغیانگری،انسان را سرگردان می‌کند. «فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ»

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ«76»

و همانا آنان را به عذاب گرفتار کردیم ولی آنان در برابر پروردگارشان نه تواضع کردند و نه تضرّع.

نکته‌ها:

در حدیث می‌خوانیم:«استکانت»خضوع است و«تضرع»دست‌ها را به دعا بلند کردن. ⁽²⁾

در آیه‌ی قبل،درباره‌ی کافران لجوج فرمود:اگر به آنان رحم کنیم،لجاجت می‌کنند و به راه نمی‌آیند؛در این آیه می‌فرماید:اگر آنان را با قهر خود بگیریم وعذابشان کنیم،باز هم به راه نمی‌آیند.شاعر می‌گوید:

بر سیه دل چه سود خواندن وعظ

نرود میخ آهنین بر سنگ

پیام‌ها:

1- هدف از قهر الهی در دنیا،بیداری غافلان است. أَخَذْنٰاهُمْ ... فَمَا اسْتَکٰانُوا

2- گاهی کافران وگمراهان،در دنیا نیز به‌کیفرهای الهی مبتلا می‌شوند. «أَخَذْنٰاهُمْ»

3- کافران لجوج،نه با رحمت خداوند هدایت می‌شوند و نه با قهر و عذاب الهی.

«فَمَا اسْتَکٰانُوا»

4- بدترین نوع تکبر،استکبار در برابر ربّ است. «فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ»

(انسان سنگدل به جایی می‌رسد که در برابر خدای بزرگ،هرگز خضوع و تضرّع و ناله نمی‌کند)

حَتّٰی إِذٰا فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً ذٰا عَذٰابٍ شَدِیدٍ إِذٰا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ«77»

(نه رحمت در آنان اثر کرد و نه مؤاخذه،ما هم این سنگدلان را رها می‌کنیم)تا زمانی که دری از عذاب شدید به روی آنان بگشاییم(و چنان گرفتار شوند که)ناگهان در آن(عذاب)مأیوس شوند.

نکته‌ها:

«مبلس»از مادّه‌ی«ابلاس»به معنای اندوهی است که پس از وقوع حادثه‌ی تلخ و شدید به انسان دست می‌دهد و غالباً او را به سکوت و حیرت و یأس می‌کشاند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- درهای عذاب،ابتدا به روی ما بسته است امّا سرسختی و لجاجت ما در برابر حقّ،سبب می‌شود که خداوند آن درها را باز کند. «فَتَحْنٰا»

2- خداوند در مراحل تربیت،اصولی را اجرا می‌کند:

اوّل:با رحمت ومهربانی رفتار می‌کند. «وَ لَوْ رَحِمْنٰاهُمْ وَ کَشَفْنٰا مٰا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا»

دوّم:با عذاب تنبیهی: «وَ لَقَدْ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ فَمَا اسْتَکٰانُوا»

سوّم:با عذاب نهایی که مایه‌ی بیچارگی و درماندگی است. «عَذٰابٍ شَدِیدٍ»

3- کسی که بخواهد با لجاجت،انبیا را به یأس کشاند،گرفتار قهری می‌شود که خود به یأس کشیده شود. «مُبْلِسُونَ»

4- در عذاب نهایی،جایی برای توبه و نجات نیست و عذاب شدگان مأیوس می‌شوند. «مُبْلِسُونَ»

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ«78» وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ«79»

و اوست که برای شما گوش و چشم‌ها و دل‌ها آفرید،چه اندک سپاسگزارید.و اوست که شما را در زمین آفرید و به سوی او محشور می‌شوید.

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ لَهُ اخْتِلاٰفُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ«80» و اوست که زنده می‌کند و می‌میراند؛و رفت و آمد شب و روز برای اوست، پس آیا نمی‌اندیشید؟

پیام‌ها:

1- راه‌های شناخت،از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی‌اند. أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ...

2- راه شناخت،در محسوسات منحصر نیست،بلکه دل نیز ابزار شناخت است.

«السَّمْعَ و اَلْأَفْئِدَةَ»

3- شکر مُنعم واجب است و کسی که از نعمت‌ها درست استفاده نکند،ناسپاس و مورد توبیخ است. «قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ»

4- یاد نعمت‌های الهی،زمینه‌ی شناخت و شکر است. «تَشْکُرُونَ»

5-آفرینش انسان،هدفدار است. «ذَرَأَکُمْ - وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ»

6- اندیشه و تعقّل،انسان را به توحید می‌رساند. وَ هُوَ الَّذِی ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ«81» قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ«82» لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ«83»

(کافران هدایت نشدند)بلکه سخنی همانند گفته‌ی پیشینیان گفتند.گفتند:

آیا اگر مردیم و خاک و استخوان‌هایی(پوسیده)شدیم،آیا ما بار دیگر برانگیخته خواهیم شد؟ البتّه این حرف از قبل،به ما و پدران ما وعده داده شده،این(حرف‌ها و وعده‌ها)جز افسانه‌های پیشینیان(چیزی)نیست.

نکته‌ها:

«أَسٰاطِیرُ» جمع«اسطوره»و به معنای افسانه‌های دروغین است.این کلمه نُه بار در قرآن، از زبان کفّار در برابر انبیا به کار رفته است.

پیام‌ها:

1- کفّار در انکار معاد حرف تازه‌ای ندارند. «مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ»

2- کفّار،منطق و استدلال ندارند و تنها حربه‌ی آنان در برابر حقّ،تعجب همراه با انکار است. «أَ إِذٰا»

3- عدم تعقّل،ریشه‌ی انکار حقّ است.(توجّه به مرگ و حیات و گردش شب و روز،زمینه‌ساز ایمان به معاد می‌شود) یُحْیِی وَ یُمِیتُ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ... قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ«84» سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ«85»

(به این کفّار)بگو:اگر شما علم دارید،(بگویید)زمین وکسانی که در آن زندگی می‌کنند از کیست؟ آنان خواهند گفت:برای خداست بگو:پس آیا متذکّر نمی‌شوید؟

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ«86» سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ«87»

بگو:پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ کیست؟(باز هم)خواهند گفت:برای خداست،بگو:آیا پروا نمی‌کنید؟

نکته‌ها:

«رَبُّ» به مالکی گفته می‌شود که درصدد حفظ وتدبیر ملک خود باشد.

«عرش»مرکز فرماندهی خداوند و غیر از آسمان‌های هفتگانه است.

پیام‌ها:

1- ریشه‌ی شرک،جهل و غفلت است. لِمَنِ الْأَرْضُ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

2- یکی از شیوه‌های تبلیغ،طرح سؤال است. «لِمَنِ الْأَرْضُ» 3- علم مفید آن است که انسان را خداشناس کند. لِمَنِ الْأَرْضُ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

4- هر انسان آگاهی می‌داند که زمین و همه‌ی کسانی که در آن هستند،بی‌صاحب و بی‌حساب نیست. «سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ»

5-وجدان،بهترین داور است. «سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ»

6- از گفتار و پاسخ خود مردم،سند موعظه واستدلال بگیرید. «قُلْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ»

7- آسمان‌های هفتگانه و تمام هستی،تحت تدبیر اوست. رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ ...

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ«88»

بگو:اگر می‌دانید(بگویید)فرمانروایی همه‌ی موجودات به دست کیست؟ او که(به همه)پناه می‌دهد،ولی هیچ کس در برابر او پناه ندارد.

سَیَقُولُونَ لِلّٰهِ قُلْ فَأَنّٰی تُسْحَرُونَ«89» بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ«90»

به زودی خواهند گفت:(حکومت بر همه چیز)برای خداست.بگو:پس چگونه(می‌گویید پیامبر شما را سحر کرده و)شما مسحور او شده‌اید؟ (ما آنان را سحر نمی‌کنیم)بلکه حقّ را برای آنان آوردیم،وقطعاً آنان دروغ می‌گویند.

نکته‌ها:

قرآن در سوره‌ی یٰس می‌فرماید: «إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ فَسُبْحٰانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ» ⁽¹⁾هر گاه خداوند چیزی را اراده کند،فرمان می‌دهد و آن، آفریده می‌شود؛پس منزّه است خداوندی که ملکوت همه چیز به دست اوست.(بنابراین کلمه‌ی ملکوت به معنای قدرت مطلقه بر هستی است)

کلمات «یُجِیرُ» و «یُجٰارُ» از ریشه‌ی«جوار»به معنای همسایگی است.از آنجا که یکی از حقوق همسایگی،حمایت از همسایه در برابر سوءقصد دیگران است،لذا این کلمه به معنای پناه دادن و حمایت کردن بکار می‌رود. ⁽²⁾

مراد از حقّ در آیه «أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ» یا معاد است یا قرآن،یا منطق واستدلال توحیدی.

پیام‌ها:

1- نحوه‌ی گفتگو با مخالفان را از قرآن بیاموزیم. «قُلْ»

2- در شیوه‌ی تبلیغ،از فطرت‌های سالم و باورهای صحیح مردم،در راه رشد و هدایت آنان کمک بگیریم. قُلْ مَنْ بِیَدِهِ ...

3- مالکیّت خداوند گسترده و همه جانبه است. «مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ»

4- پناه دادن خداوند،دائمی،مطلق و انحصاری است. «وَ هُوَ یُجِیرُ»

5-در برابر قهر خداوند،هیچ پناهگاهی نیست. «وَ لاٰ یُجٰارُ عَلَیْهِ»

6- حاکمیّت مطلقه خداوندرا تنها عالمان در می‌یابند. «إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»

7- در برابر عقاید انحرافی دیگران،موضع روشنی بگیرید. «بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِالْحَقِّ»

8-کارهای خداوند،حقّ و حکیمانه است. «بِالْحَقِّ»

مَا اتَّخَذَ اللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ«91»

خداوند هیچ گونه فرزندی برای خود نگرفته است،و هیچ معبودی با او نیست،(و اگر جز این بود،)قطعاً هر خدایی به سوی آفریده‌ی خود می‌رفت،و بی‌تردید بعضی از خدایان بر بعضی دیگر برتری می‌جست(و با این کار،هستی تباه می‌شد)خداوند از آنچه(مشرکان)توصیف می‌کنند منزّه است.

پیام‌ها:

1- عقیده به هرگونه فرزند برای خداوند ممنوع است.(خواه عیسی را فرزند او بدانیم یا فرشتگان و دیگران را) «مِنْ وَلَدٍ»

2- هر مخلوقی در سیطره‌ی خالق است. «لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ»

3- تعدّد مدیریّت،مانع موفّقیّت است. «لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ»

4- نظام هماهنگ و سامان یافته،نشانه یکتایی خداوند است. «إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ»

5-داشتن فرزند وشریک،نشانه‌ی نیاز ومحدودیّت است،و لازمه محدودیّت، برتری‌جویی است. «لَذَهَبَ - لَعَلاٰ»

6- تضاد میان قدرت‌ها،عامل فساد وناپایداری است. «لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ»

7- هر گاه تصورات غلط و انحرافی دیگران را بازگو کردیم،برای پاکسازی روح خود و دیگران خداوند را تسبیح کنیم. «سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ»

8-خدا را از همه‌ی انحراف‌ها و خرافه‌ها دور و منزّه بدانیم. «عَمّٰا یَصِفُونَ»

عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَتَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ«92»

(اوست که)به غیب و شهود(نهان و آشکار)آگاه است؛پس از هر چیزی که برای او شریک می‌گیرند برتر است.

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ«93» رَبِّ فَلاٰ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«94»

بگو:پروردگارا! اگر آنچه را(از عذاب)که به آنان وعده داده شده (می‌خواهی)به من نشان‌دهی.پس پروردگارا! مرا در میان قوم ستمگر قرار مده.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام درباره‌ی جمله «عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ» فرمود:غیب آن است که واقع نشده و شهادت چیزی است که محقّق گشته باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- علم خداوند به همه چیز،رمز بی‌نیازی او از شریک است. مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ ...

عٰالِمِ الْغَیْبِ

2- علم خداوند نسبت به غیب و شهود یکسان است. «عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ»

3- آگاهی به غیب مهم‌تر و مسائل غیبی بیشتر است.(در تمام قرآن،کلمه‌ی غیب قبل از شهادت آمده است). «عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ»

4- پیامبر صلی الله علیه و آله امین وحی است.حتّی کلمه‌ی «قُلْ» را نقل می‌کند.

5-حضور در میان ظالمان،خطر گرفتاری به عذاب‌های الهی را در پی دارد. «فِی الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ»

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ«95»

و بدون شک ما می‌توانیم آنچه را به آنان وعده می‌دهیم به تو نشان دهیم.

نکته‌ها:

خداوند در این آیه پیامبرش را دلداری داده است که قدرت دارد گمراهان و کافران را عذاب کند امّا به دلایلی عذاب آنان را به تأخیر می‌اندازد از جمله:

الف:به آنان مهلت می‌دهد تا توبه کنند.

ب:با آنان اتمام حجّت کند.

ج:در آینده افراد مؤمنی از نسل آنان به وجود می‌آید.

د:به خاطر وجود پیامبر صلی الله علیه و آله که مایه‌ی رحمت و برکت است.

پیام‌ها:

1- تأخیر عذاب،نشانه‌ی ناتوانی خداوند نیست. «لَقٰادِرُونَ»

2- از اینکه عاقبت کفّار را به‌چشم خود نمی‌بینید،در قدرت خداوند شک نکنید.

«نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ»

اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَصِفُونَ«96»

(ای پیامبر!)بدی را به بهترین روش دفع کن.(در مقام انتقام و مقابله به مثل مباش)ما به آنچه مخالفان توصیف می‌کنند آگاه‌تریم.(می‌دانیم که مشرکان مرا به گرفتن فرزند وشریک وتو را به سحر وجادو توصیف می‌کنند)

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ«97» وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ«98»

و بگو:پروردگارا! من از وسوسه‌های شیطان‌ها به تو پناه می‌برم.و پناه می‌برم به تو ای پروردگار! از این که آنان نزد من حاضر شوند.

پیام‌ها:

1- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تحت تربیت خداوند و مأمور برخورد به بهترین شیوه با بدی‌های دشمنان است. «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

2- بدی را می‌توان با بدی پاسخ داد ولی این،برای رهبر شایسته نیست. «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

3- ایمان ما به علم خداوند،عامل صبر وحلم در ماست. «نَحْنُ أَعْلَمُ»

4- پناه دادن از شئون ربوبیّت است. «رَبِّ أَعُوذُ بِکَ»

5-پیامبران نیز باید به خدا پناه ببرند. «قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ»

6- پناه بردن به خداوند باید مکرر و جدی باشد.(تکرار «أَعُوذُ» )

7- تنها پناهگاه مطمئن خداست. «بِکَ»

8-یکی از راه‌های نفوذ شیطان،اشاره‌ها و وسوسه‌های او نسبت به برخوردهای بد ما با دیگران است. «هَمَزٰاتِ»

9- شیاطین،متعدّد و وسوسه‌های آنان نیز گوناگون است. «هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ»

10- شیطان‌ها در انبیا نیز طمع دارند. «هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ»

11- بالاتر از وسوسه،حضور شیطان‌هاست. «أَنْ یَحْضُرُونِ»

12- حضور افراد فاسد ومفسد در جامعه،مقدّمه فساد دیگران است. «یَحْضُرُونِ»

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ«99»

(آنها همچنان به توصیف‌های ناروا و کردارهای زشت خود ادامه می‌دهند)تا زمانی که مرگ به سراغ یکی از آنان آید،می‌گوید:پروردگارا! مرا بازگردان.

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ«100»

شاید در آنچه از خود به جای گذاشته‌ام(از مال و ثروت و...)،کار نیکی انجام دهم.(به او گفته می‌شود:)هرگز.این گفته سخنی است که(به ظاهر) می‌گوید(ولی اگر برگردد،به آن عمل نمی‌کند)و در پی آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند.

پیام‌ها:

1- غرور و غفلت برای گروهی دائمی است. «حَتّٰی إِذٰا»

2- منحرفان روزی بیدار خواهند شد و تقاضای بازگشت به دنیا خواهند کرد،امّا آن تقاضا نشدنی است. «رَبِّ ارْجِعُونِ»

3- ضایع کردن عمر وفرصت،سبب حسرت در هنگام مرگ است. «رَبِّ ارْجِعُونِ»

4- تقاضای بازگشت از سوی کفّار جدی است ولی قول آنان در مورد صالح شدن مشکوک است. «لَعَلِّی أَعْمَلُ»

5-عمل صالح،زاد و توشه‌ی بعد از مرگ است. «ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً»

6- کسانی که مُکنت و امکاناتی دارند،باید بیشتر عمل صالح انجام دهند. «أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ» ای که دستت می‌رسد کاری بکن پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار

7- دنیا مزرعه‌ی آخرت است. «أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ»

8-اقرار کافران به اشتباه،تنها با زبان است و پشتوانه‌ی قلبی ندارد. «إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا»

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ«101» فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ«102»

پس آن گاه که در صور دمیده شود،در آن روز نه میانشان خویشاوندی است و نه(از حال یکدیگر)سؤال می‌کنند.پس کسانی که کفّه‌ی اعمالشان سنگین باشد،ایشان همان رستگارانند.

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ«103»

و کسانی که کفّه‌ی اعمالشان سبک باشد،پس آنان کسانی هستند که سرمایه‌ی وجود خود را از دست داده‌اند و همیشه در جهنّم می‌مانند.

نکته‌ها:

سؤال: در بعضی آیات آمده است که در قیامت مردم از یکدیگر سؤال می‌کنند، «وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ» ⁽¹⁾و یا اهل بهشت از دوزخیان می‌پرسند:چه چیز باعث شد که شما به دوزخ در آیید؟ «مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ» ⁽²⁾پس چرا در آیه‌ی مورد بحث می‌فرماید:

مردم از یکدیگر سؤال نمی‌کنند «وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ» دلیل این تفاوت چیست؟

پاسخ: این دو مطلب با هم منافاتی ندارند؛در مورد اوّل که می‌فرماید:«مردم از همدیگر سؤال می‌کنند»این مربوط به پس از رسیدگی به حساب و کتاب است و درباره‌ی اهل بهشت و دوزخ است که مطالبی از یکدیگر می‌پرسند،ولی آیه‌ی مورد بحث درباره‌ی آغاز قیامت و زمان حساب و مرحله‌ی پیش از ورود مردم به بهشت یا دوزخ است که می‌فرماید:از یکدیگر سؤال نمی‌کنند. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- آغاز رستاخیز با نفخ صور است. فَإِذٰا نُفِخَ ... فَلاٰ أَنْسٰابَ

2- در قیامت،اسناد افتخار دنیوی محو می‌شود. «فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ»

3- همه‌ی عمل‌های دنیوی حساب و کتاب دارند. «فَمَنْ ثَقُلَتْ - وَ مَنْ خَفَّتْ»

4- برای هر کاری میزانی است. «مَوٰازِینُهُ»

5-بزرگ‌ترین خسارت انسان،هدر دادن عمر و استعدادهای خویش است.

«خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ»

6- رستگاران،کسانی هستند که برای قیامت ذخایری داشته باشند. «هُمُ الْمُفْلِحُونَ»

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ«104»

آتش،صورت آنها را می‌سوزاند و آنان در دوزخ چهره‌ای(زشت و) عبوس دارند.(با لب‌هایی وارونه و دندان‌هایی آشکار).

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ«105»

(به آنان گفته می‌شود:)آیا آیات من بر شما خوانده نمی‌شد،پس آنها را دروغ می‌شمردید؟

نکته‌ها:

«لفح»به معنای سوزاندن چهره و«کلح»به معنای برگشتن لب وآشکار شدن دندان‌هاست.

پیام‌ها:

1- آتش هر لحظه و پیوسته صورت‌های دوزخیان را می‌سوزاند.( «تَلْفَحُ» فعل مضارع و رمز استمرار است)

2- کفّار در دوزخ،هم عذاب جسمی دارند، «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ» و هم توبیخ و عذاب روحی. أَ لَمْ تَکُنْ ...

3- تغییر صورت توسّط آتش،مایه‌ی تحقیر گنهکاران می‌گردد. «کٰالِحُونَ»

4- عذاب خداوند بعد از اتمام حجّت است. تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ ... أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ

5-اصرار بر تکذیب،اساسی‌ترین رمز رفتن به دوزخ است. «فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ»

قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ«106» رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ«107»

گویند:پروردگارا! شقاوت(و بدبختی)ما بر ما چیره شد وگروهی گمراه بودیم.پروردگارا! ما را از دوزخ بیرون آور،اگر بار دیگر(به کفر و گناه) بازگشتیم،قطعاً ستمگریم.

قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ«108»

(خداوند به آنان)گوید:دور شوید ودر آتش گم شوید و با من سخن مگویید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«خسأ»به معنای دور شدن همراه با توهین است که به سگ گفته می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:با کسی که شراب می‌نوشد ننشینید که آنان سگان دوزخند.سپس این آیه را تلاوت فرمودند: ⁽¹⁾قٰالَ اخْسَؤُا فِیهٰا ...در حدیثی آمده که صورت دوزخیان بعد از شنیدن «اخْسَؤُا» به صورت قطعه گوشتی در می‌آید که تنها نفس می‌کشد. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:دوزخیان به خاطر اعمالشان شقاوت‌مند شدند. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- وجدان‌ها در قیامت بیدار می‌شوند و مجرمان به گناهان خود ذلیلانه اعتراف می‌کنند. «غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا»

2- دوری از راه انبیا،مایه‌ی شقاوت وبدبختی است. «آیٰاتِی تُتْلیٰ ، غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا»

3- خداوند در قیامت با کوبنده‌ترین کلمات،با کفّار سخن می‌گوید. «اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ»

إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ«109»

(آیا شما فراموش کردید که)گروهی از بندگان من می‌گفتند:پروردگارا! ایمان آوردیم،پس ما را ببخش و بر ما رحم کن و تو بهترین رحم کنندگانی.

