تفسیر نور جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

پیشگفتار

اشاره

سخن ناشر

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که پایان بخش مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که می تواند به نوبه خود راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های

تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می‌دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می‌دهند.

البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب پنج عنوان ارائه می گردد:

1.متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ گردیده و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2.ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن، مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3.نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4.پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن

کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5.پاورقی،که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی‌گنجد،در پاورقی ذکر شده است.

در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

علاقمندان می‌توانند برای دسترسی به متن مجلّدات تفسیر نور و دیگر کتب حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی با امکان بهره‌گیری از جستجوی لفظی به پایگاه اینترنتی www.Qaraati.ir مراجعه نمایند.

همکاران محترم:

در پایان از زحمات حجج‌اسلام آقایان:حسن دهشیری،رحمت‌اللّٰه جعفری،محمود متوسل و اکبر دهقان که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی‌محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

بسم اللّٰه الرّحمن الرّحیم

«الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیّدنا محمّد وأهل بیته المعصومین»

دروس سطح و مقداری از درس خارج را که در حوزه علمیه قم گذراندم،به فکر آشنایی بیشتر با قرآن افتادم.با تنی چند از دوستان،هر کدام تفسیری را مطالعه و مباحثه می‌کردیم و خلاصه‌ی آن را یادداشت می‌کردم،این کار تا پایان چند جزء از قرآن ادامه داشت.

در آن ایّام شنیدم که آیت اللّه مکارم شیرازی دامت برکاته با جمعی از فضلا تصمیم دارند تفسیری بنویسند.ایشان نوشته‌های تفسیری مرا دیدند و پسندیدند و من نیز به آن جمع پیوستم.

پانزده سال طول کشید تا تفسیر نمونه در 27 جلد به اتمام رسید و تا کنون بارها تجدید چاپ و به چند زبان ترجمه شده است.تقریباً نیمی از تفسیر نمونه تمام شده بود که انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی رضوان اللّٰه علیه به پیروزی رسید.از همان روزهای اوّل،بنا به فرمایش مرحوم علامه شهید مطهری به تلویزیون رفتم و هر شب جمعه تحت عنوان درسهایی از قرآن برنامه داشته‌ام.

البتّه تا پایان تفسیر نمونه همکاری ادامه داشت.

و در این بین به فکر افتادم درس تفسیری را در سطح فهم عموم در رادیو شروع کنم.برای این کار علاوه بر تفسیر نمونه از ده تفسیر دیگر نیز یادداشت‌هایی را برداشتم.از سال 66 تا کنون هفته‌ای یک روز و در ماه رمضان

هر روز بحث تفسیر تحت عنوان«آئینۀ وحی»ادامه دارد.

بارها پیشنهاد شد آنچه را در رادیو می‌گویم به صورت کتاب منتشر شود.تا اینکه چند جزء از نوشته‌هایم را نزد آیت اللّٰه حاج سید مهدی روحانی و آیت‌اللّٰه مصباح یزدی دامت برکاتهما خواندم و به سبک و برداشت‌های تفسیری خود اطمینان بیشتری پیدا کردم.یادداشت‌ها رابرای بازنویسی در اختیار حجّة الاسلام محمّدیان و حجّة الاسلام محدّثی قرار دادم.بعد از تدوین،آنها را در اختیار مؤسسه در راه حق(قم)گذاشتم تا زیر نظر آیت اللّٰه استادی منتشر و در دسترس علاقمندان قرار گیرد.

همکاران

در چهار جزء اوّل قرآن کریم حجّة الاسلام دهشیری و حجّة الاسلام جعفری در تتبّع تفاسیر مرا کمک کردند.

و از جزء پنجم تا شانزدهم،حجّة الاسلام سید جواد بهشتی و حجّة الاسلام محمود متوسل در این کار مقدّس همکاری داشته‌اند.

امتیازات

1.این تفسیر از اصطلاحات فنی،ادبی،فقهی،کلامی و فلسفی که فهم آن مخصوص گروه خاص است احتراز کرده و تنها درسهایی از قرآن را که قابل ترجمه به زبان‌های زنده دنیا و به صورت تابلو و پیام باشد آورده است.

2.از تفسیر به رأی احتراز شده و تنها متن آیات و یا روایاتی که از اهل بیت رسول‌اللّٰه علیهم السلام آمده استفاده شده است.

3.بیشتر نکات و پیام‌ها از متون تفاسیر معتبر شیعه و سنی استفاده شده و بعضی نیز از بنده یا همکارن عزیز بوده است.

از خداوند می‌خواهم به ما اخلاص و توفیق تدبّر و عمل و تبلیغ و نشر معارف قرآن و همچنین توفیق اتمام این کار مقدس را مرحمت فرماید و قرآن را

نور دنیا و وبرزخ و قیامت ما قرار دهد.

از مردم می‌خواهم که به آموزش قرآن تنها در سطح تلاوت و تجوید و ترتیل اکتفا نکنند و مسأله اصلی را تدبّر و عمل به قرآن قرار دهند.

از علما و فضلا می‌خواهم که در تبلیغ و تدریس،قرآن را در متن و مقصد اعلی قرار دهندو در مراکز علمی و فرهنگی و مساجد و مدارس جلسۀ تفسیر قرآن بر پا کنند.

از همه‌ی کسانی که در آشنایی من با اسلام و قرآن و اهل‌بیت پیامبر علیهما السلام،نقش داشته‌اند تشکّر می‌کنم و برای آنان به خصوص اساتید و پدر و مادرم از خدای منّان جزای خیر خواهانم.

از کسانی که در تألیف این تفسیر و چاپ و تصحیح و نشر آن کمک کرده‌اند و از افرادی که انتقاد یا پیشنهادهای سازنده و مفیدی برای تکمیل کار داشته باشند نیز تشکر می‌کنم.

محسن قرائتی

1374/8/3

29 جمادی‌الاوّل 1415

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

مقدّمه مؤلّف

در سال 1378 که برای تجدید چاپ«تفسیر نور»توسط«مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن»یک بار دیگر آن را با دقّت مطالعه کردم،مطالبی را حذف یا ادغام نموده و مطالب جدیدی را که خداوند به ذهنم انداخت و یا از«تفسیر راهنما»استفاده می‌شد،به مطالب قبلی اضافه کردم.

در یک لحظه به فکر فرو رفتم،نوشته‌ای را که بعد از دو سه سال به دست خودم تغییر می‌دهم،اگر به قیامت برسد و از نظر اولیای خدا و فرشتگان و از همه بالاتر خداوند متعال بگذرد،چقدر تغییر خواهد کرد.تازه این اصلاحات و تغییرات به شرطی مفید است که اصل کار با ریا و سُمعه و عُجب،حبط و باطل نشده باشد.

به هر حال زحمت‌ها کشیدم؛ولی نمی‌دانم حتّی یک صفحه آن در قیامت سبب نجاتم خواهد شد یا نه!

البتّه قرآن نور است و نقص از کار و نوشته‌های ماست.به لطف خداوند امیدوارم تا همان گونه که در گلستان،خاک به گل تبدیل می‌شود،در سایه آیات نورانی قرآن،نوشته‌های ما نیز به نور تبدیل گردد.

اللّهم آمین

محسن قرائتی

78/4/6

سیمای سوره‌ی اعراف

اشاره

این سوره دویست و شش آیه دارد و از سوره‌های مکّی است.در این سوره از اصحاب اعراف و داستان اعراف(آیه‌ی 46 و 48)سخن به میان آمده،لذا به «اعراف»نامگذاری شده است.

این سوره سوّمین سوره‌ای است که با حروف مقطّعه آغاز می‌شود و اوّلین سوره از سوره‌های سجده‌دار قرآن است و در آیه‌ی آخر آن،سجده مستحبّ وارد شده است.

از میان یکصد و چهارده سوره‌ی قرآن،هشتاد و شش سوره در مکّه نازل شده است که معمولاً درباره‌ی اصول عقائد و مبارزه با شرک و توجّه دادن به مقام انسان و امثال آن بحث می‌کند.

در این سوره همچنین به ماجرای آدم علیه السلام با ابلیس،داستان حضرت نوح، هود،صالح،لوط،شعیب و موسی علیهم السلام،بیان اصول و مبانی دعوت پیامبر اسلام و شرح احوال قیامت،توبه و اصلاح خویشتن،موضوع عرش،میزان،عالم ذرّ و پیمان خداوند با انسان و بیان قرآن و عظمت آن و اعراف و اصحاب اعراف اشاره شده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

المص«1»

کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ«2»

الف،لام،میم،صاد.(این)کتابی است که به سوی تو نازل شده،پس در سینه‌ات تنگی(و شک وتردیدی)از آن نباشد،تا به وسیله‌ی آن(کتاب)،بیم دهی و برای مؤمنان تذکّر و پندی باشد.

نکته‌ها:

از مجموع 29 سوره‌ای که با حروف مقطّعه آغاز شده،بعضی با حروف«الم»و بعضی با حرف«ص»شروع شده است؛امّا این سوره با مجموعه‌ی«المص»آغاز شده که شاید بیانگر آن باشد که آنچه در تمام آن سوره‌ها می‌باشد،در این سوره نیز هست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-قرآن،کتابی بس بزرگ است.(«کتاب»نکره آمده است)

2-توجّه به قرآن و مفاهیم آن،سبب سعه‌ی صدر است.کتاب... فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ

3-شرط رسالت و تبلیغ،سعه‌ی صدر است. «أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ»

4-از لجاجت کفّار نگران نباش،وظیفه‌ی تو انذار است،نه اجبار. «لِتُنْذِرَ»

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پس از نزول قرآن،نگران نپذیرفتن مردم و مخالفت آنان با قرآن بود که خداوند با این آیه پیامبر را تسلّی می‌دهد.

5-هشدارهای انبیا برای عموم است،ولی تنها مؤمنان از آنها بهره‌گرفته و متذکّر می‌شوند. «لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ»

اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ«3»

آنچه را از جانب پروردگارتان به سوی شما نازل شده،پیروی کنید و از سرپرستانی جز او پیروی نکنید.چه اندک پند می‌پذیرید!

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،وظیفه‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله را در انذار و تذکّر بیان کرد و این آیه وظیفه‌ی امّت را در اطاعت و تبعیّت.آن آیه از پیامبر صلی الله علیه و آله«سعه صدر»می‌خواست،اینجا از امّت،«تبعیّت» می‌طلبد.آیه‌ی قبل، «أُنْزِلَ إِلَیْکَ» بود،اینجا «أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ» است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:فاذا التَبَست علیکم الفِتَن کقطع اللیل المظلِم فعلیکم بالقرآن...مَن جعله امامه قاده الی الجنّة و مَن جَعَله خلفه ساقه الی النّار ⁽¹⁾،هر گاه فتنه‌ها همچون پاره‌های شبِ تار شما را فرا گرفت،پس بر شما باد به قرآن،هرکس قرآن را امام خود قرار دهد به بهشت می‌رسد و هر کس به آن پشت کند،به آتش دوزخ رهنمون می‌شود.چنانکه حضرت علی علیه السلام فرمود:/«ففی اتّباع ماجاءکم من اللّه الفوزالعظیم و فی ترکه الخطاء المبین» ⁽²⁾، رستگاری بزرگ در پیروی از قرآن است و در ترک آن،خطا و گمراهی آشکار می‌باشد.

پیام‌ها:

1-پیروی از آیات الهی،سبب رشد و تربیت بشر است. اِتَّبِعُوا ... رَبِّکُمْ

2-لازمه‌ی ربوبیّت و تربیت الهی،نزول دستورات و راهنمایی‌ها و تذکّرات

است. «مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ»

3-نتیجه‌ی پیروی از وحی،قرار گرفتن تحت ولایت الهی است و ترک آن،قرار گرفتن تحت ولایت دیگران است. «وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ»

4-اطاعت و پیروی از دیگران،در حقیقت پذیرش ولایت آنهاست. «وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ» با آنکه می‌توانست بگوید:«لا تتّبعوا من دونی احدا»

5-کسی که ولایتِ خدای یکتا را نپذیرد، «رَبِّکُمْ» باید چندین«ولیّ»را از خود راضی کند. «أَوْلِیٰاءَ»

6-پندپذیری انسان،اندک است. «قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ»

وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ«4»

چه بسیار آبادی‌هایی که ما اهل آنجا را(به خاطر فساد و کفرشان)نابود کردیم.پس قهر ما به هنگام شب یا روز،هنگامی که به استراحت پرداخته بودند،به سراغشان آمد.

فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ«5»

پس آن هنگام که قهر ما سراغشان آمد،سخن و اعتراضی نداشتند،جز آنکه گفتند:ما قطعاً ستمکار بودیم.

نکته‌ها:

«قریة»،به معنای روستا نیست،بلکه مرکز اجتماع مردم است،چه شهر،چه روستا.

«بیات»،شب هنگام و شبانه است و «قٰائِلُونَ» از«قیلولة»،به معنای خواب یا استراحت نیمروز است.«اقاله»به معنای پس گرفتن جنس فروخته شده از همین باب است،چون خریدار،از نگرانی معامله راحت می‌شود.

هر ستمگری،روزی در مواجهه با قهر خدا به اشتباه خود اعتراف می‌کند، «إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ» ولی این اعترافات ثمری ندارد.چنانکه در آیه‌ی دیگر می‌خوانیم:هنگامی که عذاب ما را

دیدند،گفتند:به خدای یگانه ایمان آوردیم و به آنچه شرک‌ورزیدیم،کافر شدیم؛امّا ایمان به هنگام عذاب سودی برای آنان نداشت. فَلَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا قٰالُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنٰا بِمٰا کُنّٰا بِهِ مُشْرِکِینَ فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمٰانُهُمْ لَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا ... ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-مناطقی که با قهر الهی نابود شدند،بسیار است. «وَ کَمْ»

2-از تجربیّات تلخ دیگران،عبرت بگیریم. «وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا»

3-قرآن با بیان هلاکت قریه‌ها به جای هلاکت مردم،عظمت عذاب را بیان می‌کند. «وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا»

4-کیفرهای الهی مخصوص قیامت نیست،ممکن است در دنیا هم نمونه‌هایی از آن را ببینیم. «وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا»

5-هر کس غیر خدا را سرپرست گرفت،منتظر قهر الهی باشد. وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا

6-از سنّت‌های الهی،نابود کردن امّت‌ها به خاطر نافرمانی و تبعیّت از دیگران است. وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا

7-اراده‌ی خداوند،همه چیز را دگرگون می‌کند. «أَهْلَکْنٰاهٰا»

8-قهر الهی،گاهی ناگهانی است و روز و ساعت مشخّص و فرصتی برای فکر و چاره‌جویی ندارد. «بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ»

9-عذاب به هنگام استراحت،غافلگیرانه وتلخ‌تر است. «بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ»

10-بسیاری از شعارها در زمان رفاه است،هنگام خطر،کسی حرفی برای گفتن ندارد. فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ ...

11-حوادث و خطرها،غرور را می‌شکند و پرده‌های غفلت را کنار زده و وجدان‌ها را بیدار می‌سازد. «إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ»

12-اگر امروز با اختیار خضوع نکردید،روزی به اجبار کرنش خواهید کرد.

«قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ»

13-سراغ غیر خدا رفتن و عدم پیروی از انبیا(که در دو آیه‌ی قبل بود)،ظلم است. «کُنّٰا ظٰالِمِینَ»

فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ«6»

پس قطعاً از مردمی که(پیامبران)به سویشان فرستاده شدند،سؤال و بازخواست خواهیم کرد و قطعاً از خود پیامبران(نیز)خواهیم پرسید.

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ«7»

پس بی‌شک(از هر چه کرده‌اند،)از روی علم برایشان بازگو خواهیم کرد، و ما(از مردم،)غایب و بی‌خبر نبودیم.

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،مجازات دنیوی را مطرح کرد و اینجا کیفر و محاسبه‌ی اخروی را و با چندین تأکید حتمیّت سؤال قیامت را بیان می‌کند و اینکه پرسش و بازخواست،مخصوص مردم نیست،بلکه پیامبران نیز مورد سؤال قرار می‌گیرند. «یَوْمَ یَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أُجِبْتُمْ قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ» ⁽¹⁾

سؤال: در قیامت از چه می‌پرسند؟

الف:از نعمت‌ها. «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» ⁽²⁾در روایات متعدّدی،رهبری و ولایت را نیز از مصادیق نعمت مورد سؤال در آیه برشمرده‌اند. ⁽³⁾

ب:از قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«از مردم سؤال می‌شود که با قرآن و اهل‌بیت من چگونه عمل کردید؟»،«ثمّ اسألهم ما فعلتم بکتاب اللّه و باهل‌بیتی» ⁽⁴⁾

ج:از رفتار و کردار. «لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ. عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾

د:از اعضا و جوارح. «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً» ⁽²⁾

ه‍:از پذیرش و عدم پذیرش رسولان. یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ ... ⁽³⁾

چنانکه در جای دیگر از رهبران دینی نیز در مورد برخورد مردم با آنان سؤال می‌شود. یَوْمَ یَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أُجِبْتُمْ ... ⁽⁴⁾

و:از عمر و جوانی که چگونه سپری شد.

ز:از کسب و درآمد.چنانکه در روایات می‌خوانیم:در روز قیامت انسان از چهار چیز به خصوص سؤال و بازخواست می‌شود:«شبابک فیما أبلیته و عمرک فیما أفنیتَه و مالک ممّا اکتسبته و فیما أنفقتَه»، ⁽⁵⁾در مورد عمر و جوانی که چگونه آن را گذراندی و درباره‌ی مال و دارایی که چگونه به دست آوردی و در چه راهی مصرف کردی.

سؤال: این آیات بیان می‌کند که سؤال از همه کس حتمی است؛امّا در بعضی آیات از جمله آیه 39 سوره‌ی الرّحمن آمده که در آن روز،از هیچ انس و جنّی در باره‌ی به گناهانشان سؤال نمی‌شود، «فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ» این آیات چگونه قابل جمع است؟

پاسخ: در قیامت،مواقف و ایستگاه‌ها متعدّد است و هر موقفی صحنه‌ای خاص دارد؛در یک موقف،بر لب‌ها مهر می‌خورد و قدرت حرف زدن ندارند.در موقفی دیگر،مهر برداشته می‌شود و همه به ناله و استمداد و اقرار می‌کنند.در موقفی دیگر از همه می‌پرسند،در موقفی نیز سکوت حاکم است و سؤالی نمی‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«کُلّکم راع و کُلّکم مسؤل عن رَعیّته فالامام یسأل عن النّاس والرّجل یسأل عن أهله و المرأة تسأل عن بیت زوجها و العبد یسأل عن مال سیّده»همه‌ی شما مسئول زیردستان خود هستید و باید پاسخگو باشید؛امام از امتش،مرد از همسرش، زن از رفتار در خانه‌ی همسرش و بنده از مال ودارایی مولایش.همچنین فرمودند:خداوند

از من نیز سؤال می‌کند که آیا ابلاغ رسالت کردم یا نه؟ ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-در روز قیامت،هم از رهبران سؤال می‌شود،هم از امّت‌ها(جنّ و انس)،هم از نیکان،هم از بدان،هم از علما وهم از پیروان آنها. «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ»

2-سؤال در قیامت،نوعی استشهاد و اقرار گرفتن و توبیخ است و گاهی نیز تقدیر و تشکّر،وگرنه چیزی از خدا پنهان نیست تا با سؤال،رفع ابهام شود.

فَلَنَسْئَلَنَّ ... فَلَنَقُصَّنَّ ...

3-علم خداوند،دقیق است. «بِعِلْمٍ» (نکره دلالت بر عظمت و دقّت دارد.)

4-علم خداوند با حضور و نظارت خود اوست و واسطه‌ای در کار نیست.

... بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ«8»

و در آن روز(قیامت،)سنجش(اعمال بر پایه‌ی)حقّ است.پس هر کس کارهای سنجش شده‌اش سنگین باشد،پس آنان همان رستگارانند.

نکته‌ها:

«میزان»،وسیله‌ی سنجش است و هر چیزی وسیله‌ی سنجش خاصّی دارد،مثلاً دیوار را با شاقول،گرمی و سردی هوا را با دماسنج،میوه را با کیلو و پارچه را با متر می‌سنجند، همان گونه که وسیله‌ی سنجش انسان‌های عادّی،انسان‌های کامل می‌باشند.

میزانِ روز قیامت حقّ و حقیقت است.در آن روز هم حاکمیّت با حقّ است، «هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ» ⁽²⁾هم روز حقّ است، «ذٰلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ» ⁽³⁾و هم میزانِ سنجش،حقّ است. «وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ»

امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه‌ی «وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ» ⁽¹⁾فرمود:«میزان،انبیا و اوصیا می‌باشند». ⁽²⁾چنانکه در زیارت مطلقه‌ی حضرت امیر علیه السلام می‌خوانیم:«السّلام علی میزان الاعمال»اینان،معیار و میزان سنجش اعمال دیگرانند.

حضرت علی علیه السلام فرمودند:«حسنات،موجب سنگینی میزان و سیّئات و گناهان،موجب سبکی آن است». ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-خداوند،خواهان رسیدن انسان به حقّ و دستیابی به عقاید و کردارهای شایسته و صحیح است. «وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ»

2-برای هر کس،چندین وسیله و معیار سنجش و محاسبه در کار است.

«مَوٰازِینُهُ»

3-توقّع سعادت و پاداش بدون عمل،بیهوده است. فَمَنْ ثَقُلَتْ ... اَلْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ«9»

و هر کس،اعمال وزن شده‌اش سبک باشد،پس آنان کسانی هستند که به خود زیان زدند،زیرا(با انکار خود،)به آیات ما ستم می‌کردند.

نکته‌ها:

«خسارت»،به معنای از دست دادن سرمایه و سود است،ولی«ضرر»،از دست دادن سود است،نه سرمایه.

پیام‌ها:

1-برای یک انسان،چندین وسیله‌ی سنجش در کار است. «مَوٰازِینُهُ»

2-کم‌داشتن عمل صالح در روز قیامت خسارت است،تا چه رسد به نداشتن آن.

وَ مَنْ خَفَّتْ ... خَسِرُوا

3-دنیا همانند بازاری است که ایمان،«سود»آن و انکار و کفر،«خسارت»آن است.آری،نادیده گرفتن استدلال و دعوت انبیا،در حقیقت محو کردن فطرت و جوهره‌ی انسانیّت و ظلم به خویشتن است. «خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ»

4-بی‌اعتنایی و انکار آیات الهی،ظلم به آنهاست. «کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ» آری به جا نیاوردن حقّ هر چیز و رعایت حقوق و حدود آن را نکردن،ظلم به آن است و نتیجه‌ی ظلم،خسارت و نابودی است.

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ«10»

و همانا در زمین به شما تمکّن دادیم و برای شما در آن،(انواع)وسایل زندگی را فراهم ساختیم،(امّا شما)اندک شکرگزاری می‌کنید.

پیام‌ها:

1-یادآوری و توجّه به نعمت‌های الهی،زمینه‌ی شکوفایی معرفت و محبّت و تسلیم خدا شدن است. «وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ»

2-حقّ بهره‌گیری از امکانات زمین،برای همه‌ی انسان‌هاست ومخصوص گروه خاصّی نیست. «مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ»

3-آفرینش زمین و شرایط آن(از نظر گردش،حرارت،نور،جذب و دفع آبها و گیاهان،قبول فضولات و تحویل سبزی‌ها و میوه‌ها و...)به گونه‌ای است که انسان می‌تواند در آن نیازمندی‌های خود را برطرف کند. «مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ»

4-قوانین حاکم بر طبیعت،به نوعی است که انسان می‌تواند بر آن سلطه داشته باشد و آن را در اختیار بگیرد.اگر خداوند آن را رام نمی‌ساخت،بشر به

تنهایی قدرت مهار کردن و بهره گیری از آن را نداشت. «مَکَّنّٰاکُمْ»

5-زمین،در اختیار و مسخّر انسان قرار داده شده تا به رشد و کمال برسد و معیشت خود را تأمین کند. مَکَّنّٰاکُمْ ...سعدی می‌گوید:

ابر و باد و مه خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

6-نعمت‌ها باید زمینه‌ساز شکر باشد،نه عامل غفلت و عیّاشی. «تَشْکُرُونَ»

7-انسان ناسپاس است و قرآن،مکرّر از کم‌سپاسی مردم و غفلت و بی‌ایمانی غالب آنان سخن گفته است. «قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ»

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاکُمْ ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ«11»

و همانا ما شما را آفریدیم،سپس به صورت‌بندی و چهره‌نگاری شما پرداختیم،آنگاه به فرشتگان گفتیم:برای آدم سجده کنید.پس همه سجده کردند،جز ابلیس که از سجده کنندگان نبود.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،قدرت مادّی و سلطه‌ی انسان بر زمین مطرح بود،ولی در این آیه به مقام معنوی انسان اشاره شده که همه‌ی فرشتگان بر او سجده کرده‌اند.

وقتی همه‌ی فرشتگان فرمانبردار خدایند و بر آدم سجده کردند،دریغ است که انسان فرمان نبرد و برای خدا سجده نکند.

همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار

شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری

در این آیه،دوبار همه‌ی انسان‌ها مخاطب قرار گرفته‌اند، وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ... صَوَّرْنٰاکُمْ امّا سجده برای حضرت آدم علیه السلام ذکر شده است،شاید اشاره به این باشد که همه‌ی انسان‌ها استعداد مسجود ملائکه شدن را دارند.

از این آیه تا 14 آیه‌ی بعد،به داستان حضرت آدم علیه السلام مربوط می‌شود.

مردی یهودی از حضرت علی علیه السلام سؤال کرد:«خداوند به ملائکه فرمود بر آدم سجده کنند، آیا از پیامبر اسلام نیز چنین احترامی کرده است؟»حضرت فرمود:«خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله فضیلتی بالاتر از این داد،خداوند با آن عظمتی که دارد همراه تمام فرشتگان،بر محمّد صلی الله علیه و آله صلوات می‌فرستد و صلوات مؤمنان بر پیامبر را عبادت خود خوانده است». ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-آفرینش انسان،در چند مرحله انجام گرفته است. «وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاکُمْ»

2-در انسان،استعداد و لیاقت رسیدن به مقامی است که مسجود فرشتگان شود.

«اسْجُدُوا لِآدَمَ»

3-سجده برای غیر خدا،اگر بر اساس فرمان خدا باشد،شرک نیست. قُلْنٰا ...

اسْجُدُوا لِآدَمَ

قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ«12»

(خداوند به ابلیس)فرمود:وقتی که من(به سجده)فرمانت دادم،چه چیز تورا از سجده کردن باز داشت؟(شیطان)گفت:من از او بهترم،مرا از آتش و او را از گِل آفریدی.

نکته‌ها:

دلیل سجده‌ی فرشتگان بر آدم،فرمان خداوند و لیاقت ذاتی انسان بود نه جنسیّت و ساختمان وجودی او.

شیطان در مقام توجیه نافرمانی خود،با مغلطه و قیاسی نابجا ادّعا کرد:من از آدم برترم، زیرا من از آتشم و آدم از خاک،گرچه هرکدام منشأ اثری خاص می‌باشند؛امّا در حقیقت او با این ادّعای غلط،به جای اطاعت از فرمان خداوند حکیم وتوجّه به جایگاه آدمی نزد خداوند،

«إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» ⁽¹⁾و نادیده گرفتن روح الهی در انسان، «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ⁽²⁾در مقابل فرمان خداوند گردنکشی کرد.چنانکه بسیاری از ما نیز در بسیاری موارد،احکام و دستورات دینی را بدون توجّه به حکمت و فلسفه‌ی آن،به ظاهر با عقل خود می‌سنجیم و چون دلیل آشکاری برای آن نمی‌یابیم،آن را نمی‌پذیریم و بدان بی‌اعتنا می‌شویم،یا در برخی موارد از مقایسه‌ی موضوعاتِ متشابه با یکدیگر،حکم یکسانی برای همه‌ی آنها صادر می‌کنیم.لذا قیاس در استنباط احکام جایز نیست و امام صادق علیه السلام همواره از قیاس‌های ابوحنیفه به شدّت انتقاد می‌کرد. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-قبل از صدور حکم،محاکمه و بازپرسی لازم است. «قٰالَ مٰا مَنَعَکَ»

2-شیطان،پایه‌گذار نافرمانی و گناه است. مٰا مَنَعَکَ ... إِذْ أَمَرْتُکَ چون اوّلین نافرمانی توسّط او صورت گرفت.

3-عقاب بدون بیان قبیح است و تا حکمی و مطلبی بیان نشده،بازخواست و مجازات نمی‌توان کرد. قٰالَ مٰا مَنَعَکَ ... إِذْ أَمَرْتُکَ

4-شیطان در برابر خدا ایستاد،نه در برابر حضرت آدم. «إِذْ أَمَرْتُکَ» چنانکه در آیه‌ی دیگر می‌خوانیم: «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» ⁽⁴⁾

5-شیطان نیز همچون انسان دارای تکلیف و اختیار است. مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ ...

6-میزان،اطاعت امر خداست.سنّ و نژاد و سابقه و...هیچ کدام معیار نیست. إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ ...

7-در قضاوت،به مجرمان نیز فرصت اظهارنظر بدهیم. «قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»

8-نادیده گرفتن جنبه‌ی ملکوتی انسان و تنها چشم دوختن به جسم او که مرام و

مسلک مادّیون می‌باشد،شیطان‌صفتی است. «قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»

9-خودبرتربینی می‌تواند مخلوق را به جبهه‌گیری در مقابل خالق وادار کند. «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»

10-قبول خالقیّت خدا به تنهایی کافی نیست،اطاعت و تسلیم هم لازم است.

خَلَقْتَنِی ... خَلَقْتَهُ شیطان،خالقیّت خدا را پذیرفته بود،ولی از او اطاعت نکرد.

11-نژادگرایی،از ارزشهای شیطانی است. «خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ»

12-شیطان در برابر فرمان روشن و صریح خداوند،به سلیقه شخصی خود عمل کرد و به اصطلاح،اجتهاد در برابر نص نمود. إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ ... خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ ...

13-شیطان،از روش قیاس استفاده کرد که اساس علمی ندارد،بلکه بر مبنای گمان است. «خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»

قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ«13»

(خداوند به شیطان)فرمود:از این(جایگاه)فرودآی! تو را نرسد که در آن جایگاه تکبّر کنی،پس بیرون شو! قطعاً تو از خوار شدگانی.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام فرمودند:«از سرنوشت ابلیس عبرت بگیرید که با سابقه‌ی شش هزار سال عبادت که معلوم نیست سال‌های دنیوی(365 روز)بوده یا سال‌های اخروی(که یک‌روزش برابر پنجاه هزار سال دنیوی است)،چگونه با یک لحظه تکبّر و فخرفروشی سقوط کرد». ⁽¹⁾

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«در قیامت،متکبّران به خوارترین صورت محشور شده،زیر پای اهل‌محشر لگدمال می‌شوند». ⁽²⁾در روایت دیگری فرمودند:«هرکس تواضع و فروتنی کند،

خداوند او را بالا برد و هرکس تکبّر و گردنکشی کند خداوند او را خوار و پست گرداند». ⁽¹⁾

همچنین در روایت آمده است:«ریشه‌ی کفر سه چیز است:حرص،حسد و تکبّر». ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-تکبّر،نه تنها برای افراد عادّی خطرناک است،بلکه برای آنان که مقام عالی دارند و همنشین فرشتگان در ملأ اعلی هستند و سال‌ها و قرن‌ها سابقه‌ی عبادت دارند نیز خطر دارد. «فَاهْبِطْ ،فَاخْرُجْ»

2-نه علم و شناخت شیطان به خدا،نجات‌بخش است و نه عبادت‌های طولانی او،بلکه راه نجات،تسلیم است. «تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ»

3-تکبّر در برابر فرمان خداوند،سبب حبط و نابودی عمل می‌شود. فَاهْبِطْ ...

فَاخْرُجْ

4-گاهی یک لحظه تکبّر در برابر فرمان خداوند،سبب سقوط دائمی است.

«تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ»

5-نتیجه‌ی تکبّر و خودبزرگ‌بینی،کوچکی و خواری است.آری،نتیجه‌ی گفتن «من بهترم»، «أَنَا خَیْرٌ» ،شنیدن جوابِ «فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ» است.

قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ«14»

(ابلیس،به جای توبه و عذرخواهی)گفت:تا روزی که مردم برانگیخته می‌شوند،مرا مهلت بده!

قٰالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ«15»

نکته‌ها:

اشاره

خواسته‌ی ابلیس،مهلت تا روز قیامت بود و این آیه مشخّص نمی‌کند که تا چه زمانی به او مهلت داده شد؛امّا از آیه 38 سوره‌ی حجر و آیات 80 و 81 سوره‌ی«ص»استفاده می‌شود که تنها برای مدّتی طولانی به او مهلت داده شد،نه تا روز قیامت: «إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ. إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» برخی می‌گویند:شیطان تا وقتی که خدا صلاح بداند،زنده است. ⁽¹⁾

سؤال: چرا خداوند به ابلیس مهلت داد؟

پاسخ: مهلت دادن به بدکاران،از سنّت‌های الهی و در مسیر آزمایش و امتحان انسان است، علاوه بر آنکه باید اسباب خیر و شر فراهم باشد و انسان با اختیار،راهی را انتخاب کند.زیرا ابلیس انسان را مجبور به انحراف نمی‌کند و تنها وسوسه می‌کند،چنانکه در آیه‌ی 22 سوره‌ی ابراهیم آمده است. «وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی» گفت أنظرنی الی یوم الجزاء کاشکی گفتی که تب یا ربّنا

پیام‌ها:

1-ابلیس هم از خواسته‌ی خود مأیوس نبود. «قٰالَ أَنْظِرْنِی»

2-شیطان نیز می‌داند که عمر،به اراده و به خواست خداست. «قٰالَ أَنْظِرْنِی»

3-هر عمر طولانی ارزشمند نیست،شیطان هم عمر طولانی دارد. «أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ»

4-ابلیس،هم آفریدگار را می‌شناخت، «خَلَقْتَنِی» هم معاد را قبول داشت. «یَوْمِ یُبْعَثُونَ»

5-گاهی خواسته‌ی کافران هم پذیرفته می‌شود. «قٰالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ»

قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ«16»

(شیطان)گفت:پس به خاطر آنکه مرا گمراه کردی! من هم برای(فریب دادن)آنان حتماً بر سر راه راست تو(به کمین)خواهم نشست.

ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ«17»

سپس از روبرو و از پشت سر و از راست و چپشان بر آنان می‌تازم و بیشتر آنان را سپاسگزار نخواهی یافت.

نکته‌ها:

در حدیث می‌خوانیم:آن هنگام که شیطان سوگند خورد از چهار طرف در کمین انسان باشد تا او را منحرف یا متوقّف کند،فرشتگان از روی دلسوزی گفتند:پروردگارا! این انسان چگونه رها خواهد شد؟خداوند فرمود:«دو راه از بالای سر و پایین باز است و هرگاه دست به دعا بر دارد،یا صورت بر خاک نهد،گناهان هفتاد ساله‌اش را می‌بخشایم». ⁽¹⁾

همین که حضرت آدم از تسلّط شیطان بر انسان آگاه شد،روبه درگاه خدا آورده و ناله زد.

خطاب رسید:«ناراحت نباش،زیرا من گناه را یکی و ثواب را ده برابر حساب می‌کنم و راه توبه هم باز است». ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:«ورود ابلیس از پیشِ رو بدین شکل است که امر آخرت را برای انسان ساده و سبک جلوه می‌دهد،و از پشت سر به این است که ثروت‌اندوزی و بخل و توجّه به اولاد و وارث را تلقین می‌کند و از طرف راست با ایجاد شبهه،دین را متزلزل و تباه می‌سازد و از طرف چپ،لذّات و شهوات و منکرات را غالب می‌کند». ⁽³⁾

شیطان اگر بتواند،مانع ایمان انسان می‌شود و اگر نتواند،راه‌های نفاق و ارتداد را می‌گشاید و اگر موفّق نشود،با ایجاد شک و تردید و وسوسه،انسان را به گناه سوق می‌دهد تا از ایمان

و عبادتش لذّت نبرد و کار خیر برایش سنگین و با کراهت جلوه کند.

در روایات متعدّدی،صراط مستقیم،به اهل‌بیت علیهم السلام و ولایت علی علیه السلام تعبیر شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-نافرمانی و گناه خود را به تقدیر و قضا و قدر الهی نسبت دادن،کاری شیطانی است. «قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَیْتَنِی»

2-ابلیس مهلت خواست تا انتقام بگیرد،نه آنکه توبه کند. أَنْظِرْنِی، لَأَقْعُدَنَّ ...

3-ابلیس به جای تشکّر از خداوند،گستاخی کرد. إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ ،لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ ...

4-شیطان،انسان را موجودی منفعل و اغواپذیر می‌داند. لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ ...

5-شیطان،دشمن قسم خورده انسان است. لَأَقْعُدَنَّ ...چنانکه در جای دیگر می‌گوید: «فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» ⁽²⁾

6-ابلیس نیز اقرار دارد که راه مستقیم راه خداوند است. «صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ»

7-شیوه‌های اغفال ابلیس،متعدّد و مختلف است. مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ ...

8-شیطان،هم صراط مستقیم را می‌شناسد، «صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ» هم راه‌های وسوسه و هجوم و غلبه را، لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ ...هم شاکران و ناسپاسان را. «وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ»

9-هدف وآرزوی شیطان،ناسپاسی انسان است. «وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ» بنابراین پیروی از شیطان،ناسپاسی از خداست وانسان سپاسگزار،در راه‌مستقیم است.

قٰالَ اخْرُجْ مِنْهٰا مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ«18»

(خدا)فرمود:از این جایگاه،با ذلّت و سرشکستگی بیرون رو! سوگند یاد می‌کنم که هر کس از آنها پیرو تو شود،به یقین دوزخ را از همه‌ی شما پر خواهم کرد.

نکته‌ها:

شگفتا که یک لحظه تکبّر وخودبرتربینی «أَنَا خَیْرٌ» ،چه عواقبی دارد! فَاهْبِطْ ،فَاخْرُجْ ،إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ ...این همه تحقیر و سقوط،متوجه متکبّر می‌شود،چون به جای عذرخواهی،تصمیم گرفت که نسل بشر را گمراه کند.

«مَذوم»از ریشه‌ی«ذئم»،به معنای عیب شدید است.«مَدحور»از«دحر»،به معنای بیرون راندن همراه با ذلّت است.

ابوحنیفه سه عقیده داشت که آنها را القا می‌کرد؛یکی اینکه تمام افعال بندگان،فعل خداوند است و آنان در کارهایشان مجبورند،دوم آنکه خدا قابل دیدن است و سوم آنکه شیطان را به آتش نمی‌توان سوزاند،زیرا آتش در آتش تأثیرگذار نیست.

بهلول شاگرد امام صادق علیه السلام در محکومیّت و بطلان عقاید او،کلوخی برداشت و بر سر او زد.وقتی شکایت نزد خلیفه برد و علّت را جویا شد،بهلول گفت:«به اقرار خودش،خدا این کار را انجام داده و من تقصیری ندارم.علاوه بر آنکه او دروغ می‌گوید که سرش درد می‌کند، زیرا اگر دردی وجود دارد باید آن را نشان دهد و دیگر اینکه انسان از خاک است و خاک در خاک(کلوخ در انسان)،تأثیرگذار نیست!» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-گرچه ابلیس در مسیر راه مستقیم کمین کرده و دائماً وسوسه می‌کند،ولی گنهکار خود به دنبال شیطان می‌رود و جهنّمی می‌شود. «لَمَنْ تَبِعَکَ»

2-منحرفین به قدری زیادند که دوزخ را پر می‌کنند، «لَأَمْلَأَنَّ» ولی افراد سالم و پاک و سپاسگزار کم هستند،چنانکه در آیه 10 خواندیم: «قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ»

3-پیروی از شیطان،موجب همنشینی با او در جهنم است. «لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ»

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ«19»

و ای آدم! تو و همسرت در آن باغ(بهشت گونه)ساکن شو و از(هرگونه و هرچه و)هرجا خواستید بخورید،و(لی)نزدیک این درخت نشوید که از ستمکاران(بر خویش)خواهید شد.

نکته‌ها:

مشابه این آیه،در سوره‌ی بقره آیه‌ی 35 نیز گذشت.

امام رضا علیه السلام در مورد این‌که درختی که مورد نهی قرار گرفت آیا گندم است یا انگور و یا چیز دیگری است،می‌فرماید:«چون درختان بهشتی میوه‌های متنوّعی می‌دهد،تمام اقوال را شامل می‌شود». ⁽¹⁾

خداوند اراده کرده بود که انسان به عنوان خلیفه‌ی او در روی زمین زندگی کند، «إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» ⁽²⁾و برای نشان دادن این شایستگی به دیگران،حقایقی را به انسان تعلیم داد،آنگاه دستور سجده بر او را داد و در بهشت قرارش داد و سپس اوّلین تکلیف را به او فرمان می‌دهد و موضوع تعهّد و مسئولیّت و اختیار شروع می‌شود و پس از آن مجازات تخلّف از تکلیف و ورود به زمین و تلاش برای تکامل صورت می‌گیرد و همه‌ی این مراحل بر پایه‌ی علم الهی صورت گرفت،چنانکه حضرت علی علیه السلام پس از بیان این مراحل واستقرار انسان در روی زمین می‌فرماید:علم خداوند در مورد او به وقوع پیوست. ⁽³⁾

در این که مراد از«جنّة»و بهشتی که آدم در آن ساکن بود،چیست؟اقوال مختلفی بیان شده است؛بعضی آن را همان بهشت موعود می‌دانند و خلود و جاودانگی در آن را از آنِ کسانی می‌دانند که به واسطه‌ی عمل و جزا داخل آن شده‌اند،و در مورد غیر آن چنین نیست،چنانکه پیامبر صلی الله علیه و آله در شب معراج وارد آنجا شد و برگشت؛امّا امام صادق علیه السلام فرمود:

«بهشت آدم،یکی از باغهای دنیا بوده است». ⁽¹⁾زیرا در بهشت موعود،امر و نهی و تکلیف وجود ندارد.

پیام‌ها:

1-ابتدا موارد مجاز و راه‌های صحیح را باز کنید،سپس موارد ممنوع را گوشزد کنید. فَکُلاٰ ... لاٰ تَقْرَبٰا

2-نزدیک شدن به حرام و مناطق ممنوعه‌ی احکام الهی،آلودگی به گناه را به دنبال دارد. لاٰ تَقْرَبٰا ... فَتَکُونٰا ...

3-با بودن راه مجاز «فَکُلاٰ» ،راه ممنوعه رفتن ظلم است. «فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ»

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ«20»

پس شیطان،آن دو(آدم و همسرش)را وسوسه کرد تا آنچه را از زشتی (عورت)شان از آن دو مخفی بود،برایشان آشکار سازد و گفت:

پروردگارتان شما را از(خوردن)این درخت نهی نکرده مگر برای این که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانان شوید(و حیات ابدی بیابید).

نکته‌ها:

شیطان،آدم و حوا را وسوسه می‌کرد که اگر از این درخت،بخورید،فرشته شده یا ابدی می‌شوید و خداوند چون نمی‌خواهد شما به این مقام برسید،دستور داد که از آن نخورید.

در اینکه چرا حضرت آدم نهی خداوند را نادیده گرفت و از درخت ممنوعه خورد،ذیل آیه 21 پاسخ داده است که نهی در اینجا عنوان کراهت دارد،نه تحریم،و مانند نهی پزشک از یک غذا برای بیمار می‌باشد که اگر بیمار آن غذا را بخورد به زحمت می‌افتد و آثار و عوارض

مربوط به خود را دارد،نه آنکه حرام باشد.

از امام صادق علیه السلام سؤال شد:آیا ملائکه افضل هستند یا بنی‌آدم؟آن حضرت روایتی را از حضرت علی علیه السلام نقل کردند.فرمود:«خداوند ملائکه را از عقل بدون شهوت و حیوانات را با شهوت بدون عقل آفرید؛امّا انسان را با ترکیبی از عقل و شهوت آفرید،اگر عقل انسان بر شهوتش غالب شود،از ملائکه برتر است و اگر شهوتش برعقلش غالب شود،از حیوانات پست‌تر است».«فمَن غلب عقله شهوتَه فهو خیر من الملائکة و من غلب شهوته عقله فهو شرّ من البهائم». ⁽¹⁾

آدمیزاده طرفه معجونی است

کز فرشته سرشته و از حیوان

گر کند میل این،شود به از این

ور کند میل آن،شود پس از آن

آری خوبی‌ها ودرجات آدمیان متفاوت و دارای مراتبی است،چنانکه در ملائک نیز چنین است،پس هر انسانی را نمی‌توان گفت از همه‌ی ملائکه برتر است و یا بالعکس. ⁽²⁾

خداوند،شیطان را با ماهیّتی پلید نیافریده است،بلکه او را موجودی قابل تکامل آفرید و در گذرگاه هستی هدایت کرد و این شیطان بود که خود را منحرف و پلید ساخت،وگرنه اگر ماهیّت او پلید بود،اشتغال به تسبیح و تقدیس،که سالها بدان مشغول بود،معنا نداشت.

همان گونه که خداوند فرعون و ابن‌ملجم را آنگونه خلق نکرد،بلکه آنان نیز شایستگی رشد و اعتلای انسانی را داشته‌اند،ولی به اختیار خود منحرف شده‌اند. ⁽³⁾

سؤال: چرا خداوند شیطان را بر انسان مسلّط کرد؟

پاسخ: رابطه‌ی شیطان با انسان و امکان تأثیر او در آدمی،بیشتر و زیادتر از تأثیر غرائز حیوانی در انسان نیست.خداوند در مقابل آن غرائز،اندیشه و تعقّل و وجدان را عطا فرموده و بهترین وسیله‌ی تعدیل و تنظیم غرائز را در اختیار آدمی قرار داده است.

علاوه بر آنکه شیطان،بر انسان سلطه ندارد واراده و اختیار را از انسان نمی‌گیرد،چنانکه خودش می‌گوید: «مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی

وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ»

⁽¹⁾ کار او کمک به غرائز حیوانی است و اگر بخواهد تأثیری بگذارد،مجبور است با یکی از قوای درونی یعنی غرائز و توهّمات و وسوسه‌ها وارد شود که در مقابل آنها دو نیروی عقل و وجدان همواره انسان را به خیرات و نیکی‌ها دعوت می‌کنند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-شیطان،حتّی خوبان را هم رها نمی‌کند. «فَوَسْوَسَ لَهُمَا» امّا هیچ سلطه‌ای بر مخلصین ندارد. «إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» ⁽³⁾

2-نهایت کار شیطان،وسوسه است نه اجبار،نشان دادن راه انحرافی است،نه اصرار. «فَوَسْوَسَ لَهُمَا»

3-نتیجه‌ی گناه‌کردن و خلاف،رسوایی است. لِیُبْدِیَ ... سَوْآتِهِمٰا

4-رسوایی،کشف حجاب و برهنگی،از اهداف شیطان است. لِیُبْدِیَ ... مٰا وُورِیَ

5-شیطان از راه آرزوها،انسان را فریب می‌دهد. مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا ... إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ (آرزوی انسان،زندگی ابدی در فضایی آرام و فرشته‌گونه است،لذا شیطان گفت:اگر از آن درخت بخورید،به آرزوی خود رسیده و زندگی دائم و به دور از مزاحمت و اضطراب خواهید داشت،و با استفاده از غرائز و تمایل انسان به رفاه و ابدیّت،او را وسوسه کرد.)

وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِینَ«21»

و(شیطان برای آن که وسوسه‌اش تأثیر کند،)برای آن دو سوگند یاد کرد که به راستی من از خیرخواهان شمایم.

نکته‌ها:

حضرت آدم وهمسرش در آغاز به ابلیس اعتمادی نداشتند و شیطان برای جلب اعتماد آنها سوگند یاد کرد و بر آن نیز تأکید نمود. ⁽¹⁾امام رضا علیه السلام فرمود:«آدم و حوّا تا آن زمان سوگند دروغ به خدا را نشنیده بودند و به همین دلیل به او اعتماد کردند و از آن درخت خوردند.البتّه این عمل قبل از نبوّت حضرت آدم بود و نهی تحریمی و گناه کبیره‌ای که مستحقّ آتش باشد نبوده است». ⁽²⁾بنابراین اوّلین سوگند دروغ،از شیطان بوده است.

قرآن می‌فرماید:«منافقان نیز اهل سوگند دروغ‌اند». ⁽³⁾و کسی که پی‌درپی سوگند می‌خورد،نمی‌تواند لایق رهبری جامعه نیست. «لاٰ تُطِعْ کُلَّ حَلاّٰفٍ مَهِینٍ» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-سوگند دروغ،کاری شیطانی است. «قٰاسَمَهُمٰا»

2-به هر سوگندی نباید اطمینان کرد. «قٰاسَمَهُمٰا»

3-دشمن،از اعتقادات و باورهای ما به نفع خود سود می‌برد. «قٰاسَمَهُمٰا»

4-گاهی دشمن با ظاهری دلسوزانه و ادّعای خیرخواهی،در اعتقادات ما نفوذ می‌کند و ضربه می‌زند. «إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِینَ» برادران یوسف نیز برای از بین بردن یوسف و جدا کردن او از پدرشان به ظاهرسازی پرداخته و به او گفتند:

«إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ» ⁽⁵⁾

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ«22»

پس شیطان آن دو را با فریب و حیله به سقوط(و پرتگاه گناه)کشاند،پس چون از آن درخت(نهی شده)چشیدند،زشتی برهنگی‌شان برای آنان آشکار شد و به(پوشاندن خویش با)چسباندن برگ درختان بهشت بر خود پرداختند و خداوند ندایشان داد:آیا شما را از آن درخت نهی نکردم و به شما نگفتم که شیطان برای شما دشمنی آشکار است؟!

