تفسیر نمونه جلد 22

مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

اشاره

(48) سوره فتح این سوره در"مدینه"نازل شده و دارای 29 آیه است

اشاره

محتوای سوره"فتح"

این سوره چنان که از نامش پیدا است پیام‌آور فتح و پیروزی است،پیروزی بر دشمنان اسلام،پیروزی چشم‌گیر و قاطع(خواه پیروزی مربوط به فتح مکه باشد یا صلح حدیبیه یا فتح خیبر یا پیروزی به طور مطلق).

و برای درک محتوای این سوره قبل از هر چیز لازم است بدانیم این سوره پس از ماجرای"حدیبیه"در سال ششم هجرت نازل شده است.

توضیح اینکه:پیغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصمیم گرفت که به اتفاق مهاجرین و انصار و سایر مسلمانان به عنوان مراسم"عمره"به سوی مکه حرکت کند،و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود که من در خواب دیدم همراه یارانم وارد"مسجد الحرام"شده‌ایم و مشغول مناسک عمره هستیم.

مسلمانان در"ذی الحلیفه"نزدیک مدینه احرام بستند و با تعداد زیادی شتر برای قربانی حرکت کردند.

وضع حرکت پیامبر ص به خوبی نشان می‌داد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد.تا اینکه پیامبر ص وارد سرزمین"حدیبیه"شد(حدیبیه قریه‌ای در نزدیکی مکه بود که حدود 20 کیلومتر تا مکه فاصله داشت).

ولی در اینجا قریش با خبر شدند و راه را بر پیغمبر ص بستند،و از ورود او به مکه مانع شدند و در واقع تمام سنتهایی را که در زمینه امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند،چرا که آنها معتقد بودند در ماههای حرام(از جمله ماه ذی القعده که پیامبر در آن ماه قصد عمره داشت)

و مخصوصا در حال احرام نباید مانع هیچکس شوند،حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در این ایام و در این مراسم می‌دیدند ابدا متعرض او نمی‌شدند.

در اینجا ماجرای مفصلی پیش آمد که به عقد قرارداد صلحی میان پیامبر ص و مشرکان مکه به نام"صلح حدیبیه"منتهی شد که بعدا از آن سخن خواهیم گفت،ولی به هر صورت آن سال مانع ورود پیامبر ص به مکه شدند، ناچار پیامبر ص به یارانش دستور داد که شترهای خود را در همانجا قربانی کنند،سرهای خود را بتراشند و از احرام بیرون آیند،و به سوی مدینه باز گردند.

در اینجا طوفانی از غم و اندوه مسلمانان را فرا گرفت،و انبوهی از ناراحتیها و گاه شک و تردید بر افراد ضعیف الایمان غالب شد.

موقعی که پیامبر ص از حدیبیه به سوی مدینه می‌آمد مرکبش سنگین شد و از حرکت باز ایستاد،و در همین حال چهره مبارکش غرق سرور و شادمانی بی‌سابقه‌ای گشت و فرمود:هم اکنون آیات سوره فتح بر من نازل شد ⁽¹⁾.

و از اینجا جو خاص حاکم بر این سوره کاملا نمایان می‌شود.

در یک بررسی اجمالی می‌توان گفت که این سوره از هفت بخش تشکیل یافته است.

1-سوره با مساله بشارت فتح آغاز می‌شود،و آیات انجام آن نیز به همین مساله مربوط است،و تاکید بر تحقق خواب پیامبر ص دائر به وارد شدن به مکه و انجام مناسک عمره است.

2-بخش دیگری از سوره حوادث مربوط به"صلح حدیبیه"و"نزول سکینه"و آرامش بر دلهای مؤمنان و مساله"بیعت رضوان"را بازگو می‌کند.

3-در بخش دیگری از مقام پیامبر و هدف والای او سخن می‌گوید.

4-در قسمت دیگری از کارشکنیهای منافقان و نمونه‌هایی از عذرهای واهیشان در مورد عدم شرکت در میدان جهاد پرده بر می‌دارد.

5-در بخش دیگر قسمتی از تقاضاهای نابجای منافقان را منعکس می‌سازد.

6-سپس کسانی را که از شرکت در میدان جهاد معذورند معرفی می‌کند.

7-و بالآخره در بخشی نیز از ویژگیهای پیروان خط مکتبی پیامبر اسلام ص و صفات مخصوص آنها سخن می‌گوید.

رویهمرفته آیات این سوره فوق العاده حساس و سرنوشت‌ساز و مخصوصا برای مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونی که جوامع اسلامی با آن درگیر هستند الهام آفرین است.

فضیلت تلاوت سوره فتح

در باره این سوره روایات عجیبی در منابع اسلامی دیده می‌شود: در حدیثی از انس آمده است که می‌گوید:هنگامی که ما از"حدیبیه" باز می‌گشتیم در حالی که مشرکان مانع ورود ما در مکه و انجام مراسم عمره شده بودند،سخت غرق اندوه و غم بودیم،ناگهان خداوند آیه" إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً "را نازل فرمود. پیغمبر ص فرمود: لقد انزلت علی آیة هی احب الی من الدنیا کلها : "آیه‌ای بر من نازل شده که از تمام دنیا نزد من محبوبتر است"(در بعضی از روایات نیز آمده است سوره‌ای بر من نازل شده...) 1. "عبد اللّٰه بن مسعود"می‌گوید:"هنگام بازگشت از"حدیبیه"وقتی " إِنّٰا فَتَحْنٰا... "بر پیامبر ص نازل شد چنان حضرت غرق سرور گشت که خدا می‌داند" 1در حدیث دیگری از پیامبر ص آمده است: من قرأها فکانما شهد مع محمد(ص)فتح مکه، و فی روایة اخری فکانما کان مع من بایع محمدا تحت الشجرة: "هر کس این سوره را قرائت کند مانند کسی است که به هنگام فتح مکه در خدمت پیامبر ص و در لشکر او بوده است"و در روایت دیگری آمده:"مانند کسی است که با محمد ص در زیر درختی که در حدیبیه بود بیعت کرده است" 2! و بالآخره در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم: حصنوا اموالکم و نسائکم و ما ملکت ایمانکم من التلف بقرائة" إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ "فانه اذا کان ممن یدمن قراءتها نادی مناد یوم القیامة حتی یسمع الخلائق،انت من عبادی المخلصین،الحقوه بالصالحین من عبادی،و ادخلوه جنات النعیم،و اسقوه من رحیق مختوم بمزاج الکافور!: "اموال و همسران و آنچه را در ملک شما است با قرائت انا فتحنا از تلف حفظ کنید.کسی که پیوسته آن را تلاوت کند روز قیامت منادی صدا می‌زند آن چنان که همه خلائق می‌شنوند:تو از بندگان مخلص منی،او را به بندگان صالحم ملحق سازید،و در باغهای پر نعمت بهشت او را وارد کنید،و از نوشابه مخصوص بهشتیان سیرابش نمائید"! 3. ناگفته پیداست اینهمه فضیلت و افتخار با تلاوت خالی از اندیشه و عمل حاصل نمی‌شود،بلکه هدف اصلی از تلاوت،تطبیق اعمال و خلق و خوی خویش بر مفاد این آیات است. ***

این سوره چنان که از نامش پیدا است پیام‌آور فتح و پیروزی است،پیروزی بر دشمنان اسلام،پیروزی چشم‌گیر و قاطع(خواه پیروزی مربوط به فتح مکه باشد یا صلح حدیبیه یا فتح خیبر یا پیروزی به طور مطلق).

و برای درک محتوای این سوره قبل از هر چیز لازم است بدانیم این سوره پس از ماجرای"حدیبیه"در سال ششم هجرت نازل شده است.

توضیح اینکه:پیغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصمیم گرفت که به اتفاق مهاجرین و انصار و سایر مسلمانان به عنوان مراسم"عمره"به سوی مکه حرکت کند،و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود که من در خواب دیدم همراه یارانم وارد"مسجد الحرام"شده‌ایم و مشغول مناسک عمره هستیم.

مسلمانان در"ذی الحلیفه"نزدیک مدینه احرام بستند و با تعداد زیادی شتر برای قربانی حرکت کردند.

وضع حرکت پیامبر ص به خوبی نشان می‌داد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد.تا اینکه پیامبر ص وارد سرزمین"حدیبیه"شد(حدیبیه قریه‌ای در نزدیکی مکه بود که حدود 20 کیلومتر تا مکه فاصله داشت).

ولی در اینجا قریش با خبر شدند و راه را بر پیغمبر ص بستند،و از ورود او به مکه مانع شدند و در واقع تمام سنتهایی را که در زمینه امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند،چرا که آنها معتقد بودند در ماههای حرام(از جمله ماه ذی القعده که پیامبر در آن ماه قصد عمره داشت)

[سوره الفتح (48): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً (1)

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ما برای تو پیروزی آشکاری فراهم ساختیم!

تفسیر:

فتح المبین!

در نخستین آیه این سوره بشارت عظیمی به پیامبر ص داده شده است، بشارتی که طبق بعضی از روایات نزد پیامبر ص محبوبتر از تمام جهان بود، می‌فرماید:"ما برای تو فتح آشکار و نمایانی کردیم"( إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً ).

پیروزی چشمگیری که آثار آن در کوتاه مدت و دراز مدت در پیشرفت اسلام و زندگی مسلمانان آشکار شده و می‌شود،فتحی که در طول تاریخ اسلام کم نظیر یا بی نظیر بود.

در اینجا گفتگو و بحث عظیمی در میان مفسران در گرفته است که منظور از این فتح کدام فتح است؟! اکثر مفسران آن را اشاره به پیروزی عظیمی می‌دانند که از"صلح حدیبیه"

نصیب مسلمانان شد ⁽¹⁾.

جمعی نیز آن را اشاره به مساله"فتح مکه"دانسته‌اند.

در حالی که بعضی نیز آن را ناظر به"فتح خیبر"می‌دانند.

و بعضی اشاره به پیروزی اسلام بر تمام دشمنان از طریق قدرت منطق و برتری دلائل و معجزات آشکار دانسته‌اند.

و بالآخره بعضی آن را اشاره به گشودن اسرار علوم برای پیامبر ص می‌دانند.

ولی قرائن فراوانی در دست است که مساله صلح حدیبیه را ترجیح می‌دهد، اما برای روشن شدن تفسیر این آیات باید قبل از هر چیز فشرده‌ای از داستان حدیبیه را در اینجا بیاوریم که به منزله شان نزول آن است.

داستان صلح حدیبیه

در سال ششم هجرت ماه ذی القعده پیغمبر اکرم ص به قصد عمره به سوی مکه حرکت کرده و همه مسلمانان را تشویق به شرکت در این سفر نمود،اما گروهی خودداری کردند،ولی جمع کثیری از مهاجران و انصار و اعراب بادیه‌نشین در خدمتش عازم مکه شدند.

این جمعیت که در حدود یکهزار و چهارصد نفر بودند همگی لباس احرام بر تن داشتند و جز شمشیر که اسلحه مسافران محسوب می‌شد هیچ سلاح جنگی

با خود بر نداشتند.

هنگامی که پیامبر به"عسفان"در نزدیکی مکه رسید با خبر شد که قریش تصمیم گرفته‌اند از ورود او به مکه جلوگیری نمایند،تا این که پیامبر ص به"حدیبیه"رسید("حدیبیه"روستایی است در بیست کیلومتری مکه که به مناسبت چاه و یا درختی که در آنجا بوده،به این نام نامیده می‌شد،)حضرت فرمود همین جا توقف کنید،عرض کردند در اینجا آبی وجود ندارد،پیامبر ص از طریق اعجاز از چاهی که در آنجا بود آب برای یارانش فراهم ساخت.

در اینجا سفرایی میان قریش و پیامبر ص رفت و آمد کردند تا مشکل به نحوی حل شود،سرانجام"عروة ابن مسعود ثقفی"که مرد هوشیاری بود از سوی قریش خدمت پیامبر ص آمد،پیامبر ص فرمود من به قصد جنگ نیامده‌ام و تنها هدفم زیارت خانه خدا است،ضمنا عروه در این ملاقات منظره وضوء گرفتن پیامبر ص را که اصحاب اجازه نمی‌دادند قطره‌ای از آب وضوی او به روی زمین بیفتد مشاهده کرد،و هنگام بازگشت به قریش گفت:من به دربار کسری و قیصر و نجاشی رفته‌ام،هرگز زمامداری را در میان قومش به عظمت محمد ص در میان یارانش ندیدم،و اگر تصور کنید که آنها دست از محمد ص بردارند اشتباه بزرگی است،شما با چنین افراد ایثارگری روبرو هستید،تصمیمتان را بگیرید.

در این میان پیامبر ص به"عمر"پیشنهاد فرمود که به مکه رود و اشراف قریش را از هدف این سفر آگاه سازد،عمر گفت قریش با من عداوت شدیدی دارند،و من از آنها بیمناکم،بهتر این است که"عثمان"به این کار مبادرت ورزد،عثمان به سوی مکه آمد و چیزی نگذشت که در میان مسلمانان شایع شد او را کشته‌اند،در اینجا پیامبر ص تصمیم به شدت عمل گرفت،و در زیر درختی که در آنجا بود با یارانش تجدید بیعت کرد که به نام"بیعت رضوان" معروف شد،و با آنان عهد بست که تا آخرین نفس مقاومت کنند،ولی چیزی

نگذشت که عثمان سالم بازگشت و به دنبال او قریش"سهیل ابن عمر"را برای مصالحه خدمت پیامبر ص فرستادند،ولی تاکید کردند که امسال به هیچ وجه ورود او به مکه ممکن نیست.

بعد از گفتگوهای زیاد پیمان صلحی منعقد شد که یکی از موادش همین بود که مسلمانان آن سال را از عمره چشم بپوشند و سال آینده به مکه بیایند مشروط بر اینکه بیش از سه روز نمانند و سلاحی جز سلاح مسافر با خود نیاورند، و مواد متعدد دیگری دائر بر امنیت جانی و مالی مسلمانان که از مدینه وارد مکه می‌شوند و همچنین 10 سال متارکه جنگ میان مسلمین و مشرکین و آزادی مسلمانان مکه در انجام فرائض مذهبی در آن گنجانیده شد.

این پیمان در حقیقت یک پیمان عدم تعرض همه جانبه بود که به جنگهای مداوم و مکرر بین مسلمانان و مشرکان موقتا پایان می‌داد.

"متن پیمان صلح"از این قرار بود که پیامبر ص به علی ع دستور داد بنویس:

" بسم اللّٰه الرحمن الرحیم :"سهیل بن عمرو"که نماینده مشرکان بود گفت:من با چنین جمله‌ای آشنا نیستم،بنویس بسمک اللهم! پیامبر ص فرمود بنویس:بسمک اللهم.

سپس فرمود:بنویس این چیزی است که محمد رسول اللّٰه ص با سهیل بن عمرو مصالحه کرده،"سهیل"گفت:ما اگر تو را"رسول اللّٰه"می‌دانستیم با تو جنگ نمی‌کردیم،تنها اسم خودت،و اسم پدرت را بنویس،پیغمبر ص فرمود مانعی ندارد،بنویس:"این چیزی است که"محمد بن عبد اللّٰه"با سهیل بن عمرو صلح کرده که ده سال متارکه جنگ شود تا مردم امنیت خود را بازیابند.

علاوه بر این هر کس از قریش بدون اجازه ولیش نزد محمد بیاید(و مسلمان شود)او را بازگردانند،و هر کس از آنها که با محمد هستند نزد قریش بازگردد

بازگرداندن او لازم نیست!.

همه آزادند هر کس می‌خواهد در پیمان محمد وارد شود و هر کس می‌خواهد در پیمان قریش.

طرفین متعهدند که نسبت به یکدیگر خیانت نکنند(و جان و مال یکدیگر را محترم بشمارند).

از این گذشته محمد امسال باز می‌گردد و وارد مکه نمی‌شود،اما سال آینده ما به مدت سه روز از مکه بیرون می‌رویم و یارانش بیایند اما بیش از سه روز توقف نکنند(و مراسم عمره را انجام دهند و بازگردند)به شرط اینکه جز اسلحه مسافر یعنی شمشیر،آن هم در غلاف سلاح دیگری به همراه نداشته باشند.

بر این پیمان صلح گروهی از مسلمانان و مشرکان گواهی داده،و کاتب عهدنامه علی بن ابی طالب بود" ⁽¹⁾.

مرحوم"علامه مجلسی"در"بحار الانوار"بعضی موارد دیگر نیز نقل کرده از جمله این که:

"اسلام در مکه باید آشکار باشد،و کسی را مجبور در انتخاب مذهب نکنند و اذیت و آزاری به مسلمانان نرسانند" ⁽²⁾.

این مضمون در تعبیر سابق نیز اجمالا وجود داشت.

در اینجا پیامبر ص دستور داد شترهای قربانی را که به همراه آورده بودند در همانجا قربانی کنند،سرهای خود را بتراشند و از احرام به در آیند.

اما این امر برای جمعی از مسلمانان سخت ناگوار بود،چرا که بیرون آمدن از احرام بدون انجام مناسک عمره در نظر آنها امکان پذیر نبود،ولی پیغمبر ص شخصا پیشگام شد،و شتران قربانی را نحر فرمود،و از احرام بیرون آمد،و به

مسلمانان تفهیم نمود که این استثنایی است در قانون احرام و قربانی که از سوی خداوند قرار داده شده است.

مسلمین هنگامی که چنین دیدند تسلیم شدند و دستور پیامبر ص دقیقا اجرا شد و از همانجا آهنگ مدینه کردند،اما کوهی از غم و اندوه بر قلب آنها سنگینی می‌نمود،چرا که ظاهر قضیه مجموع این مسافرت یک ناکامی و شکست بود ولی خبر نداشتند که در پشت داستان صلح حدیبیه چه پیروزیهایی برای مسلمانان و آینده اسلام نهفته است،و در همین هنگام بود که سوره فتح نازل شد و بشارت فتح عظیمی را به پیامبر گرامی اسلام داد ⁽¹⁾.

پیامدهای سیاسی و اجتماعی و مذهبی صلح حدیبیه

یک مقایسه اجمالی میان وضع مسلمانان در سال ششم هجرت(هنگام صلح حدیبیه)و دو سال بعد که با ده هزار سرباز مجهز برای فتح مکه حرکت کردند تا به پیمان‌شکنی مشرکان پاسخ دندان‌شکنی دهند و سرانجام بدون کمترین برخورد نظامی مکه را گشودند چرا که قریش کمترین قدرت مقاومت در خود نمی‌دیدند نشان می‌دهد که بازتاب صلح حدیبیه تا چه حد گسترده بود.

به طور خلاصه مسلمانان از این صلح چند امتیاز و پیروزی مهم به شرح زیر به دست آوردند.

1-عملا به فریب‌خوردگان مکه نشان دادند که آنها قصد کشتار ندارند و برای شهر مقدس مکه و خانه خدا احترام فراوان قائلند،همین امر سبب جلب قلوب جمع کثیری به سوی اسلام شد.

2-قریش برای اولین بار اسلام و مسلمین را به رسمیت شناختند مطلبی که

دلیل بر تثبیت موقعیت آنها در جزیره عربستان بود.

3-بعد از صلح حدیبیه مسلمانان براحتی می‌توانستند همه جا رفت و آمد کنند،و جان و مالشان محفوظ بماند،و عملا با مشرکان از نزدیک تماس پیدا کردند،تماسی که نتیجه‌اش شناخت بیشتر اسلام از سوی مشرکان و جلب توجه آنها به اسلام بود.

4-بعد از صلح حدیبیه راه برای نشر اسلام در سراسر جزیره عرب گشوده شده،و آوازه صلح‌طلبی پیامبر ص اقوام مختلفی را که برداشت غلطی از اسلام و شخص پیامبر ص داشتند به تجدید نظر وادار کرد،و امکانات وسیعی از نظر تبلیغاتی به دست مسلمانان افتاد.

5-صلح حدیبیه راه را برای گشودن"خیبر"و بر چیدن این غده سرطانی یهود که بالفعل و بالقوه خطر مهمی برای اسلام و مسلمین محسوب می‌شد هموار ساخت.

6-اصولا وحشت قریش از درگیری با سپاه هزار و چهارصد نفری پیامبر ص که هیچ سلاح مهم جنگی با خود نداشتند و پذیرفتن شرائط صلح خود عامل مهمی برای تقویت روحیه طرفداران اسلام و شکست مخالفان بود که تا این اندازه از مسلمانان حساب بردند.

7-بعد از ماجرای حدیبیه پیامبر ص نامه‌های متعددی به سران کشورهای بزرگ ایران و روم و حبشه،و پادشاهان بزرگ جهان نوشت،و آنها را به سوی اسلام دعوت کرد،و این به خوبی نشان می‌دهد که تا چه حد صلح حدیبیه اعتماد به نفس به مسلمین داده بود که نه تنها در جزیره عرب که در دنیای بزرگ آن روز راه خود را به پیش می‌گشودند.

***اکنون به تفسیر آیات باز می‌گردیم.

از آنچه گفته شد به خوبی می‌توان درک کرد که صلح حدیبیه به راستی فتح و پیروزی بزرگی برای اسلام و مسلمین بود،و تعجب نیست که قرآن مجید از آن به عنوان"فتح مبین"یاد کند.

از این گذشته قرائن متعدد دیگری در دست است که این تفسیر را تایید می‌کند.

1-جمله"فتحنا"به صورت فعل ماضی است نشان می‌دهد که این امر به هنگام نزول آیات تحقق یافته بود،در حالی که چیزی جز صلح حدیبیه در کار نبود.

2-زمان نزول این آیات که در بالا اشاره شد و آیات دیگر این سوره که مدح مؤمنان و ذم منافقان و مشرکان در ماجرای حدیبیه می‌کند مؤید دیگری بر این معنی است.

آیه 27 این سوره که تاکید بر"رؤیای صادقانه"پیامبر ص کرده می‌گوید:"مسلما در آینده وارد مسجد الحرام در نهایت امنیت خواهید شد،و به انجام مناسک عمره می‌پردازید"شاهد گویایی است بر اینکه این سوره و محتوای آن بعد از حدیبیه و قبل از فتح مکه بوده است.

3-در روایات متعددی"صلح حدیبیه"به عنوان"فتح مبین"معرفی شده است از جمله:

در تفسیر"جوامع الجوامع"آمده است:هنگامی که پیامبر از حدیبیه باز می‌گشت(و سوره فتح نازل شد)یکی از اصحاب عرض کرد:ما هذا الفتح لقد صددنا عن البیت و صد هدینا:"این چه فتحی است که ما را از زیارت خانه خدا باز داشتند و جلوی قربانی ما را گرفتند"؟! پیامبر ص فرمود:

بئس الکلام هذا،بل هو اعظم الفتوح،قد رضی المشرکون ان یدفعوکم عن بلادهم بالراع،و یسئلوکم القضیة،و رغبوا الیکم فی الامان و قد رأوا منکم ما کرهوا!: "بد سخنی گفتی،بلکه این بزرگترین پیروزی ما بود که مشرکان راضی شدند بدون بر خورد خشونت آمیز

شما را از سرزمین خود دور کنند،و به شما پیشنهاد صلح دهند،و با آن همه ناراحتی که قبلا دیده‌اند تمایل به ترک تعرض نشان دادند" ⁽¹⁾.

سپس پیامبر ناراحتیهایی که در بدر و احزاب تحمل کردند به آنها یادآور شد مسلمانان تصدیق کردند که این اعظم فتوح بوده است و آنها از روی ناآگاهی قضاوت کردند ⁽²⁾.

"زهری"که از رجال معروف تابعین است می‌گوید:"فتحی عظیمتر از صلح حدیبیه صورت نگرفت،چرا که مشرکین با مسلمانان ارتباط یافتند و اسلام در قلوب آنها جایگزین شد و در عرض سه سال گروه عظیمی اسلام آوردند، و جمعیت مسلمانان با آنها فزونی گرفت" ⁽³⁾.

در این احادیث به گوشه‌هایی از امتیازاتی که به برکت صلح حدیبیه نصیب مسلمانان گردید اشاره شده است.

تنها در حدیثی از امام علی ابن موسی الرضا ع آمده است که:

" إِنّٰا فَتَحْنٰا "بعد از"فتح مکه"نازل گشت ⁽⁴⁾.

ولی از آنجا که صلح حدیبیه مقدمه‌ای برای فتح مکه در دو سال بعد شد توجیه این حدیث مشکل نخواهد بود.

یا به تعبیر دیگر صلح حدیبیه در کوتاه مدت سبب فتح خیبر(در سال هفتم هجرت)و فراتر از آن سبب فتح مکه،و نیز پیروزی اسلام در تمام صحنه جهان از نظر نفوذ در قلوب مردم بود.

و به این ترتیب می‌توان میان تفسیرهای چهارگانه را جمع کرد با این قید که محور اصلی را صلح حدیبیه تشکیل می‌دهد.

[سوره الفتح (48): آیات 2 تا 3]

اشاره

لِیَغْفِرَ لَکَ اَللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً (2) وَ یَنْصُرَکَ اَللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً (3)

ترجمه:

2-غرض این بود که خداوند گناهان گذشته و آینده‌ای را که به تو نسبت می‌دادند ببخشد و نعمتش را بر تو تمام کند،و به راه راست هدایتت فرماید.

3-و پیروزی شکست‌ناپذیری نصیب تو کند.

تفسیر:

نتائج بزرگ فتح المبین

در این دو آیه قسمتی از نتائج پر برکت"فتح مبین"(صلح حدیبیه)که در آیه قبل آمده است تشریح شده،می‌فرماید:"هدف این بود که خداوند گناهان قبل و بعد تو را بیامرزد،و نعمتش را بر تو تمام کند و تو را به راه راست هدایت فرماید"( لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً ).

*** "و تو را به پیروزی شکست‌ناپذیری برساند"( وَ یَنْصُرَکَ اللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً ).

و به این ترتیب خداوند چهار موهبت عظیم در سایه این فتح مبین نصیب پیامبرش کرد:مغفرت،تکمیل نعمت،هدایت،و نصرت.

نکته‌ها:

اشاره

1-پاسخ به چند سؤال مهم

در اینجا سؤالات زیادی مطرح شده و مفسران از قدیمترین ایام تا کنون به پاسخ این سؤالات پرداخته‌اند.

مخصوصا سه سؤال زیر در باره نخستین موهبت الهی یعنی موهبت"مغفرت گناهان گذشته و آینده"مطرح است.

1-با اینکه پیامبر به حکم مقام عصمت از هر گناهی پاک است منظور از این جمله چیست؟ 2-به فرض که از این ایراد صرف نظر کنیم چه ارتباطی میان"فتح حدیبیه"و"آمرزش گناهان"مطرح است.

3-اگر منظور از جمله" مٰا تَأَخَّرَ "گناهان آینده است،چگونه ممکن است گناهی که صورت نگرفته مورد عفو قرار گیرد؟آیا این اجازه ارتکاب گناه در آینده نیست؟ و هر یک از مفسران به نحوی به حل این اشکالات پرداخته‌اند،اما برای پی بردن به جامعترین پاسخ و تفسیر دقیق این آیات ذکر مقدمه‌ای لازم به نظر می‌رسد و آن اینکه:

مهم این است که ما رابطه"فتح حدیبیه"را با مساله"آمرزش گناه" پیدا کنیم که کلید اصلی پاسخ به سؤالات سه‌گانه فوق در آن نهفته است.

با دقت در حوادث و رویدادهای تاریخی به این نتیجه می‌رسیم:هنگامی که مکتبی راستین ظاهر می‌شود و قد بر می‌افرازد،وفاداران به سنن خرافی که موجودیت خود را در خطر می‌بینند هر گونه تهمت و نسبت ناروا به آن می‌بندند، شایعه‌ها می‌سازند،و دروغها می‌پردازند،گناهان مختلف برای او می‌شمرند

و در انتظارند ببینند سرانجام کارش به کجا می‌رسد؟.

اگر این مکتب در مسیر پیشرفت خود مواجه با شکست شود،دستاویزی محکم برای اثبات نسبتهای ناروا بدست مخالفان می‌افتد،و فریاد می‌کشند نگفتیم چنین است،نگفتیم چنان است؟ اما هنگامی که به پیروزی نائل گردد و برنامه‌های خود را از بوته آزمایش موفق بیرون آورد،تمام نسبتهای ناروا نقش بر آب می‌شود،و تمام"نگفتیم‌ها" به افسوس و ندامت مبدل می‌گردد و جای خود را به"ندانستیم‌ها"می‌دهد!.

مخصوصا در مورد پیامبر اسلام ص این نسبتهای ناروا و گناهان پنداری بسیار فراوان بود،او را جنگ طلب،آتش‌افروز،بی اعتنا به سنتهای راستین، غیر قابل تفاهم،و مانند آن می‌شمردند.

صلح حدیبیه به خوبی نشان داد که آئین او بر خلاف آنچه دشمنان می‌پندارند یک آئین پیشرو و الهی است،و آیات قرآنش ضامن تربیت نفوس انسانها و پایانگر ظلم و ستم و جنگ و خونریزی است.

او به خانه خدا احترام می‌گذارد،هرگز بی دلیل به قوم و جمعیتی حمله نمی‌کند،او اهل منطق و حساب است،پیروانش به او عشق می‌ورزند،او به راستی همه انسانها را به سوی محبوبشان اللّٰه دعوت می‌کند،و اگر دشمنانش جنگ را بر او تحمیل نکنند او طالب صلح و آرامش است.

به این ترتیب فتح حدیبیه تمام گناهانی که قبل از هجرت،و بعد از هجرت، یا تمام گناهانی که قبل از این ماجرا و حتی در آینده ممکن بود به او نسبت دهند همه را شست،و چون خداوند این پیروزی را نصیب پیامبر ص نمود می‌توان گفت خداوند همه آنها را شستشو کرد.

نتیجه اینکه این گناهان،گناهان واقعی نبود،بلکه گناهانی بود پنداری و در افکار مردم و در باور آنها،چنان که در آیه 14 سوره شعراء داستان موسی ع

می‌خوانیم که موسی به پیشگاه خدا عرضه داشت: وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ :"فرعونیان بر من گناهی دارند که می‌ترسم به جرم آن گناه مرا بکشند" در حالی که گناه او چیزی جز یاری فرد مظلومی از بنی اسرائیل و کوبیدن ستمگری از فرعونیان نبود.

بدیهی است این نه تنها گناه نبود بلکه حمایت از مظلوم،بود ولی از دریچه چشم فرعونیان گناه محسوب می‌شد.

به تعبیر دیگر"ذنب"در لغت به معنی آثار شوم و تبعات کاری است،ظهور اسلام در آغاز،زندگی مشرکان را به هم ریخت،ولی پیروزیهای بعد سبب شد که آن تبعات به دست فراموشی سپرده شود.

هر گاه خانه کهنه و فرسوده‌ای را که سر پناه فعلی ما است،و به آن دلبستگی داریم خراب کنند ممکن است این کار را تخطئه کنیم،ولی بعد از آنکه ساختمانی محکم و مجهز بجای آن ساخته شد،و تمام ناراحتیها بر طرف گشت،قضاوت ما به کلی دگرگون می‌شود.

مشرکان مکه،چه قبل از هجرت و چه بعد از آن،ذهنیات نادرستی در باره اسلام و شخص پیامبر ص داشتند که پیروزیهای بعد بر همه آنها خط بطلان کشید.

آری اگر رابطه آمرزش این گناهان را با مساله فتح حدیبیه در نظر بگیریم مطلب کاملا روشن است،رابطه‌ای که از"لام"" لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ "استفاده می‌شود و کلید رمز برای گشودن معنی آیه است.

اما آنها که به این نکته توجه نکرده‌اند در اینجا مقام عصمت پیامبر ص را زیر سؤال برده‌اند و برای او(نعوذ باللّٰه)گناهانی قائل شده‌اند که خدا در پرتو فتح حدیبیه آنها را بخشیده است،یا آیه را بر خلاف ظاهر معنی کرده‌اند.

از جمله گفته‌اند:مراد گناهان است! و بعضی گفته‌اند:منظور گناهانی است که مردم در باره پیامبر ص مرتکب شده بودند مانند اذیت و آزارها،که با فتح حدیبیه از میان رفت! (در این صورت ذنب اضافه به مفعول شده نه فاعل)!.

و یا آن را به معنی"ترک اولی"گرفته‌اند.

و یا به معنی گناهان فرضی تفسیر کرده‌اند که اگر فرضا گناهی در آینده یا گذشته مرتکب می‌شدی ما آنها را می‌بخشیدیم.

اما روشن است که همه اینها تکلفاتی است بدون دلیل، چه اینکه اگر ما عصمت انبیاء را مخدوش کنیم فلسفه وجودی آنها از میان می‌رود،زیرا پیامبر ص باید در همه چیز سرمشق باشد،چگونه یک فرد گنهکار می‌تواند این نقش را ایفا کند.

به علاوه او خود نیاز به رهبر و راهنمای دیگری دارد تا هدایتش نماید.

تفسیرهای دیگر نیز بسیار مخالف ظاهر است و اشکال مهم این است که ارتباط آمرزش گناه را از مساله صلح حدیبیه قطع می‌کند.

بهترین تفسیر همان است که در بالا اشاره شد که هر سه سؤال را یک جا پاسخ می‌گوید،و ارتباط جمله‌های آیه را مشخص می‌سازد.

اینها همه در باره نخستین موهبت از مواهب چهارگانه‌ای است که خداوند در پرتو صلح"صلح حدیبیه"به پیامبرش داد.

اما"اتمام نعمت پروردگار"و"هدایت به جاده صاف و مستقیم"و"نصرت شکست ناپذیر الهی"بعد از پیروزی حدیبیه چیزی نیست که بر کسی مکتوم بماند،اسلام به سرعت گسترش یافت،قلوب آماده را تسخیر کرد،عظمت تعلیمات آن بر همگان آشکار شد،سمپاشیها را خنثی نمود،نعمت خداوندی را کامل کرد، و براهی مستقیم به سوی پیروزیهای عظیم هموار ساخت به طوری که در ماجرای

فتح مکه لشکر اسلام بدون هیچگونه مقاومت مهمترین دژ دشمن را گشود.

2-منظور از" مٰا تَقَدَّمَ "و" مٰا تَأَخَّرَ "چیست؟

در آیه مورد بحث خواندیم که خداوند می‌فرماید:در سایه این فتح مبین گناهان متقدم و متاخر تو را بخشیده،در اینکه منظور از"متقدم"و"متاخر" چیست؟بین مفسران گفتگو است.

بعضی"ما تقدم"را اشاره به عصیان و ترک اولی آدم و حوا دانسته‌اند و"ما تاخر"را اشاره به گناهان امت.

بعضی دیگر"ما تقدم"را به مسائل مربوط به قبل از نبوت و"ما تاخر" را مربوط به بعد از نبوت می‌دانند.

بعضی دیگر"ما تقدم"را به آنچه قبل از"صلح حدیبیه"بوده،و"ما تاخر" را به آنچه بعد از صلح حدیبیه رخ داده است مربوط دانسته‌اند.

اما با توجه به تفسیری که در باره اصل معنی آیه،و مخصوصا رابطه این آمرزش،با مساله فتح حدیبیه بیان کردیم روشن می‌شود که مراد تمام نسبتهای ناروا و گناهانی است که به زعم خود در"گذشته"و"آینده"به پیغمبر اکرم نسبت می‌دادند،و اگر این پیروزی بزرگ نصیب نشده بود تمام این گناهان را قطعی می‌پنداشتند،ولی با حصول این پیروزی هم نسبتهای ناروای گذشته برچیده شد،و هم آنچه ممکن بود در آینده نسبت دهند.

شاهد دیگر این تفسیر حدیثی است که از امام علی ابن موسی الرضا ع آمده است که مامون هنگامی که از این آیه سؤال کرد امام در پاسخ فرمود:

"هیچ کس نزد مشرکان مکه گناهش سنگینتر از رسول اللّٰه ص نبود،زیرا آنها 330 بت می‌پرستیدند،هنگامی که پیامبر ص آنها را به توحید دعوت کرد بسیار بر آنها گران آمد و گفتند:آیا او همه خدایان ما را تبدیل به یک

خدا کرده؟چیز عجیبی است...ما هرگز چنین چیزی را از پدران خود نشنیده‌ایم این فقط یک دروغ بزرگ است.

اما هنگامی که خداوند مکه را برای پیامبرش(بعد از صلح حدیبیه)گشود خداوند فرمود ای محمد ص ما فتح مبینی را برای تو فراهم کردیم تا گناهان گذشته و آینده‌ای که نزد مشرکان عرب بخاطر دعوت به توحید داشته و داری ببخشد،زیرا بعضی از مشرکان مکه تا آن روز ایمان آورده و بعضیها از مکه بیرون رفتند و ایمان نیاوردند،ولی قادر بر انکار توحید نبودند،و لذا گناه پیامبر در نظر آنها نیز بخاطر پیروزی بخشوده شد.هنگامی که مامون این سخن را شنید عرض کرد بارک اللّٰه ای ابو الحسن(نور الثقلین جلد 5 صفحه 56).

[سوره الفتح (48): آیه 4]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ اَلْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (4)

ترجمه:

4-او کسی است که سکینه و آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان افزوده شود،لشکر آسمانها و زمین از آن خدا است،و خداوند دانا و حکیم است.

تفسیر:

اشاره

نزول سکینه بر دلهای مؤمنان

آنچه در آیات گذشته خواندیم مواهب بزرگی بود که خدا در پرتو فتح مبین(صلح حدیبیه)نصیب پیامبر ص کرد،اما در آیه مورد بحث از موهبت عظیمی که بر همه مؤمنان مرحمت فرموده بحث می‌کند،می‌فرماید:"او کسی است که سکینه و آرامش را بر دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزاید"( هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ ).

چرا سکینه و آرامش بر دل آنها فرود نیاید"در حالی که لشکریان آسمانها و زمین از آن خدا است،و خداوند دانا و حکیم است" (وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ

وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

).

این سکینه چه بود؟

باز لازم است در اینجا به داستان"صلح حدیبیه"بر گردیم و خود را در فضای"حدیبیه"و در جوی که بعد از صلح پیدا شد تصور کنیم،تا به عمق مفهوم آیه آشنا گردیم.

پیامبر ص خوابی دیده بود-رویایی الهی و رحمانی-که با یارانش وارد مسجد الحرام می‌شوند،و به دنبال آن به عزم زیارت خانه خدا حرکت کرد، غالب اصحاب فکر می‌کردند تعبیر این خواب و رؤیای صالحه در همین سفر واقع می‌شود،در حالی که مقدر چیز دیگری بود این از یک سو.

از سوی دیگر مسلمانان محرم شده بودند و حیوانات قربانی با خود آورده بودند،اما بر خلاف انتظارشان توفیق زیارت خانه خدا نصیب آنها نشد و پیامبر ص دستور داد در همان حدیبیه شتران قربانی را نحر کنند،و از احرام بیرون آیند،کاری که برای آنها بسیار سخت و باورناکردنی بود،چرا که آداب و سنن آنها و نیز دستورات اسلام ایجاب می‌کرد تا مناسک عمره را انجام ندهند از احرام بیرون نیایند.

از سوی سوم در مواد صلحنامه حدیبیه مطالبی که پذیرش آن بسیار سنگین می‌نمود،از جمله اینکه اگر کسی از قریش مسلمان شود و به مدینه پناه آورد مسلمانان او را به خانواده‌اش تحویل دهند،اما عکس آن لازم نیست! از سوی چهارم به هنگام تنظیم صلحنامه قریش حاضر نشدند کلمه "رسول اللّٰه"کنار نام محمد ص باشد،و"سهیل"نماینده قریش با اصرار آن را حذف کرد،و حتی با نوشتن "بسم اللّٰه الرحمن الرحیم" نیز موافقت نکرد،و اصرار داشت به جای آن"بسمک اللهم"نوشته شود که با سنت اهل مکه سازگار بود

واضح است این امور هر کدام به تنهایی مطلب ناگواری بود تا چه رسد به مجموع آنها،و به همین جهت تزلزلی در قلوب افراد ضعیف الایمان افتاد،حتی وقتی سوره فتح نازل شد بعضی با تعجب پرسیدند:چه فتحی؟! اینجا است که باید لطف الهی شامل حال مسلمانان شود و سکینه و آرامش را به دلهای آنها باز گرداند،نه تنها ضعف و فتوری در آنان راه نیابد،بلکه به مصداق" لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ "بر قدرت ایمان آنها افزوده شود، آیه فوق در چنین شرایطی نازل گردید.

***"سکینه"در اصل از ماده سکون به معنی آرامش و اطمینان خاطری است که هر گونه شک و تردید و وحشت را از انسان زائل می‌کند و او را در طوفان حوادث ثابت قدم می‌دارد.

این آرامش ممکن است جنبه عقیدتی داشته باشد،و تزلزل اعتقاد را بر طرف سازد،یا جنبه عملی،به گونه‌ای که ثبات قدم و مقاومت و شکیبایی به انسان بخشد،و البته به تناسب بحثهایی که گذشت و تعبیرات خود آیه در اینجا بیشتر ناظر به معنی اول است،در حالی که در آیه 248 سوره بقره در داستان"طالوت" و"جالوت"بیشتر روی جنبه‌های عملی تکیه دارد.

جمعی از مفسران برای"سکینه"معانی دیگری ذکر کرده‌اند که در نهایت بازگشت به همین تفسیر می‌کند.

جالب اینکه در بعضی از روایات"سکینه"به"ایمان"تفسیر شده ⁽¹⁾و در بعضی دیگر به نسیم بهشتی که در شکل انسانی ظاهر می‌شود و به مؤمنان آرامش می‌بخشد ⁽²⁾.

اینها نیز تاییدی است بر آنچه گفته شده،چرا که"سکینه"زائیده

ایمان است و همچون نسیم بهشتی آرامبخش.

این نکته نیز قابل توجه است که در مورد"سکینه"تعبیر به"انزال" شده است،و چنان که می‌دانیم این تعبیر در قرآن مجید گاهی به معنی ایجاد و خلقت و بخشش نعمت آمده،و چون از یک مقام عالی به مقام پائین است این تعبیر در آن بکار رفته است.

نکته‌ها:

اشاره

1-آرامش بی نظیر!

اگر ایمان هیچ ثمری جز همین مساله آرامش نداشت کافی بود که انسان با تمام وجود از آن استقبال کند،تا چه رسد به ثمرات و برکات دیگر.

بررسی حال مؤمنان،و افراد بی ایمان،روشنگر این حقیقت است که گروه دوم در یک حال اضطراب و نگرانی دائم به سر می‌برند،در حالی که گروه اول از اطمینان خاطر بی نظیر بهره‌مندند،و در سایه آن:

هرگز از کسی جز خدا نمی‌ترسند: وَ لاٰ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ (احزاب -39).

هرگز ملامتها و سرزنش این و آن در اراده آهنینشان اثر نمی‌گذارد وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ (مائده-54).

هرگز به خاطر آنچه از دست داده‌اند غمگین نمی‌شوند،و به آنچه دارند دلبستگی شدید ندارند،و این دو اصل سبب می‌شود که آرامش روحی آنها به خاطر گذشته و آینده متزلزل نشود لِکَیْلاٰ تَأْسَوْا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ (حدید-23).

و بالآخره هرگز در برابر حوادث سخت سست نمی‌شوند،و اندوهی به خود راه نمی‌دهند،و همواره خود را برتر از دشمن می‌بینند: وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (آل عمران-139).

مؤمن در میدان حوادث خود را تنها نمی‌بیند،دست لطف و حمایت خدا را دائما بر سر خویش احساس می‌کند،و یاری فرشتگان را در وجود خویش لمس می‌کند.

در حالی که اضطراب حاکم بر افراد بی ایمان از خلال گفتار و رفتارشان مخصوصا به هنگام وزش طوفانهای حوادث کاملا محسوس است.

2-سلسله مراتب ایمان

ایمان چه به معنی علم و آگاهی و معرفت باشد،و چه به معنی روح تسلیم و پذیرش در برابر حق،دارای درجات و سلسله مراتبی است،چرا که علم، درجات دارد،و پذیرش و تسلیم نیز دارای مراتب مختلفی است،و حتی عشق و شور و محبت توأم با ایمان نیز متفاوت است.

آیه مورد بحث که می‌گوید:" لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ "نیز تاکیدی بر این حقیقت است،و به همین دلیل یک فرد مؤمن هرگز نباید در یک مرحله از ایمان متوقف گردد،او دائما به سوی درجات بالاتر از طریق خودسازی و علم و عمل گام بر می‌دارد.

در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم:

ان الایمان عشر درجات بمنزلة السلم یصعد منه مرقاة بعد مرقاة!: "ایمان ده درجه دارد همچون نردبان که پله پله از آن بالا می‌روند" ⁽¹⁾!.

و در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:"خداوند ایمان را بر هفت سهم تقسیم کرده:نیکی،و صدق،و یقین،و رضا،و وفا،و علم،و حلم،سپس آن را در میان مردم توزیع نموده،کسی که تمام این هفت سهم را دارد مؤمن کامل و متعهد است و برای بعضی از مردم یک سهم،دو سهم،و بعضی سه سهم قرار

داده،تا به هفت سهم می‌رسد".

سپس امام ع افزود:"آنچه را وظیفه صاحب دو سهم است بر دوش صاحب یک سهم حمل نکنید،و آنچه مربوط به صاحب سه سهم است بر دوش صاحب دو سهم ننهید مبادا بارشان سنگین شود و به زحمت افتند" ⁽¹⁾! و از اینجا روشن می‌شود آنچه از بعضی نقل کرده‌اند که ایمان کم و زیاد ندارد،بسیار بی اساس است،زیرا نه با واقعیتهای علمی می‌سازد و نه با روایات اسلامی.

3-دو وسیله مهم آرامش

در ذیل آیه مورد بحث دو جمله خواندیم که هر کدام بیانگر یکی از عوامل "سکینه"و آرامش مؤمنان است:نخست جمله"و للّٰه جنود السماوات و الارض":

(لشکریان آسمانها و زمین از آن خدا و تحت فرمان اویند)سپس جمله " وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً "(خداوند علیم و حکیم است).

اولی به انسان می‌گوید اگر با خدا باشی تمام قوای زمین و آسمان با تو است،و دومی به او می‌گوید:خداوند هم نیازها و مشکلات و گرفتاریهای تو را می‌داند و هم از تلاشها و کوششها و اطاعت و بندگی تو با خبر است.

و با ایمان به این دو اصل چگونه ممکن است آرامش خاطر بر وجود انسان حاکم نگردد؟.

[سوره الفتح (48): آیات 5 تا 7]

اشاره

لِیُدْخِلَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اَللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً (5) وَ یُعَذِّبَ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتِ وَ اَلْمُشْرِکِینَ وَ اَلْمُشْرِکٰاتِ اَلظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ اَلسَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ اَلسَّوْءِ وَ غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً (6) وَ لِلّٰهِ جُنُودُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (7)

ترجمه:

5-هدف(دیگر از این فتح مبین)آن بود که مردان و زنان با ایمان را در باغهایی(از بهشت) وارد کند که نهرها از زیر درختانش جاری است،و گناهان آنها را ببخشد، و این نزد خدا پیروزی بزرگی است.

6-و نیز مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که به خدا گمان بد می‌برند مجازات کند،حوادث سویی(که برای مؤمنان انتظار می‌کشند)تنها بر خودشان نازل می‌شود،خداوند آنها را غضب کرده،و آنها را از رحمت خود دور ساخته، و جهنم را برای آنها آماده کرده،و چه بد سرانجامی است.

7-لشکریان آسمانها و زمین تنها از آن خدا است،و خداوند شکست ناپذیر و حکیم است.

تفسیر:

نتیجه دیگر فتح المبین

جمعی از مفسران شیعه و اهل سنت نقل کرده‌اند هنگامی که بشارت"فتح مبین"و"اتمام نعمت"و"هدایت"و"نصرت"به پیغمبر اسلام ص در آیات نخستین این سوره داده شد بعضی از مسلمانان که از حوادث"حدیبیه"دلتنگ و نگران بودند عرض کردند:هنیئا لک یا رسول اللّٰه!لقد بین اللّٰه لک ما ذا یفعل بک، فما ذا یفعل بنا؟فنزلت:" لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ...":

"گوارا باد بر تو این همه مواهب الهی ای رسول خدا!خداوند آنچه را به تو داده و می‌دهد بیان کرده،بما چه خواهد داد؟در اینجا نخستین آیه مورد بحث نازل شد و به مؤمنان بشارت داد که برای آنها نیز پاداشهای بزرگی فراهم شده ⁽¹⁾.

به هر حال،این آیات هم چنان در ارتباط با صلح"حدیبیه"و بازتابهای مختلف آن در افکار مردم،و نتائج پر بار آن سخن می‌گوید،و سرنوشت هر گروه را در این بوته آزمایش بزرگ مشخص می‌سازد.

نخست می‌فرماید:"هدف دیگر از این فتح عظیم آن بود که مردان و زنان با ایمان را در باغهایی از بهشت وارد کند که نهرها از زیر درختانش جاری است" ( لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ).

"جاودانه در آن می‌مانند"،و این نعمت بزرگ هرگز از آنان سلب نمی‌شود (خٰالِدِینَ فِیهٰا) .

علاوه بر این هدف این بوده"سیئات اعمال آنها را بپوشاند"و مورد عفوشان قرار دهد( وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ ).

"و این نزد خدا پیروزی بزرگی است"!( وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً)

⁽¹⁾ .

به این ترتیب خداوند در برابر آن چهار موهبتی که به پیامبرش در فتح المبین داد،دو موهبت عظیم نیز به مؤمنان ارزانی داشت:بهشت جاویدان با تمام نعمتهایش،و عفو و گذشت از لغزشهای آنها،علاوه بر سکینه و آرامش روحی که در این دنیا به آنها بخشید،و مجموعه این سه نعمت فوز عظیم و پیروزی بزرگی است برای کسانی که از این بوته امتحان سالم بیرون آمدند.

کلمه"فوز"که در قرآن مجید معمولا با توصیف"عظیم"ذکر شده، و گاهی نیز همراه با"مبین"و"کبیر"آمده،بنا به گفته"راغب"در"مفردات" به معنی پیروزی و نیل به خیرات توأم با سلامت است،و این در صورتی است که نجات آخرت در آن باشد هر چند با از دست دادن مواهب مادی دنیا همراه گردد.

طبق روایات معروفی امیر مؤمنان علی ع آن گاه که فرق مبارکش در محراب عبادت با شمشیر جنایتکار روزگار"عبد الرحمن بن ملجم"شکافته شد صدا زد

فزت و رب الکعبه: "سوگند به خدای کعبه پیروز شدم"(و سعادت نامه من با خون سرم امضا شد!).

آری گاهی امتحانات پروردگار آن چنان سخت و طاقت‌فرسا است که ایمانهای سست را از بیخ و بن بر می‌کند،و قلبها را واژگون می‌کند،تنها مؤمنان راستین که از نعمت سکینه و آرامش بهره‌مندند مقاومت می‌کنند،و از پیامدهای

آن در قیامت نیز بهره‌مند خواهند بود و این راستی فوز عظیمی است.

*** ولی در برابر این گروه،گروهی منافقان و مشرکان بی ایمان بودند که در آیه بعد سرنوشتشان این گونه ترسیم شده:"هدف دیگر این است که خداوند مردان و زنان منافق،و مردان و زنان مشرک را مجازات کند( وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ ).

"همانها که به خدا گمان بد می‌برند"( اَلظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ ).

آری منافقان به هنگام حرکت پیامبر ص و مؤمنان از مدینه گمان داشتند که این گروه هرگز سالم به مدینه باز نخواهند گشت،چنان که در آیه 12 همین سوره می‌خوانیم:" بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً ".

و مشرکان نیز گمان داشتند که محمد ص با این جمع کم،و نداشتن اسلحه کافی،سالم به مدینه باز نخواهد گشت،و ستاره اسلام به زودی افول می‌کند.

سپس به توضیح این عذاب و مجازات پرداخته و تحت چهار عنوان آن را شرح می‌دهد:

می‌گوید:"حوادث و پیش آمدهای سوء تنها بر این گروه نازل می‌شود" ( عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ ) ⁽¹⁾.

"دائرة"در لغت به معنی حوادث و رویدادهایی است که برای انسان پیش می‌آید،اعم از خوب و بد،ولی در اینجا با ذکر کلمه"سوء"منظور حوادث نامطلوب است.

دیگر این که"خداوند آنها را غضب کرده"( وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ).

و نیز"خداوند آنها را از رحمت خود دور ساخته"( وَ لَعَنَهُمْ ).

و بالآخره"جهنم را برای آنها از هم اکنون فراهم ساخته،و چه بد سرانجامی است"( وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً ) ⁽¹⁾.

جالب توجه این که در صحنه"حدیبیه"غالبا مردان مسلمان بودند، و در نقطه مقابل نیز مردان منافق و مشرک،ولی در آیات فوق قرآن زنان و مردان را در آن فوز عظیم،و این عذاب الیم،مشترک شمرده،این بخاطر آن است که مردان با ایمان که در میدان نبرد حاضر می‌شوند بدون پشتیبانی زنان با ایمان، و مردان منافق بدون همکاری زنان منافق،به اهداف خود نائل نمی‌شوند.

اصولا اسلام دین مردان نیست که شخصیت زنان را نادیده بگیرد،و لذا در هر مورد که عدم ذکر نام زنان مفهوم انحصاری به کلام می‌دهد آنها را صریحا مطرح می‌کند،تا معلوم شود اسلام متعلق به همه انسانها است.

*** در آخرین آیه مورد بحث بار دیگر به عظمت قدرت خداوند اشاره کرده، می‌گوید:"جنود و لشکریان آسمان و زمین از آن خدا است و خداوند عزیز و حکیم است" (وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً ).

این سخن یک بار در ذیل مقامات و مواهب اهل ایمان آمد،و یک بار هم در اینجا در ذیل مجازات منافقان و مشرکان،تا روشن شود خداوندی که تمام جنود آسمان و زمین تحت فرمانش قرار دارند هم قدرت بر آن دارد هم توانایی بر این،هر گاه دریای رحمتش موج زند شایستگان را هر جا باشند شامل می‌شود، و هر گاه آتش قهر و غضبش زبانه کشد مجرمی را قدرت فرار از آن نیست.

قابل توجه اینکه به هنگام ذکر مؤمنان،خداوند توصیف به"علم و حکمت" شده که مناسب مقام رحمت است،ولی در مورد منافق و مشرکان توصیف به"قدرت

و حکمت"که مناسب مقام عذاب است.

منظور از"جنود آسمان و زمین"چیست؟.

این واژه معنی وسیعی دارد که هم لشکریان فرشتگان الهی را شامل می‌شود و هم لشکریانی همچون صاعقه،زلزله‌ها،طوفانها،سیلابها و امواج و نیروهای نامرئی دیگری که ما از آن آگاهی نداریم،چرا که همه جنود الهی هستند و سر بر فرمان او دارند.

نکته:

چه کسانی به خدا سوء ظن دارند؟

"سوء ظن"گاهی نسبت به خویشتن است،گاهی نسبت به دیگران،و گاه نسبت به خدا،همانطور که"حسن ظن"نیز تقسیم سه‌گانه‌ای دارد.

اما سوء ظن نسبت به خویشتن در صورتی که به حد افراط نرسد نردبان تکامل است،و سبب می‌شود که انسان نسبت به اعمال خود سختگیر و مو شکاف باشد،و جلوی عجب و غرور ناشی از اعمال نیک را می‌گیرد.

به همین دلیل علی ع در خطبه معروف"همام"در توصیف پرهیزکاران می‌فرماید:

فهم لانفسهم متهمون،و من اعمالهم مشفقون،اذا زکی احد منهم خاف مما یقال له،فیقول:انا اعلم بنفسی من غیری،و ربی اعلم بی منی بنفسی،اللهم لا تؤاخذنی بما یقولون،و اجعلنی افضل مما یظنون، و اغفر لی ما لا یعلمون:

"آنها خویشتن را متهم می‌کنند،و از اعمال خود بیمناکند،هر گاه یکی از آنها ستوده شود از آنچه در باره او گفته شده ترسان می‌گردد،و می‌گوید:من از دیگران نسبت به خویشتن آگاهترم،و پروردگارم نسبت به اعمالم از من آگاهتر است!خداوندا!به آنچه آنها می‌گویند مرا مؤاخذه مکن،و مرا از آنچه آنها

فکر می‌کنند برتر قرار ده،و آنچه را آنها نمی‌دانند بر من ببخش"! اما اگر این سوء ظن در مورد مردم باشد ممنوع است،مگر در مواقعی که فساد بر جامعه غلبه کند که در آنجا خوش‌باوری درست نیست.(شرح این مطلب به خواست خدا در ذیل آیه 12 سوره حجرات خواهد آمد).

و اما"سوء ظن"نسبت به خداوند یعنی نسبت به وعده‌های او،نسبت به رحمت و کرم بی پایان او،بسیار زشت و زننده است،و نشانه ضعف ایمان و گاه نشانه عدم ایمان است.

قرآن کرارا از سوء ظن افراد بی ایمان،و یا ضعیف الایمان،مخصوصا به هنگام بروز حوادث سخت اجتماعی و طوفانهای آزمایش یاد می‌کند،که چگونه مؤمنان در این مواقع با حسن ظن تمام،و اطمینان به لطف پروردگار ثابت قدم می‌مانند اما افراد ضعیف و ناتوان زبان به شکایت می‌گشایند،همانطور که در داستان فتح"حدیبیه"نیز منافقان و همفکران آنها گمان بد بردند و گفتند:محمد ص و یارانش به این سفر می‌روند و باز نمی‌گردند،گویی وعده‌های الهی را به فراموشی سپردند،و یا نسبت به آن بد بین بودند.

مخصوصا نمونه روشنی از آن در میدان جنگ احزاب هنگامی که مسلمانان سخت تحت فشار قرار گرفتند ظاهر شد،و خداوند گمانهای سوء گروهی را سخت نکوهش کرد: إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً :"بخاطر بیاورید زمانی را که آنها(لشکر احزاب) از سمت بالا و پائین شهر شما وارد شدند(و مدینه را محاصره کردند)و زمانی را که چشمها از شدت وحشت خیره شده،و جانها به لب رسیده بود،و گمانهای بدی به خدا میبردید،در آنجا مؤمنان آزمایش شدند و تکان سختی خوردند"(احزاب آیه 10-11).

حتی در آیه 154 آل عمران اینگونه گمانها را"ظن الجاهلیة"(گمانهای دوران جاهلیت)خوانده است.

به هر حال مساله حسن ظن به خدا،و وعده رحمت و کرم و لطف و عنایت او از نشانه‌های مهم ایمان و از وسائل مؤثر نجات و سعادت است.

تا آنجا که در حدیثی از رسول خدا ص آمده است:

لیس من عبد یظن باللّٰه خیرا الا کان عند ظنه به!: هیچ بنده‌ای گمان نیک به خدا نمی‌برد مگر اینکه خداوند طبق گمانش با او رفتار می‌کند" ⁽¹⁾!.

و در حدیث دیگری از امام علی ابن موسی الرضا(ع)آمده است:

احسن باللّٰه الظن،فان اللّٰه عز و جل یقول انا عند ظن عبدی المؤمن بی،ان خیر فخیر و ان شر فشر: "گمان خود را به خداوند خوب کن،چرا که خداوند عز و جل می‌فرماید:من نزد حسن ظن بنده مؤمنم هستم هر گاه گمان نیکی نسبت به من داشته باشد،به نیکی با او رفتار می‌کنم و اگر بد باشد به بدی"! ⁽²⁾.

و بالآخره در حدیث دیگری از پیامبر آمده است:

ان حسن الظن باللّٰه عز و جل ثمن الجنة: "حسن ظن به خدا بهای بهشت است" ⁽³⁾.

چه بهایی از این سهلتر؟و چه متاعی از آن پرارزشتر؟.

[سوره الفتح (48): آیات 8 تا 10]

اشاره

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً (8) لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً (9) إِنَّ اَلَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اَللّٰهَ یَدُ اَللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اَللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً (10)

ترجمه:

8-ما تو را به عنوان گواه و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم.

9-تا به خدا و رسولش ایمان بیاورید و از او دفاع کنید،او را بزرگ دارید و خدا را صبح و شام تسبیح کنید.

10-آنها که با تو بیعت می‌کنند در حقیقت فقط با خدا بیعت می‌نمایند،و دست خدا بالای دست آنهاست،هر کس پیمان‌شکنی کند به زیان خود پیمان شکسته است و آن کس که نسبت به عهدی که با خدا بسته وفا کند به زودی پاداش عظیمی به او خواهد داد.

تفسیر:

تحکیم موقعیت پیامبر(ص)و وظائف مردم در برابر او

گفتیم صلح حدیبیه از سوی بعضی از ناآگاهان شدیدا مورد انتقاد قرار گرفت،و حتی تعبیراتی که خالی از بی حرمتی نسبت به پیامبر ص نبود در برابر

حضرت کردند،مجموع این حوادث ایجاب می‌کرد که موقعیت یا عظمت پیامبر ص بار دیگر مورد تاکید قرار گیرد.

لذا در نخستین آیه مورد بحث پیامبر ص را مخاطب قرار داده می‌گوید:

"ما تو را گواه و بشارت دهنده،و بیم دهنده فرستادیم"( إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً ).

این سه توصیف بزرگ و سه مقام برجسته از مهمترین مقامات پیامبر ص است، "گواه بودن"و"بشیر"و"نذیر"بودن،گواه بر تمام امت اسلام بلکه به یک معنی گواه بر همه امتها،چنان که در آیه 41 نساء آمده است: فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً :"چگونه خواهد بود آن روز که برای هر امتی گواهی بر اعمالشان می‌آوریم،و تو را گواه بر این گواهان"!.

و در آیه 105 سوره توبه می‌فرماید: وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ :"بگو عمل کنید،خدا و رسول او و مؤمنان(امامان معصوم)اعمال شما را می‌بینند"!.

اصولا هر انسانی گواهان زیادی دارد.

قبل از هر کس خداوند که عالم الغیب و الشهاده است ناظر بر همه اعمال و نیات ماست.

بعد از او"فرشتگان"مامور ضبط اعمال آدمی هستند چنان که در آیه 21 سوره ق اشاره شده است: وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ .

سپس"اعضای پیکر آدمی"و حتی پوست تن او گواهی می‌دهند: یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ: "روزی که زبانها و دستها و پاهایشان به آنچه انجام می‌دادند گواهی می‌دهند"(نور-24) وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ :

به پوستهای تن خود می‌گویند چرا بر ضد ما گواهی دادید؟،می‌گویند خداوندی که هر موجودی را به نطق در آورده،ما را گویا ساخته است تا گواهی دهیم"!(فصلت-21).

"زمین"نیز جزء گواهان است،همانگونه که در سوره زلزال آمده: یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا .

طبق بعضی از روایات"زمان"نیز در آن روز در صف گواهان است، در حدیثی از علی ع می‌خوانیم:

ما من یوم یمر علی بنی آدم الا قال له ذلک الیوم انا یوم جدید و انا علیک شهید،فافعل فی خیرا،و اعمل فی خیرا،اشهد لک به یوم القیامة،فانک لن ترانی بعد هذا ابدا:

"هیچ روزی بر فرزند آدم نمی‌گذرد مگر اینکه به او می‌گوید:من روز تازه‌ای هستم،و در باره تو گواهی می‌دهم،در من کار نیک کن،و عمل خیر بجا آور،تا روز قیامت به نفع تو گواهی دهم،چرا که بعد از این هرگز مرا نخواهی دید"! ⁽¹⁾⁽²⁾.

بدون شک گواهی خداوند به تنهایی کافی است،ولی تعدد گواهان هم اتمام حجت بیشتری است،و هم اثر تربیتی قویتری در انسانها دارد.

به هر حال قرآن مجید در این آیه سه ماموریت مهم پیامبر ص را که مساله شهادت و انذار است به عنوان سه وصف عمده بیان کرده است،تا مقدمه‌ای باشد برای وظائفی که در آیه بعد آمده.

در آیه بعد پنج دستور مهم به عنوان نتیجه و هدفی برای اوصاف پیشین پیامبر ص بیان شده که دو دستور در باره اطاعت خداوند و تسبیح و نیایش او است، و سه دستور در باره"اطاعت"و"دفاع"و"تعظیم"مقام پیامبر ص است، می‌فرماید:"هدف این است که ایمان به خداوند و رسولش بیاورید،و از او در برابر دشمنان دفاع نمائید،او را بزرگ دارید،و خدا را صبح و شام تسبیح و تقدیس کنید"( لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً ).

"تعزروه"از ماده"تعزیر"در اصل به معنی"منع"است،سپس به هر گونه دفاع و نصرت و یاری کردن در مقابل دشمنان اطلاق شده است،به بعضی از مجازاتهایی که مانع از گناه می‌شود نیز"تعزیر"می‌گویند.

توقروه از ماده"توقیر"از ریشه"وقر"به معنی سنگینی است، بنا بر این"توقیر"در اینجا به معنی تعظیم و بزرگداشت است.

مطابق این تفسیر ضمیرهایی که در"تعزروه"و"توقروه"آمده،به شخص پیامبر ص باز می‌گردد،و هدف از آن دفاع از او در مقابل دشمن، و تعظیم و بزرگداشت او است(این تفسیر را"شیخ طوسی"در"تبیان" و"طبرسی"در"مجمع البیان"و بعضی دیگر برگزیده‌اند).

اما جمعی از مفسران ⁽¹⁾معتقدند که تمام ضمیرهای آیه به خداوند باز می‌گردد،و منظور از"تعزیر"و"توقیر"در اینجا یاری دین خدا،و بزرگداشت او و آئین او است دلیل آنها در انتخاب این تفسیر هماهنگ شدن تمام ضمیرهای موجود در آیه است.

ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می‌رسد،چرا که اولا:معنی اصلی

"تعزیر"منع و دفاع در مقابل دشمن است که در مورد خداوند جز به صورت مجاز صحیح نیست،و از آن مهمتر شان نزول آیه است که بعد از ماجرای حدیبیه نازل شده،در حالی که بعضی نسبت به مقام شامخ پیامبر ص بی حرمتی کرده بودند،و آیه برای توجیه مسلمانان نسبت به وظائفشان در مقابل رسول خدا ص نازل شده.

به علاوه نباید فراموش کرد که این آیه به عنوان نتیجه‌ای برای آیه قبل است که پیامبر ص را به عنوان"شاهد"و"بشیر"و"نذیر"توصیف می‌کند و این امر زمینه‌ساز دستوراتی است که در آیه بعد آمده.

***در آخرین آیه مورد بحث اشاره کوتاهی به مساله"بیعت رضوان" می‌کند که در آیه 18 همین سوره به طور مشروحتر آمده است.

توضیح اینکه:همانگونه که گفتیم طبق تواریخ مشهور پیامبر ص به دنبال خوابی که دیده بود همراه با 1400 نفر به قصد انجام عمره از مدینه خارج شد،ولی در نزدیکی مکه مشرکان تصمیم گرفتند که از ورود او و یارانش به مکه جلوگیری کنند،پیامبر ص و یارانش در سرزمین"حدیبیه"توقف فرمود،و سفیرانی میان او و قریش رد و بدل شد،تا به قرار داد صلح حدیبیه انجامید.

در این ماموریتها یک بار عثمان از طرف پیامبر ص مامور شد که این پیام را به اهل مکه برساند که او به قصد جنگ نیامده،و تنها قصدش زیارت خانه خدا است،ولی مشرکان عثمان را موقتا توقیف کردند،و همین امر سبب شد که در میان مسلمانان خبر قتل او شایع گردد،و اگر چنین چیزی صحت می‌داشت دلیل بر اعلان جنگ قریش بود،لذا پیامبر ص فرمود ما از اینجا حرکت نمی‌کنیم تا با این قوم پیکار کنیم،و برای تاکید بر این امر مهم از

مردم دعوت کرد تا با او تجدید بیعت کنند،مسلمانان در زیر درختی که آنجا بود جمع شدند و با حضرتش بیعت کردند که هرگز پشت به میدان نکنند و تا آنجا که در توان دارند در قلع و قمع دشمن بکوشند.

