تفسیر نور جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

مقدّمه ناشر

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینۀ رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که بخشی از مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به‌جهت آشنایی با شیوه‌ی کار وچگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می‌شود که خود نیز می تواند راهگشای طلاّب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی هستند،در قالب نکات وپیام‌های آیه،با نثری ساده وروان ارائه می‌دهند.البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب 5 عنوان ارائه می گردد:

1-متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2-ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن،مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3-نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4-پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف، چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5-پاورقی که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی گنجیده،در پاورقی ذکر شده است.

تذکّرات لازم:

1-گاهی تعداد نکته‌ها و پیام‌های یک آیه،از یک مورد تجاوز نکرده است که به جهت حفظ قالب کار،بازهم عنوان نکته‌ها و پیام‌ها به صورت جمع آمده است.

2-در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

در پایان از زحمات همکاران محترم حجج‌اسلام آقایان:

سیّدجواد بهشتی،محمود متوسل،بلوچیان،کلباسی و متوسلی که در تتبّع و بررسی تفاسیر و تصحیح نهایی این جلد،نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی: تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

مقدّمه مؤلّف

اَلحَمدُلِلّه رَبّ العالَمین وَ صلّی اللّه عَلی سَیّدنا محمّد و اهل‌بَیته المَعصومین

قرآن نور است،بگذریم که بعضی دلالت آن را ظنّی پنداشتند.قرآن محور است،بگذریم که بعضی آن را در حاشیه قرار دادند.قرآن علم بی‌نهایت الهی است،بگذریم که بعضی حقیقت را در کتب دیگری جستجو کردند.

قرآن خود را،به عظیم ⁽¹⁾و کریم ⁽²⁾و مجید ⁽³⁾توصیف کرد،آیا آن را تعظیم و تکریم و تمجید کردیم؟

قرآن،شفای دردهای فکری،اخلاقی،اجتماعی،سیاسی،خانوادگی و اقتصادی ماست.

قرآن،رابطه ما با خدا،با خود،با جامعه،با همسر و فرزند،با دوست ودشمن و با طبیعت و تاریخ را ترسیم می‌کند.

قرآن،تنها کتاب آسمانی است که تحریف نشده و هرچه تاریخ بر آن می گذرد،اسرارش بیشتر هویدا می‌شود.

قرآن را همچون نماز باید به پاداشت،که خود می‌فرماید:اگر یهود تورات را به پا می‌داشتند،به سعادت می‌رسیدند. ⁽¹⁾

از همسر پیامبر اکرم پرسیدند که اخلاق رسول اللّه چگونه بود؟گفت:خُلق او قرآن بود. ⁽²⁾

امام رضا علیه السلام فرمود:تمام سخنانم از قرآن ریشه می گیرد.

امام صادق علیه السلام می فرماید:دلیل آنکه در وضو مقداری از سر را مسح می کنیم،حرف(باء) در «وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ» ⁽³⁾است و اگر می‌فرمود:«وامسحوا رؤسکم»تمام سر را مسح می‌کردیم.معنای این کلام آن است که در تمام حروف قرآن نکته‌ای نهفته است.

ملاصدرا در آخر عمر ناله می‌کند که چرا از آغاز،قرآن را محور کار و تحقیق و تدبر خود قرار نداده و می گوید:در تمام عمر به جای نور در سایه ایستاده بودم،از غصه جانم آتش گرفت و قلبم شعله کشید،چه کنم عمرم تمام،دستم خالی و... ⁽⁴⁾

فیض کاشانی نیز می‌گوید:کتاب‌ها و رساله‌ها نوشتم،تحقیقاتی کردم،ولی در هیچ یک از علوم دوائی برای دردم و آبی برای عطشم نیافتم،به سوی خدا فرار و انابه کردم تا خداوند دستم را گرفت و با تفسیر گره خوردم. ⁽⁵⁾

لطف خداوند مرا بر آن داشت تا در سال 1379 در کنار ستاد اقامه نماز،ستاد تفسیری تشکیل دهم.در قم و مشهد و اصفهان و بعضی مناطق دیگر از افراد فاضل و دلسوز دعوت کردم و به بسیاری از استان‌ها و حوزه‌ها و دانشگاه‌ها رفتم.آن خدایی که پیامبرش را در غار با تار عنکبوت حفظ کرد و کلاغی را معلم بشر در دفن مرده و هدهدی را واسطه‌ی ایمان یک کشور قرار داد،به این انسان بی‌بضاعت نیز توفیق داد تا دل‌هایی را متوجّه قرآن و تفسیر آن بنماید.مسابقات تفسیر در کشور به راه افتاد و هزاران نفر از طلاب و دانشجویان در آن شرکت کردند.

آموزش و پرورش برای فرهنگیان و دانشگاه برای دانشجویان وقوای مسلح برای پرسنل خود برنامه‌هایی را به اجرا در آورده و مدیریّت حوزه‌های علمیّه و سازمان اوقاف با اعزام طلاب و دعوت از علما به مسئله‌ی تفسیر پرداختند.

هدف از این کارها،مهجوریت زدائی از قرآن و راضی کردن دل رسول‌خدا صلی الله علیه و آله است.گرچه می‌دانیم شناخت قرآن گام اوّل است و گام‌های بعدی عمل به قرآن و چشاندن شیرینی معارف آن به نسل نو است.

آری اگر همان گونه که زلیخا یوسف را به زنان مصر نشان داد و همه دست خود را بریده و از خوردن دست کشیدند،ما نیز یوسف قرآن را به مردم نشان دهیم،دست از افراد منحرف خواهند کشید.

خدا را بر این نعمت که قطره‌ای از نکات و لطائف قرآنی را به ما فهماند شاکریم و از او می‌خواهیم که این آشنایی را هر روز عمیق‌تر و مقدمه عمل خود و ارشاد دیگران قرار دهد.

در خاتمه،برای همه کسانی که مرا با قرآن آشنا کردند و مشوّق من بودند،به خصوص مرحوم آیت اللّه سید مهدی روحانی که به حقّ مفسّری عمیق و فقیهی زاهد و متکلّمی قوی بود و در این سال ما را به سوگ خود نشاند،رحمت و مغفرت الهی را طلب می‌کنم.

محسن قرائتی

79/12/1

سیمای سوره‌ی اسراء

اشاره

سوره‌ی«اسراء»،یکصد و یازده آیه دارد و بنابر قول مشهور مکّی است.البتّه بعضی پنج آیه‌ی 26،32،33،57 و 78 را مدنی می‌دانند.

این سوره؛به جهت کلمه‌ی اوّل آن،«سبحان»وبه خاطر ماجرای معراج، «اسراء»و به سبب بازگویی داستان بنی‌اسرائیل،«بنی‌اسرائیل»نامگذاری شده است.

در این سوره همچون دیگر سوره‌های مکّی،موضوعاتی از قبیل:توحید، معاد،نصایح سودمند و مبارزه با هرگونه شرک،ظلم و انحراف،سنّت‌ها وقوانین فردی واجتماعی در تاریخ،تاریخچه‌ی آدم و ابلیس،پیامبر اسلام و موقعیّت آن حضرت در مکّه،بیان شده است.از مسائل عمده و قابل توجّه در این سوره، معراج حضرت رسول صلی الله علیه و آله است.

شروع سوره با«تسبیح»خداست و پایان آن با«حمد»و ستایش او.

در روایات به تلاوت این سوره در شب‌های جمعه سفارش شده و از جمله فوائد آن،دیدار امام زمان علیه السلام دانسته شده است. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

«1»سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ

پاک و منزّه است آن(خدایی)که بنده‌اش را از مسجدالحرام تا مسجدالاقصیٰ که اطرافش را برکت داده‌ایم شبانه بُرد،تا از نشانه‌های خود به او نشان دهیم.همانا او شنوا و بیناست.

نکته‌ها:

معراج،مقدّس‌ترین سفر در طول تاریخ است،مسافرش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،فرودگاهش مسجدالحرام،گذرگاهش مسجد الاقصیٰ،میزبانش خدا،هدف آن دیدن آیات الهی، سوغاتی‌اش اخبار آسمان‌ها و ملکوت و بالا بردن سطح فهم بشر از این دنیای مادّی بوده است. ⁽¹⁾

بر اساس روایات،پیامبر یک سال قبل از هجرت،پس از نماز مغرب در مسجدالحرام،از طریق مسجدالاقصیٰ به وسیله‌ی«بُراق» ⁽²⁾به آسمان‌ها رفت و چون بازگشت،نماز صبح را در مسجدالحرام خواند. ⁽³⁾

معراج پیامبر،جسمانی و در بیداری بوده،نه در خواب و با روح! و اصل آن از ضروریات دین و مورد اتّفاق همه‌ی فرقه‌های اسلامی است. ⁽¹⁾

روایات متواتر ⁽²⁾و برخی دعاها و زیارتنامه‌ها هم به این مسأله اشاره دارد و در برخی احادیث،منکر آن کافر معرّفی شده است.

خداوند،حضرت آدم را از آسمان به زمین آورد،ولی حضرت رسول صلی الله علیه و آله را از زمین به آسمان برد. ⁽³⁾پیامبر در آن شب،عوالم بالا،ملکوت آسمان‌ها و عجائب آفرینش را دیده ⁽⁴⁾و با انبیا ملاقات کردند. ⁽⁵⁾و احادیث قدسی در این سفر بر آن حضرت وارد شده است، رهبری و ولایت علی علیه السلام مطرح شد.

در این سفر،حضرت رسول،بهشت و جهنّم را دید،وضعیّت بهشتیان و نعمت‌هایشان و دوزخیان و عذاب‌هایشان از مشاهدات دیگر پیامبر بود.وقتی پیامبر داستان معراج را بیان فرمود،بعضی مردم کم‌ظرفیّت از دین برگشتند. ⁽⁶⁾

اشکال و جواب:

بعضی در مورد معراج و سفر آسمانی پیامبر صلی الله علیه و آله،سؤال‌ها یا شبهه‌هایی را مطرح می‌کنند، از قبیل اینکه:در فضای بیرون جوّ،هوا نیست،گرمای سوزان و سرمای کشنده هست، مشکل بی‌وزنی وجود دارد،اشعّه‌های کیهانی خطرناک است،یک شب برای سیر در آسمان‌ها کوتاه است و اگر کسی بخواهد در فضا سیر کند،باید سرعتی شبیه سرعت نور یا بیشتر داشته باشد،برای فرار از جاذبه باید سرعتی معادل 40000 کیلومتر در ساعت داشت‌و امثال اینها.

پاسخ اجمالی شبهات این است:اصل معراج در قرآن وروایات متواتر آمده ⁽⁷⁾و آنچه مهم

است،ایمان به اصل آن است وایمان به جزئیّاتش ضروری نیست. ⁽¹⁾از طرفی معجزه باید عقلاً محال نباشد وچون معراج از معجزات پیامبراسلام صلی الله علیه و آله است،مشمول قواعد کلّی همه‌ی معجزات می‌شود.

بقیّه‌ی مشکلات وشبهات نیز با توجّه به قدرت الهی قابل حلّ است.علاوه برآنکه امروزه که انسان،هواپیما و قمرمصنوعی وسفینه‌های فضایی به کرات دیگر می‌فرستد،پذیرفتن معراج آسان است.

چنانکه قرآن،جابه‌جایی تخت بلقیس را از کشوری به کشور دیگر در یک چشم به هم زدن مطرح می‌کند که این مسأله،مشکل طیّ مسافت را حلّ می‌کند.

پیام‌ها:

1-معراج،لغو نیست،بلکه اسراری قابل توجّه دارد. سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ ...

2-معراج،اردوی خصوصی و بازدید علمی پیامبر بود،وگرنه خداوند بی‌مکان است. سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ ...

3-عبودیّت،مقدّمه‌ی پرواز است و عروج،بی‌خروج از صفات رذیله،ممکن نیست. «أَسْریٰ بِعَبْدِهِ»

4-انسان اگر هم به معراج برود،باز«عبد»است.پس درباره‌ی اولیای خدا غلوّ نکنیم. «أَسْریٰ بِعَبْدِهِ»

5-عبودیّت،از افتخارات پیامبر و زمینه‌ی دریافت‌های الهی اوست. «بِعَبْدِهِ»

6-پیامبری که امتّش در آینده از فضانوردان نیز خواهند بود،لازم است به معراج و سفر آسمانی رفته باشد. «أَسْریٰ بِعَبْدِهِ» 7-برای قرب به خدا،شب بهترین وقت است. ⁽²⁾أَسْریٰ ... لَیْلاً

8-شب معراج،شب بسیار مهمی است. «لَیْلاً» نکره آمده است.

9-اگر استعداد وشایستگی باشد،پرواز یکشبه انجام می‌گیرد. «أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً»

10-مسجد،بهترین سکوی پرواز معنوی مؤمن است. «مِنَ الْمَسْجِدِ»

11-مسجد باید محور کارهای ما باشد. «مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی»

12-حرکت‌های مقدّس،باید از راههای مقدّس باشد. أَسْریٰ ... مِنَ الْمَسْجِدِ

13-سرسبزی و برکات،باید بر محور مسجد باشد. اَلْمَسْجِدِ ... بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ

14-بیت المقدّس و حوالی آن،محلّ نزول برکات آسمانی،مقّر پیامبران و فرودگاه فرشتگان در تاریخ بوده است. «بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ»

15-ظرفیّت علمی انسان،از دانستنی‌های زمین بیشتر و شگفتی‌های آسمان نیز از زمین بیشتر است. أَسْریٰ ... لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا

16-هدف معراج،کسب معرفت و رشد معنوی بود. «لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا»

17-آیات الهی آن قدر بی‌انتهاست که رسول خدا نیز توان دستیابی به همه‌ی آنها را ندارد. «مِنْ آیٰاتِنٰا» ⁽¹⁾

18-خداوند،به مخالفان هشدار می‌دهد که آنان را می‌بیند و سخنانشان را می‌شنود. «السَّمِیعُ الْبَصِیرُ»

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً«2»

ما به‌موسی کتاب(آسمانی)دادیم واو را هدایت‌گر بنی‌اسرائیل قراردادیم، که غیر از من تکیه‌گاه و کارسازی نگیرید.

نکته‌ها:

در قرآن،بارها سفارش به توکّل بر خدا و دوری از توکّل به غیر او شده و در کنار فرمان به

توکّل،دلیل آن نیز بیان شده است.مثلاً در سوره اعراف می‌فرماید:چون خداوند علم بی‌نهایت دارد،بر او توکّل کن. ⁽¹⁾و در سوره یوسف می‌فرماید:چون حکومت بدست اوست، پس بر او توکّل کن. ⁽²⁾و یا در سوره نساء می‌فرماید:چون مالک بی‌چون و چرا اوست،پس او را وکیل خود بگیر. ⁽³⁾

رسالت حضرت موسی جهانی بوده است،هر چند در این آیه،موسی علیه السلام را برای بنی‌اسرائیل هادی می‌داند،ولی در جای دیگر او را برگزیده و هادی تمام مردم می‌داند:

«نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ» ⁽⁴⁾، «اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ» ⁽⁵⁾.

پیام‌ها:

1-در تبلیغ،گاهی هموطن وهمشهری بودنِ مبلّغ با مخاطبان تاثیر دارد. «هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ»

2-عصاره‌ی دعوت پیامبران،توحید است. آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ ... أَلاّٰ تَتَّخِذُوا

3-انسان نیاز به تکیه‌گاه دارد،و انبیا،خداوند را تکیه‌گاه واقعی او معرّفی می‌کنند.

«أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً»

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً«3»

(ای بنی‌اسرائیل!)ای فرزندانِ کسانی که آنان را همراه نوح،سوار(بر کشتی)کردیم و(نجات دادیم!)همانا نوح،بنده‌ای بسیار شکرگزار بود (شما هم مثل او باشید،تا نجات یابید).

نکته‌ها:

حضرت نوح را«پدر دوّم»انسان گفته‌اند،چون در طوفان نوح،همه‌ی مردم غرق شدند، جز آنان که در کشتی همراه نوح بودند.از این رو معنای «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا» همانند جمله‌ی «یٰا

بَنِی آدَمَ» است.

حضرت نوح در میان پیامبران،بیش از همه عمر کرد و همواره گرفتار اذیّت و آزار کفّار و لجوجان بود،ولی بنده‌ای بسیار شاکر بود. ⁽¹⁾خداوند نیز برای حضرت نوح،حساب ویژه‌ای باز کرده و سلام مخصوص به او داده است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-در مکتب انبیا بودن و همراهی با آنان،رمز نجات و بقای انسان است. «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ»

2-تاریخِ گذشتگان،عامل تربیت و هشدار برای آیندگان است. «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا»

3-توجّه دادن فرزندان به شرافت و ایمان نیاکان،راهی عاطفی برای تربیت و پذیرش دعوت و مسئولیّت آنان است. «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا»

4-عبودیّت وبندگی خدا،زمینۀ ایمنی از حوادث و مهالک است. «حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً»

5-تجلیل از مردان والا و اسوه،از عوامل تربیت است. «کٰانَ عَبْداً شَکُوراً»

6-یکی از برکات شکور بودن،ذرّیه پایدار داشتن است. ذُرِّیَّةَ مَنْ ... عَبْداً شَکُوراً

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً«4»

ما در کتاب(تورات)،به بنی‌اسرائیل اعلام کردیم که قطعاً شما دوبار در زمین فساد می‌کنید و برتری‌جوییِ بزرگی خواهید کرد.

نکته‌ها:

ممکن است دو نوبت فساد بنی‌اسرائیل؛یک بار به خاطر شهادت شعیا و مخالفت ارمیا و

یک بار هم به خاطر قتل زکریّا و یحیی بوده باشد،البتّه احتمال ماجراهای دیگری نیز داده شده که در آیات بعد به آن اشاره می‌شود.

بهشت مخصوص کسانی است که از هرگونه برتری‌طلبی و استکبار دوری کنند،نه کسانی که خود را برتر و بزرگ‌تر از دیگران بدانند. «تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-کتاب‌های آسمانی،از آینده نیز خبر داده‌اند. «قَضَیْنٰا»

2-سوابق قوم یهود،در تورات هم ثبت شده است. «فِی الْکِتٰابِ»

3-فساد،شامل انواع فسادهای جانی،فرهنگی،اقتصادی،نظامی و سیاسی می‌شود. «لَتُفْسِدُنَّ» مطلق آمده است.

4-برتری‌جویی و فساد در زمین،از خصلت‌های دنیاطلبان است. «لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ وَ لَتَعْلُنَّ»

5-فسادی خطرناک‌تر است که ریشه‌ی استکباری داشته باشد و تکرار شود.

لَتُفْسِدُنَّ ... مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ

6-گاهی مستضعفین نیز مستکبر می‌شوند. «وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً»

فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ أُولاٰهُمٰا بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ وَ کٰانَ وَعْداً مَفْعُولاً«5»

پس همین که وعده‌ی نخستین فتنه فرا رسد،گروهی از بندگان توانمند و جنگجوی خویش را(برای سرکوبی شما)بر انگیزیم.پس درون خانه‌ها را جستجو کنند(تا فتنه‌گران را یافته کیفر دهند)و آن،وعده‌ای قطعی است.

نکته‌ها:

قرآن،برای آن گروهی که فسادگران بنی‌اسرائیل را سرکوب می‌کنند،مصداقی بیان نکرده است.امّادر تفاسیر،آن را به بخت‌النصّر،طالوت،پادشاه‌روم،هیتلر و...تطبیق داده‌اند،ولی هیچ کدام از آنان،با کلمه‌ی مقدّس «بَعَثْنٰا» که برای قیامت و بعثت انبیا آمده،و «عِبٰاداً لَنٰا» که برای افرادی همچون پیامبران بکار رفته است،سازگار نیست.بنابراین شاید نظر آیه به آینده‌ای باشد که هنوز نیامده است.

پیام‌ها:

1-از سنّت‌های الهی،نابودی مستکبران طغیان‌گر است. «بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ»

2-تحقّق وعده‌های الهی،به معنای کنار بودن انسان از وظیفه‌ی جهاد نیست.

«بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً»

3-جهاد و مبارزه با مستکبران،مخصوص اسلام نیست. بَعَثْنٰا ... أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

4-دست بالای دست بسیار است.بنی‌اسرائیل طغیان کردند،خدا هم برتر از آنان را برایشان مسلطّ می‌سازد. بَعَثْنٰا ... أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

5-فراهم آوردن قدرت برای سرکوبی فتنه‌گران و سلب امنیّت از آنان،حتّی از طریق گشت خانه به خانه،کاری نیکو است. «فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ»

6-پیشگویی‌های آسمانی،حتماً به وقوع می‌پیوندد. «وَعْداً مَفْعُولاً»

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً«6»

سپس،جنگ را به سود شما و علیه آنان برگردانیم و شما را با اموال و فرزندان کمک کنیم و نفرات شما را بیشتر قرار دهیم.

نکته‌ها:

ظاهر آیه این است که پس از فسادگری و شکست بنی‌اسرائیل،خداوند دوباره آنان را با

سرمایه و فرزندان سروسامان دهد،ولی احتمال دارد مخاطب «رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ» ،همان «عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ» آیه قبل باشد،یعنی به بندگان سلحشور خویش دو لطف داریم:یکی تارومار کردن متجاوزان بنی‌اسرائیل،و دیگری به قدرت و حکومت رساندن آنان.

پیام‌ها:

1-مهلت دادن و امتحان مجدّد از طریق سرمایه وفرزندان،از سنّت‌های الهی است. «رَدَدْنٰا لَکُمُ»

2-سرمایه ونیروی انسانی،وسیله قدرت وحکومت است. «أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ»

3-لطف خدا،هم شامل فرد گنهکاری می‌شود که توبه کند،و هم امّت گنهکار که گوشمالی شده باشد. «رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ»

4-کثرت جمعیّت،از نعمت‌های الهی است. «جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً»

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَمٰا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً«7»

اگر نیکی کنید به خودتان نیکی کرده‌اید واگر بدی کنید(باز هم)به خود بد کرده‌اید.پس همین که وعده‌ی(فسادگری)دوّم فرا رسد(جنگجویان نیرومند و مؤمن را برای قلع وقمع شما می‌فرستیم)تا سیمای(نظامی وعزّت دنیوی)شما را زشت نمایند و(برای گرفتن قدرت)به مسجدالاقصی وارد شوند،همان گونه که بار نخست وارد شدند وتا آنچه را زیر سلطه درآورده‌اند،به سختی ویران کنند.

نکته‌ها:

آنچه در حوادث تاریخی اهمیّت داشته و موجب سازندگی می‌شود،عبرت‌ها و درسهای آن است،نه جزئیات حوادث.ماجرای تارومار شدن مستکبران یهود به دست بندگان مؤمن خدا که در دو آیه‌ی اخیر بیان شده،برای این است که بگوید:استکبار وکفر،بی‌پاسخ نیست.

چون همین هدف کلّی و تربیتی مقصود بوده است،لذا آیه به ذکر جزئیات درگیری و نفرات و سلاح نپرداخته است،مثل داستان حضرت یوسف علیه السلام که چون هدف تربیتی و عفاف آموزی دارد،خیلی از جزئیّات داستان،حتّی نام زلیخا نیز مطرح نشده است.

گرچه بعضی تفاسیر،استکبار و فساد یهود و قلع و قمع شدن آنان را در دو نوبت،به افرادی در گذشته‌های دور یا نزدیک نسبت داده‌اند و مسجدالاقصی در طول چند هزار سال،بارها شاهد حوادث و خاطرات تلخ بوده است،ولی شاید با توجّه به آیات وروایات،باید منتظر تجاوز و استکبار اسرائیل در آینده و ریشه کن شدن آنان از سوی بندگان صالح خدا باشیم.

چنانکه از ظاهر آیه‌ی 5 و 6 بر می‌آید،که هنوز چنین فساد گسترده‌ای در زمین از طرف بنی‌اسرائیل وچنین قلع و قمع مهمی توسط مردان خدا انجام نشده است. ⁽¹⁾

روایات متعدّدی که در ذیل این آیه در تفاسیر آمده است،برخی نابودی یهودیان متجاوز را به قبل از قیام حضرت مهدی علیه السلام توسط انقلابیون مؤمن دانسته است،که شمشیرهای خود را بر دوش نهاده،تا مرز شهادت پیش می‌روند و زمینه‌ساز حکومت جهانی حضرت مهدی علیه السلام می‌شوند.و برخی وقوع آن را در زمان ظهور امام زمان دانسته که متجاوزان یهود،قلع و قمع خواهند شد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-نیکی و بدی ما،به خداوند سود یا زیانی نمی‌رساند بلکه نتیجه آن به خود ما باز می‌گردد. «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا»

2-اوّل باید از نیکی‌ها دم زد،سپس از بدی‌ها. إِنْ أَحْسَنْتُمْ ... إِنْ أَسَأْتُمْ

3-انسان در انتخاب و چگونگی عمل خویش،آزاد است. إِنْ أَحْسَنْتُمْ ... إِنْ أَسَأْتُمْ

4-فراز ونشیب‌های تاریخ ونابودی یهود بدنبال بلندپروازی آن،بر پایۀ قانون و سنّت الهی می‌باشد. إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ ...

5-مساجد،پیوسته پایگاه قدرت ادیان و سمبل قدرت بوده و آزاد کردن مساجد از سلطه‌ی کفار از وظائف مؤمنان است.برای سرکوب یهودیان متجاوز، مردان خدا وارد بیت المقدّس می‌شوند،چنانکه مسلمانان با فتح مکّه وارد مسجدالحرام شدند. «لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ»

6-برای تقویت حق،قلع و قمع مستکبران لازم است. «وَ لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً»

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ حَصِیراً«8»

امید است که پروردگارتان بر شما رحم کند و اگر باز گردید(و دوباره فتنه کنید)ما نیز برمی‌گردیم(و قهر خود را می‌فرستیم)و ما دوزخ را برای کافران،زندانی سخت قرار داده‌ایم.

نکته‌ها:

«حصیر»،از«حصر»به معنای در تنگنا و محاصره افتادن است.به فرش حصیری نیز از آن جهت حصیر می‌گویند که در هم بافته شده است.

پیام‌ها:

1-یأس و ناامیدی از رحمت الهی روا نیست.خداوند،برای مفسدان نیز راه بازگشت را باز گذارده است. «عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ»

2-محور کار مربی باید رحمت و محبّت باشد. «رَبُّکُمْ یَرْحَمَکُمْ»

3-در شیوه‌ی هدایت،ابتدا از رحم ومهربانی بگوییم،سپس از هشدار و تهدید

استفاده کنیم. یَرْحَمَکُمْ ... عُدْنٰا

4-قهر الهی وابسته به عملکرد خود ماست. «إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا»

5-فسادی که توبه در پی‌نداشته باشد،به کفر می‌انجامد. «وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ»

6-دوزخیان هیچ راه فراری ندارند. «حَصِیراً»

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً«9»

همانا این قرآن به استوارترین راه،هدایت می‌کند و به مؤمنانی که کارهای شایسته انجام می‌دهند،بشارت می‌دهد که برایشان پاداش بزرگی است.

وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً«10»

و آنان که به آخرت ایمان نمی‌آورند،برایشان عذابی دردناک، آماده کرده‌ایم.

نکته‌ها:

جمله‌ی «یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» را دو گونه می‌توان معنا کرد:

الف:قرآن به پایدارترین شیوه هدایت می‌کند.

ب:قرآن استوارترین ملّت‌ها و امّت‌ها را هدایت می‌کند.

پیام‌ها:

1-خرافات و اوهام در منطق استوار قرآن راه ندارد. «یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ»

2-قرآن تنها کتابی است که قوانین ابدی و ثابت دارد. «یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ»

3-دریافت اجر به ایمان و عمل نیاز دارد، «الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ» ولی برای دوزخی شدن،کفر به تنهایی کافی است. اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... لَهُمْ عَذٰاباً

4-عذاب الهی از هم اکنون آماده است. «أَعْتَدْنٰا»

5-بیم وامید در کنار هم باید باشد. أَجْراً کَبِیراً ... عَذٰاباً أَلِیماً

وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً«11»

و انسان(شتابزده و نادان)همانگونه که خیر را می‌طلبد،شرّ را هم می‌طلبد و انسان همواره عجول است.

نکته‌ها:

در قرآن از شتاب‌زدگی انسان و شرّخواهی او بارها سخن به میان آمده است: «وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ» ⁽¹⁾یعنی از تو عذاب فوری می‌خواهند.در آیه‌ای دیگر از قول کافران می‌فرماید: «فَأَمْطِرْ عَلَیْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ» ⁽²⁾می‌گویند:خدایا اگر دین حقّ است،از آسمان بر ما سنگ بباران.سرچشمه‌ی این شتاب‌ها،جهل و عناد و تعصّب است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

«انما أهلک الناس العجلة» ⁽³⁾بیشترین هلاکت و تباهی انسان از عجله است.بسیاری از نفرین‌هایی را هم که انسان علیه خود یا فرزندانش می‌کند از همین عجله است.

پیام‌ها:

1-عجله و شتاب،از آفات فکر و عمل بشر است. وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ ... عَجُولاً

2-انسان،فطرتاً خیرگِراست. «یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ» تشبیه شرّخواهی انسان به خیرخواهی او،نشانه‌ی آن است که انسان در اصل،خیرگِرا می‌باشد.

3-آنان که به هدایت استوار قرآن «یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» راه نیابند،شتابزده سراغ شرّ خواهند رفت. «یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ»

4-عجله در نهاد هر انسانی وجود دارد،امّا باید جای استفاده‌ی صحیح آن را بشناسیم. «کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً»

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً«12»

و ما شب و روز را دو نشانه(از قدرت خود)قرار دادیم،پس نشانه‌ی شب (روشنی ماه)را زدودیم و نشانه‌ی روز(خورشید)را روشنگر ساختیم تا فضل و روزی از پروردگارتان بجویید و تا شمار سالها و حساب را بدانید و ما هر چیز را به روشنی بیان کردیم.

نکته‌ها:

شاید دلیل اینکه در قرآن معمولاً کلمه‌ی شب مقدّم بر روز آمده است،این باشد که تاریکی زمین از خودش است و روشنایی آن از خورشید.

پیام‌ها:

1-گردش زمین به دور خود و پیدایش روز و شب و تغییرات آن،طبق اراده‌ی حکیمانه‌ی الهی است،نه تصادفی. جَعَلْنَا ... فَمَحَوْنٰا ... لِتَبْتَغُوا

2-روز برای کار و شب برای استراحت است. «آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا»

3-با آنکه فضل و رحمت از خداوند است،ولی ما نیز باید تلاش کنیم. «لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ»

4-آماده‌سازی زمینه‌های کسب روزی،از شئون ربوبیّت الهی است. «لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ»

5-روزی،از سوی خداست،به زرنگی خود مغرور نشویم. «فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ»

6-تدبیر نظام آفرینش،بی‌هدف نیست و در این تدبیر،محور هدف‌ها انسان است. لِتَبْتَغُوا ... لِتَعْلَمُوا

7-شب و روز،تقویمی طبیعی،دائمی،همگانی،آسان و قابل فهم،و وسیله‌ای برای نظم و برنامه‌ریزی می‌باشد. «لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ»

8-در نظام هستی،همه چیز منظّم،قانون‌مند و تفکیک شده است تا اصطکاک و تداخل و فروپاشی پیش نیاید. «وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً»

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً«13»

و کارنامه‌ی هرانسانی را در گردنش بسته‌ایم و روز قیامت برای او نوشته‌ای بیرون آوریم که آن را در برابر خود گشوده می‌بیند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «طٰائِرٍ» در آیه،کنایه از عمل انسان است،زیرا اعمال انسان همچون پرنده پرواز دارد تا به صاحبش برسد و پرونده عمل هر کس،از خیر و شرّ،به گردنش آویخته می‌شود.

در قرآن بارها به مسأله نامه‌ی عمل اشاره شده و در آیات مختلف نکاتی مطرح گردیده است،از جمله:

1-نامه‌ی عمل برای همه است. کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ ...

2-در آن نامه چیزی فروگذار نشده است. «لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً» ⁽¹⁾

3-مجرمان از آن می‌ترسند. «فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ» ⁽²⁾

4-خود انسان با خواندن نامه‌ی عملش،حاکم و داور است. «اقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً» ⁽³⁾

5-رستگاران،کتابشان به دست راست داده می‌شود و دوزخیان به دست چپ. أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ ... بِشِمٰالِهِ ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-حساب و کتاب،برای همه است واستثنا ندارد. کُلَّ إِنسٰانٍ

2-همه‌ی انسان‌ها با کارت شناساییِ اعمال،در محشر حضور پیدا می‌کنند. «کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ»

3-عمل انسان،ملازم انسان است. أَلْزَمْنٰاهُ ... فِی عُنُقِهِ

4-سعادت و شقاوت انسان بستگی به اعمال خود او دارد،نه عوامل اتفاقی مانند شانس و اقبال. أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ ...

5-برای خدا همه‌ی عمل‌ها روشن است،به گردن آویختن نامه‌ی اعمال،برای فهمیدن خود انسان است. «نُخْرِجُ لَهُ»

6-همه‌ی اعمال و حرکات انسان ثبت می‌شود.گرچه ثبت اعمال در دنیا برای انسان محسوس نیست،ولی در قیامت،کارنامه‌ی عمل او گشوده و افشا خواهد شد. «کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً»

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً«14»

(در قیامت به انسان گفته می‌شود:)کتابت را بخوان،کافی است که امروز، خودت حسابگر خویش باشی.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:انسان،اعمال خویش را در پرونده‌ی خود چنان واضح می‌بیند که گویی همان ساعت آن را مرتکب شده است. ⁽¹⁾

فخر رازی می‌گوید:مراد از کتاب،صفحه‌ی روح است که اعمال انسان در آن اثر می‌گذارد و مراد از خواندن،درک و فهم آن است. ⁽²⁾در تفسیر المیزان،از کتاب،به نفس اعمال تفسیر شده است.

در روایات بسیاری توصیه شده که انسان پیش از قیامت،به حساب کار خود رسیدگی کند.

«حاسبوا انفسکم قبل أن تحاسبوا» ⁽¹⁾و اینگونه محاسبه‌ها،زمینه‌ی بیداری انسان و نبود آن نشانه‌ی غفلت اوست.

در حدیث آمده است:هر کس در دنیا از خود حساب بکشد،حسابش در آخرت آسان است.

پس باید در همین دنیا کتاب زندگی و پرونده‌ی اعمال خود را بخوانیم تا ضعف‌ها را جبران و از بدی‌ها توبه کرده و به اعمال نیک خود بیافزاییم. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-در قیامت،همه‌ی مردم قادر به خواندن نامه‌ی اعمال خود می‌شوند. «اقْرَأْ»

2-در قیامت،وجدان‌ها بیدار می‌شود. «بِنَفْسِکَ»

3-قیامت،تنها دادگاهی است که مجرم علیه خودش حکم می‌کند. «کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً»

مَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً«15»

هر کس هدایت یافت،پس همانا به سود خویش هدایت یافته است و هر کس گمراه شد،تنها به زیان خویش گمراه شده است و هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمی‌کشد و ما هرگز عذاب کننده نبوده‌ایم،مگر آنکه پیامبری بفرستیم(و اتمام حجّت کنیم).

نکته‌ها:

با توجّه به آیات 25 انعام و 13 عنکبوت و روایات،پیشوایان کفر و گمراهی،علاوه بر بار گناهان خود،بار گناهِ پیروان خود را نیز بر دوش می‌کشند،بدون آنکه از گناه پیروان،چیزی برداشته شود.زیرا اسباب گمراهی آنان را فراهم کرده‌اند.

پیام‌ها:

1-انسان در انتخاب راه،آزاد است. مَنِ اهْتَدیٰ ... مَنْ ضَلَّ

2-هدایت‌پذیری به سود خود انسان و کفر واعراض،به زیان خود اوست؛سود و زیانی به خدا نمی‌رسد. یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ ... یَضِلُّ عَلَیْهٰا

3-هر کس،گرفتار عمل خویش است. «لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ»

4-اوّل باید از مثبت‌ها سخن گفت،بعد از منفی‌ها. «مَنِ اهْتَدیٰ» قبل از «مَنْ ضَلَّ» آمده است.

5-سنّت خدا بر آن است که کسی یا امّتی را بدون بیان و اتمام حجّت،عذاب نکند. «مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً» و انبیا برای هدایت بشر،از ابتدای خلقت بوده‌اند.

6-عقل،به تنهایی برای سعادت بشر کافی نیست،هدایت انبیا لازم است. «حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً»

7-لازمه‌ی آخرت،آمدن انبیاست،چون برای بازخواست شدن انسان،قبلاً باید شرح وظایفش را از طریق پیامبران دریافت کند. وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ ...

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً«16»

و هرگاه بخواهیم(مردم)منطقه‌ای را(به کیفر گناهشان)هلاک کنیم،به خوشگذرانان آنان فرمان می‌دهیم،پس در آن مخالفت و عصیان می‌کنند،که مستحقّ عذاب و قهر الهی می‌شوند،سپس آنجا را به سختی درهم می‌کوبیم.

نکته‌ها:

«أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا» ،یعنی بزرگان قوم را فرمان به اطاعت می‌دهیم،زیرا خداوند به فسق و گناه دستور نمی‌دهد،بلکه به عدل و احسان فرمان می‌دهد.شیوه‌ی هلاک کردن خدا به این نحواست که به اطاعت دستور می‌دهد،مرفّهان بی درد مخالفت می‌کنند و افراد عادّی هم از آنان پیروی می‌کنند،آنگاه قهر الهی بر همگان حتمی و محقّق می‌شود،و عذاب و غضب الهی فرا می‌رسد.

اراده‌ی قهر خدای حکیم،براساس زمینه‌های گناه و خصلت‌های منفی ماست،و گرنه خداوند مهربان،بی‌جهت اراده‌ی هلاک قومی را نمی‌کند.به فرموده‌ی حضرت رضا علیه السلام:

اراده‌ی الهی در این آیه،مشروط به فسق ماست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-یکی از شیوه‌های قهر و کیفر الهی،رفاه زدگی و فرورفتن در نعمت‌هاست.

أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً ...

2-وجود مترفین در جامعه،زمینه‌ساز قهر الهی است. فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ ...

3-سقوط اخلاقی و اجتماعی جامعه،به دست رؤسای مرفّه آنان است. «أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا»

4-مرفّهان بی درد،پیش از دیگران در برابر دعوت انبیا می‌ایستند،چون رفاه، معمولاً سرچشمه‌ی فساد است. «أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا»

5-مهلت دادن به نافرمانان،سنّت الهی است. «أَمَرْنٰا فَفَسَقُوا فَحَقَّ»

6-تهدیدهای الهی را جدّی بگیریم و خود را اصلاح کنیم،چون عامل اجرای تهدیدهای الهی عملکرد خودماست. «فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ»

7-بدون اتمام حجّت،عذاب الهی نازل نمی‌شود. «أَمَرْنٰا فَفَسَقُوا فَحَقَّ فدمرنا»

8-قهر و عذاب الهی،شدید است. «فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً»

9-همه چیز و همه کار با قدرت الهی انجام می‌شود. «أَرَدْنٰا ، نُهْلِکَ ، أَمَرْنٰا ،فدمرنا»

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً«17»

و چه بسیار مردمانی را که پس از نوح(به کیفر گناه وکفرشان)نابود کردیم و همین کافی است که پروردگارت به گناهان بندگانش آگاه و بیناست.

نکته‌ها:

این آیه که انقراض نسلی از بشر و آغاز نظام نوینی در زندگی بشر را بازگو می‌کند،نشان می‌دهد که زمان حضرت نوح علیه السلام،نقطه‌ی عطفی در تاریخ بشر بوده است.زندگی قبل از نوح،بسیار ساده و با جمعیّتی محدود بوده و تاریخ پرماجرایی نداشته است و تداوم نسل بشر،با چند مؤمنی صورت گرفته که در کشتی همراه نوح علیه السلام بودند.

آیه،ضمن اینکه هشدار به غافلان و عبرت برای مردم است،مایه‌ی تسکین و آرامش پیامبر صلی الله علیه و آله است،که اگر کافران از آزارشان دست برندارند،گرفتار قهر الهی خواهند شد.

پس از قوم نوح،قوم عاد،ثمود،لوط،اصحاب مدین،فرعون،هامان،قارون و اصحاب فیل هم،گرفتار قهر الهی شدند. «مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ»

پیام‌ها:

1-ملّت‌هایی که در طول تاریخ،به دلیل نافرمانی،گرفتار قهر و غضب خدا شده‌اند بسیارند. «کَمْ أَهْلَکْنٰا»

2-قهر الهی مخصوص قیامت نیست،در دنیا هم هلاک می‌کند. «کَمْ أَهْلَکْنٰا»

3-تاریخ،سرچشمه‌ی عبرت و درس است. «مِنَ الْقُرُونِ»

4-توجّه به علم و آگاهی خدا به گناهان،برای تربیت ما کافی است. «کَفیٰ بِرَبِّکَ»

5-برای عذاب و مجازات مجرمان،آگاهی خداوند کافی است ونیازی به شاهد و و بیّنه ندارد. کَفیٰ بِرَبِّکَ ...

6-انسان گنهکار،بنده‌ی خداست. «بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ» نفرمود:«بذنوب الناس»

7-خداوند،به باطن ما خبیر و به ظاهر ما بصیر است. «خَبِیراً بَصِیراً»

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاٰهٰا مَذْمُوماً مَدْحُوراً«18»

هر کس پیوسته زندگی دنیای زودگذر را بخواهد،به مقداری که بخواهیم و برای هرکه اراده کنیم،در این دنیا بشتاب فراهم می‌کنیم،سپس جهنّم را برایش قرار می‌دهیم که با شرمندگی وطردشدگی،وارد آن خواهد شد.

نکته‌ها:

از دیدگاه قرآن،دنیاطلبی و دنیاگرایی اگر سبب غفلت از آخرت و انحصار خواسته‌ها در دنیا باشد،نکوهیده است.این نکته در آیات فراوانی مطرح شده است،از جمله: «یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ» ⁽¹⁾، «فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» ⁽²⁾و «أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽³⁾

در جهان مادیّات نزاع و درگیری زیاد است و همه کس به همه آرزوهایش نمی‌رسد،پس باید اندازه و سهمیه‌ای باشد که چه کسی چه مقدار داشته باشد: «عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ لِمَنْ نُرِیدُ» ،امّا در دنیای معنویات،چون تزاحم و محدودیّتی نیست،همه صد درصد کامیاب می‌شوند و راه برای بیشتر هم باز است. «کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-دنیا زودگذر است. «الْعٰاجِلَةَ»

2-انسان،با اراده خلق شده ودر انتخاب آزاد است،ولی اراده‌ی الهی اصل است.

یُرِیدُ ... لِمَنْ نُرِیدُ

3-آنچه زشت است،خصلت دنیاگرایی است،نه اصل دنیا. «کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ»

4-خواست انسان بی حدّ و حصر است،پس باید در چهارچوب اراده‌ی الهی محدود شود. «مٰا نَشٰاءُ»

5-همه‌ی دنیاخواهان به دنیا نمی‌رسند. «لِمَنْ نُرِیدُ»

6-دنیاطلبان دو دسته‌اند:برخی دنیا و آخرت را می‌بازند، «خَسِرَ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةَ» بعضی به بخشی از خواسته‌های دنیایی‌شان می‌رسند. «عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ»

7-دنیاطلبان و صاحبان اهداف مادّی،شاید به مقداری از نام و نان برسند،ولی قیامتشان تباه است. «جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ»

8-پایان دنیاطلبی،پشیمانی و دوزخ است. «جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ»

9-دنیاطلبان،هم در آتش می‌سوزند(عذاب جسمی)،هم تحقیر می‌شوند (عذاب روحی). «یَصْلاٰهٰا مَذْمُوماً مَدْحُوراً»

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً«19»

و هر کس خواهان آخرت باشد و برای آن تلاش شایسته و در خور کند،و مؤمن باشد،پس تلاش آنان سپاس گزارده می‌شود.

پیام‌ها:

1-انسان،آزاد ودارای اراده است. «مَنْ أَرٰادَ»

2-آخرت،بدون تلاش به دست نمی‌آید. «سَعیٰ لَهٰا»

3-برای سعادت اخروی،تلاش ویژه‌ای لازم است. «سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا»

4-ایمان،شرط نتیجه‌گیری از تلاش‌های دنیوی است. «وَ هُوَ مُؤْمِنٌ»

5-شرط سعادت اخروی،ایمان و تلاش است. «کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً»

6-تلاش مؤمنان مورد تقدیر و سپاس است،چه به نتیجه برسد یا نرسد. «کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً»

7-دست‌یابی دنیاگرایان به دنیا،احتمالی است، عَجَّلْنٰا ... لِمَنْ نُرِیدُ ولی دست‌یابی مؤمنان آخرت‌گرا به پاداش،قطعی است. «کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً»

8-اراده وتلاش انسان در سعادت او نقش دارد. أَرٰادَ ... سَعیٰ ... کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

9-تشکّر از تلاش دیگران،کاری الهی است. «کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً»

10-سپاس خدا از مؤمنان،بالاتر از باغ بهشت است،چون تشکّر هر کس،به اندازه‌ی شعاع وجودی اوست. «کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً»

11-هر سعی و تلاشی مورد تقدیر و ستایش خدا نیست. مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا ... کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً«20»

ما از عطای پروردگارت،اینان(فرصت طلبان)و آنان(دنیا طلبان)را کمک می‌کنیم و عطای پروردگارت از کسی منع نمی‌شود.