پیام‌ها:

1- خداوند،زخم زبان منحرفین به مؤمنین را بی‌پاسخ نمی‌گذارد. إِنَّهُ کٰانَ ...

2- دعا به درگاه خداوند در دنیا مفید است، کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی یَقُولُونَ رَبَّنٰا ...ولی دعا و التماس در قیامت مفید نیست. رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا ... قٰالَ اخْسَؤُا

3- بندگان خداوند همواره از کاستی‌های خود بیمناک بوده و استغفار می‌کنند.

کٰانَ ... یَقُولُونَ رَبَّنٰا ...

4- ایمان مقدّمه‌ی مغفرت و مغفرت،مقدّمه‌ی دریافت رحمت الهی است. «آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا»

5-سرچشمه‌ی مهربانی‌ها خداست. «وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ»

6- از آداب دعا،تجلیل از خداوند است. «وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ»

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتّٰی أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ«110»

(امّا)شما آنان را به مسخره گرفتید تا آن که(با این کار)یاد مرا از خاطرتان بردند و شما به آنان می‌خندیدید.

نکته‌ها:

بین «سِخْرِیًّا» و «سِخْرِیًّا» تفاوت بسیاری است.اگر در جامعه روابط انسان‌ها بر اساس همدلی،تعاون و خدمت باشد و همه‌ی افراد از هنر و ابتکار یکدیگر بهره‌مند شوند،جامعه رشد می‌یابد،تقویت می‌شود و همه‌ی کارها سامان می‌یابد که آیه‌ی شریفه‌ی «لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا» ⁽¹⁾این پیام را دارد.امّا اگر روابط افراد بر اساس تحقیر،تضعیف و دشنام و دلسردی باشد،چنین جامعه‌ای فراموشی خدا و سقوط را در پی خواهد داشت و آیه‌ی مورد بحث این معنا را بازگو می‌کند. «فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا»

اینکه مؤمنین وسیله‌ی غفلت کفّارقلمداد شده‌اند، «أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی» شاید به خاطر آن باشد که اگر مؤمنین نبودند،حقیقت حقّ ستیزی آنان آشکار نمی‌شد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- کیفر توهین کردن،توهین شدن است.(خداوند از مؤمنین حمایت می‌کند و اهانت به آنان را پاسخ می‌دهد) «فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا - اِخْسَؤُا فِیهٰا»

2- بی‌اعتنایی به مراسم دعا ونیایش بندگان خدا،بی اعتنایی خدا را به دنبال دارد.

«سِخْرِیًّا - وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ»

3- مؤمنین همواره در معرض تمسخر کفّار هستند. «وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ» 4- کیفر مسخره کردن مؤمنان،فراموش کردن یاد خداست. «أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی»

5-خنده‌ی تحقیرآمیز از گناهان کبیره است. ⁽³⁾«وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ» (حساب خنده‌های معمولی از خنده‌های مستکبرانه جداست)

إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمٰا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفٰائِزُونَ«111»

من امروز به خاطر آن که(مؤمنان در برابر تمسخر و خنده‌ی شما)صبر کردند،به آنان پاداش دادم که ایشانند رستگاران.

قٰالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ«112» قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْئَلِ الْعٰادِّینَ«113»

(خداوند)از آنان می‌پرسد:شما در زمین چقدر ماندید؟ می‌گویند:یک روز یا بخشی از یک روز،پس از شمارشگران بپرس.

قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ«114»

می‌گوید:اگر آگاهی داشتید می‌دانستید که جز اندکی درنگ نکرده‌اید.

نکته‌ها:

کلمه«فوز»به معنای رسیدن به مقصود است.

در قیامت از مردم سؤال می‌شود:شما چه مدّتی در دنیا اقامت داشتید؟ «کَمْ لَبِثْتُمْ» این سؤال چندین بار در قرآن مطرح شده وهرکس طبق پندار خود پاسخی می‌دهد از جمله:

*ما به مقدار ساعتی از یک روز،در دنیا ماندیم. «سٰاعَةً مِنْ نَهٰارٍ» ⁽¹⁾

*یک شامگاه،یا یک صبح. «عَشِیَّةً أَوْ ضُحٰاهٰا» ⁽²⁾*یک روز یا قسمتی از یک روز. «یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» ⁽³⁾

ممکن است مراد از «کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ» مدّت توقّف در قبر و عالم برزخ باشد.

پیام‌ها:

1- پاداش صابران،از طرف خود خداوند است. «إِنِّی جَزَیْتُهُمُ» (صبر در برابر اذیّت‌ها،نیش‌ها و تمسخرها پاداش بزرگی دارد)

2- رستگاری در سایه‌ی استقامت است. «أَنَّهُمْ هُمُ الْفٰائِزُونَ»

3- در قیامت تنها گروه رستگار صابرانند. ⁽¹⁾«أَنَّهُمْ هُمُ الْفٰائِزُونَ» صبر وظفر هر دو دوستان قدیمند بر اثر صبر نوبت ظفر آید.

4- حسرت بزرگ آن است که انسان برای لذّت و راحتی چند روزه،دوزخ و عذاب همیشگی را خریداری کند. «لَبِثْنٰا یَوْماً»

5-به مهلت روزگار مغرور نشوید،که مدّتی بسیار اندک است. «یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ»

6- همه‌ی عمر دنیا نسبت به ابدیّت اندک است. «یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ»

7- برخی از فرشتگان،مأمور شمارش و آمار ایّام هستند. «فَسْئَلِ الْعٰادِّینَ»

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ«115»

پس آیا گمان می‌کنید که ما شما را بیهوده آفریده‌ایم،و شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟

نکته‌ها:

قرآن برای آفرینش انسان اهدافی را بیان کرده است از جمله:

1.عبادت. «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» ⁽²⁾من جن و انس را نیافریدم جز برای این‌که عبادتم کنند(و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند).

2.آزمایش. «خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽³⁾(خداوند)مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید،که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید.

3.برای دریافت رحمت الهی. «إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ» ⁽⁴⁾مگر کسی که پروردگارت به او رحم کند و(خداوند)برای همین(رحمت)مردم را آفرید.

حضرت علی علیه السلام فرمود:«رحم الله امرء عرف قدره»خداوند رحمت کند کسی را که ارزش

و اعتبار خود را بشناسد. ⁽¹⁾و بداند از کجا آمده،اکنون در کجاست وسپس به کجا می‌رود.

امام حسین علیه السلام فرمود:«ان الله ما خلق العباد الا لیعرفوه فاذا عرفوه عبدوه فاذا عبدوه استغنوا بعبادته عن عبادة من سواه»خداوند متعال بندگانش را نیافریده است مگر برای این که او را بشناسند،آن گاه که او را شناختند،عبادتش کنند و چون خدا را عبادت کردند،با پرستش و عبادت او از پرستش غیر او بی‌نیاز شوند. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام فرمود:«الدنیا خلقت لغیرها و لم تخلق لنفسها» ⁽³⁾دنیا برای دیگری آفریده شده و برای خود آفریده نشده است.(دنیا وسیله‌ای است برای رسیدن به آخرت)

آری،کسانی که همه‌ی هدف‌های خود را در درون دنیا جستجو می‌کنند،زمین‌گرا و زمین‌گیر می‌شوند.چنانکه در آیه‌ی 176 سوره اعراف آمده است: «أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ» هر دم از عمر گرامی هست گنج بی‌بدل می‌رود گنجی چنین هرلحظه بر باد آه آه

پیام‌ها:

1- آفرینش انسان،هدفدار است. «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً»

2- همه‌ی محاسبات انسان،واقع بینانه نیست. «أَ فَحَسِبْتُمْ»

3- در کار خداوند عبث و بیهودگی راه ندارد. أَ فَحَسِبْتُمْ ... عَبَثاً

4- زندگی دنیا بدون آخرت،بیهوده ولغو است. «عَبَثاً» 5-انسان مسئول و متعهّد است.(باید خود را برای پاسخ گویی در قیامت آماده کنیم). أَ فَحَسِبْتُمْ ... لاٰ تُرْجَعُونَ

6- هدف آفرینش انسان،در این جهان خلاصه نمی‌شود. أَ فَحَسِبْتُمْ ... لاٰ تُرْجَعُونَ

فَتَعٰالَی اللّٰهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ«116»

پس برتر است خداوندی که فرمانروای حقّ است(از این که شما را بیهوده آفریده باشد)خدایی جز او نیست که پروردگار عرش گرانقدر است.

وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ بُرْهٰانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمٰا حِسٰابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ«117»

و هر کس با خداوند،معبود دیگری بخواند،هیچ برهانی بر کار خود ندارد،پس قطعاً حساب او نزد پروردگارش خواهد بود،قطعاً کافران رستگار نمی‌شوند.

وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ«118»

و بگو:پروردگارا! بیامرز و رحم کن که تو بهترین رحم کنندگانی.

نکته‌ها:

در اوّل این سوره،ذیل آیه‌ی یک،گروهی از رستگاران را ذکر کردیم،در پایان سوره با توجّه به جمله‌ی «لاٰ یُفْلِحُ» گروهی از زیانکاران را نیز یادآور می‌شویم:

*ستمگران. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» ⁽¹⁾

*گنهکاران. «لاٰ یُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ» ⁽²⁾

*جادوگران. «لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُونَ» ⁽³⁾

*کافران. «لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ» ⁽⁴⁾*آنها که به خداوند دروغ می‌بندند. «إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ لاٰ یُفْلِحُونَ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- خداوند،کار عبث و بیهوده نمی‌کند. «فَتَعٰالَی اللّٰهُ»

2- حکومت حقّ،از آن خداست. «الْمَلِکُ الْحَقُّ»

3- هستی،تحت تربیت و مدیریّت الهی است. «رَبُّ الْعَرْشِ» و در جای دیگر می‌خوانیم: «بِرَبِّ النّٰاسِ» ، «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» و «رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ»

4- شرک،هر چه باشد محکوم است. «یَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً»

5-مشرک منطق ندارد. «لاٰ بُرْهٰانَ لَهُ» (عقائد و رفتار انسان باید بر اساس دلیل و برهان باشد)

6- پیامبر معصوم نیز به رحمت و مغفرت خداوند نیاز دارد. «قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ»

7- در دعا،ستایش از خدا را فراموش نکنیم. «رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ»

«الحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره‌ی نور

اشاره

این سوره شصت و چهار آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

علّت نام‌گذاری این سوره به«نور»،آیه‌ی سی‌وپنج آن است که خداوند را به عنوانِ نور آسمان‌ها و زمین معرّفی می‌کند.

از آنجا که در این سوره سفارش‌های بسیار در مورد رعایت عفّت و پاکدامنی صورت گرفته،در روایات نسبت به فراگیری و قرائت این سوره توسط زنان، تأکید شده است.

احکام مجازات مردان و زنان زناکار و کسانی که به زنان پاکدامن تهمت زنا بزنند،همچنین ماجرای معروفِ«افک»،حکم حجاب و رعایت پاکدامنی برای جلوگیری از انحرافات،دیگر موضوعاتی است که این سوره به آنها می‌پردازد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا وَ أَنْزَلْنٰا فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ«1»

(این)سوره‌ای است که آن را نازل کردیم و(عمل به)آن را واجب کردیم و در آن آیاتی روشن فرستادیم.شاید شما متذکّر شوید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«سوره»یک نام‌گذاری از طرف خداوند برای یک مجموعه آیات از قرآن کریم است. سُورَةٌ ... أَنْزَلْنٰا فِیهٰا آیٰاتٍ

پیام‌ها:

1- احکام،به دستور خداوند واجب شده است. «فَرَضْنٰاهٰا»

2- قرآن،قانون الزامی و اجرایی دین است. «فَرَضْنٰاهٰا»

3- آیات قرآن،روشن وقابل فهم است. «فِیهٰا آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ» (گرچه درک قسمتی از آیات نیازمند تحقیق وتفسیر است)

4- انسان به پند و تذکّر نیازمند است. «لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»

5-اصول معارف قرآن در فطرت انسان ریشه دارد و با تذکّر،پرده‌ی غفلت برداشته می‌شود. «تَذَکَّرُونَ»

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ«2»

هر یک از زن و مرد زناکار را صد تازیانه بزنید.و اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید،در اجرای حکم خدا نسبت به آن دو گرفتار دلسوزی نشوید و هنگام کیفر آن دو،گروهی از مؤمنان حاضر و ناظر باشند.

نکته‌ها:

احکام زنا بر اساس شرایط افراد متفاوت می‌شود،در این آیه فقط به یک صورت اشاره شده که اگر مرد یا زن مجردی زنا کند،صد تازیانه می‌خورد،ولی اگر کسی با داشتن همسر و دسترسی به او،مرتکب زنا شود،رجم و سنگسار می‌گردد.

مفاسد زنا در قرآن و روایات

قرآن،زنا را کاری زشت می‌داند و از نزدیک شدن به آن نهی می‌کند. «وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ» ⁽¹⁾ترک زنا را نشانه‌ی بندگان راستین خداوند می‌شمرد. وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ ... لاٰ یَزْنُونَ ⁽²⁾و دوری از این گناه را شرط بیعت با پیامبر می‌داند. إِذٰا جٰاءَکَ ... وَ لاٰ یَزْنِینَ ⁽³⁾

برخی از مفاسد اجتماعی زنا،در یکی از سخنان حضرت رضا علیه السلام چنین عنوان شده است:

1- ارتکاب قتل به واسطه‌ی سقط جنین.

2- بر هم خوردن نظام خانوادگی و خویشاوندی.

3- ترک تربیت فرزندان.

4- از بین رفتن موازین ارث. ⁽⁴⁾

*حضرت علی علیه السلام ترک زنا را مایه‌ی استحکام خانواده وترک هم‌جنس‌بازی را عامل حفظ

نسل می‌داند. ⁽¹⁾

*پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:زنا دارای زیان‌های دنیوی و اخروی است:

امّا در دنیا:از بین رفتن نورانیّت و زیبایی انسان،مرگ زودرس و قطع روزی.

امّا در آخرت:درماندگی،هنگام حساب قیامت؛غضب الهی و جهنّم همیشگی. ⁽²⁾

*از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است:هر گاه زنا زیاد شود،مرگ ناگهانی هم زیاد می‌شود. ⁽³⁾

*زنا نکنید،تا همسران شما نیز به زنا آلوده نشوند.آن گونه که با دیگران رفتار کنید،با شما رفتار خواهد شد. ⁽⁴⁾

از مکافات عمل غافل مشو

گندم از گندم بروید جو ز جو

*چهار چیز است که هر یک از آنها در هر خانه‌ای باشد،آن خانه،ویرانه است و برکت ندارد:

1- خیانت.2- دزدی.3- شرابخواری.4- زنا. ⁽⁵⁾

*زنا،از بزرگ‌ترین گناهان کبیره است. ⁽⁶⁾

*امام صادق علیه السلام فرمود:هر گاه مردم مرتکب چهار گناه شوند،به چهار بلا گرفتار شوند:

1- زمانی که زنا رواج یابد،زلزله خواهد آمد.

2- هر گاه مردم زکات نپردازند،چهار پایان به هلاکت می‌رسند.

3- هرگاه قضاوت مسئولان قضایی،ظالمانه باشد،باران نخواهد بارید.

4- زمانی که پیمان شکنی رواج یابد،مشرکان بر مسلمانان غلبه خواهند کرد. ⁽⁷⁾

پیام‌ها:

1- آزادی جنسی و روابط نامشروع،در اسلام ممنوع است. اَلزّٰانِیَةُ ... فَاجْلِدُوا ...

2- نقش زنان در ایجاد روابط نامشروع و فراهم آوردن مقدّمات آن،از مردان بیشتر است،به همین دلیل کلمه زانیه قبل از کلمه زانی آمده است. «الزّٰانِیَةُ وَ

اَلزّٰانِی» بر خلاف دزدی که نقش مردان بیشتر است و لذا کلمه سارق،بر سارقه مقدم شده است. «السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ» ⁽¹⁾

3- تنبیه‌بدنی زانی،برای تأدیب او وحفظ عفت عمومی لازم است. «فَاجْلِدُوا»

4- در روابط نامشروع هر دو طرف به یک میزان تنبیه می‌شوند.(مگر در مواردی که حکم خاصی دارد) «کُلَّ وٰاحِدٍ»

5-حدود کیفر باید از طرف خداوند معین شود. «مِائَةَ جَلْدَةٍ»

6- در مجازات مجرمان،ترحم و تحت تأثیر عواطف قرار گرفتن،روا نیست. «لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ»

7- محبّت و رأفت باید در مدار شرع باشد. «لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ»

8-دین،تنها نماز و روزه نیست؛اجرای حدود الهی نیز از دین است. «فِی دِینِ اللّٰهِ»

9- صلابت و قاطعیّت در اجرای حدود الهی،در سایه‌ی ایمان به مبدأ و معاد به دست می‌آید. «إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ»

10- مجازات مجرم،باید مایه عبرت دیگران شود. «وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا»

11- زناکار،علاوه بر شکنجه‌ی جسمی،از نظر روحی نیز باید زجر ببیند.

وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ ...

12- در مراسم اجرای حدّ الهی،گروهی از مؤمنان حضور داشته باشند. «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ«3»

مرد زناکار،جز با زن زناکار یا مشرک ازدواج نکند.و زن زناکار جز مرد زناکار یا مشرک را به همسری نگیرد.واین(زناشویی)بر مؤمنان حرام است.

نکته‌ها:

این آیه،حال و هوای آیه‌ی «الْخَبِیثٰاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثٰاتِ» را دارد که در آیه 26 همین سوره می‌آید و بیانگر این اصل است که:کبوتر با کبوتر،باز با باز.

در این آیه،زناکار در کنار مشرک قرار گرفته است. «زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً»

علاوه بر تنبیه جسمی و اجتماعی،باید محدویّت‌های دیگری نیز برای زناکار باشد.

در روایات آمده است که حکم این آیه در باره‌ی کسانی است که به زنا شهرت دارند.و اگر زناکاری توبه کرد می‌تواند مانند دیگران با فرد دلخواهش ازدواج کند. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:در این آیه،خداوند زناکار را در برابر مؤمن قرار داده و این نشان می‌دهد که زناکار در هنگام زنا مؤمن نیست. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- در ازدواج،کفو بودن،یعنی همسان و هم‌شأن بودن همسران،یک اصل است.

زیرا زنان و مردان ناپاک،لایق همسران پاک نیستند. «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً»

2- افراد فاسد،در جامعه اسلامی از برخی حقوق محرومند. «لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً»

3- مردان و زنان مؤمن،باید همسران پاک و پاکدامن انتخاب کنند. «حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ»

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ«4»

و کسانی که به زنان پاکدامن وشوهردار نسبت زنا می‌دهند و چهار شاهد نمی‌آورند،پس هشتاد تازیانه به آنان بزنید و گواهی آنان را هرگز نپذیرید و آنان خود فاسقند.

نکته‌ها:

گرچه در آیات قبل،سخن از کیفر زناکاران به میان آمد،اما اثبات زنا،امری آسان و سهل نیست،بلکه باید چهار نفر عادل به تحقق آن گواهی دهند و اگر کمتر از چهار نفر در دادگاه حاضر شوند،هر کدام هشتاد ضربه شلاق می‌خورند.

از امام صادق علیه السلام پرسیدند:چرا برای اثبات قتل دو شاهد لازم است،ولی برای اثبات زنا چهار شاهد؟ حضرت فرمود:با ثابت شدن قتل،یک نفر به کیفر می‌رسد،امّا با اثبات زنا،دو نفر(زن و مرد زناکار). ⁽¹⁾

در میان تهمت‌های گوناگون،تهمت زنا حدّ و قانون معین دارد و قرآن با صراحت بر آن تکیه کرده است. «ثَمٰانِینَ جَلْدَةً»

تهمت به قدری مهم است که در مجازات مجرم،فاصله‌ی تهمت زنا با خود زنا بیست ضربه شلاق است. «مِائَةَ جَلْدَةٍ - ثَمٰانِینَ جَلْدَةً»

کسی که به دیگران تهمت زنا بزند،شهادت و گواهی‌اش اعتبار ندارد. «لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً»

پیام‌ها:

1- تهمت،به منزله‌ی پرتاب تیر وهجوم به آبروی مردم است. «یَرْمُونَ»

2- تهمت زدن به زنان همسردار و پاکدامن،کیفر سخت‌تری دارد. «الْمُحْصَنٰاتِ»

3- دفاع از حریم زنان پاکدامن واجب است. یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... فَاجْلِدُوهُمْ

4- برای حفظ آبروی مردم،گاهی افراد متعدّد شلاق می‌خورند. «فَاجْلِدُوهُمْ»

5-تهمت،هم عقوبت بدنی دارد، «فَاجْلِدُوهُمْ» هم اجتماعی، «لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً» و هم اخروی. «أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ»

6- در فسق کسانی که به زنان پاکدامن تهمت می‌زنند،شک نکنید. «هُمُ الْفٰاسِقُونَ»

7- شرط گواه شدن،عدالت است وگواهی فاسق قبول نیست. لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً ...

هُمُ الْفٰاسِقُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ«5»

مگر کسانی که پس از آن(تهمت زدن)توبه کنند و در مقام اصلاح(و جبران)برآیند،که قطعاً خداوند آمرزنده و مهربان است.