این موضوع به گوش مشرکان مکه رسید و رعب و وحشتی در قلوب آنها افکند و همین امر سبب شد که آنها به این صلح ناخوشایند تن در دهند.

این بیعت را از این جهت"بیعت رضوان"می‌نامند که در آیه 18 همین سوره آمده است: لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ :

"خدا از مؤمنان"راضی"شد هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت می‌کردند". به هر حال،قرآن مجید در آیه مورد بحث می‌گوید:"کسانی که با تو بیعت می‌کنند در حقیقت با خدا بیعت می‌کنند و دست خدا بالای دست آنها است" ( إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ ).

"بیعت"به معنی پیمان بستن برای فرمانبرداری و اطاعت از کسی است،و چنین مرسوم بوده که آن کس که پیمان اطاعت می‌بست دست خود را در دست پیشوا و رهبر خود می‌گذاشت و پیمان وفاداری را از این طریق اظهار می‌داشت.

و از آنجا که به هنگام"معامله و بیع"نیز دست به دست هم می‌دادند و قرار داد معامله را می‌بستند،واژه"بیعت"به این پیمانها اطلاق شده است،به خصوص اینکه آنها در پیمان خود گویی جان خویش را در معرض معامله با فردی که با او اعلام وفاداری داشتند قرار می‌دادند.

و از اینجا معنی" یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ "(دست خدا بالای دست آنها است)روشن می‌شود،این تعبیر کنایه از آن است که بیعت با پیامبر ص یک بیعت الهی است،گویا دست خدا بالای دست آنها قرار گرفته،نه تنها با پیامبرش

که با خدا بیعت می‌کنند،و این گونه کنایات در زبان عرب بسیار معمول است.

بنا بر این کسانی که این جمله را چنین تفسیر کرده‌اند که"قدرت خدا ما فوق قدرت آنها است"یا"نصرت و یاری خدا برتر از نصرت و یاری مردم است" و امثال آن تناسبی با شان نزول آیه و مفاد آن ندارد،هر چند این مطلب در حد ذات خود مطلب صحیحی است.

سپس می‌افزاید:"هر کس نقض عهد و پیمان‌شکنی کند در حقیقت به زیان خود پیمان‌شکنی کرده و عهد خویش را شکسته"( فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ ).

"و آن کس که در برابر عهدی که با خدا بسته وفادار بماند،و حق بیعت را اداء کند،خداوند پاداش عظیمی به او خواهد داد"( وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً ) ⁽¹⁾.

"نکث"از ماده"نکث"(بر وزن مکث)به معنی باز گشودن و واتابیدن است،سپس در مورد پیمان‌شکنی و نقض عهد به کار رفته ⁽²⁾.

در این آیه،قرآن مجید به همه بیعت کنندگان هشدار می‌دهد که اگر بر سر پیمان و عهد خود بمانند پاداش عظیمی خواهند داشت،اما اگر آن را بشکنند زیانش متوجه خود آنها است،تصور نکنند به خدا ضرری می‌رسانند،

بلکه بقای جامعه و عظمت و سر بلندی و قوت و قدرت و حتی موجودیت خویش را به خاطر پیمان‌شکنی به خطر می‌افکنند.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع آمده است:

ان فی النار لمدینة یقال لها الحصینة،ا فلا تسئلونی ما فیها؟فقیل له:ما فیها یا امیر المؤمنین؟ قال فیها ایدی الناکثین!: "در جهنم شهری است به نام"حصینه"آیا از من نمی‌پرسید در آن شهر چیست؟کسی عرض کرد:ای امیر مؤمنان در آن شهر چیست؟!فرمود:دستهای پیمان‌شکنان"!! و از اینجا روشن می‌شود که مساله پیمان‌شکنی و نقض بیعت از دیدگاه اسلام چقدر زشت و قبیح است ⁽¹⁾.

در باره اصل موضوع"بیعت در اسلام"و حتی"قبل از اسلام"و"کیفیت بیعت"و"احکام آن"بحثهایی است که به خواست خدا ذیل آیه 18 همین سوره مطرح خواهد شد.

[سوره الفتح (48): آیات 11 تا 14]

اشاره

سَیَقُولُ لَکَ اَلْمُخَلَّفُونَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً (11) بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ اَلرَّسُولُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ اَلسَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً (12) وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَعِیراً (13) وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً (14)

ترجمه:

11-به زودی متخلفان از اعراب بادیه‌نشین(عذرتراشی کرده)می‌گویند:حفظ اموال و خانواده،ما را به خود مشغول داشت(و نتوانستیم در سفر حدیبیه تو را همراهی کنیم)برای ما طلب آمرزش کن،آنها به زبان خود چیزی می‌گویند که در دل ندارند!بگو:چه کسی می‌تواند در برابر خداوند از شما دفاع کند هر گاه زیانی برای شما بخواهد و یا اگر نفعی اراده کند(مانع گردد)و خداوند به تمام اعمالی که انجام می‌دهید آگاه است.

12-بلکه شما گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز به خانواده‌های خود باز نخواهند گشت و این پندار غلط در دلهای شما زینت یافته بود،و گمان بد کردید،و سرانجام هلاک شدید.

13-و آن کس که ایمان به خدا و پیامبرش نیاورده(سرنوشتش دوزخ است)چرا که ما برای کافران آتش فروزان آماده کرده‌ایم! 14-مالکیت و حاکمیت آسمانها و زمین از آن خدا است،هر کس را بخواهد(و شایسته بداند)می‌بخشد،و هر کس را بخواهد مجازات می‌کند و خداوند غفور و رحیم است.

تفسیر:

عذرتراشی متخلفان!

در آیات قبل گفتیم پیامبر ص با یکهزار و چهارصد نفر از مسلمانان از مدینه به قصد عمره به سوی مکه حرکت کرد.

از سوی پیامبر ص در میان قبائل بادیه‌نشین اعلام شد که همه آنها نیز او را در این سفر همراهی کنند،ولی گروهی از افراد ضعیف الایمان از انجام این دستور سر باز زدند،و تحلیلشان این بود که چگونه ممکن است مسلمانان از این سفر جان سالم به در برند،در حالی که قبلا کفار قریش حالت تهاجمی داشته،و جنگهای احد و احزاب را در کنار مدینه بر مسلمانان تحمیل کردند،

اکنون که این گروه اندک و بدون سلاح با پای خود به مکه می‌روند،و در کنار لانه زنبوران قرار می‌گیرند چگونه ممکن است به خانه‌های خود باز گردند؟! اما هنگامی که دیدند مسلمانان با دست پر و امتیازات قابل ملاحظه‌ای که از پیمان صلح حدیبیه گرفته بودند سالم به سوی مدینه بازگشتند بی آنکه از دماغ کسی خون بریزد،به اشتباه بزرگ خود پی بردند،و خدمت پیامبر آمدند تا به نحوی عذر خواهی کرده،و کار خود را توجیه کنند،و از پیامبر تقاضای استغفار نمایند.

ولی آیات فوق نازل گشت و پرده از روی کار آنها برداشت و آنها را رسوا نمود.

به این ترتیب بعد از ذکر سرنوشت منافقان و مشرکان در آیات قبل،در اینجا وضع متخلفان ضعیف الایمان را بازگو می‌کند،تا حلقات این بحث تکمیل گردد.

می‌فرماید:"به زودی متخلفان از اعراب بادیه‌نشین عذرتراشی کرده، می‌گویند:حفظ اموال و زن و فرزند ما را به خود مشغول داشت،و نتوانستیم در این سفر پر برکت در خدمت تو باشیم!اکنون عذر ما را بپذیر،و برای ما طلب آمرزش کن"!( سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا ).

"آنها به زبان خود چیزی می‌گویند که در دل ندارند"( یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ).

آنها حتی در توبه خود صادق نیستند.

ولی به آنها"بگو چه کسی می‌تواند در برابر خداوند مالک چیزی برای شما باشد و از شما دفاع کند اگر بخواهد به شما زیانی برساند؟یا اگر بخواهد

نفعی برساند چه کسی می‌تواند مانع گردد"؟!( قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ نَفْعاً ).

برای خدا به هیچ وجه مشکل نیست که شما را در خانه‌های امنتان و در کنار زن و فرزند و اموالتان گرفتار انواع بلاها و مصائب کند،و نیز برای او هیچ مشکل نیست که در مرکز دشمنان و کانون مخالفان شما را از هر گونه گزند محفوظ دارد، این جهل شما به قدرت خدا است که این گونه افکار را در نظر شما زینت می‌دهد.

آری"خداوند به تمام اعمالی که انجام می‌دهید خبیر و آگاه است" ( بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً ).

بلکه از اسرار درون سینه‌ها و نیات شما نیز به خوبی با خبر است،او به خوبی می‌داند که این عذر و بهانه‌ها واقعیت ندارد آنچه واقعیت دارد شک و تردید و ترس و ضعف ایمان شما است،و این عذرتراشیها بر خدا مخفی نمی‌ماند،و هرگز مانع مجازات شما نمی‌شود.

جالب اینکه هم از لحن آیات،و هم از تواریخ،استفاده می‌شود که این آیات در اثناء بازگشت پیامبر ص به مدینه نازل شد،یعنی پیش از آنکه متخلفان بیایند و عذرتراشی کنند پرده از روی کار آنها برداشت و رسوایشان کرد! *** سپس برای توضیح بیشتر پرده‌ها را کاملا کنار زده می‌افزاید:"بلکه شما گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز به خانواده‌های خود باز نخواهند گشت" ( بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً ).

آری علت عدم شرکت شما در این سفر تاریخی مساله اموال و زن و فرزند نبود،بلکه عامل اصلی سوء ظنی بود که به خدا داشتید،و با محاسبات غلط

خود چنین فکر می‌کردید که این سفر،سفر پایانی عمر پیامبر ص و مؤمنان است و باید از آن کناره‌گیری کرد.

آری"این پندار غلط و این وسوسه‌های شیطانی در دل شما زینت یافته بود" ( وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ ).

"و گمان بد کردید"( وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ ).

چرا که فکر می‌کردید خداوند پیامبرش را به این سفر فرستاده،و آنها را به چنگال دشمنان سپرده و از آنها حمایت نخواهد کرد! "و سرانجام به هلاکت رسیدید"!( وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً ).

چه هلاکت از این بدتر که از شرکت در این سفر تاریخی،و بیعت رضوان و افتخارات دیگر محروم شدید،و به دنبال آن رسوایی بزرگ بود،و در آینده عذاب دردناک آخرت است.آری شما دلهای مرده‌ای داشتید که گرفتار چنین سرنوشتی شدید.

از آنجا که این افراد ضعیف الایمان یا منافق مردمی ترسو، و راحت طلب، و طبعا از جنگ و هر گونه درگیری گریزانند،تحلیلی که در باره حوادث می‌کنند هیچگونه با واقعیت تطبیق،نمی‌کند با این حال همیشه در نظرشان بسیار جالب است.

و به این ترتیب ترس و عافیت‌طلبی و فرار از زیر بار مسئولیتها سوء ظنها را در نظرشان واقعیتها جلوه می‌دهد،و نسبت به همه چیز بدبین هستند حتی به پیامبر خدا و حتی نسبت به خدا! در"نهج البلاغه"در فرمان"مالک اشتر"می‌خوانیم:

ان البخل و الجبن و الحرص غرائز شتی یجمعها سوء الظن باللّٰه: "بخل و ترس و حرص،صفات نکوهیده مختلفی است که همه آنها در سوء ظن به خدا جمع است" ⁽¹⁾.

داستان حدیبیه و آیات مورد بحث،ظهور عینی همین معنی است،و نشان می‌دهد که چگونه سوء ظن به پروردگار از صفات زشتی همچون بخل و حرص و ترس سرچشمه می‌گیرد.

*** از آنجا که این موضعگیری‌های غلط گاه از عدم ایمان سرچشمه می‌گرفت در آیه بعد می‌گوید:"کسی که ایمان به خدا و پیامبرش نیاورده سرنوشتش آتش دوزخ است چرا که ما برای کافران آتش فروزان فراهم کرده‌ایم"( وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَعِیراً ) ⁽¹⁾.

"سعیر"به معنی"بر افروخته"است.

*** و سرانجام در آخرین آیه مورد بحث برای اثبات قدرت خداوند بر مجازات کافران و منافقان می‌فرماید:"مالکیت و حاکمیت آسمانها و زمین از آن خدا است،هر کس را بخواهد می‌بخشد و هر کس را بخواهد مجازات می‌کند، و خداوند غفور و رحیم است"( وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً ).

جالب اینکه در اینجا مساله غفران و آمرزش را بر مساله عذاب مقدم می‌دارد،و در آخر آیه باز هم تاکید بر غفران و رحمت الهی می‌کند،چرا که هدف از تمام این تهدیدها و انذارها تربیت است،و مساله تربیت ایجاب می‌کند که راه بازگشت به روی گنهکاران و حتی کافران باز باشد،به خصوص اینکه سرچشمه بسیاری از این موضعگیریهای منفی،جهل و ناآگاهی است،و در برابر

اینگونه افراد باید امید به آمرزش افزایش داده شود شاید به راه آیند.

نکته:

توجیه گناه،یک بیماری عمومی است!

هر قدر گناه سنگین باشد به سنگینی توجیه گناه نیست،چرا که گنهکار معترف به گناه غالبا به سراغ توبه می‌رود،اما مصیبت زمانی شروع می‌شود که پای توجیه‌گریها در میان آید که نه تنها راه توبه را به روی انسان می‌بندد، بلکه او را در گناه راسختر و جری‌تر می‌سازد.

این توجیه‌گری گاه برای حفظ آبرو و جلوگیری از رسوایی در برابر مردم است،اما از آن بدتر زمانی است که برای فریب و جدان صورت گیرد.

این توجیه‌گری مطلب تازه‌ای نیست،و نمونه‌های مختلف آن را در تمام طول تاریخ بشر می‌توان یافت،که چگونه جنایتکاران بزرگ تاریخ برای فریب خود یا دیگران دست به توجیهات مضحکی می‌زدند که هر انسانی را غرق تعجب می‌کند.

قرآن مجید که درس بزرگ تربیت و انسان‌سازی است در این باره بحثهای فراوانی دارد که نمونه‌ای از آن را در آیات فوق خواندیم.

بد نیست نمونه‌های دیگر را برای تکمیل این بحث نیز مورد بررسی قرار دهیم:

1-مشرکان عرب برای توجیه شرک خود گاه متوسل به رسم نیاکان می‌شدند و می‌گفتند: إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ "ما پدران خود را بر آئینی یافتیم و ما به آثار آنها اقتدار می‌کنیم!(زخرف-23).

و گاه به نوعی جبر متوسل شده می‌گفتند: لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا و لا

آبائنا:"اگر خدا می‌خواست نه ما و نه پدرانمان هرگز مشرک نمی‌شدیم"! (148-انعام).

2-گاه مؤمنان ضعیف الایمان برای فرار از جنگ،خدمت پیامبر ص می‌آمدند،و به این عنوان که خانه‌های ما در و دیوار درستی ندارد و آسیب پذیر است صحنه را خالی می‌کردند: وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً (احزاب-13):"گروهی از آنها از پیامبر اجازه می‌خواستند و می‌گفتند خانه‌های ما آسیب پذیر است در حالی که آسیب پذیر نبود آنها فقط می‌خواستند فرار کنند.

3-گاه به این بهانه که اگر ما به جنگ رومیان برویم ممکن است زیبا رویان رومی،دل ما را بربایند،و به حرام بیفتیم!اجازه عدم شرکت در جنگ را از پیامبر ص می‌خواستند: وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی (توبه- 49):"بعضی از آنان می‌گوید به من اجازه ده و مرا به گناه نینداز"! و گاه به این عنوان که اموال و زن و فرزند ما را گرفتار و به خود مشغول ساخته،گناه بزرگ فرار از اطاعت فرمان پیامبر ص را توجیه می‌کردند (آیات مورد بحث).

5-شیطان نیز با یک مقایسه غلط نافرمانی صریح خود را در برابر خداوند توجیه کرد و گفت:"مرا از آتش آفریده‌ای و آدم را از خاک!چگونه ممکن است موجودی شریفتر برای موجودی پستتر سجده کند"!: أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ (اعراف-12).

6-در عصر جاهلیت نیز برای توجیه جنایت بزرگ"فرزند کشی" می‌گفتند از این می‌ترسیم که در جنگها دختران ما به دست دشمنان بیفتند، غیرت ناموسی ما ایجاب می‌کند که نوزادان دختر را زیر خاک پنهان کنیم!، و گاه می‌گفتند اگر فرزندانمان زنده بمانند قادر بر تامین زندگی آنها نیستیم!

(اسراء-31).

حتی از بعضی آیات قرآن بر می‌آید که گناهکاران برای توجیه گناهان خود در قیامت نیز به اموری متشبث می‌شوند از جمله اینکه ما پیروی از بزرگان قوم خود کردیم و آنها بودند که ما را گمراه کردند،و بجای ما تصمیم گرفتند!:

" رَبَّنٰا إِنّٰا أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ" (احزاب-67).

خلاصه اینکه بلای"توجیه‌گری"بلائی است فراگیر که گروه عظیمی از مردم اعم از عوام و خواص را در برگرفته،و خطر بزرگ آن این است که راههای اصلاح را به روی گنهکاران می‌بندد، و گاه واقعیتها را حتی در نظر خود انسان دگرگون جلوه می‌دهد.

بسیارند کسانی که"ترس و جبن"خود را به عنوان"احتیاط"،و"حرص" را به"تامین آینده"و"تهور"را به"قاطعیت"و"ضعف نفس"را به"حیا" و"بی‌عرضگی"را به"زهد"و"ارتکاب حرام"را به"کلاه شرعی"و"فرار از زیر بار مسئولیت"را به"ثابت نبودن موضوع"و"ضعفها و کوتاهیها"ی خود را به"قضا و قدر"توجیه می‌کنند،و چه دردناک است که انسان با دست خود راه نجات را به روی خود ببندد؟! گرچه این مفاهیم هر کدام در جای خود معنی صحیحی دارد،ولی اشکال در این است که آن را تحریف کرده،و نتیجه وارونه می‌گیرند،و چه زیانهای عظیمی که از این رهگذر به جوامع بشری و خانواده‌ها و افراد رسیده است؟! خداوند همه ما را از این بلای بزرگ و خانمان سوز حفظ کند(آمین).

[سوره الفتح (48): آیات 15 تا 17]

اشاره

سَیَقُولُ اَلْمُخَلَّفُونَ إِذَا اِنْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اَللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اَللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً (15) قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اَللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (16) لَیْسَ عَلَی اَلْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی اَلْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی اَلْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً (17)

ترجمه:

15-هنگامی که شما در آینده برای به دست آوردن غنائمی حرکت کنید متخلفان می‌گویند:

بگذارید ما هم از شما پیروی کنیم(و در این جهاد شرکت نمائیم!)آنها می‌خواهند کلام خدا را تغییر دهند،بگو:هرگز نباید به دنبال ما بیایید،اینگونه خداوند از قبل گفته است،اما به زودی می‌گویند:شما نسبت به ما حسد می‌ورزید ولی آنها جز اندکی نمی‌فهمند! 16-به متخلفان از اعراب بگو:به زودی از شما دعوت می‌شود که به سوی قومی جنگجو بروید و با آنها پیکار کنید تا اسلام بیاورند،اگر اطاعت کنید خداوند پاداش نیکی به شما می‌دهد،و اگر سرپیچی نمائید همانگونه که قبلا نیز سرپیچی نمودید شما را عذاب دردناکی می‌کند.

17-بر"نابینا"و"لنگ"و"بیمار"گناهی نیست(اگر در میدان جهاد شرکت نکند) و هر کس که اطاعت خدا و رسولش نماید او را در باغهایی(از بهشت)وارد می‌سازد که نهرها از زیر درختانش جاری است،و آن کس که سرپیچی کند او را به عذاب دردناکی گرفتار می‌کند.

تفسیر:

متخلفان آماده طلب!

غالب مفسران معتقدند که این آیات ناظر به"فتح خیبر"است که بعد از "صلح حدیبیه"و در آغاز سال هفتم هجرت روی داد.

توضیح اینکه:طبق روایات هنگامی که پیامبر ص از"حدیبیه"باز می‌گشت به فرمان خدا مسلمانان شرکت کننده در حدیبیه را بشارت به"فتح خیبر"داد و تصریح فرمود که در این پیکار فقط آنها شرکت کنند،و غنائم جنگی مخصوص آنها است،و تخلف کنندگان را نصیبی از این غنائم نخواهد بود! اما این دنیا پرستان ترسو همین که از قرائن فهمیدند پیامبر ص در این جنگی که در پیش دارد قطعا پیروز می‌شود و غنائم فراوانی به دست سپاه

اسلام خواهد افتاد،از فرصت استفاده کرده،خدمت پیامبر ص آمدند، و اجازه شرکت در میدان"خیبر"خواستند!و شاید به این عذر نیز متوسل شدند که ما برای جبران خطای گذشته،و سبک کردن بار مسئولیت،و توبه از گناه،و خدمت خالصانه به اسلام و قرآن،می‌خواهیم در این میدان جهاد با شما شرکت کنیم!غافل از اینکه آیات قرآن از قبل نازل شده بود، و سر آنها را فاش ساخته بود،چنان که در نخستین آیه مورد بحث می‌خوانیم:

"هنگامی که شما برای به دست آوردن غنائمی حرکت می‌کنید به زودی متخلفان می‌گویند بگذارید ما هم از شما پیروی کنیم،و در این جهاد شرکت نمائیم"!( سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ ).

نه تنها در این مورد که در موارد دیگر نیز می‌بینیم این تن‌پروران طماع به سراغ لقمه‌های چرب و کم دردسر می‌رفتند،و از میدانهای سخت و خطرناک و دور دست گریزان بودند،چنان که در آیه 42 سوره"توبه"می‌خوانیم:"هر گاه غنائمی نزدیک،و سفری سهل و آسان باشد از تو پیروی می‌کنند،ولی(اکنون که برای میدان تبوک)راه دور و پرمشقت است سر باز می‌زنند،و به زودی سوگند می‌خورند که اگر توانایی داشتیم همراه شما حرکت می‌کردیم" " لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ ".

به هر حال،قرآن در آیات مورد بحث در پاسخ این گروه سود جو و فرصت طلب می‌گوید:"آنها می‌خواهند کلام خدا را تغییر دهند"( یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ ).

سپس می‌افزاید:"به آنها بگو:شما هرگز نباید به دنبال ما بیائید" و حق ندارید در این میدان شرکت کنید (قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا ) .

این سخنی نیست که من از پیش خود بگویم،"این مطلبی است که

خداوند از قبل گفته"و ما را از آینده شما با خبر ساخته است( کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ ).

خداوند دستور داده"غنائم خیبر"مخصوص"اهل حدیبیه"باشد، واحدی با آنها در این امر شرکت نکند! ولی این متخلفان بی شرم و پر ادعا،باز از میدان در نمی‌روند و شما را متهم به حسادت می‌کنند"و به زودی می‌گویند:مطلب چنین نیست بلکه شما نسبت به ما حسد می‌ورزید"!( فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا ).

و به این ترتیب آنها حتی بطور ضمنی پیامبر ص را تکذیب می‌کنند، و ریشه منع آنها را از شرکت در"غزوه خیبر"حسادت می‌شمرند! قرآن در آخرین جمله می‌گوید:"ولی آنها جز اندکی نمی‌فهمند" ( بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً ).

آری ریشه تمام بدبختی‌های آنها جهل و نادانی و بیخبری است که همیشه دامنگیر آنها بوده است،جهل در مورد خداوند،و عدم معرفت مقام پیامبر ص و بیخبری از سرنوشت انسانها،و عدم توجه به ناپایداری ثروت دنیا.

درست است که آنها در مسائل مالی و منافع شخصی با هوش و دقیق و باریک بودند،اما چه جهلی از این بالاتر که انسان همه چیز خود را با اندکی ثروت مبادله کند؟!.

سرانجام پیغمبر اکرم ص طبق نقل تواریخ غنائم خیبر را تنها بر اهل حدیبیه تقسیم کرد،حتی کسانی که در حدیبیه بودند و موفق به شرکت در غزوه خیبر نشدند سهمی برای آنها قرار داد،البته این موضوع یک مصداق بیشتر نداشت و آن"جابر بن عبد اللّٰه"بود ⁽¹⁾.

در ادامه همین بحث و گفتگو با متخلفان"حدیبیه"در آیه بعد پیشنهادی به آنها کرده،و راه بازگشت را به روی آنها چنین می‌گشاید و می‌فرماید:

"به متخلفان از اعراب بادیه‌نشین بگو به زودی از شما دعوت می‌شود که به سوی قومی جنگجو و پر قدرت گام بگذارید،و با آنها پیکار کنید تا اسلام را پذیرا شوند"( قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ ).

"اگر اطاعت کنید خداوند پاداش نیکی به شما می‌دهد،و اگر سرپیچی کنید،آن گونه که قبلا نیز سرپیچی کردید،خداوند شما را عذاب دردناکی می‌کند"( فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً ).

هر گاه به راستی از رفتار قبلی خود پشیمان شده‌اید،و دست از راحت- طلبی و دنیا پرستی برداشته‌اید،باید امتحان صداقت خود را در میدان سخت و سهمگین دیگری بدهید،و گرنه از میدانهای سخت اجتناب کردن،و در میدانهای راحت و پر غنیمت شرکت نمودن به هیچوجه ممکن نیست،و دلیلی است بر نفاق یا ضعف ایمان و جبن و ترس شما.

جالب اینکه قرآن روی عنوان مخلفین در این آیات مکرر تکیه کرده، و به اصطلاح بجای استفاده از"ضمیر"از"اسم ظاهر"استفاده می‌کند.

این تعبیر مخصوصا به صورت صیغه"اسم مفعول"آمده،یعنی"پشت سر گذارده شدگان"اشاره به اینکه هنگامی که مسلمانان با ایمان مشاهده سستی و بهانه‌جوئیهای این گروه را می‌کردند آنها را پشت سر گذارده و بی اعتنا به وضعشان به سوی میدان جهاد می‌شتافتند.

اما در اینکه این قوم جنگجو و پر قدرت که در این آیه به آنها اشاره کرده چه جمعیتی بودند؟در میان مفسران گفتگو است.

جمله" تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ "(با آنها پیکار کنید تا مسلمان شوند) دلیل بر این است که اهل کتاب نبودند،زیرا آنها را مجبور به پذیرش اسلام نمی‌کنند،بلکه مخیر میان اسلام آوردن یا پذیرش شرائط اهل ذمه و همزیستی مسالمت‌آمیز با مسلمانان و پرداخت جزیه می‌کنند،تنها مشرکان و بت پرستان هستند که چیزی جز اسلام از آنان پذیرفته نمی‌شود،زیرا اسلام بت پرستی را به عنوان یک"دین"نمی‌شناسد،و اجبار در ترک بت پرستی جایز است.

و با توجه به اینکه در عصر پیامبر ص بعد از ماجرای"حدیبیه" و"خیبر"غزوه مهمی با مشرکان جز فتح"مکه"و غزوه"حنین"وجود نداشت،آیه فوق می‌تواند اشاره به آنها باشد،مخصوصا غزوه حنین که مردان جنگجوی سخت‌کوشی از طایفه"هوازن"و"بنی سعد"در آن شرکت داشتند.

اما اینکه بعضی احتمال داده‌اند اشاره به غزوه"موته"که با رومیان انجام گرفت بوده باشد بعید به نظر می‌رسد،چرا که آنها اهل کتاب بودند.

و احتمال اینکه منظور جنگهای بعد از پیامبر ص از جمله جنگ با اهل"فارس"و"یمامه"بوده باشد بسیار بعیدتر است،چرا که لحن آیات نشان می‌دهد مساله مربوط به زمان پیامبر ص است،و هیچ الزامی نداریم که آن را بر جنگهای بعد از عصر پیامبر ص تطبیق دهیم،ظاهرا پاره‌ای انگیزه‌های سیاسی در فکر و اندیشه بعضی از مفسران که روی این مساله پافشاری داشته‌اند دخالت داشته است! این نکته نیز قابل توجه است که پیامبر ص به آنها قول نمی‌دهد که در جنگهای آینده شما غنائمی به چنگ می‌آورید،زیرا هدف از جهاد کسب غنیمت نیست،بلکه روی این تکیه می‌کند که خداوند پاداش نیکی به شما خواهد داد که معمولا این تعبیر در مورد پاداشهای آخرت است.

در اینجا سؤالی مطرح می‌شود و آن اینکه:در آیه 83 سوره توبه،به طور کلی دست رد بر سینه این نامحرمان زده و می‌گوید: فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ :

"شما هرگز با من در هیچ نبردی خروج نخواهید کرد و مجاز نیستید همراه من با دشمن پیکار کنید چرا که نخستین بار به کناره‌گیری از جنگ راضی شدید اکنون نیز با متخلفان بمانید".

در حالی که آیه مورد بحث از آنها دعوت به پیکار در میدان سخت و سهمگین دیگری می‌کند؟ ولی با توجه به اینکه آیه سوره توبه مربوط به متخلفان جنگ تبوک است که پیامبر ص از آنها قطع امید کرده بود،و آیه مورد بحث از متخلفان حدیبیه سخن می‌گوید که هنوز از آنها قطع امید نشده بود پاسخ این سؤال روشن می‌گردد.

*** و از آنجا که در میان متخلفان افرادی بودند که به خاطر نقص عضو یا بیماری به راستی قدرت بر شرکت در جهاد نداشتند،و نباید حق آنها در این میان نادیده گرفته شود،در آخرین آیه مورد بحث معذور بودن آنان را مشخص ساخته است.

بخصوص اینکه بعضی از مفسران نقل کرده‌اند که بعد از نزول آیه قبل و تهدید متخلفان به"عذاب الیم"جمعی از معلولین یا بیماران خدمت پیامبر ص آمدند و عرض کردند:ای رسول خدا ص!تکلیف ما در این میان چیست؟ در اینجا این آیه نازل شد و حکم آنها را چنین بازگو کرد:"بر نابینا و لنگ و بیمار گناهی نیست اگر در میدان جهاد شرکت نکنند"( لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ ).

تنها جهاد نیست که مشروط به قدرت و توانایی است،تمام تکالیف الهی یک سلسله شرائط عمومی دارد که از جمله آنها"توانایی و قدرت"است،و در آیات قرآن کرارا به این معنی اشاره شده است،در آیه 286 سوره بقره به صورت یک اصل کلی می‌خوانیم: لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا :"خداوند هیچکس را جز به مقدار طاقتش تکلیف نمی‌کند.

این شرط هم با ادله نقلی ثابت شده،و هم با دلیل عقل.

ولی البته این گروه گرچه از شرکت در میدان جهاد معافند اما آنها نیز باید به مقدار توان خود برای تقویت قوای اسلام و پیشبرد اهداف الهی آن بکوشند،چنان که در آیه 91 سوره توبه می‌خوانیم: لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ :

"بر ضعیفان و بیماران و آنها که وسیله‌ای برای انفاق(در راه جهاد)ندارند گناهی نیست(که در میدان حاضر نشوند)به شرط اینکه برای خدا و رسولش خیر خواهی کنند".

یعنی اگر آنها قادر نیستند با دست کاری انجام دهند از آنچه در توان دارند با زبان مضایقه ننمایند،و این تعبیر جالبی است که نشان می‌دهد هر کس آنچه را در توان دارد باید فروگذار نکند،و به تعبیر دیگر اگر نمی‌توانند در جبهه شرکت کنند لا اقل"پشت جبهه"را محکم نگهدارند.

و شاید جمله اخیر آیه مورد بحث نیز اشاره به همین معنی باشد که می‌فرماید:

"هر کس اطاعت خدا و رسولش را کند او را در باغهایی از بهشت وارد می‌سازد که نهرها از زیر درختانش جاری است،و آن کس که سرپیچی کند او را به عذاب الیم گرفتار خواهد کرد"!( وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً ).

این احتمال نیز وجود دارد که در مواقعی که استثنایی به حکمی می‌خورد

افرادی به فکر سوء استفاده افتاده،خود را در صف معذوران جا می‌زنند، قرآن به آنها هشدار می‌دهد که اگر به راستی معذور نباشند گرفتار عذاب الیم خواهند شد.

این نکته قابل توجه است که مساله معذور بودن نابینا و لنگ و بیماران سخت مخصوص"جهاد"است،اما در مساله"دفاع"هر کس به قدر توانایی خود باید از کیان اسلام و وطن اسلامی و جان دفاع کند و هیچ استثنایی در این زمینه وجود ندارد.

[سوره الفتح (48): آیات 18 تا 19]

اشاره

لَقَدْ رَضِیَ اَللّٰهُ عَنِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ اَلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً (18) وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (19)

ترجمه:

18-خداوند از مؤمنانی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند راضی و خشنود شد،خدا آنچه را در درون قلب آنها(از صداقت و ایمان)نهفته بود می‌دانست،لذا آرامش را بر دلهای آنها نازل کرد،و فتح نزدیکی،به عنوان پاداش،نصیب آنها فرمود.

19-و غنائم بسیاری که آن را به دست می‌آورند،و خداوند عزیز و حکیم است.

تفسیر:

خشنودی خدا از شرکت کنندگان در بیعت رضوان

گفتیم در ماجرای حدیبیه سفرایی میان"پیامبر"ص و"قریش"رد و بدل شد،از جمله پیامبر ص"عثمان بن عفان"را(که از بستگان ابو سفیان بود و این رابطه ظاهرا در انتخاب او تاثیر داشت)به عنوان نماینده نزد مشرکان مکه و اشراف قریش فرستاد تا آنها را از این حقیقت آگاه کند که مسلمانان به قصد جنگ نیامده‌اند بلکه هدفشان زیارت خانه خدا و احترام کعبه است،اما قریش عثمان را موقتا توقیف کردند،و به دنبال آن در بین مسلمانان شایع شد که عثمان کشته شده پیامبر ص فرمود من از اینجا حرکت نمی‌کنم تا با این گروه پیکار کنم.

سپس به زیر درختی که در آنجا بود آمد،و با مردم تجدید بیعت کرد،

و از آنها خواست که در پیکار با مشرکان کوتاهی نکنند،و کسی پشت به میدان جهاد نکند ⁽¹⁾.

آوازه این بیعت در مکه پیچید و قریش سخت به وحشت افتادند و عثمان را آزاد کردند.

چنان که می‌دانیم این بیعت به عنوان"بیعت رضوان"(بیعت خشنودی خداوند)معروف شد،و لرزه بر اندام مشرکان انداخت و نقطه عطفی در تاریخ اسلام بود.

آیات مورد بحث در باره این ماجرا سخن می‌گوید.

نخست می‌فرماید:"خداوند از مؤمنانی که در زیر درخت با تو بیعت کردند راضی و خشنود شد"( لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ).

هدف از این"بیعت"انسجام هر چه بیشتر نیروها،تقویت روحیه،تجدید آمادگی رزمی،سنجش افکار،و آزمودن میزان فداکاری دوستان وفادار بود.

این بیعت روح تازه‌ای در کالبد مسلمین دمید،چرا که دست به دست پیامبر خدا ص می‌دادند،و از صمیم دل اظهار وفاداری می‌کردند.

خداوند به این مؤمنان فداکار و ایثارگر که در این لحظه حساس با پیامبر ص بیعت کردند چهار پاداش بزرگ داد که از همه مهمتر همین پاداش سخت یعنی رضایت و خشنودی او بود،همانگونه که در آیه 72 سوره توبه نیز می‌خوانیم وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ :"و رضا و خشنودی خداوند از همه نعمتهای بهشتی برتر است".

سپس می‌افزاید:"خداوند می‌دانست آنچه در درون قلب آنها از صداقت و ایمان و آمادگی وفاداری نسبت به این پیمان نهفته است،و لذا سکینه و آرامش را بر آنها نازل کرد"( فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ ).

آن چنان آرامشی که در میان انبوه دشمنان در نقطه دور دستی از شهر و دیار خود،در میان سلاحهای آماده آنها،با نداشتن اسلحه کافی(چون برای زیارت آمده بودند نه برای جنگ)ترس و وحشتی به دل راه نمی‌دادند،و همچون کوه استوار و پا بر جا ایستاده بودند.

و این دومین موهبت الهی نسبت به آنها بود.

اصولا الطاف خاص و امدادهای الهی شامل حال کسانی می‌شود که دارای خلوص نیت و صدق و صفای باطن باشند.

لذا در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم:

ان العبد المؤمن الفقیر لیقول یا رب ارزقنی حتی افعل کذا و کذا من البر و وجوه الخیر،فاذا علم اللّٰه عز و جل ذلک منه بصدق نیته کتب اللّٰه له من الاجر مثل ما یکتب له لو عمله،ان اللّٰه واسع کریم: "بنده مؤمن فقیر گاهی می‌گوید:"خداوندا! به من روزی ده تا چنین و چنان از کارهای خیر و نیک انجام دهم،هر گاه خداوند صدق نیت از او بداند همان پاداشی را برای او می‌نویسد که اگر توانایی داشت انجام می‌داد،چرا که خداوند دارای رحمت واسعه و کریم است" ⁽¹⁾.

و در پایان این آیه به سومین موهبت اشاره کرده می‌فرماید:"و فتح نزدیکی به عنوان پاداش نصیب آنها فرمود"( وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً ).

آری این فتح که به گفته اکثر مفسران"فتح خیبر"بود(هر چند بعضی آن را فتح مکه شمرده‌اند)سومین پاداش الهی برای این مؤمنان ایثارگر بود.

تعبیر به"قریبا"تاییدی است بر اینکه منظور"فتح خیبر"است،زیرا این فتح در آغاز سال هفتم هجرت به فاصله چند ماه بعد از ماجرای حدیبیه تحقق

یافت.

*** چهارمین نعمتی که به دنبال بیعت رضوان نصیب مسلمانان شد غنائم فراوان مادی بود چنان که در آیه بعد می‌فرماید:"پاداش دیگر غنائم کثیری است که آن را به دست می‌آورند"( وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا ).

یکی از این غنائم همان غنائم خیبر بود که در فاصله کوتاهی به دست مسلمانان افتاد،و با توجه به ثروت بی حساب یهود خیبر،این غنائم از اهمیت فوق العاده‌ای برخوردار بود.

ولی محدود ساختن غنائم به غنائم خیبر دلیل قطعی ندارد،و می‌تواند غنائم سایر جنگهای اسلامی را که بعد از فتح حدیبیه رخ داد در بر گیرد.

و از آنجا که باید مسلمانان به این وعده الهی کاملا اطمینان کنند در آخر آیه می‌افزاید:"خداوند شکست ناپذیر و حکیم است"( وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً ).

اگر به شما دستور داد که در حدیبیه صلح کنید بر اساس حکمت بود، حکمتی که گذشت زمان پرده از اسرار آن برداشت،و اگر به شما وعده فتح قریب و غنائم کثیر می‌دهد این توانایی را دارد که به وعده‌های خود جامه عمل بپوشاند.

به این ترتیب مسلمانان با ایمان و ایثارگر در سایه بیعت رضوان و اعلام وفاداری به پیامبر ص در آن ساعات حساس،پیروزی دنیا و آخرت را به دست آوردند،در حالی که منافقان بیخبر و ضعیف الایمانهای ترسو در آتش حسرت سوختند؟ این سخن را با گفتاری از امیر مؤمنان علی ع پایان می‌دهیم:او به هنگامی که از پایمردی مسلمانان نخستین و جهاد بی نظیرش با دشمنی سخن

می‌گوید،و مخاطبان سست عنصر را مورد نکوهش قرار می‌دهد،می‌فرماید:

"

فلما رای اللّٰه صدقنا انزل بعدونا الکبت،و انزل علینا النصر،حتی استقر الاسلام ملقیا جرانه،و متبوءا اوطانه،و لعمری لو کنا ناتی ما اتیتم،ما قام للدین عمود،و لا اخضر للایمان عود،و ایم اللّٰه لتحتلبنها دما،لتتبعنها ندما "!:

"هنگامی که خداوند صدق و اخلاص ما را دید خواری و ذلت را بر دشمن، و پیروزی و نصر را بر ما نازل کرد تا آنجا که اسلام بر صفحه زمین گسترده شد، و مناطق پهناوری را برای خویش برگزید،بجانم سوگند اگر ما در مبارزه همچون شما بودیم،هرگز پایه‌ای از دین بر پا نمی‌شد!و شاخه‌ای از درخت ایمان سبز نمی‌گشت و به خدا سوگند به جای شیر،خون می‌دوشید و پشیمان می‌شوید" ⁽¹⁾.

نکته:

بیعت و خصوصیات آن

بیعت از ماده"بیع"در اصل به معنی دست دادن به هنگام قرار داد معامله است،و سپس به دست دادن برای پیمان اطاعت اطلاق شده است،و آن چنین بود که هر گاه کسی می‌خواست اعلام وفاداری به دیگری کند،او را به رسمیت بشناسد و از فرمانش اطاعت کند،با او بیعت می‌کرد،و شاید اطلاق این کلمه به این معنی از این جهت بود که هر یک از دو طرف تعهدی همچون تعهد دو معامله‌گر در برابر دیگری می‌کردند.بیعت کننده حاضر می‌شد گاه تا پای جان و گاه تا پای مال و فرزند در راه اطاعت او بایستد،و بیعت پذیر نیز حمایت و دفاع او را بر عهده می‌گرفت.

ابن خلدون در مقدمه تاریخ خود می‌گوید:"کانوا اذا بایع الامیر

جعل ایدیهم فی یده تاکیدا فاشبه ذلک فعل البایع و المشتری:"هنگامی که بیعت با امیر می‌کردند برای تاکید دست در دست او می‌گذاشتند، و این شبیه کار فروشنده و خریدار بود" ⁽¹⁾.

قرائن نشان می‌دهد که بیعت از ابداعات مسلمین نیست،بلکه سنتی بوده که قبل از اسلام در میان عرب رواج داشته است،و به همین دلیل در آغاز اسلام که طایفه"اوس"و"خزرج"در موقع حج از مدینه به مکه آمدند و با پیامبر اسلام ص در عقبه بیعت کردند بر خورد آنها با مساله بیعت بر خورد با یک امر آشنا بود،بعد از آن پیغمبر گرامی اسلام ص نیز در فرصتهای مختلف با مسلمانان تجدید بیعت کرد که یک مورد از آن همین"بیعت رضوان" در حدیبیه بود،و از آن گسترده‌تر بیعتی بود که بعد از فتح مکه انجام گرفت که در تفسیر"سوره ممتحنه"شرح آن به خواست خدا خواهد آمد.

اما چگونگی"بیعت"به طور کلی از این قرار بوده که بیعت کننده دست به دست بیعت شونده می‌داده و با زبان حال یا قال اعلام اطاعت و وفاداری می‌نمود،و گاه در ضمن بیعت شرائط و حدودی برای آن قائل می‌شد،مثلا بیعت تا پای مال،تا سر حد جان،یا تا سر حد همه چیز حتی از دست دادن زن و فرزند.

و گاه بیعت تا سر حد عدم فرار،و گاه تا سرحد موت بود(اتفاقا این هر دو معنی در مورد بیعت رضوان در تواریخ آمده است).

پیامبر اسلام بیعت زنان را نیز می‌پذیرفت،اما نه از طریق دست دادن، بلکه چنان که در تواریخ آمده،دستور می‌داد ظرف بزرگی از آب حاضر کنند، او دست خود را در یک طرف ظرف فرو می‌برد،و زنان بیعت کننده در طرف دیگر.

گاه در ضمن"بیعت"انجام کار یا ترک کارهایی را شرط می‌کردند،

همانگونه که پیغمبر ص در بیعت با زنان بعد از فتح مکه شرط کرد که "مشرک نشوند و آلوده به بی‌عفتی نگردند و دزدی نکنند و فرزندان خود را نکشند و امور دیگر"(سوره ممتحنه آیه 12).

به هر حال در باره احکام بیعت بحثهای مختلفی است که به طور فشرده در اینجا یادآور می‌شویم،هر چند مسائل این بحث در فقه اسلامی نیز در هاله‌ای از ابهام فرو رفته است:

***1-"ماهیت بیعت"یک نوع قرار داد و معاهده میان بیعت کننده از یک سو،و بیعت پذیر از سوی دیگر است،و محتوای آن اطاعت و پیروی و حمایت و دفاع از بیعت شونده است،و بر طبق شرائطی که در آن ذکر می‌کنند درجات مختلفی دارد.

از لحن آیات قرآن و احادیث استفاده می‌شود که بیعت یک نوع عقد لازم از سوی بیعت کننده است که عمل بر طبق آن واجب می‌باشد،و بنا بر این مشمول قانون کلی" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ "است(مائده-1).

بنا بر این بیعت کننده حق فسخ را ندارد،ولی بیعت پذیر چنانچه صلاح بداند می‌تواند بیعت خود را بر دارد و فسخ کند،در اینصورت بیعت کننده از التزام و عهد خود آزاد می‌گردد ⁽¹⁾.

***2-بعضی بیعت را شبیه"انتخابات"یا نوعی از آن می‌دانند،در حالی که

مساله انتخابات درست عکس آن است،یعنی ماهیت آن یک نوع ایجاد مسئولیت و وظیفه،و پست و مقام برای انتخاب شونده،و یا به تعبیر دیگر نوعی توکیل در انجام کاری است،هر چند این انتخاب وظائفی هم برای انتخاب کننده به دنبال دارد(مانند همه وکالتها)در حالی که بیعت چنین نیست.

و به تعبیر دیگر:انتخابات اعطای مقام است،و همانگونه که گفتیم شبیه توکیل می‌باشد،در حالی که بیعت"تعهد اطاعت"است.

گرچه ممکن است این دو در بعضی از آثار با هم شباهت پیدا کنند،ولی این شباهت هرگز به معنی وحدت مفهوم و ماهیت آنها نیست،لذا در مورد بیعت،بیعت کننده قادر بر فسخ نمی‌باشد در حالی که در مورد انتخابات در بسیاری از موارد انتخاب کنندگان حق فسخ دارند که دسته جمعی شخص انتخاب شونده را از مقامش عزل کنند (دقت کنید).

***3-در مورد پیامبر ص و امامان معصوم ع که از سوی خدا نصب می‌شوند هیچ نیازی به بیعت نیست،یعنی اطاعت پیامبر ص و امام معصوم ع و منصوب از سوی او واجب است،خواه بر کسانی که بیعت کرده باشند یا کسانی که بیعت نکرده باشند.

و به تعبیر دیگر:لازمه مقام نبوت و امامت وجوب اطاعت است،همانگونه که قرآن می‌گوید: أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ (نساء-59).

ولی این سؤال پیش می‌آید که اگر چنین است پس چرا پیامبر ص کرارا از یاران خود،یا تازه مسلمانان بیعت گرفت که دو نمونه آن در قرآن صریحا آمده است(بیعت رضوان در اینجا و بیعت با اهل مکه که در سوره ممتحنه به آن اشاره شده است).

در پاسخ می‌گوئیم بدون شک این بیعتها یک نوع تاکید بر وفاداری بوده که در مواقع خاصی انجام می‌گرفته،و مخصوصا برای مقابله با بحرانها و حوادث سخت از آن استفاده می‌شده است،تا در سایه آن روح تازه‌ای در کالبد افراد دمیده شود،چنان که تاثیرهای شگرف آن را در بیعت رضوان در بحثهای گذشته خواندیم.

ولی در بیعتهایی که برای خلفا می‌گرفتند بیعت به عنوان پذیرش مقام خلافت بود،هر چند به عقیده ما خلافت پیامبر اسلام ص چیزی نبود که از طریق بیعت مردم انجام گیرد،بلکه تنها از سوی خداوند و به وسیله شخص پیامبر ص یا امام پیشین تحقق می‌یافت.

و به همین دلیل بیعتی را که مسلمانان با علی ع یا امام حسن یا امام حسین ع کردند آن نیز جنبه تاکید بر وفاداری داشت و شبیه بیعتهای پیامبر ص بود.

***4-آیا در حال حاضر نیز بیعت به عنوان یک اصل اسلامی قابل قبول است؟یا به تعبیر دیگر آیا می‌توان بیعت را تعمیم داد،و مثلا فلان جمعیت یک فرد لائق و واجد شرائط شرعی را برگزینند(به عنوان فرمانده لشکر،رئیس جمعیت،و یا رئیس حکومت)و با او بیعت کنند؟آیا اینگونه بیعتها مشمول احکام شرعی بیعت می‌باشد؟! از آنجا که به اصطلاح"عموم"و"اطلاقی"از قرآن و سنت در خصوص بیعت در دست نیست تعمیم این مساله مشکل به نظر می‌رسد،هر چند استدلال به عموم آیه" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ "چندان بعید نیست.

ولی با اینحال ابهامی که در مسائل مربوط به بیعت وجود دارد مانع از این است که ما به طور قطع روی" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ "تکیه کنیم بخصوص اینکه

در فقه ما هیچ موردی برای بیعت در غیر پیغمبر ص و امام معصوم ع دیده نمی‌شود.

توجه به این نکته نیز ضروری است که مقام نیابت ولی فقیه از نظر ما مقامی است که از سوی امامان معصوم ع تعیین شده،و هیچگونه نیازی به بیعت ندارد،البته پیروی و اطاعت مردم از"ولی فقیه"،به او امکان استفاده از این مقام و به اصطلاح"بسط ید"را می‌دهد،ولی این بدان معنی نیست که مقام او در گرو تبعیت و پیروی مردم است و تازه مساله پیروی مردم ارتباطی با مساله بیعت ندارد،بلکه عمل به حکم الهی در مورد ولایت فقیه است(دقت کنید).

***5-و به هر حال"بیعت"مربوط به مسائل اجرایی است،و ارتباطی با احکام ندارد یعنی،بیعت با یک نفر هرگز حق"تشریع و قانونگذاری"را به او نمی‌دهد، بلکه قوانین را باید از کتاب و سنت گرفت و سپس آن را به اجراء در آورد، و کسی در این گفتگو ندارد.

***6-از روایات استفاده می‌شود که بیعت با امام و پیشوای معصوم باید برای خدا باشد،و به تعبیر دیگر از اموری است که"قصد قربت"در آن لازم است.

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده:

ثلاثة لا یکلمهم اللّٰه عز و جل یوم القیامة و لا ینظر الیهم و لا یزکیهم و لهم عذاب الیم:رجل بایع اماما لا یبایعه الا للدنیا،ان اعطاه ما یریده وفی له،و الا کف،و رجل بایع رجلا بسلعته بعد العصر مخلف باللّٰه عز و جل لقد اعطی بها کذا و کذا فصدقه و اخذها و لم یعط فیها ما قال، و رجل علی فضل ماء بالفلات یمنعه ابن السبیل:

"سه نفرند که خداوند با آنها سخن نمی‌گوید و آنها را پاکیزه نمی‌کند، و عذاب دردناک برای آنها است:کسی که با امامی بیعت کند و هدفی جز دنیا

نداشته باشد که اگر خواسته‌اش را به او بدهد به بیعتش وفا می‌کند،و الا خود داری خواهد کرد،و مردی که بعد از وقت عصر جنسی را می‌فروشد و سوگند یاد می‌کند که فلان مبلغ برای خرید جنس داده‌ام،و مشتری تصدیق می‌کند و می‌خرد،در حالی که چنین نبوده است،و کسی که آب اضافی در بیابان دارد و به ابن سبیل نمی‌دهد" ⁽¹⁾(تعبیر به عصر یا به خاطر شرافت این وقت است، و یا از این جهت که بسیاری از فروشندگان،جنس خود را به همان قیمتی که خریده‌اند در این موقع می‌فروشند).

***7-شکستن بیعت از گناهان کبیره است،در حدیثی از امام موسی بن جعفر ع می‌خوانیم:

ثلاثه موبقات:نکث الصفقة و ترک السنة و فراق الجماعة:

"سه گناه است که انسان را هلاک می‌کند(و به عذاب شدید الهی می‌افکند):

شکستن بیعت،ترک سنت،و جدایی از جماعت" ⁽²⁾.

ترک سنت ظاهرا اشاره به قوانینی است که پیامبر اسلام آورده و جدایی از جماعت به معنی اعراض و پشت کردن به آن است نه صرفا عدم شرکت در جماعت.

8-بیعت در سخنان علی(ع) در خطبه‌های نهج البلاغه کرارا روی مساله بیعت تکیه شده،و امام ع بارها روی بیعتی که مردم با او کردند تکیه می‌کند.

از جمله در یک مورد می‌فرماید:"ای مردم شما بر من حقی دارید،و من بر شما حقی دارم،اما حق شما بر من این است که دلسوز و خیر خواه شما باشم،

و بیت المال شما را در راه خودتان مصرف کنم،شما را تعلیم دهم تا از جهل نجات یابید،و تادیب کنم تا آگاه شوید،سپس می‌افزاید:

و اما حقی علیکم فالوفاء بالبیعة،و النصیحة فی المشهد و المغیب، و الاجابة حین ادعوکم،و الطاعة حین آمرکم: "اما حق من بر شما این است که در بیعت خویش وفادار باشید،و در آشکارا و نهان خیر خواهی کنید هر وقت شما را می‌خوانم اجابت نمائید،و هر گاه فرمان می‌دهم اطاعت کنید" ⁽¹⁾.

و در جای دیگر می‌فرماید:

لم تکن بیعتکم ایای فلتة :"بیعت شما با من بی مطالعه و ناگهانی انجام نگرفت"(تا کمترین تردیدی در اطاعت من به خود راه دهید" ⁽²⁾.

و در خطبه‌ای که قبل از جنگ"جمل"و حرکت از مدینه به سوی بصره ایراد فرمود،مردم را به پایداری روی بیعتشان توجه داده،می‌فرماید:

و بایعنی الناس غیر مستکرهین،و لا مجبرین،بل طائعین مخیرین:

"مردم بدون اکراه و اجبار و از روی اطاعت و اختیار با من بیعت کردند" ⁽³⁾.

و بالآخره در برابر معاویه که از بیعت با امام ع سر باز زد،و می‌خواست به نحوی خرده‌گیری کند فرمود:

بایعنی القوم الذین بایعوا ابا بکر و عمر و عثمان علی ما بایعوهم علیه،فلم یکن للشاهد ان یختار،و لا للغائب ان یرد: "همان گروهی که با ابو بکر و عمر و عثمان بیعت کردند با من با همان شرائط و کیفیت بیعت نمودند بنا بر این نه آنکه حاضر بود اکنون اختیار فسخ دارد،و نه آنکه غائب بود اجازه

رد کردن"! ⁽¹⁾.

از بعضی از عبارات نهج البلاغه به خوبی بر می‌آید که"بیعت"یک بار بیش نیست،تجدید نظر در آن راه ندارد،و اختیار فسخ در آن نخواهد بود،و هر کس از آن سر بتابد طعنه زن و عیبجو خوانده می‌شود،و آن کس که در باره قبول یا رد آن بیندیشد یا تردید کند منافق است!

انها بیعة واحدة،لا یثنی فیها النظر، و لا یستانف فیها الخیار،الخارج منها طاعن،و المروی فیها مداهن!

⁽²⁾ .

از مجموع این تعبیرات استفاده می‌شود که امام ع در مقابل کسانی که ایمان به امامت منصوصش از طرف پیامبر ص نداشتند و بهانه‌جویی می‌کردند به مساله بیعت که نزد آنها مسلم بود استدلال می‌کرد،تا یارای سر باز زدن از اطاعت امام ع نداشته باشند،و به معاویه و امثال او گوشزد می‌کرد همانگونه که مشروعیت برای خلافت خلفای سه‌گانه قائل است باید برای خلافت امام ع قائل باشد و در برابر آن تسلیم گردد(بلکه خلافت او مشروعتر است،چون بیعت وی گسترده‌تر و از روی رضایت و رغبت عمومی انجام شد).

بنا بر این استدلال به بیعت هیچ منافاتی با مساله نصب امام از طریق خدا و پیامبر ص و تاکیدی بودن بیعت ندارد.

لذا در همین نهج البلاغه در یک مورد امام به حدیث ثقلین که از نصوص امامت است اشاره می‌فرماید ⁽³⁾و در جایی دیگر به مساله وصیت و وراثت ⁽⁴⁾.

(دقت کنید).

و در عبارات دیگرش به لزوم وفاداری نسبت به بیعت و دوام آن و عدم امکان فسخ و تجدید نظر و عدم نیاز به تکرار اشاره فرموده است که اینها نیز مسائلی است مورد قبول در باره بیعت.

ضمنا از آنها به خوبی استفاده می‌شود که اگر بیعت جنبه اجبار و اکراه داشته باشد،یا به صورت غافلگیر کردن مردم انجام گیرد ارزشی ندارد،بلکه بیعتی با ارزش است که از روی اختیار و آزادی اراده و فکر و مطالعه انجام گیرد (باز هم دقت کنید).

[سوره الفتح (48): آیات 20 تا 21]

اشاره

وَعَدَکُمُ اَللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ اَلنّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً (20) وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اَللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً (21)

ترجمه:

20-خداوند غنائم فراوانی به شما وعده داده که آنها را به چنگ می‌آورید،ولی این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت،و دست تعدی مردم(دشمنان)را از شما باز داشت،تا نشانه‌ای برای مؤمنان باشد،و شما را به راه راست هدایت کند.

21-و نیز غنائم و فتوحات دیگری که شما قدرت بر آن ندارید ولی خداوند قدرتش بر آن احاطه دارد نصیب شما می‌کند و خداوند بر هر چیز توانا است.

تفسیر:

باز هم برکات صلح حدیبیه!

این آیات هم چنان بحثهای مربوط به"صلح حدیبیه"و وقایع بعد از آن را بازگو می‌کند،و برکات و فوائدی را که از این رهگذر عائد مسلمانان شد شرح می‌دهد.

نخست می‌فرماید:"خداوند غنائم فراوانی به شما وعده داده که آنها را به دست می‌آورید،ولی این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت"( وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ ).

لحن آیه نشان می‌دهد که منظور از غنائم فراوان در اینجا تمام غنائمی است که خداوند نصیب مسلمانان کرد،چه در کوتاه مدت و چه در دراز مدت، حتی جمعی از مفسران عقیده دارند که غنائمی را که تا دامنه قیامت به دست مسلمین می‌افتد در این عبارت داخل است.

اما این که می‌گوید:این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت غالبا اشاره به"غنائم خیبر"دانسته‌اند که در فاصله کوتاهی بعد از فتح حدیبیه فراهم شد.

ولی بعضی احتمال داده‌اند که"هذه"اشاره به"فتح حدیبیه"باشد که بزرگترین غنیمت معنوی بود.

سپس به یکی دیگر از الطاف خداوندی نسبت به مسلمانان در این ماجرا اشاره کرده،می‌افزاید:"و دست تعدی مردم را از شما باز داشت"( وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ ).

این لطف بزرگی بود که آنها با کمی نفرات و نداشتن ابزار جنگی کافی آنهم در نقطه‌ای دور از وطن و بیخ گوش دشمن،مورد تهاجم قرار نگرفتند، و چنان رعب و وحشتی از آنان در دل دشمنان افکند که از هر گونه اقدام و حمله خود داری کردند.

جمعی از مفسران این جمله را اشاره به ماجرای خیبر می‌دانند که قبائلی از"بنی اسد"و"بنی غطفان"تصمیم گرفته بودند در غیاب مسلمانان به مدینه حمله کنند،و اموال مسلمین را به غنیمت گرفته،زنانشان را به اسارت ببرند.

یا اشاره به تصمیم جمعی از این دو قبیله دانسته‌اند که در نظر داشتند به یاری یهود خیبر برخیزند که خداوند رعب و وحشت در قلوب آنها افکند،و از تصمیم خود منصرف شدند.

ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می‌رسد،چرا که در چند آیه بعد همین تعبیر

را مشاهده می‌کنیم که در باره اهل مکه سخن می‌گوید،همانند شرحی است برای آنچه در آیه مورد بحث آمده،و با روش قرآن که روش اجمال و تفصیل است سازگار می‌باشد.

مهم این است که طبق روایات مشهور،تمام سوره فتح بعد از ماجرای حدیبیه،و در مسیر بازگشت پیامبر ص از مکه به مدینه نازل گردیده است.

سپس در ادامه همین آیه به دو نعمت بزرگ دیگر از مواهب الهی اشاره کرده،می‌فرماید:"هدف این بود که این وقایع نشانه‌ای(بر حقانیت دعوت تو)برای مؤمنان باشد،و خداوند شما را به راه مستقیمی هدایت کند" ( وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً ) گرچه بعضی از مفسران ضمیر"لتکون"را تنها اشاره به"غنائم موعود" دانسته‌اند،و بعضی دیگر به نگهداری دشمنان از هجوم بر مسلمانان،ولی مناسب این است که این ضمیر به تمام حوادث"حدیبیه"و ماجراهای بعد از آن بر گردد،چرا که هر یک آیتی از آیات خدا،و دلیلی بر صدق پیامبر ص، و وسیله‌ای برای هدایت مردم به صراط مستقیم بود،و قسمتی از آن جنبه پیشگویی و خبر غیبی داشت،و بعضی با اسباب و شرائط عادی سازگار نبود، و در مجموع معجزه روشنی از معجزات پیامبر ص محسوب می‌شد.

*** در آیه بعد بشارت بیشتری به مسلمانان داده،می‌گوید:"خداوند به شما غنائم و فتوحات دیگری وعده داده است که هرگز توانایی بر آن نداشته و ندارید ولی خداوند قدرتش بر آن احاطه دارد،و او بر هر چیز توانا است"( وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً ).

در اینکه این وعده اشاره به کدام غنیمت و کدام پیروزیها است؟در میان مفسران گفتگو است.

بعضی اشاره به فتح"مکه"و غنائم"حنین"می‌دانند،و بعضی به فتوحات و غنائمی که بعد از پیغمبر ص نصیب امت اسلامی شد(مانند فتح ایران و روم و مصر).

این احتمال نیز وجود دارد که اشاره به همه آنها باشد ⁽¹⁾.

تعبیر به" لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا "اشاره به این است که مسلمانان قبل از آن هرگز احتمال چنین فتوحات و غنائمی را نمی‌دادند ولی به برکت اسلام و امدادهای الهی این نیرو و توان برای آنها پیدا شد.

بعضی از این جمله چنین استنباط کرده‌اند که قبلا در میان مسلمانان بحثی در باره این فتوحات بوده است،اما خود را از انجام آن ناتوان می‌دیدند، مخصوصا در حدیثی که در داستان جنگ احزاب آمده می‌خوانیم:آن روز که پیامبر ص بشارت فتح ایران و روم و یمن را به مسلمانان داد منافقان آن را به باد سخریه گرفتند.

جمله قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا (خداوند آن را احاطه فرموده)اشاره به احاطه قدرت پروردگار بر این غنائم یا فتوحات است،و بعضی آن را اشاره به احاطه علمی او دانسته‌اند اما معنی اول با جمله‌های دیگر آیه سازگارتر است،البته جمع میان هر دو نیز مانعی ندارد.

و بالآخره آخرین جمله آیه یعنی" وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً " در حقیقت به منزله بیان علت است برای جمله قبل اشاره به اینکه با قدرت خداوند بر همه چیز این گونه فتوحات برای مسلمانان عجیب نیست.

و به هر حال،آیه از اخبار غیبی و پیشگوییهای قرآن مجید در باره حوادث آینده است،این پیروزیها در مدت کوتاهی به وقوع پیوست و عظمت این

آیات را روشن ساخت.

نکته:

ماجرای غزوه خیبر

هنگامی که پیامبر ص از حدیبیه بازگشت تمام ماه ذی الحجة، و مقداری از محرم سال هفتم هجری را در مدینه توقف فرمود،سپس با یکهزار و چهارصد نفر از یارانش که در حدیبیه شرکت کرده بودند به سوی"خیبر" حرکت کرد(جایی که کانون تحریکات ضد اسلامی بود،و پیامبر ص برای فرصت مناسبی روزشماری می‌کرد که آن کانون فساد را بر چیند).

قبیله"غطفان"در آغاز تصمیم گرفتند که از یهود"خیبر"حمایت کنند،ولی بعدا ترسیدند و خود داری کردند.

هنگامی که پیامبر ص به نزدیک قلعه‌های"خیبر"رسید،به یارانش دستور داد توقف کنید،سپس سر به آسمان بلند کرد و این دعا را خواند:

اللهم رب السماوات و ما اظللن،و رب الارضین و ما اقللن...نسألک خیر هذه القریة،و خیر اهلها،و نعوذ بک من شرها و شر اهلها،و شر ما فیها :

"خداوندا!ای پروردگار آسمانها و آنچه بر آن سایه افکنده‌اند،و ای پروردگار زمینها و آنچه بر خود حمل کرده‌اند...از تو خیر این آبادی و خیر اهل آن را می‌خواهیم،و به تو از شر آن و شر اهلش،و شر آنچه در آن است پناه می‌بریم".

سپس فرمود: بسم اللّٰه حرکت کنید،و به این ترتیب شبانه به کنار "خیبر"رسیدند،و صبحگاهان که اهل"خیبر"از ماجرا با خبر شدند خود را در محاصره سربازان اسلام دیدند،سپس پیامبر ص قلعه‌ها را یکی بعد از دیگری فتح کرد،تا به آخرین قلعه‌ها که از همه محکمتر و نیرومندتر بود

و فرمانده معروف یهود"مرحب"در آن قرار داشت،رسید.

در این ایام حالت سر درد شدیدی که گهگاه به سراغ پیامبر ص می‌آمد به او دست داد،به گونه‌ای که یکی دو روز نتوانست از خیمه بیرون آید، در این هنگام(طبق تواریخ معروف اسلامی)"ابو بکر"پرچم را به دست گرفت و با مسلمانان به سوی لشکر یهود تاخت،اما بی آنکه نتیجه بگیرد بازگشت، بار دیگر"عمر"پرچم را به دست گرفت و مسلمانان شدیدتر از روز قبل جنگیدند ولی بدون گرفتن نتیجه بازگشتند.

این خبر به گوش رسول خدا ص رسید فرمود:

اما و اللّٰه لاعطینها غدا رجلا یحب اللّٰه و رسوله،و یحبه اللّٰه و رسوله،یاخذها عنوة :

"به خدا سوگند فردا پرچم را به دست مردی می‌سپارم که او خدا و پیامبرش را دوست دارد،و خدا و پیامبر نیز او را دوست دارند،و او قلعه را با قدرت فتح خواهد نمود".

گردنها از هر سو کشیده شد که منظور چه کسی است؟جمعی حدس می‌زدند که منظور پیامبر ص علی ع است ولی علی ع هنوز در آنجا حضور نداشت،چرا که چشم درد شدیدی او را از حضور در لشکر مانع شده بود،اما صبحگاهان علی ع سوار بر شتری وارد شد،و نزدیک خیمه پیامبر ص پیاده گشت،در حالی که چشمانش شدیدا درد می‌کرد.

پیامبر ص فرمود:نزدیک بیا!نزدیک رفت،از آب دهان مبارکش بر چشم علی ع مالید،و چشمش به برکت این اعجاز کاملا سالم شد،سپس پرچم را به دست او داد.

علی ع با لشکر اسلام به سوی قلعه بزرگ خیبر حرکت کرد،مردی از یهود از بالای دیوار سؤال کرد تو کیستی؟فرمود:"من علی بن ابی طالبم" یهودی فریاد کشید ای جماعت یهود شکستتان فرا رسید!در این هنگام مرحب

یهودی فرمانده آن دژ به میدان مبارزه علی ع آمد و چیزی نگذشت که با یک ضربت کاری بر زمین افتاد.