نکته‌ها:

خداوند انسان‌ها را آزاد آفرید و با در اختیار قرار دادن امکانات،آنان را آزمود تا نحوه‌ی عمل و گزینش آنان روشن شود و معامله کنندگان با خدا،از دیگران جدا شوند،مثل سازمان آب و برق که این دو نعمت را در اختیار همه‌ی خانه‌ها قرار می‌دهد،تا افراد با انتخاب خود، از آنها استفاده‌ی خوب یا بد بکنند.

پیام‌ها:

1-سنّت خدا براین است که نعمت و امداد خویش را در اختیار همگان قرار دهد، تا هرکس صفات خوب و بد خویش را بروز دهد. «کُلاًّ نُمِدُّ»

2-ایمان به خداوند وآخرت‌طلبی،با برخورداری از امکانات مادّی منافاتی ندارد. «کُلاًّ نُمِدُّ»

3-الطاف الهی از شئون ربوبیّت و تفضّل اوست،وگرنه ما طلبی از او نداریم.

«عَطٰاءِ رَبِّکَ»

4-عطای خداوند،همیشگی است. «مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً»

اُنْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً«21»

بنگر که چگونه بعضی از آنان را بر بعض دیگر برتری دادیم،وقطعاً درجات آخرت،بزرگتر و ارزشمندتر است.

نکته‌ها:

برتری‌های افراد بر یکدیگر دو نوع است:گاهی به خاطر استعداد،ذوق،فکر،شرایط خانوادگی،جغرافیایی و امثال آن انسان دریافت‌هایی دارد که اینها لطف خداوند و همراه با مسئولیّت و آزمایش است که این آیه به همین برتری‌ها اشاره دارد و گاهی برتری‌ها بر اساس ظلم و استثمار و استحمار است که حساب جداگانه‌ای دارد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:درجات بهشت،به مقدار عقل اهل بهشت است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-توجّه به حکمتِ اختلاف وتفاوت‌ها در خلقت،نیاز به تأمّل و دقّت دارد.

«انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا»

2-جایگاه همه در آخرت،یکسان نیست وبرتری‌های بس بزرگی وجود دارد.

«أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ»

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً«22»

با خداوند معبود دیگری قرار مده که نکوهیده وسرافکنده خواهی نشست.

نکته‌ها:

گرچه مخاطب آیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است،ولی مقصود تمام مردم می‌باشد.نظیر اینگونه خطاب در آیات قرآن کریم فراوان است،از جمله آیه‌ی بعد که می‌فرماید: «إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ» یعنی هرگاه یکی از پدر و مادر یا هردوی آنان،نزد تو به پیری رسیدند،به آنان افّ مگو،با آنکه پیامبر پدر و مادر خود را در کودکی از دست داده بود.

در این آیه نیز مراد از «لاٰ تَجْعَلْ» مردم هستند که به دلیل رهبری پیامبر،آن حضرت مورد خطاب واقع شده است.

پیام‌ها:

1-شکوفایی و عزّت انسان در سایه‌ی توحید است و شرک و پرستش غیر خدا انسان را خوار و ذلیل می‌کند. «مَذْمُوماً مَخْذُولاً»

2-پیروی از مکاتب غیر الهی،انسان را به بن‌بست و رکود و باتلاق می‌کشاند.

«فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً»

3-مشرک،مورد نکوهش خدا،فرشتگان،مؤمنین،وجدان‌های بیدار و خردمندان جهان است. «مَذْمُوماً مَخْذُولاً» زیرا نامی از مذمّت کننده نیامده است،تا مطلق و فراگیر باشد.

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً«23»

پروردگارت مقرّر داشت که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.

اگر یکی از آن دو یا هر دو نزد تو به پیری رسیدند،به آنان«اف»مگو و آنان را از خود مران و با آنان سنجیده و بزرگوارانه سخن بگو.

نکته‌ها:

در احادیث،در مورد احسان به والدین بسیار سفارش شده و از آزردن آنان نکوهش به عمل آمده است:

پاداش نگاه رحمت به والدین،حج مقبول است.رضایت آن دو رضای الهی و خشم آنان خشم خداست.احسان به پدر و مادر عمر را طولانی می‌کند و سبب می‌شود که فرزندان نیز به ما احسان کنند.در احادیث آمده است:حتّی اگر تو را زدند،تو«افّ»نگو،خیره نگاه مکن، دست بلند مکن،جلوتر از آنان راه نرو،آنان را به نام صدا نزن،کاری مکن که مردم به آنان دشنام دهند،پیش از آنان منشین و پیش از آنکه از تو چیزی بخواهند به آنان کمک کن. ⁽¹⁾

مردی مادرش را به دوش گرفته طواف می‌داد،پیامبر را در همان حالت دید،پرسید:آیا حقّ مادرم را ادا کردم؟فرمود:حتّی حقّ یکی از ناله‌های زمان زایمان را ادا نکردی. ⁽²⁾

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سؤال شد:آیا پس از مرگ هم احسانی برای والدین هست؟فرمود:آری، از راه نماز خواندن برای آنان و استغفار برایشان و وفا به تعهّداتشان و پرداخت بدهی‌هایشان و احترام دوستانشان. ⁽³⁾

مردی از پدرش نزد پیامبر شکایت کرد.حضرت پدر را خواست و پرسش نمود،پدر پیر گفت:روزی من قوی و پولدار بودم و به فرزندم کمک می‌کردم،امّا امروز او پولدار شده و به من کمک نمی‌کند.رسول خدا صلی الله علیه و آله گریست و فرمود:هیچ سنگ و شنی نیست که این قصه را بشنود و نگرید! سپس به آن فرزند فرمود:

«انت و ما لک لا بیک» تو و دارایی‌ات از آنِ پدرت هستید. ⁽⁴⁾

در حدیث آمده است:حتّی اگر والدین فرزند خود را زدند،فرزند بگوید:«خدا شما را ببخشد»که این کلمه همان«قول کریم»است. ⁽¹⁾

احسان به والدین،از صفات انبیاست.چنانکه در مورد حضرت عیسی علیه السلام،توصیفِ «بَرًّا بِوٰالِدَتِی» ⁽²⁾ودر مورد حضرت یحیی علیه السلام «بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ» ⁽³⁾آمده است.

والدین،تنها پدر و مادر طبیعی نیستند.در برخی احادیث،پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام پدر امّت به حساب آمده‌اند. ⁽⁴⁾همچنان که حضرت ابراهیم،پدر عرب به حساب آمده است. ⁽⁵⁾«مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرٰاهِیمَ» ⁽⁶⁾

اگر والدین توجّه کنند که پس از توحید مطرحند،انگیزه‌ی دعوت فرزندان به توحید در آنان زنده می‌شود. «قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً»

پیام‌ها:

1-توحید،در رأس همه‌ی سفارش‌های الهی است. «قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ»

2-خدمتگزاری و احسان به پدر و مادر،از اوصاف موحّد واقعی است. «أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً»

3-فرمانِ نیکی‌به والدین مانند فرمانِ توحید،قطعی ونسخ‌نشدنی است. «قَضیٰ»

4-احسان به والدین در کنار توحید و اطاعت از خداوند آمده است تا نشان دهد این کار،هم واجب عقلی و وظیفه‌ی انسانی است،هم واجب شرعی. «قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً»

5-نسل نو باید در سایه‌ی ایمان،با نسل گذشته،پیوند محکم داشته باشند.

«أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً»

6-در احسان به والدین،مسلمان بودن آنها شرط نیست. «بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً»

7-در احسان به پدر و مادر،فرقی میان آن دو نیست. «بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» 8-نیکی به پدر ومادر را بی‌واسطه وبه دست خود انجام دهیم. «بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً»

9-احسان،بالاتر از انفاق است و شامل محبّت،ادب،آموزش،مشورت،اطاعت، تشکّر،مراقبت و امثال اینها می‌شود. «بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً»

10-احسان به والدین،حدّ و مرز ندارد. «بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» (نه مثل فقیر،که تا سیر شود،وجهاد که تا رفع فتنه باشد و روزه که تا افطار باشد.)

11-سفارش قرآن به احسان،متوجّه فرزندان است،نه والدین. «وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» زیرا والدین نیازی به‌سفارش ندارند و به طور طبیعی به فرزندان خود احسان می‌کنند.

12-هرچه نیاز جسمی وروحیِ والدین بیشتر باشد،احسان به آنان ضروری‌تر است. «یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ»

13-پدر و مادر سالمند را به آسایشگاه نبریم،بلکه نزد خود نگهداریم. «عِنْدَکَ»

14-وقتی قرآن از رنجاندن سائل بیگانه‌ای نهی می‌کند، «أَمَّا السّٰائِلَ فَلاٰ تَنْهَرْ» تکلیف پدر و مادر روشن است. «وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا»

15-هم احسان لازم است،هم سخن زیبا و خوب. إِحْسٰاناً ... قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

(بعد از احسان،گفتار کریمانه مهم‌ترین شیوه‌ی برخورد با والدین است.)

16-در احسان به والدین و قول کریمانه،شرط مقابله نیامده است.یعنی اگر آنان هم با تو کریمانه برخورد نکردند،تو کریمانه سخن بگو. «وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً»

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً«24»

و از روی مهربانی و لطف،بالِ تواضع خویش را برای آنان فرودآور و بگو:پروردگارا! بر آن دو رحمت آور،همان گونه که مرا در کودکی تربیت کردند.

پیام‌ها:

1-فرزند در هر موقعیّتی که هست،باید متواضع باشد و کمالات خود را به رُخ والدین نکشد. «وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ»

2-تواضع در برابر والدین،باید از روی مهر و محبت باشد،نه ظاهری و ساختگی،یا برای گرفتن اموال آنان. وَ اخْفِضْ لَهُمٰا ... مِنَ الرَّحْمَةِ

3-فرزند باید نسبت به پدر مادر،هم متواضع باشد،هم برایشان از خداوند رحمت بخواهد. وَ اخْفِضْ ... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا

4-دعای فرزند در حقّ پدر و مادر مستجاب است،وگرنه خداوند دستور به دعا نمی‌داد. وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا ...

5-دعا به پدر و مادر،فرمان خدا و نشانه‌ی شکرگزاری از آنان است. قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا ...

6-در دعا از کلمۀ «رَبِّ» غفلت نکنیم. «قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا»

7-رحمت الهی،جبران زحمات تربیتی والدین است. «رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی» گویا خداوند به فرزند می‌گوید:تو رحمت خود را دریغ مدار،واز خدا نیز استمداد کن که ادای حقّ آنان از عهده‌ی تو خارج است.

8-گذشته‌ی خود،تلخی‌ها و مشکلات دوران کودکی وخردسالی را که بر والدین تحمیل شده است از یاد نبرید. «کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً»

9-پدر و مادر باید بر اساس محبّت فرزندان را تربیت کنند. «ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی»

10-انسان باید از مربّیان خود تشکّر وقدردانی کند. «ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی»

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً«25»

پروردگارتان به آنچه در درون شماست،آگاه‌تر(از خودتان)است.اگر صالح باشید،قطعاً او آمرزنده توبه کنندگان است.

پیام‌ها:

1-از شئون ربوبیّت خداوند،آگاهی اوست. «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ»

2-انگیزه ما در هر کار ودر خدمت به والدین زیر نظر اوست. رَبُّکُمْ أَعْلَمُ ...

3-صلاحیّت‌ها مربوط به درون و انگیزه‌هاست. «فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ»

4-اگر دل و درون،صاف و صالح باشد،دَر توبه باز است. تَکُونُوا صٰالِحِینَ ...

لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

5-توبه‌ی خود را با انابه‌ی پی درپی انجام دهیم.«اوابین»

6-خداوند بخشاینده است،امّا شرط برخورداری ما از مغفرت الهی،توبه است.

إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ ... لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

7-اگر از روی نادانی برخورد نامناسبی با والدین داشته‌ایم،با توبه می‌توانیم رحمت خدا را جلب کنیم. صٰالِحِینَ ... غَفُوراً (با توجّه به آیه‌ی قبل)

8-عفو و بخشش الهی از شئون ربوبیّت اوست. رَبُّکُمْ ... غَفُوراً

9-یکی از نشانه‌های صالح بودن انسان،توبه کردن است. إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ ...

لِلْأَوّٰابِینَ

10-گاهی از افراد صالح نیز لغزشی سر می‌زند،که البتّه باید این کوتاهی‌ها را با توبه جبران کرد. إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ ...اوابین

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً«26»

حقّ خویشاوند و بیچاره و در راه مانده را ادا کن و هیچ گونه ریخت و پاش و اسرافی نکن.

نکته‌ها:

«تبذیر»از ریشه‌ی«بذر»به معنای ریخت و پاش است.مانند آنکه برای دو نفر مهمان، غذای ده نفر را تهیه کنیم.

امام صادق علیه السلام فرمود:هر کس چیزی را در غیر مسیر طاعت خدا مصرف کند،مبذّر

است. ⁽¹⁾آن حضرت در پاسخ به این سؤال که آیا در مخارج حلال نیز اسراف وجود دارد؟ فرمودند:بلی،زیرا کسی که دارایی خود را چنان بخشش کند که چیزی برای خود نگذارد،در مصرف حلال اسراف کرده است. ⁽²⁾

پس از نزول این آیه،پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بدنبال مراد خداوند از «ذَا الْقُرْبیٰ» بود.خداوند به او وحی کرد که«فدک»را به فاطمه علیها السلام بدهد و آن حضرت«فَدک» ⁽³⁾را به فاطمه بخشید.امّا پس از آن حضرت،فدک را از اهل‌بیت به ناحقّ گرفتند واهل‌بیت برای گرفتن حقّ خود همواره به این آیه استناد می‌کردند.

مفسّران شیعه وسنّی مانند طبری،با الهام از روایات،می‌نویسند:امام سجاد علیه السلام در دوران اسارت وقتی همراه قافلۀ اسرا به شام رسید،در مقام محاجّه با آنان که اسرای اهل‌بیت را بی‌دین و خارجی می‌خواندند،با استناد به این آیه فرمودند:مراد از «ذَا الْقُرْبیٰ» ما هستیم! ⁽⁴⁾

برخی روایات آیه را مربوط به خمس دانسته و برخی دیگر موضوع آیه را بالاتر از مسائل مادّی دانسته و گفته‌اند:آیه،به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان می‌دهد که حقّ علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیهما السلام را با وصیّت به جانشینی او ادا کند. ⁽⁵⁾و مراد از تبذیر در آیه که از آن نهی شده،«غُلوّ»است. ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1-دستورات دینی با فطرت هماهنگ است.انسان به طور فطری در درجه اوّل به والدین و سپس به نزدیکان علاقه دارد،دستور ادای حقّ در اسلام نیز بر این اساس است.با توجّه به آیات قبل و «آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ»

2-در انفاق،باید اولویّت‌ها را در نظر گرفت.اوّل والدین،سپس فامیل،بعداً فقرا و ابن‌السبیل. آتِ ذَا الْقُرْبیٰ ...

3-خویشاوندان،به گردن ما حقّ دارند وما منّتی بر آنان نداریم. «آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ»

4-خویشاوندی،فقر و در راه ماندگی سبب پیدایش حقوق ویژه است. «آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ»

5-در پرداخت حقّ خویشاوندان،فقر شرط نیست. «آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ»

6-در انفاق باید اعتدال را رعایت کنیم و از حد نگذریم. آتِ ... وَ لاٰ تُبَذِّرْ

7-ریخت و پاش و مصرف بی‌مورد مال،حرام است. «وَ لاٰ تُبَذِّرْ»

8-انسان در مصرف مال و ثروت خود به هر شکلی آزاد نیست. «وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً»

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً«27»

همانا اسرافکاران برادران شیطان‌هایند و شیطان نسبت به پروردگارش بسیار ناسپاس بود.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«اخ»در عربی هم به معنای برادر،هم به معنای ملازم و همراه می‌باشد.مثل «اخو السفر»به کسی که پیوسته در سفر است،و«اخو الکرم»که به انسان کریم گفته می‌شود.برادری گاهی نسبی است،گاهی مسلکی ومرامی؛اسرافکاران برادران مسلکی شیطانند. «إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ» یعنی کسانی که در مسیر شیطان و همراه اویند.

در قرآن،پیوسته از وسوسه یا ولایت شیطان بر افراد،سخن به میان آمده است،اما تنها موردی که «إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ» آمده این آیه است،یعنی اسرافکاران همکار شیطانند،نه تحت امر او.پس کار از وسوسه شدن گذشته و به مرحله‌ی همکاری و معاونت رسیده است.

چنانکه در جای دیگر آمده است: «نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» ⁽¹⁾

«تبذیر»،گرچه بیشتر در مسائل مالی است،ولی در مورد نعمت‌های دیگر نیز وجود دارد، مانند هدر دادن عمر و جوانی،به کار گرفتن فکر،چشم،گوش و زبان در راه ناصحیح، سپردن مسئولیّت‌ها به افراد ناصالح،پذیرش مسئولیّت بدون داشتن لیاقت و بیش از حد توان و ظرفیّت،آموزش و آموختن مطالب غیر ضروری وغیر مفید و امثال اینها. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-مصرف مال و دارایی در غیر مورد آن،کاری شیطانی ونوعی ناسپاسی است.

اَلْمُبَذِّرِینَ ... إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ

2-مبذّر و اهل ریخت و پاش باید تحقیر شود،نه آنکه مورد تقدیر و احترام قرار گیرد. «إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ»

3-مؤمن با مؤمن برادر است، «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» ⁽³⁾و اسرافکار با شیطان. إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ ... إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ

4-تبذیر،نشانه‌ی کفران و ناسپاسی است،نه نشانه‌ی سخاوت و بخشندگی.

اَلْمُبَذِّرِینَ ... لِرَبِّهِ کَفُوراً

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً«28»

و اگر به انتظار رحمتی از پروردگارت که به آن امیدواری،از آنان اعراض می‌کنی،پس با آنان سخنی نرم بگو.

نکته‌ها:

این آیه،درباره‌ی برخورد مناسب با مردم است.لذا پیامبر حتّی آنگاه که در انتظار گشایش و رحمت الهی بود،اگر کسی از ایشان چیزی درخواست می‌کرد که حضرت آن را نداشت، برایش دعا می‌کرد و می‌فرمود:خداوند،ما و شما را از فضل خویش روزی دهد. ⁽¹⁾

فاطمه‌ی زهرا علیها السلام هنگامی که برای کمک در کارهای خانه‌ی خود،از پیامبر کنیزی درخواست کرد،حضرت فرمود:در مسجد 400 نفرند که لباس و غذا ندارند،اگر چنین نبود، خدمتکاری برایت تعیین می‌کردم.آنگاه تسبیحات معروف به«تسبیح حضرت زهرا»را به او آموخت. ⁽²⁾

قرآن درباره‌ی نحوه‌ی سخن گفتن با مردم،دستورهایی دارد،از جمله اینکه با آنان سخنی نرم،ملایم،آسان،استوار،معروف و رسا گفته شود. «قَوْلاً مَیْسُوراً» ، «قَوْلاً لَیِّناً» ⁽³⁾، «قَوْلاً کَرِیماً» ⁽⁴⁾، «قَوْلاً سَدِیداً» ⁽⁵⁾، «قَوْلاً مَعْرُوفاً» ⁽⁶⁾، «قَوْلاً بَلِیغاً» ⁽⁷⁾

پیام‌ها:

1-پیامبران نیز گاهی دستشان برای کمک به دیگران خالی است. «ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا»

2-باید به رحمت الهی امیدوار بود. «رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ»

3-ما از خدا طلبکار نیستیم،آنچه هم بدهد از رحمت اوست. «رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ»

4-تلاش وامید باید در کنار هم باشد وهیچکدام به تنهایی کافی نیست. اِبْتِغٰاءَ ...

تَرْجُوهٰا

5-مؤمن در جستجوی امکانات برای رسیدگی به محرومان است. «ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ»

6-امکانات مادّی را از رحمت الهی بدانیم. «ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ»

7-امکانات مادّی در جهت تربیت و تکامل انسان است. «رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ»

8-نداشتن،عذر پذیرفته‌ای برای ترک انفاق و کمک نکردن است. تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ ...

9-اگر نیاز مالی کسی را برطرف نکردیم،لااقل دل او را با سخن شایسته به دست آوریم. «فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً»

10-به فقرا وعده‌ای بدهید که بتوانید عمل کنید و مشکل‌زا نباشد. «فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً»

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً«29»

و نه دست خود را به گردنت بسته بدار(که هیچ انفاقی نکنی)و نه آن را کاملاً باز گذار که(چیزی برای خودت نماند و)سرزنش شده و حسرت خورده(به کنجی)نشینی.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمودند:مراد از«محسور»حسرتِ فقر و تنگدستی است. ⁽¹⁾

بعضی گفته‌اند:«ملامت»مربوط به اوّل آیه است که درباره بخل است و«حسرت»مربوط به آخر آیه و ولخرجی است.

زنی پسر خود را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله فرستاد واز آن حضرت پیراهنش را به عنوان تبرّک درخواست کرد.پیامبر تنها پیراهن خود را داد و چون لباس دیگری نداشت،برای نماز از خانه بیرون نیامد.این آیه نازل شد تا پیام دهد که سخاوت،آن نیست که یکتا پیراهن خود را بدهی.

در روایتی دیگر آمده است:مقداری طلا،نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آوردند،پیامبر در همان زمان همه

را انفاق کرد.روز بعد فقیری از حضرت درخواستی کرد.حضرت چیزی نداشت که به او بدهد.مرد فقیر حضرت را سرزنش کرد.پیامبر صلی الله علیه و آله از اینکه چیزی نداشت تا به او کمک کند اندوهناک شد که این آیه نازل شد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-مؤمن باید از بخل دوری کرده وبه دیگران کمک نماید. «لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً»

2-اسلام مکتب اعتدال و میانه‌روی حتّی در انفاق است. «لاٰ تَجْعَلْ لاٰ تَبْسُطْهٰا»

3-افرات وتفریط،محکوم و میانه‌روی شیوه پسندیده است. «لاٰ تَجْعَلْ لاٰ تَبْسُطْهٰا»

4-نتیجه‌ی ولخرجی و زیاده‌روی در انفاق،خانه‌نشینی و ملامت و حسرت است. «فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً»

5-اسلام،هرگز به ذلّت و خواری مسلمانان راضی نیست و از هر عملی که آنان را به ذلّت کشاند،نهی کرده است. لاٰ تَجْعَلْ ... لاٰ تَبْسُطْهٰا ... فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

6-توجّه به عاقبت شوم کار،سبب دوری از آن است. لاٰ تَجْعَلْ ... فَتَقْعُدَ ...

7-آینده‌نگری از اصول مدیریّت است. لاٰ تَجْعَلْ ... فَتَقْعُدَ ...

إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً«30»

همانا پروردگارت برای هر کس بخواهد،روزی را گشاده یا تنگ می‌سازد، همانا او نسبت به بندگانش آگاه و بیناست.

نکته‌ها:

در قرآن بطور گسترده درباره‌ی رزق و روزی،بحث شده است.برخی از نکاتِ آن آیات عبارت است از:

الف:رزق هر جنبنده‌ای بر عهده خداست. «مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا» ⁽²⁾ب:سرچشمه‌ی روزی،در آسمان است. «وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ» ⁽³⁾

ج:اگر همه‌ی مردم رزق گسترده داشته باشند،فساد گسترش می‌یابد. «وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ لِعِبٰادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ» ⁽¹⁾

د:مردم باید تلاش کنند و به دنبال رزق بروند. «فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ» ⁽²⁾

ه‍:تقوا از عوامل گشایش و موجب توسعه در رزق است. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» ⁽³⁾

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

«قدّر الأرزاق فکثرها و قللها و قسمها علی الضیق و السعة فعدل فیها لیبتلی من اراد بمیسورها و معسورها و لیختبر بذلک الشکر و الصبر من غنیها و فقیرها» ⁽⁴⁾خداوند،روزی مردم را با کم و زیاد کردن،تقدیر کرد تا هر که را بخواهد در تنگناها و گشایش‌ها بیازماید و غنی و فقیر را با شکر و صبری که از خود بروز می‌دهد، امتحان و گزینش کند.

پیام‌ها:

1-کمی و زیادی رزق به دست خداست. «یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ»

2-وسعت یا تنگی رزق،از شئون ربوبیّت خدا وبرای رشد و تربیت انسان‌هاست. إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ یَقْدِرُ

3-خواست خداوند بر اساس بصیرت و آگاهی اوست. لِمَنْ یَشٰاءُ ... خَبِیراً بَصِیراً

4-از ترس فقرِ خود،بخل نورزید و برای نفی فقر دیگران تمام اموال خود را یکجا نبخشید،که روزی بدست خداست و فقر برخی حکیمانه است. لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ ... إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً«31»

فرزندان خود را از بیم تنگدستی نکشید.این ما هستیم که آنان و شما را روزی می‌دهیم.یقیناً کشتن آنان گناهی است بزرگ!

نکته‌ها:

«إِمْلاٰقٍ» به معنای فقر و تنگدستی است.شاید ریشه‌ی آن«مَلَق»باشد،چون فقیر اهل تملّق می‌شود.

این آیه،سیمای نابسامان اقتصاد دوران جاهلیّت را نشان می‌دهد.امروز هم که دنیا به خاطر نگرانی از افزایش جمعیّت و کمبودهای اقتصادی،سقط جنین را مجاز می‌داند،گرفتار نوعی جاهلیّت شده است.

خداوند در آیه 151 سوره‌ی انعام،کشتن فرزندان را به خاطر فقر می‌داند، «لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ» ولی در این آیه،کشتن را به خاطر ترس از فقر می‌شمرد، «خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ» در آنجا در مورد فقر می‌فرماید: «نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ» ما زندگی شما و فرزندانتان را تأمین می‌کنیم،در اینجا در مورد ترس از فقر می‌فرماید: «نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ» رزق بچه‌هایتان و خودتان با ماست.چون هیجانِ ترس بیشتر است،خداوند اوّل اولاد را بیمه می‌کند،سپس خود انسان را،تا هیجان کاهش یابد. ⁽¹⁾شاید سرّ این تفاوت در این باشد که چون گرسنگی الآن است و ترس از فقر برای آینده،لذا در صورت اوّل می‌فرماید:ما هم اکنون خود شما و فرزندانتان را رزق می‌دهیم،ولی در مورد ترس از آینده می‌فرماید:نگران نباشید ما فرزندانتان و خودتان را روزی می‌دهیم.

پیام‌ها:

1-کودک،حقّ حیات دارد و والدین نباید این حق را از او بگیرند. «لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ» 2-فقر و تهیدستی حتّی در قوی‌ترین عواطف انسانی تأثیرگذار است. «لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ»

3-ترس از ضرر وزیان وفقر،مجوّز گناه و نادیده گرفتن حقوق دیگران نیست.

«لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ»

4-اگر امنیّت روانی وایمان نباشد،نه فقط فقر که ترس از فقر نیز سبب آدم‌کشی می‌شود. لاٰ تَقْتُلُوا ... خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ

5-توجّه به ضمانت الهی،مانع گناه است. لاٰ تَقْتُلُوا ... نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ

6-ایمان و توکّل را از یاد نبرید. «نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ»

7-خداوند از پدر ومادر مهربان‌تر است،به او سوءظنّ نبرید. «نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ»

8-رزق به دست خداست و زیادی نفرات و جمعیّت بی‌اثر است،پس فرزند عامل فقر نیست. «نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ»

9-گاهی رزق وروزی ما در سایه‌ی روزی فرزندان است. «نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ»

10-فرزندکشی و سقط جنین،گناه و جنایت است،چه پسر باشد،چه دختر.

لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ ... خِطْأً کَبِیراً

11-گناهان یکسان نیستند،گناهان صغیره و کبیره داریم. «خِطْأً کَبِیراً»

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً«32»

به زنا نزدیک نشوید،که کار زشت و راه بدی است.

نکته‌ها:

رابطه‌ی نامشروع جنسی(زنا)،مفاسد و زیان‌های فردی،اجتماعی و خانوادگی فراوانی را بدنبال دارد و لذا در اسلام حرام شده است و در قرآن کریم،در کنار شرک،قتل ⁽¹⁾و سرقت ⁽²⁾آمده است.گوشه‌ای از مفاسد زنا از این قرار است:

1-سرچشمه‌ی بسیاری از درگیری‌ها،خودکشی‌ها،فرار از خانه‌ها،فرزندان نامشروع، بیماری‌های مقاربتی و دلهره برای خانواده‌های آبرومند است.

2-زناکاران چون برای شهوترانی سراغ یکدیگر می‌روند،میانشان انس و الفت عمیق و آرامش نیست.

3-زناکار،طرف مقابل را شریک زندگی نمی‌داند،وسیله‌ی اطفای شهوت می‌داند.

4-زنا،سبب کاهش تشکیل خانواده از طریق ازدواج و موجب به وجود نیامدن ارتباطهای فامیلی و قطع صله‌ی‌رحم است.چون باز شدن راه زنا،بی‌رغبتی به ازدواج را در پی دارد.

5-در زنا،احساس تعهّد و تکلیف نسبت به بقای نسل و تربیت کودک نیست و احساس پدری و مادری از میان می‌رود.

6-زنا،نظام ارث‌بری را بر هم می‌زند و وارث واقعی معلوم نمی‌شود.

7-سبب از بین رفتن شخصیّت و هویّت انسانی می‌شود و موجب مرگ‌های زودرس می‌گردد.

«یذهب بالبهاء و یعجل الفناء» ⁽¹⁾

8-چون ارتکاب زنا،بدون زحمت و خرج نیست،زناکار برای ارضای هوس خود،به سراغ گناهان زیادی می‌رود.مثلاً گاهی برای کامیابی خود،به تهمت،ارعاب و دزدی دست می‌زند و حتّی مرتکب قتل می‌شود.

9-در جامعه،فرزندان نامشروع و بی‌هویّت پدید می‌آید،که زمینه‌ی بسیاری از مفاسد و جرائم است و مصداق روشنی برای فحشا است.

اسلام برای پیشگیری از زنا،برنامه‌هایی ارائه داده است،از قبیل:

1-ممنوعیّت اختلاط زن و مرد در بعضی مکان‌ها.

2-ممنوعیّت خلوت مرد با زن نامحرم.

3-حرمت زینت زن برای نامحرمان.4-حرمت نظر به نامحرم و دست دادن با نامحرم و پرهیز از فکر زنا و تماشای عکس‌های تحریک کننده.

5-مجازات شدید برای زناکار.

6-توصیه به ازدواج و پایین‌گرفتن مهریّه.

7-نکوهش از ازدواج دیر هنگام.

8-عبادت شمردن همسرداری و تلاش برای خانواده.

پیام‌ها:

1-جاذبه بعضی گناهان به حدّی است که نزدیک شدن به آن هم خطر دارد.

«لاٰ تَقْرَبُوا»

2-نه فقط زنا،بلکه از مقدّمات زنا هم باید پرهیز کرد.(گاهی یک نگاه،تلفن، نامه و تماس،زمینه‌ی ارتباطهای نامشروع می‌شود.) «لاٰ تَقْرَبُوا»

3-زنا،در طول تاریخ عملی زشت و ناپسند،و در ادیان دیگر نیز حرام بوده است. «کٰانَ فٰاحِشَةً»

4-در نهی از منکر،زشتی گناه را بیان کنیم. لاٰ تَقْرَبُوا ... سٰاءَ سَبِیلاً

5-زنا هم گناه است،هم راهی برای گناهان دیگر و هم سبب بدعاقبتی است.

«سٰاءَ سَبِیلاً»

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً«33»

وکسی را که خداوند،(قتل او را)حرام کرده است نکشید،مگر به حقّ.وهر کس مظلوم کشته شود،قطعاً برای ولیّ او تسلّط(و اختیار دیه یا قصاص) قرار داده‌ایم،پس نباید در کشتن(و قصاص)زیاده‌روی کند،چرا که آن (ستمدیده به طور عادلانه)یاری و حمایت شده است.

نکته‌ها:

«فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» یعنی در قصاص بیش از قاتل رانکشید و یا او را مثله نکنید،چنانکه

در جاهلیّت چنین رسمی وجود داشته است.

قتل نفس و آدم‌کشی از گناهان کبیره است.هر کس در غیر مورد قصاص یا فساد،کسی را بکشد،گویا همه‌ی مردم را کشته است، «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ النّٰاسَ جَمِیعاً» ⁽¹⁾و کیفر چنین قتلی دوزخ ابدی است. «مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا» ⁽²⁾این کیفر،برای کسی که اسلحه بکشد و تهدید به قتل کند و به عنوان مفسد و محارب شناخته شود،نیز ثابت است. ⁽³⁾

در روایات یکی از مصادیق«ولی»،حضرت مهدی علیه السلام شمرده شده که انتقام جدّ عزیزش امام حسین علیه السلام را خواهد گرفت. ⁽⁴⁾«فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً»

حمایت خداوند از مظلوم و سپردن حقّ قصاص به ولیّ دم،هم عامل بازدارنده از آدم‌کشی است و هم بازدارنده از اسراف در قصاص. «جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً»

پیام‌ها:

1-هر انسانی حقّ حیات دارد،حتّی غیر مسلمانی که با مسلمانان سر جنگ نداشته باشد،مصونیّت جانی و مالی دارد. لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ ...

2-قانون الهی،محور ارزشها و حرمت‌هاست. «حَرَّمَ اللّٰهُ»

3-خودکشی حرام است. «لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ»

4-از نظر اسلام،کشتن افراد،در مواردِ حق(همچون قصاص،دفاع،ارتداد،لواط یا زنای محصنه)جایز است. «إِلاّٰ بِالْحَقِّ»

5-مظلوم،هر که باشد باید مورد حمایت قرار گیرد. مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً ... مَنْصُوراً

6-قرار دادن حقّ قصاص،برای حمایت از مظلوم است. «جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً» 7-اولیای مقتول دارای حقّ قصاص و کشتن قاتل هستند. «جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً»

7-در قصاص باید خشم و غضب مهار شود و عدالت مراعات گردد. «فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» اسلام حتّی برای متجاوزان به جان انسان‌ها،عدالت را شرط دانسته است.اولیای مقتول،حقّ ندارند به عنوان قصاص،بیش از یک نفر را بکشند و از قانون قصاص سوء استفاده کنند.

9-قاتل را مُثله نکنید و در نوع و کیفیّت قصاص،ناجوانمردی نکنید. «فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ»

10-از سنّت‌های الهی،حمایت از مظلوم است. «إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً»

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً«34»

و به مال یتیم،جز به بهترین راه(که به نفع یتیم باشد)نزدیک نشوید،تا آنکه به حدّ بلوغ ورشدش برسد.(که آنگاه اموالش را به او بر می‌گردانید) و به پیمان وفا کنید،که(در قیامت)از عهد و پیمان سؤال خواهد شد.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«اشد»از«شد»،به گره محکم گفته می‌شود و در اینجا منظور مرحله‌ی رشد یتیم و استحکام جسمی و روحی در حفظ اموالش می‌باشد.

قرآن درباره‌ی حفظ حقوق یتیم و مراعات حال او و رسیدگی و تکفّل امور یتیمان سفارش فراوان کرده است.ولی چون احتمال لغزش مالی و سوء استفاده کردن از اموال یتیمان بسیار است،لذا هشدار بیشتری لازم است،به گونه‌ای که از نزدیک شدن به آن نیز نهی شده و تصرّف ظالمانه در اموال یتیمان،خوردن آتش شمرده شده است. ⁽¹⁾

وقتی این آیه نازل شد،مسلمانان از حضور بر سر سفره‌ی ایتام کناره گرفتند و آنان رامنزوی ساختند.آیه‌ی دیگری نازل شد که مراد از نزدیک نشدن،سوءاستفاده است،والاّ افراد مصلح نباید به بهانه‌ی تقوا،یتیمان را رها کنند. «وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ» ⁽²⁾

در حدیث می‌خوانیم:مراد از عهد و پیمانی که مورد سؤال است،محبّت و دوستی و اطاعت از علیّ علیه السلام است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-اسلام،پشتیبان محرومان،ضعیفان و یتیمان است. «لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ»

2-هر جا احتمال سوءاستفاده باشد،باید بیشتر سفارش کرد. ⁽¹⁾«لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ»

3-جاذبه‌ی مال به قدری زیاد است که نزدیک شدن به آن هم گاهی گناه و حرمت را در پی دارد. «لاٰ تَقْرَبُوا»

4-کودکان،حقّ مالکیّت دارند. «مٰالَ الْیَتِیمِ»

5-ارث یکی از اسباب مالکیّت است. «مٰالَ الْیَتِیمِ»

6-تصرّف در مال یتیم مشروط به رعایت بالاترین و پرثمرترین شیوه‌هاست.

(اگر منافع یتیم در گردش مال اوست،باید آن را به کار انداخت،نه آنکه بی‌تفاوت ماند.) لاٰ تَقْرَبُوا ... إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

7-در تصمیم‌گیری‌های مالی،باید منافع و مصالح یتیمان مراعات شود. «إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

8-تصرّف نابجا و حیف و میل اموال یتیمان،ممنوع است. لاٰ تَقْرَبُوا ... إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ 9-زمان واگذاری مال یتیم به خود او،وقتی است که به بلوغ فکری و اقتصادی و جسمی برسد. «حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ»

10-به پیمان‌ها-هرچه و با هر که باشد-وفادار باشیم. «أَوْفُوا بِالْعَهْدِ»

11-توجّه به مسئولیّت،انسان را از گناه باز می‌دارد. «إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً»

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذٰا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً«35»

و چون با پیمانه داد وستد کنید،پیمانه را تمام دهید و با ترازوی درست وزن کنید،که این بهتر و سرانجامش نیکوتر است.

نکته‌ها:

«قسطاس»،از ترکیب دو کلمه‌ی«قسط»به معنای عدل و«طاس»به معنای کفه‌ی ترازو می‌باشد. ⁽¹⁾در حدیث آمده است:امام معصوم،نمونه و مصداق«قسطاس مستقیم»در جامعه‌ی اسلامی است. ⁽²⁾

مسائل داد وستد و رعایت حقوق مردم در معاملات،چنان مهم است که قرآن بارها روی آن تأکید کرده و بزرگ‌ترین آیه قرآن، ⁽³⁾مربوط به آن و سوره‌ای به نام«مطففّین» (کم‌فروشان)نام نهاده شده است.اوّلین دعوت بعضی پیامبران،همچون حضرت شعیب نیز ترک کم‌فروشی بوده است. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-بازار مسلمانان،باید از تقلّب و کم‌فروشی دور باشد و فروشنده‌ی آن باید امین،دقیق،درستکار و با حساب و کتاب باشد. «أَوْفُوا الْکَیْلَ»

2-ایفای کیل و پیمانه‌ی صحیح،از نمونه‌های وفای به پیمان است که در آیه‌ی‌قبل گذشت،زیرا معامله،نوعی تعهّد است. أَوْفُوا بِالْعَهْدِ ... أَوْفُوا الْکَیْلَ

3-ترازو و وسایل سنجش و محاسبات تجاری،باید سالم و دقیق باشد. «وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ»

4-دقّت در ترازو،وزن و محاسبات،عامل خیر وبرکت است و کم‌فروشی،خیر و برکت را می‌برد. «ذٰلِکَ خَیْرٌ»

5-فلسفه‌ی فرمان‌های الهی،خیر خود انسان‌هاست. أَوْفُوا زِنُوا ... ذٰلِکَ خَیْرٌ

6-درستکاری اقتصادی،برتر از دارایی وکسب مال از راه کم‌فروشی است.

نتیجه‌ی دادوستد درست و رعایت حقوق مردم،به خود انسان باز می‌گردد، چون ایجاد اعتماد می‌کند،ولی کم‌فروشی و نادرست بودن میزان و حساب، جامعه را به فساد مالی و سلب اعتماد می‌کشاند.پس پایان و پیامد خوب،در

گرو درستکاری است. «ذٰلِکَ خَیْرٌ»

7-کسب صحیح،موجب خوش عاقبتی است. «أَحْسَنُ تَأْوِیلاً»

کم‌فروش گرچه به سود موّقت می‌رسد،ولی از دست دادن اعتبار دنیوی و فراهم شدن عذاب اخروی،کار او را بدفرجام می‌کند.

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً«36»

و از آنچه به آن علم نداری پیروی مکن،چون گوش و چشم و دل،همه‌ی اینها مورد بازخواست قرار خواهد گرفت.

نکته‌ها:

ذکر چشم و گوش و دل در آیه،شاید از باب نمونه باشد،زیرا در قیامت علاوه بر خود انسان،از دست و پا و اعضای دیگر هم سؤال می‌شود ⁽¹⁾و آنها به سخن آمده،اعتراف می‌کنند. ⁽²⁾و ممکن است برای این باشد که انگیزه‌ی پیروی از دیگران از طریق دیدن یا شنیدن و یا اندیشه و درک است.

در طول تاریخ،بسیاری از فتنه‌ها و نزاع‌ها،از قضاوت‌های عجولانه یا حرف‌های بی‌مدرک ونظریه‌های بدون تحقیق و علم،بروز کرده است.عمل به این آیه،فرد و جامعه را در برابر بسیاری از فریب‌ها و خطاها بیمه می‌کند.چرا که خوش‌بینی بیجا،زودباوری وشایعه‌پذیری، جامعه را دستخوش ذلّت وتسلیم دشمن می‌کند.

تقلید کورکورانه،پیروی از عادات وخیالات،تبعیّت از نیاکان،باور کردن پیشگویی‌ها، خواب‌ها،حدس‌ها و گمان‌ها،قضاوت بدون علم،گواهی دادن بدون علم،موضعگیری، ستایش یا انتقاد بدون علم،تفسیر و تحلیل و نوشتن و فتوا دادن بدون علم،نقل

شنیده‌های بی‌اساس و شایعات،نسبت دادن چیزی به خدا و دین بدون علم،تصمیم در شرایط هیجانی و بحرانی وبدون دلیل وبرهان،تکیه به سوگندها و اشک‌های دروغین دیگران،همه‌ی اینها مصداق «لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» بوده و ممنوع است.

به مقتضای روایات متواتر و معتبر،پیروی از اصول قطعی شرعی(مانند فتوای مجتهد،یا علمی که به اطمینان‌های نزدیک به یقین اطلاق می‌شود)پیروی از علم است.همچنان که مردم از نسخه‌ی پزشک متخصّص و دلسوز،علم پیدا می‌کنند،از فتوای مجتهد جامع‌الشرایط و متّقی نیز علم به حکم خدا پیدا می‌کنند.بنابراین این مرحله از علم کافی است،هر چند علم درجاتی دارد و مراحل عمیق‌تر آن مانند:علم الیقین،حقّ الیقین و عین‌الیقین می‌باشد.

امامان معصوم علیهم السلام،اصحاب خود را از شنیدن و گفتن هر سخنی باز می‌داشتند و به آنان توصیه می‌کردند که دربانِ دل و گوش خود باشید.ودر این امر،به این آیه «لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» استناد می‌کردند.

چنانکه امام صادق علیه السلام برای متنبّه کردن شخصی که هنگام رفتن به دستشویی،توقّف خود را در آنجا طول می‌داد تا صدای ساز وآواز همسایه را بشنود،این آیه را تلاوت کرد وفرمود:

گوش از شنیده‌ها،چشم از دیده‌ها ودل از خاطرات مؤاخذه می‌شود.امام سجاد علیه السلام نیز فرمود:انسان حقّ ندارد هرچه می‌خواهد بگوید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-زندگی باید براساس علم واطلاعات صحیح ومنطق وبصیرت باشد. «لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ»

2-بازار شایعات را داغ نکنیم و با نقل شنیده‌های بی‌اساس،آبرو و حقوق افراد را از بین نبریم. لاٰ تَقْفُ ...