نکته‌ها:

«دلی»از«تدلیه»،به معنای نزدیک کردن است و اشاره به دلو و طناب برای وصول و رسیدن به هدفی است.گویا ابلیس با طناب غرور،آنها را به چاه فریب انداخت.

«یَخْصِفٰانِ» از«خصف»،به معنای جمع کردن،دوختن و وصله کردن است.

خطاب خداوند با کلمه‌ی«ندا»آمده است، «نٰادٰاهُمٰا» ،ندا برای خطاب دور است،گویا آدم و همسرش با خوردن از درخت نهی شده،از قرب خدا دور شدند.

عدّه‌ای از مفسّران مانند سید مرتضی،طبرسی و ابوالفتوح رازی می‌گویند:اخراج حضرت آدم از بهشت و آمدن به زمین،از باب مصلحت بود نه از جهت عقوبت و جزا. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-زن و مرد،هر دو در تیررس وسوسه‌ی شیطانند. «فَدَلاّٰهُمٰا»

2-حربه‌ی شیطان،فریب و غرور است. «بِغُرُورٍ»

3-تمایل به وسوسه‌های شیطان،همچون دستیابی به طنابی سست و کوتاه و سقوط در چاه گناه است. «فَدَلاّٰهُمٰا»

4-توجّه نکردن به فران‌ها و ارشادات الهی مهم است،چه کم باشد چه زیاد. «فَلَمّٰا ذٰاقَا» در ارتکاب گناه،کوچک و بزرگ مطرح نیست،مهم گستاخی انسان است.لذا گاهی گناه اندک نیز باعث رسوایی وسقوط انسان می‌شود.

5-برهنگی،نوعی کیفر الهی است،(نه نشانه‌ی کمال و تمدّن). «فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ

بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا...»

6-گاهی سقوط گام به گام است؛ابتدا ایجاد فکر انحرافی، «فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ» سپس انجام منهیّات و خوردن چیزهای ممنوع، «فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ» و آنگاه سقوط و برهنگی. «بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا»

7-زشتی برهنگی و کرامت پوشش،جزو فطرت انسان است. «وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ»

8-پوشش ارزش است،گرچه با ساده‌ترین وسیله باشد. «وَرَقِ الْجَنَّةِ»

9-احکام و اوامر ونواهی و هشدارهای خداوند همواره در جهت رشد و تربیت انسان است. «نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا»

10-حضرت آدم و حوّا پس از خوردن از آن درخت ممنوعه،از جایگاه عالی خود دور شدند. «تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ» و نفرمود:«هٰذِهِ الشَّجَرَةَ»

11-خداوند بدون اتمام حجّت،کسی را توبیخ نمی‌کند. أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا ... أَقُلْ لَکُمٰا

12-در مسیر راه خدا،لازم است دشمنان را بشناسیم. «عَدُوٌّ مُبِینٌ»

13-با آنکه دشمنی شیطان آشکار است؛امّا انسان از خطر و دشمنی او غافل می‌شود. «عَدُوٌّ مُبِینٌ»

قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ«23»

(آدم و حوّا)گفتند:پروردگارا! ما بر خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نبخشایی و رحم نکنی،قطعاً از زیانکاران خواهیم بود.

نکته‌ها:

شیطان و آدم هر دو نافرمانی کردند؛امّا شیطان نسبت به نافرمانی خود(ترک سجده)،به عدل و حکمت الهی اعتراض و استکبار کرد و برتری نژاد خود را مطرح ساخت و پشیمان هم نشد؛امّا حضرت آدم و حوّا،به کار خلاف خود اعتراف کردند و از خداوند تقاضای

بخشایش کردند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-در برابر ستم‌هایی که به خود روا می‌داریم باید از خداوند استمداد جوییم و آنها را جبران کنیم. قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا ...

2-آدم و حوّا،هم در تخلّف شریک بودند،هم در جبران گذشته و عذرخواهی.

«ذٰاقَا

،قٰالاٰ رَبَّنٰا»

3-هرگونه خلافی،ظلم به خویشتن است،چون مخالفت با فرمان خدا مخالفت با تکامل و سعادت واقعی خود است. «ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا»

4-از آداب دعا و استغفار،ابتدا اعتراف به گناه است. «قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا»

5-نخستین خواسته‌ی بشر از خدا،تقاضای عفو ورحمت بود. «وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا»

6-مهم‌ترین مسأله برای گناهکار،مغفرت الهی است،سپس درخواست‌های دیگر. «إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا»

7-عنایت و لطف و مهربانی خدا،جلوی خسارت ابدی را می‌گیرد. إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا ... لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ«24»

(خداوند)فرمود:فرود آیید،بعضی از شما دشمن بعض دیگرید و تا مدّتی (معیّن)برای شما در زمین جایگاه و وسیله‌ی بهره‌گیری خواهد بود.

قٰالَ فِیهٰا تَحْیَوْنَ وَ فِیهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ«25» (او)فرمود:در این زمین زندگی می‌کنید و در آن می‌میرید و از آن(برای محاسبه‌ی روز قیامت،)بیرون آورده می‌شوید.

نکته‌ها:

مخاطبان جمله‌ی «اهْبِطُوا» ،یا آدم و حوّا و ابلیس هستند و یا آدم و حوّا و ذریّه آنها.البتّه در یک جا ابلیس به تنهایی مورد خطاب قرار گرفته است، «فَاهْبِطْ مِنْهٰا» ⁽¹⁾و در جای دیگر آدم و حوّا، «قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً» ⁽²⁾که اگر جایگاه هبوط آنها یکی باشد،ممکن است «اهْبِطُوا» جمع بین آنها باشد.

مراد از«هبوط»،آمدن به زمین است،زیرا به دنبال آن می‌فرماید: «وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ»

گرچه خداوند توبه‌ی آدم و حوّا را پذیرفت، «فَتٰابَ عَلَیْهِ» ⁽³⁾،ولی اثر وضعی گناه باقی است.اثر وضعی آن ترک اولیٰ و نافرمانی آدم و حوّا،خروج از آن جایگاه بهشتی و هبوط به زمین بود. «اهْبِطُوا»

پیام‌ها:

1-از آثار وضعی خلاف و گناه نمی‌توان گریخت. «قٰالَ اهْبِطُوا»

2-گاهی عملکرد والدین،در هبوط و سقوط نسل آنان هم اثر می‌گذارد. قٰالَ اهْبِطُوا ...

3-بهشت آدم و حوّا،مکانی غیر از زمین وبالاتر وبرتر از آن بود. «اهْبِطُوا»

4-دنیا جایگاه تنازع و تزاحم و تضادّ است و انسان‌ها به خاطر تزاحم منافع و غرائز،با هم درگیر می‌شوند. «بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ»

5-زندگی دنیوی و بهره‌وری از آن ابدی نیست. «إِلیٰ حِینٍ»

6-انسان،پس از مرگ دوباره زنده خواهد شد. «مِنْهٰا تُخْرَجُونَ» آدم از این ناراحت و غمگین بود که پنداشت دیگر به بهشت و زندگی جاوید نخواهد رسید، خداوند فرمود:«پس از زندگی دنیا می‌تواند به بهشت جاوید برسد».

7-مدّت ونهایت زندگی دنیوی برای بشر معلوم نیست.( «حِینٍ» نکره آمده است)

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ«26»

ای فرزندان آدم! همانا بر شما لباسی فروفرستادیم تا هم زشتی(برهنگی) شما را بپوشاند و هم زیوری باشد،و(لی)لباس تقوا همانا بهتر است.آن، از نشانه‌های خداست،باشد که آنان پند گیرند(و متذکّر شوند).

نکته‌ها:

پس از نقل داستان حضرت آدم،خداوند در این سوره چهار بار(در این آیه و آیات 27،31 و 35)،فرزندان آدم و نسل بشر را خطاب قرار داده و به اموری همچون:حفظ لباس تقوا، فریب شیطان را نخوردن،در خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها و تجمّلات اسراف نکردن و پذیرفتن دعوت انبیا،سفارش کرده است.

«ریش»،به معنای پر پرندگان است که برای آنها،هم پوشش است و هم وسیله‌ی زیبایی، همچنین به لباسی که برای انسان نوعی زینت به حساب آید،ریش گفته می‌شود.

همه‌ی نعمت‌ها به دست خداوند است و از خزینه‌ی غیب الهی سرازیر می‌شود،چنانکه خداوند می‌فرماید: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» ⁽¹⁾هیچ چیز نیست،جز آنکه گنجینه‌های آن نزد ماست و جز به اندازه‌ی معلوم،فرو نمی‌فرستیم.و می‌فرماید: «وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ» ⁽²⁾، وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ... ⁽³⁾.

پس مراد از نزولِ لباس از سوی خداوند،آفرینش و قرار دادن آن در اختیار انسان است.

«أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً»

مراد از «لِبٰاسُ التَّقْویٰ» ،لباسی است که بر اساس تقوا،تواضع،پاکی و پاکدامنی باشد و به هر یک از خشیت،طاعت،عفّت،حیا و عمل صالح نیز تعبیر شده است. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-توجّه به نعمت‌های الهی،عامل عشق به خدا ودوری از غفلت است. قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ ... لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

2-لباس،زمانی نعمت الهی است که بدن را بپوشاند. «یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ»

3-گرچه در تهیّه‌ی لباس،علاوه بر عوامل طبیعی انسان‌ها نیز تلاش می‌کنند،ولی همه‌ی اینها به دست خداست. «أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً»

4-پوشش وپوشاندن کار خداست، «أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی» ،ولی برهنگی و برهنه کردن کار شیطان است. فَوَسْوَسَ ... لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا

5-لباس،نعمت الهی است، «لِبٰاساً یُوٰارِی» و برهنگی و خلع لباس،کیفر گناه.

«فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا»

6-پوشش و آراستگی با پوشاک و لباس‌های زیبا،مطلوب و محبوب خداوند است. قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً ... وَ رِیشاً آراستن و زینت و بهره‌بردن از لباس‌های زیبا تا آنجا که به اسراف کشیده نشود،مانعی ندارد.

7-معنویّت در کنار مادّیت،تقوا در کنار زینت لازم است. «رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ» ،و گرنه لباس می‌تواند وسیله‌ی:اسراف،تکبّر،فساد،خودنمایی،مدپرستی، شهوترانی،فخرفروشی و امثال آن شود.

8-آن گونه که در لباس مادی،پوشش عیوب،حفاظت از سرما و گرما و زیبایی مطرح است،تقوا هم عامل پوشش عیوب است،هم نگهدارنده از گناه و هم مایه‌ی زیبایی معنوی انسان می‌باشد. «لِبٰاسُ التَّقْویٰ»

9-از خاک،پنبه می‌روید،از حیوان،پشم تولید می‌شود و از آب دهان کرم، ابریشم،اینها همه از آیات الهی است که می‌تواند مایه‌ی تذکّر و بیداری انسان باشد. «ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ»

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ«27»

ای فرزندان آدم! مبادا شیطان فریبتان دهد،آنگونه که پدر و مادرِ(نخستین)شما را از بهشت بیرون کرد،(با وسوسه‌ی خوردن از آن درخت)لباس را از تن آن دو برکند تا عورت‌هایشان را بر آنان آشکار سازد.همانا شیطان و گروهش شما را از آنجا که شما آنها را نمی‌بینید می‌بینند.ما شیاطین را دوستان و سرپرستان کسانی که ایمان نمی‌آورند قرار دادیم.

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،از لباس به عنوان نعمت یاد کرد،اینجا هشدار می‌دهد که مواظب باشید شیطان این لباس و نعمت را از شما نگیرد.

شیطان گرچه اهل ایمان را نیز وسوسه می‌کند و به لغزش می‌اندازد،ولی نمی‌تواند ولایت و سلطه‌ای کامل بر آنها پیدا نماید، «وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ» ⁽¹⁾زیرا مؤمن،با توبه و پناه بردن به خدا نجات می‌یابد.آری،شیطان تنها بر کافران سلطه دارد.

از این‌که ما شیطان را نمی‌بینیم گمان نکنیم که او هم ما را نمی‌بیند،بلکه او در هر مکان که زمینه‌ی گناه فراهم باشد حاضر است و بدنبال فتنه و فریب می‌باشد.

پیام‌ها:

1-از تاریخ و سرنوشت دیگران عبرت بگیریم. «کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ»

2-خود را بیمه شده و به دور از انحراف ندانیم،حضرت آدم که مسجود فرشتگان بود،با فریب شیطان از جایگاه خود دور شد. أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ ...

3-برهنگی وکشف حجاب،عامل خروج از جایگاه قرب الهی است. «فَاخْرُجْ

أَبَوَیْکُمْ ... یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا»

4-هرگونه برنامه و تبلیغاتی که به برهنگی بیانجامد،شیطانی است. لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ ... یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا

5-هدف شیطان،برهنگی زن و مرد در برابر یکدیگر است. «لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا»

6-شیطان تنها نیست،بلکه گروه و ایادی دارد. «إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ» چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ» ⁽¹⁾

7-چون شیطان را نمی‌بینیم،از او غافل نباشیم و همیشه آماده باشیم. لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ ... لاٰ تَرَوْنَهُمْ زیرا فریبندگی شیطان به خاطر ناپیدایی اوست.

8-برهنگی،نشانه‌ی عدم ایمان و سلطه‌ی شیطان است. یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا ... أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ

9-سلطه‌ی شیطان،به خاطر اعمال خود انسان است. «أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ»

10-سنّت خداوند آن است که شیطان بر کافران و منکران حاکم شود. «إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ»

11-ایمان به خداوند،مانع ولایت و حاکمیّت شیطان بر انسان می‌شود. «أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ»

وَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا وَ اللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا قُلْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ«28»

و هرگاه کار زشتی کنند،(در توجیه آن)گویند:ما پدران خود را بر این کار یافتیم و خداوند ما را به آن دستور داده است.بگو:خداوند هرگز به کارهای زشت فرمان نمی‌دهد.آیا چیزی را که نمی‌دانید به خدا نسبت می‌دهید؟!

نکته‌ها:

در تفاسیر می‌خوانیم که این آیه مربوط به برهنگی،مشرکان در حال طواف است که در جاهلیّت مرسوم بوده است.آنان این کار را به تقلید از نیاکان خود انجام می‌دادند؛امّا مدّعی می‌شدند که خداوند دستور داده اینچنین طواف کنند!

زشتکاران از نیاکان خود تقلید می‌کنند و شرک خود را به خدا نسبت می‌دهند و می‌گویند:

«لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا» ⁽¹⁾، «لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ» ⁽²⁾این خواست خداوند بوده که ما مشرک شدیم و می‌پنداشتند چون خدا به آنان مهلت داده،پس یا راضی به فحشا و زشتی‌های آنان است و یا به آن فرمان داده است.

در این آیه،آنها ابتدا نیاکان خود را مطرح کردند، «وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا» سپس فرمان خدا را «وَ اللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا» ،شاید به این دلیل باشد که کار نیاکان،نزد آنان مهم‌تر از فرمان خداست.

پیام‌ها:

1-توجیه گناه،بزرگ‌تر از خود گناه و نشانه‌ی سلطه و نفوذ شیطان است. أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ ... قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا چه توجیه اجتماعی(نیاکان)و چه توجیه مذهبی(امر خدا به زشتی‌ها).

2-پایبندی به روش زشت و غلط نیاکان و بدعت در دین،نشانه ولایت شیطان و عدم ایمان است. إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ ... إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا ...

3-فساد و زشتی برخی اعمال،روشن و فطری است. «فٰاحِشَةً» («فاحشه»به گناهی گفته می‌شود که قباحت و زشتی آن روشن باشد)

4-گاهی انحرافات انسان،برای نسل‌های بعدی الگو می‌شود و منحرفان،بار گناه نسل‌های آینده را نیز به دوش می‌کشند. «وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا»

5-روش گذشتگان،همیشه ارزشمند نیست و تقلید نابجا از پیشینیان ممنوع

است. «قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا»

6-خداوند در هیچ زمانی به زشتی فرمان نمی‌دهد. وَ اللّٰهُ أَمَرَنٰا ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَأْمُرُ (پاسخ فعل ماضی را با فعل مضارع می‌دهد تا نشانه‌ی استمرار باشد)

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ«29»

بگو:پرودگارم به عدل و داد فرمان داده و اینکه نزد هر مسجدی(هنگام نماز)روی خویش را به سوی او بدارید و او را بخوانید،در حالی که دین را برای او خالص می‌سازید.آنگونه که شمارا در آغاز آفرید،باز خواهید گشت.

نکته‌ها:

«قسط»،در برابر تبعیض است،یعنی حقّ هر کس را به خودش بدهند،نه دیگری.

در این آیه،مفاهیم متعدّدی مطرح شده است؛تربیت «رَبِّی» ،عدالت«القسط»،عبادت «أَقِیمُوا» ،جماعت «وُجُوهَکُمْ» ،وحدت«مسجد»،دعا «وَ ادْعُوهُ» ،نیّت و اخلاص «مُخْلِصِینَ لَهُ» ،و حشر و قیامت «تَعُودُونَ» .

مرحوم طبرسی، «وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ» را امر به دعا و تضرّع خالصانه پس از نماز می‌داند.امام صادق علیه السلام فرمود:«تسبیح حضرت زهرا علیها السلام بعد از هر نماز،بهتر از هزار رکعت نماز است». ⁽¹⁾

معاد،جسمانی است.آن گونه که ذرّات خاک،از راه غذا در شما جمع شده است، استخوان‌های پوسیده شما نیز در قیامت جمع می‌شود. «کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ» همان قدرتی که شما را از یک سلّول و اسپرم آفرید،بقایای شما را هم می‌تواند در قیامت احیا کند.در روایتی نیز می‌خوانیم که مراد از «کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ» ،یعنی بر همان اعتقادی که مرده‌اید برانگیخته می‌شوید؛مؤمن بر ایمان و کافر بر کفر.«المؤمن علی ایمانه و الکافر علی کفره» ⁽²⁾

در حدیث می‌خوانیم:«در قیامت مردم عریان و پابرهنه محشور می‌گردند» ⁽¹⁾همانند روزی که از مادر متولّد شده‌اند.

پیام‌ها:

1-انسان،مأمور به قسط و عدالت است. «أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ» و کردار زشت،خارج از دائره‌ی قسط است. لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ ... أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ

2-پایبندی خالصانه به دین،زمینه‌ی گسترش قسط و عدل است. «أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ»

3-جلوگیری از تبعیض،در کنار عبادت مطرح است و عبادت ونماز،همراه قسط ارزش بیشتری دارد. «بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا»

4-تربیت صحیح،در نظامِ عادلانه است و قسط،از شئون ربوبیّت الهی. «أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ»

5-دین،دربردارنده‌ی ابعاد اجتماعی،عبادی و اعتقادی انسان است. أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا ... وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

6-مسجد،پایگاه اخلاص است،نه ریا و شرک. أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ...

مُخْلِصِینَ

7-یکی از شرایط دعا،خلوص نیّت است. «وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ»

8-توجّه و ایمان به معاد،عامل اقامه‌ی قسط و اخلاص انسان است. «کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ»

9-آفرینش نخستین،دلیل امکان معاد است. «کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ»

فَرِیقاً هَدیٰ وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاٰلَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ«30»

(خداوند)گروهی را هدایت فرمود،و(لی)گروهی،گمراهی بر آنان سزاوار است،زیرا آنان به جای خداوند،شیطان‌ها را سرپرست خویش گرفته‌اند و می‌پندارند که آنان راه یافته‌گانند.

پیام‌ها:

1-هدایت کار خداست، «فَرِیقاً هَدیٰ» ولی گمراهی،به خاطر سوء انتخاب خود ماست. «اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ»

2-تا زمانی که از خدا نبریده‌ایم،وسوسه‌های شیطان با یاد او و توبه قابل جبران است، «مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا» ⁽¹⁾ولی بریدن از خدا سبب افتادن در دام شیطان و سلطه‌ی او می‌شود که قابل جبران نیست. «حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاٰلَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ»

3-انسان آزاد است و می‌تواند ولایت الهی را انتخاب کند یا ولایت شیطان را.

«إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ»

4-دیدگاه منحرفان،واقع‌بینانه نیست،بلکه خیال‌پردازانه است. «یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ»

5-انحراف فکری و جهل مرکّب،(گمراه بودن ولی خود را در راه حقّ دیدن،)از بدترین انحرافات است. «یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ» چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً. اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ⁽²⁾

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ«31»

ای فرزندان آدم! نزد هر مسجد(به هنگام نماز،لباس و)زینت‌های خود را برگیرید و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید،همانا خداوند اسرافکاران را دوست ندارد.

نکته‌ها:

شاید بتوان گفت:آنچه در قرآن با خطابِ «یٰا بَنِی آدَمَ» بیان می‌شود،مربوط به تمام انسان‌ها و همه‌ی ادیان و از مشترکات آنان است.

قرآن به مال و فرزند،«زینت»گفته است، «الْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾بنابراین ممکن است آیه بیانگر این باشد که مال و فرزند خود را هنگام رفتن به مسجد همراه داشته باشید،تا با مال،به حل مشکلات اقتصادی مسلمانان بپردازید و با حضور فرزند در مساجد و جماعات،مشکلات تربیتی نسل آینده را حل کنید.

در روایات،امام‌جماعتِ عادل،آراستگی ظاهر،عطر زدن ولباس زیبا پوشیدن به هنگام نماز،بلند کردن دستان به هنگام رکوع و سجود،شرکت در نماز عید و نماز جمعه،از جمله مصادیق زینت شمرده شده‌اند. ⁽²⁾

امام مجتبی علیه السلام به هنگام نماز و حضور در مسجد،بهترین لباس خود را می‌پوشید و می‌فرمود:«انّ اللّه جمیل یحبّ الجمال فاتجمّل لربّی»،خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد، و من لباس زیبای خود را برای پروردگارم می‌پوشم و آنگاه این آیه را تلاوت می‌فرمودند. ⁽³⁾

خداوند زیبایی و زینت را دوست دارد و گرنه به آن امر نمی‌فرمود، «خُذُوا زِینَتَکُمْ» چنانکه اسلام،آیین فطری است و انسان نیز فطرتاً از زینت لذّت می‌برد.

با زینت به مسجد رفتن،احترامی است به بندگان خدا،به عبادت خدا و همچنین سبب

ایجاد جاذبه و ترغیب عملی دیگران است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:«اموال،ودیعه و امانت الهی در دست انسان است و مصرف باید دور از اسراف باشد». ⁽¹⁾

گرچه استفاده از زینت و طعام،امری فطری و طبیعی است،ولی در شرایط خاص مانند وجود نیازمندان و محرومان،باید با آنان همدردی کرد.لذا در تاریخ می‌خوانیم که نوع لباس امام صادق علیه السلام که مردم در رفاه نسبی به سر می‌بردند با لباس امام علی علیه السلام که مردم فقیر و ندار بودند،متفاوت بود،چون شرایط اجتماعی هر کدام فرق داشت. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:«کسی‌که رزق یک روز خود را داشته باشد،ولی قانع نباشد و از مردم سؤال و تکدّی کند،از مسرفان است». ⁽³⁾

اسراف در غذا و پرخوری،منشأ بسیاری از بیماری‌های جسمی و روحی و مایه‌ی سنگدلی و محروم شدن از چشیدن مزه‌ی عبادت است.چنانکه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:«المعدة بیت کلّ داء»معده،کانون هر بیماری است.پزشکی مسیحی پس از شنیدن این آیه و حدیث گفت:

تمام علم طب،در این آیه و این سخن پیامبر شما نهفته است. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:«آنچه باعث از بین رفتن مال و زیان رساندن به بدن باشد، اسراف است.«انّما الاسراف فیما أتلف المال و اضرّ بالبدن» ⁽⁵⁾و در روایت دیگری می‌خوانیم:«آن چه در راه خدا مصرف شود هرچند بسیار زیاد باشد،اسراف نیست و آنچه در راه معصیت خدا استفاده شود،هرچند اندک باشد،اسراف است». ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1-مسجد که پایگاه مسلمانان است،باید آراسته،زیبا و با جاذبه باشد. «خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ»

2-بهترین وزیباترین لباس،برای بهترین مکان است.«خذوا زینتکم عندکلّ مسجد»

3-اسلام،هم به باطن نماز توجّه دارد، «فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ» ⁽¹⁾،هم به ظاهر آن.

«زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» آری،در اسلام،ظاهر و باطن،دنیا و آخرت بهم آمیخته است.

4-زینت،اگر چه در نماز فردی هم ارزش است؛اما در اجتماع و مسجد،حساب ویژه‌ای دارد. «عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ»

5-اوّل نماز،آنگاه غذا. «عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا» اوّل توجّه به روح و معنویّت،آنگاه توجّه به جسم.

6-صرفه‌جویی،محبوب خداوند است و بهره‌گیری از زینت و غذا باید دور از اسراف باشد. «وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ«32»

بگو:چه کسی زینت‌هایی را که خداوند برای بندگانش پدید آورده و (همچنین)رزقهای پاکیزه ودلپسند را بر خود حرام کرده است؟بگو:این (نعمت‌ها)در زندگی دنیا برای مؤمنان است،(اگر چه کافران هم بهره‌مندند،)در حالی که روز قیامت مخصوص(مؤمنان)است.ما این گونه آیات خود را برای گروهی که می‌دانند به تفصیل بیان می‌نمائیم.

نکته‌ها:

این آیه،زینت را برای انسان حلال می‌شمرد.قرآن،یکی از نعمت‌های خداوند را،زینت آسمان‌ها به ستارگان جهت تماشای تماشاگران می‌داند، «زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ» ⁽²⁾امّا باید علاقه‌ی به زینت،انسان را به هلاکت نکشد و بهره‌گیری از آن کنترل شده باشد،لذا قرآن،

نشان‌دادن زینت زنان را جز برای شوهرانشان و مَحرم‌های آنان،حرام می‌داند. «لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ» ⁽¹⁾

عثمان‌بن مظعون،خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و از تصمیم خود نسبت به اخته و مقطوع النّسل کردن خود و عزلت و فاصله گرفتن از همسر و خانواده واجتماع خبر داد.آن حضرت به شدّت او را از این کار منع کرد و فرمود:«برای کنترل شهوت،روزه بگیر و به جای ریاضت و رهبانیّتِ مردود به مسجد برو و در انتظار نماز بنشین و به جای بیابان‌گردی،در جبهه‌های جنگ و حج و عمره شرکت کن،از همسر و عطریّات استفاده کن و از اموال خود به محرومان بده و از حرام‌ها دوری و هجرت کن،این راه و روش من است و هر که از این روش اعراض کند و توبه نکند،فرشتگان از ورود او به حوض کوثر منع خواهند کرد». ⁽²⁾

عاصم‌بن زیاد نیز تصمیم گرفت شیوه‌ی زندگی خود را تغییر داده واز حلال‌ها و لذّت‌ها کناره گیرد.حضرت علی علیه السلام آن تفکّر را محکوم کرد،و هنگامی که از آن حضرت پرسید:

پس چرا خودتان این همه ساده‌زندگی می‌کنید؟امام در پاسخ فرمود:من رهبر جامعه‌ام، خداوند بر رهبران لازم کرده که سطح زندگی خود را در سطح افراد ضعیف جامعه نگهدارند و در غم دیگران شریک باشند. ⁽³⁾

حضرت علی علیه السلام در برخورد با خوارج متحجّر،هنگام اعزام نماینده‌ی خود ابن عبّاس به سوی آنان،به او دستور می‌دهد بهترین لباس‌ها را بپوشد و خود را معطّر و خوشبو ساخته و با اسبی زیبا نزد آنها برود. ⁽⁴⁾

بعضی آیه را این گونه تفسیر کرده‌اند که رزق و زینت دنیا،آمیخته با انواع تلخی‌هاست، ولی رزق و زینتِ آخرت،بی‌غصّه و خالص است.

پیام‌ها:

1-پیامبر،مسئول مبارزه با بدعت‌ها است. «قُلْ مَنْ حَرَّمَ»

2-اسلام،با زهد نابجا وریاضت نامشروع ورهبانیّت،مخالف است. «قُلْ مَنْ حَرَّمَ»

3-اصل در بهره‌گیری از زینت‌ها و طیّبات،مباح بودن است،مگر دلیلی خاص بر حرمت آنها باشد. «مَنْ حَرَّمَ»

4-استفاده‌ی مناسب از زینت و ترغیب مردم به آن،ارزشمند است. «زِینَةَ اللّٰهِ» زیرا زینت به خدا نسبت داده شده است.

5-راه رسیدن به خدا،ترک امور حلال و طیّب نیست،بلکه استفاده‌ی بجا و رعایت قسط وعدل است. قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ ...

6-اسلام،هماهنگ با فطرت و آیین اعتدال است،به نیازهای طبیعی پاسخ مثبت می‌دهد،آنچه را مفید است حلال می‌شمرد و از آنچه ضرر دارد نهی می‌کند.

مَنْ حَرَّمَ ... أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ

7-زینت،همچون غذا،مورد نیاز انسان است.(زینت در کنار خوارکی‌ها مطرح شده است) زِینَةَ اللّٰهِ ... وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ

8-هدف اصلی از آفریدن نعمت‌ها،استفاده بردن و برخورداری مؤمنان از آنهاست،گرچه کافران نیز بهره‌می‌برند. «قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» البتّه در جای دیگر می‌فرماید: «إِنّٰا جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهٰا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽¹⁾هرآنچه روی زمین است،زینت آن قرار دادیم تا آنان را بیازماییم که کدام یک بهتر عمل می‌کنند.

9-در بهره‌برداری از نعمت‌های دنیوی،مؤمن و کافر یکسانند،ولی کامیابی قیامت مخصوص مؤمنان است. «لِلَّذِینَ آمَنُوا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

10-علم وعالم،جایگاه ویژه‌ای نزد خدا دارند. «کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ»

قُلْ إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ«33»

(ای پیامبر!)بگو:همانا پروردگارم کارهای زشت و زننده،چه آشکار و چه پنهان،و گناه و ستم و سرکشی به ناحقّ و شریک قرار دادن چیزی برای خدا که او دلیلی بر حقّانیّت آن نازل نکرده،و نسبت دادن آنچه را نمی‌دانید به خداوند،(همه را)حرام کرده است.

نکته‌ها:

«فواحش»جمع «فٰاحِشَةً» ،گناهی که زشتی آن بر همه‌ی افراد آشکار است،همچون زنا و چون در جاهلیّت انجام پنهانی آن را روا می‌داشتند،این آیه حرمت آن را تأکید می‌نماید.

«اثم»،گناهی است که سقوط انسان را در پی داشته باشد و«بغی»،تجاوز به حقّ دیگران است.این آیه،انواع گناهان اعتقادی و زبانی را در بر دارد.

در روایات،مراد از گناه باطنی،پذیرش ولایت رهبران ستمگر دانسته شده است. ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«کسی که بدون علم و آگاهی حکمی صادر کند،فرشتگان آسمان و زمین او را لعن می‌کنند». ⁽²⁾

زراره از امام صادق علیه السلام پرسید:حجّت خداوند بر بندگانش چیست؟حضرت فرمودند:

«أن یقولوا ما یعلمون و یقفوا عند ما لا یعلمون» ⁽³⁾تنها آنچه را می‌دانند بگویند و اگر نمی‌دانند، سکوت کرده و بازایستند.

پیام‌ها:

1-تحریم‌های الهی،در مسیر تربیت ورشد وتکامل انسان است. «حَرَّمَ رَبِّیَ»

2-حلال‌ها بسیار است،ولی حرام‌ها اندک و محدود که موارد آن در قرآن و

روایات بیان شده است. إِنَّمٰا حَرَّمَ ... أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

3-گناه،گناه است و قبح ذاتی و عقلی دارد،گرچه مردم نفهمند. «وَ مٰا بَطَنَ»

4-مشرکان،برای اعتقاد خود استدلالی ندارند. «لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً»

5-در تبلیغ و نهی از منکر،ابتدا راههای حلال و معروف ارائه شود،سپس نهی از منکرات و اعلام کارهای حرام.(آیه‌ی قبل حلال‌ها را بیان کرد،این آیه محرّمات را). قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ ... إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّیَ

6-برهان و استدلال،نوعی افاضه و لطف الهی است که بر عقل و جان القا می‌شود. «مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً»

7-استناد هر چیز به خداوند باید متّکی بر علم ودلیل باشد. «مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً» آری،هرگونه ادّعایی به خصوص در مورد هستی باید با دلیل و منطق باشد.

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ«34»

و برای هر امّتی اجل و سرآمدی است.پس هرگاه اجلشان فرا رسید،نه می‌توانند لحظه‌ای تأخیر اندازند و نه پیشی گیرند.

نکته‌ها:

بر اساس این آیه از قرآن،نه تنها افراد،بلکه دولت‌ها،ملّت‌ها،امّت‌ها و تمدّن‌ها نیز سرآمد و أجلی دارند.

أجل چون فرو آید از پیش و پس

پس و پیش نگذاردت یک نفس

پیام‌ها:

1-به دنیا و عناوین آن مغرور نشویم و از حرام‌ها پرهیز کنیم. إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّیَ ... لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ

2-در هستی،هیچ تحوّلی،تصادفی و خارج از تدبیر و نظم دقیق وحساب شده‌ی

الهی نیست.برامّت‌ها نیز قوانینی حاکم است. «لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ»

3-فرصت و امکاناتی که در دست ماست،رفتنی است،پس تا حدّ توان، صحیح‌ترین استفاده را بکنیم. «لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ»

4-ستمگران،مهلت الهی را نشانه‌ی لطف او بر خود ندانند. «لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ» زیرا زمان آنان هم سرخواهد آمد،چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «جَعَلْنٰا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً» ⁽¹⁾

5-مجاهدان راه خدا،به خاطر سلطه‌ی طاغوتیان،گرفتار یأس نشوند.تلاش کنند،چون طاغوت‌ها نیز رفتنی هستند. «لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ»

6-پیوسته گروه‌هایی به قدرت می‌رسند،آزمایش می‌شوند و محو می‌گردند.

«فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ»

یٰا بَنِی آدَمَ إِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی فَمَنِ اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ«35»

ای فرزندان آدم! هرگاه پیامبرانی از خودتان به سوی شما بیایند که آیات مرا بر شما بازگو کنند(از آنها پیروی کنید)،پس کسانی که تقوا و صلاح پیشه کنند،هیچ ترسی بر آنان نیست و آنان اندوهگین نمی‌شوند.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ«36»

و کسانی که آیات مارا تکذیب و از روی استکبار از آن سرپیچی،آنان همدم آتشند و همیشه در آن خواهند بود.

نکته‌ها:

«خَوْفٌ» و ترس،مربوط به امور آینده و در مقابل امنیّت و آسایش است؛امّا«حزن»و اندوه،مربوط به گذشته و آنچه از دست رفته می‌باشد و در مقابل سرور و شادمانی است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-از سنّت‌های الهی،ارسال رسولان برای بیان وحی الهی است. یَأْتِیَنَّکُمْ ...

یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی

2-از راههای نفوذ و تأثیر سخن،سنخیّت پیام‌آور با خود مردم است. «مِنْکُمْ»

3-انسان،آزاد و دارای اختیار است و سرنوشتش در گرو گرایش و عمل خود اوست. «فَمَنِ اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ»

4-متّقی،اصلاح‌گر و دارای فعّالیّت مثبت است،نه گوشه‌گیر. «اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ»

5-تقوا و خودسازی باید قبل از اصلاح دیگران باشد و اصلاح‌گران باید خود متّقی باشند. «اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ»

6-مؤمنان و پیروان واقعی انبیا،آنانند که اهل تقوا و اصلاح باشند. یَأْتِیَنَّکُمْ رُسُلٌ ...

فَمَنِ اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ و نفرمود:«فمن آمن بهم»

7-آرامش حقیقی در سایه‌ی تقوا و اصلاح است. «اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ»

8-پیامد تکذیب،تکبّر و سرپیچی از انبیا،عذاب ابدی و دوزخ است.

اِسْتَکْبَرُوا ... أَصْحٰابُ النّٰارِ ... فِیهٰا خٰالِدُونَ

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ أُولٰئِکَ یَنٰالُهُمْ نَصِیبُهُمْ مِنَ الْکِتٰابِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قٰالُوا أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ«37»

پس کیست ستمکارتر از کسی که بر خداوند دروغ بندد،یا آیات او را تکذیب کند؟آنان بهره‌ی خود را از(دنیا به مقداری که در)کتاب(الهی که برای آنان نوشته شده)خواهند برد،تا آنکه چون فرستادگان ما برای گرفتن جانشان به سراغ آنان آیند،گویند:کجاست آنچه(و آنکه)به جای خداوند می‌خواندید؟گویند:همه از دید ما ناپدید ونابود شدند.و آنان علیه خود شهادت می‌دهند که کافر بوده‌اند.

نکته‌ها:

مراد از افترا بر خداوند در آیات قرآن،معمولاً شرک به خداوند است. ⁽¹⁾البتّه حلال و حرام کردن چیزی بدون دلیل هم بدعت و افترای بر خداست،چنانکه تکذیب پیامبران نیز نوعی نسبت دروغ به خدا دادن است.

در قرآن،15 مرتبه افرادی به عنوان ظالم‌ترین مردم معرّفی شده‌اند،یعنی کسانی که هم به خود و شخصیّت خود ظلم کرده‌اند و هم به اجتماع،و ریشه‌ی همه‌ی آنها شرک،کفر و عناد بوده است. ⁽²⁾

عبارت «نَصِیبُهُمْ مِنَ الْکِتٰابِ» ،شامل رزق و روزی،حیات و مرگ،سعادت و شقاوت در دنیا و جزای اعمال و عقوبات در روز قیامت می‌شود که در لوح محفوظ الهی ثبت شده است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-تکذیب و افترای بر خدا و بدعت‌گذاری،بزرگ‌ترین ستم است. «فَمَنْ أَظْلَمُ»

2-هر انسانی دارای نصیب و بهره‌ای ثبت شده و حتمی در دنیاست. «یَنٰالُهُمْ نَصِیبُهُمْ مِنَ الْکِتٰابِ»

3-فرشتگانی مأمور قبض روح هستند. «رُسُلُنٰا یَتَوَفَّوْنَهُمْ»

4-روح،تمام حقیقت انسان است. «یَتَوَفَّوْنَهُمْ» و نفرمود:«یتوفّون انفسهم»

5-انسان،با دیدن نشانه‌های مرگ،از خواب غفلت بیدار می‌شود و با مأموران قبض روح گفتگو دارد،ولی چه سود؟ یَتَوَفَّوْنَهُمْ قٰالُوا ... قٰالُوا

6-نخستین مرحله‌ی بازپرسی انسان،از لحظه‌ی مرگ آغاز می‌شود. «أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ»

7-از نخستین سؤالها در قیامت،سؤال از معبود است. «أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَدْعُونَ»

8-غیر خدا،سرابی بیش نیست و مشرکان هنگام مرگ،به پوچی تمامی معبودها اقرار می‌کنند. «قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا»

9-اوّلین قاضی در قیامت،وجدان انسان است. «شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ»

قٰالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النّٰارِ کُلَّمٰا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهٰا حَتّٰی إِذَا ادّٰارَکُوا فِیهٰا جَمِیعاً قٰالَتْ أُخْرٰاهُمْ لِأُولاٰهُمْ رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا فَآتِهِمْ عَذٰاباً ضِعْفاً مِنَ النّٰارِ قٰالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لٰکِنْ لاٰ تَعْلَمُونَ«38»

(خداوند،پس از اعترافشان به کفر در لحظه‌ی مرگ)می‌فرماید:شما نیز در میان گروه‌هایی از جنّ و انس،که پیش از شما بوده‌اند،به دوزخ داخل شوید.هرگاه گروهی وارد(جهنّم)شود،گروه هم‌کیش خود را لعن و نفرین کند،تا آنکه همه یکجا در دوزخ بهم رسند.آنگاه گروه متأخّر درباره‌ی گروه قبلی گوید:خدایا! اینان بودند که ما را گمراه کردند،پس عذابی دو چندان از آتش دوزخ برایشان بیاور(کیفری برای گمراهی خودشان و کیفری برای گمراه ساختن ما.خداوند)می‌فرماید:برای هر کدام،(عذابی)دو برابر است،ولی نمی‌دانید.

نکته‌ها:

از صحنه‌های تکان‌دهنده‌ی قیامت،گفتگوی دوزخیان با یکدیگر،به ویژه با سران و

بزرگانی است که سبب جهنّمی شدن آنان شده‌اند.به همین جهت آنجا دوستان بی‌تقوا نیز با هم دشمن می‌شوند. «الْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾،گاهی هم تقاضا می‌کنند که عاملان گمراهی خود را ببینند و پایمالشان کنند. «أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلاّٰنٰا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ نَجْعَلْهُمٰا تَحْتَ أَقْدٰامِنٰا» ⁽²⁾و گاهی اطاعت از بزرگان را عامل سقوط خویش می‌دانند.

«أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ» ⁽³⁾امّا انسان دارای اختیار و آزادی عمل است و نمی‌تواند انحراف و خطای خود را تنها به گردن دیگران اندازد.

امام صادق علیه السلام فرمودند:«مراد از رهبران «هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا» ،رهبران فاسد و ائمّه‌ی ظلم و جور می‌باشد». ⁽⁴⁾

در قیامت رهبران جور و پیروان آنها،هرکدام دو برابر عذاب می‌شوند،زیرا قرآن در پاسخ تقاضای منحرفان برای عذاب دو برابر رهبران خود می‌فرماید:هم رهبران دو برابر کیفر دارند و هم پیروان آنها، «لِکُلٍّ ضِعْفٌ» رهبران،چون هم خود منحرف شدند و هم دیگران را منحرف کردند و امّا پیروان آنها نیز هم برای انحراف خود و هم برای این‌که با پیروی و حمایت خود به رهبران باطل رونق دادند.

پیام‌ها:

1-در بهشت،کینه و دشمنی نیست،سراسر صلح و صفاست ولی در جهنّم،افراد یکدیگر را لعن و نفرین می‌کنند. «لَعَنَتْ أُخْتَهٰا» چنانکه در آیه‌ی 25 سوره‌ی عنکبوت می‌خوانیم: «یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً»

2-جنّ نیز مانند انسان،تکلیف دارد و گنهکاران هردو سرنوشتی مشابه دارند و در یک دوزخ قرار می‌گیرند. اَلْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النّٰارِ ... لَعَنَتْ أُخْتَهٰا

3-کفّار،یکباره وارد دوزخ نمی‌شوند،بلکه به ترتیب و نوبت. «کُلَّمٰا دَخَلَتْ»

4-ولایت‌ها،محبّت‌ها و حمایت‌های غیر الهی،در قیامت به کینه و نفرین و

دشمنی تبدیل می‌شود. «لَعَنَتْ أُخْتَهٰا»

5-در قیامت،همه می‌کوشند تا گناه خود را به گردن دیگری اندازند یا برای خود شریک جرم پیدا کنند. «هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا»

6-گاهی انسان کیفرهایی می‌بیند که خود آگاه نیست. «وَ لٰکِنْ لاٰ تَعْلَمُونَ»

وَ قٰالَتْ أُولاٰهُمْ لِأُخْرٰاهُمْ فَمٰا کٰانَ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ«39»

و گروه پیشگام(در عذاب)،به پیروان خود می‌گویند:شما هیچ برتری بر ما ندارید،پس عذاب را به خاطر آنچه کسب می‌کردید،بچشید.

إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْهٰا لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ السَّمٰاءِ وَ لاٰ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّٰی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیٰاطِ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ«40»

همانا کسانی که آیات ما را دروغ شمردند و مستکبرانه از آن اعراض کردند،درهای(رحمت)آسمان به روی آنان باز نمی‌شود و به بهشت وارد نمی‌شوند،تا آنکه شتر از سوراخ سوزن بگذرد(یعنی نشدنی است)، و این‌گونه مجرمان را کیفر می‌دهیم.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمودند:«اعمال و ارواح مؤمنان به سوی آسمان برده می‌شود و درهای آسمان به روی آنان گشوده می‌شود؛امّا ارواح و اعمال کافران را که به آسمان بالا می‌برند ناگهان ندا داده می‌شود که«اهبطوا الی السّجّین»آن را به سوی دوزخ پایین ببرید». ⁽¹⁾

«جمل»،یا به‌معنای شتر است،یا طناب ضخیمی که با آن کشتی را در ساحل مهار می‌کنند.

امّا در اینجا چون مقصود بیان محال بودن ورود کفّار به بهشت است،معنای شتر و عبور شتر از سوراخ سوزن،مناسب‌تر است.در تفسیر نمونه می‌خوانیم:کلمه‌ی«جَمَل»بیشتر در معنای شتر استعمال شده است و با توجّه به روایات،این معنا تناسب بیشتری دارد.

در انجیل لوقا نیز آمده است:«ورود شتر به سوراخ سوزن،آسان‌تر از ورود سرمایه‌داران و دولت‌مردان به ملکوت اعلی است». ⁽¹⁾

شاید بتوان از ظاهر آیه‌ی 40 استفاده کرد که بهشت در آسمان‌هاست و برای ورود به بهشت باید از درهای آسمانی گذشت. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام فرمود:«درهای آسمان در پنج موقع باز است:هنگام نبرد مجاهدان اسلام،زمان نزول باران،هنگام تلاوت قرآن،موقع فجر و وقت ندای اذان». ⁽³⁾

بر خلاف آنکه درهای رحمت آسمان و زمین به روی مؤمنان با تقوا باز می‌شود، «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» ⁽⁴⁾،درهای آسمانی به روی کافران معاند و تکذیب‌گر بسته شده و گشوده نمی‌شود. لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ السَّمٰاءِ ...

پیام‌ها:

1-در قیامت رهبران گمراه،پیروان خویش را شریک خود در عذاب می‌دانند.

قٰالَتْ أُولاٰهُمْ لِأُخْرٰاهُمْ ...

2-اعمال و رفتار انسان،در نزول رحمت الهی و عدم نزول آن مؤثّر است. کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْهٰا لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ ...

3-تکذیب آیات الهی و نپذیرفتن معارف دین،سبب مسدود شدن تمام درهای رحمت و ورود به بهشت است. لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ ... وَ لاٰ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ

4-سنّت الهی،محروم کردن مجرمان از رحمت خویش در قیامت است. لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهٰادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَوٰاشٍ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الظّٰالِمِینَ«41»

برای مجرمان،در جهنّم بسترهایی است و از بالای سرشان پوشش‌هایی (از آتش)،و این‌گونه ستمگران را کیفر می‌دهیم.

نکته‌ها:

«مهاد»از«مهد»،به معنای بستر است.تعبیر به«مهاد»برای دوزخیان،نوعی تمسخر واستهزای آنان است،یعنی آرامگاه‌شان دوزخ است. ⁽¹⁾«غَوٰاشٍ» جمع«غٰاشِیَةٌ»،به معنای پوشش است و به خیمه نیز گفته می‌شود.

خداوند از گروه عنود و اعراض کننده،در آیه‌ی 37 این سوره به عنوان کافر،در آیه 40 به عنوان مجرم و در اینجا به عنوان ظالم یاد کرده است،زیرا آنکه آیات الهی را تکذیب کند، شایسته همه‌ی این القاب است.چنانکه در آیه 254 سوره‌ی بقره می‌خوانیم: «وَ الْکٰافِرُونَ هُمُ الظّٰالِمُونَ»

پیامبر صلی الله علیه و آله پس از تلاوت این آیه فرمودند:«جهنّم دارای طبقاتی از بالا و پائین است که معلوم نیست طبقات بالا بیشتر است یا طبقات پائین و کافران در میان طبقات قرار داشته و همواره در فشار می‌باشند.همچنین حضرت فرمودند:زیرانداز و روانداز کافران در قبر،آتش جهنّم است». ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-دوزخ،سراسر وجود کفّار را از همه‌ی طرف فرامی‌گیرد. لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهٰادٌ وَ ...

غَوٰاشٍ چنانکه در آیات دیگر نیز می‌خوانیم: «وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ» ⁽³⁾، «لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ» ⁽⁴⁾و «یَوْمَ یَغْشٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ» ⁽⁵⁾

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ«42»

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،(هر اندازه عمل کرده‌اند می‌پذیریم،زیرا)هیچ کس را جز به مقدار توانش تکلیف نمی‌کنیم.

آنان همدم بهشتند،همانان در آن جاودانند.

پیام‌ها:

1-بهشت جاودان،پاداش پیوند ایمان و اعمال صالح است. وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ

2-گرچه بهتر،انجام همه‌ی کارهای شایسته است، «وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» امّا در عمل،هر کس به اندازه‌ی توانش مسئول است. «لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا»

3-در اسلام،تکلیف،طاقت‌فرسا نیست. «وُسْعَهٰا» چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «وَ مٰا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» ⁽¹⁾و «یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ» ⁽²⁾

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ«43»

و هرگونه کینه‌ای را که در سینه‌های آنان بود برکنده و زدودیم(تا در صفا و صمیمیّت با هم زندگی کنند)،از زیر(قصرهای)شان نهرها جاری است و می‌گویند:خدا را شکر که ما را به این(راه)هدایت کرد و اگر خداوند هدایتمان

نمی‌کرد،ما(به خودی خود)هدایت نمی‌شدیم.بی‌شک فرستادگان پروردگارمان به راستی و درستی به سراغ ما آمدند و به آنان(هدایت یافتگان)خطاب می‌شود:

این همان بهشتی است که به خاطر عملکردتان وارث آن شده‌اید.