نکته‌ها:

در حدیث می‌خوانیم:توبه کسی که آبروی زنان پاکدامن را برده،این است که در محضر مردم گفته خود را تکذیب نماید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- توبه،سبب تجدید حیات دینی و اجتماعی است. إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا ... وَ أَصْلَحُوا

2- در دین الهی،حتّی گنهکاران به بن بست نمی‌رسند. «إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا»

3- توبه،باید با اصلاح و جبران اشتباه و عمل نیک همراه باشد. تٰابُوا ... وَ أَصْلَحُوا

4- ناامیدی از مغفرت و رحمت الهی،بی‌جاست. «فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»

5-باز بودن راه توبه برای همه،نشانه‌ی رحمت الهی است. «رَحِیمٌ»

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ«6»

و کسانی که به همسران خود نسبت زنا دهند،و جز خودشان شاهدی نداشته باشند،گواهی هر یک از آنان چنین است که چهار مرتبه به خدا سوگند یاد کند که از راستگویان است.

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ«7»

و پنجمین‌بار(بگوید:)لعنت خدا بر او اگر از دروغگویان باشد!

وَ یَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ«8»

و عذاب(سنگسار)را از آن زن دفع می‌کند،اینکه او(در مقام دفاع)چهار بار به خدا قسم بخورد شوهرش(در این نسبتی که به او می‌دهد)از دروغگویان است.

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ«9»

و مرتبه پنجم(بگوید:)غضب خدا بر او باد اگر شوهرش از راستگویان باشد.

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ«10»

و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود،و اینکه خداوند توبه‌پذیر و حکیم است.(رسوا می‌شدید و نظام خانوادگی شما مختل می‌شد)

نکته‌ها:

شخصی به نام«هلال‌بن امیه»با اضطراب بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و عرض کرد:زنم را در حال زنا دیدم،به خدا سوگند راست می‌گویم.پیامبر صلی الله علیه و آله ناراحت شد.اصحاب آن حضرت نیز هیجان زده شدند که این مرد،هم ناموسش را در چنین حالی دیده است و هم شلاق خواهد خورد،زیرا شاهدی ندارد تا سخن خود را ثابت کند.این آیه نازل شد وفرمود:اگر مردی به همسرش نسبت زنا داد و شاهدی نداشت،به جای آوردن چهار شاهد،چهار بار بگوید:«اشهد بالله انی لمن الصادقین»خدا را گواه می‌گیرم که من از راستگویانم.و برای تحکیم و تثبیت ادّعای خود یک بار هم این جمله را بگوید:«لعنت الله علی ان کنت من الکاذبین»لعنت خدا بر من اگر از دروغگویان باشم.

البتّه زن نیز همچون شوهرش حقّ دارد از خود دفاع کند،زیرا ممکن است مردی با چهار سوگند دروغ،همسر خود را به سنگسار شدن محکوم کند و برای همیشه آبروی او و بستگانش را ببرد.اسلام که حامی حقوق همگان است برای پیشگیری از وقوع این کار،به زن نیز اجازه داده است تا برای اثبات پاکدامنی خود و نجات از سنگسار،چهار بار سوگند یاد

کند و چنین بگوید:«اشهد بالله انه لمن الکاذبین»خدا را گواه می‌گیرم که همسرم از دروغگویان است.و برای محکم کاری بیشتر بگوید:«غضب الله علی ان کان من الصادقین» قهر و غضب خدا بر من اگر همسرم از راستگویان باشد.

در پنجمین جمله‌ی مرد،«لعنت خدا»بود و در پنجمین جمله‌ی زن،«غضب خدا»که از لعنت شدیدتر است،زیرا حساسیّت کسی که مورد تهمت قرار گرفته،بیشتر است و برای نجات از سنگسار شدن حاضر است غضب خدا را تحمّل کند.

به هر حال،اگر در محضر قاضی و حاکم اسلامی،این ده جمله(پنج جمله از مرد و پنج جمله از زن)گفته شود،در اصطلاح به این کار،«لِعان»(یکدیگر را لعن کردن)می‌گویند.

البتّه در این مورد مسائل فقهی و حقوقی خاصّی مطرح است.قاضی باید زن و شوهر را موعظه نماید و سعی کند لعان واقع نشود و در صورت لزوم اجرا،آن دو را به مکان‌های مقدّس مانند مسجد ببرد و رو به قبله بنشاند،آن گاه مراسم لعان انجام گیرد.

با اجرای لعان و سوگند خوردن زن و شوهر و گفتن جمله‌های ذکر شده،اسلام قوانینی را در نظر گرفته است که باید به آنها عمل شود:

1- این زن و مرد،بدون صیغه‌ی طلاق،برای همیشه از یکدیگر جدا می‌شوند و حقّ مراجعه و ازدواج مجدد ندارند.

2- حدّ از هر دو برداشته می‌شود،یعنی مرد،هشتاد ضربه شلاق نمی‌خورد و زن،سنگسار نمی‌شود.

قرار دادن چهار شاهد یا چهار سوگند،آن هم با لعنت و غضب،برای اثبات زنا،نشانه‌ی آن است که خداوند با فضل و رحمت خود از طریق این گونه احکام،مانع رسوایی افراد شده و گرنه هر روز خانواده‌هایی رسوا و قبیله‌ها و فامیل‌هایی به تباهی کشیده می‌شوند.

پیام‌ها:

1- حفظ آبرو در اسلام مورد توجّه است. «أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ» (قانون چهار سوگند و یک لعنت برخود،برای کنترل مردم از رسوا کردن یکدیگر است)

2- در اثبات زنای همسر،چهار سوگند و یک لعنت،به جای چهار شاهد پذیرفته است.ان لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ ... فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ

3- اسلام،حامی حقوق زن است.زن نیز با چهار سوگند می‌تواند اتّهامی را که مرد با چهار سوگند اثبات کرده،از خود دفع کند. أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ ... أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ

4- اسلام برای پیشگیری از فرو پاشی نظام خانواده،علاوه بر چهار بار خدا را گواه گرفتن،گفتن جمله‌ی پنجمی را نیز بر هر یک از طرفین واجب کرده است. «وَ الْخٰامِسَةُ»

5-نفرین برخود،برای رفع اتهام از خود جایز است. «غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا»

6- اجرای قوانین و دستورات خداوند،به نفع خود مردم است. «وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ»

7- عذر پذیری خداوند،با مصلحت و حکمت همراه است. «تَوّٰابٌ حَکِیمٌ»

8-قوانین کیفری اسلام،احکامی برخاسته از حکمت الهی است. «حَکِیمٌ»

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ«11»

همانا کسانی که آن دروغ بزرگ را(در میان)آوردند،گروهی از خود شما بودند.آن را برای خود شرّ نپندارید،بلکه آن(در نهایت)به نفع شماست.

بر عهده هر کدام از آنان،بدان اندازه از گناه است که مرتکب شده است و برای کسی که بخش بزرگ آن را انجام داده،عذاب بزرگی است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«افک»در لغت،به معنای گرایش از حقّ به باطل است.تهمت زدن نیز نوعی پوشاندن حقّ و جلوه دادن باطل است.

برخی مفسّران درباره شأن نزول این آیه گفته‌اند:پیامبراکرم صلی الله علیه و آله در هر سفری با قید قرعه یکی از همسرانش را همراه می‌برد.در جنگ«بنی مصطلق»عایشه را برد.وقتی که نبرد پایان یافت و مردم به مدینه بازمی‌گشتند،عایشه برای تطهیر و یا یافتن دانه‌های گردنبند گمشده‌اش از قافله عقب ماند.یکی از اصحاب که او نیز از قافله دور مانده بود،عایشه را به لشکر رساند.بعضی افراد به عایشه و آن صحابی،تهمت ناروا زدند.این اتهام به گوش مردم

رسید،پیامبر ناراحت شد وعایشه به خانه پدر رفت،تا آن که این آیه نازل شد. ⁽¹⁾

جمعی دیگر از مفسّران و خصوصاً نویسنده تفسیر«اطیب‌البیان»با استفاده از روایات متعدّد و مستند نقل می‌کنند که این آیه درباره‌ی«ماریه قبطیه»(یکی دیگر از همسران رسول خدا)است،که خداوند به او فرزندی به نام«ابراهیم»داد،ولی پس از 18 ماه از دنیا رفت.عایشه و حَفصِه گفتند:ای رسول خدا! چرا گریه می‌کنی؟ ابراهیم فرزند تو نبود،بلکه شخص دیگری غیر از تو با ماریه همبستر شده و ابراهیم متولد شده است.اینجا بود که این آیه نازل شد.علاّمه جعفر مرتضی در کتاب گرانقدر(حدیث الافک)نیز این بیان را تأیید می‌کند.در مورد هر دو شأن نزول سؤالاتی مطرح است ولی چون هدف ما در این تفسیر، پیام‌گیری از متن آیات است،درباره‌ی شأن نزولها بحث گسترده‌ای نداریم.

در ماجرای افک چندین گناه نهفته است:دروغ،سوءظن به مؤمن،ایذای مؤمن،تهمت، اهانت،آزردن پیامبر صلی الله علیه و آله،تضعیف خاندان رسالت و شایعه‌پردازی.

پیام‌ها:

1- افراد فاسق،از نسبت دادن زنا،حتی به همسر پیامبر نیز ابایی ندارند. «جٰاؤُ بِالْإِفْکِ»

2- گاهی شایعه‌سازان،با سازماندهی قبلی و قصد توطئه،شایعه را القا می‌کنند.

«عُصْبَةٌ» ( «عُصْبَةٌ» یعنی گروه متشکّل و متعصّبی که هدفی را دنبال می‌کند)

3- مراقب شایعه‌سازان در میان خود باشید. «مِنْکُمْ»

4- گاهی در پیش‌آمدهای تلخ منافعی وجود دارد.(مانند روشن‌شدن چهره‌ی منافقان،هوشیاری مردم،امدادهای الهی برای مظلوم) «لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ» 5-امیددادن به مؤمنان در برابر توطئه وتهمت بدخواهان لازم است. «بَلْ هُوَ خَیْرٌ»

6- کیفرهای الهی،عادلانه ومتناسب با اعمال ماست. «لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ»

7- در گناهان دسته‌جمعی،هر یک از افراد به مقدار سهم خود مجرم است. «لِکُلِّ

اِمْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ»

8-انسان زمانی مجرم و مقصّر است که با علم و قصد گناه کند. «اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ»

9- گناه هر کس گریبان‌گیر خود اوست. «لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ»

10- مجازات کسی که نقش اصلی را در ارتکاب جرم دارد،بزرگ‌تر است.

وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ ... لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ«12» لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ«13»

چرا زمانی که تهمت را شنیدید،مردان و زنان با ایمان نسبت به خویش گمان خوب نبردند و نگفتند که این تهمتی بزرگ وآشکار است؟ چرا چهار شاهد بر صحّت آن تهمت نیاوردند؟ پس چون گواهان لازم را نیاوردند، آنان نزد خدا همان دروغگویانند.

نکته‌ها:

خداوند در این آیه،مسلمانان را به خاطر بدگمانی به همسر پیامبر و آسیب‌پذیری آنان در برابر شایعات،توبیخ می‌کند.

قرآن گاهی به جای کلمه‌ی«دیگران»کلمه‌ی«شما»را به کار برده است تا به مسلمانان بگوید:همه‌ی شما یکی هستید.مثلاً به جای این که بگوید:به دیگران نیش و طعنه نزنید، می‌فرماید: «لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ» ⁽¹⁾به خودتان نیش نزنید.و به جای این که بگوید:وقتی که وارد خانه‌ای شدید به دیگران سلام کنید،می‌فرماید: «فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ» ⁽²⁾به خودتان سلام کنید.در این آیه نیز به جای این که بگوید:به دیگران حسن‌ظن داشته باشید می‌فرماید: ظَنَّ ... بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً به خودتان حسن‌ظن داشته باشید.

در قرآن کریم،کلمه‌ی «لَوْ لاٰ» در موارد متعدّدی برای انتقاد و توبیخ به کار رفته است که در این جا چند مورد را ذکر می‌کنیم:

1- «لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ» ⁽¹⁾چرا علما نهی از منکر نمی‌کنند؟

2- «لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ» ⁽²⁾چرا هر شنیده‌ای را می‌پذیرید؟

3- «لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ» ⁽³⁾چرا برای سخن ناروای خود چهار شاهد نمی‌آورند؟

4- «لَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرُونَ اللّٰهَ» ⁽⁴⁾چرا از خدا آمرزش نمی‌خواهید؟

5 - «فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا» ⁽⁵⁾چرا زمانی که عذاب ما به آنان رسید،تضرّع نکردند؟

6- «فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ» ⁽⁶⁾چرا شکرگزار نیستید؟

7- «فَلَوْ لاٰ تُصَدِّقُونَ» ⁽⁷⁾چرا تصدیق نمی‌کنید؟

8 - «فَلَوْ لاٰ تَذَکَّرُونَ» ⁽⁸⁾چرا عبرت نمی‌گیرید؟

9- «فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ» ⁽⁹⁾چرا از هر فرقه‌ای دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا در دین آگاهی پیدا کنند؟

پیام‌ها:

1- دامن زدن به شایعه و پخش آن،ممنوع است.( «لَوْ لاٰ» نشانه توبیخ از سوءظن و پخش شایعات است)2- در جامعه‌ی اسلامی باید روحیه‌ی حسن ظن حاکم باشد. «ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً» (حسن ظن،یکی از آثار ایمان است).

3- مؤمنان در برابر آبروی یک«فرد»مسئول هستند. «الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ»

4- بنی آدم اعضای یکدیگرند.تهمت به هر عضوی از جامعه‌ی اسلامی،همانند تهمت به دیگر اعضاست. «بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً»

5-اصل اوّلیه در عمل مسلمان،صحت است،مگر جرم او با دلیل ثابت شود.

«ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً»

6- حفظ حریم پیامبر صلی الله علیه و آله و خانواده‌اش بر هر مؤمنی واجب است. لَوْ لاٰ ... قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ

7- در برابر شنیده‌های ناروا در مورد مؤمنان،سکوت ممنوع است. لَوْ لاٰ ... قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ

8-جامعه‌ی ساده دل،زودباور و یاوه‌گو،توبیخ می‌شود. «لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ»

9- تهمت اگر ثابت نشود،گوینده‌ی آن دروغگو محسوب می‌شود. «هُمُ الْکٰاذِبُونَ»

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِیمٰا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ«14»

و اگر فضل و رحمت الهی در دنیا و آخرت بر شما نبود،به سزای آن سخنان که گفتید،قطعاً عذابی بزرگ به شما می‌رسید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «أَفَضْتُمْ» از«أفاضة»در موردی به کار می‌رود که در مسئله‌ای بسیار گفتگو شود و همه را به خود مشغول سازد و این نشان می‌دهد که تهمت به همسر پیامبر مسئله‌ی روز شده و همه به آن مشغول بودند.

پیام‌ها:

1- امّت اسلامی تحت حمایت و لطف خداست. وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ ...

2- رحمت ولطف خدا،از فضل اوست نه استحقاق ما. «فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ»

3- شایعات به منزله‌ی گردابی است که برخی در آن غرق می‌شوند. «أَفَضْتُمْ فِیهِ»

4- عموم مردم،در معرض پذیرش شایعات و تهمت‌ها و نزول بلایا هستند. وَ لَوْ لاٰ ... لَمَسَّکُمْ فِیمٰا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِکُمْ مٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ«15»

آنگاه که از زبان یکدیگر(تهمت را)می‌گرفتید و آنچه را به آن علم نداشتید،دهان به دهان می‌گفتید واین را ساده وکوچک می‌پنداشتید،در حالی که آن نزد خدا بزرگ است.

نکته‌ها:

زبان،تنها عضوی است که در طول عمر انسان،از حرف زدن،نه درد می‌گیرد و نه خسته می‌شود.شکل و اندازه‌ی آن کوچک،امّا جرم و گناه آن بزرگ است.چه بسیارند کافرانی که با گفتن یک جمله(شهادت به یگانگی خداوند)مسلمان و پاک می‌شوند و مسلمانانی که با گفتن کفر به خدا،یا انکار احکام دین،کافر و نجس می‌شوند.زبان،از یک سو می‌تواند با راستگویی،ذکر و دعا و نصیحت دیگران،صفا بیافریند و از سوی دیگر قادر است با نیش زدن به این و آن،کدورت ایجاد کند.زبان،کلید عقل و چراغ علم و ساده‌ترین و ارزان‌ترین وسیله انتقال علوم و تجربیات است.علمای اخلاق درباره‌ی زبان مطالب بسیاری نوشته‌اند.

پیام‌ها:

1- پذیرش آنچه بر سرزبان‌هاست،بدون تحقیق محکوم است. «تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ»

2- سخن باید بر اساس علم باشد. «تَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِکُمْ مٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ»

3- زیر سؤال بردن آبروی مردم را ساده نگیریم. «وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً»

4- نقل تهمت‌ها و شایعات از گناهان کبیره است. «وَ هُوَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ»

5-کوچکی یا بزرگی گناه را خداوند تعیین می‌کند. «عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ»

6- همه‌ی محاسبات انسان واقع بینانه نیست. «تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ»

وَ لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهٰذٰا سُبْحٰانَکَ هٰذٰا بُهْتٰانٌ عَظِیمٌ«16»

چرا هنگامی که(آن تهمت را)شنیدید،نگفتید:ما را نرسد که در این باره حرفی بزنیم.(پروردگارا)تو منزّهی،این بهتانی بزرگ است.

نکته‌ها:

در سه آیه پی‌درپی کلمه‌ی عظیم آمده است؛یک بار «عَذٰابٌ عَظِیمٌ» و دو بار(با دو بیان) «بُهْتٰانٌ عَظِیمٌ» تا بگوید گناه بزرگ کیفر بزرگ دارد.

پیام‌ها:

1- نهی از منکر واجب است. «وَ لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ» (سخن گفتن برای دفاع از آبروی مسلمان واجب است)

2- انسان در برابر شنیده‌ها،مسئول است. «لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ»

3- هنگام برخورد با مسائل مهم،«سبحان اللّه»بگویید. «سُبْحٰانَکَ»

4- در نزد خداوند،دنیا کوچک،ولی بهتان به مسلمان بزرگ است. «بُهْتٰانٌ عَظِیمٌ»

یَعِظُکُمُ اللّٰهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ«17»

خداوند شما را موعظه می‌کند که اگر ایمان دارید هرگز امثال این تهمت‌ها را تکرار نکنید.

وَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ«18»

و خداوند برای شما آیات خود را بیان می‌کند و او دانا و حکیم است.

پیام‌ها:

1- مردم به موعظه نیاز دارند و خداوند بهترین واعظ است. «یَعِظُکُمُ اللّٰهُ»

2- ایمان،شرط تأثیر موعظه است. یَعِظُکُمُ ... إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

3- برای حفظ آبروی مردم و جلوگیری از سوء ظن باید دیگران را موعظه کرد.

«یَعِظُکُمُ اللّٰهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ»

4- دامن زدن به سوءظن وافترا،سبب محو ایمان است. یَعِظُکُمُ ... إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

5-پشیمانی از گذشته کافی نیست،گناه را نباید تکرار کرد. «تَعُودُوا لِمِثْلِهِ»

6- تکرار نکردن تخلّف،نشانه‌ی ایمان است. «تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»

7- تهمت نزنید و عمل مسلمان را حمل بر صحّت کنید. «أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ»

8-گناهکاران را به توبه از گناه موعظه کنید. «یَعِظُکُمُ اللّٰهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ»

9- سرچشمه دستورات اسلام،علم و حکمت الهی است. «عَلِیمٌ حَکِیمٌ»

10- احکام الهی براساس علم و حکمت الهی است. وَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ ... عَلِیمٌ حَکِیمٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ«19» وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللّٰهَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ«20»

همانا برای کسانی که دوست دارند زشتی‌ها در میان اهل‌ایمان شایع گردد،در دنیا وآخرت عذاب دردناکی است،و خداوند می‌داند و شما نمی‌دانید.و اگر فضل و رحمت الهی بر شما نبود و این که خداوند رئوف و مهربان است(شما را سخت کیفر می‌داد).

نکته‌ها:

اشاعه‌ی فحشا،گاهی با زبان و قلم است که عمل زشت مردم را افشا کند و گاهی با تشویق دیگران به گناه و قرار دادن امکانات گناه در اختیار آنان.

امام صادق علیه السلام فرمود:کسی که آن چه را درباره‌ی مؤمنی بشنود،برای دیگران بازگو کند، جزء مصادیق این آیه است. ⁽¹⁾در حدیث می‌خوانیم:کسی که کار زشتی را شایع کند،مانند کسی است که آن را مرتکب

شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- ما در برابر خواسته‌های خود مسئولیم. یُحِبُّونَ ... لَهُمْ عَذٰابٌ

2- علاقه به گناه،مقدّمه‌ی گناه است.در راه نهی از منکر،علاقه به منکر را محو کنیم. یُحِبُّونَ ...

3- حتّی دوست داشتن بعضی گناهان،گناه کبیره است،مانند ریختن آبروی مؤمن. یُحِبُّونَ ... عَذٰابٌ أَلِیمٌ

4- کسانی که به دنبال اشاعه فحشا هستند،نظام اسلامی باید آنها را تنبیه کند.

«عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیٰا»

5-چه بسا سرچشمه‌ی برخی از عذاب‌های دنیوی که نصیب ما می‌شود،ریختن آبروی دیگران باشد. «وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ«21»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! گام‌های شیطان را پیروی نکنید و هرکس پیرو گام‌های شیطان شود،همانا که او به فحشا و منکر فرمان می‌دهد و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود،هرگز هیچ یک از شما پاک نمی‌شد.ولی خداوند هر کس را بخواهد،پاک می‌سازد و خدا شنوا و داناست.

نکته‌ها:

در آیات 14،20 و 21 سه بار سخن از فضل و رحمت خداوند آمده است تا بگوید اگر لطف او نبود،معلوم نبود وضع شما چگونه باشد!