جنگ شدیدی میان مسلمانان و یهودیان در گرفت علی ع نزدیک در قلعه آمد،و با حرکتی نیرومند و پر قدرت در را از جا بر کند و به کناری افکند، به این ترتیب قلعه گشوده شد،و مسلمانان وارد شدند آن را فتح کردند.

یهود تسلیم شدند و از پیامبر خواستند در برابر این تسلیم خون آنها محفوظ باشد،پیامبر ص پذیرفت،غنائم منقول به دست سپاه اسلام افتاد، و اراضی و باغهای آنجا را به دست یهود سپرد مشروط به اینکه نیمی از درآمد آن را به مسلمین بپردازند ⁽¹⁾.

[سوره الفتح (48): آیات 22 تا 25]

اشاره

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا اَلْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً (22) سُنَّةَ اَللّٰهِ اَلَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اَللّٰهِ تَبْدِیلاً (23) وَ هُوَ اَلَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً (24) هُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ اَلْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اَللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (25)

ترجمه:

22-اگر کافران(در سرزمین حدیبیه)با شما پیکار می‌کردند به زودی فرار می‌نمودند، سپس ولی و یاوری نمی‌یافتند.

23-این سنت الهی است که در گذشته نیز بوده است،و هرگز برای سنت الهی تغییر و تبدیلی نخواهی یافت.

24-او کسی است که دست آنها را از شما و دست شما را از آنها در دل مکه کوتاه کرد،بعد از آنکه شما را بر آنها پیروز ساخت،و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

25-آنها کسانی هستند که کافر شدند و شما را از(زیارت)مسجد الحرام بازداشتند،و از رسیدن قربانیهای شما به محل قربانگاه مانع گشتند،و هر گاه مردان و زنان با ایمانی در این میان بدون آگاهی شما زیر دست و پا از بین نمی‌رفتند و از این راه عیب و عاری ناآگاهانه به شما نمی‌رسید(خداوند هرگز مانع این جنگ نمی‌شد) هدف این بود که خدا هر کس را می‌خواهد در رحمت خود وارد سازد و اگر مؤمنان و کفار(در مکه)از هم جدا می‌شدند کافران را عذاب دردناکی می‌کردیم.

تفسیر:

اگر در حدیبیه جنگی روی می‌داد

این آیات هم چنان ابعاد دیگری از ماجرای عظیم"حدیبیه"را بازگو می‌کند، و به دو نکته مهم در این رابطه اشاره می‌کند.

نخست اینکه:تصور نکنید اگر در سرزمین"حدیبیه"درگیری میان شما و مشرکان مکه رخ می‌داد،مشرکان برنده جنگ می‌شدند،چنین نیست "اگر کافران با شما در آنجا پیکار می‌کردند به زودی پشت کرده از میدان فرار می‌نمودند،سپس ولی و یاوری نمی‌یافتند"( وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً ).

*** و این منحصر به شما نیست"این یک سنت الهی است که در گذشته هم بوده است،و هرگز برای سنت الهی تغییر و تبدیل نخواهی یافت"( سُنَّةَ اللّٰهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً ).

این یک قانون همیشگی الهی است که اگر مؤمنان در امر جهاد ضعف و سستی نشان ندهند،و با قلبی پاک و نیتی خالص به مبارزه با دشمنان برخیزند، خدا آنها را پیروز می‌کند،ممکن است گاهی در این امر به منظور امتحان یا اهداف دیگری دیر و زودی باشد اما قطعا پیروزی نهایی با آنها است.

اما در مواردی همچون میدان"احد"که جمعی از فرمان پیامبر خدا ص سرپیچی کردند و گروهی نیات خود را آلوده به عشق دنیا ساختند و به جمع غنائم پرداختند،سرانجام شکست تلخی دامانشان را گرفت،و بعدا نیز چنین است.

نکته مهمی را که این آیات تعقیب می‌کند این است که قریش ننشینند و بگویند افسوس که ما قیام نکردیم و این گروه اندک را در هم نکوبیدیم، افسوس که صید به خانه آمد و از آن غفلت کردیم،افسوس و افسوس! ابدا چنین نیست،گرچه مسلمانان نسبت به آنها اندک بودند،و دور از وطن و مامن،و فاقد سلاح کافی،ولی با اینحال اگر درگیری واقع شده بود باز هم به برکت نیروی ایمان و نصرت الهی پیروزی از آن آنها بود،مگر در"بدر"یا در"احزاب"نفرات آنها کمتر و تجهیزات دشمن بیشتر نبود؟چگونه در هر دو مورد شکست دامان دشمن را گرفت.

به هر حال بیان این واقعیت مایه تقویت روحیه مؤمنان،و تضعیف روحیه دشمنان،و پایان دادن به"اگر"و"مگر"منافقان بود،و نشان داد که حتی در شرائط نابرابر از نظر ظاهر،اگر پیکاری رخ دهد پیروزی از آن مؤمنان خالص است! *** نکته دیگری که در این آیات تبیین شده این است که می‌فرماید:"او کسی است که دست کفار را از شما در دل مکه باز داشت،و دست شما را از

آنها،بعد از آنکه شما را بر آنها پیروز کرد،و خداوند نسبت به آنچه انجام می‌دهید بینا است"( وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً ).

"به راستی این ماجرا مصداق روشن"فتح المبین"بود همان توصیفی که قرآن برای آن برگزیده،جمعیتی محدود بدون تجهیزات کافی جنگی وارد سرزمین دشمن شوند،دشمنی که بارها به مدینه لشکر کشی کرده،و تلاش عجیبی برای در هم شکستن آنها داشته،ولی اکنون که قدم در شهر و دیار او گذارده‌اند چنان مرعوب شود که پیشنهاد صلح کند،چه پیروزی از این برتر که بی آنکه حتی قطره خونی از دماغ کسی بریزد چنین تفوقی بر دشمن حاصل گردد؟! بدون شک ماجرای صلح"حدیبیه"در سراسر جزیره عربستان شکستی برای قریش،و فتحی برای مسلمین محسوب می‌شد که تا آن حد توانسته بودند از دشمن زهر چشم بگیرند.

جمعی از مفسران برای این آیه"شان نزولی"ذکر کرده‌اند،و آن اینکه:

مشرکان"مکه"چهل نفر را در جریان حدیبیه برای ضربه زدن به مسلمانان به طور مخفیانه بسیج کردند که با هوشیاری مسلمانان توطئه آنها نقش بر آب شد،مسلمین همگی را دستگیر کرده خدمت پیامبر ص آوردند و پیامبر ص آنها را رها کرد.

بعضی عدد آنها را 80 نفر نوشته‌اند که از کوه"تنعیم"به هنگام نماز صبح،و با استفاده از تاریکی می‌خواستند به مسلمانان یورش برند.

بعضی نیز گفته‌اند در آن هنگام که پیامبر ص در سایه درخت نشسته بود تا پیمان صلح را با نماینده قریش تنظیم کند،و علی ع مشغول نوشتن بود،

30 نفر از جوانان مکه با اسلحه به او حمله‌ور شدند که به طرز معجزه آسایی توطئه آنها خنثی گشت،و همگی دستگیر شدند و حضرت آنها را آزاد فرمود ⁽¹⁾.

مطابق"این شان نزول جمله مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ اشاره بر پیروزی بر این گروه است،در حالی که مطابق تفسیر سابق منظور پیروزی کلی لشکر اسلام بر کل مشرکان است،و این با مفاد آیه سازگارتر است.

قابل توجه اینکه قرآن روی عدم درگیری در دل مکه تکیه می‌کند، این تعبیر ممکن است اشاره به دو نکته باشد:نخست اینکه:"مکه"کانون قدرت دشمن بود،و قاعدتا می‌بایست از این فرصت مناسب استفاده می‌کردند، و به مسلمانان حمله‌ور می‌شدند،و به اصطلاح آنها مسلمانها را در آسمان جستجو می‌کردند وقتی که آنها را در زمین خودشان به چنگ آوردند نباید به سادگی رها کنند،اما خداوند قدرت آنها را گرفت! دیگر اینکه:"مکه"حرم امن خدا بود،اگر درگیری و خونریزی در آنجا واقع می‌شد از یک سو احترام حرم خدشه‌دار می‌گشت،و از سوی دیگر عیب و عاری برای مسلمانان محسوب می‌شد،که آنها امنیت سنتی این سرزمین مقدس را در هم شکسته‌اند،و لذا یکی از نعمتهای بزرگ خداوند بر پیامبر ص و مسلمین این بود که دو سال بعد از این ماجرا مکه فتح شد که آنهم بدون خونریزی بود.

*** در آخرین آیه مورد بحث به نکته دیگری در ارتباط با مساله صلح حدیبیه

و فلسفه آن اشاره کرده،می‌فرماید:"آنها(دشمنان شما)کسانی هستند که کافر شدند،و شما را از زیارت مسجد الحرام بازداشتند،و قربانیهای شما را از اینکه به محل قربانگاه برسد مانع شدند"( هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ ) ⁽¹⁾. یک گناه آنها کفرشان بود،و گناه دیگر اینکه شما را از مراسم عمره و طواف خانه خدا بازداشتند،و اجازه ندادند که شترهای قربانی را در محلش یعنی مکه قربانی کنید(محل قربانی برای عمره مکه است و برای حج سرزمین منی)در حالی که خانه خدا باید برای همه اهل ایمان آزاد باشد،و جلوگیری از آن از بزرگترین گناهان است،همانگونه که قرآن در جای دیگر می‌گوید: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ :"چه کسی ستمکارتر است از آن کس که مردم را از ذکر نام خدا در مساجد الهی باز دارد"؟! (بقره-114) این گناهان ایجاب می‌کرد که خداوند آنها را به دست شما کیفر دهد و سخت مجازات کند.

اما چرا چنین نکرد؟ذیل آیه دلیل آن را روشن ساخته،می‌فرماید:"و اگر به خاطر این نبود که مردان و زنان با ایمانی در این میان بدون آگاهی شما زیر دست و پا از بین می‌رفتند و از این راه عیب و عاری بدون اطلاع دامان شما را می‌گرفت خداوند هرگز مانع این جنگ نمی‌شد،و شما را بر آنها مسلط می‌ساخت تا کیفر خود را ببینند"( وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ ) ⁽²⁾.

این آیه اشاره به گروهی از مردان و زنان مسلمان است که به اسلام پیوستند ولی به عللی قادر به مهاجرت نشده،و در مکه مانده بودند.

اگر مسلمانان به مکه حمله می‌کردند جان این گروه از مسلمانان مستضعف مکه به خطر می‌افتاد،و زبان مشرکان باز می‌شد،و می‌گفتند لشکر اسلام نه بر مخالفان خود رحم می‌کند و نه حتی به پیروان و موافقان،و این عیب و عار بزرگی بود.

بعضی نیز گفته‌اند مراد از این عیب لزوم کفاره و دیه قتل خطا است،ولی معنی اول مناسبتر به نظر می‌رسد.

"معرة"از ماده"عر"(بر وزن شر)و"عر"(بر وزن حر)در اصل به معنی بیماری جرب،یک نوع عارضه شدید پوستی است،که عارض بر انسان یا حیوانات می‌شود،سپس توسعه داده شده و به هر گونه زیان و ضرری که به انسان می‌رسد اطلاق شده است.

سپس برای تکمیل این سخن می‌افزاید:"هدف این بود که خداوند هر کس را می‌خواهد در رحمت خود وارد کند"( لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ ).

آری خدا می‌خواست مؤمنان مستضعف"مکه"مشمول رحمت او باشند، و صدمه‌ای به آنها نرسد.

این احتمال نیز داده شده که یک هدف از"صلح حدیبیه"این بود که گروهی از مشرکان که قابل هدایت بودند،هدایت شوند و وارد رحمت خدا گردند.

تعبیر به "مَنْ یَشٰاءُ "(هر کس را بخواهد)به معنی کسانی است که شایستگی و لیاقت دارند،زیرا مشیت الهی همیشه از حکمت او سرچشمه می‌گیرد،و حکیم بدون دلیل اراده‌ای نمی‌کند،و بیحساب کاری انجام نمی‌دهد.

و در پایان آیه برای تاکید بیشتر می‌افزاید:"اگر صفوف مؤمنان از کفار در مکه جدا می‌شد و بیم از میان رفتن مؤمنان مکه نبود ما کافران را به عذاب دردناکی مجازات می‌کردیم و آنها را با دست شما سخت کیفر می‌دادیم" ( لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً ).

درست است که خداوند می‌توانست از طریق اعجاز این گروه را از دیگران جدا کند،ولی سنت پروردگار جز در موارد استثنایی انجام کارها از طریق اسباب عادی است.

تزیلوا از ماده زوال در اینجا به معنی جدا گشتن و متفرق شدن است.

از روایات متعددی که از طریق شیعه و اهل سنت ذیل این آیه نقل شده است استفاده می‌شود که منظور از آن افراد با ایمانی بودند که در صلب کفار قرار داشتند،خداوند به خاطر آنها این گروه،کفار را مجازات نکرد.

از جمله در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم:"کسی از امام ع سؤال کرد:مگر علی ع در دین خداوند قوی و با قدرت نبود؟امام ع فرمود:

آری قوی بود،عرض کرد پس چرا بر اقوامی(از افراد بی ایمان و منافق)مسلط شد اما آنها را از میان نبرد؟چه چیز مانع بود؟.

فرمود:یک آیه در قرآن مجید! سؤال کرد کدام آیه؟ فرمود:این آیه که خداوند می‌فرماید: لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً :"اگر آنها جدا می‌شدند کافران را عذاب دردناکی می‌کردیم".

سپس افزود:

انه کان للّٰه عز و جل ودائع مؤمنون فی اصلاب قوم کافرین و منافقین،و لم یکن علی(ع)لیقتل الآباء حتی تخرج الودائع!...و کذلک

قائمنا اهل البیت لن یظهر ابدا حتی تظهر ودائع اللّٰه عز و جل!:

"خداوند ودیعه‌های با ایمانی در صلب اقوام کافر و منافق داشت،و علی ع هرگز پدران را نمی‌کشت تا این ودایع ظاهر گردد...و همچنین قائم ما اهل بیت ع ظاهر نمی‌شود تا این ودایع آشکار گردد ⁽¹⁾.

یعنی خدا می‌داند که گروهی از فرزندان آنها در آینده با اراده و اختیار خود ایمان را می‌پذیرند و به خاطر آنها پدران را از مجازات سریع معاف می‌کند.

این معنی را"قرطبی"به عبارت دیگری در تفسیرش آورده است.

مانعی ندارد که آیه فوق هم اشاره به اختلاط مؤمنان مکه با کفار باشد،و هم مؤمنانی که در صلب آنها قرار داشتند.

[سوره الفتح (48): آیه 26]

اشاره

إِذْ جَعَلَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ اَلْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ اَلْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اَللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ اَلتَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً (26)

ترجمه:

26-به خاطر بیاورید هنگامی را که کافران در دلهای خود خشم و نخوت جاهلیت داشتند، و(در مقابل)خداوند آرامش و سکینه را بر رسول خود و مؤمنان نازل فرمود، و آنها را به تقوی ملزم ساخت که از هر کس شایسته‌تر و اهل و محل آن بودند، و خداوند به هر چیز عالم است.

تفسیر:

تعصب و حمیت جاهلیت بزرگترین سد راه کفار!

در این آیات باز مسائل مربوط به ماجرای"حدیبیه"تعقیب می‌شود، و صحنه‌های دیگری از این ماجرای عظیم را مجسم می‌کند.

نخست به یکی از مهمترین عوامل بازدارنده کفار از ایمان به خدا و پیامبر ص و تسلیم در مقابل حق و عدالت اشاره کرده،می‌گوید:"بخاطر بیاورید هنگامی که کافران در دلهای خود نخوت و خشم جاهلیت را قرار دادند ( إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ ) ⁽¹⁾.

و بخاطر آن مانع ورود پیامبر ص و مؤمنان به خانه خدا و انجام مراسم عمره و قربانی شدند،و گفتند اگر اینها که در میدان جنگ پدران و برادران ما را کشته‌اند وارد سرزمین و خانه‌های ما شوند و سالم باز گردند،عرب در باره ما چه خواهد گفت؟و چه اعتبار و حیثیتی برای ما باقی می‌ماند؟ این کبر و غرور و تعصب و خشم جاهلی،حتی مانع از آن شد که هنگام تنظیم صلح نامه"حدیبیه"نام خدا را به صورت "بسم اللّٰه الرحمن الرحیم" بنویسند،بیاورند،با اینکه آداب و سنن آنها می‌گفت که زیارت خانه خدا برای همه مجاز،و سرزمین مکه حرم امن است،حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در آن سرزمین یا در مراسم حج و عمره می‌دید مزاحم او نمی‌شد.

آنها با این عمل هم احترام خانه خدا و حرم امن او را شکستند،و هم سنتهای خود را زیر پا گذاشتند،و هم پرده ضخیمی میان خود و حقیقت کشیدند و چنین است اثرات مرگبار"حمیتهای جاهلیت"! "حمیت"در اصل از ماده"حمی"(بر وزن حمد)به معنی حرارتی است که از آتش یا خورشید یا بدن انسان و مانند آن به وجود می‌آید،و به همین دلیل به حالت"تب""حمی"(بر وزن کبری)گفته می‌شود،و به حالت خشم و همچنین نخوت و"تعصب خشم‌آلود"نیز"حمیت"می‌گویند.

این حالتی است که بر اثر جهل و کوتاهی فکر و انحطاط فرهنگی مخصوصا در میان"اقوام جاهلی"فراوان است،و سرچشمه بسیاری از جنگها و خونریزیهای آنها می‌شود.

سپس می‌افزاید:در مقابل آن"خداوند حالت سکینه و آرامش را بر رسول خود و مؤمنان نازل فرمود"( فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ ).

این آرامش که مولود ایمان و اعتقاد به خداوند،و اعتماد بر لطف او بود،

آنها را به خونسردی و تسلط بر نفس دعوت کرد،و آتش خشمشان را فرو نشاند، تا آنجا که برای حفظ اهداف بزرگ خود حاضر شدند جمله "بسم اللّٰه الرحمن الرحیم" که رمز اسلام در شروع کارها بود،بردارند،و بجای آن"بسمک اللهم" که از یادگارهای دوران گذشته عرب بود در آغاز صلحنامه حدیبیه بنگارند، و حتی لقب"رسول اللّٰه"را از کنار نام گرامی"محمد"ص حذف کنند.

و حاضر شدند که بر خلاف عشق و علاقه سوزانی که به زیارت خانه خدا و مراسم عمره داشتند از همان"حدیبیه"به سوی مدینه باز گردند،و شترهای خود را بر خلاف سنت حج و عمره در همانجا قربانی کنند،و بدون انجام مناسک از احرام به درآیند.

آری حاضر شدند دندان بر جگر بگذارند و در برابر همه این ناملایمات صبر و شکیبایی به خرج دهند،در صورتی که اگر"حمیت جاهلیت"بر آنها حاکم بود هر یک از اینها کافی بود که آتش جنگ را در آن سرزمین شعله‌ور سازد.

آری فرهنگ جاهلیت دعوت به"حمیت"و"تعصب"و"خشم جاهلی" می‌کند،ولی فرهنگ اسلام به"سکینه"و"آرامش"و"تسلط بر نفس".

سپس می‌افزاید:"خداوند آنها را به کلمه تقوی ملزم ساخت،و آنها از هر کس سزاوارتر و شایسته‌تر و اهل و محل آن بودند"( وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا ).

"کلمه"در اینجا به معنی"روح"است،یعنی خداوند روح تقوا را بر دلهای آنها افکند،و ملازم و همراهشان ساخت.چنان که در آیه 171 سوره نساء در باره عیسی ع می‌خوانیم: إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ :"مسیح فقط فرستاده خدا و کلمه او است، و روحی است از ناحیه او که به مریم القا فرمود".

بعضی نیز احتمال داده‌اند که مراد از"کلمه تقوا"دستور و فرمانی است که خداوند در این زمینه به مؤمنان داده بود.

ولی مناسب همان"روحیه تقوا"است که جنبه"تکوینی"دارد، و زائیده ایمان و سکینه و التزام قلبی به دستورات خداوند است.

لذا در بعضی از روایات که از پیغمبر ص گرامی اسلام نقل شده"کلمه تقوا"به"لا اله الا اللّٰه" ⁽¹⁾و در روایتی که از امام صادق ع نقل شده به"ایمان" تفسیر شده است ⁽²⁾.

در یکی از خطبه‌های پیغمبر گرامی ص می‌خوانیم:

نحن کلمة التقوی و سبیل الهدی :"مائیم کلمه تقوا و طریقه هدایت" ⁽³⁾.

شبیه همین معنی از امام"علی ابن موسی الرضا" ع نیز نقل شده که فرمود:

و نحن کلمة التقوی و العروة الوثقی :"مائیم کلمه تقوا و دستگیره محکم الهی" ⁽⁴⁾.

روشن است که ایمان به"نبوت"و"ولایت"مکمل ایمان به اصل "توحید"و معرفة اللّٰه است چرا که آنها همه داعیان الی اللّٰه و منادیان توحیدند.

به هر حال،مسلمانان در این لحظات حساس گرفتار خشم و عصبانیت و تعصب و نخوت نشدند،و سرنوشت درخشانی را که خداوند در ماجرای حدیبیه برای آنها رقم زده بود با آتش خشم و جهل نسوزاندند.

زیرا می‌گوید:"مسلمانان از همه سزاوارتر به تقوا بودند و اهل و محل آن".

بدیهی است از یک مشت جمعیت خرافی و نادان و بت‌پرست،جز"حمیت جاهلیت"انتظار نمی‌رفت،ولی از مسلمانان موحدی که سالیان دراز در مکتب قرآن پرورش یافته بودند چنین خلق و خوی جاهلی غیر منتظره بود.آنچه از آنها انتظار می‌رفت همان سکینه و وقار و تقوا بود که در حدیبیه به نمایش گذاردند،هر چند نزدیک بود بعضی از تندخویان ناشکیبا که شاید رسوباتی از گذشته را با خود داشتند این سد نیرومند را بشکنند،و جنجالی بر پا کنند، اما سکینه و وقار پیامبر ص همچون آبی بر این آتش ریخته شد و خاموش گشت.

در پایان آیه می‌فرماید:"و خداوند به هر چیزی عالم و آگاه بوده و هست" ( وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً ).

او هم نیات سوء کفار را می‌داند،و هم پاکدلی مؤمنان راستین را،در اینجا سکینه و تقوا نازل می‌کند،و در آنجا حمیت جاهلیت را مسلط می‌سازد که خداوند هر قوم و ملتی را به مقدار شایستگیهایشان مشمول لطف و رحمت خود می‌سازد،و یا خشم و غضبش! ***

نکته:

حمیت جاهلیت چیست؟

گفتیم"حمیت"در اصل از ماده"حمی"به معنی حرارت است،و سپس در معنی غضب،و بعدا به معنی نخوت و تعصب آمیخته با غضب به کار رفته است.

این واژه گاه در همین معنی مذموم(توأم با قید جاهلیت،یا بدون آن) و گاه در معنی ممدوح و پسندیده به کار می‌رود،و اشاره به غیرت منطقی و تعصب

در امور مثبت و سازنده است.

امیر مؤمنان علی ع به هنگام انتقاد از بعضی از یاران سست عنصر و سرکش می‌فرماید:

منیت بمن لا یطیع اذا امرت و لا یجیب اذا دعوت...

اما دین یجمعکم و لا حمیة تحمشکم :"گرفتار مردمی شده‌ام که اگر فرمان دهم اطاعت نمی‌کنند،و اگر دعوتشان کنم اجابت نمی‌کنند...آیا دین ندارید که شما را جمع کند؟یا غیرتی که شما را بخشم آورد؟(و به انجام وظائف وادارد) ⁽¹⁾.

ولی غالبا در همان معنی مذموم به کار رفته است،چنان که امیر مؤمنان علی ع در خطبه"قاصعه"بارها روی این معنی تکیه کرده است،و در مذمت ابلیس که پیشوای مستکبران بود،می‌فرماید:

صدقه به ابناء الحمیة و اخوان العصبیة و فرسان الکبر و الجاهلیة :"او را فرزندان نخوت و حمیت،و برادران عصبیت،و سواران بر مرکب کبر و جهالت تصدیق کردند" ⁽²⁾.

و در جای دیگر همین خطبه،به هنگامی که مردم را از تعصبات جاهلیت بر حذر می‌دارد،می‌فرماید:

فاطفئوا ما کمن فی قلوبکم من نیران العصبیة و احقاد الجاهلیة،فانما تلک الحمیة تکون فی المسلم من خطرات الشیطان و نخواته و نزغاته و نفثاته !:"شراره‌های تعصب و کینه‌های جاهلی را که در قلب دارید خاموش سازید،که این نخوت و حمیت و تعصب ناروا در مسلمانان از القائات و نخوت و وسوسه شیطان است" ⁽³⁾.

به هر حال،شک نیست که وجود چنین حالتی در فرد یا جامعه باعث عقب ماندگی و سقوط آن جامعه است،پرده‌های سنگینی بر عقل و فکر انسان می‌افکند.

و او را از درک صحیح و تشخیص سالم باز می‌دارد،و گاه تمام مصالح او را به باد

فنا می‌دهد.

اصولا انتقال سنتهای غلط از قومی به قوم دیگر در سایه شوم همین"حمیت جاهلیت"صورت می‌گیرد،و پافشاری اقوام منحرف در برابر انبیاء و رهبران الهی نیز غالبا از همین رهگذر است.

در حدیثی از امام علی بن الحسین ع می‌خوانیم که وقتی از حضرت در باره"عصبیت"سؤال کردند،فرمود:

العصبیة التی یاثم علیها صاحبها ان یری الرجل شرار قومه خیرا عن خیار قوم آخرین و لیس من العصبیة ان یحب الرجل قومه و لکن من العصبیة ان یعین قومه علی الظلم :

"تعصبی که موجب گناه است این است که انسان بدان قوم خود را از نیکان قوم دیگر برتر بشمرد ولی دوست داشتن قوم خود تعصب نیست،تعصب آن است که آنها را در ظلم و ستم یاری کند" ⁽¹⁾.

بهترین راه مبارزه با این خوی زشت،و طریق نجات از این مهلکه بزرگ، تلاش و کوشش برای بالا بردن سطح فرهنگ و فکر و ایمان هر قوم و جمعیت است.

در حقیقت داروی این درد را قرآن مجید در همین آیه مورد بحث بیان کرده،آنجا که در نقطه مقابل آن،از مؤمنانی بحث می‌کند که دارای سکینه و روح تقوی هستند،بنا بر این آنجا که ایمان و سکینه و تقوی است،حمیت جاهلیت نیست،و آنجا که حمیت جاهلیت است ایمان و سکینه و تقوی نیست!.

[سوره الفتح (48): آیه 27]

اشاره

لَقَدْ صَدَقَ اَللّٰهُ رَسُولَهُ اَلرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً (27)

ترجمه:

27-خداوند آنچه را به پیامبرش در عالم خواب نشان داد راست بود،به طور قطع همه شما به خواست خدا وارد مسجد الحرام می‌شوید در نهایت امنیت،و در حالی که سرهای خود را تراشیده،یا ناخنهای خود را کوتاه کرده،و از هیچکس ترس و وحشتی ندارید،ولی خداوند چیزهایی می‌دانست که شما نمی‌دانستید (و در این تاخیر حکمتی بود)و قبل از آن فتح نزدیکی(برای شما)قرار داد.

تفسیر:

اشاره

رؤیای صادقه پیامبر(ص)

این آیه نیز فراز دیگری از فرازهای مهم داستان"حدیبیه"را ترسیم می‌کند،ماجرا این بود:

پیامبر ص در مدینه خوابی دید که به اتفاق یارانش برای انجام مناسک "عمره"وارد مکه می‌شوند،و این خواب را برای یاران بیان کرد،همگی شاد و خوشحال شدند،اما چون جمعی تصور می‌کردند تعبیر و تحقق این خواب در همان سال واقع خواهد شد،هنگامی که مشرکان راه ورود به مکه را در حدیبیه به روی آنها بستند،گرفتار شک و تردید شدند،که مگر رؤیای پیامبر

هم ممکن است نادرست از آب در آید؟مگر بنا نبود ما به زیارت خانه خدا مشرف شویم؟پس چه شد این وعده؟و کجا رفت آن خواب رحمانی؟! پیامبر ص در پاسخ این سؤال فرمود:مگر من به شما گفتم این رؤیا همین امسال تحقق خواهد یافت؟ آیه فوق در همین رابطه در طریق بازگشت به مدینه نازل شد و تاکید کرد که این رؤیای صادقه بوده و چنین مساله حتمی و قطعی و انجام شدنی است.

می‌فرماید:"خداوند آنچه را به پیامبرش در عالم خواب نشان داده صدق و حق بود"( لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ ) ⁽¹⁾.

سپس می‌افزاید:"به طور قطع همه شما به خواست خدا وارد مسجد الحرام می‌شوید در نهایت امنیت،و در حالی که سرهای خود را تراشیده، یا ناخنهای خود را کوتاه کرده‌اید،و از هیچکس ترس و وحشتی ندارید" ( لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ ).

"ولی خداوند چیزهایی می‌دانست که شما نمی‌دانستید"(فعلم ما لم تعلموا).

و در این تاخیر حکمتی بود"و قبل از آن فتح نزدیکی قرار داد" ( فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً ).

در این آیه نکاتی جلب توجه می‌کند:

1-با توجه به اینکه لام در"لتدخلن""لام قسم"و"نون"در آخر آن برای تاکید است این یک وعده قطعی الهی نسبت به آینده،و پیشگویی معجز- آسای صریحی است از انجام مراسم عمره،در نهایت امنیت،و چنان که خواهیم گفت درست در سال آینده،در همان ماه ذی القعده،این پیشگویی به واقعیت پیوست،و مسلمانان مراسم عمره را به همین صورت انجام دادند.

***2-جمله" إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ "در اینجا ممکن است یک نوع تعلیم به بندگان باشد که به هنگام خبر دادن از آینده تکیه بر مشیت و اراده الهی را فراموش نکنند،و خود را در کارها مستقل و بی نیاز از لطف او ندانند.

و نیز ممکن است اشاره به شرایطی باشد که خداوند برای این موفقیت (توفیق زیارت خانه خدا در آینده نزدیک)قرار داده،و آن باقیماندن بر خط توحید و سکینه و تقوی است.

و نیز ممکن است اشاره به نفراتی باشد که در این فاصله مدت عمرشان پایان می‌گیرد و موفق به انجام این زیارت نمی‌شوند،و جمع میان این معانی کاملا ممکن است.

***3-تعبیر به" فَتْحاً قَرِیباً "به عقیده بسیاری از مفسران اشاره به همان "صلح حدیبیه"است که قرآن آن را"فتح مبین"نامیده،و می‌دانیم همین فتح زمینه‌ساز ورود به مسجد الحرام در سال بعد شد.

در حالی که گروهی دیگر آن را اشاره به"فتح خیبر"می‌دانند.

البته کلمه"قریبا"تناسب بیشتری با فتح خیبر دارد زیرا فاصله کمتری

با تحقق عینی این خواب داشت.

از این گذشته در آیه 18 همین سوره که سخن از"بیعت رضوان" می‌گوید آمده است" فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً "و چنان که گفتیم و اکثر مفسران عقیده دارند که منظور"فتح خیبر"است،قرائن موجود در آیه نیز حکایت از همین می‌کند،و با توجه به اینکه آیه مورد بحث هماهنگ با آن می‌باشد به نظر می‌رسد که هر دو به یک معنی اشاره می‌کند ⁽¹⁾.

در تفسیر علی بن ابراهیم نیز به همین معنی اشاره شده است ⁽²⁾.

***4-جمله" مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ "(در حالی که سرها را تراشیده‌اید و ناخنها را گرفته‌اید)اشاره به یکی از آداب مراسم عمره است که "تقصیر"نام دارد،و به وسیله آن محرم از احرام خارج می‌شود،بعضی این آیه را دلیل بر"تخییر"در مساله تقصیر و خروج از احرام دانسته‌اند،که محرم می‌تواند سر را بتراشد و یا ناخن خود را بگیرد،زیرا جمع میان این دو قطعا واجب نیست.

***5-جمله" فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا ":"خداوند مطالبی را می‌دانست که شما نمی‌دانستید"اشاره به اسرار مهمی است که در"صلح حدیبیه"نهفته بود، و با گذشت زمان آشکار شد،پایه‌های اسلام تقویت یافت، و آوازه اسلام در همه جا پیچید،و تهمتهای جنگ طلبی مسلمانان و مانند آن بر چیده شد،و مسلمین

توانستند با فراغت بال"خیبر"را فتح کنند،و مبلغان خود را به اطراف"جزیره عربستان"گسیل دارند،و پیامبر ص نامه‌های تاریخی خود را برای سران بزرگ دنیای آن روز بفرستد،مطالبی که افراد عادی از آن آگاه نبودند و تنها خداوند بر آن آگاهی داشت.

***6-در این آیه به مساله"رؤیا"بر خورد می‌کنیم،همان رؤیای صادقه پیامبر ص که شاخه‌ای از وحی است،شبیه آنچه در مورد ابراهیم ع و ذبح فرزندش اسماعیل ع آمده است(صافات آیه-102).

(شرح بیشتر در باره رؤیا و خواب دیدن را در جلد نهم در داستان یوسف صفحه 312 به بعد مطالعه فرمائید).

***7-آیه مورد بحث یکی از اخبار غیبی قرآن،و از شواهد آسمانی بودن این کتاب،و از معجزات پیغمبر گرامی اسلام ص است که با این قاطعیت و تاکید هم خبر از ورود به مسجد الحرام و انجام مراسم عمره در آینده نزدیک می‌دهد،و هم فتح قریب و پیروز نزدیکی قبل از آن،و چنان که می‌دانیم این هر دو پیشگویی به وقوع پیوست،داستان فتح خیبر را قبلا شنیدید و اکنون داستان"عمرة القضاء"را نیز بشنوید.

عمرة القضاء

"عمرة القضاء"همان عمره‌ای است که پیامبر ص سال بعد از حدیبیه، یعنی در ذی القعده سال هفتم هجرت(درست یک سال بعد از آنکه مشرکان آنها را از ورود به مسجد الحرام بازداشتند)به اتفاق یارانش انجام داد،و نامگذاری

آن به این نام به خاطر آن است که در حقیقت قضای سال قبل محسوب می‌شد.

توضیح اینکه:طبق یکی از مواد قرار داد حدیبیه،برنامه این بود که مسلمانان در سال آینده مراسم عمره و زیارت خانه خدا را آزادانه انجام دهند، ولی بیش از سه روز در مکه توقف نکنند،و در این مدت سران قریش و مشرکان سرشناس مکه از شهر خارج شوند(تا هم از درگیری احتمالی پرهیز شود، و هم آنها که به خاطر کینه‌توزی و تعصب یارای دیدن منظره عبادت توحیدی مسلمانان را نداشتند آن را نبینند!).

در بعضی از تواریخ آمده است که پیامبر ص با یارانش محرم شدند، و با شترهای قربانی حرکت کردند،و تا نزدیکی"ظهران"رسیدند،در این هنگام پیامبر یکی از یارانش را به نام"محمد بن مسلمه"با مقدار قابل ملاحظه اسبهای سواری،و اسلحه پیشاپیش خود فرستاد،هنگامی که مشرکان این برنامه را ملاحظه کردند شدیدا ترسیدند،و گمان کردند که حضرت ص می‌خواهد با آنها نبرد کند و قرار داد ده‌ساله خود را نقض نماید،این خبر را به اهل مکه دادند،اما هنگامی که پیامبر ص نزدیک مکه رسید،دستور داد تیرها و نیزه و سلاحهای دیگر را به سرزمینی که"یاجج"نام داشت منتقل سازند،و خود و یارانش تنها با شمشیر آنهم غلاف کرده وارد مکه شدند.

اهل مکه هنگامی که این عمل را دیدند خوشحال شدند که به وعده وفا شده(گویا اقدام پیغمبر هشداری بود برای مشرکان که اگر بخواهند نقض عهد کنند و توطئه‌ای بر ضد مسلمانان بچینند آنها قدرت مقابله با آن را دارند).

رؤسای مکه از مکه خارج شدند تا این مناظر را که برای آنها دلخراش بود نبینند،ولی بقیه اهل مکه از مردان و زنان و کودکان در مسیر راه،و در پشت بامها،و در اطراف خانه خدا جمع شده بودند تا مسلمانان و مراسم عمره آنها را ببینند.

پیامبر ص با ابهت خاصی وارد مکه شد،و شتران قربانی فراوانی همراه داشت،با نهایت محبت و ادب با اهل مکه رفتار کرد،و دستور داد مسلمانان به هنگام طواف با سرعت حرکت کنند و احرامی را کمی کنار بزنند،تا شانه‌های نیرومند و سطبر آنها آشکار گردد، و این صحنه در روح و فکر مردم مکه به عنوان دلیل زنده‌ای از قدرت و قوت و رشادت مسلمانان اثر گذارد.

رویهمرفته"عمرة القضاء"هم عبادت بود،و هم نمایش قدرت،و باید گفت که بذر"فتح مکه"که در سال بعد روی داد در همان ایام پاشیده شد،و زمینه را کاملا برای تسلیم مکیان در برابر اسلام فراهم ساخت.

این وضع به قدری برای سران قریش ناگوار بود که پس از گذشتن سه روز کسی را فرستادند خدمت پیامبر ص که طبق قرار داد باید هر چه زودتر "مکه"را ترک گوید.

جالب اینکه پیغمبر ص زن بیوه‌ای را از زنان مکه که با بعضی از سران معروف قریش خویشاوندی داشت به ازدواج خود در آورد تا طبق رسم عرب پیوند خود را با آنها مستحکم کرده و از عداوت و مخالفت آنها بکاهد.

هنگامی که پیامبر ص پیشنهاد خروج از مکه را شنید فرمود:من مایلم برای مراسم این ازدواج غذایی تهیه کنم،و از شما دعوت نمایم کاری که اگر انجام می‌شد نقش مؤثری در نفوذ بیشتر پیامبر ص در قلوب آنها داشت، ولی آنها نپذیرفتند و این دعوت را رسما رد کردند ⁽¹⁾.

[سوره الفتح (48): آیات 28 تا 29]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً (28) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی اَلْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ اَلسُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی اَلتَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی اَلْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ اَلزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ اَلْکُفّٰارَ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً (29)

ترجمه:

28-او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاده،تا آن را بر همه ادیان پیروز کند،و کافی است که خدا شاهد این موضوع باشد.

29-محمد فرستاده خدا است و کسانی که با او هستند در برابر کفار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند،پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود می‌بینی،آنها همواره فضل خدا و رضای او را می‌طلبند،نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده

نمایان است،این توصیف آنها در تورات است،و توصیف آنها در انجیل همانند زراعتی است که جوانه‌های خود را خارج ساخته،سپس به تقویت آن پرداخته،تا محکم شده،و بر پای خود ایستاده است،و به قدری نمو و رشد کرده که زارعان را به شگفتی وا می‌دارد!این برای آن است که کافران را به خشم آورد،خداوند کسانی از آنها را که ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام داده‌اند وعده آمرزش و اجر عظیمی داده است.

تفسیر:

در برابر دشمنان سختگیر و در برابر دوستان مهربان!

در این دو آیه که آخرین آیات سوره فتح است به دو مساله مهم دیگر در ارتباط با"فتح المبین"یعنی"صلح حدیبیه"اشاره می‌کند که یکی مربوط به عالمگیر شدن اسلام است،و دیگری اوصاف یاران پیامبر اسلام ص و ویژگیهای آنان،و وعده الهی را نسبت به آنها بازگو می‌کند.

نخست می‌گوید:"او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاد،تا آن را بر همه ادیان غالب گرداند،و کافی است که خدا شاهد و گواه این موضوع باشد"( هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً ).

این وعده‌ایست صریح و قاطع،از سوی خداوند قادر متعال،در رابطه با غلبه اسلام بر همه ادیان.

یعنی اگر خداوند از طریق رؤیای پیامبر ص به شما خبر پیروزی داده که با نهایت امنیت وارد مسجد الحرام می‌شوید،و مراسم عمره را بجا می‌آورید بی آنکه کسی جرأت مزاحمت شما را داشته باشد،و نیز اگر خداوند بشارت"فتح قریب"(پیروزی خیبر)را می‌دهد تعجب نکنید،اینها اول کار

است سرانجام اسلام عالمگیر می‌شود و بر همه ادیان پیروز خواهد گشت.

چرا نشود در حالی که محتوای دعوت رسول اللّٰه هدایت است(ارسله بالهدی)و آئین او حق است(و دین الحق)و هر ناظر بی طرفی می‌تواند حقانیت آن را در آیات این قرآن،و احکام فردی و اجتماعی،و قضایی،و سیاسی اسلام، و همچنین تعلیمات اخلاقی و انسانی آن بنگرد،و از پیشگوییهای دقیق و صریحی که از آینده دارد و درست به وقوع می‌پیوندد ارتباط این پیامبر ص را به خدا به طور قطع بداند.

آری منطق نیرومند اسلام،و محتوای غنی و پر بار آن،ایجاب می‌کند که سرانجام ادیان شرک‌آلود را جاروب کند،و ادیان آسمانی تحریف یافته را در برابر خود به خضوع وا دارد،و با جاذبه عمیق خود دلها را به سوی این آئین خالص جلب و جذب کند.

در اینکه منظور از این پیروزی"پیروزی منطقی"است یا پیروزی نظامی؟ در میان مفسران گفتگو است:

"جمعی"معتقدند این پیروزی تنها"پیروزی منطقی و استدلالی"است، و این امر حاصل شده است،چرا که اسلام از نظر قدرت منطق و استدلال بر همه آئینهای موجود برتری دارد.

در حالی که"جمعی دیگر"پیروزی را به معنی"غلبه ظاهری"و غلبه قدرت گرفته‌اند،و موارد استعمال این کلمه(یظهر)نیز دلیل بر غلبه خارجی است،و به همین دلیل می‌توان گفت:علاوه بر مناطق بسیار وسیعی که امروز در شرق و غرب و شمال و جنوب عالم در قلمرو اسلام قرار گرفته،و هم اکنون بیش از 40 کشور اسلامی با جمعیتی حدود یک میلیارد نفر زیر پرچم اسلام قرار دارند،زمانی فرا خواهد رسید که همه جهان رسما در زیر این پرچم قرار می‌گیرد،و این امر به وسیله قیام"مهدی"(ارواحنا فداه)تکمیل می‌گردد،

چنان که در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل شده است که فرمود:

لا یبقی علی ظهر الارض بیت مدر و لا وبر الا ادخله اللّٰه کلمة الاسلام :

"در سراسر روی زمین خانه‌ای از سنگ و گل،یا خیمه‌هایی از کرک و مو،باقی نمی‌ماند،مگر اینکه خداوند اسلام را در آن وارد می‌کند"! ⁽¹⁾.

در این زمینه بحث مشروحی ذیل آیه مشابه آن آیه 33 سوره توبه داشتیم ⁽²⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که بعضی تعبیر به"الهدی"را اشاره به استحکام"عقائد"اسلامی دانسته‌اند در حالی که"دین الحق"را ناظر به حقانیت"فروع دین"می‌دانند،ولی دلیلی بر این تقسیم بندی نداریم و ظاهر این است که هدایت و حقانیت هم در اصول است و هم در فروع.

در اینکه مرجع ضمیر در"لیظهره""اسلام"است یا"پیامبر"ص؟ مفسران دو احتمال داده‌اند،ولی قرائن به خوبی نشان می‌دهد که منظور همان دین حق است،چرا که هم از نظر جمله بندی نزدیکتر به ضمیر است،و هم پیروزی دین بر دین تناسب دارد نه شخص بر دین.

آخرین سخن در مورد آیه اینکه جمله" کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً "اشاره‌ای است به این واقعیت که این پیشگویی نیازی به هیچ شاهد و گواه ندارد،چرا که شاهد و گواهش اللّٰه است،و رسالت رسول خدا ص نیز نیاز به گواه دیگری ندارد که گواه آن نیز خدا است،و اگر"سهیل بن عمرو"و امثال او حاضر نشوند عنوان"رسول اللّٰه"بعد از نام محمد ص بنویسند"عرض خود می‌برند،

و زحمتی هم برای ما ندارند"! *** در آخرین آیه ترسیم بسیار گویایی از اصحاب و یاران خاص پیامبر ص و آنها که در خط او بودند از لسان تورات و انجیل بیان کرده که هم افتخار و مباهاتی است برای آنها که در"حدیبیه"و مراحل دیگر پایمردی به خرج دادند،و هم درس آموزنده‌ای است برای همه مسلمانان در تمام قرون و اعصار.

در آغاز می‌فرماید:"محمد فرستاده خدا است"( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ).

خواه شب‌پره‌هایی همچون"سهیل بن عمرو"بپسندند یا نپسندند؟ و خود را از این آفتاب عالمتاب پنهان کنند یا نکنند؟خدا گواهی به رسالت او داده و همه آگاهان گواهی می‌دهند.

سپس به توصیف یارانش پرداخته و اوصاف ظاهر و باطن و عواطف و افکار و اعمال آنها را طی پنج صفت چنین بیان می‌کند:"کسانی که با او هستند در برابر کفار شدید و محکم هستند"( وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ ).

و در دومین وصف می‌گوید:"اما در میان خود رحیم و مهربانند" (رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ) .

آری آنها کانونی از عواطف و محبت نسبت به برادران و دوستان و همکیشانند، و آتشی سخت و سوزان،و سدی محکم و پولادین در مقابل دشمنان.

در حقیقت عواطف آنها در این"مهر"و"قهر"خلاصه می‌شود،اما نه جمع میان این دو در وجود آنها تضادی دارد،و نه قهر آنها در برابر دشمن و مهر آنها در برابر دوست سبب می‌شود که از جاده حق و عدالت قدمی بیرون نهند در سومین صفت که از اعمال آنها سخن می‌گوید می‌افزاید:"پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود می‌بینی و همواره به عبادت خدا مشغولند"

( تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ).

این تعبیر عبادت و بندگی خدا را که با دو رکن اصلیش"رکوع"و"سجود" ترسیم شده، به عنوان حالت دائمی و همیشگی آنها ذکر می‌کند،عبادتی که که رمز تسلیم در برابر فرمان حق،و نفی کبر و خود خواهی و غرور،از وجود ایشان است.

در چهارمین توصیف که از نیت پاک و خالص آنها بحث می‌کند می‌فرماید:

"آنها همواره فضل خدا و رضای او را می‌طلبند"( یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً ).

نه برای تظاهر و ریا قدم بر می‌دارند،و نه انتظار پاداش از خلق خدا دارند،بلکه چشمشان تنها به رضا و فضل او دوخته شده،و انگیزه حرکت آنها در تمام زندگی همین است و بس.

حتی تعبیر به"فضل"نشان می‌دهد که آنها به تقصیر خود معترفند و اعمال خود را کمتر از آن می‌دانند که پاداش الهی برای آن بطلبند،بلکه با تمام تلاش و کوشش باز هم می‌گویند خداوندا!اگر فضل تو به یاری ما نیاید وای بر ما! و در پنجمین و آخرین توصیف از ظاهر آراسته و نورانی آنها بحث کرده می‌گوید:"نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده نمایان است"( سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ) ⁽¹⁾.

"سیما"در اصل به معنی علامت و هیئت است،خواه این علامت در صورت باشد یا در جای دیگر بدن،هر چند در استعمالات روزمره فارسی به نشانه‌های صورت و وضع ظاهری چهره گفته می‌شود.

به تعبیری دیگری"قیافه"آنها به خوبی نشان می‌دهد که آنها انسانهایی خاضع در برابر خداوند و حق و قانون و عدالتند،نه تنها در صورت آنها که در تمام وجود و زندگی آنان این علامت منعکس است.

گرچه بعضی از مفسران آن را به اثر ظاهری سجده در پیشانی،و یا اثر خاک در محل سجده‌گاه تفسیر کرده‌اند،ولی ظاهرا آیه مفهوم گسترده‌تری دارد که چهره این مردان الهی را به طور کامل ترسیم می‌کند.

بعضی نیز گفته‌اند:این آیه اشاره به سجده‌گاه آنها در قیامت است که همچون ماه به هنگام بدر می‌درخشد! البته ممکن است پیشانی آنها در قیامت چنین باشد ولی آیه از وضع ظاهری آنها در دنیا خبر می‌دهد.

در حدیثی از امام صادق ع نیز آمده است که در تفسیر این جمله فرمود:

هو السهر فی الصلاة:"منظور بیدار ماندن در شب برای نماز خواندن است" (که آثارش در روز در چهره آنها نمایان است ⁽¹⁾.

البته جمع میان این معانی کاملا ممکن است.

به هر حال قرآن بعد از بیان همه این اوصاف می‌افزاید:"این توصیف آنها(یاران محمد ص)در تورات است( ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ ) این حقیقتی است که از پیش گفته شده و توصیفی است در یک کتاب بزرگ آسمانی که از پیش از هزار سال قبل نازل شده است.

ولی نباید فراموش کرد که تعبیر" وَ الَّذِینَ مَعَهُ "(آنها که با او هستند) سخن از کسانی می‌گوید که در همه چیز با پیامبر ص بودند،در فکر و عقیده و اخلاق و عمل،نه تنها کسانی که همزمان با او بودند هر چند خطشان با او متفاوت بود.

سپس به توصیف آنها در یک کتاب بزرگ دیگر آسمانی یعنی"انجیل" پرداخته،چنین می‌گوید:"توصیف آنها در انجیل همانند زراعتی است که جوانه‌های خود را خارج ساخته،سپس به تقویت آن پرداخته،تا محکم شده و بر پای خود ایستاده است،و به قدری نمو و رشد کرده و پر برکت شده که زارعان را به شگفتی وا می‌دارد"( وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فازره فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ ⁽¹⁾.

"شطا"به معنی"جوانه"و"جوجه"است،جوانه‌هایی که از پائین ساقه و کنار ریشه‌ها بیرون می‌آید.

"آزر"از ماده"موازره"به معنی معاونت است.

"استغلظ"از ماده"غلظت"به معنی سفت و محکم شدن است.

جمله"استوی علی سوقه"مفهومش این است به حدی محکم شده که بر پای خود ایستاده(توجه داشته باشید که"سوق"جمع"ساق"است).

تعبیر" یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ "یعنی به حدی از نمو سریع و جوانه‌های زیاد، و محصور وافر،رسیده،که حتی کشاورزانی که پیوسته با این مسائل سر و کار دارند در شگفتی فرو می‌روند.

جالب اینکه:در توصیف دوم که در انجیل آمده نیز پنج وصف عمده برای مؤمنان و یاران محمد ص ذکر شده است(جوانه زدن-کمک کردن برای پرورش-محکم شدن-بر پای خود ایستادن-نمو چشمگیر اعجاب‌انگیز).

در حقیقت اوصافی که در تورات برای آنها ذکر شده اوصافی است که ابعاد وجود آنها را از نظر عواطف و اهداف و اعمال و صورت ظاهر بیان می‌کند و اما اوصافی که در انجیل آمده بیانگر حرکت و نمو و رشد آنها در جنبه‌های مختلف است(دقت کنید).

آری آنها انسانهایی هستند با صفات والا که آنی از"حرکت"باز نمی‌ایستند،همواره جوانه می‌زنند،و جوانه‌ها پرورش می‌یابد و بارور می‌شود.

همواره اسلام را با گفتار و اعمال خود در جهان نشر می‌دهند و روز به روز خیل تازه‌ای بر جامعه اسلامی می‌افزایند.

آری آنها هرگز از پای نمی‌نشینند و دائما رو به جلو حرکت می‌کنند، در عین عابد بودن مجاهدند،و در عین جهاد عابدند،ظاهری آراسته،باطنی پیراسته،عواطفی نیرومند،و نیاتی پاک دارند،در برابر دشمنان حق مظهر خشم خدایند،و در برابر دوستان حق نمایانگر لطف و رحمت او.

سپس در دنباله آیه می‌افزاید:این اوصاف عالی،این نمو و رشد سریع، و این حرکت پر برکت،به همان اندازه که دوستان را به شوق و نشاط می‌آورد سبب خشم کفار می‌شود"این برای آن است که کافران را به خشم آورد"

( لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ ) ⁽¹⁾.

و در پایان آیه می‌فرماید:"خداوند کسانی از آنها را که ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام داده‌اند وعده آمرزش و اجر عظیمی داده است"( وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً ).

بدیهی است اوصافی که در آغاز آیه گفته شد ایمان و عمل صالح در آن جمع بود،بنا بر این تکرار این دو وصف اشاره به تداوم آن است،یعنی خداوند این وعده را تنها به آن گروه از یاران محمد ص داده که در خط او باقی بمانند،و ایمان و عمل صالح را تداوم بخشند،و گرنه کسانی که یک روز در زمره دوستان و یاران او بودند،و روز دیگر از او جدا شدند و راهی بر خلاف آن را در پیش گرفتند،هرگز مشمول چنین وعده‌ای نیستند.

تعبیر به"منهم"(با توجه به این نکته که اصل در کلمه"من"در اینگونه موارد این است که برای"تبعیض"باشد،و ظاهر آیه نیز همین معنی را می‌رساند دلیل بر این است که یاران او به دو گروه تقسیم خواهند شد:گروهی به ایمان و عمل صالح ادامه می‌دهند،و مشمول رحمت واسعه حق و اجر عظیم می‌شوند اما گروهی جدا شده و از این فیض بزرگ محروم خواهند شد.

معلوم نیست چرا جمعی از مفسران اصرار دارند که"من"در"منهم" در آیه فوق حتما"بیانیه"است،در حالی که به فرض که مرتکب خلاف ظاهر شویم و"من"را برای"بیان"بگیریم قرائن عقلی را که در اینجا وجود دارد چگونه می‌توان کنار گذاشت،زیرا هیچکس مدعی نیست که یاران پیامبر ص همه معصوم بودند،و در این صورت احتمال عدم تداوم در خط ایمان و عمل

صالح در مورد هر یک از آنها می‌رود،و با این حال چگونه ممکن است خداوند وعده مغفرت و اجر عظیم را بدون قید و شرط به همه آنها دهد،اعم از اینکه راه ایمان و صلاح را بپیمایند،یا از نیمه راه بر گردند و منحرف شوند.

این نکته نیز قابل توجه است که جمله" وَ الَّذِینَ مَعَهُ "(کسانی که با او هستند)مفهومش همنشین بودن و مصاحبت جسمانی با پیامبر ص نیست،چرا که منافقین هم دارای چنین مصاحبتی بودند،بلکه منظور از"معه"به طور قطع همراه بودن از نظر اصول ایمان و تقوی است.

بنا بر این ما هرگز نمی‌توانیم از آیه فوق یک حکم کلی در باره همه معاصران و همنشینان پیامبر ص استفاده کنیم.

نکته‌ها:

اشاره

1-داستان تنزیه صحابه!

معروف در میان علما و دانشمندان اهل سنت این است که صحابه رسول اللّٰه ص دارای این امتیاز خاص بر افراد دیگر از امت هستند که همگی پاک و پاکیزه‌اند،و از آلودگیها بدورند،و ما حق انتقاد از هیچیک از آنها نداریم، و بد گویی از آنها مطلقا ممنوع است،حتی به گفته بعضی موجب کفر می‌شود! و برای اثبات این مقصود به آیاتی از قرآن مجید استناد کرده‌اند،از جمله آیه مورد بحث که می‌گوید:"خداوند به کسانی از آنها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام داده‌اند وعده مغفرت و اجر عظیم داده است".

و همچنین به"آیه 100 سوره توبه"که بعد از ذکر عنوان"مهاجرین" و"انصار"می‌گوید: رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ :"خداوند از آنها خشنود،و آنها نیز از خدا خشنود شدند".

ولی هر گاه خود را از پیشداوریها تهی کنیم،قرائن روشنی در برابر ما

وجود دارد که این عقیده مشهور را متزلزل می‌سازد:

1-جمله" رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ "در سوره توبه تنها مخصوص مهاجران و انصار نیست،زیرا در همان آیه در کنار مهاجران و انصار" اَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ "قرار گرفته که مفهومش شامل تمام کسانی است که تا دامنه قیامت به نیکی از آنها پیروی می‌کنند.

همانگونه که"تابعان"اگر یک روز در خط ایمان و احسان باشند و روز دیگر در خط کفر و اسائه(بدی کردن)قرار گیرند،از زیر چتر رضایت الهی خارج می‌شوند عین همین مطلب در باره"صحابه"نیز می‌آید،زیرا آنها را نیز در آخرین آیه سوره فتح مقید به ایمان و عمل صالح کرده که اگر یک روز این عنوان از آنها سلب شود از دائره رضایت الهی بیرون خواهند رفت.

و به تعبیر دیگر تعبیر به"احسان"هم در مورد"تابعان"است،و هم در مورد"متبوعان"بنا بر این هر کدام از این دو،"خط احسان"را رها کنند مشمول رضایت خدا نخواهند بود.

2-از روایات اسلامی چنین استفاده می‌شود که اصحاب پیامبر ص هر چند امتیاز مصاحبت آن بزرگوار را داشتند،ولی کسانی که در دورانهای بعد می‌آیند و از ایمان راسخ و عمل صالح برخوردارند از یک نظر از صحابه افضلند، چرا که آنها شاهد انواع معجزات بوده‌اند ولی دیگران بدون مشاهده آنها، و با استفاده از دلائل دیگر،در همان راه گام نهاده‌اند.

چنان که در حدیثی از پیامبر ص می‌خوانیم که یارانش عرض کردند:

نحن اخوانک یا رسول اللّٰه؟!قال:لا انتم اصحابی،و اخوانی الذین یاتون بعدی،آمنوا بی و لم یرونی،و قال:للعامل منهم اجر خمسین منکم، قالوا بل منهم یا رسول اللّٰه؟قال:بل منکم!ردوها ثلاثا،ثم قال:لانکم تجدون علی الخیر اعوانا !:

"آیا ما برادران توایم ای رسول خدا؟فرمود:نه!شما اصحاب من هستید، ولی برادران من کسانی هستند که بعد از من می‌آیند و به من ایمان می‌آورند در حالی که مرا ندیده‌اند".

سپس افزود:"افرادی از آنها که اهل عمل صالحند اجر پنجاه نفر از شما را دارند!عرض کردند پنجاه نفر از خودشان ای رسول خدا؟!فرمود:

نه!پنجاه نفر از شما!!و سه بار آنها این سخن را تکرار کردند(و پیامبر ص نفی کرد)سپس فرمود:این به خاطر آن است که شرایطی در اختیار دارید که شما را در کارهای خیر یاری می‌کند" ⁽¹⁾.

در صحیح مسلم نیز از رسول خدا ص چنین نقل شده که روزی فرمود:

وددت انا قد رأینا اخواننا :"دوست می‌داشتم برادرانمان را می‌دیدیم"!.

قالوا:ا و لسنا اخوانک یا رسول اللّٰه؟!:"گفتند:آیا ما برادران تو نیستیم ای رسول خدا"؟! فرمود:

انتم اصحابی و اخواننا الذین لم یاتوا بعد :"شما اصحاب من هستید،اما برادران ما هنوز نیامده‌اند"! ⁽²⁾! عقل و منطق نیز همین را می‌گوید که دیگران که تحت پوشش تعلیمات مستمر پیامبر ص در شب و روز نبوده‌اند و در عین حال همانند یاران پیامبر ص یا بیش از آنها ایمان و عمل صالح داشته‌اند برترند.

3-این سخن از نظر تاریخی نیز بسیار آسیب پذیر است چرا که بعضی از صحابه را می‌بینیم که بعد از پیغمبر اکرم ص و یا حتی در عصر خود او راه خطا پیمودند.

ما چگونه می‌توانیم کسانی را که آتش جنگ جمل را افروختند و آن همه

مسلمانان را به کشتن دادند و بر روی خلیفه به حق پیامبر ص شمشیر کشیدند از گناه تبرئه کنیم؟! یا کسانی که در"صفین"و"نهروان"اجتماع کردند و سر به شورش در برابر وصی و جانشین پیامبر ص و برگزیده مسلمین برداشتند،و خونهای بی حساب ریختند،مشمول رضای خدا بدانیم،و بگوئیم گرد و غبار عصیان نیز بر دامان آنها ننشسته است؟! و از این عجیب‌تر عذر کسانی است که تمام این مخالفتها را به عنوان اینکه آنها"مجتهد"بودند و مجتهد معذور است توجیه می‌کنند! اگر بشود چنین گناهان عظیمی را به وسیله"اجتهاد"توجیه کرد دیگر هیچ قاتلی را نمی‌توان ملامت نمود،و یا حدود الهی را در باره او اجرا کرد، چرا که ممکن است اجتهاد کرده باشد.

و به تعبیر دیگر در میدان جمل یا صفین و یا نهروان دو گروه در مقابل هم ایستادند که قطعا هر دو بر حق نبودند،چرا که جمع بین ضدین محال است، با این حال چگونه می‌توان هر دو را مشمول رضای خدا دانست،در حالی که مساله از مسائل پیچیده و مشکلی نبود که تشخیص آن ممکن نباشد؟زیرا همه می‌دانستند علی ع یا بر طبق نص پیامبر ص و یا با انتخاب مسلمین خلیفه بر حق او است،در عین حال بر روی او شمشیر کشیدند،این کار را چگونه می‌توان از طریق اجتهاد توجیه کرد؟! چرا شورش"اصحاب رده"را در زمان ابو بکر از طریق اجتهاد توجیه نمی‌کنند و رسما آنها را مرتد می‌شمرند،اما شورشیان"جمل" و"صفین"و"نهروان"را مبرای از هر گونه گناه می‌دانند؟! به هر حال به نظر می‌رسد که مساله تنزیه صحابه به طور مطلق یک حکم سیاسی بوده که گروهی بعد از پیامبر ص برای حفظ موقعیت خود روی آن

تکیه کردند،تا خود را از هر گونه انتقادی مصون و محفوظ دارند و این مطلبی است که نه با حکم عقل می‌سازد،و نه با تواریخ مسلم اسلامی،و شعری است که ما را در قافیه خود گرفتار خواهد کرد.

چه بهتر که ما در عین احترام به صحابه رسول اللّٰه ص و کسانی که همواره در خط او بودند معیار قضاوت در باره آنها را اعمال و عقائدشان در طول زندگانیشان از آغاز تا انجام در نظر بگیریم،همان معیاری که از قرآن استفاده کرده‌ایم و همان معیاری که خود پیامبر ص یارانش را با آن می‌سنجید.

2-محبت متقابل اسلامی

در روایات اسلامی که در تفسیر آیه اخیر آمده است تاکید فراوانی روی اصل"رحماء بینهم"دیده می‌شود.

از جمله در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم:

المسلم اخو المسلم،لا یظلمه،و لا یخذله،و لا یخوفه،و یحق علی المسلم الاجتهاد فی التواصل،و التعاون علی التعاطف،و المواساة لاهل الحاجة،و تعاطف بعضهم علی بعض،حتی تکونوا کما امرکم اللّٰه عز و جل:

رحماء بینکم،متراحمین،مغتمین لما غاب عنکم من امرهم،علی ما مضی علیه معشر الانصار علی عهد رسول اللّٰه(ص) :

"مسلمان برادر مسلمان است به او ستم نمی‌کند،تنهایش نمی‌گذارد، تهدیدش نمی‌کند،و سزاوار است مسلمان در ارتباط و پیوند و تعاون و محبت و مواسات با نیازمندان کوشش کند،و نسبت به یکدیگر مهربان باشند،تا مطابق گفته خداوند" رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ "نسبت به یکدیگر با محبت رفتار کنید،و حتی در غیاب آنها نسبت به امورشان دلسوزی کنید،آن گونه که انصار در عصر رسول اللّٰه بودند" ⁽¹⁾.

ولی عجیب است که مسلمانان امروز از رهنمودهای مؤثر این آیه و ویژگیهایی که برای مؤمنان راستین و یاران رسول اللّٰه ص نقل می‌کند فاصله گرفته‌اند،گاه آن چنان به جان هم می‌افتند و کینه‌توزی و خونریزی می‌کنند که هرگز دشمنان اسلام آن چنان نکردند! گاه با کفار آن چنان پیوند دوستی می‌بندند که گویی برادرانی از یک اصل و نسبند.

نه خبری از آن رکوع و سجود است،و نه آن نیات پاک و"ابتغاء فضل اللّٰه" و نه آثار سجود در چهره‌ها نمایان،و نه آن نمو و رشد و جوانه زدن و قوی شدن و روی پای خود ایستادن.

و عجب اینکه هر قدر از این اصول قرآنی فاصله گرفته‌ایم به درد و رنج و ذلت و نکبت بیشتری گرفتار شده‌ایم،ولی باز متوجه نیستیم از کجا ضربه می‌خوریم؟باز"حمیتهای جاهلیت"مانع اندیشه و تجدید نظر و بازگشت به قرآن است،خدایا ما را از این خواب عمیق و خطرناک بیدار کن.

***خداوندا!به ما توفیقی رحمت کن که ویژگیهای اخلاقی یاران راستین پیامبر ص و اصحاب خالص او را که در این آیات آمده است در خود زنده کنیم.

بار الها!شدت در مقابل دشمنان،محبت در برابر دوستان،تسلیم در برابر فرمان تو،توجه به عنایات خاص تو،و تلاش و کوشش برای بارور ساختن جامعه اسلامی،و پیشرفت و گسترش آن را به ما عنایت فرما.

پروردگارا!از تو فتح مبینی می‌خواهیم که جامعه اسلامی ما در سایه آن به حرکت در آید،و در عصر و زمانی که نیاز به معنویت از هر وقت دیگر

بیشتر است تعلیمات این آئین حیاتبخش را به مردم جهان عرضه کنیم،هر روز قلوب تازه‌ای را در تسخیر اسلام در آوریم،و کشور تازه‌ای از کشور دلها را فتح نمائیم(آمین یا رب العالمین).

پایان سوره فتح 6\شوال\1405 4\4\1364

(49) سوره حجرات این سوره در مدینه نازل شده و 18 آیه است

اشاره

محتوای سوره حجرات

در این سوره که بیش از هیجده آیه ندارد مسائل بسیار مهمی در ارتباط با شخص پیامبر و جامعه اسلامی نسبت به یکدیگر مطرح شده،و از آنجا که بسیاری از مسائل مهم اخلاقی در آن عنوان گردیده می‌توان آن را"سوره اخلاق و آداب" نامید.

رویهمرفته بخشهای مختلف این سوره را اینگونه می‌توان خلاصه کرد:

بخش اول:آیات آغاز سوره است که آداب برخورد با پیشوای بزرگ اسلام پیغمبر اکرم ص،و اصولی را که مسلمانان در محضر او باید به کار بندند، بیان می‌کند.

بخش دوم:این سوره مشتمل بر یک سلسله اصول مهم"اخلاق اجتماعی" است که به کار بستن آنها محبت و صفا و صمیمیت و امنیت و اتحاد را در جامعه اسلامی حفظ می‌کند،و به عکس فراموش کردن آنها مایه بدبینی و نفاق و پراکنده‌گی و ناامنی است.

بخش سوم:دستوراتی است که مربوط به چگونگی مبارزه با اختلافات و درگیریهایی است که احیانا در میان مسلمانان روی می‌دهد.

بخش چهارم:از معیار ارزش انسان در پیشگاه خدا و اهمیت مساله تقوی سخن می‌گوید.

بخش پنجم:روی این مساله تاکید دارد که ایمان تنها به گفتار نیست بلکه باید علاوه بر اعتقاد قلبی آثار آن در اعمال انسانی،و در جهاد با اموال و نفوس آشکار گردد.