3-قرآن بساط ساحران،کاهنان و پیش‌گویان را که مردم ساده‌لوح را دور خود

جمع می‌کنند،بر هم می‌زند. «لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ»

4-راه شناخت،تنها حس نیست،دل نیز یکی از راههای شناخت است. «السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ»

5-در قیامت،از باطن و نیّات هم بازخواست می‌شود. «الْفُؤٰادَ»

6-ایمان به قیامت وحسابرسی خداوند،عامل پیدایش تقواست. «کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً»

7-بهره‌برداری صحیح نکردن از جسم و امکانات،مؤاخذه خواهد داشت. «کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً»

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً«37»

و در زمین با تکبّر و سرمستی راه مرو،قطعاً تو زمین را نخواهی شکافت و در بلندی به کوه‌هانخواهی رسید.

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً«38»

همه‌ی اینها،گناهش نزد پروردگارت ناپسند است.

نکته‌ها:

از جامعیّت اسلام اینکه علاوه بر مسائل اعتقادی،سیاسی،نظامی واقتصادی،برای کارهای جزئی مانند رفت وآمد بیرون خانه نیز دستور دارد.از جمله اینکه:

الف: «وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ» ⁽¹⁾در راه رفتن،میانه‌رو باش.

ب: «وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً» در زمین با تکبّر و سرمستی راه نرو.

ج: «وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً» ⁽²⁾بندگان خدا آنانند که در زمین با

آرامش و بی‌تکبّر راه می‌روند.

د:از قارون ثروتمند هم انتقاد می‌کند که هنگام عبور در کوچه و بازار،با تکبّر و جلال و جبروت ظاهر می‌شد. ⁽¹⁾

در سیره‌ی پیامبر اسلام است که وی حتّی روز فتح مکّه بر الاغی بدون پالان سوار شد.

امام حسن مجتبی علیه السلام نیز با داشتن مرکب‌های زیاد،پیاده به مکّه می‌رفت.اینها نشانه‌ی فروتنی اولیای دین است.حضرت علی علیه السلام نیز از اوصاف متّقین،راه رفتن متواضعانه را بر می‌شمارد.

«و مَشیُهم التواضع» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-تکبّر،حتّی در راه،رفتن از نظر قرآن نکوهیده است. «وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً»

2-راه مقابله با تکبّر،توجّه دادن به ضعف‌ها وعجزهاست. «إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ»

3-خصلت‌های درونی در رفتار انسان اثر گذار است. «وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً»

4-بدی اعمال زشت در همه‌ی ادیان الهی امری ثابت است. کٰانَ سَیِّئُهُ ... مَکْرُوهاً

5-اوامر و نواهی پروردگار،در جهت رشد و تربیت انسان است. «عِنْدَ رَبِّکَ»

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتُلْقیٰ فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً«39»

این(دستورات)از حکمت‌هایی است که پروردگارت بر تو وحی کرده است،و با خدا معبودی دیگر قرار نده که سرزنش شده و رانده،در دوزخ افکنده خواهی شد.

نکته‌ها:

برخی مفسّران می‌گویند:مراد از«حکمت»،احکام ثابتی است که در آیات قبل گفته شده و در ادیان دیگر هم بوده و نسخ شدنی نیست.در آیه‌ی 22 فرمان نهی از شرک اوّلین حکمت

بود و در این آیه نیز نهی از شرک،پایان حکمت‌هاست.

گاهی خداوند،با خطابی تند به پیامبرش،در واقع به کفّار هشدار می‌دهد که امید خود را از پیامبر قطع کنند،مثل اینکه می‌فرماید:اگر سراغ غیر خدا بروی،به جهنّم افکنده می‌شوی.

پیام‌ها:

1-اوامر و نواهی خداوند،بر پایه‌ی حکمت،علم به نیازهای تربیتی بشر و مطابق با عقل است. «أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ»

2-عقل و فطرت،انسان را از وحی بی‌نیاز نمی‌کند،بلکه انسان نیازمند وحی است. «ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ»

3-در زشتی شرک،همین بس که اگر پیامبر نیز در پی آن رود،نابود می‌شود.

لاٰ تَجْعَلْ ... فَتُلْقیٰ فِی جَهَنَّمَ

4-غیر از مکتب وحی و قانون خدا،راهها و مکاتب دیگر بیراهه است و محرومیّت وملامت ودوزخ را درپی دارد. لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ ... فَتُلْقیٰ فِی جَهَنَّمَ

5-پایان شرک،دوزخ ومشرک مستحقّ دوری از رحمت خداست. فَتُلْقیٰ ...

6-مشرکان در دوزخ علاوه بر سوختن،عذاب روحی نیز دارند. «مَلُوماً مَدْحُوراً»

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً«40»

آیا(می‌پندارید)پروردگارتان شما را با داشتن پسران برگزیده و خودش از فرشتگان،دخترانی گرفته است؟همانا شما سخن(و تهمت)بزرگی می‌گویید.

نکته‌ها:

از جمله عقاید انحرافی مشرکان این بود که فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند و قرآن بارها با این مسأله برخورد کرده و آن را دروغ و تهمتی بزرگ شمرده است،از جمله: «أَمْ لَهُ

الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ» ⁽¹⁾، «أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ» ⁽²⁾

البتّه عقیده به فرزند داشتن خدا،نزد یهود و نصارا هم بوده است،ولی اعتقاد به دختر داشتن،مخصوص بت‌پرستان است.

پیام‌ها:

1-برتری پسر بر دختر،پنداری بی‌اساس است. أَ فَأَصْفٰاکُمْ ... بِالْبَنِینَ

2-ربوبیّت خداوند حتّی شامل مشرکان نیز می‌شود. «رَبُّکُمْ»

3-عقیده به فرزند داشتن خداوند،بی‌اساس ومحکوم است. «لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً»

4-پندار اینکه فرشتگان دخترند،غلط است. اَلْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً ... قَوْلاً عَظِیماً

5-انسان نباید آنچه را خود نمی‌پسندد،برای دیگران بپسندد،چه رسد آنکه برای خدا باشد! «لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً»

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً«41»

وبه یقین،ما در این قرآن(حقایق را با بیان‌های گوناگون و)مکرّر بیان کردیم،تا پند گیرند،و جز بر رمیدگی آنان نیفزود.

نکته‌ها:

«صَرَّفْنٰا» ،بیان گوناگون و متنوّع و تکرارهای مختلف گفتار در جهت روشن‌تر شدن موضوع بحث است.

انسان فطرتاً تنوّع طلب است،خواه در طبیعت باشد،یا کتاب الهی و این رمز برخی تکرارها و تنوّع بیان‌ها در قرآن است.

همچنان که از بارش باران پاکیزه بر یک لاشه‌ی متعفّن،بوی تعفّن برمی‌خیزد،ورود آیات الهی نیز در دلهای خوگرفته به تکبّر و لجاجت،عفونت تنفّر را بیشتر می‌کند. «مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً»

پیام‌ها:

1-تکرار مطلب،باید متنوّع و جذّاب باشد، «صَرَّفْنٰا» زیرا یکنواختی اغلب خستگی‌آور است.

2-انسان پیوسته نیازمند تذکّر است وچه بسا در هربار تکرار،گروهی جذب شوند. «صَرَّفْنٰا»

3-تکرار در آیات قرآن،برای تذکّر و پندگیری است. «صَرَّفْنٰا لِیَذَّکَّرُوا»

4-تکرار،برای دوستان دلربا،ولی برای لجوجان نفرت‌آور. «مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً»

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمٰا یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً«42»

بگو:اگر با خداوند،خدایانی بود-آنگونه که مشرکان می‌گویند-در آن هنگام آن خدایان در پی یافتن راه نفوذی به سوی خدای صاحب عرش بودند(تا قدرت را از او بگیرند).

سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً«43»

خداوند منزّه و برتر است از آنچه می‌گویند،برتری بزرگ!

نکته‌ها:

مشرکان،خداوند را قبول داشتند و«اللّه»را آفریدگار هستی می‌دانستند،ولی بت‌ها را شفیع خود یا شریک خدا می‌پنداشتند.این آیه وجود چنین رابطه‌ای را میان خدا و بت‌ها نفی می‌کند،چون بت‌ها نه می‌توانند قدرت را از دست خدای بزرگ بیرون آورند،نه راهی برای تقویت خود دارند.

پیام‌ها:

1-نظام هستی،بهترین دلیل بریکتایی خداست.(اگر خدایان دیگر بودند،رقابت می‌شد واگر رقابت بود نظام بهم‌می‌خورد.) «إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً»

2-هرگاه نسبت ناروایی داده شود،تبرئه و تنزیه لازم است. «سُبْحٰانَهُ»

3-خداوند از هرگونه شریک پاک است و میان ذات مقدّس او و خرافاتی که می‌گویند،فاصله و برتری بسیاری است. «سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ»

4-هر که و به هر مقدار خدا را ستایش کند،باز خداوند برتر از آن گفته‌هاو توصیف‌هاست. «تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً»

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰکِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً«44»

آسمان‌های هفتگانه وزمین و هر که در آنهاست،تسبیح خداوند را می‌گویند،و هیچ چیز نیست مگر آنکه با ستایش،از او به پاکی یاد می‌کند، ولی شما تسبیح آنها را نمی‌فهمید.همانا او بردبار و آمرزنده است.

نکته‌ها:

این آیه می‌گوید:همه‌ی هستی برای خداوند تسبیح و سجده و قنوت دارند.برخی مفسّران این تسبیح را تسبیح تکوینی دانسته‌اند،یعنی ساختار وجودیِ هر ذرّه‌ای از عالم،نشان از اراده،حکمت،علم و عدل خدا دارد.

بعضی دیگر معتقدند که هستی،شعور و علم دارد و همه در حال تسبیح‌اند،ولی گوش ما صدای آنها را نمی‌شنود.این نظر با ظاهر آیات سازگارتر است.نطق داشتن اشیا محال نیست،چون در قیامت تحقّق می‌یابد، «أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ» ⁽¹⁾حتّی سنگ هم علم و خشیت دارد و از خوف خدا از کوه سقوط می‌کند، «وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّٰهِ» ⁽²⁾حضرت سلیمان سخن مورچه را می‌فهمید و منطق الطیر می‌دانست.هدهد انحراف مردم را تشخیص می‌داد که نزد سلیمان آمد و گزارش داد.خداوند کوهها را مخاطب قرار داده: «یٰا جِبٰالُ أَوِّبِی مَعَهُ» ⁽³⁾ای کوهها! همراه با داود نیایش کنید.در قرآن علاوه بر این موارد از

تسبیحِ دیگر موجودات نیز سخن به میان آمده است.

جمله ذرات عالم در نهان

با تو می‌گویند روزان و شبان

ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم

با شما نامحرمان،ما خامشیم

تسبیح‌گویی حیوانات و موجودات،در روایات هم آمده است،از جمله:

الف:به چهره‌ی حیوانات سیلی نزنید،که تسبیح خدا می‌گویند. ⁽¹⁾

ب:هرگاه صید تسبیح نگوید،شکارِ صیّاد می‌شود. ⁽²⁾

ج:هیچ درختی قطع نمی‌شود،مگر به خاطر ترک تسبیح او. ⁽³⁾

د:سنگریزه در دست پیامبراکرم صلی الله علیه و آله به نبوّت او گواهی داد. ⁽⁴⁾

ه‍:زنبور عسل تسبیح می‌گوید. ⁽⁵⁾

ح:صدای گنجشک‌ها تسبیح آنهاست. ⁽⁶⁾

همه‌ی این روایات،گویای تسبیح واقعی است،نه زبان حال.

هر کس به زبانی صفت حمد تو گوید

بلبل به غزلخوانی و قُمری به ترانه

پیام‌ها:

1-همه‌ی هستی خدا را تسبیح می‌گویند،پس چرا انسان از این کاروان عقب بماند. تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ ...

2-در آسمان‌ها نیز موجودات زنده و با شعور هست. «مَنْ فِیهِنَّ»

3-تسبیح هستی،همراه با حمد و ستایش است. «یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ»

4-بعضی صداها را ممکن است بشنویم،امّا نمی‌فهمیم که تسبیح است.

«لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ»

5-همه‌ی هستی شعور دارند،ولی اطلاعات انسان از هستی ناقص است. إِنْ

مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ ... لاٰ تَفْقَهُونَ

6-حقایق،از غیر اهلش پوشیده است. «لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ»

7-تحمّل عقاید خرافی و سخنان ناروا،برخاسته از حلم و بردباری خداست.

عَمّٰا یَقُولُونَ ... حَلِیماً غَفُوراً اگر برگشتیم حتماً او می‌بخشد.

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً«45»

و هرگاه قرآن می‌خوانی،میان تو و کسانی که به قیامت ایمان ندارند،حجابی ناپیدا(و معنوی)قرار می‌دهیم(تا از درک معارف حقّ محروم بمانند).

نکته‌ها:

قرآن وسیله‌ی هدایت متّقین است، «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾و از نشانه‌های متّقین،یقین به آخرت است، «وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ» ⁽²⁾پس قرآن برای آنان که به قیامت ایمان ندارند، هدایت‌گر نیست.این همان حجاب پنهانی است که سبب می‌شود انسان از فهم وحی و لذّت درک معارف الهی محروم بماند،گرچه از زبان خود پیامبر صلی الله علیه و آله نیز وحی را بشنود.

پیام‌ها:

1-اگر انسان،قابلیّت هدایت نداشته باشد،تلاوت قرآن،توسّط رسول اللّه هم بی‌اثر است. إِذٰا قَرَأْتَ ... حِجٰاباً مَسْتُوراً

2-قهر الهی،پس از لجاجت وکفر انسان است. جَعَلْنٰا ... لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... حِجٰاباً

3-تلاوت قرآن می‌تواند انسان را از شرّ کفّار،ایمن کند. إِذٰا قَرَأْتَ جَعَلْنٰا ... حِجٰاباً

4-تلاوت قرآن،روح تبرّی از مشرکان را در انسان تقویت می‌کند. إِذٰا قَرَأْتَ جَعَلْنٰا ... حِجٰاباً

5-محرومیّت از درک وحی،عذاب و قهر الهی است. جَعَلْنٰا ... حِجٰاباً مَسْتُوراً

چوب خدا صدا ندارد.

6-ایمان به معاد،عامل پذیرش دعوت انبیا و کفر به معاد،سبب نپذیرفتن نبوّت و معارف الهی است. لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... حِجٰاباً مَسْتُوراً

7-خداوند حقایق و معارف را از غیر اهلش پوشیده داشته است. «حِجٰاباً مَسْتُوراً»

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً«46»

و بر دلهای آنان(کفّار)پوشش‌هایی قرار دادیم تا آن را نفهمند ودر گوشهایشان سنگینی(تا حقّ را نشنوند).و چون پروردگارت را در قرآن به یگانگی یاد کنی،آنان پشت کرده و گریزان می‌شوند.

نکته‌ها:

«أَکِنَّةً» جمع«کنان»،یا«کنّ»،به معنای وسیله‌ی پوشاندن است.«وقر»،به معنای سنگینی در گوش است.شبیه این آیه در سوره‌های دیگر ⁽¹⁾هم آمده است.

بیش از هزار بار در قرآن،از توحید یاد شده است،ولی متأسّفانه کوردلان از شنیدن آیات توحید و بهره‌گیری از آنها محروم و ناراحتند،امّا از شنیدن سخن شرک و یاوه خرسند می‌شوند. «وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذٰا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ» ⁽²⁾امروز نیز هرگاه بحث از توحید می‌شود،بعضی متنفّرند،ولی سخن شرقی‌ها وغربی‌ها برایشان جاذبه دارد.

قرآن چنین گروه‌های گریزان از حقّ را به الاغ‌هایی تشبیه کرده که از شیران رم می‌کنند.

«کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-روحِ بسته و دلِ مرده،معارف ناب قرآن را نمی‌پذیرد. «أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ»

2-شنیدن و فهمیدن ساده،غیر از فهم عمیق و لذّت بردن از آن است. «یَفْقَهُوهُ»

3-محروم ماندن از درک معنویّات،نوعی قهر الهی است. «جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ»

4-یاد غیر خدا کفر است،یاد خدا و غیر خدا شرک،وتنها یاد خدای یکتا توحید است. ذَکَرْتَ ... وَحْدَهُ

5-توحید در ربوبیّت،سخت‌ترین چیز برای مشرکان است. ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا ...

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً«47»

ما داناتریم که چون به تو گوش می‌دهند،برای چه گوش می‌دهند و آنگاه که(برای خنثی کردن تبلیغات پیامبر)با هم نجوا می‌کنند(نیز بهتر می‌دانیم چه می‌گویند).آن زمان که ستمگران(به دیگران)می‌گویند:شما جز از مردی افسون شده پیروی نمی‌کنید(آن را هم می‌دانیم).

نکته‌ها:

در تفاسیر آمده است که هر یک از سران کفّار،شبانه وبدون اطلاع یکدیگر مخفیانه پشت خانه‌ی پیامبر حاضر می‌شدند تا در تاریکی،صوت قرآن را بشنوند وسپس تحلیل کنند.

گاهی هم در تاریکی به هم برمی‌خوردند ویکدیگر را شناخته ملامت می‌کردند که ما خود، دل از صوت محمّد نمی‌کنیم،مردم چه کار کنند!

این آیه،به پیامبر خدا دلگرمی می‌دهد که از فرار و بی‌احترامی کفّار،متأثّر نشود،چون همه چیز بر خدا روشن است.

پیام‌ها:

1-خداوند،از اهداف و اغراض مردم نیز آگاه است. «نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ»

2-همه‌ی شنوندگان،حسن نیّت ندارند. نَحْنُ أَعْلَمُ ...

3-مبلّغِ حق،نباید با فرار یا تهمت مردم عقب‌نشینی کند،بلکه باید بداند که زیر نظر خداست و دلگرم باشد. نَحْنُ أَعْلَمُ ...

4-دشمنان،چون توجّه مردم را به رهبران الهی می‌بینند،با تهمت و دروغ به آنان ضربه می‌زنند. «رَجُلاً مَسْحُوراً»

اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً«48»

(ای پیامبر!)بنگر که چگونه برای تو مثلها زدند و در نتیجه گمراه شدند، پس نمی‌توانند راه حقّ را بیابند.

پیام‌ها:

1-پیامبر صلی الله علیه و آله و رهبران دینی ومؤمنین،باید از شیوه تبلیغات دشمن آگاه باشند.

«انْظُرْ کَیْفَ»

2-هم برای اثبات حق،هم برای مکدّر ساختن حقایق،می‌توان از مثال و تمثیل استفاده کرد. «کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ»

3-آنان که برای رد کردن دین،منطق ندارند،با مثل زدن،به پیامبر بدگویی و او را تحقیر می‌کنند. «ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ»

4-توهین به رهبران الهی،عامل گمراهی است. «ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا»

5-گمراهی انسان‌ها به تدریج حاصل می‌شود،اوّل گرفتار توهین وضرب‌المثل نابجا می‌شود،آنگاه به انحراف،سپس به بن‌بست می‌رسد. «ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً»

6-کفر،سرانجامی ندارد.کفّار با بهره‌گیری از انواع تهمت ومثلها برای ضربه‌زدن به اسلام،بازهم موفّق نشدند. «ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً»

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً«49»

و گفتند:آیا آنگاه که ما استخوان‌های پوسیده و پراکنده شویم،آیا براستی ما با آفرینشی تازه،برانگیخته می‌شویم؟

نکته‌ها:

«رفات»به معنایِ گِل خورد شده است. ⁽¹⁾

در آیات قرآن،هیچ جا دلیلی از سوی منکران معاد بیان نشده است.هرچه هست،تعجّب و سؤال و استبعاد است و با طرح سؤال‌ها ایجاد شبهه می‌کنند.قرآن نیز در پاسخ آنان،تکیه بر علم و قدرت و حکمت خدا در آفرینش و ذکر نمونه‌هایی در طبیعت و تاریخ و خود انسان دارد که اوّل نبوده و سپس پدید آمده است.پس خداوند می‌تواند بار دیگر موجودات را پس از مرگ،زنده کند.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً«50»

بگو:(استخوان خرد شده که آسان است،شما)سنگ باشید یا آهن.

أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً«51»

یا هر مخلوقی از آنچه که در نظر شما از آن هم سخت‌تر است(باز خدا می‌تواند شما را دوباره زنده کند)آنان بزودی خواهند گفت:چه کسی ما را باز می‌گرداند؟بگو:همان کسی که نخستین بار شما را آفرید.پس بزودی سرهای خویش را(با تعجّب)به سوی تو تکان خواهند داد و گویند:آن روز،چه زمان خواهد بود؟بگو:شاید نزدیک باشد!

نکته‌ها:

گرچه انسان پس از مرگ،متلاشی و خاک می‌شود،ولی خاک،سرچشمه و دروازه‌ی حیات و زندگی است.گیاهان از خاک می‌رویند و موجودات زنده در خاک پرورش می‌یابند.پس زنده کردن مردگان از خاک،نزد خداوند متعال مهم و دشوار نیست،حتّی اگر شما سنگ و آهن و سخت‌تر از اینها هم باشید،که فاصله‌شان با حیات،دورتر است،باز هم خداوند،شما را زنده خواهد کرد.

منکران،دلیلی بر انکار معاد ندارند،تنها سؤال دارند که چه کسی و چه زمانی و چگونه ما را زنده می‌کند؟پاسخ قرآن این است که همان خدا که اوّلین بار شما را آفرید،قدرت بازآفرینی شما را دارد،زمان آن نیز خیلی دور نیست،شاید نزدیک باشد! «مَنْ یُعِیدُنٰا ؟ مَتیٰ هُوَ ؟ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً»

پیام‌ها:

1-پیامبر،مأمور پاسخگویی به سؤالات،شبهات و ایرادهاست. «قُلْ»

2-زنده ساختن مجدّد مردگان،حتّی اگر سنگ و آهن هم شده باشند،بر خدا آسان است. حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً أَوْ خَلْقاً ...

3-معاد جسمانی است. کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً ...

4-بسیاری از چیزها،تنها در ذهن و دل ما بزرگ می‌نماید،ولی در واقع بزرگ نیست. «یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ»

5-دلیل انکار معاد،غفلت از قدرت الهی است. مَنْ یُعِیدُنٰا ... اَلَّذِی فَطَرَکُمْ

6-افراد لجوج با شنیدن دلیل نیز از روی استهزا و انکار و استبعاد،سر تکان می‌دهند. «فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ»

7-عمر دنیا نسبت به آخرت،کم و کوتاه است و هر کس باید مرگ و قیامت را نزدیک بداند. «أَنْ یَکُونَ قَرِیباً»

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً«52»

روزی که شما را(از قبرهایتان)فرامی‌خواند،پس شما حمدگویان اجابت می‌کنید و می‌پندارید که جز مدّت کوتاهی(در دنیا یا برزخ) درنگ نکرده‌اید.

پیام‌ها:

1-قیامت را فراموش نکنید. «یَوْمَ» قبل از «یَوْمَ» ،کلمه‌ی«اذکر»در تقدیر است.

2-قیامت،روز فراخوانی عمومی مردم است. «یَدْعُوکُمْ»

3-هنگام رستاخیز،همه‌ی مردگان ثناگوی خدایند(ولی برای کافران سودی ندارد). «فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ»

4-مدّت دنیا و برزخ،نسبت به قیامت،بسیار کوتاه است. «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً»

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِیناً«53»

وبه بندگانم بگو:سخنی گویند که نیکوتر است،چرا که شیطان(با سخنان ناموزون)میان آنان فتنه وفساد می‌کند.همانا شیطان همواره برای انسان،دشمنی آشکار بوده است.

نکته‌ها:

خداوند،آفریدگار بهترین‌هاست؛ «أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ» ⁽¹⁾«فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ» ، ⁽²⁾«أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» ⁽³⁾از ما نیز بهترین‌ها را می‌خواهد؛بهترین عمل، «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽⁴⁾

بهترین سخن «یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» وبهترین حرفها را پیروی کردن.

«فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» ⁽¹⁾

گویا مسلمانان در نحوه‌ی برخورد با کفّار ونیشخندهای آنان و نحوه‌ی مقابله به مثل، سؤالاتی داشتند که آیه با «قُلْ» پاسخ داده است،چرا که گاهی بدگویی به بت‌های کفّار،آنان را گستاخ می‌کرد که آنان نیز به خداوند ناسزا گویند.

«کلام احسن»شامل هر نوع سخن شایسته است،همچون:سلام،دعا،ارشاد،اظهار محبّت،امربه‌معروف و نهی از منکر،ذکر خدا،توبه و استغفار و امثال آن.

پیام‌ها:

1-در دعوت به کلام نیکو،باید خود نیکو سخن بود. «یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

2-کلام و گفتار خوب،زمینه‌ساز محبّت،و سخن‌ناروا،زمینه‌ساز انواع وسوسه‌های شیطانی است.آری سخن نیکو،زمینه‌ی وسوسه را می‌زداید.

یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ ...

3-لازمه‌ی عبودیّت،خوش‌گفتاری با دیگران است. «لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

4-القای دشمنی میان مردم،کار شیطان است و کسی که چنین کند،همکار شیطان است. «یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ»

5-شیطان،همواره دشمن انسان بوده و در دشمنی لحظه‌ای درنگ نکرده است.

«إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا»

6-شیطان در فتنه‌گری ودشمنی‌با انسان،بسیار جدّی است.اِنّ...کان... عَدُوًّا مُبِیناً

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً«54»

پروردگار شما به شما داناتر است،اگر بخواهد بر شما رحمت می‌آورد،یا اگر بخواهد(به خاطر کردارتان)شما را عذاب می‌کند.و ما تو را به عنوان وکیل مردم نفرستادیم(تا به ایمان آوردن مجبورشان کنی).

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،تأکید بر خوب حرف زدن بود،در این آیه نمونه‌هایی از آن بیان شده است:

انسان خود را برتر از دیگران نداند،آنان را تحقیر نکند و حتّی به کفّار نگوید:شما اهل دوزخید و ما اهل بهشت،چرا که چنین روشی،سبب فتنه می‌شود.به علاوه ما چه می‌دانیم عاقبت خوش با کیست؟خدا آگاه‌تر است،اگر بخواهد می‌بخشد یا عذاب می‌کند.

پیام‌ها:

1-به ایمان خود مغرور نشویم. «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ»

2-کارهای الهی،بر اساس علم اوست. «أَعْلَمُ بِکُمْ یَرْحَمْکُمْ یُعَذِّبْکُمْ»

3-علم خدا ومهر و قهر او،از شئون ربوبیّت خداوند است. «رَبُّکُمْ یَرْحَمْکُمْ یُعَذِّبْکُمْ»

4-سخن از رحمت و عطوفت،پیش از قهر و عذاب است. «یَرْحَمْکُمْ یُعَذِّبْکُمْ»

5-انسان باید بین خوف و رجا باشد. «یَرْحَمْکُمْ یُعَذِّبْکُمْ»

6-انسان‌ها در انتخاب عقیده آزادند،حتّی پیامبران هم مأمور اجبار مردم بر ایمان نیستند. «مٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً»

7-مبلّغ دین،نباید خود را وکیل و سرپرست مردم بداند. «وَکِیلاً»

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً«55»

و پروردگارت به هر که در آسمان‌ها و زمین است،داناتر است.و البتّه ما بعضی‌از پیامبران را بربعض دیگر برتری‌بخشیدیم وبه داود زبور دادیم.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،علم خدا به انسان‌ها مطرح شد،اینجا علم او به همه‌ی موجودات آسمانی و زمینی بیان شده است.

در احادیث آمده است:پیامبران،یکصد وبیست وچهار هزار نفر بوده‌اند؛بعضی از آنان مبعوث بر همه‌ی مردم و دارای کتاب آسمانی بودند،برخی نیز در منطقه یا بر قوم خاصّی مأمور بودند وتحت فرمان پیامبر بزرگ‌تری انجام وظیفه می‌کردند.

پیام‌ها:

1-پیامبران تحت توجّه خاصّ الهی می‌باشند. «رَبُّکَ»

2-عالم،محضر خداست و او بر همه چیز آگاه است. «رَبُّکَ أَعْلَمُ»

3-در آسمان‌ها نیز موجودات با شعور وجود دارند. «بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ»

4-در میان پیامبران نیز سلسله مراتب و برتری وجود دارد.حتی بهترین افراد و متّقین با هم یکسان نیستند. «فَضَّلْنٰا»

5-تفاوت و برتری‌دادن‌های الهی،بر اساس علم همه جانبه‌ی او بر همه چیز و همه کس است. «رَبُّکَ أَعْلَمُ فَضَّلْنٰا»

6-کتاب آسمانی،از نشانه‌های برتری یک پیامبر است. «فَضَّلْنٰا آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً»

7-برتری فرهنگی،اساسی‌ترین برتری است،نه مال ومقام وعمر. «فَضَّلْنٰا زَبُوراً»

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لاٰ تَحْوِیلاً«56»

بگو:کسانی را که غیر خداوند گمان می‌کردید(معبود شمایند)بخوانید.که آنها نه مشکلی را می‌توانند از شما برطرف کنند و نه تغییری در آن دهند.

پیام‌ها:

1-سراغ غیر خدا رفتن و به آن امید داشتن،خیالی بیش نیست. «زَعَمْتُمْ»

2-در شیوه‌ی تبلیغ،ضمن آنکه باید حقیقت را بیان کرد،باید مردم را در انتخاب به حال خود گذاشت تا آن را با اختیار رد کرده یا بپذیرند. قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ ... فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ

3-انگیزه‌ی پرستش،پناهجویی به یک قدرت است و بت‌ها این توان را ندارند.

«فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ»

4-غیر خدا،نه می‌تواند خطر را رفع کند و نه آن را به دیگری برگرداند،و یا آن را تبدیل کند و یا تخفیف دهد. «کَشْفَ الضُّرِّ تَحْوِیلاً» (عقیده به شفاعت اولیای خدا برای رفع مشکلات و عذاب،به اذن خداست و حساب دیگری دارد.)

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ کٰانَ مَحْذُوراً«57»

آنان را که(مشرکان به جای خدا)می‌خوانند(مانند عیسی و فرشتگان) خودشان وسیله‌ای برای تقرّب به پروردگارشان می‌جویند،وسیله‌ای هر چه نزدیک‌تر،و به رحمت او امیدوارند و از عذابش بیمناک.همانا عذاب پروردگارت در خور پرهیز و وحشت است.

نکته‌ها:

آیه را چنین نیز ترجمه کرده‌اند:پیامبرانی که مردم رابه حقّ دعوت می‌کنند،خودشان نیز (در حرکت معنوی)به سوی پروردگارشان،به سراغ وسیله می‌روند،آن هم وسیله‌ای که بیشتر و سریعتر آنان را به خدا نزدیک کند.یا هر پیامبری مقرّب‌تر است،بیشتر سراغ خداوند می‌رود.

در روایات بسیاری ذیل این آیه آمده است که دو کفّه‌ی بیم و امید در انسان باید یکسان باشد،وگرنه یا مأیوس می‌شود،یا مغرور.

پیام‌ها:

1-بیم و امید،نشان وابستگی و ضعف است،پس کسی که خود در پی وسیله می‌رود،چگونه او را وسیله قرار می‌دهید؟ «یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ»

2-برای قرب به خدا،راهها و وسائلی وجود دارد. «یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ»

3-سراغ وسیله رفتن و شفاعت‌طلبی،نباید انسان را از عذاب غافل کند.

یَبْتَغُونَ ... یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ

4-در تقرّب به خدا،سبقت ومسابقه ارزش دارد. «أَیُّهُمْ أَقْرَبُ» (هر که به خدا نزدیک‌تر است،تلاشش برای توسّل بیشتر است.)

5-بهترین وسیله آن است که انسان را به خدا نزدیک‌تر کند. «أَیُّهُمْ أَقْرَبُ»

6-رحمت الهی بر غضبش سبقت دارد.(امید به رحمت،پیش از خوف از عذاب آمده است.) یَرْجُونَ ... یَخٰافُونَ

7-عذاب،از شئون ربوبیّت خداوند است،آن را شوخی نگیریم. عَذٰابَ رَبِّکَ ...

مَحْذُوراً ...

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا قَبْلَ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهٰا عَذٰاباً شَدِیداً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً«58»

وهیچ منطقه آبادی نیست،مگر آنکه پیش از روز قیامت،آن را هلاک می‌کنیم یا(به خاطر گناهانشان)به شدّت عذاب می‌کنیم،این در کتاب الهی (و لوح محفوظ)ثبت شده است.

نکته‌ها:

«قَرْیَةٍ» محلّ اجتماع مردم وآبادی است،چه شهر باشد چه روستا.و مراد از «الْکِتٰابِ» ،یا لوح محفوظ است،یا قرآن که علل سقوط و هلاکت امّت‌ها در آن بیان شده است.

پیام‌ها:

1-زندگی برای هیچ کس ماندگار و پایدار نیست. وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ ...

2-برچیده شدن بساط زندگی روی زمین،نه یک تصادف،بلکه براساس قانونی است که خداوند،از پیش تعیین و ثبت کرده است. «فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً»

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهٰا وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً«59»

و هیچ چیزی ما را از فرستادن آیات و معجزات(مورد درخواست مردم) بازنداشت،جز اینکه امّت‌های پیشین آنها را تکذیب کردند(وهلاک شدند).

ما به قوم ثمود ماده‌شتری دادیم که روشنگر(اذهان مردم)بود،امّا به آن ستم کردند و ما معجزات(درخواستی)را نمی‌فرستیم مگر برای بیم دادن.

نکته‌ها:

کفّارِ بهانه‌جوی مکّه،از پیامبر تقاضای معجزات متعدّدی داشتند،از جمله می‌خواستند بعضی از کوههای مکّه(کوه صفا)را به طلا تبدیل کند،یا کوهها جابه‌جا شده و زمین برای کشاورزی به وجود آید.خداوند می‌فرماید:به تجربه‌ی تاریخ،کفّار لجوج با دیدن این نشانه‌ها نیز ایمان نمی‌آورند و نظام آفرینش،دستخوش هوسهای افراد لجوج نمی‌شود.و اگر معجزه به پیشنهاد مردم ارائه شود و به آن کفر ورزند،عقوبت دنیوی آنان حتمی است.

شتر یک حیوان است،ولی خداوند درباره‌ی شتر صالح می‌فرماید: «نٰاقَةُ اللّٰهِ» ،چون هرچه به خدا منسوب شود قداست دارد،حتّی نام ابولهب چون در قرآن است،بی‌وضو به آن نمی‌توان دست زد.

پیام‌ها:

1-پیامبران با داشتن معجزه‌های گوناگون،پیوسته گرفتار افراد لجوج بودند.

«کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ»

2-خداوند بر هر کاری تواناست،امّا کارش براساس حکمت است،نه ارضای هوسهای مردم. مٰا مَنَعَنٰا ...

3-توهین به مقدّسات و تکذیب معجزات،قهر و عذاب الهی را به دنبال دارد.

آتَیْنٰا ... فَظَلَمُوا بِهٰا

4-آنچه از سوی خداست ورنگ خدایی دارد،حسابش از امور عادّی جداست.

آتَیْنٰا ... فَظَلَمُوا بِهٰا

5-معجزات،وسیله‌ی شناخت و بینش و هشدار مردم است. «مُبْصِرَةً تَخْوِیفاً»

وَ إِذْ قُلْنٰا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ طُغْیٰاناً کَبِیراً«60»

و(به یادآور)آنگاه که به تو گفتیم:همانا پروردگارت بر مردم احاطه دارد و آن رؤیایی را که نشانت دادیم و آن درخت نفرین شده در قرآن را،جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم.و ما مردم را بیم می‌دهیم،ولی(هشدار ما)جز طغیان و سرکشی بزرگ،چیزی بر آنان نمی‌افزاید.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل سخن از کشتن ناقه‌ی صالح بود و در این آیه،سخن از شجره‌ی ملعونه که قاتل اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام بودند.

در روایات می‌خوانیم که اهل‌بیت فرمودند:ما کمتر از ناقه‌ی صالح نیستیم،جسارت به ما هلاکت را به دنبال دارد. ⁽¹⁾

در قرآن،چند رؤیا برای پیامبر اسلام بیان شده است:یک رؤیا در آستانه‌ی جنگ بدر،که خداوند دشمنان را به چشم پیامبر اندک نشان داد،تا مسلمانان سست نشوند. ⁽²⁾دیگری

رؤیای ورود فاتحانه به مسجدالحرام. ⁽¹⁾و یکی هم خوابی که در این آیه مطرح است.دو خواب قبلی پس از هجرت و در مدینه بوده،اما این خواب در مکّه بوده است.البتّه برخی رؤیا را مربوط به معراج دانسته‌اند،در حالی که معراج در بیداری بود و رؤیا ظهور در خواب دیدن دارد.

آن خواب و شجره‌ی ملعونه یکی است،چون نتیجه‌ی واحدی دارد و آن فتنه‌بودن برای مردم است.خداوند این شجره‌ی ملعونه و اعمالشان را در خواب به پیامبر صلی الله علیه و آله نشان داد و فرمود که این سبب فتنه‌ی امت توست و با جمله‌ی «إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ» ،آن حضرت را دلداری داد.

«شجرة»،هم به معنای درخت است،هم هر اصلی که شاخه‌ها و فروعی داشته باشد.لذا به قبیله هم شجره گفته می‌شود.پیامبر نیز فرمود:من و علی از یک شجره‌ایم

«أنا و علی من شجرة واحدة». ⁽²⁾به سلسله‌ی نسب و نژاد نیز«شجره‌نامه»گفته می‌شود.پس شجره‌ی ملعونه،قومی ریشه دارند که ملعونند.

در آخر این آیه آمده است که هشدارهای الهی نسبت به شجره‌ی ملعونه،نتیجه‌ای جز افزایش طغیان بزرگ اینان ندارد.و«طغیان کبیر»تنها یکبار و در همین آیه به کار رفته است.پس باید در قرآن از یک شجره ملعونه واز قوم و قبیله‌ای سراغ گرفت که به ظاهر مسلمان،ولی در باطن دارای نفاق وسبب فتنه‌ی مردم‌اند.

در قرآن،امور متعدّدی لعنت شده است،مثل:ابلیس،یهود،منافقان،مشرکان،علمایی که حقّ را کتمان کردند،آزاردهندگان پیامبر،امّا تنها منافقانند که همراه مسلمانان وموجب فتنه آنانند،زیرا ابلیس و اهل‌کتاب ومشرکین،چهره‌ای روشن دارند،ولی منافقان به ظاهر مسلمان،پیوسته عامل فتنه بوده‌اند. ⁽³⁾

بعضی پنداشته‌اند شجره‌ی ملعونه،همان«درخت زقّوم»است که وسیله‌ی عذاب الهی است،ولی چیزهای دیگری هم وسیله‌ی عذاب الهی بوده است که این نشانه‌ی لعنت شدن

آن وسیله نیست،مثل رود نیل که فرعون را غرق کرد،یا فرشتگان که بر اقوامی عذاب نازل کردند،یا مؤمنان که در جنگ‌ها بازوی خدا در عذاب و نابودی کفّار بودند. «قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ» ⁽¹⁾

علامه‌ی طباطبایی قدس سره در بحث روایی سوره‌ی قدر،از برجستگان اهل‌سنّت مثل خطیب بغدادی،ترمذی،ابن‌جریر،طبرانی،بیهقی،ابن‌مردویه و از علمای شیعه مثل کلینی صاحب کتاب کافی نقل می‌کند که پیامبراکرم در خواب،بالا رفتن بوزینگان را از منبر خود دید و بسیار غمگین شد.جبرئیل نازل شد.حضرت خواب خود را بر او بیان کرد.جبرئیل به آسمان رفت و چون برگشت،این آیات را با خود آورد: «أَ فَرَأَیْتَ إِنْ مَتَّعْنٰاهُمْ سِنِینَ. ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا کٰانُوا یُوعَدُونَ. مٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یُمَتَّعُونَ» ⁽²⁾آیا نمی‌بینی که اگر ما سالیانی آنان را بهره‌مند سازیم،سپس عذابی که به آنان وعده داده شده،سراغشان آید،بهره‌گیری‌های دنیوی برایشان سودی نخواهد بخشید.این رؤیا،همچنین سبب نزول سوره‌ی قدر شد،تا به پیامبر تسلی بدهد که اگر بنی‌امیه هزار ماه حکومت می‌کنند،در عوض ما به تو شب قدر دادیم که بهتر از هزار ماه است.

مسأله خواب دیدن بوزینه‌هایی که حکومت را به دست گرفتند و بر منبر پیامبر بالا می‌رفتند،از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نیز روایت شده است. ⁽³⁾و مفسّران شیعه و سنّی مراد از شجره‌ی ملعونه را«بنی‌امیّه»می‌دانند.امام سجاد علیه السلام فرمود:جبرئیل بوزینه‌ها را بر بنی‌امیّه تطبیق داد.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پرسید:آیا این حادثه در زمان من رخ می‌دهد؟پاسخ داد:نه،حدود چهل سال بعد از هجرت تو رخ می‌دهد. ⁽⁴⁾

در میان بنی‌امیه هم،آن کس که بیش از همه طغیان کرد و حادثه‌ی کربلا را به‌وجود آورد، «یزید»بود و این فاجعه،بزرگ‌ترین طغیان در تاریخ بود.

پیام‌ها:

1-خداوند،گاهی از طریق خواب،بعضی حقایق را به پیامبر و دیگران الهام می‌کند. «أَرَیْنٰاکَ»

2-هر حادثه‌ای،حتّی تعبیر خواب،می‌تواند وسیله‌ی آزمایش مردم قرار گیرد.

اَلرُّؤْیَا ... فِتْنَةً

3-قبایل و گروه‌هایی که عامل انحراف شوند،«شجره‌ی ملعونه»اند. «فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ»

4-هشدار به مردم،حتّی به قبایل و دودمان‌های ملعون،از سنّت‌های الهی است.

«نُخَوِّفُهُمْ»

5-در دل لجوجان متعصّب،هشدارها اثر ندارد.(نرود میخ آهنین در سنگ) «فَمٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ طُغْیٰاناً کَبِیراً»

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً«61»

وبه یادآور زمانی که به‌فرشتگان گفتیم:برای آدم سجده کنید.پس سجده کردند،مگر ابلیس که گفت:آیا برای کسی سجده کنم که از گل آفریده‌ای؟!

نکته‌ها:

در قرآن بارها به مسأله‌ی سجود فرشتگان و سرپیچی ابلیس اشاره شده است.

ابلیس،از جنّ است، «کٰانَ مِنَ الْجِنِّ» ⁽¹⁾ولشکریانی دارد، «وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ» ⁽²⁾و سپاه او پیاده و سواره، «وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ» ⁽³⁾و عامل انحراف و سجده نکردنش نیز قیاس خاک و آتش بود. خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-سجده برای غیر خدا،اما به فرمان خداوند،مانعی ندارد. قُلْنٰا ... اُسْجُدُوا لِآدَمَ

2-انسان گل سرسبد موجودات است،چرا که فرشتگان معصوم در برابر او سجده کردند. «اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا»

3-فرشتگان،تسلیم فرمان خدایند. اُسْجُدُوا ... فَسَجَدُوا

4-اعتقاد به برتری‌های موهوم،شیطانی است،زیرا شیطان،به برتری نوع خود عقیده داشت. «أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً»

5-اعتراض به حکمت،عدل وامر خدا،بدتر از سجده نکردن است. أَ أَسْجُدُ ...

6-ابلیس موجودی سنجش‌گر و دارای اختیار است. إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَ أَسْجُدُ ...

7-اجتهاد در مقابل نصّ ممنوع است.(ابلیس،در برابر نصّ خداوند،اجتهاد کرد) قُلْنٰا ... اُسْجُدُوا ... أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

8-ریشه‌ی معصیت گاهی خودبرتربینی است. «أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً»

9-حسد ابلیس،چشم حقیقت بین او را بست،خاک و گل بودن آدم را دید،ولی روح الهی «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ⁽¹⁾او را ندید. أَ أَسْجُدُ ... طِیناً

10-ابلیس ملاک ارزش را عناصر مادّی می‌پندارد. «طِیناً»

قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً«62»

ابلیس گفت:به من خبر ده،این است آن کسی که بر من گرامی داشتی؟اگر تا قیامت مهلتم دهی،یقیناً بر نسل او افسار زده،به زیر سلطه می‌کشم،مگر اندکی را.

نکته‌ها:

«أ رایت»به معنای«اخبرنی»،به من خبر ده می‌باشد.«احتنکن»از«حنک»،طنابی است

که به گردن حیوان انداخته و او را می‌کشند.«احتناک»،به معنای از ریشه درآوردن و سلطه‌ی کامل یافتن نیز می‌باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-خودپرستی،انسان را به طغیان در برابر خدا می‌کشد. «هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ»

2-دل کندن از جاه و مقام،یکی از سخت‌ترین امتحانات است. «کَرَّمْتَ عَلَیَّ» ⁽²⁾

5-ابلیس هم از قیامت آگاه بود و هم به آن ایمان داشت. «أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ»

3-حسادت،به تدریج به کینه و اقدام علیه دیگران تبدیل می‌شود. لَئِنْ أَخَّرْتَنِ ...