«خُطُوٰاتِ» جمع«خطوة»به معنای گام است.قرآن در مورد نحوه‌ی منحرف کردن شیطان،عبارتِ«خطوات الشیطان»را به کار برده است تا بگوید:شیطان،گام به گام انسان را به سوی انجام گناهان می‌کشاند.

در قرآن چند مرتبه از «خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ» سخن به میان آمده است؛یک جا می‌فرماید:

«ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ» ⁽¹⁾همگی در صلح و آشتی درآیید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید.و در جای دیگر می‌فرماید: «کُلُوا مِمّٰا فِی الْأَرْضِ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ» ⁽²⁾از چیزهای حلال و دلپسند بخورید و مواظب گام‌های شیطان باشید و از آن پیروی نکنید.در این آیه نیز پیرامون اشاعه‌ی فحشا نسبت به مؤمنین می‌فرماید:از گام‌های شیطان پیروی نکنید.

نمونه گام‌های شیطان عبارت است از:دوستی با افراد فاسد،شرکت در مجالس آنان، ارتکاب گناهان کوچک،و پس از آن گناهان بزرگ و در نهایت قساوت قلب و بدعاقبتی و پایانی شوم.

پیام‌ها:

1- به ایمان خود مغرور نشویم،توجّه به هشدارهای پی در پی لازم است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّبِعُوا»

2- شیطان برای گمراه کردن مؤمنان،تلاش می‌کند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ»

3- سیاست شیطان،نفوذ تدریجی و گام به گام است. «خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ» (از همان گام اوّل مواظب باشیم).

لا تَتّبعوا خُطوات الشیطان»

5-با مردم مستدل سخن بگوییم.خداوند که می‌فرماید:از شیطان پیروی نکنید، دلیل آن را ذکر می‌کند:زیرا او به گناه فرمان می‌دهد. فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ ...

6- شیطان در آغاز وسوسه می‌کند و به هرکس از وسوسه او پیروی کند فرمان می‌دهد. وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُوٰاتِ ... فَإِنَّهُ یَأْمُرُ ...

7- کار شیطان،با نماز در تضادّ است.شیطان به انسان دستور گناه می‌دهد، «فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ» (امّا نماز انسان را از گناه باز می‌دارد. إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ ... ⁽¹⁾)

8-تزکیه،بدون توفیق الهی امکان ندارد. وَ لَوْ لاٰ ... مٰا زَکیٰ ...

9- انسان،همواره به لطف خداوند نیاز دارد.(تکرار جمله «لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ» در این آیه و آیات قبل)

10- در مسیر زندگی انسان،فریب و فحشا وجود دارد،ولی راه توبه و نجات نیز باز است. «وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ»

11- حتّی اولیای خدا به توفیق الهی نیاز دارند. «مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ»

12- خداوند حکیم،به مقدار لیاقت و ظرفیّت افراد،خیر و سعادت نازل می‌کند.

«یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ»

13- علم به اینکه خدا همه چیز را می‌بیند و می‌شنود،بهترین عامل بازدارنده از فحشا و منکرات است. «وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ«22»

صاحبان مال و وسعت از شما نباید سوگند بخورند که به نزدیکان و مستمندان و مهاجران در راه خدا چیزی ندهند،بلکه باید عفو و گذشت نمایند و از آنان درگذرند.آیا دوست ندارید که خداوند شما را ببخشد؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «یَأْتَلِ» از ریشه«الو»به معنای کوتاهی کردن و یا از«الی»به معنای سوگند یاد کردن است،همانند«ایلاء»در مباحث فقهی. ⁽¹⁾

«عفو»به معنای بخشیدن است و«صَفح»به معنای نادیده گرفتن که مرحله بالاتر از عفو است.بعضی گفته‌اند که«صفح»آن عفوی است که در آن ملامت نباشد.

در آیات قبل از کسانی که تهمت می‌زنند به شدّت انتقاد شد،بعضی از اصحاب سوگند یاد کردند که به افراد تهمت‌زن هرگز انفاق نکنند،این آیه می‌فرماید:به خاطر لغزشهای قبل، محرومان را بی‌نصیب نگذارید.(شأن نزول)

پیام‌ها:

1- مرفّهین در برابر محرومان مسئول هستند. وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ ...

2- مهم‌تر از انفاق،استمرار آن و خسته نشدن از آن و کوتاهی نکردن در آن است.

«وَ لاٰ یَأْتَلِ»

3- در انفاق،هم از وسعت مالی و هم از امکانات دیگران استفاده کنید. أُولُوا الْفَضْلِ ... وَ السَّعَةِ

4- در کمک کردن،بستگان اولویّت دارند. «أُولِی الْقُرْبیٰ»

5-در پیمودن مراحل کمال،بلند همّت باشید وبه حداقل اکتفا نکنید.ابتدا کلمه‌ی «عفو»آمده،در مرحله‌ی بالاتر«صفح»آمده است. «وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا»

6- کسی که دیگران را ببخشد،به بخشش الهی نزدیکتر است.(عفو و گذشت

وسیله‌ی جلب مغفرت الهی است) «أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ»

7- هدف از عفو و گذشت دیگران،کسب مغفرت خدا باشد،نه چیز دیگر. «أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ»

8-در شیوه‌ی تبلیغ،از احساسات وعواطف مردم کمک بگیریم. «أَ لاٰ تُحِبُّونَ»

9- رهبران دینی باید مردم را به انفاق و عفو و گذشت تشویق کنند.(تمام آیه)

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ«23»

همانا کسانی که به زنان پاکدامن و با ایمان و بی‌خبر(از هرگونه آلودگی)و نسبت بد می‌دهند،در دنیا و آخرت از رحمت الهی دورند و برایشان عذاب بزرگی است.

نکته‌ها:

با اینکه در قرآن،کافران،پیمان شکنان،قاتلان،طرفداران طاغوت،منافقان،مفسدان، مشرکان،مستکبران،ظالمان،کتمان کنندگان حقّ و دروغگویان مورد لعنت قرار گرفته‌اند، ولی لعنت دنیا و آخرت همراه با عذاب عظیم،مخصوص کسانی است که آبروی افراد پاک را می‌برند.

امام صادق علیه السلام این آیه را گواه بر آن دانستند که نسبت ناروا به زنان پاکدامن و عفیف از گناهان کبیره است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- آسیب‌پذیری زن بیشتر است،باید به افراد آسیب‌رسان هشدار داد. «یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ»

2- کسی که پاک‌تر است تهمت به او خطرناکتر است. «الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ»

3- تهمت،علاوه بر عذاب آخرت،در دنیا نیز کیفر دارد. «لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا» (شایدنمونه لعنت در دنیا،اجرای حدّ و ردّ گواهی او به عنوان فاسق باشد.)

4- حمایت از حقوق زنان پاکدامن،از برنامه‌های قرآنی است. یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ...

لُعِنُوا

یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«24»

روزی که زبان‌ها و دست‌ها و پاهایشان،علیه آنان به آنچه انجام داده‌اند گواهی می‌دهند.

نکته‌ها:

مسأله‌ی گواهی دادن اعضای بدن در قیامت،بارها در قرآن مطرح شده است.در سوره‌ی فصّلت می‌خوانیم: «حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾هنگامی که به دوزخ رسند،گوش و چشم و پوست بدن آنان به گناهانی که انجام داده‌اند،گواهی دهند.در سوره‌ی یس می‌خوانیم: «الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلیٰ أَفْوٰاهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنٰا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ» ⁽²⁾در آن روز بر دهان کافران مهر خموشی زنیم و دست‌هایشان با ما سخن گویند و پاهایشان به آنچه کرده‌اند گواهی دهند.

چون در شهادت،باید در مورد دیگری گواهی داد،پس معلوم می‌شود جوهر وشخصیّت انسان غیر از اعضای بدن اوست که علیه او شهادت می‌دهند.زیرا شاهد ومشهود باید از هم جدا باشند.

پیام‌ها:

1- در دادگاه قیامت،انسان حتی مالک اعضای خود نیست. «تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ»

2- گواهی‌دادن،به درک و شعور نیاز دارد.بنابراین اعضای بدن آنچه را انجام‌می‌دهند درک می‌کنند،گرچه ما نفهمیم. «تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ»

3- در قیامت،بر تمامی گفتار و رفتار گواه آورده می‌شود. «بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللّٰهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ«25»

در آن روز،خداوند جزای حقّ آنان را بی‌کم و کاست خواهد داد و آنان خواهند دانست که خداوند همان حقیقت آشکار است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«دین»در آیه،یا به معنای جزاست و یا به معنای شریعت.بنابراین معنای آیه یا چنین است که در قیامت،خداوند جزای مردم را کامل می‌دهد و یا آنکه شریعت حقّه در آن روز عرضه خواهد شد و همه‌ی مکتب سازان خیالی خواهند فهمید که خداوند همان معبود حقّ و آشکار است. ⁽¹⁾

در دنیا بخاطر محدودیت‌هایی که هست کیفر کامل داده نمی‌شود.مثلاً اگر خلبانی شهری را بمباران کرد و هزاران نفر را کشت،ما در دنیا چگونه او را کیفر کنیم؟ امّا در قیامت محدودیت نیست و مجرم بارها در دوزخ سوخته و دوباره زنده می‌شود.

پیام‌ها:

1- تنها در قیامت است که کیفرها بطور کامل داده می‌شود. «یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ»

2- کیفرهای الهی در قیامت بر اساس شهادت وگواهی وحقّ است. تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ ...

یُوَفِّیهِمُ اللّٰهُ

3- خداوند از کیفر و پاداش کسی نمی‌کاهد. «یُوَفِّیهِمُ»

4- در قیامت،وقتی پرده‌های غفلت،غرور،جهل،تبلیغات کاذب و هوسها کنار

می‌روند،مردم حقیقت را می‌فهمند. وَ یَعْلَمُونَ ... هُوَ الْحَقُّ

اَلْخَبِیثٰاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثٰاتِ وَ الطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبٰاتِ أُولٰئِکَ مُبَرَّؤُنَ مِمّٰا یَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ«26»

زنان پلید،سزاوار مردان پلیدند ومردان پلید،سزاوار زنان پلید.زنان پاک برای مردان پاک و مردان پاک برای زنان پاک.آنان از آنچه درباره ایشان می‌گویند منزّهند و برای آنان مغفرت و روزی نیکویی است.

نکته‌ها:

این آیه یک اصل کلّی را مطرح می‌کند که در انتخاب همسر باید دقّت کرد و اصل را بر ایمان و پاکدامنی گذاشت،نه زیبایی و ثروت.بنابراین معنای آیه این نیست که اگر مردی یا زنی خوب بود حتماً همسرش نیز خوب بوده و مشمول مغفرت و رزق کریم شود،زیرا قرآن، ملاک ورود در بهشت را ایمان و تقوا و عمل صالح می‌داند و لذا با اینکه حضرت نوح و لوط، طیّب بودند،امّا همسرانشان از خبیثات و دوزخی‌اند.

کلمه‌ی«طیب»به معنای دلپسند و مطلوب است و در قرآن در توصیف مال،ذرّیه،فرزند، کلام،شهر،همسر،غذا و رزق،مسکن،درخت و تحیّت آمده است و در مقابل آن کلمه‌ی «خبیث»است که آن هم برای مال،انسان،همسر،سخن،عمل و شجره به عنوان وصف مطرح شده است.

این آیه را چند نوع می‌توان معنا کرد:

الف:با توجّه به آیات قبل که درباره‌ی تهمت به زنان پاکدامن و ماجرای افک بود و با توجّه به جمله‌ی: «مُبَرَّؤُنَ مِمّٰا یَقُولُونَ» ،معنای آیه این باشد که کلمات خبیث،مثل تهمت و افترا، شایسته افراد خبیث و سخنان پاک،شایسته‌ی افراد پاک است و مردم پلید،سخن زشت می‌گویند و مردم پاک،سخنان پاک می‌گویند.

ب:ممکن‌است مراد آیه بیان یک حکم شرعی‌باشد که ازدواج پاکان با ناپاکان ممنوع است.

نظیر آیه اوّل همین سوره که فرمود: «الزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً» مرد زناکار جز زن زناکار را به همسری نگیرد،همان گونه که روایتی از امام باقر علیه السلام این معنا را تأیید می‌کند. ⁽¹⁾

ج:ممکن است مراد آیه همسویی فکری،عقیدتی،اخلاقی وبه اصطلاح هم‌شأن و هم‌کفو بودن همسر باشد.یعنی هر کس بطور طبیعی به سراغ همفکر خود می‌رود.

ناریان مر ناریان را جاذبند

نوریان مر نوریان را طالبند

در قرآن،برای رزق اوصافی ذکر شده است از جمله:

«رِزْقاً حَسَناً» ⁽²⁾،روزیی نیکو و پاکیزه.

«رِزْقٌ کَرِیمٌ» ⁽³⁾،روزیی بزرگوارانه و ارجمند.

«وَ کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً» ⁽⁴⁾،از آنچه خدا روزیتان کرده،از حلال و پاکیزه‌اش بخورید.

«یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» ⁽⁵⁾،او را از راهی که گمان نمی‌برد،روزی می‌دهد.

«یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ⁽⁶⁾در بهشت،بی‌حساب روزی داده شوند.

پیام‌ها:

1- طبع افراد پلید چنین است که به سراغ پلیدی‌ها می‌روند،برخلاف افراد پاک طینت که به سراغ خوبی‌ها می‌روند. اَلْخَبِیثٰاتُ لِلْخَبِیثِینَ ... اَلطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ

2- بهره‌گیری از نعمت‌ها و طیّبات،حقّ اهل ایمان است. «وَ الطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ»

3- سالم ماندن نسل‌های پاک،از توصیه‌های قرآن است. «وَ الطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ»

4- حمایت از پاکدامن‌ها لازم است. «أُولٰئِکَ مُبَرَّؤُنَ مِمّٰا یَقُولُونَ»

5-معنویّات بر مادیّات مقدّم است.(در قرآن هر جا عبارت «رِزْقٌ کَرِیمٌ» آمده، قبلش عبارت «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ» آمده است.)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّٰی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ«27»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به خانه‌هایی که منزل شما نیست،وارد نشوید،مگر آنکه اجازه بگیرید و بر اهل آن سلام کنید.این به نفع شماست،شاید پند گیرید.

نکته‌ها:

معنای«استیناس»،اجازه خواستن و اعلام ورود است که به گفته‌ی روایات می‌تواند با ذکر خدا باشد و یا با سلام کردن و امثال آن. ⁽¹⁾

شخصی از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید:آیا برای ورود به منزل مادرم اجازه بگیرم؟ فرمود:بله،گفت:

در خانه جز او کسی نیست و جز من خادمی ندارد! حضرت فرمود:آیا دوست داری مادرت را بدون لباس مناسب ببینی؟ گفت نه.فرمود:پس اجازه بگیر.

در روایتی دیگر،پیامبر صلی الله علیه و آله از ورود مردان به خانه زنانی که همسران آنان حضور ندارند نهی فرمود. ⁽²⁾

در روایات می‌خوانیم:اجازه گرفتن برای ورود به خانه دیگران سه مرتبه باشد تا اهل خانه فرصت جمع و جور کردن خود را داشته باشند.وبرای نجات غریق و مظلوم و مورد آتش سوزی،اجازه لازم نیست. ⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هرگاه می‌خواست وارد منزلی شود،برای اجازه گرفتن،روبروی در خانه نمی‌ایستاد تا نگاه مبارکشان به داخل خانه نیفتد. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1- اهل ایمان،در امور زندگی باید از وحی الهی دستور بگیرند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا»

2- امنیّت و آزادی برای ساکنین خانه باید حفظ شود. «لاٰ تَدْخُلُوا» (ورود سرزده به حریم دیگران،حرام است.)

3- از مواضع تهمت دوری کنید. لاٰ تَدْخُلُوا ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ

4- باز بودن در خانه،دلیل جواز ورود نیست. «لاٰ تَدْخُلُوا»

5-مالکیّت افراد محترم است. «لاٰ تَدْخُلُوا»

6- برخورد مؤمنان با یکدیگر،باید با محبّت همراه باشد. «تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا»

7- از هر کاری که موجب شکستن حریم حیا وحجاب می‌شود،دوری کنید.

«تَسْتَأْنِسُوا»

8-وارد شونده باید سلام کند،هر که باشد. «تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا» (سلام کردن لازم نیست از کوچکتر به بزرگتر باشد.)

9- مراعات ادب وحقّ دیگران،سرچشمه‌ی سعادت بشر است. «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ»

10- دستورات الهی را فراموش نکنیم و به یاد داشته باشیم. «لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»

11- آداب واخلاق دینی،همان ندای فطرت است،که مورد غفلت قرار گرفته و باید با تذکر بیدار کنیم. «تَذَکَّرُونَ»

فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِیهٰا أَحَداً فَلاٰ تَدْخُلُوهٰا حَتّٰی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ«28»

پس اگرکسی را در خانه نیافتید،وارد آنجا نشوید تا آنکه(به نحوی)به شما اجازه ورود داده شود واگر به شما گفته شد که بازگردید،برگردید(و ناراحت نشوید).

این برای پاک ماندن شما بهتر است و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

پیام‌ها:

1- ورود به خانه‌ی دیگران،بدون اجازه‌ی صاحب خانه،حرام است.

«فلا تدخلوا»

2- ورود،اجازه‌ی قطعی می‌خواهد، «حَتّٰی یُؤْذَنَ لَکُمْ» چنانکه به مجرد پیدا شدن

علائم نارضایتی بازگشتن لازم است. «إِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا»

3- ورود به خانه مردم نیاز به اذن و اجازه دارد؛خواه اذن دهنده صاحب خانه و مالک باشد،یا مقام مجاز دیگر نظیر حاکم اسلامی.(جمله «یُؤْذَنَ» مجهول آمده تا اصل اذن را ثابت کند و نامی از اذن دهنده نیامده است)

4- توقّف پشت در خانه‌ی مردم ممنوع است. «ارْجِعُوا»

5-نپذیرفتن مهمان ناخوانده جایز است. «ارْجِعُوا»

6- عذر صاحب خانه را بپذیریم و خود را به صاحب خانه تحمیل نکنیم. «ارْجِعُوا فَارْجِعُوا»

7- صفا،صمیمیّت و نداشتن توقّع بیجا،از برکات اخلاق اسلامی است. «ارْجِعُوا فَارْجِعُوا»

8-گاهی خیر انسان در این است که سر او به سنگ بخورد. «ارْجِعُوا - هُوَ أَزْکیٰ لَکُمْ» (هر برگشتی شکست نیست.)

9- ملاک در روابط اجتماعی،پاکی و طهارت است. «أَزْکیٰ لَکُمْ» (اوامر و نواهی خداوند،راه رسیدن به طهارت است.)

10- علم خداوند به عملکرد ما،عامل تشویق و تهدید ماست. «بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ»

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیهٰا مَتٰاعٌ لَکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ«29»

بر شما گناهی نیست که به مکان‌های(عمومی)غیر مسکونی که در آن کار و استفاده‌ای دارید وارد شوید وخداوند به آنچه آشکار و یا کتمان می‌کنید،آگاه است.

نکته‌ها:

حساب اماکن عمومی که ساکنان خاصّی ندارد،مثل مساجد،هتل‌ها،کاروانسراها، فروشگاه‌ها و ادارات که درب آنها به روی همه باز است و مردم از رفت و آمد به آنجا

بهره‌مند می‌شوند،از حساب خانه‌های شخصی جداست و برای ورود به آن مراکز اجازه گرفتن لازم نیست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- رفتن به مراکز عمومی بدون داشتن هدفی سودمند،برای ولگردی وپرسه‌زدن ممنوع است. «تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیهٰا مَتٰاعٌ لَکُمْ»

2- در ورود به مراکز عمومی،خدا را در نظر بگیریم و بدانیم خداوند افکار و رفتار ما را زیر نظر دارد. «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ»

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ«30»

به مردان مؤمن بگو:چشمان خود را(از نگاه به نامحرم)فروگیرند و دامن خود را حفظ نمایند.این برای پاک ماندن آنان بهتر است.خداوند به آنچه انجام می‌دهند آگاه است.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه «یَغُضُّوا» از ریشه«غض»به معنای کاستن و پایین آوردن است.چنانکه لقمان به فرزندش می‌فرماید: «وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ» یعنی صدایت را پایین بیاور و با صدای بلند صحبت نکن.

در اینجا نیز مراد از«غض بصر»بستن چشم نیست،بلکه پایین آوردن نگاه است،به گونه‌ای که انسان نامحرم را ببینند.

مراد از «فُرُوجٍ» عورتین است که باید آن را از نگاه دیگران پوشاند.البتّه مراد از حفظ فروج در دیگر آیات قرآن،حفظ از زناست،ولی در این آیه،بر اساس روایات،حفظ از نگاه است.

روایاتی درباره‌ی نگاه:

*حضرت علی علیه السلام فرمود:«لکم اول نظرة الی المرئة فلا تتبعوها بنظرة اخری و احذروا الفتنة» ⁽¹⁾نگاه اوّل مانعی ندارد ولی ادامه‌ی نگاه اشکال دارد،زیرا سبب فتنه می‌شود.

*در حدیثی می‌خوانیم:تمام چشم‌ها در قیامت گریان است مگر سه چشم:چشمی که از ترس خدا بگرید،چشمی که از گناه بسته شود و چشمی که در راه خدا بیدار بماند. ⁽²⁾

*در«صحیح بخاری»می‌خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:جلو راه مردم ننشینید.برخی گفتند:

ما ناچاریم از نشستن.فرمود:پس حقّ آن را ادا کنید.پرسیدند حقّ آن چیست؟ فرمود:

«غض البصر و کف الاذی ورد السلام و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر»ترک چشم چرانی و مردم آزاری،جواب دادن به سلام دیگران،امر به معروف و نهی از منکر.