بخش ششم:از این بحث می‌کند که اسلام و ایمان یک هدیه بزرگ

الهی برای مؤمنان است،بجای اینکه در پذیرش آن منتی بگذارند باید فوق العاده ممنون و شکرگزار باشند که مشمول این هدیه شده‌اند.

و بالآخره بخش هفتم که آخرین قسمت این سوره است از علم خداوند و آگاهی او از همه اسرار نهان عالم هستی و اعمال انسانها سخن می‌گوید که در حقیقت به منزله ضامن اجرا است برای تمام بخشهایی که در این سوره آمده است.

نامگذاری این سوره به سوره"حجرات"به تناسب آیه چهارم این سوره است که این کلمه در آن به کار رفته و تفسیر آن را به زودی خواهیم دانست.

فضیلت تلاوت این سوره

در فضیلت تلاوت این سوره همین بس که در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص می‌خوانیم: من قرأ سورة الحجرات اعطی من الاجر عشر حسنات بعدد من اطاع اللّٰه و من عصاه :"هر کس سوره"حجرات"را بخواند به عدد تمام کسانی که خدا را اطاعت یا عصیان کرده‌اند ده حسنه به او داده می‌شود"!. و در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است: من قرأ سورة الحجرات فی کل لیلة،او فی کل یوم،کان من زوار محمد(ص): "هر کس سوره حجرات را در هر شب یا هر روز بخواند از زائران محمد ص خواهد بود". بدیهی است این همه حسنات به عدد مطیعان و عاصیان در صورتی است که اعمال هر یک از این دو را که در آیات این سوره منعکس است دقیقا در نظر بگیرد،و در آن بیندیشد،و مسیر خود را بر اولی منطبق و از دومی جدا سازد. و نیز نائل شدن به زیارت شخص پیامبر ص فرع بر این است که آدابی را که در این سوره در رابطه با شخص او آمده عملا به کار گیرد،چرا که تلاوت همه جا مقدمه عمل است. ***

در این سوره که بیش از هیجده آیه ندارد مسائل بسیار مهمی در ارتباط با شخص پیامبر و جامعه اسلامی نسبت به یکدیگر مطرح شده،و از آنجا که بسیاری از مسائل مهم اخلاقی در آن عنوان گردیده می‌توان آن را"سوره اخلاق و آداب" نامید.

رویهمرفته بخشهای مختلف این سوره را اینگونه می‌توان خلاصه کرد:

بخش اول:آیات آغاز سوره است که آداب برخورد با پیشوای بزرگ اسلام پیغمبر اکرم ص،و اصولی را که مسلمانان در محضر او باید به کار بندند، بیان می‌کند.

بخش دوم:این سوره مشتمل بر یک سلسله اصول مهم"اخلاق اجتماعی" است که به کار بستن آنها محبت و صفا و صمیمیت و امنیت و اتحاد را در جامعه اسلامی حفظ می‌کند،و به عکس فراموش کردن آنها مایه بدبینی و نفاق و پراکنده‌گی و ناامنی است.

بخش سوم:دستوراتی است که مربوط به چگونگی مبارزه با اختلافات و درگیریهایی است که احیانا در میان مسلمانان روی می‌دهد.

بخش چهارم:از معیار ارزش انسان در پیشگاه خدا و اهمیت مساله تقوی سخن می‌گوید.

بخش پنجم:روی این مساله تاکید دارد که ایمان تنها به گفتار نیست بلکه باید علاوه بر اعتقاد قلبی آثار آن در اعمال انسانی،و در جهاد با اموال و نفوس آشکار گردد.

بخش ششم:از این بحث می‌کند که اسلام و ایمان یک هدیه بزرگ

ص :

[سوره الحجرات (49): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (1) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ اَلنَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ (2) إِنَّ اَلَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ اِمْتَحَنَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ (3) إِنَّ اَلَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ اَلْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ (4) وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ای کسانی که ایمان آورده‌اید چیزی را بر خدا و رسولش مقدم نشمرید و پیشی مگیرید و تقوای الهی پیشه کنید که خداوند شنوا و داناست.

2-ای کسانی که ایمان آورده‌اید صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید،و در برابر او بلند سخن مگویید(و داد و فریاد نزنید)آن گونه که بعضی از شما در برابر بعضی می‌کنند،مبادا اعمال شما نابود گردد در حالی که نمی‌دانید! 3-آنها که صدای خود را نزد رسول خدا کوتاه می‌کنند کسانی هستند که خداوند قلوبشان را برای تقوی خالص نموده،و برای آنها آمرزش و پاداش عظیمی است.

4-(ولی)کسانی که تو را از پشت حجره‌ها بلند صدا می‌زنند اکثرشان نمی‌فهمند! 5-هر گاه آنها صبر می‌کردند تا خود به سراغشان آیی برای آنها بهتر بود و خداوند غفور و رحیم است.

شان نزول:

مفسران برای آیه نخست شان نزولهایی ذکر کرده‌اند، و برای آیات بعد شان نزولهای دیگری.

از جمله شان نزولهایی که برای آیه نخست ذکر کرده‌اند این است که:

پیامبر ص به هنگام حرکت به سوی"خیبر"می‌خواست کسی را بجای خود در"مدینه"نصب کند،عمر شخص دیگری را پیشنهاد کرد آیه فوق نازل شد و دستور داد بر خدا و پیامبر پیشی مگیرید ⁽¹⁾.

بعضی دیگر گفته‌اند:جمعی از مسلمانان گاه گاه می‌گفتند اگر چنین مطلبی در باره ما نازل می‌شد بهتر بود،آیه فوق نازل گشت و گفت بر خدا و پیامبرش پیشی مگیرید ⁽²⁾.

بعضی دیگر گفته‌اند:آیه اشاره به اعمال بعضی از مسلمانهاست که پاره‌ای از مراسم عبادات خود را پیش از موقع انجام دادند و آیه فوق نازل شد و آنها را از اینگونه کارها نهی کرد ⁽¹⁾.

و اما در مورد آیه دوم گفته‌اند:گروهی از طایفه"بنی تمیم"و اشراف آنها وارد مدینه شدند هنگامی که داخل مسجد پیامبر ص گشتند صدا را بلند کرده،از پشت حجره‌هایی که منزلگاه پیامبر ص بود فریاد زدند:

یا محمد اخرج الینا!:"ای محمد!بیرون بیا"!این سر و صداها و تعبیرات نامؤدبانه پیامبر ص را ناراحت ساخت هنگامی که بیرون آمد گفتند آمده‌ایم تا با تو مفاخره کنیم!اجازه ده تا"شاعر"و"خطیب ما"افتخارات قبیله"بنی تمیم"را بازگو کند پیامبر اجازه داد.

نخست خطیب آنها برخاست و از فضائل خیالی طائفه"بنی تمیم"مطالب بسیاری گفت.

پیامبر ص به"ثابت بن قیس" ⁽²⁾فرمود پاسخ آنها را بده،او برخاست خطبه بلیغی در جواب آنها ایراد کرد بطوری که خطبه آنها را از اثر انداخت! سپس"شاعر"آنها برخاست و اشعاری در مدح این قبیله گفت که"حسان بن ثابت"شاعر معروف مسلمان پاسخ کافی به او داد.

در این هنگام یکی از اشراف آن قبیله بنام"اقرع"گفت:این مرد خطیبش از خطیب ما تواناتر،و شاعرش از شاعر ما لا یقتر است،و آهنگ صدای آنها نیز از ما برتر می‌باشد.

در این موقع پیامبر ص برای جلب قلب آنها دستور داد هدایای خوبی

به آنها دادند آنها تحت تاثیر مجموع این مسائل واقع شدند و به نبوت پیامبر اعتراف کردند.

آیات مورد بحث ناظر به سر و صدای آنها در پشت خانه پیامبر ص است.

شان نزول دیگری ذکر کرده‌اند که هم مربوط به آیه اول،و هم آیات بعد است،و آن اینکه:در سال نهم هجرت که"عام الوفود"بود(سالی که هیئتهای گوناگونی از قبائل برای عرض اسلام یا عهد و قرار داد خدمت پیامبر ص آمدند)هنگامی که نمایندگان قبیله"بنی تمیم"خدمت پیامبر ص رسیدند ابو بکر به پیامبر ص پیشنهاد کرد که"قعقاع"(یکی از اشراف قبیله) امیر آنها گردد،و عمر پیشنهاد کرد،"اقرع بن حابس"(فرد دیگری از آن قبیله)امیر شود،در اینجا ابو بکر به عمر گفت:می‌خواستی با من مخالفت کنی؟ عمر گفت:من هرگز قصد مخالفت نداشتم،در این موقع سر و صدای هر دو در محضر پیامبر ص بلند شد،آیات فوق نازل گشت،یعنی نه در کارها بر پیامبر ص پیشی گیرید،و نه در کنار خانه پیامبر ص سر و صدا راه بیندازید ⁽¹⁾.

تفسیر:

آداب حضور پیامبر(ص)

چنان که در محتوای سوره اشاره کردیم در این سوره یک رشته از مباحث مهم اخلاقی و دستورات انضباطی نازل شده که آن را شایسته نام"سوره اخلاق" می‌کند،و در آیات مورد بحث که در آغاز سوره قرار گرفته،به دو قسمت از این

دستورات اشاره شده است:

نخست تقدم نیافتن بر خدا و پیامبر ص،و دیگری در محضر پیامبر ص سر و صدا و قال و غوغا راه نینداختن.

بعد می‌فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده‌اید چیزی را در برابر خدا و رسولش مقدم نشمرید،و تقوای الهی پیشه کنید،که خداوند شنوا و داناست" ( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ).

منظور از مقدم نداشتن چیزی در برابر خدا و پیامبر پیشی نگرفتن بر آنها در کارها،و ترک عجله و شتاب در مقابل دستور خدا و پیامبر ص است.

گرچه بعضی از مفسران خواسته‌اند مفهوم آیه را محدود کنند،و آن را منحصر به انجام عبادات قبل از وقت،یا سخن گفتن قبل از سخن پیامبر ص و امثال آن بدانند،ولی روشن است که آیه مفهوم وسیع و گسترده‌ای دارد و هر گونه پیشی گرفتن را در هر برنامه‌ای شامل می‌شود ⁽¹⁾.

مسئولیت انضباط"رهروان"در برابر"رهبران"آنهم یک رهبر بزرگ الهی ایجاب می‌کند که در هیچ کار،و هیچ سخن و برنامه،بر آنها پیشی نگیرند، و شتاب و عجله نکنند.

البته این بدان معنا نیست که اگر پیشنهاد یا مشورتی دارند در اختیار

رهبر الهی نگذارند،بلکه منظور جلو افتادن و تصمیم گرفتن و انجام دادن پیش از تصویب آنها است حتی نباید در باره مسائل بیش از اندازه لازم سؤال و گفتگو کرد،باید گذاشت که رهبر خودش به موقع مسائل را مطرح کند آنهم رهبر معصوم که از چیزی غفلت نمی‌کند،و نیز اگر کسی سؤالی از او می‌کند نباید دیگران پیشقدم شده،پاسخ سؤال را عجولانه بگویند،در حقیقت همه این معانی در مفهوم آیه جمع است.

*** آیه بعد اشاره به دستور دوم کرده،می‌گوید:"ای کسانی که ایمان آورده‌اید!صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید و در برابر او بلند سخن نگوئید و داد و فریاد نزنید،آن گونه که بعضی از شما در برابر بعضی می‌کنند مبادا اعمال شما حبط و نابود گردد در حالی که نمی‌دانید"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ ).

جمله اول (لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ...) اشاره به این است که صدا را بلندتر از صدای پیامبر ص نکنید،که این خود یک نوع بی ادبی در محضر مبارک او است،پیامبر ص که جای خود دارد این کار در برابر پدر و مادر و استاد و معلم نیز مخالف احترام و ادب است.

اما جمله(لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ ...)ممکن است تاکیدی بر همان معنی جمله اول باشد یا اشاره به مطلب تازه‌ای و آن ترک خطاب پیامبر ص با جمله "یا محمد"و تبدیل آن به"یا رسول اللّٰه"است.

اما جمعی از مفسران در تفاوت بین این دو جمله چنین گفته‌اند:جمله اول،ناظر به زمانی است که مردم با پیامبر ص هم سخن می‌شوند که نباید صدای خود را از صدای او برتر کنند،و جمله دوم مربوط به موقعی است که

پیامبر ص خاموش است و در محضرش سخن می‌گویند،در اینحالت نیز نباید صدا را زیاد بلند کنند.

جمع میان این معنی و معنی سابق نیز مانعی ندارد و با شان نزول آیه نیز سازگار است.و به هر حال ظاهر آیه بیشتر این است که دو مطلب متفاوت را بیان می‌کند.

بدیهی است اگر اینگونه اعمال به قصد توهین به مقام شامخ نبوت باشد موجب کفر است و بدون آن ایذاء و گناه.

در صورت اول علت حبط و نابودی اعمال روشن است،زیرا کفر علت حبط(از میان رفتن ثواب عمل نیک)می‌شود.

و در صورت دوم نیز مانعی ندارد که چنین عمل زشتی باعث نابودی ثواب بسیاری از اعمال گردد،و ما سابقا در بحث"حبط"گفته‌ایم که نابود شدن ثواب بعضی از اعمال به خاطر بعضی از گناهان خاص،بی مانع است،همانگونه که نابود شدن اثر بعضی از گناهان به وسیله اعمال صالح نیز قطعی است، و دلائل فراوانی در آیات قرآن یا روایات اسلامی بر این معنی وجود دارد، هر چند این معنی به صورت یک قانون کلی در همه"حسنات"و"سیئات"ثابت نشده است،اما در مورد بعضی از"حسنات"و"سیئات"مهم،دلائلی نقلی وجود دارد و دلیلی هم از عقل بر خلاف آن نیست ⁽¹⁾.

در روایتی آمده است:هنگامی که آیه فوق نازل شد"ثابت بن قیس" (خطیب پیامبر ص)که صدای رسایی داشت گفت:من بودم که صدایم را از صدای پیامبر ص فراتر می‌کردم،و در برابر او بلند سخن می‌گفتم، اعمال من نابود شد،و من اهل دوزخم!

این مطلب به گوش پیامبر ص رسید،فرمود:"چنین نیست او اهل بهشت است"(زیرا او اینکار را به هنگام ایراد خطابه برای مؤمنان یا در برابر مخالفان که اداء یک وظیفه اسلامی بود انجام می‌داد) ⁽¹⁾.

همانگونه که عباس بن عبد المطلب نیز در جنگ"حنین"به فرمان پیامبر ص با صدای بلند فراریان را دعوت به بازگشت نمود.

*** آیه بعد برای تاکید بیشتر روی این موضوع پاداش کسانی را که به این دستور الهی عمل می‌کنند،و انضباط و ادب را در برابر پیامبر ص رعایت می‌نمایند چنین بیان می‌کند:"آنها که صدای خود را نزد رسول خدا کوتاه می‌کنند کسانی هستند که خداوند قلوبشان را برای تقوا خالص و گسترده ساخته و برای آنها آمرزش و پاداش عظیمی است"( إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ ) ⁽²⁾.

"یغضون"از ماده"غض"(بر وزن حظ)به معنی کم کردن و کوتاه نمودن نگاه یا صدا است،و نقطه مقابل آن خیره نگاه کردن،و صدا را بلند نمودن است.

"امتحن"از ماده"امتحان"در اصل به معنی ذوب کردن طلا

و گرفتن ناخالصی آن است،و گاه به معنی"گستردن چرم"نیز آمده،ولی بعدا در معنی آزمایش به کار رفته است،مانند آیه مورد بحث،آزمایشی که نتیجه آن خلوص قلب و گستردگی آن برای پذیرش تقوی است.

قابل توجه اینکه:در آیه قبل تعبیر به"نبی"شده،و در اینجا تعبیر به "رسول اللّٰه"،و هر دو گویا اشاره به این نکته است که پیامبر ص از خود چیزی ندارد،او فرستاده خدا و پیام‌آور او است،اسائه ادب در برابر او اسائه ادب نسبت به خدا است،و رعایت ادب نسبت به او رعایت نسبت به خداوند است.

ضمنا تعبیر"مغفرة"به صورت نکره،برای تعظیم و اهمیت است، یعنی خداوند آمرزش کامل و بزرگ نصیبشان می‌کند،و بعد از پاک شدن از گناه اجر عظیم به آنها عنایت می‌فرماید،زیرا نخست شستشوی از گناه مطرح است، سپس بهره‌مندی از پاداش عظیم الهی.

*** آیه بعد برای تاکید بیشتر،اشاره به نادانی و بی‌خردی کسانی می‌کند که این دستور الهی را پشت سر می‌افکنند،و چنین می‌فرماید:"کسانی که تو را از پشت حجره‌ها بلند صدا می‌زنند اکثرشان عقل و خرد ندارند"!( إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ ).

این چه عقلی است که انسان در برابر بزرگترین سفیر الهی رعایت ادب نکند،و با صدای بلند و نامؤدبانه،همچون اعراب"بنی تمیم"پشت خانه پیامبر ص بیاید،و فریاد زند:یا محمد!یا محمد!اخرج الینا و آن کانون مهر و عطوفت پروردگار را بدینوسیله ایذاء و آزار نماید.

اصولا هر قدر سطح عقل و خرد انسان بالاتر می‌رود بر ادب او افزوده می‌شود،زیرا"ارزشها"و"ضد ارزشها"را بهتر درک می‌کند،و به همین دلیل بی ادبی همیشه نشانه بی‌خردی است،یا به تعبیر دیگر بی ادبی کار حیوان و ادب

کار انسان است؟ تعبیر به" أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ "(غالب آنها نمی‌فهمند)یا به خاطر این است که اکثر در لغت عرب گاه به معنی"همه"می‌آید،که برای رعایت احتیاط و ادب این تعبیر را به کار می‌برند که حتی اگر یک نفر مستثنی بوده باشد حق او ضایع نشود،گویی خداوند با این تعبیر می‌فرماید:من که پروردگار شما هستم و به همه چیز احاطه علمی دارم به هنگام سخن گفتن رعایت آداب می‌کنم،پس شما چرا رعایت نمی‌کنید؟ و یا اینکه به راستی در میان آنها افراد عاقلی بوده‌اند که روی عدم توجه و یا عادت همیشگی صدا را بلند می‌کردند، قرآن از این طریق به آنها هشدار می‌دهد که عقل و فکر خود را به کار گیرند،و ادب را فراموش نکنند.

"حجرات"جمع"حجره"در اینجا اشاره به اطاقهای متعددی است که در کنار مسجد پیامبر ص برای همسران او تهیه شده بود،و در اصل از ماده"حجر"(بر وزن اجر)به معنی منع است،زیرا"حجره"مانع ورود دیگران در حریم زندگی انسان است،و تعبیر به"ورء"در اینجا به معنی بیرون است، از هر طرف که باشد،زیرا در حجره‌های پیامبر به مسجد گشوده می‌شد،و افراد نادان و عجول گاه در برابر در حجره می‌آمدند و فریاد یا محمد!می‌زدند قرآن آنها را از این کار نهی می‌کند.

*** در آخرین آیه مورد بحث برای تکمیل این معنی می‌افزاید:"اگر آنها صبر می‌کردند تا خود بیرون آیی،و به سراغشان روی برای آنها بهتر بود" ( وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ ).

درست است که عجله و شتاب گاه سبب می‌شود که انسان زودتر به مقصود خود برسد،ولی شکیبایی و صبر در چنین مقامی مایه رحمت و آمرزش

و اجر عظیم است،و مسلما این بر آن برتری دارد.

و از آنجا که افرادی ناآگاهانه قبلا مرتکب چنین کاری شده بودند، و با نزول این دستور الهی طبعا به وحشت می‌افتادند،قرآن به آنها نیز نوید می‌دهد که اگر توبه کنند مشمول رحمت خداوند می‌شوند،لذا در پایان آیه می‌فرماید:"و خداوند غفور و رحیم است"( وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

نکته‌ها:

اشاره

1-ادب برترین سرمایه است

در اسلام اهمیت زیادی به مساله رعایت آداب،و بر خورد توأم با احترام و ادب با همه کس،و هر گروه،وارد شده است که به عنوان نمونه در اینجا به چند حدیث اشاره می‌شود.

1-علی ع می‌فرماید:

الاداب حلل مجددة :"رعایت ادب همچون لباس فاخر و زینتی و نو است" ⁽¹⁾.

و در جای دیگر می‌فرماید:

الادب یغنی عن الحسب :"ادب انسان را از افتخارات پدران و نیاکان بی نیاز می‌کند" ⁽²⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می‌خوانیم:

خمس من لم تکن فیه لم یکن فیه کثیر مستمتع! قیل و ما هن یا ابن رسول اللّٰه؟ قال:الدین و العقل و الحیاء و حسن الخلق و حسن الادب:

"پنج چیز است که در هر کس نباشد صفات و امتیازات قابل ملاحظه‌ای

نخواهد داشت.

عرض کردند:ای فرزند رسول اللّٰه آنها چیست؟ فرمود:دین و عقل و حیا و حسن خلق و حسن ادب" ⁽¹⁾.

و نیز در حدیث دیگری از همان امام ع می‌خوانیم که فرمود:

لا یطمعن ذو الکبر فی الثناء الحسن،و لا الخب فی کثرة الصدیق،و لا السیئ الادب فی الشرف:

"افراد متکبر هرگز نباید انتظار ذکر خیر از سوی مردم داشته باشند و نه افراد نیرنگ باز انتظار کثرت دوستان،و نه افراد بی ادب انتظار شرف و آبرو" ⁽²⁾.

به همین دلیل هنگامی که در زندگی پیشوایان بزرگ اسلام دقت می‌کنیم می‌بینیم که دقیقترین نکات مربوط به ادب را حتی با افراد کوچک رعایت می‌کردند.

اصولا دین مجموعه‌ای است از آداب:ادب در برابر خدا،ادب در مقابل پیامبر ص و پیشوایان معصوم ع،ادب در مقابل استاد و معلم،و پدر و مادر، و عالم و دانشمند.

حتی دقت در آیات قرآن مجید نشان می‌دهد خداوند با آن مقام عظمت هنگامی که با بندگان خود سخن می‌گوید:آداب را کاملا رعایت می‌کند! جایی که چنین است تکلیف مردم در مقابل خدا و پیغمبرش روشن است.

در حدیثی می‌خوانیم:"هنگامی که آیات آغاز سوره مؤمنون نازل شد، و یک سلسله آداب اسلامی را به آنها دستور داد،از جمله مساله خشوع در نماز پیامبر اسلام ص که قبلا به هنگام نماز گاه به آسمان نظر می‌افکند دیگر

سر بر نمی‌داشت،و دائما به زمین نگاه می‌فرمود" ⁽¹⁾.

در مورد پیامبر خدا نیز این موضوع تا آن حد مهم است که قرآن صریحا در آیات فوق می‌گوید صدا را بلندتر از صدای پیامبر ص کردن و در مقابل او جار و جنجال راه انداختن موجب حبط اعمال و از بین رفتن ثواب است.

روشن است تنها رعایت این نکته در برابر پیامبر ص کافی نیست،بلکه امور دیگری که از نظر سوء ادب همانند صدای بلند و جار و جنجال است نیز در محضرش ممنوع است،و به اصطلاح فقهی در اینجا باید"الغاء خصوصیت" و"تنقیح مناط"کرد،و اشباه و نظائر آن را به آن ملحق نمود.

در آیه 63 سوره نور نیز می‌خوانیم: لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً که جمعی از مفسران آن را چنین تفسیر کرده‌اند:"هنگامی که پیامبر را صدا می‌زنید با ادب و احترامی که شایسته او است صدا کنید نه همچون صدا زدن یکدیگر".

جالب اینکه قرآن در آیات فوق رعایت ادب را در برابر پیامبر ص نشانه پاکی قلب و آمادگی آن برای پذیرش تقوی،و سبب آمرزش و اجر عظیم می‌شمرد،در حالی که بی‌ادبان را همچون چهار پایان بی عقل معرفی می‌کند! حتی بعضی از مفسران آیات مورد بحث را توسعه داده گفته‌اند مراحل پائین‌تر،مانند علما و دانشمندان و رهبران فکری و اخلاقی را نیز شامل می‌شود، مسلمانان موظفند در برابر آنها نیز آداب را رعایت کنند.

البته در برابر امامان معصوم ع این مساله روشنتر است،حتی در روایاتی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده می‌خوانیم:"هنگامی که یکی از یاران با حالت جنابت خدمتشان رسید امام ع بدون مقدمه فرمود:

ا ما تعلم انه لا ینبغی للجنب ان یدخل بیوت الانبیاء؟! "آیا تو نمی‌دانی که سزاوار نیست"جنب"وارد خانه پیامبران شود"؟! ⁽¹⁾.

و در روایت دیگری تعبیر به"ان بیوت الانبیاء و اولاد الانبیاء لا یدخلها الجنب"شده است،که هم خانه پیامبران را شامل می‌شود و هم خانه فرزندان آنها را.

کوتاه سخن اینکه مساله رعایت ادب در برابر کبیر و صغیر بخش مهمی از دستورات اسلامی را شامل می‌شود،که اگر بخواهیم همه را مورد بحث قرار دهیم از شکل تفسیر آیات بیرون می‌رویم،در اینجا این بحث را با حدیثی از امام سجاد علی بن الحسین ع در رساله حقوق در مورد"رعایت ادب در برابر استاد"پایان می‌دهیم،فرمود:

"حق کسی که ترا تعلیم و تربیت می‌دهد این است که او را بزرگ داری، مجلسش را محترم بشمری،به سخنانش کاملا گوش فرا دهی،و رو به روی او بنشینی،صدایت را از صدای او برتر نکنی،و هر گاه کسی از او سؤالی کند تو مبادرت به جواب ننمایی،در محضرش با کسی سخن نگویی،و نزد او از هیچکس غیبت نکنی،اگر پشت سر از او بد گویند دفاع کنی،عیوبش را مستور داری،و فضائلش را آشکار سازی،با دشمنانش همنشین نشوی،و دوستانش را دشمن نداری،هنگامی که چنین کنی فرشتگان الهی گواهی می‌دهند که تو به سراغ او رفته‌ای و برای خدا از او علم آموخته‌ای نه برای خلق خدا" ⁽²⁾.

2-بلند کردن صدا در کنار قبر پیامبر(ص)

جمعی از علماء و مفسران گفته‌اند:آیات مورد بحث همانگونه که از بلند کردن صدا نزد پیامبر ص در زمان حیاتش منع می‌کند،بعد از وفاتش را نیز شامل می‌شود ⁽¹⁾.

اگر منظور آنها شمول عبارت آیه است،ظاهر آیه مخصوص زمان حیات رسول اللّٰه ص است،زیرا می‌گوید:"صدای خود را برتر از صدای او نکنید" و این در حالی است که پیامبر ص حیات جسمانی داشته باشد و سخن بگوید.

ولی اگر منظور مناط و فلسفه حکم است که در این گونه موارد روشن است و اهل عرف الغای خصوصیت می‌کنند،تعمیم مذکور بعید به نظر نمی‌رسد، زیرا مسلم است هدف در اینجا رعایت ادب و احترام نسبت به ساحت قدس پیامبر ص است،بنا بر این هر گاه بلند کردن صدا در کنار قبر پیامبر ص نوعی هتک و بی احترامی باشد بدون شک جائز نیست،مگر اینکه به صورت اذان نماز، یا تلاوت قرآن،یا ایراد خطابه و امثال آن بوده باشد که در اینگونه موارد، نه در حیات پیامبر ص ممنوع است و نه در ممات او.

در حدیثی در اصول کافی از امام باقر ع در باره ماجرای وفات امام حسن مجتبی ع و ممانعتی که از سوی"عایشه"در زمینه دفن آن حضرت در جوار پیامبر ص به عمل آمد و سر و صداهایی که بلند شد می‌خوانیم:امام حسین ع به آیه" یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ "...

استدلال فرمود،و از رسول خدا ص این جمله را نقل کرد:

ان اللّٰه حرم من المؤمنین امواتا ما حرم منهم احیاء: "خداوند آنچه را از مؤمنان در حال حیات تحریم کرده در حال مماتشان نیز تحریم کرده است ⁽²⁾.

این حدیث گواه دیگری بر عمومیت مفهوم آیه است.

3-انضباط اسلامی در همه چیز و همه جا

مساله مدیریت و فرماندهی بدون رعایت انضباط هرگز به سامان نمی‌رسد و اگر بخواهند کسانی که تحت پوشش مدیریت و رهبری قرار دارند به طور خودسرانه عمل کنند شیرازه کارها به هم می‌ریزد،هر قدر هم رهبر و فرمانده لایق و شایسته باشند.

بسیاری از شکست‌ها و ناکامیها که دامنگیر جمعیت‌ها و گروه‌ها و لشکرها شده از همین رهگذر بوده است،و مسلمانان نیز طعم تلخ تخلف از این دستور را بارها در زمان پیامبر ص یا بعد از او چشیده‌اند که روشنترین آنها داستان شکست احد به خاطر بی انضباطی گروه اندکی از جنگجویان بود.

قرآن مجید این مساله فوق العاده مهم را در عبارات کوتاه آیات فوق به صورت جامع و جالب مطرح ساخته،می‌گوید: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .

وسعت مفهوم آیه چنان که گفتیم به قدری زیاد است که هر گونه"تقدم" و"تاخر"و گفتار و رفتار خودسرانه و خارج از دستور رهبری را شامل می‌شود.

با اینحال در تاریخ زندگی پیامبر ص موارد زیادی دیده می‌شود که افرادی بر فرمان او پیشی گرفتند،یا عقب افتادند و از اطاعت آن سرپیچی نمودند و مورد ملامت و سرزنش شدید قرار گرفتند،از جمله اینکه:

1-هنگامی که پیامبر ص برای فتح مکه حرکت فرمود(سال هشتم هجرت) ماه مبارک رمضان بود،جمعیت زیادی با حضرت بودند،گروهی سواره و گروهی پیاده،وقتی به منزلگاه"کراع الغمیم"رسید دستور داد ظرف آبی آوردند

و حضرت ص روزه خود را افطار کرد،همراهان نیز افطار کردند،ولی عجب اینکه جمعی از آنها بر پیامبر ص پیشی گرفتند و حاضر به افطار نشدند و بر روزه خود باقی ماندند،پیامبر آنها را عصاة یعنی"جمعیت گنهکاران"نامید ⁽¹⁾.

2-نمونه‌ای دیگر در داستان"حجة الوداع"در سال دهم هجرت اتفاق افتاد،که پیامبر ص دستور داد منادی ندا کند،هر کس حیوان قربانی با خود نیاورده باید نخست"عمره"بجا آورد و از احرام بیرون آید،سپس مراسم حج را انجام دهد،و اما آنها که قربانی همراه خود آورده‌اند(و حج آنها حج افراد است)باید بر احرام خود باقی بمانند،سپس افزود اگر من شتر قربانی نیاورده بودم عمره را تکمیل می‌کردم،و از احرام بیرون می‌آمدم.

ولی گروهی از انجام این دستور سر باز زدند و گفتند چگونه ممکن است پیامبر ص بر احرام خود باقی بماند،و ما از احرام بیرون آئیم؟آیا زشت نیست که ما به سوی مراسم حج بعد از انجام عمره برویم در حالی که قطره‌های آب غسل(جنابت)از ما فرو می‌ریزد.

پیامبر ص از این تخلف و بی انضباطی سخت ناراحت شد و آنها را شدیدا سرزنش کرد ⁽²⁾.

3-داستان تخلف از لشکر"اسامه"در آستانه وفات پیامبر ص معروف است که حضرت به مسلمانان دستور داد که به فرماندهی"اسامة بن زید"برای جنگ با رومیان آماده شوند،و به مهاجران و انصار فرمود با این لشکر حرکت کنند.

شاید می‌خواست به هنگام رحلتش مسائلی که در امر خلافت واقع شد

تحقق نیابد و حتی تخلف کنندگان از لشکر اسامه را لعن فرمود،اما با این حال گروهی از حرکت سر باز زدند به بهانه اینکه در این شرائط خاص پیامبر ص را تنها نمی‌گذاریم ⁽¹⁾.

4-داستان"قلم و دوات"در ساعات آخر عمر پیامبر گرامی اسلام ص نیز معروف و تکان دهنده است،و بهتر این است که عین عبارت صحیح مسلم را در اینجا بیاوریم:

لما حضر رسول اللّٰه و فی البیت رجال فیهم عمر بن الخطاب فقال النبی(ص)هلم اکتب لکم کتابا لا تضلون بعده،فقال عمر ان رسول اللّٰه (ص)قد غلب علیه الوجع!و عندکم القرآن،حسبنا کتاب اللّٰه!فاختلف اهل البیت،فاختصموا،فمنهم من یقول قربوا یکتب لکم رسول اللّٰه(ص) کتابا لن تضلوا بعده،و منهم من یقول ما قال عمر،فلما اکثروا اللغو و الاختلاف عند رسول اللّٰه(ص)قال رسول اللّٰه قوموا!:

"هنگامی که وفات پیامبر ص نزدیک شد گروهی در خانه نزد او بودند از جمله عمر بن خطاب،پیامبر ص فرمود:نامه‌ای بیاورید تا برای شما مطلبی بنویسم که هرگز بعد از آن گمراه نشوید،عمر گفت:بیماری بر پیامبر غلبه کرده!(و العیاذ باللّٰه سخنان ناموزون می‌گوید!)قرآن نزد شما است،و همین کتاب الهی ما را کافی است!! در این هنگام در میان حاضران در خانه اختلاف افتاد،بعضی گفتند بیاورید تا پیامبر نامه خود را بنویسد،تا هرگز گمراه نشوید،در حالی که بعضی دیگر سخن عمر را تکرار می‌کردند!هنگامی که سخنان ناموزون

و اختلاف بالا گرفت پیامبر ص فرمود برخیزید و از من دور شوید! ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه عین این حدیث را با مختصر تفاوتی"بخاری"نیز در"صحیح" خود آورده است ⁽²⁾.

این ماجرا از حوادث مهم تاریخ اسلام است که نیاز به تحلیل فراوان دارد،و اینجا جای شرح آن نیست،ولی به هر حال یکی از روشنترین موارد تخلف از دستور پیامبر ص و مخالفت با آیه مورد بحث( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ )محسوب می‌شود.

مساله مهم اینجا است که رعایت این انضباط الهی و اسلامی نیاز به روح تسلیم کامل و پذیرش رهبری در تمام شؤون زندگی و ایمان محکم به مقام شامخ رهبر دارد.

[سوره الحجرات (49): آیات 6 تا 8]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ (6) وَ اِعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اَللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ اَلْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اَللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ اَلْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ اَلْکُفْرَ وَ اَلْفُسُوقَ وَ اَلْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلرّٰاشِدُونَ (7) فَضْلاً مِنَ اَللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (8)

ترجمه:

6-ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد در باره آن تحقیق کنید،مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید،و از کرده خود پشیمان شوید.

7-و بدانید رسول خدا در میان شما است،هر گاه در بسیاری از امور از شما اطاعت کند به مشقت خواهید افتاد،ولی خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده،و آن را در دلهایتان زینت بخشیده،و(به عکس)کفر و فسق و گناه را منفور شما قرار داده است کسانی که واجد این صفاتند هدایت یافتگانند.

8-خداوند بر شما فضل و نعمتی از سوی خود بخشیده،و خداوند دانا و حکیم است.

شان نزول:

برای نخستین آیه مورد بحث دو شان نزول در تفاسیر آمده است که بعضی مانند"طبرسی"در"مجمع البیان"هر دو را ذکر کرده‌اند،و بعضی مانند "قرطبی"و"نور الثقلین"و"فی ظلال القرآن"تنها به یکی اکتفاء کرده‌اند.

نخستین شان نزولی که غالب مفسران آن را ذکر کرده‌اند این است که آیه یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ... در باره"ولید بن عقبه"نازل شده است که پیامبر ص او را برای جمع‌آوری زکات از قبیله"بنی المصطلق" اعزام داشت،هنگامی که اهل قبیله با خبر شدند که نماینده رسول اللّٰه ص می‌آید با خوشحالی به استقبال او شتافتند،ولی از آنجا که میان آنها و"ولید" در جاهلیت خصومت شدیدی بود تصور کرد آنها به قصد کشتنش آمده‌اند.

خدمت پیامبر ص بازگشت(بی آنکه تحقیقی در مورد این گمان کرده باشد)و عرض کرد:آنها از پرداخت زکات خودداری کردند!(و می‌دانیم امتناع از پرداخت زکات یک نوع قیام بر ضد حکومت اسلامی تلقی می‌شد، بنا بر این مدعی بود آنها مرتد شده‌اند!).

پیامبر ص سخت خشمگین شد،و تصمیم گرفت با آنها پیکار کند،آیه فوق نازل شد(و به مسلمانان دستور داد که هر گاه فاسقی خبری آورد در باره آن تحقیق کنید) ⁽¹⁾.

بعضی نیز بر آن افزوده‌اند که بعد از اخبار"ولید"در باره ارتداد قبیله "بنی المصطلق"پیامبر ص به"خالد بن ولید بن مغیره"دستور داد به سراغ قبیله"بنی المصطلق"رود،ولی فرمود شتابزده کاری انجام مده.

"خالد"شبانه به نزدیکی قبیله رسید،و ماموران اطلاعاتی خود را برای

تحقیق فرستاد،آنها خبر آوردند که بنی المصطلق به اسلام کاملا وفا دارند، و صدای اذان و نماز آنها را با گوش خود شنیده‌اند،صبحگاهان"خالد"شخصا به سراغ آنها آمد،و صدق گفتار مخبرین را ملاحظه کرد،خدمت پیامبر ص بازگشت و ماجرا را به عرض رسانید،در این هنگام آیه فوق نازل شد و به دنبال آن پیامبر می‌فرمود:

التانی من اللّٰه،و العجلة من الشیطان!:

"درنگ کردن و تحقیق از سوی خدا است و عجله از شیطان است" ⁽¹⁾!.

***شان نزول دیگری که فقط بعضی از مفسران به آن اشاره کرده‌اند این است که آیه در مورد"ماریه"همسر پیامبر ص(مادر ابراهیم)نازل شد، زیرا خدمت پیامبر ص عرض کردند که او پسر عمویی دارد که گاه و بیگاه به سراغش می‌آید(و روابط نامشروعی در میان است)پیامبر علی ع را فرا خواند فرمود:برادرم!این شمشیر را بگیر اگر او را نزد"ماریه"یافتی به قتل برسان.

امیر مؤمنان علی ع عرض کرد:ای رسول خدا! من مامورم که مانند"سکه تفتیده" ⁽²⁾دستور شما را پیاده کنم،یا اینکه شخص حاضر چیزی می‌بیند که غائب نمی‌بیند؟(با تحقیق بیشتر انجام وظیفه کنم).

فرمود:نه!بر اساس اینکه حاضر چیزی می‌بیند که غائب نمی‌بیند عمل کن.

علی ع می‌فرماید:شمشیر را به کمر بستم و به سراغ او آمدم،دیدم نزد ماریه است شمشیر را کشیدم او فرار کرد و از نخلی بالا رفت،و سپس خود را از بالا به زیر افکند،در این هنگام پیراهن او بالا رفت و معلوم شد اصلا عضو جنسی ندارد،خدمت پیامبر آمدم و ماجرا را شرح دادم پیامبر ص فرمود خدا را شکر که بدی و آلودگی و اتهام را از دامان ما دور می‌کند ⁽¹⁾.

تفسیر:

به اخبار فاسقان اعتنا نکنید!

در آیات گذشته سخن از وظائف مسلمانان در برابر رهبر و پیشوایشان پیامبر ص بود،و دو دستور مهم در آن آمده بود:نخست پیشی نگرفتن بر خدا و پیامبر ص و دیگر رعایت ادب به هنگام سخن گفتن و صدا زدن در محضر او.

آیات مورد بحث ادامه وظائف امت در برابر این رهبر بزرگ است و می‌گوید هنگامی که اخباری را خدمت او می‌آورند باید از روی تحقیق باشد، و اگر شخص فاسقی خبر از چیزی داد بدون تحقیق نپذیرند،و پیامبر ص را برای پذیرش آن تحت فشار قرار ندهند.

نخست می‌فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد در باره آن تحقیق کنید":( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا ).

سپس به علت آن اشاره کرده می‌افزاید:"مبادا در صورت عمل کردن

بدون تحقیق به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید،و از کرده خود پشیمان شوید"!( أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ ).

همانگونه که اگر پیامبر ص به گفته"ولید بن عقبه"عمل می‌فرمود و با طایفه"بنی المصطلق"به عنوان یک قوم مرتد پیکار می‌کرد فاجعه و مصیبت دردناکی به بار می‌آمد.

از لحن آیه بعد چنین استفاده می‌شود که جمعی اصرار بر این پیکار داشتند قرآن می‌گوید:این کار شایسته شما نیست،این عین جهالت و نادانی است و سرانجامش ندامت و پشیمانی خواهد بود.

جمعی از علمای علم اصول برای حجیت خبر واحد به این آیه استدلال کرده‌اند، چرا که آیه می‌گوید:تحقیق و تبین در خبر"فاسق"لازم است،و مفهوم آن این است که اگر شخص"عادل"خبری دهد بدون تحقیق می‌توان پذیرفت.

ولی به این استدلال اشکالات فراوانی کرده‌اند که از همه مهمتر دو ایراد است،بقیه اهمیت چندانی ندارد:

نخست اینکه استدلال فوق متوقف بر قبول"حجیت مفهوم وصف"است در حالی که معروف این است که مفهوم وصف حجت نیست ⁽¹⁾.

دیگر اینکه علتی که در ذیل آیه آمده است آن چنان گسترده است که خبر "عادل"و"فاسق"هر دو را شامل می‌شود،زیرا عمل به خبر ظنی هر چه باشد احتمال پشیمانی و ندامت دارد.

و اما این هر دو اشکال قابل حل است،زیرا مفهوم وصف و هر قید دیگر

در مواردی که به اصطلاح منظور بیان قیود یک مساله و مقام احتراز است حجت می‌باشد و ذکر این قید(قید فاسق)در آیه فوق طبق ظهور عرفی هیچ فایده قابل ملاحظه‌ای جز بیان حجیت خبر عادل ندارد.

و اما در مورد تعلیلی که ذیل آیه آمده است ظاهر این است که هر گونه عمل به ادله"ظنیه"را شامل نمی‌شود،بلکه ناظر به مواردی است که در آنجا عمل،عمل جاهلانه یا سفیهانه و ابلهانه است،چرا که در آیه روی عنوان "جهالت"تکیه شده،و می‌دانیم غالب ادله‌ای که تمام عقلای جهان در مسائل روزمره زندگی روی آن تکیه می‌کنند دلائل ظنی است(از قبیل ظواهر الفاظ،قول شاهد،قول اهل خبره،قول ذو الید و مانند اینها).

معلوم است که هیچیک از اینها جاهلانه و سفیهانه شمرده نمی‌شود،و اگر احیانا مطابق با واقع نباشد مساله ندامت نیز در آن مطرح نیست چون یک راه عمومی و همگانی است.

به هر حال به عقیده ما این آیه از آیات محکمی است که دلالت بر"حجیت خبر واحد"حتی در"موضوعات"دارد،و در این زمینه بحثهای فراوانی است که اینجا جای شرح آن نیست.

بعلاوه نمی‌توان انکار کرد که مساله اعتماد بر اخبار موثق اساس تاریخ و زندگی بشر را تشکیل می‌دهد،به طوری که اگر مساله حجیت خبر عادل یا موثق از جوامع انسانی حذف شود بسیاری از میراثهای علمی گذشته،و اطلاعات مربوط به جوامع بشری،و حتی مسائل زیادی از آنچه امروز در جامعه خود با آن سر و کار داریم به کلی حذف خواهد شد،و نه تنها انسان به عقب باز می‌گردد،بلکه گردش چرخهای زندگی فعلی او نیز متوقف خواهد شد.

لذا اجماع همه عقلا بر حجیت آن است و شارع مقدس نیز آن را"قولا"و"عملا" امضا فرموده است.

ولی به همان اندازه که حجیت خبر واحد ثقه به زندگی سامان می‌بخشد، تکیه بر اخبار غیر موثق بسیار خطرناک،و موجب از هم پاشیدگی نظام جامعه‌ها است،مصائب فراوانی به بار می‌آورد،حیثیت و حقوق اشخاص را به خطر می‌اندازد،و انسان را به بیراهه و انحراف می‌کشاند،و به تعبیر جالب قرآن در آیه مورد بحث سرانجام مایه ندامت و پشیمانی خواهد بود.

این نکته نیز قابل توجه است که ساختن خبرهای دروغین و تکیه بر اخبار غیر موثق یکی از حربه‌های قدیمی نظامهای جبار و استعماری است که به وسیله آن جو کاذبی ایجاد کرده،و با فریب و اغفال مردم ناآگاه آنها را گمراه می‌سازند،و سرمایه‌های آنها را به تاراج می‌برند.

اگر مسلمانان دقیقا به همین دستور الهی که در این آیه وارد شده عمل کنند و خبرهای فاسقین را بدون تحقیق و تبین نپذیرند از این بلاهای بزرگ مصون خواهند ماند.

این نکته نیز قابل توجه است که مساله مهم وثوق و اعتماد به خود خبر است،منتها گاهی این وثوق از ناحیه اعتماد به"شخص خبر دهنده"حاصل می‌شود،و گاه از قرائن دیگری از بیرون،لذا در پاره‌ای از موارد با اینکه گوینده خبر فاسق است ما به خبر او اطمینان پیدا می‌کنیم.

بنا بر این این وثوق و اعتماد از هر راهی حاصل شود،خواه از طریق عدالت و تقوا و صداقت گوینده باشد،و یا از قرائن خارجی،برای ما معتبر است،و سیره عقلا که مورد امضای شرع اسلام قرار گرفته،نیز بر همین اساس است.

به همین دلیل در فقه اسلامی می‌بینیم بسیاری از اخباری که سند آنها ضعیف است،به خاطر اینکه مورد"عمل مشهور"قرار گرفته،و آنها از روی قرائنی به صحت خبر واقف شده‌اند معیار عمل قرار می‌گیرد،و بر طبق آن فتوا می‌دهند.

به عکس گاه اخباری نقل شده که گوینده آن شخص معتبری است ولی قرائنی از خارج ما را نسبت به آن خبر بدبین می‌سازد،اینجاست که چاره‌ای از رها کردن آن نداریم،هر چند گوینده آن شخص عادل و معتبری است.

بنا بر این معیار در همه جا اعتماد به خود"خبر"است،هر چند عدالت و صداقت راوی غالبا وسیله‌ای است برای این اعتماد اما یک قانون کلی نیست (دقت کنید).

*** در آیه بعد برای تاکید مطلب مهمی که در آیه گذشته آمده،می‌افزاید:"بدانید رسول اللّٰه در میان شماست،هر گاه در بسیاری از امور از شما اطاعت کند به مشقت خواهید افتاد"( وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ ) ⁽¹⁾.

این جمله چنان که جمعی از مفسران هم گفته‌اند نشان می‌دهد که بعد از خبر "ولید"از مرتد شدن طایفه"بنی المصطلق"جمعی از مسلمانان ساده دل و ظاهربین به پیغمبر ص فشار می‌آورند که بر ضد طایفه مزبور اقدام به جنگ کند.

قرآن می‌گوید:"از خوشبختی شما این است که رسول خدا ص در میان شما است،و رابطه او با عالم وحی برقرار است،و هر گاه خط و خطوط انحرافی در میان شما پیدا شود از این طریق شما را آگاه می‌سازد.

ولی او رهبر است انتظار نداشته باشید که از شما اطاعت کند،و دستور بگیرد،او نسبت به شما از هر کس مهربانتر است،برای تحمیل افکار

خود به او فشار نیاورید که این به زیان شما است.

در دنباله آیه به یکی دیگر از مواهب بزرگ الهی به مؤمنان اشاره کرده می‌فرماید"لکن خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده،و آن را در دلهایتان زینت بخشیده"( وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ ).

"و به عکس کفر و فسق و گناه را منفور شما قرار داده است"( وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ ).

در حقیقت این تعبیرات اشاره لطیفی است به قانون"لطف"آنهم"لطف تکوینی".

توضیح اینکه:وقتی شخص حکیم کاری را می‌خواهد تحقق بخشد زمینه‌های آن را از هر نظر فراهم می‌سازد،این اصل در مورد هدایت انسانها نیز کاملا صادق است.

خدا می‌خواهد همه انسانها-بی آنکه تحت برنامه جبر قرار گیرند- با میل و اراده خود راه حق را بپویند،لذا از یک سو ارسال رسل می‌کند،و انبیا را با کتابهای آسمانی می‌فرستد،و از سوی دیگر"ایمان"را محبوب انسانها قرار می‌دهد،آتش عشق حق‌طلبی و حقجویی را در درون جانها شعله‌ور می‌سازد،و احساس نفرت و بیزاری از کفر و ظلم و نفاق و گناه را در دلها می‌آفریند.

و به این ترتیب هر انسانی فطرتا خواهان ایمان و پاکی و تقوا است و بیزار از کفر و گناه.

ولی کاملا ممکن است در مراحل بعد این آب زلالی که از آسمان خلقت در وجود انسانها ریخته شده،بر اثر تماس با محیطهای آلوده،صفای خود را از دست دهد،و بوی نفرت‌انگیز گناه و کفر و عصیان گیرد.

این موهبت فطری انسانها را به پیروی از رسول خدا ص و تقدم نیافتن

بر او دعوت می‌کند.

این نکته نیز لازم به یادآوری است که محتوای این آیه با مساله"مشورت" هرگز منافات ندارد،زیرا هدف از"شوری"این است که هر کس عقیده خود را بیان کند،ولی نظر نهایی با شخص پیامبر ص است،چنان که از آیه"شوری" نیز همین استفاده می‌شود.

به تعبیر دیگر:شوری مطلبی است،و تحمیل فکر و عقیده کردن مطلب دیگر،آیه مورد بحث تحمیل فکر را نفی می‌کند نه مشورت را.

در اینکه منظور از"فسوق"در آیه فوق چیست؟بعضی آن را تفسیر به"کذب و دروغ"کرده‌اند،ولی با توجه به گسترش مفهوم لغوی آن،و عدم وجود قید در آیه،هر گونه گناه و خروج از طاعت را شامل می‌گردد،بنا بر این تعبیر به"عصیان"بعد از آن به عنوان تاکید است،همانگونه که جمله " زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ "(آن را در دل شما زینت داده)تاکیدی است بر جمله حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ (ایمان را محبوب شما قرار داد).

بعضی"فسوق"را اشاره به"گناهان کبیره"می‌دانند،در حالی که عصیان را اعم دانسته‌اند،ولی این تفاوت نیز دلیلی ندارد.

به هر حال،در پایان آیه به صورت یک قاعده کلی و عمومی می‌فرماید:

"کسانی که واجد این صفاتند(ایمان در نظرشان محبوب و مزین،و کفر و فسق و عصیان در نظرشان منفور است)هدایت یافتگانند"( أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ ).

یعنی اگر این موهبت الهی(عشق به ایمان و نفرت از کفر و گناه)را حفظ کنید، و این پاکی و صفای فطرت را آلوده نسازید،رشد و هدایت بیشک در انتظار شماست.

قابل توجه اینکه:جمله‌های قبل به صورت خطاب به مؤمنین بود،اما این جمله از آنها به صورت غایب یاد می‌کند،این تفاوت تعبیر ظاهرا برای این

است که نشان دهد این حکم اختصاص به یاران پیامبر ص ندارد،بلکه یک قانون همگانی است که هر کس در هر عصر و زمان صفای فطرت خویش را حفظ کند اهل نجات و هدایت است.

*** آخرین آیه مورد بحث این حقیقت را روشن می‌سازد که این محبوبیت ایمان و منفور بودن کفر و عصیان از مواهب بزرگ الهی بر بشر است.

می‌فرماید"این فضلی است از ناحیه خداوند،و نعمتی است که بر شما ارزانی داشته،و خداوند دانا و حکیم است"( فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ) ⁽¹⁾.

آگاهی و حکمت او ایجاب می‌کند که عوامل رشد و سعادت را در شما بیافریند،و آن را با دعوت انبیا هماهنگ و تکمیل سازد،و سرانجام شما را به سر منزل مقصود برساند.

ظاهر این است که"فضل"و"نعمت"هر دو اشاره به یک واقعیت است، و آن مواهبی است که از ناحیه خداوند به بندگان اعطا می‌شود،منتها "فضل"از این نظر بر آن اطلاق می‌شود که خدا به آن نیاز ندارد،و"نعمت" از این نظر که بندگان به آن محتاجند،بنا بر این به منزله دو روی یک سکه‌اند.

بدون شک علم خداوند به نیاز بندگان،و حکمت او در زمینه تکامل و پرورش مخلوقات،ایجاب می‌کند که این نعمتهای بزرگ معنوی،یعنی

محبوبیت ایمان و منفور بودن کفر و عصیان را به آنها مرحمت کند.

نکته‌ها:

اشاره

"هدایت الهی"و"آزادی اراده"

آیات فوق ترسیم روشنی از دیدگاه اسلام در زمینه مساله"جبر و اختیار" و"هدایت و اضلال"است،زیرا این نکته را به خوبی آشکار می‌کند که کار خداوند فراهم آوردن زمینه‌های رشد و هدایت است.

از یک سو"رسول اللّٰه"ص را در میان مردم قرار میدهد،و"قرآن"که برنامه هدایت و نور است نازل می‌کند،و از سوی دیگر"عشق به ایمان"و"تنفر و بیزاری از کفر و عصیان"را به عنوان زمینه‌سازی در درون جانها قرار می‌دهد ولی سرانجام تصمیم‌گیری را به خود آنها واگذار کرده،و تکالیف را در این زمینه تشریع می‌کند.

طبق آیات فوق عشق به ایمان،و تنفر از کفر،در دل همه انسانها بدون استثنا وجود دارد،و اگر کسانی این زمینه‌ها را ندارند از ناحیه تربیتهای غلط و اعمال خودشان است،خدا در دل هیچکس"حب عصیان"و"بغض ایمان" را نیافریده است.

2-رهبری و اطاعت

این آیات بار دیگر تاکید می‌کند که وجود"رهبر الهی"برای نمو و رشد یک جمعیت لازم است،مشروط بر اینکه"مطاع"باشد نه"مطیع"پیروان خود،فرمان او را بر دیده گذارند نه اینکه او را برای اجرای مقاصد و افکار

محدود خود تحت فشار قرار دهند.

نه تنها در مورد رهبران الهی این اصل ثابت است که در مساله"مدیریت" و"فرماندهی"همه جا این امر باید حکومت کند.

حاکمیت این اصل نه به معنی استبداد رهبران است،نه ترک شوری، چنان که در بالا نیز اشاره شد.

3-ایمان نوعی"عشق"است نه تنها"درک عقل"

این آیات در ضمن اشاره‌ای است به این حقیقت که ایمان نوعی علاقه شدید الهی و معنوی است،هر چند از استدلالات عقلی ریشه گیرد،و لذا در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم که از حضرتش سؤال کردند:آیا حب و بغض از ایمان است؟در جواب فرمود:

"و هل الایمان الا الحب و البغض؟!ثم تلا هذه الایة: حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ :

آیا ایمان جز حب و بغض چیز دیگری است؟!سپس امام ع به آیه (مورد بحث)استدلال فرمود که می‌گوید:خداوند ایمان را محبوب شما قرار داد،و آن را در دلهایتان تزیین کرد،و کفر و فسق و عصیان را منفور شما ساخت و کسانی که چنین باشند هدایت یافتگانند" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام باقر ع چنین آمده است:

و هل الدین الا الحب؟!: "آیا دین چیزی جز محبت است"؟!سپس به چند آیه از قرآن مجید از جمله آیه مورد بحث استدلال فرمود،و در پایان اضافه

کرد:

الدین هو الحب،و الحب هو الدین: "دین محبت است و محبت دین است"! ⁽¹⁾.

ولی بدون شک این محبت-چنان که گفتیم-باید از ریشه‌های استدلالی و منطقی نیز سیراب گردد و بارور شود.

[سوره الحجرات (49): آیات 9 تا 10]

اشاره

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ اِقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی اَلْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا اَلَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اَللّٰهِ فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُقْسِطِینَ (9) إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (10)

ترجمه:

9-هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند در میان آنها صلح بر قرار سازید و اگر یکی از آنها بر دیگری تجاوز کند با طایفه ظالم پیکار کنید تا به فرمان خدا باز گردد،هر گاه بازگشت(و زمینه صلح فراهم شد)در میان آن دو بر طبق عدالت صلح بر قرار سازید،و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت‌پیشه‌گان را دوست دارد.

10-مؤمنان برادر یکدیگرند،بنا بر این میان دو برادر خود صلح بر قرار سازید،و تقوای الهی پیشه کنید تا مشمول رحمت او شوید.

شان نزول:

در شان نزول این آیات آمده است که میان دو قبیله"اوس"و"خزرج" (دو قبیله معروف مدینه)اختلافی افتاد،و همان سبب شد که گروهی از آن

دو به جان هم بیفتند و با چوب و کفش یکدیگر را بزنند!(آیه فوق نازل شد و راه بر خود با چنین حوادثی را به مسلمانان آموخت) ⁽¹⁾.

بعضی دیگر گفته‌اند:دو نفر از"انصار"با هم خصومت و اختلافی پیدا کرده بودند،یکی از آنها به دیگری گفت:من حقم را به زور از تو خواهم گرفت،زیرا جمعیت قبیله من زیاد است!و دیگری گفت:برای داوری نزد رسول اللّٰه ص می‌رویم.نفر اول نپذیرفت،و کار اختلاف بالا گرفت،و گروهی از دو قبیله با دست و کفش و حتی شمشیر به یکدیگر حمله کردند آیات فوق نازل شد(و وظیفه مسلمانان را در برابر اینگونه اختلافات روشن ساخت) ⁽²⁾.

تفسیر:

مؤمنان برادر یکدیگرند

قرآن در اینجا به عنوان یک قانون کلی و عمومی برای همیشه و همه جا می‌گوید:"هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند در میان آنها صلح بر قرار سازید"( وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا ) ⁽³⁾.

درست است که"اقتتلوا"از ماده"قتال"به معنی جنگ است،ولی در اینجا قرائن گواهی می‌دهد که هر گونه نزاع و درگیری را شامل می‌شود، هر چند به مرحله جنگ و نبرد نیز نرسد،بعضی از شان نزولها که برای آیه نقل شده بود نیز این معنی را تایید می‌کند.

بلکه می‌توان گفت اگر زمینه‌های درگیری و نزاع فراهم شود فی المثل مشاجرات لفظی و کشمکشهایی که مقدمه نزاعهای خونین است واقع گردد اقدام به اصلاح طبق این آیه لازم است،زیرا این معنی را از آیه فوق از طریق القاء خصوصیت می‌توان استفاده کرد.

به هر حال،این یک وظیفه حتمی برای همه مسلمانان است که از نزاع و درگیری و خونریزی میان مسلمین جلوگیری کنند،و برای خود در این زمینه مسئولیت قائل باشند،نه به صورت تماشاچی مانند بعضی بیخبران بی تفاوت از کنار این صحنه‌ها بگذرند.

این نخستین وظیفه مؤمنان در برخورد با این صحنه‌ها است.

سپس وظیفه دوم را چنین بیان می‌کند:"و اگر یکی از این دو گروه بر دیگری تجاوز و ستم،و تسلیم پیشنهاد صلح نشد،شما موظفید با طایفه باغی و ظالم پیکار کنید،تا به فرمان خدا باز گردد و گردن نهد" ( فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ ).

بدیهی است که اگر خون طائفه باغی و ظالم در این میان ریخته شود بر- گردن خود او است،و به اصطلاح خونشان هدر است،هر چند مسلمانند،زیرا فرض بر این است که نزاع در میان دو طائفه از مؤمنین روی داده است.

به این ترتیب،اسلام جلوگیری از ظلم و ستم را هر چند به قیمت جنگ با ظالم تمام شود لازم شمرده و بهای اجرای عدالت را از خون مسلمانان نیز بالاتر دانسته است،و این در صورتی است که مساله از طرق مسالمت‌آمیز حل نشود.

سپس به بیان سومین دستور پرداخته،می‌گوید:"و اگر طایفه ظالم تسلیم حکم خدا شود و زمینه صلح فراهم گردد در میان آن دو طبق اصول عدالت صلح بر قرار سازید"( فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ ).

یعنی تنها به در هم شکستن قدرت طایفه ظالم قناعت نکند،بلکه این پیکار باید زمینه‌ساز صلح باشد،و مقدمه‌ای برای ریشه کن کردن عوامل نزاع و درگیری و گرنه با گذشتن زمان کوتاه یا طولانی بار دیگر که ظالم در خود احساس توانایی کند برمی‌خیزد و نزاع را از سر می‌گیرد.

بعضی از مفسران از تعبیر"بالعدل"استفاده کرده‌اند که اگر در میان این دو گروه حقی پایمال شده،یا خونی ریخته شده که منشا درگیری و نزاع گشته است،باید آنهم اصلاح شود،و گرنه"اصلاح بالعدل"نخواهد بود ⁽¹⁾.

و از آنجا که تمایلات گروهی گاهی افراد را به هنگام قضاوت و داوری به سوی یکی از"دو طایفه متخاصم"متمایل می‌سازد،و بی طرفی داوران را نقض می‌کند قرآن در چهارمین و آخرین دستور به مسلمانان هشدار داده که:

"قسط و عدل و نفی هر گونه تبعیض را رعایت کنید که خداوند عدالت‌پیشه‌گان را دوست دارد"( وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ ) ⁽²⁾.

*** در آیه بعد برای تاکید این امر و بیان علت آن می‌افزاید:

"مؤمنان برادر یکدیگرند،بنا بر این در میان دو برادر خود،صلح را بر قرار کنید"( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ ).

همان اندازه که برای ایجاد صلح در میان دو برادر نسبی تلاش و کوشش می‌کنید باید در میان مؤمنان متخاصم نیز برای برقراری صلح به طور جدی و قاطع وارد عمل شوید.

چه تعبیر جالب و گیرایی؟که همه مؤمنان برادر یکدیگرند و نزاع و درگیری میان آنها را درگیری میان برادران نامیده که باید به زودی جای خود را به صلح و صفا بدهد.

و از آنجا که در بسیاری از اوقات"روابط"در این گونه مسائل جانشین "ضوابط"می‌شود،بار دیگر هشدار داده و در پایان آیه می‌افزاید:"تقوای الهی پیشه کنید تا مشمول رحمت او شوید"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ).

و به این ترتیب یکی از مهمترین مسئلیتهای اجتماعی مسلمانان در برابر یکدیگر و در اجرای عدالت اجتماعی با تمام ابعادش روشن می‌شود.

نکته‌ها:

اشاره

1-شرایط قتال اهل بغی(بغاة)

در فقه اسلامی در کتاب جهاد بحثی تحت عنوان قتال اهل البغی مطرح است که منظور از آن ستمگرانی است که بر ضد امام عادل و پیشوای راستین مسلمین قیام می‌کنند،و برای آنها احکام فراوانی است که در آن باب آمده است.

ولی بحثی که در آیه فوق مطرح است مطلب دیگری است و آن نزاع و کشمکشهایی است که در میان دو گروه از مؤمنان رخ می‌دهد،و در آن نه قیام بر ضد امام معصومی است،و نه قیام بر ضد حکومت صالح اسلامی،هر چند بعضی از فقها یا مفسران خواسته‌اند از این آیه در مساله سابق نیز استفاده کنند

ولی به گفته"فاضل مقداد"در"کنز العرفان"این استدلال خطا است ⁽¹⁾.

چرا که قیام بر ضد امام معصوم موجب کفر است در حالی که نزاع میان مؤمنان تنها موجب فسق است نه کفر،و لذا قرآن مجید در آیات فوق هر دو گروه را مؤمن و برادر دینی یکدیگر نامیده است،به این ترتیب احکام"اهل بغی"را نمی‌توان به اینگونه افراد تعمیم داد.

متاسفانه در فقه بحثی پیرامون احکام این گروه نیافتیم،ولی آنچه از آیه فوق به ضمیمه قرائن دیگر مخصوصا اشاراتی که در ابواب امر به معروف و نهی از منکر آمده است می‌توان استفاده کرد"احکام"زیر است:

الف-اصلاح در میان گروه‌های متخاصم مسلمین یک امر واجب کفایی است.

ب-برای تحقق این امر باید نخست از مراحل ساده‌تر شروع کرد و به اصطلاح قاعده"الاسهل فالاسهل"را رعایت نمود،ولی چنانچه مفید واقع نشود مبارزه مسلحانه و جنگ و قتال نیز جائز بلکه لازم است.

ج-خونهای باغیان و متجاوزان که در این راه ریخته می‌شود و اموالی از آنها که از بین می‌رود هدر است،زیرا به حکم شرع و انجام وظیفه واجب واقع شده است،و اصل در اینگونه موارد عدم ضمان است.

د-در مراحل اصلاح از طریق گفتگو اجازه حاکم شرع لازم نیست، اما در مرحله شدت عمل،مخصوصا آنجا که منتهی به خونریزی می‌شود بدون اجازه حکومت اسلامی و حاکم شرع جائز نیست،مگر در مواردی که دسترسی به هیچوجه نباشد که در اینجا عدول مؤمنین و افراد آگاه تصمیم‌گیری می‌کنند.

ه‍-در صورتی که طایفه باغی و ظالم خونی از"گروه مصلح"بریزد و یا

اموالی را از بین ببرد به حکم شرع ضامن است،و در صورت وقوع قتل عمد حکم قصاص جاری است،و همچنین در مورد خونهایی که از طایفه مظلوم ریخته شده و اموالی که تلف گردیده حکم"ضمان"و"قصاص"ثابت است،و اینکه از کلمات بعضی استفاده می‌شود که بعد از وقوع صلح طایفه باغی و ظالم در برابر خونها و اموالی که به هدر رفته مسئولیتی ندارند،چرا که در آیه مورد بحث به آن اشاره نشده،درست نیست،و آیه در صدد بیان همه این مطلب نمی‌باشد،بلکه مرجع در اینگونه امور سایر اصول و قواعدی است که در ابواب قصاص و اتلاف آمده است.

و-چون هدف از این پیکار و جنگ وادار کردن طایفه ظالم به قبول حق است،بنا بر این در این جنگ مساله اسیران جنگی،و غنائم،مطرح نخواهد بود،زیرا فرض این است که هر دو گروه مسلمانند،ولی اسیر کردن موقت برای خاموش ساختن آتش نزاع مانعی ندارد،اما بعد از صلح بلافاصله اسیران باید آزاد شوند.

ز-گاه می‌شود که هر دو طرف نزاع باغی،ظالمند،اینها گروهی از قبیله دیگر را کشته و اموالی را برده‌اند و آنها نیز همین کار در مورد قبیله اول انجام داده‌اند،بی آنکه بمقدار لازم برای دفاع قناعت کنند،خواه هر دو به یک مقدار بغی و ستم کنند یا یکی بیشتر و دیگری کمتر.

البته حکم این مورد در قرآن مجید با صراحت نیامده،ولی حکم آن را می‌توان از طریق الغاء خصوصیت از آیه مورد بحث دریافت،و آن اینکه وظیفه مسلمین این است که هر دو را صلح دهند،و اگر تن به صلح ندادند با هر دو پیکار کنند تا به فرمان الهی گردن نهند،و احکامی که در بالا در باره باغی و متجاوز گفته شد در مورد هر دو جاری است.

در پایان این سخن باز تاکید می‌کنیم که حکم این باغیان از کسانی که

قیام بر ضد امام معصوم یا حکومت عادل اسلامی می‌کنند جدا است،و گروه اخیر احکام سخت‌تر و شدیدتری دارند که در فقه اسلامی در"کتاب الجهاد" آمده است.