نکته‌ها:

«غَلَّ»،به معنای نفوذ مخفیانه است،به کینه و حسدی که مرموزانه در جان انسان نفوذ می‌کند نیز غِل گویند.

در آیات قبل خواندیم:دوزخیان همدیگر را لعن و نفرین می‌کنند،اینجا می‌فرماید:

بهشتیان هیچ کینه‌ای از یکدیگر در دل ندارند و میان آنها صلح،صفا و محبّت است و با این‌که در بهشت تفاوت درجات هست؛امّا هیچ‌یک نسبت به دیگری کینه و کدورت و حسد نمی‌ورزد.

نهرهای بهشتی پر آب است،زیرا خداوند به جای جریان آب فرمود:«نهرها جاری است و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:نهرهای بهشتی از زیر مسکن بهشتیان جاری است». ⁽¹⁾

طبق احادیث،هر مؤمن و کافری در بهشت و دوزخ مکانی دارد،ولی مؤمن،جایگاه بهشتی کافر را به ارث می‌برد و کافر جایگاه دوزخی مؤمن را. ⁽²⁾از این حدیث استفاده می‌شود که درهای سعادت و شقاوت به روی همه باز است و هیچ کس از ابتدا برای بهشت یا دوزخ خلق نشده است،بلکه انتخاب و عمل او مسیر و سرنوشتش را معیّن می‌کند. ⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم به مردم فرمودند:«معاشر النّاس سلّموا علی علیّ بامرة المؤمنین»ای مردم! به علیّ به عنوان امیرالمؤمنین سلام کنید و بگویید:الحمدللّه الّذی هدنا لهذا.... ⁽⁴⁾

امام هادی علیه السلام فرمود:«در روز قیامت،پیامبر و حضرت علی و تمام ائمّه علیهم السلام در برابر مردم قرار می‌گیرند و در این هنگام شیعیان می‌گویند:الحمد للّه الّذی هدانا لهذا.... ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1-زندگی که در آن کینه نباشد،زندگی بهشتی است. «مِنْ غِلٍّ»

2-در بهشت،صفای باطن و ظاهر یک جا جمع است. «نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ»

3-اهل بهشت،به ذکر و ستایش خدا مشغولند. «قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ»

4-بهشتیان،از لطف خدا شاکرند واز هدایت شدنشان مغرور نیستند. «الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا»

5-بهشتیان به اعمال و کارهای خود متّکی نیستند. «هَدٰانَا اللّٰهُ»

6-عقل و علم و تلاش به تنهایی کافی نیست،عنایت و امداد الهی نیز برای هدایت لازم است. «لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ»

7-انبیا،وسیله‌ی هدایتند و هدایتشان همراه با حقّ است.خودشان،حرفشان، عملشان،شیوه‌ها و وعده‌هایشان همه حقّ است. «لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ»

8-بهشت در برابر عمل است،نه امید و آرزو. «أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:از کسانی مباش که آخرت را بدون عمل آرزو می‌کنند.

«لا تکن ممن یرجوا الآخرة بغیر العمل» ⁽¹⁾

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ«44»

و اهل بهشت،دوزخیان را صدا زنند که ما آنچه را پروردگارمان وعده داده بود، حقّ و راست یافتیم(و به آن رسیدیم)،آیا شما وعده‌های پروردگارتان را حقّ یافتید؟(ما در لذّت و نعمتیم،آیا شما هم در رنج و عذابید؟)گویند:آری.پس منادی میان آنان اعلام کند که لعنت خدا بر ستمکاران باد.

نکته‌ها:

در این‌که مؤذّنِ قیامت چه کسی است اقوالی بیان شده،از جمله:خداوند،اسرافیل، جبرئیل،مأموران جهنّم و مأموران بهشت؛امّا در روایات شیعه ⁽¹⁾و برخی احادیث اهل‌سنّت(مانند روایات حاکم حَسکانی)می‌خوانیم که آن مؤذّن،حضرت علی علیه السلام است، همان گونه که سوره برائت را که شامل اعلام برائت از مشرکین در دنیا بود در مکّه خواند، قرائت قطعنامه‌های برائت و لعنت الهی نسبت به مشرکان،در آخرت نیز از زبان علی علیه السلام خواهد بود. ⁽²⁾همچنان که به بهشتیان نیز آن حضرت سلام خواهد داد. ⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله پس از جنگ بدر،خطاب به کشته‌ی مشرکان فرمود:

«انّا وجدنا ما وعد ربّنا حقّاً فهل وجدتم ما وعد ربّکم حقّاً» ،اصحاب سؤال کردند:چگونه با اجسادی که مرده‌اند تکلّم می‌کنید؟حضرت فرمودند:«به خدا سوگند! همه‌ی آنان کلام مرا بهتر از شما شنیدند.

چنانکه حضرت علی علیه السلام نیز کشته‌های خوارج را با همین آیه مورد خطاب قرار دادند». ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-در قیامت،بهشتیان و دوزخیان با یکدیگر گفتگو می‌کنند. وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ ...بهشت و جهنّم به گونه‌ای است که بهشتیان پس از استقرار، می‌توانند از دوزخیان خبر بگیرند.

2-در قیامت مؤمنان و کافران،وعده‌های الهی را حقّ و عملی می‌یابند. «قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا»

3-خداوند توسط اهل بهشت،از دوزخیان اعتراف می‌گیرد،تا شرمندگی و فشار بیشتری بر آنان وارد شود. ⁽⁵⁾«قٰالُوا نَعَمْ»

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ«45»

(ستمگران)آنان‌اند که(مردم را)از راه خدا باز می‌دارند و(با القای شبهات) می‌خواهند آن را کج و منحرف نشان دهند و همانها به آخرت،کافرند.

نکته‌ها:

راه خدا،راه توحید،تسلیم،ایمان،هجرت وجهاد است.ستمگران،با ایجاد شبهه ووسوسه، با تبلیغ وتضعیف،با ایجاد بدعت‌ها وخرافات و نیز مقابله با رهبران حقّ و یأس‌آفرینی‌ها و کارشکنی‌های دیگر،می‌خواهند راه خدا را ببندند یا در آن تغییر و انحراف به وجود آورند.

پیام‌ها:

1-هرگونه جلوگیری از راه خدا وایجاد انحراف در آن،ظلم است، لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ ...و ظلم فرهنگی از بزرگ‌ترین ظلم‌هاست. «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ»

2-دشمن اگر بتواند،آشکارا می‌جنگد و راه حقّ را می‌بندد، «یَصُدُّونَ» و با طرح و نقشه‌هایش راه حقّ را کج جلوه داده و آن را منحرف می‌کند. «یَبْغُونَهٰا عِوَجاً»

3-ستمگران،منع کنندگان از راه حقّ،مخرّبان دین و منکران قیامت،همه اهل جهنّم می‌باشند.(این آیه و آیه‌ی قبل)

وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ«46»

و میان آن دو(بهشتیان و دوزخیان)حجابی است و بر اعراف،(بلندی میان دوزخ و بهشت)مردانی هستند(از اولیای خدا)که همه(اهل‌بهشت و جهنّم)را از سیمایشان می‌شناسند و بهشتیان را که هنوز به بهشت وارد نشده‌اند،ولی امیدوارند،ندا می‌دهند که سلام بر شما باد.

نکته‌ها:

مراد از«حجاب»در این آیه،شاید همان دیواری باشد که در آیه‌ی 13 سوره‌ی حدید می‌خوانیم که میان بهشتیان و دوزخیان دیواری زده می‌شود که سمت بیرونی آن،عذاب و قسمت درونی‌اش رحمت است. «فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ» ⁽¹⁾

«اعراف»جمع«عرف»،به معنای مکان بلند است.در قرآن تنها در همین مورد از اعراف و اهل آن سخن به میان آمده و این سوره نیز به خاطر همین آیه اعراف نام گرفته است.

در روایات وتفاسیر،نظرات مختلفی درباره‌ی اهل اعراف به چشم می‌خورد.برخی آنان را اولیای خدا دانسته‌اند که بر بلندیی میان بهشت و جهنّم قرار می‌گیرند و از سیمای مردم، همه‌ی آنها را می‌شناسند،بهشتیان را سلام و تبریک می‌گویند و از سرنوشت دوزخیان نگرانند؛امّا برخی آنان را افراد ضعیفی معرّفی می‌کنند که گناهان و عباداتی دارند و منتظر لطف خدایند(آنگونه که از آیه‌ی 106 سوره‌ی توبه استفاده می‌شود).

شاید بتوان گفت که صاحب و محور اصلی اعراف،اولیای خدایند و افراد ضعیف،در حاشیه قرار دارند.نیکوکاران به بهشت می‌روند ومجرمان به دوزخ،افراد متوسّط وضعیف در اعراف گرفتار و منتظر سرنوشت می‌مانند،ولی اولیای خدا که بر اعراف قرار دارند،به کمک آنان برخاسته و شفاعت می‌کنند.این بیان از جمع نظریات مفسّران و روایات استفاده می‌شود.

در روایات می‌خوانیم که اصحاب اعراف شهدایی هستند که نواقصی در پرونده آنان است، ⁽²⁾یا افرادی هستند که خوبی‌ها و بدی‌های آنان یکسان است،اگر خداوند آنان را به دوزخ ببرد به خاطر گناهانشان است و اگر به بهشت ببرد از رحمت اوست. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-رفتار و خصلت‌های دنیوی،سیمای انسان را به گونه‌ای می‌کند که در قیامت

دیگران با نگاه او را می‌شناسند. «یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ» البتّه شناسایی به این شکل،در دنیا نیز ممکن است،چنانکه خداوند در باره‌ی منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ» ⁽¹⁾

2-برای ورود به بهشت،لطف و عنایت الهی لازم است. أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ ... هُمْ یَطْمَعُونَ

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«47»

و هرگاه چشمان آنان(اهل اعراف که هنوز به بهشت نرفته‌اند)ناخواسته به سوی دوزخیان گردانده شود گویند:پروردگارا! ما را همراه ظالمان قرار مده.

نکته‌ها:

اعرافیان به اهل بهشت نگاه می‌کنند و آنان را می‌شناسند و سلام می‌کنند؛امّا به اهل دوزخ نگاه نمی‌کنند،بلکه چشمشان ناخواسته به آنان می‌افتد. «صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ»

اصحاب اعراف،در دعایشان نمی‌گویند:«ما را اهل آتش قرار مده،بلکه می‌گویند:ما را همنشین ظالمان مگردان.گویا مجالست با ستمگر،بدتر از آتش دوزخ است». ⁽²⁾

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ رِجٰالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ قٰالُوا مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ«48»

و اصحاب اعراف،(اولیای خدا که میان بهشت و جهنّم بر جایگاه بلندی مستقرّند)مردانی(از اهل دوزخ)را که به سیمایشان می‌شناسند،ندا می‌دهند و می‌گویند:جمعیّت و جمع‌آوری شما(از مال،مقام،همسر و فرزند)و آنچه همواره بدان تکبّر می‌کردید،به حال شما سودی نداشت.

نکته‌ها:

سلمان فارسی می‌گوید:«بیش از ده مرتبه از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود:«یا علیّ انّک و الاوصیاء من بعدک اعراف بین الجنّة و النار»، ⁽¹⁾یا علی! تو و امامان پس از تو،اصحاب اعراف میان بهشت و جهنّم هستید و هرکس به شما معرفت داشت وارد بهشت می‌شود و هرکس منکر ولایت شما باشد،وارد جهنّم می‌شود». ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-در قیامت علاوه بر عذاب الهی،سرزنش‌هایی هم از انسان‌ها نصیب دوزخیان می‌شود. قٰالُوا مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ ...

2-مال،قدرت،دوستان و طرفداران،عامل نجات نیستند. «مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ» خود انسان نیز در قیامت به این حقیقت اعتراف می‌کند. «مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ» ⁽³⁾

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ«49»

(به مستکبران خطاب می‌شود:)آیا اینان(بهشتیان)،همان کسانند که (شما در دنیا)سوگند یاد کردید رحمت الهی شامل حالشان نمی‌شود؟ (اکنون ببینید که به آنان گفته می‌شود:)وارد بهشت شوید،بی‌آنکه خوفی بر شما باشد یا اندوهگین شوید.

نکته‌ها:

در دنیا کافران مغرور،مؤمنان را تحقیر می‌کنند و می‌گویند که رحمت خدا شامل اینان نمی‌شود.غافل از آنکه ایمان و اعمال صالح،آنان را مشمول رحمت الهی قرار می‌دهد و خطابِ «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ» را دریافت می‌کنند.

دریافت رحمت الهی،ایمان و عمل صالح لازم دارد،نه مال و مقام.علاوه بر آنکه رحمت

خدا به دست مستکبران نیست تا میان هر کس‌که بخواهند تقسیم کنند. «أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-فقر و گمنامی مؤمنان در دنیا،نشانه‌ی محرومیّت آنان در قیامت نیست.

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ ...

2-نسبت به این‌که چه کسانی شایسته‌ی دریافت رحمت الهی هستند یا نیستند، زود قضاوت نکنیم. «أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ»

3-در بهشت،حزن و اندوه نیست. «وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ»

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ«50»

و دوزخیان اهل بهشت را ندا دهند و گویند:کمی از آب یا از آنچه خداوند روزی شما کرده است بر ما فرو ریزید!(بهشتیان)گویند:خداوند این آب و نعمت‌ها را بر کافران حرام کرده است.

نکته‌ها:

یکی از نام‌های قیامت، «یَوْمَ التَّنٰادِ» ⁽²⁾است.یعنی روزی که نداها بلند و استمداد و فریاد در کار است و بهشتیان و دوزخیان همدیگر را صدا می‌زنند.

پیام‌ها:

1-بهشتیان و دوزخیان با یکدیگر گفتگو دارند و صدای یکدیگر را می‌شنوند.

وَ نٰادیٰ ...

2-اوّلین درخواستِ دوزخیان،آب است. مِنَ الْمٰاءِ ...

3-آنان که در دنیا توشه‌ای برای آخرت برندارند،در قیامت دست گدایی و نیازشان پیش همه دراز است. أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ ...

4-ناله‌ی مجرمان در قیامت،بی‌فایده است. «إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا»

5-نعمت‌های آخرت،مخصوص مؤمنان است. «حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ»

6-خداوند و بهشتیان بخیل نیستند،ولی کیفر کافرانی که در دنیا مؤمنان فقیر را اذیّت می‌کردند،تحریم نعمت‌ها در قیامت است. «حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ»

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ«51»

کسانی که(در دنیا)دین خویش را به بازی و سرگرمی گرفتند و زندگی دنیوی مغرورشان ساخت،پس همان گونه که آنان دیدار این روزشان را فراموش کرده و آیات ما را انکار می‌کردند،(ما نیز)امروز آنان را به فراموشی می‌سپاریم.

نکته‌ها:

«لهو»،به معنای غفلت انسان از کارهای اساسی است و«لعب»آن است که انسان هدفی خیالی و غیر واقعی داشته باشد. ⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: «نَنْسٰاهُمْ» یعنی آنان را ترک می‌کنیم،چون آنان قیامت و آمادگی برای آن روز را رها کرده بودند،ما نیز در آن روز آنان را به حال خود رها می‌کنیم». ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-مسخره کردن دین،مغرور شدن به دنیا،فراموشی آخرت و انکار آیات الهی، همه از نشانه‌های کافران است. «الْکٰافِرِینَ اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا»

2-کفّار،احکام دین را که جدّی است به بازی می‌گیرند. «دِینَهُمْ لَهْواً» و در عوض

دنیا که بازیچه‌ای بیش نیست را جدّی گرفتند.

3-تحقیر دین،ذلّت آخرت را به همراه دارد.کسانی که دین را به بازی می‌گیرند، در قیامت التماس می‌کنند. «أَفِیضُوا عَلَیْنٰا -دِینَهُمْ لَهْواً»

4-زندگی دنیوی فریبنده است. «غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا»

5-فریفتگی به دنیا،زمینه‌ی بازی گرفتن دین است. لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ ...

6-کیفر الهی با اعمال ما تناسب دارد. «نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا»

7-انکار مستمرّ آیات الهی،موجب محرومیّت از بهشت و مواهب آن است. «مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ»

8-فراموش کردن خداوند در دنیا،سبب فراموش شدن انسان در قیامت می‌شود.

«نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا» چنانکه در جای دیگر یاد خداوند را مایه‌ی یاد او از انسان می‌داند. «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» ⁽¹⁾

9-انکارمستمرّ وبدون توبه،رمز بدبختی وهلاکت انسان است. کٰانُوا ... یَجْحَدُونَ

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ«52»

و حال آنکه در حقیقت ما برایشان کتابی آوردیم که آن را بر اساس علم (آگاهانه)،تفصیل دادیم تا هدایت و رحمتی برای اهل ایمان باشد.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

انّ اللّه سبحانه لم یعظ احداً بمثل هذا القرآن ...خداوند هیچ کس را به مانند قرآن موعظه نکرده است،زیرا قرآن،ریسمان محکم و أمن الهی است،بهار قلب‌ها و چشمه‌سار علم می‌باشد و برای قلب و دل انسان،جلایی به جز قرآن نیست،با وجود اینکه یاددارندگان رفتند و مشتی فراموش‌کنندگان ماندند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-خداوند به وسیله‌ی کتاب،اتمام حجّت کرد و انسان را از مغرور شدن به دنیا و فراموشی آخرت وانکار آیات،(در آیه قبل)نجات می‌دهد. «لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ» صدها چراغ دارد و بیراهه می‌رود بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش

2-آوردن کتاب هدایت و رحمت،کار خداوند است که آن را بخش بخش و به تدریج نازل کرده است. «لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ»

3-وحی خداوند،بر اساس علم الهی به نیازهای انسان و جهان است. «بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ»

4-کتاب و علم الهی،بسیار با عظمت است.کتاب...علم هر دو نکره است.

5-هدایت با قرآن،از بزرگ‌ترین رحمت و لطف‌های خداوند به مؤمنان است.

«هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»

6-قرآن،هدایت‌گر اهل باور است،نه انسان‌های لجوج و بهانه‌گیر. «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ«53»

آیا(کافران)جز تأویل کتاب(تحقّق تهدیدهای قرآن)،انتظار دیگری دارند؟روزی که تأویل کتاب(و نشانه‌های حسابرسی)فرارسد،کسانی که آن(روز قیامت)را از پیش(در دنیا)فراموش کرده بودند،خواهند گفت:همانا رسولان پروردگارمان حقّ را آوردند(ولی ما نپذیرفتیم)،آیا برای ما شفعیانی هست تا شفاعتمان کنند یا (ممکن است)ما به دنیا بازگردانده شویم تا کاری جز آنچه می‌کردیم انجام دهیم؟(این حسرت‌ها بی‌فایده است،)قطعاً آنان سرمایه خود را باخته و آنچه به دروغ می‌ساختند(و بت‌ها را شفیعان خود می‌پنداشتند)،از کف دادند.

نکته‌ها:

مراد از تأویل در این آیه،به قرینه‌ی جملات بعد،تحقّق تهدیدها و وعده‌های الهی در مورد کیفر و پاداش در قیامت است.

در آیه‌ی 43 این سوره،بهشتیان می‌گفتند: «لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ» ،اینجا نیز اهل دوزخ همین اقرار را دارند.

چون آیه‌ی قبل مربوط به نزول«کتاب»است،بعضی مفسّران گفته‌اند:مراد از «نَسُوهُ» فراموش کردن کتاب آسمانی است.

پیام‌ها:

1-خداوند در قرآن،منکران را توبیخ می‌کند که تا تحقّق تهدیدهای او را نبینند، ایمان نخواهند آورد. هَلْ یَنْظُرُونَ ...

2-ناله‌ها،اعتراف‌ها و آرزوها در قیامت،به جایی نمی‌رسد.پس باید در دنیا هشدارهای قرآن را جدّی بگیریم. یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ ...

3-خسارت بزرگ،فراموش کردن قرآن و قیامت است. «نَسُوهُ»

4-قیامت،روز آگاهی و بیداری است. «قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ»

5-رسالت پیامبران در مسیر تربیت انسان و از شئون ربوبیّت خداوند است. «قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ»

6-کافران،دین و آخرت را جدّی نمی‌گیرند،روز قیامت که متوجّه‌ی خطای خود می‌شوند،آرزوی برگشت می‌کنند،ولی این آرزو،بیهوده است. «أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ» در جای دیگر می‌فرماید:آنان اگر هم بازگردند،همان کارها را ادامه می‌دهند. «وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ» ⁽¹⁾

7-شفاعت برای همه نیست. «فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ»

8-در قیامت،خبری از جلوه و تأثیر طاغوت‌ها،بت‌ها،ثروت‌ها و قدرت‌ها

نیست. ضَلَّ عَنْهُمْ ...

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ«54»

همانا پروردگار شما خداوندی است که در شش روز(و دوران)آسمان‌ها و زمین را آفرید و سپس بر عرش(جایگاه قدرت و تدبیر جهان)مستولی شد.او روز را به وسیله‌ی شب که به سرعت آن را دنبال می‌کند، می‌پوشاند و خورشید و ماه وستارگان را(آفرید)که تسلیم فرمان اویند.

آگاه باشید که آفرینش و تدبیر تنها از آنِ اوست! خجسته و مبارک است خداوندی که پروردگار جهانیان است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،سخن از محو شدن هر چیز و هر کس در قیامت بود،جز خداوند، ضَلَّ عَنْهُمْ ...در اینجا معرّفی پروردگار واقعی است.

«یَوْمَ» ،غیر از«نهار»است.«نهار»،روزِ در برابر شب است،ولی«یوم»،گاهی به معنای روز است و گاهی به معنای شبانه روز و گاهی هم به روزگار و دوران،یوم گفته شده است و در این آیه،معنای اخیر مراد است.

«تَبٰارَکَ» از«برکات»،به معنای بقا و ماندگاری است.«برک»،سینه‌ی شتر است،وقتی که شتر سینه‌اش را بر زمین می‌گذارد،نشانه‌ی استقرار و ماندن اوست.آنگاه به هر صفتی که پایدار و بادوام باشد و هر موجودی که دارای عمر طولانی یا آثار مستمرّی باشد،برکت گفته شده است.«بِرکه»،نیز جایی است که مدّتی طولانی آب در آن می‌ماند و ذخیره می‌شود.

با توجّه به قرائن موجود در این آیه و آیات دیگر،منظور از«خلق»،آفرینش نخستین و

منظور از«امر»،جعل و وضع قوانین حاکم بر هستی است که آفریده‌ها را در مسیر خود هدایت می‌کند. ⁽¹⁾

«اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ» ،کنایه از قدرت،سلطه،تدبیر،هدایت و اداره‌ی کامل جهان است.در زبان فارسی هم،بر تخت نشاندن یا بر تخت نشستن،یعنی بر اوضاع مسلّط شدن و قدرت و حکومت را به دست گرفتن.البتّه ممکن است«عرش»،کنایه از جهان ماورای ماده و «کرسیّ»کنایه از جهان مادّه باشد،چنانکه در آیةالکرسی می‌خوانیم: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ». ⁽²⁾

همان گونه که خداوند خورشید و ماه و ستارگان را برای هدایت و استفاده‌ی مخلوقات مسخّر آنان قرار داد،رسالت و امامت و اهل‌بیت علیهم السلام را نیز در مسیر استفاده و هدایت آنان قرار داد،چنانکه به نقل شیعه و سنّی پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:«النّجوم أمان لاهل الارض و اهل‌بیتی أمان لامّتی» ⁽³⁾

خداوند گرچه قدرت دارد که همه‌ی هستی را در یک لحظه خلق کند،ولی تأنّی و تدریج، سنّت اوست،لذا هستی را در شش دوره آفریده است.چنانکه عجله و شتاب بی‌دلیل،امری شیطانی و راه نفوذ و تسلّط اوست.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:«التّأنّی من الرّحمن و العجلة من الشیطان».حضرت علی علیه السلام نیز فرمود:«اگر خدا می‌خواست آسمان و زمین را در کمتر از یک چشم بهم زدن می‌آفرید،ولی ترتیب و مرور را مثالی برای امنای خود و حجّتی بر خلقش قرار داد». ⁽⁴⁾مولوی می‌گوید:

مکر شیطان است تعجیل و شتاب

خوی رحمن است صبر و احتساب

با تأنّی گشت موجود از خدا

تا به شش روز این زمین و چرخ‌ها

ورنه قادر بود کز کُن فَیکون

صد زمین و چرخ آوردی برون

آدمی را اندک اندک آن همام

تا چهل سالش کند مردی تمام

این تأنّی از پی تعلیم توست

صبر کن در کار،دیر آی و درست

پیام‌ها:

1-آفریدگار هستی،لایق تدبیر و مدیریّت آن است. رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ ...

2-عرش،مرکز مدیریّت و تصمیم‌گیری خداوند است. «اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ»

3-تعقیب دائمی شب و روز،تنها با کروی بودن و حرکت داشتن زمین ممکن است. «یَطْلُبُهُ حَثِیثاً»

4-هستی،هم نظام دارد و هم تسلیم اراده‌ی خداست. «مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ»

5-هم آفرینش به دست خداست،هم اداره و تدبیر آفریده‌ها. «لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ»

6-خداوند سرچشمه‌ی برکات است. «تَبٰارَکَ اللّٰهُ»

7-نزول برکات،از ربوبیّت خداوند است. «تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ»

8-تمام هستی در حال تکامل و تحت تربیت الهی است. «رَبُّ الْعٰالَمِینَ»

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ«55»

پروردگارتان را با تضرّع و پنهانی بخوانید،قطعاً او تجاوزگران را دوست ندارد.

نکته‌ها:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در سفری بعضی اصحاب را دیدند که با فریاد دعا می‌کنند،حضرت فرمودند:«آرام دعا کنید». ⁽¹⁾حضرت زکریّا نیز خداوند را در پنهانی و با اخلاص ندا می‌کرد.

«نٰادیٰ رَبَّهُ نِدٰاءً خَفِیًّا» ⁽²⁾زیرا نشانه‌ی ادب است چنانکه خداوند به مؤمنان می‌فرماید:

بلندتر از صدای پیامبربا او سخن نگویید. «لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ» ⁽³⁾وممکن است صدای بلند در عبادت ونیایش،زمینه‌ساز تظاهر و ریا باشد.

تضرّع و ناله در دعا،نشانه‌ی توجّه انسان به کمبودها و نیازهای خود و عامل شکستن غرور و خودخواهی است.زیرا آنکه خود را قوی و غنی بداند،در برابر هیچ کس ناله و

درخواستی ندارد.

امام صادق علیه السلام فرمود:«تضرّع در دعا،دستان را به طرف آسمان بلند کردن و دعا نمودن است»، ⁽¹⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز چنین دعا می‌کرد و سلمان فارسی از آن حضرت نقل کرده که فرمود:«خداوند حیا می‌کند دستی را که به دعا بلند شود محروم برگرداند». ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-پس از خداشناسی،خداپرستی لازم است. «ادْعُوا رَبَّکُمْ» در آیه‌ی قبل، خداشناسی مطرح شد،در این آیه خداپرستی.

2-بهتر است دعا با استمداد از کلمه‌ی«ربّ»و همراه تضرّع و زاری و پنهانی باشد. «ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً» دعای پنهانی از ریا دور و به اخلاص نزدیک‌تر است.

3-دعا وقتی مؤثّر است که خالصانه و همراه با تضرّع باشد. «تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً»

4-با تمام وجود و با کمال خضوع خدا را بخوانیم وزبانمان نماینده همه‌ی وجود ما باشد. اُدْعُوا ... تَضَرُّعاً

5-گردنکشان و تجاوزکاران،از لطف و محبّت الهی محروم می‌باشند. «إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»

6-دعا نکردن،دعای بی‌تضرّع و دعای ریائی،از نمونه‌های سرکشی و تجاوز است. «الْمُعْتَدِینَ»

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ«56»

پس از اصلاح زمین،در آن دست به فساد نزنید و خداوند را با بیم و امید بخوانید،قطعاً رحمت خداوند به نیکوکاران نزدیک است.

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،رابطه‌ی انسان با خدا را مطرح کرد،این آیه رابطه‌ی انسان با مردم را.

امام باقر علیه السلام فرمود:«خداوند به واسطه‌ی پیامبر و قرآن،زمین را اصلاح کرد و فرمود:بعد از اصلاح فساد نکنید». ⁽¹⁾آری،آمدن هریک از انبیا،یک اصلاح بزرگ اجتماعی را بدنبال دارد و انحراف از آیین و دستورات آنان،عامل فساد و تباهی در جامعه است.

بین دو فرمان «ادْعُوا» در آیه‌ی قبل و این آیه،جمله‌ی «لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ» آمده تا اشاره کند که دعای زبانی باید همراه با تلاش اصلاح طلبانه‌ی اجتماعی باشد،نه با زبان دعا کردن و در عمل فساد نمودن.

این آیه و آیه‌ی قبل،شرایط کمال دعا و آداب آن و زمینه‌های استجابت را مطرح کرده است،که عبارتند از:

الف:دعا،همراه با تضرّع. «تَضَرُّعاً»

ب:دعا،پنهانی و دور از ریا. «تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً»

ج:دعا،بدون تجاوز از مرز حقّ. «إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»

د:دعا،همراه بیم و امید. «خَوْفاً وَ طَمَعاً»

ه‍:دعا،بدون تبهکاری. «لاٰ تُفْسِدُوا»

و:دعا،همراه با نیکوکاری. «الْمُحْسِنِینَ»

لقمان حکیم به فرزندش فرمود:«فرزندم! اگر دل مؤمن را بشکافند در آن دو نور خواهند یافت؛یکی نور ترس الهی و دیگری نور امید و رحمت که هر دو با هم یکسانند». ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-جامعه‌ی اصلاح شده نیز در معرض خطر است. وَ لاٰ تُفْسِدُوا ... بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا

2-انقلابیون اصلاحگر،بی‌نیاز از دعا و مناجات نیستند. وَ ادْعُوهُ خَوْفاً ...

3-آبادی‌های زمین را تخریب نکنید. «وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا»

4-انسان باید میان خوف و رجا باشد.این اعتدال را خداوند،«احسان»نامیده است. «قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

5-سیره و روش نیکوکاران،دوری از فساد است. لاٰ تُفْسِدُوا ... قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

6-احسان،زمینه‌ساز دریافت رحمت الهی است و بدون آن،انتظار رحمت بی‌جاست. «قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» آری،دعای مستجاب همراه بانیکوکاری است.

7-دست نیاز به جانب حقّ دراز کردن و دوری از فساد،احسان است. وَ لاٰ تُفْسِدُوا ... وَ ادْعُوهُ ... قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ«57»

و اوست که بادها را پیشاپیشِ(باران)رحمتش به بشارت می‌فرستد،تا آنکه(باد)ابرهای سنگین(پر آب)را به آسانی حمل کند(و آن را)به سرزمین مرده روانه کنیم،پس به این وسیله،آب(باران)نازل کردیم و به واسطه‌ی آن هرگونه میوه‌ای را(از زمین)رویاندیم و برآوردیم.مردگان را نیز این گونه(از زمین)بیرون خواهیم آورد،باشد که شما(با دیدن حیات زمین پس از مرگ)متذکّر شوید.

نکته‌ها:

در آیات قبل،خداشناسی و خداپرستی مطرح بود و اینجا معاد و برای هر یک از مبدأ و معاد،به مسائل طبیعی و نظام آفرینش استدلال شده است.

کلمه‌ی «أَقَلَّتْ» یعنی به آسانی حمل کردن،و این نشان‌دهنده‌ی آن است که بادها به قدری قوی هستند که ابرهای پر آب و سنگین را به آسانی جابه جا می‌کنند.

پیام‌ها:

1-قوانین طبیعی با همه پیچیدگی و نظمی که دارند،تحت اراده پروردگار است و نباید انسان را از مبدأ هستی غافل کند. «هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ» (در فرمول‌های علمی و قوانین مادّی غرق نشوید،هدایت و حرکت بادها و نزول باران و رویش گیاهان،با تدبیر خداوند است)

2-منکران معاد،برهانی ندارند و تنها استبعاد می‌کنند.بیان نمونه‌های حیات در طبیعت و جمع شدن مواد تشکیل دهنده‌ی گلابی،سیب و انار که در خاک پخش هستند،نظیر جمع شدن ذرّات مردگان است و این نمونه‌ها برای رفع آن استبعاد کافی است. «کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ»

3-مرگ،به معنای فنا و نیستی نیست،بلکه تغییر حالت است،همان گونه که زمین مرده،به معنای زمین معدوم و نابود شده نیست. سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ ...

فَأَخْرَجْنٰا ... کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ«58»

و سرزمین پاک(و آماده)،گیاهش به اذن پروردگارش بیرون می‌آید.

امّازمینی که خبیث(و شوره‌زار)است،جز محصولی اندک و بی‌فایده بیرون نمی‌دهد.ما این چنین آیات خویش را برای گروه شکرگزار، گونه‌گون بیان می‌کنیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«نَکد»،به معنای چیزی است که در آن خیری نباشد،«نبات نَکد»،به معنای گیاه کم و بی‌فایده می‌باشد.

زمین شوره سنبل بر نیارد

در او تخم و عمل ضایع مگردان

اگر با دید وسیع به این آیه بنگریم،شاید بتوان یکی از مصادیق سرزمین پاک را که

محصول پاک می‌دهد،خانواده‌ی پاک بدانیم.

گوهر پاک بباید که شود قابل فیض

ورنه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود

آیات قرآن،مثل بارانِ رحمت است،هنگامی که بر دلهای آماده تلاوت شود،شناخت و عشق و ایمان و تلاش در پی دارد،ولی نااهلان را جز لجاجت و دشمنی نمی‌افزاید: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً» ⁽¹⁾باران که در لطافت طبعش خلاف نیست در باغ لاله روید و در شوره زار،خس

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:مثل ما بعثنی اللّه من الهدی و العلم کمثل الغیث الکثیر اصاب ارضاً...مبعوث شدن من با علم و هدایت بر مردم،همانند باریدن باران بسیار زیادی است که بعضی زمین‌ها آن را می‌گیرند و بعضی نمی‌گیرند.چنانکه بعضی دستورات مرا می‌گیرند و عالم و فقیه می‌شوند و بعضی سربلند نکرده و هدایت نمی‌شوند». ⁽²⁾پس قلب طیّب همانند سرزمین طیّب و قلب خبیث مانند سرزمین خبیث و غیر بارور است.

پیام‌ها:

1-تنها نزول رحمت برای سعادت کافی نیست،قابلیّت و ظرفیّت محل هم لازم است. «وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ»

2-گرچه نظام طبیعت،بر قوانین خاص خود استوار است؛امّا همه چیز زیر نظر و با اراده و اذن پروردگار صورت می‌پذیرد. «بِإِذْنِ رَبِّهِ»

3-نه یک تذکّر کافی است و نه تذکّرات یکنواخت کارساز است،بلکه ارشاد و تبلیغ باید متعدّد و متنوّع باشد تا به نتیجه نزدیک شویم. «نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ»

4-گرچه قرآن برای همه مایه‌ی هدایت است؛امّا تنها شاکران بهره می‌گیرند.

«نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ»

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ«59»

همانا نوح را به سوی قومش فرستادیم.پس به مردم گفت:ای قوم من! خدا را بپرستید که جز او برای شما خدا و معبودی نیست.همانا من بر شما از عذاب روزی بزرگ بیمناکم.

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«60»

سران قوم او گفتند:همانا ما تو را در گمراهی آشکاری می‌بینیم.

نکته‌ها:

نمونه‌ی«بلد خبیث»که در آیه‌ی قبل مطرح بود،قوم نوح بودند که هر چه حضرت نوح فریاد زد،به جایی نرسید.داستان حضرت نوح علیه السلام در سوره‌های نوح،صافّات،اسراء،احزاب، یونس،مؤمنون و قمر آمده است.

«خوف»،جنبه مثبت نیز دارد،ولی«جُبن»،فقط ترسِ منفی و ناپسند است.«جبن»،ناشی از خودکم‌بینی است و«خوف»،گاهی مولود واقع‌بینی و هوشیاری نسبت به خطرهاست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:«نوح علیه السلام اوّلین پیامبر اولوا العزمی است که از طرف خداوند به رسالت عامّه مبعوث شد». ⁽¹⁾دعوت حضرت نوح جهانی بود،چون قوم او همه‌ی مردم آن روز زمین بودند و حضرت در نفرین خود همه‌ی کافران روی زمین را نفرین کرد، «وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً» ⁽²⁾و همه‌ی جهانیان غرق شدند.

حضرت نوح علیه السلام 950 سال مردم را دعوت به توحید کرد، «أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً» ⁽³⁾آنها نه تنها ایمان نیاوردند،بلکه از آن حضرت دوری کرده، «فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً» ⁽⁴⁾و او را مورد آزار و شکنجه قرار می‌دادند.به قدری می‌زدند که بیهوش بر زمین می‌افتاد؛امّا

هنگامی که به هوش می‌آمد می‌گفت:«الّلهم اهدِ قومی فانّهم لا یعلمون»خدایا! قوم مرا هدایت کن که آنان ناآگاهند.

پیام‌ها:

1-با اینکه رسالت نوح علیه السلام جهانی بود،ابتدا از قوم خود شروع کرد. «یٰا قَوْمِ»

2-دعوت به توحید و خداپرستی،سرآغاز دعوت انبیا و از مشترکات همه‌ی ادیان الهی است. «اعْبُدُوا اللّٰهَ»

3-دلیل یکتاپرستی،یکتایی وبی‌شریک بودن خداوند است. اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

4-خداشناسی و ایمان به خدا،از همان ابتدا و در طول تاریخ بوده است.

(حضرت نوح که قبل از حضرت ابراهیم،موسی وعیسی علیهم السلام بود،به مردم گفت:خدا را عبادت کنید،که این بیانگر شناخت آنان نسبت به خداوند است) «یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ»

5-انبیا،دلسوزان واقعی بشرند. یٰا قَوْمِ ... إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ

6-مخالفان انبیا همیشه،گروهی از اشراف و سردمداران بوده‌اند که زرق و برق ثروت و قدرت آنان،چشم مردم را پر می‌کرده است. «الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ»

7-بدتر از ایمان نیاوردن،گمراه دانستن انبیاست. «إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» آری، وقتی فطرت مسخ شود،راهنمای واقعی را گمراه می‌پندارد.امروز نیز گروهی که خود را روشنفکر می‌دانند،رهروان پیامبر را مرتجع و ساده‌لوح می‌پندارند.

8-کسی که در پی پدید آوردن نظام توحیدی و براندازی نظام شرک است،باید انتظار هرگونه تهمت و توهین را داشته باشد. «لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

9-مخالفان،در تهمت‌زدن سخت و جدّی هستند. «إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ«61»

(نوح)گفت:ای قوم من! در من هیچ گونه انحراف و گمراهی نیست،بلکه من فرستاده‌ای از سوی پروردگار جهانیانم.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ«62»

پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و خیرخواه و دلسوز شمایم و از (جانب)خدا چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«نصح»،به معنای خالص و بی‌غلّ و غش بودن است.به سخنانی که از روی خلوص نیّت و خیرخواهی گفته شود،«نُصح»گویند و به عسل خالص هم«ناصح العسل» گفته می‌شود.

پیام‌ها:

1-در مقابل توهین‌های جاهلان،صبور باشیم. «لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ» اوّلین پیامبر اولواالعزم،در برابر اتهام گمراهی،با نرم‌ترین شیوه سخن گفت.

2-رسالت پیامبران،در راستای تربیت جهانیان و از شئون ربوبیّت خداوند است.

«لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

3-بر خلاف عقاید انحرافی که برای هرچیز یک ربّی می‌پنداشتند،قرآن می‌فرماید:همه‌ی هستی،یک ربّ و پروردگار دارد. «رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

4-پیامبران الهی،معصوم‌اند. «لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ»

5-مربّی و مبلغ،هم باید خیرخواه و دلسوز باشد و هم برخوردار از علم و آگاهی کافی. «أَنْصَحُ، أَعْلَمُ»

6-دلسوزی و خیرخواهی پیامبر،در جهت منافع مردم است،نه منافع شخصی.

«أَنْصَحُ لَکُمْ»

7-انبیا،خداوند متعال را سرچشمه‌ی تمام علوم و آگاهی‌های خود می‌دانند. «وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ»

8-انبیا از جانب خدا،از علوم و آگاهی‌هایی برخوردارند که دست بشر به آنها نمی‌رسد. «أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ»

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ«63»

آیا تعجّب کردید که از سوی پروردگارتان مایه‌ی تذکّری بر مردی از شما بیاید تا شما را بیم دهد و تا شما تقوا پیشه کنید و شاید که مورد رحمت قرار گیرید؟

پیام‌ها:

1-گاهی معاصر و هم‌دوره بودن،مانع پذیرش حقّ و منطق صحیح است. «أَ وَ عَجِبْتُمْ» قوم نوح می‌گفتند:چرا او پیامبر باشد و به او وحی برسد و به ما نرسد؟ او که همانند ماست و با ما تفاوتی ندارد!

2-هدف از وحی،تربیت بشر است. «جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ»

3-معارف الهی را باید همواره به خاطر داشت. «ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ»

4-پیامبران،برخاسته از مردم و با مردمند. «رَجُلٍ مِنْکُمْ»

5-فلسفه‌ی بعثت ونبوّت و مراحل آن را می‌توان چنین بیان کرد:

الف:هشدار و توجّه دادن. «لِیُنْذِرَکُمْ»

ب:ایجاد مصونیّت و تقوا. «لِتَتَّقُوا»

ج:دریافت الطاف و رحمت الهی. «لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

6-تقوا،زمینه‌ساز نزول رحمت الهی است. «لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ«64»

سرانجام او(نوح)را تکذیب کردند.پس او و کسانی را که در کشتی با او بودند،نجات دادیم و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند غرق کردیم.زیرا آنان گروهی کوردل بودند.

نکته‌ها:

«عَمِینَ» جمع«عمی»،به کسی گفته می‌شود که چشم بصیرت و دید باطنی او از کار افتاده باشد،ولی«أعمی»،هم به کسی که باطن او کور باشد گفته می‌شود و هم به کسی که چشم ظاهرش نابینا باشد. ⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام در پاسخ این سؤال که چرا خداوند تمام جهانیان را در زمان حضرت نوح غرق کرد و حال آنکه در میان آنان اطفال و افراد بی‌گناه نیز بودند،فرمودند:«طفلی در میان آنان نبود،زیرا مدّت چهل سال آنان عقیم ونازا شده بودند و بی‌گناهان نیز چون به کار دیگران راضی بودند و رضایت به کار دیگران مانند انجام همان کار است». ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-ایمان،سبب نجات وتکذیب،سبب هلاکت است. أَنْجَیْنَا ... أَغْرَقْنَا

2-حوادث و عوامل طبیعی و تحوّلات تاریخی،به دست خداوند است و بر اساس افکار و اعمال و اخلاق مردم صورت می‌گیرد. أَنْجَیْنَا ... أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

3-کوردلی،عامل اصلی تکذیب دعوت انبیاست. «عَمِینَ» بنابراین ایمان و پیروی از انبیا،نشانه‌ی بصیرت است.

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ«65»

و به سوی قوم عاد،برادرشان هود را فرستادیم،گفت:ای قوم من! خدا را بپرستید که شما را معبودی جز او نیست،آیا تقوا پیشه نمی‌کنید؟

نکته‌ها:

داستان حضرت هود علیه السلام و قوم عاد که در این سوره آمده،تفصیل آن در دو سوره‌ی شعرا و هود آمده است.

قوم عاد در سرزمین یمن و منطقه‌ی احقاف در جنوب عربستان زندگی می‌کردند و از نظر قدرت جسمی و امکانات دامداری و کشاورزی،بسیار نیرومند بودند؛امّا به بت‌پرستی و مفاسد اخلاقی گرفتار شدند.حضرت هود از خویشان آنان بود که به نبوّت مبعوث شد و همچون حضرت نوح،آنان را به توحید دعوت کرد.

پیام‌ها:

1-سرلوحه‌ی برنامه‌ی انبیا،دعوت به توحید و پرهیز از انواع شرک و بت‌پرستی است. «اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ»

2-پیامبران،مردمی‌ترین و دلسوزترین رهبران بشر بوده‌اند. «أَخٰاهُمْ» آری،مربّی و مبلّغ باید نسبت به مردم،همچون برادر باشد و به آنان عشق بورزد.

3-ایمان به خداوند یکتا باید عامل هشیاری،اطاعت،تقوا و پرهیز از تکذیب دین باشد. «أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ»

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ وَ إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ«66»

(در پاسخ دعوت هود،)سران کافر قوم او گفتند:همانا ما قطعاً تو را در سفاهت و بی‌خردی می‌بینیم و به طور حتم تو را از دروغگویان می‌پنداریم.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ«67»

(هود در پاسخ جسارتشان)فرمود:ای قوم من! در من هیچ سفاهت و سبک‌مغزی نیست،بلکه من فرستاده‌ای از سوی پروردگار جهانیانم.

نکته‌ها:

جسارت مخالفان هود علیه السلام،بیش از قوم نوح علیه السلام بود.مخالفان حضرت نوح،او را گمراه می‌نامیدند، «لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» امّا مخالفان هود،او را سفیه و دروغگو می‌شمردند. فِی سَفٰاهَةٍ ... مِنَ الْکٰاذِبِینَ

پیام‌ها:

1-پیامبران با سخت‌ترین و صریح‌ترین تبلیغات،جوسازی‌ها،مخالفت‌ها و تهمت‌ها رو به رو بوده‌اند. ضَلاٰلٍ مُبِینٍ -سَفٰاهَةٍ ... اَلْکٰاذِبِینَ در راه ارشاد مردم، باید تحمّل شنیدن زشت‌ترین سخنان را داشته باشیم.

2-سعه‌ی صدر و بزرگواری انبیا تا آنجاست که پس از آن همه جسارت باز با مهربانی می‌گویند:ای قوم من. «یٰا قَوْمِ»

3-از خویش نفی تهمت کنیم،ولی حقّ نداریم تهمت را به سوی دیگران سوق دهیم. «لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ»

4-انبیا،حتّی ذرّه‌ای و لحظه‌ای کاری را که معقول نباشد انجام نمی‌دهند. «لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ» (در ادبیات عرب،هرگاه نکره در کنار نفی قرار گیرد،نفی عموم است، یعنی در هیچ زمانی من کار سفیهانه نکرده‌ام.)

5-آنکه به هدف خود ایمان دارد و از پشتوانه‌ی الهی برخوردار است،در برابر برخورد بد دیگران آرام برخورد می‌کند. «لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ»

6-مربّی و مبلّغ،نباید وظیفه‌ی اصلی را فراموش کند. «لٰکِنِّی رَسُولٌ»

7-دستورات الهی که توسط پیامبر آورده می‌شود،در مسیر تربیت انسان و از شئون ربوبیّت خداوند است. «رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ«68»

من پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و برای شما خیرخواهی امینم.

پیام‌ها:

1-گفتار و دستورات پیامبران،پیام‌های خدایی است و از جانب خود چیزی نمی‌گویند، «أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی»

2-پیامبران،تحت تربیت خاص الهی بوده و فرامان‌های آنان در مسیر رشد و تربیت انسان است. «رِسٰالاٰتِ رَبِّی» آنان نهایت تلاش خود را در راه تبلیغ بکار برده و از چیزی فروگذاری نمی‌کنند. أُبَلِّغُکُمْ ...و از غیر او نیز هیچ ترس و هراسی ندارند. «الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسٰالاٰتِ اللّٰهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لاٰ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ» ⁽¹⁾

3-دلسوزی و امانت‌داری،دو شرط اصلی در تربیت و تبلیغ است. «نٰاصِحٌ أَمِینٌ» آری،اگر دلسوزی همراه با امانت نباشد خطرناک است،زیرا به خاطر دلسوزی شاید حقوقی نادیده گرفته شود یا قوانینی زیر پا قرار گیرد.

4-بیان ویژگی‌های مثبت خود،در موارد ضرورت و آنجا که برای دیگران سازنده باشد،مانعی ندارد. ⁽²⁾«أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ»

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ«69»

آیا تعجّب کردید که بر مردی از خودتان،مایه‌ی تذکّری از سوی پروردگارتان آمده تا او شما را(از عواقب گناهان و انحراف‌ها)بیم دهد؟و به یاد آورید هنگامی را که خداوند،شما را پس از قوم نوح جانشینان آنها قرار داد و شما را در آفرینش توانایی افزود،پس نعمت‌های خدا را به یادآورید،باشد که رستگار شوید.

نکته‌ها:

قدرت جسمی قوم عاد به قدری بالا بود که می‌گفتند: «مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً» ⁽¹⁾چه کسی از ما نیرومندتر است؟

کلمه‌ی «آلاٰءَ» جامع‌تر از نعمت می‌باشد و شامل هر نعمت ظاهری و باطنی،مادّی یا معنوی می‌شود،چنانکه در سوره‌ی الرّحمن مکرّر آمده است،و حتّی شامل عقاب و جهنّم که لازمه‌ی عدل الهی است،نیز می‌شود. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام در مورد «فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ» فرمودند:«آلاء الهی،بزرگ‌ترین نعمت خداوند بر خلقش می‌باشد که همان ولایت ما اهل‌بیت علیهم السلام است». ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-دستورات پیامبر،دستورات خدا و یادآور فطرت بشر است و در زمینه‌ی رشد و تربیت انسان و از شئون ربوبیّت خدا می‌باشد. «جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ»

2-پیامبران برخاسته از مردم و با مردم می‌باشند. «رَجُلٍ مِنْکُمْ»

3-تحوّلات تاریخی و اجتماعی،تحت اراده و مشیّت خداوند و بر اساس سنّت اوست. جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ ...