*حضرت عیسی علیه السلام فرمود:از نگاه به نامحرم بپرهیزید که بذر شهوت را در دل می‌نشاند و همین برای دچار شدن انسان به فتنه کافی است. ⁽³⁾

*امام علی علیه السلام فرمود:«العین رائد القلب»چشم،دل را بدنبال خود می‌کشد.«العین مصائد الشیطان»چشم،کمینگاه شیطان است.و چشم‌پوشی بهترین راه دوری از شهوات است. ⁽⁴⁾

*پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:«النظر سهم مسموم من سهام ابلیس فمن ترکها خوفا من الله اعطاه الله ایمانا یجد حلاوة فی قلبه» ⁽⁵⁾نگاه بد،تیری از تیرهای مسموم شیطان است.هر کس از ترس خدا چشم خود را فرو بندد،خداوند به او ایمانی می‌دهد که از درون،شیرینی آن را احساس می‌کند.

*پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:هرکس چشم خود را از حرام پر کند،در قیامت چشم او از آتش پر خواهد شد مگر اینکه توبه کند. ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1- لازمه‌ی ایمان،حفظ نگاه از حرام است. قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا ...

2- جاذبه‌های غریزی را باید کنترل کرد. «یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ»

3- گناه را از سرچشمه جلوگیری کنیم وتقوا را از چشم شروع کنیم. «مِنْ أَبْصٰارِهِمْ»

4- چشم پاک،مقدّمه‌ی پاکدامنی است. «یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ»

5-پاکدامنی،برای مردان نیز لازم است. «یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ»

6- چشم‌چرانی و بی‌عفّتی،مانع رشد معنوی انسان است. «یَغُضُّوا - یَحْفَظُوا - أَزْکیٰ»

7- همواره در محضر خدا هستیم.در محضر خدا معصیت نکنیم. یَغُضُّوا ... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ«31»

و به زنان با ایمان بگو:از برخی نگاه‌ها چشم‌پوشی کنند و دامن‌های خود را حفظ نمایند و جز آنچه(به طور طبیعی)ظاهر است،زینت‌های خود را آشکار نکنند و روسری خود را بر گریبان بیفکنند(تا علاوه بر سر،گردن و سینه‌ی آنان نیز پوشیده باشد)و زینت خود را ظاهر نکنند جز برای شوهر،یا پدر یا پدرشوهر،یا پسر،یا پسرشوهر(که از همسر دیگر است)یا برادر،یا پسربرادر،یا پسرخواهر، یا زنان(هم‌کیش)،یا آنچه مالک شده‌اند(از کنیز و برده)،یا مردان خدمتکار که

تمایل جنسی ندارند،یا کودکانی که(به سنّ تمییز نرسیده و)بر امور جنسی زنان آگاه نیستند.و پای خود را به گونه‌ای به زمین نکوبند که آنچه از زیور مخفی دارند آشکار شود.ای مؤمنان! همگی به سوی خدا باز گردید و توبه کنید تا رستگار شوید.

نکته‌ها:

با اینکه خداوند در قرآن به جزئیات احکام نماز و زکات اشاره نکرده و بیان آنها و بسیاری از مسائل دیگر را به عهده‌ی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گزارده،ولی در بیان مسائل خانوادگی و تربیتی به ریزترین مسائل پرداخته است.

همچون مردان که باید از نگاه آلوده به زنان بپرهیزند،زنان نیز نباید از روی شهوت به مردان نامحرم بنگرند،بلکه باید نگاه خود را کنترل کنند و زینت و زیبایی خود را از نامحرم بپوشانند،جز صورت و دست‌ها که به طور طبیعی ظاهر است و پوشش آنها،موجب مشکلاتی در انجام امور زندگی می‌شود.

«خمر»جمع«خمار»یعنی روسری و«جیوب»جمع«جیب»به معنای گردن وسینه است.

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از آیه‌ی «یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ» آن است که زنان به عورت زنان دیگر نگاه نکنند و عورت خود را از نگاه دیگران حفظ نمایند. ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در تفسیر جمله‌ی «إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ» فرمود:خداوند آن دسته از زنان را که روی و موی خود را برای شوهر آرایش نمی‌کنند و نیازهای شوهر را برآورده نمی‌سازند، لعنت کرده است. ⁽²⁾

کلمه«اربة»به معنای حاجت و نیاز است.مراد از «أُولِی الْإِرْبَةِ» خدمتگزاران و ملازمانی هستند که به جهت بالا بودن سنّ یا شرایط جسمی و روانی،تمایل به همسر ندارند. ⁽³⁾

توبه،گاهی در مورد یک گناه فردی و گاهی برای تغییر دادن یک فرهنگ فاسد عمومی

است،که آیه ظاهراً درباره‌ی نوع دوم است.زیرا در جاهلیّت گردن وسینه‌ی زنان باز بود. ⁽¹⁾

حفظ حجاب و ترک جلوه‌گری،ثمرات بسیاری دارد که برخی از آنها عبارت است از:

آرامش روحی،استحکام پیوند خانوادگی،حفظ نسل،جلوگیری از سوء قصد و تجاوز، پیشگیری از امراض مقاربتی و روانی،پائین آمدن آمار طلاق،خودکشی،فرزندان نامشروع و سقط جنین،از بین رفتن رقابت‌های منفی،حفظ شخصیّت و انسانیّت زن،و نجات از چشم‌ها و دلهای هوسبازی که امروز غرب و شرق را در خود فرو برده است.

پیام‌ها:

1- در لزوم عفّت و پاکدامنی و ترک نگاه حرام،بین زن و مرد فرقی نیست.

«یَغُضُّوا - یَغْضُضْنَ - یَحْفَظُوا - یَحْفَظْنَ»

2- جلوه‌گری زنان،در جامعه ممنوع است. «وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ»

3- ظاهر بودن قسمت‌هایی از بدن که به طور طبیعی پیداست،(صورت،دست یا پا)مانعی ندارد. «إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا»

4- در ایم آیه،در میان انواع پوشش‌ها،نام مقنعه و روسری آمده و این دلیل بر اهمیّت پوشش سر و گردن و سینه است. «وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ»

5-در وضع قانون باید به ضرورت‌ها،واقعیّت‌ها و نیازها توجّه شود.(اگر پوشاندن صورت و دست‌ها تا مچ،واجب می‌شد،برای عموم زنان مشکل بود) «إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا»

6- اسلام به نیازهای غریزی انسان پاسخ مثبت می‌دهد. «إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ»

7- پوشیدن هرگونه کفش و لباسی که هنگام راه‌رفتن،سبب آشکار شدن زیور و زیبایی‌های زن شود،جایز نیست. «وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ»

8-زن،حقّ مالکیّت دارد. «مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ»

9- زن،می‌تواند زینت خود را به زنان مسلمان نشان دهد ولی نزد زنان کفّار خود

را بپوشاند. «نِسٰائِهِنَّ» (زیرا ممکن است آنها نزد شوهرانشان یا مردان بیگانه، آنچه را از زن مسلمان دیده‌اند توصیف کنند.)

10- حجاب و پوشش زن به خاطر تمایلات جنسی مردان است.لذا در برابر مردانی که میل به همسر ندارند پوشش لازم نیست. «غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ»

11- حجاب وپوشش،واجب است. «وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ»

12- هرکاری که زینت زن را آشکار کند یا دیگران را از آن آگاه سازد ممنوع است. «لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ»

13- با حفظ حجاب،حضور زن در جامعه مانعی ندارد. «وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ» همان گونه که شرکت زن در نمازجماعت بلامانع است. «وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ» ⁽¹⁾

14- مقتضای ایمان،توبه به درگاه خداوند است. «تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ»

15- راه رستگاری،توبه و بازگشت از مسیرهای انحرافی است. تُوبُوا ... تُفْلِحُونَ

وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ وَ الصّٰالِحِینَ مِنْ عِبٰادِکُمْ وَ إِمٰائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ«32»

پسران و دختران بی‌همسر و غلامان و کنیزان شایسته(ازدواج)خود را همسر دهید.اگر تنگدست باشند،خداوند از فضل خود بی نیازشان می‌گرداند و خداوند،گشایشگر داناست.

نکته‌ها:

اشاره

«ایامی»جمع«أیم»،بر وزن«قَیّم»،یعنی کسی که همسر ندارد،خواه مرد باشد یا زن، باکره باشد یا بیوه.بهترین واسطه‌گری‌ها،شفاعت و واسطه‌گری در امر ازدواج است.چنانکه در روایت آمده است:کسی که دیگری را داماد یا عروس کند،در سایه‌ی عرش خداست. ⁽²⁾

پدر و مادری که با داشتن امکانات،فرزندشان را همسر نمی‌دهند،اگر فرزند مرتکب گناه شود،والدین در گناه او شریک هستند. ⁽¹⁾

ازدواج در اسلام

اسلام ازدواج را امری مقدس می‌داند،بر خلاف مسیحیت که مجرد بودن را ارزش می‌داند و لذا پاپ و روحانیون مسیحی نباید ازدواج کنند و جواز ازدواج برای مسیحیان بخاطر جلوگیری از فساد بیشتر و به اصطلاح دفع افسد به فاسد است.

درباره‌ی ازدواج،روایات بسیاری آمده است که به چند مورد آن اشاره می‌کنیم:

*امام صادق علیه السلام فرمود:توسعه‌ی زندگی،در سایه‌ی ازدواج است.

*کسی که از ترس فقر ازدواج نکند،به خداوند سوءظن برده است.

*دورکعت نماز کسی که همسر دارد،بهتراز هفتاد رکعت نماز کسی‌است که همسر ندارد. ⁽²⁾

فوائد ازدواج

1.انس و آرامش

قرآن می‌فرماید: «وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً» ⁽³⁾:از نشانه‌های خدا آن است که از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در نزد آنان آرامش یابید و میان شما مودّت و رحمت قرار داد.

یکی از نیازهای بشر انس و الفت است و لذا تنهایی برای او دشوار است و نیاز به کسی دارد که امین و غم خوار و مهربان و رازدار او باشد تا با او انس بگیرد و عشقش را خالصانه نثار او کند.بهترین فردی که می‌تواند این نیاز را تامین کند همسر است،چه زن و چه شوهر.قرآن از میان فوائد بسیار ازدواج،تنها این مورد را نام برده که معلوم می‌شود مهم‌ترین فائده است.

2.حفظ عفت و مصونیت از گناه

رسول خدا صلی الله علیه و آله در یک روایت فرمود:«من تزوج فقد أحرز نصف دینه» ⁽⁴⁾هر کس ازدواج

کند نیمی از دینش را حفظ کرده است.

و در روایتی دیگر فرمود:«من أحب أن یلقی الله طاهرا مطهرا فلیلقاه بزوجة» ⁽¹⁾هر که دوست دارد در قیامت خدا را پاک و پاکیزه ملاقات کند همسر اختیار کند.

3.سلامتی جسم و روان

دانشمندان می‌گویند:ارضای صحیح و به موقع غریزه‌ی جنسی،برای سلامت جسم و جان یک ضرورت است و ترک آن باعث بیماری‌های روانی و امراضی از قبیل:ضعف اعصاب، اضطراب،افسردگی،یأس،تشنّج،تندخویی،بدبینی،گوشه‌گیری و گاهی سوء هاضمه و سردرد می‌شود. ⁽²⁾

4.بقای نسل

بقای نسل بشر در گرو ازدواج و زناشویی است و در اسلام امر تربیت نسل یکی از وظایف والدین شمرده شده که در قیامت مورد بازخواست قرار می‌گیرد.

5.استقلال

دختر و پسر،قبل از ازدواج جزئی از خانواده و تابع والدین محسوب می‌شوند،در حالی که پس از ازدواج،به طور مستقل تصمیم می‌گیرند و مسئولیت می‌پذیرند.

6.امنیت جامعه

اگر بنیاد خانواده مستحکم باشد،از فساد،طغیان،قتل و سرقت،جنایت و تجاوز به عنف و خودکشی تا حدّ زیادی کاسته می‌شود،چون اکثر این موارد از افرادی سر می‌زند که از کانون گرم خانواده محرومند. ⁽³⁾

دقّت در انتخاب همسر

امام صادق علیه السلام فرمود:زن به منزله گلوبندی است که بر گردن می‌افکنی پس مراقب باش.

در انتخاب همسر احساسات غلبه نکند.عجله نکنید و پس از فکر و مشورت و گفتگو اقدام

کنید.بحش زیادی از اختلافات خانوادگی ریشه‌اش عدم دقت در انتخاب همسر است.همسر شریک زندگی است و تاثیرش تا پایان عمر و تا قیامت هست.

معمولا ازدواجهای سطحی که با یک برخورد و آشنایی در اتوبوس و یا پارک صورت می‌گیرد عاقبت خوبی ندارد.

ویژگی‌های همسر خوب

1.دین و ایمان

الف.قرآن می‌فرماید: «وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ» ⁽¹⁾و با زنان مشرک ازدواج نکنید مگر آنکه ایمان بیاورند و همان کنیزی با ایمان بهتر از زن آزاد مشرک است هر چند از(زیبایی)او به شگفت آیید و به مشرکان زن ندهید مگر آنکه ایمان بیاورند و همانا برده مؤمن بهتر از آزاد مشرک است هر چند از(مال و زیبایی)او شگفت زده شوید.

ب.امام صادق علیه السلام فرمود:«إذا تزوج الرجل المرأة لجمالها أو ما لها و کل إلی ذلک و إذا تزوجها لدینها رزقه الله الجمال و المال» ⁽²⁾هنگامی که مرد به خاطر مال و جمال زن با او ازدواج کند،به همان واگذار می‌شود و هرگاه به خاطر دینش با او ازدواج کند،خداوند مال و جمال را رزق او می‌سازد.

2.اخلاق خوب و خوش

امام رضا علیه السلام در جواب یکی از یارانش که نوشته بود قصد ازدواج با کسی را دارم که خوش‌اخلاق نیست،فرمودند:اگر بد اخلاق است با او ازدواج نکن. ⁽³⁾

اخلاق در زندگی باعث شیرینی زندگی و رشد خانواده می‌شود.اموری همچون:

راستگویی،امانتداری،خوش زبانی،خیرخواهی،گذشت و ایثار،بردباری،وظیفه‌شناسی، نجابت،کم‌توقعی،نرم‌خوئی،و...امتیازات یک انسان است که اسلام به آنها اهمیت داده است.

3.اصالت خانوادگی

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«أیها الناس ایاکم و خضراء الدمن.قیل یا رسول الله و ما خضراء الدمن ؟ قال:المرأة الحسناء فی منبت السوء» ⁽¹⁾مردم از سبزه‌هایی که بر زباله می‌روید بپرهیزید.گفتند:یا رسول اللّه مراد چیست؟ فرمود:زنان زیبارویی که در خانواده‌ای ناپاک روئیده‌اند.

4.سواد و تحصیلات

علم و دانش برای انسان یک کمال و برای همسر یک مزیت است.با فرد باسواد زودتر می‌شود به تفاهم رسید و برنامه‌های بهتری برای آینده ریخت.البتّه هر باسوادی،باتدبیر نیست.متاسفانه مدارس و دانشگاه‌ها در کشور ما درس زندگی نمی‌دهند.

5.سلامت جسم

سلامت جسم از نعمتهای بزرگ الهی و از مزایای یک همسر است.در روایت است با کسانی که بیماریهای مسری دارند ازدواج نکنید.البته ازدواج با ایثارگران جانباز،لیاقت و شایستگی و از خودگذشتگی می‌خواهد.

6.تناسب سنّی

انسان در سنین مختلف حالات متفاوت دارد.تمایلات جنسی نیز در هر سنّی یکسان نیست،پس باید بین سنّ دختر و پسر تفاوت فاحش نباشد،که زندگی را با مشکلاتی روبرو می‌کند.

مهریه

1.مرد برای اثبات صداقت خویش،مهریه را نثار زن می‌کند و لذا به آن صداق می‌گویند و پشتوانه زن است در طول زندگی و پس از طلاق یا مرگ همسر.

2.مقدار مهر در اسلام تعیین نشده،اما در احادیث از مهریه‌های سنگین مذمّت شده و چنین آمده است که مهریه زیاد مایه کینه و عداوت می‌شود. ⁽²⁾

3.مرد باید سعی کند در اولین فرصت که تمکن پیدا کرد مهریه زن را بپردازد.

4.زن مالک مهر است و هر کاری بخواهد می‌تواند با آن بکند،ببخشد یا تجارت کند.

5.در روایات،به مردی که قصد دادن مهریه را نداشته باشد،سارق و زناکار اطلاق شده است. ⁽¹⁾

جهیزیه

1.داماد،نه شرعا و نه قانونا حق مطالبه جهاز را ندارد،گرچه مرسوم است که خانواده عروس اسباب و لوازم زندگی را خریداری می‌کنند.

2.جهاز برای تامین آسایش دو زوج جوان است،نه فخرفروشی و خودنمایی.

3.لیست جهاز حضرت فاطمه:

1- یک پیراهن 2- یک روسری بزرگ 3- یک حُلّه سیاه 4- دو عدد تشک،5- یک تختخواب از لیف خرما 6- چهار عدد بالش 7- یک حصیر 8-یک آسیاب دستی 9- یک کاسه مسی 10- یک مشک چرمی 11- یک طشت لباسشویی 12- یک کاسه شیر 13- یک ظرف آبخوری 14- یک پرده 15- یک آفتابه 16- یک کوزه 17- یک پوست برای فرش 18- دو کوزه سفالین 19- یک عبا

مراسم عقد و عروسی

در اسلام سفارش شده مراسم عقد و عروسی با حضور مردم و همراه با شادی برگزار شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله عقد فاطمه زهرا علیها السلام را در مسجد،در حضور انصار و مهاجرین اجرا کردند و دستور دادند بین حاضرین خرما پخش کنند.

هنگام عروسی حضرت زهرا علیها السلام رسول خدا صلی الله علیه و آله به همسرانش فرمود:فاطمه را آرایش کنید و خوشبو سازید،اطاقش را فرش کنید تا او را به خانه شوهر بفرستیم. ⁽²⁾

همچنین به زنان مهاجر و انصار فرمود:فاطمه را تا خانه شوهر همراهی کنید و شادی کنید،لیکن مواظب باشید چیزی نگوئید که خدا بدان راضی نباشد.

پیام‌ها:

1- خانواده و جامعه،مسئول ازدواج افراد بی‌همسر است. «وَ أَنْکِحُوا»

2- ازدواج در اسلام،امری مقدّس و مورد تأکید است. «وَ أَنْکِحُوا»

3- لازم نیست خواستگاری،از طرف خاصّی باشد،هر یک از طرفین ازدواج می‌توانند پیشقدم شوند. «وَ أَنْکِحُوا»

4- تنها سفارش به ترک نگاه حرام،کافی نیست،برای ازدواج جوانان باید اقدام کرد. «یَغُضُّوا ، یَغْضُضْنَ ، أَنْکِحُوا»

5-زنان بیوه را همسر دهید. «وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ» («ایامی»،شامل آنان نیز می‌شود.)

6- داشتن صلاحیّت،شرط ازدواج است. «وَ الصّٰالِحِینَ» (یعنی باید طرفین صلاحیّت اداره زندگی مشترک را داشته باشند.)

7- اقدام جامعه برای عروس و داماد کردن افراد صالح،تشویقی است که جوانان لااُبالی و هرزه نیز خود را در مدار صالحان قرار دهند. وَ الصّٰالِحِینَ ...(بنا بر این که مراد از صلاحیّت،صلاحیّت اخلاقی و مکتبی باشد.)

8-در تأمین نیازهای جنسی،فرقی میان انسان‌ها نیست.(زن،مرد،غلام و کنیز) «مِنْکُمْ ، عِبٰادِکُمْ ، إِمٰائِکُمْ»

9- فقر،نباید مانع اقدام در امر ازدواج شود. إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ ...

10- در صورت فقر،به ازدواج اقدام کنید و بر خدا توکّل نمایید. «یُغْنِهِمُ اللّٰهُ»

11- فقر،برای عروس وداماد عیب نیست. إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ ...

12- خداوند،تأمین زندگی عروس و داماد را وعده داده است و ازدواج،وسیله وسعت و برکت زندگی است. «یُغْنِهِمُ اللّٰهُ»

13- تحقّق وعده‌های الهی از سرچشمه‌ی فضل بی پایان اوست. «فَضْلِهِ - وٰاسِعٌ»

14- رشد و توسعه‌ای که خداوند نصیب بندگانش می‌فرماید،بر اساس علم و حکمت اوست. «وٰاسِعٌ عَلِیمٌ»

وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ نِکٰاحاً حَتّٰی یُغْنِیَهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتٰابَ مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ وَ لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَنْ یُکْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللّٰهَ مِنْ بَعْدِ إِکْرٰاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِیمٌ«33»

و کسانی که(وسیله‌ی)ازدواج نمی‌یابند،پاکدامنی و عفت پیشه کنند،تا آن که خداوند از کرم خویش،آنان را بی‌نیاز نماید.و هر کدام از غلامان و کنیزان شما که خواهان بازخرید و آزادی(تدریجی)خود باشند،اگر در آنان خیر و شایستگی دیدید،تقاضای آنان را بپذیرید و(برای کمک به آزاد شدن آنان)از مالی که خدا به شما داده به آنان بدهید،و کنیزان خود را که تصمیم بر پاکدامنی دارند،به خاطر رسیدن به مال دنیا به فحشا وادار نکنید،و هر کس آنان را مجبور کند،همانا خداوند برای آنان که به اکراه وادار گشته‌اند،بخشنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

ابتدا باید به هرکس که می‌تواند سفارش کرد ازدواج کند،سپس به غیر متأهّلان سفارش عفت و پاکدامنی نمود.(آیه «وَ أَنْکِحُوا» قبل از آیه «وَ لْیَسْتَعْفِفِ» آمده است)

چنانکه در روایات آمده است:در جاهلیّت،کنیزان را برای کسب درآمد به فحشا وادار می‌کردند.لذا خداوند می‌فرماید:به جای آنکه کنیزان را به گناه وادار کنید،زمینه ازدواج آنان را فراهم سازید.