2-اهمیت اخوت اسلامی

جمله" إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ "که در آیات فوق آمده است یکی از شعارهای اساسی و ریشه‌دار اسلامی است،شعاری بسیار گیرا،عمیق،مؤثر و پر معنی.

دیگران وقتی می‌خواهند زیاد اظهار علاقه به هم مسلکان خود کنند از آنان به عنوان"رفیق"یاد می‌کنند،ولی اسلام سطح پیوند علائق دوستی مسلمین را به قدری بالا برده که به صورت نزدیکترین پیوند دو انسان با یکدیگر آنهم پیوندی بر اساس مساوات و برابری،مطرح می‌کند،و آن علاقه"دو برادر" نسبت به یکدیگر است.

روی این اصل مهم اسلامی مسلمانان از هر نژاد و هر قبیله،و دارای هر زبان و هر سن و سال،با یکدیگر احساس عمیق برادری می‌کنند،هر چند یکی در شرق جهان زندگی کند،و دیگری در غرب.

در مراسم"حج"که مسلمین از همه نقاط جهان در آن کانون توحید جمع می‌شوند این علاقه و پیوند و همبستگی نزدیک کاملا محسوس است و صحنه‌ای است از تحقق عینی این قانون مهم اسلامی.

به تعبیر دیگر اسلام تمام مسلمانها را به حکم یک خانواده می‌داند،و همه را خواهر و برادر یکدیگر خطاب کرده،نه تنها در لفظ و در شعار که در عمل و تعهدهای متقابل نیز همه خواهر و برادرند.

در روایات اسلامی نیز روی این مساله تاکید فراوان شده،و مخصوصا جنبه‌های عملی آن ارائه گردیده است که به عنوان نمونه چند حدیث پر محتوای

زیر را از نظر می‌گذرانیم:

1-در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام آمده است:

المسلم اخو المسلم، لا یظلمه،و لا یخذله،و لا یسلمه: "مسلمان برادر مسلمان است،هرگز به او ستم نمی‌کند،دست از یاریش بر نمی‌دارد،و او را در برابر حوادث تنها نمی‌گذارد" ⁽¹⁾.

2-در حدیث دیگری از همان حضرت ص نقل شده:

مثل الاخوین مثل الیدین یغسل احداهما الآخر: "دو برادر دینی همانند دو دستند که هر کدام دیگری را می‌شوید"!(با یکدیگر کمال همکاری را دارند و عیوب هم را پاک می‌کنند) ⁽²⁾.

3-امام صادق ع می‌فرماید:

المؤمن اخو المؤمن،کالجسد الواحد، اذا اشتکی شیئا منه وجد الم ذلک فی سائر جسده،و ارواحهما من روح واحدة: "مؤمن برادر مؤمن است،و همگی به منزله اعضاء یک پیکرند،که اگر عضوی از آن به درد آید،دیگر عضوها را نماند قرار،و ارواح همگی آنها از روح واحدی گرفته شده" ⁽³⁾.

4-در حدیث دیگری از همان امام ع می‌خوانیم:

المؤمن اخو المؤمن عینه و دلیله،لا یخونه،و لا یظلمه،و لا یغشه،و لا یعده عدة فیخلفه:

"مؤمن برادر مؤمن است و به منزله چشم او و راهنمای او است هرگز به او خیانت نمی‌کند،و ستم روا نمی‌دارد،با او غش و تقلب نمی‌کند،و هر وعده‌ای را به او دهد تخلف نخواهد کرد" ⁽⁴⁾.

در منابع حدیث معروف اسلامی روایات زیادی در زمینه حق مؤمن بر- برادر مسلمانش،و انواع حقوق مؤمنین بر یکدیگر،و ثواب دیدار برادران مؤمن و مصافحه،و معانقه،و یاد آنها کردن،و قلب آنها را مسرور نمودن،و مخصوصا بر آوردن حاجات مؤمنان و کوشش و تلاش در انجام این خواسته‌ها،و زدودن غم از دلها و اطعام،و پوشاندن لباس و اکرام و احترام آنها وارد شده است که بخشهای مهمی از آن را در"اصول کافی"در ابواب مختلف تحت عناوین فوق می‌توان مطالعه کرد.

5-در پایان این بحث به روایتی اشاره می‌کنیم که از پیغمبر اکرم ص در باره حقوق سی‌گانه مؤمن بر برادر مؤمنش نقل شده که از جامعترین روایات در این زمینه است:

قال رسول اللّٰه(ص):للمسلم علی اخیه ثلاثون حقا،لا برائة له منها الا بالاداء او العفو.

یغفر زلته،و یرحم عبرته،و یستر عورته،و یقیل عثرته،و یقبل معذرته،و یرد غیبته،و یدیم نصیحته،و یحفظ خلته،و یرعی ذمته،و یعود مرضه.

و یشهد میته،و یجیب دعوته،و یقبل هدیته،و یکافأ صلته،و یشکر نعمته و یحسن نصرته،و یحفظ حلیلته،و یقضی حاجته،و یشفع مسألته، و یسمت عطسته.

و یرشد ضالته،و یرد سلامه،و یطیب کلامه،و یبر انعامه،و یصدق اقسامه،و یوالی ولیه،و لا یعادیه،و ینصره ظالما و مظلوما:فاما نصرته ظالما فیرده عن ظلمه،و اما نصرته مظلوما فیعینه علی اخذ حقه،و لا یسلمه و لا یخذله،و یحب له من الخیر ما یحب لنفسه،و یکره له من الشر ما یکره لنفسه پیامبر اسلام ص فرمود:مسلمان بر برادر مسلمانش سی حق دارد که برائت ذمه از آن حاصل نمی‌کند مگر به ادای این حقوق یا عفو کردن برادر

مسلمان او:

لغزشهای او را ببخشد،در ناراحتیها نسبت به او مهربان باشد،اسرار او را پنهان دارد،اشتباهات او را جبران کند،عذر او را بپذیرد،در برابر بدگویان از او دفاع کند،همواره خیر خواه او باشد،دوستی او را پاسداری کند،پیمان او را رعایت کند،در حال مرض از او عبادت کند،در حال مرگ به تشییع او حاضر شود.

دعوت او را اجابت کند،هدیه او را بپذیرد،عطای او را جزا دهد، نعمت او را شکر گوید،در یاری او بکوشد،ناموس او را حفظ کند،حاجت او را بر آورد،برای خواسته‌اش شفاعت کند،و عطسه‌اش را تحیت گوید.

گمشده‌اش را راهنمایی کند،سلامش را جواب دهد،گفته او را نیکو شمرد انعام او را خوب قرار دهد،سوگندهایش را تصدیق کند،دوستش را دوست دارد و با او دشمنی نکند،در یاری او بکوشد خواه ظالم باشد یا مظلوم:اما یاری او در حالی که ظالم باشد به این است که او را از ظلمش باز دارد،و در حالی که مظلوم است به این است که او را در گرفتن حقش کمک کند.

او را در برابر حوادث تنها نگذارد،آنچه را از نیکیها برای خود دوست دارد برای او دوست بدارد،و آنچه از بدیها برای خود نمی‌خواهد برای او نخواهد" ⁽¹⁾.

و به هر حال یکی از حقوق مسلمانان بر یکدیگر مساله یاری کردن و اصلاح ذات البین است به ترتیبی که در آیات و روایت فوق آمده(در زمینه اصلاح ذات البین بحث دیگری در جلد هفتم صفحه 83 به بعد ذیل آیه یک سوره انفال داشتیم).

[سوره الحجرات (49): آیات 11 تا 12]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ اَلاِسْمُ اَلْفُسُوقُ بَعْدَ اَلْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (11) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ اَلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ اَلظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ (12)

ترجمه:

11-ای کسانی که ایمان آورده‌اید نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را استهزا کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند،و نه زنانی از زنان دیگر شاید آنان بهتر از اینان باشند،و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید،و با القاب زشت و ناپسند یاد نکنید،بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان نام کفر بگذارید،و آنها که توبه نکنند ظالم و ستمگرند.

12-ای کسانی که ایمان آورده‌اید!از بسیاری از گمانها بپرهیزید،چرا که بعضی از گمانها

گناه است،و هرگز(در کار دیگران)تجسس نکنید،و هیچیک از شما دیگری را غیبت نکند،آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ (به یقین)همه شما از این امر کراهت دارید،تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه پذیر و مهربان است.

شان نزول:

مفسران برای این آیات شان نزولهای مختلفی نقل کرده‌اند،از جمله اینکه:

جمله"لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ "در باره"ثابت بن قیس"(خطیب پیامبر ص)نازل شده است که گوشهایش سنگین بود،و هنگامی که وارد مسجد می‌شد کنار دست پیامبر ص برای او جایی باز می‌کردند،تا سخن حضرت را بشنود روزی وارد مسجد شد در حالی که مردم از نماز فراغت پیدا کرده،و جای خود نشسته بودند،او جمعیت را می‌شکافت و می‌گفت:جا بدهید!جا بدهید! تا به یکی از مسلمانان رسید،و او گفت همین جا بنشین!او پشت سرش نشست، اما خشمگین شد،هنگامی که هوا روشن گشت"ثابت"به آن مرد گفت:کیستی؟ او نام خود را برد و گفت فلان کس هستم،"ثابت"گفت:فرزند فلان زن؟! و در اینجا نام مادرش را با لقب زشتی که در جاهلیت می‌بردند یاد کرد،آن مرد شرمگین شد و سر خود را بزیر انداخت،آیه نازل شد و مسلمانان را از این گونه کارهای زشت نهی کرد.

و گفته‌اند:" وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ "در باره"ام سلمه"نازل گردید که بعضی از همسران پیامبر ص او را به خاطر لباس مخصوصی که پوشیده بود،یا به خاطر کوتاهی قدش مسخره کردند،آیه نازل شد و آنها را از این عمل باز داشت.

و نیز گفته‌اند جمله" وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً "در باره دو نفر از اصحاب رسول اللّٰه ص است که رفیقشان"سلمان"را غیبت کردند،زیرا او را خدمت پیامبر ص فرستاده بودند تا غذایی برای آنها بیاورد،پیامبر ص سلمان را سراغ"اسامة بن زید"که مسئول"بیت المال"بود فرستاد،"اسامه"گفت:

الان چیزی ندارم،آن دو نفر از"اسامه"غیبت کردند و گفتند:او بخل ورزیده و در باره"سلمان"گفتند:اگر او را به سراغ چاه سمیحه(چاه پر آبی بود) بفرستیم آب آن فروکش خواهد کرد!سپس خودشان به راه افتادند تا نزد "اسامه"بیایند،و در باره موضوع کار خود تجسس کنند،پیامبر ص فرمود من آثار خوردن گوشت در دهان شما می‌بینم،عرض کردند:ای رسول خدا ما امروز مطلقا گوشت نخورده‌ایم!فرمود:آری گوشت"سلمان"و"اسامه"را می‌خوردید،آیه نازل شد و مسلمانان را از غیبت نهی کرد ⁽¹⁾.

استهزاء،بد گمانی،غیبت،تجسس،و القاب زشت ممنوع!

از آنجا که قرآن مجید در این سوره به ساختن جامعه اسلامی بر اساس معیارهای اخلاقی پرداخته،پس از بحث در باره وظائف مسلمانان در مورد نزاع و مخاصمه گروه‌های مختلف اسلامی در آیات مورد بحث به شرح قسمتی از ریشه‌های این اختلافات پرداخته تا با قطع آنها اختلافات نیز بر چیده شود، و درگیری و نزاع پایان گیرد.

در هر یک از دو آیه فوق به سه قسمت از اموری که می‌تواند جرقه‌ای برای روشن کردن آتش جنگ و اختلاف باشد با تعبیراتی صریح و گویا پرداخته.

نخست می‌فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده‌اید!نباید گروهی از مردان شما گروه دیگری را استهزاء کند"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ ).

چه اینکه"شاید آنها که مورد سخریه قرار گرفته‌اند از اینها بهتر باشند" ( عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ ).

"همچنین هیچ گروهی از زنان نباید زنان دیگری را مورد سخریه قرار دهند،چرا که ممکن است آنها از اینها بهتر باشند"( وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ ).

در اینجا مخاطب مؤمنانند،اعم از مردان و زنان،قرآن به همه هشدار می‌دهد که از این عمل زشت بپرهیزند،چرا که سرچشمه استهزاء و سخریه همان حس خود برتربینی و کبر و غرور است که عامل بسیاری از جنگهای خونین در طول تاریخ بوده.

و این"خود برتربینی"بیشتر از ارزشهای ظاهری و مادی سرچشمه می‌گیرد مثلا فلان کس خود را از دیگری ثروتمندتر،زیباتر،یا از قبیله‌ای سرشناستر می‌شمرد،و احیانا این پندار که از نظر علم و عبادت و معنویات از فلان جمعیت برتر است او را وادار به سخریه می‌کند،در حالی که معیار ارزش در پیشگاه خداوند تقوا است،و این بستگی به پاکی قلب و نیت و تواضع و اخلاق و ادب دارد.

هیچ کس نمی‌تواند بگوید:من در پیشگاه خدا از فلان کس برترم،و به همین دلیل تحقیر دیگران و خود را برتر شمردن یکی از بدترین کارها،و زشترین عیوب اخلاقی است که بازتاب آن در تمام زندگی انسانها ممکن است آشکار شود.

سپس در دومین مرحله می‌فرماید:"و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید" (وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ ) .

"لا تلمزوا"از ماده"لمز"بر وزن(طنز)به معنی عیبجویی و طعنه زدن است،و بعضی فرق میان"همز"و"لمز"را چنین گفته‌اند که"لمز"شمردن عیوب افراد است در حضور آنها،و"همز"ذکر عیوب در غیاب آنها است،و نیز گفته‌اند که"لمز"عیبجویی با چشم و اشاره است،در حالی که"همز"عیبجویی با زبان است(شرح بیشتر پیرامون این موضوع به خواست خدا در تفسیر سوره "همزه"خواهد آمد).

جالب اینکه قرآن در این آیه با تعبیر"انفسکم"به وحدت و یکپارچگی مؤمنان اشاره کرده و اعلام می‌دارد که همه مؤمنان به منزله نفس واحدی هستند و اگر از دیگری عیبجویی کنید در واقع از خودتان عیبجویی کرده‌اید!.

و بالآخره در مرحله سوم می‌افزاید:"و یکدیگر را با القاب زشت و ناپسند یاد نکنید" (وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ) .

بسیاری از افراد بی بند و بار در گذشته و حال اصرار داشته و دارند که بر دیگران القاب زشتی بگذارند،و از این طریق آنها را تحقیر کنند،شخصیتشان را بکوبند،و یا احیانا از آنان انتقام گیرند،و یا اگر کسی در سابق کار بدی داشته سپس توبه کرده و کاملا پاک شده باز هم لقبی که بازگو کننده وضع سابق باشد بر او بگذارند.

اسلام صریحا از این عمل زشت نهی می‌کند،و هر اسم و لقبی را که کوچکترین مفهوم نامطلوبی دارد و مایه تحقیر مسلمانی است ممنوع شمرده.

در حدیثی آمده است که روزی"صفیه"دختر"حیی ابن اخطب"(همان زن یهودی که بعد از ماجرای فتح خیبر مسلمان شد و به همسری پیغمبر اسلام ص در آمد)روزی خدمت پیامبر ص آمد در حالی که اشک می‌ریخت، پیامبر ص از ماجرا پرسید،گفت:عایشه مرا سرزنش می‌کند و می‌گوید:

"ای یهودی‌زاده"!پیامبر ص فرمود:چرا نگفتی پدرم هارون است،و عمویم

موسی،و همسرم محمد ص؟و در اینجا بود که این آیه نازل شد ⁽¹⁾.

به همین جهت در پایان آیه می‌افزاید:"بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان آوردن نام کفر بگذارند"( بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ ).

بعضی در تفسیر این جمله احتمال دیگری داده‌اند و آن اینکه خداوند مؤمنان را نهی می‌کند از اینکه بعد از ایمان به خاطر عیبجویی مردم نام فسق را بر خود پذیرند.

ولی تفسیر اول با توجه به صدر آیه و شان نزولی که ذکر شد مناسبتر به نظر می‌رسد.

و در پایان آیه برای تاکید بیشتر می‌فرماید:"و آنها که توبه نکنند و از این اعمال دست بر ندارند ظالم و ستمگرند"( وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ ).

چه ظلمی از این بدتر که انسان با سخنان نیش دار،و تحقیر و عیبجویی، قلب مردم با ایمان را که مرکز عشق خدا است بیازارد،و شخصیت و آبروی آنها را که سرمایه بزرگ زندگی آنان است از بین ببرد.

*** گفتیم:در هر یک از دو آیه مورد بحث سه حکم اسلامی در زمینه مسائل اخلاق اجتماعی مطرح شده،احکام سه‌گانه آیه اول به ترتیب:عدم سخریه، و ترک عیبجویی،و تنابز به القاب بود،و احکام سه‌گانه آیه دوم به ترتیب:اجتناب از گمان بد،تجسس و غیبت است.

در این آیه نخست می‌فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده‌اید!از بسیاری از گمانها بپرهیزید،چرا که بعضی از گمانها گناه است"!( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ).

منظور از" کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ "گمانهای بد است که نسبت به گمانهای

خوب در میان مردم بیشتر است لذا از آن تعبیر به کثیر شده و گرنه"حسن ظن و گمان خیر"نه تنها ممنوع نیست بلکه مستحسن است،چنان که قرآن مجید در آیه 12 سوره نور می‌فرماید: لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً :

"چرا هنگامی که آن نسبت ناروا را شنیدید مردان و زنان با ایمان نسبت به خود (و کسی که همچون خود آنها بود)گمان خیر نبردند"؟! قابل توجه اینکه:نهی از"کثیری"از گمانها شده،ولی در مقام تعلیل می‌گوید زیرا"بعضی"از گمانها گناه است این تفاوت تعبیر ممکن است از این جهت باشد که گمانهای بد بعضی مطابق واقع است،و بعضی مخالف واقع،آنکه مخالف واقع است مسلما گناه است،و لذا تعبیر به" إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ "شده است،بنا بر این وجود همین گناه کافی است که از همه بپرهیزد.

در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که گمان بد و خوب غالبا اختیاری نیست، یعنی بر اثر یک سلسله مقدمات که از اختیار انسان بیرون است در ذهن منعکس می‌شود،بنا بر این چگونه می‌شود از آن نهی کرد؟! 1-منظور از این نهی،نهی از ترتیب آثار است،یعنی هر گاه گمان بدی نسبت به مسلمانی در ذهن شما پیدا شد،در عمل کوچکترین اعتنایی به آن نکنید،طرز رفتار خود را دگرگون نسازید،و مناسبات خود را با طرف تغییر ندهید،بنا بر این آنچه گناه است ترتیب اثر دادن به گمان بد می‌باشد.

لذا در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می‌خوانیم:

ثلاث فی المؤمن لا یستحسن،و له منهن مخرج،فمخرجه من سوء الظن ان لا یحققه:

"سه چیز است که وجود آن در مؤمن پسندیده نیست،و راه فرار دارد،از جمله سوء ظن است که راه فرارش این است که به آن جامه عمل نپوشاند" ⁽¹⁾.

2-انسان می‌تواند با تفکر روی مسائل مختلفی،گمان بد را در بسیاری از موارد از خود دور سازد،به این ترتیب که در راههای حمل بر صحت بیندیشد و احتمالات صحیحی را که در مورد آن عمل وجود دارد در ذهن خود مجسم سازد و تدریجا بر گمان بد غلبه کند. بنا بر این گمان بد چیزی نیست که همیشه از اختیار آدمی بیرون باشد.

لذا در روایات دستور داده شده که اعمال برادرت را بر نیکوترین وجه ممکن حمل کن،تا دلیلی بر خلاف آن قائم شود،و هرگز نسبت به سخنی که از برادر مسلمانت صادر شده گمان بد مبر،ما دام که می‌توانی محمل نیکی برای آن بیابی،قال أمیر المؤمنین ع:

ضع امر اخیک علی احسنه حتی یاتیک ما یقلبک منه.و لا تظنن بکلمة خرجت من اخیک سوء و انت تجد لها فی الخیر محملا ⁽¹⁾.

به هر حال این دستور اسلامی یکی از جامعترین و حساب شده‌ترین دستورها در زمینه روابط اجتماعی انسانها است،که مساله امنیت را به طور کامل در جامعه تضمین می‌کند.که شرح آن در بحث نکات خواهد آمد.

سپس در دستور بعد مساله"نهی از تجسس"را مطرح کرده،می‌فرماید:

"و هرگز در کار دیگران تجسس نکنید"( وَ لاٰ تَجَسَّسُوا ).

"تجسس"و"تحسس"هر دو به معنی جستجوگری است ولی اولی معمولا در امور نامطلوب می‌آید،و دومی غالبا در امر خیر،چنان که یعقوب به فرزندانش دستور می‌دهد: یٰا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ :"ای فرزندان من!بروید و از(گمشده من)یوسف و برادرش جستجو کنید" (یوسف-87).

در حقیقت گمان بد عاملی است برای جستجوگری،و جستجوگری عاملی است برای کشف اسرار و رازهای نهانی مردم،و اسلام هرگز اجازه نمی‌دهد که رازهای خصوصی آنها فاش شود.

و به تعبیر دیگر اسلام می‌خواهد مردم در زندگی خصوصی خود از هر نظر در امنیت باشند.بدیهی است اگر اجازه داده شود هر کس به جستجوگری در باره دیگران بر خیزد حیثیت و آبروی مردم بر باد می‌رود،و جهنمی به وجود می‌آید که همه افراد اجتماع در آن معذب خواهند بود.

البته این دستور منافاتی با وجود دستگاههای اطلاعاتی در حکومت اسلامی برای مبارزه با توطئه‌ها نخواهد داشت ولی این بدان معنی نیست که این دستگاهها حق دارند در زندگی خصوصی مردم جستجوگری کنند چنان که به خواست خدا شرح داده خواهد شد.

و بالآخره در سومین و آخرین دستور که در حقیقت معلول و نتیجه دو برنامه قبل است می‌فرماید:"هیچکدام از شما دیگری را غیبت نکند"( وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ).

و به این ترتیب گمان بد سرچشمه تجسس،و تجسس موجب افشای عیوب و اسرار پنهانی،و آگاهی بر این امور سبب غیبت می‌شود که اسلام از معلول و علت همگی نهی کرده است.

سپس برای اینکه قبح و زشتی این عمل را کاملا مجسم کند آن را در ضمن یک مثال گویا ریخته،می‌گوید:"آیا هیچ یک از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد"؟!( أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً ).

"به یقین همه شما از این امر کراهت دارید"(فکرهتموه).

آری آبروی برادر مسلمان همچون گوشت تن او است،و ریختن این آبرو به وسیله غیبت و افشای اسرار پنهانی همچون خوردن گوشت تن او است،

و تعبیر به"مرده"به خاطر آن است که"غیبت"در غیاب افراد صورت می‌گیرد، که همچون مردگان قادر بر دفاع از خویشتن نیستند.

و این ناجوانمردانه‌ترین ستمی است که ممکن است انسان در باره برادر خود روا دارد.

آری این تشبیه بیانگر زشتی فوق العاده غیبت و گناه عظیم آن است.

در روایات اسلامی-چنان که خواهد آمد-نیز اهمیت فوق العاده‌ای به مساله"غیبت"داده شده است،و کمتر گناهی است که مجازات آن از نظر اسلام تا این حد سنگین باشد.

و از آنجا که ممکن است افرادی آلوده به بعضی از این گناهان سه‌گانه باشند و با شنیدن این آیات متنبه شوند،و در صدد جبران بر آیند در پایان آیه راه را به روی آنها گشوده،می‌فرماید:"تقوای الهی،پیشه کنید و از خدا بترسید که خداوند توبه پذیر و مهربان است"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ ).

نخست باید روح تقوا و خدا ترسی زنده شود،و به دنبال آن توبه از گناه صورت گیرد،تا لطف و رحمت الهی شامل حال آنها شود.

نکته‌ها:

اشاره

1-امنیت کامل و همه جانبه اجتماعی

دستورهای ششگانه‌ای که در دو آیه فوق مطرح شده(نهی از سخریه، و عیبجویی،و القاب زشت،و گمان بد،و تجسس،و غیبت)هر گاه به طور کامل در یک جامعه پیاده شود آبرو و حیثیت افراد جامعه را از هر نظر بیمه می‌کند، نه کسی می‌تواند به عنوان خود برتربینی دیگران را وسیله تفریح و سخریه قرار دهد،و نه می‌تواند زبان به عیبجویی این و آن بگشاید،و نه با القاب زشت

حرمت و شخصیت افراد را در هم بشکند.

نه حق دارد حتی گمان بد ببرد،نه در زندگی خصوصی افراد به جستجو پردازد،و نه عیب پنهانی آنها را برای دیگران فاش کند.

به تعبیر دیگر انسان چهار سرمایه دارد که همه آنها باید در دژهای این قانون قرار گیرد و محفوظ باشد:جان،و مال،و ناموس،و آبرو.

تعبیرات آیات فوق و روایات اسلامی نشان می‌دهد که آبرو و حیثیت افراد همچون مال و جان آنها است،بلکه از بعضی جهات مهمتر است! اسلام می‌خواهد در جامعه اسلامی امنیت کامل حکمفرما باشد نه تنها مردم در عمل و با دست به یکدیگر هجوم نکنند،بلکه از نظر زبان مردم،و از آن بالاتر از نظر اندیشه و فکر آنان نیز در امان باشند،و هر کس احساس کند که دیگری حتی در منطقه افکار خود تیرهای تهمت را به سوی او نشانه‌گیری نمی‌کند،و این امنیتی است در بالاترین سطح که جز در یک جامعه مذهبی و مؤمن امکان پذیر نیست.

پیغمبر گرامی ص در حدیثی می‌فرماید:

ان اللّٰه حرم من المسلم دمه و ماله و عرضه،و ان یظن به السوء: "خداوند خون و مال و آبروی مسلمان را بر دیگران حرام کرده،و همچنین گمان بد در باره او بردن" ⁽¹⁾.

گمان بد نه تنها به طرف مقابل و حیثیت او لطمه وارد می‌کند،بلکه برای صاحب آن نیز بلائی است بزرگ زیرا سبب می‌شود که او را از همکاری با مردم و تعاون اجتماعی بر کنار کند،و دنیایی وحشتناک آکنده از غربت و انزوا فراهم سازد،چنان که در حدیثی از أمیر مؤمنان علی ع آمده است:

من لم یحسن ظنه استوحش من کل احد: "کسی که گمان بد داشته باشد

از همه کس می‌ترسد و وحشت دارد"! ⁽¹⁾.

به تعبیر دیگر:چیزی که زندگی انسان را از حیوانات جدا می‌کند، و به آن رونق و حرکت و تکامل می‌بخشد،روح تعاون و همکاری دسته جمعی است، و این در صورتی امکان پذیر است که اعتماد و خوشبینی بر مردم حاکم باشد، در حالی که سوء ظن پایه‌های این اعتماد را در هم می‌کوبد،پیوندهای تعاون را از بین می‌برد و روح اجتماعی را تضعیف می‌کند.

نه تنها سوء ظن که مساله تجسس و غیبت نیز چنین است.

افراد بدبین از همه چیز می‌ترسند،و از همه کس وحشت دارند، و نگرانی جانکاهی دائما بر روح آنها مستولی است،نه می‌توانند یار و مونسی غمخوار پیدا کنند،و نه شریک و همکاری برای فعالیتهای اجتماعی،و نه یار و یاوری برای روز درماندگی.

توجه به این نکته نیز لازم است که منظور از"ظن"در اینجا گمانهای بی دلیل است بنا بر این در مواردی که گمان متکی به دلیل یعنی ظن معتبر باشد از این حکم مستثنی است مانند گمانی که از شهادت دو نفر عادل حاصل می‌شود.

2-تجسس نکنید!

دیدیم قرآن با صراحت تمام تجسس را در آیه فوق منع نموده،و از آنجا که هیچگونه قید و شرطی برای آن قائل نشده نشان می‌دهد که جستجوگری در کار دیگران و تلاش برای افشای اسرار آنها گناه است،ولی البته قرائنی که در داخل و خارج آیه است نشان می‌دهد که این حکم مربوط به زندگی شخصی و خصوصی افراد است،و در زندگی اجتماعی تا آنجا که تاثیری در سرنوشت جامعه نداشته باشد نیز این حکم صادق است.

اما روشن است آنجا که ارتباطی با سرنوشت دیگران و کیان جامعه پیدا می‌کند مساله شکل دیگری به خود می‌گیرد،لذا شخص پیغمبر ص مامورانی برای جمع آوری اطلاعات قرار داده بود که از آنها بعنوان"عیون"تعبیر می‌شود، تا آنچه را ارتباط با سرنوشت جامعه اسلامی در داخل و خارج داشت برای او گرد آوری کنند.

و نیز به همین دلیل حکومت اسلامی می‌تواند ماموران اطلاعاتی داشته باشد،یا سازمان گسترده‌ای برای گرد آوری اطلاعات تاسیس کند،و آنجا که بیم توطئه بر ضد جامعه،و یا به خطر انداختن امنیت و حکومت اسلامی می‌رود به تجسس بر خیزند،و حتی در داخل زندگی خصوصی افراد جستجوگری کنند.

ولی این امر هرگز نباید بهانه‌ای برای شکستن حرمت این قانون اصیل اسلامی شود،و افرادی به بهانه مساله"توطئه"و"اخلال به امنیت"به خود اجازه دهند که به زندگی خصوصی مردم یورش برند،نامه‌های آنها را باز کنند، تلفنها را کنترل نمایند و وقت و بی وقت به خانه آنها هجوم آورند.

خلاصه اینکه مرز میان"تجسس"و"به دست آوردن اطلاعات لازم برای حفظ امنیت جامعه"بسیار دقیق و ظریف است،و مسئولین اداره امور اجتماع باید دقیقا مراقب این مرز باشند،تا حرمت اسرار انسانها حفظ شود،و هم امنیت جامعه و حکومت اسلامی به خطر نیفتد.

3-غیبت از بزرگترین گناهان است

گفتیم سرمایه بزرگ انسان در زندگی حیثیت و آبرو و شخصیت او است، و هر چیز آن را به خطر بیندازد مانند آن است که جان او را به خطر انداخته باشد،بلکه گاه ترور شخصیت از ترور شخص مهمتر محسوب می‌شود،و اینجا

است که گاه گناه آن از قتل نفس نیز سنگین‌تر است.

یکی از فلسفه‌های تحریم غیبت این است که این سرمایه بزرگ بر باد نرود،و حرمت اشخاص در هم نشکند،و حیثیت آنها را لکه‌دار نسازد،و این مطلبی است که اسلام آن را با اهمیت بسیار تلقی می‌کند.

نکته دیگر اینکه"غیبت""بد بینی"می‌آفریند،پیوندهای اجتماعی را سست می‌کند، سرمایه اعتماد را از بین می‌برد،و پایه‌های تعاون و همکاری را متزلزل می‌سازد.

می‌دانیم اسلام برای مساله وحدت و یکپارچگی جامعه اسلامی و انسجام و استحکام آن اهمیت فوق العاده‌ای قائل شده است،هر چیز این وحدت را تحکیم کند مورد علاقه اسلام است،و هر چیز آن را تضعیف نماید منفور است،و غیبت یکی از عوامل مهم تضعیف است.

از اینها گذشته"غیبت"بذر کینه و عداوت را در دلها می‌پاشد،و گاه سرچشمه نزاعهای خونین و قتل و کشتار می‌گردد.

خلاصه این که اگر در اسلام غیبت به عنوان یکی از بزرگترین گناهان کبیره شمرده شده به خاطر آثار سوء فردی و اجتماعی آن است.

در روایات اسلامی تعبیراتی بسیار تکان دهنده در این زمینه دیده می‌شود، که نمونه‌ای از آن را ذیلا می‌آوریم:

پیغمبر گرامی اسلام فرمود:

ان الدرهم یصیبه الرجل من الربا اعظم عند اللّٰه فی الخطیئة من ست و ثلاثین زنیة،یزنیها الرجل!و اربی الربا عرض الرجل المسلم!:

"درهمی که انسان از ربا به دست می‌آورد گناهش نزد خدا از سی و شش زنا بزرگتر است!و از هر ربا بالاتر آبروی مسلمان است"! ⁽¹⁾.

این مقایسه به خاطر آن است که"زنا"هر اندازه قبیح و زشت است جنبه "حق اللّٰه"دارد،ولی رباخواری،و از آن بدتر ریختن آبروی مردم از طریق غیبت،یا غیر آن،جنبه"حق الناس"دارد.

در حدیث دیگری آمده است:روزی پیامبر ص با صدای بلند خطبه خواند و فریاد زد:

یا معشر من آمن بلسانه و لم یؤمن بقلبه!لا تغتابوا المسلمین،و لا تتبعوا عوراتهم،فانه من تتبع عورة اخیه تتبع اللّٰه عورته، و من تتبع اللّٰه عورته یفضحه فی جوف بیته!؟ "ای گروهی که به زبان ایمان آورده‌اید و نه با قلب!غیبت مسلمانان نکنید،و از عیوب پنهانی آنها جستجو ننمائید،زیرا کسی که در امور پنهانی برادر دینی خود جستجو کند خداوند اسرار او را فاش می‌سازد،و در دل خانه‌اش رسوایش می‌کند"! ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری آمده است که خداوند به موسی وحی فرستاد:

من مات تائبا من الغیبة فهو آخر من یدخل الجنة،و من مات مصرا علیها فهو اول من یدخل النار!: "کسی که بمیرد در حالی که از غیبت توبه کرده باشد آخرین کسی است که وارد بهشت می‌شود و کسی که بمیرد در حالی که اصرار بر آن داشته باشد اولین کسی است که وارد دوزخ می‌گردد"! ⁽²⁾.

و نیز در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می‌خوانیم:

الغیبة اسرع فی دین الرجل المسلم من الأکلة فی جوفه!:

"تاثیر غیبت در دین مسلمان از خوره در جسم او سریعتر است"! ⁽³⁾.

این تشبیه نشان می‌دهد که غیبت همانند خوره که گوشت تن را می‌خورد

و متلاشی می‌کند به سرعت ایمان انسان را بر باد می‌دهد،و با توجه به اینکه انگیزه‌های غیبت اموری همچون حسد،تکبر،بخل،کینه‌توزی،انحصار طلبی و مانند این صفات زشت و نکوهیده است روشن می‌شود که چرا غیبت و از بین بردن آبرو و احترام مسلمانان از این طریق این چنین ایمان انسان را بر باد می‌دهد (دقت کنید).

روایات در این زمینه در منابع اسلامی بسیار زیاد است که با ذکر حدیث دیگری این بحث را پایان می‌دهیم امام صادق ع می‌فرماید:

من روی علی مؤمن روایة یرید بها شینه،و هدم مروته،لیسقط من اعین الناس، اخرجه اللّٰه من ولایته الی ولایة الشیطان،فلا یقبله الشیطان!:

"کسی که به منظور عیبجویی و آبروریزی مؤمنی سخنی نقل کند تا او را از نظر مردم بیندازد،خداوند او را از ولایت خودش بیرون کرده،به سوی ولایت شیطان می‌فرستد،و اما شیطان هم او را نمی‌پذیرد"! ⁽¹⁾.

تمام این تاکیدات و عبارات تکان دهنده به خاطر اهمیت فوق العاده‌ای است که اسلام برای حفظ آبرو،و حیثیت اجتماعی مؤمنان قائل است،و نیز به خاطر تاثیر مخربی است که غیبت در وحدت جامعه،و اعتماد متقابل و پیوند دلها دارد، و از آن بدتر اینکه غیبت عاملی است برای دامن زدن به آتش کینه و عداوت و دشمنی و نفاق و اشاعه فحشاء در سطح اجتماع،چرا که وقتی عیوب پنهانی مردم از طریق غیبت آشکار شود اهمیت و عظمت گناه از میان می‌رود و آلودگی به آن آسان می‌شود.

4-مفهوم غیبت

"غیبت"چنان که از اسمش پیدا است این است که در غیاب کسی سخنی گویند،منتهی سخنی که عیبی از عیوب او را فاش سازد،خواه این عیب جسمانی باشد،یا اخلاقی،در اعمال او باشد یا در سخنش،و حتی در اموری که مربوط به او است مانند لباس،خانه،همسر و فرزندان و مانند اینها.

بنا بر این اگر کسی صفات ظاهر و آشکار دیگری را بیان کند غیبت نخواهد بود.مگر اینکه قصد مذمت و عیبجویی داشته باشد که در این صورت حرام است، مثل اینکه در مقام مذمت بگوید آن مرد نابینا،یا کوتاه قد،یا سیاهرنگ یا کوسه! به این ترتیب ذکر عیوب پنهانی به هر قصد و نیتی که باشد غیبت و حرام است،و ذکر عیوب آشکار اگر به قصد مذمت باشد آن نیز حرام است،خواه آن را در مفهوم غیبت وارد بدانیم یا نه.

اینها همه در صورتی است که این صفات واقعا در طرف باشد،اما اگر صفتی اصلا وجود نداشته باشد داخل در عنوان"تهمت"خواهد بود که گناه آن به مراتب شدیدتر و سنگین‌تر است.

در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم:

الغیبة ان تقول فی اخیک ما ستره اللّٰه علیه،و اما الامر الظاهر فیه،مثل الحدة و العجلة،فلا، و البهتان ان تقول ما لیس فیه:

"غیبت آن است که در باره برادر مسلمانت چیزی را بگویی که خداوند پنهان داشته،و اما چیزی که ظاهر است مانند تندخویی و عجله داخل در غیبت نیست،اما بهتان این است که چیزی را بگویی که در او وجود ندارد" ⁽¹⁾.

و از اینجا روشن می‌شود عذرهای عوامانه‌ای که بعضی برای غیبت می‌آورند مسموع نیست،مثلا گاهی غیبت کننده می‌گوید این غیبت نیست،بلکه صفت او است!در حالی که اگر صفتش نباشد تهمت است نه غیبت.

یا این که می‌گوید:این سخنی است که در حضور او نیز می‌گویم، در حالی که گفتن آن پیش روی طرف نه تنها از گناه غیبت نمی‌کاهد بلکه به خاطر ایذاء،گناه سنگین‌تری را به بار می‌آورد.

5-علاج غیبت و توبه آن

"غیبت"مانند بسیاری از صفات ذمیمه تدریجا به صورت یک بیماری روانی در می‌آید،به گونه‌ای که غیبت کننده از کار خود لذت می‌برد،و از این که پیوسته آبروی این و آن را بریزد احساس رضا و خشنودی می‌کند،و این یکی از مراحل بسیار خطرناک اخلاقی است.

اینجا است که غیبت کننده باید قبل از هر چیز به درمان انگیزه‌های درونی غیبت که در اعماق روح او است و به این گناه دامن می‌زند بپردازد، انگیزه‌هایی همچون"بخل"و"حسد"و"کینه‌توزی"و"عداوت"و"خود برتر بینی".

باید از طریق خودسازی،و تفکر در عواقب سوء این صفات زشت و نتائج شومی که ببار می‌آورد،و همچنین از طریق ریاضت نفس این آلودگیها را از جان و دل بشوید،تا بتواند زبان را از آلودگی به غیبت باز دارد.

سپس در مقام توبه بر آید،و از آنجا که غیبت جنبه"حق الناس"دارد اگر دسترسی به صاحب غیبت دارد و مشکل تازه‌ای ایجاد نمی‌کند،از او عذر خواهی کند،هر چند بصورت سر بسته باشد،مثلا بگوید من گاهی بر اثر نادانی

و بیخبری از شما غیبت کرده‌ام مرا ببخش،و شرح بیشتری ندهد،مبادا عامل فساد تازه‌ای شود.

و اگر دسترسی به طرف ندارد یا او را نمی‌شناسد،یا از دنیا رفته است، برای او استغفار کند،و عمل نیک انجام دهد،شاید به برکت آن خداوند متعال وی را ببخشد و طرف مقابل را راضی سازد.

6-موارد استثناء

آخرین سخن در باره غیبت اینکه قانون غیبت مانند هر قانون دیگر استثناهایی دارد،از جمله این که گاه در مقام"مشورت"مثلا برای انتخاب همسر،یا شریک در کسب و کار و مانند آن کسی سؤالی از انسان می‌کند،امانت در مشورت که یک قانون مسلم اسلامی است ایجاب می‌کند اگر عیوبی از طرف سراغ دارد بگوید،مبادا مسلمانی در دام بیفتد،و چنین غیبتی که با چنین نیت انجام می‌گیرد حرام نیست.

همچنین در موارد دیگری که اهداف مهمی مانند هدف مشورت در کار باشد،یا برای احقاق حق و تظلم صورت گیرد.

البته کسی که آشکارا گناه می‌کند و به اصطلاح"متجاهر به فسق" است از موضوع غیبت خارج است،و اگر گناه او را پشت سر او بازگو کنند ایرادی ندارد،ولی باید توجه داشت این حکم مخصوص گناهی است که نسبت به آن متجاهر است.

این نکته نیز قابل توجه است که نه تنها غیبت کردن حرام است،گوش به غیبت دادن،و در مجلس غیبت حضور یافتن آن نیز جزء محرمات است،بلکه

طبق پاره‌ای از روایات بر مسلمانان واجب است که رد غیبت کنند،یعنی در برابر غیبت به دفاع برخیزند،و از برادر مسلمانی که حیثیتش به خطر افتاده دفاع کنند،و چه زیبا است جامعه‌ای که این اصول اخلاقی در آن دقیقا اجرا شود.

[سوره الحجرات (49): آیه 13]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ (13)

ترجمه:

13-ای مردم!ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم،و تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم،تا یکدیگر را بشناسید،ولی گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست، خداوند دانا و خبیر است.

تفسیر:

تقوی بزرگترین ارزش انسانی

در آیات گذشته روی سخن به مؤمنان بود،و خطاب به صورت" یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا "و در ضمن آیات متعددی را که یک"جامعه مؤمن"را با خطر روبرو می‌سازد بازگو کرد و از آن نهی فرمود.

در حالی که در آیه مورد بحث مخاطب کل جامعه انسانی است و مهمترین اصلی را که ضامن نظم و ثبات است بیان می‌کند،و میزان واقعی ارزشهای انسانی را در برابر ارزشهای کاذب و دروغین مشخص می‌سازد.

می‌فرماید:"ای مردم!ما شما را از یک مرد و زنی آفریدیم،و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید"( یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا ).

منظور از آفرینش مردم از یک مرد و زن همان بازگشت نسب انسانها

به"آدم"و"حوا"است،بنا بر این چون همه از ریشه واحدی هستند معنی ندارد که از نظر نسب و قبیله بر یکدیگر افتخار کنند،و اگر خداوند برای هر قبیله و طائفه‌ای ویژگیهایی آفریده برای حفظ نظم زندگی اجتماعی مردم است،چرا که این تفاوتها سبب شناسایی است،و بدون شناسایی افراد،نظم در جامعه انسانی حکمفرما نمی‌شود،چرا که هر گاه همه یکسان و شبیه یکدیگر و همانند بودند،هرج و مرج عظیمی سراسر جامعه انسانی را فرا می‌گرفت.

در این که میان"شعوب"(جمع"شعب"بر وزن صعب)به معنی"گروه عظیمی از مردم"و"قبائل"جمع"قبیله"چه تفاوتی است؟مفسران احتمالات مختلفی داده‌اند؟ جمعی گفته‌اند دایره شعوب گسترده‌تر از دایره قبائل است،همانطور که "شعب"امروز بر یک"ملت"اطلاق می‌شود.

بعضی"شعوب"را اشاره به"طوائف عجم"و"قبائل"را اشاره به"طوائف عرب"می‌دانند:

و بالآخره بعضی دیگر"شعوب"را از نظر انتساب انسان به مناطق جغرافیایی،و"قبائل"را ناظر به انتساب او به نژاد و خون شمرده‌اند.

ولی تفسیر اول از همه مناسبتر به نظر می‌رسد.

به هر حال قرآن مجید بعد از آنکه بزرگترین مایه مباهات و مفاخره عصر جاهلی یعنی نسب و قبیله را از کار می‌اندازد،به سراغ معیار واقعی ارزشی رفته می‌افزاید:"گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شما است" ( إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ ).

به این ترتیب قلم سرخ بر تمام امتیازات ظاهری و مادی کشیده،و اصالت و واقعیت را به مساله تقوا و پرهیزکاری و خدا ترسی می‌دهد،و می‌گوید برای تقرب به خدا و نزدیکی به ساحت مقدس او هیچ امتیازی جز تقوا مؤثر نیست.

و از آنجا که تقوا یک صفت روحانی و باطنی است که قبل از هر چیز باید در قلب و جان انسان مستقر شود،و ممکن است مدعیان بسیار داشته باشد و متصفان کم، در آخر آیه می‌افزاید:"خداوند دانا و آگاه است"( إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ).

پرهیزگاران را به خوبی می‌شناسد،و از درجه تقوا و خلوص نیت و پاکی و صفای آنها آگاه است،آنها را بر طبق علم خود گرامی می‌دارد و پاداش می‌دهد مدعیان دروغین را نیز می‌شناسد و کیفر می‌دهد.

نکته:

اشاره

1-ارزشهای راستین و ارزشهای کاذب

بدون شک هر انسانی فطرتا خواهان این است که موجود با ارزش و پر افتخاری باشد،و به همین دلیل با تمام وجودش برای کسب ارزشها تلاش می‌کند.

ولی شناخت معیار ارزش با تفاوت فرهنگها کاملا متفاوت است،و گاه ارزشهای کاذب جای ارزشهای راستین را می‌گیرد.

گروهی ارزش واقعی خویش را در انتساب به"قبیله معروف و معتبری" می‌دانند،و لذا برای تجلیل مقام قبیله و طائفه خود دائما دست و پا می‌کنند، تا از طریق بزرگ کردن آن خود را به وسیله انتساب به آن بزرگ کنند.

مخصوصا در میان اقوام جاهلی افتخار به انساب و قبائل رایجترین افتخار موهوم بود،تا آنجا که هر قبیله‌ای خود را"قبیله برتر"و هر نژادی خود را "نژاد والاتر"می‌شمرد،که متاسفانه هنوز رسوبات و بقایای آن در اعماق روح بسیاری از افراد و اقوام وجود دارد.

گروه دیگری مساله مال و ثروت و داشتن کاخ و قصر و خدم و حشم و امثال این امور را نشانه ارزش می‌دانند،و دائما برای آن تلاش می‌کنند،در حالی

که جمع دیگری مقامات بلند اجتماعی و سیاسی را معیار شخصیت می‌شمرند.

و به همین ترتیب هر گروهی در مسیری گام برمی‌دارند و به ارزشی دل می‌بندند و آن را معیار می‌شمرند.

اما از آنجا که این امور همه اموری است متزلزل و برون ذاتی و مادی و زودگذر یک آئین آسمانی همچون اسلام هرگز نمی‌تواند با آن موافقت کند، لذا خط بطلان روی همه آنها کشیده،و ارزش واقعی انسان را در صفات ذاتی او مخصوصا تقوا و پرهیزکاری و تعهد و پاکی او می‌شمرد حتی برای موضوعات مهمی،همچون علم و دانش،اگر در مسیر ایمان و تقوا و ارزشهای اخلاقی، قرار نگیرد اهمیت قائل نیست.

و عجیب است که قرآن در محیطی ظهور کرد که ارزش"قبیله"از همه ارزشها مهمتر محسوب می‌شد،اما این بت ساختگی در هم شکست،و انسان را از اسارت"خون"و"قبیله"و"رنگ"و"نژاد"و"مال"و"مقام"و"ثروت" آزاد ساخت،و او را برای یافتن خویش به درون جانش و صفات والایش رهبری کرد! جالب اینکه در شان نزولهایی که برای این آیه ذکر شده نکاتی دیده می‌شود که از عمق این دستور اسلامی حکایت می‌کند،از جمله اینکه:بعد از فتح مکه پیغمبر اکرم ص دستور داد اذان بگویند،"بلال"بر پشت بام کعبه رفت،و اذان گفت،"عتاب بن اسید"که از آزاد شدگان بود گفت شکر می‌کنم خدا را که پدرم از دنیا رفت و چنین روزی را ندید!و"حارث بن هشام"نیز گفت:آیا رسول اللّٰه ص غیر از این"کلاغ سیاه"!کسی را پیدا نکرد؟!(آیه فوق نازل شد و معیار ارزش واقعی را بیان کرد) ⁽¹⁾.

بعضی دیگر گفته‌اند:آیه هنگامی نازل شد که پیامبر ص دستور داده بود دختری به بعضی از"موالی"دهند(موالی به بردگان آزاد شده،یا به غیر عرب می‌گویند)آنها تعجب کردند و گفتند:ای رسول خدا ص آیا می‌فرمائید دخترانمان را به موالی دهیم؟!(آیه نازل شد و بر این افکار خرافی خط بطلان کشید) ⁽¹⁾.

در حدیثی می‌خوانیم:روزی پیامبر ص در مکه برای مردم خطبه خواند و فرمود:

یا ایها الناس ان اللّٰه قد اذهب عنکم عیبة الجاهلیة، و تعاظمها بابائها،فالناس رجلان:رجل بر تقی کریم علی اللّٰه،و فاجر شقی هین علی اللّٰه،و الناس بنو آدم،و خلق اللّٰه آدم من تراب،قال اللّٰه تعالی: یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ :

"ای مردم!خداوند از شما ننگ جاهلیت و تفاخر به پدران و نیاکان را زدود،مردم دو گروه بیش نیستند:نیکوکار و با تقوا و ارزشمند نزد خدا، و یا بدکار و شقاوتمند و پست در پیشگاه حق،همه مردم فرزند آدمند،و خداوند آدم را از خاک آفریده،چنان که می‌گوید:ای مردم!ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم،و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا شناخته شوید،از همه گرامیتر نزد خداوند کسی است که از همه پرهیزگارتر باشد،خداوند دانا و آگاه است" ⁽²⁾.

در کتاب"آداب النفوس"طبری آمده که پیامبر ص در اثناء ایام تشریق(روزهای 11 و 12 و 13 ذی الحجه است)در سرزمین"منی"در حالی که

بر شتری سوار بود رو به سوی مردم کرد و فرمود:

یا ایها الناس!الا ان ربکم واحد و ان اباکم واحد،الا لا فضل لعربی علی عجمی،و لا لعجمی علی عربی،و لا لاسود علی احمر،و لا لاحمر علی اسود،الا بالتقوی الا هل بلغت؟قالوا نعم!قال لیبلغ الشاهد الغائب:

"ای مردم بدانید!خدای شما یکی است و پدرتان یکی،نه عرب بر عجم برتری دارد و نه عجم بر عرب،نه سیاهپوست بر گندمگون و نه گندمگون بر سیاهپوست مگر به تقوا،آیا من دستور الهی را ابلاغ کردم؟همه گفتند:

آری!فرمود:این سخن را حاضران به غائبان برسانند"! ⁽¹⁾.

و نیز در حدیث دیگری در جمله‌هایی کوتاه و پر معنی از آن حضرت آمده است:

ان اللّٰه لا ینظر الی احسابکم،و لا الی انسابکم،و لا الی اجسامکم،و لا الی اموالکم،و لکن ینظر الی قلوبکم،فمن کان له قلب صالح تحنن اللّٰه علیه، و انما انتم بنو آدم و احبکم الیه اتقاکم:

"خداوند به وضع خانوادگی و نسب شما نگاه نمی‌کند،و نه به اجسام شما، و نه به اموالتان،ولی نگاه به دلهای شما می‌کند،کسی که قلب صالحی دارد، خدا به او لطف و محبت می‌کند،شما همگی فرزندان آدمید،و محبوبترین شما نزد خدا با تقواترین شما است" ⁽²⁾.

ولی عجیب است که با این تعلیمات وسیع و غنی و پربار هنوز در میان مسلمانان کسانی روی مساله"نژاد"و"خون"و"زبان"تکیه می‌کنند، و حتی وحدت آن را بر اخوت اسلامی،و وحدت دینی مقدم می‌شمرند،و عصبیت جاهلیت را بار دیگر زنده کرده‌اند، و با اینکه از این رهگذر ضربه‌های سختی

بر آنان وارد شده گویی نمی‌خواهند بیدار شوند،و به حکم اسلام باز گردند!.

خداوند همه را از شر تعصبهای جاهلیت حفظ کند.

اسلام با"عصبیت جاهلیت"در هر شکل و صورت مبارزه کرده است،تا مسلمانان جهان را از هر نژاد و قوم و قبیله زیر پرچم واحدی جمع‌آوری کند، نه پرچم قومیت و نژاد،و نه پرچم غیر آن،چرا که اسلام هرگز این دیدگاههای تنگ و محدود را نمی‌پذیرد،و همه را موهوم و بی اساس می‌شمرد حتی در حدیثی آمده که پیامبر ص در مورد عصبیت جاهلیت فرمود:

دعوها فانها منتنه!: "آن را رها کنید که چیز متعفنی است"! ⁽¹⁾.

اما چرا این تفکر متعفن هنوز مورد علاقه گروه زیادی است که خود را ظاهرا مسلمان می‌شمرند و دم از قرآن و اخوت اسلامی می‌زنند؟ معلوم نیست! چه زیبا است جامعه‌ای که بر اساس معیار ارزشی اسلام" إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ "بنا شود،و ارزشهای کاذب نژاد و مال و ثروت و مناطق جغرافیایی و طبقه از آن بر چیده شود،آری تقوای الهی و احساس مسئولیت درونی و ایستادگی در برابر شهوات،و پایبند بودن به راستی و درستی و پاکی و حق و عدالت این تنها معیار ارزش انسان است و نه غیر آن.هر چند در آشفته بازار جوامع کنونی این ارزش اصیل به دست فراموشی سپرده شده،و ارزشهای دروغین جای آن را گرفته است.

در نظام ارزشی جاهلی که بر محور"تفاخر به آباء و اموال و اولاد"دور می‌زد یک مشت دزد و غارتگر پرورش می‌یافت،اما با دگرگون شدن این نظام و احیای اصل والای إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ محصول آن انسانهایی همچون سلمان و ابو ذر و عمار یاسر و مقداد بود.

و مهم در انقلاب جوامع انسانی انقلاب نظام ارزشی آن،و احیای این اصل اصیل اسلامی است.

این سخن را با حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص پایان می‌دهیم آنجا که فرمود:

کلکم بنو آدم،و آدم خلق من تراب،و لینتهین قوم یفخرون بآبائهم او لیکونن اهون علی اللّٰه من الجعلان:

"همه شما فرزندان آدمید،و آدم از خاک آفریده شده،از تفاخر به پدران بپرهیزید،و گرنه نزد خدا از حشراتی که در کثافات غوطه‌ورند پست‌تر خواهید بود"! ⁽¹⁾.

2-حقیقت تقوی

چنان که دیدیم،قرآن بزرگترین امتیاز را برای تقوی قرار داده و آن را تنها معیار سنجش ارزش انسانها می‌شمرد.

در جای دیگر تقوی را بهترین زاد و توشه شمرده،می‌گوید:" وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ "(بقره-197).

و در جای دیگر لباس تقوی را بهترین لباس برای انسان می‌شمرد وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ (اعراف-26).

و در آیات متعددی یکی از نخستین اصول دعوت انبیاء را"تقوی"ذکر کرده، و بالآخره در جای دیگر اهمیت این موضوع را تا آن حد بالا برده که خدا را "اهل تقوی"می‌شمرد،و می‌گوید: هُوَ أَهْلُ التَّقْویٰ وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (مدثر-56).

قرآن،"تقوی"را نور الهی می‌داند که هر جا راسخ شود،علم و دانش

می‌آفریند وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ (بقره-282).

و نیز"نیکی"و"تقوی"را قرین هم می‌شمرد، وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ .

و"عدالت"را قرین"تقوی"ذکر می‌کند: اِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ .

اکنون باید دید حقیقت تقوی این سرمایه بزرگ معنوی و این بزرگترین افتخار انسان با اینهمه امتیازات چیست؟ قرآن اشاراتی دارد که پرده از روی حقیقت تقوی بر می‌دارد:در آیات متعددی جای تقوی را"قلب"می‌شمرد،از جمله می‌فرماید: أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ :"آنها که صدای خود را در برابر رسول خدا ص پائین می‌آورند و رعایت ادب می‌کنند کسانی هستند که خداوند قلوبشان را برای پذیرش تقوی آزموده است"(حجرات-3).

قرآن،"تقوی"را نقطه مقابل"فجور"ذکر کرده،چنان که در آیه 8 سوره شمس می‌خوانیم: فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا :"خداوند انسان را آفرید و راه فجور و تقوی را به او نشان داد".

قرآن هر عملی را که از روح اخلاص و ایمان و نیت پاک سرچشمه گرفته باشد بر اساس"تقوی"می‌شمرد،چنان که در آیه 108 سوره توبه در باره مسجد "قبا"که منافقان مسجد"ضرار"را در مقابل آن ساختند می‌فرماید: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ :"مسجدی که از روز نخست بر شالوده تقوی باشد شایسته‌تر است که در آن نماز بخوانی".

از مجموع این آیات به خوبی استفاده می‌شود که"تقوی"همان احساس مسئولیت و تعهدی است که به دنبال رسوخ ایمان در قلب بر وجود انسان حاکم می‌شود و او را از"فجور"و گناه باز می‌دارد،به نیکی و پاکی و عدالت دعوت می‌کند،اعمال آدمی را خالص و فکر و نیت او را از آلودگیها می‌شوید.

هنگامی که به ریشه لغوی این کلمه باز می‌گردیم نیز به همین نتیجه می‌رسیم،زیرا"تقوی"از"وقایة"به معنی کوشش در حفظ و نگهداری چیزی است،و منظور در اینگونه موارد نگهداری روح و جان از هر گونه آلودگی، و متمرکز ساختن نیروها در اموری است که رضای خدا در آن است.

بعضی از بزرگان برای تقوی سه مرحله قائل شده‌اند:

1-نگهداری نفس از عذاب جاویدان از طریق تحصیل اعتقادات صحیح.

2-پرهیز از هر گونه گناه اعم از ترک واجب و فعل معصیت.

3-خویشتنداری در برابر آنچه قلب آدمی را به خود مشغول می‌دارد و از حق منصرف می‌کند،و این تقوای خواص بلکه خاص الخاص است ⁽¹⁾.

امیر مؤمنان علی ع(در نهج البلاغه)تعبیرات گویا و زنده‌ای پیرامون تقوی دارد،و تقوی از مسائلی است که در بسیاری از خطب و نامه‌ها و کلمات قصار حضرت ع روی آن تکیه شده است.

در یک جا تقوی را با گناه و آلودگی مقایسه کرده چنین می‌گوید:

الا و ان الخطایا خیل شمس حمل علیها اهلها،و خلعت لجمها،فتقحمت بهم فی النار!الا و ان التقوی مطایا ذلل حمل علیها اهلها،و اعطوا ازمتها،فاوردتهم الجنة!:

"بدانید گناهان همچون مرکبهای سرکش است که گنهکاران بر آنها سوار می‌شوند،و لجامشان گسیخته می‌گردد،و آنان را در قعر دوزخ سرنگون می‌سازد.

اما تقوی مرکبی است راهوار و آرام که صاحبانش بر آن سوار می‌شوند، زمام آنها را به دست می‌گیرند،و تا قلب بهشت پیش می‌تازند"! ⁽²⁾.

مطابق این تشبیه لطیف،تقوی همان حالت خویشتنداری و کنترل نفس و تسلط بر شهوات است،در حالی که بی تقوایی همان تسلیم شدن در برابر شهوات سرکش و از بین رفتن هر گونه کنترل بر آنها است.

و در جای دیگری می‌فرماید:

اعلموا عباد اللّٰه ان التقوی دار حصن عزیز،و الفجور دار حصن ذلیل،لا یمنع اهله،و لا یحرز من لجا الیه، الا و بالتقوی تقطع حمة الخطایا:

"بدانید ای بندگان خدا که تقوا قلعه‌ای محکم و شکست‌ناپذیر است، اما فجور و گناه حصاری است سست و بی دفاع که اهلش را از آفات نجات نمی‌دهد و کسی که به آن پناهنده شود در امان نیست،بدانید انسان تنها به وسیله تقوا از گزند گناه مصون می‌ماند" ⁽¹⁾.

و باز در جای دیگر می‌افزاید:

فاعتصموا بتقوی اللّٰه فان لها حبلا وثیقا عروته و معقلا منیعا ذروته.

"چنگ به تقوای الهی بزنید که رشته‌ای محکم و دستگیره‌ای است استوار و پناهگاهی است مطمئن"! ⁽²⁾.

از لابلای مجموع این تعبیرات حقیقت و روح تقوی به خوبی روشن می‌شود.

این نکته نیز لازم به یادآوری است که تقوی میوه درخت ایمان است، و به همین دلیل برای به دست آوردن این سرمایه عظیم باید پایه ایمان را محکم ساخت.

البته ممارست بر اطاعت،و پرهیز از گناه،و توجه به برنامه‌های اخلاقی، بلکه تقوی را در نفس راسخ می‌سازد،و نتیجه آن پیدایش نور یقین و ایمان

شهودی در جان انسان است،و هر قدر نور"تقوی"افزون شود نور"یقین"نیز افزون خواهد شد، و لذا در روایات اسلامی می‌بینیم"تقوی"یک درجه بالاتر از"ایمان"و یک درجه پائین‌تر از"یقین"شمرده شده! امام علی بن موسی الرضا ع می‌فرماید؟

الایمان فوق الاسلام بدرجة، و التقوی فوق الایمان بدرجة،و الیقین فوق التقوی بدرجة،و ما قسم فی الناس شیء اقل من الیقین:

"ایمان یک درجه برتر از"اسلام"است،و"تقوی"درجه‌ای است بالاتر از"ایمان"و"یقین"درجه‌ای برتر از"تقوی"است و هیچ چیز در میان مردم کمتر از"یقین"تقسیم نشده است" ⁽¹⁾! این بحث را به شعر معروفی که حقیقت تقوی را ضمن مثال روشنی بیان کرده پایان می‌دهیم: خل الذنوب صغیرها و کبیرها فهو التقی و اصنع کماش فوق ارض الشوک یحذر ما یری لا تحقرن صغیرة ان الجبال من الحصی "گناهان کوچک و بزرگ را ترک گوی و تقوی همین است".

"و همچون کسی باش که از یک"خارزار"می‌گذرد لباس و دامان خود را چنان جمع می‌کند که خار بر دامانش ننشیند،و پیوسته مراقب اطراف خویش است"! "هرگز گناهی را کوچک مشمر که کوه‌های بزرگ از سنگریزه‌های کوچک تشکیل شده"! ***

[سوره الحجرات (49): آیات 14 تا 15]

اشاره

قٰالَتِ اَلْأَعْرٰابُ آمَنّٰا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنٰا وَ لَمّٰا یَدْخُلِ اَلْإِیمٰانُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لاٰ یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمٰالِکُمْ شَیْئاً إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (14) إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلصّٰادِقُونَ (15)

ترجمه:

14-عربهای بادیه‌نشین گفتند:ایمان آورده‌ایم،بگو شما ایمان نیاورده‌اید ولی بگوئید اسلام آورده‌ایم،اما هنوز ایمان وارد قلب شما نشده است!و اگر از خدا و رسولش اطاعت کنید پاداش اعمال شما را به طور کامل می‌دهد،خداوند غفور و رحیم است.

15-مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده‌اند،سپس هرگز شک و تردیدی به خود راه نداده،و با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد کرده‌اند،آنها راستگویانند.

شان نزول:

بسیاری از مفسران،شان نزولی برای آیه ذکر کرده‌اند که خلاصه‌اش چنین است:

جمعی از طایفه"بنی اسد"در یکی از سالهای قحطی و خشکسالی وارد مدینه شدند،و به امید گرفتن کمکی از پیامبر ص شهادتین بر زبان جاری کردند،و به پیامبر ص گفتند:"طوائف عرب بر مرکبها سوار شدند و با تو پیکار کردند،ولی ما با زن و فرزندان نزد تو آمدیم،و دست به جنگ نزدیم، و از این طریق می‌خواستند بر پیامبر ص منت بگذارند.

آیات فوق،نازل شد(و به آنها خاطر نشان کرد که اسلام آنها ظاهری است،و ایمان در اعماق قلبشان نیست!بعلاوه اگر هم ایمان آورده‌اند نباید منتی بر پیامبر ص بگذارند، بلکه خدا بر آنها منت دارد که هدایتشان کرده) ⁽¹⁾.

ولی وجود این شان نزول-مانند سایر موارد-هرگز مانع از عمومیت مفهوم آیه نیست.

تفسیر:

فرق"اسلام"و"ایمان"

در آیه گذشته،سخن از معیار ارزش انسانها یعنی"تقوی"در میان بود، و از آنجا که"تقوی"ثمره شجره"ایمان"است،آنهم ایمانی که در اعماق جان نفوذ کند،در آیات مورد بحث به بیان حقیقت"ایمان"پرداخته،چنین

می‌گوید:

"اعراب بادیه‌نشین گفتند:ایمان آورده‌ایم،به آنها بگو:شما ایمان نیاورده‌اید،بگوئید اسلام آورده‌ایم،ولی هنوز ایمان وارد قلب شما نشده است"! ( قٰالَتِ الْأَعْرٰابُ آمَنّٰا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنٰا وَ لَمّٰا یَدْخُلِ الْإِیمٰانُ فِی قُلُوبِکُمْ ).

طبق این آیه تفاوت"اسلام"و"ایمان"،در این است که"اسلام"شکل ظاهری قانونی دارد،و هر کس شهادتین را بر زبان جاری کند در سلک مسلمانان وارد می‌شود،و احکام اسلام بر او جاری می‌گردد.

ولی ایمان یک امر واقعی و باطنی است و جایگاه آن قلب آدمی است، نه زبان و ظاهر او.

"اسلام"ممکن است انگیزه‌های مختلفی داشته باشد،حتی انگیزه‌های مادی و منافع شخصی،ولی"ایمان"حتما از انگیزه‌های معنوی،از علم و آگاهی، سرچشمه می‌گیرد،و همان است که میوه حیات بخش تقوی بر شاخسارش ظاهر می‌شود.

این همان چیزی است که در عبارت گویایی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است:

الاسلام علانیة،و الایمان فی القلب: "اسلام امر آشکاری است، ولی جای ایمان دل است" ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری از امام صادق ع می‌خوانیم:

الاسلام یحقن به الدم و تؤدی به الامانة،و تستحل به الفروج،و الثواب علی الایمان:

با اسلام خون انسان محفوظ،و ادای امانت او لازم،و ازدواج با او حلال می‌شود،ولی ثواب بر ایمان است" ⁽²⁾.

و نیز به همین دلیل است که در بعضی از روایات مفهوم"اسلام"منحصر به اقرار لفظی شمرده شده،در حالی که ایمان اقرار توأم با عمل معرفی شده است (

الایمان اقرار و عمل،و الاسلام اقرار بلا عمل ) ⁽¹⁾.

همین معنی به تعبیر دیگری در بحث"اسلام و ایمان"آمده است،"فضیل بن یسار"می‌گوید:از امام صادق ع شنیدم فرمود:

ان الایمان یشارک الاسلام،و لا یشارکه الاسلام،ان الایمان ما وقر فی القلوب،و الاسلام ما علیه المناکح و المواریث و حقن الدماء:

"ایمان با اسلام شریک است،اما اسلام با ایمان شریک نیست(و به تعبیر دیگر هر مؤمنی مسلمان است ولی هر مسلمانی مؤمن نیست)"ایمان"آن است که در دل ساکن شود،اما"اسلام"چیزی است که قوانین نکاح وارث و حفظ خون بر طبق آن جاری می‌شود" ⁽²⁾.