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ

4-برخی حسدها وکینه‌ها نسل‌های آینده را نیز در برمی گیرد. «ذُرِّیَّتَهُ»

6-انسان در برابر وسوسه‌های شیطان،آزاد است و حقّ انتخاب دارد. «إِلاّٰ قَلِیلاً»

7-برخی مردم،از خطر سلطه‌ی ابلیس درامانند. «إِلاّٰ قَلِیلاً»

قٰالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً«63»

(خداوند به ابلیس)گفت:برو،هر کس از آدمیان از تو پیروی کند،قطعاً کیفرتان دوزخ است،کیفری کامل!

پیام‌ها:

1-خداوند تقاضای مهلت خواهی ابلیس را پذیرفت. «اذْهَبْ»

2-انسان در پذیرش راه خدا یا پیروی از شیطان،آزاد است. «فَمَنْ تَبِعَکَ»

3-جایگاه ابلیس و پیروانش دوزخ است. «جَزٰاؤُکُمْ جَهَنَّمَ »

4-کیفر الهی کامل است،گنهکاران هم کیفر گناهان خودرا می‌چشند،هم کیفر

گمراه کردن دیگران را به طور کامل دریافت می‌کنند. «مَوْفُوراً»

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً«64»

و(ای شیطان!)هر کس از مردم را می‌توانی با صدای خود بلغزان و نیروهای سواره و پیاده‌ات را بر ضدّ آنان گسیل‌دار و در اموال وفرزندان با آنان شریک شو و به آنان وعده بده،و شیطان جز فریب،وعده‌ای به آنان نمی‌دهد.

نکته‌ها:

«استفزاز»به معنای لغزاندن با سرعت و تردستی و هُل دادن است.

ابلیس برای فریب انسان از یک راه وارد نمی‌شود،بلکه با تبلیغات،وعده‌ها،آرزوها، وسوسه‌ها،همراهی و مشارکت،پیاده و سواره،انسان را محاصره می‌کند و در این میان عدّه‌ای همراه او می‌شوند.

در روایات می‌خوانیم:کسی که باکی ندارد که چه می‌گوید و یا درباره او چه گفته می‌شود ودست به هر کاری می‌زند وعلناً گناه یا غیبت می‌کند،شریک شیطان است. ⁽¹⁾و همچنین لقمه‌ی حرام،حرام‌خواری،زنا و به وجود آوردن نسلی فاسد و منحرف، ⁽²⁾از موارد شریک شدن شیطان است.وکسی که اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام را دشمن بدارد،شیطان در نسل او شریک شده است. ⁽³⁾

تولید و مصرف ناسالم،کنزاندوزی،وسرمایه‌گذاری شرکت‌ها وکارخانجات خارجی،وایجاد مراکز علمی،فرهنگی،هنری ومسابقات بین‌المللی استعماری نوعی مشارکت شیطان است.

پیام‌ها:

1-قدرت ابلیس محدود است. «مَنِ اسْتَطَعْتَ»

2-تبلیغات فاسد،در انحراف مردم نقش دارد. «بِصَوْتِکَ»

3-تهاجم تبلیغاتی و فرهنگی دشمن،مقدّم بر تهاجم نظامی است.«صوت»قبل از«خیل»آمده است. «بِصَوْتِکَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ»

شیطان ابتدا با تبلیغات،انگیزه‌ی توحیدی انسان را می‌گیرد،سپس با تسلیحات و لشکریانش بر او هجوم می‌آورد.

4-ابلیس،هم خود مایه‌ی گمراهی است، «اسْتَفْزِزْ» وهم نیروهای او. «بِخَیْلِکَ»

5-شیوه‌ی شیطان،در کمین نشستن و جلب و ربودن است. «أَجْلِبْ»

6-شرکت ابلیس در مال و فرزند انسان،از آغاز آن شروع می‌شود و تا لقمه‌ی حرام و مشتبه و زنا ادامه می‌یابد. «شٰارِکْهُمْ»

7-هر آزادی و اختیاری نشان لطف الهی نیست،گاهی قدرت مانور،نوعی قهر الهی است. «اسْتَفْزِزْ أَجْلِبْ شٰارِکْهُمْ وَ عِدْهُمْ»

8-بستر نفوذ شیطان،آرزوهای انسان است که با وعده‌های خیالی شیطان تقویت می‌شود. «عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً»

9-شیطان،علاوه بر فریب،گناه را توجیه می‌کند،وعده‌ی دروغ شفاعت می‌دهد و توبه را به تأخیر می‌اندازد. «وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً»

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً«65»

قطعاً تو بر بندگان(خالص)من تسلّطی نداری و حمایت ونگهبانی پروردگارت(برای آنان)کافی است.

نکته‌ها:

با آنکه همه‌ی مردم بندگان خدایند،ولی خداوند بعضی را از روی احترام و تکریم به خود نسبت داده است. «عِبٰادِی» همانگونه که در مورد اشیا و جامدات نیز چنین نسبتی داده

شده است. «بَیْتِیَ»

عِباد خدا،در آیه دیگری با ویژگی‌های ایمان وتوکّل،معرّفی شده‌اند که شیطان را بر آنان تسلّطی نیست. «إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» ⁽¹⁾البتّه شیطان وسوسه می‌کند و تماس می‌گیرد،ولی آنان متذکّر شده و مقاومت می‌کنند. «إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا» ⁽²⁾

در حدیث آمده است:اذان و نماز،عامل طرد شیطان است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-بندگان واقعی خداوند،کم هستند. «إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ» در آیه 62 خواندیم که ابلیس گفت: «لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً» من همه‌ی مردم را گمراه می‌کنم مگر عدّه‌ی اندکی را.

2-بندگی خدا،انسان را در برابر تبلیغات و لشکرکشی‌های ابلیسی بیمه می‌کند.

«إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ» آری کسی که به قدرت بی‌نهایت متّصل شد، نفوذناپذیر می‌شود.

3-انسان آزاد است و در برابر هجوم ابلیس می‌تواند با پناه بردن به ایمان و عبودیّت،مقاومت کند. «عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ»

4-کسی که عبد خدا شد،خداوند هم وکیل،حافظ و عهده‌دار او می‌شود.

عِبٰادِی ... کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

5-پیامبر تحت حفاظت خاصّ الهی است واز نفوذ شیطان درامان است. إِنَّ عِبٰادِی ... کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً 66

پروردگار شما کسی است که برایتان کشتی را در دریا به حرکت درمی‌آورد،تا با تلاش خود از فضل و رحمتش بهره برید.البتّه او همواره نسبت به شما مهربان است.

نکته‌ها:

راههای دریایی از نظرِ ارزانی،همیشگی و عمومی بودن،نقش خوبی در نقل و انتقال اشخاص و اجناس دارد و برکات کشتیرانی در حمل ونقل بار و مسافر و ماهیگیری،فراوان است.سهم دریا در اکسیژن سازی،تولید بخار و ابر و باران،پرورش ماهی و تغذیه و شگفتی‌های جمادی و گیاهی و حیوانی آن بسیار است.در دعای جوشن کبیر می‌خوانیم:

«یا من فی البحر عجائبه»

پیام‌ها:

1-تأمین نیازهای مادّی انسان،نشانه‌ی قدرت خداوند بر کفایت انسان است.

کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً رَبُّکُمُ الَّذِی ...

2-امکانات وفضل از سوی خداست و کار و تلاش از ما. «یُزْجِی لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ»

3-آنچه از نعمت‌های دریا به دست می‌آوریم،تفضّل اوست. «مِنْ فَضْلِهِ»

4-ربوبیّت خداوند همراه رحمتِ دائمی اوست. رَبُّکُمُ ... کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً«67»

وهرگاه در دریا به شما محنت و رنج رسد،هر که را جز خداوند می‌خوانید،محو وگم می‌شود،پس چون شما را نجات دهد و به خشکی رساند،از او رومی‌گردانید.وانسان بسیار ناسپاس است.

نکته‌ها:

یکی از دلایل فطری بودن توحید،این است که انسان در حالت درماندگی و ناامیدی از همه وسایل مادّی،متوجّه یک نقطه غیبی می‌شود که او را نجات دهد.

شخصی منکر خدا،از امام صادق علیه السلام دلیلی بر اثبات خدا می‌خواست.حضرت پرسید:آیا تاکنون سوار کشتی شده‌ای که دچار حادثه شود؟گفت:آری،یک بار در سفری دریایی کشتی ما متلاشی شد و من بر تخته پاره‌ای سوار شدم.امام پرسید:آیا در آن هنگام،دل تو متوجّه قدرتی بود که تو را نجات دهد؟گفت:آری.فرمود:همان قدرت غیبی،خداست.

پیام‌ها:

1-ایمان و توبه‌ی موسمی و موضعی ارزشی ندارد. مَسَّکُمُ الضُّرُّ ...

2-در گرداب خطر،انسان یکتاپرست می‌شود، «إِلاّٰ إِیّٰاهُ» و نارسایی همه‌ی اسباب ظاهری و پنداری روشن می‌گردد. «ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ»

3-فاصله گرفتن از وسایل مادّی،عامل درک بهتر حقایق است. «مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ»

4-جز خداوند،هر معبودی محو و نابود می‌شود. «ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ»

5-دعای خالصانه مستجاب می‌شود. «إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ»

6-آسایش،عامل غفلت است. «نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ»

7-جاذبه‌های دنیا به قدری دلفریب است که انسان پس از ساعتی نجات از مهلکه،همه چیز را فراموش می‌کند. فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ ... أَعْرَضْتُمْ

8-فراموش کردن خداوند پس از نجات،جلوه‌ی روشن کفران است. «وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً»

أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلاً«68»

پس آیا ایمن شده‌اید از این‌که شما را در ناحیه‌ی خشکی(به قهر خود)فرو برد،یا باران ریگ بر شما بباراند،سپس نگهبانی برای خود نیابید؟

نکته‌ها:

هلاکت اقوام پیشین،به گونه‌های متفاوت بوده است؛خداوند برخی متجاوزان و دشمنان را در زمین فرو برد،بعضی را در دریا غرق کرد،بعضی را سنگباران و با صاعقه‌ی آسمانی نابود کرد.پس دست خداوند برای هلاکت کفّار باز است،اگر امروز شما را از دریا به سلامت به ساحل رساند،گمان نکنید راهی برای تنبیه شما نیست،یا دیگر عذاب نمی‌شوید!

پیام‌ها:

1-به نعمت‌های الهی مغرور نشویم. نَجّٰاکُمْ ... أَ فَأَمِنْتُمْ نجات از یک حادثه،نشانه نجات ابدی نیست،شاید دروقتی دیگر یا نقطه‌ای دیگر دچار مصیبت شویم.

2-احساس امنیّت از عقوبت،زمینه‌ساز غفلت و تجاوز است. «أَ فَأَمِنْتُمْ»

3-انسان در هر لحظه و هر جا که باشد،در دست قدرت خداست و خشکی و دریا برای قهر خدا فرق نمی‌کند. «یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ»

4-در برابر قهر خدا،هیچ قدرت وتکیه‌گاهی نیست. «ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلاً»

أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قٰاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنٰا بِهِ تَبِیعاً«69»

یا اینکه ایمن شده‌اید از اینکه خداوند دوباره شما را به دریا ببرد و طوفانی شکننده بر شما بفرستد،پس شما را به خاطر کفرتان غرق کند.آنگاه برای خودتان هیچ دادخواه و پیجویی در برابر قهر ما نیابید!؟

نکته‌ها:

«حاصب»،به طوفان در خشکی و«قاصف»،به طوفان دریائی گفته‌می‌شود.«تبیع»از کلمه«تبع»،به کسی که خونبها وانتقام را پیگیری ودادخواهی کند،گفته می‌شود.

پیام‌ها:

1-به آرامش‌های موقّت مغرور نشویم،خطر همیشه در کمین است. «أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ» با نجات از مهلکه‌ای،خطر برای همیشه رفع نشده است.

2-کیفر برخی ناسپاسی‌ها،در همین دنیاست. «فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ»

3-غفلت از خدا پس از نجات،نمونه‌ای از کفر و کفران است. «بِمٰا کَفَرْتُمْ»

4-عامل هلاکت وبدبختی انسان،گرایش او به کفر وعملکرد خود اوست.

«فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ»

5-هیچ قدرتی نمی‌تواند در برابر خداوند،قرار گیرد و خداوند در برابر هیچ کس مسئول نیست. «لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنٰا بِهِ تَبِیعاً»

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً«70»

وهمانا فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا(بر مرکب‌ها)حمل کردیم و از چیزهای پاکیزه روزی‌شان دادیم و آنان را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری کامل دادیم.

نکته‌ها:

کرامت،گاهی کرامت معنوی واکتسابی ونزد خداست،مثل کرامتی که خاصّ اهل تقواست.

«إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ» ⁽¹⁾وگاهی کرامت در آفرینش است،نظیر «أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» ⁽²⁾که در خلقت انسان آمده است.مراد از «کَرَّمْنٰا» در این آیه،احتمالاً وجه دوّم باشد.کرامت

انسان هم در خلقت و هوش و عقل و استعداد است،و هم در دارا بودن قانون آسمانی و رهبری معصوم،و مسجود فرشتگان واقع شدن.

انسان برتر از فرشته است،زیرا:

الف:انسان،مسجود فرشتگان است.

ب:فرشته،عقل محض است وشهوت ندارد و از این رو کمالش به ارزش کمال انسان نیست.هر که عقلش را بر شهوتش غلبه دهد،برتر از فرشته است.

ج:در شب معراج،جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت:تو امام باش تا به تو اقتدا کنم،زیرا خداوند شما را بر ما برتری داده است. ⁽¹⁾

با آنکه خداوند بشر را بر همه‌ی موجودات،حتّی فرشتگان برتری داد، «فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا» ولی سوء انتخاب و عمل ناپسند انسان او را به پست‌ترین درجه «أَسْفَلَ سٰافِلِینَ» ⁽²⁾و به مرتبه‌ی حیوانات و پست‌تر از آن پایین می‌آورد. «کَمَثَلِ الْحِمٰارِ» ⁽³⁾، «کَمَثَلِ الْکَلْبِ» ⁽⁴⁾، «کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» ⁽⁵⁾، کَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ ... ⁽⁶⁾

در آیه،برای انسان هم کرامت مطرح است،هم فضیلت. «کَرَّمْنٰا فضلنا»شاید تفاوت این دو،عبارت باشد از:

الف:کرامت،امتیازی است که در دیگران نیست،امّا فضیلت،امتیازی است که در دیگران نیز هست.

ب:کرامت اشاره به نعمت‌های خدادادی در وجود انسان است،بدون تلاش.ولی فضیلت اشاره به نعمت‌هایی است که با تلاش خود انسان همراه با توفیق الهی بدست آمده است.

ج:کرامت مربوط به نعمت‌های مادّی است،ولی فضیلت مربوط به نعمت‌های معنوی است.

سفر یکی از لوازم زندگی بشر،برای رفع نیازها و کسب تجربه‌هاست،که خداوند اسباب آن را در خشکی و دریا،در اختیار بشر قرار داده و آن را به عنوان یکی از نعمت‌های خود برشمرده است.

به گفته‌ی بعضی مفسّران،«حمل در خشکی و دریا»اشاره به تسخیر تمام قوای زمینی و دریایی به دست بشر است،نه فقط سوار شدن بر کشتی و الاغ و مانند آن!

«طیبات»،اقسامی دارد:حیات طیّبه،ذرّیه‌ی طیّبه و رزق طیّب.و امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

رزقِ طیّب همان علم مفید است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-توجّه انسان به مقام و کرامت خود،سبب شکر و دوری از کفران است.

بِمٰا کَفَرْتُمْ ... وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا

2-نه تنها حضرت آدم،بلکه نسل انسان مورد کرامت و برتری و گرامیداشت است. «کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ»

3-تفاوت انسان با جانداران دیگر و برتری او،بسیار زیاد است. لَقَدْ کَرَّمْنٰا ... فَضَّلْنٰاهُمْ ... تَفْضِیلاً

4-زمینه‌های رشد وکمال انسان از سوی خداست. «کَرَّمْنٰا ،حملنا،رزقنا،فضلنا، خَلَقْنٰا»

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً«71»

روزی که هر گروهی از مردم را با پیشوایشان فرامی‌خوانیم،پس هر کس نامه‌ی عملش به دست راستش داده شود،پس آنان نامه‌ی خود را(با شادی)می‌خوانند و کمترین ستمی بر آنان نمی‌شود.

نکته‌ها:

«فتیل»،رشته‌ی باریک میان شکاف هسته‌ی خرماست،کنایه از چیز بسیار اندک و کوچک و حقیر می‌باشد.

قرآن از دو گونه پیشوا نام برده است:یکی امام نور و هدایت، «أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا» ⁽²⁾و

دیگری امام نار و ضلالت، «أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ» ⁽¹⁾که گروه دوّم،با زور و تهدید و تطمیع و تحقیر،مردم را به اطاعت خود وامی‌دارند.

ابوبصیر به امام صادق علیه السلام گفت:«أشهد أنک امامی»،گواهی می‌دهم که تو امام من هستی.امام فرمود:در قیامت،هر گروهی با امامشان محشور می‌شوند،خورشیدپرستان با خورشید و ماه پرستان با ماه. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-قیامت رافراموش نکنیم. «یَوْمَ نَدْعُوا»

2-تقسیم‌بندی مردم در قیامت،براساس رهبرانشان خواهد بود. «کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ»

3-انسان،ناگزیر الگو و رهبری را برای خود انتخاب می‌کند. «کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ»

4-مسلمان نباید در مسائل رهبری،منزوی و بی‌تفاوت باشد. «نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» زیرا در قیامت به همراه او محشور می‌شود.

5-آثار مسأله انتخاب رهبری و اطاعت از او،تا دامنه‌ی قیامت ادامه دارد. «نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ»

6-قیامت،نه تنها دادگاه افراد،بلکه محکمه‌ی بزرگ امّت‌ها و ملّت‌ها و احزاب و مکتب‌ها و حکومت‌ها نیز هست. «نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ»

7-امامت و ولایت،در متن زندگی مطرح است،نه آنکه صرفاً موضوعی اعتقادی و در حاشیه‌ی زندگی باشد.رهبر،زمینه‌ساز سعادت یا شقاوت مردم می‌باشد. «کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ»

8-در قیامت،نیکان از خواندن نامه‌ی عمل خود شاد می‌شوند. «یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ» و یکدیگر را صدا می‌زنند که بیایید نامه‌ی مرا بخوانید. «هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ» ⁽³⁾

9-انسان عملکرد خود رابه صورت مکتوب دریافت خواهد کرد. «کِتٰابَهُ»

10-محاکمه‌ی انسان‌ها در قیامت بر اساس دلائل و اسناد مکتوب است. «وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً»

11-کیفر و پاداش در قیامت،صددرصد عادلانه است. «وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً»

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ وَ أَضَلُّ سَبِیلاً«72»

و هر کس در این دنیا کوردل و گمراه باشد،در آخرت نیز کور و گمراه‌تر خواهد بود.

نکته‌ها:

در قیامت علاوه بر صحنه‌هایی که انسان‌ها مُهر بر لب و لال برانگیخته می‌شوند،عده‌ای هم نابینایند.نابیناییِ آنجا ریشه در کور دلی دنیا دارد.

در روایات است:کسی که حج بر او واجب شود ولی حج نرود،یا قرآن بخواند ولی عمل نکند،کور محشور می‌شود. ⁽¹⁾

کور دلی بدتر از کوری چشم است،چنانکه حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

«شر العمی عمی القلب» ،بدترین کوری،کوری دل است.و همچنین فرمودند:

«أشد العمی من عمی عن فضلنا» بدترین و سخت‌ترین کوری،کوری کسی است که چشم دیدن فضایل مارا ندارد. ⁽²⁾

کوری در قیامت در آیات دیگر هم آمده است،از جمله: «نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً» ⁽³⁾،همچنین آیه‌ی 125 سوره طه،کور برانگیخته شدن در قیامت را در اثر کور دلی در دنیا و فراموش کردن آیات الهی و اعراض از حقّ دانسته است.

سؤال: در آیاتی آمده است که به گنهکاران گفته می‌شود:کتابت(نامه‌ی عملت)را بخوان، «اقْرَأْ کِتٰابَکَ» این آیات با نابینایی آنان درقیامت چگونه قابل جمع است؟

پاسخ: کوری در یکی از مواقف قیامت است،در موقف دیگر بینا می‌شوند و حقایقی را که در دنیا نشناخته‌اند،آنجا آشکارا می‌بینند.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:کسی که از دیدن آفرینش بهره‌ی معنوی نگیرد،پس نسبت به آخرتی که ندیده،کوردل‌تر است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-شخصیّت اخروی انسان،بازتابی از شخصیّت دنیوی اوست. «فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ» بصیرتِ اینجا،بصیرت آنجا را در پی دارد و کور دلی اینجا، کوری آنجاست.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً«73»

و بسا نزدیک بود که تو را از آنچه به تو وحی کردیم غافل کنند تا چیز دیگری غیر از وحی را به ما نسبت دهی،و آنگاه تورا دوست خود گیرند.

نکته‌ها:

در روایات می‌خوانیم که مشرکان از پیامبر اکرم درخواست احترام به بت‌ها یا مهلت یکساله برای ادامه بت‌پرستی داشتند و پیامبر نزدیک بود که بپذیرد،ولی خداوند او را حفظ کرد!! اما این روایات مردود است و با اصل عصمت و قاطعیّت پیامبر که در آیات دیگر قرآن آمده و سیره‌ی حضرت است،سازگار نیست. ⁽²⁾

صاحب تفسیر اطیب‌البیان می‌گوید:اینکه در آیه، «عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا» آمده است،نه«عما اوحینا»نشان می‌دهد که تلاش کفّار برای برگرداندن نظر پیامبر و عنایت او از شخص خاصّی بوده است،نه مطالب وحی شده.امّا اینکه آن شخص چه کسی بوده که خداوند درباره‌اش وحی فرموده است؟

حدیثی از امام باقر و امام کاظم علیهما السلام نقل شده که درباره‌ی ولایت حضرت علی علیه السلام است که خداوند از طریق وحی سفارش‌هایی را به پیامبر کرد.خداوند برای توجه نکردن پیامبر به

حسادت مردم و نپذیرفتن و تحمّل نکردن آنان،این آیه را نازل کرد و تلاش‌های کفّار برای عدول و تغییر موضع پیامبر را بی‌نتیجه گذارد.

البتّه این کلام با توجّه به کلمه‌ی «الَّذِی» و حدیث یاد شده قابل قبول است،به شرط آنکه مراد معرّفی حضرت علی علیه السلام در مکّه باشد،چون سوره مکّی است.

پیام‌ها:

1-کفّار برای جذب انبیا و رهبران نیز طرح و برنامه دارند. «کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ»

2-رهبران مذهبی باید از توطئه‌های دشمن در جهت ایجاد سستی و تغییر در مواضع مکتبی،هوشیار باشند. «کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ»

3-اگر دوستی و ارتباط با افراد و کشورها به قیمت چشم‌پوشی از مکتب و مقدّسات باشد،بی‌ارزش است. «إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً»

4-تا مسلمانان دست از مکتب و آیین خود بر ندارند،کفّار و دشمنان،دوست واقعی آنان نخواهند شد،دشمن به کم قانع نیست،می‌خواهد شما را از مکتب جدا کند. «إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً» ⁽¹⁾

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً«74»

واگر ما تورا استوار نکرده بودیم،هر آینه نزدیک بود که اندکی به آنان تمایل پیدا کنی.

نکته‌ها:

این آیه با عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ گونه تعارضی ندارد.جمله‌ی«نزدیک بود گناه کنی»به معنای«گناه کردن»نیست.به علاوه جمله‌ی«اگر استوار کردن ما نبود...»حالت شرطی دارد،یعنی اگر حمایت ما نبود شاید متمایل می‌شدی.ولی چون آن بود،تمایل هم پیدا

نشد.در موارد دیگر هم شرطِ(اگر)به معنای انجام قطعی نیست،مثل آیه وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنٰا بَعْضَ الْأَقٰاوِیلِ ... لَقَطَعْنٰا مِنْهُ الْوَتِینَ ⁽¹⁾اگر بر ما سخنی دروغ نسبت دهد،شاهرگش را قطع می‌کنیم.وآیه «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ» ⁽²⁾اگر شرک بورزی اعمالت تباه می‌شود.که به معنای انجام شدن آن کارها نمی‌باشد.

چنانکه امام رضا علیه السلام فرمودند:این آیه از این باب می‌باشد که به در می‌گویند تا دیوار بشنود. ⁽³⁾و در واقع خطاب آیه به مسلمانان است،نه شخص پیامبر.

پیام‌ها:

1-اگر لطف و نگهداری الهی نباشد،برای مصونیّت و عصمت پیامبران هم ضمانتی نیست. «لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ»

2-قاطعیّت ونفوذناپذیری در برابر دشمنان وکفّار،از امتیازات انبیاست. «ثَبَّتْنٰاکَ»

3-خداوند پیامبران را معصوم نگاه می‌دارد. «ثَبَّتْنٰاکَ»

4-عقب‌نشینی در مسائل اعتقادی واصول مکتب،تمایل وگرایش به ظالمان است ورهبران در معرض چنین خطری می‌باشند. «لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ»

5-انحراف حتّی اگر اندک باشد،از کسی مانند پیامبر بسیار است. «شَیْئاً قَلِیلاً»

6-کمترین عقب‌نشینی از اصول و ارزشها نیز ممنوع است.زیرا برای دشمنان یک موفّقیت و پیروزی حساب می‌شود. «شَیْئاً قَلِیلاً»

إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً«75»

آنگاه دو برابر(کیفر مشرکان)در زندگی و دو برابر در مرگ،عذابت می‌چشاندیم و برای خویش در برابر قهر ما یاوری نمی‌یافتی.

نکته‌ها:

پس از نزول این آیه،رسول خدا صلی الله علیه و آله این دعا را می‌خواندند:

«اللهم لا تکلنی الی نفسی طرفة عین» ،خدایا! به اندازه‌ی چشم برهم زدنی مرا به خود وامگذار! ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-خداوند،هم لطف دارد،هم قهر. «ثَبَّتْنٰاکَ لَأَذَقْنٰاکَ»

2-رکون،(گرایش و اعتماد)به کفّار،از گناهان کبیره است،چون وعده‌ی عذاب درباره‌اش داده شده است. تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ ... لَأَذَقْنٰاکَ

3-کیفر کمترین لغزش رهبران،دو برابر دیگران است.هرچه مقام علمی و موقعیّت اجتماعی و معنوی انسان بیشتر باشد،مسئولیّت و خطر هم بیشتر است. شَیْئاً قَلِیلاً ... ضِعْفَ الْحَیٰاةِ

4-اگر در قوانین کیفری،برای مسئولین جریمه‌ی سنگین‌تری وضع شود،خلاف عدالت نیست. «لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ»

5-در برابر قهر الهی حتّی برای پیامبر نیز هیچ قدرت و مقامی نمی‌تواند مانع ایجاد کند. «لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً»

6-تمایل به کفّار،سبب تنها ماندن انسان و محروم شدن از نصرت خداوند است.

تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ ... لاٰ تَجِدُ ... نَصِیراً

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً«76»

وبسا نزدیک بود کافران(با نیرنگ یا غلبه)تو را از این سرزمین بلغزانند تا از آن بیرونت کنند،ودر آن هنگام،جز مدّت کمی پس از تو پایدار نمی‌ماندند(و به خاطر این ظلم گرفتار قهر الهی می‌شدند).

نکته‌ها:

این آیه،اشاره به آیه‌ی 30 سوره‌ی انفال است که می‌فرماید: «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الْمٰاکِرِینَ» یادآور زمانی را که کفّار نقشه می‌کشیدند تا تو را حبس کنند یا بکشند یا بیرونت کنند،آنان نیرنگ می‌زنند و خدا هم تدبیر می‌کند و خداوند بهترین تدبیر کنندگان است.

پیام‌ها:

1-پیامبر در معرض هرگونه خطر،توطئه،ترور،آوارگی وتبعید بود. کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ ...

2-دشمنان مکتب،هدفشان قلع و قمع کردن اساس دین است و در این راه،به احدی حتی پیامبر رحم نمی‌کنند. «لَیَسْتَفِزُّونَکَ»

3-طرح کافران در مرحله اوّل،ایجاد رخنه در فکر واعتقاد رهبر است، لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی ...ودر مرحله بعد،شدّت عمل وتبعید واخراج اوست. لِیُخْرِجُوکَ ...

4-حضور پیامبر در میان مردم،مانع قهر الهی است و اگر آن حضرت را از خود دور و تبعید کنند،در فاصله کمی نابود می‌شوند. «لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً»

5-قرآن کریم،هم از غیب خبر می‌دهد و هم با بیان ناکامی توطئه‌های دشمن به پیامبراکرم صلی الله علیه و آله تسلّی می‌دهد. کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ ... لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً

سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا وَ لاٰ تَجِدُ لِسُنَّتِنٰا تَحْوِیلاً«77»

این،سنّت(هلاکت طغیان‌گران)درباره‌ی پیامبرانی که پیش از تو فرستادیم جاری بوده است و برای سنّت ما هیچ تغییری نمی‌یابی.

نکته‌ها:

تأیید پیامبران و هلاکت کافران وظالمان،سنّت الهی است که در سوره‌ی ابراهیم آیه 13 نیز آمده است: «قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ» ،کفّار به پیامبرانشان گفتند:قطعاً ما شما را از سرزمین خود

بیرون می‌کنیم،مگر آنکه به آیین ما درآیید،ولی خدا به آنان وحی کرد که ما قطعاً ستمگران را نابود می‌کنیم.

پیام‌ها:

1-سنّت‌های الهی چون براساس حکمت خداست،ثابت است و در طول تاریخ دگرگون نمی‌شود. «سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا»

2-توطئه کفّار وامدادهای غیبی خدا نسبت به پیامبران،ریشه‌ی تاریخی دارد.

«سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا»

3-تحوّلات تاریخی براساس سنّت‌های ثابت الهی است. «لاٰ تَجِدُ لِسُنَّتِنٰا تَحْوِیلاً»

4-خداوند،عادل است و در شرایط یکسان،مهر و قهرش نیز یکسان است.

«لاٰ تَجِدُ لِسُنَّتِنٰا تَحْوِیلاً»

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً«78»

نماز را به هنگام بازگشت خورشید(به سمت مغرب)تا تاریکی شب، بپادار،و همچنین قرآنِ سپیده‌دمان را.همانا(قرائت)قرآن(به هنگام)فجر (در نماز صبح)مورد مشاهده(فرشتگان)است.

نکته‌ها:

«دلوک»،هنگامی است که خورشید از وسط آسمان روبه مغرب میل می‌کند که زوال نامیده می‌شود،ووقت نماز ظهر و عصر است.و «غَسَقِ اللَّیْلِ» وقت نماز مغرب و عشاست که تاریکی،فراگیر می‌شود و«فجر»،وقت نماز صبح است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:اوّلین نمازی که واجب شد نماز ظهر بود و آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽²⁾در روایت دیگری آمده است:اگر نماز صبح در اوّل فجر اقامه شود،فرشتگان

شب و روز هر دو آن را ثبت می‌کنند. ⁽¹⁾و«مشهود»بودن نماز صبح نیز ممکن است به همین معنا باشد. ⁽²⁾یعنی هر دو گروه فرشتگان آن را مشاهده کرده و بر آن گواهی می‌دهند.

پیام‌ها:

1-معیار شناخت اوقات در اسلام،طبیعی است به نحوی که قابل فهم و درک همه کس در همه جا و همیشه باشد. «لِدُلُوکِ الشَّمْسِ غَسَقِ اللَّیْلِ اَلْفَجْرِ»

2-برنامه‌های دینی،زمان‌بندی شده است. «لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ»

3-نماز تنها عبادتی است که به نام«قرآن»توصیف شده است. «قُرْآنَ الْفَجْرِ»

4-قرآن و تلاوت آن در نماز،محور اصلی است. «قُرْآنَ الْفَجْرِ» ⁽³⁾

5-در میان نمازها،نماز صبح جایگاه ویژه‌ای دارد. «إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً»

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً«79»

و پاسی از شب را بیدار باش وتهجّد و عبادت کن،و این وظیفه‌ای افزون برای توست،باشد که پروردگارت تو را به مقامی محمود وپسندیده برانگیزد.

نکته‌ها:

«هجود»،به معنای خوابیدن است و«تهجد»،به معنای برطرف کردن خواب با عبادت می‌باشد.

نماز شب از نمازهای بسیار با فضیلت است و در سوره‌های مزّمل و مدّثر آمده است: «قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً» در روایات بیش از 30 فضیلت برای نمازشب برشمرده شده است که به‌برخی از فضایل آن اشاره می‌شود:

*تمام انبیا نمازشب داشتند.نماز شب،رمز سلامتی بدن وروشنایی قبر است.نماز شب،در اخلاق،رزق،برطرف شدن اندوه،ادای دین و نورچشم مؤثّر است. ⁽⁴⁾

*نماز شب،گناه روز را محو می‌کند و نور قیامت است. ⁽¹⁾

*امام صادق علیه السلام می‌فرماید:پاداش نماز شب آن قدر زیاد است که خداوند می‌فرماید:

«فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» ⁽²⁾هیچ کس پاداشی را که برای آنان در نظر گرفته شده نمی‌داند. ⁽³⁾

*امام صادق علیه السلام می‌فرماید:شرف مؤمن،نماز شب است و عزّتش،آزار واذیّت نکردن مردم.

*ابوذر کنار کعبه مردم را نصیحت می‌کرد که برای وحشت و تنهایی قبر،در دل شب دو رکعت نماز بخوانید.

*درمانده کسی است که از نماز شب محروم باشد.

*بهترین شما کسی است که اطعام کند،سلام را آشکارا بدهد و هنگامی که مردم در خوابند، نماز بخواند.

سه چیز بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله واجب بود و بر دیگران مستحبّ:نماز شب،مسواک و سحرخیزی. ⁽⁴⁾

در کلمه‌ی «مَقٰاماً» عظمت نهفته است(به خاطر تنوین)و در روایات آمده که «مقام محمود»همان شفاعت است. ⁽⁵⁾

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:گناهان و اعمال و رفتار بد انسان،موجب محرومیّت او از نمازشب می‌شود. ⁽⁶⁾

خداوند به تمام قطعات زمان سوگند یاد کرده است.مثلاً: «وَ الْفَجْرِ» ⁽⁷⁾، «وَ الصُّبْحِ» ⁽⁸⁾، «وَ النَّهٰارِ» ⁽⁹⁾، «وَ الْعَصْرِ» اما به سحر سه بار سوگند یاد شده است: «وَ اللَّیْلِ إِذٰا یَسْرِ» ⁽¹⁰⁾، «وَ اللَّیْلِ إِذٰا عَسْعَسَ» ⁽¹¹⁾، «وَ اللَّیْلِ إِذْ أَدْبَرَ» ⁽¹²⁾یعنی سوگند به شب هنگام تمام شدنش.

و در باره‌ی استغفار در سحر دو آیه آمده است: «وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» ⁽¹³⁾،

«الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-نماز شب بر پیامبر اسلام واجب بود. «فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ» آری مقام رهبری، مستلزم تکالیف سنگین‌تری است.

2-دل شب بهترین زمان برای عبادت است. «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ»

3-مقامات پسندیده معنوی،در سایه‌ی عبادت وعبودیّت پیدا می‌شود. «فَتَهَجَّدْ مَقٰاماً مَحْمُوداً»

4-ما با عبادت‌های خویش،حقی بر خدا نداریم که طلب کنیم،هرچه هست، امید است و فضل او. «عَسیٰ»

5-نماز شب به تنهایی کافی نیست،کمالات دیگری نیز لازم است. «عَسیٰ»

6-تا کسی خود گامی به سوی کمال برندارد،خداوند او را به مقامی نمی‌رساند. فَتَهَجَّدْ ... یَبْعَثَکَ رَبُّکَ

7-مقامی ارزشمند است که نزد خدا پسندیده باشد،وگرنه شهرت‌های پوچ، ارزشمند و ماندگار نیست.آری دود به هوا و بالا می‌رود،ولی روسیاه است.

«یَبْعَثَکَ رَبُّکَ»

8-خداوند،خودش شفاعت را برای اولیا پسندیده است،نه آنکه اولیای الهی نسبت به بندگان از خدا مهربان‌تر باشند. «یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً»

وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطٰاناً نَصِیراً«80» و بگو:پروردگارا! مرا با ورودی نیکو و صادقانه وارد(کارها)کن و با خروجی نیکو بیرون آر و برای من از پیش خودت سلطه و برهانی نیرومند قرار ده.

نکته‌ها:

صدق،بهترین وصف و حالت یک کار و یک شخص در آغاز و انجام آن است.چه بسا کارهایی که آغاز غیر صادقانه دارد و با قصد ریا،سمعه،فریب،برتری‌جویی و مانند آن شروع می‌شود،یا آغازی صادقانه دارد،ولی پایانی آمیخته به غرور،عُجب،منّت،حبط و سوءعاقب پیدا می‌کند و برکات آن محو می‌شود.رمز شکست بسیاری از حرکت‌ها،نبود صداقت در آنها و قطع امداد الهی از آن است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:هرگاه برای ورود به کاری،ترس و وحشت داشتی این آیه را بخوان و اقدام کن. ⁽¹⁾

انسان به جایی می‌رسد که از«صدیقین»می‌شود،هرچه می‌گوید عمل می‌کند و هرچه را عمل می‌کند،می‌گوید. ⁽²⁾قلب و زبان و عملش یکی می‌شود.

از مصادیق«سلطان نصیر»،می‌توان داشتن جانشینی لایق،یاری باوفا و وزیری دلسوز و کاردان را برشمرد.

پیام‌ها:

1-خواسته‌های خود را در برابر خداوند به زبان بیاوریم. «وَ قُلْ رَبِّ»

2-دعایی که همراه با نماز و بعد از آن باشد،اثر بیشتری دارد. أَقِمِ الصَّلاٰةَ ...

فَتَهَجَّدْ ... وَ قُلْ رَبِّ ...

3-دعا کردن را هم باید از خدا آموخت که چگونه بخوانیم وچه بخواهیم. وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی ...

4-یکی از اصول مدیریّت،آینده‌نگری و دوراندیشی است. «أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ»

5-مهم‌تر از آغاز نیک،پایان و فرجام خوب است.نباید به آغاز شیرین دلخوش‌بود،بلکه باید از خطر بدعاقبتی به خدا پناه برد. «أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ»

6-رهبری یک نهضت جهانی که شروع و پایانش صادقانه و بی‌انحراف باشد،

بدون دعا و استمداد از خدا و دریافت امداد الهی ممکن نیست. «رَبِّ أَخْرِجْنِی»

7-همه‌ی امور به دست خداست و باید از او مدد خواست «أَدْخِلْنِی أَخْرِجْنِی اِجْعَلْ»

8-کسب قدرت برای اهداف مقدّس ارزش دارد. «وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطٰاناً»

9-مؤمن،نصرت و امداد را تنها از خدا می‌طلبد. «مِنْ لَدُنْکَ سُلْطٰاناً نَصِیراً»

وَ قُلْ جٰاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبٰاطِلُ إِنَّ الْبٰاطِلَ کٰانَ زَهُوقاً«81»

و بگو:حقّ آمد و باطل نابود شد،همانا باطل،نابود شدنی است.

نکته‌ها:

«حق»،به معنای ثابت و باقی است.لذا خدا و هرچه از سوی او باشد،حقّ است.«حق» یکی از نام‌های خداوند است.کلمه‌ی«زهوق»به معنای رفتن است.«زهق نفسه»یعنی روح از بدنش خارج شد.

برای این آیه مصادیقی همچون ظهور اسلام،ورود به مدینه،فتح مکّه و شکستن بت‌ها را گفته‌اند که در همه‌ی آنها باطل شکست خورده است.ولی آیه دارای مفهوم گسترده‌ای است و فنای باطل و بقای حق را نوید می‌دهد.

بقای حقّ و نابودی باطل،یک سنّت وقانون الهی است،نه پنداری و تصادفی،هر چند پیروان حقّ کم و طرفداران باطل زیاد باشند.چرا که حقّ همچون آب،ثابت و ماندگار و باطل مانند کف،ناپایدار و فانی است. «فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفٰاءً وَ أَمّٰا مٰا یَنْفَعُ النّٰاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ» ⁽¹⁾

قرآن می‌فرماید: «نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبٰاطِلِ فَیَدْمَغُهُ» ⁽²⁾ما حقّ را بر سر باطل می‌کوبیم و آن را نابود می‌سازیم.و در این صورت است که باطل رفتنی است.بنابراین حقّ باید باقدرت و کوبنده بر باطل هجوم آورد.

پیام‌ها:

1-پیامبر باید با قاطعیّت،پیروزی نهایی حقّ را به مردم اعلام کند. «قُلْ جٰاءَ الْحَقُّ»

2-باید حقّ را به میدان آورد تا باطل از بین برود. جٰاءَ ... زَهَقَ

3-عاقبت،باطل رفتنی و نابود شدنی است و حقّ،باقی و پایدار. جٰاءَ ... زَهَقَ (فعل ماضی نشانه قطعی بودن است.)

4-از جلوه‌ها و مانورهای باطل نباید هراسید که دوامی ندارد. «کٰانَ زَهُوقاً»

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً«82»

و آنچه از قرآن فرو می‌فرستیم،مایه‌ی شفا(ی دل)و رحمتی برای مؤمنان است و ستمگران را جز خسران نمی‌افزاید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «مِنَ» در «مِنَ الْقُرْآنِ» ،به معنای«بعض»نیست تا دلالت کند بر اینکه بعضی از قسمت‌های قرآن شفاست،بلکه بیان می‌کند که هر آنچه از قرآن کریم نازل می‌شود، شفابخش است.

با آنکه قرآن برای هدایتِ همه است؛ «هُدیً لِلنّٰاسِ» ⁽¹⁾ولی تنها کسانی از این نور بهره می‌برند که پنجره‌ی روح خود را به سوی آن باز کنند و لجاجت و عناد را کنار گذاشته،با روحی سالم به سراغ قرآن روند؛ «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ» ⁽²⁾و لذا لجوجانِ بیماردل را جز خسارت نمی‌افزاید.مانند باران که وقتی بر مرداری ببارد،بوی تعفّن برخیزد،هر چند باران زلال و پاک است.

استدلال قرآن،رکود فکری را شفا می‌دهد؛موعظه‌ی قرآن،قساوت را درمان می‌کند؛تاریخ قرآن تحیّر را برطرف می‌سازد؛زیبایی آهنگ و فصاحتش روح فراری را

جذب می‌کند؛قوانین و احکامش عادات خرافی را ریشه کن می‌سازد؛تلاوت و تدبر در آن،بیماری غفلت را شفا می‌بخشد؛تبرّک به آن،امراض جسمی را شفا می‌دهد و رهنمودهای آن، تاریکی‌ها را روشن می‌کند.

شفای قرآن با شفای داروهای مادّی تفاوت‌های زیادی دارد.داروی قرآن،ضرری را به دنبال ندارد،کهنه نمی‌شود و تاریخ مصرف ندارد.شفا یافته‌ی قرآن عامل شفای دیگران می‌شود.در نسخه‌ی شفای قرآن اشتباه نیست،همیشه و در اختیار همه است،طبیب این دارو،هم ما را می‌شناسد،هم دوستمان دارد و هم نتیجه‌ی نسخه‌اش ابدی است،نسخه و داروی او هم مشابه ندارد.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

«فان القرآن شفاء من اکبر داء و هوالکفر و النفاق و الغی و الضلال» ⁽¹⁾،قرآن درمان بزرگ‌ترین دردهاست که کفر و نفاق و گمراهی باشد.

خداوند رحمت را بر خود لازم نموده است: «کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» ⁽²⁾و پیامبرش را برای جهانیان،رحمت قرار داده است، «رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ» ⁽³⁾هم امّتش نسبت به هم رحمت دارند، «رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ» ⁽⁴⁾و هم کتابش رحمت است. «شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ»

پیام‌ها:

1-چون قرآن از جانب خدایی است که خالق بشر و فطرتِ اوست،قوانین آن نیز با فطرت مطابق و نجات دهنده‌ی اوست. «شِفٰاءٌ»

2-آنچه از سوی خدای رحمان و رحیم باشد،رحمت است. «رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ»

3-چون کافران به اوامر و نواهی قرآن عمل نمی‌کنند،نزول هر دستور،جرمشان را بیشتر و خسارتشان را افزون‌تر می‌سازد. «لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً»

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ کٰانَ یَؤُساً«83»

و هرگاه که به انسان نعمتی عطا کردیم،روی گرداند و شانه‌ی خودرا(از روی تکبّر)چرخاند و چون(کمترین)گزندی به او رسد(از همه چیز) مأیوس و نومید شود.