در مورد رفتار با اسیران جنگی،یکی از این چند راه را می‌توانیم پیش بگیریم:

الف:همه‌ی اسیران را یکجا آزاد کنیم،که در این صورت،دوباره به جنگ باز می‌گردند.

ب:همه را بکشیم،که این،امری غیر انسانی است.

ج:اسرا را در منطقه‌ای گرد آوریم و از بیت‌المال مسلمانان،مخارج آنان را تأمین کنیم.(در

این طرح،باید بی گناهان هزینه‌ی مجرمان را بپردازند).

د:آنها را میان مسلمانان تقسیم کنیم تا سیره‌ی اسلام و مسلمانان را مشاهده کنند و به تدریج تحت تأثیر قرار گیرند و مسلمان شوند،سپس از راه‌های مختلف،آنها را آزاد کنیم،که این طرح،بهترین است،و طرح اسلام نیز همین است.

بگذریم که نظام جنگ در آن زمان این بود که اسیر جنگی را به عنوان برده مورد استفاده قرار می‌دادند و اسلام نیز مقابله به مثل می‌کرد،همان گونه که امروز در دنیا اسیران را در اردوگاه‌ها قرار می‌دهند و ما نیز باید قوانین بین‌المللی جنگ را تا آنجا که منافاتی با مذهب ما نداشته باشد بپذیریم.

پیام‌ها:

1- دسترسی نداشتن به همسر،مجوّز گناه نیست،صبر و عفّت لازم است.

«وَ لْیَسْتَعْفِفِ»

2- هر کجا احساس خطر بیشتر باشد،سفارش مخصوص لازم است. «وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ نِکٰاحاً» (چون افراد غیر متأهل بیشتر از دیگران در معرض فحشا و منکر هستند،خداوند در فرمان به عفّت،آنان را مخاطب قرار داده است)

3- جوانان بخاطر امکانات ازدواج،به سراغ تهیّه‌ی مال از راه حرام نروند و عفّت و تقوا از خود نشان دهند. «حَتّٰی یُغْنِیَهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ»

4- در حفظ عفّت و پاکدامنی عمومی،هم باید جوانان خود را حفظ کنند، «وَ لْیَسْتَعْفِفِ» ،هم خانواده و حکومت قیام کند «وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ» ،و هم ثروتمندان جامعه به پاخیزند. «وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ»

5-در قرارداد با زیردستان خود،سند کتبی داشته باشید. «مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ»

6- اسلام برای آزادی بردگان،طرح‌های مختلفی دارد.یکی از آنها قرارداد بازخرید است. «فَکٰاتِبُوهُمْ»

7- دارایی و اموال را از خود ندانید بلکه از خداست که چند روزی امانت به شما

داده است. «مٰالِ اللّٰهِ»

8-ثروتمندان،در قبال ازدواج زیردستان خود،مسئولیّت دارند. «وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ»

9- بکارگیری زیردستان در امور حرام،ممنوع است. «وَ لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ»

10- دنیاطلبی،سرچشمه‌ی گناهان است. لاٰ تُکْرِهُوا ... لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

11- ثروت‌اندوزی از راه‌های نامشروع جایز نیست. «لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

12- دنیا زودگذر است. «عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» (کلمه «عَرَضَ» به معنای عارضی و زودگذر است)

13- ارزشها نباید فدای مال و مادیّات شود. لاٰ تُکْرِهُوا ... لِتَبْتَغُوا

14- حریم کنیزان مانند دخترانِ آزاد است. «لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ»

15- پاکدامنی و عفت برای زن بهترین ارزش است. «إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً»

16- سرچشمه بخشی از گناهان،بزرگترها هستند. لاٰ تُکْرِهُوا ... أَرَدْنَ تَحَصُّناً

17- افراد مجبور شده به گناه،مورد عفو قرار می‌گیرند. «فَإِنَّ اللّٰهَ مِنْ بَعْدِ إِکْرٰاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِیمٌ»

وَ لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ آیٰاتٍ مُبَیِّنٰاتٍ وَ مَثَلاً مِنَ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ«34»

همانا ما به سوی شما آیاتی روشنگر فرستادیم و از کسانی که قبل از شما بودند نمونه‌هایی برجسته و پندی برای پرهیزکاران فرستادیم.

پیام‌ها:

1- خداوند با مردم اتمام حجّت می‌کند. «أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ آیٰاتٍ مُبَیِّنٰاتٍ»

2- آیات قرآن،نور و روشنگر است. «آیٰاتٍ مُبَیِّنٰاتٍ»

3- تاریخ گذشتگان،چراغ راه آیندگان است. «مَثَلاً مِنَ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ»

4- قرآن کتاب جامعی است. «آیٰاتٍ - مَثَلاً - مَوْعِظَةً»

5-پند پذیری،دلی آماده می‌خواهد. «مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ»

6- متّقین نیز به موعظه نیازمندند. «مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ»

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ«35»

خداوند،نور آسمان‌ها وزمین است.مَثَل نور او همچون چراغدانی است که در آن چراغی(پر فروغ)باشد.آن چراغ در میان حبابی شیشه‌ای و آن شیشه همچون ستاره‌ای تابان و درخشان،چراغ از روغن درخت پر برکت زیتونی بر افروخته شده،که نه شرقی است و نه غربی.(روغنش به قدری صاف و شفّاف است)که بدون تماس آتش نزدیک است(شعله‌ور شود و)روشنی دهد.نوری است بر فراز نور دیگر.هر کس را خداوند بخواهد به نور خویش هدایت می‌کند،و خداوند برای مردم مَثَل‌ها می‌زند و خداوند به هر چیزی آگاه است.

نکته‌ها:

«نُورُ» یعنی چیزی که هم خودش روشن است و هم سبب روشنی اشیای دیگر می‌شود.

در فرهنگ اسلام اموری به عنوان «نُورُ» معرفی شده است:قرآن،علم،عقل،ایمان، هدایت،اسلام،پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام.

«کَمِشْکٰاةٍ» یعنی چراغدان. «دُرِّیٌّ» به معنای پر نور و پر فروغ است.«زیت»روغن زیتون را گویند که وسیله‌ی روشنایی بوده است.

اگر درخت زیتون در وسط باغ باشد،که در تمام روز آفتاب بخورد،روغنش بهتر می‌شود،

ولی اگر در اطراف باغ و مزرعه باشد،یا در وقت صبح آفتاب دارد یا عصر. «زَیْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ»

«اللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» یعنی:خداوند هدایت کننده‌ی آسمان و زمین است.چون هدایت آفرینش،در آیات دیگر نیز آمده است. «أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ» ⁽¹⁾وجمله‌ی «نُورٌ عَلیٰ نُورٍ» به معنای هدایت‌های دایمی و پی در پی است و در پایان آیه نیز می‌فرماید:

«یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ»

قرآن در این آیه خداوند را به نور تشبیه نموده است.با مطالعه اجمالی روشن می‌شود که نور دارای خواص و ویژگی‌های زیر است:

1- نور،لطیف‌ترین موجود در جهان ماده و سرچشمه زیبائی‌ها و لطافت‌ها است.

2- نور،بالاترین سرعت را در جهان ماده داراست و با سرعت سیصد هزار کیلومتر در ثانیه می‌تواند در یک چشم بر هم زدن(یعنی کمتر از یک ثانیه)کره زمین را هفت بار دور بزند، به همین دلیل مسافت‌های فوق‌العاده عظیم و سرسام‌آور نجومی را فقط با سرعت نور می‌سنجند و واحد سنجش آنها سال نوری است،یعنی مسافتی که نور در یک سال می‌پیماید.

3- نور،وسیله تبیین اجسام و مشاهده موجودات است،و بدون آن چیزی را نمی‌توان دید،بنا بر این هم«ظاهر»است و هم«مظهر»(ظاهر کننده غیر).

4- نور آفتاب که مهم‌ترین نور در دنیای ما است پرورش دهنده گلها و گیاهان بلکه رمز بقای همه موجودات زنده است.

5-تمام انرژی‌های موجود در محیط(به جز انرژی اتمی)همه از نور آفتاب سرچشمه می‌گیرد،حرکت بادها،ریزش باران و جریان نهرها و آبشارها و بالاخره حرکت همه موجودات زنده با کمی دقت به نور آفتاب منتهی می‌شود.

سرچشمه گرما و حرارت و آنچه بستر موجودات را گرم نگه می‌دارد همان نور آفتاب است

حتی گرمی آتش که از چوب درختان و یا ذغال سنگ و یا نفت و مشتقات آن به دست می‌آید نیز از گرمی آفتاب است.

6- نور آفتاب نابود کننده انواع میکروب‌ها و موجودات موذی است و اگر تابش این نور پر برکت نبود کره زمین،تبدیل به بیمارستان بزرگی می‌شد که همه ساکنانش با مرگ دست به گریبان بودند.

خلاصه هر چه در این پدیده عجیب عالم یعنی نور می‌نگریم و دقیق‌تر می‌شویم آثار گرانبها و برکات عظیم آن آشکارتر می‌شود.امّا عجیب است که بشر با این همه پیشرفت علمی از شناخت حقیقت نور که یک امر مادی است عاجز مانده و آن وقت در پی شناخت ذات و حقیقت خداست و چه بسا این نیز یکی از وجوه تشبیه خدا به نور باشد.

حال اگر بخواهیم برای ذات پاک خدا تشبیه و تمثیلی از موجودات حسی انتخاب کنیم(گر چه مقام با عظمت او از هر شبیه و نظیری برتر است)آیا جز از واژه«نور»می‌توان استفاده کرد؟ همان خدایی که پدید آورنده تمام هستی است،روشنی‌بخش عالم است،همه موجودات به برکت او زنده‌اند،و همه مخلوقات بر سر خوان نعمت او هستند که اگر لحظه‌ای لطف خود را از آنها باز گیرد همگی در ظلمت فنا و نیستی فرو می‌روند.

جالب اینکه هر موجودی به هر نسبت با او ارتباط دارد به همان اندازه نورانیت کسب می‌کند:

قرآن نور است،چون کلام اوست.

اسلام نور است،چون آئین او است.

پیامبران نورند،چون فرستادگان اویند.

امامان انوار الهی هستند،چون حافظان آئین او بعد از پیامبرانند.

ایمان نور است،چون رمز پیوند با او است.

علم نور است،چون سبب آشنایی با او است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- جهان هستی،فیض خداوند و پرتوی از نور اوست،قوام و بقای آن از اوست.

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ ...

2- نور خدا هم گسترده است و هم ثابت.(نور درون حباب،هم گسترده است و هم از خاموش شدن محفوظ.) «الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ»

3- زیتون،درخت مبارکی است. «شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ»

4- نور خدا از ذات اوست نه از عوامل بیرونی. «یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ»

5-گرچه خداوند نور آسمان‌ها و زمین و مایه خلقت و هدایت همه هستی است،اما جایگاه او در زمین،دل‌های پاک و شفّاف افراد مؤمن است که با نور ایمان برافروخته می‌گردد و هرچه خلوص ایمان بیشتر باشد،تلألؤ بیشتری دارد. یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ...

فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ«36»

(این نور هدایت)در خانه‌هایی است که خدا اذن داده رفعت یابند و نام او در آنها ذکر شود.در آنها بامدادان و شامگاهان او را تسبیح گویند.

نکته‌ها:

در زیارت جامعه خطاب به ائمّه معصومین علیهم السلام می‌خوانیم:جعلکم فی بیوت أذن الله أن ترفع...بنابراین حرم امامان معصوم علیهم السلام،یکی از مصادیق این آیه است.

کلمه‌ی «تُرْفَعَ» در آیه به معنای بلندی مکانی نیز می‌تواند باشد،نظیر آیه‌ی «إِذْ یَرْفَعُ إِبْرٰاهِیمُ الْقَوٰاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمٰاعِیلُ» ⁽¹⁾که حضرت ابراهیم پایه‌های کعبه را بلند ساخت.

امام باقر علیه السلام فرمود:مراد از«بیوت»در این آیه،خانه‌های انبیا و حکما و امامان معصوم

می‌باشد. ⁽¹⁾و«ثعلبی»در تفسیر خود نقل می‌کند:روزی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مشغول تلاوت این آیه بود.ابوبکر برخاست و پرسید:آیا خانه‌ی فاطمه علیها السلام و علی علیه السلام از مصادیق این آیه است؟ فرمود:آری،از بهترین مصادیق این آیه است. ⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام فرمود:مراد از «بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ» در آیه،اوقات نماز است. ⁽³⁾

در فرهنگ قرآن،در موارد متعدّدی به جای نماز،واژه تسبیح آمده است،مانند: «وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ» ⁽⁴⁾، «وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- راهیابی به نور هدایت خداوند،با رفت و آمد به مساجد به دست می‌آید. اَللّٰهُ نُورُ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ ... فِی بُیُوتٍ ...

2- مکان‌ها یکسان نیستند و بعضی از آنها،بر بعضی دیگر برتری دارند. «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ»

3- مساجد باید از خانه‌های دیگر بهتر و برتر باشند. «أَنْ تُرْفَعَ»

4- بزرگی و عظمت،مخصوص خدا و مواردی است که او اجازه می‌دهد. «أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ»

5-اصل در استفاده از مساجد،نماز و ذکر خداست،نه مراسم دیگر. «یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ»

6- درهای مسجد باید در اوقات نماز باز باشد و کسی حقّ ندارد آن را ببندد.

«یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ»

7- تسبیح خداوند،باید هر صبح و شام تکرار شود. یُسَبِّحُ ... بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ (عنصر زمان و مکان در عبادت مؤثّر است.)

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ«37»

مردانی که هیچ تجارت و معامله‌ای،آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات،به خود مشغول نمی‌سازد،آنها از روزی که در آن،دلها و چشم‌ها دگرگون می‌شود،بیمناکند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «رِجٰالٌ» در این آیه شامل همه‌ی بندگان خدا می‌شود،چه مرد و چه زن.

«تجارت»،داد و ستد دایمی برای به دست آوردن سود است،ولی «بَیْعٌ» خرید و فروش مقطعی برای رفع نیازهای زندگی است. ⁽¹⁾

در حدیث می‌خوانیم:مراد از کسانی که در این آیه از آنها یاد شده است،تجاری هستند که با شنیدن صدای اذان،تجارت را رها می‌کنند و به سوی نماز می‌روند. ⁽²⁾

تجارت،تنها عاملی نیست که انسان را سرگرم می‌کند و از یاد خدا باز می‌دارد،عوامل دیگری نیز در قرآن کریم ذکر شده است،از جمله:تکاثر،آرزو،فرزند و دوست بد.

پیام‌ها:

1- کسانی که تجارت آنان را غافل نکند،مردان بزرگی هستند.( «رِجٰالٌ» با تنوین آمده که علامت بزرگی و عظمت است)

2- اگر ایمان و اراده‌ی قوی باشد،ابزار و وسائل اثری ندارند. «لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ»

3- بازار اسلامی،هنگام نماز باید تعطیل شود. «لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ»

4- حتّی کارهای حلال و مباح نباید انسان را از یاد خدا غافل کند،چه رسد به کارهای مکروه و حرام. «لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ»

5-ترک تجارت،ارزش نیست،بلکه تجارت همراه با یاد خدا و نماز و زکات

ارزش است. لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ ... عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ...(مردان خدا برای زندگی دنیوی تلاش می‌کنند،ولی از آخرت غافل نیستند.)

6- ایمان به آخرت،دنیا را نزد انسان کوچک می‌کند. لاٰ تُلْهِیهِمْ ... یَخٰافُونَ یَوْماً

7- با این که نماز ذکر خداست،ولی به خاطر اهمیّت،جداگانه مطرح شده است.

«ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ»

8-نماز و زکات،در کنار یکدیگرند و کسانی استحقاق ستایش دارند که اهل هر دو باشند. «إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ»

9- دنیا،شما را از آخرت غافل نکند. «یَخٰافُونَ یَوْماً»

10- صحنه‌های قیامت،چشم‌ها را خاشع و دلها را منقلب می‌سازد. «تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ»

لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ«38»

تا خداوند به آنان به نیکوتر از آنچه کرده‌اند پاداش بدهد واز فضل و رحمت خویش بر پاداششان بیفزاید و خداوند هر کس را بخواهد،بدون حساب روزی می‌دهد.

پیام‌ها:

1- خداوند کم و کاستی‌های اعمال مردان خدا را جبران کرده و پاداش کامل به آنان می‌دهد. «لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا»

2- پاداش را بیش از عمل بدهید. «وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ» (در اسلام سفارش شده است که مزد را معیّن کنید،ولی هنگام پرداخت بیش از آن مقدار بدهید.)

3- اگر از سود دنیا بگذرید،به سود بی‌حساب آخرت می‌رسید. لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ - وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ ... بِغَیْرِ حِسٰابٍ (مراد از رزقِ بی‌حساب،پاداشی فراوان و فوق انتظار است.)

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمٰالُهُمْ کَسَرٰابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مٰاءً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللّٰهَ عِنْدَهُ فَوَفّٰاهُ حِسٰابَهُ وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ«39»

اعمال کسانی که کافر شدند همچون سرابی است در بیابان هموار که تشنه،آن را آب می‌پندارد،تا آن هنگام که به سراغ آن می‌آید آن را چیزی نمی‌یابد،و خدا را نزد خویش می‌یابد که حساب او را بی‌کم و کاست دهد و خداوند به سرعت به حساب‌ها می‌رسد.

نکته‌ها:

کلمه«قیعة»به معنای زمین مسطح و بزرگ همچون بیابان است و«ظمأن»کسی را می‌گویند که عطشش زیاد باشد.مصدر کلمه«وفی»به معنای ادای کامل و بدون کم و کاست چیزی است.

پیام‌ها:

1- شرط قبولی عمل،داشتن ایمان است و سعادت انسان نیز در گرو ایمان است.

«وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمٰالُهُمْ کَسَرٰابٍ» (کفر سبب حبط و پوچ شدن عمل است)

2- اعمال کفّار فریبنده است. کَسَرٰابٍ ...(به انگیزه‌ها بنگرید،نه به جلوه‌ها و ظاهر تلاش‌ها.)

3- در تعلیم و تربیت،استفاده از مثال و تشبیه مؤثّر است. أَعْمٰالُهُمْ کَسَرٰابٍ ...

4- قیامت،روزِ بُروز حقایق است. «لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللّٰهَ عِنْدَهُ»

5-انگیزه‌ی تمام حرکت‌ها رسیدن به خیر است،لکن تفاوت در واقع‌بینی و خیال‌گرایی است. «یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مٰاءً»

6- کفّار در قیامت،هیچ سرمایه‌ای ندارند. «لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً»

7- علاوه بر عقیده،اعمال انسان در سرنوشت او مؤثّر است. لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا ... أَعْمٰالُهُمْ کَسَرٰابٍ ...

8-در قیامت،رسیدگی به حساب افراد هم کامل و دقیق است و هم سریع. فَوَفّٰاهُ حِسٰابَهُ ... سَرِیعُ الْحِسٰابِ (برخلاف حسابرسی‌های دنیوی که یادقیق و کامل نیست و یا همراه معطّلی است.)

أَوْ کَظُلُمٰاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ«40»

یا همچون ظلماتی است در دریای عمیق و متلاطم موجی بزرگ آن را می‌پوشاند،که روی آن،موج دیگری است و بالای آن ابری،ظلماتی است تو در تو(که کافر در آن‌ها غرق شده است)هرگاه دست خود را برآورد، آن را نمی‌بیند و برای هر کس که خداوند نوری قرار ندهد،هیچ نوری برای او نخواهد بود.

نکته‌ها:

کافر عادّی به اسلام نزدیک است و امیدی به بازگشت او هست،مانند کدورت ساده‌ای که میان دو نفر وجود دارد و کار آن دو به صلح و آشتی نزدیک است.امّا کافرانی که در راه کفر، تلاش‌ها و اعمال خلاف بسیاری دارند،برگشت آنان بسیار سخت است.کافری که در عقیده‌اش اصرار ورزیده و به دنبال کفرش،حقّ را تحقیر و جنگ‌ها کرده و بودجه‌ها خرج نموده و افرادی را دور خود گردآورده و به این عنوان معروف شده،بازگشت او به دامن اسلام بسیار سخت و بعید است.زیرا هر تلاش او،موجی از ظلمت بر موج‌های قبل افزوده و اعمال کفرآلودش،کفر او را محکم‌تر ساخته و به جای این که راه را برای آنان باز کند، گمراه‌ترشان می‌کند و حجابی روی حجاب‌های قبلی است.

در برابر نور الهی(آیه 35)که «نُورٌ عَلیٰ نُورٍ» بود،در این آیه سخن از ظلمت فوق ظلمت است. «ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ»

پیام‌ها:

1- الگوهای مثبت و منفی،هر دو را باید معرّفی کرد.(الگوی مثبت؛ رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ ...و الگوی منفی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَوْ کَظُلُمٰاتٍ ...

2- عمل مؤمن،نور و عمل کافر،ظلمات است. أَعْمٰالُهُمْ ... کَظُلُمٰاتٍ

3- اعمال خوب کفّار،همچون سراب واعمال بد آنها،همچون ظلمات است.

کَسَرٰابٍ ... أَوْ کَظُلُمٰاتٍ

4- علم،انسان را از نور وحی بی‌نیاز نمی‌کند.اگر نور الهی نباشد،هیچ نوری انسان را نجات نمی‌دهد. «فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ»

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ«41»

آیا ندیدی که هر که در آسمان‌ها و زمین است و پرندگان بال گشوده(در حال پرواز)برای خدا تسبیح می‌گویند،و هر یک نیایش و تسبیح خود را می‌داند؟ و خداوند به آنچه می‌کنند،داناست.