4-توانایی جسمی،از نعمت‌های الهی است که باید در راه صحیح صرف شود.

«زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا»

5-یاد نعمت‌های الهی،رمز رستگاری است. فَاذْکُرُوا ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ زیرا یاد نعمت‌ها عشق و محبّت می‌آورد،محبّت،اطاعت در پی دارد و اطاعت نیز رستگاری به دنبال دارد.

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ«70»

(قوم عاد به حضرت هود)گفتند:آیا به سوی ما آمده‌ای تا فقط خدا را به بپرستیم و آنچه را پدران ما می‌پرستیدند رها کنیم؟اگر از راستگویانی، پس آنچه(از عذاب الهی)به ما وعده می‌دهی بر ما بیاور.

پیام‌ها:

1-تعصّب به جای منطق،محکوم است و تقلید جاهل از جاهل و تبعیّت به دلیل رابطه‌ی خویشاوندی مردود است. «یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا»

2-حفظ رسوم و سنّت‌های نیاکان،همه جا ارزشمند نیست. «یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا»

3-تعصّب و تقلید بی‌جا،مانع شناخت حقیقت است و انسان را به عناد می‌کشد.

«فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا»

4-گاهی عادت بر فطرت پیروز می‌شود،مثل غلبه‌ی عادت بت‌پرستی نیاکان بر فطرت حقّ‌طلبی نسل جدید. «نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا»

5-انبیا،در برخورد با خرافات و انحرافات،سنّت شکن بوده‌اند. «وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا»

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ«71»

(حضرت هود،با دیدن سرسختی قوم عاد)گفت:پلیدی و خشم و عقوبت از سوی پروردگارتان بر شما حتمی شد.آیا با من درباره‌ی نام‌هایی جدل می‌کنید که شما و نیاکانتان بر آن(بت‌ها)نهاده‌اید؟خداوند نسبت به حقّانیّت معبودهای شما برهانی نازل نکرده است.پس منتظر(قهر الهی)باشید،من هم با شما از منتظرانم.

نکته‌ها:

این آیه دلالت دارد که هر منصب و لقب و عنوانی الهی که بدون اذن خداوند باشد،به خصوص در ولایت عامّه،کذب و بهتان است.همان گونه که لقب امیرالمؤمنین تنها برای حضرت علی علیه السلام می‌باشد،نه هیچ کس دیگر،لذا هنگامی که امام صادق علیه السلام را با عنوان امیرالمؤمنین خطاب کردند،حضرت از این کار نهی کرده و فرمودند:«هرکس غیر از علی علیه السلام خود را به این عنوان متّصف کند،جایگاهش آتش است». ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-نتیجه لجاجت و در افتادن با حقّ،کیفر الهی و ننگ و هلاکت است. «قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ» (بگذریم که خود لجاجت نوعی پلیدی معنوی است)

2-انسان ذاتاً موحّد و طالب توحید است،ولی گاهی تعصّب بر او عارض شده و حاکم می‌شود. «وَقَعَ عَلَیْکُمْ»

3-کیفرهای الهی در مسیر تربیت انسان واز شئون ربوبیّت خداست. «مِنْ رَبِّکُمْ»

4-سنگ و چوب،با نام‌گذاری،«خدا»نمی‌شود.(نام‌های دهان پرکن و بی‌محتوا، یکی از بلاهای قرن ما نیز هست.) «أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا»

5-معبودهای مشرکان،اسمای بی‌مسمّایند که حقیقت و مشروعیّت ندارند و خداوند در هیچ آئینی به آن فرمان نداده است.أسماء... مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

6-عقاید باید بر پایه‌ی حجّت و برهان باشد،حتّی از بت‌پرستان هم برهان بخواهید. «مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ» (از آنان که می‌گویند بت وسیله‌ی تقرّب به خداست،بپرسید:آیا دلیلی دارید که خداوند پرستش بت را وسیله‌ی قرب خود قرار داده است؟!)

7-انبیا،به درستی هدف و پیروزی خویش و سقوط مخالفان اطمینان داشتند.

«فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ»

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ مٰا کٰانُوا مُؤْمِنِینَ«72»

پس هود و همراهان(فکری و عملی)او را به رحمتی از خود نجات دادیم،و کسانی که آیات مارا دروغ شمردند و مؤمن نبودند،ریشه‌کن کردیم.

نکته‌ها:

«دٰابِرَ» ،به معنای آخر و پایان چیزی است و «فَقُطِعَ دٰابِرُ» ،یعنی ریشه‌کن کردن و تا آخرین نفر را هلاک کردن.

هلاکت قوم عاد،با طوفانی عقیم کننده،شکننده،پر سر و صدا،سرد و مسموم بود که خداوند به مدّت هفت شب و هشت روز پیاپی بر آنان مسلّط کرد.طوفان چنان آنها را قلع و قمع کرد که همه‌ی آنان همچون شاخه‌های پایین درختان خرما بر زمین افتادند. «فَتَرَی الْقَوْمَ فِیهٰا صَرْعیٰ کَأَنَّهُمْ أَعْجٰازُ نَخْلٍ خٰاوِیَةٍ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-تنها انبیا و پیروان آنان،مشمول رحمت ویژه و نجات‌بخشی الهی‌اند. «فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا»

2-از تاریخ،عبرت بگیریم. «قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا»

3-آنجا که هیچ گونه امیدی به ایمان آوردن مردم نیست،هلاکت،اساسی و ریشه‌ای است. وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ ... مٰا کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ«73»

و به سوی قوم ثمود،برادرشان صالح را(فرستادیم.او نیز مثل حضرت نوح و هود در دعوت مردم به توحید)گفت:ای قوم من!(تنها)خدا را بپرستید،برای شما معبودی جز او نیست.همانا از طرف پروردگارتان معجزه و دلیلی آشکار برای شما آمده است.این شتر ماده(از جانب) خداوند برای شما آیه ونشانه است،(مزاحم آن نشوید و)بگذارید در زمین خدا بچرد،و گزندی به آن نرسانید که عذابی دردناک شمارا خواهد گرفت.

نکته‌ها:

در قرآن،هفت مرتبه از ناقه و بیست و شش بار از قوم ثمود نام برده شده است.ماجرای قوم ثمود در سوره‌های شعرا،قمر،شمس و هود آمده است.

معجزه با کارهای خارق‌العاده و عجیب بشری تفاوت‌های زیادی دارد،از جمله:

الف:معجزه،نیاز به تمرین،تحصیل و تجربه ندارد،ولی کارهای خارق‌العاده دیگر،نیاز به تمرین،تلقین و تحصیل دارد.

ب:معجزه از اشخاص خوش سابقه و معصوم صادر می‌شود،ولی کارهای نادر و خارق‌العاده دیگر،از افراد نااهل نیز ممکن است صادر شود.

ج:هدف از معجزه،اتمام حجّت و ارشاد و هدایت مردم است،ولی هدف دیگران خودنمایی، شهرت،کسب مال و ایجاد سرگرمی است.

د:کار پیامبران در معجزه،لزوماً همراه با تحدّی و مبارزطلبی و ادّعای عجز دیگران است، امّا در کار نوابغ و مخترعان و مرتاضان این علائم و نشانه‌ها لزومی ندارد.

در حدیث می‌خوانیم:شتری را که قوم ثمود تقاضا کردند،شتر قرمز پر کرک حامله و بسیار بزرگ بود. ⁽¹⁾البتّه نوع تقاضای مردم از انبیا،گاهی مربوط به شرایط فکری و زمینه‌ی اجتماعی و اقتصادی مردم در آن زمان بوده است،شاید اگر امروز نیز پیامبری ظهور می‌کرد، درخواست خروج هواپیما از دل کوه را از او می‌کردند.

به هر حال این شتر امتیازات منحصر به فردی داشت که ناقةاللّه نامیده شد،بدون تماس با شتری دیگر،حامله از دل کوه بیرون آمد و پس از خروج وضع حمل کرد و یک روز در میان، تمام آبِ شهر را می‌خورد و در عوض در آن روز به همه‌ی آنان شیر می‌داد،و این اعجاز الهی بود که مانند آن را نمی‌توانستند بیاورند و اتمام حجّتی بود که سوءقصد به آن،عذاب خدا را در پی داشت. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-رسالت حضرت صالح،محدود به قوم ثمود بوده است. «إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً»

2-انبیا با مردم همچون برادرند. «أَخٰاهُمْ»

3-در تبلیغ و تربیت،از عواطف نیز استفاده کنیم. «یٰا قَوْمِ»

4-ایمان به خدا،سابقه‌ای به درازای تاریخ دارد. «اعْبُدُوا اللّٰهَ» امر به عبادت خداوند،نشان ایمان و شناخت مردم است.

5-یکتاپرستی،محور دعوت پیامبران است. «اعْبُدُوا اللّٰهَ»

6-جهت‌گیری در عمل،بر اساس عقیده و تفکّر است، «اعْبُدُوا اللّٰهَ» زیرا «مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ»

7-اهداف تمام پیامبران الهی یکسان است.جمله‌ی «اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ» را تمام انبیا بیان کرده‌اند.

8-ارائه دلیل و معجزه از طرف انبیا،در مسیر تربیت مردم و از شئون ربوبیّت خداوند است. «بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ» البتّه معجزات گاهی طبق درخواست مردم بوده است،مثل شق القمر و ناقه‌ی صالح.

9-عنایت و لطف ویژه‌ی الهی به هرچه تعلّق گیرد،قداست می‌یابد. «نٰاقَةُ اللّٰهِ»

10-کیفر بی‌احترامی به مقدّسات و از بین بردن آنها،عذاب الهی است. «لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ«74»

و به یاد آورید هنگامی که خداوند شما را پس از(هلاکت)قوم عاد،جانشینان (آنان)ساخت و در زمین شما را جایگاه(مناسب)داد.از قسمت‌های هموار زمین قصرها می‌سازید و کوه‌ها را برای ساختن خانه‌ها می‌تراشیدید.پس الطاف و نعمت‌های خداوند را یاد کنید و در زمین فساد نکنید.

نکته‌ها:

«عَثو»،یعنی خروج از حدّ اعتدال و «لاٰ تَعْثَوْا» ،به معنای«لاتفسدوا»است،و کلمه‌ی «مُفْسِدِینَ» ،یا برای تأکید است،یا به این معنا که فساد،شیوه‌ی شما نشود و مراد از «فِی الْأَرْضِ» ،سرزمین بین حجاز و شام است.

منطقه‌ی جغرافیایی قوم ثمود،دارای دو بخش دشت و کوهستان بود، سُهُولِهٰا ... اَلْجِبٰالَ و آنان مردمی متموّل و متمدّن بودند و به فنون خانه‌سازی و قصرسازی آگاه بودند.

قُصُوراً ... بُیُوتاً

پیام‌ها:

1-تحوّلات تاریخی واجتماعی،بر اساس قوانین و سنّت‌های الهی است. «إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ»

2-همه‌ی امکانات زندگی ما از خداوند است. «بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ»

3-از تاریخ گذشتگان عبرت بگیریم. وَ اذْکُرُوا ... بَعْدِ عٰادٍ

4-انسان،از همه‌ی شرایط طبیعی می‌تواند بهره بگیرد. سُهُولِهٰا ... اَلْجِبٰالَ

5-مسکن،از نعمت‌های ویژه الهی است. قُصُوراً ... بُیُوتاً ... آلاٰءَ اللّٰهِ

6-رفاه،مسکن و قصر،اگر از یاد خدا جدا باشد زمینه‌ی فساد می‌شود. قُصُوراً ...

بُیُوتاً ... مُفْسِدِینَ

7-اگر نعمت‌ها را ودیعه‌ی الهی بدانیم و خود را در معرض هلاکت ببینیم،از تجاوز دوری می‌کنیم. وَ اذْکُرُوا ... لاٰ تَعْثَوْا

8-قصرنشینان وکسانی که امکانات بیشتری دارند،بیشتر نیازمند یاد خدایند تا به فساد کشیده نشوند.(کلمه‌ی«قصر»،میان دو جمله «اذْکُرُوا» آمده است) ⁽¹⁾

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ«75»

سران مستکبر قوم صالح،به مستضعفانی که ایمان آورده بودند،گفتند:

آیا علم دارید که صالح ازطرف پروردگارش فرستاده شده است؟(مؤمنان در پاسخ به ایجاد شکّ وتردید آنان)گفتند:قطعاً ما به آنچه بر او فرستاده شده است،ایمان داریم.

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ«76»

کسانی که استکبار ورزیدند گفتند:همانا ما به آنچه شما بدان ایمان آورده‌اید،کافریم.

پیام‌ها:

1-معمولاً اشراف و افراد صاحب نفوذ،مخالف راه انبیایند و به شبهه افکنی در میان مؤمنان دست می‌زنند. «قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا»

2-نه فقر و استضعاف ارزش است و نه تمکّن و کاخ‌نشینی؛آنچه مهم است انتخاب راه خداوند از طریق آگاهی،علم،ایمان،تقوا،جهاد و هجرت است.

(در آیه‌ی قبل،قصرسازی را نعمت الهی به شمار آورد،به شرط آنکه به فساد منتهی نشود،اینجا هم از مستضعفان مؤمن ستایش شده است،نه از همه‌ی آنان.) «آمَنَ مِنْهُمْ»

3-بیشترین پیروان پیامبران،از میان مستضعفان بوده‌اند. «لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ»

4-عامل ایمان مستضعفان به انبیا،فقط فقر مادّی نیست،زیرا برخی از مستضعفان نیز ایمان نمی‌آوردند. «آمَنَ مِنْهُمْ»

5-ایجاد شکّ و تردید،از شیوه‌های تضعیف ایمان است. أَ تَعْلَمُونَ ...؟

6-تضعیف رهبر،یکی از روشها و هدف‌های اصلی دشمن است. «أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ»

7-گرچه محیط و جامعه در فرد اثر دارد،ولی اجبار نمی‌آورد.(مستضعفان محروم،با صراحت در مقابل مستکبران ایستادند و گفتند:به صالح ایمان داریم). «إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ»

8-شبهات مخالفان را باید قاطعانه پاسخ گفت. «إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ»

9-به تمام فرمان‌های پیامبر باید ایمان داشت. «بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ»

10-مستکبران،علاوه بر کفر و لجاجت خود،نسبت به ایمان مستضعفان حساسیّت دارند. «إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ» و نگفتند: «إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ»

فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ«77»

پس(مستکبران)ناقه را پی کرده(و کشتند)و از فرمان پروردگارشان سرپیچی کردند وگفتند:ای صالح! اگر از فرستادگان خدایی،پس عذابی را که وعده می‌دهی برای ما بیاور.

نکته‌ها:

«عقر»،به معنای پی کردن است،یعنی قطع کردن عصب و رگ محکم و مخصوص پشت پای اسب و شتر که عامل عمده‌ی حرکت آنهاست و با قطع آن،حیوان به زمین می‌افتد و از راه رفتن باز می‌ماند.

در سوره‌ی قمر،کلمه‌ی«عقر»مفرد آمده که بیانگر این است که قاتل ناقه یک نفر بوده است؛امّا در اینجا(و سوره‌های شمس و شعراء و هود،)به صورت جمع آمده است،«عقروا» که نسبت پی کردن به تمام قوم داده شده است.این به خاطر سکوت و رضایت آنان بود و شریک جرم محسوب شده‌اند.چنانکه حضرت علی علیه السلام نیز می‌فرماید:سرنوشت مردم در گرو رضایت و دشمنی آنان است،همان گونه که ناقه‌ی صالح را یک نفر پی‌کرد؛امّا چون بقیه‌ی مردم نیز به آن عمل راضی بودند،در گناه او شریک شدند و همگی عذاب دیدند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-کفر،زمینه‌ی تجاوز است. کٰافِرُونَ فَعَقَرُوا ...

2-سکوت و رضایت بر گناه،شرکت در گناه محسوب می‌شود.«عقروا»با اینکه قاتل یک نفر بود.

3-نافرمانی و تجاوز از دستور،مهم‌تر از کشتن شتر است. «وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ»

4-دستورات الهی برخاسته از ربوبیّت اوست. «أَمْرِ رَبِّهِمْ»

5-تکبّر،زمینه‌ساز جسارت و گستاخی است. «ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا»

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ«78»

ناگاه زمین‌لرزه شدید آنان را فراگرفت،پس شب را به صبح آوردند،در حالی که در خانه‌هایشان به رو افتادند(و مردند).

نکته‌ها:

این آیه،هلاکت قوم ثمود را توسط رجفه و زمین‌لرزه بیان کرده؛امّا سوره‌ی فصّلت آیه 17 و سوره‌ی ذاریات آیه‌ی 44،آن را توسط صاعقه دانسته است. «فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ» بنابراین شاید دو کیفر صاعقه و زلزله در یک لحظه و توأم بوده است.و شاید مراد از رجفه،لرزش بر اندام باشد که برخاسته از ترس و وحشت است،نه زمین لرزه.

«جاثم»از«جَثم»بر وزن خَشم،به معنای نشستن روی زانو و یا فروافتادن بر سینه است.

گویا در شب و هنگام استراحتشان که عذاب آمد،بیدار شدند ولی فرصتی و قدرتی برای فرار نیافتند و در همان حالت نیم‌خیز هلاک شدند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-قهر خدا ناگهانی است،به هوش باشیم. «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ»

2-چه بسا زمین لرزه‌ها و حوادث طبیعی که عذاب الهی است. «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ»

3-وعده‌های انبیا،عملی می‌شود،پس هشدارهایشان را جدّی بگیریم.(در آیات قبل تهدید بود: «لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ» و این رجفه،همان تحقّق وعید و عذاب الیم است). «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ»

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ«79»

پس(صالح)از آنان روی برگرداند و گفت:ای قوم من! همانا پیام پروردگارم را به شما رساندم و برای شما خیرخواهی کردم،ولی شما دلسوزان و خیرخواهان را دوست ندارید.

نکته‌ها:

احتمال دارد،سخن حضرت صالح،قبل از نزول عذاب و به عنوان اتمام حجّت باشد،و

ممکن است پس از هلاکتشان باشد،آنگونه که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نیز بر سر چاه بدر با اجساد کفّار سخن گفت.از آن حضرت پرسیدند:مگر آنان می‌شنوند،فرمودند:«آری،شما از آنها شنواتر نیستید». ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-گاهی قهر و ترک رابطه،در تربیت و تبلیغ لازم است. «فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ»

2-کیفرهای الهی،پس از اتمام حجّت است. «لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ»

3-برنامه‌ی پیامبران،ابلاغ پیام همراه با دلسوزی و خیرخواهی است،نه ابلاغ خشک و بی‌روح مقرّرات و بخشنامه‌های اداری. لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ ... وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

4-ناصحان را دوست بداریم که بی‌اعتنایی به سخن دلسوزان جامعه،زمینه‌ی قهر خدا را فراهم می‌کند. «وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ»

5-دوست داشتن،کلید پیروی کردن است. «وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ»

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ«80»

و(به خاطر آور)لوط را(که برای هدایت مردم فرستادیم)آنگاه که به قوم خود گفت:آیا آن کار زشت را انجام می‌دهید که هیچ یک از جهانیان در آن بر شما پیشی نگرفته است؟

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ«81»

همانا شما به جای زنان،برای شهوت سراغ مردان می‌روید،بلکه شما قومی اسراف‌کارید.

نکته‌ها:

حضرت لوط،فامیل حضرت ابراهیم و تنها مردی بود که به او ایمان آورد و با او هجرت کرد. «فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ» ⁽¹⁾حضرت ابراهیم او را به منطقه‌ای که در آن گناه و فحشا رواج داشت فرستاد.لذا بخش مهم کار حضرت لوط،مبارزه با فحشا و منکرات جنسی بود،که بیشترین مشکل جامعه بود.

قوم حضرت لوط،با مهمانان خود عمل زشت لواط را انجام می‌دادند تا مردم از مهمان شدن بترسند.به گفته‌ی قرآن،حضرت لوط علیه السلام ازدواج با دختران خود را به آنان پیشنهاد کرد؛امّا آنان نپذیرفتند.

ازدواج،دارای خصوصیّات و آثاری است که در لواط و زنا وجود ندارد،از جمله:

1.مودّت و رحمت و انس.2.تشکیل نظام خانواده.3.فرزند و بقای نسل.4.همخوانی با فطرت و انسانیّت.

متأسفانه امروزه نیز دنیای غرب،عمل زشت همجنس‌بازی را رسمی و در بعضی کشورها به آن جنبه‌ی قانونی داده است.

قوم لوط،علاوه بر لواط،اهل قمار،هرزه‌گویی،توهین،مزاحمت برای عابرین و کشف عورت در انظار عمومی بودند. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام در فلسفه‌ی تحریم لواط فرمودند:لواط،علاقه‌ی خانوادگی میان زن و شوهر را کم،نسل و فرزند را منقطع و آمیزش جنسی طبیعی را از بین می‌برد و فسادهای بسیار زیادی را بدنبال دارد. ⁽³⁾

در اسلام،کیفر همجنس‌بازی و لواط(چه فاعل چه مفعول)،اعدام است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:لعنت خدا بر مردانی که خود را مانند زنان ساخته و در معرض مردان هوسباز قرار می‌دهند. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام نیز فرمودند:هنگام همجنس‌گرایی،عرش خدا به لرزه می‌آید و عامل این

کار در قیامت به صورت ناپاک محشور می‌شود و مورد غضب خداوند قرار گرفته و جایگاهش دوزخ است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-همجنس‌بازی و لواط،از گناهان کبیره و عملی بسیار زشت است. «الْفٰاحِشَةَ»

2-بت‌پرستان،اگر بهانه‌ی بت‌پرستی نیاکان را داشتند،پیروان فحشا،این بهانه را هم نداشته و ابتکار جنایت و گناه از خودشان بود. «مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا»

3-ابداع‌کنندگان اعمال زشت،مرتکب گناهی بزرگتر و مستحقّ ملامتی بیشتر می‌باشند. «مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ»

4-کسی که راه طبیعی و فطری را کنار بگذارد،مسرف است.«مسرفون»ارضای شهوت از غیر راه طبیعی،اسراف است.

5-لواط،تجاوز به حقوق زنان در جامعه است. «دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ»

وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ«82»

و جواب قوم لوط،جز این نبود که گفتند:آنان را از آبادی خود بیرون کنید، زیرا آنان مردمی هستند که پاکدامنی را می‌طلبند(و با ما نیستند).

نکته‌ها:

در مورد بعضی از انبیا،تعبیر به «أَخٰاهُمْ» شده است،امّا درباره‌ی حضرت لوط چنین تعبیری نیامده است،شاید به این دلیل که آن حضرت،اهل آن منطقه نبود،چنانکه کفّار نیز با جمله‌ی «قَرْیَتِکُمْ» به مردم القا می‌کردند که او مهاجر است و از این منطقه نیست،و یا اینکه چون آئین شما را قبول ندارد خارجی است،پس او را از سرزمین خودتان بیرون کنید.

پیام‌ها:

1-یکی از زشی‌های،برخورد بی‌دلیل و غیر منطقی با ناصحان است. مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ ...

2-در نهی از منکر،باید آماده‌ی تبعید و پذیرش مشکلات بود. «أَخْرِجُوهُمْ»

3-مجرمان،برای پاکان حقّی در اجتماع قائل نیستند. «أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ»

4-هرگاه در جامعه‌ای فساد زیاد شد،پاکان را منزوی می‌کنند و نهی از منکر و پاک بودن،جرم محسوب می‌شود. أَخْرِجُوهُمْ ... إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

5-مهم‌تر از پاکی،پاک ماندن و مأیوس کردن نااهلان از اعمال نفوذ است.

«یَتَطَهَّرُونَ» (فعل مضارع نشانه‌ی استمرار است)

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ«83»

پس ما لوط و خاندان او را به جز همسرش،که از بازماندگان(در عذاب) بود،نجات دادیم.

نکته‌ها:

«غابِر»،به معنای بازمانده است.کسی که همراهانش بروند و او باقی بماند.بنابراین لوط و یارانش از شهر خارج شدند و زمینه‌ی عذاب فراهم شد.

«اهل»،هم به خویشاوندان نزدیک گفته می‌شود و هم به پیروان راستین،ولی با توجّه به آیه‌ی 36 سوره ذاریات،به جز خویشاوندان نزدیک،هیچ‌کس به آن حضرت ایمان نیاورد.

پیام‌ها:

1-انسان آزاد است و خودش راه خود را انتخاب می‌کند.(همسر پیامبر با آنکه در خانه‌ی وحی تغذیه می‌شود،ممکن است راه کفر را برگزیند،چنانکه همسر فرعون راه توحید را برگزید). «إِلاَّ امْرَأَتَهُ» بنابراین همه جا تفکّر و اخلاق و تصمیم،وابسته به اقتصاد و تحت پوشش بودن این و آن نیست.

2-در اسلام،عامل نجات انسان رابطه‌ی مکتبی است،نه خویشاوندی. «إِلاَّ

اِمْرَأَتَهُ» پس سرنوشت هرکس در گرو عمل خود اوست.

3-حسابِ بستگانِ رهبران الهی را از حساب خودشان جدا کنیم. «إِلاَّ امْرَأَتَهُ»

4-در اسلام،زن همانند مرد موجودی مستقلّ است. «إِلاَّ امْرَأَتَهُ» و از طرفی نباید موقعیّت و قداست کسی موجب توجیه خلافکاری‌های بستگان او شود.

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ«84»

و ما بارانی(از سنگ)بر آنان باراندیم.پس بنگر که سرانجام گنهکاران چه شد؟

نکته‌ها:

هلاکت قوم لوط،با بارش سنگ‌های آسمانی بر سرشان بود،سنگ‌هایی از گِل همانند کلوخ چنانکه در سوره‌ی هود می‌فرماید: «وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-تغییر راه فطرت،(ارضای جنسی از طریق مردان و همجنس‌بازی،)تغییر نعمت را به دنبال دارد.به جای باران،پاره سنگ می‌بارد. «وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً» در دعای کمیل می‌خوانیم:«اللّهم اغفر لی الذّنوب الّتی تغیّر النعم»

2-قهر الهی مخصوص آخرت نیست،گاهی نیز در همین دنیاست. «أَمْطَرْنٰا»

3-از تاریخ وسرنوشت دیگران عبرت بگیریم. فَانْظُرْ ... عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ

4-قهر خداوند مخصوص یک دسته از مجرمان نیست،همه‌ی مجرمان به هوش باشند که سنّت الهی استثنا بردار نیست. «عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ»

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ«85»

و به سوی(مردم)مَدیَن،برادرشان شعیب را(فرستادیم.آن حضرت) گفت:ای قوم من!(تنها)خدا را بپرستید،جز او خدایی برای شما نیست.

همانا از طرف پروردگارتان(معجزه و)دلیلی‌روشن برایتان آمده است.

پس پیمانه و ترازو را(در داد و ستدها)تمام ادا کنید و کالاهای مردم را کم نگذارید و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید.این(رهنمودها)برایتان بهتر است،اگر مؤمن باشید.

نکته‌ها:

این پنجمین داستان پیامبران در این سوره است.داستان شعیب علیه السلام در سوره‌های متعدّدی از جمله در سوره هود،شعراء نیز بیان شده است.

مَدیَن یکی از شهرهای شام بود که در جغرافیای امروز،نزدیک اردن و نامش معان است، منطقه‌ای سرسبز،دارای مردمی بت‌پرست ومرفّه که در معامله و تجارت کم‌فروش بودند.

حضرت شعیب علیه السلام بر آنان مبعوث شد،امّا سرانجام آنها به خاطر لجاجت و نافرمانی از او هلاک شدند.سپس آن حضرت بر مردم«ایکه»مبعوث شد و به ارشاد آنان پرداخت،امّا آنها نیز دستورهای الهی را نپذیرفتند وسرانجام هلاک شدند. کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ ... ⁽¹⁾

البتّه احتمال دارد«مَدیَن»همان«ایْکه»باشد،چون ایکه به منطقه‌ی پر درخت و بیشه‌زار و نخلستان می‌گویند.یعنی شهر شعیب دو نام داشته است:مَدیَن و ایکه.

انسان بی‌ایمان همواره گرفتار انحراف و فساد است،امّا در هر زمانی به گونه‌ای.مثلاً در زمان حضرت لوط،لواط و فساد اخلاقی و در زمان حضرت شعیب،کم فروشی و فساد اقتصادی رواج داشته است.

پیام‌ها:

1-رفتار حضرت شعیب نسبت به مردم،دلسوزانه و برادرانه بود و شاید نسبتی با اهل مدین داشته است. «أَخٰاهُمْ شُعَیْباً»

2-تبلیغ و تربیت باید همراه با عاطفه و محبّت باشد. «قٰالَ یٰا قَوْمِ»

3-توحید و یکتاپرستی،محور دعوت انبیاست. اُعْبُدُوا اللّٰهَ ...

4-معجزه و دلیل‌های انبیا،در مسیر رشد و تربیت مردم و وابسته به ربوبیّت خداوند است. «بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ»

5-پس از شرک و انحراف عقیدتی،انحراف‌های اقتصادی مهم‌ترین مسأله‌ی قوم حضرت شعیب بوده است. اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَأَوْفُوا الْکَیْلَ

6-کم‌فروشی،تقلّب در معامله،کم ارزش جلوه دادن اجناس مردم و ایجاد خلل در اقتصاد،حرام و از مصادیق فساد است. «لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا»

7-پیامبران،بر مسائل اقتصادی جامعه نیز نظارت داشته و درصدد سلامت و بهبود زندگی مردم بودند. «لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ» دین و برنامه‌های آن،از زندگی دنیا جدا نیست.

8-کم کاری هم مثل کم فروشی است،به جای«أَمْوٰالَهُمْ»فرمود: «أَشْیٰاءَهُمْ» تا شامل همه چیز بشود.

9-ایمان کامل واقتصاد سالم،تأمین‌کننده سعادت دنیا وآخرت است. «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ»

10-هشدار و دستورهای انبیا،سراسر خیر است و موجب سعادت انسان می‌شود. «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ»

11-ایمان،ضامن کسب وکار صحیح وعدالت اجتماعی است. لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ ...

إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ وَ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ«86»

و بر سر هر راهی منشینید تا مؤمنان را تهدید کنید و(آنان را)از راه خدا، که کج جلوه می‌دهید بازدارید و یاد کنید زمانی را که اندک بودید،پس خداوند شما را بسیار گرداند و بنگرید که عاقبت مفسدان چگونه بود!

نکته‌ها:

مراد از نشستن بر سر هر راه،ممکن است نشستن کنار خیابان و کوچه‌ها برای فتنه‌گری باشد،و شاید مراد تلاش در راه فساد از هر راه و با هر شیوه باشد،همچنانکه در آیه 16 خواندیم که شیطان سوگند یاد کرد برای انحراف انسان در کمین راه حقّ نشسته است، «لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ» که مراد،نشستن ظاهری نیست.

پیام‌ها:

1-دشمنان حقّ،برای جلوگیری از راه خدا،همه جا در کمین هستند و از هر راه و شیوه‌ای استفاده می‌کنند. «وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ»

2-ترساندن مردم و ایجاد مزاحمت برای آنان،ممنوع است. «تُوعِدُونَ»

3-دشمن می‌کوشد تا سیمای دین را تحریف کند و بدجلوه دهد. «تَبْغُونَهٰا عِوَجاً»

4-گاهی افزونی جمعیّت(با نظم و برنامه)،می‌تواند یک ارزش باشد. «فَکَثَّرَکُمْ»

5-یکی از عوامل تربیت و هدایت مردم،توجّه به نعمت‌ها و یادآوری سرگذشت پیشینیان است. وَ اذْکُرُوا ... وَ انْظُرُوا

6-مطالعه‌ی تاریخ و عبرت‌گرفتن از آن،سفارش الهی است. وَ انْظُرُوا کَیْفَ ...

7-در مطالعه‌ی زندگی مردم،به پایان و سرانجام کارشان بنگرید،نه کامیابی‌های مقطعی آنان. «عٰاقِبَةُ»

8-بستن و منحرف کردن راه خدا،نوعی فساد است. تَصُدُّونَ ... عِوَجاً ...المفسدین

وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ«87»

و اگر گروهی از شما به آنچه من برای آن فرستاده شده‌ام ایمان آورده و گروهی ایمان نیاورده‌اند،پس(عجله نکنید که لطف و قهر خدا چه شد؟) صبر کنید تا خداوند میان ما داوری کند و او بهترین داوران است.

نکته‌ها:

مخالفان حضرت شعیب،با جسارت می‌گفتند:پس قهر خدا چه شد؟مؤمنان و طرفداران آن حضرت هم منتظر امدادهای الهی بودند.این آیه برای پاسخ به هر دو گروه است،تا نه کفّار مغرور شوند و نه مؤمنان دلسرد و مأیوس گردند.

پیام‌ها:

1-وظیفه‌ی پیامبر،ابلاغ دین و دستورات الهی است، «أُرْسِلْتُ» مردم نیز در قبول و ردّ آن آزاد و دارای اختیار می‌باشند. طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا ... وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا

2-در مکتب انبیا،ایمان به هدف و راه آنان لازم است. «أُرْسِلْتُ» یعنی ایمان به آنچه برای آن آمده‌ام.

3-تاریخ طرفداران حقّ و باطل را با توجّه به پایان و سرانجام کارشان باید مطالعه کرد. «فَاصْبِرُوا»

4-گرایش گروهی از مردم به کفر،ما را متزلزل نکند که خداوند حاکم است.

«فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا»

5-کسی که بداند خداوند بهترین و برترین داور است،صبور است و در کیفر و پاداش عجله نمی‌کند. فَاصْبِرُوا ... وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ چنانکه باکی از حکم دیگران نیز ندارد.

جزء«9»

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ«88»

سران مستکبر قوم شعیب گفتند:ای شعیب! حتماً تو و کسانی را که با تو ایمان آورده‌اند،از آبادی‌مان بیرون خواهیم کرد،مگر آنکه به آئین ما برگردید.(شعیب)گفت:گرچه بی‌رغبت باشیم؟

نکته‌ها:

زورگویی و تهدید به اخراج و تبعید،به نوعی در مورد همه‌ی انبیا بوده است،چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم:کافران نسبت به پیامبران خود چنین تهدیدهایی داشته‌اند. «قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا» ⁽¹⁾

هیچ یک از انبیا،پیش از رسالت،مشرک و بت‌پرست نبوده‌اند،ولی برخورد آنان با مشرکان آرام بوده است.امّا پس از رسالت با عزم و اراده‌ای قوی‌تر مردم را هدایت کرده و با مشرکان مقابله می‌کردند،لذا خطاب «لَتَعُودُنَّ» ،به پیروان انبیا است،نه خود آنان. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-اَشراف مستکبر،دشمن انبیا بوده‌اند. قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... لَنُخْرِجَنَّکَ

2-استدلال و منطق،شیوه‌ی انبیاست، «جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ» ⁽³⁾ولی روش کفّار،تهدید و زورگویی است. «لَنُخْرِجَنَّکَ»

3-مبلّغان نباید از تهدیدهای مخالفان بترسند،چون در این راه،تهدید به قتل و تبعید همیشه بوده است. «لَنُخْرِجَنَّکَ»

4-تحمیل عقائد،شیوه‌ی کفّار است و دین تحمیلی سودی ندارد. لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا ... کٰارِهِینَ

5-در برخورد با جهالت کافران،از ادب و گفتار نرم و حکمیانه استفاده کنیم. «أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ»

قَدِ افْتَرَیْنٰا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اللّٰهُ مِنْهٰا وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ«89»

(شعیب به مخالفان گفت:)اگر پس از آنکه خداوند مارا از آیین شما نجات داد،دوباره به آن برگردیم بی‌گمان بر خدا دروغ بسته‌ایم،ما را نسزد که به آیین شما برگردیم،مگر آنکه خدا بخواهد که او پروردگار ماست(خدا هم هرگز چنین نخواهد خواست).پروردگارِ ما بر هر چیز احاطه‌ی علمی دارد،ما بر خداوند توکّل کرده‌ایم.پروردگارا! میان ما و قوم ما به حقّ داوری و راهگشایی کن که تو بهترین داوران و راهگشایانی.

نکته‌ها:

«ملت»،به معنای کیش و آیین است،چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرٰاهِیمَ» ⁽¹⁾.

«فتح»در این گونه موارد،به معنای قضاوت و داوری برای راهگشایی است،یعنی سخن آخر را خداوند می‌گوید تا از بن‌بست خلاص شده و راه باز شود.

چون یاران شعیب علیه السلام،دین را بر اساس بیّنه و استدلال پذیرفته‌اند،نه هوا و هوس؛پس آن را رها نخواهند کرد.مگر آنکه خداوند دستور دهد و خداوند هم هرگز دستور بازگشت به شرک و کفر را نمی‌دهد،چون معمولاً کسی از دستورش بر می‌گردد که از کردارش پشیمان شود و خداوند هرگز چنین نیست.

پیام‌ها:

1-ارتداد وبرگشت از آرمان‌ها و عقائد حقّ و پذیرفتن شریک برای خداوند، نوعی افترا بر خدا و پیمان‌شکنی است. قَدِ افْتَرَیْنٰا ... مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ

2-شرک،اسارت و یکتاپرستی،نجات است. «بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اللّٰهُ»

3-مؤمن،هرگز نباید از حقّ عدول و بر عقائدش سازش کند. مٰا یَکُونُ لَنٰا ...

(عقب‌گرد و ارتجاع،ممنوع است و تساهل وتسامح همه جا ارزش نیست.)

4-هدایت و ضلالت در دائره‌ی اراده خداوند است. «إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ»

5-دلیل تسلیم شدن و پذیرفتن ربوبیّت خداوند،علم بی‌پایان اوست. إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ... وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً

6-دلیل توکّل ما بر خداوند نیز علم مطلق او بر همه چیز است. «وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا»

7-برای پایداری در ایمان،از خداوند استمداد و به او توکّل کنیم. مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ ... عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا

8-در برابر پیشنهادهای شوم دشمنان،باید با توکّل بر خدا،قاطعانه ایستاد. مٰا یَکُونُ لَنٰا ... تَوَکَّلْنٰا

9-واگذاری داوری به خداوند،نمونه ومصداق توکّل و تسلیم است. عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا افْتَحْ ...

10-در دعا،رعایت تناسب بین خواسته و اسمای الهی مطلوب است.آنجا که نیاز به فتح داریم،خدا را با خیرالفاتحین صدا می‌زنیم. اِفْتَحْ ... خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ

11-لازمه‌ی داوری صحیح،علم وآگاهی همه‌جانبه است.داوری،حقّ کسی است که همه چیز را می‌داند. وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً ... رَبَّنَا افْتَحْ ...

12-داوری،از شئون ربوبیّت خداوند است. «رَبَّنَا افْتَحْ»

13-هدف انبیا تثبیت و بر کرسی نشاندن حرف حقّ است،نه سخن خویشتن.

«افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ»

وَ قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ«90»

سران و اشراف قوم شعیب که کفر ورزیدند،گفتند:اگر از شعیب پیروی کنید،قطعاً زیانکار خواهید بود.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ«91»

پس(به کیفر عنادشان)زمین‌لرزه شدیدی آنان را فراگرفت،پس شب را به صبح آوردند،در حالی که در خانه‌های خود به زانو در افتادند(و مردند).

نکته‌ها:

شاید از این‌که در این آیه کلمه‌ی«رجفة»،در آیه‌ی 94 سوره‌ی هود کلمه‌ی«صیحة»و در آیه‌ی 189 سوره شعراء،عبارت «عَذٰابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ» بکار رفته،استفاده شود که زلزله همراه با صیحه و ابر تیره بوده است. ⁽¹⁾ممکن است مراد از«رجفه»همان اضطراب و لرزش اندام باشد که از ترس حاصل می‌شود،نه زمین لرزه.

چنانکه در آیه‌ی 78 گذشت،«جاثم»به کسی گفته می‌شود که به‌رو بر زمین افتاده و یا به زانو افتاده و توان برخاستن ندارد.

پیام‌ها:

1-طبقه‌ی اشراف،غالباً مخالف پیامبران بوده‌اند. «وَ قٰالَ الْمَلَأُ»

2-یکی از شیوه‌های کفّار برای بازداشتن مردم از پیروی انبیا،(هنگامی که ببینند آنان از ایمانشان دست برنمی‌دارند،)تهدید مادّی و اقتصادی است. «إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ» آری،محرومیّت از درآمدهایی که از طریق کم‌فروشی به دست می‌آید،از دید کافران خسارت است!

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کٰانُوا هُمُ الْخٰاسِرِینَ«92»

کسانی که شعیب را تکذیب کردند،(چنان هلاک شدند که)گویا در آن خانه‌ها سکونتی نداشته‌اند.آنان که شعیب را تکذیب کردند،همانها زیانکاران هستند.

نکته‌ها:

«یَغْنَوْا» از«غَنِیٌّ»،به معنای اقامت در مکان است و با توجّه به معنای اصلی غنا (بی‌نیازی)،گویا کسی که محل اقامت و منزل آماده دارد،بی‌نیاز است.

خسارت بزرگ از آنِ مشرکان است که به جای ایمان به خدای یکتا،شرک می‌ورزند و به جای رهبری معصوم،سراغ دیگران می‌روند.لذا به جای زندگی أمن،خانه خراب می‌شوند، به جای بهشت به دوزخ می‌روند وبه جای رضوان،گرفتار خشم الهی می‌شوند.

پیام‌ها:

1-توجّه به عاقبت شوم کفّار،درس عبرت است. «الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً»

2-نیرنگ‌های اهل باطل،نقش بر آب می‌شود. «کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا» (کفّار در پی اخراج حضرت شعیب بودند،امّا خودشان در خانه‌هایشان هلاک شدند).

3-هنگام فرا رسیدن قهر خدا،زیانکاران واقعی مشخّص می‌شوند. «هُمُ الْخٰاسِرِینَ» (در آیه‌ی قبل،کافران طرفداری از حضرت شعیب را خسارت دانستند،اینجا خداوند می‌فرماید:خودشان زیانکارند.)

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ«93»

پس شعیب از آنان روی گرداند و گفت:ای قوم من! پیام‌های پروردگارم را به شما رساندم و برایتان خیرخواهی کردم،پس چگونه بر(سرنوشت) قوم کافر تأسّف بخورم؟

پیام‌ها:

1-قهر الهی،بعد از اتمام حجّت است. فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ... أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

2-موعظه،مدارا و توجّه به مردم حدّی دارد،گاهی هم باید از آنان اعراض نمود.

«فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ»

3-تبلیغ،باید همراه با مهربانی و سوز باشد. أَبْلَغْتُکُمْ ... نَصَحْتُ

4-نصایح و خیرخواهی را با منافع شخصی آمیخته نکنیم. «نَصَحْتُ لَکُمْ»

5-وقتی به وظیفه‌ی خود عمل کردیم،نگران نباشیم که چه خواهد شد.

أَبْلَغْتُکُمْ ... فَکَیْفَ آسیٰ

6-تأسّف نابجا و عاطفه‌ی بی‌مورد،ممنوع است. «فَکَیْفَ آسیٰ»

(در موارد دیگری هم به پیامبراکرم صلی الله علیه و آله خطاب شده که «لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ» ⁽¹⁾، غصّه‌ی آنان را نخور.)

7-آنجا که روحیّه‌ی کفر،لجاجت و عناد حاکم باشد،موعظه‌ی پیامبران هم اثر نمی‌کند. «فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ»

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ«94»

و هیچ پیامبری را در هیچ آبادی نفرستادیم،مگر آنکه مردم آنجا را گرفتار سختی‌ها و بلاها ساختیم،تا شاید به زاری(وتوبه)درآیند.

نکته‌ها:

«بأساء»،به حوادث و ضربه‌های جسمی مثل بیماری ومرگ و«ضراء»،به ضربه‌ها و زیان‌های مالی گفته می‌شود.

پیام‌ها:

1-تلخی‌ها و ناملایمات،به عنوان یک سنّت الهی برای همه‌ی اقوام وجود دارد.

مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا ...

2-سختی‌ها و مشکلات،عامل سازندگی،غفلت‌زدایی و توجّه به خداوند است.

«لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ»

3-ناگواری‌ها همیشه قهر الهی نیست،گاهی لطفی است که به شکل بلا جلوه می‌کند. «لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ» (همان‌گونه که گداختن آهن در کوره آتش،سبب نرم شدن و شکل‌پذیری آن است،حوادث و شداید نیز انسان‌ها را نرم و به حالت تضرّع و نیازخواهی وامی‌دارد.)

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ«95»

سپس به جای ناخوشی،خوشی قرار دادیم تا آنکه فزونی یافته و انبوه شدند و گفتند:به پدران ما نیز(به طور طبیعی)رنجها و خوشی‌ها رسیده بود(و این حوادث تلخ و شیرین،نشانه‌ی قهر یا لطف خدا نیست).پس آنان را ناگهانی(با قهر خود)گرفتیم،در حالی که درک نمی‌کردند.

نکته‌ها:

«عفوا»،به معنای کثرت مال و فرزندان،یا ترک کردن و اعراض کردن است.لطف خدا درباره آنان به حدّ وفور رسید،ولی آنان به هوش نیامدند و عبرت نگرفتند.نظیر این آیه در سوره‌ی انعام آیه 44 آمده است: «فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً» چون تذکّرات ما را فراموش کردند،درهای نعمت‌ها را به رویشان گشودیم و پس از کامیابی‌ها،ناگهان گرفتار قهر خویش کردیم.مثل بیماری که پزشک از بهبود او مأیوس شده و می‌گوید:هر چه میل دارد به او بدهید،کارش تمام است.

ممکن است برای آیه معنای دیگری نیز باشد از جمله:بعد از رفع بلا،نسل بعد می‌گفتند:

حوادث تلخ مخصوص پدران ما بوده و ما در امان هستیم. ⁽¹⁾غافل از آنکه سنّت خداوند بر مبتلا ساختن همه‌ی نسل‌هاست و این‌گونه غفلت‌ها،زمینه‌ساز قهر الهی است.

پیام‌ها:

1-گاهی رفاه،بینش و تحلیل‌های نادرست،عامل نسیان و طغیان می‌شود. «قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ»

2-هر نوع خوشی و رفاهی نشانه‌ی لطف نیست،گاهی زمینه‌ساز قهر الهی است.

حَتّٰی عَفَوْا ... فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً

3-بیشتر مردود شدگان در آزمایش‌های‌الهی،مرفّهانند نه محرومان. حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا ...

4-قهر الهی،خبر نمی‌کند و ناگهان می‌رسد. «بَغْتَةً»

5-غوطه‌ور شدن در دنیا و غفلت از یاد خدا،انسان را به عذابی ناگهانی و غافلگیرانه دچار می‌کند. «فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ»

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ«96»

و اگر مردم شهرها و آبادی‌ها ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند،قطعاً(درهای) برکات آسمان وزمین را برآنان می‌گشودیم،ولی آنان(آیات ما را)تکذیب کردند، پس ما هم به خاطر عملکردشان آنان را(با قهر خود)گرفتیم.

نکته‌ها:

«بَرَکٰاتٍ» جمع«برکت»،به موهبت‌های ثابت و پایدار گفته می‌شود،در مقابل چیزهای گذرا.در معنای«برکت»،کثرت،خیر و افزایش وجود دارد.برکات،شامل برکت‌های مادّی و معنوی می‌شود،مثل برکت در عمر،دارایی،علم،کتاب و....

سؤال: اگر ایمان و تقوا سبب نزول برکات است،پس چرا کشورهای کافر،وضع بهتری دارند و کشورهای اسلامی با مشکلات فراوانی روبرو هستند؟

پاسخ: اوّلاً آن کشورها از نظر علم و صنعت جلو هستند،ولی از نظر روحی و روانی آرامش ندارند.از این نظر آنان نیز مشکلات فراوانی دارند.

ثانیاً:اغلب کشورهای اسلامی،تنها نام اسلام را با خود دارند و قوانین و رهنمودهای دین اسلام در آنجا حاکم نمی‌باشد.

به علاوه گاهی رفاه مادّی،نوعی قهر الهی است.چنانکه قرآن می‌فرماید: «فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ» ⁽¹⁾چون تذکّرات الهی را فراموش کردند،درهای همه چیز را به رویشان گشودیم تا سرمست شوند.

در قرآن،دو نوع گشایش برای دو گروه مطرح است:الف:رفاه و گشایش برای خوبان که همراه با برکات است، «لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ» .ب:رفاه و گشایش برای کفّار و نااهلان که دیگر همراه با برکت نیست، «فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ» ،زیرا چه بسا نعمت‌ها،ناپایدار و سبب غفلت و غرور و طغیان باشد.خداوند،این رفاه و گشایش کفّار را وسیله‌ی مهلت و پرشدن پیمانه‌ی آنان قرار داده است.بنابراین به هر نعمت ظاهری نباید دل خوش کرد، زیرا اگر این نعمت‌ها برای مؤمنان باشد،مایه‌ی برکت است و اگر برای کفّار باشد،ناپایدار و وسیله‌ی قهر الهی است.