ولی این تفاوت مفهومی در صورتی است که این دو واژه در برابر هم قرار گیرند،اما هر گاه جدا از هم ذکر شوند ممکن است اسلام بر همان چیزی اطلاق شود که ایمان بر آن اطلاق می‌شود،یعنی هر دو واژه در یک معنی استعمال گردد.

سپس در آیه مورد بحث می‌افزاید:"اگر از خدا و رسولش اطاعت کنید ثواب اعمالتان را به طور کامل می‌دهد،و چیزی از پاداش اعمال شما را فروگذار نمی‌کند"( وَ إِنْ تُطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لاٰ یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمٰالِکُمْ شَیْئاً ).

چرا که"خداوند غفور و رحیم است"( إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

"لا یلتکم"از ماده"لیت"(بر وزن ریب)به معنی کم گذاردن حق

است ⁽¹⁾.

جمله‌های اخیر در حقیقت اشاره به یک اصل مسلم قرآنی است که شرط قبولی اعمال"ایمان"است،می‌گوید،اگر شما ایمان قلبی به خدا و پیامبر ص داشته باشید که نشانه آن اطاعت از فرمان خدا و رسول او است،اعمال شما ارزش می‌یابد،و خداوند حتی کوچکترین حسنات شما را می‌پذیرد،و پاداش می‌دهد،و حتی به برکت این ایمان گناهان شما را می‌بخشد که او غفور و رحیم است.

*** و از آنجا که دست یافتن بر این امر باطنی یعنی ایمان کار آسانی نیست در آیه بعد به ذکر نشانه‌های آن می‌پردازد،نشانه‌هایی که به خوبی مؤمن را از مسلم،و صادق را از کاذب،و آنها را که عاشقانه دعوت پیامبر ص را پذیرفته‌اند، از آنها که برای حفظ جان و یا رسیدن به مال دنیا اظهار ایمان می‌کنند جدا می‌سازد،می‌فرماید:

"مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده‌اند، سپس هرگز شک و ریبی به خود راه نداده،و با اموال و جانهای خود در راه خدا به جهاد پرداخته‌اند"( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ).

آری نخستین نشانه ایمان عدم تردید و دو دلی در مسیر اسلام است،نشانه دوم جهاد با اموال،و نشانه سوم که از همه برتر است جهاد با انفس(جانها) است.

به این ترتیب اسلام به سراغ روشنترین نشانه‌ها رفته است:ایستادگی

و ثبات قدم،و عدم شک و تردید از یک سو،و ایثار مال و جان از سوی دیگر.

چگونه ممکن است ایمان در قلب راسخ نباشد در حالی که انسان از بذل مال و جان در راه محبوب مضایقه نمی‌کند.

و لذا در پایان آیه می‌افزاید:"چنین کسانی راستگو هستند"و روح ایمان در وجودشان موج می‌زند( أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ ).

این معیار را که قرآن برای شناخت"مؤمنان راستین"از"دروغگویان متظاهر به اسلام"بیان کرده،منحصر به فقرای طایفه"بنی اسد"نیست، معیاری است روشن و گویا برای هر عصر و زمان،برای جداسازی مؤمنان واقعی از مدعیان دروغین،و برای نشان دادن ارزش ادعای کسانی که همه جا دم از اسلام می‌زنند و خود را طلبکار پیامبر ص می‌دانند ولی در عمل آنها کمترین نشانه‌ای از ایمان و اسلام دیده نمی‌شود.

در مقابل،کسانی هستند که نه تنها ادعایی ندارند،بلکه همواره خود را مقصر می‌شمرند،و در عین حال در میدان ایثار و فداکاری از همه پیشگامترند.

و اگر این معیار قرآنی را برای سنجش مؤمنان واقعی به کار بریم معلوم نیست از انبوه میلیونها میلیون مدعیان اسلام چه اندازه مؤمن واقعی هستند، و چه مقدار مسلمان ظاهری؟! ***

[سوره الحجرات (49): آیات 16 تا 18]

اشاره

قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اَللّٰهَ بِدِینِکُمْ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (16) یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اَللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (17) إِنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (18)

ترجمه:

16-بگو:آیا خدا را از ایمان خود با خبر می‌سازید،او تمام آنچه را در آسمان و زمین است می‌داند،و خداوند از همه چیز آگاه است.

17-آنها بر تو منت می‌گذارند که اسلام آورده‌اند،بگو اسلام خود را بر من منت مگذارید، بلکه خداوند بر شما منت می‌گذارد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده، اگر(در ادعای ایمان)راستگو هستید.

18-خداوند غیب آسمانها و زمین را می‌داند و نسبت به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

شان نزول:

جمعی از مفسران گفته‌اند که بعد از نزول آیات گذشته گروهی از اعراب خدمت پیامبر ص آمدند و سوگند یاد کردند که در ادعای ایمان صادقند، و ظاهر و باطن آنها یکی است،نخستین آیه مورد بحث نازل شد(و به آنها اخطار کرد که نیازی به سوگند ندارد خدا درون و برون همه را می‌داند) ⁽¹⁾.

تفسیر:

منت نگذارید که مسلمان شده‌اید!

در آیات گذشته نشانه‌های مؤمنان راستین بیان شده بود،و چنان که در شان نزول ذکر شد جمعی از مدعیان اصرار داشتند که حقیقت ایمان در قلب آنها مستقر است،قرآن به آنها و به تمام کسانی که همانند آنها هستند اعلام می‌کند که نیازی به اصرار و سوگند نیست،در مساله"ایمان"و"کفر"سر و کار شما با خدایی است که از همه چیز با خبر است،مخصوصا با لحنی عتاب آمیز در نخستین آیه مورد بحث می‌گوید:"به آنها بگو:آیا می‌خواهید خداوند را از ایمان خود با خبر سازید،او تمام آنچه را در آسمانها و زمین است می‌داند"( قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اللّٰهَ بِدِینِکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ).

و برای تاکید بیشتر می‌افزاید:"خداوند از همه چیز آگاه است" ( وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ).

ذات مقدس او عین علم است،و علمش عین ذات او است،و به همین دلیل علمش ازلی و ابدی است.

ذات پاکش همه جا حضور دارد،و از رگ گردن به شما نزدیکتر، و میان انسان و قلبش حائل می‌شود،با این حال نیازی به ادعای شما نیست،او راستگویان را از مدعیان کاذب به خوبی می‌شناسد،و از اعماق جانشان با خبر است،حتی درجات شدت و ضعف ایمان آنها را که گاه از خودشان نیز پوشیده است،نزد او روشن است،با این حال چرا اصرار دارید که خدا را از ایمان خود با خبر سازید؟! *** سپس به گفتگوی اعراب بادیه‌نشین بازمی‌گردد که اسلام خود را به رخ پیامبر می‌کشیدند،و می‌گفتند:ما با تو از در تسلیم آمدیم در حالی که بسیاری از قبائل عرب از در جنگ آمدند.

قرآن در پاسخ آنها می‌گوید:"آنها بر تو منت می‌گذارند که اسلام آورده‌اند"!( یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا ).

"به آنها بگو:اسلام خود را بر من منت نگذارید"( قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ ).

"بلکه خداوند بر شما منت می‌گذارد که شما را به سوی ایمان هدایت کرد اگر در ادعای ایمان راستگو هستید"!( بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ ).

"منت"-چنان که قبلا هم گفته‌ایم-از ماده"من"به معنی وزنه مخصوصی است که با آن وزن می‌کنند،سپس به هر نعمت سنگین و گرانقدری اطلاق شده،منت بر دو گونه است اگر جنبه عملی داشته باشد(به معنی بخشش نعمت گرانقدر)ممدوح است،و منت‌های الهی از این قبیل است،ولی اگر جنبه لفظی داشته باشد مانند منت بسیاری از انسانها عملی است زشت و ناپسند.

جالب اینکه در جمله اول می‌گوید:آنها بر تو منت می‌گذارند که "اسلام"را پذیرفته‌اند و این تاکید دیگری است بر اینکه آنها در ادعای ایمان صادق نیستند بلکه ظاهرا اسلام را پذیرا شده‌اند.

ولی در ذیل آیه می‌گوید:"اگر در دعوی خود راست می‌گوئید خداوند بر شما منت می‌گذارد که هدایتتان به"ایمان"کرده است".

به هر حال این مساله مهمی است که افراد کوته‌فکر غالبا تصورشان این است که با قبول ایمان،و انجام عبادات و طاعات،خدمتی به ساحت قدس الهی یا پیامبر ص و اوصیای او ع کرده‌اند،و به همین دلیل انتظار پاداش دادند.

در حالی که اگر نور ایمان به قلب کسی بتابد و این توفیق نصیبش شود که در سلک مؤمنان در آید،بزرگترین لطف الهی شامل حال او شده است.

"ایمان"قبل از هر چیز درک تازه‌ای از عالم هستی به انسان می‌دهد، حجابها و پرده‌های خود خواهی و غرور را کنار می‌زند،افق دید انسان را می‌گشاید،و شکوه و عظمت بی مانند آفرینش را در نظر او مجسم می‌کند.

سپس نور و روشنایی بر عواطف او می‌پاشد و آنها را پرورش می‌دهد، ارزشهای انسانی را در او زنده می‌کند،استعدادهای والای او را شکوفا می‌سازد، علم و قدرت و شهامت و ایثار و فداکاری و عفو و گذشت و اخلاص به او می‌دهد، و از موجودی ضعیف انسانی نیرومند و پر ثمر می‌سازد.

دست او را گرفته و از مدارج کمال بالا می‌برد،و به اوج قله افتخار می‌رساند،او را هماهنگ با قوانین عالم هستی،و عالم هستی را در تسخیر او قرار می‌دهد.

آیا این نعمتی است که خداوند بر انسان ارزانی داشته یا منتی است که انسان بر پیامبر خدا ص بگذارد؟!

همچنین هر یک از عبادات و اطاعات گامی است به سوی تکامل:قلب را صفا می‌بخشد،شهوات را کنترل می‌کند،روح اخلاص را تقویت می‌نماید، به جامعه اسلامی وحدت و یکپارچگی و قوت و عظمت می‌بخشد.

هر کدام یک کلاس بزرگ تربیتی است،و درسی است آموزنده.

اینجا است که انسان باید هر صبح و شام شکر نعمت ایمان بجا آورد و بعد از هر نماز و هر عبادت سر به سجده بگذارد،و خدا را بر اینهمه توفیق سپاس گوید.

اگر بینش انسان در مورد ایمان و اطاعت خدا چنین باشد نه تنها خود را "طلبکار"نمی‌داند،بلکه همیشه"مدیون"خدا و پیامبر ص و غرق احسان او می‌شمرد.

عبادات را عاشقانه انجام می‌دهد،و در راه اطاعت او نه با پا که با سر می‌دود.و اگر خدا برای او پاداش عمل قائل شده،این را نیز لطف دیگری می‌داند،و گرنه انجام کارهای نیک سودش به خود انسان باز می‌گردد و در حقیقت با این توفیق بر میزان بدهکاریهای او به خداوند افزوده می‌گردد.

بنا بر این هدایت او لطف است،و دعوت پیامبرش ص لطفی دیگر،و توفیق اطاعت و فرمانبرداری لطفی مضاعف،و پاداش لطفی است ما فوق لطف! *** در آخرین آیه مورد بحث که پایان سوره"حجرات"است باز هم آنچه را در آیه قبل آمده تاکید می‌کند،و می‌فرماید:"خداوند غیب آسمانها و زمین را می‌داند،و نسبت به آنچه انجام می‌دهید بصیر و بینا است"( إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ ).

اصرار نداشته باشید که حتما مؤمن هستید،و نیازی به سوگند نیست،

او در زوایای قلب شما حضور دارد،و از آنچه در آن می‌گذرد کاملا با خبر است.او از تمام اسرار اعماق زمین و غیب آسمانها آگاه است،بنا بر این چگونه ممکن است از درون دل شما بیخبر باشد؟ ***خداوندا!بر ما منت نهادی و نور ایمان را در قلب ما تابیدی،تو را به نعمت عظیم هدایت سوگند که ما را در این راه ثابت بدار و در مسیر تکامل رهبری کن! پروردگارا!تو از اعماق قلب ما آگاهی،نیات ما را به خوبی می‌دانی، عیوب ما را از بندگانت بپوشان و به کرمت اصلاح فرما! بار الها!به ما توفیق و قدرتی مرحمت کن که ارزشهای عظیم اخلاقی که در این سوره پر عظمت بیان فرمودی در وجود خود زنده کنیم و احترام آن را پاس داریم.آمین یا رب العالمین پایان سوره حجرات اول محرم سال 1406.

26\6\64 ***

(50) سوره"ق" این سوره در"مکه"نازل شده،و دارای 45 آیه است

اشاره

محتوای سوره"ق"

محور بحثهای این سوره مساله"معاد"است و تقریبا تمام آیات بر همین محور دور می‌زند،و مسائل دیگر در آن شکل جنبی دارد.

در مسائل مربوط به معاد انگشت روی امور زیر می‌گذارد.

1-انکار و تعجب کافران از مساله معاد(معاد جسمانی).

2-استدلال بر مساله معاد از طریق توجه به نظام آفرینش،و مخصوصا احیای زمینهای مرده به وسیله نزول باران.

3-استدلال بر مساله معاد از طریق توجه به خلقت نخستین.

4-اشاره به مساله ثبت اعمال و اقوال برای"یوم الحساب".

5-مسائل مربوط به مرگ و انتقال از این جهان به سرای دیگری.

6-گوشه‌ای از حوادث روز قیامت و اوصاف بهشت و دوزخ.

7-اشاره به حوادث تکان دهنده پایان جهان که سر آغازی است بر جهان دیگر.

در این میان اشاراتی کوتاه و مؤثر به وضع اقوام طغیانگر پیشین و سرنوشت دردناک و شوم آنها(مانند قوم فرعون،و عاد،و لوط،و شعیب،و تبع)و نیز دستوراتی برای توجه به خدا و ذکر او به پیامبر اسلام ص داده شده است.

و اشاره کوتاهی به عظمت قرآن در آغاز و پایان سوره به چشم می‌خورد.

فضیلت تلاوت سوره"ق"

از روایات اسلامی استفاده می‌شود که پیامبر ص اهمیت فراوانی برای این سوره قائل بود،تا آنجا که هر روز جمعه آن را در خطبه نماز جمعه قرائت می‌فرمود ⁽¹⁾. در حدیث دیگری آمده است که در هر روز"عید"و"جمعه"آن را تلاوت می‌فرمود 2. این به خاطر آن است که روز جمعه و عید روز بیداری و آگاهی انسانها،روز بازگشت به فطرت نخستین،و روز توجه به خدا و یوم الحساب است،و از آنجا که آیات این سوره به نحو بسیار مؤثری مساله معاد و مرگ و حوادث قیامت را بازگو می‌کند و تفکر در آن تاثیر عمیقی در بیداری و تربیت انسانها دارد، مورد توجه خاص آن حضرت قرار داشت. در حدیثی از پیغمبر اکرم ص چنین نقل شده: من قرأ سورة"ق" هون اللّٰه علیه تارات الموت و سکراته: "کسی که سوره"ق"را بخواند خداوند مشکلات و سکرات مرگ را بر او آسان می‌سازد" 3. و نیز در حدیثی از امام باقر ع آمده است: من ادمن فی فرائضه و نوافله سورة ق وسع اللّٰه فی رزقه،و اعطاه کتابه بیمینه و حاسبه حسابا یسیرا: "کسی که پیوسته در نمازهای فریضه و نافله سوره ق را بخواند خداوند روزی او را گسترده می‌کند،و نامه اعمالش را به دست راستش می‌دهد، و حساب او را در قیامت آسان می‌سازد" 1. نیاز به یاد آوری ندارد که اینهمه افتخار و فضیلت تنها با خواندن الفاظ حاصل نمی‌شود،بلکه خواندن الفاظ سر آغازی است برای بیداری اندیشه‌ها و آن نیز وسیله‌ای است برای عمل صالح و هماهنگی با محتوای سوره. ***

محور بحثهای این سوره مساله"معاد"است و تقریبا تمام آیات بر همین محور دور می‌زند،و مسائل دیگر در آن شکل جنبی دارد.

در مسائل مربوط به معاد انگشت روی امور زیر می‌گذارد.

1-انکار و تعجب کافران از مساله معاد(معاد جسمانی).

2-استدلال بر مساله معاد از طریق توجه به نظام آفرینش،و مخصوصا احیای زمینهای مرده به وسیله نزول باران.

3-استدلال بر مساله معاد از طریق توجه به خلقت نخستین.

4-اشاره به مساله ثبت اعمال و اقوال برای"یوم الحساب".

5-مسائل مربوط به مرگ و انتقال از این جهان به سرای دیگری.

6-گوشه‌ای از حوادث روز قیامت و اوصاف بهشت و دوزخ.

7-اشاره به حوادث تکان دهنده پایان جهان که سر آغازی است بر جهان دیگر.

در این میان اشاراتی کوتاه و مؤثر به وضع اقوام طغیانگر پیشین و سرنوشت دردناک و شوم آنها(مانند قوم فرعون،و عاد،و لوط،و شعیب،و تبع)و نیز دستوراتی برای توجه به خدا و ذکر او به پیامبر اسلام ص داده شده است.

و اشاره کوتاهی به عظمت قرآن در آغاز و پایان سوره به چشم می‌خورد.

ص :

[سوره ق (50): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>ق وَ اَلْقُرْآنِ اَلْمَجِیدِ (1) بَلْ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقٰالَ اَلْکٰافِرُونَ هٰذٰا شَیْءٌ عَجِیبٌ (2) أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ (3) قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ اَلْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ (4) بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ق-سوگند به قرآن مجید.

2-آنها تعجب کردند که پیامبری انذارگر از میان خودشان آمده،و کافران گفتند:

این چیز عجیبی است!

3-آیا هنگامی که ما مردیم و خاک شدیم دو باره به زندگی باز می‌گردیم؟این بازگشتی است بعید! 4-ولی ما می‌دانیم آنچه را زمین از بدن آنها می‌کاهد،و نزد ما کتابی است که همه چیز در آن محفوظ است.

5-آنها حق را هنگامی که به سراغشان آمد تکذیب کردند لذا پیوسته در کار پراکنده خود متحیرند!

تفسیر:

منکران لجوج در کار خود سرگردانند!

در این جا بار دیگر در آغاز این سوره به بعضی از"حروف مقطعه" بر خورد می‌کنیم و آن حرف"ق"است،و چنان که قبلا نیز گفته‌ایم یکی از تفسیرهای قابل توجه"حروف مقطعه"این است که"قرآن"با آن همه عظمت از ماده ساده‌ای همچون حروف"الفبا"تشکیل یافته،و این نشان می‌دهد که ابداع‌گر و نازل کننده قرآن مجید علم و قدرت بی پایان داشته که از چنین ابزار ساده‌ای چنان ترکیب عالی آفریده است.

البته تفسیرهای دیگری برای"حروف مقطعه"نیز وجود دارد که می‌توانید در آغاز سوره‌های"بقره"،"آل عمران"،"اعراف"و سوره‌های "حم"مطالعه فرمائید.

برخی از مفسران نیز"ق"را اشاره به بعضی از اسماء اللّٰه(مانند"قادر" و"قیوم")دانسته‌اند.

در بسیاری از تفاسیر نیز آمده که"ق"نام کوهی است عظیم که محیط به کره زمین است،در اینکه این کدام کوه است که بر کره زمین یا مجموعه جهان احاطه دارد؟و منظور از آن چیست؟اینجا جای بحث آن نیست،آنچه لازم

می‌دانیم در اینجا اشاره کنیم این است که بسیار بعید به نظر می‌رسد که"ق" در این سوره اشاره به"کوه قاف"باشد،چرا که نه تنها تناسبی با بحثهای سوره ندارد،حرف"ق"در اینجا همانند سائر حروف مقطعه‌ای است که در آغاز سوره‌های قرآن آمده،بعلاوه اگر منظور از آن"کوه قاف"بود می‌بایست با"واو" قسم همراه باشد مانند" وَ الطُّورِ "و امثال آن،و ذکر یک کلمه بدون مبتدا و خبر یا واو قسم مفهومی ندارد.

از همه اینها گذشته"رسم الخط"تمام قرآنها این است که"ق"به صورت "مفرد"نوشته،در حالی که"کوه قاف"را به صورت"قاف"می‌نویسند.

از جمله اموری که گواهی می‌دهد ذکر این حرف از حروف مقطعه برای بیان عظمت قرآن است اینکه بلافاصله بعد از آن سوگند به قرآن مجید یاد کرده،می‌فرماید:"قسم به قرآن مجید"( وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ ).

"مجید"از ماده"مجد"به معنی"شرافت گسترده"است،و از آنجا که قرآن عظمت و شرافتی بی پایان دارد کلمه"مجید"از هر نظر سزاوار آن است،ظاهرش زیبا،محتوایش عظیم،دستوراتش عالی،و برنامه‌هایش آموزنده و حیاتبخش است.

در اینکه این قسم به چه منظور ذکر شده،و به اصطلاح"مقسم له" چیست؟مفسران احتمالات زیادی داده‌اند،ولی با توجه به آیات بعد به نظر می‌رسد که جواب قسم همان مساله"نبوت"پیامبر اسلام ص یا "رستاخیز" انسانها بعد از مرگ است ⁽¹⁾.

سپس به بیان پاره‌ای از ایرادهای بی اساس کفار و مشرکان عرب پرداخته، از میان آنها به دو ایراد اشاره می‌کند:

نخست می‌گوید:"بلکه آنها تعجب کردند که پیامبری انذارگر،از خود آنها آمده،و کافران گفتند:این چیز عجیبی است"؟!( بَلْ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقٰالَ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا شَیْءٌ عَجِیبٌ ).

این ایرادی است که قرآن بارها به آن و پاسخ آن اشاره کرده،و تکرار آن نشان می‌دهد که از ایرادهای اصلی کفار بوده که همواره آن را تکرار می‌کردند.

نه تنها به پیامبر اسلام ص که به سایر پیامبران نیز همین ایراد را می‌گرفتند،گاه می‌گفتند: إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا :"شما تنها انسانهایی مثل ما هستید که می‌خواهید ما را از آنچه نیاکانمان می‌پرستیدند باز دارید"!(ابراهیم-10).

و گاه می‌گفتند: مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ :"این انسانی همانند شما است،از آنچه می‌خورید،می‌خورد و از آنچه شما می‌نوشید می‌نوشد"!(مؤمنون-33).

و گاه می‌افزودند: لَوْ لاٰ أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً :"چرا فرشته‌ای همراه او نازل نشده تا همراه او انذار کند"؟!(فرقان-7).

ولی همه اینها بهانه‌هایی بود برای عدم تسلیم در برابر حق.

قرآن در آیات مورد بحث پاسخی از این ایراد نمی‌گوید،چرا که بارها به آن پاسخ گفته است،که اگر فرضا فرشته‌ای می‌فرستادیم آن را به صورت بشر قرار می‌دادیم،یعنی رهبر و راهنمای انسان تنها می‌تواند انسان باشد،تا از تمام دردها،نیازها،تمایلات،خواستها و مسائل زندگی او با خبر باشد،و از سوی دیگر بتواند در جنبه‌های عملی الگویی برای آنها گردد،

و نگویند اگر او هم از جنس ما بود،هرگز پاک و پاکیزه نمی‌ماند چرا که: قاضی ار با ما نشیند برفشاند دست را محتسب گر می خورد معذور دارد مست را! بنا بر این برنامه‌هایش تنها به درد خودش می‌خورد نه به درد بشر!.

*** بعد از این ایراد به رسالت پیامبر ص و اینکه چگونه از جنس بشر است؟ایراد دیگری به محتوای دعوت او داشتند و انگشت روی مساله‌ای می‌گذارند که برای آنها از هر نظر عجیب و غریب بود،آنها می‌گفتند:"آیا هنگامی که ما مردیم و خاک شدیم دو باره به زندگی باز می‌گردیم،آن چنان که او می‌گوید؟این بازگشتی است بعید"!( أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ ) ⁽¹⁾.

به هر حال آنها بازگشت مجدد به زندگی را مساله‌ای دور از عقل می‌پنداشتند،بلکه گاه آن را محال دانسته،و ادعای آن را دلیل بر جنون گوینده‌اش می‌گرفتند!چنان که در آیه 7 و 8 سبا می‌خوانیم: قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ :"کافران گفتند:آیا مردی را به شما نشان دهیم که خبر می‌دهد هنگامی که کاملا از هم متلاشی شدید بار دیگر به خلقت تازه‌ای بر می‌گردید،آیا افترا بر خدا بسته؟یا جنون دارد"؟! *** تنها در اینجا نیست که این ایراد را به پیامبر اسلام ص کردند،بارها

گفتند،و بارها پاسخ شنیدند و باز هم از روی لجاجت تکرار کردند.

به هر حال قرآن مجید در اینجا از چند راه به آنها پاسخ می‌گوید:

نخست:به علم بی پایان خدا اشاره کرده،می‌فرماید:"ما می‌دانیم آنچه را زمین از بدن آنها می‌کاهد و کم می‌کند؟و نزد ما کتابی است که همه چیز در آن محفوظ است"( قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ ).

اگر اشکال و ایراد شما به خاطر این است که استخوانهای آدمی می‌پوسد، و گوشت او خاک می‌شود،و جزء زمین می‌گردد و ذراتی از آن نیز تبدیل به بخار و گازهای پراکنده در هوا می‌گردد،چه کسی می‌تواند آنها را جمع آوری کند؟و اصلا چه کسی از آنها با خبر است؟ پاسخش معلوم است:خداوندی که علم او به تمام اشیاء احاطه دارد تمام این ذرات را می‌شناسد،و به هنگام لزوم همه را جمع آوری می‌کند،همانگونه که ذرات پراکنده آهن را در میان تلی از غبار با یک قطعه آهنربا می‌توان جمع- آوری کرد،جمع آوری ذرات پراکنده هر انسان برای خدا از اینهم آسان‌تر است.

و اگر ایراد آنها این است که حساب اعمال انسان را چه کسی برای معاد و رستاخیز نگهمیدارد؟پاسخش این است که همه اینها در لوح محفوظ ثبت است،و اصولا چیزی در این عالم گم نمی‌شود،حتی اعمال شما باقی می‌ماند، هر چند تغییر شکل می‌دهد.

" کِتٰابٌ حَفِیظٌ "به معنی کتابی است که حافظ اعمال تمام انسانها و غیر آن است،و اشاره به"لوح محفوظ"است که شرح آن را ذیل آیه 39 سوره رعد داده‌ایم(جلد دهم صفحه 241).

*** سپس به پاسخ دیگری می‌پردازد که بیشتر جنبه روانی دارد،می‌گوید:

"ولی آنها حق را هنگامی که به سراغشان آمد تکذیب کردند"( بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ ).

یعنی آنها آگاهانه منکر حق شده‌اند،و گرنه گرد و غباری بر چهره حق نیست،و چنان که در آیات بعد می‌آید آنها صحنه معاد را با چشم خود مکرر در این دنیا می‌بینند و جای شک و تردید ندارد.

لذا در پایان آیه می‌افزاید:"چون آنها در مقام تکذیب بر آمده‌اند پیوسته ضد و نقیض می‌گویند،در کار خود متحیرند و در امور مختلط گرفتارند" ( فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ ).

گاه پیامبر ص را مجنون می‌خوانند،گاه کاهن،و گاه شاعر.

گاه می‌گویند:سخنان او"اساطیر الاولین"است.

گاه می‌گویند:"بشری به او تعلیم می‌دهد"! گاه نفوذ کلماتش را نوعی"سحر"می‌دانند.

و گاه مدعی می‌شوند ما هم مثل آن می‌توانیم بیاوریم! این پراکنده‌گوئیها نشان می‌دهد که حق را دریافته‌اند،و به دنبال بهانه‌جویی هستند و لذا هرگز روی یک حرف نمی‌ایستند.

"مریج"از ماده"مرج"(بر وزن حرج)به معنی امر"مختلط و مشوش و مشتبه"است،و لذا به زمینی که گیاهان مختلف و فراوان در آن روئیده"مرج"(مرتع)گفته می‌شود.

[سوره ق (50): آیات 6 تا 11]

اشاره

أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی اَلسَّمٰاءِ فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْنٰاهٰا وَ زَیَّنّٰاهٰا وَ مٰا لَهٰا مِنْ فُرُوجٍ (6) وَ اَلْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ (7) تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ (8) وَ نَزَّلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ اَلْحَصِیدِ (9) وَ اَلنَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ (10) رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ اَلْخُرُوجُ (11)

ترجمه:

6-آیا آنها به آسمانی که بالای سرشان است نگاه نکردند که چگونه ما آن را بنا کرده‌ایم؟ و چگونه به وسیله ستارگان زینت بخشیده‌ایم؟و هیچ شکاف و ناموزونی در آن

نیست! 7-و زمین را گسترش دادیم،و در آن کوه‌های عظیمی افکندیم،و از هر نوع گیاه بهجت‌انگیز رویاندیم.

8-تا وسیله بینایی و بیداری برای هر بنده توبه کاری باشد.

9-و از آسمان آبی پر برکت فرستادیم و به وسیله آن باغها و دانه‌هایی را که درو می‌کنند رویاندیم.

10-و نخلهای بلند قامت که میوه‌های متراکم دارند.

11-همه اینها به منظور بخشیدن روزی به بندگان است،و به وسیله باران زمین مرده را زنده کردیم،آری زنده شدن مردگان نیز همین گونه است.

تفسیر:

لحظه‌ای به آسمان بنگرید!

این آیات هم چنان بحث"دلائل معاد"را دنبال می‌کند،گاه از طریق "قدرت بی انتهای حق"و گاه از"وجود صحنه‌های معاد در همین دنیا"کمک می‌گیرد.

نخست توجه منکران را به آفرینش آسمانها جلب کرده،می‌گوید:"آیا به آسمان در بالای سرشان نگاه نکردند که چگونه ما آن را بنا کرده‌ایم بی آنکه ستون و پایه‌ای داشته باشد؟!و چگونه آن را به وسیله ستارگان زینت بخشیده‌ایم در حالی که هیچ شکاف و ناموزونی در آن وجود ندارد"؟!( أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّمٰاءِ فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْنٰاهٰا وَ زَیَّنّٰاهٰا وَ مٰا لَهٰا مِنْ فُرُوجٍ ).

منظور از نگاه کردن در اینجا نگاهی توأم با اندیشه و تفکر است که انسان را به قدرت عظیم خالق این آسمان پهناور و شگفتیهایش آشنا سازد که هم عظمت خیره کننده‌ای دارد،و هم زیبائیهای فراوان و هم استحکام و نظم و حساب.

جمله وَ مٰا لَهٰا مِنْ فُرُوجٍ (هیچ شکافی در آن نیست)یا به معنی عدم وجود نقص و عیب و ناموزونی است،چنان که بعضی از مفسران گفته‌اند،و یا به معنی عدم وجود شکاف در خصوص آسمانی است که اطراف زمین را احاطه کرده، و جو زمین نامیده می‌شود،و به گفته قرآن"سقف محفوظی"است(انبیاء-32) که راه را بر سنگهای آسمانی که به طور مداوم با سرعت سر سام آوری به سوی زمین می‌آید می‌بندد،و قبل از وصول به سطح زمین آنها را آتش می‌زند و خاکستر می‌کند،و همچنین از اشعه‌های کیهانی زیانبخش ممانعت به عمل می‌آورد.

و گرنه آسمان به معنی محل ستارگان یک فضای خالی است که این کرات در آن شناورند.

در اینجا احتمال سومی نیز وجود دارد و آن اینکه جمله بالا اشاره به نظریه وجود"اتر"(اثیر)باشد،مطابق این نظریه تمام عالم هستی و فواصل ستارگان پر است از ماده‌ای بی رنگ و بی وزن به نام"اتر"که حامل امواج نور است و آن را از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل می‌کند،طبق این نظریه هیچ شکاف و فرجه‌ای در تمام عالم آفرینش نیست،و سیارات و ثوابت در"اتر" غوطه‌ورند.

البته این سه تفسیر با هم منافاتی ندارند،هر چند تفسیر سوم که متکی به فرضیه اتر می‌باشد قابل اعتماد نیست،چون موضوع اتر از نظر دانشمندان هنوز به طور قطع ثابت نشده است.

*** سپس به عظمت آفرینش زمین پرداخته می‌افزاید:"و زمین را گسترش دادیم و در آن کوه‌های عظیمی افکندیم،و در آن از هر نوع و از هر جفت گیاه بهجت‌انگیز رویاندیم"( وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ).

آری آفرینش زمین از یک سو،گسترش آن(بیرون آمدن از زیر آب) از سوی دیگر،پیدایش کوه‌ها که ریشه‌های آن به هم پیوسته و همچون زرهی زمین را در برابر فشارهای درونی و برونی و جزر و مدهای حاصل از جاذبه ماه و خورشید حفظ می‌کند،از سوی سوم،و پیدایش انواع گیاهان با آن همه عجائب و زیبائیها از سوی چهارم همگی دلیل بر قدرت بی پایان او است ⁽¹⁾.

تعبیر به مِنْ کُلِّ زَوْجٍ اشاره به مساله زوجیت در عالم گیاهان است که در موقع نزول این آیات هرگز به عنوان یک اصل کلی کشف نشده بود و بعد از قرنها علم و دانش بشر پرده از روی آن برداشت،و یا به معنی اصناف و انواع مختلف گیاهان است،چرا که تنوع در عالم گیاهان فوق العاده زیاد و حیرت‌انگیز است.

*** در آیه بعد نتیجه‌گیری کرده،می‌گوید:"همه اینها را به منظور بینایی و بیداری بندگانی آفریدیم که می‌خواهند به سوی ما باز گردند"و حق را دریابند ( تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ ) ⁽²⁾.

آری کسی که قدرت بر آفرینش آسمانها با آن همه عظمت و زیبایی،و زمین با اینهمه نعمت و جمال و نظم و حساب دارد،چگونه نمی‌تواند مردگان را بار دیگر لباس حیات بپوشاند،و قیامتی بر پا کند؟آیا این قدرت عظیم خیره کننده دلیل روشنی بر امکان معاد نیست! ***

در آیه بعد پایه استدلال دیگری را می‌نهد و می‌گوید:"و از آسمان،آبی پر برکت فرستادیم،و به وسیله آن باغها و دانه‌هایی را که درو می‌کنند رویاندیم" ( وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ ).

"جنات"در اینجا اشاره به باغهای میوه است،و"حب الحصید" (دانه‌های قابل درو)اشاره به حبوباتی همچون جو،گندم و مانند آن است که مواد اصلی غذای انسانها را تشکیل می‌دهد.

*** سپس می‌افزاید:"و همچنین نخلهای بلندقامتی که میوه‌های متراکم دارند" ( وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ ).

"باسقات"جمع"باسقه"به معنی مرتفع و بلند است و"طلع" به ثمره درخت خرما در آغاز ظهورش گفته می‌شود و"نضید"به معنی متراکم است،مخصوصا خوشه درخت خرما هنگامی که در درون غلاف قرار دارد کاملا روی یکدیگر سوار و متراکم است،و زمانی که از غلاف بیرون می‌آید بسیار اعجاب‌انگیز است.

*** در پایان می‌گوید:"همه اینها را به منظور بخشیدن روزی به بندگان آفریدیم،و با این قطره‌های حیاتبخش باران زمین مرده را زنده کردیم،آری زنده شدن مردگان و خروج آنها از قبرها نیز همین گونه است"!( رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ ) ⁽¹⁾.

و به این ترتیب ضمن یاد آوری نعمتهای عظیمش به بندگان،و تحریک

حس شکرگزاری آنها در مسیر شناخت او،به آنها یاد آور می‌شود که شما نمونه معاد را همه سال در برابر چشمان خود در همین جهان می‌بینید،زمینهای مرده و خشک و خالی از هر گونه آثار زندگی بر اثر نزول قطرات باران به حرکت در می‌آیند،و غوغای رستاخیز را سر می‌دهند،از هر گوشه گیاهی می‌روید و"وحده لا شریک له"می‌گوید! این جنبش عظیم و حرکت به سوی حیات و زندگی در عالم گیاهان بیانگر این واقعیت است که آفریدگار عالم می‌تواند موجودات مرده را بار دیگر حیات بخشد چرا که"وقوع"چیزی اقوی دلیل بر"امکان"آن است.

[سوره ق (50): آیات 12 تا 15]

اشاره

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحٰابُ اَلرَّسِّ وَ ثَمُودُ (12) وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوٰانُ لُوطٍ (13) وَ أَصْحٰابُ اَلْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ اَلرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ (14) أَ فَعَیِینٰا بِالْخَلْقِ اَلْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ (15)

ترجمه:

12-پیش از آنها قوم نوح و اصحاب الرس(قومی که در یمامه زندگی می‌کردند و پیامبری بنام حنظله داشتند)و قوم ثمود(پیامبرانشان را)تکذیب کردند.

13-و همچنین قوم عاد و فرعون و قوم لوط.

14-و اصحاب الایکه(قوم شعیب)و قوم تبع(که در سرزمین یمن زندگی می‌کردند) هر یک از آنها فرستادگان الهی را تکذیب کردند و وعده عذاب در باره آنها تحقق یافت.

15-آیا ما از آفرینش نخستین عاجز ماندیم(که قادر بر آفرینش رستاخیز نباشیم)ولی آنها(با این همه دلائل روشن)باز در آفرینش جدید تردید دارند.

تفسیر:

تنها تو نیستی که گرفتار دشمنی!

این آیات هم چنان ادامه بحثهای مربوط به معاد از دریچه‌های مختلف است.

نخست برای دلداری پیامبر ص می‌فرماید:فقط تو نیستی که این گروه کافر تکذیبت کردند،و هم محتوای دعوتت را خصوصا در باره معاد"قبل از آنها قوم نوح و اصحاب الرس و قوم ثمود نیز پیامبرانشان را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحٰابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ ).

"قوم ثمود"همان قوم صالح پیامبر بزرگ خدا است،که در سرزمین "حجر"در شمال حجاز زندگی داشتند،و در مورد"اصحاب الرس"، میان مفسران گفتگو است،بسیاری عقیده دارند که آنها طائفه‌ای بودند که در سرزمین"یمامه"می‌زیستند و پیامبری به نام"حنظله"داشتند که او را تکذیب کردند و سرانجام در چاهش افکندند(توجه داشته باشید یکی از معانی "رس"چاه است،و معنی دیگرش اثر مختصری است که از چیزی باقی می‌ماند، زیرا خاطرات کمی از این قوم در تاریخ باقیمانده).

بعضی دیگر آنها را قوم شعیب می‌دانند،زیرا آنها چاههای آب فراوان داشتند،اما با توجه به اینکه اصحاب الایکه که در آیات بعد آمده اشاره به همین قوم شعیب است این احتمال منتفی است.

بعضی نیز آنها را از بقایای قوم ثمود می‌دانند،و با توجه به اینکه"ثمود" جداگانه در آیات مورد بحث آمده این معنی نیز بعید به نظر می‌رسد.

بنا بر این مناسب همان تفسیر اول است که در میان مفسران از شهرت برخوردار است.

*** سپس می‌افزاید:"همین طایفه عاد و قوم فرعون و برادران لوط" ( وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوٰانُ لُوطٍ ).

منظور از برادران"لوط"همان قوم لوط است چرا که قرآن از این پیامبران بزرگ به عنوان برادر یاد کرده.

"و نیز اصحاب الایکه و قوم تبع"( وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ ).

"ایکه"به معنی درختان فراوان و در هم پیچیده،و یا به تعبیر دیگر بیشه مانند است،و اصحاب الایکه گروهی از قوم شعیب هستند که در غیر شهر "مدین"زندگی می‌کردند،شهری که دارای درختان بسیار بود ⁽¹⁾.

و منظور از"قوم تبع"گروهی از مردم یمن است زیرا"تبع"لقبی است برای پادشاهان یمن به اعتبار اینکه مردم از آنها تبعیت می‌کردند،و ظاهر تعبیر قرآن در اینجا و در یک آیه دیگر(37-دخان)خصوص یکی از پادشاهان یمن است که در بعضی از روایات نام او"اسعد ابو کرب"ذکر شده،و جمعی معتقدند که او مرد مؤمنی بود،و مردم را به پیروی از دعوت انبیاء فرا می‌خواند، هر چند با او مخالفت کردند ⁽²⁾.

سپس به تمام این اقوام هشتگانه اشاره کرده،می‌گوید:"هر یک از آنها فرستادگان الهی را تکذیب کردند،و وعده عذاب خداوند در باره آنها تحقق یافت" ( کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ ).

اینکه می‌گوید:آنها"رسولان الهی"را تکذیب کردند،در حالی که هر یک از آنها فقط پیامبر خود را تکذیب نمودند،به خاطر آن است که فعلی که از مجموع آنها سر زد رویهمرفته تکذیب همه انبیاء بود،هر چند هر کدام یک پیامبر را تکذیب کردند.

و یا از این جهت است که تکذیب یکی از پیامبران تکذیب بقیه نیز محسوب می‌شود چرا که محتوای دعوت همه یکی است.

به هر حال این اقوام هم پیامبرانشان را تکذیب کردند،و هم مساله توحید و معاد را،و سرانجام به سرنوشت دردناکی گرفتار شدند،بعضی گرفتار طوفان شدند،بعضی سیلاب،و بعضی دیگر صاعقه،و بعضی زلزله،و یا غیر آن و سرانجام میوه تلخ تکذیب را چشیدند.

مطمئن باش اگر این قوم کافر که در برابر تو قرار دارند به این وضع ادامه دهند،اینها نیز سرنوشتی بهتر از آنان ندارند.

*** بعد به ذکر یکی دیگر از دلائل امکان رستاخیز پرداخته،می‌گوید:

"آیا ما از آفرینش نخستین عاجز و ناتوان ماندیم"که قادر بر آفرینش دوم و رستاخیز نباشیم؟!( أَ فَعَیِینٰا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ ) ⁽¹⁾.

سپس می‌افزاید:آنها در آفرینش نخستین تردید ندارند،زیرا خالق انسانها را خدا می‌دانند"ولی آنها با این دلائل روشن از خلق جدید و رستاخیز تردید دارند"( بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ ).

در حقیقت آنها بر اثر هوای نفس و تعصب و لجاجت گرفتار تناقضند،از یک سو خالق انسانها را در آغاز خداوند می‌دانند که همه را از خاک آفریده،اما از سوی دیگر وقتی به مساله آفرینش مجدد انسانها از خاک می‌رسند آن را مطلبی عجیب و باورناکردنی می‌شمرند،در حالی که هر دو مثل یکدیگرند"و حکم الامثال فی ما یجوز و فی ما لا یجوز واحد".

و به این ترتیب در این آیات و آیات گذشته از چهار راه مختلف برای مساله معاد استدلال می‌کند:از طریق علم خدا،و از طریق قدرت او،و سپس از طریق تکرار صحنه‌های معاد در جهان گیاهان،و سرانجام از طریق توجه

به آفرینش نخستین.

و هر گاه به آیات دیگر قرآن در زمینه معاد مراجعه کنیم می‌بینیم همین دلائل به اضافه دلائل دیگر به صورت جداگانه در آیات مختلف آمده است، و قرآن با منطق نیرومند و تعبیرات ساده و قاطع و جذابش مساله معاد جسمانی را در برابر منکران به بهترین وجهی اثبات کرده است که اگر خود را از پیشداوریها و تعصب و لجاج و تقلیدهای کورکورانه تهی می‌کردند بسیار زود در برابر این واقعیت تسلیم می‌شدند،و می‌دانستند رستاخیز چیز پیچیده‌ای نیست.

[سوره ق (50): آیات 16 تا 18]

اشاره

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ اَلْوَرِیدِ (16) إِذْ یَتَلَقَّی اَلْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ اَلْیَمِینِ وَ عَنِ اَلشِّمٰالِ قَعِیدٌ (17) مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ (18)

ترجمه:

16-ما انسان را آفریدیم و وسوسه‌های نفس او را می‌دانیم،و ما به او از رگ قلبش نزدیکتریم! 17-به خاطر بیاورید هنگامی که دو فرشته راست و چپ که ملازم انسان هستند اعمال او را دریافت می‌دارند.

18-هیچ سخنی را انسان تلفظ نمی‌کند مگر اینکه نزد آن فرشته‌ای مراقب و آماده برای انجام ماموریت است.

تفسیر:

کمترین سخنان شما را هم می‌نویسند!

در این آیات بخش دیگری از مسائل مربوط به معاد مطرح می‌شود و آن مساله ثبت و ضبط اعمال انسانها برای روز حساب است.

نخست از علم بی پایان خدا و احاطه علمی او به انسانها سخن گفته،می‌فرماید:

"ما انسان را آفریدیم و وسوسه‌های نفس او را می‌دانیم"( وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ ).

"توسوس"از ماده"وسوسه"به گفته راغب در مفردات به معنی افکار نامطلوبی است که از دل انسان می‌گذرد،و اصل آن از کلمه"وسواس"گرفته شده که به معنی صدای زینت آلات و همچنین پیام و صدای مخفی است.

منظور در اینجا این است که وقتی خداوند از خطورات قلبی آنها و وسوسه‌های زودگذری که از فکر آنها می‌گذرد آگاه است مسلما از تمام عقائد و اعمال و گفتار آنها با خبر می‌باشد،و حساب همه را برای روز حساب نگه می‌دارد.

جمله"و لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ "ممکن است اشاره به این نکته باشد که خالق بشر محال است از جزئیات وجود او بیخبر بماند،آنهم خلقتی که دائم و مستمر است،زیرا لحظه به لحظه فیض وجود از ناحیه خداوند به ممکنات می‌رسد که اگر یک دم رابطه ما با او قطع شود همه نابود می‌شویم،همانگونه که نور آفتاب لحظه به لحظه از این منبع فیض بخش یعنی کره خورشید جدا می‌شود و در فضا پخش می‌گردد(بلکه چنان که خواهیم گفت ارتباط ما با ذات مقدس او از اینهم بالاتر است).

آری او خالق است،و خلقتش دائم و مستمر،و ما در جمیع حالات وابسته به وجود او هستیم،با این حال چگونه ممکن است او از ظاهر و باطن ما بیخبر باشد؟! و در ذیل آیه برای روشنتر ساختن مطلب می‌افزاید:"و ما به او از رگ قلبش نیز نزدیکتریم"( وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ ).

چه تعبیر جالب و تکان دهنده‌ای،حیات جسمانی ما وابسته به رگی است که خون را به طور مرتب از یک سو وارد قلب و از یک سو خارج کرده به تمام اعضا می‌رساند که اگر یک لحظه در عمل آن وقفه رخ دهد فورا مرگ به سراغ انسان می‌آید.

خداوند از رگ قلب ما نیز به ما نزدیکتر است.

این همان است که در جای دیگر می‌گوید: وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ :"بدانید خداوند بین انسان و قلب او حائل می‌شود،و همه شما نزد او در قیامت جمع خواهید شد"(انفال 24).

البته همه اینها تشبیه است و قرب خداوند از اینهم برتر و بالاتر است، هر چند مثالی از اینها رساتر در محسوسات پیدا نمی‌شود.

با این احاطه علمی خداوند،و بودن ما در قبضه قدرت او،تکلیف ما روشن است،نه افعال و گفتار ما از او پنهان است،و نه اندیشه‌ها و نیات،و حتی وسوسه‌هایی که از قلب ما می‌گذرد.

توجه به این واقعیت انسان را بیدار می‌کند،و به مسئولیت سنگین و پرونده دقیق او در دادگاه عدل الهی آشنا می‌سازد،و از انسان بیخبر و بی تفاوت، موجودی هوشیار و سر به راه و متعهد و با تقوا به وجود می‌آورد.

در حدیثی آمده است که روزی"ابو حنیفه"خدمت امام صادق ع عرض کرد من فرزندت"موسی"را دیدم که نماز می‌خواند،و مردم از جلوی او عبور می‌کردند و آنها را نهی نمی‌کرد،در حالی که اینکار مطلوب نیست! امام صادق ع فرمود فرزندم موسی را صدا زنید،حضرت را صدا کردند، امام صادق ع سخن ابو حنیفه را برای فرزندش موسی ابن جعفر ع تکرار فرمود،در جواب عرض کرد ای پدر!

ان الذی کنت اصلی له کان اقرب الی منهم،یقول اللّٰه عز و جل وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ !: "کسی که من برای او نماز می‌خواندم از آنها به من نزدیکتر بود،چنان که خداوند متعال می‌فرماید:ما به انسان از رگ قلب او نزدیکتریم.امام صادق ع او را در آغوش گرفت،و فرمود:

بابی انت و امی یا مستودع الاسرار: "پدر و مادرم به فدایت باد،ای کسی که اسرار الهی در قلبت به ودیعت نهاده

شده" ⁽¹⁾.

مفسران و ارباب لغت در باره معنی"ورید"تفسیرهای گوناگونی دارند عده‌ای معتقدند که ورید همان رگی است که به قلب یا کبد انسان پیوسته است،و بعضی آن را به معنی تمام رگهایی که از بدن انسان می‌گذرد می‌دانند، در حالی که بعضی دیگر آن را به رگ گردن تفسیر کرده‌اند،و گاه آن را "وریدان"می‌گویند یعنی دو رگ گردن.

ولی معنی اول مناسبتر به نظر می‌رسد،مخصوصا با توجه به آیه 24 سوره انفال که قبلا اشاره کردیم.

ضمنا این کلمه(ورید)در اصل از واژه"ورود"به معنی رفتن به سراغ آب گرفته شده،و از آنجا که خون از این رگ وارد قلب می‌شود،و یا وارد به اعضاء دیگر آن را"ورید"گفته‌اند.

ولی باید توجه داشت که اصطلاح متداول امروز در باره"ورید" و"شریان"(رگهایی که خون انسان را از تمام اعضاء به سوی قلب می‌برد،و رگهایی که خون را از قلب به اعضاء می‌رساند)اصطلاحی است مخصوص علم زیست‌شناسی که ارتباطی به معنی لغوی این کلمه ندارد.

*** در آیه بعد می‌افزاید:"به خاطر بیاورید هنگامی را که دو فرشته سمت راست و چپ انسان که مراقب و ملازم او هستند اعمال او را گرفته و ضبط می‌کنند" ( إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ ) ⁽²⁾.

یعنی علاوه بر احاطه علمی خداوند به ظاهر و باطن انسان،دو فرشته نیز مامور حفظ و نگاهداری حساب اعمال اویند که از طرف راست و چپ از او مراقبت می‌کنند،پیوسته با او هستند و لحظه‌ای جدا نمی‌شوند،تا از این طریق اتمام حجت بیشتری شود،و تاکیدی باشد بر مساله نگاهداری حساب اعمال.

"تلقی"به معنی دریافت و اخذ و ضبط است،و"متلقیان"دو فرشته‌ای هستند که مامور ثبت اعمال انسان می‌باشند.

"قعید"از ماده"قعود"به معنی نشسته است ⁽¹⁾و در اینجا منظور ملازم و مراقب است،و به تعبیر دیگر مفهوم آیه این نیست که این دو فرشته در سمت راست و چپ انسان نشسته‌اند،زیرا انسان گاه نشسته است و گاه در حال راه رفتن، بلکه این تعبیر کنایه از آن است که این دو همواره با انسانند و مترصد اعمال او می‌باشند.

این احتمال نیز داده شده است که آن دو بر شانه راست و چپ،یا دندان انیاب راست و چپ انسان همیشه نشسته‌اند،و اعمال او را ثبت می‌کنند، و در بعضی از روایات غیر معروف نیز اشاره‌ای به این معنی دیده می‌شود(بحار الانوار جلد 59 صفحه 186 روایت 32).

قابل توجه اینکه در روایات اسلامی آمده است که فرشته سمت راست،

نویسنده حسنات است،و فرشته سمت چپ نویسنده سیئات،و فرشته اول فرمانده فرشته دوم است،هنگامی که انسان عمل نیکی انجام دهد،فرشته سمت راست ده برابر می‌نویسد،و هنگامی که عمل بدی از او سر زند،و فرشته سمت چپ می‌خواهد آن را بنویسد،فرشته اول می‌گوید:عجله مکن.لذا او هفت ساعت به تاخیر می‌اندازد،اگر پشیمان شد و توبه کرد چیزی نمی‌نویسد،و اگر توبه نکرد تنها یک گناه برای او می‌نویسد" ⁽¹⁾.

و نیز از روایات بر می‌آید که بعد از مردن انسان مؤمن،آنها می‌گویند پروردگارا!بنده‌ات را قبض روح کردی،ماموریت ما کجاست؟ می‌فرماید:آسمان من مملو از فرشتگان من است که پیوسته مرا عبادت می‌کنند،و زمینی نیز مملو از خلق مطیع است،شما به سوی قبر بنده‌ام بروید و در آنجا تسبیح و تکبیر و تهلیل گوئید،و آن را تا روز قیامت در دفتر حسنات بنده‌ام بنویسید"! ⁽²⁾.

در روایت دیگری آمده است که پیامبر ص فرمود:"هر مسلمانی بیمار می‌شود خداوند به فرشتگان حافظ اعمال او می‌گوید ما دام که او بیمار است، اعمالی را که در حال صحت انجام می‌داده برای او بنویسید،سپس پیامبر ص افزود:

من مرض او سافر کتب اللّٰه تعالی له ما کان یعمل صحیحا مقیما:

"کسی که بیمار شود یا مسافرت کند خداوند همان اعمالی را که در حال صحت و در حضر انجام می‌داد برای او می‌نویسد" ⁽³⁾.

و اینها همه اشاره‌های پر معنایی به توسعه الطاف خداوندی است.

*** آخرین آیه مورد بحث باز روی مساله فرشتگان ثبت اعمال تکیه کرده، می‌گوید:"هیچ سخنی را انسان تلفظ نمی‌کند مگر اینکه نزد آن فرشته‌ای مراقب و آماده برای انجام ماموریت است"( مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ ) ⁽¹⁾.

در آیه گذشته سخن از ثبت تمامی اعمال آدمی بود،و در این آیه روی خصوص الفاظ و سخنان او تکیه می‌کند،و این به خاطر اهمیت فوق العاده و نقش مؤثری است که گفتار در زندگی انسانها دارد،تا آنجا که گاهی یک جمله مسیر اجتماعی را به سوی خیر یا شر تغییر می‌دهد.

و هم به خاطر اینکه بسیاری از مردم سخنان خود را جزء اعمال خویش نمی‌دانند،و خود را در سخن گفتن آزاد می‌بینند،در حالی که مؤثرترین و خطرناکترین اعمال آدمی همان سخنان او است.

بنا بر این ذکر این آیه بعد از آیه گذشته از قبیل ذکر خاص بعد از عام است.

"رقیب"به معنی مراقب و"عتید"به معنی کسی است که مهیای انجام کار است،لذا به اسبی که مهیای دویدن است"فرس عتید"می‌گویند، و به کسی که چیزی را ذخیره و نگهداری می‌کند نیز"عتید"گفته می‌شود (از ماده"عتاد"بر وزن جهاد به معنی ذخیره کردن).

غالب مفسران معتقدند که"رقیب"و"عتید"همان دو فرشته‌ای است که در آیه قبل به عنوان"متلقیان"از آنها یاد شده است،فرشته سمت راست

نامش"رقیب"و فرشته سمت چپ نامش"عتید"است،گرچه آیه مورد بحث صراحتی در این مطلب ندارد،ولی با ملاحظه مجموع آیات چنین تفسیری بعید به نظر نمی‌رسد.

در اینکه این دو فرشته چه سخنانی را می‌نویسند؟در میان مفسران گفتگو است:

جمعی معتقدند همه را می‌نویسند،حتی ناله‌ای را که دردمند در موقع درد سر می‌دهد!در حالی که بعضی دیگر عقیده دارند تنها الفاظ خیر و شر و واجب و مستحبّ یا حرام و مکروه را می‌نویسند و کاری به مباحات ندارند.

اما عمومیت تعبیر آیه نشان می‌دهد که تمامی الفاظ و گفتار آدمی ثبت می‌شود.

جالب اینکه در حدیثی از امام صادق ع آمده است که

ان المؤمنین اذا قعدا یتحدثان قالت الحفظة بعضها لبعض اعتزلوا بنا،فلعل لهما سرا و قد ستر اللّٰه علیهما!:

"هنگامی که دو مؤمن کنار هم می‌نشینند و بحثهای خصوصی می‌کنند، حافظان اعمال به یکدیگر می‌گویند:ما باید کنار رویم،شاید آنها سری دارند که خداوند آن را مستور داشته".

راوی می‌گوید:"مگر خداوند عز و جل نمی‌فرماید مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ :"هیچ سخنی انسان نمی‌گوید مگر اینکه فرشته مراقب و آماده ثبت اعمال نزد آن حاضر است"؟ امام فرمود:

ان کانت الحفظة لا تسمع فان عالم السر یسمع و یری:

"اگر حافظان سخنان آنها را نشنوند خداوندی که از اسرار با خبر است می‌شنود و می‌بیند"! ⁽¹⁾.

از این روایت استفاده می‌شود که خداوند برای اکرام و احترام مؤمن بعضی از سخنان او را که جنبه سری دارد از آنها مکتوم می‌دارد،ولی خودش حافظ تمام این اسرار است.

از بعضی از روایات نیز استفاده می‌شود که فرشتگان شب غیر فرشتگان روزند،چنان که در تفسیر آیه 78 سوره اسراء این معنی را آورده‌ایم ⁽¹⁾.

نکته:

دوست نزدیکتر از من به من است!

بعضی از فلاسفه می‌گویند:"همانگونه که شدت بعد موجب خفا است شدت قرب نیز چنین است،فی المثل اگر خورشید بسیار از ما دور شود قابل رؤیت نیست،و اگر بسیار به آن نزدیک شویم چنان نور خیره کننده‌ای دارد که باز قدرت دید آن را نداریم.

و در حقیقت ذات پاک خداوند همین گونه است،"یا من هو اختفی لفرط نوره":ای کسی که از شدت نورانیت از نظر ما پنهان شده‌ای"! در آیات مورد بحث نیز نزدیکی فوق العاده خداوند به بندگان ضمن تشبیه جالبی بیان شده که او از رگ گردن به ما نزدیکتر است.

این نزدیکی از شدت وابستگی ما به او سرچشمه می‌گیرد.

حتی تشبیهاتی مانند اینکه عالم همه جسم است او روح عالم است،عالم همه چون شعاع است او قرص آفتاب است،نمی‌تواند بیانگر این رابطه نزدیک باشد،و بهترین تعبیر همان است که أمیر مؤمنان علی ع(در خطبه اول نهج البلاغه)فرموده است:

مع کل شیء لا بمقارنة و غیر کل شیء لا بمزایلة:

"او با همه موجودات است اما نه اینکه قرین آنها باشد،و جدا از همه موجودات است اما نه اینکه از آنها بر کنار باشد"! جمعی از فلاسفه برای بیان این قرب فوق العاده تشبیه دیگری دارند،ذات خداوند را به معنی"اسمی"و موجودات را به معنی"حرفی"تشبیه کرده‌اند.

توضیح اینکه:وقتی می‌گوئیم:"رو به کعبه کن"کلمه"به"به تنهایی مفهوم مشخصی ندارد،و تا کلمه"کعبه"به آن افزوده نشود گنگ و مبهم و نامفهوم است،بنا بر این معنی حرفی به تنهایی نمی‌تواند مفهومی داشته باشد جز به تبع معنی"اسمی".

هستی تمام موجودات عالم نیز چنین است که بدون وابستگی و پیوند با ذات او اصلا مفهوم و وجود و بقایی ندارد،و این نهایت قرب خداوند را به بندگان،و قرب بندگان را به او نشان می‌دهد،هر چند بیخبران از این معنی غافلند. دوست نزدیکتر از من به من است وین عجبتر که من از وی دورم! چکنم با که توان گفت که دوست در کنار من و من مهجورم! ***

[سوره ق (50): آیات 19 تا 22]

اشاره

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ اَلْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ (19) وَ نُفِخَ فِی اَلصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ اَلْوَعِیدِ (20) وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ (21) لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ اَلْیَوْمَ حَدِیدٌ (22)

ترجمه:

19-و سرانجام سکرات مرگ به حق فرا می‌رسد(و به انسان گفته می‌شود)این همان چیزی است که از آن می‌گریختی! 20-و در صور دمیده می‌شود،آن روز،روز تحقق وعده وحشتناک است.

21-و هر انسانی وارد محشر می‌گردد در حالی که همراه او سوق دهنده و گواهی است.

22-(به او خطاب می‌شود)تو از این صحنه(و دادگاه بزرگ)غافل بودی،و ما پرده را از چشم تو کنار زدیم،و امروز چشمت کاملا تیز بین است!

تفسیر:

قیامت و چشمهای تیز بین!

در این آیات صحنه‌های دیگری از مسائل مربوط به"معاد"منعکس است:

صحنه"مرگ"،صحنه"نفخ صور"و صحنه"حضور در محشر".

نخست می‌فرماید:"سرانجام سکرات مرگ به حق فرا می‌رسد"( وَ جٰاءَتْ

سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ

).

"سکره مرگ"حالتی است شبیه به"مستی"که بر اثر فرا رسیدن مقدمات مرگ،به صورت هیجان و انقلاب فوق العاده‌ای به انسان دست می‌دهد، و گاه بر عقل او چیره می‌گردد،و او را در اضطراب و ناآرامی شدیدی فرو می‌برد.

چگونه چنین نباشد در حالی که مرگ یک مرحله انتقالی مهم است که باید انسان در آن لحظه تمام پیوندهای خود را با جهانی که سالیان دراز با آن خو گرفته بود قطع کند،و در عالمی گام بگذارد که برای او کاملا تازه و اسرار آمیز است،به خصوص اینکه در لحظه مرگ انسان درک و دید تازه‌ای پیدا می‌کند،بی ثباتی این جهان را با چشم خود می‌بیند،و حوادث بعد از مرگ را کم و بیش مشاهده می‌کند.اینجا است که وحشتی عظیم سر تا پای او را فرا می‌گیرد و حالتی شبیه مستی به او دست می‌دهد ولی"مست"نیست ⁽¹⁾.

حتی انبیاء و مردان خدا که در لحظه مرگ از آرامش کاملی برخوردارند از مشکلات و شدائد این لحظه انتقالی بی نصیب نیستند،چنان که در حالات پیامبر ص آمده است که در لحظات آخر عمر مبارکش دست خود را در ظرف آبی می‌کرد و به صورت می‌کشید،و"لا اله الا اللّٰه"می‌گفت و می‌فرمود:

ان للموت سکرات:"مرگ سکراتی دارد" ⁽²⁾.

علی ع ترسیم زنده و گویایی از لحظه مرگ و سکرات آن دارد می‌فرماید:

اجتمعت علیهم سکرة الموت و حسرة الفوت،ففترت لها اطرافهم،

و تغیرت لها الوانهم،ثم ازداد الموت فیهم ولوجا،فحیل بین احدهم و بین منطقه،و انه لبین اهله،ینظر ببصره،و یسمع باذنه،علی صحة من عقله،و بقاء من لبه،یکفر فیم افنی عمره؟و فیم اذهب دهره؟و یتذکر اموالا جمعها،اغمض فی مطالبها،و اخذها من مصرحاتها،و مشتبهاتها قد لزمته تبعات جمعها،و اشرف علی فراقها،تبقی لمن ورائه ینعمون فیها و یتمتعون بها!:

"سکرات مرگ،توأم با حسرت از دست دادن آنچه داشتند بر آنها هجوم می‌آورد،اعضای بدنشان سست می‌گردد،و رنگ از صورتهایشان می‌پرد کم کم مرگ در آنها نفوذ کرده،میان آنها و زبانشان جدایی می‌افکند، در حالی که او در میان خانواده خویش است،با چشمش می‌بیند و با گوشش می‌شنود و عقل و هوشش سالم است،اما نمی‌تواند سخن بگوید! در این می‌اندیشد که عمرش را در چه راه فانی کرده؟و روزگارش را در چه راهی سپری نموده است؟!به یاد ثروتهایی می‌افتد که در تهیه آن چشم بر هم گذارده،و از حلال و حرام و مشکوک جمع آوری نموده،و تبعات و مسئولیت گردآوری آن را بر دوش می‌کشد،در حالی که هنگام جدایی و فراق از آنها رسیده است او به دست بازماندگان می‌افتد،آنها از آن متنعم می‌شوند و بهره می‌گیرند اما مسئولیت و حسابش بر او است"! ⁽¹⁾.

و در جای دیگر این معلم بزرگ جهان انسانیت هشدار می‌دهد و می‌فرماید:

انکم لو قد عاینتم ما قد عاین من مات منکم لجزعتم و وهلتم و سمعتم و اطعتم و لکن محجوب عنکم ما قد عاینوا و قریب ما یطرح الحجاب!: ⁽²⁾.

"اگر آنچه را مردگان شما مشاهده کرده‌اند شما می‌دیدید وحشت می‌کردید،و ترسان می‌شدید،سخنان حق را می‌شنیدید و اطاعت می‌کردید،

ولی آنها آنچه دیده‌اند از شما مستور است،و به زودی پرده‌ها کنار می‌رود و شما هم مشاهده می‌کنید(اما افسوس...).

سپس قرآن ادامه می‌دهد:"به کسی که در حال سکرات مرگ است گفته می‌شود این همان چیزی است که ناخوش داشتی و از آن می‌گریختی"! ( ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ ) ⁽¹⁾.

آری مرگ واقعیتی است که غالب افراد از آن می‌گریزند،به خاطر اینکه آن را"فنا"می‌دانند،نه دریچه‌ای به عالم"بقاء"،یا به خاطر علائق و پیوندهای شدیدی که با دنیا و مواهب مادی دارند و نمی‌توانند از آن دل بر کنند،و یا به خاطر تاریکی نامه اعمالشان! هر چه هست از آن گریزانند،اما چه سود که این سرنوشتی است که در انتظار همگان است،و شتری است که بر در خانه همه کس خوابیده،و احدی را توان فرار از آن نیست،همه سرانجام در کام مرگ فرو می‌روند و به آنها گفته می‌شود این همان است که از آن فرار می‌کردید؟! گوینده این سخن ممکن است خدا باشد،یا فرشتگان،و یا وجدانهای بیدار و یا همه اینها.

این حقیقت را قرآن در آیات دیگری نیز خاطر نشان ساخته،در آیه 78 سوره نساء می‌فرماید: أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ :"هر جا باشید مرگ دامن شما را می‌گیرد هر چند در قلعه‌های محکم باشید"! گاه انسان مغرور،تمام واقعیتهای عینی را که با چشم می‌بیند بر اثر خود خواهی و حب دنیا به دست فراموشی می‌سپارد،تا جایی که سوگند یاد می‌کند من عمر

جاویدان دارم،چنان که قرآن می‌گوید: أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ :"مگر شما نبودید که قبلا سوگند یاد کردید که هرگز زوال و فنایی برای شما نیست"؟! اما چه سوگند یاد کند و چه نکند،چه باور کند و چه نکند،مرگ حقیقتی است که دامان همه کس را می‌گیرد و راه فراری از آن نیست.

*** سپس به مساله نفخ صور پرداخته می‌فرماید:"در صور دمیده می‌شود و آن روز روز تحقق وعده‌های وحشتناک است"( وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ ).

منظور از"نفخ صور"در اینجا همان"نفخ دوم"است،زیرا چنان که قبلا نیز گفته‌ایم دو بار در"صور"دمیده می‌شود،نفخه اول که آن را نفخه"فزع" یا"صعق"می‌گویند،نفخه‌ای است که در پایان جهان صورت می‌گیرد،و همه انسانها با شنیدن آن می‌میرند،و نظام عالم دنیا متلاشی می‌شود،و نفخه دوم که نفخه"قیام"و"جمع"و"حضور"است،نفخه‌ای است که در آغاز "رستاخیز" انجام می‌گیرد،و با آن،همه انسانها زنده می‌شوند،و از قبرها برخاسته،برای حساب و جزا در محضر عدل الهی حاضر می‌شوند.