نکته‌ها:

«نَأیٰ بِجٰانِبِهِ» یعنی به سوی خود رفته،به خود گرایش می‌یابد و شانه می‌چرخاند.

پیام‌ها:

1-رفاه و آسایش،زمینه ساز غفلت است. «إِذٰا أَنْعَمْنٰا أَعْرَضَ»

2-انسان به جای اینکه نعمت را از خدا بداند و به او بگرود،آن را از فکر، استعداد،نبوغ و کار خود می‌پندارد و خدا را رها می‌کند. «نَأیٰ بِجٰانِبِهِ»

3-نعمت‌ها از خداست،ولی شرّ وبدی از عملکرد خودماست. «أَنْعَمْنٰا مَسَّهُ الشَّرُّ»

4-انسان آن قدر ضعیف است که با نعمتی،گرفتار غفلت شده و با سختی و حادثه‌ی کوچکی،نا امید می‌شود. إِذٰا أَنْعَمْنٰا ... أَعْرَضَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ کٰانَ یَؤُساً

قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدیٰ سَبِیلاً«84»

بگو:هر کس بر ساختار و خُلق و خوی خویش عمل می‌کند،پس پروردگارتان داناتر است به کسی که به هدایت نزدیک‌تر است.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام در بحث از نیّت واینکه نیّت از عمل بهتر است،این آیه‌را تلاوت فرمود. ⁽¹⁾

«شاکله»،به معنای ساختار و بافت روحی انسان است که در اثر وراثت و تربیت و فرهنگ

اجتماعی برای انسان پیدا می‌شود.بعضی«شاکله»را به معنای فطرت گرفته‌اند،در حالی که فطرت‌ها یکدست و ثابت است و آنچه در انسان‌ها متفاوت است،انگیزه‌ها،خلق و خوی، عادات و بافت فکری و خانوادگی افراد است و عمل هر کس هم در گرو آنهاست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-رفتار انسان برگرفته از شخصیّت فکری و روحی و اخلاقی اوست. «یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ» (از کوزه همان برون تراود که در اوست.)

2-چون رفتارها ریشه در حالات و عادات دارد،باید از انگیزه‌ها و خوگرفتن‌های نابجا پرهیز کرد تا اعمال نابجا به صورت ملکه در نیاید. «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ»

3-راههای هدایت نیز درجات و سلسله مراتب دارد. «أَهْدیٰ»

4-هر کس نیّت بهتری داشته باشد،به هدایت نزدیک‌تر است. «أَهْدیٰ سَبِیلاً»

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً«85»

و از تو درباره‌ی روح می‌پرسند.بگو:روح از امور پروردگارم(و مربوط به او)است و جز اندکی از دانش به شما نداده‌اند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«روح»،21 مرتبه در قرآن آمده و در موارد زیر بکار رفته است:

الف:روحی که در کالبد انسان دمیده شده است. «نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ» ⁽²⁾

ب:وحی. «یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ» ⁽³⁾

ج:قرآن. «کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا» ⁽⁴⁾

د:روح القدس. «أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ» ⁽¹⁾

ه‍:بزرگ فرشتگان. «تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ» ⁽²⁾

ولی به هر حال روح بشر،امری پیچیده،ناشناخته و نفخه‌ای الهی و دارای بعد آسمانی است و تنها خداوند آن را می‌شناسد.

امام باقر علیه السلام کلمه‌ی«قلیل»را به علم قلیل تفسیر نکردند،بلکه به معنای افراد قلیل تفسیر فرمودند. ⁽³⁾یعنی علم کامل،تنها به اندکی از مردم داده شده وتنها آنان به‌روح آگاهی دارند.

پیام‌ها:

1-پیامبران،مرجع پرسش‌های مردم بودند. «یَسْئَلُونَکَ»

2-حقیقت روح،فوق فهم ودانش بشر وسرّی از اسرار الهی است. «مِنْ أَمْرِ رَبِّی»

3-تمام علوم بشری،هدیه‌ی الهی است. «أُوتِیتُمْ»

4-دانش انسان،محدود و بسیار اندک است. «مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً»

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنٰا وَکِیلاً«86»

واگر بخواهیم،هر آینه آنچه را به تو وحی کرده‌ایم،(از یادت)می‌بریم، سپس کسی را نمی‌یابی که در برابر ما از تو دفاع کند.

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً«87»

جز رحمت از پروردگارت(مدافعی نخواهی یافت)،قطعاً فضل خداوند نسبت به تو بزرگ است.

نکته‌ها:

آیه‌ی 86،حالت تهدیدآمیز نسبت به پیامبر دارد که خداوند،همچنان که عطا می‌کند،اگر

بخواهد بازپس می‌گیرد. ⁽¹⁾و آیه‌ی 87،لحن تشویق آمیزی دارد.

قرآن،وحی،نبوّت،خاتمیّت وشفاعت،همه از تفضّلات الهی نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله بوده واز مقام ربوبیّت خدا سرچشمه می‌گیرد و خداوند عطاهایش را از او بازپس نمی‌گیرد،هر چند دستش باز،قدرتش استوار و می‌تواند همه را بازگیرد.

پیام‌ها:

1-نعمت‌ها را از خداوند بدانیم و مغرور نشویم،زیرا بقا و زوال نعمت‌ها به اراده‌ی اوست. «لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا»

2-هیچ کس در برابر قهر الهی نمی‌تواند نقشی داشته باشد. «ثُمَّ لاٰ تَجِدُ»

3-نزول کتب آسمانی و وحی،از شئون ربوبیّت خداوند و در مسیر تربیت انسان است. بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا ... إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

4-قرآن،فضل بزرگ الهی است. أَوْحَیْنٰا ... إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً چون خداوند بزرگ و والاست،لطف او نیز بزرگ،و فضل بزرگ او مخصوص پیامبر است.

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلیٰ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْآنِ لاٰ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کٰانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً«88»

بگو:اگر(تمام)انس و جنّ گرد آیند تا همانند این قرآن را بیاورند،نمی‌توانند مثل آن را بیاورند،هر چند که بعضی پشتیبان و یاور دیگری باشند.

نکته‌ها:

«ظهیر»،از«ظَهر»به معنای پشتوانه و پشتیبان است.

آیه،پاسخی است به سخن کفّار که می‌گفتند: «لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا» ⁽¹⁾ما هم اگر بخواهیم،می‌توانیم مثل قرآن را بیاوریم.و این دعوت قرآن به مبارزه و آوردن نمونه‌ای مثل خود(تحّدی)،قرن‌هاست که بی‌جواب مانده است و تا کنون نیز دشمنان عرب زبان از اهل‌کتاب و مکتب‌های الحادی،با همه‌ی دشمنی‌هایشان با اسلام و حمایت قدرت‌های گوناگون،نتوانسته‌اند مثل قرآن را بیاورند.

ویژگی‌های بی‌همتای قرآن،عبارت است از اینکه:هم معجزه است،هم روان و متنوّع، هم خبر از آینده می‌دهد،هم بهترین داستان‌ها را دارد،هم بهترین شیوه‌ی دعوت را دارد، هم بیان کننده‌ی همه‌ی مسائل و نیازهای فردی و اجتماعی،دنیوی و اخروی در همه‌ی زمینه‌ها و در تمام زمان‌هاست.

پیام‌ها:

1-جنّیان نیز همانند انسان‌ها مکلفنّد و قرآن،کتاب آنان نیز می‌باشد. «اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ»

2-ناتوانی در آوردن نظیرِ قرآن،دلیل اعجاز این کتاب است. «لاٰ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ»

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ إِلاّٰ کُفُوراً«89»

و همانا در این قرآن،از هرگونه مثال برای مردم آوردیم،ولی بیشتر مردم سرباززده،و جز انکار کاری نکردند!

پیام‌ها:

1-تنوّع ودگرگونی‌های بیانی قرآن،از ابعاد اعجاز قرآن است. «صَرَّفْنٰا»

2-خداوند با آیات قرآن حجّت را بر مردم تمام کرده است. لَقَدْ صَرَّفْنٰا ...

3-یکنواختی خستگی‌آور است،پیام دعوت باید متنوّع باشد. «صَرَّفْنٰا»

4-کتاب هدایت،باید در دسترس همگان باشد. «هٰذَا الْقُرْآنِ»

5-یکی از بهترین شیوه‌های تعلیم وتربیت،ضرب‌المثل وبیان تمثیلی است.

صَرَّفْنٰا لِلنّٰاسِ ... مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

6-مردم متفاوتند ومثال‌های متنوّع،هر کدام می‌تواند برای گروهی روشنگر باشد. صَرَّفْنٰا لِلنّٰاسِ ... مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

7-دلیل انکار مردم،لجاجت آنان است،نه آنکه حجّت برای آنان نیامده است.

فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ ...

8-اکثریّت،نشانه‌ی حقّانیت نیست. «فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ»

وَ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ لَنٰا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً«90»

وگفتند:ما هرگز به تو ایمان نمی‌آوریم،مگر برای ما چشمه‌ای از زمین جاری سازی،

أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهٰارَ خِلاٰلَهٰا تَفْجِیراً«91»

یا برای تو باغی از خرما وانگور باشد که از میان آن،نهرها جاری گردانی.

نکته‌ها:

«ینبوع»،به چشمه‌ای گفته می‌شود که خشک نشودو همواره بجوشد.

مشرکان که منکر اعجاز قرآن بودند،شرط ایمان آوردن خود را رسیدن به مادّیات قرار داده و توقّعات نابجایی از پیامبر داشتند.غافل از آنکه پیامبر،برای اثبات نبوّت خود معجزه انجام می‌دهد،نه برای اشباع هوسهای مردم لجوج،یا سرگرمی وتفریح،یا فرار از کار وتلاش.

در واقع توقّع نابجا،قساوت،لجاجت،بهانه‌گیری،ناآگاهی به هدف و بی‌ادبی دست به دست هم می‌داد و سبب می‌شد که از پیامبر صلی الله علیه و آله درخواست‌های غیر منطقی داشته باشند، از قبیل:چشمه‌ی آب،باغ،رودخانه،سقوط آسمان،احضار خدا و فرشتگان،خانه‌ی طلا، پرواز به آسمان،نامه‌ی خصوصی از سوی خدا.

پیام‌ها:

1-هر کس به قدر فکرش درخواست دارد،ملاک نبوّت در دید مشرکان باغ و چشمه و مادّیات بود. لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ ...

2-هدف پیامبران،ارشاد مردم به توحید بود،ولی گروهی به فکر باغ و طلا و نقره بودند. لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ لَنٰا ...

3-هر درخواست و توقّعی منطقی نیست.از پیامبران و مبلغان مکتبی،توقّعات نابجا زیاد است. حَتّٰی تَفْجُرَ ...

أَوْ تُسْقِطَ السَّمٰاءَ کَمٰا زَعَمْتَ عَلَیْنٰا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ بِاللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ قَبِیلاً«92»

یا آسمان را همان گونه که می‌پنداری به صورت پاره‌هایی بر ما بیفکنی،یا خداوند و فرشتگان را در مقابل ما بیاوری.

أَوْ یَکُونَ لَکَ بَیْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقیٰ فِی السَّمٰاءِ وَ لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِیِّکَ حَتّٰی تُنَزِّلَ عَلَیْنٰا کِتٰاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحٰانَ رَبِّی هَلْ کُنْتُ إِلاّٰ بَشَراً رَسُولاً«93»

یا برای تو خانه‌ای از زر و زیور باشد،یا در آسمان پرواز کنی و به پرواز و بالا رفتن تو(نیز)ایمان نخواهیم آورد تا آنکه کتابی برما فرود آوری که آن را بخوانیم.بگو:پروردگار من منزّه است.آیا جز این است که من بشری فرستاده شده‌ام؟!

نکته‌ها:

«کَمٰا زَعَمْتَ» اشاره به تهدید و وعده‌ی عذابی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در آیه 9 سوره‌ی سبأ داشته است. «أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً مِنَ السَّمٰاءِ»

معجزه از شئون ربوبیّت خداوند و سرچشمه‌ی آن اراده و حکمت الهی است و از شرایط

معجزه آن است که بی‌هدف و بیهوده یا محال نباشد.درخواست‌های کفّار از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این آیه بیهوده است.ساقط ساختن آسمان به نابودی همه می‌انجامد و کسی نمی‌ماند تا ایمان آورد.احضار خدا و فرشتگان هم محال است،چون جسم نیستند تا احضار شوند و ما آنان را مشاهده کنیم.

پیام‌ها:

1-کفّار،لجوج و بی‌ادبند.در تعبیر «لَنْ نُؤْمِنَ» و «کَمٰا زَعَمْتَ» نوعی بی‌ادبی است.

2-کفّار،تهدیدات انبیا را باور نداشتند. «کَمٰا زَعَمْتَ»

3-درخواست‌های محال و بیهوده پذیرفته نمی‌شود. «تَأْتِیَ بِاللّٰهِ»

4-حس‌گرایی مشرکان،دلیل توقعات نابجای آنان می‌باشد. تُسْقِطَ ... تَأْتِیَ

وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جٰاءَهُمُ الْهُدیٰ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَ بَعَثَ اللّٰهُ بَشَراً رَسُولاً«94»

و آنگاه که هدایت به سراغ مردم آمد،چیزی مردم را از ایمان آوردن بازنداشت،جز آنکه گفتند:آیا خداوند،بشری را به عنوان پیامبر، برانگیخته است؟

نکته‌ها:

کسانی که دارای منطق درستی نیستند،نقطه‌ی قوّت را نقطه ضعف می‌پندارند.انسان بودنِ پیامبر نقطه‌ی قوّت است،نه ضعف.چون به خاطر داشتن غرائز و امیال و مشکلات، درد انسان‌ها را درک می‌کند و می‌تواند الگوی عملی باشد و نسخه‌ی مفیدی ارائه بدهد.

بر طبق آیات قرآن،بهانه‌های کفّار برای ایمان نیاوردن،از این قرار است:

الف:چرا انبیا انسان‌هایی همچون ما هستند؟

پاسخ:بهترین نوع تبلیغ آن است که همراه با نمونه‌ی عملی و ارائه الگو باشد.

ب:اگر بناست انسانی پیامبر باشد،چرا فلانی از فلان خانواده یا شهر نباشد؟

پاسخ:تقسیمات مردم براساس خیال و معیارهای مادّی است،امّا نزول و دریافت وحی لیاقت می‌خواهد.

ج:چرا خود ما پیامبر نباشیم؟

پاسخ:نبوّت مقامی بس والا،حتّی برتر از مقام فرشتگان است و هر انسانی با هر سابقه‌ای سزاوار پیامبری نیست.

د:چرا فرشتگان برخود ما فرود نمی‌آیند؟

پاسخ:نزول فرشته بر کسانی است که سابقه انحراف و گناهی نداشته باشند وگرنه هر روز دروغ و انحرافی را به نام وحی برای مردم می‌آورند.

پیام‌ها:

1-کفّار،بهانه‌جو و بی‌منطقند.بهانه‌ی کفّار این بود که چرا پیامبر بشری همانند آنهاست. مٰا مَنَعَ ...

2-پیامبران برای هدایت و تربیت مردم،به سراغ آنان می‌رفتند. «جٰاءَهُمُ الْهُدیٰ»

3-شخصیّت و کرامت انسان،چون برای انسان جاهلی ناشناخته بود، می‌پنداشت که انسان لایق نبوّت نیست. «بَشَراً رَسُولاً»

قُلْ لَوْ کٰانَ فِی الْأَرْضِ مَلاٰئِکَةٌ یَمْشُونَ مُطْمَئِنِّینَ لَنَزَّلْنٰا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمٰاءِ مَلَکاً رَسُولاً«95»

بگو:اگر در زمین فرشتگانی بودند که با اطمینان و آرامش راه می‌رفتند، هر آینه ما از آسمان فرشته‌ای را به عنوان فرستاده بر آنان می‌فرستادیم.

نکته‌ها:

آیه،در ردّ دیدگاه آنان که به بشر بودن پیامبر اعتراض داشتند،می‌فرماید:فرستادن پیامبر، سنّت الهی وضرورت دینی است،حتّی اگر همه اهل زمین فرشته بودند و نزاع و کشمکشی نیز میان آنان نبود و همه در آرامش و رفاه بودند،باز هم فرستاده‌ای از جنس آنان از جانب

خداوند می‌آمد،چون وظیفه‌ی انبیا،تکامل و رشد معنوی و الگو دادن است،نه تنها رفع خصومت و دشمنی میان آنان.

پیام‌ها:

1-همگونی رهبران با مردم،لازمه‌ی تربیت و الگوپذیری آنان است.انسان برای انسان،فرشته برای فرشته. «مَلاٰئِکَةٌ مَلَکاً»

2-رسالت و پیامبری از جانب خداست و انتخابی نیست. لَنَزَّلْنٰا ... رَسُولاً

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً«96»

بگو:میان من و شما خدا برای گواهی کافی است،همانا او نسبت به بندگانش آگاه و بیناست.

پیام‌ها:

1-خداوند با بیان گواه بودن و علم خود به برخوردهای بی‌منطق کفّار،پیامبر را دلداری می‌دهد. «قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ»

2-تکیه‌گاه پیامبران خداست،لذا قاطعیّت دارند وعقب‌نشینی ندارند. «کَفیٰ بِاللّٰهِ»

3-خداوند با مشرکان اتمام حجّت کرده است،بنابراین به مجادلات باید پایان داد. «کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً»

4-ایمان به علم و آگاهی خداوند،سبب دوری از انحراف وبهانه‌جویی است.

«کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً»

5-شاهد باید عالم،دقیق و بصیر باشد. شَهِیداً ... خَبِیراً بَصِیراً

6-خداوند،هم شاهد آن است که پیامبر به وظیفه‌اش عمل کرده است،هم از لجاجت و سرسختی یا ایمان و تسلیم بندگانش آگاه است. کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً ...

إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمٰا خَبَتْ زِدْنٰاهُمْ سَعِیراً«97»

و هر که را خدا هدایت کند،پس همو هدایت یافته است و هر که را گمراه سازد،هرگز یاورانی جز خدا برای آنان نخواهی یافت و ما در روز قیامت، آنان را واژگون(به صورت خزنده)کور و کر و لال محشور می‌کنیم و جایگاهشان دوزخ است،که هرگاه خاموش شود،آتش آنان را بیافزاییم.

نکته‌ها:

«خَبَتْ» ،به معنای فروکش کردن شعله است.و«سعیر»،به معنای شعله‌ور شدن آتش و از نام‌های جهنّم است.

سؤال: اگر گمراهان در قیامت،کر و کور و لالند،پس چگونه در آیات دیگر،از دیدن آتش؛ «رَأَی الْمُجْرِمُونَ النّٰارَ» ⁽¹⁾،یا شنیدن صدای دوزخ؛ «سَمِعُوا لَهٰا تَغَیُّظاً وَ زَفِیراً» ⁽²⁾،یا فریاد و شیون آنان؛ «دَعَوْا هُنٰالِکَ ثُبُوراً» ⁽³⁾سخن به میان آمده است؟

پاسخ: مراحل و مواقف قیامت متفاوت و متعدّد است.در هر موقفی ممکن است حالتی باشد که در مرحله‌ی بعد از آن نباشد. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-هدایت تنها به علم،عقل و استدلال نیست،توفیق الهی نیز می‌خواهد. «مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ»

2-گمراهان را نجات‌بخشی جز خدا نیست. مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ ...

3-کسی که از گوش،چشم و زبان خود در مسیر حقّ‌یافتن،حقّ‌گفتن و حقّ‌دیدن

بهره نگیرد،در قیامت نیز کور،کر،لال و واژگون محشور می‌شود.این در واقع نوعی تجسّم عمل انسان است! نَحْشُرُهُمْ ... عَلیٰ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا

4-آتش دوزخ،برای مجرمان پیوسته شعله‌ورتر می‌شود. «کُلَّمٰا خَبَتْ زِدْنٰاهُمْ سَعِیراً»

ذٰلِکَ جَزٰاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً«98»

آن(دوزخ)کیفر آنان است،بدان جهت که کافر شدند و گفتند:آیا پس از آنکه(مردیم و به صورت)استخوان و(مثل کاه)ریزریز شدیم،آیا واقعاً به صورت آفریده‌ی جدیدی برانگیخته خواهیم شد؟

نکته‌ها:

«رفات»،ذرّات کاه است که چنان ریز شده که دیگر قابل شکستن نیست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-قهر خدا نسبت به کافران،بی‌دلیل نیست،بلکه نتیجه‌ی عملکرد خودشان است. «ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ»

2-کافران بر انکار معاد دلیل ندارند و آنچه می‌گویند یا از روی استهزا،یا تعجّب و یا استبعاد است. «أَ إِنّٰا»

3-معاد،جسمانی است. «عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً خَلْقاً جَدِیداً»

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لاٰ رَیْبَ فِیهِ فَأَبَی الظّٰالِمُونَ إِلاّٰ کُفُوراً«99»

آیا نیاندیشیده‌اند خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است،بر آفریدن مثل این مردم نیز تواناست؟و خداوند برای آنان مدّتی معیّن کرده که شکّی در آن نیست،امّا ستمگران سرباز زده و جز به کفر به چیزی تن نمی‌دهند.

نکته‌ها:

عبارت «لاٰ رَیْبَ فِیهِ» ،یعنی جای هیچ تردیدی در قرآن نیست،نه آنکه هیچ کس تردیدی در آن نمی‌کند.

قرآن بارها برای شک‌زدایی از معاد،به آفرینش آسمان‌ها وزمین وعظمت دستگاه خلقت و قدرت الهی بر آفرینش،اشاره کرده است. «أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا» ⁽¹⁾آیا آفرینش شما سخت‌تر است یا آسمان که آن را بنا نهاد؟یعنی بهترین دلیل بر امکان وجود یک چیز، واقع شدن و بودن آن است.

در قیامت،استخوان‌های پوسیده همان استخوان‌های دنیوی و روح ملحق شده به آنها همان روح است،امّا قرآن «مِثْلَهُمْ» می‌گوید،مانند خشتی که اگر در هم کوبیده و دوباره از همان گل خشتی بسازند،می‌گویند:این مثل اوّلی است،نه عین آن.با آنکه موادّش همان مواد است. ⁽²⁾«مِثْلَهُمْ»

پیام‌ها:

1-بهترین دلیل بر امکان معاد،توجّه به قدرت الهی در طبیعت است. «أَ وَ لَمْ یَرَوْا»

2-زندگی دنیا چند روزی بیشتر نیست،کافران این همه سرسختی نکنند،یا مرگشان می‌رسد،یا قیامت. «جَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً»

3-بی‌توجّهی به قدرت خداوند و استبعاد قیامت،عملی ظالمانه است، «فَأَبَی الظّٰالِمُونَ» و ظلم زمینه‌ی کفر است. «إِلاّٰ کُفُوراً»

قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزٰائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفٰاقِ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ قَتُوراً«100»

بگو:اگر شما خزانه‌دار رحمت پروردگارم بودید،قطعاً از ترس انفاق(و تهی‌دستی،)چیزی به کسی نمی‌دادید.وانسان تنگ‌نظر و بخیل است!

نکته‌ها:

«قتور»از«قتر»به معنای بخل وامساک از بخشش است.

پیام‌ها:

1-کثرت مال اثری در سخاوتِ افراد حریص وبخیل ندارد.بعضی انسان‌ها سیری‌ناپذیرند و هرچه بیندوزند،باز نگران کم شدن آنند. لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزٰائِنَ ... لَأَمْسَکْتُمْ ...

2-ترس از تهی‌دستی یکی از ریشه‌های بخل است. «لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفٰاقِ»

3-سرچشمه رفتار بشر،روحیّه وخصلت‌های اوست. لَأَمْسَکْتُمْ ... کٰانَ الْإِنْسٰانُ قَتُوراً

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ تِسْعَ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ فَسْئَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِذْ جٰاءَهُمْ فَقٰالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یٰا مُوسیٰ مَسْحُوراً«101»

همانا به موسی نُه معجزه‌ی روشن دادیم.پس،از بنی‌اسرائیل آنگاه که (موسی)به سراغشان آمد سؤال کن.پس فرعون(با دیدن آن همه معجزه) به او گفت:ای‌موسی! من تو را قطعاً افسون شده می‌پندارم.

نکته‌ها:

معجزات نه‌گانه‌ی حضرت موسی علیه السلام عبارت بود از:

1-اژدها شدن عصا.2-سفیدی کف دست.3-شکافتن دریا با عصا.4-طوفان.5-هجوم ملخ.6-هجوم شپش.7-هجوم قورباغه.8-خون شدن آبها.9-جاری شدن دوازده چشمه از سنگ با یک عصا زدن.

البتّه می‌توان گفت:معجزات آن حضرت هیجده تا بوده است،چون بازگشت هر یک از آنها به حالت اوّل نیز معجزه‌ای دیگر است.

سؤال: قرآن غیر از این نه معجزه،معجزات دیگری هم برای حضرت موسی بیان کرده است،مانند کنده شدن کوه و بالای سر یهود قرار گرفتن آن،نزول طعامِ مَنّ و سَلویٰ،گاو ذبح شده‌ای که مرده را زنده کرد،پس چرا نه معجزه ذکر شده است؟

پاسخ: تعداد 9 معجزه درباره‌ی فرعون بود که با دیدن آنها باز هم ایمان نیاورد.معجزات دیگر به فرعون ارتباط نداشت. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-خداوند،از پیامبران خود پشتیبانی می‌کند. «لَقَدْ آتَیْنٰا»

2-خداوند با دادن معجزات به پیامبران،به مردم اتمام حجّت می‌کند. «لَقَدْ آتَیْنٰا»

3-آنان که سرسخت‌ترند،نیاز به استدلال و معجزه‌ی بیشتری دارند. «تِسْعَ آیٰاتٍ»

4-معجزه،باید روشن و بی‌تردید باشد. «بَیِّنٰاتٍ»

5-پیامبران،پزشکانی‌اند که به سراغ مردم می‌روند. ⁽²⁾«جٰاءَهُمْ»

6-مستکبران در برابر معجزات و برهان‌ها دست به تحقیر و توهین می‌زنند.

«لَأَظُنُّکَ یٰا مُوسیٰ مَسْحُوراً»

قٰالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا أَنْزَلَ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ بَصٰائِرَ وَ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یٰا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً«102»

موسی گفت:قطعاً می‌دانی که این(معجزات)را جز پروردگار آسمان‌ها و زمین برای بصیرت شما نفرستاده است و من تو را ای فرعون! هلاک شده می‌پندارم.

نکته‌ها:

سؤال: با آنکه موسی علیه السلام به هلاک شدن فرعون یقین داشت،چرا می‌گوید: «لَأَظُنُّکَ» گمان دارم؟

پاسخ: اوّلاً:ظنّ تنها به معنای گمان نیست،بلکه به باور ویقین نیز گفته شده است.

ثانیاً:شاید امیدی به هدایتش داشت.

ثالثاً:وقتی دشمن پرده‌دری نمی‌کند،ادب در بحث و مناظره اقتضا دارد ما نیز حریم را نگه داریم.فرعون گفت: «لَأَظُنُّکَ یٰا مُوسیٰ مَسْحُوراً» موسی نیز در جواب او فرمود: «لَأَظُنُّکَ یٰا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً»

پیام‌ها:

1-گاهی انسان با آنکه حقّ را می‌داند،امّا خود را به جهالت می‌زند. لَقَدْ عَلِمْتَ ...

2-علم به تنهایی در هدایت و راهیابی انسان کافی نیست،بلکه ایمان و تسلیم لازم است،وگرنه فرعون هم علم داشت. «عَلِمْتَ»

3-معجزات موسی به قدری روشن بود که فرعون هم به آن علم داشت. «عَلِمْتَ»

4-معجزات برای بصیرت مردم است،ولی در سحر و جادو بصیرت نیست.

«بَصٰائِرَ»

5-در نظام‌های حکومتی فاسد،برای هدایت مردم باید به سراغ رئیس حکومت رفت. «یٰا فِرْعَوْنُ»

6-پیامبران الهی،به راه خود مطمئن بودند،از این رو با صراحت به طاغوت‌ها اخطار می‌کردند. «لَأَظُنُّکَ یٰا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً»

7-هرکه حقّ را بفهمد،امّا لجاجت وکبر ورزد،هلاک می‌شود. عَلِمْتَ ... مَثْبُوراً

فَأَرٰادَ أَنْ یَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ جَمِیعاً«103»

پس(فرعون)تصمیم گرفت که آنان را از آن سرزمین تبعید کند،پس ما او و همه‌ی همراهانش را غرق کردیم.

وَ قُلْنٰا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ اسْکُنُوا الْأَرْضَ فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنٰا بِکُمْ لَفِیفاً«104»

و پس از آن(غرق فرعون)به بنی‌اسرائیل گفتیم:در این سرزمین مستقرّ شوید، پس چون موعد آخرت فرا رسد،همه‌ی شما را با هم گرد خواهیم آورد.

نکته‌ها:

«استفزاز»به معنای بیرون کردن با زور است.قرآن بارها به این شیوه‌ی ظالمان نسبت به اولیای الهی و ناکام ماندنشان اشاره کرده است.ابراهیم را در آتش افکندند،خدا آتش را سرد کرد،یوسف را به چاه انداختند،عزیز مصرش کرد.پیامبر را از مکّه بیرون کردند،خداوند حکومتِ جهان اسلام را به او عطا کرد.این سنّت و قانون الهی است که در برابر مکر اهل باطل،تدبیر مناسب دارد.

«لفیف»،به معنای گروه‌های به هم پیوسته و انبوه می‌باشد.

پیام‌ها:

1-منطق طاغوت،خشونت وتبعید است ومردان حقّ را تحمّل نمی‌کنند. «فَأَرٰادَ»

2-در برابر اراده‌ی طاغوت،اراده و قهر خداوند است. فَأَرٰادَ ... فَأَغْرَقْنٰاهُ

3-هرچند فکر گناه،گناه نیست،امّا اراده‌ی خطرناکی همچون تبعید پیامبران،قهر الهی را به دنبال دارد. فَأَرٰادَ ... فَأَغْرَقْنٰاهُ

4-همه‌ی قدرت نمایی طاغوت‌ها،در زمین ومحدود است. «مِنَ الْأَرْضِ»

5-عذاب الهی،پس از اتمام حجّت است.بعد از آمدن معجزات و ایمان نیاوردن مردم،هلاکت حتمی است. «فَأَغْرَقْنٰاهُ»

6-پایان کار طاغوت‌ها و همکارانشان،هلاکت و نابودی است. «فَأَغْرَقْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ جَمِیعاً»

7-کمک به ستمگران سبب شریک شدن در هلاکت آنان است. «مَنْ مَعَهُ»

8-رهبران فاسد در هلاکت مردم نقش دارند. «فَأَغْرَقْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ»

9-آنان که چند روزی بر منطقه‌ای حاکم می‌شوند،باید پاسخگوی خدا در قیامت باشند. اُسْکُنُوا الْأَرْضَ ... جِئْنٰا بِکُمْ لَفِیفاً

وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْنٰاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً«105»

و ما قرآن را به حقّ نازل کردیم و به حقّ نازل شد و ماتورا جز به عنوان بشارت دهنده و بیم‌رسان نفرستادیم.

پیام‌ها:

1-سلامت قرآن تضمین شده است.هم خداوند قرآن را به حقّ نازل کرد،هم وحی الهی به سلامت به مقصد رسید و شیاطین نتوانستند آسیبی به آن رسانند. «بِالْحَقِّ أَنْزَلْنٰاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ»

2-محور کار پیامبران،بشارت و انذار است و حقِّ کاستن و افزودن بر وحی را ندارند. «مُبَشِّراً وَ نَذِیراً»

3-مسئولیّت پذیرش یا نپذیرفتن مردم با پیامبر نیست و کسی حقّ تحمیل عقیده بر دیگران را ندارد. «مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً»

4-بشارت و انذار در کنار هم مؤثّر است. «مُبَشِّراً وَ نَذِیراً»

وَ قُرْآناً فَرَقْنٰاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النّٰاسِ عَلیٰ مُکْثٍ وَ نَزَّلْنٰاهُ تَنْزِیلاً«106»

و قرآنی که آن را بخش بخش کردیم تا آن را با تأنّی ودرنگ بر مردم بخوانی و آن را آنگونه که باید به تدریج نازل کردیم.

نکته‌ها:

یکی از اعتراض‌های کفّار این بود که چرا قرآن یکباره نازل نمی‌شود، «لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وٰاحِدَةً» ⁽¹⁾این آیه پاسخی به گفته‌ی آنان است.

آیات قرآن چون با حوادث مختلف ارتباط دارد و برای رفع نیاز همه‌ی طبقات در طول تاریخ است،بخش بخش نازل شده تا با رویدادهای گوناگون،تطبیق داشته و برای منتظران دلچسب‌تر باشد.مثلاً اگر آیات جهاد در زمان صلح نازل می‌شد،در جایگاه واقعی خود نبود.

تدریج،یکی از سنّت‌های الهی است،چه در آفرینش،که جهان را در شش روز آفرید و چه در نزول قرآن،با آنکه می‌توانست یکباره نازل کند یا بیافریند.

نزول تدریجی آیات قرآن برای آن بود که علم به آن توأم با عمل به آن شود.البتّه از نزول تدریجی قرآن،ارتباط دائمی پیامبر صلی الله علیه و آله با مبدأ وحی نیز استفاده می‌شود.

پیام‌ها:

1-بخش بخش شدن قرآن به اراده خداوند است. «فَرَقْنٰاهُ»

2-تعلیم و تربیت و ارشاد،باید تدریجی باشد. «فَرَقْنٰاهُ عَلیٰ مُکْثٍ»

3-تلاوت تدریجی قرآن،شنونده را برای آیات دیگر تشنه و منتظر می‌کند. «عَلیٰ مُکْثٍ» «مُکْثٍ» آرامش همراه اطمینان است.

4-یک مربّی و مصلح،باید برای دراز مدّت برنامه داشته باشد و از زمان و نیازمندی‌های جدید غافل نباشد. «عَلیٰ مُکْثٍ»

5-گرچه روح بزرگ پیامبر ظرفیّت دریافت همه‌ی وحی را یکجا دارد،امّا مردم کم ظرفیّتند و باید به تدریج آن را دریابند. «لِتَقْرَأَهُ عَلَی النّٰاسِ عَلیٰ مُکْثٍ»

6-قرآن،علاوه بر جنبه‌ی تعلیمی،جنبه‌ی اجرایی هم دارد که باید به تدریج اجرا شود.اجرای صدها دستور در جامعه‌ای که صدها فساد دارد،یکباره محال است. «نَزَّلْنٰاهُ تَنْزِیلاً»

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً«107»

بگو:به قرآن ایمان آورید یا ایمان نیاورید(برای خداوند فرقی ندارد)، قطعاً آنان که پیش از این علم داده شده‌اند،هرگاه برآنان تلاوت می‌شود، سجده‌کنان بر چانه‌ها به زمین می‌افتند.

نکته‌ها:

«یَخِرُّونَ» ،از«خریر»،به معنای صدای آبی است که از بلندی سرازیر می‌شود.همچنین به کسانی که برای خدا بی‌اختیار به سجده می‌افتند در حالی که صدایشان به تسبیح بلند است نیز گفته می‌شود.

به چانه افتادن،کنایه از نهایت تواضع و تسلیم است که علاوه بر پیشانی،همه‌ی صورت و چانه هم بر روی خاک قرار می‌گیرد.

پیام‌ها:

1-ایمان و کفر مردم،در حقانیّت قرآن اثری ندارد. «آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا»

2-علم،هدیه‌ای الهی است. «أُوتُوا الْعِلْمَ»

3-برخلاف آنان که جهل را منشأ ایمان به خدا و مذهب می‌دانند،قرآن علم و دانایی را ریشه‌ی ایمان می‌داند. أُوتُوا الْعِلْمَ ... یَخِرُّونَ

4-جمعی از علمای اهل کتاب،به قرآن ایمان آوردند و قرآن در روح آنان اثری عمیق گذاشت. أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ ... یَخِرُّونَ

5-علم واقعی آن است که انسان را در برابر حق،به خضوع وادار کند. «أُوتُوا الْعِلْمَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً»

6-هنگام لجاجتِ گروهی در برابر حق،باید یادآور گروهی شد که اهل اطاعت بودند،تا سرسختی مخالفان در روحیه‌ی ما اثر بدی نگذارد. «مِنْ قَبْلِهِ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً»

7-قرآن به قدری بلندمرتبه و پر محتواست که هنگام تلاوت خضوع دانشمندان را به دنبال دارد. إِذٰا یُتْلیٰ ... یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً«108»

ومی‌گویند:پروردگارمان منزّه است،همانا وعده پروردگار ما انجام‌شدنی است.

وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً«109»

و گریه‌کنان بر چانه‌ها(به سجده)می‌افتند و همواره بر خشوعشان افزوده می‌شود.

نکته‌ها:

تکرار تعبیر «یَخِرُّونَ» ؛یا برای تکرار سجده‌ی آنان است،یا برای ارج نهادن به آن کمال،و یا برای آنکه در مرحله‌ی اوّل،سجودشان برای معرفت آیات قرآن و رسیدن به وعده‌ی تورات و انجیل بوده و در مرحله‌ی دوّم،به خاطر اشک و روحیّه‌ی خشوع بوده است.

در تورات و انجیل،بارها وعده‌ی آمدن پیامبر خاتم داده شده بود.این آیه اشاره به آن است که برخی اهل کتاب،چون تحقّق وعده‌ی الهی را می‌دیدند،به تسبیح خدا و سجود خاشعانه می‌پرداختند.

پیام‌ها:

1-بازگویی گفتار و رفتار خوبان و مؤمنان،در تربیت دیگران مؤثر است وَ یَقُولُونَ ...

2-عالمان،خدا را از هر عیبی منزّه می‌دانند، أُوتُوا الْعِلْمَ ... یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا (عقیده به نقص خداوند،برخاسته از جهل انسان است.)

3-تلاوت قرآن،در بعضی از چند جهت تأثیر می‌گذارد:عمل،بیان وقلب.

«سُجَّداً

یَقُولُونَ

یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً»

4-تلاوت قرآن،انسان را دائماً بالا می‌برد. «إِذٰا یُتْلیٰ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً»

5-معرفت و خشوع،محدودیّتی ندارد.هرچه معرفت بیشتر شود،خشوع هم بیشتر است. «یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً»

6-گریه در حال عبادت و سجود،ارزشمند است. «یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ»

7-ذکر خدا در سجده،نشان دهنده‌ی ارزش سجده است. «یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ»

8-گریه از برکات و آثار علم است. «أُوتُوا الْعِلْمَ یَبْکُونَ»

9-اشکی ارزشمند است که دائمی باشد،نه لحظه‌ای. «یَبْکُونَ»

قُلِ ادْعُوا اللّٰهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمٰنَ أَیًّا مٰا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً«110»

بگو:نام اللّه را بخوانید یا نام رحمان را،هر کدام را بخوانید،پس بهترین نامها از آن اوست.ونمازت را خیلی بلند یا خیلی آهسته نخوان ومیان این دو،راهِ(معتدلی)را انتخاب کن.

نکته‌ها:

در بعضی تفاسیر آمده است:پیامبر در مسجدالحرام دعا می‌خواند و می‌گفت:«یا الله یا رحمن»/دّه‌ای پنداشتند که او دو خدا را می‌خواند که یکی«اللّه»است و دیگری «رحمان».آیه نازل شد و این شبهه را زدود. ⁽¹⁾

بعضی نام‌ها تنها علامت و نشان است و کاری به تطابق معنا با مسمّی ندارد،مثل شناسایی افراد از طریق صدا،لباس،ماشین،یا شناسایی کشور یا مؤسسه‌ای از راه آرم و نشان.امّا گاهی اسامی تنها آرم نیستند،بلکه محتوا و پیام دارند،مثل نام‌های مبارک خدا که هر یک،گویای کمالی از ذات اوست.

هرگاه پیامبر بلند نماز می‌خواند،کفّار با شعر خواندن بلند،مزاحم می‌شدند و هرگاه آهسته می‌خواند،اصحاب نمی‌شنیدند.نزول این آیه،دستور به قرائتی بین بلند و آهسته بود. ⁽¹⁾

در روایات شیعه و سنّی آمده است:خداوند 99 اسم دارد که هر که در دعا خداوند را به آنها بخواند،رستگار وپیروز می‌شود. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-پیامبر باید شبهات را برطرف کند. «قُلِ»

2-نام‌های خدا،همه به یک حقیقت برمی‌گردد و عین ذات اوست. «أَیًّا مٰا تَدْعُوا»

3-اسمای حُسنیٰ وبرترین صفات،مخصوص خداوند است. «فَلَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ»

4-چون از سویی خدا و کمالاتش بی‌نهایت است،و از سوی دیگر عقل و کلمات انسان محدود،بهترین راه آن است که خدا را به نام‌هایی بخوانیم که از خود او و قرآن گرفته‌ایم،وگرنه انسان ممکن است به انحراف افتد واسم‌های نامناسب برای خدا بتراشد. «الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ»

5-در دعا خواندن،انسان آزاد است که خدا را به هر یک از نام‌هایش که می‌خواهد،بخواند. أَیًّا مٰا تَدْعُوا ...

6-در همه‌ی نام‌های خدا،بهترین معانی و مقدّس‌ترین مفاهیم به کار رفته است.

«فَلَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ»

7-اسلام،دینی میانه و معتدل است،حتّی قرائت نمازش باید با صدایی میانه باشد. «وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً»

8-اسلام،غیر از نیّت و عمل،به شیوه و کیفیّت عمل هم نظر دارد.نماز باید روی آداب خاصّ خوانده شود. «لاٰ تَجْهَرْ لاٰ تُخٰافِتْ اِبْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ»

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً«111»

و بگو:ستایش از آنِ خداوندی است که نه فرزندی برای خود گرفته است، و نه در حاکمیّت،شریکی برای او بوده و نه هرگز به خاطر ذلّت و ضعف، یاوری گرفته است.و او را به طور شایسته،بزرگ بشمار.

نکته‌ها:

این سوره،با تسبیح خداوند آغاز شد و با حمد و تکبیر او پایان گرفت،چنانکه سوره‌ی مؤمنون نیز با رستگاری مؤمنان آغاز شده، «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» و با رستگار نشدن کفّار، پایان گرفته است. «لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ»

در روایات،تلاوت این آیه،برای ادای دین و رفع وسوسه و برطرف شدن فقر و بیماری، مؤثّر شمرده شده است.

نفی فرزند از خداوند،در مقابل یهود و مسیحیّت است،و نفی شریک در مقابل قریش و نفی ولیّ در مقابل برخی از مجوسان و ستاره‌پرستان است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-ستایش خدا را از خدا بیاموزیم. قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ...

2-دلیل اختصاص ستایش‌ها به خدا،بی‌نیازی اوست. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً»

3-عظمت و بزرگی خدا را عظمتی ویژه دانسته و او را بی‌نیاز مطلق بدانیم. «کَبِّرْهُ تَکْبِیراً»

«الحمدللّه ربّ العالمین »

سیمای سوره‌ی کهف

اشاره

این سوره،یکصد وده آیه دارد،و جز آیه‌ی 28،همه‌ی آن در مکّه نازل شده است.در این سوره از داستان اصحاب کهف و داستان موسی و خضر و داستان ذوالقرنین ⁽¹⁾و مسائل مبدأ و معاد بحث شده است.

مشرکان قریش افرادی را از مکّه به مدینه فرستادند تا ماجرای بعثت حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و نشانه‌ی صداقت او را از علمای یهود بپرسند.علمای یهود به فرستادگان مشرکان گفتند:از او سه چیز سؤال کنید؛اگر دو چیز را جواب داد و یکی را بی‌پاسخ گذاشت،او صادق است.درباره‌ی اصحاب کهف،ذوالقرنین و روح بپرسید.اگر از اصحاب کهف و ذوالقرنین جواب داد،ولی از روح جواب نداد،او پیامبر است. ⁽²⁾

در فضیلت این سوره و آثار تلاوت آن،احادیث بسیاری است که به چند نمونه آن اشاره می‌شود:هرکه این سوره را بخواند از فتنه‌ی دجّال بیمه است.

تلاوت آن در شب جمعه،سبب آمرزش گناهان تا جمعه‌ی دیگر و سه روز بعد از آن می‌شود.تلاوت آیه‌ی آخر آن سبب بیدار شدن در هر ساعتی از شب که بخواهید می‌گردد.تلاوت این سوره مانع از عذاب دوزخ و مانع ورود شیطان به خانه‌ای است که در آن شب،این سوره خوانده شده است.