امام صادق علیه السلام فرمودند:گاهی بنده‌ای از خداوند حاجت و تقاضایی دارد و خداوند دعایش را مستجاب می‌کند و مقرّر می‌شود که برآورده شود.امّا پس از آن،بنده گناهی را انجام می‌دهد که موجب برآورده نشدن حاجتش می‌شود. ⁽²⁾

از مصادیق بارز این آیه،دوران ظهور حضرت مهدی(عجّل اللّه تعالی فرجه)است که به گفته‌ی روایات،در آن زمان برکات از آسمان و زمین سرازیر می‌شود. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-ایمان به تنهایی کافی نیست،بلکه تقوا لازم است. «آمَنُوا وَ اتَّقَوْا»

2-سرمایه‌گذاری روی فرهنگ ومعنویّت جامعه،بازده اقتصادی هم دارد. «آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ»

3-وعده‌های الهی را جدّی بگیریم.با ایمان و تقوا،نزول برکات حتمی است.

(حرف لام در «لَفَتَحْنٰا» )

4-بستن و گشایش،در اختیار خداست، «لَفَتَحْنٰا» امّا بازتابی از عملکرد ماست.

5-ادیان آسمانی،خواستار بهبود وضع اقتصادی مردمند. «لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ»

6-آنچه از برکات دریافت می‌کنیم،گوشه‌ای از برکات الهی است. «بَرَکٰاتٍ» (کلمه‌ی«برکات»بدون الف و لام است،لذا شامل تمام برکت‌ها نمی‌شود)

7-زمین و آسمان،سرچشمه‌ی برکات‌اند. «بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ»

8-ایمان و تقوا سبب نزول برکات می‌شود،ولی هر نعمت و رفاهی معلول ایمان و تقوا نیست. آمَنُوا وَ اتَّقَوْا ... بَرَکٰاتٍ

9-عامل محرومیّت‌ها و مشکلات،عملکرد خود ماست. «بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ»

10-لجاجت و پافشاری بر گناه،سبب قهر و عذاب الهی است. «فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ»

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا بَیٰاتاً وَ هُمْ نٰائِمُونَ«97»

آیا اهل آبادی‌ها(خود را در امان می‌بینند و)ایمن هستند از اینکه قهر و عذاب ما شامگاهان در حالی که خفته‌اند به آنان برسد؟

أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ«98»

یا آنکه اهل آبادی‌ها در امان هستند از اینکه قهر و عذاب ما در روز،در حالی که سرگرم بازی‌اند به آنان وارد شود؟

أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللّٰهِ فَلاٰ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ«99»

پس آیا از مکر خدا(و عذاب ناگهانی او)ایمن شدند؟با آنکه جز افراد زیانکار،کسی احساس ایمنی از مکر خدا نمی‌کند.

نکته‌ها:

«مکر»،گرچه در فارسی به معنای نیرنگ و حیله است،امّا در لغت عرب،به معنای تدبیر و چاره‌اندیشی برای بازگرداندن از هدف است،چه حقّ باشد چه باطل.مکر خدا،تدبیر الهی است که نقشه‌ی کفّار را بر هم می‌زند.

پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام نیز خود را در امان نمی‌دانستند و همواره مراقب اعمال خود بوده‌اند تا مبادا از آنان لغزشی سربزند،لذا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ» ⁽¹⁾

راوی می‌گوید پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می‌خواندم که حضرت در نماز فرمود:

«الّلهم لا تؤمنّی مَکرک» ،خداوندا! مرا از مکر خودت غافل و ایمن نگردان.آنگاه حضرت فرمود:

«فَلاٰ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ» ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:حتّی بر نیکوکاران این امّت از کیفر الهی ایمن مباش،زیرا خداوند می‌فرماید: «فَلاٰ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ». ⁽³⁾

در حقیقت ایمن نبودن از مکر الهی،به معنی توجّه مسئولیّت‌ها و تکالیف و ترس از کوتاهی در انجام وظایف است.

پیام‌ها:

1-برای احساس مسئولیّت،احتمال خطر کافی است. أَ فَأَمِنَ ...

2-به نظام آرام موجود مغرور نشویم و هرگز خود را مصون ندانیم. أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ ...آری،عذاب‌ها مخصوص اقوام پیشین نیست،قانون الهی شامل

همه‌ی اقوام در هر زمانی می‌شود.

3-اگر خداوند اراده کند،می‌تواند قهر خویش را در زمانی نازل کند که هیچ راه چاره‌ای نباشد و شبانه همه را نابود کند. «بَیٰاتاً وَ هُمْ نٰائِمُونَ»

4-هدف از اسباب توجّه و غفلت‌زدایی،بیان احتمال خطراست. «أَ فَأَمِنَ، أَ وَ أَمِنَ»

5-سرگرمی‌های نابجا،زمینه‌ی قهر الهی است. «یَلْعَبُونَ»

6-زندگی بدون ایمان و تقوا،بازیچه‌ای بیش نیست. «وَ هُمْ یَلْعَبُونَ»

7-هرگز از قهر الهی احساس ایمنی نکنیم. أَ فَأَمِنَ ... أَ وَ أَمِنَ ... أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللّٰهِ آری،زیستن همراه با بیم و امید مطلوب است.

8-کسانی که نسبت به مکر و قهر خدا بی‌خیالند،زیان‌کارند. فَلاٰ یَأْمَنُ ... اَلْخٰاسِرُونَ

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهٰا أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ«100»

آیا(سرگذشت پیشینیان،)برای وارثان بعدی این حقیقت را روشن نکرد که اگر بخواهیم،آنان را نیز به خاطر گناهانشان هلاک می‌کنیم و بر دلهایشان مُهر می‌زنیم که(حقّ را)نشنوند.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:قلب مؤمن مانند صفحه‌ای سفید است و با هر گناه،نقطه‌ای سیاه در آن پدیدار می‌شود که اگر توبه کند،آن سیاهی پاک می‌گردد،امّا اگر بر گناهش ادامه دهد، آن نقطه زیاد می‌شود تا جایی که تمام قلبش را فرامی‌گیرد و مانع رسیدن او به خیر می‌شود و دیگر راهی به سعادت ندارد،چنان که خداوند می‌فرماید: «بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ» ⁽¹⁾گناه و کار زشت،ملکه و خوی و طبیعت آنان می‌شود. ⁽²⁾

انسان گاهی در مسیر غلط و اصرار و تکرار عمل انحرافی چنان گام می‌نهد که آن خلاف بر

جان و دل او نقش می‌بندد وبه صورت خصلت و ملکه‌ی او در می‌آید و دیگر پذیرای هیچ هدایتی نمی‌شود،البتّه این تأثیر و تأثّر را خداوند که سبب ساز و سبب سوز است چنین قرار داده،بنابراین انسان با اراده‌ی خود،خودش را به این مرحله رسانده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-افراد غافل،نیازمند تنبیه و مستحقّ توبیخ هستند. أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ ...

گروهی که به قدرت می‌رسند،باید از کارنامه دولت‌های پیشین آگاه باشند و از تجربیّات تلخ و شیرین آنان استفاده کنند.

2-کیفرهای الهی به خاطر گناهان انسان است. «بِذُنُوبِهِمْ» گناه،مقدّمه‌ی مُهر خوردن بر دل و مانع درک صحیح و سبب سلب توفیق از انسان است.

3-درک نکردن حقایق دینی،از کیفرهای الهی است. «نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ»

4-قوانین حاکم بر تاریخ،ثابت است.از این رو تاریخ گذشتگان،می‌تواند راهنمای عمل آیندگان باشد.(کلّ آیه)

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ«101»

آن آبادی‌هایی است که گوشه‌ای از اخبار آنها را بر تو بازگو می‌کنیم، همانا پیامبرانشان همراه با معجزات و دلائل روشن به سراغ آنان آمدند، امّا آنان بر آن نبودند که به آنچه از قبل تکذیب کرده بودند،ایمان بیاورند.

این گونه خداوند بر دلهای کافران مُهر می‌زند.

نکته‌ها:

مراد از«قری»،در اینجا آبادی‌هایی است که انبیایی همچون حضرت صالح،شعیب،لوط و هود علیهم السلام،برای هدایت مردم مبعوث شده بودند.

پیام‌ها:

1-از تاریخ،آن قسمت که مایه‌ی عبرت است نقل شود. «نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا»

2-همه‌ی پیامبران،معجزه داشته‌اند و از هیچ دلیل روشنی برای هدایت مردم فروگذار نبودند. «رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ»

3-انکار مردم نباید سبب سستی مبلّغان دینی شود،چون در طول تاریخ چنین بوده است. لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ ... فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا

4-تعصّب،لجاجت و عناد،ریشه‌ی بی‌ایمانی و کفر است. فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا ... اَلْکٰافِرِینَ

5-نپذیرفتن دعوت و معجزات انبیا،نشانه‌ی کوردلی و مُهرخوردن بر دل است.

فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا ... کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ

6-کفر ولجاجت از سوی مردم،سبب مُهرخوردن دل از سوی خدا می‌شود.

«یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ»

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ«102»

و برای بیشترشان هیچ(پایبندی و)عهدی نیافتیم و همانا بیشترشان را فاسق و نافرمان یافتیم.

نکته‌ها:

مراد از «عَهْدٍ» ،یا پیمان فطرت است، أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ ... ⁽¹⁾یا دعوت پیامبران،و یا پیمان‌های مخصوصی که گاهی مردم با انبیا می‌بستند که مثلاً اگر فلان

معجزه را انجام دهی،یا فلان مشکل ما را حل کنی ایمان می‌آوریم.به حضرت موسی می‌گفتند: «لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ. فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ» ⁽¹⁾اگر بدبختی ما را برطرف کنی حتماً به تو ایمان آورده،بنی‌اسرائیل را همراه تو می‌فرستیم.امّا همین که مشکل را از آنان برطرف کردیم، آنها قول و پیمان خود را شکستند.

خداوند از طریق فطرت و پیامبران،حقایقی را برای انسان‌ها روشن ساخته تا نسبت به آنها تسلیم و تعهّد داشته باشند،ولی همواره گروهی از مردم ندای فطرت و انبیا را از یاد برده و از مدار حقّ خارج و فاسق شده‌اند.

امام کاظم علیه السلام فرمود:

«اذا جاء الیقین لم یجز الشک» هنگامی که نسبت به امری یقین حاصل شد،دیگر شک و تردید موجّه نیست،سپس این آیه را تلاوت فرمود. ⁽²⁾شاید مراد حدیث این باشد که اگر کسی حقّ را از روی برهان شناخت،ولی به خاطر هوای نفس در آن تشکیک کرد،مصداق آیه‌ی فوق شده و عهدشکن است.

خداوند در قرآن،وفاداران را ستوده و پیمان‌شکنان را نکوهش کرده است.وفاداران را با القاب:«مؤمنون» ⁽³⁾،«متقین» ⁽⁴⁾، «أُولُوا الْأَلْبٰابِ» ⁽⁵⁾و«ابرار» ⁽⁶⁾،ستایش کرده است،

امّا در نکوهش پیمان شکنان،اوصافی چون:«فاسقین» ⁽⁷⁾،«کافرین»،«مشرکین» ⁽⁸⁾، «خاسرون» ⁽⁹⁾، «شَرَّ الدَّوَابِّ» ⁽¹⁰⁾، «قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً» ⁽¹¹⁾و «لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ» ⁽¹²⁾بکار برده و در موردی جنگ با آنان را لازم می‌داند.«الاٰ تقاتلون قوماً نکثوا ایمانهم» ⁽¹³⁾

پیام‌ها:

1-هلاکت قوم‌های پیشین(که در آیات قبل اشاره شد)،به سبب پیمان‌شکنی و تمرّد آنان بود. «مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ»

2-در قضاوت باید انصاف داشت. «لِأَکْثَرِهِمْ» ،نه همه‌ی آنها.

3-کارنامه‌ی تاریخ گذشتگان به خاطر عدم استفاده از پیامبران و دلائل روشن، سیاه و تاریک است،پس به دین و ایمان خود مغرور نشویم. مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ ...

4-پیمان‌شکنی،نشانه‌ی فسق است. مٰا وَجَدْنٰا ... مِنْ عَهْدٍ ... لَفٰاسِقِینَ

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَظَلَمُوا بِهٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ«103»

سپس موسی را پس از آن پیامبران پیشین،همراه با آیات و معجزات خود به سوی فرعون و سران(قوم)او مبعوث کردیم،امّا آنان به آیات ما ستم کردند(و کفر ورزیدند)،پس بنگر که پایان کار مفسدان چگونه است؟!

نکته‌ها:

این سوره،اوّلین سوره‌ی مکّی است که داستان موسی را مطرح کرده است.نام حضرت موسی 136 بار در قرآن آمده و نام هیچ کس دیگر به این تعداد ذکر نشده است.به گفته‌ی تفسیرالمیزان،قرآن برای هیچ پیامبری به اندازه‌ی حضرت موسی معجزه نقل نکرده است.

داستان حضرت موسی علیه السلام در قرآن را می‌توان به پنج مرحله تقسیم کرد:

1.دوران تولّد و کودکی.

2.فرار از مصر به مَدیَن و ماندن نزد حضرت شعیب علیه السلام.

3.بعثت و برخوردهایش با فرعون.

4.نجات او و قومش از سلطه‌ی فرعون و بازگشت او به صحرای سینا.

5.برخوردهای او با قوم بنی‌اسرائیل.

پیام‌ها:

1-حضرت موسی پس از حضرت نوح،هود،صالح،لوط و شعیب علیهم السلام آن هم با فاصله مبعوث شد. «ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ»

2-یکی از فلسفه‌های بعثت پیامبران،مبارزه با طاغوت است. «إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ»

3-برای اصلاح جامعه،باید به سراغ مهره‌های اصلی رفت و آب را از سرچشمه صاف کرد. «إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ»

4-تکذیب پیامبران و آیات الهی،از مصادیق ظلم است. «فَظَلَمُوا بِهٰا»

5-تاریخ را تحلیل کنیم و از آن عبرت بگیریم. «فَانْظُرْ»

6-مهم،فرجام و عاقبت کار است،نه جلوه‌های زودگذر. «عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ»

7-ایمان،جامعه را اصلاح می‌کند و کفر و الحاد،آن را به فساد می‌کشد.

«المفسدین»

8-وقتی به جای دین خدا،طاغوت در جامعه حاکم شود،برای حفظ و تقویت خود به هر فسادی دست می‌زند.«المفسدین»

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ«104»

و موسی گفت:ای فرعون! بی‌تردید من فرستاده‌ای از سوی پروردگار جهانیانم.

پیام‌ها:

1-میان موسی و فرعون ابتدا سخنانی ردّ و بدل شد وپس از آن،موسی رسالت خود را اعلام کرد. «وَ قٰالَ مُوسیٰ» (حرف واو نشانه‌ی آن است که سخنانی گفته شد،سپس اعلام رسالت شد.)

2-انبیا در راه دعوت خویش،بدون کوچکترین هراس و ضعفی طاغوت‌ها را مورد خطاب قرار می‌دادند. «وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا فِرْعَوْنُ»

3-برای اصلاح جامعه‌ای که نظام تشکیلاتی دارد،ابتدا باید به سراغ رهبران رفت. «یٰا فِرْعَوْنُ»

4-پیامبران جز دعوت به حقّ،ادّعایی نداشته‌اند. «فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ»

5-رسالت انبیا،باتدبیر کلّ جهان پیوند دارد. «رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

6-فرعون،خود را پروردگار مردم می‌دانست، «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ» ⁽¹⁾لذا موسی با شجاعت و صراحت،خود را فرستاده‌ی «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» معرّفی کرد،تا بگوید:تو نیز تحت تربیت و سلطه‌ی پروردگار عالمیانی. «إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

حَقِیقٌ عَلیٰ أَنْ لاٰ أَقُولَ عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ«105»

سزاوار است که درباره‌ی خداوند جز سخن حقّ نگویم(و نسبت ندهم)، همانا من از سوی پروردگارتان برای شما دلیلی روشن(معجزه‌ای) آورده‌ام،پس بنی‌اسرائیل را همراه من بفرست.

پیام‌ها:

1-انبیا،جز سخن حقّ چیزی نمی‌گویند،پس در ابلاغ رسالت معصوم‌اند. «لاٰ أَقُولَ عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ»

2-انبیا باید معجزه داشته باشند، «قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ» و در رسالت خود هیچ‌گونه تحکّم و تحمیلی نداشته باشند.

3-همه‌ی مردم،یک پروردگار دارند،پس ادّعای ربوبیّت بیجاست. «رَبِّکُمْ»

4-با آزادی مردم از سلطه‌ی طاغوت‌ها بهتر می‌توان برنامه‌ی فرهنگی و ارشادی کاملی برای آنان در نظر گرفت. «فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ»

5-آزادسازی بنی‌اسرائیل،فرمان الهی و جزو رسالت موسی است،نه آنکه تصمیم شخصی باشد. إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... فَأَرْسِلْ ...

6-آزادی انسان‌ها،از اهداف پیامبران است. «فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ» و جز آنان

هرکس به حکومت رسد،مردم را به بندگی می‌کشاند.حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«مَن نال استطال» ⁽¹⁾

قٰالَ إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ«106»

(فرعون)گفت:اگر از راستگویانی و(می‌توانی معجزه‌ای بیاوری یا) معجزه‌ای آورده‌ای،آن را به میان بیاور.

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ«107»

پس(موسی)عصای خود را افکند ناگهان به صورت اژدهایی نمایان شد.

نکته‌ها:

از عصای حضرت موسی معجزات دیگری نیز نمایان شد،از جمله اینکه پس از اژدها شدن،همه‌ی بافته‌های ساحران را بلعید، «تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ» ⁽²⁾به آب دریا خورد و آن را شکافت، «أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ» ⁽³⁾،به سنگ خورد و چشمه‌های آب از آن جوشید. «اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً» ⁽⁴⁾

عصا در حضور خود موسی علیه السلام،مار کوچک و پر تحرّک شد و موسی فرار کرد، «جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً» ⁽⁵⁾در حضور مردم مانند مار معمولی حرکت می‌کرد، «حَیَّةٌ تَسْعیٰ» ⁽⁶⁾و در حضور فرعون،مار بزرگ و اژدها شد. «فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ» بنابراین در تبلیغ و تربیت باید نوع و گرایش مخاطب را در نظر گرفت و هر کدام را با توجّه به موقعیّت خودش قانع کرد.

امام رضا علیه السلام فرمود:زمان حضرت موسی علیه السلام،سحر و جادوگری رواج بسیاری داشت و آن حضرت با آوردن معجزه‌ای که آنان قادر به انجام آن نبودند،سحرهایشان را باطل و با آنها اتمام حجّت نمود. ⁽⁷⁾

میان افکندن عصا و اژدها شدن آن فاصله‌ای نبود. «فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ»

پیام‌ها:

1-معجزه،دلیل صدق نبوّت است. «فَأْتِ بِهٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ» فرعون با ابراز این سخن حقّ،اراده باطلی داشت و کسی را بالاتر از خود نمی‌دانست.

2-معجزه باید برای همه روشن باشد و جای هیچ شکّی باقی نگذارد. «مُبِینٌ»

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ«108»

و(موسی)دست خود را(از گریبانش)بیرون آورد،پس ناگهان آن(دست) برای بینندگان سفید و درخشان می‌نمود.

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ«109»

اشراف واطرافیان قوم فرعون گفتند:همانا موسی ساحری بسیار ماهر وداناست.

پیام‌ها:

1-پیامبران در کنار انذار(اژدها شدن عصا که نوعی ترس و وحشت داشت)، بشارت و دست نورانی نشان می‌دهند. «بَیْضٰاءُ» (در برابر متکبّر،ابتدا باید غرور او را درهم شکست،آنگاه دست نوازش را نیز نشان داد.)

2-سفید گشتن دست موسی،معجزه‌ی دیگر آن حضرت و امری غیر منتظره و قابل رؤیت برای همگان بود. «فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ»

3-اطرافیان طاغوت‌ها،در جنایات آنان سهیم‌اند. «قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ»

4-اطرافیان،ضمن اقرار به عظمت کار حضرت موسی،بازهم تلاش می‌کردند نظام فرعونی را حفظ کنند. «إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ مُبِینٌ»

5-افراد مستکبرِ لجوج،در مواجهه با دلیل و منطق و احتمال شکست،دست به‌توجیه زده و سرسخت‌تر می‌شوند. «إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ» («انّ»وحرف«لام»و جمله‌ی اسمیّه،نشانه‌ی تأکید است)

6-مخالفان سعی می‌کنند با تهمت،چهره‌ی انبیا را خراب کنند. «لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ»

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ«110»

(آنان گفتند:موسی)می‌خواهد شما را از سرزمینتان آواره وبیرون کند(و سرزمین شما را اشغال نماید)،پس(در این مورد)چه دستور می‌دهید؟

نکته‌ها:

فرعونیان برای انحراف افکار عمومی،به حضرت موسی تهمت زدند،هم از نظر اعتقادی او را ساحر دانستند و هم از نظر اجتماعی و سیاسی او را فتنه‌جو معرّفی کردند.

پیام‌ها:

1-یکی از حربه‌های مخالفان،تهمتِ قدرت‌طلبی به مردان حقّ است. «یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ»

2-گاهی دشمنان از احساسات و عواطف مردم مانند وطن‌دوستی،بر ضد مردان خدا سوءاستفاده می‌کنند. «یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ»

3-کافر همه را به کیش خود پندارد. «یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ» چون فرعون دلبسته به مادّیات وزمین بود،فکر می‌کرد موسی نیز دلبسته‌ی مال و سرزمین است.

4-طاغوت‌ها در عین استبداد،گاهی ناچار می‌شوند در گرفتاری‌های سیاسی به مشورت با اطرافیان بپردازند. «فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ»

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ«111»

(اطرافیان فرعون)گفتند:(مجازات)او و برادرش را به تأخیر انداز و مأموران را در شهرها برای جمع‌کردن(ساحران)بفرست.

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ«112»

تا هر ساحر دانا و کارآزموده‌ای را نزد تو بیاورند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«أرج»،فعل امر از ریشه‌ی«رجاء»،هم به معنای حبس کردن و هم به معنای تأخیر انداختن است.امّا با توجّه به موج گسترده‌ی دعوت موسی و معجزاتش،به زندان انداختن موسی برای فرعون مناسب نبود،لذا معنای تأخیر انداختن مناسب‌تر است.

در اینجا آمده است: «سٰاحِرٍ عَلِیمٍ» ولی در آیه‌ی 37 سوره‌ی شعراء با تعبیر «سَحّٰارٍ عَلِیمٍ» آمده که نشان دهنده‌ی کمال تخصّص و کار آزمودگی جادوگران است.

پیام‌ها:

1-در حکومت‌های طاغوتی فرعونی،روشنگری مردم و هر صدای حقّی، مجازاتی در پی‌دارد. «قٰالُوا أَرْجِهْ»

2-تخریب شخصیّت،مهم‌تر از قتل ومجازات است. «أَرْجِهْ» (بنا بر اینکه مراد از «أرجه»،پیشنهاد تأخیر مجازات موسی،برای رسوا کردن او در اجتماع باشد.)

3-طاغوت‌ها برای شکستن حقّ،گردهمایی سراسری و جهانی از متخصّصان تشکیل می‌دهند. «یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ»

4-کفّار هم می‌دانند برای مقابله با کار فرهنگی،باید کار فرهنگی قوی‌تری انجام داد. «بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ»

5-گاهی علم و تخصّص،در دست افراد منحرف و در مسیر مبارزه با حقّ قرار می‌گیرد. «یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ»

وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قٰالُوا إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ«113»

و(پس از فراخوانی،)ساحران نزد فرعون آمدند،(و)گفتند:اگر ما پیروز شویم،آیا برای ما پاداشی هست؟

قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ«114»

(فرعون)گفت:آری! و(علاوه بر آن،)شما از مقرّبان(درگاه من)خواهید بود.

پیام‌ها:

1-کسی که به خداوند وابسته نباشد،جذب هر ندایی می‌شود. یَأْتُوکَ ... جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ

2-یکی از تفاوت‌های پیامبران و جادوگران،تفاوت در هدف و انگیزه‌هاست.

پیامبران برای ارشاد مردم کار می‌کردند و مزدی نمی‌خواستند، «مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ» ⁽¹⁾،امّا ساحران تنها برای دنیا و مادّیات کار می‌کنند. «إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً»

3-روی آورندگان به دربار طاغوت،هدف دنیایی دارند. «إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً»

4-طاغوت‌ها و ستمگران،از عالمان و متخصّصانِ مخالف حقّ حمایت می‌کنند و برای سرکوبی حقّ و مردان حقّ،سرمایه‌گذاری می‌کند. «قٰالَ نَعَمْ» (آیا برای نابودی باطل،به سراغ عالمان دینی رفته و یا از آنان حمایت کرده‌ایم!)

5-طاغوت‌ها برای حفظ حکومت خود در برابر هر تقاضایی تسلیم شده و به هر و پیشنهادی تن می‌دهند. «قٰالَ نَعَمْ»

6-پاداش سیاسی و مقام و موقعیّت اجتماعی نزد دنیاپرستان،ارزشمندتر از مال است. «لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ»

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ«115»

(جادوگران)گفتند:ای موسی! آیا(نخست تو وسیله سحرت را)می‌افکنی و یا ما افکننده(به وسیله جادوی خود)باشیم؟

قٰالَ أَلْقُوا فَلَمّٰا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جٰاؤُ بِسِحْرٍ عَظِیمٍ«116»

(موسی با تکیه بر نصرت الهی)گفت:(نخست شما)بیافکنید.پس همین که(ابزار جادوی خود را)افکندند،چشم‌های مردم را افسون کردند(با این چشم‌بندی)ترس و وحشتی در مردم پدید آوردند و سحری بزرگ را به صحنه آوردند.

پیام‌ها:

1-جادوگران سحری آوردند که به ظاهر مانند معجزه‌ی حضرت موسی بود و با افکندن بر زمین،نمایان می‌شد. فَتَلَقّٰی ... اَلْمُلْقِینَ

2-در راه شناخت،نباید تنها به حواسّ ظاهری تکیه کرد،چون گاهی چشم هم افسون شده و تحت تأثیر قرار می‌گیرد. «سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ»

3-تصرّف جادوی ساحران در چشم مردم است،نه واقعیّت،مثل سراب که آب به نظر می‌آید. «سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ» آری،انبیا با بصیرت مردم کار دارند،و ساحران با بصر مردم.

4-برای کوبیدن هر حقّی،از وسائل مشابه آن استفاده می‌شود،مذهب علیه مذهب و روحانی‌نما علیه روحانی.اینجا هم جادو بر ضد معجزه بکار گرفته شد. «بِسِحْرٍ عَظِیمٍ»

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ«117»

و به موسی وحی کردیم که عصایت را بیافکن.(همین که افکند اژدها شد و)ناگهان(وسائل و)جادوهای دروغین ساحران را بلعید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «تَلْقَفُ» از«لقف»،به معنای بر گرفتن چیزی با قدرت و سرعت است و در این جا به معنای بلعیدن است و کلمه‌ی «یَأْفِکُونَ» از«افک»،به دروغی که در قالب صدق و راستی مطرح شود یا باطلی که ظاهری حقّ‌نما داشته باشد،گفته می‌شود.

اگر معجزه و عصای حضرت موسی،بافته‌های جادویی ساحران را بی‌تأثیر می‌کند و آنها را نابود می‌کند،استمداد از معجزه‌ی جاوید پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یعنی قرآن و تلاوت آن نیز حتماً بافته‌ها و توطئه‌های پیروان باطل را نقش بر آب می‌کند.

پیام‌ها:

1-پیامبران الهی،در شرایط بحرانی مستقیماً از سوی غیب مدد می‌شوند. «أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ» آری،خداوند بندگان مخلص خود را در مجامع بین‌المللی و در حضور دشمنان حقّ،امداد کرده و بر آنان غالب می‌سازد.

2-باطل‌هایی که در چشم و دل مردم تأثیر گذارده و آنها را لرزان می‌کنند، «سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ» توسّط پیامبر با قدرت الهی بر ملا شده و درهم شکسته می‌شود. «تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ»

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«118»

فَغُلِبُوا هُنٰالِکَ وَ انْقَلَبُوا صٰاغِرِینَ«119»

پس(بدین سان)حقّ،آشکار شد(و نبوّت موسی تأیید گردید)و آنچه(که ساحران)می‌کردند،باطل و بیهوده گردید.پس(ساحران وفرعونیان) همانجا مغلوب شدند وخوار و زبون برگشتند.

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ«120»

و جادوگران به سجده درافتادند.

نکته‌ها:

با پیروزی حضرت موسی،ضربه‌ی سختی برنظام فرعونی وارد شد،امّا مهم‌تر آنکه ساحران یکجا به موسی ایمان آوردند و حیثیّت فرعون از درون فرو ریخت.

مرجع ضمیر در جمله‌ی «مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» ساحران است

پیام‌ها:

1-حقّ،پیروز و باطل،نابود است. «فَوَقَعَ الْحَقُّ» باطل‌های ساخت دست بشر،در برابر حقّ تاب نمی‌آورند.

2-در شیوه‌ی تبلیغ،با بیان حقّ و آشکار کردن حقیقت،می‌توان باطل را از میدان

بیرون کرد. «فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

3-یک جلوه از طرف حقّ،هزاران جلوه فریبنده‌ی باطل را محو می‌کند. «فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» برای مبارزه با معجزه‌ی موسی،مدّت زمان طولانی زحمت کشیدند و انواع جادوها را بکار بستند،ولی تمام آنها بی‌فایده بود.

4-ساحران پس از شکست،همراه فرعونیان صحنه‌ی مبارزه را ذلیلانه ترک کردند. «انْقَلَبُوا صٰاغِرِینَ»

5-مدّعیان پیروزی، «نَحْنُ الْغٰالِبِینَ» ⁽¹⁾مغلوب‌های تاریخ گشتند. فَغُلِبُوا ... صٰاغِرِینَ

6-عظمت معجزه‌ی الهی آن گونه بود که ساحران گویا ناخواسته و بی‌اختیار به سجده افتادند. «أُلْقِیَ» به صورت مجهول آمده است.

7-شناخت حقّ،زمینه‌ی خضوع و تسلیم است. «أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ» می‌توان در سایه‌ی شناخت صحیح،در یک لحظه تغییر عقیده داد و خوشبخت شد.

8-سجده،بارزترین جلوه تسلیم است و سابقه‌ی بس طولانی دارد.«ساجدین»

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ«121»

(ساحران)گفتند:به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم.(همان)پروردگار موسی و هارون.

نکته‌ها:

جادوگرانی که برای رسوا ساختن حضرت موسی و کسب مال و مقام نزد فرعون به صحنه آمده بودند،با دیدن معجزه‌ی موسی علیه السلام،ایمان آورده و آن را اعلام و به اصول توحید، نبوّت و معاد اقرار کردند؛توحید و نبوّت را با جملات

عدو شود سبب خیر،اگر خدا خواهد.

ساحران،موسی و هارون علیهما السلام را در کنار هم ذکر کردند و گفتند: «رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ» ، زیرا هارون نیز در کنار موسی در ارشاد آنان نقش داشته است و یا اگر می‌گفتند: «رَبِّ مُوسیٰ» ،احتمال سوء استفاده فرعونیان داده می‌شد،که بگویند ربِ‌ّ موسی،فرعون است، چون او سالها در خانه‌ی فرعون و تحت تربیت او بود تا بزرگ شد،چنانکه خود فرعون به موسی علیه السلام گفت:آیا ما تو را در کودکی تربیت نکردیم؟ «أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً» ⁽¹⁾لذا ساحران این توطئه را نقش بر آب کردند و گفتند: «رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ»

حضرت علی علیه السلام فرمود:«کُن لما لا ترجو أرجی منک لما تَرجو»،به آن چیز که امید نداری، امیدوارتر باش تا به چیزی که امیدی در آن هست.چنانکه موسی علیه السلام حرکت کرد تا برای خانواده‌اش آتش بیاورد،امّا با مقام رسالت برگشت،ملکه‌ی سبأ برای دیدن حضرت سلیمان علیه السلام از شهر خارج شد،امّا مؤمن برگشت،ساحران برای رسیدن به پست و مقام به دربار فرعون آمدند،امّا با ایمان و مؤمن بازگشتند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-ساحران،قبل از مبارزه،محتوای دعوت موسی را شنیده بودند و لذا پس از دیدن معجزه‌ی آن حضرت،به همان شنیده‌ها اقرار کردند. «قٰالُوا آمَنّٰا»

2-انسان،انعطاف‌پذیر و آزاد است و می‌تواند پس از فهمیدن حقّ،عقیده و فکر خود را تغییر دهد. «قٰالُوا آمَنّٰا»

3-توبه‌ی انحراف فکری و شرک،ایمان است. «آمَنّٰا»

4-ساحران،تفاوت معجزه و جادو را بهتر از دیگران فهمیدند و لذا خیلی سریع ایمان آوردند. «آمَنّٰا»

5-گاهی ایمان نیاوردن مردم به دلیل ناشناخته بودن حقّ است،همین که حقّ روشن شد،گروهی ایمان می‌آورند. «آمَنّٰا»

6-جلوی سوءاستفاده را باید گرفت.برای اینکه فرعون نگوید:من همان «بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» هستم،ساحران گفتند: «رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ»

7-در خالقیّت خداوند بحثی نیست،نزاع بر سر ربوبیّت خدا و تدبیر جهان به دست اوست. «بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ»

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ«123»

فرعون(به ساحران)گفت:آیا پیش از آن که به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید؟قطعاً این نیرنگی است که شما در این شهر اندیشیده‌اید تا اهلش را از آن بیرون کنید.پس به زودی خواهید فهمید!(که با چه کسی طرف هستید و چه کیفری خواهید شد.)

پیام‌ها:

1-در استعمار فرهنگی حکومت‌ها،آزادی اندیشه و حقّ انتخاب عقیده از مردم سلب می‌شود. «قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ»

2-یکی از شیوه‌های طاغوت‌ها،تهمت‌زدن به مردان حقّ است. «إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ» حتّی به کارگزاران خود اعتماد ندارند و هر حرکت معنوی را سیاسی می‌بینند،چنانکه در جای دیگر،فرعون ساحران را شاگرد موسی می‌شمرد.

«إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ» ⁽¹⁾

3-طاغوت‌ها از حس وطن‌دوستی و عواطف مردم،در مسیر اهداف خود سوءاستفاده می‌کنند. «لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا»

4-تهدید به قتل و شکنجه،از ابزار سلطه‌ی طاغوت‌هاست. «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ»

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ«124»

حتماً دست و پاهایتان را بر خلاف یکدیگر(یکی از راست و یکی از چپ) قطع خواهم کرد،سپس همه‌ی شما را به دار خواهم کشید.

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ«125»

(ساحران در پاسخ)گفتند:(مهم نیست،هرچه می‌خواهی بکن)همانا ما به سوی پروردگارمان بازمی گردیم.

نکته‌ها:

شبیه این آیات را در سوره‌ی طه نیز می‌خوانیم،البتّه در قرآن اشاره‌ای به عملی شدن این تهدیدها نیست،امّا به نقل روایات وتاریخ،فرعون،مؤمنان به موسی علیه السلام را قطعه قطعه کرد و به شاخه‌های درخت خرما آویخت.چنانکه طبری می‌گوید:«کانوا أوّل النّهار کفّاراً سحرة و آخر النّهار شهداء بَررَة»اوّل روز،کافرانی ساحر و آخر روز،شهیدانی نیکوکار بودند.

فرعون و فرعونیان با آن همه‌ی تدارکات و سر و صدا،سرانجام تحقیر شدند، «انْقَلَبُوا صٰاغِرِینَ» ،امّا ساحران بر اثر ایمان،به رشد و سعادت رسیده و مرگ در راه عقیده‌ی حقّ را بر زندگی تحت سلطه‌ی فرعون ترجیح دادند. «إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ»

پیام‌ها:

1-خشونت و تهدید،از حربه‌های زورگویان وقدرتمندان است. «لَأُقَطِّعَنَّ»

2-طاغوت‌ها،برای جلوگیری از نفوذ اندیشه‌های اصلاحی و انقلابی،پیشتازان انقلاب را تهدید،شکنجه و به قتل می‌رسانند. «لَأُصَلِّبَنَّکُمْ»

3-انسان،محکوم نظام‌ها و محیطها نیست و با ایمان و اراده می‌تواند در برابر همه‌ی آنها مقاومت کند. «لَأُقَطِّعَنَّ - قٰالُوا»

4-آنکه با بصیرت ایمان آورد،با امواج مختلف دست از ایمان بر نمی‌دارد و از تهدید نمی‌ترسد. «قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا» آری ایمان،انسان را دگرگون و ظرفیّت او

را بالا می‌برد.ساحرانی که دیروز در انتظار پاداش فرعون بودند،امروز به خاطر ایمان،آن چیزها برایشان ارزشی ندارد.

5-مرگ در راه حقّ،بهتر از زندگی در راه باطل است. «إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ»

6-سابقه‌ی بد را نباید ملاک قرار داد،گاهی چند ساحر و کافر با یک تحوّل،ایمان آورده و از مؤمنان دیگر سبقت می‌گیرند. «إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ»

7-در شیوه‌ی تبلیغ،از جوانمردی‌های گذشتگان یاد کنیم. قٰالُوا ...

8-ایمان به معاد ویادآوری آن در مقابل خطرها وتهدیدها،انسان را بیمه می‌کند.

«إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ» چنانکه به فرعون گفتند:هر کاری انجام دهی،سلطه‌ی تو تنها در محدوده‌ی این دنیاست. «فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾

9-از هدایت افراد منحرف حتّی رهبران آنها مأیوس نشویم،چه بسا توبه کرده و یک دفعه عوض شوند. «قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ»

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ«126»

و(ای فرعون!)تو از ما عیب و ایرادی سراغ نداری جز این‌که ما به آیات(و معجزات)پروردگارمان که برای ما آمد ایمان آورده‌ایم.پرودگارا! بر ما صبر و شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمان و فرمان‌بردار بمیران.

نکته‌ها:

این آیه،پاسخی به جوسازی‌ها وتهمت‌هایی است که از سوی فرعون نسبت به مؤمنان و همراهان حضرت موسی انجام می‌گرفت و در آیات گذشته به آنها اشاره شد،از قبیل اینکه شما توطئه‌گر هستید وقصد تصاحب وطن و کاشانه مردم و اخراج آنان را دارید.آنان گفتند:

شما نیز می‌دانید که عیب ما تنها ایمان ماست،نه آنچه شما می‌گویید.

امام صادق علیه السلام فرمود:کسی‌که خود را برتر از دیگران بداند مستکبر است.به حضرت گفتند:گاهی انسان به دلیل آنکه دیگران مشغول گناهند و او گناه نمی‌کند خود را برتر می‌داند! حضرت فرمودند:شاید او توبه کرده و بخشیده شده است،ولی تو خبر نداری و هنوز او را چنان می‌بینی.مگر داستان ساحران را نشنیده‌ای که با انگیزه‌ی شکست موسی آمدند،ولی توبه کرده و هدایت شدند و پایان خوبی داشتند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-ایمان به خدا و زیر بار طاغوت نرفتن،بی‌دردسر نیست. «وَ مٰا تَنْقِمُ»

2-ایمانی که براساس برهان و پس از دیدن نشانه‌های حقیقت باشد،از ارزش بهتری برخوردار است. «آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا»

3-طاغوت‌ها با فکر و عقیده‌ی توحیدی مخالفند،نه با آدم‌ها. «إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا»

4-نشانه‌ی مؤمنان راستین،آرامش،مقاومت،صراحت،شجاعت،تضرّع و دعا بخصوص در هنگام سختی‌هاست. آمَنّٰا ... رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً

5-در دعا به ربوبیّت خداوند متوسّل شویم. «رَبِّنٰا»

6-بهترین شیوه در برابر تهدید طاغوت‌ها،دعا و توکّل بر خدا و حفظ ایمان و پایداری است. «رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ»

7-وقتی تهدیدها سنگین باشد،صبر و مقاومت بیشتری هم می‌طلبد.ساحران گفتند: «أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً» دل ما را پر از صبر کن ونگفتند: «أُنْزِلَ عَلَیْنَا»

8-حسن عاقبت،نیاز به دعا،استمداد وتوفیق الهی دارد. رَبِّنٰا ... تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ قٰالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنٰاءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ وَ إِنّٰا فَوْقَهُمْ قٰاهِرُونَ«127»

و اشراف قوم فرعون(به او)گفتند:آیا موسی و قومش را رها می‌کنی تا در زمین فساد نمایند و موسی،تو و خدایانت را رها کند؟!(فرعون)گفت:به زودی پسرانشان را می‌کشیم و زنانشان را(برای کنیزی)زنده نگاه می‌داریم و ما بر آنان تسلّط کامل داریم.

نکته‌ها:

فرعون پس از شکست در برابر موسی،از آن حضرت وبنی‌اسرائیل دست برداشت.در این مدّت تبلیغات پیروان موسی زیاد شد تا آنجا که اشراف قوم فرعون از سکوت او احساس خطر کرده و خواستار جلوگیری و برخورد با آنان شدند.

فرعون خود را خالق نمی‌دانست،بلکه«ربّ»می‌پنداشت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ» ⁽¹⁾و می‌گفت:برای شما معبودی جز خود سراغ ندارم، «مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی» ⁽²⁾ولی او و مردمش معبودهایی داشتند و آنها را به عنوان مظاهری از خالق می‌پرستیدند. «آلِهَتَکَ»

پیام‌ها:

1-بخشی از مفاسد طاغوت‌ها،به خاطر فساد اطرافیان است. «وَ قٰالَ الْمَلَأُ»

2-رژیم‌های باطل طاغوتی،در مواجه با حقّ و مردان حقّ،دچار تصمیم‌های متضادّ و سردرگم می‌شوند.لذا فرعون گاهی تصمیم به قتل موسی می‌گیرد، «ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسیٰ» ⁽³⁾و گاهی او را آزاد می‌گذارد تا آنجا که مورد اعتراض اطرافیان قرار می‌گیرد. «أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ»

3-حرکت اصلاحی پیامبران از دید طاغوت‌ها،فساد،فتنه،اغتشاش و خلاف

مصالح عمومی است. «لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ»

4-حذف پسران و حفظ زنان،یک سیاست فرعونی است تا جوانمردی و غیرت از مردان رخت بربندد و زنان،ابزار برنامه‌ها و سیاست‌های آنان شوند.مثل سیاست استعماری امروز. «سَنُقَتِّلُ أَبْنٰاءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ»

قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ«128»

موسی به قوم خود گفت:از خداوند یاری بجویید و صبر و مقاومت کنید، زیرا زمین از آنِ خداوند است که آن را به هر یک از بندگانش که بخواهد به ارث می‌گذارد و فرجام(نیک)از آنِ پرهیزکاران است.

نکته‌ها:

در این آیه دو فرمان همراه با دو بشارت مطرح است:فرمان به استعانت و صبر،بشارت به وراثت زمین و پایان نیک برای متّقین.

امام باقر علیه السلام از حضرت علی علیه السلام نقل می‌کند که فرمودند:من و اهل‌بیتم مصداق این آیه هستیم.و امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه فرمودند:«فما کان للّه فهو لرسوله و ما کان لرسول اللّه فهو للامام بعد رسول اللّه» ⁽¹⁾بنابراین،اگر آیه می‌فرماید:زمین برای خداوند است،یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام وارثان زمین از سوی خدا هستند.

پیام‌ها:

1-رهبر،در مواقع حسّاس،امّت را دلداری می‌دهد. قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ...حضرت موسی نابودی فرعونیان و تسلّط مؤمنان بر آنان را به یارانش مژده داد.

2-از عوامل پیروزی و بیمه شدن در برابر تهدیدها،استمداد،توکّل،مقاومت و تقواست. «اسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا» (هم از او کمک بگیریم و هم خود صبر کنیم.)

3-نابودی حکومت‌های ستمگر و جانشینی مؤمنانِ صابر،با اراده و مشیّت خداوند حتمی است. «یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ»

4-شرط رسیدن به حاکمیّت،صبر و مقاومت و استعانت از خداوند است.

«اسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ»

5-استعانت از خداوند و صبوری،نمودی از تقوا و پرهیزکاری است. اِسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا ... وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

6-اهل تقوا،هم در دنیا پایان نیک دارند، «یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ» و هم در آخرت، برندگان اصلی‌اند. «وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»

7-امید به آینده‌ی روشن،وعده‌ی ادیان الهی از جمله اسلام است. «وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»

قٰالُوا أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا قٰالَ عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ«129»

(قوم موسی)گفتند:هم پیش از آنکه نزد ما بیایی آزار می‌شدیم و هم پس از آنکه آمدی!(پس چه باید کرد؟)موسی گفت:امید است پروردگارتان دشمن شما را نابود کند و شما را در این سرزمین،جانشین آنان سازد تا ببیند شما چگونه عمل می‌کنید.

نکته‌ها:

بنی‌اسرائیل توقّع داشتند پس از قیام موسی علیه السلام کارها یک شبه درست شود و کشور مصر، با همه‌ی امکانات در اختیار آنان قرار گیرد و فرعونیان نابود شوند.از این رو مدّعی بودند که قیام حضرت موسی برایشان رفاه نیاورده است،امّا در پاسخ آنان می‌فرماید:پیروزی،نیاز به شرایطی همچون صبر،تلاش وتوکّل دارد که با فراهم شدن آنها،یاری الهی فرامی‌رسد.

پیام‌ها:

1-رفاه و امنیّت،اوّلین خواسته‌های مردم از حکومت‌هاست. قٰالُوا أُوذِینٰا ...

2-مردم ضعیف الایمان،در هر شرایطی از انبیا توقّع رفاه دارند و در غیر این صورت از آنان نیز انتقاد می‌کنند. قٰالُوا أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ ...

3-گاهی رهبران آسمانی،مورد انتقاد پیروان کم‌ظرفیّت و کم‌تحمّل خود نیز قرار می‌گرفتند. «قٰالُوا أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا»

4-اغلب مردم،سعادت و خوشی را در راحتی و آسایش می‌پندارند و نبود آن را ناکامی می‌دانند،غافل از آنکه ادیان آسمانی برای تنظیم و جهت صحیح دادن به زندگی آمده‌اند،نه برطرف کردن تمام مشکلات دنیوی مردم. مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا ...

5-مشکلات طبیعی و اجتماعی را باید از راه طبیعی و با تدبیر حل کرد،نه با اعجاز.(با توجه به آیه قبل «اصْبِرُوا» ،و جمله: «بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا»

6-رهبر باید انتقادها را بشنود و پیام امیدبخش بدهد. «عَسیٰ رَبُّکُمْ»

7-ایمان به نظارت خداوند،مایه‌ی دقّت و پرهیزکاری است. «یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ»

8-حکومت بر مردم،وسیله‌ی آزمایش است،نه لذّت‌جویی. «فَیَنْظُرَ کَیْفَ»

9-مردم در قبال حکومت مسئولند و با آن آزمایش می‌شوند. «کَیْفَ تَعْمَلُونَ» و نفرمود:«کیف أعمل»

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ«130»

و همانا ما طرفداران فرعون را به قحطی و خشکسالی و کمبود محصولات گرفتار کردیم،باشد که متذکّر شوند(و از راه انحرافی خود دست بردارند).

نکته‌ها:

«سنین»جمع«سنة»،به معنای سال است،امّا وقتی با کلمه«أَخَذَ»به کار می‌رود،اغلب به معنای قحطی وخشکسالی است.لذا ذکر «نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ» ،شاید برای بیان مصداق بارز قحطی باشد.

گاهی بلاها و سختی‌ها،در مسیر بیداری و امتحان انسان و زمینه‌ی هلاکت اوست. «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرٰاتِ» ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:خداوند با کم شدن محصولات و بازداشتن برکات و بستن درِ خزانه‌های خیرات،گناهکاران را می‌آزماید تا آنان متنبّه و متذکّر شده و توبه کنند و گناهان را ترک کنند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-در تربیت،گاهی باید از اهرم سختی و تنگنا نیز استفاده کرد. «وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا»

2-اراده‌ی خداوند،بر عوامل طبیعی حاکم است. أَخَذْنٰا ... بِالسِّنِینَ

3-قحطی و خشکسالی،یا کیفر الهی است و یا هشدار و زنگ بیدارباش. «بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ» آری،تحوّلات هستی هدفدار است.

4-زمینه‌های هدایت و سعادت،در خانواده‌ی مستکبرترین افراد نیز وجود دارد.

آلَ فِرْعَوْنَ ... لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

5-ممکن است علی‌رغم تلاش برای ارشاد مردم،هیچ وسیله وطرحی در بعضی کارساز نباشد،چون انسان در پذیرش آزاد است نه مجبور. أَخَذْنٰا ... لَعَلَّهُمْ

فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَلاٰ إِنَّمٰا طٰائِرُهُمْ عِنْدَ اللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ«131»

پس هرگاه خوبی و خوشی به سراغشان می‌آمد،می‌گفتند:این حقّ(ما و به خاطر لیاقت)ماست،ولی اگر تلخی و بدی به آنان می‌رسید،به موسی و پیروانش فال بد می‌زدند،بدانید که سرچشمه‌ی شومی‌هایشان نزد خداست(و اوست که آنان را به خاطر رفتار بدشان کیفر می‌دهد)،ولی اکثرشان نمی‌دانند.