"نفخ"در اصل به معنی"دمیدن"و"نفخه"به معنی"یک بار دمیدن" است،و"صور"به معنی"شیپور"است که معمولا به وسیله آن،دستورهایی به سربازان برای جمع شدن یا حاضر باش و یا استراحت و خواب می‌دهند، و استعمال آن در مورد"صور اسرافیل"یک نوع کنایه و تشبیه است مبسوط آن در جلد نوزدهم صفحه 537 به بعد(ذیل آیه 68 سوره زمر)آمده است.

به هر حال با توجه به ذیل آیه(جمله ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ :"امروز روز وعده عذاب است")روشن می‌شود که منظور از"نفخه صور"در اینجا همان

نفخه دوم و رستاخیز است.

*** در آیه بعد وضع انسانها را به هنگام ورود در محشر چنین بیان می‌کند:

"در آن روز هر انسانی(اعم از نیکوکار و بدکار)وارد عرصه محشر می‌شود،در حالی که همراه او سوق دهنده و گواهی است"( وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ ).

"سائق"او را به سوی دادگاه عدل الهی می‌راند،و"شهید" بر اعمال او گواهی می‌دهد.

درست همچون دادگاههای این جهان که ماموری همراه شخص متهم است و شاهدی بر اعمال او،شهادت می‌دهد.

بعضی احتمال داده‌اند که"سائق"،آن کسی است که نیکوکاران را به سوی بهشت"سوق"می‌دهد و بدکاران را به سوی دوزخ،ولی با توجه به کلمه"شهید"(شاهد و گواه)معنی اول یعنی سوق به دادگاه عدل الهی مناسبتر است.

در اینکه این سوق دهنده و شاهد از فرشتگان است یا غیر آنها؟تفسیرهای گوناگونی کرده‌اند.

بعضی گفته‌اند"سائق"فرشته نویسنده حسنات است،و شهید فرشته نویسنده سیئات،و به این ترتیب آنها فرشتگانی هستند که در آیات گذشته اشاره شده.

از روایتی چنین استفاده می‌شود که"سائق"،فرشته،مرگ است و"شهید" پیامبر اسلام ص اما این روایت با توجه به لحن آیات،ضعیف به نظر می‌رسد.

بعضی نیز گفته‌اند:"سائق"فرشته‌ای است که هر انسانی را سوق می‌دهد، و شهید عمل انسان است.

و نیز گفته شده"سائق"فرشته است،و"شهید"اعضای تن انسان،و یا نامه اعمال او که به گردنش آویخته می‌شود.

این احتمال نیز داده شده که"سائق"و"شهید"یک فرشته بیش نیست، و عطف این دو بر یکدیگر به خاطر مغایرت این دو وصف است،یعنی فرشته‌ای همراه او است که هم او را به دادگاه الهی سوق می‌دهد،و هم گواه بر اعمال او است.

ولی غالب این تفسیرها خلاف ظاهر آیه است و ظاهر آیه چنان که غالب مفسران نیز فهمیده‌اند این است که دو فرشته با هر انسانی می‌آید یکی او را سوق می‌دهد و دیگری گواه اعمال او است.

ناگفته پیداست که گواهی بعضی از فرشتگان منافاتی با وجود گواهان دیگر در صحنه قیامت ندارد،گواهانی همچون انبیاء،اعضای بدن،نامه اعمال و زمان و مکانی که گناه در آنجا انجام گرفته است.

به هر حال،فرشته اول در حقیقت مانع از"فرار"است،و فرشته دوم مانع از"انکار"و به این ترتیب هر انسانی در آن روز گرفتار اعمال خویش است و راه گریزی از جزاء و کیفر آنها وجود ندارد.

*** در اینجا به مجرمان،یا به همه انسانها،خطاب می‌شود که"تو از این دادگاه بزرگ غافل بودی،و ما پرده را از چشم تو کنار زدیم،و امروز چشمت کاملا تیز بین است"!( لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ ).

آری پرده‌های جهان ماده:آمال و آرزوها،عشق و علاقه به دنیا،زن و فرزند و مال و مقام،هوسهای سرکش و حسادتها،تعصب و جهل و لجاجت به تو

اجازه نمی‌داد که امروز را از همان زمان بنگری،با اینکه نشانه‌های معاد و رستاخیز روشن بود و دلائل آن آشکار! امروز گرد و غبار غفلت فرو نشسته،حجابهای جهل و تعصب و لجاج کنار رفته،پرده‌های شهوات و آمال و آرزوها دریده شده،حتی آنچه در پرده غیب مستور بوده ظاهر گشته است،چرا که امروز"یوم البروز" و"یوم الشهود" و"یوم تبلی السرائر"است! به همین دلیل چشمی تیز بین پیدا کرده‌ای،و به خوبی می‌توانی حقائق را درک کنی! آری چهره حقیقت پوشیده نیست،و جمال یار پرده ندارد،اما غبار ره را باید فرو نشاند تا بتوان آن را تماشا کرد. جمال یار ندارد حجاب و پرده ولی غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد! اما فرو رفتن در چاه طبیعت،و گرفتاری در میان انواع حجابها،به انسان اجازه نمی‌دهد حقائق را به خوبی ببیند،ولی آن روز که تمام این علائق و پیوندها بریده می‌شود طبعا انسان درک و دید تازه‌ای پیدا می‌کند،و اصولا روز قیامت روز ظهور و آشکار شدن حقائق است.

حتی در این جهان کسانی را که بتوانند این حجابها را از برابر چشم دل کنار بزنند و خود را از چنگال اسارت شهوات رهایی بخشند درک و دیدی پیدا می‌کنند که فرزندان دنیا از آن محرومند.

توجه به این نکته نیز لازم است که"حدید"در اصل به معنی"آهن" و نیز به معنی چاقو یا شمشیر تیز است،سپس به تیز بینی،و تیز فهمی،اطلاق شده است،همانگونه که"برنده"صفت شمشیر و کارد است اما در فارسی به زبان گویا و نطق فصیح نیز برنده اطلاق می‌شود،و از اینجا روشن می‌شود که منظور از"بصر"در اینجا چشم ظاهر نیست،بلکه همان چشم عقل و دل است.

علی ع در باره حجتهای الهی در روی زمین چنین می‌فرماید:

هجم بهم العلم علی حقیقة البصیرة،و باشروا روح الیقین،و استلانوا ما استعوره المترفون،و انسوا بما استوحش منه الجاهلون،و صحبوا الدنیا بابدان ارواحها معلقة بالمحل الاعلی،اولئک خلفاء اللّٰه فی ارضه و الدعاة الی دینه:

"علم و دانش با حقیقت بصیرت به آنها روی آورده،و روح یقین را لمس کرده‌اند،آنچه دنیا پرستان آن را مشکل می‌شمرند برای آنها آسان است،و به آنچه جاهلان از آن وحشت دارند انس گرفته‌اند،در این دنیا با بدنهایی زندگی می‌کنند که ارواحشان به جهان بالا پیوسته،آنها خلفای الهی در زمینند و دعوت- کنندگان به آئین خدا! ⁽¹⁾.

نکته‌ها:

اشاره

1-حقیقت مرگ؟

غالبا تصور می‌کنند مرگ یک امر عدمی و به معنی فنا است،ولی این برداشت هرگز با آنچه در قرآن مجید آمده و دلائل عقلی به آن رهنمون می‌شود موافق نیست.

"مرگ"از نظر قرآن یک امر وجودی است،یک انتقال و عبور از جهانی به جهان دیگر است،و لذا در بسیاری از آیات قرآن از"مرگ"تعبیر به"توفی" شده که به معنی باز گرفتن،و دریافت روح از تن به وسیله فرشتگان است.

تعبیر آیات فوق" وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ":"شدائد مرگ به حق

به سراغ انسان می‌آید"نیز اشاره به همین معنی است ⁽¹⁾در بعضی از آیات مرگ را صریحا مخلوق خدا شمرده: اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ (ملک-2).

در روایات اسلامی تعبیرات مختلفی در باره حقیقت مرگ آمده است.

در حدیثی می‌خوانیم که از علی بن الحسین امام سجاد ع سؤال کردند:

ما الموت؟مرگ چیست؟ در پاسخ فرمود:

للمؤمن کنزع ثیاب وسخة قملة،و فک قیود،و اغلال ثقیلة،و الاستبدال بافخر الثیاب،و اطیبها روائح،و اوطی المراکب و انس المنازل:

و للکافر کخلع ثیاب فاخرة،و النقل عن منازل انیسة،و الاستبدال باوسخ الثیاب و اخشنها،و اوحش المنازل،و اعظم العذاب!:

"برای مؤمن مانند کندن لباس چرکین و پر حشرات است،و گشودن غل و زنجیرهای سنگین،و تبدیل آن به فاخرترین لباسها،و خوشبوترین عطرها، و راهوارترین مرکبها و مناسبترین منزلها است".

"و برای کافر مانند کندن لباسی است فاخر،و انتقال از منزلهای مورد علاقه،و تبدیل آن به چرک‌ترین و خشنترین لباسها،و وحشتناکترین منزلها و بزرگترین عذاب"!.

از امام محمد بن علی ع نیز همین سؤال شد فرمود:

هو النوم الذی یاتیکم کل لیلة الا انه طویل مدته،لا ینتبه منه الا یوم القیامة!:

"مرگ همان خوابی است که هر شب به سراغ شما می‌آید،جز اینکه مدتش طولانی است و انسان از آن بیدار نمی‌شود تا روز قیامت"! ⁽¹⁾.

در مباحث مربوط به برزخ گفته‌ایم که حالت اشخاص در برزخ متفاوت است:بعضی گویی به خواب فرو می‌روند،و بعضی(همچون شهیدان راه خدا و مؤمنان قوی الایمان)غرق انواع نعمتها می‌شوند،و جمعی از جباران و اشقیاء غرق عذاب الهی.

امام حسین بن علی سید الشهداء ع نیز در کربلا و روز عاشورا و به هنگام شدت گرفتن جنگ تعبیر لطیفی در مورد حقیقت مرگ برای یارانش ارائه فرمود:صبرا بنی الکرام!فما الموت الا قنطرة تعبر بکم عن البؤس و الضراء الی الجنان الواسعة،و النعیم الدائمة،فایکم یکره ان ینتقل من سجن الی قصر،و ما هو لاعدائکم الا کمن ینتقل من قصر الی سجن و عذاب، ان ابی حدثنی عن رسول اللّٰه(ص)ان الدنیا سجن المؤمن و جنة الکافر، و الموت جسر هؤلاء الی جنانهم،و جسر هؤلاء الی جحیمهم:

"شکیبایی کنید ای فرزندان مردان بزرگوار،مرگ تنها پلی است که شما را از ناراحتیها و رنجها به باغهای وسیع بهشت و نعمتهای جاودان منتقل می‌کند،کدامیک از شما از انتقال یافتن از زندان به قصر ناراحتید؟!و اما نسبت به دشمنان شما همانند این است که شخصی را از قصری به زندان و عذاب منتقل کنند،پدرم از رسول خدا ص نقل فرمود که دنیا زندان مؤمن و بهشت کافر است و مرگ پل آنها به باغهای بهشت،و پل اینها به جهنم است"! ⁽²⁾.

در حدیث دیگری می‌خوانیم:امام موسی بن جعفر ع وارد بر کسی شد،در حالی که غرق سکرات موت بود،و به هیچکس پاسخ نمی‌گفت،جمعیت عرض کردند:ای فرزند رسول خدا ص!دوست داریم حقیقت مرگ را برای ما شرح دهی،و بگویی بیمار ما الان در چه حالی است؟ فرمود:"مرگ وسیله تصفیه است که مؤمنان را از گناه پاک می‌کند، و آخرین ناراحتی این عالم است،و کفاره آخرین گناهان آنها است،در حالی که کافران را از نعمتهایشان جدا می‌کند،و آخرین لذتی است که به آنها می‌رسد و آخرین پاداش کار خوبی است که احیانا انجام داده‌اند،و اما این شخص محتضر به کلی از گناهانش پاک شد و از معاصی بیرون آمد و خالص گشت آن چنان که لباس چرکین با شستشو پاک می‌شود،و او هم اکنون شایستگی آن را پیدا کرده که در سرای جاوید معاشر ما اهل بیت باشد"! ⁽¹⁾.

2-سکرات موت

در آیات فوق سخن از"سکرات مرگ"بود،و گفتیم"سکرات"جمع "سکرة"به معنی حالتی است شبیه مستی که بر اثر شدت حادثه‌ای دست می‌دهد و انسان را سخت مضطرب می‌سازد،ولی مستی نیست.

درست است که مرگ برای مؤمنان آغاز یک انتقال به جهانی وسیعتر، و مملو از مواهب الهی است،ولی با اینهمه این حالت انتقالی برای هیچ انسانی آسان نیست،چرا که روح سالیان دراز با این تن خو گرفته،و پیوند داشته است.

لذا هنگامی که از امام صادق ع سؤال می‌کنند چرا هنگامی که روح

از بدن خارج می‌شود احساس ناراحتی می‌کند فرمود:لانه نمی علیها البدن:

"به خاطر اینکه با آن نمو کرده است"! ⁽¹⁾.

درست به این می‌ماند که دندان فاسدی از دهان بیرون کشند،مسلما بعدا احساس آرامش می‌کند،ولی لحظه جدایی دردناک است.

در بعضی از روایات اسلامی می‌خوانیم:سه روز برای انسان وحشتناک است:روزی که متولد می‌شود و این جهان ناآشنا را می‌بیند،و روزی که می‌میرد و عالم پس از مرگ را مشاهده می‌کند،و روزی که وارد عرصه محشر می‌شود و احکامی می‌بیند که در دار دنیا نبود،لذا خداوند متعال در باره"یحیی بن زکریا"می‌فرماید:" وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا " و از زبان عیسی بن مریم ع نیز شبیه همین سخن را نقل می‌کند،و این دو پیامبر را مشمول عنایت خود در این سه روز قرار می‌دهد" ⁽²⁾.

ولی مسلم است آنها که علائق خاصی به این دنیا دارند انتقالشان از آن بسیار سخت‌تر،و دل بریدن از آنچه مورد علاقه آنها است مشکلتر است،و نیز کسانی که مرتکب گناهان بیشتری شده‌اند سکرات موت برای آنها شدیدتر و دردناکتر است.

3-مرگ"حق"است

نه فقط در آیات مورد بحث،"سکرات موت"به عنوان"حق"معرفی

شده بلکه در آیات متعدد دیگر روی حق بودن مرگ تکیه شده،در آیه 99 سوره"حجر"می‌خوانیم: وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ :"پروردگارت را عبادت کن تا یقین(مرگ)به سراغ تو آید.(در سوره مدثر آیه 47 نیز تعبیری شبیه آن دیده می‌شود).

اینها همه به خاطر آن است که انسان هر چیز را انکار کند نمی‌تواند این واقعیت را منکر شود که سرانجام مرگ در خانه همه ما را می‌کوبد و همه را با خود می‌برد.

توجه به حقانیت مرگ هشداری است برای همه انسانها که بیشتر و بهتر بیندیشند،و از راهی که در پیش دارند با خبر شوند،و خود را برای آن آماده سازند.

جالب اینکه در حدیثی آمده است:"مردی نزد عمر آمد،و گفت:من فتنه را دوست دارم!و از حق بیزارم!و به چیزی گواهی می‌دهم که هرگز ندیده‌ام!عمر او را به زندان افکند این سخن به گوش علی ع رسید،فرمود:

ای عمر!زندان کردن این مرد ظلم است و تو مرتکب ستم شدی گفت چرا؟ فرمود:زیرا او مال و فرزند خود را دوست می‌دارد که خدا در یکی از آیات قرآن از آن تعبیر به"فتنه"کرده است: إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ⁽¹⁾او از مرگ بیزار است و در قرآن از آن تعبیر به"حق"شده وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ⁽²⁾او شهادت به یکتایی خداوندی می‌دهد که هرگز او را ندیده است، در اینجا عمر گفت:لو لا علی لهلک عمر:"اگر علی ع نبود عمر هلاک می‌شد" ⁽³⁾.

[سوره ق (50): آیات 23 تا 30]

اشاره

وَ قٰالَ قَرِینُهُ هٰذٰا مٰا لَدَیَّ عَتِیدٌ (23) أَلْقِیٰا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفّٰارٍ عَنِیدٍ (24) مَنّٰاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ مُرِیبٍ (25) اَلَّذِی جَعَلَ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَأَلْقِیٰاهُ فِی اَلْعَذٰابِ اَلشَّدِیدِ (26) قٰالَ قَرِینُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَیْتُهُ وَ لٰکِنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ (27) قٰالَ لاٰ تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ (28) مٰا یُبَدَّلُ اَلْقَوْلُ لَدَیَّ وَ مٰا أَنَا بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ (29) یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ اِمْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ (30)

ترجمه:

23-فرشته همنشین او می‌گوید این نامه اعمال او است که نزد من حاضر و آماده است.

24-(خداوند فرمان می‌دهد:)در جهنم بیفکنید هر کافر متکبر و لجوج را.

25-آن کسی که شدیدا مانع خیر است،متجاوز است،و در شک و تردید(حتی دیگران را به تردید می‌افکند).

26-آن کسی که معبود دیگری با خدا قرار داده(آری)او را در عذاب شدید بیفکنید! 27-و همنشینش از شیاطین می‌گوید:پروردگارا من او را به طغیان وانداشتم لکن او خود در گمراهی دور و درازی بود.

28-خداوند می‌گوید:نزد من جدال و مخاصمه نکنید،من قبلا به شما اتمام حجت کرده‌ام.

29-سخن من تغییر ناپذیر است،و من هرگز به بندگانم ستم نخواهم کرد.

30-به خاطر بیاورید روزی را که به جهنم می‌گوئیم آیا پر شده‌ای؟و او می‌گوید آیا افزون بر این هم وجود دارد؟!

تفسیر:

همنشینان انسان از فرشتگان و شیاطین

باز در این آیات صحنه دیگری از معاد ترسیم شده،صحنه تکان دهنده‌ای که فرشته قرین انسان،محکومیت او را برملا می‌سازد،و فرمان خداوند برای مجازات او صادر می‌شود.

نخست می‌فرماید:"قرین او می‌گوید:این نامه اعمال او است که نزد من حاضر و آماده است"و از تمام کارهای کوچک و بزرگ او در سراسر عمر پرده بر می‌دارد( وَ قٰالَ قَرِینُهُ هٰذٰا مٰا لَدَیَّ عَتِیدٌ ).

در اینکه منظور از"قرین"در اینجا کیست؟مفسران گفتگو بسیار دارند،ولی غالبا پذیرفته‌اند که منظور فرشته‌ای است که در دنیا همراه انسان و مامور ضبط اعمال او است،و در دادگاه عدل الهی گواهی می‌دهد.

آیات گذشته که می‌گفت:هر کس وارد عرصه محشر می‌شود با او"سائق" و"شهیدی"است،نیز گواه بر این معنی است،بعلاوه لحن خود آیه و آیه بعد نیز تناسب با همین معنی دارد.(دقت کنید) ولی بعضی گفته‌اند که منظور از"قرین"در اینجا"شیطان"است،چرا که در بسیاری از آیات قرآن این کلمه به شیطانی که همنشین مجرمان است، اطلاق شده،بنا بر این تفسیر معنی آیه چنین می‌شود"شیطان همنشین او می‌گوید:

من این مجرم را آماده جهنم کرده‌ام،و نهایت کوششی را که در توان داشتم در این راه بکار برده‌ام"! اما این معنی نه تنها متناسب آیات گذشته و آیه‌ای که بلافاصله بعد از این آیه می‌آید نیست بلکه با تبرئه کردن شیطان خودش را از گناه اغوای انسانها که در چند آیه بعد می‌آید سازگار نمی‌باشد،چرا که طبق این تفسیر شیطان اعتراف به مسئولیت خویش در اغوای مجرمان می‌کند،در حالی که در آیات آینده می‌خوانیم" قٰالَ قَرِینُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَیْتُهُ وَ لٰکِنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ :"قرین او می‌گوید:پروردگارا!من او را به طغیان وا نداشتم ولی او خود در گمراهی دور و درازی بود"و کاملا با آن تضاد دارد.

تفسیر سومی نیز در اینجا گفته شده که از همه بعیدتر به نظر می‌رسد، و هیچ قرینه‌ای بر آن گواهی نمی‌دهد،و آن اینکه منظور از"قرین"دوستان و همنشینهایی از بشر است.

*** سپس خداوند دو فرشته مامور ثبت اعمال را مخاطب ساخته می‌گوید:

"در جهنم بیفکنید هر کافر خود خواه متکبر و لجوجی را"( أَلْقِیٰا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفّٰارٍ عَنِیدٍ ).

"عنید"از ماده"عناد"به معنی تکبر و خودپسندی و عدم تسلیم در

برابر حق است.

در اینکه این دو نفر که مخاطب به این خطاب هستند کیانند؟باز تفسیرهای گوناگونی شده است،جمعی تفسیر فوق را برگزیده‌اند،در حالی که بعضی دیگر مخاطب را"خازنان دوزخ"(دو نفر از ماموران جهنم)می‌دانند.

بعضی نیز گفته‌اند ممکن است مخاطب تنها یک نفر باشد،همان شهید و گواهی که همراه مجرم وارد عرصه محشر می‌شود،و در آیات قبل به آن اشاره شده،و تثنیه آوردن فعل برای تاکید است گویی دو بار تکرار می‌کند"الق" "الق":"بیفکن،بیفکن"...و استعمال تثنیه در مخاطب واحد در لغت عرب وجود دارد،اما این تفسیر بسیار بعید به نظر می‌رسد،و تفسیر اول از همه مناسبتر است.

*** در آیه بعد به چند وصف از اوصاف زشت و مذموم این کافران عنید اشاره کرده،می‌گوید:"آن کس شدیدا مانع خیر است،متجاوز است،و در شک و تردید،بلکه دیگران را به شک و تردید می‌افکند"( مَنّٰاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ مُرِیبٍ ).

"مناع"به حکم اینکه صیغه مبالغه است به کسی گفته می‌شود که بسیار از چیزی منع می‌کند،بنا بر این"مناع للخیر"کسی است که به هر صورت مخالف هر کار خیر است.

در بعضی از روایات آمده که این آیه در باره"ولید بن مغیره"نازل شد، در آنجا که به فرزندان برادرش می‌گفت:هر کس از شما اسلام را بپذیرد من تا زنده‌ام کمکی به او نخواهم کرد ⁽¹⁾.

"معتد"به معنی متجاوز است خواه متجاوز به حقوق دیگران باشد یا از حدود احکام الهی تجاوز کند.

"مریب"از ماده"ریب"به معنی شخصی است که در شک است،شکی توأم با بدبینی،و یا دیگران را با گفتار و عمل خود به شک می‌اندازد،و باعث گمراهی آنها می‌شود.

*** باز در ادامه اوصاف این گروه عنید در آیه بعد می‌افزاید:"همان کسی که معبود دیگری با خدا قرار داده و راه شرک و دوگانگی را پیش گرفته است" ( اَلَّذِی جَعَلَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ).

آری"چنین کسی را در عذاب شدید بیفکنید"( فَأَلْقِیٰاهُ فِی الْعَذٰابِ الشَّدِیدِ ).

در این چند آیه شش وصف برای این گروه دوزخی بیان شده است که پنج وصف اول در حقیقت علت و معلول یکدیگرند،و وصف ششم توضیحی است برای ریشه اصلی همه این اوصاف،زیرا:

"کفار"به معنی کسی که بسیار در کفر اصرار می‌ورزد.

و این منتهی به عناد می‌شود.

شخص معاند نیز اصرار بر منع خیرات دارد،و چنین کسی طبعا متجاوز به حقوق دیگران و حدود الهی است.

افراد متجاوز اصرار دارند که دیگران را نیز به شک و تردید بیفکنند و ایمان را از آنها سلب کنند.

به این ترتیب اوصاف پنجگانه"کفار"و"عنید"و"مناع للخیر"و"معتد" و"مریب"پیوند ناگسستنی با هم دارند.و لازم و ملزوم یکدیگرند ⁽¹⁾.

در ششمین وصف یعنی" اَلَّذِی جَعَلَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ "ریشه اصلی تمام

این انحرافات که شرک است آمده چرا که با دقت روشن می‌شود که شرک عامل همه این بدبختیها است.

*** آیه بعد پرده از روی ماجرای دیگری از سرنوشت این گروه کافر لجوج بر می‌دارد،و آن مخاصمه و جر و بحثی است که با شیطان در قیامت دارند،آنها تمام گناهان خویش را به گردن شیاطین اغواگر می‌افکنند،ولی"شیطان قرین او می‌گوید:پروردگارا من او را به طغیان وا نداشتم،و به اجبار در این راه نیاوردم او خودش با میل و اراده خویش این راه را برگزید و در ضلال و گمراهی دور و درازی بود"( قٰالَ قَرِینُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَیْتُهُ وَ لٰکِنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ ).

این تعبیر شبیه چیزی است که در آیه 22 سوره ابراهیم آمده است که شیطان برای تبرئه خویشتن می‌گوید: وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ :"من هیچگونه سلطه‌ای بر شما نداشتم جز اینکه دعوتتان کردم و شما نیز پذیرفتید،بنا بر این مرا سرزنش نکنید خود را سرزنش کنید"!.

البته شیطان نمی‌خواهد نقش خود را در اغوای انسان به کلی انکار کند،بلکه می‌خواهد این امر را ثابت کند که اجباری در کار نبوده و انسان با میل و رغبت خویش وسوسه‌های او را پذیرفته،بنا بر این تضادی با آیه" لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ":

"من همه آنها را اغوا می‌کنم"(ص-82)ندارد.

*** گرچه در این آیات تنها سخن از دفاع شیطان به میان آمده و سخنی از اعتراض کفار بر شیطان دیده نمی‌شود،ولی به قرینه سائر آیات قرآن که آنها در قیامت با هم جر و بحث می‌کنند،و به قرینه آیه بعد،گفتار طرفین اجمالا روشن

می‌شود،زیرا در آیه بعد می‌خوانیم:"خدا می‌فرماید نزد من جدال و مخاصمه نکنید،من قبلا به شما اتمام حجت کرده‌ام"و شما را از این سرنوشت شوم با خبر ساخته‌ام"( قٰالَ لاٰ تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ ).

اشاره به اینکه از یک سو به شیطان گفته‌ام: اِذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً :"برو هر کس از انسانها از تو پیروی کند جهنم جزای وافر همه شما است"(اسراء-63).

و از سوی دیگر به انسانها نیز اخطار کرده‌ام لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ :"به طور مسلم دوزخ را از تو و از پیروانت پر خواهم کرد" (ص-85).

این تهدیدها و وعیدها در سائر آیات قرآن نیز آمده است،و همگی حاکی از این است که خداوند هم به انسانها و هم به شیاطین اتمام حجت کرده،و آنها را از اغواگری و اغواپذیری بر حذر داشته است.

*** سپس برای تاکید بیشتر می‌افزاید:"سخن من تغییر ناپذیر است،و کلامی نزد من دگرگون نمی‌شود و من هرگز به بندگانم ستم نخواهم کرد"( مٰا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ مٰا أَنَا بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ ) ⁽¹⁾.

منظور از"قول"در اینجا همان تهدیدها و وعیدها است که خداوند در آیات مختلف به آن اشاره کرده و نمونه‌هایی از آن را در بالا آوردیم.

تعبیر به"ظلام"به صورت"صیغه مبالغه"(بسیار ظلم کننده)با اینکه خداوند کمترین ظلمی روا نمی‌دارد ممکن است اشاره به این باشد که مقام علم و قدرت و عدل خداوند چنان است که اگر ستم کوچکی به کسی کند بزرگ

و بسیار خواهد بود،و مصداق"ظلام"خواهد شد،بنا بر این او از هر گونه ستمی بر کنار است.

و یا ناظر به کثرت افراد و مصادیق است چرا که اگر ستم کوچکی به بنده‌ای کند افراد شبیه او بسیارند و مجموعا ظلم بسیار می‌شود.

به هر حال این تعبیر دلیل بر اختیار و آزادی اراده بندگان است،نه شیطان مجبور است شیطنت کند،و نه کافران مجبورند راه کفر و عناد و راه شیطان را پیش گیرند و نه سرنوشت قطعی و خارج از اراده برای کسی مقرر شده است.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که چگونه می‌فرماید:"سخن من تغییر ناپذیر است"در حالی که جمعی مشمول عفو او می‌شوند؟ پاسخ این است که عفو نیز طبق برنامه حساب شده‌ای است،و فرع بر این است که انسان عملی انجام داده باشد که در عین مجرم بودن قابلیت و شایستگی عفو را داشته باشد،این خود یکی از سنتهای الهی است که آنها را که شایسته عفوند مشمول عفو خویش قرار دهد و این نیز تغییر ناپذیر است.

*** در آخرین آیه مورد بحث به فراز کوتاه و تکان دهنده‌ای از حوادث قیامت اشاره کرده،می‌گوید:"به خاطر بیاورید روزی را که به جهنم می‌گوئیم آیا پر شده‌ای؟!و او در پاسخ می‌گوید:آیا افزون بر این هم وجود دارد"؟! ( یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ ) ⁽¹⁾.

در اینکه منظور از" هَلْ مِنْ مَزِیدٍ "چیست؟دو تفسیر گفته‌اند:

نخست اینکه استفهام،استفهام انکاری است یعنی جهنم می‌گوید افزون بر این ممکن نیست،و به این ترتیب با آیه 13 سوره سجده که می‌گوید: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ :"سوگند یاد می‌کنم که دوزخ را از جن و انس پر می‌کنم"کاملا هماهنگ است،و تاکیدی است بر این معنی که تهدید الهی در آن روز کاملا تحقق می‌یابد و دوزخ از کافران و مجرمان مالامال می‌شود.

دیگر اینکه منظور از این جمله طلب فزونی است،یعنی"آیا باز هم افراد دیگری پیدا می‌شوند که به دوزخ بیایند"؟!و اصولا طبیعت هر چیزی این است که هم‌سنخ خود را دائما جستجو کند و هرگز سیر نمی‌شود،نه بهشت از نیکوکاران،و نه دوزخ از بدکاران.

ولی این سؤال باقی می‌ماند که مفهوم این سخن آن است که دوزخ هنوز پر نشده،در حالی که با آیه بالا(سوره سجده-آیه 13)که می‌گوید:"دوزخ را از جن و انس پر می‌کنم"سازگار نیست.

اما باید توجه داشت که طلب فزونی دلیل بر پر نشدن نمی‌باشد،زیرا"اولا" ممکن است ظرفی مثلا پر از غذا باشد باز هم کسی تمنا کند که روی آن انباشته شود و متراکم گردد،"ثانیا"این تقاضا ممکن است به معنی تقاضای تضییق مکان بر دوزخیان و مجازات دردناکتر باشد،یا تمنای وسعت یافتن و سپس نفرات بیشتری را به خود پذیرفتن.

به هر حال این آیه به خوبی نشان می‌دهد که دوزخیان بسیارند و جهنم منظره هولناک و وحشتناکی دارد و تهدید الهی جدی است،و به گونه‌ای است که فکر در باره آن لرزه بر اندام هر انسانی می‌افکند و هشدار می‌دهد نکند یکی از آن نفرات تو باشی!و همین اندیشه می‌تواند او را در برابر گناهان بزرگ و کوچک کنترل کند.

سؤال دیگر اینکه چگونه دوزخ که موجود فاقد شعوری است مخاطب واقع می‌شود و پاسخ می‌گوید؟ برای این سؤال سه جواب است.

نخست اینکه این یک نوع تشبیه و بیان زبان حال است،یعنی خداوند به لسان"تکوین"از جهنم سؤال می‌کند و او هم به"زبان حال"پاسخ می‌گوید و نظیر این تعبیر در زبانهای مختلف فراوان است.

دیگر اینکه سرای آخرت سرای حیات و زندگی واقعی است،حتی موجوداتی همچون بهشت و جهنم از یک نوع حیات و درک و شعور برخوردار می‌شوند،بهشت سخت در اشتیاق مؤمنان است و دوزخ سخت در انتظار مجرمان.

جایی که اعضای پیکر انسان به سخن در آیند و شهادت و گواهی دهند تعجب نیست که بهشت و دوزخ چنین باشند.

بلکه به اعتقاد بعضی در این دنیا نیز تمام ذرات این جهان از نوعی درک و شعور برخوردارند،و لذا تسبیح و حمد خدا می‌گویند،که این تسبیح و حمد در آیات مختلف قرآن منعکس است ⁽¹⁾.

دیگر اینکه مخاطب ماموران و خازنان دوزخند و همانها هستند که پاسخ می‌گویند.

همه این تفسیرها قابل قبول است هر چند تفسیر اول مناسبتر به نظر می‌رسد.

[سوره ق (50): آیات 31 تا 37]

اشاره

وَ أُزْلِفَتِ اَلْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِیدٍ (31) هٰذٰا مٰا تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوّٰابٍ حَفِیظٍ (32) مَنْ خَشِیَ اَلرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ وَ جٰاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ (33) اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ ذٰلِکَ یَوْمُ اَلْخُلُودِ (34) لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ فِیهٰا وَ لَدَیْنٰا مَزِیدٌ (35) وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِی اَلْبِلاٰدِ هَلْ مِنْ مَحِیصٍ (36) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِمَنْ کٰانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی اَلسَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ (37)

ترجمه:

31-(در آن روز)بهشت به پرهیزگاران نزدیک می‌شود،و فاصله‌ای از آنها ندارد! 32-این چیزی است که به شما وعده داده می‌شود و برای کسانی است که به سوی خدا باز می‌گردند،و پیمانها و احکام او را حفظ می‌کنند.

33-آن کس که از خداوند رحمان در نهان بترسد،و با قلبی پر انابه در محضر او حاضر شود.

34-(به آنها می‌گویند)به سلامت وارد بهشت شوید،امروز روز جاودانی است.

35-هر چه بخواهند در آنجا برای آنها هست و نزد ما نعمتهای اضافی دیگری است(که به فکر هیچکس نمی‌رسد).

36-چه بسیار اقوامی را که قبل از آنها هلاک کردیم،اقوامی که از آنها قویتر بودند، و شهرها(و کشورها)را گشودند،آیا راه فراری وجود دارد؟ 37-در این تذکری است برای آن کس که عقل دارد،یا گوش فرا دهد و حضور یابد.

تفسیر:

ای مجرمان!راه فراری نیست

با توجه به اینکه بحثهای این سوره غالبا بر محور مساله معاد و اموری که در ارتباط با آن است دور می‌زند و با توجه به اینکه در آیات گذشته از چگونگی افکندن کفار لجوج در جهنم و شدت عذاب آنها و صفاتی که آنها را به دوزخ می‌کشد سخن به میان آمد،در آیات مورد بحث صحنه دیگری را ترسیم می‌کند،صحنه داخل شدن پرهیزگاران به بهشت با احترام کامل،و اشاره به انواع نعمتهای بهشتی و صفاتی که انسان را در صف بهشتیان قرار می‌دهد،تا در مقایسه با یکدیگر حقایق روشنتر گردد.

نخست می‌فرماید:"در آن روز بهشت به پرهیزگاران نزدیک می‌شود و فاصله‌ای از آنها ندارد"!( وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِیدٍ ).

"ازلفت"از ماده"زلفی"(بر وزن کبری)به معنی قرب و نزدیکی است.

جالب اینکه نمی‌گوید پرهیزگاران را به بهشت نزدیک می‌کنند بلکه می‌گوید بهشت را به آنها نزدیک می‌کنند!این مطلبی است که در شرائط این دنیا قابل تصور نیست،اما از آنجا که اصول حاکم بر سرای آخرت اصولی است که با شرائط این جهان بسیار متفاوت است به هیچوجه جای تعجب نیست که

خداوند برای نهایت اکرام و احترام مؤمنان پرهیزگار بجای آنکه آنها را به سوی بهشت برد،بهشت را به سوی آنها می‌آورد! در سوره شعراء آیات 90 و 91 نیز می‌خوانیم: وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ :"در آن روز بهشت را به پرهیزگاران نزدیک می‌کنند و دوزخ را برای گمراهان آشکار".

و این نهایت لطف و احترام خدا به بندگان مؤمن است که بالاتر از آن تصور نمی‌شود.

تعبیر به"غیر بعید"نیز به عنوان تاکید است ⁽¹⁾.

به هر حال مفهوم آیه این است که این مساله در قیامت واقع می‌شود هر چند تعبیر به فعل ماضی(ازلفت)شده است،زیرا حوادث مسلمی که در آینده رخ می‌دهد در بسیاری از تعبیرات به صورت فعل ماضی بیان می‌شود،ولی بعضی آن را واقعا به صورت ماضی معنی کرده‌اند،و گفته‌اند نزدیک نمودن بهشت به پرهیزگاران در دنیا حاصل شده،چرا که بهشت با آنها فاصله‌ای ندارد،بیرون رفتن از دنیا همان و گام نهادن در بهشت همان! ولی با توجه به آیات قبل و بعد که سخن از صحنه قیامت می‌گوید این معنی بعید به نظر می‌رسد و مناسب همان تفسیر اول است.

*** سپس در شرح اوصاف بهشتیان می‌گوید:"این بهشتی است که به شما وعده داده می‌شود و از آن کسانی است که به اطاعت فرمان خدا باز می‌گردند، و عهد و پیمانها و قوانین او را حفظ می‌کنید"( هٰذٰا مٰا تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوّٰابٍ حَفِیظٍ ).

در اینجا به دو وصف از اوصاف آنها اشاره شده"اواب"و"حفیظ".

"اواب"از ماده"اوب"(بر وزن ذوب)به معنی بازگشت است که ممکن است به معنی توبه از گناهان کوچک و بزرگ باشد،و یا بازگشت به طاعت او و با توجه به اینکه"صیغه مبالغه"است نشان می‌دهد که بهشتیان پرهیزگارانی هستند که هر عاملی بخواهد آنها را از اطاعت خدا دور سازد فورا متوجه می‌شوند و به طاعت او باز می‌گردند و از تقصیرات و غفلتهای خود توبه می‌کنند تا به مقام نفس مطمئنه برسند.

"حفیظ"به معنی حافظ و نگاهدارنده است.آیا منظور حفظ عهد و پیمانهای الهی است که از انسانها گرفته که اطاعت او کنند و عبادت شیطان ننمایند.(یس-60)و یا حفظ و قوانین و حدود الهی؟،و یا به خاطر سپردن گناهان و یاد آوری آن برای توبه و جبران؟یا همه اینها؟ با توجه به اینکه این حکم به صورت مطلق ذکر شده تفسیر اخیر که جامعیت دارد مناسبتر به نظر می‌رسد.

*** و در ادامه این اوصاف در آیه بعد به دو وصف دیگر آنها اشاره می‌کند که در حقیقت توضیح و تفسیری است برای اوصاف گذشته،می‌فرماید:"همان کسی که از خداوند رحمان در نهان بترسد و با قلبی توبه کار در محضر او حاضر شود" ( مَنْ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ وَ جٰاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ ).

تعبیر به ترسیدن از خدا در نهان،اشاره به این است که آنها با اینکه خدا را هرگز با چشم نمی‌بینند از لابلای آثارش و از طریق استدلال و برهان به او ایمان می‌آورند،ایمانی توأم با احساس مسئولیت کامل.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور پنهان از چشم مردم است،آنها نه

فقط در حضور جمع که در تنهایی و خلوت نیز مرتکب گناهی نمی‌شوند.

این خوف و خشیت سبب می‌شود که قلب آنها"منیب"باشد،دائما متوجه خدا گردد، و به طاعت او اقبال کند،و از هر گناه و لغزشی توبه نماید،و این حال را تا پایان عمر ادامه دهد و با همین حالت وارد عرصه محشر گردد.

*** سپس می‌افزاید:کسانی که دارای این چهار صفتند هنگامی که بهشت به آنها نزدیک می‌شود"فرشتگان الهی به عنوان احترام و اکرام به آنها می‌گویند به سلامت وارد بهشت شوید"( اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ ).

سلامت از هر گونه بدی و ناراحتی و آفت و بلا و کیفر و عذاب،سلامت کامل از نظر جسم و جان.

سپس برای آرامش خاطر آنها اضافه می‌کنند:"امروز،روز جاودانی است جاودانی نعمتها،و جاودانی بهشت با تمام مواهبش"( ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ ).

*** و به دنبال این دو موهبت(بشارت سلامت،و بشارت خلود و جاودانگی در بهشت)خداوند منان دو بشارت دیگر به آنها می‌دهد که مجموعا چهار بشارت است همانند چهار وصفی که آنها داشتند،می‌فرماید:"هر چه بخواهند در بهشت برای آنها هست"( لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ فِیهٰا ).

و علاوه بر آن"نزد ما نعمتهای دیگری است"که هرگز به فکر آنها نرسیده است تا تمنایش کنند"( وَ لَدَیْنٰا مَزِیدٌ ).

تعبیری از این زنده‌تر و رساتر و دل‌انگیزتر تصور نمی‌شود،نخست می‌گوید بهشتیان هر چه بخواهند(با وسعت معنی این جمله)از انواع مواهب بدون استثناء،در اختیارشان قرار می‌گیرد،و افزون بر این نعمتها و مواهبی است که

هرگز به فکر هیچ انسانی نرسیده،و از خاطر هیچکس خطور نکرده،اما خداوند رحمان و رحیم که پرهیزگاران بهشتی را مشمول الطاف خاصش کرده از آن نعمتها نیز بهره‌مند می‌سازد،و به این ترتیب نعمتهای بهشتی ابعاد فوق العاده گسترده‌ای را که با هیچ بیانی قابل توصیف نیست پیدا می‌کند.

ضمنا از این تعبیر استفاده می‌شود که موازنه‌ای میان پاداش الهی و اعمال مؤمنان نیست،بلکه از آن افزون و بسیار برتر و بالاتر است،و در این مرحله همه جا با فضل او روبرو هستیم و در کیفرش با عدل او.

*** بعد از پایان گرفتن گفتگوها پیرامون بهشت و دوزخ،صفات بهشتیان و دوزخیان،و درجات و درکات آنها،برای نتیجه‌گیری کامل از این بحث،مجرمان را مورد توجه قرار داده،می‌فرماید:"چه بسیار اقوامی را که قبل از آنها هلاک کردیم،اقوامی که از آنها قوی‌تر و نیرومندتر بودند،کشورها را گشودند و بر- شهرها تسلط یافتند،اما بر اثر کفر و ظلم و بیدادگری و گناه نابود شدند" ( وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِی الْبِلاٰدِ ).

"آیا هیچ راه فراری از مرگ و عذاب الهی برای این گونه افراد وجود دارد"؟!( هَلْ مِنْ مَحِیصٍ ).

"قرن"و"اقتران"در اصل به معنی نزدیک شدن دو چیز یا اشیایی با یکدیگر است،و به جماعتی که در یک زمان زندگی می‌کنند"قرن"گفته می‌شود،و جمع آن"قرون"است،سپس همین لفظ بر بخشی از زمان اطلاق شده که گاه آن را سی سال،و گاه صد سال گفته‌اند.

بنا بر این هلاک کردن"قرنها"به معنی هلاک کردن"اقوام پیشین"است.

"بطش"به معنی بر گرفتن چیزی است با قوة و قدرت،و گاه به معنی جنگ و ستیز آمده است.

"نقبوا"از ماده"نقب"به معنی سوراخی است که در دیوار یا پوست ایجاد می‌کنند،اما"ثقب"تنها سوراخی را گویند که در چوب ایجاد می‌کنند.

این"واژه"هنگامی که به صورت فعلی به کار رود به معنی سیر و حرکت و به اصطلاح شکافتن راه و پیشروی می‌آید،و به معنی کشورگشایی و نفوذ در مناطق مختلف نیز آمده است.

"منقبت"نیز از همین ماده است و به افعال و صفات اشخاص بر جسته می‌گویند به خاطر نفوذ و تاثیری که در مردم دارد و یا طریق را برای ترقی صاحبش می‌گشاید.

"نقیب"به کسی می‌گویند که در باره جمعیتی بحث و بررسی می‌کند و از اوضاع و احوال آنها با خبر است و در درون آنها نفوذ می‌کند.

"محیص"از ماده"حیص"(بر وزن حیف)به معنی انحراف و عدول از چیزی است،و به همین مناسبت به معنی فرار از مشکلات،و هزیمت در میدان جنگ نیز آمده است.

به هر حال،آیه به کفار لجوج معاصر پیامبر ص هشدار می‌دهد که سری به تاریخ گذشتگان بزنند و آثار آنها را بر صفحات تاریخ و صفحه روی زمین بنگرند،به‌بینند خداوند با اقوام سرکشی که پیش از آنها بودند چه کرد؟اقوامی که از آنها پر جمعیت‌تر و با قدرت‌تر بودند،آن گاه به آینده خود بیندیشند.

این معنی بارها در قرآن مجید آمده است،از جمله در آیه 8 سوره زخرف می‌خوانیم:" فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً ":"ما اقوامی را که از آنها قوی‌تر بودند هلاک کردیم".

بعضی آیه مورد بحث را اشاره به"قوم ثمود"می‌دانند که در سرزمین کوهستانی"حجر"در شمال حجاز زندگی می‌کردند،کوه‌ها را می‌شکافتند،

و در آن خانه‌های باشکوه و قصرها می‌ساختند،ولی ظاهر این است که آیه مفهوم گسترده‌ای دارد و آنها و غیر آنها را شامل می‌شود.

جمله" هَلْ مِنْ مَحِیصٍ "آیا راه گریزی وجود دارد؟ممکن است از زبان اقوام پیشین باشد که به هنگام گرفتاری در چنگال عذاب این مطلب را از هم سؤال می‌کردند،و یا از سوی پروردگار نسبت به کفار لجوج معاصر پیامبر اسلام ص یعنی آیا اینها می‌توانند از سرنوشت دردناکی که اقوام متمرد پیشین داشتند فرار کنند؟! *** در آخرین آیه مورد بحث برای تاکید بیشتر می‌افزاید:"قطعا در سرگذشت پیشینیان تذکر و اندرزی است،برای آن کس که عقل دارد،یا گوش فرا دهد،و حاضر باشد"!( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِمَنْ کٰانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ ).

منظور از"قلب"در اینجا و در دیگر آیات قرآن که بحث از درک مسائل می‌کند همان"عقل"و شعور و ادراک است،در کتب لغت نیز یکی از معانی "قلب"همان"عقل"گفته شده،"راغب"در"مفردات"قلب را در آیه مورد بحث به علم و فهم تفسیر کرده،در لسان العرب نیز می‌خوانیم که گاهی"قلب" به معنی عقل به کار رود ⁽¹⁾.

در حدیثی از امام موسی بن جعفر ع نیز در تفسیر همین آیه آمده است که"منظور از قلب عقل است" ⁽²⁾.

ریشه این لغت(قلب)در اصل به معنی تغییر و تحول و به اصطلاح قلب

و انقلاب است،و از آنجا که فکر و عقل انسان دائما در حال دگرگونی است به آن"قلب"گفته شده است،و به همین دلیل در آیات قرآن روی مساله سکینه و آرامش دل،و یا اطمینان قلب تکیه شده است، هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ :"او کسی است که آرامش را در دل مؤمنین نازل کرد" (فتح-4)" أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ":"آگاه باشید یاد خدا مایه آرامش دلها است"(رعد-28)آری این موجود ناآرام را تنها یاد خدا آرامش می‌بخشد.

" أَلْقَی السَّمْعَ "(گوش را افکند)کنایه از گوش دادن و نهایت دقت در استماع است،شبیه تعبیری که در فارسی داریم می‌گوئیم:"گوش ما نزد تو است" یعنی به خوبی به سخنانت گوش می‌دهیم.

"شهید"در اینجا به معنی کسی است که حضور قلب دارد،و به اصطلاح دلش در مجلس است،و با دقت مطالب را پی‌گیری می‌کند.

و به این ترتیب مجموع آیه چنین معنی می‌دهد دو گروه می‌توانند از این مواعظ پند و اندرز گیرند،نخست آنها کسی که دارای ذکاوت و عقل و هوشند، و خود مستقلا می‌توانند مسائل را تحلیل کنند،و دیگر کسانی که در این حد نیستند اما می‌توانند"مستمع"خوبی برای دانشمندان باشند،و با حضور قلب به سخنان آنها گوش فرا دهند و حقایق را از طریق ارشاد و راهنمایی آنها فرا- گیرند.

شبیه این سخن در آیه 10 سوره ملک نیز آمده است که از قول دوزخیان چنین نقل می‌کند:" لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ :"اگر ما گوش شنوا یا عقل و درک کافی داشتیم هرگز در صف دوزخیان قرار نمی‌گرفتیم" چرا که نشانه‌های راه حق آشکار است آنها که خود اهل تحقیقند آن را به خوبی

در می‌یابند،و آنها که چنین نیستند می‌توانند از طریق رهنمودهای دانشمندان عادل و دلسوز راه خود را بیابند،بنا بر این باید انسان یا علم و عقل کافی داشته باشد یا گوش شنوا ⁽¹⁾.

[سوره ق (50): آیات 38 تا 40]

اشاره

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ وَ مٰا مَسَّنٰا مِنْ لُغُوبٍ (38) فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ اَلشَّمْسِ وَ قَبْلَ اَلْغُرُوبِ (39) وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ اَلسُّجُودِ (40)

ترجمه:

38-ما آسمانها و زمین و آنچه را در میان آنهاست در شش روز(شش دوران)آفریدیم و هیچگونه رنج و تعبی به ما نرسید(با این حال چگونه زنده کردن مردگان برای ما مشکل است؟).

39-در برابر آنچه آنها می‌گویند شکیبا باش،و تسبیح و حمد پروردگارت را قبل از طلوع آفتاب و پیش از غروب بجا آور.

40-و در بخشی از شب او را تسبیح کن،و بعد از سجده‌ها!

تفسیر:

آفریدگار آسمانها و زمین قادر بر احیای مردگان است

در تعقیب آیات گذشته و دلائل مختلفی که در باره معاد در آن آمده بود، در این آیات به یکی دیگر از دلائل امکان معاد اشاره کرده،و بعد از آن به پیامبر ص دستور صبر و شکیبایی و تسبیح و حمد پروردگار می‌دهد،تا کار-

شکنیهای مخالفان را از این طریق تحمل و خنثی کند.

نخست می‌فرماید:"ما آسمانها و زمین و آنچه را در میان آن دو است در شش روز(شش دوران)آفریدیم،و در خلقت آنها هیچگونه تعب و ضعفی به ما نرسید"!( وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ وَ مٰا مَسَّنٰا مِنْ لُغُوبٍ ).

"لغوب"به معنی تعب و خستگی است.

بدیهی است کسی که قدرتش محدود است اگر بخواهد کاری انجام دهد که بیش از توان او باشد خسته و درمانده و وامانده می‌شود،ولی در مورد وجودی که قدرتش نامحدود و تواناییش بی نهایت است این امور مفهومی ندارد.

بنا بر این کسی که قادر است بی هیچگونه تعب و رنج این آسمان و زمین با عظمت،و اینهمه کرات و کواکب و کهکشانها را ایجاد کند،توانایی دارد که انسان را بعد از مردن بار دیگر به حیات باز گرداند و لباس زندگی در اندامش بپوشاند.

بعضی برای این آیه شان نزولی نقل کرده‌اند که:یهود چنین می‌پنداشتند که خداوند آسمانها و زمین را در شش روز(شش روز هفته!)آفرید،سپس روز شنبه به استراحت پرداخت و یک پای خود را به روی پای دیگر انداخت!و به همین دلیل اینطور نشستن را نامطلوب می‌شمرند و مخصوص خدا می‌دانند!آیه فوق نازل شد ⁽¹⁾و به این گونه خرافات مضحک پایان داد.

ولی این شان نزول مانع از این نیست که آیه مساله امکان معاد را تعقیب کند،در عین اینکه دلیلی است بر توحید و علم و قدرت پروردگار که آسمان و زمین با اینهمه عجائب و شگفتیها و میلیونها میلیون موجودات زنده،و اسرار

عجیب و نظامهای ویژه‌اش آفریده است که تفکر در یک گوشه‌ای از آن می‌تواند ما را به آفریننده توانایی که دست قدرتش این گردونه عظیم را به حرکت در آورده،و نور حیات و زندگی را همه جا پاشیده است،رهنمون گردد.

موضوع خلقت آسمانها و زمین در"شش روز"کرارا در آیات قرآن آمده است ⁽¹⁾.

کلمه"یوم"-چنان که قبلا هم گفته‌ایم-در لغت عرب و معادل آن "روز"در لغت فارسی،و یا در سائر لغات در بسیاری از موارد به معنی دوران استعمال می‌شود،نه به معنی بیست و چهار ساعت و یا دوازده ساعت،فی المثل می‌گوئیم:"یک روز مردم در سایه پیامبر اسلام ص زندگی می‌کردند، و روز دیگر جباران بنی امیه و بنی عباس بر مردم مسلط شدند".

پیدا است"روز"در این تعبیرات به معنی"دوران"است،خواه یک سال باشد یا صد سال یا هزاران و یا میلیونها سال.مثلا می‌گوئیم یک روز کره زمین یکپارچه آتش بود،روز دیگری سرد شد،و آماده حیات،تمام این تعبیرات اشاره به دورانها است.

بنا بر این از آیه فوق استفاده می‌شود که خداوند آسمانها و زمین و تمامی موجودات آنها را در شش دوران آفریده است.

(مشروح این سخن را در جلد ششم صفحه 200 تا 204 ذیل آیه 54 سوره اعراف بیان کرده‌ایم).

بنا بر این جایی برای این سؤال باقی نمی‌ماند که قبل از آفرینش خورشید و کره زمین شب و روزی نبود تا خداوند عالم را در شش روز آفریده باشد.

*** بعد از ذکر دلائل مختلف معاد و ترسیم صحنه‌های مختلفی از قیامت چون

به هر حال گروهی تسلیم حق نیستند و لجاجت و پافشاری بر باطل دارند پیامبر ص را مخاطب قرار داده می‌گوید:"در برابر آنچه آنها می‌گویند شکیبا باش"( فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ ).

چرا که تنها با نیروی صبر و استقامت می‌توان بر این مشکلات پیروز شد، و توطئه‌های دشمن را در هم شکست،و نسبتهای ناروای آنها را در مسیر حق تحمل کرد.

و از آنجا که صبر و استقامت نیاز به پشتوانه‌ای دارد،و بهترین پشتوانه یاد خدا و ارتباط با مبدأ علم و قدرت جهان آفرین است در دنبال این دستور می‌افزاید:"و تسبیح و حمد پروردگارت را قبل از طلوع آفتاب و پیش از غروب آن بجا آور"( وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ ).

*** همچنین"در قسمتی از شب او را تسبیح کن و بعد از سجده‌ها"( وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ ).

این یاد مداوم و تسبیح مستمر همچون قطره‌های حیاتبخش باران بر سرزمین قلب و جان تو می‌ریزد،و آن را سیراب می‌کند،دائما به تو نشاط و حیات می‌بخشد و به استقامت در مقابل مخالفان لجوج دعوت می‌کند.

در اینکه منظور از تسبیح خداوند در این مواقع چهارگانه(قبل از طلوع آفتاب قبل از غروب،در شب،و بعد از سجده‌ها)چیست؟در میان مفسران گفتگو بسیار است.

بعضی معتقدند که این تعبیرات اشاره به نمازهای پنجگانه روزانه و بعضی از نوافل پر فضیلت است،به این ترتیب که" قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ "اشاره به نماز صبح است،زیرا آخر وقت آن طلوع آفتاب می‌باشد.

و"قبل غروب الشمس"اشاره به نماز ظهر و عصر است،چرا که آخر وقت هر دو غروب آفتاب است.

" وَ مِنَ اللَّیْلِ "نماز مغرب و عشا را بیان می‌کند،"و ادبار السجود" نظر به نافله‌های مغرب دارد که بعد از مغرب بجا آورده می‌شود.

"ابن عباس"همین تفسیر را پذیرفته،با این قید که" أَدْبٰارَ السُّجُودِ "را اشاره به تمام نمازهای نافله،دانسته است که بعد از فرائض انجام می‌شود،ولی از آنجا که در میان نوافل روزانه به عقیده ما تنها نافله مغرب و عشاء است که بعد از این نمازها انجام می‌شود این تعمیم صحیح نیست.

بعضی دیگر" قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ "را اشاره به نماز صبح،و"قبل الغروب" را اشاره به نماز عصر، وَ"مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ "را اشاره به نماز مغرب و عشاء، دانسته‌اند،و به این ترتیب بدون هیچ دلیل روشن سخن از نماز ظهر به میان نیامده است،و این دلیل بر ضعف این تفسیر است.

در روایتی نیز از امام صادق ع می‌خوانیم:هنگامی که از آیه" وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ "سؤال کردند فرمود:

تقول حین تصبح و حین تمسی عشر مرات لا اله الا اللّٰه وحده لا شریک له،له الملک، و له الحمد،یحیی و یمیت،و هو علی کل شیء قدیر:

"هنگام صبح و عصر ده بار این ذکر را می‌گویی لا اله الا اللّٰه..." ⁽¹⁾.

این تفسیر با تفسیر اول منافاتی ندارد و ممکن است هر دو در معنی آیه جمع باشد.

قابل توجه اینکه نظیر همین معنی با تفاوت مختصری در آیه 130 سوره طه نیز آمده است،آنجا که می‌فرماید:"

وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ ":

"قبل از طلوع آفتاب،و پیش از غروب آن،و همچنین در اثناء شب،و اطراف روز تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور تا خشنود شوی".

جمله لَعَلَّکَ تَرْضیٰ نشان می‌دهد که این عبادات و تسبیحات نقش مهمی در آرامش فکر و رضایت خاطر آدمی دارد،و به او در برابر حوادث سخت نیرو و توان می‌بخشد.

این نکته نیز قابل توجه است که در آیه 49 سوره طور چنین آمده است وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ :"برخی از شب را تسبیح خدا کن و به هنگام پشت کردن ستارگان" ⁽¹⁾.

در حدیث آمده است که علی ع فرمود:" أَدْبٰارَ السُّجُودِ "دو رکعت نافله‌ای است که بعد از مغرب می‌خوانند(توجه داشته باشید نافله مغرب چهار رکعت است که در اینجا فقط به دو رکعت آن اشاره شده)و" إِدْبٰارَ النُّجُومِ " دو رکعت نافله صبح است که قبل از نماز صبح و به هنگام غروب ستارگان بجا می‌آورند" ⁽²⁾.

در روایتی نیز آمده است که منظور از" أَدْبٰارَ السُّجُودِ "همان نماز وتر است که در آخر شب انجام می‌شود ⁽³⁾.

به هر حال تفسیر اول از همه مناسبتر به نظر می‌رسد هر چند وسعت و گسترش

مفهوم تسبیح بسیاری از تفسیرهای دیگر را که در روایات به آن اشاره شده شامل می‌گردد.

نکته:

شکیبایی رمز هر پیروزی است

این نخستین بار نیست که قرآن مجید روی صبر و شکیبایی در برابر مشکلات و افراد لجوج و معاند تکیه می‌کند،مکرر در مکرر قرآن مجید هم به پیامبر بزرگ اسلام،و هم به عموم مؤمنان این مساله مهم را خاطر نشان می‌سازد، و تجربه‌های فراوان نیز نشان داده که غلبه و پیروزی از آن کسانی است که سهم بیشتری از صبر و استقامت دارند.

در حدیثی می‌خوانیم که امام صادق ع به یکی از دوستانش(که شاید در شرائط سخت آن زمان بیتابی می‌کرد)فرمود:

علیک بالصبر فی جمیع امورک: "بر تو لازم است که در تمام کارها صبر و شکیبایی داشته باشی".

سپس افزود خداوند محمد ص را مبعوث کرد و او را به"صبر"و مدارا دستور داد،و او صبر کرد تا نسبتهای بسیار ناروا به او دادند،تا آنجا که سینه‌اش تنگ شد،خداوند این آیه را بر او نازل کرد: وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ :"ما می‌دانیم که به خاطر سخنان آنها ناراحت می‌گردی و سینه‌ات تنگ می‌شود،تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور،و از سجده کنندگان باش".

باز او را تکذیب کردند و تیرهای تهمت از هر سو به طرفش پرتاب نمودند، و از این جهت محزون و غمگین شد،باز خداوند برای دلداریش این آیه را نازل فرمود: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا

کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا :"ما می‌دانیم که سخنان آنها تو را اندوهگین می‌کند،ولی آنها تو را تکذیب نمی‌کنند بلکه ستمگران آیات خدا را تکذیب می‌کنند،پیش از تو نیز رسولان خدا را تکذیب کردند و آنها در برابر تکذیبها و آزارها صبر نمودند تا یاری ما به کمکشان آمد".

سپس امام ع می‌افزاید:پیامبر ص خود را وادار به صبر و شکیبایی کرد،اما در این هنگام آنها از حد گذراندند و نام خدا را بردند،و نسبت به ساحت مقدسش تکذیب کردند،پیامبر ص فرمود من در برابر ناملایمات خود و خانواده و حیثیتم صبر کردم،ولی در برابر بدگویی به پروردگارم شکیبایی ندارم،در اینجا خداوند عز و جل این آیه(آیه مورد بحث)را نازل فرمود: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا ..."ما آسمان و زمین و آنچه در میان این دو است در شش دوران آفریدیم(و در آفرینش جهان شتاب و عجله نکردیم)و تعب و رنجی بما نرسید،بنا بر این تو هم عجله مکن و در برابر سخنان آنان صابر باش،اینجا بود که پیامبر صبر و شکیبایی را در تمام حالات پیش گرفت"(تا بر دشمنانش پیروز شد) ⁽¹⁾.

[سوره ق (50): آیات 41 تا 45]

اشاره

وَ اِسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ اَلْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ (41) یَوْمَ یَسْمَعُونَ اَلصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ اَلْخُرُوجِ (42) إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ إِلَیْنَا اَلْمَصِیرُ (43) یَوْمَ تَشَقَّقُ اَلْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرٰاعاً ذٰلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنٰا یَسِیرٌ (44) نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَقُولُونَ وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّٰارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخٰافُ وَعِیدِ (45)

ترجمه:

41-گوش فرا ده و منتظر روزی باش که منادی از مکان نزدیک ندا می‌دهد.

42-روزی که همگان صیحه رستاخیز را به حق می‌شنوند،آن روز روز خروج است.

43-مائیم که زنده می‌کنیم،و می‌میرانیم،و بازگشت تنها به سوی ما است.

44-روزی که زمین از روی آنها شکافته می‌شود و به سرعت(از قبرها)خارج می‌گردند، و این جمع کردن برای ما آسان است.

45-ما به آنچه آنها می‌گویند آگاهتریم و تو مامور به اجبار آنها نیستی،بنا بر این به وسیله قرآن کسانی را که از عذاب من می‌ترسند متذکر ساز.

تفسیر:

با صیحه رستاخیز همه زنده می‌شوند

این آیات که آخرین آیات سوره"ق"را تشکیل می‌دهد همانند سایر آیات این سوره تکیه بر مسئله معاد و رستاخیز دارد،و باز گوشه دیگری از آن را مطرح می‌کند،و آن مساله"نفخ صور"و"خروج مردگان از قبر"است.

می‌فرماید:"گوش فرا ده و منتظر روزی باش که منادی از مکان نزدیک ندا می‌دهد"( وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ الْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ ).

*** "روزی که صیحه رستاخیز را به حق می‌شنوند،آن روز،روز خروج است"!( یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ ).

مخاطب در"استمع"(گوش فرا ده)گرچه شخص پیامبر ص است ولی مسلما مقصود همه انسانها هستند.

و منظور از"گوش فرا دادن"یا انتظار کشیدن است،زیرا کسانی که در انتظار حادثه‌ای به سر می‌برند که با صدای وحشتناکی شروع می‌شود دائما گوش فرا می‌دهند،و منتظرند.و یا منظور گوش فرا دادن به این سخن الهی است،و معنی چنین می‌شود:"این سخن را بشنو که پروردگارت در باره صیحه رستاخیز می‌گوید" ⁽¹⁾.

اما این منادی کیست؟ممکن است ذات پاک خداوند باشد که این ندا را

می‌دهد،ولی به احتمال قویتر همان"اسرافیل"است که در"صور"می‌دمد، و در آیات قرآن نه با نام بلکه با تعبیرات دیگری به او اشاره شده است.

تعبیر به" مَکٰانٍ قَرِیبٍ "اشاره به این است که این صدا آن چنان در فضا پخش می‌شود که گویی بیخ گوش همه است،و همه آن را یکسان از نزدیک می‌شنوند امروز ما با وسائل مختلف می‌توانیم سخن گوینده‌ای را که در یک نقطه دور دست از جهان سخن می‌گوید همگی از نزدیک بشنویم،گویی در کنار دست ما نشسته و با ما سخن می‌گوید،ولی آن روز بدون نیاز به این وسائل همه صدای منادی حق را که فریاد رستاخیز بر می‌کشد در نزدیکی خود می‌شنوند ⁽¹⁾.

به هر حال این صیحه،صیحه نخستین که برای پایان گرفتن جهان است نیست بلکه صیحه دوم یعنی همان صیحه قیام و حشر است،و در حقیقت آیه دوم توضیح و تفسیری است برای آیه اول می‌گوید:آن روز که صیحه را به حق می‌شنوند روز خروج از قبرها و از میان خاکهای زمین است.

*** و برای اینکه روشن شود حاکم در این دادگاه بزرگ کیست؟می‌افزاید "مائیم که زنده می‌کنیم و می‌میرانیم بازگشت مردم فقط به سوی ما است"( إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ إِلَیْنَا الْمَصِیرُ ).

منظور از احیاء همان زنده کردن نخستین در دنیا است،و منظور از میراندن در پایان عمر است،و جمله:" إِلَیْنَا الْمَصِیرُ "اشاره به زنده شدن در رستاخیز است.

در حقیقت آیه اشاره به این نکته می‌کند که همانگونه که مرگ و حیات نخستین به دست ما است،باز گرداندن به زندگی و قیام قیامت نیز به دست ما و به سوی ما است.

*** سپس برای توضیح بیشتر می‌فرماید:"بازگشت آنها به سوی ما روزی است که زمین از روی آنها شکافته می‌شود،و آنها زنده می‌شوند و به سرعت خارج می‌گردند"( یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرٰاعاً ) ⁽¹⁾.

و در پایان آیه می‌افزاید:"این حشر و جمع کردن مردم در قیامت برای ما سهل و آسان است"( ذٰلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنٰا یَسِیرٌ ).

"حشر"به معنی جمع و گردآوری از هر سو است.

روشن است خداوندی که آفریننده آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو است حشر و نشور مردگان برای او کار ساده‌ای می‌باشد.اصولا مشکل و آسان برای کسی است که قدرتش محدود است،آن کسی که قدرتش نامحدود است همه چیز برای او یکسان و آسان است.

جالب اینکه در بعضی از روایات می‌خوانیم:"اولین کسی که زنده می‌شود و از قبر خارج گشته،وارد صحنه محشر می‌شود پیامبر ص است و علی ع

همراه او است"! ⁽¹⁾.

*** و در آخرین آیه مورد بحث که آخرین آیه این سوره است بار دیگر به پیامبرش در مقابل مخالفان سر سخت و لجوج تسلی و دلداری می‌دهد و می‌فرماید:

"ما به آنچه آنها می‌گویند آگاهتریم"( نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَقُولُونَ ).

"و تو مامور نیستی که آنها را مجبور به ایمان کنی و با قهر و اجبار به سوی اسلام بکشانی"( وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّٰارٍ ).

وظیفه تو تنها ابلاغ رسالت،و دعوت به سوی حق و بشارت و انذار است "چون چنین است آنها را که از عذاب و عقاب من می‌ترسند به وسیله قرآن متذکر ساز،و پند و اندرز ده"( فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخٰافُ وَعِیدِ ) ⁽²⁾.