به هر حال خواندن و تلاوت همراه با فهمیدن و عمل کردن،رمز رسیدن به برکات قرآن است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلیٰ عَبْدِهِ الْکِتٰابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً«1»

ستایش مخصوص خدایی است که کتاب(آسمانی قرآن را)بر بنده‌ی خود نازل کرد و برای آن هیچ گونه انحرافی قرار نداد.

قَیِّماً لِیُنْذِرَ بَأْساً شَدِیداً مِنْ لَدُنْهُ وَ یُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً«2»

(کتابی که)استوار و نگهبانِ(کتاب‌های آسمانی دیگر)است،تا از عذاب شدیدی که از سوی اوست بترساند و به مؤمنانی که کارهای شایسته انجام می‌دهند،بشارت دهد که برای آنان پاداشی نیکوست.

نکته‌ها:

از میان سوره‌های قرآن،حمد،انعام،سبأ،فاطر و کهف،باجمله‌ی «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» شروع شده است و در سه سوره از آنها سخن از آفرینش هستی است.در سوره‌ی حمد از تربیت و در اینجا از کتاب آسمانی سخن به میان آمده است.گویا هستی و آفرینش،همراه با کتاب و قانون،دو بال برای تربیت انسان‌ها هستند.

«اعوجاج»یعنی انحراف و کجی.«عَوَج»در مورد محسوسات و«عِوَج»در غیر محسوسات به کار می‌رود. ⁽¹⁾و«قیّم»به معنای برپادارنده وسامان‌بخش است.

سوره‌ی قبل با «سُبْحٰانَ الَّذِی» شروع شده بود و این سوره با «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» ،تسبیح و تحمید معمولاً در کنار هم‌اند.

کلمه‌ی «عَبْدِهِ» در قرآن هرجا به طور مطلق آمده،مراد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است،مثل «نَزَّلَ الْفُرْقٰانَ عَلیٰ عَبْدِهِ» ⁽¹⁾، «فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ» ⁽²⁾، «یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ» ⁽³⁾، أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ ⁽⁴⁾.

پیام‌ها:

1-نعمت کتاب وقانون،به قدری مهم است که خداوند،خود را به خاطر آن ستوده است. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَنْزَلَ ...

2-بندگی خدا،زمینه‌ساز دریافت کمالات معنوی است. «أَنْزَلَ عَلیٰ عَبْدِهِ»

3-نه در کتاب خدا اعوجاج است،نه در رسول او،نه از حقّ به باطل می‌گراید،نه از مفید به غیر مفید و نه از صحیح به فاسد. «لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً»

4-قرآن تا قیامت،استوار وغیرقابل نسخ است. «قَیِّماً»

5-قرآن،نگهبان کتب آسمانی ودر بردارنده تمام مصالح بندگان است.تناقض، اختلاف،افراط و تفریط در آن نیست،هم دعوت به قیام می‌کند،هم قیام به دعوت دارد. «قَیِّماً»

6-شرط قیام به مصالح دیگران،اعوجاج نداشتن مصلح است. «لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَیِّماً»

7-دفع ضرر،مهم‌تر از جلب منفعت است.لذا انذار قبل از بشارت آمده است.

«لِیُنْذِرَ

یُبَشِّرَ» 8-ایمان همراه با عمل صالح کارساز است. «الْمُؤْمِنِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ»

9-عمل صالح باید استمرار داشته باشد. «یَعْمَلُونَ»

مٰاکِثِینَ فِیهِ أَبَداً«3»

برای همیشه در آن(اجر الهی و بهشت)ماندگارند.

وَ یُنْذِرَ الَّذِینَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً«4»

و تا(کتاب الهی و پیامبر)به آنان که گویند:خداوند برای خود فرزندی گرفته است،هشدار دهد.

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لاٰ لِآبٰائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ إِنْ یَقُولُونَ إِلاّٰ کَذِباً«5»

آنان و پدرانشان هیچ علمی به این سخن(یا به خداوند)ندارند.این کلمه‌ای که از دهانشان بیرون می‌آید،تهمت بزرگی است و جز دروغ نمی‌گویند.

نکته‌ها:

با آنکه هشدار در آیه‌ی قبل نیز آمده بود،امّا به خاطر اهمیّت انحراف مشرکان در مورد فرزند گرفتن خدا،انذار تکرار شده است.

با توجّه به آیات دیگر قرآن،اتّهام فرزند داشتن خدا،تهمتی بزرگ و شایع میان مشرکان بوده است.مسیحیان هم«أب،ابن و روح القدس»می‌گفتند.یهودیان نیز «عُزَیْرٌ» را فرزند خدا می‌دانستند و مشرکان،فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند.در حالی که این عقیده نه موافق با واقعیّت است و نه منطبق با عقل.

پیام‌ها:

1-عمل دائم،پاداش دائم دارد.در آیه‌ی قبل «یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ» نشانه دوام عمل بود و در این آیه «مٰاکِثِینَ» یعنی پاداش دائم می‌باشد.

2-انسان علاقه به زندگی همیشگی وماندگار دارد،و خداوند آن را در قیامت قرار داده است. «مٰاکِثِینَ فِیهِ أَبَداً»

3-از ویژگی نعمت‌های الهی در آخرت،جاودانگی آنهاست و در قیامت،مرگ و فنا نیست. «مٰاکِثِینَ فِیهِ أَبَداً»

4-اصلاح عقیده‌ی مردم،از وظایف انبیاست. «یُنْذِرَ الَّذِینَ قٰالُوا»

5-جهل و ناآگاهی،بستر انحراف است. قٰالُوا ... مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ

6-عقاید باید بر اساس علم باشد و از عقیده بدون علم انتقاد شده است. «مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ»

7-کسی که ایمان نداشته باشد،به خالق خود نیز تهمت می‌زند. کَبُرَتْ کَلِمَةً ...

8-فرزند داشتن خداوند،تهمتی بی‌اساس است. «مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ»

9-نسبت دادن فرزند به خدا،هم شرک است،هم تشبیه نابجا و هم نیازمند دانستن خدا به جانشین و همکار. کَبُرَتْ ...

فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً«6»

پس بیم آن می‌رود که اگر به این حدیث(قرآن)ایمان نیاورند،تو در پی آنان خود را هلاک کنی!.

نکته‌ها:

«أسف»،مرحله‌ای شدیدتر از حُزن است.

تعبیر «فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ» نهایت دلسوزی پیامبر را می‌رساند.گویا پیامبر به شخصی تشبیه شده که می‌بیند عزیزترین افرادش از او جدا می‌شوند و او با حسرت از پشت سرشان به آنان نگاه می‌کند.

پیام‌ها:

1-دلسوزی وتأسّف بر گمراهی دیگران یک ارزش است و پیامبر دلسوزترین افراد است. «بٰاخِعٌ نَفْسَکَ»

2-رهبر باید در فکر اصلاح عقاید واعمال مردم وپیگیر آن باشد. «عَلیٰ آثٰارِهِمْ»

3-قرآن حرف تازه و پیام‌نو دارد.«حدیث»مبلّغ نیز باید نوآوری داشته باشد.

(حدیث به معنای جدید و نو است.)

إِنّٰا جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهٰا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً«7»

البتّه ما آنچه را روی زمین است،زینت برای آن قرار دادیم تا آنان را بیازماییم که کدامشان بهتر و نیکوتر عمل می‌کنند.

وَ إِنّٰا لَجٰاعِلُونَ مٰا عَلَیْهٰا صَعِیداً جُرُزاً«8»

و ما(سرانجام)آنچه را روی آن است،به صورت خاک و زمینی بی‌گیاه قرار می‌دهیم.

نکته‌ها:

«صعید»به خاک و مطلق روی زمین گفته شده است.«جُرُز»،زمین بی‌گیاه است.

خداوند،کلمه‌ی «لِنَبْلُوَهُمْ» مربوط به مسئله‌ی آزمایش مردم را در میان دو کلمه‌ی «جَعَلْنٰا» و «لَجٰاعِلُونَ» قرارداد که یکی مربوط به سرسبزی زمین است و دیگری مربوط به بی‌گیاهی آن،تا اشاره باشد به اینکه آزمایش و امتحان مردم در لابلای سبزی و شادابی و خشکی و غم‌ها می‌باشد،امّا آنچه مهم است عملکرد انسان و پیروزی اوست.

در روایات مراد از «أَحْسَنُ عَمَلاً» کار عاقلانه و همراه با تقواست که ذخیره‌ی قیامت نیز شده باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-دلیل ایمان نیاوردن کفّار،سرمستی به جلوه‌های دنیاست. لَمْ یُؤْمِنُوا ... جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً

2-همه‌ی آنچه روی زمین است،باغها،گل‌ها،میوه‌ها،حیوانات،آبها،معادن،رنگ‌ها،بوها،زینت زمین است. «زِینَةً لَهٰا» امّا برای انسان‌های رشد یافته، ایمان،زینت و آرایش است. ⁽²⁾

3-زینت‌ها،وسیله‌ی آزمایش است. «زِینَةً لَهٰا لِنَبْلُوَهُمْ» تا معلوم شود چه کسی فریفته شده و خود را می‌فروشد و چه کسی با قناعت و زهد و برخورد کریمانه،آنها را مقدّمه‌ی عمل صالح قرار می‌دهد.

4-آزمایش،نشانه‌ی اختیار انسان است. ⁽¹⁾«لِنَبْلُوَهُمْ»

5-کیفیّت عمل مهم است،نه مقدار و کمّیت آن. «أَحْسَنُ عَمَلاً» ،نه«اکثر عملا»

6-زیبایی گل‌ها و طبیعت فانی است،ولی کار نیک ماندگار است. أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ... صَعِیداً جُرُزاً

7-به زیبایی‌های ظاهری دنیا مغرور نشویم،که همه با خاک یکسان می‌شود.

«صَعِیداً جُرُزاً»

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کٰانُوا مِنْ آیٰاتِنٰا عَجَباً«9»

آیا پنداشته‌ای که اصحاب کهف و رقیم،از نشانه‌های شگفت ما بودند؟

نکته‌ها:

«رقیم»به معنای نوشته و لوحی است که داستان اصحاف کهف برآن نوشته شده و نام آنان برآن رقم خورده است.«کهف»به غار بزرگ گفته می‌شود.

آیه می‌گوید:مهم‌تر از خواب کردن چند نفر در غار و سپس بیدار کردن آنها،ایجاد زیبایی‌های متعدد و فراوان در روی زمین و سپس محو کردن آنهاست.زیرا ماجرای اصحاب کهف،در برابر قدرت الهی چندان شگفت انگیز نیست.

ماجرای اصحاب کهف،بعد از زمان حضرت عیسی و قبل از بعثت پیامبر اسلام و در سرزمین روم و شهر افسوس بوده و طاغوتشان دقیانوس نام داشته است.درس عبرتی که از این حادثه می‌توان گرفت،درسِ هجرت و پایمردی و امدادهای الهی است و نباید کاری به مکان وزمان و تعداد و...داشت.

ظاهراً اصحاب کهف و رقیم،نام یک گروه باشد.وبرخی رقیم را نام منطقه‌ی اصحاب کهف دانسته‌اند.گرچه در برخی تفاسیر،اصحاب رقیم را آن سه نفری دانسته‌اند که برای کسب و کار و زندگی،از خانه بیرون رفتند،در راه باران گرفت و به غاری پناهنده شدند.با ریزش قطعه سنگی از کوه،دَرِ غار بسته شد و آنان زندانی شدند.آنان هر یک کار خیر و خالصانه‌ای را که انجام داده بودند یادآور شدند و از خدا خواستند به خاطر آن عمل،آنان را نجات دهد.

در هر نوبت،کمی سنگ کنار می‌رفت،تا سرانجام نجات یافتند.پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نقل این داستان فرمودند:هرکه با خدا باشد نجات می‌یابد. ⁽¹⁾

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا آتِنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنٰا مِنْ أَمْرِنٰا رَشَداً«10»

آنگاه که آن جوانمردان به غار پناه بردند،گفتند:پروردگارا! از سوی خود رحمتی به ما عطا کن و برای ما رشدی در کارمان فراهم ساز.

فَضَرَبْنٰا عَلَی آذٰانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَداً«11»

پس ما تا چند سالی که در آن غار بودند،بر گوش‌های آنان(پرده‌ی خواب و بیهوشی)زدیم.

نکته‌ها:

«فِتیَة»جمع«فَتی»به معنای جوانمرد است.امام صادق علیه السلام فرمودند:«فتی»،به انسان با ایمان گفته می‌شود،زیرا خداوند آنان را با آنکه سالمند بودند،ولی به سبب ایمانشان، «فتی»معرّفی کرده است. ⁽²⁾

«رَشَد»به معنای رُشد،نجات و رضای الهی آمده است ⁽³⁾و در این سوره سه مورد کلمه‌ی

رشد به کار رفته است:در داستان اصحاب کهف،داستان موسی و خضر(آیه 66)و پیامبر اسلام(آیه 23).

در حدیثی آمده است که مراد از «فَضَرَبْنٰا عَلَی آذٰانِهِمْ» زدن بر گوشهای آنان،خواب سیصد و نه ساله و زنده شدن مجدّد آنان است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-برای حفظ دین،جوانمردی،گذشت از رفاه و آسایش و هجرت لازم است.

«أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ»

2-دعا همراه با تلاش و حرکت مؤثّر است. أَوَی ... رَبَّنٰا

3-هجرت از محیط فاسد برای حفظ ایمان و ارزشها،کاری جوانمردانه است.

«أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ»

4-هجرت و قیام برای خدا،زمینه‌ی دریافت امدادهای الهی است. «أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ .. فَضَرَبْنٰا»

ثُمَّ بَعَثْنٰاهُمْ لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصیٰ لِمٰا لَبِثُوا أَمَداً«12»

سپس آنان را برانگیختیم(و بیدارشان کردیم)تا معلوم سازیم کدام یک از آن دو گروه،مدّت خواب و درنگ خود را دقیق‌تر شماره می‌کند.

نکته‌ها:

اینکه کدام گروه دقیق‌تر می‌شمارند،شاید اشاره به آیه‌ی 19 همین سوره باشد که اصحاب کهف نسبت به مدّت خواب ودرنگ خود اختلاف داشتند. قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ ...

خداوند همه چیز را از آغاز می‌داند و عالم است،بنابراین مراد از «لِنَعْلَمَ» یا این است که خدا به زبان مردم سخن گفته و یا اینکه آنچه را خدا می‌داند،تحقق بخشیده وبه صحنه آورد.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً«13»

ما داستان آنان(اصحاب کهف)را به درستی برای تو حکایت می‌کنیم.

آنان جوانمردانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم.

نکته‌ها:

مردم نسبت به فساد و جامعه‌ی فاسد سه دسته‌اند:

الف:گروهی در فساد جامعه هضم می‌شوند.(آنان که هجرت نکنند و ایمان کامل نداشته باشند.) «کُنّٰا نَخُوضُ مَعَ الْخٰائِضِینَ»

ب:گروهی که در جامعه‌ی فاسد،خود را حفظ می‌کنند.(مثل اصحاب کهف) «إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ»

ج:گروهی که جامعه‌ی فاسد را تغییر می‌دهند و اصلاح می‌کنند.(مثل انبیا و اولیا) «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ»

در روایات آمده است که اصحاب کهف،جزو اصحاب و یاران حضرت مهدی(عجّل‌اللّه تعالی فرجه)خواهند بود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-داستان‌سرایی و قصه‌ی حق وحقیقی گفتن،کار هر کس نیست. «نَحْنُ نَقُصُّ»

2-داستان اصحاب کهف مهم و مفید است.«نبأ»،خبر مهم و مفید است.

3-بهره‌گیری از حقایق و عبرت‌های تاریخ،از روشهای تربیتی قرآن است. «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ»

4-قصه‌های قرآن،حقیقت دارد و ساختگی یا آمیخته به اوهام و تحریف شده

نیست. «نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ»

5-حرکت وتلاش انسان،سبب رشد وهدایت اوست. «آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً»

6-ایمان و هدایت مراتبی دارد. «زِدْنٰاهُمْ هُدیً»

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً«14»

و ما به دلهایشان نیرو و استحکام بخشیدیم،آنگاه که آنان بپاخاستند و (برخلاف عموم مردم)گفتند:پروردگار ما همان پروردگار آسمان‌ها و زمین است،هرگز جز او(کسی را به)خدایی نخواهیم خواند،چرا که در این صورت حرف خطایی گفته‌ایم.

نکته‌ها:

«شَطَط»،به معنای افراط در دوری از حقّ و گفتنِ حرف باطلی است که به هیچ وجه قابل قبول نباشد.

پیام‌ها:

1-آرامش و پایداری دلها به دست خداست. «رَبَطْنٰا»

2-در برابر انحرافات جامعه،نشستن جایز نیست،باید قیام کرد. «إِذْ قٰامُوا»

3-امدادهای الهی،در سایه‌ی ایمان،وحدت،قیام و توکّل بر اوست. «رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا»

4-قیام در برابر ستمگر،نیاز به ایمانی استوار و دلی مطمئن دارد. «رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا»

5-ایمان واقعی همراه با قیام است. «رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا»

6-موحّد واقعی،هرگز سراغ شرک نمی‌رود. «لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً»

7-ثمره‌ی توحید در ربوبیّت، «رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» توحید در بندگی

است. «لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً»

8-شرک،انحراف بعید و فاحشی است که هرگز قابل عفو نیست. «شَطَطاً»

هٰؤُلاٰءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْ لاٰ یَأْتُونَ عَلَیْهِمْ بِسُلْطٰانٍ بَیِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً«15»

آنان قوم مایند که به جز او،خدایان دیگری گرفته‌اند.چرا آنان دلیل آشکاری بر خدایان خود نمی‌آورند؟پس کیست ستمکارتر از کسی که بر خداوند،دروغی افترا بندد؟

نکته‌ها:

با اینکه در کلمه‌ی«افتراء»نسبت دروغ نهفته است،ولی بازهم کلمه «کَذِباً» در آیه مطرح شده است.این شاید به خاطر آن باشد که افترا دو گونه است:گاهی امکان نسبت هست، ولی گاهی امکان نسبت هم نیست و شرک از نوع دوّم است.زیرا شریک برای قدرت و علم بی‌نهایت محال است.

پیام‌ها:

1-بی‌تفاوتی نسبت به گمراهی وانحراف دیگران،ممنوع است. «هٰؤُلاٰءِ قَوْمُنَا» (اصحاب کهف،از انحراف قوم خود ناراحت بودند.)

2-بزرگ‌ترین دغدغه‌ی مردان خدا،انحراف عقیدتی مردم است. «اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً»

3-تقلید و تبعیّت از محیط در عقاید،منطق صحیحی نیست،برای عقاید،باید دلیل روشن داشت. قَوْمُنَا اتَّخَذُوا ... لَوْ لاٰ یَأْتُونَ عَلَیْهِمْ بِسُلْطٰانٍ بَیِّنٍ

4-شرک،افترا بر خدا و بی دلیل است. «مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ»

5-دروغ،ظلم است و دروغگو ظالم،و کسی که به خدا دروغ بربندد،ظالم‌تر است. «فَمَنْ أَظْلَمُ»

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً«16»

و آنگاه که از مشرکان و آنچه جز خدای می‌پرستند فاصله گرفتید،پس به غار پناه برید،تا پروردگارتان از رحمت خود برای شما گشایشی بخشد و برایتان در کار(و سرنوشت)شما گشایشی فراهم آورد.

نکته‌ها:

این آیه از قول رهبر اصحاب کهف است که به جوانمردانِ همراه خویش،امید رحمت الهی و گشایش می‌دهد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-موحّد واقعی،هم بت‌ها را رها می‌کند،هم از بت‌پرستان جدا می‌شود.

«اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ»

2-خداپرستان از سوی مشرکان در معرض تهدید هستند. «فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ»

3-غارنشینی در فضای توحید،بهتر از شهرنشینی در فضای شرک است. «فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ» حضرت یوسف نیز زندان را بر کاخ ترجیح داد و گفت: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ» ⁽²⁾

4-آنکه برای خدا قیام کند و با هجرت،دست از مسکن و جامعه‌ی خود بکشد، مشمول الطاف الهی می‌شود. «یَنْشُرْ لَکُمْ»

5-سختی‌ها زودگذر و مقدّمه‌ی آسایش است. «یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً»

وَ تَرَی الشَّمْسَ إِذٰا طَلَعَتْ تَزٰاوَرُ عَنْ کَهْفِهِمْ ذٰاتَ الْیَمِینِ وَ إِذٰا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذٰاتَ الشِّمٰالِ وَ هُمْ فِی فَجْوَةٍ مِنْهُ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً«17»

و(اگر آنجا بودی)خورشید را می‌دیدی که هنگام طلوع،به سمت راست آنان متمایل می‌شود وچون غروب کند،ایشان را وامی‌گذارد وبه چپ متمایل می‌گردد و آنان در محلّی وسیع از آن غار قرار داشتند.این از آیات و نشانه‌های خداست.

هر کس را خدا هدایت کند،او هدایت یافته‌ی واقعی است و هر که را به بیراهه واگذارد وگمراه کند،هرگز برای او یاوری راهنما نخواهی یافت.

نکته‌ها:

غار اصحاب کهف،از نظر جغرافیایی نه رو به شرق بود،نه غرب،بلکه در شمال شرقی بود که هیچگاه نور خورشید تا عمق غار نمی‌تابید.

در مورد مکان غار اختلاف است؛بعضی می‌گویند در کوههای اطراف دمشق بوده که به غار اصحاب کهف مشهور است.برخی هم آن را در اطراف شهر عمان پایتخت اردن می‌دانند که تعدادی قبر در آنجاست ونقش یک سگ نیز بر دیوار آن است،وبالای غار،صومعه‌ای قدیمی است ومسلمانان نیز مسجدی ساخته‌اند. ⁽¹⁾

به هر حال ویژگی‌های غار،نمونه‌ای از رحمت الهی است که در آیه قبل به آن وعده داده شده بود.

پیام‌ها:

1-همیشه حفاظت الهی به صورت معجزه نیست،گاهی هم عوامل طبیعی ابزار و زمینه‌ی حفاظت است،آنگونه که در حفاظت اصحاب کهف بود. تَرَی

اَلشَّمْسَ ...(نتابیدن مستقیم خورشید و وجود نسیم و وسعت مکان غار،از عوامل طبیعی برای سلامت اصحاب کهف بود.)

2-توفیق ایمان،رها کردن قوم مشرک و پناهندگی به غاری با آن خصوصیات، جز با اراده و هدایت الهی نمی‌شود. ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ

وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقٰاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذٰاتَ الْیَمِینِ وَ ذٰاتَ الشِّمٰالِ وَ کَلْبُهُمْ بٰاسِطٌ ذِرٰاعَیْهِ بِالْوَصِیدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَیْهِمْ لَوَلَّیْتَ مِنْهُمْ فِرٰاراً وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً«18»

و(اگر به آنان نگاه می‌کردی)آنان را بیدار می‌پنداشتی(زیرا چشمانشان باز بود،)در حالی که آنان خواب بودند و ما آنان را به پهلوی راست و چپ می‌گرداندیم(تا بدنشان سالم بماند)و سگشان دست‌های خود را بر آستانه‌ی غار نهاده بود(و نگهبانی می‌داد)اگر نگاهشان می‌کردی،پشت کرده و از آنان می‌گریختی و سرتاپا،پراز ترس از آنان می‌شدی.

نکته‌ها:

به گفته‌ی تفسیر مجمع البیان،ظاهر جمله‌ی «وَ کَلْبُهُمْ بٰاسِطٌ ذِرٰاعَیْهِ» آن است که سگ 309 سال زنده بود و پاسبانی می‌داد.

آری،اگر خدا اراده کند،در یک غار،با تار عنکبوتی پیامبرش را حفاظت و کافران را مأیوس و پشیمان می‌کند،و در غار دیگر،با نشستن و نگهبانی سگی،مؤمنانی را از دست ظالمی حفظ می‌کند.

پیام‌ها:

1-یکی از نعمت‌های خدا،غلتیدن انسان در خواب است. «نُقَلِّبُهُمْ»

2-خداوند سبب‌ساز و سبب‌سوز است وتغییر عوامل وآثار،از آیات الهی است.

«تَحْسَبُهُمْ أَیْقٰاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ» (خداوند خواب اصحاب کهف را از نظر کمّی از

چند ساعت به 309 سال و از نظر کیفی نیز به خوابی که چشم‌ها باز و در حدقه می‌چرخد،تغییر داد.)

3-گاهی حیوانات نیز مأمور اهداف الهی‌اند.از نقش حیوانات در زندگی بشر غافل نباشیم. «وَ کَلْبُهُمْ بٰاسِطٌ»

4-شکل وقیافه‌ی افراد،معیار شناخت صحیح نیست،چه بسا قیافه‌ای که مردم از آن می‌گریزند،ولی از اولیای خدا باشد. ⁽¹⁾«لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَیْهِمْ لَوَلَّیْتَ مِنْهُمْ فِرٰاراً»

وَ کَذٰلِکَ بَعَثْنٰاهُمْ لِیَتَسٰاءَلُوا بَیْنَهُمْ قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْیَتَلَطَّفْ وَ لاٰ یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَداً«19»

وما آنگونه(که خوابشان کردیم)،آنان را(از خوابی که شبیه مرگ بود) برانگیختیم تا میان خود از یکدیگر پرسش کنند.یکی از آنان گفت:چه مدّت (در این غار)مانده‌اید؟گفتند:یک روز یا بخشی از روز.(سرانجام)گفتند:

پروردگارتان داناتر است که چه مقدار مانده‌اید.پس یکی از خودتان را با این پولتان به شهر بفرستید تا ببیند کدام یک غذای پاکیزه‌تری دارد،پس غذایی از آن برایتان بیاورد و باید(در این کار)زیرکی و دقّت به خرج دهد، و مبادا کسی را از شما آگاه کند!

نکته‌ها:

«ورق»،درهم‌هایی بوده که نقش پادشاه برآن بوده است.

عبارت «وَ لْیَتَلَطَّفْ» وسط قرآن کریم قرار دارد که به معنای مدارا و هوشیاری همراه با مهربانی است و این خود لطفی است که کلمه‌ی وسط قرآن را لطف و تلطّف و مهربانی‌تشکیل داده است.

در مبارزات بر علیه جوامع فاسد،وحدت بین نیروها عامل مهمی است.در این آیه چهار

مرتبه کلمه«کُم»مطرح شده است:

الف:در تهیه غذا همه یکی هستیم. «أَحَدَکُمْ»

ب:پول برای همه است. «بِوَرِقِکُمْ»

ج:غذایی که تهیه می‌شود برای همه است. «فَلْیَأْتِکُمْ»

د:حفاظت از جان همه لازم است. «لاٰ یُشْعِرَنَّ بِکُمْ»

پیام‌ها:

1-برای خداوند،هیچ کاری مشکل نیست،نه خواب کردن 309 ساله،نه بیدار ساختن آنچنانی. «کَذٰلِکَ بَعَثْنٰاهُمْ»

2-از حشر وبرانگیخته شدن در قیامت تعجّب نکنید،هر بیدار شدن از خواب، نوعی بعث و نشور است.«بعثنا»

3-بیدار شدن از خواب نیز به اراده‌ی الهی است.«بعثنا»

4-بیدار کردن اصحاب کهف دو ثمر داشت،یکی برای خودشان که طرح سؤال بود، «لِیَتَسٰاءَلُوا» یکی برای دیگران که نمونه‌ای از رستاخیز وبعث قیامت بود.

«کَذٰلِکَ بَعَثْنٰاهُمْ»

5-در آنچه نمی‌دانیم،اظهار نظر نکنیم. «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثْتُمْ»

6-حتّی یک گروه کوچک نیز باید مسئول ورهبر داشته باشد.(در میان اصحاب کهف یک نفر بود که امر و نهی وپرسش می‌کرد.) قٰالَ قٰائِلٌ ... فَابْعَثُوا

7-اقدام برای معاش زندگی،منافات با توکّل ندارد.اصحاب کهف هم پول و نقدینه داشتند،هم برای تهیه غذا حرکت کردند. «فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ»

8-وکالت و پذیرش وکالت از گروه جایز است. «فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ»

9-پول و نقدینگی،سابقه‌ای تاریخی و کهن دارد. «بِوَرِقِکُمْ»

10-هر پولی نمی‌تواند بهای جنس قرار گیرد. «بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ»

11-وارستگان مؤمن هر غذایی را نمی‌خورند،نوع غذا و مقدار برایشان مطرح نیست،پاک و حلال بودن مهم است «أَزْکیٰ طَعٰاماً بِرِزْقٍ مِنْهُ»

12-مؤمن باید رازدار وهوشیار باشد وبا مدارا وتقیّه واصول ایمنی،دشمن را از وجود خود آگاه نکند. «وَ لْیَتَلَطَّفْ» کسی که مسئولیّت می‌پذیرد باید مراقبت‌های لازم را داشته باشد.

إِنَّهُمْ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ یَرْجُمُوکُمْ أَوْ یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً«20»

زیرا اگر آنان(مشرکان)بر شما دست یابند،سنگسارتان خواهند کرد،یا شما را به آیین خودشان باز خواهند گرداند و در این صورت هرگز رستگار نخواهید شد.

پیام‌ها:

1-در مواردی برای حفظ جان و ایمان،تقیه واجب است. لاٰ یُشْعِرَنَّ ... یَرْجُمُوکُمْ أَوْ یُعِیدُوکُمْ ...

2-کسی که در حفاظت از خود و ایمانش کوتاهی کند و منحرف شود،هرگز رستگار نمی‌شود. «لَنْ تُفْلِحُوا»

3-منطقِ«خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو»با قرآن مخالف است.

«یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَ لَنْ تُفْلِحُوا»

4-قهر محیط و جبر جامعه و حکومت،غالباً نوع مردم را منحرف و بدبخت می‌کند،ولی باید در مقابل آن ایستاد. «یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً»

5-سنگسار شدن در راه حق،عیب نیست،ولی انحراف و ارتداد عیب است.

«یَرْجُمُوکُمْ أَوْ یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً»

6-مرتد،هرگز رستگار نمی‌شود. «یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً»

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا إِذْ یَتَنٰازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقٰالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قٰالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلیٰ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً«21»

و بدین گونه(مردم را)بر حالشان آگاه کردیم تا زمانی که میانشان درباره کارشان(معاد وقیامت)گفتگو بود،بدانند که وعده‌ی خدا(درباره‌ی رستاخیز) حقّ است و اینکه در فرارسیدن قیامت تردیدی نیست،پس(از آشکار شدن این حقیقت)عدّه‌ای گفتند:بر روی آنان بنای یادبودی بنا کنید،پروردگارشان به حال آنان داناتر است،آنان که بر کارشان آگاهی و دسترسی یافته بودند گفتند:ما بر آنان معبد ومسجدی می‌سازیم(تا نشان حرکتِ توحیدی آنان باشد).

نکته‌ها:

«اعثار»به اطلاع یافتن تصادفی وبدون جستجو گفته می‌شود،چنانکه مردم آن زمان بدون زحمت واز راه پول وسکّه‌ی آنان،از راز مهم آنان آگاه شدند.

در داستان اصحاب کهف،مسأله قدرت و اراده‌ی الهی،شجاعت،دل کندن از دنیا،هجرت، تقیّه،امدادهای الهی و تغذیه‌ی حلال مطرح است.

پیام‌ها:

1-ارشاد و آموزشِ تجربی،عینی و نمایشی،از بهترین ارشادهاست. «أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا»

2-هیچ یک از کارهای خدا عبث و بیهوده نیست. أَعْثَرْنٰا ... لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ

3-عقاید باید بر اساس علم باشد. «لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ»

4-قدرتی که بتواند انسان را بیش از سه قرن بی‌غذا زنده نگاه دارد،می‌تواند

مرده‌ها را هم زنده کند. «أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ»

5-انسان از کنار بعضی حوادث تاریخی به سادگی می‌گذرد و از آثار تربیتی آن غافل است.اصحاب کهف،بعد از کشف ماجرا از دنیا رفتند،و مردم در فکر یادبود وساختن مقبره بودند،نه عبرت و درس‌آموزی. «ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً»

6-اغلب افراد سطحی و ساده‌اندیش،حال کار ندارند و به دیگران می‌گویند کار کنند، «فَقٰالُوا ابْنُوا» ولی افراد نیرومند می‌گویند ما خودمان انجام می‌دهیم.

«لَنَتَّخِذَنَّ»

7-ساختن مسجد بر مزار اولیای خدا،ریشه‌ی قرآنی دارد. «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً»

8-آثار مقدس باید در مکان‌های مقدس و به مناسبت‌های مقدس باشد.مسجد در کنار غار یکتاپرستان مهاجر،ارزش بیشتری دارد. «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً»

9-از هر فرصتی برای ترویج دین استفاده کنیم. «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً» (اگر بناست ساختمانی به عنوان یادبود ساخته شود،مسجد بسازیم که آثار معنوی و مادی زیادی دارد.)

سَیَقُولُونَ ثَلاٰثَةٌ رٰابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سٰادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَیْبِ وَ یَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثٰامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مٰا یَعْلَمُهُمْ إِلاّٰ قَلِیلٌ فَلاٰ تُمٰارِ فِیهِمْ إِلاّٰ مِرٰاءً ظٰاهِراً وَ لاٰ تَسْتَفْتِ فِیهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً«22»

بزودی خواهند گفت:(اصحاب کهف)سه نفر بودند،چهارمینشان سگشان بود و(عدّه‌ای)گویند:پنج نفر بودند،ششمین آنان سگشان بود.

(این سخنی بی‌دلیل و)پرتاب تیرِ گمان به گذشته‌ای ناپیداست.و(عدّه‌ای دیگر)گویند:هفت تن بودند و هشتمین آنان سگشان بود.بگو:پروردگارم به تعدادشان داناتر است(و شمار)آنان را جز اندکی،کسی نمی‌داند.پس درباره‌ی آنان جز به ظاهر(و آنچه آشکار کرده‌ایم)،مجادله مکن و درباره‌ی ایشان از هیچ کس از(اهل کتاب)نظر مخواه.

نکته‌ها:

در مورد «رٰابِعُهُمْ» و «سٰادِسُهُمْ» ،کلمه‌ی«واو»نیامده است،ولی همراه «ثٰامِنُهُمْ» ،«واو» آمده است،شاید به این جهت که نظریّه‌ی سه نفر یا پنج نفر بودن آنان،از نااهلان است که خدا هم تعبیر«رجماً بالغیب»دارد،ولی نظریّه‌ی هفت تن بودن از مؤمنان و اهل دقّت است. ⁽¹⁾از این رو،کلمه‌ی «رَجْماً بِالْغَیْبِ» نیامده وبه احترام آنان،میان اصحاب کهف و سگشان با واوِ عاطفه فاصله شده است.

اگر حرکت‌ها با ارزش وانسان‌ها هدف داشته باشند،وابسته‌ها و متعلّقات و حتی حیوانات همراه نیز باید به حساب آیند.چون حیوان بودن و نجس بودن دلیل بر بی‌ارزشی نیست.در این آیه سه بار از سگ یاد شده و در آیه‌ی 18 نیز به نقش مثبت سگ اصحاب کهف اشاره شده است. «وَ کَلْبُهُمْ بٰاسِطٌ ذِرٰاعَیْهِ بِالْوَصِیدِ»

در آیات مختلف این سوره از حدس‌گرایی انتقاد شده است:

«رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثْتُمْ» آیه 19، «رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ» آیه 21، «رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ» آیه 22 و «قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا» آیه 26.

پیام‌ها:

1-قرآن از آینده خبر می‌دهد. «سَیَقُولُونَ»

2-سخن بی‌دلیل نگوییم و به تخمین و حدس تکیه نکنیم. «رَجْماً بِالْغَیْبِ»

3-در موارد غیر لازم باید از بحث و جدل چشم پوشید. فَلاٰ تُمٰارِ فِیهِمْ ...

4-به جای اندیشیدن به عدد،به هدف بیندیشید و دنبال دانستنی‌های بی‌فایده نروید. «لاٰ تَسْتَفْتِ فِیهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً»

5-دانستن وسؤال از هرکسی جایز نیست،از نااهلان نپرسیم. لاٰ تَسْتَفْتِ ... مِنْهُمْ

وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً 23

درباره‌ی هیچ چیز و هیچ کار،مگو که من آن را فردا انجام می‌دهم،

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذٰا نَسِیتَ وَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هٰذٰا رَشَداً«24»

مگر آنکه(بگویی:)اگر خدا بخواهد.و اگر فراموش کردی(گفتن:ان شاءاللّه،همین که یادت آمد)پروردگارت را یاد کن و بگو:امید است که پروردگارم مرا به راهی که نزدیک‌تر است،راهنمایی کند.

نکته‌ها:

گفتنِ «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ» که اعتقاد به قدرت ومشیّت الهی را می‌رساند،تکیه کلام اولیای الهی است.چنانکه در قرآن نیز از زبان پیامبران نقل شده است؛یعقوب به فرزندانش می‌گوید:

«ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ» ⁽¹⁾وارد مصر شوید،ان‌شاءاللّه درامانید،خضر به موسی می‌گوید: «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً» ⁽²⁾اگر خدا بخواهد مرا شکیبا خواهی یافت.حضرت شعیب به حضرت موسی می‌گوید: «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ» ⁽³⁾و حضرت اسماعیل به پدرش حضرت ابراهیم می‌گوید: «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ» ⁽⁴⁾مرا ذبح کن که به خواست خدا مرا از شکیبایان خواهی یافت.

البتّه مراد از گفتن «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ» و «أَعُوذُ بِاللّٰهِ» و امثال آن،لقلقه‌ی زبان نیست،بلکه داشتن چنین بینشی در تمام ابعاد زندگی و در باور و دل انسان است.

امام صادق علیه السلام فرمود:در نوشته‌های خود نیز «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ» را فراموش نکنید.روزی دستور

داد نامه‌ای بنویسند،هنگامی که نامه را بدون«ان‌شاءاللّه»دید،فرمود:

«کیف رجوتم أن یتم هذا؟» چگونه امید دارید که این کار به سامان برسد؟ ⁽¹⁾پیامبر اسلام هنگام ورود به‌قبرستان می‌فرمود:

«و انا ان شاء الله بکم لاحقون» اگر خدا بخواهد ما هم به شما خواهیم پیوست،در حالی که مرگ،حتمی است. ⁽²⁾

انسان در عین حال که اراده دارد و آزاد است،ولی به طور مستقل نیست و همه‌ی کارها به او سپرده نشده که بدون خواست خدا هم بتواند کاری انجام دهد.یعنی انسان نه در جبر است و نه اختیار تمام امور به او داده شده است،بلکه آزادی انسان در سایه‌ی مشیّت خداوند است. «إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ»

پیام‌ها:

1-در سخن گفتن و تصمیم‌گیری خدا را فراموش نکنیم. وَ لاٰ تَقُولَنَّ ...

2-هرگز خود را مستقل از خدا ندانیم و بطور قطع از انجام کاری هر چند کوچک،در آینده خبر ندهیم. لاٰ تَقُولَنَّ ... إِنِّی فٰاعِلٌ ...

3-به امکانات و توان خود تکیه نکنیم،که فراهم بودن مقدّمات،تضمین کننده انجام قطعی کار نیست. لاٰ تَقُولَنَّ ... إِنِّی فٰاعِلٌ ...در آنچه هم یقین داریم،باید «ان شاءاللّه»بگوییم.

4-انسان پیوسته نیازمند خداست و در هر کاری باید خود را وابسته به اراده‌ی الهی بداند. لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ...

5-جبران از دست رفته‌ها لازم است. «وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذٰا نَسِیتَ»

6-پیامبران نیز به تعلیم و هدایت الهی نیاز داشته‌اند. «قُلْ عَسیٰ أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی»

7-اظهار امیدواری به امدادهای الهی،از شیوه‌های صحیح دعاست. عَسیٰ ...

8-هدایت مراحلی دارد و همه‌ی آنها به دست خداوند است. أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ ...

9-باید راه میان‌بُر ونزدیک‌ترین راه به حقّ و صواب را پیدا کرد. لِأَقْرَبَ مِنْ هٰذٰا ...

10-رسیدن به رشد برتر،آرزوی انبیاست. عَسیٰ أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ ...

11-برای انبیا نیز رشد و رسیدن به مراحل بالاتر وجود دارد. «عَسیٰ أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هٰذٰا رَشَداً»

12-تداوم ذکر خدا،کوتاه‌ترین راه رسیدن به رشد است. وَ اذْکُرْ رَبَّکَ ... عَسیٰ أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هٰذٰا رَشَداً

وَ لَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاٰثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً«25»

و آنان در غارشان سیصد سال ماندند و نُه سال(نیز بر آن)افزودند.

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً«26»

بگو:خداوند به مدّتی که در غار ماندند،داناتر است.غیب آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست.چه بینا و شنواست! جز او برای مردم هیچ یار و یاوری نیست و هیچ کس را در حکم و فرمانروایی خود شریک نمی‌گیرد.

نکته‌ها:

یهودیان در مورد مقدار توقّف اصحاب کهف در غار،از حضرت علی علیه السلام سؤال کردند.

حضرت فرمود:309 سال.گفتند:در کتاب ما 300 سال آمده است! آن حضرت فرمود:

9 سال به خاطر تفاوت سال شمسی و قمری است. ⁽¹⁾

در تفسیر مراغی این تفاوت نه سال را،نشانه‌ی معجزه بودن قرآن دانسته که چه اندازه دقیق است و تفاوت سال‌های قمری و شمسی را هم در نظر گرفته است.

ممکن است گفته شود:مقدار،همان سیصد سال بوده که مردم نه سال به آن افزوده‌اند،

«وَ ازْدَادُوا تِسْعاً» از این رو خداوند در جواب می‌فرماید: «قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا» بگو:خدا داناتر است.عمر انسان حدّ معیّنی ندارد،مثل آب نیست که در صد درجه بجوشد و در درجه‌ی صفر یخ بزند.در آزمایش‌ها عمر بعضی موجودات زنده تا دوازده برابر افزایش یافته است.چنانچه در جراید نوشتند:ماهی منجمدی که مربوط به چند هزار سال پیش بود و در میان یخهای قطبی پیدا شد،پس از قرار گرفتن در آب ملایم،زندگی را از سر گرفت. ⁽¹⁾

اگر آمار،ساده وعادّی بیان شود،ممکن است یا فراموش شود و یاشنونده به آن توجّه خاص نکند.مثلا اگر بیماری به پزشک بگوید:من چهار ساعت در نوبت نشسته‌ام،یا بگوید چهار ساعت 7 دقیقه کم،توجّه پزشک تفاوت دارد.زیرا ارقام گاهی برای بیان کم وزیاد است وخیلی درآن دقّت نیست،ولی اگر ریز ودقیق بیان شود،شنونده را جذب می‌کند.لذا درباره مدّت تبلیغ حضرت نوح می‌فرماید:هزار سال مگر پنجاه سال،تا اعلام کند ارقام دقیق است.در این آیه نیز می‌فرماید:سیصد سال وسپس می‌فرماید:نه سال اضافه.تا بگوید آمار دقیق است.

پیام‌ها:

1-شیوه بیان آمار واعداد باید دقیق باشد. «ثَلاٰثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً»

2-دقّت در بیان ارقام و آمار،آن را در ذهن،ماندگارتر می‌کند. «ثَلاٰثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً»

وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً«27»

وآنچه را که از کتاب پروردگارت به تو وحی شده است(بر مردم)بخوان، (سنّت‌ها و)کلمات الهی را تغییر دهنده‌ای نیست و هرگز جز او پناهگاهی نخواهی یافت(که به آن پناهنده شوی).

نکته‌ها:

از بهانه‌های مخالفان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله،این بود که از آن حضرت تقاضای تغییر و تبدیل قرآن را داشتند و می‌گفتند: «ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ» ⁽¹⁾قرآن دیگری بیاور یا آن را عوض کن.پیامبر در جواب آنان می‌فرمود:این در اختیار من نیست،تبدیل آیات تنها کار خداوند است.

پیام‌ها:

1-وحی و نزول کتب آسمانی لازمه‌ی ربوبیّت الهی و در مسیر تربیت انسان است. «مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ»

2-قرآن از هر گونه تغییر و تحریف مصون بوده است.آنگونه که پیامبر اسلام خاتم پیامبران است،قرآن نیز آخرین کتاب آسمانی است. «لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ»

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً«28»

وبا کسانی که پروردگارشان را(همواره و در هر)صبحگاه و شامگاه می‌خوانند و خشنودی او را می‌جویند،خود را شکیبا ساز و دیدگانت را از آنان برمگیر که زیور دنیا را بطلبی و از کسانی که دلشان را از یاد خود غافل کرده‌ایم و در پی هوس خویشند و کارشان بر گزافه و زیاده روی است،پیروی مکن.