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ«42»

و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین،مخصوص خداست.و بازگشت(همه)به سوی اوست.

نکته‌ها:

قرآن،بارها مسأله‌ی تسبیح موجودات و سجده و نماز آنها را با صراحت بیان کرده و فرموده است:شما تسبیح آنها را نمی‌فهمید. ⁽¹⁾از این آیات به دست می‌آید که علم و شعور، مخصوص انسان‌ها نیست.گرچه بعضی مفسّران تسبیح موجودات هستی را تسبیح تکوینی

و زبان حال آفرینش دانسته‌اند،ولی ظاهر آیات بر خلاف این مطلب است.

خداوند،در این آیه چند مرتبه به صورت غیر مستقیم،به انسان هشدار داده است:

الف:موجودات آسمان و زمین و پرندگان در حال تسبیح هستند.چرا انسان غافل است؟!

ب:تسبیح موجودات،آگاهانه است.چرا انسان در نماز حضور قلب ندارد؟!

ج:پرندگان،هنگام پرواز در هوا در حال تسبیح و نمازند،امّا برخی انسان‌ها هنگام پرواز در آسمان،در حال غفلت و مستی به سر می‌برند!

در روایات می‌خوانیم:امام صادق علیه السلام هنگامی که صدای گنجشکی را شنید فرمود:این پرنده مشغول دعا و تسبیح است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- تنها به خود نیندیشید،به اطراف خود هم بنگرید و در هستی نیز مطالعه و اندیشه کنید. «أَ لَمْ تَرَ»

2- در میان موجودات هستی،پرندگان،آن هم در حال پرواز،توجّه خاصّی به خدا دارند. «وَ الطَّیْرُ صَافّٰاتٍ»

3- همه‌ی موجودات،شعور دارند ونماز و تسبیح آنها،آگاهانه است. «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ»

4- نماز،در صورتی ارزش دارد که نمازگزار بداند چه می‌گوید و چه می‌کند. «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ»

5-نماز و تسبیح هر موجودی به صورت خاصّی است. «صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ»

6- خداوند،بر جزئیات تمام اعمال آگاه است. «عَلِیمٌ بِمٰا یَفْعَلُونَ»

7- نظام هستی،هم فرمانروا دارد؛ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ ...و هم هدفدار است. «وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ»

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُزْجِی سَحٰاباً ثُمَّ یُؤَلِّفُ بَیْنَهُ ثُمَّ یَجْعَلُهُ رُکٰاماً فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاٰلِهِ وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ جِبٰالٍ فِیهٰا مِنْ بَرَدٍ فَیُصِیبُ بِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ یَشٰاءُ یَکٰادُ سَنٰا بَرْقِهِ یَذْهَبُ بِالْأَبْصٰارِ«43»

آیا ندیدی که خداوند ابرها را به آرامی می‌راند.سپس بین آنها پیوند برقرار می‌کند.آن‌گاه آن را متراکم می‌سازد.پس می‌بینی که باران از میان آن بیرون می‌آید و(همچنین)از آسمان از کوه‌هایی که در آنجاست، تگرگ فرو می‌فرستد.پس آن را به هر کس بخواهد می‌رساند و از هر کس بخواهد باز می‌دارد.نزدیک است درخشندگی برقش،چشم‌ها را کور کند.

نکته‌ها:

«یُزْجِی» به معنای حرکت آهسته همراه با دفع است.

کلمه«رکام»به معنای تراکم و«ودق»به معنای باران است.کلمه‌ی «سَنٰا» به معنای درخشش است و«سنا برق»یعنی درخشش برق.

اگر کسی با هواپیما بالاتر از ابرها پرواز کند،می‌بیند که توده‌های ابر مثل کوه است و این از معجزات قرآن است که 14 قرن قبل فرمود: «یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ جِبٰالٍ فِیهٰا مِنْ بَرَدٍ» از کوهِ ابر،تگرگ می‌فرستیم.

پیام‌ها:

1- دقّت در آفرینش،بهترین راه شناخت خدا ومایه‌ی عشق به اوست. أَ لَمْ تَرَ ...

2- تمام حرکت‌ها در جهان طبیعت،با قدرت و اراده‌ی الهی و برای هدفی حکیمانه انجام می‌گیرد. «یُزْجِی ، یُؤَلِّفُ ، یَجْعَلُهُ»

3- عوامل طبیعی،مسیر تحقّق اراده‌ی خداست،نه به جای خدا. «یُزْجِی ، یُؤَلِّفُ ، یَجْعَلُهُ ، یُنَزِّلُ»

4- بارش باران و تگرگ و مفید بودن یا مضرّ بودن آن به اراده خداست. «فَیُصِیبُ بِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ یَشٰاءُ»

یُقَلِّبُ اللّٰهُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ«44»

خداوند،شب و روز را جا به جا می‌کند.همانا در این امر برای اهل‌بصیرت، عبرتی قطعی است.

پیام‌ها:

1- تغییرات و آمد و رفت شب و روز،تصادفی نیست،بلکه بر اساس نظامی دقیق استوار است. «یُقَلِّبُ اللّٰهُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ»

2- پدیده‌های هستی عبرت‌انگیز است،درباره آن تفکّر کنید. «لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ»

3- کسی که اهل بصیرت باشد،می‌تواند از همه‌ی زمانها و مکانها درس بگیرد.

اَللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ ... لِأُولِی الْأَبْصٰارِ

4- تشویق به تدبّر و نهی از سطحی‌نگری،از سفارشات پی در پی قرآن است.

«لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ»

وَ اللّٰهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مٰاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلیٰ بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلیٰ رِجْلَیْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلیٰ أَرْبَعٍ یَخْلُقُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«45»

و خداوند هر جنبده‌ای را از آب آفرید،پس برخی از آنها بر شکم خویش راه می‌رود و برخی بر دو پا راه می‌رود و بعضی بر چهار پا راه می‌رود.

خداوند هر چه بخواهد می‌آفریند،زیرا خدا بر هر چیزی تواناست.

نکته‌ها:

در این آیه،خداوند به اصناف حیوانات اشاره فرموده است:خزندگان،چرندگان و پرندگان.

تفکّر در ساختمان وجودی حیوانات،گامی برای خداشناسی است.

حضرت علی علیه السلام در نهج‌البلاغه درباره‌ی برخی حیوانات از جمله طاووس ومورچه سخنانی آموزنده گفته است.

این آیه بدنبال آیه قبل است؛یعنی همان گونه که جابجایی شب و روز برای اهل بصیرت عبرت‌آموز است،آفرینش همه حیوانات از آب نیز وسیله‌ی عبرت است.

ممکن است تنوین در کلمه‌ی «مٰاءٍ» به اصطلاح تنوین«تنویع»باشد،یعنی خداوند انواع موجودات را از انواع آبها و مایعات مناسب خود آفرید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- همه‌ی جنبنده‌ها با اراده‌ی او آفریده شده‌اند. «وَ اللّٰهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ»

2- اگر انسان در حرکت و رشد معنوی نباشد،در حرکت ظاهری همچون دیگر جنبندگان خواهد بود. «یَمْشِی ، یَمْشِی ، یَمْشِی»

3- مادّه‌ی اصلی همه‌ی جنبنده‌ها آب است، «مٰاءٍ» ولی قدرت‌نمایی خدا به گونه‌ای است که از این مادّه‌ی ساده،این همه موجودات متنوّع خلق می‌کند.

وَ اللّٰهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مٰاءٍ فَمِنْهُمْ ... وَ مِنْهُمْ ... وَ مِنْهُمْ ...

لَقَدْ أَنْزَلْنٰا آیٰاتٍ مُبَیِّنٰاتٍ وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ«46»

به راستی که آیاتی روشنگر نازل کردیم و خداوند هر که را بخواهد به راه مستقیم هدایت می‌کند.

نکته‌ها:

در فرق میان کلماتِ«سبیل»و«طریق»با «صِرٰاطٍ» گفته‌اند که صراط به راهی می‌گویند که پیمودن آن هموار باشد و هیچ پیچیدگی و دشواری نداشته باشد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- خداوند با فرستادن آیات روشن و روشنگر،اتمام حجّت کرده است. «أَنْزَلْنٰا آیٰاتٍ مُبَیِّنٰاتٍ»

2- آیات الهی وسیله‌ی هدایت هستند ولی اصل‌هدایت کار اوست. وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ ...

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ«47»

و می‌گویند:ما به خدا و رسول ایمان آوردیم و پیروی نمودیم.امّا گروهی از آنان بعد از این اقرار،(به گفته خود)پشت می‌نمایند و آنان مؤمن واقعی نیستند.

نکته‌ها:

این آیه و آیات بعد درباره‌ی منافقان مدینه است که ادّعای یاریِ پیامبر را داشتند،ولی در عمل سرپیچی می‌کردند.

پیام‌ها:

1- به شعارهای زیبا وفریبنده تکیه نکنیم،ایمان و ثبات قدم لازم است. یَقُولُونَ ...

یَتَوَلّٰی

2- پیمان شکن،دین ندارد. «یَقُولُونَ - یَتَوَلّٰی - مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ»

3- ایمان،از عمل جدا نیست. یَتَوَلّٰی ... وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ (منافقان در کنار «آمَنّٰا» ،کلمه‌ی «أَطَعْنٰا» را می‌آوردند،ولی در عمل بی‌اعتنا بودند.)

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ«48» وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ«49» و هرگاه به سوی خدا و رسولش خوانده شوند،تا پیامبر میانشان داوری

کند،آن گاه است که گروهی از آنان،روی گردان می‌شوند.و(لی)اگر حقّ با آنان(و به سودشان)باشد،با رضایت و تسلیم به سوی پیامبر می‌آیند.

نکته‌ها:

قضاوت و داوری رسول خدا صلی الله علیه و آله بر اساس حکم خداست.چنانکه در آیه 105 سوره نساء می‌خوانیم: «لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ» تا میان مردم به(موجب)آنچه خدا به تو آموخته داوری کنی.

پیام‌ها:

1- نشانه‌ی ایمان واقعی،پذیرفتن حکم پیامبر و نشانه‌ی نفاق،روی‌گردانی از آن است. إِذٰا دُعُوا ... فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

2- داوری و قضاوت از شئون انبیا می‌باشد. «لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ»

3- حکم پیامبر،همان حکم خداوند است.( «لِیَحْکُمَ» مفرد آمده،نه تثنیه)

4- در انتقاد،انصاف داشته باشید و همه را نکوبید. «فَرِیقٌ مِنْهُمْ»

5-قضاوت عادلانه،خوشایند گروهی از مردم نیست. «فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ»

6- به هر گرویدن و اظهار علاقه‌ای تکیه نکنید. وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ ...(به سراغ پیامبر می‌آیند،امّا در صورتی که سخن پیامبر به نفع آنها باشد!)

7- منافق،فرصت‌طلب است و نان را به نرخ روز می‌خورد. إِنْ یَکُنْ لَهُمُ ... مُذْعِنِینَ

8-پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حتّی برای منافقان،(آنجا که حقّ با آنان بود)به نفع آنان حکم می‌کرد. لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ... إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ«50»

آیا در دل‌هایشان بیماری است،یا دچار شک شده‌اند،یا بیم آن دارند که خداوند و پیامبرش حقّی از آنان ضایع کنند؟(نه)،بلکه آنان خود ستمگرند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«حیف»به معنای خروج از اعتدال،از روی ظلم و جور است.

پیام‌ها:

1- بی‌ایمانی،یک مرض روحی است. وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ ... أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ

2- دلیل اعراض از داوری پیامبر سه چیز است:بیماری‌های روحی،تردید و سوءظن. «أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ»

3- شک و سوءظن به خدا،ظلم است.(ظلم به خود و انبیا) «أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ»

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ«51»

(ولی)هنگامی که مؤمنان را به خدا وپیامبرش فراخوانند،تا میانشان داوری کند،سخنشان جز این نیست که می‌گویند:شنیدیم واطاعت کردیم، اینان همان رستگارانند.

نکته‌ها:

چهار آیه‌ی قبل،برخورد منافقان نسبت به داوری پیامبر اسلام را ترسیم کرد و این آیه برخورد مؤمنان واقعی را مطرح می‌کند،تا مردم در خود بنگرند که در برابر حکم خداوند از کدام دسته هستند.

پیام‌ها:

1- حرف و راه مؤمن در برابر حکم خدا و رسول،همیشه یکی است. «إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ»

2- تسلیم در برابر حقّ،شیوه دائمی مؤمنان است. کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ ... سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا

3- توجّه مؤمن به راهی است که دعوت می‌شود،نه شخصیت دعوت کننده.

«دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

4- آنچه برای مؤمن مهم است،عمل به وظیفه‌ی الهی و پذیرش حکم خدا و رسول است.(خواه به نفع او باشد یا به ضررش). «لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ»

5-داوری از شئون انبیا است. «لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ»

6- آنچه مهم است،شنیدن و عمل کردن است،نه شنیدن تنها. «سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا»

7- اطاعت مؤمنان از پیامبر،براساس تعبد به سخنان و دستورات اوست.(تقدیم «سَمِعْنٰا» بر «أَطَعْنٰا» )

8-رسیدن به رستگاری،در سایه‌ی تسلیم بودن در برابر فرمان خدا و اطاعت از اوست. «سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»

9- دینداری،به هنگام اختلافات و قبول یا ردّ قضاوت‌های حقّ،معلوم می‌شود.

«سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا»

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَخْشَ اللّٰهَ وَ یَتَّقْهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ«52»

و هر که از خداوند و رسولش پیروی کند و از خدا بترسد و از او پروا کند، پس آنان همان رستگارانند.

پیام‌ها:

1- سعادت،کاری به نژاد و سن و جنس و قبیله ندارد،هرکس تسلیم خدا باشد، رستگار می‌شود. مَنْ یُطِعِ ... هُمُ الْفٰائِزُونَ

2- پیامبر صلی الله علیه و آله معصوم است،زیرا اطاعت از او،بی قید و شرط آمده است. «مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ»

3- آنچه ارزش است،خشیت درونی و پروای بیرونی است. «یَخْشَ اللّٰهَ وَ یَتَّقْهِ»

4- اطاعت نباید موجب غرور شود،بلکه روحیّه‌ی خشیت و تقوا لازم دارد.

«یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَخْشَ اللّٰهَ»

5-خداترسانِ تقوا پیشه که مطیع خدا و رسولند،حتماً رستگار می‌شوند.

«فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ»

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ«53»

و سخت‌ترین سوگندها را به نام خدا خوردند،که اگر(برای جبهه و جهاد) دستور دهی،از خانه خارج می‌شوند.(به آنان)بگو:سوگند نخورید، اطاعت پسندیده(اطاعت در عمل است،نه سوگند به زبان)،همانا خداوند به کارهایی که انجام می‌دهید آگاه است.

پیام‌ها:

1- به هر سوگندی اطمینان نکنید.زیرا منافقان از مقدّسات سوء استفاده می‌کنند.

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ ...

2- هرچه درون پوک‌تر باشد،تظاهر و خودنمایی بیشتر است. «جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ»

3- مسلمانی،به گفتار نیست،کردار لازم است. «طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ»

4- با نپذیرفتن سوگند منافقان،جلو سوء استفاده آنان را بگیرید. «قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا»

5-منافقان بدانند که خدا به گفتار و رفتار آنها آگاه است. «إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ»

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ«54»

بگو:خدا را اطاعت کنید و پیامبر را نیز اطاعت کنید.پس اگر سرپیچی نمایند،(به پیامبر زیانی نمی‌رسد،زیرا)بر او فقط آن(تکلیفی)است که به عهده‌اش گذاشته شده و بر شما نیز آن(تکلیفی)است که به عهده‌ی شما گذاشته شده است.واگر اطاعتش کنید،هدایت می‌یابید و پیامبر جز تبلیغ روشن مسئولیّتی ندارد.

نکته‌ها:

دستورا پیامبر دو گونه است:یکی دستورات الهی؛ «أَطِیعُوا اللّٰهَ» و دیگری دستورات حکومتی؛ «أَطِیعُوا الرَّسُولَ».

در قرآن به مواردی برمی‌خوریم که دو دستور در کنار یکدیگر ذکر شده است و باید هر دو اجرا شود وعمل‌کردن به یکی کافی نیست،از جمله:

*ایمان و عمل. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» ⁽¹⁾

*نماز و زکات. «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ» ⁽²⁾

*تشکّر از خداوند و والدین. «أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ» ⁽³⁾

*اطاعت از خدا و رسول. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ» که در این آیه آمده است.

در قرآن،جمله «وَ إِنْ تَوَلَّوْا» زیاد بکار رفته است و در تمام موارد به پیامبر دلداری می‌دهد که از بی‌اعتنایی مردم نسبت به تبلیغ خود دلسرد نشود.

پیام‌ها:

1- پیامبر مأمور است که منافقان را نیز به اطاعت فراخواند. قُلْ أَطِیعُوا ...

2- اطاعت از اوامر و نواهی پیامبر صلی الله علیه و آله مثل اطاعت از دستورات خدا،واجب است. «أَطِیعُوا الرَّسُولَ»

3- رهنمودهای پیامبر هماهنگ با فرمان‌های الهی است. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ»

4- پیروی یا سرپیچی مردم،در ادای وظیفه‌ی پیامبران اثری ندارد. «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ»

5-تکلیف هر فردی،مربوط به خود اوست. «عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ»

6- هدایت،در سایه اطاعت است. «إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا»

7- پیامبران،ابلاغ می‌کنند نه اجبار. «وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ»

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ«55»

خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین جانشین قرار دهد،همان گونه که کسانی پیش از ایشان را جانشین کرد،و قطعاً دینی را که خداوند برای آنان پسندیده است،برای آنان استقرار و اقتدار بخشد و از پی ترسشان امنیّت را جایگزین کند،تا(تنها)مرا بپرستند و چیزی را برای من شریک نگیرند،و هر کس بعد از این،کفر ورزد پس آنان همان فاسقانند.

نکته‌ها:

در روایات بسیاری از امام سجاد و امام باقر و امام صادق علیهم السلام می‌خوانیم:مصداق کامل این آیه،حکومت جهانی حضرت مهدی علیه السلام است. ⁽¹⁾که خداوند وعده داده است در آن روز اهل ایمان بر جهان حکومت کنند.

در قرآن،بارها به حکومت نهایی صالحان تصریح شده است،از جمله:

سه مرتبه فرمود: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» ⁽²⁾اسلام بر همه‌ی ادیان پیروز خواهد شد.

در جای دیگری فرمود: «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ» ⁽³⁾بندگان صالح من وارث زمین خواهند شد.

و در جای دیگر می‌خوانیم: «وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ» ⁽⁴⁾یا «وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽⁵⁾

مراد از جانشینی مؤمنان،یا جانشینی از خداست در زمین و یا جایگزینی از اقوام پیشین.

«قُرطبی»در تفسیر خود،درباره‌ی پیروزی کامل اسلام چند حدیث نقل می‌کند و می‌گوید:

در زمین خانه‌ای نخواهد بود مگر آن که اسلام در آن خانه وارد خواهد شد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آخرین حج خود در مسیر برگشت از مکّه(روز هیجدهم ذی‌الحجه)در غدیر خم به فرمان خداوند،حضرت علی علیه السلام را جانشین خود قرار داد،آیه نازل شد امروز من اسلام را به عنوان دین کامل برای شما پسندیدم؛ «رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً» ⁽¹⁾در این آیه نیز وعده‌ی خداوند پیروزی آن دینی است که پسندیده است؛ «دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ» .

بنابراین اسلامی که جهان را خواهد گرفت،اسلامِ غدیر خم است.

پیام‌ها:

1- اسلام،دین آینده‌ی جهان است.آینده‌ی تاریخ به سود مؤمنان و شکست سلطه‌ی کافران است. وَعَدَ اللّٰهُ ... لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ

2- به مؤمنان،امید دهید تا فشار و سختی‌ها،آنها را مأیوس نکند. «وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا»

3- کلید و رمز لیاقت برای بدست گرفتن حکومت گسترده حقّ،ایمان و عمل صالح است. «الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

4- دین،از سیاست جدا نیست،بلکه سیاست و حکومت برای حفظ دین است.

لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ ... یَعْبُدُونَنِی

5-در بیان وعده‌های الهی،برای باور کردن مردم،بیان نمونه‌هایی از تاریخ گذشته مفید است. «کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

6- پیروزی نهایی اهل حقّ،یک سنّت الهی است. «کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

7- هدف از حکومت اهل ایمان،استقرار دین الهی در زمین و رسیدن به توحید و امنیّت کامل است. «لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ - لَیُبَدِّلَنَّهُمْ - لاٰ یُشْرِکُونَ»

8-دست خدا را در تحولات تاریخ ببینیم. وَعَدَ اللّٰهُ ... لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ - لَیُبَدِّلَنَّهُمْ

9- دین اسلام،تنها دین مورد رضایت الهی است. «دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ»

10- امنیّت واقعی،در سایه‌ی حکومت دین است. «وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً»

11- امنیّت در جامعه‌ی اسلامی،شرایط مناسبی برای عبادت فراهم می‌سازد.

«أَمْناً یَعْبُدُونَنِی» (هدف نهایی وعده‌های الهی،عبادت خالصانه خداوند است)

12- عبادت خدا،زمانی کامل است که هیچ‌گونه شرکی در کنار آن نباشد.

«یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ»

13- در زمان حکومت صالحان نیز،گروهی انحراف خواهند داشت. وَعَدَ اللّٰهُ ...

وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ«56» لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ وَ لَبِئْسَ الْمَصِیرُ«57»

و نماز را به پا دارید و زکات را بپردازید و از پیامبر اطاعت کنید.شاید مورد رحمت قرار گیرید.هرگز گمان مبر که کفّار،ما را در زمین عاجز و درمانده می‌کنند.جایگاه آنان آتش است و به راستی که بدسرانجامی است.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام با تلاوت آیه 56 فرمود:زکاتِ فطره،مصداق زکات در آیه وواجب است. ⁽¹⁾

شاید آیه 57 پاسخ سؤالی باشد که با آن همه کفر و نفاق و امکاناتی که مخالفان دارند، چگونه خداوند به مؤمنان وعده حاکمیّت بر زمین را می‌دهد؟ این آیه می‌فرماید:و «لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ» تردید نکن،زیرا مخالفان نمی‌توانند در هیچ کجای زمین اراده و راه خداوند را مختل و عاجز نمایند.بر خلاف میل و پندار نادرست دشمنان، روزی حکومت امام زمان علیه السلام محقّق خواهد شد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- اقامه نماز و ادای زکات،نمونه بارز عمل صالحی است که در حاکمیّت مؤمنان انجام می‌شود. وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ... أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ ...

2- در اسلام،مسائل عبادی «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ» و مسائل مالی «آتُوا الزَّکٰاةَ» و مسائل سیاسی و حکومتی «أَطِیعُوا الرَّسُولَ» از یکدیگر جدا نیستند.

3- وعده‌های الهی(در آیه قبل)،سبب تن‌پروری نشود! أَقِیمُوا ... آتُوا الزَّکٰاةَ ...

4- شرط رسیدن به رحمت الهی،پیروی از خدا و رسول است. «لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

5-کفّار،اگر چه ابرقدرت باشند،امّا در برابر قدرت خدا شکست خواهند خورد.

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مُعْجِزِینَ ...

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ«58»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! غلامان و فرزندانی که به سنّ بلوغ و احتلام نرسیده‌اند،در سه وقت(برای ورود به اتاق)از شما اجازه بگیرند:پیش از نماز صبح و هنگام نیمروز،که لباس از تن بیرون می‌کنید،و بعد از نماز عشا.این سه وقت،هنگام خلوت شماست،اما در غیر این سه وقت،بر شما و بر آنان گناهی نیست که بدون اذن وارد شوند،زیرا آنان پیوسته با شما در رفت و آمد هستند و بعضی بر بعضی وارد می‌شوند.خداوند آیات خود را این گونه برای شما بیان می‌کند و خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

اگر بار دیگر،از ابتدای سوره نگاهی به آیات آن بکنیم،خواهیم دید که سیاست پیشگیری از گناه در احکام الهی نهفته است،مثلاً زن و مرد زناکار را در برابر چشم دیگران تنبیه کنید، (آیه 1)ازدواج آنان را محدود کنید،(آیه 3)اگر کسی بدون چهار شاهد نسبت ناروا داد، هشتاد تازیانه بزنید،(آیه 4)اگر تهمتی را شنیدید برخورد کنید،(آیه 12)هرکس اشاعه فحشا را دوست بدارد،عذاب دردناک خواهد داشت،(آیه 19)بدنبال گام‌های شیطان نروید، (آیه 21)کسانی که به زنان پاکدامن تهمت بزنند عذاب عظیم خواهند داشت،(آیه 23) پاکان به سراغ ناپاکان نروند،(آیه 26)سرزده به خانه دیگران نروید و اگر گفتند برگردید بپذیرید و برگردید،(آیه 27- 28)چشمان خود را از نامحرم پیش کشید و خیره نشوید،(آیه 30-31)زنان زیور خود را نشان ندهند،برای ازدواج افراد بی‌همسر قیام کنید و از فقر نترسید،(آیه 32)و در این آیه می‌فرماید:ساعاتی با همسرتان خلوت کنید که بدانید فرزندان و خادمان منزل سرزده وارد نمی‌شوند.آری تمام این دستورات برای جلوگیری از فحشا و بلوغ زودرس و حفظ حریم و حیا و آبرو است.

پیام‌ها:

1- مسئول آموزش احکام دین به فرزندان،والدین مؤمن هستند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ»

2- محل خواب والدین،اگر جدا از فرزندان باشد،نیاز به اذن دارد. «لِیَسْتَأْذِنْکُمُ»

3- کودکی و بردگی،بهانه‌ای برای شکست حریم دیگران نیست. «لِیَسْتَأْذِنْکُمُ»

4- مرد باید در طول شبانه روز،اوقاتی را به همسر خود اختصاص دهد. «ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ»

5-حتی فرزندان نابالغ باید احکام خانواده را بدانند و مراعات کنند. لِیَسْتَأْذِنْکُمُ ...

اَلَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ

6- اسلام دین زندگی است و از جامعیّت کاملی برخوردار است.هم برای مسایل مهم مانند تشکیل حکومت جهانی(که در آیه 55 آمده است)طرح و برنامه

دارد.و هم برای مسائل جزئی مانند ورود کودک به اتاق والدین. لِیَسْتَأْذِنْکُمُ ...

اَلَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ

7- کودکان باید پاکدامنی را از محیط خانه بیاموزند. «لِیَسْتَأْذِنْکُمُ»

8-تربیت و آموختن آداب اسلامی را قبل از بلوغ کودکان شروع کنیم. «الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ»

9- لباس کار و لباس بیرون را باید در خانه کنار گذاشت. «تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ»

10- استراحت بعد از ظهر و در میان ساعات کار،مفید و مناسب است. «تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ»

11- تنظیم وقت،در زندگی مسلمانان باید بر اساس اوقات نماز صورت گیرد.

«قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ - بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ»

12- تمام احکام الهی بر اساس علم و حکمت است. «عَلِیمٌ حَکِیمٌ»

وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ«59»

و هر گاه کودکان شما به حد بلوغ رسیدند،پس باید همانند کسانی که قبلاً بالغ شده‌اند،(در همه وقت)اجازه(ورود)بگیرند.خداوند این گونه آیات خود را برای شما بیان می‌کند و خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«حلم»و«احتلام»به معنای جنب شدن در خواب است که یکی از نشانه‌های بلوغ می‌باشد.البتّه نشانه‌های بلوغ برای دختران و پسران متفاوت است که در رساله‌های مراجع تقلید آمده است.

آیه‌ی قبل،اجازه گرفتن کودکان را به سه زمان مشخّص اختصاص داد،اما این آیه زمان مشخّصی را اعلام نکرده و فرزندان بالغ،در تمام اوقات باید برای ورود به اتاق والدین، اجازه بگیرند.

برای ریشه کن ساختن یک مفسده اجتماعی مانند اعمال منافی عفت تنها توسل به اجرای حدود و تازیانه کافی نیست،در هیچ یک از مسائل اجتماعی چنین برخوردی نتیجه مطلوب را نخواهد داد،بلکه باید مجموعه‌ای ترتیب داد از آموزش فکری و فرهنگی آمیخته با آداب اخلاقی و عاطفی،و آموزش‌های صحیح اسلامی،و ایجاد یک محیط اجتماعی سالم،سپس مجازات را به عنوان یک عامل در کنار این عوامل در نظر گرفت.

به همین دلیل در این سوره نور که در واقع سوره عفّت است از مجازات مردان و زنان زناکار شروع می‌کند،و به مسائل دیگر مانند فراهم آوردن وسائل ازدواج سالم،رعایت حجاب اسلامی،نهی از چشم‌چرانی،تحریم متهم ساختن افراد به آلودگی ناموسی،و بالاخره اجازه گرفتن فرزندان به هنگام ورود به اطاق پدران و مادران،گسترش می‌دهد.و این نشان می‌دهد که اسلام از هیچ یک از ریزه‌کاری‌های مربوط به این مسأله غفلت نکرده است.

خدمتکاران و فرزندان بالغ نیز موظفند بدون اجازه وارد نشوند،حتی کودکان نابالغ که مرتبا نزد پدر و مادر هستند نیز آموزش داده شوند که در اوقات استراحت پدر و مادر بدون اجازه وارد نشوند.این یک ادب اسلامی است هر چند متاسفانه امروزه کمتر رعایت می‌شود و با اینکه قرآن صریحا آن را در آیات فوق بیان کرده است،در نوشته‌ها و سخنرانی‌ها نیز کمتر دیده می‌شود که پیرامون این حکم اسلامی و فلسفه آن بحث شود،و معلوم نیست به چه دلیل این حکم قطعی قرآن مورد غفلت و بی توجهی قرار گرفته است؟

لازم است پدران و مادران این مسائل را جدی بگیرند،و فرزندان خود را عادت دهند هنگام ورود اجازه بگیرند،و همچنین از کارهایی که سبب تحریک فرزندان می‌گردد از جمله خوابیدن زن و مرد در اطاقی که بچه‌های ممیز می‌خوابند تا آنجا که امکان دارد پرهیز کنند، و بدانند این امور از نظر تربیتی فوق العاده در سرنوشت آنها مؤثر است.

در حدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:«ایاکم و ان یجامع الرجل امراته و الصبی فی المهد ینظر الیهما» ⁽¹⁾مبادا در حالی که کودکی در گهواره به شما می‌نگرد آمیزش جنسی کنید. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- احتلام،نشانه رسیدن به بلوغ شرعی است. وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ ... اَلْحُلُمَ

2- بزرگان و اطرافیان،برای نوجوانان الگو هستند. «کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

3- با اعمال خود،فرزندان را تربیت کنید. «کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

4- دستوراتی که خداوند برای حفظ عفت صادر کرده،آگاهانه وحکیمانه است.

«عَلِیمٌ حَکِیمٌ»

وَ الْقَوٰاعِدُ مِنَ النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ یَرْجُونَ نِکٰاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنٰاحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیٰابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجٰاتٍ بِزِینَةٍ وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ«60»

و بر زنان وانشسته‌ای که امیدی به ازدواج ندارند،باکی نیست که پوشش خود را زمین گذارند،به شرطی که زینت خود را آشکار نکنند.و عفّت ورزیدن برای آنان بهتر است و خداوند شنوا و آگاه است.

نکته‌ها:

از آیات قرآن استفاده می‌شود که حجاب و پوشش بانوان در برابر افراد نامحرم،نباید تحریک کننده و شهوت انگیز باشد،زیرا تنها موارد زیر استثنا شده است:

امام صادق علیه السلام درباره‌ی «یَضَعْنَ ثِیٰابَهُنَّ» فرمودند:مراد کنار گذاشتن روسری و روپوش است نه برهنگی. ⁽²⁾

اصل حجاب از احکام ثابت و ضروری اسلام است،ولی نوع پوشش،نباید تمایلات جنسی

را تحریک کند،بلکه عامل حفظ عفّت و پاکدامنی باشد.

پیام‌ها:

1- قوانین اسلام مطابق با واقعیّت‌ها و ضرورت‌ها و نیازها و توانایی‌ها است.

(باید برای پیرزنی که میل به همسر ندارد و آرایش نمی‌کند،مسئله را آسان گرفت) وَ الْقَوٰاعِدُ مِنَ النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ یَرْجُونَ نِکٰاحاً ... أَنْ یَضَعْنَ ثِیٰابَهُنَّ

2- برای زنان،چه پیر و چه جوان،نشان‌دادن آرایش و زینت بدن ممنوع است.

«غَیْرَ مُتَبَرِّجٰاتٍ بِزِینَةٍ»

3- سالخوردگی به تنهایی کافی نیست،بلکه باید بی‌میلی به ازدواج نیز باشد تا اجازه برداشتن روسری را داشته باشند. اَلْقَوٰاعِدُ ... لاٰ یَرْجُونَ نِکٰاحاً

4- حجاب،مایه‌ی حفظ عفّت است. «أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ»

5-حجاب،به نفع زنان است. «خَیْرٌ لَهُنَّ»

6- در کنار آزادی،هشدار لازم است.(اگر از احکام الهی،سوء استفاده شود،خدا شنوا و آگاه است و به حساب متخلفان می‌رسد). «وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوٰانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوٰالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خٰالاٰتِکُمْ أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ أَوْ صَدِیقِکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُبٰارَکَةً طَیِّبَةً کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ«61»

بر نابینا و لنگ و بیمار و بر خودتان ایرادی نیست که بخورید از خانه‌های خود یا خانه‌های پدرانتان یا خانه‌های مادرانتان یا خانه‌های برادرانتان یا خانه‌های خواهرانتان یا خانه‌های عموهایتان یا خانه‌های عمه‌هایتان یا خانه‌های دایی‌هایتان یا خانه‌های خاله‌هایتان یا خانه‌هایی که کلیدهایش را در اختیار دارید،یا خانه‌های دوستانتان.بر شما باکی نیست که دسته جمعی بخورید یا پراکنده(و تنها)،و چون وارد خانه‌ای شدید،پس بر یکدیگر سلام کنید،که تحیّتی است الهی و مبارک و پسندیده.خداوند آیات خود را این چنین برای شما بیان می‌کند،شاید که بیندیشید.

نکته‌ها:

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:قبل از اسلام،افراد نابینا،لنگ و مریض حقّ نداشتند با افراد سالم غذا بخورند.این آیه به آنان اجازه داد تا با افراد سالم و دسته‌جمعی غذا بخورند،یا اگر خواستند جداگانه میل کنند. ⁽¹⁾

علاّمه طباطبایی می‌فرماید:ظاهر آیه چنین است که خداوند برای مؤمنان حقّی قرار داده که بتوانند از خانه فرزندان و خویشان و دوستانشان به میزان احتیاج بخورند و مصرف کنند و این اذن،کلّی و فراگیر است،لکن ابتدای آیه به سه گروه اشاره کرده که معمولاً نمی‌توانند غذای خود را تأمین کنند و نیازمند دیگران هستند،اما حکم به این سه گروه اختصاصی ندارد و برای همه مؤمنان است. ⁽²⁾

این آیه تنها اجازه استفاده از خانه خویشانِ نَسَبی را بیان کرده و نامی از فامیل سببی مثل پدرزن،مادرزن،برادرزن و خواهرزن نبرده است.

این آیه تنها درباره‌ی غذا خوردن است،ولی تصرّفات دیگر مشروط به گرفتن اجازه است.

و خوردن غذا از خانه‌های یاد شده نیز باید طبیعی و دور از اسراف و تبذیر باشد. ⁽³⁾

در موارد ذکر شده در آیه نیز،گاهی قرائن نشان می‌دهد که این یازده گروه میل ندارند از

غذای خانه آنان بخوریم،مثل آنکه خوردنی را در جای مخصوصی پنهان کرده‌اند.در چنین مواردی باید دست نگه‌داریم.

امام باقر علیه السلام فرمود:هنگامی که شخصی وارد خانه می‌شود و بر اهل آن سلام می‌کند و آنان جواب دهند،این سلام بر خویشتن است. ⁽¹⁾

خانه‌ی فرزند در این آیه نیامده است،شاید به خاطر این که این مورد،روشن و مسلم است.

در حدیث می‌خوانیم:«انت و ما لک لابیک»تو و مالت از آن پدرت می‌باشید.

پیام‌ها:

1- دیگران را بر خود مقدّم بداریم،خصوصاً محرومان را. «الْأَعْمیٰ - اَلْأَعْرَجِ - اَلْمَرِیضِ - أَنْفُسِکُمْ»

2- روابط خانوادگی و خویشاوندی،در مسائل حقوقی اثر می‌گذارند.(گرچه غذا ملک صاحبخانه است،ولی اسلام روابط خویشاوندی و عاطفی را در این موارد بر مالکیّت افراد غالب نموده است.) أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ ... بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ

3- قرائن عرفی و اطمینان عقلایی برای جواز مصرف از خانه دیگران کافی است.

(مثلاً دادن کلید خانه،نشان رضایت است) «مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ أَوْ صَدِیقِکُمْ»

4- در اسلام،حقّ دوست در کنار حقّ فامیل قرار داده شده است. أَعْمٰامِکُمْ ... أَوْ صَدِیقِکُمْ (از«افلاطون»پرسیدند:برادرت را بیشتر دوست داری یا رفیقت را؟ گفت:برادرم را زمانی که رفیقم باشد.) ⁽²⁾

5-سلام کردن،از آداب ورود به منزل است. «فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا»

6- سلام،ادبی آسمانی،مبارک و پسندیده است. «تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ مُبٰارَکَةً طَیِّبَةً»

7- سلام‌کردن،در خیر وبرکت زندگی مؤثّر است. «مُبٰارَکَةً طَیِّبَةً»

8-اهل خانه به منزله‌ی جان شما هستند. «فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ»

9- مرز حقّ و حقوق را باید خداوند تعیین فرماید. «یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ» 10- در احکام الهی باید اندیشید. «لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ«62»

مؤمنان(واقعی)تنها کسانی هستند که به خدا وپیامبرش ایمان آورده و هرگاه با پیامبر بر کاری اجتماع نمایند،بدون اجازه او نمی‌روند.همانا کسانی که اجازه می‌گیرند،آنانند که به خدا وپیامبرش ایمان دارند.پس (ای پیامبر!)اگر برای بعضی از کارهای خود از تو اجازه خواستند،به هرکس از آنان‌که خواستی(ومصلحت بود)اجازه بده و برای آنان از خدا طلب آمرزش کن،که خداوند بخشنده ومهربان است.

نکته‌ها:

در کتب تفسیر،درباره‌ی شأن نزول این آیه مطالب گوناگونی ذکر شده است که موارد عمده‌ی آن را در این جا می‌آوریم:

1- این آیه،مربوط به«حنظله»است،که شب عروسی او فرمان حرکت به سوی احد صادر شده بود.او با کسب اجازه از محضر پیامبر صلی الله علیه و آله به خانه رفت و مراسم زفاف را بجا آورد و بدون آن که غسل کند به جبهه رفت و به شهادت رسید.پیامبر فرمود:«فرشتگان او را غسل دادند».خداوند از همان یک شبی که حنظله با همسرش بود،فرزندی به او عطا کرد که ماجرای زندگی او مفصّل است. ⁽¹⁾

2- این آیه درباره‌ی منافقین است،که هرگاه با مردم بودند،به نماز می‌ایستادند و اگر کسی‌آنان را نمی‌دید و تنها بودند،از نماز فرار می‌کردند. ⁽²⁾

3- رسول خدا صلی الله علیه و آله گروهی را برای کاری اعزام فرمود،ولی آنان به سراغ کارهای شخصی خود رفتند،و این آیه در باره آنان نازل شد.

4- این آیه در مورد مسلمانانی است که مشغول کندن خندق بودند و برای سرکشی به خانواده‌ی خود از پیامبر اجازه می‌خواستند.

اجازه گرفتن از رهبر،نشانه‌ی ادب،تسلیم،قانونمندی،عشق به رهبر و نظم و نظام است.

پیام‌ها:

1- حضور در کنار رهبری،برای حل مشکلات،نشانه‌ی ایمان،و ترک آن نشانه‌ی نفاق یا ضعف ایمان است. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ ... کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ

2- در مسائل تشکیلاتی،که بر اساس همفکری و مشورت،تصمیم گرفته می‌شود،خودمحوری و خودمختاری ممنوع است. «عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا»

3- در زندگی اجتماعی،وجود رهبر و پیروی از او لازم است. «عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا»

4- ایمان باید همراه با تسلیم و اطاعت از رهبری باشد. «لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ»

5-باید نظام اجتماعی و کارهای گروهی را ارج نهیم. «لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ»

6- بعضی مسائل را باید سربسته گفت. «لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ»

7- رهبری در اسلام،همراه با مصلحت‌اندیشی و رحمت است. «فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ - وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ»

8-تصمیم‌گیری نهایی با رهبر است. «لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ» (پیامبر در مسائل جامعه،بر مردم ولایت دارد).

9- رهبر باید در اعمال سیاست‌های خود انعطاف‌پذیر و واقع‌بین باشد. «فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ»

10- اذن پیامبر،کار را مجاز و حلال می‌کند ولی نفسِ رها کردن کارهای عمومی، نیاز به استغفار دارد. فَأْذَنْ ... وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ

11- طرح مسائل شخصی در هنگام اشتغال به کارهای عمومی،گرچه با اجازه

باشد،زیبا نیست و باید عذرخواهی کرد. «وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ»

12- استغفار ودعای پیامبر صلی الله علیه و آله برای دیگران،مستجاب است. «وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»

لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِوٰاذاً فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ«63»

آن گونه که یکدیگر را صدا می‌زنید پیامبر را صدا نزنید.خدا می‌داند چه کسانی از شما مخفیانه و با پنهان شدن پشت سر دیگری از صحنه می‌گریزد.پس کسانی که از فرمان او سرپیچی می‌کنند،باید از این که فتنه‌ای دامنشان را بگیرد،یا به عذاب دردناکی گرفتار شوند،بترسند.

نکته‌ها:

«تسلل»،خارج شدن پنهانی و«لواذ»پنهان شدن پشت‌سر دیگری است که این کار منافقان بود.

در مورد معنای این آیه،چهار احتمال وجود دارد:

1- پیامبر را مثل دیگران،به اسم صدا نزنید.در روایت می‌خوانیم:«یا محمّد»،«یا ابالقاسم» نگویید،بلکه«یا رسول اللّه»و«یا نبیّ اللّه»بگویید. ⁽¹⁾در روایت دیگر آمده است که این آیه درباره‌ی جانشینان معصوم آن حضرت نیز جریان دارد. ⁽²⁾

2- پیامبر را مثل دیگران،با صدای بلند صدا نزنید. ⁽³⁾3- دعوت پیامبر را مثل دعوت دیگران نشمرید.اگر پیامبر صلی الله علیه و آله شما را به کاری مثل رفتن به جبهه و خواندن نماز دعوت کرد،حتماً اطاعت کنید و دعوت او را ساده نگیرید.

4- دعای پیامبر را مثل دیگران ندانید،نفرین و دعای پیامبر مستجاب است،مواظب باشید. ⁽⁴⁾