نکته‌ها:

«یَطَّیَّرُوا» از«تَطَیُّر»،به معنای فال بد زدن است.چون عرب‌ها اغلب فال بد را از طریق پرواز پرنده یا صدای آن می‌دانستند،به هر گونه فال بد«طَیَره»می‌گویند. ⁽¹⁾

در آیات دیگر قرآن نیز فال بد در مورد پیامبران حتّی رسول‌خدا صلی الله علیه و آله مطرح شده است. ⁽²⁾

فال بد،در پیدایش حوادث و پیش آمدها،هیچ اثر طبیعی و منطقی ندارد،امّا آثار روانی بسیاری دارد.در روایات می‌خوانیم:فال بد،نوعی شرک به خداست و هرگاه فال بد زدید،به کار خود ادامه دهید و به آن اعتنا نکنید.امام صادق علیه السلام فرمودند:فال بد،اثرش به همان اندازه است که آن را می‌پذیری؛اگر آن را سبک بگیری،کم اثر خواهد بود و اگر آن را محکم بگیری،پر اثر و اگر به آن اعتنا نکنی،هیچ اثری نخواهد داشت. ⁽³⁾

فال بد،در میان تمام اقوام و ملل گذشته و حال وجود داشته و دارد و موجب بدبینی و رکود کارها می‌شود،لذا از آن نهی شده است،امّا فالِ نیک چون سبب حرکت و عشق و امید است،اشکالی ندارد. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-فرعونیان،تنها خود را شایسته و حقّ کامیابی را مخصوص خود می‌دانستند.

«قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ»

2-رفاه و کامیابی برای فرعونیان امری شناخته شده و عادّی بود،امّا تلخی‌ها برای آنان ناشناخته و ناباور بود.(کلمه‌ی«الحسنة»همراه الف و لام و حرف

«فَإِذٰا» نشانه‌ی شناخته شدن و کلمه‌ی«سَیِّئَةً»بدون الف و لام در کنار«إِنَّ»، نشانه‌ی ناشناخته و ناباور بودن است.)

3-اکثر فرعونیان به جای آنکه از قحطی و هشدارهای الهی بیدار شوند،به تحلیل غلط پرداختند و آن را به موسی نسبت دادند. «یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ»

4-نسبت دادن خوبی‌ها به خود و بدی و بدبختی‌ها به انبیا و دین،نشانه‌ی خودبینی و جهالت است. فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ ... أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

5-ریشه‌ی خرافات و فال بد،جهل است. یَطَّیَّرُوا ... لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ«132»

و(فرعونیان به موسی)گفتند:هرگونه آیه و معجزه‌ای بیاوری،تا با آن ما را جادو کنی،ما به تو ایمان نمی‌آوریم.

نکته‌ها:

از این‌که به حضرت موسی می‌گفتند:هرگونه آیه‌ای بیاوری،معلوم می‌شود که دشمن نیز می‌دانست که کار موسی جادو نیست،بلکه معجزه‌ای الهی است،ولی از روی لجاجت و تکبّر ایمان نمی‌آوردند،فقط ساحران هنگامی که فهمیدند کار موسی سحر نیست،بدون لجاجت ایمان آوردند.البتّه شاید آیه نامیدن کار حضرت موسی از سوی فرعونیان،از روی استهزا و مسخره بوده است.

پیام‌ها:

1-گاهی انسان چنان سقوط می‌کند که با پیامبران و راهنمایان الهی برخورد کرده و نشانه‌های روشن هدایت را نیز واژگون و تیره و تار می‌بیند. «وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا»

2-تهمت سحر نسبت به معجزات انبیا،از رایج‌ترین تهمت‌ها بوده است.

«لِتَسْحَرَنٰا» در جای دیگر می‌خوانیم: «کَذٰلِکَ مٰا أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ» ⁽¹⁾

3-انسان در انتخاب عقیده آزاد است و انبیا مردم را مجبور به ایمان نمی‌کردند، لذا برخی مردم در برابر معجزات آنان لجاجت کرده و ایمان نمی‌آوردند. «فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ»

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ«133»

پس ما بر آنان طوفان و(هجوم)ملخ و حیوانات کوچک و قورباغه‌ها و (جریان)خون را به صورت نشانه‌های جدا جدا،فرستادیم،امّا باز هم تکبّر ورزیدند وآنان گروهی بدکار بودند.

نکته‌ها:

«طوفان»،در فارسی به معنای تندباد است،امّا عرب آن را به معنای سیل کوبنده به کار می‌برد.البتّه بعضی به هر حادثه‌ی عمومی و وحشتناک،طوفان گفته‌اند.«قمل»،به حیوانات کوچک از قبیل شپش،مورچه و آفات حبوبات و نوعی حشرات گفته می‌شود. ⁽²⁾

خون،یکی از نشانه‌های خداوند بر قوم بنی‌اسرائیل بود و مراد،خون شدن آبها یا خون دماغ شدن همه‌ی مردم است که نوعی عذاب الهی بود.

عذاب‌های طوفان،خون و هجوم ملخ،تنها نسبت به فرعونیان بود و بنی‌اسرائیل از آن درامان بودند.داستان این عذاب‌ها در تورات نیز آمده است. ⁽³⁾هر بار که بلایی به آنها می‌رسید،دست به دامن موسی می‌شدند و قول می‌دادند که اگر خدا رفع بلا کند ایمان

بیاورند،آن حضرت می‌پذیرفت و از خدا درخواست کرده و بلا برطرف می‌شد،امّا آنان باز دست از کفر و لجاجت خود بر نمی‌داشتند.چنانکه در آیات بعد نیز بیان می‌شود.

پیام‌ها:

1-پس از هشدار و اتمام حجّت خداوند و لجاجت و بی‌توجّهی مردم،نوبت به کیفرهای سخت می‌رسد.بدنبال آیات قبل فرمود: فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ ...

2-آنچه مایه‌ی رحمت است،به اراده‌ی الهی است.اگر او بخواهد،آب وسیله‌ی رحمت می‌گردد،و اگر بخواهد،وسیله‌ی عذاب خواهد بود. «فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ»

3-حیوانات،مأموران الهی‌اند،گاهی مأمور رحمتند،مثل تار عنکبوت بر در غار، برای حفاظت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و گاهی مأمور عذاب می‌باشند،مثل أبابیل، قورباغه،ملخ و... فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ ... اَلْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ و در واقع هستی فرمان‌بردار خداوند است. «وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» ⁽¹⁾

4-بلاها اغلب جنبه تربیتی دارد و گاهی پس از هر کیفری،مهلتی برای فکر و توبه و بازگشت است. «مُفَصَّلاٰتٍ»

5-گناه،زمینه‌ساز تکبّر و تکبّر،زمینه انکار است. «فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ»

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ«134»

و چون بلا و بدبختی بر آنان واقع شد،(نزد موسی آمده)گفتند:ای موسی! برای ما نزد پروردگارت به خاطر عهدی که نزد تو دارد(و دعای تو را مستجاب می‌کند)،دعا کن که اگر این بلا را از ما برگردانی،قطعاً به تو ایمان می‌آوریم و حتماً بنی‌اسرائیل را(آزاد کرده و)با تو روانه می‌کنیم.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ«135»

پس همین که نکبت و بدبختی را(به خاطر دعای موسی)از آنان تا مدّتی که باید به آن می‌رسیدند برداشتیم،باز هم پیمان خود را می‌شکستند.

نکته‌ها:

«نکث»،در اصل به معنای باز کردن ریسمان تابیده شده است،سپس در مورد پیمان‌شکنی به کار رفته است.

«أَجَلٍ»در این آیه،ممکن است مراد مدّتی باشد که حضرت موسی علیه السلام برای رفع بلا تعیین می‌کرد که مثلاً فلان روز یا فلان ساعت بر طرف خواهد شد،تا بفهمند که این کیفر الهی است نه تصادفی.

و یا مراد این باشد که آن قوم لجوج،سرانجام گرفتار قهر حتمی خواهند شد،ولی تا رسیدن آن اجل حتمی و غرق شدن در دریا،موقّتاً عذاب برداشته می‌شود.

مراد از عهد،یا استجابت دعای موسی می‌باشد و یا منظور مقام نبوّت و رسالت اوست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-نیاز و گرفتاری،غرور انسان را می‌شکند. لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا ...

آنچه شیران را کند روبه مزاج

احتیاج است،احتیاج است،احتیاج

2-کافران نیز از طریق توسّل به اولیای خدا،نتیجه می‌گرفتند. «یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا»

3-فرعونیان نیز به وجود خدایی کارساز برای حضرت موسی،ایمان داشتند. «یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ»

4-دعا،در جلب رحمت خدا و دفع سختی‌ها وبلاها مؤثّر است. «ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ»

5-آزادسازی انسان‌ها،از رسالت‌های انبیاست. «لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ»

6-برطرف کردن عذاب و قهر الهی،تنها به دست خود اوست. «فَلَمّٰا کَشَفْنٰا»

7-به وعده‌های دیگران،به هنگام اضطرار و ناچاری،چندان تکیه نکنیم. فَلَمّٰا کَشَفْنٰا ... یَنْکُثُونَ

8-تجاوزگری انسان،اغلب در هنگام رفاه و احساس بی‌نیازی است. کَشَفْنٰا ...

یَنْکُثُونَ چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَیَطْغیٰ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنیٰ» ⁽¹⁾

9-حوادث تلخ و شیرین در نظام هستی،زمان‌بندی دارد. «إِلیٰ أَجَلٍ»

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ«136»

سرانجام از آنان انتقام گرفته و در دریا غرقشان ساختیم،زیرا آیات ما را تکذیب کردند و از آنها غافل بودند.

نکته‌ها:

«انتقام»،در اینجا به معنای مجازات و کیفر است،نه کینه‌توزی.

«یم»،در مصر قدیم به دریا و رودخانه می‌گفتند و چون داستان موسی و غرق فرعون و فرعونیان مربوط به مصر است،در قرآن همان لغت کهن به کار رفته است. ⁽²⁾

آن گذشت از نیل،با یاران چو برق

وین به خواری گشت در رودابه غرق

ناظران بینند با چشم شهود

کان کجا رفت،این کجا ماند از جحود

پیام‌ها:

1-توجّه به انتقام‌گیری خداوند،زمینه‌ی تذکّر و ترک گناه است. «فَانْتَقَمْنٰا» خداوند هم ارحم الراحمین و بسیار مهربان است و هم انتقام‌گیرنده.

2-سرنوشت ما و ریشه‌ی ناگواری‌ها و بلاها،در دست خودماست. فَأَغْرَقْنٰاهُمْ ...

بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا

3-غفلت از آیات الهی،تاوان سنگینی دارد. فَأَغْرَقْنٰاهُمْ ... کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ«137»

و بخش‌های شرقی و غربی سرزمین(فلسطین)را که در آن برکت قرار داده بودیم به قومی که پیوسته تضعیف می‌شدند به میراث دادیم و وعده‌ی نیکوی پروردگارت درباره‌ی(پیروزی)بنی‌اسرائیل،به خاطر صبرشان تحقّق یافت و آنچه را فرعون وقومش(از کاخ)ساخته و آنچه را افراشته بودند ویران کردیم.

نکته‌ها:

«ارث»،به دارایی و مالی گفته می‌شود که انسان بدون کسب و کار و معامله‌ای به آن برسد، خواه از مردگان باشد یا از زندگان. ⁽¹⁾

داستان عبور حضرت موسی و پیروانش از دریا و غرق شدن و عذاب فرعونیان در آن، ترسیمی از قیامت است که همه وارد جهنّم می‌شوند و سپس متّقین نجات پیدا می‌کنند. وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا ... ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِینَ فِیهٰا جِثِیًّا ⁽²⁾

سرزمین‌هایی که در اختیار فرعونیان بود،آنچنان وسیع بود که افق‌های متعدّد و طلوع و غروب‌های متفاوت داشت. «مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا» و همچنین دارای محصولات و برکات مادّی ومعنوی بسیاری بود،زیرا محلّ بعثت انبیای الهی و مدفن بسیاری از آنان بود.

پیش از اکتشافات بشر،قرآن،زمین را کروی معرّفی کرده است.زیرا لازمه‌ی تعدّد مشرق «مَشٰارِقَ» و مغرب«مغارب»،کروی و در حرکت بودن زمین است.

خداوند در این آیه به پیامبر اسلام نیز نوید پیروزی می‌دهد.به کار بردن لفظ «رَبِّکَ» در

جمله‌ی «وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ» ،به معنای آن است که تو نیز مشمول حمایت ما هستی.

پیام‌ها:

1-حمایت خداوند از مستضعفان،مخصوص بنی‌اسرائیل نیست،بلکه‌یک سنّت دائمی است. «أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ» و نفرمود:«اورثنا بنی‌اسرائیل»

2-بنی‌اسرائیل،در مدّت طولانی به دست فرعونیان به ضعف کشیده شده بودند.

«کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ»

3-حکومت انبیا،حکومت مستضعفان است. «یُسْتَضْعَفُونَ»

4-شرط پیروزی،صبر و مقاومت است.مستضعفان و ملّتی که صابر و مقاوم باشند،وارث زمین می‌شوند. أَوْرَثْنَا ... بِمٰا صَبَرُوا

5-خداوند،بی‌کم وکاست به وعده‌هایش عمل می‌کند. «وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ»

6-هلاکت فرعونیان و به حکومت رسیدن بنی‌اسرائیل،از سخنان و وعده‌های زیبای پروردگار است. «کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ»

7-تحوّلات اجتماعی و تاریخی،به دست خداوند است. أَوْرَثْنَا ... دَمَّرْنٰا

8-قوم فرعون از نظر صنعت و ساخت بنا،پیشرفته بودند. یَصْنَعُ ... یَعْرِشُونَ ولی رشد و توسعه‌ای که جدا از دین و ایمان باشد،سرانجام خوبی ندارد.

وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلیٰ قَوْمٍ یَعْکُفُونَ عَلیٰ أَصْنٰامٍ لَهُمْ قٰالُوا یٰا مُوسَی اجْعَلْ لَنٰا إِلٰهاً کَمٰا لَهُمْ آلِهَةٌ قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ«138»

و بنی‌اسرائیل را از دریا گذراندیم،تا به قومی برخوردند که بر پرستش بت‌های خویش پایبند بودند،(با دیدن این صحنه)گفتند:ای موسی! برای ما خدایی قرار بده،همان گونه که برای اینان معبودها(و بت‌هایی)است.

موسی گفت:براستی،شما گروهی نادان(و جهالت پیشه)هستید.

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ مُتَبَّرٌ مٰا هُمْ فِیهِ وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«139»

(موسی گفت:)همانا آنچه این قوم در آنند(از کفر و شرک)،نابودشدنی است و آنچه انجام می‌دهند باطل است.

قٰالَ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِیکُمْ إِلٰهاً وَ هُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ«140»

گفت:آیا معبودی غیر خدا برای شما بجویم،در حالی که او شما را بر مردم این زمانه برتری داده است؟!

نکته‌ها:

کلمه‌ی «مُتَبَّرٌ» از«تبار»،به معنای هلاکت است.

آنان که یک عمر در سحر و جادو بودند،با دیدن یک معجزه چنان مؤمن شدند که تهدیدهای فرعون آنان را نلرزاند،ولی طرفداران حضرت موسی با دیدن آن همه معجزات و پس از پیروزی بر فرعون،انحراف و بت‌پرستی قومی،آنان را به انحراف کشید و تازه از موسی علیه السلام نیز تقاضای بت کردند.

روزی یک یهودی به عنوان اعتراض به مسلمانان گفت:شما هنوز جنازه‌ی پیامبرتان را دفن نکرده بودید که با هم اختلاف کردید! حضرت علی علیه السلام در پاسخ او فرمود:اختلاف ما در سخن پیامبر بود،نه در خودش و نه در خدا،امّا شما هنوز پایتان از آب دریا خشک نشده بود که از موسی تقاضای بت کردید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-پرستش(حقّ یا باطل)،در طول تاریخ بشر وجود داشته است. «یَعْکُفُونَ عَلیٰ أَصْنٰامٍ لَهُمْ» (در زمان موسی علیه السلام نیز افرادی بت می‌پرستیدند.)

2-محیط جبرآور نیست،ولی تأثیرگذار هست. فَأَتَوْا عَلیٰ قَوْمٍ ...پس تا در اعتقاد و ایمان قوی نشده‌ایم،از محیط و فرهنگ فاسد دوری کنیم،زیرا گاهی

مشاهده‌ی یک صحنه(از فیلم،عکس،ماهواره و یا اجتماع)چنان در انسان تأثیرگذار است که تمام زحمات تربیتی رهبران را متزلزل و خراب می‌کند.

3-گاهی انسان از مهم‌ترین نعمت‌ها غفلت ورزیده و نسبت به آنها ناسپاسی می‌کند. جٰاوَزْنٰا ... اِجْعَلْ لَنٰا

4-گاهی انسان به‌حدّی کج‌اندیش می‌شود که از رهبران الهی نیز درخواست ناروا می‌کند. «یٰا مُوسَی اجْعَلْ لَنٰا إِلٰهاً»

5-افراد و ملّت‌ها،هر لحظه در معرض خطر انحرافند. قٰالُوا یٰا مُوسَی ...

6-ایمان سطحی،زودگذر است. وَ جٰاوَزْنٰا ... قٰالُوا ... اِجْعَلْ لَنٰا إِلٰهاً

7-بدتر از دشمنان آگاه خارجی و بیگانه،دوستان نادانِ داخلی‌اند. جٰاوَزْنٰا ... قٰالُوا یٰا مُوسَی اجْعَلْ ...

8-تقاضای مردم،همیشه صحیح نیست و اکثریّت و خواست آنان همه جا یک ارزش نیست. قٰالُوا ... اِجْعَلْ لَنٰا إِلٰهاً

9-الگوپذیری،تقلید و مدل‌برداری،از خصلت‌های انسان است. «اجْعَلْ لَنٰا إِلٰهاً کَمٰا لَهُمْ آلِهَةٌ»

10-جهل،ریشه‌ی بت‌پرستی و بت‌پرستی،عملی به دور از عقل است. «تَجْهَلُونَ» جهل،در فرهنگ قرآن،در برابر عقل قرار دارد نه علم،یعنی به کار غیر عاقلانه جهل می‌گویند.

11-تقاضای خدای محسوس(همچون بت)از پیامبر بزرگواری همچون موسی، نشانه‌ی جهل عمیق و ریشه‌دار است. «تَجْهَلُونَ»

12-هم انحراف‌های فکری از بین رفتنی است،هم انحراف‌های عملی. «مُتَبَّرٌ مٰا هُمْ فِیهِ وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» آری،پایان باطل،نابودی است،پس ظاهرِ آن ما را فریب ندهد.

13-عبادت باید بر اساس تعقّل و تشکّر باشد. «أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِیکُمْ إِلٰهاً وَ هُوَ فَضَّلَکُمْ» خدا یافتنی است،نه بافتنی، «أَبْغِیکُمْ» و پرستش غیر خدا،با عقل و روحیّه‌ی

سپاسگزاری ناسازگار است.

وَ إِذْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُقَتِّلُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ«141»

و(به یاد آورید)زمانی که شما را از چنگال فرعونیان نجات دادیم،که شما را سخت شکنجه می‌کردند،پسران شما را می‌کشتند و زنان شما را(برای خدمت‌گزاری و بردگی)زنده نگه می‌داشتند و در این ناگواری‌ها،آزمایش بزرگی از سوی پروردگارتان برای شما بود.

نکته‌ها:

«یَسُومُونَکُمْ» از«سوم»،به معنای دنبال چیزی رفتن یا تحمیل کردن است.

در آیه‌ی قبل که سخن از برتری و فضیلت بنی‌اسرائیل بود،آن را فقط به خدا نسبت داد و فرمود: «هُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ» ولی این آیه می‌فرماید:ما آنها را نجات دادیم، «أَنْجَیْنٰاکُمْ» این تفاوت در مفرد و جمع،شاید به خاطر آن است که نجات خداوند،به واسطه‌ی صبر و مقاومت خود مردم و رهبری حضرت موسی انجام گرفته است و معمولاً در مواردی که الطاف الهی از طریق واسطه‌ها انجام گیرد،ضمیر جمع بکار برده می‌شود.مثلاً در مورد باران می‌فرماید: «أَنْزَلْنٰا» ⁽¹⁾،زیرا دریا،گرما،ابر،باد و موارد دیگر دست به دست هم داده و باران را به وجود آورده‌اند.

پیام‌ها:

1-نجات‌دهنده‌ی واقعی خداوند است،گرچه نجات از طریق رهبری موسی انجام گرفته باشد. «أَنْجَیْنٰاکُمْ»

2-یاد نعمت‌های الهی،سبب پایداری و پرهیز از شرک است. أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِیکُمْ ... وَ إِذْ أَنْجَیْنٰاکُمْ

3-رهبران باید پیوسته نعمت‌های الهی را یادآوری کنند تا مردم دچار غفلت نشوند. «وَ إِذْ أَنْجَیْنٰاکُمْ»

4-طاغوت‌ها بدون یاران و اطرافیان،زوری ندارند. «آلِ فِرْعَوْنَ»

5-طاغوت‌ها برای حفظ حکومتشان،بی‌گناهان را می‌کشند. «یُقَتِّلُونَ أَبْنٰاءَکُمْ»

6-زنان و جوانان،اهداف نقشه‌های طاغوت هستند. یُقَتِّلُونَ ... یَسْتَحْیُونَ ...

7-زنده نگاهداشتن مادرانی که پسرانشان را جلو چشمشان کشته‌اند،بدترین عذاب است. «سُوءَ الْعَذٰابِ یُقَتِّلُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ»

8-گاهی حوادث تلخ وناگوار،وسیله آزمایش الهی‌اند. «بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ»

9-سختی‌ها و گرفتاری‌ها را هر چند بزرگ باشند،در مسیر تربیت انسان و آزمایشی الهی بدانیم. «وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ»

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ«142»

وما با موسی،سی شب(در کوه طور،برای نزول تورات وآیات الهی)وعده گذاشتیم و آن را با(افزودن)ده شب کامل کردیم،پس میعاد پروردگارش چهل شب کامل شد و موسی(پیش از رفتن به این وعده‌گاه)به برادرش هارون گفت:در میان امّت من جانشین من باش(و کار مردم را)اصلاح کن و از راه وروش مفسدان پیروی مکن!

نکته‌ها:

در آیه‌ی 51 سوره‌ی بقره،سخن از وعده‌ی چهل شب با موسی است، «وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً» ،ولی در اینجا سی شب به اضافه‌ی ده شب که به فرموده‌ی امام باقر علیه السلام فلسفه‌ی این کار،آزمایش بنی‌اسرائیل بوده است.در روایات می‌خوانیم:سی شب آن در ماه

ذی‌القعده و ده شب آن در اوّل ماه ذی‌الحجّه بوده است. ⁽¹⁾

با آن که حضرت موسی چهل شبانه روز را به طور کامل در کوه طور بوده است،(چنانکه در تورات سِفر خروج نیز آمده است،)ولی تعبیر به چهل شب،ممکن است به این دلیل باشد که مناجات‌ها اغلب در شب صورت می‌گیرد و یا آنکه در قدیم تقویم براساس ماه بوده و ماه در شب نمایان است،لذا برای شمارش ایّام نیز از شب استفاده می‌شده است.

تغییر برنامه بر اساس حکمت،مانند تغییر نسخه‌ی پزشک در شرایط ویژه‌ی بیمار،اشکال ندارد.لذا سی شب با اضافه شدن ده شب به چهل شب تغییر کرد.

چنانکه«بداء»در مورد خداوند،به معنای تغییر برنامه براساس تغییر شرایط است،البتّه تمام این تغییرات را خداوند از قبل می‌داند،همان گونه که گاهی پزشک از قبل می‌داند پس از دو روز عمل به این نسخه،وضع بیمار تغییر کرده و نیاز به دارو و نسخه‌ای دیگر دارد.و درباره‌ی خداوند هرگز به معنای پشیمان شدن یا تغییر هدف و یا کشف نکته‌ای تازه و تغییر موضع نیست،زیرا این معانی از جهل و محدودیّت سرچشمه می‌گیرد که مربوط به انسان است،امّا خداوند در مسیر امتحان و تربیت انسان این تغییرات را انجام می‌دهد.

در«اربعین»و عدد چهل،اسراری نهفته است،این عدد،در فرهنگ ادیان و در روایات اسلامی جایگاه خاصّی دارد،چنانکه می‌خوانیم:

*در زمان حضرت نوح علیه السلام،برای عذاب کفّار،چهل روز باران بارید.

*چهل سال قوم حضرت موسی در بیابان سرگردان بود.

*پیامبر صلی الله علیه و آله چهل روز از خدیجه جدا شد و اعتکاف کرد تا غذای آسمانی نازل شد و مقدّمه‌ی تولّد حضرت زهرا علیها السلام فراهم گردید.

*رسول خدا صلی الله علیه و آله در چهل سالگی مبعوث شد.

*انسان تا چهل سالگی زمینه‌ی کمال روحی ومعنوی دارد،امّا پس از آن دشوار می‌شود.

*چهل روز اخلاص در عمل،عامل جاری شدن حکمت از قلب به زبان است.

*چهل بار خواندن بعضی سوره‌ها و دعاها برای فرج و رفع مشکلات سفارش شده است.

*چهل روز پذیرفته نشدن اعمال از جمله نماز،پیامد بعضی گناهان است.

*چهل مؤمن اگر به خوب بودن مرده‌ای شهادت دهند،خداوند او را می‌آمرزد... ⁽¹⁾بعضی کتاب‌ها نیز با محوریّت عدد چهل،مانند چهل حدیث نوشته شده است. ⁽²⁾

چگونه می‌توان پذیرفت که حضرت موسی برای غیبت موقّت خود جانشین تعیین کند،امّا خاتم پیامبران صلی الله علیه و آله برای غیبت ابدی خود،جانشینی تعیین نکرده باشد؟! با آنکه حدیث منزلت که پیامبر خطاب به علی علیه السلام فرمود:«أنت منّی بمنزلة هارون من موسی»تو برای من مثل هارون برای موسی می‌باشی،به صورت متواتر در منابع اهل سنّت آمده است. ⁽³⁾و آیا مردم در زمان غیبت امام زمان علیه السلام رها شده‌اند؟!

دو آزمایش برای قوم موسی رخ داد:یکی ده روز زیادتر ماندن موسی در وعده‌گاه و دیگری گوساله‌ی سامری.چنانکه خداوند می‌فرماید: «فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ» ⁽⁴⁾،هنگامی که موسی علیه السلام فرمود:من برای دریافت دستورات الهی،سی شب به وعده‌گاه می‌روم،چون از سی شبانه‌روز گذشت و موسی نیامد،مردم گفتند:موسی خلف وعده کرده است،لذا از او قطع امید کردند و بدنبال برنامه‌های انحرافی رفتند.در حالی که با رفتن موسی به کوه طور،خدای او که از میان نرفته بود تا مردم به سراغ بت‌پرستی بروند.

مراد از اصلاح در آیه،اصلاح در مسائل اجتماعی و جامعه است،نه اصلاح در رفتار فردی و شخصی.(کلمه‌ی «أَصْلِحْ» ،پس از «اخْلُفْنِی» آمده است.)

در زمان حضرت موسی،همانند هر زمان دیگر مفسدانِ توطئه‌گری بودند که موسی نگران آنها بود و به هارون سفارش می‌کرد:نگذار زمام امور را به دست گیرند وخواسته یا ناخواسته

دنباله‌رو آنان شوی. «وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»

پیام‌ها:

1-بی‌مقدّمه و بدون خودسازی،بر پیامبران کتاب آسمانی نازل نمی‌شود،بلکه لیاقت به همراه عبادت و مناجات‌های شبانه و عارفانه لازم است. وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً ...

2-مسئولیّت‌ها حتّی در سطح رهبری،نباید مانع عبادت و اعتکاف و خلوت با خدا باشد. وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ...

3-وعده‌گاه خداوند با انبیا،مکان‌هایی همچون کوه طور و غار حراست و ضیافت الهی از بندگان صالح خود،دعا و مناجات است. وٰاعَدْنٰا ...

4-شب،بهترین فرصت برای مناجات است. «لَیْلَةً»

5-عبادت در چهل شب تمام،آثار خاصّی بدنبال دارد. أَتْمَمْنٰاهٰا ... فَتَمَّ

6-در کارها باید مدّت و اجل تعیین شود. «أَرْبَعِینَ»

7-رهبری جدید باید در فراز و نشیب‌های نهضت،در کنار رهبری قدیم تجربه دیده باشد. قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی ...

8-جامعه هرگز نباید بی‌رهبر باشد. «اخْلُفْنِی»

9-انبیا به اذن الهی،حقّ تعیین جانشین دارند. «اخْلُفْنِی»

10-امامت و رهبری مردم باید به سفارش خدا توسط پیامبر خدا، «اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی» در مسیر اصلاح جامعه، «أَصْلِحْ» و به دور از انحراف باشد. «وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»

11-در یک زمان،دو رهبر نمی‌شود.هارون علیه السلام همچون حضرت موسی پیامبر بود،ولی رهبری با موسی علیه السلام بود. «اخْلُفْنِی» (آری،امامت و رهبری غیر از نبوّت است،لذا موسی برای دوران غیبت،هارون را جانشین خود و رهبر مردم قرار داد)

12-انبیا آنقدر دلسوز امّتند و خود را مسئول می‌دانند که حتّی برای چند روز،

مردم را بی‌سرپرست نمی‌گذارند. «اخْلُفْنِی»

13-وظیفه‌ی اصلی رهبر،اصلاح امّت است. «أَصْلِحْ»

14-اگر مردم به فساد کشیده شدند و یا خواستار فساد بودند،رهبری نباید از موضع اصلاح‌گری دست بردارد. «وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»

15-تذکّر و یادآوری،در هر صورت مفید است.با آنکه هارون علیه السلام پیامبر و معصوم بود،امّا باز هم حضرت موسی او را به دو وظیفه عمده‌ی اصلاح و دوری از فساد توجّه داد. أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ ...

16-اصلاح جامعه،با عوامل فاسد و پیروی از مفسدان،امکان‌پذیر نیست. «أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»

17-جامعه نیاز به رهبری اصلاح‌گر دارد، «أَصْلِحْ» رهبری که هرگز تسلیم نظرات و توطئه‌های مفسدان نشود. «وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی وَ لٰکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکٰانَهُ فَسَوْفَ تَرٰانِی فَلَمّٰا تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسیٰ صَعِقاً فَلَمّٰا أَفٰاقَ قٰالَ سُبْحٰانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ«143»

و چون موسی به میقات و وعده‌گاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت، (موسی)گفت:پروردگارا! خودت را به من نشان ده تا به تو بنگرم! (خداوند)فرمود:هرگز مرا نخواهی دید،ولی به این کوه بنگر،اگر در جای خود برقرار ماند،پس به زودی مرا خواهی دید.پس چون پروردگار موسی بر کوه تجلّی وجلوه نمود(و پرتوی از عظمت خود را بر کوه افکند)، کوه را متلاشی کرد و موسی مدهوش بر زمین افتاد! پس چون به هوش آمد گفت:(خداوندا!)تو منزّهی(که دیده شوی)،من به سوی تو بازگشتم و من نخستین مؤمن هستم.

نکته‌ها:

«دک»،به معنای زمین صاف و «جَعَلَهُ دَکًّا» ،یعنی کوه متلاشی و ذرّه ذرّه شد تا به زمین همواری تبدیل گشت.

«خر»،به معنای ساقط شدن و افتادن است و«صعق»،به معنای بیهوشی بر اثر صدای مهیب است.

آن نیروی الهی که بر کوه وارد آمد،آیا نیروی عظیم اتم بود،یا قدرت امواج صوتی و یا نیروی مرموز دیگر،هر چه بود کوه را متلاشی ساخت و موسی در اثر صدای غرّش انهدام کوه(یا از این مکاشفه و جذبه‌ی باطنی)،بیهوش بر زمین افتاد. ⁽¹⁾

دیدن خداوند،تقاضای جاهلانه‌ی بنی‌اسرائیل بود که از موسی می‌خواستند خدا را با چشم سر به آنان بنمایاند(آیه‌ی 155)،و آن کافران غافل بودند که هرگز چشم سر توان دیدن خداوند را ندارد،«لاتدرکه الابصار» ⁽²⁾،بلکه باید خدا را با چشم دل دید و به او ایمان آورد.

چنانکه حضرت علی علیه السلام فرمود:«رأته القلوب بحقایق الایمان» ⁽³⁾چشم دل باز کن که جان بینی آنچه نادیدنی است آن بینی

امام صادق علیه السلام در مورد «أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ» فرمودند:«انا اوّل مَن آمن و صَدّق بانّک لا تُری»، ⁽⁴⁾من اوّلین ایمان آورندگان باشم به این که ذات الهی قابل دیدن نیست.

در جلسه‌ای مأمون به امام رضا علیه السلام گفت:مگر شما نمی‌گویید انبیا معصومند،پس چرا موسی رؤیت الهی را از خداوند درخواست کرد؟ «أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ» ،آیا موسی نمی‌دانست که خداوند قابل دیدن نیست؟

امام علیه السلام در جواب او فرمودند:حضرت موسی علیه السلام می‌دانست که خداوند قابل دیدن با چشم سر نیست،امّا هنگامی که خدا با موسی سخن گفت و آن حضرت به مردم اعلام کرد،مردم گفتند:ما به تو ایمان نمی‌آوریم مگر اینکه کلام الهی را بشنویم.

هفتادنفر از بنی‌اسرائیل برگزیده شدند و به میعادگاه کوه طور آمدند.حضرت موسی علیه السلام

خواسته‌ی آنان را از خدا درخواست نمود،در این هنگام آنان کلام الهی را از تمام جهات شنیدند،ولی گفتند ایمان نمی‌آوریم مگر اینکه سخن گفتن خدا را خود ببینیم،صاعقه‌ای از آسمان آمد و همه‌ی آنان هلاک شدند.حضرت موسی گفت:اگر با چنین وضعی برگردم، مردم خواهند گفت تو در ادّعایت راستگو نیستی که دیگران را به قتل رساندی.به اذن الهی دوباره همه زنده شدند،این بار گفتند:اگر تنها خودت نیز خدا را ببینی،ما به تو ایمان می‌آوریم.موسی گفت:«انّ اللّه لا یُری بالابصار و لا کیفیّة له و انّما یعرف بآیاته و یکلّم باعلامه»،خدا را تنها با نشانه‌ها و آیاتش می‌توان درک کرد.امّا آنان لجاجت کردند! خطاب آمد:موسی! از من بپرس آنچه از تو می‌پرسند و تو را به خاطر جهالت آنان مؤاخذه نمی‌کنم.

حضرت موسی علیه السلام گفت: «رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ» ،خطاب آمد: «لَنْ تَرٰانِی» هرگز،امّا نگاه کن به کوه،اگر پایدار ماند تو نیز خواهی توانست مرا ببینی.

با اشاره‌ی الهی کوه متلاشی و به زمینی صاف تبدیل شد و موسی پس از به هوش آمدن گفت: «سُبْحٰانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ» ،خدایا! از جهل و غفلت مردم،به شناخت و معرفتی که داشتم بازگشتم ومن اوّلین کسی هستم که اعتراف می‌کنم خدا را نمی‌توان با چشم سر دید.مأمون با این پاسخ شرمنده شد. ⁽¹⁾

در واقع حضرت موسی علیه السلام با بیان جمله‌ی «أَرِنِی» و پاسخ «لَنْ تَرٰانِی» خواست به مردم بفهماند که خداوند برای من قابل رؤیت نیست،تا چه رسد به شما.

از امام صادق علیه السلام پرسیدند:اگر خدا قابل رؤیت نیست،پس در مورد روایاتی که می‌گویند:

پیامبر صلی الله علیه و آله،خدا را دید،یا در قیامت مؤمنان خدا را در بهشت می‌بینند،چه می‌فرمایید؟

حضرت تبسّمی کردند و فرمودند:بسیار زشت است که شخصی 70-80 سال در زمین خدا زندگی کند و از رزق و روزی او استفاده کند،امّا او را چنانچه باید نشناسد.پیامبر،خدا را باچشم ندیده است و اگر کسی چنین ادّعایی داشته باشد،دروغگو و کافر است،چنانکه آن حضرت فرمودند:«مَن شبّه اللّه بخلقه فقد کفر»کسی که خدا را به صفات مخلوقات تشبیه

کند،کافر است.حضرت علی علیه السلام در پاسخ به این سؤال که ای برادر پیامبر صلی الله علیه و آله ! آیا تو خدا را دیده‌ای؟فرمود:«لم أعبد ربّاً لم أره و لم تره العیون بمشاهدة الاعیان و لکن تراه القلوب بحقایق الایمان»، ⁽¹⁾خدایی را که ندیده باشم عبادت نمی‌کنم،امّا نه با چشم سر،که با چشم دل.در جای دیگر فرمود:«ما رأیتُ شیئاً الاّ و قد رأیتُ اللّه قبله و بعده و معه و فیه» ⁽²⁾چیزی را ندیدم،مگر آنکه خداوند را قبل و بعد و همراه با آن دیدم.

آری،چشم توان دیدن او را ندارد،«لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار» ⁽³⁾،امّا با چشم دل می‌توان خدا را دید،چنانکه قرآن می‌فرماید: «لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ. عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ» ⁽⁴⁾پیامبر،در معراج،آیات عظمت الهی را دید.البتّه آنچه در تورات در مورد ماجرای حضرت موسی در کوه طور آمده،از تحریفات تورات است. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1-سخن گفتن خداوند با موسی،در جهت رشد و تربیت او بود. «کَلَّمَهُ رَبُّهُ»

2-خداوند،با چشم ظاهر دیدنی نیست،نه در دنیا و نه در آخرت. «لَنْ تَرٰانِی»

3-تجلّی خداوند بر موجودات طبیعی،امکان دارد. «تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ»

4-خداوند را باید از راه آثارش شناخت و به جلوه‌های او نگریست.(حقیقت تجلّی هم روشن نیست،بلکه آثار آن مشهود است). تَجَلّٰی ... جَعَلَهُ دَکًّا

5-خدا دیدنی نیست،وگرنه موسی شایستگی و لیاقت دارد. «سُبْحٰانَکَ»

6-دیده شدن خداوند با چشم،نشانه‌ی جسم بودن اوست که باید خداوند را از آن منزّه دانست. «سُبْحٰانَکَ»

7-فکر و تقاضای ناروا نیز توبه دارد،هرگاه درباره خداوند توهّم باطلی تصوّر شد،باید به سرعت او را تنزیه کرد. «سُبْحٰانَکَ»

8-پس از روشن شدن حقیقت،باید آن را پذیرفت و به آن اعتراف کرد. قٰالَ ... أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ«144»

(خداوند)فرمود:ای موسی! من تو را بر مردم با پیام‌هایم و سخنم برگزیده‌ام،پس آنچه(از الواح و تورات)به تو دادم بگیر و از سپاسگزاران باش.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:خداوند به موسی علیه السلام فرمود:آیا می‌دانی چرا تورا برگزیدم؟زیرا خضوع و خشوع تو به درگاه من بی‌نظیر بود؛هرگاه به نماز می‌ایستادی،گونه‌های خود را بر خاک می‌نهادی. ⁽¹⁾

در حدیث دیگری آمده است که خداوند فرمود:چون در میان بندگانم خود را نسبت به من ذلیل‌تر می‌دانستی. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-حضرت موسی،بنده‌ی مخلص خدا بود. «اصْطَفَیْتُکَ» («اصطفاء»به معنای انتخاب گوهر خالص است)

2-نبوّت و رسالت مقامی انتصابی است،نه انتخابی. «إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ»

3-بیانِ درخواست نابجای مردم،مانع برگزیدگی ونبوّت موسی نیست.

«اصْطَفَیْتُکَ»

4-چهل شب عبادت در میعادگاه،مقدّمه‌ای برای گرفتن تورات و بکار بستن آن شد. «جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا - فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ»

5-پس از براندازی طاغوت و تشکیل حکومت دینی،باید قانون و احکام الهی

اجرا شود. «فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ»

6-مسئولیّت‌های دینی و ارشادی،نعمت الهی است که باید سپاسگزاری شود.

«وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ» (شکرگزاری،علاوه بر زبان باید با بکار بستن دستورات الهی باشد)

وَ کَتَبْنٰا لَهُ فِی الْأَلْوٰاحِ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ فَخُذْهٰا بِقُوَّةٍ وَ أْمُرْ قَوْمَکَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهٰا سَأُرِیکُمْ دٰارَ الْفٰاسِقِینَ«145»

و در الواح(تورات)برای موسی،در هر موردی پندی و برای هر چیز تفصیلی نوشتیم.(ای موسی!)آنها را با قوّت بگیر و به قوم خود فرمان بده که بهترین آنها(مثلاً از میان عفو و قصاص،عفو)را بگیرند.به زودی جایگاه فاسقان را به شما نشان می‌دهم.

نکته‌ها:

مراد از«الواح»،همان سنگ نبشته‌های تورات است که در آیه‌ی قبل به آن اشاره شد.

در این‌که مراد از احسن در «وَ أْمُرْ قَوْمَکَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهٰا» چیست،اقوال مختلفی بیان شده است،از جمله:مراد با بهترین قدرت گرفتن،یا بهترین گرفتن از حیث علم و عمل،یا در دَوَرانِ امر بین اهمّ و مهمّ،بهترین عمل را انجام دادن است و یا مراد این است که دستورات تورات،احسن تمام قوانین و دستوراتِ آن زمان است.امّا احسن مطلق،قرآن است،چنانکه خداوند می‌فرماید: «وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ» ⁽¹⁾

ممکن است مراد از آیه این باشد که اگر با قدرت به تورات عمل کنید،بر دشمنان غالب خواهید شد و خانه‌های آنها را به دست می‌آورید.

امام صادق علیه السلام فرمود:عبارت «مِنْ کُلِّ شَیْءٍ» ،بیانگر آن است که خداوند تمام امور را برای موسی علیه السلام بیان نکرده است. ⁽¹⁾

مراد از «دٰارَ الْفٰاسِقِینَ» یا کاخ و دربار فرعونیان است یا خانه‌های ساکنان بیت‌المقدّس قبل‌از ورود قوم موسی و ممکن است مراد جایگاه متخلّفان از دستورات موسی در قیامت باشد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-تورات،به صورت نوشته نازل شده است. «کَتَبْنٰا»

2-در یافت وحی،نیاز به قوّت،اراده و جدّیت دارد. «فَخُذْهٰا بِقُوَّةٍ وَ أْمُرْ قَوْمَکَ»

3-در میان چند راه و برنامه،باید بهترین روش را انتخاب و با بهترین توان انجام داد. «بِأَحْسَنِهٰا»

4-مخالفت با قانون آسمانی،فسق است و مجازات دارد. «سَأُرِیکُمْ دٰارَ الْفٰاسِقِینَ»

5-رهبر باید در عمل پیشگام باشد.(خداوند،ابتدا به خود موسی علیه السلام دستور می‌دهد،سپس به مردم)خذ...یأخذوا

سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ«146»

به زودی کسانی را که بناحقّ در زمین تکبّر می‌ورزند،از(ایمان به)آیات خود منصرف می‌سازم،(به گونه‌ای که)اگر هر نشانه‌ای(از قدرت ما را) ببینند،ایمان نمی‌آورند و اگر راه رشد را ببینند،آن را برنمی‌گزینند و اگر راه انحراف را ببینند،آن را راه خود گیرند.این بدان جهت است که آنان آیات ما را تکذیب کردند و همواره از آنها غافل بودند.

نکته‌ها:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:هنگامی که دنیا در نظر مسلمانان جلوه کند،هیبت اسلام از آنان جدا می‌شود و زمانی که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند،از برکت وحی محروم می‌شوند.«و اذا ترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر حرّمت برکة الوحی» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-متکبّران،بدانند که از هدایت و ایمان به آیات الهی محروم می‌شوند. «سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ»

2-خداوند،بی‌جهت لطف خود را از کسی برنمی‌گرداند،بلکه این نتیجه‌ی عملکرد خود انسان است. سَأَصْرِفُ ... یَتَکَبَّرُونَ

3-تکبّر انسان،برخاسته از تصوّرات موهوم اوست. یَتَکَبَّرُونَ ... بِغَیْرِ الْحَقِّ

4-تکبّر،هرگز برای موجود ضعیف و محتاجی همچون انسان،زیبنده نیست.

یَتَکَبَّرُونَ ... بِغَیْرِ الْحَقِّ

5-تکبّر،اگر ادامه یابد،آیات متعدّد نیز انسان را هدایت نمی‌کند. یَتَکَبَّرُونَ ... کُلَّ آیَةٍ

6-انسان درانتخاب هدایت و گمراهی آزاد است. لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ... یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً

7-استمرار غفلت وتکذیب آیات الهی،موجب تکبّر و انحراف در دیدگاه و انتخاب است. «ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ»

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«147»

و کسانی که آیات ما و دیدار قیامت را تکذیب کردند،اعمالشان نابود است، آیا جز آنچه عمل می‌کردند،مجازات خواهند شد؟

نکته‌ها:

«حَبِطَ»،به معنای نابودی عمل است.«حبطت الناقة»،یعنی شتری که سَمّ خورده و شکمش باد کرده و سوراخ شده است.برخی از کارهای انسان هم مانند سمّ،عملکرد یک عمر انسان را بر باد می‌دهد و تباه می‌سازد. ⁽¹⁾

حبط عمل،بر خلاف عدل الهی نیست،بلکه امری قهری و تکوینی و نتیجه‌ی عملکرد خود انسان است. «هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

پیام‌ها:

1-کفر و تکذیب،سبب حبط اعمال گذشته است. کَذَّبُوا ... حَبِطَتْ

2-پاداشها و کیفرهای قیامت،تجسّم اعمال ماست. «هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

3-آنچه بدتر از گناه است،اصرار بر آن است. «کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لاٰ یُکَلِّمُهُمْ وَ لاٰ یَهْدِیهِمْ سَبِیلاً اتَّخَذُوهُ وَ کٰانُوا ظٰالِمِینَ«148»

و قوم موسی پس از(رفتن)او(به کوه طور)از زیورهای خود مجسّمه‌ی گوساله‌ای(ساختند و به پرستش)گرفتند که صدای گاو داشت،آیا ندیدند که آن(گوساله)با آنان سخن نمی‌گوید و به راهی هدایتشان نمی‌کند؟آن را(به پرستش)گرفتند در حالی که ستمکار بودند.

نکته‌ها:

«عجل»،به گوساله‌ی نر گفته می‌شود و کلمه‌ی«حلی»،به معنای زیورآلات است و «خُوٰارٌ» صدای مخصوص گاو است.

امام باقر علیه السلام فرمود:حضرت موسی علیه السلام به خدا گفت:سامری،گوساله‌ای از طلا برای مردم ساخته است،امّا صدای آن از چیست؟وحی آمد که این وسیله‌ی آزمایش مردم است،

«یا موسی انّ تلک فتنة فلا تفحص عنها»، ⁽¹⁾قرآن نیز می‌فرماید: «إِنْ هِیَ إِلاّٰ فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِهٰا مَنْ تَشٰاءُ وَ تَهْدِی مَنْ تَشٰاءُ» ⁽²⁾

قرآن،به مسأله‌ی گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل،در چهار سوره اشاره کرده است.البتّه گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل زمینه‌های فرهنگی،اجتماعی داشت،زیرا؛اوّلاً آنان سالیان دراز در مصر،بت‌هایی به شکل گاو دیده بودند،ثانیاً همان گونه که در آیه‌ی 138 خواندیم،پس از عبور از رود نیل چشمشان به قومی بت‌پرست افتاد و تحت تأثیر قرار گرفته و در عمق روحشان باقی ماند.ثالثاً تمدید مدّت سی شب به چهل شب،شایعه‌ی مرگ موسی را به دست مخالفان پدید آورد و زمینه را برای انحراف آماده کرد و در نهایت،جهل مردم و هنر سامری باعث شد تا قوم موسی از خداپرستی به گوساله‌پرستی گرویدند. ⁽³⁾

بنابراین عوامل انحراف چند چیز است:

1.نبود رهبری یا غیبت او.

2.جهل و ناآگاهی مردم.

3.عالمان و هنرمندان منحرف و سوء استفاده از علم و هنر.

4.زیبایی و زرق و برق ظاهری.

5.سر و صدا و تبلیغات کاذب.

در آیه‌ی 87 سوره‌ی طه،ساختن گوساله به سامری نسبت داده شده است،امّا شگفت آنکه در تورات،به هارون نسبت داده شده است؟! ⁽⁴⁾البتّه در این آیه به قوم موسی نسبت داده شده است،زیرا بسیاری از کار او راضی بودند و او را یاری نمودند. ⁽⁵⁾

حضرت موسی برای هدایت مردم و رهایی از انحراف و دام سامری،از دلائل ملموس استفاده کرد.مثلاً برای نفی الوهیّت گوساله با بیان این‌که مصنوع است نه صانع،محتاج مکان است و دارای وزن و حجم و شکل و هیچ گونه هدایت و راهنمایی برای کسی ندارد،

آنان را ارشاد نمود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-گاهی انسان به چیزی که واقعیّتی ندارد،ارزش می‌دهد و تا حدّ پرستش آن چیز پیش می‌رود. «وَ اتَّخَذَ»

2-دعوت به گوساله‌پرستی،پس از نافرمانی از رهبر و در غیاب رهبری حقّ صورت می‌گیرد. «مِنْ بَعْدِهِ» (زمانی که حضرت موسی به میعادگاه رفته بود)

3-دشمن برای انحراف مردم،از هنر و تمایلات نفسانی استفاده می‌کند.