نکته‌ها:

در طول تاریخ،اغنیا و ثروتمندان کافر،پیوسته شرط ایمان آوردن خود را طرد فقرا و بینوایان می‌دانستند،چنانچه از نوح چنین درخواستی کردند و حضرت در جواب آنان فرمود:

«مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا» ⁽²⁾من مؤمنان را به خاطر تهیدستی طرد نمی‌کنم.در زمان

پیامبر اسلام نیز از آن حضرت می‌خواستند تهیدستانی چون سلمان و ابوذر و عمار و خباب را از خویش براند تا آنان ایمان آورده و همراه او شوند.این آیه از چنین تفکّر و عملی نکوهش می‌کند.

امام صادق و امام باقر علیهما السلام فرمودند:مراد از خواندن خداوند در صبحگاه و شامگاه،اقامه‌ی نماز است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-ثروتمندان برای منصرف کردن پیامبر از معاشرت با تهی‌دستان مؤمن تلاش می‌کردند و پیامبر در برابر آن تلاشها،مأمور به مقاومت شد. «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ»

2-همدلی با تهی‌دستان سخت است،ولی باید تحمّل کرد. «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ»

3-پایبندی به دعا و نیایش،شرط شایستگی افراد برای مصاحبت و همنشینی است. وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ ...

4-رهبر باید نسبت به محرومان همدل وهمدم باشد،نه بی‌اعتنا. ⁽²⁾وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ ... وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ

5-دعای دائمی وخالصانه،ارزشمند است. «بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ»

6-در آغاز و پایان هر روز باید به یاد خدا بود. «بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ»

7-برای بدست آوردن دنیا و رضایت سرمایه‌داران،از تهی‌دستان فاصله نگیریم.

«تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

8-زشت‌ترین کار آن است که مردم به خدا توجّه کنند،ولی رهبر،به دنیا.

یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا 9-خطر دنیاطلبی تا حدّی است که خداوند،به پیامبران هم هشدار می‌دهد.

«وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

10-کسی که بدنبال دنیا می‌رود،از مسیر رهروان الهی خارج می‌شود. یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا دنیاگرایی در مقابل خداگرایی است.

11-کیفر دنیاگرایی،غفلت از یاد خداوند است. «تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ»

12-ارزش یاد خدا،به ریشه‌دار بودن آن در قلب وروح است. «أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا»

13-انسان گام به گام سقوط می‌کند؛اوّل غفلت،آنگاه هوسرانی و سپس مسیر انحرافی. «أَغْفَلْنٰا اِتَّبَعَ هَوٰاهُ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً»

14-رهبری افراد غافل،هواپرست و افراطی ممنوع است. «أَغْفَلْنٰا اِتَّبَعَ هَوٰاهُ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً»

15-اعتدال،ارزش و زیاده‌روی ضد ارزش است. «وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً»

وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شٰاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شٰاءَ فَلْیَکْفُرْ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ نٰاراً أَحٰاطَ بِهِمْ سُرٰادِقُهٰا وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغٰاثُوا بِمٰاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرٰابُ وَ سٰاءَتْ مُرْتَفَقاً«29»

و بگو:حقّ از سوی پروردگار شما رسیده است،پس هر که خواست ایمان آورد و هر که خواست کافر شود.همانا ما برای ستمگران آتشی مهیّا کرده‌ایم که(شعله‌هایش)همچون سراپرده‌ای آنان را فراگرفته و چون پناه خواهند،با آبی(مانند مس)گداخته که چهره‌ها را بریان می‌کند یاری می‌شوند! چه بد نوشیدنی و چه بد جایگاهی است!

نکته‌ها:

آیه،گویا پاسخ به کسانی است که برای ایمان آوردنشان،شرط و شروط می‌گذارند و

می‌گویند:شرط گرویدن ما آن است که فقرا را طرد کنی.

گرچه مردم در انتخاب ایمان و کفر مختارند،ولی باید بدانند که سرانجام کفر،عذاب سوزان قیامت است.

«سرادق»یعنی سراپرده،وتنها یک‌بار در قرآن آمده است،آن هم درباره دوزخیان.

امام رضا علیه السلام به یکی از کارمندان طاغوت فرمود:اگر از کوه بیفتم و قطعه قطعه شوم،بهتر از آن است که کارگزار طاغوت باشم،مگر آنکه مشکلی از مؤمنان بگشایم.سپس فرمود:

خداوند،کارگزاران طاغوت را در سرادقی از آتش قرار می‌دهد تا از حساب خلایق فارغ شود.

پیام‌ها:

1-تنها سرچشمه‌ی حقّ خداوند است. «الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ»

2-تقاضای طرد فقرای مؤمن حقّ نیست،بلکه حقّ آن است که از طرف خدا باشد. «قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ»

3-گرایش و عدم گرایش مردم،در حقّانیّت دین تأثیری ندارد. «قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شٰاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شٰاءَ فَلْیَکْفُرْ»

4-پیامبر مسئول ابلاغ است وانسان‌ها در پذیرش ایمان و کفر آزادند. «فَمَنْ شٰاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شٰاءَ فَلْیَکْفُرْ» متاع کفر و دین،بی‌مشتری نیست گروهی آن،گروهی این پسندند

5-کفر،ظلم به خویشتن است. «فَلْیَکْفُرْ أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ»

6-دوزخ،از هم اکنون آماده است. «أَعْتَدْنٰا»

7-سرنوشت انسان در گرو گرایش‌ها و اعمال اوست. «أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ نٰاراً أَحٰاطَ بِهِمْ سُرٰادِقُهٰا» شهوات و مفاسدی که انسان را فرامی‌گیرد،در آخرت آتشی است که او را احاطه می‌کند.

8-توجّه به فرجام شوم کافران،نقش مهمی در تربیت انسان دارد. لِلظّٰالِمِینَ نٰاراً أَحٰاطَ بِهِمْ ...

9-معاد،جسمانی است. «یَشْوِی الْوُجُوهَ»

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً«30»

همانا آنان که ایمان آورده و کارهای نیک انجام داده‌اند(بدانند که)همانا ما پاداش کسی را که عمل خوب انجام داده تباه نمی‌کنیم.

نکته‌ها:

خداوند عمل‌های صالح ما را تباه نمی‌کند،بلکه این خصلت‌ها و عمل‌های بد ماست که موجب حبط و نابودی کارهای نیک می‌شود.

هر عمل صالح را می‌توان به چند روش انجام داد:به روش عادّی،خوب و عالی.این آیه، عالی‌ترین وجه را تشویق می‌کند.آری،گاهی مواد غذایی خوب است،ولی شیوه‌ی پخت آن خوب یا متوسط است.

پیام‌ها:

1-در تربیت،تهدید و بشارت و بیم و امید،در کنار هم لازم است.(آیه قبل تهدید بود و این آیه بشارت.) إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ ... إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ ...

2-فکر وانگیزه‌ی الهی،بر عمل صالح مقدّم است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

3-در بینش اسلامی،نه چیزی از حساب الهی مخفی می‌ماند و نه اجر عملی ضایع می‌گردد. إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ ...

4-ملاک در ارزش عمل،کیفیّت است،نه کمّیت. «أَحْسَنَ عَمَلاً» نه«اکثر عملا»

أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ یَلْبَسُونَ ثِیٰاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ نِعْمَ الثَّوٰابُ وَ حَسُنَتْ مُرْتَفَقاً«31»

آنان برایشان باغهای جاودانه‌ای است که نهرها از زیر(قصرها و تخت‌هایشان)جاری است.درآنجا بادستبندهایی طلایی آراسته می‌شوند وجامه‌های سبز از حریر نازک وضخیم می‌پوشند،درحالی که در آنجا بر تخت‌ها(ی بهشتی)تکیه داده‌اند.چه نیکو پاداشی و چه خوش جایگاهی!

نکته‌ها:

«عَدْنٍ» یعنی اقامت وجایگاه. «أَسٰاوِرَ» جمع «أَسْوِرَةٌ» به دستبند، «سُنْدُسٍ» به ابریشم نازک و «إِسْتَبْرَقٍ» به حریر ضخیم گفته می‌شود و«أرائک»جمع«أریکه»به تخت سلطنتی که با تور پوشانده باشند،گفته می‌شود.

در دو آیه‌ی قبل،درباره‌ی دوزخیان خواندیم: «بِئْسَ الشَّرٰابُ وَ سٰاءَتْ مُرْتَفَقاً» چه بد نوشیدنی و چه بد جایگاهی و این آیه درباره‌ی بهشتیان می‌فرماید: «نِعْمَ الثَّوٰابُ وَ حَسُنَتْ مُرْتَفَقاً» چه نیکو پاداشی و چه خوش جایگاهی.

با توجّه به اینکه در بهشت هر لباس با هر نوع جنس و رنگی در اختیار بهشتیان قرار دارد، امّا اختصاص لباس سبز شاید اشاره به لباس رسمی و عمومی آنان باشد که هنگام تکیه بر تخت‌ها خود را به آن تزیین می‌نمایند.

پیام‌ها:

1-نهرهای بهشتی هم از زیر درختان جاری است، «تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ» ⁽¹⁾هم از زیر قصرهای بهشتی. «مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ»

2-بهره‌مندی بهشتیان از زیورآلات،نشان می‌دهد که انسان فطرتاً زیور و آرایش را دوست دارد. «یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ»

3-ایمان و عمل به دستورات الهی ودوری از تجمّلات حرام در دنیا،رمز رسیدن به تجمّلات ابدی در آخرت است. یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ ...

4-معاد،روحانی و جسمانی است،چون اگر روحانی بود،نیازی به طلا و حریر

و تخت نبود. یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ ...

5-رنگ سبز،رنگ بهشتی است. «ثِیٰاباً خُضْراً»

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً«32»

(ای پیامبر!)برای آنان(سرگذشت)دو مردی را مثَل بزن که برای یکی از آن دو،دو باغ انگور قرار دادیم و دور آنها را با نخل پوشاندیم و میان آن دو باغ را کشتزار قرار دادیم.

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً«33»

هر دو باغ،محصول خود را داد و چیزی از آن نکاست و میان آن دو،نهری روان ساختیم.

نکته‌ها:

«اکُل»به معنای محصول و میوه‌ی قابل مصرف وخوردنی است.

از این آیات می‌توان اصول باغداری یا احداث باغهای نمونه و دلربا را استفاده کرد،که عبارت است از:

الف:درختان کوتاه در وسط «أَعْنٰابٍ» و درختان بلند در اطراف باغ باشد.«نخل»

ب:باغها با هم فاصله داشته و اطرافشان باز باشد. «جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا»

ج:زمین‌هایی که در فاصله میان باغهاست کشت شده باشد. «بَیْنَهُمٰا زَرْعاً»

د:میان باغها آب جاری باشد. «فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا»

ه‍:باغها سست و ضعیف و آفت‌زا نباشد. «لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً»

بنابراین بهترین منظره،از باغهای انگور گوناگون، «أَعْنٰابٍ» وانگور و خرما در کنار هم، «أَعْنٰابٍ و نخل»وانواع کشت‌ها، «زَرْعاً» وکِشتی که در اطرافش درخت باشد، «حَفَفْنٰاهُمٰا»

و آبها از زیر درختان و کنار مزرعه جاری باشد، «فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً» پدید می‌آید.

این آیات،گویا پاسخی به درخواست کفّار سرمایه‌دار است که می‌خواستند پیامبر،فقرا را از دور خویش براند تا آنان به گرد حضرت آمده و ایمان آورند،خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید:

نه فقر نشانه‌ی ذلّت است و نه ثروت نشانه‌ی عزّت انسان.چنانکه در آیه 28 نیز به پیامبرش فرمود: وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ ...

پیام‌ها:

1-از ساده‌ترین،فطری‌ترین و عمومی‌ترین شیوه‌های انتقال مطلب،استفاده از تمثیل و ضرب‌المثل است. «وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً»

2-تفاوت فقر و غنای انسان،از جانب خداوند حکیم است. جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا ...

3-کشاورز حقیقی خداست،نه انسان.«حففنا فَجَّرْنٰا جَعَلْنٰا»

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً«34»

و برای آن مرد میوه‌ای(فراوان)بود.پس به دوستش در حالی که با او گفتگو می‌کرد،گفت:من از تو مالدارتر و از نظر نفرات،نیرومندترم.

نکته‌ها:

«ثَمَرٌ» به انواع میوه و به انواع مال و دارایی و حتّی به درخت نیز گفته می‌شود.چنانکه در آیه‌ی 42 می‌خوانیم: «أُحِیطَ بِثَمَرِهِ» که قهر خدا تمام باغ و درختان را احاطه کرد،نه تنها میوه‌ی آن را.

«صاحب»یعنی همراه و هم سخن،چه مؤمن باشد مثل این آیه،چه کافر مانند آیه‌ی 37 این سوره که می‌فرماید: «قٰالَ لَهُ صٰاحِبُهُ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ»

پیام‌ها:

1-دلبستگی وغرور به مال و قبیله،زمینه‌ی طغیان است. «أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ»

2-نه فقر نشانه‌ی ذلّت است،نه ثروت دلیل عزّت،پس بر فقرا فخر نفروشیم.

أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ ...

خاکساران جهان را به حقارت منگر کوزه بی‌دسته چو بینی،به دو دستش بردار

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً«35»

و او در حالی که بر خویش ستمکار بود،به درون باغ خود آمد(و با غرور و سرمستی)گفت:گمان ندارم که هرگز این(باغ،یا دنیا)نابود شود!

پیام‌ها:

1-همه‌ی دارایی‌های انسان از خداست و مالک حقیقی اوست.در آیه‌ی 32 فرمود: «جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ» و در این آیه می‌فرماید: «دَخَلَ جَنَّتَهُ»

2-دارایی و نعمت‌های سرشار،زمینه‌ی غرور است. دَخَلَ جَنَّتَهُ ... قٰالَ

3-غفلت از خدا،خودبرتربینی،تحقیر دیگران و فریفته شدن به جلوه‌های مادّی دنیا ظلم به خویشتن است. «ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ»

4-انسانِ منحرف و غافل،از جماد ونبات بدتر است.خداوند درباره‌ی باغ در آیه‌ی 23 فرمود: «وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً» یعنی چیزی کم نگذاشت،ولی درباره‌ی صاحب باغ فرمود: «ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ».

5-نعمت‌ها و برخورداری‌ها را هرگز باقی و جاودانه مپنداریم. «مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ»

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً«36»

و گمان نمی‌کنم که قیامت برپا شود واگر هم به سوی پروردگارم بازگردانده شوم،یقیناً بهتر از این(باغ)را در بازگشت،خواهم یافت.

نکته‌ها:

کافران می‌پندارند نعمت‌دادن بر خدا لازم است و این حقّ انسان است که باید همواره برخوردار باشد.چنانکه در آیه 50 سوره‌ی فصّلت می‌خوانیم: «لَئِنْ رُجِعْتُ إِلیٰ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنیٰ» اگر قیامتی هم باشد،بهترین‌ها برای ما خواهد بود.ولی این تفکّر در قرآن رد شده است.انسان از لطف وفضل خدا بهره‌مند است،ولی اگر خدا بخواهد،آبها راتلخ،

درخت‌ها را خشک وکافران را نابود یا وحی به انبیا را قطع می‌کند،تا مپندارند که بدون لطف الهی استحقاق این نعمت‌ها را دارند.

پیام‌ها:

1-دلبستگی به دنیا و دنیاگرایی،زمینه‌ی انکار قیامت است. أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ ... وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً ...

2-منکران قیامت،دلیلی بر نفی آن ندارند. «مٰا أَظُنُّ»

3-امید و آرزوی بی‌جا و بی‌دلیل محکوم است. «وَ لَئِنْ رُدِدْتُ»

4-انسان فطرتاً گرایش به خدا و معنویات دارد. «إِلیٰ رَبِّی»

5-بعضی‌ها به غلط نعمت را نشانه‌ی کرامت و ارزش خود می‌پندارند و آن را ابدی می‌دانند. «لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً»

قٰالَ لَهُ صٰاحِبُهُ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوّٰاکَ رَجُلاً«37»

دوستش در حالی که با او گفتگو می‌کرد گفت:آیا به آن(خدایی)که تو را از خاک، سپس از نطفه آفرید،آنگاه تو را مردی کامل و تمام اندام قرار داد،کافرشده‌ای؟!

لٰکِنَّا هُوَ اللّٰهُ رَبِّی وَ لاٰ أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَداً«38»

ولی من(گویم:)اوست خداوند،پروردگار من و هیچ کس را با پروردگارم شریک نمی‌سازم.

نکته‌ها:

«محاوره»به معنای گفتگو و ردّ و بدل کردن کلام و پاسخگویی به یکدیگر است.کلمه‌ی «لٰکِنَّا» در واقع،«لکن أنا»بوده است.

پیام‌ها:

1-گفتگو و بحث آزاد میان مکتب‌ها مورد قبول قرآن است. «وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ»

2-در مقابل ثروتمندان و قدرتمندان،بدون احساس حقارت وبا کمال عزّت،به ارشاد بپردازید. قٰالَ لَهُ صٰاحِبُهُ ... أَ کَفَرْتَ

3-گاهی علاقه به مال وثروت،زمینه‌ی کفر انسان به خدا وقیامت است. أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ ... أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ

4-آنکه به مال و خویشاوندان خود می‌بالد،علاجش یادآوری اصل خاکی اوست. أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ ... خَلَقَکَ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ

5-انکار معاد،انکار خداست او با گفتن «مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً» معاد را انکار کرد، ولی صاحبش به او گفت: «أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ» آیا به خدایی که تو را آفرید کفرورزیدی؟!

6-کفر به خدا،جای تعجّب و شگفتی و توبیخ دارد. «أَ کَفَرْتَ»

7-اعتراض به کفّار جایز است. «أَ کَفَرْتَ» ولی باید همراه با استدلال و نشان دادن راه باشد. «بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرٰابٍ»

8-در تربیت وبازداشتن از انحراف دیگران،با استدلال سخن بگوییم. «أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ»

9-در برابر شک و تردید دیگران،مؤمن باید موضع خود را با صراحت اعلام کند. «لٰکِنَّا هُوَ اللّٰهُ»

10-تکیه بر غیر خدا،شرک است. أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ ...و لٰکِنَّا ... لاٰ أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَداً

11-توحید ناب آن است که همراه با نفی هرگونه شرک باشد. «اللّٰهُ رَبِّی وَ لاٰ أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَداً»

وَ لَوْ لاٰ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ لاٰ قُوَّةَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مٰالاً وَ وَلَداً«39»

وچرا آنگاه‌که وارد باغت شدی،نگفتی:ماشاءاللّه(آنچه خدا بخواهد)،هیچ نیرویی جز به(قدرت)خدا نیست؟اگر مرا از نظر مال و فرزند،کمتر از خویش می‌بینی!

نکته‌ها:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:هر نعمتی که خداوند از مال و فرزند به بنده‌اش می‌بخشد،اگر بگوید:«ما شاء الله و لا قوة الا بالله»،خداوند آفات و ناراحتی‌های او را دفع می‌کند تا به آرزویش برسد.سپس این آیه را تلاوت فرمود. ⁽¹⁾

همچنین در روایات آمده است:جمله‌ی«لا حول و لا قوة الا بالله»سبب دفع بلا و دوام نعمت می‌شود و گنجی از گنج‌های بهشت است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-توبیخ وسرزنش باید همراه با ارشاد ورهنمود باشد. لَوْ لاٰ ... قُلْتَ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ

2-عقیده به تنهایی کافی نیست،باید با زبان نیز اقرار کرد. «قُلْتَ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ»

3-هنگام برخورد با مناظر زیبای طبیعت،به یاد خدا باشیم که همه‌ی نعمت‌ها از اوست. «لَوْ لاٰ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ»

4-برای پیشگیری از غفلت و غرور،هنگام برخورد با نعمت‌ها اراده الهی را فراموش نکنیم. «مٰا شٰاءَ اللّٰهُ»

5-مؤمن به خاطر کمی مال و فرزند،خود را نمی‌بازد. «إِنْ تَرَنِ» یعنی تو مرا کم می‌بینی،نه آنکه من کم هستم.

فَعَسیٰ رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ وَ یُرْسِلَ عَلَیْهٰا حُسْبٰاناً مِنَ السَّمٰاءِ فَتُصْبِحَ صَعِیداً زَلَقاً«40»

پس امید است که پروردگارم بهتر از باغ تو را به من عطا کند ومجازات (صاعقه و عذابی)حساب شده بر باغ تو از آسمان فرستد تا به زمینی هموار و بی‌گیاه و لغزنده تبدیل شود.

أَوْ یُصْبِحَ مٰاؤُهٰا غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِیعَ لَهُ طَلَباً«41»

یا آب آن(باغ به زمین)فروکش کند،پس هرگز نتوانی آن را بازیابی.

نکته‌ها:

«زلق»به زمین صاف وبدون گیاه گفته می‌شود،آن چنانکه پای انسان در آن بلغزد.

پیام‌ها:

1-دادن و گرفتن‌های خدا،براساس ربوبیّت وتربیت اوست. «فَعَسیٰ رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ»

2-فقیران مأیوس نباشند، أَنَا أَقَلَّ ... فَعَسیٰ رَبِّی که یأس وناامیدی بدتر از فقر است.

3-اگر خدا بخواهد،فقیر،غنی،بلکه برتر از غنی می‌شود. «خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ»

4-آرزوی سلب نعمت از کفّار فخرفروش،و نفرین بر آنان،پسندیده است.

یُرْسِلَ عَلَیْهٰا حُسْبٰاناً ...

5-قهر خداوند حساب شده و عادلانه است. «حُسْبٰاناً»

6-ثروتمندان به داشته‌های خود مغرور نشوند،شاید در یک لحظه همه ثروتشان نابود شود. «فَتُصْبِحَ صَعِیداً زَلَقاً»

7-شرک و کفر و فخرفروشی،دارایی و سرسبزی را به کویر تبدیل می‌کند.

«فَتُصْبِحَ صَعِیداً زَلَقاً»

8-دست خدا برای قهر و عذاب،باز است،چه از آسمان،چه از زمین. «یُرْسِلَ عَلَیْهٰا حُسْبٰاناً مِنَ السَّمٰاءِ - یُصْبِحَ مٰاؤُهٰا غَوْراً»

9-در برابر خشم و غضب الهی،قدرت و راه نجاتی نیست. «فَلَنْ تَسْتَطِیعَ لَهُ طَلَباً»

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً«42»

و(سرانجام)فرآورده‌های آن(مرد مغرور،با قهر الهی)احاطه شد،پس او چنان شد که دو دست خویش را به خاطر خرجهایی که در باغ کرده بود(از شدّت حسرت)برهم می‌مالید،در حالی که آن(باغ وتاکستان)بر داربست‌هایش فروریخته بود و می‌گفت:ای کاش کسی را شریک پروردگارم قرار نمی‌دادم.

نکته‌ها:

بعضی با غرور وخودبرتربینی وگفتنِ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً ...از خدا غافل شده واز مدار توحید خارج ومشرک می‌شوند،امّا دیر یا زود به پروردگار یکتا اقرار خواهند کرد،چه مؤمنان «لاٰ أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَداً» ⁽¹⁾وچه کافران. «یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً»

پیام‌ها:

1-خداوند محیط است، «وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ» ⁽²⁾هم لطفش احاطه دارد، «رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» ⁽³⁾وهم قهرش فراگیر است. «أُحِیطَ بِثَمَرِهِ»

2-کیفر خداوند در کمین مغروران است. «أُحِیطَ بِثَمَرِهِ»

3-حوادث و عذاب‌های الهی،پیامد افکار و اعمال بد ماست.به دنبالِ کفر و کفرانِ صاحب باغ در آیات قبل، «أُحِیطَ بِثَمَرِهِ» آمده است.

4-ناامیدی‌ها وحالات درونی،در ظاهر وکردار انسان اثر می‌گذارد. «یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ»

5-دنیاطلبان،ابتدا از حوادث تحلیل اقتصادی می‌کنند،سپس تحلیل معنوی.(در این آیه ابتدا حسرت بر پول‌های خرج شده است،سپس غصّه برای شرک)

6-عذاب‌های دنیوی،بیدارباشی برای وجدان‌های خفته و دلهای غافل است.

أُحِیطَ بِثَمَرِهِ ... یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی

وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانَ مُنْتَصِراً«43»

و هیچ گروهی نداشت که او را در برابر(قهر)خدا یاری کنند و نمی‌توانست خودش را یاری کند.

هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً«44»

آنجا(ثابت شد که)ولایت و قدرت تنها از آنِ خدای حقّ است و(نزد)اوست بهترین پاداش و نیکوترین فرجام.

نکته‌ها:

قرآن بارها تأکید کرده که انسان،هنگام مواجهه با خطر و گسستن وسایل مادّی،رو به خدا می‌آورد و او را از عمق جان صدا می‌زند،در دریا وقتی گرفتار امواج می‌شود یا وقتی عذاب می‌آید،اظهار ایمان می‌کند.

اینجا نیز وقتی آن شخص با باغ سوخته‌اش روبرو شد و فریادرسی نداشت،فهمید که ولایت حقّ،مخصوص خدای یکتاست. «هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ»

کلمه‌ی«ولایت»در این آیه،به معنای قدرت و نصرت می‌باشد.

پیام‌ها:

1-عاقبتِ اعتماد به غیر خدا،ناکامی است. «لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ»

2-هنگام فرارسیدن قهر خدا،مال و فرزند هر چند بسیار باشد به کار نمی‌آید.

«وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ» (از یاران دوران رفاه به هنگام خطر خبری نیست.)

3-قطعنامه‌ی همه‌ی حوادث تلخ،تنها یک جمله است و آن اینکه قدرت تنها از آنِ خداست. «هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ»

4-ولایت‌های غیر الهی ناپایدار و باطل است،وتنها ولایت خدا ثابت و حقّ

است. «الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ»

5-چه محاسبه‌گر باشیم،چه دوراندیش،باید به سراغ خدا برویم. «هُوَ خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً»

6-نصرت الهی و حقانیّت خداوند،ضامن پرداخت بهترین پاداش و فرجام است. «هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً»

7-ملاک ارزشها،عاقبت و پاداش خوب است. «خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً»

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیٰاحُ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً«45»

و(ای پیامبر!)برای آنان زندگی دنیا را مثَل بزن که(در ناپایداری)همچون آبی است که از آسمان فرو فرستادیم،پس گیاه زمین به وسیله‌ی آن (چنان رشد کند وانبوه شود که)در هم فرو رود،پس ناگهان خشک شود، آن چنان که بادها پراکنده‌اش کنند و خداوند بر هر چیزی تواناست.

نکته‌ها:

در آیه،سخن از رویش وسرسبزی زمین وفرارسیدن قهر الهی وسوختن و خاکستر شدن آنهاست،تا درس عبرتی برای مردمان‌مغرور وغافل از خدا باشد. ⁽¹⁾

آری،دنیا همچون گیاه بی‌ریشه‌ای است که با اندک بارانی سبز و با اندک بادی خشک می‌شود،البتّه آنچه باقی می‌ماند،عمل انسان است.چنانچه در دیوان منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام می‌خوانیم:

یا مَن بدنیاه اشتَغل

قد غَرّه طُول الأمل

پیام‌ها:

1-پیامبر خدا برای بیان حقایق و هدایت مردم،مأمور به استفاده از تمثیل است.

«وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

2-یکی از اصول تربیت و تبلیغ،استفاده از مثل‌های قابل فهم عموم و طبیعی می‌باشد. وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ ... کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ ...

3-هر بهاری را خزانی و هر وصالی را فراقی است. نَبٰاتُ ... هَشِیماً

4-به جلوه‌های زودگذر دنیا دلخوش و مغرور نشویم و به آینده‌ی پایدار بیندیشیم. «فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیٰاحُ»

اَلْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً«46»

مال و فرزندان،زینت زندگی دنیایند و کارهای ماندگار شایسته،نزد پروردگارت پاداشی بهتر دارند و امید داشتن به آنها نیکوتر است.

نکته‌ها:

در روایات،برای «الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ» نمونه‌هایی همچون،نمازهای پنجگانه، ⁽¹⁾ذکر خدا ⁽²⁾و محبّت اهل‌بیت علیهم السلام بیان شده است، ⁽³⁾ولی اینها مصادیقی است که مفاهیم قرآن را مخصوص به خود نمی‌سازد.

همه‌ی نعمت‌های مادّی،زینت دنیا هستند،ولی مال و فرزند جلوه‌ی بیشتری دارد و به همین دلیل نام این دو از میان نعمت‌های بی‌شمار الهی مطرح شده است.و چون غالباً پسران نیروی فعّال اقتصادی هستند،نه دختران،لذا در کنار«مال»،«بنون»آمده است،نه «بنات». «الْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

پیام‌ها:

1-جلوه‌ی مال وفرزند تنها در دنیاست،در آخرت،ثروت وفرزند،سودی نمی‌بخشد. «زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

2-آنان که امکانات مادی دارند مغرور نشوند.آنان هم که ندارند،مأیوس نباشند.

اَلْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ ... وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ

3-مال و فرزند،ماندگار نیست،به چیزی بیندیشیم و دل ببندیم که باقی است.

«الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ»

4-در پیشگاه خداوند،هیچ عمل صالحی محو نمی‌شود و پاداش‌ها تضمین شده است. «وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً»

5-ارزش کارهای نیک را همه نمی‌دانند.بیشتر مردم خیر و ارزش را در کامیابی‌های مادّی می‌پندارند. «خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ»

6-پاداش و کیفر،لازمه‌ی تربیت و از شئون ربوبیّت است. «عِنْدَ رَبِّکَ»

7-تنها به پاداش فکر نکنید،به آینده‌ی پایدار هم بیندیشید. «خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً»

8-در ارشاد و تربیت،از آرزوها وامیدهای مردم استفاده کنیم. «خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً»

وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ وَ تَرَی الْأَرْضَ بٰارِزَةً وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً«47»

و(یاد کن)روزی که کوهها را به حرکت درآوریم وزمین را آشکار(صاف و هموار)می‌بینی در حالی که همگان را برانگیخته‌ایم،پس هیچ یک از آنان را فروگذار نمی‌کنیم.

نکته‌ها:

قرآن وضعیّت کوهها را در آستانه‌ی برپایی رستاخیز،به صورت‌های گوناگونی بیان کرده

است،از قبیل:

1-زلزله و لرزش زمین وکوهها. «تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ» ⁽¹⁾

2-حرکت و جابجایی. «نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ»

3-تکّه‌تکّه شدن وبه صورت ریگ درآمدن. «بُسَّتِ الْجِبٰالُ بَسًّا فَکٰانَتْ هَبٰاءً مُنْبَثًّا» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-برای دل‌نبستن به زندگی دنیا،یادآوری قیامت لازم است. وَ یَوْمَ ...

2-کارهای نیک،در جاهای بسیار بکار می‌آید،از جمله در قیامت که کوهها نیز به حرکت درآیند. «وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ» ⁽³⁾

3-در سرزمین قیامت و عرصات محشر،هیچ پستی وبلندی وجود ندارد. «تَرَی الْأَرْضَ بٰارِزَةً»

4-حشر و رستاخیز،حتمی است. «حَشَرْنٰا» (فعل ماضی،برای آینده آمده است)

5-قیامت برای همه است و هیچ استثنایی در کار نیست. «فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً»

وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً«48»

و(در آن روز)همه‌ی مردم صف کشیده،بر پروردگارت عرضه می‌شوند.(خدا به آنان می‌فرماید:)همان‌گونه که نخستین بار شما را آفریدیم،(امروز هم)به سوی ما آمدید،بلکه پنداشتید که هرگز ما برایتان موعدی مقرّر نخواهیم داشت؟

نکته‌ها:

«صَف»نشانه‌ی نظم و ساماندهی و رمز ادب و تواضع است.در قرآن،برای بیان اوصاف

مجاهدان و همچنین فرشتگان،تعبیر«صف»آمده است و دو سوره‌ی از قرآن نیز به نام«صف»و«صافات»می‌باشد.

اگر در دنیا،قوای مسلّح با نظم خاصّی بر رؤسا عرضه می‌شوند،در قیامت،همه‌ی انسان‌ها به طور قهری و منظّم بر خداوند عرضه خواهند شد.

پیام‌ها:

1-حضور در قیامت و عرضه بر پروردگار،قطعی است. «وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ»

2-طبقات دنیوی در قیامت از بین می‌رود و همه‌ی مردم،توانگر و فقیر در یک صف قرار می‌گیرند. «صَفًّا»

3-نظم،ارزشی است که هم در دنیا مطرح است،هم در آخرت،هم در جامعه و هم در عبادت. عُرِضُوا ... صَفًّا

4-نحوه‌ی حضور در قیامت،مانند هنگام تولّد و حضور در دنیاست؛عاجز، گریان و عریان. ⁽¹⁾«کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ»

5-معاد جسمانی است. جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ ...

6-آفرینش مجدّد در قیامت،همچون آفرینش در دنیاست. «کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ»

7-کافران،دلیلی بر انکار معاد ندارند. «بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً»

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً«49»

وکتاب(و نامه اعمال)در میان نهاده می‌شود،پس مجرمان را می‌بینی که از آنچه در آن است بیمناک‌اند و می‌گویند:وای بر ما،این چه نوشته‌ای است که هیچ(گفتار و کردار)کوچک وبزرگی را فروگذار نکرده مگر اینکه برشمرده است! و آنچه انجام داده‌اند(مقابل خود)حاضر می‌یابند وپروردگارت به هیچ‌کس ستم نمی‌کند.

نکته‌ها:

بارها قرآن از مسئله‌ی کتاب و پرونده و نامه‌ی عمل در قیامت سخن به میان آورده است و می‌فرماید:فرستادگان ما می‌نویسند: «إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ» ⁽¹⁾،آثار کارها را هم می‌نویسیم:

«نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ» ⁽²⁾،نامه عمل آنان بر گردنشان آویخته می‌شود: «أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ» ⁽³⁾،پرونده‌ها در قیامت گشوده می‌شود: «وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ» ⁽⁴⁾،نامه‌ها به دست خود افراد داده می‌شود؛نامه‌ی خوبان به دست راست و نامه بدکاران به دست چپ آنان داده می‌شود.همان گونه که هر فردی پرونده‌ای دارد،هر امّتی نیز کتاب و پرونده‌ای دارد. «کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا» ⁽⁵⁾

پیامبراکرم صلی الله علیه و آله در بازگشت از جنگ حُنین،در یک صحرای خشک فرود آمد.به اصحاب فرمود:بگردید تا هر چه از چوب وخاشاک یافتید گرد آورید.اصحاب رفتند و هر کس چیزی آورد.روی هم ریختند و انباشته شد.پیامبر فرمود:

«هکذا تجتمع الذنوب،ایاکم و المحقرات من الذنوب» گناهان اینگونه جمع می‌شوند،پس از گناهان کوچک پرهیز کنید. ⁽⁶⁾

از این برنامه این درس را نیز می‌توان گرفت که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آموزشی اردوئی و بیابانی تجسّمی،نمایشی و عملی،همراه با پرکردن اوقات فراغت برای یاران خود داشتند،آن هم وقتی که خطر غرور ناشی پیروزی در جنگ در کمین آنان بود،واصحاب خود را بی‌گناه یا کم گناه می‌پنداشتند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:در روز قیامت هنگامی که کارنامه‌ی عمل انسان به او داده می‌شود،پس از نگاه به آن و دیدن آنکه تمام لحظه‌ها و کلمه‌ها و حرکات و کارهای او ثبت شده،همه‌ی آنها را به یاد می‌آورد،مانند اینکه ساعتی قبل آنها را مرتکب شده است،لذا می‌گوید: یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً .... ⁽⁷⁾

آنان که در دنیا بی‌خیال و بی‌تفاوت بوده و به هر کاری دست می‌زنند،در آخرت هراس و

دلهره خواهند داشت، «مُشْفِقِینَ» ولی مؤمنان که در دنیا اهل تعهّد و خداترسی بودند در آنجا آسوده‌اند. «إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-در قیامت،هم نامه‌ی عمل هر فرد به دستش داده می‌شود،هم کتابی در برابر همه قرار داده می‌شود. «وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ»

2-نگرانی و هراس مجرمان،از عملکرد ثبت شده‌ی خویش است،نه از خداوند.

«مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ»

3-قیامت،روز حسرت و افسوس مجرمان است. «یٰا وَیْلَتَنٰا»

4-علم افراد به عملکرد خودشان در قیامت چنان است که گویا همه با سواد می‌شوند،چون کتاب و خواندن برای همه مطرح است. وُضِعَ الْکِتٰابُ ...

مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ

5-عمل‌های انسان دارای درجات است. «صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً»

6-قیامت،صحنه‌ی تجسّم عمل‌های انسان است. «وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً»

7-داشتن عدالت وظلم نکردن،لازمه ربوبیّت الهی است. «وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً»

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً«50»

و(یاد کن)هنگامی که به فرشتگان گفتیم:برای آدم سجده کنید.پس همه به جز ابلیس سجده کردند! او از جنّ بود و از فرمان پروردگارش سر بر تافت.آیا(با این حال)او و نسل او را به جای من سرپرستان خود می‌گیرید؟در حالی که آنان برای شما دشمنند! ستمگران بد چیزی را به جای خدا برگزیدند.

نکته‌ها:

سجده سه نوع است:

الف:سجده‌ی عبادت که مخصوص خداست مثل سجده‌ی نماز.

ب:سجده‌ی اطاعت،مثل سجده‌ی فرشتگان بر آدم،که برای اطاعت فرمان خداوند بود.

ج:سجده‌ی تحیّت،تکریم وتشکّر از خداوند،مثل سجده‌ی یعقوب بر عاقبت یوسف.

پیام‌ها:

1-سرگذشت سجده فرشتگان بر آدم و تمرّد ابلیس،قابل تأمّل و مایه‌ی عبرت است. وَ إِذْ قُلْنٰا ...

2-فرشتگان پیش از انسان بوده‌اند. «قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ»

3-انسان برتر از فرشته است که مسجود او قرار گرفته است. «اسْجُدُوا لِآدَمَ»

4-فرشتگان مطیع امر خدایند. اُسْجُدُوا ... فَسَجَدُوا

5-آنان که سجده‌ای ندارند،در خط ابلیس‌اند. «فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ»

6-نباید به سابقه‌ی خود مغرور شد.ابلیس با سابقه‌ی طولانی عبادت،فاسق شد.

کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ ...

7-ابلیس فرزند و ذریّه دارد. «وَ ذُرِّیَّتَهُ»

8-فاسقان را نباید دوست خود گرفت. فَفَسَقَ ... أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ

9-پیروان شیطان باید در عملکرد خود بازنگری کنند که چه می‌کنند. «أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ»

10-شیطان و نسل او،دشمن انسانند. «وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ»

11-آنان که به جای خدا پیرو شیطان می‌شوند،ستمگرند. «بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً»

12-رها کردن خدا و پیروی از شیطان،انتخاب بدترین جایگزین است. «بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً»

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً«51»

من آنان(ابلیس و فرزندانش)را نه در آفرینش آسمان‌ها و زمین و نه در آفرینش خودشان به شهادت نطلبیدم ومن گمراه گنندگان را دستیار خود نمی‌گیرم.

نکته‌ها:

به حضرت علی علیه السلام گفتند:تا استقرار یافتن حکومتت،معاویه را بر امارت ثابت نگهدار و پس از قدرت یافتن،او را کنار بگذار! حضرت در جواب آنان فرمود: «مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً» ⁽¹⁾

خداوند،بی‌نیاز مطلق است وبه هیچ یاوری حتّی در آفرینش نیاز ندارد و اگر اموری را به دیگران می‌سپارد،مانند واگذاری تدبیر به فرشتگان، «فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً» ⁽²⁾از روی عجز و ناتوانی نیست،بلکه از روی حکمت ودر مسیر تربیت و رشد انسان است.

پیام‌ها:

1-خداوند در آفرینش،نیازی به شاهد ندارد. «مٰا أَشْهَدْتُهُمْ»

2-اسرار هستی و آفرینش را جز خدا کسی نمی‌داند. مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ ...

3-کسی که آفریده،حقّ ولایت دارد. أَ فَتَتَّخِذُونَهُ أَوْلِیٰاءَ ... مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ ...

4-کارگزاران الهی باید امین باشند. «مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً»

5-آنان که در راه و خط خدایند،نباید از منحرفان کمک بگیرند و باید استقلال سیاسی و اقتصادی خود را حفظ کنند. «مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً»

وَ یَوْمَ یَقُولُ نٰادُوا شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ مَوْبِقاً«52»

و(یاد کن روز قیامتی را)روزی که(خداوند به مشرکان)می‌گوید:آنان را که شریک من می‌پنداشتید فرا بخوانید(تا کمکتان کنند)،پس(مشرکان) آنها را می‌خوانند ولی پاسخی به آنان نمی‌دهند و ما میانشان ورطه‌ی هلاکت قرار می‌دهیم.

نکته‌ها:

آنان که از خدا جدا شوند سرگردانند و به هر چیز روی می‌آورند،از انسان تا جماد و حیوانات،از خورشید و ماه در آسمان تا گاو وگوساله در زمین،از فرشتگان معصوم تا شیاطین فاسق،ولی هرچه بخوانند جوابی نمی‌شنوند، «فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ» امّا اگر خدا را بخوانند،حتماً پاسخشان داده می‌شود. «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽¹⁾

سؤال: در قرآن می‌خوانیم که خدا با کتمان کنندگان حقّ وپیمان‌شکنان حرف نمی‌زند، «لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ» ⁽²⁾پس چرا در این آیه بامشرکان سخن می‌گوید؟

پاسخ: شاید به خاطر این است که دانشمندانِ کتمان‌کننده از مشرکان بدترند،یا آنکه قیامت مراحل مختلفی دارد،در یک مرحله خدا سخن نمی‌گوید،ولی در مرحله‌ای دیگر با آنان سخن گفته و مورد عتاب قرار می‌دهد.و ممکن است مراد این باشد که سخنی محبّت‌آمیز با آنان نمی‌گوید،ولی سخنان توبیخی و تحقیرآمیز می‌گوید.

پیام‌ها:

1-در قیامت میان مشرکان و معبودهای آنان،فاصله زیادی است. «نٰادُوا»

2-خداوند در قیامت به مشرکان فرصت استمداد از معبودها را می‌دهد،ولی چه سود؟ نٰادُوا شُرَکٰائِیَ ... فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ

3-ریشه‌ی شرک،جهل وپندارهای بی‌اساس است. «زَعَمْتُمْ»

وَ رَأَی الْمُجْرِمُونَ النّٰارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوٰاقِعُوهٰا وَ لَمْ یَجِدُوا عَنْهٰا مَصْرِفاً«53»

و گناهکاران(در قیامت)آتش دوزخ را می‌بینند،پس درمی‌یابند که در آن خواهند افتاد و راه فراری از آن نمی‌یابند.

نکته‌ها:

مجرمان در قیامت راه فرار ندارند،زیرا نجات یا در سایه‌ی ایمان است،یا به خاطر عفو الهی براساس توبه وعمل‌صالح،که دستشان از این موارد تهی است،و یا شفاعت،که از بت‌ها کاری ساخته نیست،پس دوزخ برایشان حتمی است.

پیام‌ها:

1-مکان هلاکت باری که در آیه قبل وعده داده شده بود، «مَوْبِقاً» دوزخ است.

«رَأَی الْمُجْرِمُونَ النّٰارَ»

2-شرک،جرم و مشرک مجرم است. نٰادُوا شُرَکٰائِیَ ... رَأَی الْمُجْرِمُونَ

3-دیدن آتش،عذاب است وسوختن در آن عذابی دیگر. «رَأَی الْمُجْرِمُونَ»

4-در قیامت،گرچه مجرمان آتش را از دور دست می‌بینند ⁽¹⁾،ولی چنان با صدا و نفیر است که می‌پندارند الآن در آن می‌افتند. «فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوٰاقِعُوهٰا»

5-شرک،عذابی ابدی دارد. «لَمْ یَجِدُوا عَنْهٰا مَصْرِفاً»

6-مجرم در قیامت امیدی به نجات و راه فرار ندارد. «لَمْ یَجِدُوا عَنْهٰا مَصْرِفاً»

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِلنّٰاسِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلاً«54»

والبتّه ما در این قرآن از هر مثلی برای مردم متنوّع بیان کردیم،و(لی) انسان بیش از هر چیز جدال کننده است.

نکته‌ها:

«صَرَّفْنٰا» به معنای بیان‌های گوناگون است،یعنی ما به هر زبان و منطقی که امکان اثر داشته،با آنان سخن گفته‌ایم. «جِدٰالَ» به معنای گفتگو به گونه‌ی نزاع و برتری‌طلبی است.

انسان در کنار زمینه‌های مثبتی که دارد،همچون داشتن روح الهی،برتری بر فرشتگان و سجود آنان بر او و قدرت نفوذ و تسخیر هستی و مانند آن،نقاط منفی زیادی نیز دارد که در آیات قرآن به آن اشاره شده است،از قبیل: ظَلُوماً جَهُولاً أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلاً جَزُوعاً هَلُوعاً مَنُوعاً لَفِی خُسْرٍ لَیَطْغیٰ ،و....