(مجسّمه‌ی طلا) «حُلِیِّهِمْ عِجْلاً»

4-ارتدادِ اقوام،سابقه‌ی طولانی دارد. وَ اتَّخَذَ ... عِجْلاً ...

5-گوساله‌ی سامری،مجسمّه‌ای بیش نبود. «جَسَداً»

6-در انحراف انسان،زرق و برق و سروصدا نقش عمده‌ای دارد. حُلِیِّهِمْ ... خُوٰارٌ بنابراین در پی هر صدا و هر زرق و برق و زیبایی نباید رفت.

7-معبود انسان باید هادی انسان باشد. «لاٰ یَهْدِیهِمْ»

8-شرک،ظلم است و کسی که بدون دلیل و تنها بر اساس لجاجت،حقّ را رها کند و اسیر ساخته‌های دست خود شود،ظالم است. «کٰانُوا ظٰالِمِینَ»

وَ لَمّٰا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قٰالُوا لَئِنْ لَمْ یَرْحَمْنٰا رَبُّنٰا وَ یَغْفِرْ لَنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ«149»

و چون(ارزش گوساله‌پرستی)در نزدشان سقوط کرد(و پشیمان شدند) و دیدند که قطعاً گمراه شده‌اند،گفتند:البتّه اگر پروردگارمان به ما رحم‌نکند و ما را نبخشاید،ما از زیانکاران خواهیم بود.

نکته‌ها:

چون معمولا انسان به هنگام ندامت و پشیمانی،چانه‌ی خود را بر دستانش قرار می‌دهد و فکر می‌کند،چنانکه گویا در دست خود فرو افتاده است،لذا قرآن می‌فرماید: «سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ» ⁽¹⁾وشاید کنایه از این باشد که گوساله در جلو آنان ساقط شد واز بین رفت،چنانکه می‌خوانیم: «وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-برخی انسان‌ها تا نتیجه‌ی عملکرد خود را نبینند،متوجّه خطای خود نمی‌شوند. لَمّٰا سُقِطَ ...

2-حتّی با سابقه گوساله‌پرستی،از رحمت خدا مأیوس نباشیم. «لَئِنْ لَمْ یَرْحَمْنٰا رَبُّنٰا»

3-انسان،بدون رحمت و مغفرت الهی در زیان است. «الْخٰاسِرِینَ»

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«150»

و همین که موسی(از کوه طور)به سوی قوم خود برگشت(و گوساله‌پرستی آنان را دید)،به حال خشم و تأسّف گفت:پس از من بد جانشینانی برایم بودید،آیا بر فرمان پروردگارتان(که ده شب ماندن مرا تمدید کرد)،پیشی گرفتید؟(و صبر نکردید تا از کوه طور برگردم.)آنگاه الواح(تورات)را(به کناری)افکند و(از شدّت غضب،موی)سر برادرش را

گرفت و به سوی خود کشید.(هارون)گفت:ای فرزند مادرم! حقیقت این است که این گروه مرا در ضعف قرار داده(به حرفم گوش ندادند)ونزدیک بود مرا بکشند.پس(من بی‌گناهم و)کاری نکن که دشمنان را به شماتتم برخیزانی(و شاد شوند)و مرا با ستمگران قرار مده!

نکته‌ها:

پس از مخالفت‌هایی که با حضرت علی علیه السلام صورت گرفت،روزی آن حضرت خطاب به مردم فرمود:سیره و الگوی من انبیا هستند...امّا الگوی من از برادرم هارون این است که هارون به برادرش فرمود: «ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی» ،حال اگر بگویید او را به استضعاف نکشیدند و خوار نکردند و برای قتل او هیچ اقدامی نکردند،منکر قرآن شده‌اید و اگر همان باشد و شما آن را پذیرفتید،پس هارون معذور بوده و سکوتش لازم بوده است. ⁽¹⁾

چنانکه پیامبر صلی الله علیه و آله نیز به آن حضرت فرمودند:

یا علیّ...فانّک منّی بمنزلة هارون من موسی و لک بهارون اسوة اذ استضعفه قومه و کادوا یقتلونه پس تو نیز در برابر دشمنی قریش صبر پیشه کن. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:حضرت موسی برای نشان دادن نهایت ناراحتی خود،هنگامی که به میان مردم رسید،آن رفتار توبیخ آمیز را با هارون نمود وگرنه خداوند به موسی در کوه طور گوساله‌پرستی قومش را خبر داده بود. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:هارون با آن همه اذیّت و آزاری که از قومش دید،باز در میان آنان ماند،زیرا اگر آنان را ترک می‌کرد و به سوی موسی می‌رفت،قطعاً عذاب الهی بر آنان نازل می‌شد.

«اذا فارقهم ینزّل بهم العذاب» . ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-در برابر انحراف‌های فکری،باید غیرت دینی نشان داد. «غَضْبٰانَ أَسِفاً» (مانند برخورد امام خمینی قدس سره با توطئه‌ی آیات شیطانی سلمان رشدی مرتد)

2-حتّی غضب اولیای خدا،از روی تأسّف بر حال مردم است. «غَضْبٰانَ أَسِفاً»

3-از آفات هر انقلاب و حرکت اصلاحی،ارتداد و ارتجاع می‌باشد. «بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی» (پس رهبر باید آن را پیش‌بینی کرده و پیشگیری کند.)

4-در جامعه‌ی‌فاسد و منحرف،گاهی تلاش انبیا هم بی‌نتیجه می‌ماند. «بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی»

5-نباید بر امر و فرمان الهی پیشی گرفت. «أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ»

6-تأخیر موسی و تمدید مدّت حضور در کوه طور،فرمان الهی بود،نه خواستِ موسی و البتّه جنبه‌ی تربیتی داشت. «أَمْرَ رَبِّکُمْ»

7-هرگاه اصول در خطر افتد،فروع را باید رها کرد. «أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ» هنگامی که موسی دید مردم مشرک شده ودست از اصل خداپرستی برداشته‌اند،الواح تورات را که یک سری دستورات و قوانین الهی بود،به کناری گذارد و پیگیر اصل مهم‌تر شد.

8-برای ایجاد شوک در جامعه منحرف،باید حرکت توبیخی چشمگیر و به یاد ماندنی کرد. «أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ» چنانکه در نهج‌البلاغه می‌خوانیم:حضرت علی علیه السلام برای ایجاد تحرّک در شنوندگان بی‌تفاوت، گاهی سیلی به صورت مبارک خود می‌زد.«ثمّ ضرب علی لحیته الکریمة» ⁽¹⁾

9-به خاطر مقام و موقعیّت و خویشاوندی،از لغزش دیگران چشم‌پوشی نکنیم.

«أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ» گاهی توبیخ به موقع نزدیکان و در میان جمع،برای نشان دادن اهمیّت مطلب و هشدار و زهر چشم گرفتن از بیگانگان است. «أَخَذَ

بِرَأْسِ أَخِیهِ» چنانکه خداوند پیامبرش را چنین مورد خطاب قرار داده است.

«لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ» ⁽¹⁾در حالی که هدف،هشدار به دیگران است.

10-در برابر فرد عصبانی باید برخوردی عاطفی داشت. «ابْنَ أُمَّ» (با این که موسی و هارون علیهما السلام از یک پدر ومادر بودند،امّا هارون،موسی را فرزند مادر خطاب کرد.)

11-مستضعفان دیروز که به دست موسی از فرعون نجات یافتند،امروز عاملِ استضعاف رهبران خود شده‌اند. «اسْتَضْعَفُونِی»

12-سقوط اخلاقی انسان تا آنجاست که به خاطر هوا و هوس و گوساله پرستی، ولی‌نعمت خود را تهدید به قتل می‌کند. «وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی»

13-همه‌ی اصحاب انبیا عادل نبوده‌اند،بعضی از آنها مرتد هم شده‌اند. «وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی» چنانکه بعضی گوساله‌پرست شدند.

14-هنگام توبیخ دوستان،باید مواظب بود که دشمن از آن سوء استفاده نکند.

«فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ»

15-سکوت و بی‌تفاوتی نسبت به ظلم و انحراف،انسان را هم‌سنگ ظالم قرارمی‌دهد. «لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ» هارون سکوت را ظلم می‌دانست،لذا فرمود:من سکوت نکردم،بلکه مرا مجبور به سکوت و تهدید به قتل کردند.

قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی وَ أَدْخِلْنٰا فِی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ«151»

(چون خشم موسی فرو نشست)گفت:پروردگارا! من و برادرم را بیامرز و ما را در رحمت خویش وارد کن و تو مهربان‌ترین مهربانانی.

نکته‌ها:

آمرزش خواهی حضرت موسی یا برای درس دادن به دیگران است یا به خاطر آنکه در میان مردم به هارون پرخاش کرده است. «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی»

البته حضرت موسی با بیان این جمله،برخورد عاطفی هارون را که گفت: «ابْنَ أُمَّ» پاسخ بهتری داد.

پیام‌ها:

1-به برادران وهمکاران خود نیز دعا کنیم. «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی»

2-در طوفان انحراف‌های جامعه،رهبران به دعا و لطف الهی بیش از دیگران نیازمندند. «وَ أَدْخِلْنٰا فِی رَحْمَتِکَ»

3-بخشودگی،مقدّمه‌ی ورود در رحمت الهی است. اِغْفِرْ ... أَدْخِلْنٰا

4-در دعا،از الطاف و صفات خدا یاد کنیم. «أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ»

إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ«152»

قطعاً کسانی که گوساله را(به پرستش)گرفتند،به زودی خشمی از سوی پروردگارشان و ذلّتی در زندگی دنیا به آنان خواهد رسید و این گونه دروغ‌پردازان را کیفر می‌دهیم.

نکته‌ها:

از آیه‌ی 149 بر می‌آمد که بنی‌اسرائیل از کرده‌ی خود پشیمان شدند.این آیه نشان می‌دهد که توبه‌ی آنان پذیرفته نشد،مگر به نحوی که در آیه‌ی 54 سوره‌ی بقره بیان شد که برای توبه باید یکدیگر را بکشند. «إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» آری،توبه‌ی ارتداد و گوساله‌پرستی پس از حقّ‌پرستی،گفتن «اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ» نیست،بلکه باید همدیگر را با دست خود اعدام کنند تا این حرکت در روش مبارزه با شرک

فرهنگ شده و در نسل‌ها بماند.

امام باقر علیه السلام ذیل آیه فرمودند:هرکس در دین الهی بدعت گذارد،در همین دنیا ذلیل و خوار می‌شود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-انسان در انتخاب دین آزاد است،گرچه گاهی به چیزی گرایش پیدا می‌کند که باعث سقوط او می‌شود. «إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ»

2-افراد مرتد،مغضوب خدا هستند. «إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ»

3-غضب اولیای خدا،غضب خداست. «غَضْبٰانَ أَسِفاً - غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ»

4-آنان که به جای ایمان،سراغ بت‌های پر زرق و برق و پر سرو صدا بروند،در همین دنیا هم خوار خواهند شد. «ذِلَّةٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

5-غضب الهی،مخصوص بنی‌اسرائیل نیست،بلکه سنّت الهی است و نسبت به اقوامِ مرتدّ دیگر هم بوده و خواهد بود. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ»

وَ الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئٰاتِ ثُمَّ تٰابُوا مِنْ بَعْدِهٰا وَ آمَنُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ«153»

و کسانی که مرتکب بدی‌ها وگناهان شده وپس از آن توبه کرده و ایمان آورند،پس از آن توبه،بی‌گمان پروردگارت آمرزنده و مهربان است.

پیام‌ها:

1-راه توبه همیشه باز است،گرچه پس از مدّتی باشد. «ثُمَّ تٰابُوا» ( «ثُمَّ» برای فاصله زمانی است)

2-توبه‌ی هر خلافی،جبران همان است،توبه‌ی گوساله‌پرستی،بازگشت به ایمان واقعی به خداست. «آمَنُوا»

3-برای دعوت به توبه باید زمینه‌ای را فراهم آورد. ثُمَّ تٰابُوا ... إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

4-خداوند نسبت به توبه‌کنندگان واقعی علاوه بر بخشش،رحمت خود را هم شامل آنان می‌سازد. «لَغَفُورٌ رَحِیمٌ» آری،اسما و صفات الهی،جلوه‌های حکیمانه دارند.

وَ لَمّٰا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوٰاحَ وَ فِی نُسْخَتِهٰا هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ هُمْ لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ«154»

و چون خشم موسی فرو نشست،الواح را(از زمین)برگرفت و در نوشته‌های آن برای کسانی که از پروردگارشان بیم دارند،هدایت و رحمتی است.

پیام‌ها:

1-قانون آسمانی،رحمت الهی است و هدایت همراه رحمت،شامل انسان‌های خداترس می‌شود. هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ ... یَرْهَبُونَ

2-تورات تحریف نشده،در زمان خود وسیله‌ی هدایتِ پرواپیشه‌گان است.

هُدیً ... یَرْهَبُونَ

3-خوف از خداوند،درهای رحمت را به روی انسان می‌گشاید. رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ ...

یَرْهَبُونَ

4-هیچ مقامی جز خداوند شایسته نیست که آدمی در برابرش خائف و خاضع باشد. «لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ»

وَ اخْتٰارَ مُوسیٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً لِمِیقٰاتِنٰا فَلَمّٰا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قٰالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیّٰایَ أَ تُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ السُّفَهٰاءُ مِنّٰا إِنْ هِیَ إِلاّٰ فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِهٰا مَنْ تَشٰاءُ وَ تَهْدِی مَنْ تَشٰاءُ أَنْتَ وَلِیُّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْغٰافِرِینَ«155»

و موسی برای(آمدن به)میعادگاه ما،از قوم خود هفتاد مرد را برگزید.پس همین که(در پی درخواست دیدن خدا)زمین لرزه آنان را فرا گرفت گفت:پروردگارا! اگر می‌خواستی،می‌توانستی آنها و مرا پیش از این(آمدن به طور)بمیرانی،آیا مارا به خاطر کارهای بی‌خردان ما هلاک می‌کنی؟این صحنه جز آزمایشی از جانب تو نیست که با آن،هر که را(سزاوار بدانی و)بخواهی گمراه می‌کنی و هر که را بخواهی(و لایق بدانی)هدایت می‌کنی،تو ولیّ و سرپرست مایی،پس ما را ببخشای و بر ما رحم کن،که تو بهترین آمرزندگانی.

نکته‌ها:

در این که حضرت موسی علیه السلام یک میقات یا چند میقات داشته و مرگ و هلاکت در میقات، به خاطر تقاضای دیدار خدا بوده یا گوساله‌پرستی مردم،گفتگوهایی است که در فهم آیه نقشی ندارد و از آن چشم می‌پوشیم.

یاران موسی علیه السلام با دیدن آن همه معجزات،باز هم تقاضای دیدن خدا یا شنیدن صدای خدا را داشتند،درحالی که آن هفتاد نفر،برگزیده‌ی از میان هفتصد نفر بودند که به کوه طور رفته و گرفتار قهر الهی شدند،زیرا کسی که معجزه‌ای دید،نباید بهانه بیاورد.

در عدد«هفتاد»نیز مانند عدد«چهل»،راز و رمزی نهفته است.

وقتی برگزیدگان پیامبری همچون موسی علیه السلام چنین از کار درآیند،چگونه می‌توان گفت:

مردم عادّی،امام را برگزینند؟! حضرت مهدی علیه السلام در پاسخ کسی که پرسید چرا مردم حقّ انتخاب امام را ندارند؟فرمودند:حضرت موسی که هفتاد نفر را انتخاب کرد معلوم شد لایق نبودند،پس وقتی انتخاب شدگان پیامبری مثل موسی منحرف شدند،انتخاب‌شدگان مردم

چه وضعی خواهند داشت. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-برای حضور در مراکز مهم و مسائل حسّاس،باید گزینش انجام شود و افرادی انتخاب شوند،نه هر کس و در هر سطحی حاضر شود. «وَ اخْتٰارَ مُوسیٰ»

2-مردن،از تحمّل حرف مردم آسانتر است. «لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیّٰایَ» (ای کاش! قبل از آمدن مردم به کوه طور،جان ما را می‌گرفتی که تحمّل این‌که بگویند:تو بهترین‌ها را برگزیدی و به قتلگاه بردی و آنان را نابود کردی و...

سخت‌تر است.)

3-پیامبران در اعمال و رفتار خود،به ظاهر عمل می‌کنند نه به علم غیب.از این رو گاهی برگزیدگان انبیا نیز نالایق در می‌آیند. «بِمٰا فَعَلَ السُّفَهٰاءُ مِنّٰا»

4-گاهی آتش قهر الهی چنان فراگیر است که خشک و تر را با هم می‌سوزاند.

«أَ تُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ السُّفَهٰاءُ» (خوبان را به خاطر سکوت و بی‌تفاوتی)

5-بلاها و حوادث،گاهی آزمایش الهی است، إِنْ هِیَ إِلاّٰ فِتْنَتُکَ ...که در آن افراد شناخته شد و انسانها از هم جدا می‌شود. تُضِلُّ ... تَهْدِی

6-ستایش خداوند پیش از دعا،از آداب دعاست. «أَنْتَ وَلِیُّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا»

7-تا روح از آلودگی گناه پاک نشود،رحمت الهی نمی‌آید. «فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا»

8-آمرزش و عفو الهی،(بر خلاف بخشش مردم که یا با تأخیر است،یا همراه با منّت و تحقیر،)بهترین بخشایش‌هاست. «خَیْرُ الْغٰافِرِینَ»

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ«156»

(خداوندا!)برای ما در این دنیا و در آخرت،خیر و نیکی مقرّر کن که ما به سوی تو رهنمون و بازگشت کرده‌ایم.(خداوند)فرمود:عذابم را به هر کس که بخواهم(و مستحقّ باشد)می‌رسانم،و(لی)رحمتم همه چیز را فرا گرفته است،پس به‌زودی آن(رحمتم)را برای کسانی که تقوا دارند و زکات می‌دهند و آنان که به آیات ما ایمان می‌آورند،مقرّر می‌دارم.

نکته‌ها:

این آیه،بیان دعای دیگر حضرت موسی علیه السلام در پی خواسته‌ی قبلی است.

«هُدْنٰا» اشاره دارد به توجّه آنان به سوی خدا وتوبه کردن از راه منحرفان و راه کسانی که تقاضای نابجای دیدار خدا را داشتند.

به نقل ابن عبّاس،هنگامی که آیه‌ی «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» نازل شد،شیطان نیز در رحمت الهی طمع کرد و گفت:عبارت «کُلَّ شَیْءٍ» ،شامل من هم می‌شود.خداوند برای رفع این توهّم فرمود: فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ ...

آری،رحمت الهی گسترده است و به همه کس می‌رسد،امّا شمول رحمت برای غیر مؤمنان،به تفضّل الهی است. ⁽¹⁾

در روایت آمده است که شخصی در نماز می‌گفت:«اللهمّ ارحمنی و محمّداً و لاترحم معنا احداً»،خدایا! تنها من و محمّد صلی الله علیه و آله را مشمول رحمت خود قرار بده،نه هیچ کس دیگری را.

پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نماز در انتقاد به او فرمود:رحمت نامنتهای الهی و موضع وسیع و نامحدود را محدود ساختی! ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-بهترین گام‌ها و کارها،با ثبات‌ترین آنهاست. «وَ اکْتُبْ لَنٰا»

2-انبیا در فکر تأمین سعادت دنیا و آخرت مردمند. «وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ»

3-از بهترین دعاها،جامع‌ترین آنهاست. «فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ»

4-بازگشت خالصانه به سوی خدا،دریافت الطاف الهی است. «هُدْنٰا»

5-رحمت الهی نامحدود است،اگر کسی به آن نرسید،تقصیر خود اوست.

«رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» نقصی در فاعلیّت رحمت الهی نیست،بلکه نقص در قابلیّت ماست.

6-رحمت خداوند فراگیر است،ولی عذاب الهی چنین نیست. رَحْمَتِی وَسِعَتْ ...

عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ

7-اصل،رحمت الهی است و عذاب او عارضی.(برای رحمت،فعل ماضی «وَسِعَتْ» ،ولی برای عذاب فعل مضارع «أُصِیبُ» آمده است)

8-دعای انبیا نیز در چهارچوب حکمت و قانون الهی مستجاب می‌شود. اُکْتُبْ لَنٰا ... فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ ...

9-با وجود تقوا و عمل به تکالیف،شمول رحمت الهی حتمی است، فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ ...ولی با وجود گناه و معصیت،عذاب حتمی نیست،زیرا با توبه و استغفار،امکان مغفرت وجود دارد. «عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ»

10-رحمت الهی بی‌نهایت است،امّا شرط بهره‌وری از آن،تقوا،پرداخت زکات و ایمان است. یَتَّقُونَ ... اَلزَّکٰاةَ ... یُؤْمِنُونَ بنابراین،کسی که زکات نمی‌دهد و یا بی‌تقوا می‌باشد،از رحمت الهی محروم و در معرض عذاب الهی است.

11-زکات،در شریعت یهود نیز بوده است. «یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ»

12-آنچه سبب دریافت الطاف الهی است،ایمان به تمام آیات است،نه بعض آنها. «بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ»

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبٰاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبٰائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاٰلَ الَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ«157»

(رحمت الهی،شامل کسانی است که علاوه بر ایمان،زکات وتقوا،)از رسول و پیامبر درس نخوانده‌ای پیروی می‌کنند که(نام و نشانه‌های او را)نزد خویش در تورات و انجیل نوشته می‌یابند.(پیامبری که)آنان را به نیکی فرمان می‌دهد و از زشتی باز می‌دارد و آنچه را پاکیزه و پسندیده است برایشان حلال می‌کند و پلیدی‌ها را بر ایشان حرام می‌کند و از آنان بار گران(تکالیف سخت)و بندهایی را که بر آنان بوده برمی‌دارد (وآزادشان می‌کند).پس آنان که به او ایمان آورده و او را گرامی داشته و یاری کنند و از(قرآن)نوری که همراه او نازل شده است پیروی کنند،آنان همان رستگارانند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«امی»،منسوب به«ام»،به معنای مادر،به کسی گفته می‌شود که درس نخوانده باشد،مثل کسی که از مادر متولّد شده است.بعضی گفته‌اند:اُمّی،یعنی برخاسته از امّت و توده‌ی مردم،نه اشراف.برخی هم آن را منسوب به«أُمَّ الْقُریٰ»دانسته‌اند که نام مکّه است، پس امّی یعنی مکّی.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله امّی و درس نخوانده بود، «الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ» چنانکه در آیه‌ی 48 سوره‌ی عنکبوت نیز می‌خوانیم: «وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ» تو هرگز پیش از این کتابی نمی‌خواندی و با دست خود نمی‌نوشتی.البتّه آن حضرت توانایی

نوشتن و خواندن هر دو را داشت. ⁽¹⁾

در تمام مکّه در عصر بعثت،17 مرد و یک زن با سواد بیشتر وجود نداشت و اگر پیامبر صلی الله علیه و آله حتّی کلمه‌ای از یک نفر آموخته بود،نمی‌توانست خود را در میان مردم،امّی بنامد. ⁽²⁾

کلمه‌ی«اصر»،به معنای نگهداری و محبوس کردن است و به هر کار و تکلیف سخت و دشوار که انسان را از فعّالیّت باز دارد گفته می‌شود،چنانکه به عهد و پیمان و کیفر نیز گفته شده است.«اغلال»،جمع«غل»،به معنای زنجیر،شامل عقائد باطل،خرافات،بت‌پرستی، بدعت و سنّت‌های دست و پاگیر جاهلی می‌شود.

گرچه به دلایلی،تورات و انجیل را تحریف شده می‌دانیم،امّا در همین تورات و انجیل موجود نیز اشارات و بشاراتی نسبت به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به چشم می‌خورد و سبب می‌شود که اهل کتاب،پیامبر خدا را بشناسند،آنگونه که پدر فرزند خود را می‌شناسد. ⁽³⁾اگر نام و نشان پیامبر اسلام در تورات و انجیل نبود،مخالفان،آن دو کتاب را آورده،می‌گفتند:نیافتیم و از این راه وارد خصومت می‌شدند،نه از راه لشکرکشی و پرداخت هزینه‌های آن چنانی و جزیه دادن.

در احادیث متعدّدی از شیعه و سنّی می‌خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:هر آیه‌ای از قرآن که درباره‌ی مؤمنان و صفات نیک آنان آمده،علیّ در رأس آن و رهبر آنان است.

«ما انزل اللّه آیة فیها«یا ایّها الّذین آمنوا»الاّ و علیٌّ رأسها و امیرها».

⁽⁴⁾ پیامبر صلی الله علیه و آله به اصحاب خود فرمودند:پس از شما قومی می‌آیند که پیامبری را ندیده‌اند و تنها به وسیله‌ی کتاب و مکتوبی ایمان می‌آورند و آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1-پیروان پیامبر اسلام،از رحمت خاصّ الهی برخوردارند. فَسَأَکْتُبُهٰا ... اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ

2-پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،واسطه‌ی رحمت واسعه‌ی الهی است. وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا ... اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ

3-پیامبر اسلام هم مقام نبوّت داشت،هم مقام رسالت. «الرَّسُولَ النَّبِیَّ» «نبیّ»به کسی می‌گویند که از وحی الهی آگاهی دارد و خبر می‌دهد،ولی«رسول» مسئول ابلاغ،اجرا و نظارت هم می‌باشد.

4-نشانه‌ها و صفات ذکر شده از پیامبر در تورات و انجیل،به گونه‌ای با آن حضرت تطبیق داشت که گویا خود او را در آن دو کتاب می‌یافتند. «یَجِدُونَهُ» ونفرمود:«یجدون علائمه»

5-برای نفوذ سخن و اثبات حقّ،مدرک رسمی و سند کتبی لازم است. «مَکْتُوباً»

6-پیامبران پیشین،به آمدن پیامبر اسلام بشارت داده‌اند. مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ ...

7-امر به معروف و نهی از منکر،در رأس برنامه‌های بعثت پیامبران است.

یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ...

8-موضوع مصرف و تغذیه،مورد عنایت اسلام است. یُحِلُّ ... یُحَرِّمُ (قبل از نزول قرآن،یهود ونصارا در دام خرافات وبرنامه‌های طاقت‌فرسا و تحریم حلال‌ها و بدعت‌گذاری‌ها بودند که با ظهور اسلام،تمام آنها برداشته شد.)

9-برای اصلاح جامعه،ابتدا باید امکانات حلال را فراهم کرد،سپس برای امور حرام،محدودیّت ایجاد نمود.( «یُحِلُّ» ،قبل از «یُحَرِّمُ» است).

10-حلال‌ها و حرام‌های الهی،بر اساس فطرت است. «یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبٰاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبٰائِثَ» («طیب»،به چیزی گفته می‌شود که مطابق طبع انسان باشد)

11-عادات و رسوم غلط،زنجیری بر افکار مردم است.انسان بدون انبیا،وابسته

و اسیر است. «یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاٰلَ»

12-احترام و تکریم،باید همراه امداد و تعاون باشد. «عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ» ( «عَزَّرُوهُ» از«تعزیر»،به معنای حمایت با شمشیر است ومراد کسانی هستند که پیامبر اسلام را در جبهه‌ها یاری می‌کردند.)

13-تنها ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله کافی نیست،حمایت هم لازم است. عَزَّرُوهُ ... نَصَرُوهُ

14-قرآن،نوری است که دلها و اندیشه‌ها را روشن می‌کند و همواره قرین پیامبر صلی الله علیه و آله بود. «النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ» (نبوّت پیامبر،همراه قرآن و از طرف خدا نازل شده است)

15-عامل رستگاری و فلاح،ایمان و حمایت از پیامبر و پیروی از قرآن است.

فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ

وَ اتَّبَعُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ کَلِمٰاتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ«158»

بگو:ای مردم! همانا من فرستاده‌ی خداوند به سوی همه شما هستم،آن (خدایی)که حکومت آسمان‌ها و زمین از آن اوست،هیچ معبودی جز او نیست،زنده می‌کند و می‌میراند،پس به خداوند و پیامبر او(همان)پیامبر درس ناخوانده‌ای که به خداوند و گفتار او ایمان دارد،ایمان بیاورید و از او پیروی کنید،باشد که هدایت یابید.

نکته‌ها:

بر خلاف ادّعای بی‌اساس برخی که می‌گویند:پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ابتدا در فکر ارشاد مردم منطقه‌ی خود بود و چون موفّق شد،به فکر ارشاد جهانیان افتاد! قرآن با جملاتی همچون:

«کَافَّةً لِلنّٰاسِ» ⁽¹⁾، «لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» ⁽²⁾، «لِلْعٰالَمِینَ نَذِیراً» ⁽³⁾و...،جهانی بودن رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از همان آغاز بیان می‌کند. ⁽⁴⁾البتّه رسالت جهانی آن حضرت نیز مثل هر طرحی،مرحله به مرحله پیش می‌رود:ابتدا دعوت از اهل و عشیره،سپس مردم مکّه و آنگاه همه‌ی مردم.

امام مجتبی علیه السلام فرمود:جمعی از یهود نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمده،گفتند:آیا تو گمان می‌کنی مثل موسی،پیامبر هستی؟حضرت پس از اندکی سکوت فرمودند:آری،منم خاتم پیامبران و پیشوای پرهیزکاران و فرستاده‌ی پروردگار جهانیان.پرسیدند:بر چه کسانی مبعوث شده‌ای؟ عرب یا عجم یا ما؟آیه‌ی فوق نازل شد. ⁽⁵⁾یعنی من بر همه‌ی جهانیان رسولم.

تکرار کلمه‌ی«امی»در این آیه و آیه‌ی قبل،نشانه‌ی اهمیّت آن در اثبات حقانیّت پیامبر صلی الله علیه و آله و قرآن است.

با توجّه به آیه‌ی قبل که فرمود:آنان نام و نشان پیامبر اسلام را در تورات و انجیل به خوبی می‌یابند،مخاطب این آیه همه‌ی مردم حتّی یهود و نصارا می‌باشند.

این آیه،ابتدا بر سه مطلب تأکید می‌کند:1.اثبات خالقیّت خداوند. «لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 2.توحید و یگانگی خداوند. «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» 3.قیامت و حشر و نشر. «یُحیِی وَ یُمِیتُ» پایان،آیه می‌فرماید:حال که مبدأ و معاد بدست خداست،پس به او ایمان آورید: ⁽⁶⁾

«فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

پیام‌ها:

1-رسالت حضرت محمّد صلی الله علیه و آله جهانی است. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً» و مکتب جهانی،رهبر جهانی لازم دارد.

2-کسی که حکومت کامل بر همه‌ی هستی دارد،قدرت بر زنده کردن و میراندن هم دارد. لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ

3-نبوّت،لازمه‌ی توحید و معاد است.چون خداوند یکتا،مالک هستی است، «لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» حیات ومرگ نیز به دست اوست، «هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ» پس،رهبری و هدایت انسان‌ها هم باید از طرف او باشد. «فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ»

4-رهبر باید به راه خود ایمان کامل داشته باشد. «یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ کَلِمٰاتِهِ»

5-ایمان به خدا و رسول و تبعیّت از پیامبر صلی الله علیه و آله،در کنار هم رمز هدایت است.

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

6-پیروی از قرآن و سنّت و سیره‌ی پیامبر،هر دو لازم است. «وَ اتَّبِعُوهُ» (در آیه‌ی قبل سخن از تبعیّت از نور و قرآن بود و در اینجا تبعیّت از پیامبر صلی الله علیه و آله)

7-حتّی اهل کتاب نیز باید به پیامبر اسلام ایمان داشته و از او پیروی کنند. یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... وَ اتَّبِعُوهُ

8-تقلید و تبعیتی که انسان را به هدایت و کمال برساند،ارزشمند است. «وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ»

وَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ«159»

و از قوم‌موسی،گروهی مردم را به حقّ راهنمایی می‌کنند و به حقّ، دادگری می‌کنند.

نکته‌ها:

هدایت شدن به حقّ،نشانه‌ی دوری از تعصّب و شناخت حقّ و پیروی از آن است و این گروه هدایت یافته‌ی یهود،کاری به سایر لجوجان بهانه‌گیر نداشتند.

شاید مراد از این گروه،یهودیانی باشند که دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را لبیک گفتند،البتّه در جای دیگر مطلق آمده و اختصاصی به قوم یهود ندارد. «وَ مِمَّنْ خَلَقْنٰا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ

یَعْدِلُونَ»

⁽¹⁾ در روایات متعدّد،آمده است که اینان گروهی هستند که به نبوّت پیامبر صلی الله علیه و آله اقرار کرده و همراه حضرت حجّت علیه السلام ظهور می‌کنند. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:ای مردم! صراط مستقیمی که پیروی از آن لازم است،من هستم پس از من،علیّ علیه السلام و آنگاه فرزندان من از نسل او، «أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ» امامانی که مردم را به حقّ هدایت کرده و به حقّ دادگری می‌کنند. ⁽³⁾

حضرت علی علیه السلام فرمود:بنی‌اسرائیل پس از موسی علیه السلام هفتاد و یک فرقه شدند که همه در آتشند،جز یک فرقه از آنها و آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-در برخورد با مخالفان نیز باید انصاف داشت و خدمات و کمالاتشان را نادیده نگرفت. «وَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ»

2-هدایت کنندگان،خود باید ملازم و معتقد و پیرو حقّ باشند. «یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ»

وَ قَطَّعْنٰاهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ أَسْبٰاطاً أُمَماً وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ إِذِ اسْتَسْقٰاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْهِمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ«160» و آنان(قوم موسی)را به دوازده گروه تقسیم کردیم که هر یک شاخه‌ای از دودمان بنی‌اسرائیل و امّتی بودند،و به موسی آنگاه که قومش از او آب طلبیدند،وحی کردیم که عصای خود را بر آن سنگ بزن،پس از آن سنگ،

دوازده چشمه جوشید(و به اطراف سرازیر شد،آن گونه که)هر گروه آبشخور(سهم آب)خود را به خوبی شناختند.و ابر را بر فراز آنان سایه‌بان ساختیم و«مَنّ»و«سَلویٰ»(دو نوع خوراکی)بر آنان نازل کردیم (و به آنان گفتیم:)از پاکیزه‌هایی که روزی شما کرده‌ایم،بخورید.آنان(با ناسپاسی خود)بر ما ستم نکردند،بلکه بر خویشتن ستم کردند.

نکته‌ها:

«اسباط»جمع«سِبط»،به فرزندان و نوه‌ها و شاخه‌های یک فامیل گفته می‌شود.هر یک از تیره‌های بنی‌اسرائیل،از یکی از فرزندان یعقوب منشعب شده بودند.«انبجاس»به معنای جوشیدن و فوران کم و مختصر است.

«من»،غذایی است همچون عسل و شیره‌ی گیاهی(نظیر گزانگبین)،و«سلوی»پرنده‌ای است حلال گوشت،شبیه کبوتر(و بلدرچین).

عدد«دوازده»،عدد ماه‌های سال،عدد نقبای بنی‌اسرائیل،عدد چشمه‌های آبی که با اعجاز حضرت موسی صورت گرفت و عدد امامان معصوم علیهم السلام است.مخالفان اهل‌بیت،بسیار کوشیده‌اند تا این حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را(که شیعه و سنّی با دهها سند آن را نقل کرده‌اند) خلفایِ پس از من دوازده نفر و همه از قریشند، ⁽¹⁾بر حاکمان بنی‌امیّه و بنی عباس تطبیق دهند،امّا نتوانسته‌اند.

با زدن عصا به سنگ،دو معجزه اتّفاق افتاد:جوشیدن آب بسیار،پدیدار شدن چشمه‌ها به تعداد قبیله‌ها.در روایات می‌خوانیم که حضرت موسی علیه السلام با توسّل به اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام دست به اعجاز زد. ⁽²⁾

حضرت شعیب علیه السلام به دیدن داماد خود موسی علیه السلام آمد،صف طولانی منتظران ملاقات با موسی علیه السلام را دید.به موسی پیشنهاد کرد که مردم را گروه گروه کند و برای هر دسته، مسئولی معیّن کند تا بخشی از مشکلات را آنها حلّ کنند و مسائل مهم‌تر را به موسی علیه السلام

ارجاع دهند. ⁽¹⁾

بعضی از مطالب و جریان‌ها در آیات متعدّدی از قرآن،به ظاهر تکرار شده است،از جمله این داستان که در آیه 57 به بعد سوره‌ی بقره نیز آمده و این بیانگر آن است که تکرار یک موضوع،با انگیزه‌ی تربیتی مانعی ندارد.

پیام‌ها:

1-در اداره‌ی امور،وجود تشکیلات،تقسیم کار و طبقه‌بندی،نقش مهمی دارد.

«وَ قَطَّعْنٰاهُمُ»

2-دوازده گروه بنی‌اسرائیل،همه از یک ریشه بودند. «قَطَّعْنٰاهُمُ» به جای«جَعَلْنَا»

3-گروه گروه شدن،با حفظ وحدت در هدف،ضرری ندارد. «قَطَّعْنٰاهُمُ»

4-عرضه بعد از تقاضا،اهمیّت بیشتری دارد. اِسْتَسْقٰاهُ ... اِضْرِبْ بِعَصٰاکَ

5-وسیله مهم نیست،اراده‌ی الهی مهم است که گاهی یک عصای چوبی را کارگشا در همه جا قرار می‌دهد. «بِعَصٰاکَ» (عصا،در جایی مار و اژدها و در جای دیگر وسیله‌ای برای ایجاد چشمه‌های آب می‌شود)

6-توسّل به پیامبران برای رهایی از مشکلات جایز،بلکه به اجابت نزدیک است.

مردم،نیازهای اقتصادی و مادّی خود را نیز با انبیا در میان می‌گذاشتند و به آنان متوسّل می‌شدند. اِسْتَسْقٰاهُ ... فَانْبَجَسَتْ

7-اگر هر گروه بداند که به کجا باید رجوع کند،بسیاری از مشکلات اجتماعی حل می‌شود. «قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ»

8-به مردم آگاهی دهیم،خودشان عمل می‌کنند. «قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ» و نفرمود:«قد شرب»

9-خداوند،هم آب مورد نیاز بنی‌اسرائیل را تأمین کرد،هم غذای آنان را. اِثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً ... اَلْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

10-پیدایش و حرکت ابرها و عملکرد آنها،همه تحت تدبیر و اراده‌ی الهی است. «وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْهِمُ الْغَمٰامَ»

11-منّ و سلوی،از غذاهای طیّب است.(جمله‌ی «کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ» ،پس از «الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ» آمده است)

12-خداوند،روزی‌رسانِ مردم، «رَزَقْنٰاکُمْ» و خواهان بهره‌گیری طیّب از نعمت‌های پاک و پاکیزه است. «کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ»

13-با یک ضربه عصای موسی،چشمه‌ها از دل سنگ جوشید،ولی با آن همه معجزه،دلهای نا اهلان تکان نخورد. «وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

14-کفران نعمت،سبب محرومیّت از آن می‌شود و زیانش به ناسپاسان می‌رسد.

«وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

15-آنان که از نعمت‌های مادّی در راه رشد و معنویّت خود بهره نگیرند،به خود ستم کرده‌اند. «کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

وَ إِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْکُنُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ وَ کُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئٰاتِکُمْ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ«161»

و(به یاد آورید)آن هنگام که به آنان(بنی‌اسرائیل)گفته شد در این آبادی (بیت‌المقدّس)ساکن شوید و از(نعمت‌های)آن در هر نقطه و هرگونه که می‌خواهید بخورید(و به عنوان استغفار از آن همه بهانه‌جویی و آزار موسی)بگویید:«حطّة»(خدایا! گناهان ما را فرو گذار)و سجده‌کنان از درب(بیت‌المقدّس)وارد شوید تا خطاهای شما را ببخشاییم،ما به زودی (پاداشِ)نیکوکاران را می‌افزاییم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «حِطَّةٌ» ،به معنای نزول چیزی از بالاست،(انحطاط هم از این ریشه است)و به مفهوم تقاضای نزول رحمت و عفو الهی است.

فرمان این بود که بنی‌اسرائیل هنگام ورود به سرزمین مقدّس،با این کلمه از خداوند آمرزش بطلبند،ولی آنان از روی استهزا،کلمه را عوض کردند و گفتند:«حنطة». ⁽¹⁾

مشابه‌ی این آیه،با تفاوتی اندکی در سوره‌ی بقره(آیه 58)نیز آمده است.

در روایات متعدّد،امامان معصوم علیهم السلام فرمودند:«نحن باب حطّتکم»باب حطّه‌ی شما ماییم.

یعنی اگر در مدار حکومت و ولایت ما وارد شوید،مورد لطف قرار می‌گیرید. ⁽²⁾

بسیاری از مفسّران مراد از قریه را بیت‌المقدّس دانسته‌اند.

سیر طبیعی آن است که ابتدا با آدابی که سفارش شده داخل شهر شده،سپس آن را مسکن قرار داده و آنگاه از غذاهای آنجا بخورند،ولی در این آیه اوّل مسکن و غذا آمده،بعد توبه و مغفرت و ورود به شهر،شاید به خاطر آن که تأمین مسکن و غذا،زمینه و بستری است که دستورات اخلاقی را بپذیرند.

پیام‌ها:

1-داستان ورود بنی‌اسرائیل به بیت‌المقدّس،همراه با عذرخواهی از خداوند در برابر لجاجت‌ها و تغییر کلمات سفارش شده،داستانی عبرت‌آموز و قابل دقّت است. «وَ إِذْ»

2-برای آوارگان،مسکن مهم‌ترین مسئله است.(ابتدا از مسکن سخن به میان آمده است) «اسْکُنُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ»

3-بیت‌المقدّس،سرزمینی پر نعمت است. «وَ کُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ»

4-خداوند،همه‌ی نیازهای مادّی ومعنوی،دنیوی و اخروی بشر را تأمین می‌کند و برای برخورداری از نعمت‌هایی همچون مسکن،غذا،عفو ولطف،دستور

می‌دهد که دعا و استغفار کنند و سجده نمایند. اُسْکُنُوا ... کُلُوا ... قُولُوا حِطَّةٌ

5-خداوند،با یک عذرخواهی و توبه‌ی خالصانه، «قُولُوا حِطَّةٌ» گناهان بسیاری را می‌بخشد. «نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئٰاتِکُمْ» چنانکه در دعا می‌خوانیم:«یا مَن یقبل الیَسیر و یَعفو عن الکثیر»ای خدایی که کم را می‌پذیری و گناه زیاد را می‌بخشایی!

6-برای دریافت لطف و آمرزش الهی،هم استغفار و دعا لازم است،هم عمل.

«قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ»

7-ورود به مکان‌های مقدّس،ادب و آداب ویژه‌ای دارد. «وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً»

8-باید میان نیکوکار و گنهکار،تفاوت باشد.وقتی خطاکاران بخشوده می‌شوند، نیکوکاران هم از درجه و لطف بیشتری برخوردار می‌گردند. «سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ»

9-در نظام مدیریّت و تشویق دیگران،باید همواره نیکوکاران را امتیاز داد.

«سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ»

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَظْلِمُونَ«162»

پس ستمکاران آنان(بنی‌اسرائیل)،آنچه را به آنان گفته شده بود،بر سخنی دیگر تغییر دادند،ما هم به خاطر ستم‌پیشگی آنان،عذابی آسمانی بر آنان فرستادیم.

نکته‌ها:

تحریف و تغییر،گاهی آشکار است،مثل تغییر لفظِ«حِطّة»به«حِنطة»،و گاهی با حفظ قالب لفظ،محتوا و روح یک موضوع را عوض می‌کنند،نظیر حیله‌ی بنی‌اسرائیل برای گرفتن ماهی در روز شنبه که در آیه‌ی بعد مطرح شده است.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:«لاترکبوا ما ارتکب الیهود فتستحلّوا محارم اللّه بادنی الحیل»،آنچه یهودیان مرتکب آن شدند که با کوچک‌ترین حیله و توجیه،حرام‌های خدا را حلال

می‌کردند،شما انجام ندهید. ⁽¹⁾

قرآن،سه نوع تحریف را در قانون الهی مطرح می‌کند:

1.تغییر واژه‌ها،مثل بنی‌اسرائیل که به جای گفتن کلمه‌ی «حِطَّةٌ» یعنی طلب آمرزش و عفو،گفتند:«حِنطة»یعنی گندم.

2.تغییر زمان،مثل آنکه بنی‌اسرائیل حوضچه‌هایی را در ساحل دریا ساختند و شنبه‌ها که صید حرام بود،ماهی در آنها جمع می‌شد و روز یکشنبه که صید آزاد بود،آنها را صید می‌کردند و می‌گفتند:ما در روز شنبه و روز تعطیل صید نکرده‌ایم. «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ» ⁽²⁾

3.تغییر روشنفکرانه و دست‌کاری در تقویم طبیعی،مثل تأخیرانداختن ماه‌های حرام.در دوران جاهلیّت؛چون مایل نبودند که جنگ را به خاطر فرا رسیدن ماه‌های حرام قطع کنند، ماه‌ها را به تأخیر می‌انداختند که آیه نازل شد. «إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-کیفر تحریف وتغییر دستورهای خدا،قهر وعذاب است. فَبَدَّلَ ... فَأَرْسَلْنٰا

2-تغییرات لجوجانه و بر اساس استهزا،قابل بخشش نیست. «رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ»

3-همه‌ی کیفرها مربوط به قیامت نیست،بلکه گاهی در دنیا نیز کیفر داده می‌شود. «رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ»

4-سرنوشت انسان به دست خودش است و عذاب،نتیجه‌ی ستم خود اوست.

«بِمٰا کٰانُوا یَظْلِمُونَ»

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ«163»

و(ای پیامبر!)از آنان درباره‌ی(مردم)آن آبادی که کنار دریا بود سؤال کن! آنگاه که(به قانون،)در روز شنبه تجاوز می‌کردند،هنگامی که روز تعطیل(شنبه)،ماهی‌ها(به روی آب در)کناره‌های دریا نزد آنان می‌آمدند،و(لی)روزی که تعطیل نبودند،ماهیان آشکار نمی‌شدند.ما این گونه آنان را به خاطر تجاوز و فسقشان آزمایش می‌کردیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«سَبت»،به معنای قطع و تعطیل کردن کار است و برای استراحت و آرامش از آن به تعطیلی تعبیر می‌شود.بنابراین«یوم السَبت»یعنی روز تعطیل که،روز شنبه بود و «یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ» یعنی روزی که تعطیل نمی‌کردند.

«شُرَّعاً» جمع«شارع»،به معنای ساحل و کنار آب است،روز شنبه که صید حرام بود، ماهی‌ها خود را از عمق آب به ساحل می‌رساندند.بعضی نیز گفته‌اند مراد از «شُرَّعاً» ماهی‌هایی است که سر از آب بیرون آورده و خود را نشان می‌دهند. ⁽¹⁾

گروهی از بنی‌اسرائیل(مردم ایله)که در ساحل دریا زندگی می‌کردند،به فرمان خدا در روزهای شنبه صید ماهی برای آنها ممنوع بود،امّا در همان روز،ماهی‌های دلخواه آنان، «حِیتٰانُهُمْ» جلوه‌گری بیشتری می‌کردند، «شُرَّعاً» و مردم را بیشتر وسوسه می‌کردند! که این خود آزمایش الهی بود.این قوم،قانون الهی را مزوّرانه شکستند و با ساختن حوضچه‌های ساحلی و بستن راه فرار و خروج ماهی‌هایی که شنبه‌ها به آن وارد می‌شدند، روز یکشنبه به راحتی آنها را صید می‌کردند و ادّعا می‌کردند که از فرمان الهی تخلّف نکرده و روز شنبه صید نکرده‌اند.

خداوند،گرچه ماهی را برای استفاده‌ی مردم آفریده است،ولی از هفته‌ای یک روز صید ماهی را به عنوان امتحان،منع فرمود،بنابراین هر تحریمی،الزاماً جنبه‌ی بهداشتی ندارد، ماهی شنبه با روزهای دیگر از نظر مواد پروتئینی فرقی ندارد.

حضرت علی علیه السلام به شدّت از توجیه گناه و حلال کردن حرام با توجیه خمر به نبیذ،رشوه به هدیه و ربا به معامله،انتقاد می‌کردند. ⁽¹⁾

گاهی آزمایش الهی،در صحنه‌هایی است که تمایلات انسان به اوج می‌رسد،چنانکه در این آیه منع از صید و آزمایش در حالی است که ماهی‌ها بیشتر خود را نشان می‌دهند، «تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ» یا در آیه‌ی 94 سوره‌ی مائده که سخن از تحریم شکار در حالت احرام است،می‌خوانیم: «لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ» آنجا که شکار، در دسترس و در تیررس است،منع صید در آن حالت،یک آزمایش الهی است.

پیام‌ها:

1-قانون‌شکنی نیاکان،نسل‌های بعدی را نیز شرمنده می‌کند. وَ سْئَلْهُمْ ...

2-نقل خصلت‌های زشت نیاکان که به خاطر آنها تنبیه شده‌اند،برای عبرت دیگران مانعی ندارد. «عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی»

3-ساحل‌نشینی و گذران زندگی از طریق ماهی‌گیری،در طول تاریخ بوده است.

کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ ...

4-چهره‌ی واقعی گناه،با توجیه و حیله،عوض نمی‌شود.(ساختن حوضچه‌های کنار دریا برای صید روز بعد) «یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ»

5-ماهیان دریا،به اراده‌ی الهی قدرت تشخیص روزهای هفته و افراد صیّاد را پیدا می‌کنند. تَأْتِیهِمْ ... لاٰ تَأْتِیهِمْ

6-جلوه‌های دنیایی و مادّی،یکی از آزمایش‌های الهی است. «کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ»

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ«164»

و(به یاد آور)زمانی که گروهی از آنان(بنی‌اسرائیل،به گروه دیگر که نهی از منکر می‌کردند)گفتند:چرا شما قومی را موعظه می‌کنید که خدا هلاک کننده‌ی ایشان است،یا عذاب کننده‌ی آنان بر عذابی سخت است؟گفتند:برای آنکه عذری باشد نزد پروردگارتان و شاید آنها نیز تقوا پیشه کنند.

نکته‌ها:

بنی‌اسرائیل سه گروه بودند:یک‌دسته قانون‌شکن،عده‌ای دیگر دلسوزان نصیحت‌گر و گروه سوم گروهی بی‌تفاوت.بی‌تفاوت‌ها به نصیحت‌گران می‌گفتند:خود را خسته نکنید، چون حرف‌هایتان در فاسقان اثر ندارد و آنها به هر حال جهنّمی هستند.ولی ناهیان از منکر می‌گفتند:کار ما بی‌اثر نیست،حداقل آنکه ما نزد خدا معذوریم.و چه بسا آنها به واسطه‌ی سخن ما تقوا پیشه کنند.

در آیه‌ی 5 و 6 سوره‌ی مرسلات،خداوند به کسانی‌که ذکرش را به دیگران،چه برای اتمام حجّت و چه برای تأثیر و هشدار القا می‌کنند،سوگند یاد می‌کند. «فَالْمُلْقِیٰاتِ ذِکْراً عُذْراً أَوْ نُذْراً»

در کتاب امر به معروف و نهی از منکر،بیش از ده فایده برای امر و نهی،حتّی در صورتی که اثر نکند،ذکر کرده‌ام که خلاصه‌اش را در اینجا بیان می‌کنم، ⁽¹⁾تا شاید سکوت و ترس و بی‌تفاوتی در مقابل ترک معروف و عمل به منکر از بین برود:

1.گاهی امر و نهی ما امروز اثر نمی‌کند،ولی در تاریخ،فطرت و قضاوت دیگران اثر دارد.

چنانکه امام حسین علیه السلام در راه امر به معروف و نهی از منکر شهید شد،تا وجدان مردم در طول تاریخ بیدار شود.

2.گاهی امر و نهی،فضا را برای دیگران حفظ می‌کند.چنانکه اذان گفتن مستحبّ است، گرچه شنونده‌ای نباشد،ایستادن به هنگام قرمز شدن چراغ راهنمایی لازم است،گرچه ماشینی نباشد.زیرا حفظ قانون و فضای احترام و عمل به قانون،لازم است.

3.گاهی امر و نهی ما،گناهکاران را از گناه باز نمی‌دارد،ولی گفتن‌های پی در پی،لذّت گناه را در کام او تلخ می‌کند و لااقل با خیال راحت گناه نمی‌کند.

4.برای حفظ آزادی باید امر و نهی کرد،زیرا نگفتن،جامعه را به محیط خفقان و ترس و سکوت تبدیل می‌کند.

5.امر ونهی برای خود انسان مقام‌آفرین است،گرچه دیگران گوش ندهند.قرآن می‌فرماید:

«وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعٰا إِلَی اللّٰهِ» ⁽¹⁾

6.امر به معروف و نهی از منکر،اگر در دیگران اثر نکند،لااقل برای خود ما یک نوع قرب به خداوند،تلقین و تمرین شجاعت و جلوه‌ی سوز و تعهّد است.

7.گاهی امر و نهی ما امروز اثر نمی‌کند،امّا روزی که خلافکار در بن‌بست قرار گرفت و وجدانش بیدار شد،می‌فهمد که شما حقّ گفته‌اید.بنابراین اگر امروز اثر نکند،روزگاری اثر خواهد کرد.

8.امر و نهی،وجدان انسان را آرام می‌کند،انسان با خود می‌گوید که من به وظیفه‌ام،عمل کردم،این آرامش وجدان با ارزش است،گرچه دیگران گوش ندهند.

9.امر به معروف ونهی از منکر،سیره‌ی انبیاست،گرچه دیگران گوش ندهند.قرآن می‌فرماید: «وَ إِذٰا ذُکِّرُوا لاٰ یَذْکُرُونَ» ⁽²⁾و یا بارها می‌فرماید:مردم سخنان و ارشادهای پیامبران را گوش نمی‌دادند و از آنها روی می‌گرداندند.بنابراین ما نباید توقّع داشته باشیم که همه به سخنان ما گوش بدهند.

10.امر به معروف،یک اتمام حجّت برای خلافکار است تا در قیامت نگوید کسی به من نگفت! علاوه بر آنکه عذری هم برای گوینده است تا به او نگویند چرا نگفتی؟

11.هنگام قهر الهی،آمرین به معروف نجات خواهند یافت.(آیه‌ی بعد به آن اشاره می‌کند)

به هرحال،انبیا و اوصیا در راه امر به معروف و نهی از منکر شهید شدند تا حقّ گم نشود واز میان نرود،چنانکه قرآن در آیاتی می‌فرماید: «یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ» ⁽¹⁾، «یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ» ⁽²⁾و «یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ» ⁽³⁾که از این آیات استفاده می‌شود،گاهی در امر به معروف باید تا مرز شهادت پیش رفت.

حضرت علی علیه السلام در نامه‌ای به نماینده‌ی خود،به خاطر حضورش بر سر سفره‌ی اشراف او را توبیخ کرد. ⁽⁴⁾یعنی آن حضرت برای آنکه زهد به اشرافی‌گری کشیده نشود،فردی را فدای مکتب کرد.

پیام‌ها:

1-عدّه‌ای،نه خود موعظه می‌کنند ونه تحمّل موعظه کردن دیگران را دارند. وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ ...

2-گناه بی‌تفاوتی خود را نباید با«خواستهِ الهی»توجیه کرد. «لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ»

3-بی‌تفاوت‌ها،به جای اعتراض به اهل گناه،به آمرین به معروف اعتراض می‌کنند. «لِمَ تَعِظُونَ»

4-در مقابل کسانی که موعظه و تلاش تربیتی را بی‌اثر می‌دانند باید مقاومت کرد.

لِمَ تَعِظُونَ ... قٰالُوا مَعْذِرَةً زیرا بازنداشتن مردم از گناه،مسئولیّت دارد و باید پاسخگو باشیم.

5-قضاوتِ عجولانه،ممنوع است.نمی‌توان گفت:خداوند این گروه را عذاب یا هلاک خواهد کرد،شاید پرهیزکار شوند. مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

6-نهی از منکر واجب است؛یا برای اینکه افراد فاسق با ایمان شوند، «لَعَلَّهُمْ

یَتَّقُونَ» یا برای عذر داشتن خود انسان نزد خداوند. «مَعْذِرَةً» (پس لازم نیست حتماً نهی از منکر اثر کند،تا بر ما واجب شود،زیرا ما مأمور به وظیفه‌ایم،نه ضامن نتیجه)

7-مردان خدا،از اصلاح جامعه نا امید نمی‌شوند و امر به معروف و نهی از منکر را ترک نمی‌کنند. «وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ»

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ«165»

پس چون تذکّری را که به آنان داده شده بود فراموش کردند،کسانی را که نهی از منکر می‌کردند نجات دادیم و ستمگران را به سزای نافرمانی که همواره انجام می‌دادند،به عذابی سخت گرفتیم.

فَلَمّٰا عَتَوْا عَنْ مٰا نُهُوا عَنْهُ قُلْنٰا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ«166»

پس چون از آنچه نهی شده بودند تجاوز کردند،به آنان گفتیم:به شکل میمون‌های طرد شده در آیید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «بَئِیسٍ» از«بأس»،به معنای شدید و «عَتَوْا» ،به معنای عصیان و سرکشی است.

طبق روایات،چون موعظه کنندگان بنی اسرائیل دیدند پندشان در قوم خود بی‌اثر است،از مردم جدا شدند و همان شب،قهر و عذاب الهی نازل شد و گنهکاران و سکوت‌کنندگان را در برگرفت. ⁽¹⁾و این تبدیل و تحوّل،از تصرّفات تکوینی الهی است.

در آیه 60 سوره مائده آمده که گروهی به‌خاطر نافرمانی،به صورت خوک ومیمون درآمدند و اینجا فقط میمون ذکر شده است.ابن عباس می‌گوید:هر دو آیه درباره‌ی یک گروه است.

از ظاهر آیه استفاده می‌شود که نه تنها خصلت آنان،بلکه شکل ظاهری آنان نیز تبدیل به میمون شد.آری،خدایی که با یک فرمان،آتش را بر حضرت ابراهیم گلستان می‌کند، می‌تواند موجودی را به موجود دیگر و انسانی را نیز میمون کند.البتّه مسخ‌شدگان توالد و تناسلی نداشتند و به فرموده‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله چندروزی بیشتر زنده نبودند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-نهی از منکر،اگر سبب هدایت دیگران نشود،سبب نجات خود ناهیان می‌شود. «أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ»

2-فراموشی،اگر در اثر بی توجّهی و بی‌اعتنایی باشد کیفر دارد. فَلَمّٰا نَسُوا ...

3-هرکس که راه موعظه را به روی خود ببندد،راه قهر الهی را به روی خویش باز کرده است. «نَسُوا - أَخَذْنَا»

4-نهی از منکر،یک وظیفه دائمی‌است. «یَنْهَوْنَ» (فعل مضارع نشانه استمرار است)

5-بی‌تفاوتان،ظالمند. «الَّذِینَ ظَلَمُوا» (در آیه‌ی قبل،بنی‌اسرائیل به سه دسته تقسیم شدند:متجاوزان،واعظان و سکوت‌کنندگانِ بی‌تفاوت.در این آیه سکوت‌کنندگان هم جزو ظالمانِ هلاک شده به حساب آمده‌اند،زیرا تنها ناهیان از منکر نجات یافتند، «أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ» پس سکوت،هم ظلم و هم زمینه‌ی هلاکت است.)

6-از بزرگ‌ترین و شدیدترین عذاب‌ها،سقوط از مرحله‌ی انسانیّت است.

«بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ،

کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ»

7-متجاوز،استحقاق از دست دادن انسانیّت و مسخ شدن را دارد و کیفر مستکبر، طرد و تحقیر است. «عَتَوْا ،قِرَدَةً خٰاسِئِینَ» آری،ملّتی که در برابر قانون الهی گردنکشی کند،میمون‌وار از دیگران تقلید خواهد کرد.

8-آنان که حکم خدا را با حیله،مسخ و دگرگون کنند،چهره‌شان مسخ می‌شود.

بازیگرِ با دین،به صورت حیوان بازیگر(میمون)در می‌آید. «کُونُوا قِرَدَةً»

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکَ لَیَبْعَثَنَّ عَلَیْهِمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ یَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ إِنَّ رَبَّکَ لَسَرِیعُ الْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ«167»

و(به یاد آور)آنگاه که پروردگارت اعلام کرد:همانا تا روز قیامت،کسی را بر آنان(بنی‌اسرائیل)مسلّط خواهد کرد که آنان را پیوسته عذاب سخت دهد.همانا پروردگارت زود عقوبت می‌کند و شکّی نیست که او(در برابر توبه‌کنندگان)بخشاینده و مهربان است.

نکته‌ها:

«تَأَذَّنَ» ،یعنی سوگند یاد کرد و اعلام نمود.«یَسُوم»از«سَوم»،یعنی تحمیل کردن.

بارها علی علیه السلام خطاب به بی‌وفایان عصر خویش می‌فرمود:خداوند مرا از شما بگیرد و دیگران را بر شما مسلّط سازد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-کیفر الهی در مورد یهود و سرنوشت آنان،قابل توجّه است. وَ إِذْ ...

2-گرچه سنّت الهی،مهلت دادن به منحرفان است،امّا مهلت‌دادن در همه جا و برای همیشه نیست. «لَیَبْعَثَنَّ عَلَیْهِمْ»

3-تسلّط مردم تبهکار بر بنی‌اسرائیل،عقوبت الهی به سبب اعمال خود آنان است. «لَیَبْعَثَنَّ عَلَیْهِمْ»

4-ملّت‌ها،تاریخی بهم پیوسته دارند و گناهِ نسلی در نسل‌های آینده و در طول تاریخ حتّی تا قیامت ادامه می‌یابد. «إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ»

5-آنان که در برابر اولیای الهی دهن کجی کنند،ذلیل می‌شوند. یَسُومُهُمْ ...

6-قوم ستمگر یهود،همیشه ذلیل و خوار خواهند بود. «إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ»

7-ترس از عقوبت،همراه با امید به مغفرت و رحمت الهی،مایه‌ی تربیت و رشد

انسان است. «إِنَّ رَبَّکَ لَسَرِیعُ الْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ»

8-راه توبه و دریافت مغفرت الهی برای همه باز است. «إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ»

وَ قَطَّعْنٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصّٰالِحُونَ وَ مِنْهُمْ دُونَ ذٰلِکَ وَ بَلَوْنٰاهُمْ بِالْحَسَنٰاتِ وَ السَّیِّئٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ«168»

و ما آنان(بنی‌اسرائیل)را در زمین به صورت امّت‌ها و گروه‌هایی پراکنده ساختیم،بعضی از آنان صالحند وبرخی(لجوج و حیله‌گر و)غیرصالح،و آنان را با نیکی‌ها و بدی‌ها آزمودیم،شاید که برگردند.

نکته‌ها:

بنی‌اسرائیل،گاهی به عزّت و قدرت رسیدند تا شاید شکرگزار شوند و گاهی به سختی‌ها گرفتار شدند تا حسّ توبه و انابه در آنان زنده شود.البتّه در این میان،بعضی صالح و نیکوکار بودند و به حقانیّت اسلام ایمان آوردند و برخی هم در پی دنیاپرستی و لجاجت خویش بودند.

پیام‌ها:

1-انسان،در انتخاب راه و روش آزاد است. «مِنْهُمُ الصّٰالِحُونَ وَ مِنْهُمْ دُونَ ذٰلِکَ»

2-هنگام انتقاد از یک گروه،باید حقّ خوبانشان ضایع نشود. «مِنْهُمُ الصّٰالِحُونَ»

3-حوادث تلخ و شیرین،ابزار آزمایش الهی است. «بَلَوْنٰاهُمْ بِالْحَسَنٰاتِ وَ السَّیِّئٰاتِ»

4-تشویق و تنبیه،مهر و قهر،هر دو سازنده و تربیت کننده است. «بِالْحَسَنٰاتِ وَ السَّیِّئٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

5-تحوّل روحی انسان‌ها و بازگشت به سوی حقّ،از حکمت‌های آزمایش و امتحان الهی است. «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنٰا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ وَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ«169»

پس از آنان،فرزندانی(ناصالح)جانشینان آنها شدند که کتاب آسمانی(تورات)را به ارث بردند(ولی قدر آن را ندانستند)،متاع ناپایدار این دنیا را می‌گرفتند(و با رها کردن قانون خدا)می‌گفتند:به زودی ما بخشوده خواهیم شد.و اگر بار دیگر همان منافع مادّی پیش آید،باز هم آن‌را می‌گیرند(و قانون خدا را رها می‌کنند).آیا از آنان در کتاب آسمانی،پیمان گرفته نشده که جز حقّ،نسبتی به خدا ندهند؟با اینکه مطالب آن کتاب وپیمان را بارها(به صورت درس)خوانده‌اند،(ولی در عمل، دنیا پرستند)در حالی که خانه آخرت برای اهل تقوا بهتر است.آیا تعقّل نمی‌کنید؟

نکته‌ها:

«خلف»،اغلب به فرزند ناصالح گفته می‌شود و«خلف»به فرزند صالح. ⁽¹⁾

«عرض»،به معنای هرگونه سرمایه است،ولی«عرض»،تنها پول نقد می‌باشد،همچنین به موجود عارضی و کم دوام وناپایدار«عَرَض»می‌گویند،لذا چون دنیا ناپایدار است،به آن عرض گفته می‌شود.فیض کاشانی می‌گوید:مراد از«عَرَض»در آیه،رشوه است.

«درس»،به معنای تکرار است و از آنجا که به هنگام مطالعه و فراگرفتن چیزی از استاد، مطالب تکرار می‌شود به آن درس گفته شده و به چیزهایی که مکرّر استفاده و کهنه شده‌اند نیز مندرس می‌گویند. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند سفارش نموده،مردم چیزی را که نمی‌دانند نگویند،سپس آن حضرت این آیه را تلاوت فرمودند: «أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ

إِلاَّ الْحَقَّ»

⁽¹⁾ امام حسن علیه السلام فرمود:

«عجب لمن یتفکّر فی مأکوله کیف لا یتفکّر فی معقوله فیجنب بطنه ما یوذیه و یودع صدره ما یرویه» ،تعجّب از کسی است که در غذا و خوراک جسمی خود تفکّر و تأمّل می‌کند،امّا در انتخاب غذای فکری خود هیچ اندیشه‌ای ندارد و هرچیزی را در دل و عقیده‌ی خود جای می‌دهد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-تاریخ،شاهد نسل‌هایی دنیاگرا و گناهکار از یهود بوده است. فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ ...

2-دنیاگرایی،از آفات دین است. مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ ... یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ

3-یهودیان هم دسترسی به تورات داشتند،هم آگاهی کامل به آن. «وَرِثُوا الْکِتٰابَ»

4-کسی که از تعالیمِ کتاب آسمانی آگاه شد،شایسته نیست دنیاگرایی و حرام‌خواری را پیشه خود کند. وَرِثُوا الْکِتٰابَ یَأْخُذُونَ ...

5-رشوه و حرام‌خواری در ادیان دیگر نیز مورد انتقاد و توبیخ بوده است.

«یَأْخُذُونَ عَرَضَ هٰذَا الْأَدْنیٰ»

6-یهودیان به گناه خود اعتراف داشتند،ولی می‌گفتند بخشیده خواهیم شد.

«سَیُغْفَرُ لَنٰا»

7-یهودیان چنان خودخواه بودند که خیال می‌کردند بدون توبه بخشیده می‌شوند. «سَیُغْفَرُ لَنٰا» آری،کسی که مغفرت را برای خود تضمین شده می‌داند،قابل توبیخ است.

8-امید بی‌جا،مثل خوف نابجا مخرّب است. «سَیُغْفَرُ لَنٰا» امید به رحمت الهی علی رغم اصرار برگناه نابجاست.

9-حرام‌خواران یهود به گناه خود اصرار داشتند. «وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ»

10-هرکس با وجود گناه،مغفرت الهی را برای خود حتمی بپندارد،به خدا نسبت ناحقّ داده است. «أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ»

11-دانستن تعالیم کتاب آسمانی و مطالعه‌ی آن به طور مکرّر کافی نیست،عمل به آن لازم است. وَرِثُوا الْکِتٰابَ ... دَرَسُوا

12-جهان آخرت،جهانی برتر و دارای نعمت‌هایی جاودانه و پایدار است. «وَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ»

13-دوری از حرام‌خواری،نشانه‌ی تقواست.(جمله‌ی «یَتَّقُونَ» ،در برابر جمله‌ی «یَأْخُذُونَ عَرَضَ» قرار گرفته است.)

14-بهره‌گیری از حیات سراسر خیر اخروی،در گرو تقوا و پرهیزگاری است. «وَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ»

15-هرکس دنبال دنیا برود و آخرت را رها کند،خردمند نیست. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

16-از روشهای تبلیغی و تربیتی،سؤال و پرسش از مخاطبان است که وجدان‌ها را بیدار می‌کند. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ«170»

و کسانی که به کتاب(آسمانی)تمسّک می‌جویند و نماز را به پا داشته‌اند (بدانند که ما)قطعاً پاداش اصلاحگران را تباه نخواهیم کرد.

نکته‌ها:

در روایات آمده است:این آیه بیانگر ویژگی‌های اهل‌بیت علیهم السلام وشیعیان آنان می‌باشد. ⁽¹⁾

قرآن،همواره در کنار اکثریّت مفسد،اقلیّت صالح را هم مطرح می‌کند.(در آیه‌ی قبل انتقاد

و در این آیه،ستایش است)

«الْکِتٰابَ» ،شامل همه‌ی کتاب‌های آسمانی می‌شود و مفهوم آیه اختصاص به پیروان دین خاص و یا کتاب خاصّی ندارد،ولی با توجّه به آیات گذشته،شاید مراد تورات باشد.

در این آیه از گروهی که به کتاب آسمانی تمسّک می‌کنند تقدیر شده،امّا در جای دیگر کسانی را که کتاب در اختیارشان است،ولی به آن تمسّک نمی‌کنند،به الاغی تشبیه کرده که بار کتاب حمل می‌کند. «مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً» ⁽¹⁾

«مصلح»،هم به کسی که در صدد اصلاح خویش است و هم به کسی که در تلاش برای اصلاح جامعه است،گفته می‌شود.

با این‌که نماز،جزو محتوای کتاب آسمانی است،ولی به دلیل اهمیّت آن،به طور جداگانه ذکر شده است،زیرا نماز ستون دین است و اقامه‌ی دین بستگی به آن دارد.چنانکه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:«الصلاة عمود الدّین» ⁽²⁾و یا در جای دیگر فرمودند:هر چیزی دارای صورتی است و سیمای دین شما نماز است،پس نباید سیمای دین خودتان را خراب کنید.

«و وجه دینکم الصلاة فلا یشیننّ احدکم وجه دینه» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-تلاوت،حفظ،چاپ و نشر کتاب آسمانی،کافی نیست،بلکه باید به آن عمل کرد تا نجات‌بخش باشد. «یُمَسِّکُونَ» (چنانکه عمل به نسخه‌ی پزشک،تنها راه درمان است.)

2-در ادیان و کتاب‌های آسمانی گذشته نیز نماز بوده است. «أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ»

3-افراد بی‌نماز و جاهل به کتاب خدا،نمی‌توانند مصلح کامل باشند. یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ ... أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... اَلْمُصْلِحِینَ

4-دین علاوه بر آثار اخروی،در اصلاح زندگی دنیوی نیز نقش دارد. «الْمُصْلِحِینَ»

5-اقامه‌ی نماز،وسیله اصلاح جامعه است. «أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ،الْمُصْلِحِینَ» (اقامه یعنی اهتمام کامل به برپایی نماز در تمام شئون زندگی،نه صرف خواندن نماز)

6-اصلاح واقعی،دو شرط دارد:تمسّک کردن به قانون الهی و رابطه‌ی استوار داشتن با خدا از طریق اقامه‌ی نماز.(تمام آیه)

وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ کَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَ ظَنُّوا أَنَّهُ وٰاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْکُرُوا مٰا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ«171»

و(به یاد آور)زمانی که کوه(طور)را از جای کنده،همچون سایبانی بالای سرشان قرار دادیم و گمان کردند که آن بر سرشان خواهد افتاد،(در آن حال،به آنان گفتیم:)آنچه را(از احکام و دستورها)به شما دادیم،قدرتمندانه و جدّی بگیرید و آنچه را در آن است به یاد آورید(و عمل کنید)باشد که اهل تقوا شوید.

نکته‌ها:

این آیه،مشابه آیه‌ی 63 سوره بقره وآخرین آیه در این سوره است که درباره‌ی بنی‌اسرائیل سخن می‌گوید.از آیه‌ی 103 تا اینجا،پیاپی مسائلی را در مورد آنان مطرح کرده است.

«نَتق»،به معنای کندن و پرتاب کردن و «ظُلَّةٌ» ،به معنای پاره‌ی ابر،سقف و سایبان است.

موسی علیه السلام که برای میقات الهی به کوه طور رفته بود،در بازگشت برای هدایت بنی‌اسرائیل تورات را همراه خود آورد،امّا آنان به مخالفت پرداختند،خداوند کوه را از جا کند وبالای سرشان قرار داد،آنان وحشت کردند و به سجده افتادند و قول اطاعت دادند،ولی طولی نکشید که دوباره از دین برگشتند.

سؤال: آیا پیمان گرفتن و اطاعت در حال اجبار ارزشی دارد؟

پاسخ: اوّلاً هر اجباری بد نیست،گاهی معتاد را مجبور به ترک اعتیاد می‌کنند که خود یک ارزش است.البتّه عقیده‌ی قلبی را نمی‌توان با اجبار تحمیل کرد،امّا عمل صحیح را می‌توان به اجبار در جامعه ترویج داد.ثانیاً گاهی کاری در آغاز به اجبار القا می‌شود،ولی به تدریج از روی آگاهی و اختیار انجام می‌گیرد.

از امام صادق علیه السلام پرسیدند:«مراد از قوّت در این آیه قوّت بدنی است یا قلبی؟حضرت فرمودند:هر دو». ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-قرار گرفتن کوه،بالای سر بنی‌اسرائیل و تهدید آنان،حادثه‌ای است که نباید فراموش شود. وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ ...

2-یاد گرفتن کافی نیست،بلکه باید یادآوری شود. خُذُوا ... اُذْکُرُوا

3-برای تربیت عمومی جامعه و برای جلوگیری از انحراف،گاهی باید از اهرم فشار استفاده کرد. إِذْ نَتَقْنَا ... خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ ...

4-احکام الهی را باید با جدّیت و قدرت عمل کرد. «بِقُوَّةٍ»

5-برای رسیدن به کمال تقوا،قاطعیّت در دین و تصمیم جدّی لازم است.

خُذُوا ... بِقُوَّةٍ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

6-هدف کتب آسمانی و دستورهای دین،خداترسی و پیدایش تقوا در مردم است. «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»

7-با بیان فلسفه و آثار قوانین،دستورات واحکام،دیگران را برای توجّه و عمل به آن تشویق نماییم. خُذُوا ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ«172»

و(به یاد آور)زمانی که پروردگارت،از پشت بنی‌آدم،فرزندان وذرّیّه آنان را بر گرفت و آنان را گواه بر خودشان ساخت(و فرمود:)آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند:بلی،ما گواهی دادیم(که تو پروردگارمایی،این اقرار گرفتن از ذریّه‌ی آدم برای آن بود)تا در روز قیامت نگویید:ما از این،غافل بودیم.

نکته‌ها:

«ذُرِّیَّةٌ»،یا از«ذر»،به معنای ذرّات بسیار کوچک غبار(یا مورچه‌های ریز)است،که مراد از آن در اینجا،اجزای نطفه‌ی انسان و یا فرزندان کوچک و کم‌سن و سال می‌باشد،یا از ریشه‌ی«ذَرو»،به معنای پراکنده ساختن و یا از«ذَرَأَ»،به معنای آفریدن است. ⁽¹⁾امّا اغلب به فرزندان گفته می‌شود.

چگونگی پیمان گرفتن خدا از بنی‌آدم در این آیه بیان نشده است،ولی مفسّران اقوال متعدّدی بیان کرده‌اند که مشهورترین آنها دو قول است؛

الف:طبق روایات،پس از خلقت حضرت آدم،همه فرزندان او تا پایان دنیا به صورت ذرّات ریز و پراکنده،همچون مورچگان از پشت او بیرون آمده،مورد خطاب و سؤال الهی قرار گرفتند و به قدرت الهی به ربوبیّت خدا اعتراف کردند.سپس همه به صلب و گل آدم برگشتند تا به تدریج و به طور طبیعی به این جهان بیایند.این عالم را«عالم ذرّ»و آن پیمان را«پیمان ألَست»می‌گویند. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:بعضی از ذریّه‌ی آدم در عالم ذرّ به زبان اقرار کردند،ولی ایمان قلبی نداشتند. ⁽³⁾از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که این اقرار،روز عرفه انجام شده است. ⁽⁴⁾

ب:مراد از عالم ذرّ،همان پیمان فطرت و تکوین می‌باشد.یعنی هنگام خروج فرزندان آدم از صلب پدران به رحم مادران که ذرّاتی بیش نیستند،خداوند فطرت توحیدی و حقّ‌جویی را در سرشت آنها می‌نهد و این سرّ الهی به صورت یک حسّ درونی در نهاد وفطرت همه،به ودیعت نهاده می‌شود.همچنین در عقل و خردشان،خداباوری به صورت یک حقیقت خود آگاه نقش می‌بندد.و لذا فطرت و خرد بشری،بر ربوبیّت خداوند گواهی می‌دهد.

در بعضی روایات که از امام صادق علیه السلام درباره‌ی فطرت سؤال شده است،امام،فطرت را همان عالم ذرّ دانسته‌اند. ⁽⁵⁾

در برخی روایات،فطرت،اثر عالم ذرّ است نه خود آن،«ثبت المعرفة فی قلوبهم و نسوا

الموقف»،بنابراین،انسان‌ها در زمان و موقفی اقرار کرده،ولی آن را فراموش کرده‌اند،و اثر آن اقرار همان فطرتی است که به سوی او گرایش دارد.به هرحال آیه‌ی،مورد گفتگوی متکلّمان،محدّثان و مفسّران است،لذا ما علم آن را به اهلش که همان راسخان در علم هستند،واگذار می‌کنیم. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-تمام انسان‌ها،فرزندان حضرت آدم علیه السلام هستند و خداوند از آنها بر ربوبیّت خود اقرار گرفته است. وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ ... أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ

2-خداوند،توحید را در فطرت و سرشت انسان‌ها قرار داده است. «أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» هر انسانی به گونه‌ای ربوبیّت و وحدانیّت خداوند را دریافته و بر آن گواه است.

3-خداوند،پس از آفرینش انسان،ربوبیّت خود را بر او آشکار کرد تا به هنگام لزوم گواهی دهد. «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ»

4-میثاق فطرت و خداجویی،برای اتمام حجّت است. «أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

5-در روز قیامت،ادّعای غفلت از ربوبیّت خداوند،پذیرفته نیست. «إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ» عذر جهل و غفلت،نزد خداوند پذیرفته نیست.

أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ«173»

یا نگویید:پدران ما پیش از ما مشرک بودند و ما نیز فرزندانی از پس آنان بودیم(و ناچار راهشان را ادامه دادیم)؟آیا ما را به خاطر عملکرد اهل باطل،مجازات و هلاک می‌کنی؟

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ وَ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ«174»

و ما این گونه آیات خویش را روشن بیان می‌کنیم(تا بدانند نور توحید،از آغاز در سرشت آنان بوده است)و شاید آنان(به سوی خداوند و فطرت پاک توحیدی)بازگردند.

نکته‌ها:

اگر گواهی بر ربوبیّت در عالم ذرّ یا فطرت نبود،انسان در دنیا به راحتی خداپرست نمی‌شد و همواره از نیاکان خود،تقلید می‌کرد. أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا ...

پیام‌ها:

1-فطرت خداشناسی در وجود انسان،برای اتمام حجّت از سوی خداوند است و چراغ فطرت،قدرت نور افشانی بر ظلمات محیط را دارد. أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَکَ ...

2-جامعه و محیط،انسان را مجبور نمی‌کند. أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا ...

3-تقلید در اصول دین،جایز نیست. «أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا»

4-عقیده،عمل و شرک نیاکان،بستر اعتقاد،عمل وشرک فرزندان می‌شود.

«أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا»

5-گناه و انحراف خود را به دوش دیگران افکندن،موجّه نیست. «تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا»

6-مشرکان،باطل‌گرا می‌باشند. «أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ»

7-در نظام کیفری خداوند،هیچ کس به گناه دیگری مؤاخذه نمی‌شود. «أَ فَتُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ»

8-آیات الهی،برای توجّه‌دادن انسان‌هاست به میثاق فطرت و سرشت توحیدی.

«نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ وَ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

9-اصل،توحید است و شرک،عارضی است،لذا قرآن،خواستار بازگشت

مشرکان به اصالت انسان است. «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ«175»

و بر آنان،داستانِ آن کس(بَلعَم باعورا)را بخوان که آیات خود(از علم به معارف و اجابت دعا و صدور برخی کرامات)را به او داده بودیم،پس او(ناسپاسانه)خود را از آن آیات جدا ساخت،پس شیطان او را در پی‌خویش کشید تا از گمراهان شد.

نکته‌ها:

«انسلاخ»،به معنای کندنِ پوست است و در جایی که چیزی به چیزی چسبیده باشد به کار می‌رود و در اینجا کنایه از فاصله گرفتن از علوم الهی است.

جمله‌ی «فَأَتْبَعَهُ» ،بیانگر آن است که آن شخص در مسیر حقّ به چنان مقامی رسیده بود که شیطان از او قطع امید کرده بود،امّا با بروز نشانه‌های انحراف،شیطان به سرعت او را تعقیب کرد و سرانجام در صف گمراهان و شقاوت‌مندان قرار گرفت. ⁽¹⁾

این آیه،به داستان دانشمندی از بنی‌اسرائیل،به نام«بَلعَم باعورا»اشاره می‌کند که نخست در صف مؤمنان و حاملان آیات و علوم الهی بود،امّا با وسوسه‌ی شیطان و طاغوت، منحرف شد.

امام رضا علیه السلام فرمود:بَلعَم فرزند باعور،اسم اعظم الهی را می‌دانست و دعایش مستجاب می‌شد،ولی به دربار فرعون رفت و با آنکه در ابتدا،مبلّغ حضرت موسی علیه السلام بود،ولی سرانجام علیه موسی و یاران او اقدام کرده و بد عاقبت شد. ⁽²⁾آری،زرق و برق دنیا و دربار، عامل سقوط علما و دانشمندان است.

قرآن،نام این شخص را نمی‌برد،ولی کارش را بازگو می‌کند،تا به فرموده‌ی امام باقر علیه السلام بر

هر کس که هوای نفس را بر حقّ غالب کند منطبق شود ⁽¹⁾و چنین کسانی در هر زمانی یافت می‌شوند و اختصاص به زمان و شخص خاصّی مانند بلعم‌باعورا ندارد.

ماجرای بَلعم‌باعورا،در تورات کنونی هم آمده است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-رهبر باید مردم را نسبت به خطرهای قابل پیش‌بینی،آگاه کند و به آنان هشدار دهد. وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ ...

2-گاهی طاغوت‌ها،علما را هم فریب می‌دهند.سرنوشت دانشمندی همچون بلعم‌باعورا باید برای تاریخ درس عبرت باشد. وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ...زیرا داستانی مهم و مفید است.( «نَبَأَ» به خبر مهم و مفید می‌گویند)

3-انسان آزاد است و می‌تواند تغییر جهت دهد. «آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ»

4-انسان هر چه بالا رود،نباید مغرور شود،چون احتمال سقوط وجود دارد و عاقبتِ کار مهم است.جایگاه هرکس بالاتر باشد،احتمال خطر بیشتری وجود دارد. «فَانْسَلَخَ مِنْهٰا»

5-آنکه از خدا جدا شود،طعمه‌ی شیطان می‌گردد. «فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ»

6-شیطان وسوسه می‌کند و در کمین است که هر گاه در کسی زمینه‌ای ببیند،او را دنبال کند. «فَانْسَلَخَ فَأَتْبَعَهُ» (کلمه‌ی «فَأَتْبَعَهُ» در کنار کلمه‌ی «فَانْسَلَخَ» ،نشان می‌دهد که شیطان در کمین است و به محض انسلاخ،انسان را دنبال می‌کند.)

7-شیطان،حریف عالم ربّانی نمی‌شود.(تا بلعم از آیات دست نکشیده بود، شیطان بر او تسلّط نداشت) «فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ» 8-علم،به تنهایی نجات‌بخش نیست،زیرا دانشمند دنیاپرست،اسیر شیطان می‌شود. «فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ»

9-باید به بد فرجامی اندیشید و از سوء عاقبت ترس داشت،تا نعمت،تبدیل به

نقمت نشود. آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا ... فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

10-رها کردن راه خدا،دور از عقل و خرد است. «فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ»

11-سقوط انسان در چند مرحله واقع می‌شود:جداشدن از آیات الهی،پیروی از شیطان وپیوستن به جمع گمراهان. «فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ»

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ«176»

و اگر می‌خواستیم،(قدر وارزش)او را به وسیله‌ی آیات(و علومی که به او داده بودیم)بالا می‌بردیم،ولی او به زمین(و مادّیات)چسبید و از هوس خود پیروی کرد.پس مَثَل او مَثَل سگ است که اگر به آن حمله کنی دهان باز کرده و پارس می‌کند و زبان بیرون می‌آورد و اگر او را واگذاری،باز چنین می‌کند(همیشه دهان دنیاپرستان باز است،)این،مَثَل کسانی است که آیات مارا تکذیب کردند.پس این داستان را(برایشان)بازگو،باشد که بیندیشند.

نکته‌ها:

در این آیه،چون کلمه‌ی«أرض»در برابر رفعت معنوی قرار گرفته،مراد از آن مسائل حقیر،مادّی و دنیوی است.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:کسی که علم و معلوماتش زیاد شود،امّا هدایت‌یابی او بیشتر نشود،آن علم سبب دوری بیشتر او از خداوند شده است. ⁽¹⁾

قصّه‌های قرآن بر پایه‌ی حقّ و حقیقت استوار است و برای دلداری و ثبات قدم پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل ایمان،نا امیدی دشمنان و وسیله‌ی موعظه و تذکّر مؤمنان بود ⁽²⁾و مایه‌ی عبرتی برای خردمندان است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-پایبندی به آیات الهی،سبب تقرّب به خداوند و مقامات والاست. «لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا»

2-در عین حاکمیّت اراده و خواست خداوند بر جهان،انسان مختار وآزاد است.

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ ...

3-خواست خداوند،بر پایه‌ی عملکرد خودماست. «وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ» آری،رسیدن به مقام قرب،مشروط به پرهیز از دنیاگرایی و هوس است.

4-مردم غافل،به چهار پایان می‌مانند،ولی دانشمند دنیاپرست،مثل سگ حریص است. «کَمَثَلِ الْکَلْبِ»

5-دانشمند بی‌عمل،منفور است. کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ ...

6-اسیر دنیا،هرگز آرامش ندارد. «إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ» انسان حریص هر چه داشته باشد،باز هم دندان طمعش بزرگ است،زیرا دنیاپرستی و حرص،نهایت ندارد.

7-علاقه‌ی به دنیا و هواپرستی،انسان را نسبت به امور دیگر بی‌تفاوت می‌کند.

إِنْ تَحْمِلْ ... أَوْ تَتْرُکْهُ ...

8-علمای دین اگر دنیاگرا شدند،در صدد تکذیب آیات الهی و گرایش به کفر قرار می‌گیرند. أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ ... کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

9-سرنوشت علما و دانشمندان فریب خورده،باید مایه عبرت و اندیشه‌ی مردم باشد.(در آیه‌ی قبل آمد: «وَ اتْلُ» ،در اینجا می‌خوانیم: «فَاقْصُصِ» ).

10-داستان‌نویسی و داستان‌سرایی باید در مسیر رشد فکری انسان باشد،نه تخدیر و سرگرمی.قصّه‌گویی جهت‌دار،کار انبیاست. «فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ»

سٰاءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ أَنْفُسَهُمْ کٰانُوا یَظْلِمُونَ«177»

چه بد مَثَلی دارند کسانی که آیات ما را تکذیب کردند.و(لی)آنان تنها به خودشان ستم می‌کردند.

مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِی وَ مَنْ یُضْلِلْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ«178»

هرکه را خدا هدایت کند،تنها اوست هدایت یافته،و هر که را گمراه کند،پس آنان همان زیانکارانند.

نکته‌ها:

شاید دلیل این‌که در مورد هدایت یافتگان کلمه‌ی مفرد«مهتد»و در مورد گمراهان به صورت جمع آمده«خاسرون»،آن باشد که راه هدایت یافتگان یکی است و با هم متّحدند، امّا منحرفان،متفرّقند و راهشان متعدّد است.

جان گرگان و سگان هر یک جداست

متّحد جان‌های شیران خداست

گرچه هدایت و گمراهی به دست خداست،ولی جنبه‌ی اجبار ندارد و بی‌دلیل و بی‌حساب نیست.خداوند حکیم و رحیم است و تا انسان زمینه را به دست خویش فراهم نسازد، مشمول لطف یا قهر الهی نمی‌شود.

پیام‌ها:

1-عاقبتِ زشتی در انتظار تکذیب کنندگان است. «سٰاءَ مَثَلاً»

2-تکذیب آیات الهی،ظلم به خویش است،نه خداوند. «أَنْفُسَهُمْ کٰانُوا یَظْلِمُونَ» مقدّم‌داشتن «أَنْفُسَهُمْ» بر «یَظْلِمُونَ» ،نشانه‌ی انحصار است.

3-هدایت به دست خداوند است و اگر لطف او نباشد،علم به تنهایی سبب نجات و هدایت نمی‌شود. «مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ»

4-هدایت‌یافتگان از هر گونه زیان و خسران به دور هستند،زیرا ضلالت سرچشمه‌ی خسارت است. «مَنْ یُضْلِلْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ»

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ«179»

و همانا بسیاری از جنّ و انس را برای دوزخ آفریدیم،(که سرانجامشان به آنجا می‌کشد،چرا که)آنان دلهایی دارند که با آن حقّ را درک نمی‌کنند و چشمانی دارند که با آن نمی‌بینند و گوشهایی دارند که با آن نمی‌شنوند، آنان همچون چهارپایان،بلکه گمراه‌ترند،آنان همان غافلانند.

نکته‌ها:

«ذَرَأَ»از«ذَرْء»،در اصل به معنای پراکنده ساختن و انتشار است و در اینجا به معنای خلق،آفرینش و اظهار نمودن است.

سؤال: قرآن،در این آیه،آفرینش بسیاری از جنّ و انس را برای دوزخ می‌داند و در آیه‌ای دیگر خلقت جنّ و انس را برای عبادت می‌شمارد، «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» ⁽¹⁾کدام یک صحیح است؟

پاسخ: هدف اصلی آفرینش،خداپرستی و عبودیّت است،ولی نتیجه‌ی کار بسیاری از انسان‌ها در اثر عصیان،طغیان و پایداری در کفر و لجاجت،دوزخ است،گویا که در اصل برای جهنّم خلق شده‌اند.حرف«لام»در «لِجَهَنَّمَ» ،برای بیان عاقبت است،نه هدف.مانند نجّار که هدف اصلی او از تهیه کردن چوب،ساختن در و پنجره‌های زیباست،ولی کار به سوزاندن چوب‌های بی‌فایده در بخاری می‌انجامد که آن هدف فرعی است.

این مطلب،شبیه این جمله‌ی حضرت علی علیه السلام است که می‌فرماید:خداوند فرشته‌ای دارد که هر روز با صدای بلند می‌گوید:«لِدوا للموت و اجمعوا للفناء و ابنوا للخراب» ⁽²⁾بزایید برای مرگ و بسازید برای خرابی،یعنی پایان تولّد،مرگ،آخر ثروت‌اندوزی،فنا و پایان ساختمان ساختمان،خرابی است.

آری،انسان‌هایی که هویّت انسانی خود را از دست داده‌اند،جایگاهی جز آتش ندارند، «أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً» ⁽¹⁾چنانکه خود آنان نیز اعتراف می‌کنند که اگر دستورات الهی را شنیده بودند و تعقّل می‌کردند،در جهنّم جای نداشتند. «قٰالُوا لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ» ⁽²⁾

انسان در داشتن چشم،گوش و زبان،شبیه حیوان است،ولی کیفیّت و هدف بهره‌برداری انسان از نعمت‌ها باید بهتر و بیشتر باشد،وگرنه همچون حیوان بلکه پست‌تر از اوست.

انسان باید علاوه بر ظاهر،ملکوت را ببیند و علاوه بر سر و صداهای ظاهری،زمزمه‌های باطنی و معنوی را بشنود.

آدمی‌زاده طرفه معجونی است

از فرشته سرشته و زحیوان

گر رود سوی این،شود به از این

ور رود سوی آن،شود پس از آن

از امام صادق علیه السلام پرسیدند:چرا خداوند تمام بندگانش را مطیع و موحّد نیافرید؟حضرت فرمودند:اگر چنین می‌شد،دیگر ثواب و عقاب معنا نداشت،زیرا آنان مجبور بودند و اختیاری نداشتند،امّا خداوند انسان را مختار آفرید و علاوه بر عقل و فطرت،با تعالیم پیامبران و کتب آسمانی مسیر هدایت او را روشن کرد و او را به اطاعت فرمان داد و از نافرمانی نهی کرد تا فرمانبرداران از عاصیان مشخّص شوند.گرچه تمام اسباب طاعت و عصیان را خداوند آفریده،امّا به چیزی امر یا نهی نکرده مگر آنکه انسان می‌تواند ضد آن را نیز انجام دهد و مجبور نیست. ⁽³⁾آری،تکلیف‌پذیری،تنها ارزش و وجه امتیاز انسان از دیگر موجودات است.

پیام‌ها:

1-فرجام بسیاری از انسان‌ها و جنّیان،دوزخ است. ذَرَأْنٰا ...

2-جنّ هم مثل انسان،تکلیف و اختیار،کیفر و پاداش دارد. «مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ»

3-ملاک انسانیّت،فهم پذیرش معارف و تکالیف دینی است،وگرنه انسان مانند حیوانات است. «أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ»

4-کسی که با وجود توانایی از نعمت‌های الهی درست بهره نبرد،بدتر از موجودی است که اساساً آنها را ندارد. «بَلْ هُمْ أَضَلُّ»

5-انسان‌های غافل و بی‌بصیرت،(در بی‌تفاوتی،شکم‌پرستی،شهوت‌رانی، استثمار شدن و محرومیّت از لذّت معرفت)مانند چهارپایان بلکه بدتر از آن می‌باشند. «أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ»

6-انسان‌های بی‌بصیرت،از هدف،خدا،خود،امکانات،آخرت،ذریّه،آیات الهی،قانون خدا،الطاف گذشته و گناهان خویش غافلند. «أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ»

7-دوزخی شدن بسیاری از انسان‌ها،به خاطر بهره‌نبردن از نعمت‌های الهی در مسیر هدایت و کمال است.زیرا با داشتن چشم،گوش و دل،گرفتار غفلت شده‌اند. «أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ»

وَ لِلّٰهِ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ فَادْعُوهُ بِهٰا وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمٰائِهِ سَیُجْزَوْنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«180»

و نیکوترین نام‌ها برای خداوند است،پس خداوند را با آنها بخوانید.و کسانی را که در اسم‌های خدا به کژی و مجادله میل دارند خدا را به چیزی که لایق او نیست توصیف می‌کنند(و به جنگ و ستیزه می‌پردازند و صفات خدا را بر غیر او می‌نهند)رهاکنید.آنان به زودی به کیفر آنچه می‌کردند،خواهند رسید.

نکته‌ها:

گرچه همه‌ی نام‌ها و صفات الهی نیکوست و خداوند همه‌ی کمالات را دارد که قابل احصا و شماره نیست،امّا در روایات،بر یک‌صد اسم تکیه شده و در کتب اهل‌سنّت مانند صحیح مسلم،بخاری،ترمذی نیز آمده است.و هرکس خدا را با آنها بخواند،دعایش مستجاب

می‌شود. ⁽¹⁾و هر کس آنها را شماره کند،اهل بهشت است.البتّه منظور تنها شمردن لفظی و با حرکات لب نیست،بلکه توجّه و الهام گرفتن از این صفات و اتّصال به آنهاست.این یک‌صد اسم،عبارتند از:

«اللّه،اله،الواحد،الاحد،الصّمد،الاوّل،الآخر،السّمیع،البصیر،القدیر،القاهر،العلیّ،الاعلی، الباقی،البدیع،البارّ،الاکرم،الظاهر،الباطن،الحیّ،الحکیم،العلیم،الحلیم،الحفیظ،الحقّ، الحسیب،الحمید،الحفیّ،الربّ،الرّحمٰن،الرّحیم،الذّارء،الرّازق،الرّقیب،الرؤوف،الرّائی، السّلام،المؤمن،المهیمن،العزیز،الجبّار،المتکبّر،السیّد،السُبّوح،الشهید،الصادق،الصانع، الطاهر،العدل،العفو،الغفور،الغنیّ،الغیاث،الفاطر،الفرد،الفتّاح،الفالق،القدیم،الملک، القدّوس،القویّ،القریب،القیّوم،القابض،الباسط،قاضی‌الحاجات،المجید،المولی،المنّان،المحیط، المبین،المقیت،المصوّر،الکریم،الکبیر،الکافی،کاشف الضرّ،الوتر،النور،الوهّاب،الناصر، الواسع،الودود،الهادی،الوفیّ،الوکیل،الوارث،البرّ،الباعث،التوّاب،الجلیل،الجواد،الخبیر، الخالق،خیر النّاصرین،الدیّان،الشکور،العظیم،اللطیف،الشافی». ⁽²⁾

در قرآن،145 اسم از اسامی خدا آمده است و عدد نودونه در روایات،یا برای این است که برخی نام‌ها قابل ادغام و تطبیق بر بعض دیگر است،یا مراد این است که این نام‌ها در قرآن نیز هست،نه اینکه فقط این تعداد باشد.در بعضی از آیات،مضمون این نام‌ها وجود دارد.

مثلاً«صادق»،به عنوان نام خدا در قرآن نیست،ولی آیه‌ی؛ «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً» ⁽³⁾چه‌کسی راستگوتر از خداست؟آمده است.در برخی روایات و دعاها مانند دعای جوشن کبیر،نام‌های دیگری هم برای خدا بیان شده است،البتّه بعضی از اسمای حسنای الهی،آثار و برکات و امتیازات خاصّی دارد.فخررازی می‌گوید:همه‌ی صفات خداوند،به دو چیز بر می‌گردد:بی‌نیازی او و نیازمندی دیگران به او. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:به خدا سوگند،اسمای حسنی ماییم. ⁽⁵⁾یعنی صفات الهی در ما