پیام‌ها:

1-تکرار و تنوّع وتمثیل،شیوه‌ی ضروری و مفید برای ارشاد و هدایت و تربیت مردم است. «صَرَّفْنٰا ... لِلنّٰاسِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ»

2-هدف قرآن،هدایت همه‌ی مردم است و مثال‌های قرآن برای فهم عموم مردم است. «صَرَّفْنٰا ... لِلنّٰاسِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ»

3-خداوند حجّت را به وسیله‌ی قرآن بر مردم تمام کرده است. «لَقَدْ صَرَّفْنٰا لِلنّٰاسِ»

4-در قرآن برای هر یک از اصول ارشاد و هدایت،مثالی است. «کُلِّ مَثَلٍ»

5-اگر روحیّه‌ی پذیرش در انسان نباشد،مثال‌های بیشتر او را به جدال بیشتر می‌کشاند. «کُلِّ مَثَلٍ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلاً»

6-انسان موجودی تنوّع‌طلب و مجادله‌گر است. صَرَّفْنٰا ... جَدَلاً

وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جٰاءَهُمُ الْهُدیٰ وَ یَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِیَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذٰابُ قُبُلاً«55»

و چه چیزی مردم را پس از آنکه هدایت برای آنان آمد،از ایمان آوردن و آمرزش خواهی از پروردگارشان باز داشت؟جز آنکه(خواستند)سنّت خداوند درباره‌ی پیشینیان(که عذاب الهی بود)برای آنان(نیز)بیاید،یا آنکه عذاب،رویاروی آنان قرار گیرد!

نکته‌ها:

«قبل»یا به معنای مقابل و رو در رو است و یا جمع«قبیل»و اشاره به انواع مختلف عذاب.

پیام‌ها:

1-سرباز زدن از ایمان با دیدن آن همه آیات،نشانه جدال‌گری انسان است.

«جَدَلاً وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ»

2-خداوند،حجّت را بر مردم تمام می‌کند تا هیچ راه و بهانه‌ای برای کفر باقی نماند. «وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ»

3-تنها ایمان کافی نیست،استغفار از لغزش‌ها هم لازم است. «یُؤْمِنُوا یَسْتَغْفِرُوا»

4-لازمه ربوبیّت او،باز گذاردن راه توبه و استغفار است. «وَ یَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ»

5-تاریخ،سنّت‌های ثابتی دارد که باید از آن درس گرفت. «سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ»

6-موعظه واستدلال همه جا کارساز نیست،گاهی عقوبت لازم است. «یَأْتِیَهُمُ الْعَذٰابُ» گاهی هیچ یک از عوامل تربیت از قبیل:وحی آسمانی،تبلیغ دائمی، مشاهده تاریخ و عبرت‌ها،در انسان لجوج اثر ندارد.

7-ایمان و استغفار،مانع عذاب الهی است. یُؤْمِنُوا ... یَسْتَغْفِرُوا ... یَأْتِیَهُمُ الْعَذٰابُ

8-دست خدا برای عذاب باز است،چه عذابی از نوع پیشینیان یا عذابی جدید.

«سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذٰابُ قُبُلاً»

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ یُجٰادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیٰاتِی وَ مٰا أُنْذِرُوا هُزُواً«56»

وما پیامبران را جز بشارت دهندگان(برای مؤمنان)و بیم‌دهندگان(برای مجرمان)نمی‌فرستیم،ولی کافران به باطل مجادله و ستیز می‌کنند تا به وسیله‌ی آن حقّ را در هم کوبند.و آنان نشانه‌ها و آیات مرا و آنچه را که به آن بیم داده شدند،به مسخره گرفتند.

پیام‌ها:

1-آگاهی بر سنّت خداوند و رسالت انبیا و عکس‌العمل مردم و سرنوشت اقوام لجوج،نوعی تسلّی برای پیامبر است. وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ ...

2-کار انبیا بشارت و انذار است،نه اجبار مردم بر پذیرش. «إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ»

3-خداوند،حجّت را بر مردم تمام می‌کند، وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ ...و مردم در پذیرش آن اجباری ندارند. إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ یُجٰادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا ...

4-هدف کافران،محو حق، «لِیُدْحِضُوا» و ابزار کارشان،جدال و استهزا می‌باشد.

«یُجٰادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا»

5-درگیری و جدال میان حقّ و باطل همیشگی بوده است. «یُجٰادِلُ» (فعل مضارع رمز تداوم کار است.)

6-کافران می‌خواهند جلوی حقّ را با باطل بگیرند، «لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ» غافل از آنکه باطل رفتنی است. «إِنَّ الْبٰاطِلَ کٰانَ زَهُوقاً» ⁽¹⁾

7-مژده‌ها و هشدارهای انبیا،واقعیّت‌هایی است که کفّار برای محو آن تلاش می‌کنند. مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ ... لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ

8-مسخره کردن آیات خدا و احکام الهی،کار کافران است. «وَ اتَّخَذُوا آیٰاتِی وَ مٰا أُنْذِرُوا هُزُواً»

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیٰاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهٰا وَ نَسِیَ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ إِنّٰا جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدیٰ فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً«57»

و کیست ستمکارتر از آنکه به آیات پروردگارش تذکّر دهند،پس(به جای پذیرش)از آنها اعراض کند و(گناهان و)دستاورد پیشینه‌ی خویش را فراموش کند؟! البتّه ما بر دلهایشان پرده‌هایی نهادیم تا آیات قرآن را نفهمند و در گوشهایشان سنگینی قرار دادیم که اگر به سوی هدایتشان فراخوانی،هرگز به راه نخواهند آمد.

نکته‌ها:

«تذکر»،رمز آن است که انسان در عمق روح و فطرت خود،خدا را یافته،لکن از آن غافل شده است و تذکّر برای کنار زدن پرده‌ی غفلت است.حضرت علی علیه السلام در توصیف انبیا می‌فرماید:هدف از بعثت انبیا آن است که مردم را به وفا کردن به فراموش شده‌ها یادآوری کنند.

«و یذکرهم منسی نعمته» . ⁽¹⁾

«أَکِنَّةً» جمع«کنان»به معنای پرده و پوشش است.

پیام‌ها:

1-بی‌اعتنایی به آیات الهی و درنگ نکردن در آنها،بزرگ‌ترین ستم است. «وَ مَنْ أَظْلَمُ ذُکِّرَ فَأَعْرَضَ نَسِیَ»

2-یاد عملکرد بد،زمینه‌ساز توبه و عذرخواهی است و بر عکس غفلت از آن، سبب تیرگی روح و کلید همه‌ی بدبختی‌هاست. «نَسِیَ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ»

3-کیفر بی‌اعتنایی به آیات الهی و استهزا و غفلت از گناهان،محروم شدن از درک حقایق است. فَأَعْرَضَ ... جَعَلْنٰا

4-عذاب الهی تنها در قیامت نیست،گرفتن قوه‌ی درک حقایق،نیز عذاب است.

«أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ»

5-در هدایت مردم،تنها برهان ودلیل کافی نیست،پذیرش مخاطب هم لازم است. «وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدیٰ فَلَنْ یَهْتَدُوا»

6-راه هدایت،دل نرم و گوش شنواست،وقتی این دو دگرگون شد،حتّی در برابر دعوت شخص پیامبر،هدایت‌پذیر نمی‌شود. «فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً»

وَ رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ یُؤٰاخِذُهُمْ بِمٰا کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذٰابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً«58»

و پروردگارت آمرزنده‌ی صاحب رحمت است،اگر مردم را به خاطر آنچه کسب کرده‌اند مجازات کند،هرچه زودتر عذاب برایشان می‌فرستد،(ولی چنین نمی‌کند)بلکه برای آنان موعدی قرار داده که(با فرارسیدنش)جز به لطف خداوند هرگز راه بازگشتی نمی‌یابند.

نکته‌ها:

«موئل»به معنای پناهگاه و وسیله‌ی نجات است.

خداوند هم عادل است،هم غفور.به مقتضای عدلش باید گنهکار را عذاب کند،ولی به خاطر غفّار بودن و رحمتش،به انسان مهلت می‌دهد تا توبه کند،امّا اگر توبه نکرد،با عدلش مؤاخذه می‌کند.

پیام‌ها:

1-آمرزش ورحمت،از شئون ربوبیّت الهی ولازمه‌ی تربیت است. «رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ»

2-خداوند هم بسیار بخشنده است وهم دارای رحمتی گسترده می‌باشد. «الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ»

3-قهر و عذاب الهی نتیجه‌ی عمل خود مردم است. «یُؤٰاخِذُهُمْ بِمٰا کَسَبُوا»

4-گناهانی زشت‌تر و عذابش بیشتر است که انسان با انگیزه به سراغ آنها برود.

«بِمٰا کَسَبُوا»

5-سنّت الهی مهلت دادن به گنهکاران است. «بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ»

6-مهلت دادن و تأخیر در عذاب،از نشانه‌های لطف الهی است. اَلْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ ... لَهُمْ مَوْعِدٌ

7-گنهکاران به مهلت‌دادن‌های الهی مغرور نشوند،چون موعد آن تمام و نوبت قهری می‌رسد که هیچ راهی برای نجات آنان نیست. «لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً»

وَ تِلْکَ الْقُریٰ أَهْلَکْنٰاهُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا وَ جَعَلْنٰا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً«59»

و(مردمِ)آن آبادی‌ها را هنگامی که ستم کردند،هلاکشان کردیم و برای نابود کردنشان(از پیش)زمانی را قرار دادیم.

پیام‌ها:

1-از تاریخ و سرگذشت پیشینیان باید درس گرفت. «تِلْکَ الْقُریٰ أَهْلَکْنٰاهُمْ»

2-رمز بدبختی و هلاکت مردم،عملکرد ظالمانه‌ی خودشان است. «لَمّٰا ظَلَمُوا»

3-زوال تمدّن‌ها و جوامع،تحت اراده الهی است. «أَهْلَکْنٰاهُمْ لَمّٰا ظَلَمُوا»

4-قهر الهی از روی حکمت بوده و دارای زمانی خاص است. «مَوْعِداً»

5-اگر ستمگران را در رفاه و آسایش دیدید،مأیوس نشوید،آنان هم مهلتی دارند. «جَعَلْنٰا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً»

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ لاٰ أَبْرَحُ حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً«60»

و(بیادآور)زمانی که موسی‌به جوان(همراهش)گفت:من دست از جستجو برنمی‌دارم تا به محلّ برخورد دو دریا برسم،حتّی اگر سال‌ها(به راه خود)ادامه دهم.

فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا نَسِیٰا حُوتَهُمٰا فَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ سَرَباً«61»

پس چون به محلّ تلاقی آن دو(دریا)رسیدند،ماهی خود را(که برای غذا همراه داشتند)فراموش کردند.ماهی هم راه خود را به دریا برگرفت و رفت.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«موسی»136 بار در قرآن آمده و همه‌ی موارد مراد همان پیامبر اولواالعزم است.

بکار بردن کلمه‌ی «فَتًی» که به معنای جوان و جوانمرد است،به جای غلام و پسر،نشانه‌ی ادب،مهربانی و نام نیک است.مراد از«فتاه»در آیه،«یوشع‌بن نون»است که مصاحب و ملازم حضرت موسی در آن سفر بوده است. ⁽¹⁾

«حقب»به معنای سال‌های طولانی است،70 الی 80 سال.

در تفاسیر وروایات،ماجرای موسی وخضر بیان شده است.چنانکه در کتاب صحیح بخاری از ابن عباس از ابیّ‌بن کعب آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:روزی حضرت موسی در حال خطبه خواندن،مورد سؤال بنی‌اسرائیل قرار گرفت که عالم‌ترین افراد کیست؟موسی گفت:

من هستم.خداوند موسی را مورد عتاب قرار داد که چرا نگفتی:خدا بهتر می‌داند.خضر از تو عالم‌تر است.موسی گفت:خضر کجاست؟خطاب آمد:در منطقه‌ی مجمع‌البحرین است و رمز ونشانه‌ی آن این است که یک ماهی در سبدی قرار بده و حرکت کن،هرجا ماهی را

نیافتی،وعده‌گاه ملاقات خضر همان جا می‌باشد. ⁽¹⁾

موسی ماهی را در سبد قرارداده و به کسی که همراهش بود فرمود:هرکجا ماهی را نیافتی به من خبر بده.موسی و همراهش حرکت کردند تا کنار دریایی رسیدند و برای استراحت کنار سنگی توقّف کردند.در حالی که موسی در خواب بود و همراهش بیدار،ماهی حرکتی کرده و از سبد به دریا پرید! همراه موسی چون او را در خواب دید،او را صدا نزد.پس از بیداری موسی نیز فراموش کرد به او خبر دهد و هر دو به راه خود ادامه دادند،پس از یک شبانه روز موسی گفت:غذایی بیاور که ما از این سفر خسته شدیم.همراه موسی،ماجرای زنده شدن ماهی و پریدنش در آب را بازگو کرد.موسی گفت:باید برگردیم به همان منطقه‌ای که ماهی در آب پریده که وعده‌گاه ما آنجاست.

امام باقر وامام صادق علیهما السلام فرمودند:همراه موسی،ماهی نمک زده را کنار دریا برد تا بشوید،ماهی در دست او به حرکت در آمد و به دریا رفت. ⁽²⁾

بعضی مجمع البحرین را تلاقی دو دریای نبوّت(موسی و خضر)دانسته‌اند؛موسی دریای حکمت ظاهری و خضر،دریای حکمت باطنی است.

از آنجا که پیامبران معصوم‌اند و فراموش نمی‌کنند،مراد از نسیان ماهی در آیه،کنار گذاشتن ماهی و واگذاشتن آن است.مثل آیاتی که نسبتِ نسیان به خدا می‌دهد، «الْیَوْمَ نَنْسٰاکُمْ» ⁽³⁾و «إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ» ⁽⁴⁾به علاوه آن دو بزرگوار،ماهی را فراموش نکردند،بلکه با خود برده بودند و طبق آنچه نقل کردیم همراه موسی چون نخواست حضرت را از خواب بیدار کند،صبر کرد و بعد از بیداری،فراموش کرد ماجرا را بازگو کند.

در قرآن،بارها حیوانات علامت،یا الهام‌بخش و یا خبررسان بوده‌اند،مانند چگونگی دفن هابیل با الهام از کلاغ،اطلاع از کفر مردم سبأ با خبر دادن هدهد و زنده شدن ماهی،در ماجرای ملاقات این دو پیامبر،و نقش عنکبوت در حفاظت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غار و نقش حفاظتی سگ برای اصحاب کهف.

پیام‌ها:

1-تلاش موسی برای ملاقات خضر و تحصیل علم قابل ذکر است. وَ إِذْ ...

2-در مسافرت،همراه و همسفر داشته باشیم. «قٰالَ مُوسیٰ لِفَتٰاهُ»

3-انتخاب عنوان زیبا،سفارش اسلام است. قٰالَ ... لِفَتٰاهُ

4-هجرت وسفر برای کسب علم،تاریخی بس طولانی دارد. لاٰ أَبْرَحُ ...

5-طالب علم باید سراغ عالم برود،نه آنکه به انتظار عالم بنشیند. «لاٰ أَبْرَحُ» یعنی تا رسیدن به عالم،دست از جستجو بر نمی‌دارم.

6-در طلب علم و عالم،اگر عمری جستجو کنیم جا دارد. «أَمْضِیَ حُقُباً»

7-تحصیل علم پایان و حدّی ندارد.پیامبری چون موسی نیز برای فراگیری علم باید آماده‌ی سفر طولانی شود. «أَمْضِیَ حُقُباً»

8-همسفر جوانمرد کسی است که تا پایان سفر همراه انسان باشد. حَتّٰی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ ... فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا

9-دریا و کنار دریا می‌تواند محلّ مناسب و سالم و آماده‌ای برای آموزش و ملاقات‌های معنوی باشد. «فَلَمّٰا بَلَغٰا مَجْمَعَ بَیْنِهِمٰا»

فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً«62»

پس همین که(از کنار دریا)گذشتند،موسی به جوان(همراه)خود گفت:

غذای چاشت ما را بیاور،به راستی که از این سفر رنج بسیار دیده‌ایم.

قٰالَ أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنٰا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَ مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً«63»

(آن جوان)گفت:آیا به یاد داری وقتی که به صخره پناه بردیم و من (پریدن)ماهی(به دریا)را فراموش کردم(که برای تو بگویم)و کسی جز شیطان آن را از یاد من نبرد،تا آن را یادآوری کنم.و(در کمال)شگفتی ماهی راه خود را در دریا پیش گرفت(و رفت).

نکته‌ها:

«غداء»به غذای صبح و«عشاء»به غذای شب گفته می‌شود.

به فرموده‌ی امام صادق علیه السلام،حضرت موسی در سه نوبت از گرسنگی به خدا شکایت کرد:

اوّل:پس از آنکه برای دختران شعیب آب آورد و به گوسفندان آنان کمک کرد،به گوشه‌ای رفت و گفت:پروردگارا! برای خیری که بر من نازل کنی نیازمندم. ⁽¹⁾

دوّم:در این آیه. ⁽²⁾

سوّم:آنجا که از اهل روستا غذا خواستند و آنها ندادند،به خضر اعتراض کرد که چرا برای مردمی که غذا به ما ندادند،رایگان کار می‌کنی؟ ⁽³⁾

وعده‌گاه موسی و خضر نشانه‌ای داشت و آن اینکه آن ماهی که غذای موسی و همراهش بود،از ظرف غذا به دریا برود.وقتی به محلّ قرار رسیدند و ماهی به دریا پرید،همراه موسی فراموش کرد آن را به موسی بگوید.چون مقدار زیادی راه رفتند،همراه موسی ماجرا را نقل کرد.مقدار اضافه‌ی راه را برگشتند و در همان محلّ،خضر را دیدار کردند.

حضرت موسی علیه السلام چهار سفر داشت:

1-سفر هَرب. «فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمّٰا خِفْتُکُمْ» ⁽⁴⁾

2-سفر طَلب. «فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ» ⁽⁵⁾

3-سفر طرَب. «وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا» ⁽⁶⁾

4-سفر تَعب. «لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً» ⁽⁷⁾

پیام‌ها:

1-از آداب سفر،داشتن همسفر وتدارک غذا است. «آتِنٰا غَدٰاءَنٰا» ⁽⁸⁾

2-در راه تحصیل علم و معرفت و رسیدن‌به آرمان‌ها،پیامبران نیز سختی‌ها را متحمّل شده‌اند. «لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً»

3-شیاطین،مانع ملاقات و همراهی موسی وخضرها هستند و به همین دلیل همراه موسی را به فراموشی انداختند. «مٰا أَنْسٰانِیهُ إِلاَّ الشَّیْطٰانُ»

قٰالَ ذٰلِکَ مٰا کُنّٰا نَبْغِ فَارْتَدّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمٰا قَصَصاً«64»

(موسی)گفت:این همان(محلّ قراری)بود که در پی آن بودیم.پس از همان راه برگشتند،در حالی که ردّ پای خود را(به دقّت)دنبال می‌کردند.

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً«65»

پس(در آنجا)بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خود،رحمتی(عظیم)به او عطا کرده بودیم و از نزد خود علمی(فراوان)به او آموخته بودیم.

نکته‌ها:

چنانکه امام صادق علیه السلام فرمود:موسی در علم شرع از خضر آگاه‌تر بود،ولی خضر در رشته و مأموریّت دیگری غیر از آن،آگاه‌تر بود. ⁽¹⁾

مراد از«عبد»در این آیه،حضرت خضر است که به دلائل زیر پیامبر بوده است:

الف:کسی که استاد پیامبری همچون موسی می‌شود حتماً از پیامبران است.

ب:تعابیر «عَبْدِنٰا ، عَبْدِهِ ، عِبٰادِنٰا» در قرآن،غالباً مخصوص پیامبران است.

ج:خضر به موسی گفت:تمام کارهای خارق‌العاده که از من دیدی و صبر نکردی،همه طبق فرمان و رأی خدا بوده،نه رأی من. «مٰا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی»

د:موسی به خضر قول داد که من خلاف دستور تو کاری انجام نمی‌دهم، «لاٰ أَعْصِی لَکَ

امراً»و کسی که پیامبر اولواالعزمی،تسلیم بی‌چون و چرای او می‌شود،حتماً معصوم و پیامبر است.

ه‍:علم لدنّی،مخصوص انبیاست.خداوند درباره خضر فرمود: «عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا»

و:بعضی از مفسّران نیز مراد از «رَحْمَةً» را نبوّت دانسته‌اند. «آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا»

پیام‌ها:

1-برخی علوم،با تمرین و تجربه و آموزش به دست نمی‌آید و علم لدنّی لازم دارد،مانند علم انبیا. «مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً»

2-سرانجام رنج و جویندگی،یافتن و رسیدن است. «فَوَجَدٰا عَبْداً»

3-در جامعه،خضرهای راهنما یافت می‌شوند، ⁽¹⁾مهم گشتن و پیدا نمودن و شاگردی آنان است. «عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا»

4-کسی که می‌خواهد مردم را به عبودیّت خدا فرابخواند،باید هم خودش و هم استادش عبد باشند. «مِنْ عِبٰادِنٰا»

5-دریافت رحمت و علم الهی،در سایه‌ی عبودیّت است. عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً ... وَ عَلَّمْنٰاهُ

6-بالاتر از هر دانایی،داناتری است،پس به علم خود مغرور نشویم. عَبْداً ...

عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً«66»

موسی به او(خضر)گفت:آیا(اجازه می‌دهی)در پی تو بیایم،تا از آنچه برای رشد وکمال به تو آموخته‌اند،به من بیاموزی؟

نکته‌ها:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:هنگامی که موسی،خضر را ملاقات کرد،پرنده‌ای در برابر آنان

قطره‌ای از آب دریا را با منقارش برداشت و برزمین ریخت.خضر به موسی گفت:آیا رمز این کار پرنده را دانستی؟او به ما می‌آموزد که علم ما در برابر علم خداوند،همانند قطره‌ای در برابر دریایی بی‌کران است. ⁽¹⁾

در این آیات کوتاه،نکات متعدّدی در ادب و تواضع نسبت به استاد دیده می‌شود،از جمله:

الف:موسی شاگردی خود را با اجازه آغاز کرد. «هَلْ»

ب:خود را پیرو استاد معرّفی کرد. «أَتَّبِعُکَ»

ج:خضر را استاد معرفی کرد. «تُعَلِّمَنِ»

د:خود را شاگرد بخشی از علوم استاد دانست. «مِمّٰا»

ه‍:علم استاد را به غیب پیوند داد. «عُلِّمْتَ»

و:تعلیم استاد را اثربخش دانست. «رُشْداً»

ز:همانگونه که خداوند به تو آموخت تونیز به من بیاموز. «مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً»

ح:قول داد که نافرمانی نکند.(دو آیه‌ی بعد): «لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً»

ط:کارها و سخنان استاد را فرمان دانست. «لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً»

ی:برای آینده و پایداریش وعده نداد و گفت: «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ»

پیام‌ها:

1-برای دریافت علم،باید در مقابل استاد،ادب و تواضع داشت. هَلْ أَتَّبِعُکَ ...

2-تواضع نسبت به عالمان واساتید،از اخلاق انبیاست. هَلْ أَتَّبِعُکَ ...

3-کسی که عاشق علم و آموختن است،تلاش وحرکت می‌کند. «هَلْ أَتَّبِعُکَ»

4-مسافرت با عالم و تحمّل سختی‌ها در راه کسب علم و دانش و رسیدن به رشد و کمال ارزش دارد. «هَلْ أَتَّبِعُکَ»

5-طالب علم باید هدف داشته باشد و شخصیّت زده نباشد. «عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ»

6-کارهای الهی گرچه گاهی با معجزه پیش می‌رود،ولی قانون اصلی،پیمودن

مسیر طبیعی است.موسی باید شاگردی کند تا حکمت بیاموزد. «أَنْ تُعَلِّمَنِ»

7-پیامبران اولواالعزم نیز از فراگیری دانش دریغ نداشتند. «عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ»

8-حضرت خضر،پیامبر و دارای علم لدنّی از سوی خدا بود. «عُلِّمْتَ»

9-پیمودن راه تکامل ورسیدن به معارف ویژه‌ی الهی،به معلّم و راهنما نیاز دارد.

«تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ»

10-علم انبیا،محدود و قابل افزایش است. تُعَلِّمَنِ مِمّٰا ...(اعلم افراد زمان نیز محدودیّت علمی دارند.)

11-مراتب انبیا در بهره‌مندی از علم و کمال متفاوت است. تُعَلِّمَنِ مِمّٰا ...

12-برخورداری از تمام مراتب علم و کمال،شرط نبوّت نیست. «تُعَلِّمَنِ»

13-آگاهی به معارف وعلوم الهی،تضمین کننده رشد و کمال انسان است.

«تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً»

14-علم به تنهایی هدف نیست،بلکه باید مایه‌ی رشد باشد وانسان را به عمل صالح بکشاند و فروتنی آورد،نه غرور و مجادله. ⁽¹⁾«رُشْداً»

قٰالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً«67»

(خضر)گفت:تو هرگز نمی‌توانی بر همراهی من صبر کنی.

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً«68»

و چگونه بر چیزی که آگاهی کامل به(راز)آن نداری صبر می‌کنی؟

قٰالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً وَ لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً«69»

(موسی)گفت:به خواست خدا مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری،تو را نافرمانی نخواهم کرد.

قٰالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاٰ تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْءٍ حَتّٰی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً«70»

(خضر)گفت:پس اگر در پی من آمدی،از چیزی(از کارهای شگفت من) مپرس،تا آنکه خودم درباره‌ی آن سخن آغاز کنم.

نکته‌ها:

چنانکه در آیات قبل بیان کردیم؛حضرت موسی با آنکه از پیامبران اولواالعزم است و در علم شریعت،اعلم می‌باشد،ولی در سایر علوم،دانش خضر بیشتر بوده است.

پیام‌ها:

1-مربّی و معلّم باید از ظرفیّت شاگردان آگاه باشد. إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ ...

2-در واگذاری مسئولیّت‌های فرهنگی،باید لیاقت‌ها شناخته و ضعف‌ها گوشزد شود. إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ ...

3-ظرفیّت افراد برای آگاهی‌ها متفاوت است،حتّی موسی تحمّل کارهای خضر را ندارد. «لَنْ تَسْتَطِیعَ»

4-رشد علمی بدون صبر،میسّر نیست. رُشْداً ... وَ کَیْفَ تَصْبِرُ

5-بسیاری از مجادلات و کدورت‌ها،در اثر بی‌اطلاعی افراد از افکار و اهداف یکدیگر است. وَ کَیْفَ تَصْبِرُ ...

6-آگاهی و احاطه‌ی علمی،ظرفیّت و صبر انسان را بالا می‌برد. «کَیْفَ تَصْبِرُ عَلیٰ مٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً»

7-با صبر و لطف الهی می‌توان به رشد و کمال رسید. «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً»

8-برای هر کاری که در آینده می‌خواهیم انجام دهیم،مشیّت الهی را فراموش نکرده و «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ» بگوییم. «سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ صٰابِراً»

9-خضر معصوم بود،چون موسی تعهّد کرد که از دستورهای او نافرمانی نکند.

«لاٰ أَعْصِی لَکَ أَمْراً»

10-اطاعت از معلّم وصبر در راه تحصیل،ادب وشرط تعلّم است. سَتَجِدُنِی ...

صٰابِراً

11-تعهّد گرفتن در مسایل علمی و تربیتی جایز است. «فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاٰ تَسْئَلْنِی»

12-سؤال کردن،زمان دارد وشتابزدگی در سؤال،ممنوع است. فَلاٰ تَسْئَلْنِی ... حَتّٰی أُحْدِثَ لَکَ

13-تمام کارهای انبیا،با دلیل،منطق و حکیمانه است. «أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً»

14-استاد و مربّی باید از ذهن شاگردان،ابهام زدایی کند. «حَتّٰی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً»

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا رَکِبٰا فِی السَّفِینَةِ خَرَقَهٰا قٰالَ أَ خَرَقْتَهٰا لِتُغْرِقَ أَهْلَهٰا لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً إِمْراً«71»

پس آن دو(موسی و خضر)به راه افتادند،تا آنکه سوار کشتی شدند.(خضر)آن را سوراخ کرد.موسی(از روی اعتراض یا تعجّب)گفت:آیا آن را سوراخ کردی تا سرنشینان آن را غرق کنی؟راستی که کار ناروایی انجام دادی!

قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً«72»

(خضر)گفت:آیا نگفتم تو هرگز نمی‌توانی همراه من شکیبا باشی؟

نکته‌ها:

«خرق»به معنای پاره کردن چیزی از روی فساد و بدون مطالعه است.کلمه‌ی«امر»به کار مهم شگفت‌آور یا بسیار زشت گفته می‌شود.

پیام‌ها:

1-در آموزش،زمان را از دست ندهید. «فَانْطَلَقٰا» (حرف«ف‍»نشانه فوریّت است)

2-همراهی افراد،گاهی تا پایان راه نیست.همسفر اوّل موسی،در ادامه راه با آنان نبود و موسی وخضر،دو نفری به راه افتادند. «فَانْطَلَقٰا» و نفرمود: «فَانْطَلَقُوا»

3-فراگیری علم،محدود به زمان و مکان و وسیله‌ی خاصّی نیست. «رَکِبٰا فِی السَّفِینَةِ» (در دریا و سوار بر کشتی و در سفر هم می‌توان آموخت.)

4-اگر علم و حکمتِ کسی را پذیرفتیم باید در برابر کارهایش،حتّی اگر به نظر ما عجیب آید،سکوت کنیم. «السَّفِینَةِ خَرَقَهٰا»

5-گاهی لازمه‌ی آموزش،خراب کردن است. «خَرَقَهٰا»

6-هنگام خطر،هر کسی خود و منافع خود را می‌بیند،ولی انبیا به فکر دیگرانند.

«لِتُغْرِقَ أَهْلَهٰا» و نفرمود:«لتغرقنا»

7-سوراخ کردن کشتی،به ظاهر هم تصرّف بی‌اجازه در مال دیگری بود،هم زیان و خسارت رساندن بی‌دلیل به مال و جان خود و دیگران،لذا حضرت موسی اعتراض کرد. «شَیْئاً إِمْراً»

قٰالَ لاٰ تُؤٰاخِذْنِی بِمٰا نَسِیتُ وَ لاٰ تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْراً«73»

(موسی)گفت:مرا به خاطر فراموشی‌ام مؤاخذه مکن و از این کارم بر من سخت مگیر.

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا لَقِیٰا غُلاٰماً فَقَتَلَهُ قٰالَ أَ قَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً«74» پس به راه خود ادامه دادند تا به نوجوانی برخورد کردند،پس خضر او را کشت.موسی گفت:آیا بی‌گناهی را بدون آنکه کسی را کشته باشد، کشتی؟به راستی کار زشت و منکری انجام دادی!

نکته‌ها:

نه انبیا فراموشکارند،نه فراموشی قابل انتقاد و مؤاخذه است.بنابراین در جمله‌ی «لاٰ تُؤٰاخِذْنِی بِمٰا نَسِیتُ» ،مراد از نسیان،رها کردن قرار تبعیّت و سکوت،به دلیل کارهایی بود که به نظر موسی خلاف شرع می‌آمد.

«ارهاق»،هم به معنای فراگیر شدن با قهر و غلبه است و هم به تکلیف کردن به کار سخت گفته می‌شود.

از کلمه‌ی«غلام»و «زَکِیَّةً» استفاده می‌شود که نوجوان به تکلیف نرسیده بود.کلمه«نکر» از«امر»شدیدتر است،زیرا در مورد سوراخ کردن کشتی فرمود: «شَیْئاً إِمْراً» ،ولی در مورد کشتن نوجوان فرمود: «شَیْئاً نُکْراً» .

پیام‌ها:

1-معلّم و استاد می‌تواند شاگرد خود را مؤاخذه کند. «لاٰ تُؤٰاخِذْنِی»

2-در تعلیم وتربیت نباید کار را بر شاگردان سخت گرفت. «لاٰ تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْراً»

3-معلّم و استاد،پس از پذیرش اشتباه وعذرخواهی شاگرد،تعلیم و ارشاد را ادامه دهد. «فَانْطَلَقٰا»

4-معلّم باید شاگرد را به تدریج با معارف آشنا کند. «فَانْطَلَقٰا» (موسی گام به گام با اسرار آشنا می‌شود.)

5-مراعات محکمات،مهم‌تر از تعهّدات اخلاقی است. «أَ قَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً» موسی به خاطر اینکه قتل را از منکرات می‌دانست،نهی از منکر را برخورد لازم دید و نهی کرد و از تعهّد اخلاقی که داده بود،دست برداشت.

6-قانون قصاص،در دین موسی نیز بوده است. «أَ قَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ» اعتراض موسی این بود که چرا نوجوانی را که قاتل نبوده کشتی؟

7-گاهی آنچه نزد کسی«معروف»است،نزد دیگری«منکر»جلوه می‌کند. «جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً»

جزء«16»

قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً«75»

گفت:آیا نگفتمت که نمی‌توانی همپای من صبر کنی؟

قٰالَ إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَهٰا فَلاٰ تُصٰاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْراً«76»

(موسی)گفت:اگر از این پس چیزی از تو پرسیدم،دیگر با من همراه مباش،قطعاً از سوی من معذور خواهی بود(و اگر رهایم کنی حقّ داری).

نکته‌ها:

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:اگر موسی صبر می‌کرد،عجایب بیشتری از خضر می‌دید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-اولیای خدا در تحمّل علم و ظرفیّت،در یک درجه نیستند. «لَنْ تَسْتَطِیعَ»

2-سه بار آزمایش و مهلت دادن،برای شناخت خصلت‌ها کافی است. «إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَهٰا»

3-اگر با کسی تضادّ فکری داریم و یکدیگر را درک نمی‌کنیم،بی آنکه مقاومت کنیم از هم جدا شویم. «فَلاٰ تُصٰاحِبْنِی» 4-اعتراض‌های موسی به خاطر ابهام‌هایی بود که در کار خضر می‌دید و جنبه‌ی سؤال داشت. «إِنْ سَأَلْتُکَ»

5-درباره‌ی عملکرد خود،رأی منصفانه بدهیم. «فَلاٰ تُصٰاحِبْنِی» موسی مسئولیّت بی‌صبری خود را بر عهده گرفت.

6-وقتی از کسی جدا می‌شویم،ادب را مراعات کنیم. «فَلاٰ تُصٰاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِنْ

لَدُنِّی عُذْراً»

7-هر جدایی،نشانه‌ی کینه وعقده و غرور وتکبّر نیست. «قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْراً»

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا أَتَیٰا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمٰا أَهْلَهٰا فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا فَوَجَدٰا فِیهٰا جِدٰاراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ فَأَقٰامَهُ قٰالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً«77»

پس آن دو به راه خود ادامه دادند تا به اهل یک آبادی رسیدند،از اهل آنجا غذا خواستند،آنان از مهمان کردن آن دو سرباز زدند.پس آن دو در آنجا دیواری را یافتند که در حال ریزش بود.خضر،دیوار را برپا کرد.(موسی با تعجّب)گفت:اگر می‌خواستی برای این کار مزد می‌گرفتی!

نکته‌ها:

مردم از دادن غذا به موسی و خضر امتناع کردند،ولی خضر به تنهایی دیوارِ خراب را مجّانی تعمیر کرد.

پیام‌ها:

1-هر دوره‌ی آموزشی،نیاز به حرکت دارد و تنوّع در مکان برای آموزش‌های جدید،یک ارزش است. «فَانْطَلَقٰا»

2-ملّتی که سقوط اخلاقی کند،از دادن نان به پیامبر اولواالعزم هم خودداری می‌کند. «فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا» (البتّه این در صورتی است که آنان را می‌شناختند.)

3-آنان که از مهمانانی غریب پذیرایی نکنند،قابل نکوهش‌اند. فَأَبَوْا ...

4-بی‌اعتنایی و بی‌مهری مردم،در کار ما تأثیر منفی نگذارد. «فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا»

5-انبیا گاهی در شدّت نیاز به سر می‌بردند. «اسْتَطْعَمٰا»

6-گرچه نیازمندان به حداقل قناعت کنند،ولی کرامت انسانی می‌گوید که در حدّ ضیافت پذیرایی کنید. اِسْتَطْعَمٰا ... یُضَیِّفُوهُمٰا

7-لازم نیست مهمان همیشه آشنا باشد،از مهمان غریب و ابن‌السبیل هم باید پذیرایی کرد. «فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا»

8-باید نواقص را اصلاح و تعمیر کرد،نه آنکه هر چیز عیب دار را بی‌ارزش پنداشت و از آن دست کشید. فَوَجَدٰا فِیهٰا جِدٰاراً ... فَأَقٰامَهُ

9-اولیای الهی اهل کینه و انتقام نیستند.گرچه آنان را مهمان نکردند،ولی خضر به آنان خدمت کرد. «فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا - فَأَقٰامَهُ»

10-پیامبران بر مال و جان مردم ولایت دارند که هرگونه تصرّف کنند و نیاز به کسب اجازه از مالک ندارند. «فَأَقٰامَهُ»

11-همه جا منطقِ«اوّل معاش سپس کار»و«اوّل تأمین سپس تمکین»،درست نیست.پیامبرِ گرسنه،مجّانی کارگری می‌کند.ابوا... فَأَقٰامَهُ وقتی نیاز را دیدیم،دست به کار شویم و منتظر دعوت و بودجه و همکار و آیین‌نامه نباشیم. «جِدٰاراً فَأَقٰامَهُ»

12-کار کردن برای خدا بدون گرفتن مزد،عیب نیست. «فَأَقٰامَهُ»

13-وقتی کاری را مفید و لازم تشخیص دادیم،به انتقاد این و آن کاری نداشته باشیم. «لاَتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً»

14-کار کردن و مزد گرفتن و اجیر شدن ننگ نیست. «لاَتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً»

15-اولیای خدا برای پول کار نمی‌کنند. «لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً»

قٰالَ هٰذٰا فِرٰاقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مٰا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً«78»

(خضر)گفت:این(بار)جدایی میان من و توست،بزودی تو را از تأویل و راز آنچه نتوانستی بر آن صبر کنی آگاه خواهم ساخت.

نکته‌ها:

«تأویل»به معنای ارجاع و بازگشت دادن است و به هرکاری که به هدف برسد یا پرده از

اسراری بردارد گفته می‌شود.

جداییِ خضر از موسی به پیشنهاد خود موسی بود که گفت: «إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَهٰا فَلاٰ تُصٰاحِبْنِی» و زمینه‌ی آن را با سؤال‌ها و اعتراض‌های مکرّر و تنها گذاشتن او در ساختن دیوار فراهم کرد.

از موسی پرسیدند:سخت‌ترین لحظاتی که بر تو گذشت،کدام لحظه بود؟گفت:با آنکه از فرعونیان تهمت‌ها شنیدم و از بنی‌اسرائیل بهانه‌جویی‌ها دیدم،ولی دشوارترین زمان،آن لحظه‌ای بود که خضر گفت: «هٰذٰا فِرٰاقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ» . ⁽¹⁾

بگذار تا بگریم،چون ابر در بهاران

کز سنگ ناله خیزد،روز وداع یاران

پیام‌ها:

1-هر کس قدر وصال را نداند،گرفتار فراق خواهد شد. هٰذٰا فِرٰاقُ ...

2-به کوچک‌ترین انتقادی یاران خود را از دست ندهیم.خضر بعد از چند مرحله فرمود: هٰذٰا فِرٰاقُ ...

3-هر چه سریعتر ابهام ذهنی دیگران را بر طرف کنید. «سَأُنَبِّئُکَ»

4-با تعلیم حکمت،ظرفیّت افراد را افزایش دهیم. سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مٰا لَمْ تَسْتَطِعْ ...

5-حوادث ظاهری،گاهی جنبه‌ی باطنی هم دارد. «بِتَأْوِیلِ مٰا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً»

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً«79»

اما آن کشتی(که سوراخ کردم)از آنِ بینوایانی بود که در دریا کار می‌کردند.خواستم آن را معیوبش کنم،(چون)در کمین آنان پادشاهی بود که غاصبانه و به زور،هر کشتی(سالمی)را می‌گرفت.

نکته‌ها:

«وراء»به هر مکان پنهانی و پوشیده گفته می‌شود؛خواه آن مکان روبروی انسان باشد،یا پشت سر او.

آنچه را انسان مشاهده می‌کند،یک چهره‌ی ظاهری امور است که چه بسا برای آن، چهره‌ی باطنی نیز وجود داشته باشد.ظاهر کارهای خضر در دیدگاه حضرت موسی کار خلاف بود،ولی در باطن آن،راز و رمز و حقیقتی نهفته بود.

خضر،کشتی را به‌گونه‌ای سوراخ نکرد که آب در آن رفته وسبب غرق شود،بلکه آن را معیوب ساخت.چه‌بسا عیب‌ها ونواقصی که مصلحت‌ها در آن است. ⁽¹⁾

معیوب کردن کشتی برای آن بود که به دست آن پادشاه ستمگر نیفتد و آن بینوایان، بینواتر نشوند.در واقع دفع افسد به فاسد بود،که این کار همه کس نیست و تشخیص اهمّ و مهم کار دین شناسان عمیق است.

اهل‌بیت علیهم السلام،گاهی برخی یاران خالص خود را در حضور دیگران نکوهش و عیبجویی می‌کردند،تا مورد سوءظنّ حکومت ستمگر قرار نگیرند و جانشان سالم بماند.چنان که امام صادق علیه السلام از زراره انتقاد علنی کرد تا از آزار عبّاسیان درامان باشد،سپس به او پیام داد که برای حفظ جان تو چنین کردم.آنگاه این آیه را تلاوت کردند: أَمَّا السَّفِینَةُ ...و فرمودند:تو بهترین کشتی این دریایی که طاغوت در پی تو و مراقب توست. ⁽²⁾کسانی پا به دنیای اسرار گذاشته و به باطن اشیا آگاه می‌شوند که از مرحله‌ی ظاهر گذشته باشند،همچون موسی علیه السلام که عالم به شریعت بود و به آن عمل می‌کرد،در دوره‌ی همراهی با خضر،به اسرار باطنی نیز آگاه شد.

پیام‌ها:

1-مراعات نظم در شیوه‌ی آموزش مهم است.سؤال اوّل از شکستن کشتی بود، ابتدا پاسخ همین سؤال مطرح می‌شود. «أَمَّا السَّفِینَةُ»

2-اسرار ناگفته و راز کارها،روزی آشکار می‌شود. «أَمَّا السَّفِینَةُ»

3-شخص حکیم،هرگز کار لغو نمی‌کند و اعمالش براساس حکمت ومصلحت است. ⁽¹⁾«أَمَّا السَّفِینَةُ»

4-افراد متعهّد،باید حافظ حقوق و اموال محرومان باشند. فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ ...

5-اولیای خدا دلسوز مساکین و محرومانند. «لِمَسٰاکِینَ»

6-چه بسا کسانی با داشتن سرمایه و کار،باز هم درآمدشان برای مخارجشان کافی نباشد و از نظر قرآن،مسکین محسوب شوند. «لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ»

7-مشارکت در سرمایه و کار،عقد قانونی و در ادیان قبل نیز بوده است. «لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ»

8-باید حاکمان غاصب را از دست‌یابی به اموال مردم محروم کرد. أَعِیبَهٰا ... مَلِکٌ یَأْخُذُ

9-دفع افسد به فاسد جایز ورعایت اهمّ ومهم لازم است. أَعِیبَهٰا ... مَلِکٌ یَأْخُذُ

10-طاغوت‌ها به کم راضی نیستند.به فقرا و سرمایه‌های اندک هم رحم نمی‌کنند. «یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ» 11-هر چند کار خضر به فرمان خدا بود، «مٰا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی» امّا برای رعایت ادب،عیب‌دار ساختن کشتی را به خود نسبت داد. «أَعِیبَهٰا»

12-کار پیامبران معمولاً براساس قوانین ظاهری است،امّا وظیفه‌ی خضر، براساس واقعیّات بود. فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا ... مَلِکٌ یَأْخُذُ

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً«80»

و امّا نوجوان(که او را کشتم)پدر و مادرش هر دو مؤمن بودند.ترسیدیم که او آن دو را به کفر و طغیان وا دارد.

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً«81»

(از این رو)خواستیم که پروردگارشان به جای او(فرزندی)پاک‌تر و بهتر و با محبّت‌تر به آن دو بدهد.