در تفسیر"قرطبی"آمده است که"ابن عباس"می‌گوید:جمعی عرض کردند ای رسول خدا!ما را انذار کن و بیم ده،آیه فوق نازل شد و گفت:

" فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخٰافُ وَعِیدِ " ⁽³⁾.

اشاره به اینکه قرآن برای انذار و بیدار ساختن افراد مؤمن کافی است هر صفحه‌ای از آن یادآور قیامت،و آیات مختلفش بازگو کننده سرنوشت پیشینیان و توصیفهایش از مواهب بهشتی و عذابهای دوزخی و حوادثی که در آستانه رستاخیز و در دادگاه عدل الهی واقع می‌شود بهترین پند و اندرز برای همگان است.

به راستی یادآوری آن صحنه که زمینها از هم شکافته می‌شود،و خاکها جان

می‌گیرند،لباس حیات در تن می‌پوشند و به حرکت در می‌آیند و از قبرها خارج می‌شوند،در حالی که وحشت و اضطراب سر تا پای همه را فرا گرفته، و به سوی دادگاه عدل الهی رانده می‌شوند صحنه تکان دهنده‌ای است.

به خصوص اینکه گاهی یک قبر با گذشت زمان قبور انسانهای مختلفی شده و افراد بسیاری را در خود جای داده است که بعضی صالح و بعضی ناصالح و بعضی مؤمن و بعضی کافر بوده‌اند و به گفته شاعر: رب قبر قد صار قبرا مرارا ضاحک من تزاحم الاضداد! و دفین علی بقایا دفین فی طویل الآجال و الاماد! "چه بسیار قبری که بارها قبر شد-قبری که از تزاحم اضداد می‌خندد"! و چه بسیار افرادی که بر بقایای انسانهای دیگری دفن شدند-در طول زمان و قرون و اعصار".

***پروردگارا!ما را از کسانی قرار ده که از"وعید"تو می‌ترسند و از قرآنت پند می‌گیرند.

خداوندا!در آن روز که وحشت و اضطراب همگان را فرا گرفته ما را با رحمتت آرامشی عنایت فرما.

بار الها!روزهای عمر هر چه باشد به سرعت سپری می‌شود آنچه جاویدان است سرای آخرت تو است،به ما حسن عاقبت و نجات در آخرت مرحمت کن.

آمین یا رب العالمین پایان سوره"ق" پنجشنبه 17 محرم الحرام 1406

(51) سوره ذاریات این سوره در مکه نازل شده و دارای 60 آیه است

اشاره

محتوای سوره ذاریات

محور بحث در این سوره در درجه اول،مسائل مربوط به معاد و رستاخیز و پاداش و کیفر مؤمنان و مجرمان است،ولی از این نظر مانند"سوره ق"نیست بلکه محورهای دیگری برای بحث در این سوره نیز دیده می‌شود.

به طور کلی می‌توان گفت مباحث این سوره بر پنج محور زیر دور می‌زند:

1-چنان که گفتیم قسمت مهمی از آن را مباحث معاد و شاخ و برگهای آن تشکیل می‌دهد،هم آغاز سوره با معاد است و هم پایان آن با معاد.

2-بخش دیگری از این سوره ناظر به مساله توحید و آیات و نشانه‌های خدا در نظام آفرینش است که طبعا بحثهای معاد را تکمیل می‌کند.

3-در بخش دیگر از داستان فرشتگانی که میهمان ابراهیم ع شدند و مامور در هم کوبیدن شهرهای قوم لوط بودند بحث می‌کند.

4-آیات دیگری از این سوره اشارات کوتاهی به داستان موسی ع و قوم عاد و قوم ثمود و قوم نوح دارد،و به این وسیله کافران و مجرمان دیگر را هشدار می‌دهد.

5-و بالآخره قسمت دیگری از این سوره،مبارزه اقوام متعصب و لجوج را با انبیاء گذشته بازگو کرده،و پیامبر اسلام ص را که در برابر مخالفین سر سخت قرار داشت از این طریق دلداری می‌دهد،و دعوت به استقامت می‌کند.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از امام صادق ع آمده است: من قرأ سورة الذاریات فی یومه او لیلته اصلح اللّٰه له معیشته و اتاه برزق واسع و نور له فی قبره بسراج یزهر الی یوم القیامة: "هر کس سوره ذاریات را در روز یا شب بخواند خداوند وضع زندگی و معیشت او را اصلاح می‌کند،روزی وسیعی به او می‌دهد،و قبر او را با چراغی روشن می‌سازد که تا روز قیامت می‌درخشد"! 1کرارا گفته‌ایم تنها لقلقه زبان برای رسیدن به اینهمه پاداش عظیم کافی نیست بلکه هدف تلاوتی است اندیشه برانگیز،و اندیشه‌ای عمل آفرین! ضمنا نامگذاری سوره به"ذاریات"به تناسب نخستین آیه این سوره است. ***

[سوره الذاریات (51): آیات 1 تا 6]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>وَ اَلذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً (1) فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً (2) فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً (3) فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً (4) إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ (5) وَ إِنَّ اَلدِّینَ لَوٰاقِعٌ (6)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-سوگند به بادهایی که ابرها را به حرکت در می‌آورند(و گرد و غبار و بذرهای گیاهان را).

2-و سپس سوگند به ابرهایی که بار سنگینی(از باران)با خود حمل می‌کنند.

3-و سپس سوگند به کشتیهایی که به آسانی به حرکت در می‌آیند.

4-و سوگند به فرشتگانی که کارها را تقسیم می‌کنند.

5-(آری سوگند به همه اینها)که آنچه به شما وعده داده شده است قطعا راست است.

6-و بدون شک جزای اعمال واقع شدنی است.

تفسیر:

سوگند به طوفانها و ابرهای باران‌زا!

بعد از سوره"و الصافات"این دومین سوره‌ای است که با سوگندهای مکرر آغاز می‌شود،سوگندهایی پر معنی و تفکر آفرین،سوگندهایی بیدار- کننده و آگاهی بخش.

بسیاری دیگر از سوره‌های قرآن که به خواست خدا در بحثهای آینده با آن رو به رو می‌شویم چنین است،و جالب اینکه این سوگندها غالبا مقدمه‌ای است برای بیان مساله معاد،جز در موارد معدودی که با مساله توحید و غیر آن مربوط می‌شود،و نیز جالب اینکه محتوای این سوگندها ربط خاصی با محتوای رستاخیز دارد،و با ظرافت و زیبایی مخصوصی این بحث مهم را از جوانب گوناگون تعقیب می‌کند.

حقیقت این است که سوگندهای قرآن که تعداد آن زیاد است یکی از چهره‌های اعجاز این کتاب آسمانی و از زیباترین و درخشنده‌ترین فرازهای آن است که شرح هر کدام در جای خود خواهد آمد.

در آغاز این سوره خداوند به پنج موضوع مختلف سوگند یاد کرده است که چهار مورد آن پشت سر هم و یک قسمت به صورت جداگانه آمده است.

نخست می‌فرماید:"سوگند به بادهایی که ابرها را در آسمان به حرکت در می‌آورند و گرد و غبارها و بذر گیاهان و نطفه‌های گلها را در روی زمین به هر سو می‌پراکند"( وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً ) ⁽¹⁾.

سپس می‌افزاید:"سوگند به ابرهایی که بار سنگینی از باران با خود حمل می‌کنند" (فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً ) ⁽¹⁾.

*** "و سوگند به کشتیهایی که بر رودخانه‌های عظیم و صفحه دریاها به آسانی به حرکت در می‌آیند"( فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً ) ⁽²⁾.

*** "و سوگند به فرشتگانی که کارها را تقسیم می‌کنند"(فالمقسمات امرا).

در حدیثی که بسیاری از مفسران در ذیل همین آیه آورده‌اند می‌خوانیم:

"ابن الکوا" ⁽³⁾روزی از علی ع در حالی که بر منبر خطبه می‌خواند سؤال کرد منظور از" اَلذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً "چیست؟فرمود:بادها است.

عرض کرد:" فَالْحٰامِلاٰتِ وِقْراً "فرمود:ابرها است.

عرض کرد:" فَالْجٰارِیٰاتِ یُسْراً "فرمود:کشتیها است.

عرض کرد:" فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً "فرمود:منظور فرشتگان است".

با این حال تفسیرهای دیگری است که با این تفسیر قابل جمع است.از جمله اینکه منظور از"جاریات یسرا"نهرهایی است که به وسیله بارانها به

جریان می‌افتد،و منظور از" فَالْمُقَسِّمٰاتِ أَمْراً "ارزاقی است که بواسطه فرشتگان از طریق کشاورزی تقسیم می‌شود.

به این ترتیب سخن از بادها،سپس ابرها،و بعد از آن نهرها،و سرانجام روئیدن گیاهان است که تناسب نزدیکی با مساله معاد که بعد از آن آمده دارد، زیرا می‌دانیم که یکی از دلائل امکان معاد مساله زنده کردن زمینهای مرده به وسیله نزول باران است که بارها در قرآن به عبارات مختلف ذکر شده است.

این احتمال نیز داده شده که این چهار وصف همگی اوصاف بادها باشد، بادهایی که ابرها را تولید می‌کند،و بادهایی که آنها را بر دوش خود حمل می‌نماید،و بادهایی که آنها را به هر سو می‌راند،و بادهایی که دانه‌های باران را به هر طرف می‌پاشد ⁽¹⁾.

با توجه به اینکه تعبیرات این آیات جامع و کلی است می‌تواند همه این معانی را در خود جای دهد ولی عمده همان تفسیر اول است.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که اگر منظور فرشتگان است،فرشتگان چه اموری را تقسیم می‌کنند؟ در پاسخ می‌گوئیم:این تقسیم کار ممکن است مربوط به کل تدبیر این عالم باشد که گروه‌هایی از فرشتگان الهی به فرمان او تدبیر امور آن را بر عهده دارند،و نیز ممکن است مربوط به تقسیم ارزاق،و یا تقسیم قطرات باران بر مناطق روی زمین باشد ⁽²⁾.

بعد از ذکر این چهار سوگند که همه بیانگر اهمیت مطلبی است که بعد از آن می‌آید می‌فرماید:"آنچه به شما وعده داده شده است قطعا راست است"( إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ ) ⁽¹⁾.

*** و بار دیگر به عنوان تاکید می‌افزاید"و بدون شک جزای اعمال واقع شدنی است"( وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ ).

"دین"در اینجا به معنی جزاء است،همانطور که در" مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ "آمده،و اصولا یکی از نامهای قیامت"یوم الدین"(روز جزا است) و از آن روشن می‌شود که منظور از وعده‌های واقع شدنی در اینجا وعده‌های مربوط به قیامت و حساب و پاداش و کیفر و بهشت و دوزخ و سایر امور مربوط به معاد است،بنا بر این جمله اول تمام وعده‌های قیامت را شامل می‌شود،و جمله دوم تاکیدی است بر مساله جزا.

در چند آیه بعد نیز سخن از"یوم الدین"به میان آمده،و همانگونه که قبلا نیز اشاره کردیم سوگندهایی که در آغاز این سوره آمده پیوند و تناسب روشنی با نتیجه این قسمها دارد،چرا که حرکت ابرها و نزول بارانها و در نتیجه زنده شدن زمینهای مرده،خود صحنه‌ای از قیامت و معاد را در این دنیا نشان می‌دهد.

بعضی از مفسران"ما توعدون"را در اینجا به مفهوم وسیعتری تفسیر کرده‌اند که تمام وعده‌های الهی مربوط به قیامت و دنیا و تقسیم ارزاق و مجازات مجرمان در این جهان و جهان دیگر،و پیروزی مؤمنان صالح را شامل می‌شود،آیه 22 همین سوره که می‌گوید:" وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ "

نیز ممکن است تاییدی بر این معنی باشد،و چون لفظ آیه مطلق است این عمومیت بعید نیست.

به هر حال،وعده‌های الهی همه صادق است،چرا که"خلف وعده"یا ناشی از"جهل"است،یا"عجز"جهلی که باعث تغییر فکر وعده دهنده می‌شود، و عجزی که او را از وفای به وعده باز می‌دارد،اما خداوند"عالم"و"قادر" وعده‌هایش تخلف ناپذیر است.

[سوره الذاریات (51): آیات 7 تا 14]

اشاره

وَ اَلسَّمٰاءِ ذٰاتِ اَلْحُبُکِ (7) إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ (8) یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ (9) قُتِلَ اَلْخَرّٰاصُونَ (10) اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ (11) یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ اَلدِّینِ (12) یَوْمَ هُمْ عَلَی اَلنّٰارِ یُفْتَنُونَ (13) ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هٰذَا اَلَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (14)

ترجمه:

7-قسم به آسمان که دارای چین و شکنهای زیباست! 8-که شما در گفتاری مختلف و گوناگون هستید.

9-کسانی از ایمان به آن(روز جزا)منحرف می‌شوند که از قبول حق سر باز می‌زنند.

10-کشته شوند دروغگویان(و مرگ بر آنها!).

11-همانها که در جهل و غفلت فرو رفته‌اند.

12-و پیوسته سؤال می‌کنند روز جزا چه موقع است؟! 13-(آری)همان روزی است که آنها را بر آتش می‌سوزانند!

14-بچشید عذاب خود را،این همان چیزی است که در باره آن عجله داشتید!

تفسیر:

سوگند به آسمان و چین و شکنهای زیبایش!

این آیات نیز همچون آیات گذشته با سوگند شروع می‌شود،و از اختلافات کافران پیرامون قیامت و رستاخیز،و مسائل مختلف دیگر از جمله شخص پیامبر اسلام ص و مساله توحید سخن می‌گوید.

نخست می‌فرماید:"سوگند به آسمان که دارای چین و شکنهای زیبا است"( وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ ).

برای"حبک"(بر وزن کتب)جمع حباک(بر وزن کتاب)در لغت معانی بسیاری گفته شده،از جمله:راهها و چین و شکنهایی که بر اثر بادها روی رملهای بیابان،و یا صفحه آب،و یا ابرهای آسمان پیدا می‌شود.

به موهای"مجعد"نیز"حبک"گفته می‌شود.

گاه"حبک"را به معنی زیبایی و زینت تفسیر کرده‌اند.

و همچنین به معنی شکل موزون و مرتب.

و ریشه اصلی آن که"حبک"(بر وزن کبک)است به معنی بستن و محکم کردن است ⁽¹⁾.

به نظر می‌رسد که همه این معانی به یک معنی باز می‌گردد،و آن چین و شکنهای زیبایی است که در میان امواج،ابرهای آسمان،رملهای بیابان و موهای سر پیدا می‌شود.

و اما تطبیق این معنی بر آسمان یا به خاطر اشکال مختلف توده‌های ستارگان

و صورتهای فلکی(مجموعه‌هایی از ستارگان ثابت را که شکل خاصی به خود گرفته صورت فلکی می‌نامند).

یا به خاطر موجهای جالبی است که در ابرهای آسمانی پیدا می‌شود،و گاه به قدری زیبا است که مدتها چشمهای انسان را متوجه خود می‌سازد.

و یا توده‌های عظیم کهکشانها است که همچون پیچ و خمهای موهای مجعد بر صفحه آسمان ظاهر می‌شود،مخصوصا عکسهای جالبی که دانشمندان وسیله تلسکوپها از این کهکشانها بر داشته‌اند،کاملا موهای مجعد و پیچیده را تداعی می‌کند.

بنا بر این معنی،قرآن به آسمان و این کهکشانهای عظیم که در آن روز چشم تیز بین علم و دانش بشر هنوز به آن نیفتاده بود سوگند یاد می‌کند.

با توجه به اینکه این معانی منافاتی با هم ندارند ممکن است همه آنها در این سوگند جمع باشند در آیه 17 سوره مؤمنون نیز می‌خوانیم وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ :"ما بر فراز شما هفت راه آفریدیم"که اشاره به تنوع و کثرت آسمانها و کرات و کهکشانها و عوالم مختلف است ⁽¹⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که ریشه اصلی"حبک"می‌تواند اشاره به استحکام آسمانها و پیوند محکم کرات با یکدیگر مانند سیارات منظومه شمسی با قرص خورشید بوده باشد.

*** آیه بعد به جواب قسم یعنی مطلبی که به خاطر آن سوگند یاد شده است پرداخته،می‌افزاید:"همه شما در گفتاری مختلف و گوناگون هستید"( إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ ).

پیوسته ضد و نقیض می‌گوئید،و همین تناقض گویی دلیل بر بی پایه بودن سخنان شما است.

در مورد معاد،گاه می‌گوئید:ما اصلا باور نمی‌کنیم که استخوانهای پوسیده زنده شوند.

و گاه می‌گوئید ما در این باره شک و تردید داریم.

و گاه می‌افزائید پدران و نیاکان ما را بیاورید تا گواهی دهند بعد از مرگ قیامت و رستاخیزی در کار است تا قبول کنیم!.

و در مورد پیامبر اسلام ص گاه می‌گوئید دیوانه است،گاه شاعرش می‌خوانید،گاه ساحرش می‌نامید،گاهی می‌گوئید معلم و استادی دارد که این سخنان را به او تعلیم می‌دهد.

همچنین در مورد قرآن گاه آن را"اساطیر الاولین"(افسانه‌ها و خرافات پیشینیان)می‌نامید گاهی شعرش می‌خوانید،و گاه سحر،و گاه دروغ! سوگند به چین و شکنهای آسمانها که سخنان شما پر از تناقض و پیچ و خم است!و اگر پایه و مایه‌ای داشتید لا اقل روی یک مطلب می‌ایستادید و هر روز به سراغ مطلبی نمی‌رفتید.

این تعبیر در حقیقت استدلالی است بر بطلان ادعاهای مخالفان در مورد توحید و معاد و پیامبر و قرآن(هر چند تکیه اصلی این آیات به قرینه آیاتی که بعدا می‌آید روی مساله معاد است).

و می‌دانیم همواره برای کشف دروغ مدعیان کاذب چه در مسائل قضایی و چه در مسائل دیگر به سخنان ضد و نقیض آنها استناد می‌شود،قرآن نیز درست بر این مطلب تکیه می‌کند.

در آیه بعد علت این انحراف از حق را بیان کرده،می‌فرماید:"کسانی از ایمان به قیامت منحرف می‌شوند که از قبول دلائل حق،و تسلیم در برابر منطق سر باز می‌زنند"،و گرنه دلائل زندگی بعد از مرگ آشکار است( یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ ).

باید توجه داشت که تعبیر آیه کلی و سربسته است که ترجمه تحت اللفظی آن چنین می‌شود:"بازگردانده می‌شوند از آن آنها که بازگردانده شده‌اند".

زیرا"افک"در اصل به معنی منصرف ساختن و بازگرداندن از چیزی است،لذا به"دروغ"که جنبه انحرافی دارد"افک"گفته می‌شود،همانگونه که بادهای مختلف را"مؤتفکات"می‌گویند.

ولی با توجه به اینکه در آیات قبل سخن از رستاخیز در میان بوده معلوم است که منظور اصلی انحراف از این عقیده است،و نیز از آنجا که در آیه گذشته سخن از گفتگوهای ضد و نقیض کافران در میان بود معلوم می‌شود که منظور در اینجا کسانی است که از منطق و دلیل روشن منحرف می‌شوند.

بنا بر این مجموع آیه چنین معنی می‌دهد:کسانی از ایمان به معاد منحرف می‌شوند که از مسیر دلیل عقل و منطق حق‌طلبی منحرف گشته‌اند.

البته مانعی ندارد که منظور انحراف از قبول هر گونه حق اعم از قرآن و توحید و نبوت پیامبر و معاد(و از جمله مساله ولایت امامان معصوم که در بعضی از روایات وارد شده است)بوده باشد،اما به هر حال مساله قیامت که موضوع اصلی است مسلما در آن داخل است.

*** در آیه بعد دروغگویان و دروغپردازان را شدیدا مورد مذمت و تهدید قرار داده،می‌گوید:"کشته شوند دروغگویان و مرگ بر آنها"!( قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ ).

"خراص"از ماده"خرص"(بر وزن درس)در اصل به معنی هر سخنی است که از روی گمان و تخمین گفته شود،و از آنجا که چنین سخنانی غالبا دروغ از آب در می‌آید این واژه به معنی دروغ نیز به کار رفته است.به این ترتیب"خراصون"کسانی هستند که حرفهای بی پایه و بی سر و ته می‌زنند و منظور در اینجا-به قرینه آیات بعد-آنهایی هستند که در باره قیامت با سخنان بی پایه و دور از منطق قضاوت کنند.

ولی به هر صورت این جمله به صورت نفرین است بر آنها،نفرینی که نشان می‌دهد آنها موجوداتی هستند شایسته مرگ و نابودی و آن چنانند که"عدمشان به ز وجود".

بعضی نیز"قتل"را در اینجا به معنی لعن و طرد و محرومیت از رحمت خدا تفسیر کرده‌اند.

و از اینجا می‌توان این حکم کلی را نیز استفاده کرد که اصولا قضاوتهایی که مدرک روشنی ندارد و بر پایه حدس و تخمین و گمانهای بی اساس است کاری است گمراه کننده و مستحق نفرین و عذاب.

*** سپس به معرفی این خراصون دروغگو پرداخته،می‌افزاید:"آنها کسانی هستند که در جهل و غفلت و بیخبری فرو رفته‌اند"( اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ ).

"غمرة"در اصل به معنی آب فراوانی است که محلی را بپوشاند،سپس به جهالت و نادانی عمیقی که کسی را فرا گیرد اطلاق شده است.

"ساهون"از ماده"سهو"به معنی هر گونه غفلت است،بعضی گفته‌اند نخستین مرتبه جهل"سهو و اشتباه"است،سپس"غفلت"،و بعد از آن"غمره" می‌باشد.

بنا بر این آنها از مرحله سهو شروع می‌کنند،بعد به غفلت و بیخبری

می‌انجامد،و در ادامه راه به طور کامل در"جهل"فرو می‌روند،و جمع میان این دو تعبیر-سهو و غمره-در آیه فوق ممکن است اشاره به آغاز و انجام این حرکت باشد.

به این ترتیب منظور از خراصون کسانی است که غرق جهل و نادانی خویشند،و برای فرار از زیر بار حق هر روز بهانه و سخن بی اساسی را عنوان می‌کنند.

*** و لذا"پیوسته سؤال می‌کنند روز جزا چه وقت است و قیامت کی خواهد آمد"( یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ ).

تعبیر به یسئلون به صورت"فعل مضارع"دلیل بر این است که این سؤال را مرتب مطرح می‌کنند،در حالی که اصولا باید وقت قیام قیامت مخفی و مکتوم باشد،تا هر کس در هر زمان احتمال وقوع آن را بدهد،و اثر تربیتی ایمان به قیامت که خودسازی و آمادگی مداوم است حاصل گردد.

این سخن به آن می‌ماند که بیماری از طبیب مرتبا سؤال کند پایان عمر من چه روزی خواهد بود؟هر کس این سؤال را بی اساس می‌داند،و می‌گوید مهم این است که بدانی مرگ حق است تا خود را درمان کنی مبادا گرفتار "مرگ زودرس"شوی.

ولی آنها هدفی جز استهزاء یا بهانه‌جویی نداشتند نه اینکه راستی می‌خواستند تاریخ قیام قیامت را پیدا کنند.

*** ولی با این حال قرآن به آنها پاسخ کوبنده‌ای داده،می‌گوید:"قیامت آن روزی است که آنها را بر آتش می‌سوزانند"!( یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ ).

و به آنها گفته می‌شود:"بچشید عذاب خود را،این همان چیزی است که در مورد آن عجله داشتید"( ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ ).

"فتنه"در اصل به معنی قرار دادن طلا در کوره است،تا طلای خوب و خالص از ناخالص شناخته شود،و به همین مناسبت به معنی هر گونه آزمایش و امتحان استعمال می‌شود،و به معنی"دخول انسان در آتش"نیز آمده است،و گاه به معنی بلا و عذاب و ناراحتی چنان که آیه مورد بحث نیز اشاره به همین معنی است.

[سوره الذاریات (51): آیات 15 تا 19]

اشاره

إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (15) آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ (16) کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اَللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ (17) وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ (18) وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ اَلْمَحْرُومِ (19)

ترجمه:

15-پرهیزگاران در باغهای بهشت و در میان چشمه‌ها قرار دارند.

16-و آنچه پروردگارشان به آنها مرحمت کرده دریافت می‌دارند زیرا آنها پیش از آن (در سرای دنیا)از نیکوکاران بودند.

17-آنها کمی از شبها را می‌خوابیدند.

18-و در سحرگاهان استغفار می‌کردند.

19-و در اموال آنها حقی برای سائل و محروم بود.

تفسیر:

پاداش سحرخیزان نیکوکار

در تعقیب آیات گذشته که سخن از دروغگویان جاهل و منکران قیامت و رستاخیز و عذاب آنها در میان بود،در آیات مورد بحث از مؤمنان پرهیزگار

و اوصاف و پاداش آنها سخن می‌گوید،تا در مقایسه با یکدیگر-آن چنان که روش قرآن است-حقائق روشنتر شود.

می‌فرماید:"پرهیزگاران در باغهای بهشت و در میان چشمه‌ها قرار دارند" ( إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ ).

درست است که باغ طبیعتا دارای نهرهای آب است،اما لطفش در این است که چشمه‌ها از درون خود باغ بجوشد،و درختان را دائما مشروب کند، این امتیازی است که باغهای بهشت دارد،نه یک نوع چشمه که انواع مختلفی از چشمه‌ها در آن موجود است ⁽¹⁾.

*** سپس به نعمتهای دیگر بهشتی اشاره کرده و به صورت سربسته می‌گوید:

"آنچه را که پروردگارشان به آنها مرحمت کرده دریافت می‌دارند"( آخِذِینَ مٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ ).

یعنی آنها با نهایت میل و اشتیاق و کمال رضا و رغبت و خشنودی این مواهب الهی را پذیرا می‌شوند.

و در دنبال آیه می‌افزاید این پاداشهای عظیم بی جهت نیست،"آنها پیش از آن در سرای دنیا از نیکوکاران بودند"( إِنَّهُمْ کٰانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُحْسِنِینَ ) ⁽²⁾.

احسان و نیکوکاری که در اینجا آمده معنی وسیعتری دارد که هم اطاعت خدا را شامل می‌شود و هم انواع نیکیها به خلق خدا.

*** آیات بعد به توضیح چگونگی نیکوکار بودن آنها پرداخته،سه وصف را از میان اوصاف آنها بیان می‌کند.

نخست اینکه:"آنها کمی از شبها را می‌خوابیدند"( کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ ).

"یهجعون"از ماده"هجوع"به معنی خواب شبانه است.

بعضی گفته‌اند منظور این است که آنها اکثر شب را بیدار بودند و کمی از شب را می‌خوابیدند،و به اصطلاح همواره شب زنده‌دار بودند.

ولی از آنجا که این حکم به صورت یک دستور عمومی برای پرهیزگاران و محسنین بعید به نظر می‌رسد این تفسیر مناسب نیست،بلکه منظور این است که آنها کمتر اتفاق می‌افتاد تمام شب را بخوابند،و به تعبیر دیگر"لیل"(شب) به صورت جنس و عموم در نظر گرفته شده.

بنا بر این همه شب بخشی را بیدار بودند و به عبادت و نماز شب می‌پرداختند و شبهایی را که تماما در خواب باشند و عبادت شبانه از آنها به کلی فوت شود کم بوده است.

این تفسیر در حدیثی از امام صادق ع نیز نقل شده است ⁽¹⁾.

برای این آیه تفسیرهای دیگری ذکر کرده‌اند که چون بعید بود از بیان

آن خودداری شد ⁽¹⁾.

*** دومین وصف آنها را چنین بیان می‌کند:"آنها پیوسته در سحرگاهان استغفار می‌کردند"( وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ ).

در آخر شب که چشم غافلان در خواب است،و محیط از هر نظر آرام، قال و غوغای زندگی مادی فرو نشسته،و عواملی که فکر انسان را به خود مشغول دارد خاموش است برمی‌خیزند،و به درگاه خدا می‌روند،در پیشگاه معبود به راز و نیاز می‌پردازند،نماز می‌خوانند،و مخصوصا از گناهان خود استغفار می‌کنند.

بسیاری معتقدند که منظور از استغفار در اینجا همان"نماز شب"است، از این جهت که"قنوت نماز وتر"مشتمل بر استغفار است.

"اسحار"جمع"سحر"(بر وزن بشر)در اصل به معنی"پوشیده و پنهان بودن"است،و چون در ساعات آخر شب پوشیدگی خاصی بر همه چیز حاکم است"سحر"نامیده شده.

واژه"سحر"(بر وزن شعر)نیز به چیزی گفته می‌شود که چهره حقائق را می‌پوشاند و یا اسرار آن از دیگران پوشیده است.

در روایتی در تفسیر"در المنثور"آمده است که پیغمبر گرامی اسلام ص فرمود:

ان آخر اللیل فی التهجد احب الی من اوله،لان اللّٰه یقول و بالاسحار هم

یستغفرون: "آخر شب برای تهجد(نماز شب)نزد من محبوبتر است از آغاز آن،زیرا خداوند می‌فرماید:پرهیزگاران در سحرگاهان استغفار می‌کنند" ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری از امام صادق ع می‌خوانیم:

کانوا یستغفرون اللّٰه فی الوتر سبعین مرة فی السحر: "نیکوکاران بهشتی در نماز وتر به هنگام سحر هفتاد مرتبه از خدا طلب آمرزش می‌کردند" ⁽²⁾.

*** سپس به سومین وصف پرهیزگاران بهشتی اشاره کرده،می‌افزاید:"در اموال آنها حقی برای سائل و محروم بود( وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ ).

تعبیر به"حق"در اینجا یا به خاطر این است که خداوند بر آنها لازم شمرده است(مانند زکات و خمس و سائر حقوق واجب شرعی)و یا آنها خود بر خویشتن الزام کرده‌اند و تعهد نموده‌اند،و در اینصورت غیر حقوق واجب را نیز شامل می‌گردد.

بعضی معتقدند این آیه تنها ناظر به قسم دوم است،و حقوق واجب را شامل نمی‌شود،زیرا حقوق واجب در اموال همه مردم است،اعم از پرهیزگاران و غیر آنها،و حتی کفار،بنا بر این وقتی می‌گوید:در اموال آنها چنین حقی است یعنی علاوه بر واجبات آنها بر خود لازم می‌دانند که در راه خدا از اموال خویش به سائلان و محرومان انفاق کنند،ولی می‌توان گفت که فرق نیکوکاران با دیگران آن است که آنها این حقوق را ادا می‌کنند در حالی که دیگران مقید به آن نیستند.

این تفسیر نیز گفته شده که تعبیر به"سائل"در مورد حقوق واجب است، چرا که حق سؤال و مطالبه دارد،و تعبیر به"محروم"در حقوق مستحبّ

است که حق مطالبه در آن نیست.

"فاضل مقداد"در"کنز العرفان"تصریح می‌کند که منظور از"حق معلوم"حقی است که خود آنها در اموالشان قرار می‌دهند،و خویشتن را موظف به آن می‌دانند ⁽¹⁾.

نظیر این معنی در سوره معارج آیه 24 و 25 آمده است می‌فرماید: وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ .

و با توجه به اینکه حکم وجوب زکات در مدینه نازل شد،و آیات این سوره همگی مکی است نظر اخیر تایید می‌شود.

در روایاتی که از منابع اهل بیت ع رسیده نیز تاکید شده که منظور از"حق معلوم"چیزی غیر از زکات واجب است.

در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم:

لکن اللّٰه عز و جل فرض فی اموال الاغنیاء حقوقا غیر الزکاة،فقال عز و جل: وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسّٰائِلِ ،فالحق المعلوم غیر الزکاة،و هو شیء یفرضه الرجل علی نفسه فی ماله...ان شاء فی کل یوم و ان شاء فی کل جمعة و ان شاء فی کل شهر. ..:"ولی خداوند متعال در اموال ثروتمندان حقوقی غیر از زکات قرار داده،از جمله اینکه فرموده است:در اموال آنها حق معلومی برای سائل و محروم است،بنا بر این"حق معلوم"غیر از زکات است،و آن چیزی است که انسان شخصا بر خود لازم می‌کند که از مالش بپردازد...برای هر روز، و یا اگر بخواهد در هر جمعه و یا در هر ماه..." ⁽²⁾.

در این زمینه احادیث متعدد دیگری با تعبیرات مختلف از امام علی بن

الحسین ع و امام باقر ع و امام صادق ع نقل شده است ⁽¹⁾.

و به این ترتیب تفسیر آیه روشن است.

در اینکه میان"سائل"و"محروم"چه تفاوتی است؟جمعی گفته‌اند:

"سائل"کسی است که از مردم تقاضای کمک می‌کند،ولی"محروم"شخص آبرومندی است که برای معیشت خود نهایت تلاش و کوشش را به خرج می‌دهد اما دستش به جایی نمی‌رسد و کسب و کار و زندگیش بهم پیچیده است و با این حال خویشتن‌داری کرده،از کسی تقاضای کمک نمی‌کند.

این همان کسی است که از او تعبیر به"محارف"می‌شود،زیرا در تفسیر محارف در کتب لغت و روایات اسلامی آمده است"او کسی است که هر قدر تلاش می‌کند درآمدی به دست نمی‌آورد گویی راههای زندگی به روی او بسته شده است".

به هر حال این تعبیر اشاره به این نکته است که هرگز منتظر ننشینید نیازمندان نزد شما آیند و تقاضای کمک کنند،بر شما است که جستجو کنید و افراد آبرومند محروم را که به گفته قرآن(بقره-273) یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ :"افراد بیخبر آنها را از شدت خویشتن‌داری غنی می‌پندارند" پیدا کنید،و به آنها کمک نموده،گره مشکلاتشان را بگشائید و آبرویشان را حفظ نمائید،و این دستور مهمی است که برای حفظ حیثیت مسلمانان محروم بسیار مهم است.

البته این افراد را(به گفته قرآن در همان آیه بقره)می‌توان از چهره‌هایشان شناخت تَعْرِفُهُمْ بِسِیمٰاهُمْ .

آری گرچه خاموشند ولی در عمق چهره آنها نشانه‌های رنجهای جانکاه

درونی برای افراد آگاه آشکار است،و"رنگ رخساره آنها از سر درونشان خبر می‌دهد".

نکته‌ها:

اشاره

1-توجه به"خدا"و"خلق خدا"

آنچه از اوصاف برای"متقین"و"محسنین"در این آیات آمده در حقیقت در دو بخش خلاصه می‌شود توجه به خالق آنهم در ساعاتی که از هر نظر آمادگی برای راز و نیاز با او و حضور قلب فراهم است،و عوامل اشتغال فکر و انصراف ذهن به حد اقل می‌رسد،یعنی در اواخر شب.

و دیگر توجه به نیازهای نیازمندان اعم از آنها که نیاز خود را ظاهر می‌کنند یا مکتوم می‌دارند.

این همان مطلبی است که در آیات قرآن کرارا به آن توصیه شده است، و آیاتی که"صلاة"و"زکات"را پشت سر هم می‌شمرد و روی هر دو تکیه می‌کند اشاره به همین مساله است،چرا که"صلاة"بارزترین مظهر پیوند با خالق است و"زکات"روشنترین راه پیوند با خلق خدا.

2-شب خیز که عاشقان به شب راز کنند!

با اینکه نماز شب از نمازهای نافله و مستحبّ است،ولی کرارا در قرآن مجید به آن اشاره شده،و این نشانه اهمیت فوق العاده آن می‌باشد،تا آنجا که قرآن آن را وسیله وصول به"مقام محمود"(سوره اسراء-79)و"مایه روشنی چشم" (چنان که در آیه 17 سوره الم سجده آمده)شمرده است.

در روایات اسلامی نیز فوق العاده روی این راز و نیاز شبانه و بیداری در

سحرگاهان تکیه شده است:

در یک جا پیامبر ص آن را کفاره گناهان می‌شمرد و می‌فرماید:

یا علی ثلاث کفارات،منها التهجد باللیل و الناس نیام: "سه چیز است که کفاره گناهان است یکی از آنها تهجد در شب است در حالی که مردم در خوابند" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از رسول خدا ص آمده است:

اشراف امتی حملة القرآن و اصحاب اللیل "شریفان امت من حاملان قرآنند و اصحاب عبادتهای شبانه" ⁽²⁾.

و باز در حدیث دیگری در وصایای آن حضرت به علی ع آمده است که چهار مرتبه تکرار فرمود:

علیک بصلاة اللیل: "نماز شب را هرگز ترک مکن" ⁽³⁾.

و از امام صادق ع در تفسیر آیه مورد بحث( کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ )چنین نقل شده:

کانوا اقل اللیالی تفوتهم لا یقومون فیها: "کمتر شبی بر آنها می‌گذشت که بیدار نشوند و عبادت نکنند" ⁽⁴⁾.

باز در حدیث دیگری آمده که پیامبر ص فرمود:

الرکعتان فی جوف اللیل احب الی من الدنیا و ما فیها: "دو رکعت نماز در دل شب از دنیا و آنچه در آن است نزد من محبوبتر است"! ⁽⁵⁾.

و نیز در حدیثی می‌خوانیم که امام صادق ع به"سلیمان دیلمی"(یکی از یارانش)فرمود:

لا تدع قیام اللیل فان المغبون من حرم قیام اللیل: "قیام شب را برای عبادت فراموش مکن،مغبون است کسی که از قیام شبانه محروم

گردد" ⁽¹⁾.

البته روایات در این زمینه بسیار است و تعبیرات فوق العاده جالبی در آنها دیده می‌شود،مخصوصا نماز شب به عنوان یک وسیله مؤثر برای آمرزش گناهان، بیداری فکر و اندیشه،روشنایی دل،و جلب رزق و روزی فراوان و تندرستی معرفی شده است که اگر جمع‌آوری شود کتاب مستقلی خواهد شد ⁽²⁾.

در این زمینه در جلد 12 صفحه 227(ذیل آیه 79 سوره اسراء)و در جلد 17 صفحه 154(ذیل آیه 17 سوره الم سجده)بحثهای دیگری آورده‌ایم.

3-حق سائل و محروم

قابل توجه اینکه در آیات فوق خواندیم همیشه در اموال نیکوکاران حقی برای سائل و محروم است،این تعبیر به خوبی نشان می‌دهد که آنها خودشان را در برابر نیازمندان و محرومان مدیون می‌بینند،و آنان را طلبکار و صاحب حق می‌شمرند،حقی که به هر حال باید پرداخته شود،و هیچگونه منتی در پرداختن آن نیست،درست مانند طلبهای سائر طلبکاران.

و چنان که گفتیم قرائن مختلفی نشان می‌دهد که این تعبیر مربوط به زکات واجب و امثال آن نیست،بلکه ناظر به انفاقهای مستحبی می‌باشد که پرهیزگاران آن را دین خود می‌شمرند ⁽³⁾.

[سوره الذاریات (51): آیات 20 تا 23]

اشاره

وَ فِی اَلْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ (20) وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ (21) وَ فِی اَلسَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ (22) فَوَ رَبِّ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ (23)

ترجمه:

20-و در زمین آیاتی برای طالبان یقین است.

21-و در وجود خود شما(نیز آیاتی است)آیا نمی‌بینید؟! 22-روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می‌شود.

23-سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حق است همانگونه که شما سخن می‌گوئید!

تفسیر:

نشانه‌های خدا در وجود شما است آیا نمی‌بینید؟

در تعقیب آیات پیشین که پیرامون مساله معاد و صفات دوزخیان و بهشتیان سخن می‌گفت در آیات مورد بحث،سخن از نشانه‌های خدا در زمین و در وجود خود انسان است،تا از یک سو به مساله توحید و شناخت خدا و صفات او که مبدء حرکت به سوی همه خیرات است آشنا شوند،و از سوی دیگر به قدرت او

بر مساله معاد و زندگی پس از مرگ،چرا که خالق حیات در روی زمین و اینهمه عجائب و شگفتیها قادر بر تجدید حیات نیز می‌باشد.

نخست می‌فرماید:"در زمین نشانه‌های مهمی است برای آنها که اهل یقینند و طالب حقند"( وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ ).

به راستی نشانه‌های حق و قدرت بی پایان و علم و حکمت نامحدود خدا در همین کره خاکی آن قدر فراوان است که عمر هیچ انسانی کافی برای شناخت همه آنها نیست.

حجم زمین،فاصله آن با خورشید،حرکت آن به دور خود،و حرکت آن به دور آفتاب،و نیروی جاذبه و دافعه‌ای که از آن حجم،و این حرکت به وجود می‌آید،و کاملا متعادل و معادل یکدیگر است و هماهنگی تمام اینها با هم تا شرایط حیات را بر صفحه زمین فراهم سازد،همه از آیات بزرگ خدا است.

در حالی که اگر یکی از این حرکات و رابطه‌ها و ویژگیها کمترین تغییری پیدا کند شرائط حیات و زندگی بر صفحه زمین بر هم می‌خورد،و موازنه‌ها به هم می‌ریزد.

موادی که زمین را تشکیل داده،و منابع مختلفی که در سطح و زیر زمین برای حیات و زندگی آماده شده،هر یک نشانه‌ای از نشانه‌های او است.

کوه‌ها و دشتها،دره و جنگلها،رودها و چشمه‌ها که هر کدام نقش مؤثری در ادامه حیات و هماهنگ ساختن شرائط آن دارد نشانه‌های دیگری است.

صدها هزار نوع از گیاهان و حشرات و حیوانات(آری صدها هزار نوع) هر کدام با ویژگیها و عجائبش که به هنگام مطالعه کتابهای زمین‌شناسی و گیاهشناسی و حیوان‌شناسی انسان را در حیرت فرو می‌برد آیات دیگری است.

در گوشه و کنار این کره خاکی اسرار جالبی است که شاید کمتر کسی به آن توجه می‌کند ولی نظر کنجکاو دانشمندان از آن پرده برداشته و عظمت

آفریدگار را آشکار ساخته است.

بد نیست در اینجا به گوشه‌ای از سخنان یکی از دانشمندان معروف جهان که در این زمینه مطالعات زیادی دارد گوش فرا دهیم:

"کرسی موریسین"می‌گوید:"در تنظیم عوامل طبیعی منتهای دقت و ریزه‌کاری به کار رفته است،مثلا اگر قشر خارجی کره زمین ده پا ضخیم‌تر از آنچه هست می‌بود اکسیژن-یعنی ماده اصلی حیات-وجود پیدا نمی‌کرد، یا هر گاه عمق دریاها چند پا بیشتر از عمق فعلی بود آن وقت کلیه اکسیژن و کربن زمین جذب می‌شد و دیگر امکان هیچگونه زندگی نباتی و یا حیوانی در سطح خاک باقی نمی‌ماند".

در جای دیگر در باره قشر هوایی که اطراف زمین را فرا گرفته می‌گوید:

"اگر هوای اطراف زمین اندکی از آنچه هست رقیقتر می‌بود،شهابهای ثاقب که هر روز به مقدار چند میلیون عدد به سوی زمین جذب می‌شوند و در همان فضای خارج زمین(بر اثر برخورد به قشر هوا)منفجر و نابود می‌شوند دائما به سطح زمین می‌رسیدند و هر گوشه‌ای از آن را مورد اصابت قرار می‌دادند! و یا اگر سرعت حرکت شهابها از آنچه هست کمتر می‌بود(هرگز بر اثر برخورد با هوا منفجر نمی‌شدند)همه آنها به سطح زمین می‌ریختند و نتیجه خرابکاری آنها معلوم بود".

و در جای دیگر می‌گوید:"تنها بیست و یک درصد از هوای اطراف زمین اکسیژن است...اگر مقدار اکسیژن موجود در هوا به جای بیست و یک درصد پنجاه درصد،بود تمام مواد سوختنی این عالم محترق می‌شد،و اگر جرقه‌ای به درختی در جنگلی می‌رسید،تمام جنگل به طور کامل می‌سوخت"! غلظت هوای محیط زمین به اندازه‌ای است که اشعه کیهانی را تا میزانی که برای رشد و نمو نباتات لازم است به طرف زمین عبور می‌دهد،و کلیه میکربهای

مضر را در همان فضا معدوم می‌سازد،و ویتامین‌های مفید را ایجاد می‌نماید.

یا وجود بخارهای مختلفی که در طی قرون متمادی از اعماق زمین برآمده و در هوا منتشر شده است و غالب آنها هم گازهای سمی هستند،معهذا هوای محیط زمین آلودگی پیدا نکرده،و همیشه به همان حالت متعادل که برای ادامه حیات انسانی مناسب باشد باقی مانده است.

دستگاه عظیمی که این موازنه عجیب را ایجاد می‌نماید و تعادل را حفظ می‌کند همان دریا و اقیانوس است که مواد حیاتی و غذایی و باران و اعتدال هوا و نباتات،و بالآخره وجود خود انسان از منبع فیض آن سرچشمه می‌گیرد.

هر کس که درک معانی می‌کند باید در مقابل عظمت دریا سر تعظیم فرود آورد و سپاسگزار موهبت‌های آن(و آفریدگار دریا)باشد ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد می‌افزاید:"در وجود خود شما نیز نشانه‌های خدا فراوان است" ( وَ فِی أَنْفُسِکُمْ ).

"آیا چشم باز نمی‌کنید و اینهمه آیات و نشانه‌های بارز حق را نمی‌بینید"؟! ( أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ ).

بدون شک انسان اعجوبه عالم هستی است و آنچه در عالم کبیر است در این عالم صغیر نیز وجود دارد،بلکه عجائبی در آن است که در هیچ جای جهان نیست.

عجب اینکه این انسان با آن هوش و عقل و علم و اینهمه خلاقیت و ابتکارات و صنایع شگرف،روز نخست به صورت نطفه کوچک و بی ارزشی بوده،اما همین

که در عالم رحم قرار می‌گیرد با سرعت عجیبی رو به تکامل می‌رود،روز به روز شکل عوض می‌کند،و لحظه به لحظه دگرگون می‌شود،و آن نطفه ناچیز در مدت کوتاهی به انسان کاملی تبدیل می‌گردد.

یک سلول که کوچکترین اجزای بدن او است ساختمان تو بر تو و شگفت- آوری دارد که به گفته دانشمندان معادل یک شهر صنعتی تشکیلات در آن است!.

یکی از علمای زیست‌شناس می‌گوید:"این شهر عظیم با هزاران در و دروازه جالب،و هزاران کارخانه و انبار و شبکه لوله‌کشی،و مرکز فرماندهی با تاسیسات فراوان(آنها)و ارتباطات زیاد،و کارهای مختلف حیاتی،آنهم در محدوده کوچک یک سلول،از پیچیده‌ترین و شگفت‌انگیزترین شهرها است که اگر ما بخواهیم تاسیساتی بسازیم که همان اعمال را انجام دهد-و هرگز قادر نیستیم-باید دهها هزار هکتار زمین را زیر تاسیسات و ساختمانهای مختلف و ماشین آلات پیچیده ببریم تا برای انجام چنان برنامه‌ای آماده گردد،ولی جالب اینکه دستگاه آفرینش همه اینها را در مساحتی معادل"پانزده میلیونیم میلیمتر" قرار داده"! ⁽¹⁾.

دستگاه‌هایی که در بدن انسان است مانند قلب و کلیه و ریه و مخصوصا دهها هزار کیلومتر!رگهای درشت و باریک و حتی مویرگهایی که با چشم دیده نمی‌شود،و مسئول آبرسانی و تغذیه و تهویه"ده میلیون میلیارد"سلول تن انسان هستند،و حواس مختلفی مانند بینایی و شنوایی و حواس دیگر هر کدام آیتی عظیم از آیات او است.

و از همه مهمتر معمای"حیات"که اسرار آن هم چنان ناشناخته مانده،

و ساختمان روح و عقل انسان است که عقول همه انسانها از درک آن عاجز است، و اینجا است که انسان بی اختیار لب به تسبیح و حمد و ثنای خدا می‌گشاید و در پیشگاه عظمتش سر تعظیم فرود می‌آورد،و به این اشعار مترنم می‌شود: فیک یا اعجوبة الکون غدا الفکر کلیلا انت حیرت ذوی اللب و بلبلت العقولا کلما قدم فکری فیک شبرا فر میلا ناکصا یخبط فی عمیاء لا یهدی سبیلا "در تو ای اعجوبه عالم هستی(ای خدای بزرگ)فکر خسته و وامانده شد"! "تو صاحبان اندیشه و مغز را حیران ساخته‌ای،و عقول را بهم ریخته‌ای"! "هر زمان فکر من یک وجب به تو نزدیک می‌شود یک میل فرار می‌کند" (و از عظمت ذاتت در وحشتی بزرگ فرو می‌رود).

"آری به عقب برمی‌گردد و در تاریکیها غرق می‌شود،و راهی به جلو پیدا نمی‌کند"! در حدیث آمده است که پیغمبر گرامی اسلام ص فرمود:

من عرف نفسه فقد عرف ربه: "کسی که خویش را بشناسد خدای خویش را شناخته است" ⁽¹⁾.

آری"خودشناسی"در تمام مراحل راه"خداشناسی"است.

تعبیر به" أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ "(آیا نمی‌بینید)تعبیر لطیفی است،یعنی این آیات الهی در گرداگرد شما در درون جان شما،در سراسر پیکر شما،گسترده است،اگر اندکی چشم باز کنید می‌بینید،و روح شما از درک عظمتش سیراب می‌گردد.

در سومین آیه مورد بحث به سومین بخش از نشانه‌های عظمت پروردگار و قدرت او بر معاد اشاره کرده می‌فرماید:"روزی شما در آسمان است،و آنچه به شما وعده داده می‌شود"( وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ ).

گرچه در بعضی از روایات اسلامی"رزق"در این آیه به دانه‌های حیاتبخش باران تفسیر شده که منبع هر خیر و برکت در زمین است،و آیه 5 سوره جاثیه نیز موافق آن است: وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا :"آنچه خدا از آسمان از رزق نازل کرده و به وسیله آن زمینهای مرده را احیاء فرموده است"ولی این معنی می‌تواند یکی از مصداقهای روشن آیه باشد در حالی که گستردگی مفهوم رزق هم باران را شامل می‌شود، هم نور آفتاب را که از آسمان به سوی ما می‌آید و نقش آن در حیات و زندگی فوق العاده حساس است،و همچنین هوا را که مایه حیات همه موجودات زنده است.

اینها همه در صورتی است که"سماء"را به معنی همین آسمان ظاهری تفسیر کنیم،ولی بعضی از مفسران"سماء"را به معنی عالم غیب و ما وراء طبیعت و لوح محفوظ گرفته‌اند که تقدیر ارزاق انسانها از آنجا می‌شود.

البته جمع میان هر دو معنی ممکن است،هر چند تفسیر اول روشنتر به نظر می‌رسد.

و اما جمله" مٰا تُوعَدُونَ "(آنچه به شما وعده داده می‌شود)می‌تواند تاکیدی بر مساله رزق و وعده الهی در این زمینه بوده باشد،و یا به معنی بهشت موعود چرا که در آیه 15" وَ النَّجْمِ "می‌خوانیم: عِنْدَهٰا جَنَّةُ الْمَأْویٰ :"بهشت موعود نزد سدرة المنتهی در آسمانها است"و یا اشاره به هر گونه خیر و برکت یا عذابی است که از آسمان نازل می‌گردد،و یا ناظر به همه این مفاهیم است، چرا که جمله" مٰا تُوعَدُونَ "مفهومش وسیع و گسترده است.

به هر حال این سه آیه ترتیب لطیفی دارد:آیه نخست از عوامل وجود

انسان در کره زمین سخن می‌گوید،و آیه دوم از خود وجود انسان،و آیه سوم از عوامل دوام و بقاء او.

این نکته نیز قابل توجه است:چیزی که مانع بصیرت آدمی می‌شود،و او را از مطالعه اسرار آفرینش،اسرار زمین و شگفتیهای وجود خودش باز می‌دارد همان حرص برای روزی است،خداوند در آیه اخیر به انسان اطمینان می‌دهد که روزی او تضمین شده است،تا بتواند با خیال راحت به شگفتیهای جهان هستی بنگرد،و جمله" أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ "در مورد او تحقق یابد.

*** لذا برای تاکید این مطلب در آخرین آیه مورد بحث سوگند یاد کرده می‌گوید:"به خدای آسمان و زمین سوگند که این مطلب حق است،درست همانگونه که شما سخن می‌گوئید"( فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ ).

کار بجایی رسیده است که خداوند با آن عظمت و قدرتش برای اطمینان دادن به بندگان شکاک و دیر باور و ضعیف النفس و حریص سوگند یاد می‌کند که آنچه به شما در زمینه رزق و روزی و وعده‌های ثواب و عقاب قیامت وعده داده شده همه حق است،و هیچ شک و تردیدی در آن نیست ⁽¹⁾.

تعبیر به" مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ "(همانگونه که سخن می‌گوئید)تعبیر لطیف و حساب شده‌ای است که از محسوسترین اشیاء سخن می‌گوید،چرا که گاهی خطا در باصره یا سامعه انسان واقع می‌شود،اما در سخن گفتن چنین

خطایی راه ندارد که انسان احساس کند سخن گفته در حالی که سخن نگفته باشد،لذا قرآن می‌گوید:همان اندازه که سخن گفتن شما برایتان محسوس است و واقعیت دارد رزق و وعده‌های الهی نیز همین گونه است! از این گذشته مساله سخن گفتن خود یکی از بزرگترین روزیها و مواهب پروردگار است که هیچ موجود زنده‌ای جز انسان از آن برخوردار نشده است، و نقش سخن گفتن در زندگی اجتماعی انسانها و تعلیم و تربیت و انتقال علوم و دانشها و حل مشکلات زندگی بر کسی پوشیده نیست.

نکته‌ها:

اشاره

1-داستان تکان دهنده اصمعی

"زمخشری"در تفسیر"کشاف"از"اصمعی" ⁽¹⁾نقل می‌کند از مسجد بصره بیرون آمدم،ناگاه چشمم به یک عرب بیابانی افتاد که بر مرکبش سوار بود،با من روبرو شد و گفت:از کدام قبیله‌ای؟گفتم از"بنی اصمع"گفت:

از کجا می‌آیی؟گفتم از آنجا که کلام خداوند رحمان را می‌خوانند،گفت برای من هم بخوان! من آیاتی از سوره و الذاریات را برای او خواندم،تا به آیه"و فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ "رسیدم،گفت کافی است،برخاست و شتری را که با خود داشت نحر کرد،و گوشت آن را در میان نیازمندانی که می‌آمدند و می‌رفتند تقسیم نمود، شمشیر و کمانش را نیز شکست و کنار انداخت و پشت کرد و رفت.این داستان گذشت.

هنگامی که با"هارون الرشید"به زیارت خانه خدا رفتم مشغول طواف بودم ناگهان دیدم کسی با صدای آهسته مرا صدا می‌زند نگاه کردم دیدم همان مرد عرب است،لاغر شده،و رنگ صورتش زرد گشته است(پیدا بود که عشقی آتشین بر او چیره گشته و او را بیقرار ساخته است)به من سلام کرد و خواهش نمود بار دیگر همان سوره"ذاریات"را برای او بخوانم،وقتی به همان آیه رسیدم فریادی کشید و گفت ما وعده خداوند خود را به خوبی یافتیم، سپس افزود آیا بعد از اینهم آیه‌ای هست من آیه بعد را خواندم: فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ بار دیگر صیحه زد و گفت:یا سبحان اللّٰه من ذا الذی اغضب الجلیل حتی حلف یصدقوه بقوله حتی ألجئوه الی الیمین؟!:"براستی عجیب است،چه کسی خداوند جلیل را به خشم آورده که این چنین سوگند یاد می‌کند آیا سخن او را باور نکرده‌اند که ناچار از سوگند شده"؟!این جمله را سه بار تکرار کرد و بر زمین افتاد و مرغ روحش به آسمان پرواز کرد ⁽¹⁾.

2-بهشت کجاست؟

چنان که در تفسیر آیات گفتیم بعضی جمله" وَ مٰا تُوعَدُونَ "را به معنی بهشت تفسیر کرده‌اند،و گفته‌اند از این آیه استفاده می‌شود که بهشت در آسمانها است،ولی این سخن با آنچه در آیه 133 سوره آل عمران آمده است که می‌گوید "بهشت به وسعت آسمانها و زمین است"سازگار به نظر نمی‌رسد.

و چنان که گفتیم این تفسیر برای جمله"ما توعدون"مسلم نیست،بلکه ممکن است اشاره به وعده رزق یا عذابهای آسمانی باشد.

و اگر در آیه 15 سوره نجم آمده است که"جنة الماوی"در آسمان در

کنار"سدرة المنتهی"است،دلیلی بر این معنی نخواهد بود،زیرا"جنة الماوی" بخشی از باغهای بهشت است نه تمام بهشت(دقت کنید).

3-بهره‌گیری از نشانه‌های حق آمادگی لازم دارد

هنگامی که آیات قرآن سخن از اسرار آفرینش و نشانه‌های خدا در عالم هستی می‌گوید گاه می‌فرماید:اینها نشانه‌هایی است برای کسانی که می‌شنوند (لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ) (یونس 67).

و گاه می‌گوید:برای آنهایی که تفکر می‌کنند( لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ) (رعد 3).

گاه می‌فرماید:برای کسانی که تعقل می‌کنند( لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ )(رعد 4).

گاه می‌گوید:برای کسانی که بسیار شکیبا و شکرگزارند( لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ )(ابراهیم 5).

گاه می‌فرماید:برای کسانی که ایمان دارند( لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ )(نحل 79).

گاه می‌گوید:برای همه صاحبان مغز( لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ )(طه 54).

گاه می‌فرماید:برای آنها که هوش سرشار دارند( لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ ) (حجر 75).

و بالآخره گاهی می‌گوید:برای دانشمندان( لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ )(روم 22).

و در آیات مورد بحث می‌گوید:"آیا نمی‌بینید"؟یعنی آیات خدا در زمین و در درون وجود شما برای کسانی که چشم بینا دارند روشن است.

این تعبیرات به خوبی نشان می‌دهد که برای استفاده و بهره‌گیری از آیات بی شمار و نشانه‌های بسیار که برای وجود پاک او در سراسر عالم آفرینش وجود

دارد زمینه آماده‌ای لازم است،چشمی بینا،گوشی شنوا،فکری بیدار،و دلی هشیار و روحی آماده پذیرش و تشنه حقایق لازم است،و گرنه ممکن است انسان سالها در لابلای این آیات زندگی کند اما همچون حیوانات جز اصطبل و علف نشناسد.

4-رزق حق است

از جمله اموری که نظام دقیقی بر آن حاکم است همین مساله روزی است که در آیات مورد بحث اشارات واضحی به آن شده است، درست است که تلاش و کوشش شرط بهره‌گیری از مواهب زندگی است،و تنبلی و سستی مایه محرومیت و درماندگی می‌باشد،ولی اینهم اشتباه است که گمان کنیم با حرص و ولع و کارهای بی رویه روزی انسان افزون می‌شود،و با عفت و متانت و خویشتن‌داری روزی کم خواهد شد.

در احادیث اسلامی تعبیرات جالبی در این زمینه دیده می‌شود.

در حدیثی از رسول خدا ص می‌خوانیم:

ان الرزق لا یجره حرص حریص،و لا یصرفه کره کاره: "روزی از سوی خداوند مقدر شده،نه حرص حریص آن را جلب می‌کند،و نه اکراه افراد آن را منع می‌نماید" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است که در پاسخ کسی که تقاضای موعظه کرده بود فرمود:"

و ان کان الرزق مقسوما فالحرص لما ذا؟. .." هر گاه رزق قسمت شده است حرص برای چیست ⁽²⁾..."؟.

هدف از این بیانات این نیست که جلو تلاش را بگیرد بلکه افراد حریص را با توجه به مقدر بودن رزق از حرصشان بازمی‌دارد.

این نکته نیز قابل توجه است که در احادیث اسلامی امور زیادی به عنوان

وسیله جلب روزی یا موانع آن معرفی شده که هر یک به نوبه خود سازنده است.

در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم:

و الذی بعث جدی بالحق نبیا ان اللّٰه تبارک و تعالی یرزق العبد علی قدر المروة،و ان المعونة تنزل علی قدر شدة البلاء: "سوگند به کسی که جدم را به حق به نبوت مبعوث کرده است که خداوند متعال انسان را به قدر مروت و شخصیتش روزی می‌دهد،و کمک پروردگار متناسب با شدت بلا و حادثه است" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است:

کف الاذی و قلة الصخب یزیدان فی الرزق: "ترک آزار مردم و جار و جنجال،روزی را افزایش می‌دهد. ⁽²⁾" از پیامبر اسلام ص نیز نقل شده است که فرمود:

التوحید نصف الدین و استنزل الرزق بالصدقة: "توحید نیمی از دین است،و روزی را از طریق انفاق در راه خدا بر خود نازل کن"! ⁽³⁾.

و همچنین امور دیگری مانند تمیز کردن اطراف خانه،و شستشو و تمیز کردن ظروف از اسباب افزایش روزی معرفی شده است.

[سوره الذاریات (51): آیات 24 تا 30]

اشاره

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ اَلْمُکْرَمِینَ (24) إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ (25) فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ (26) فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ (27) فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ (28) فَأَقْبَلَتِ اِمْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ (29) قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ إِنَّهُ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْعَلِیمُ (30)

ترجمه:

24-آیا خبر مهمانهای بزرگوار ابراهیم به تو رسیده است؟ 25-در آن زمان که بر او وارد شدند و گفتند:سلام بر تو!او گفت سلام بر شما که جمعیتی ناشناخته‌اید! 26-و به دنبال آن پنهانی به سوی خانواده خود رفت و گوساله فربه(و بریانی را برای

آنها)آورد.

27-و آن را نزدیک آنها گذارد(ولی با تعجب دید دست به سوی غذا نمی‌برند)گفت!آیا شما غذا نمی‌خورید؟ 28-و از این کار احساس وحشت کرد،گفتند:نترس(ما رسولان پروردگار توایم)و او را بشارت به تولد پسری دانا و هوشیار دادند.

29-در این هنگام همسرش جلو آمد در حالی که(از خوشحالی و تعجب)فریاد می‌کشید و به صورت خود زد و گفت(آیا پسری خواهم آورد در حالی که)پیر زنی نازا هستم؟! 30-گفتند پروردگارت چنین گفته است،و او حکیم و داناست.

تفسیر:

میهمانان ابراهیم(ع)

از این آیات به بعد گوشه‌هایی از سرگذشت انبیاء و اقوام پیشین برای تاکید و تایید مطالب گذشته مطرح می‌شود،و نخستین فراز آن سرگذشت فرشتگانی است که برای عذاب قوم لوط در شکل آدمیان بر ابراهیم ع ظاهر شدند،و او را بشارت به تولد فرزندی دادند با اینکه ابراهیم به سن پیری رسیده بود و همسرش نیز مسن و نازا بود.

از یک سو عطا کردن این فرزند برومند در این سن و سال به این پدر و مادر پیر و فرتوت تاکیدی است برای آنچه در باره مقدر بودن سایر روزی‌ها که در آیات گذشته آمد.

و از سوی دیگر دلیلی است بر قدرت و توانایی حق،و آیتی است از آیات خداشناسی که در آیات گذشته از آن بحث شده است.

و از سوی سوم بشارتی است برای اقوام با ایمان که مشمول حمایت حق هستند،همان گونه که آیات بعد که سخن از عذاب هولناک قوم لوط می‌گوید

هشدار و تهدیدی است برای مجرمان بی ایمان.

نخست روی سخن را به پیامبر کرده،می‌فرماید:"آیا داستان و خبر مهمانهای بزرگوار ابراهیم به تو رسیده است"؟!( هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ ) ⁽¹⁾.

تعبیر به"مکرمین"(اکرام شدگان)یا به خاطر این است که این فرشتگان ماموران حق بودند،و در آیه 26 سوره انبیاء نیز در باره فرشتگان می‌خوانیم: بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ "آنها بندگانی هستند محترم"و یا به خاطر احتراماتی است که ابراهیم برای آنها قائل شد و یا به هر دو جهت.

*** سپس به شرح حال آنها پرداخته،می‌گوید:"آن زمان که بر ابراهیم وارد شدند و گفتند:سلام بر تو!او گفت:سلام بر شما که جمعیتی ناشناخته‌اید"! ( إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ ) ⁽²⁾.

بعضی گفته‌اند ابراهیم ع مساله ناشناخته بودن آنها را در درون دل گفت، نه به صورت آشکار(چرا که این سخن با مساله احترام مهمان سازگار نیست).

ولی این معمول است که گاهی میزبان در عین احترام به میهمان می‌گوید:

ولی من نمی‌دانم شما را کجا دیده‌ام؟و به نظرم زیاد آشنا نیستید، بنا بر این می‌توان ظاهر آیه را حفظ کرد که ابراهیم این سخن را آشکارا گفته است،هر چند احتمال اول نیز بعید به نظر نمی‌رسد،بخصوص اینکه پاسخی از ناحیه میهمانان در معرفی خود در اینجا دیده نمی‌شود،و اگر ابراهیم چنین سخنی را آشکارا گفته بود لا بد آنها پاسخی به آن می‌دادند.

*** به هر حال ابراهیم میهمان‌نواز و پر سخاوت،برای پذیرایی میهمانان خود فورا دست به کار شد،"پنهانی به سوی خانواده خود رفت و گوساله‌ای فربه و بریانی برای آنها آورد"( فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ ).

"راغ"چنان که راغب در مفردات می‌گوید از"روغ"(بر وزن شوق) به معنی حرکت کردن توأم با یک نقشه پنهانی است.

چرا ابراهیم چنین کرد؟برای اینکه ممکن بود اگر میهمانان متوجه شوند مانع از چنین پذیرایی پر هزینه‌ای گردند.

اما چرا ابراهیم میهمانهای معدود که به گفته بعضی سه نفر و حد اکثر دوازده نفر بودند ⁽¹⁾غذای فراوان و مفصل تهیه کرد،این به خاطر آن است که معمولا اشخاص سخاوتمند هر گاه میهمانی برای آنها فرا رسد تنها به اندازه میهمانان غذا تهیه نمی‌کنند،بلکه غذایی فراهم می‌سازند که علاوه بر میهمانان تمام کسانی که برای آنان کار می‌کنند در آن شریک و سهیم باشند،و حتی همسایگان و نزدیکان و اطرافیان دیگر را هم در نظر می‌گیرند،بنا بر این هرگز چنین غذای اضافی اسراف محسوب نمی‌شود،و این معنی امروز هم در میان بسیاری از عشایر و آنها که به شکل سنتی سابق زندگی می‌کنند دیده می‌شود.

"عجل"(بر وزن طفل)به معنی گوساله است(و اینکه بعضی گفته‌اند به معنی گوسفند است با متون لغت سازگار نیست)این واژه در اصل از ماده "عجله"گرفته شده،زیرا این حیوان در این سن و سال حرکات عجولانه‌ای دارد که وقتی بزرگ شد به کلی آن را کنار می‌گذارد.

"سمین"به معنی فربه است،و انتخاب چنین گوساله‌ای برای احترام به میهمانان،و استفاده بیشتر اطرافیان بوده است.

در آیه 69 سوره هود آمده است که این گوساله بریان بود (بِعِجْلٍ حَنِیذٍ) هر چند آیه مورد بحث در این باره سخنی نمی‌گوید،اما منافاتی با آن ندارد.

*** "ابراهیم شخصا این غذا را برای میهمانان آورد و نزدیک آنها گذارد" ( فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ ).

ولی با کمال تعجب مشاهده کرد که آنها دست به سوی غذا نمی‌برند، "گفت آیا غذا نمی‌خورید"؟!( قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ ).

*** ابراهیم تصور می‌کرد آنها از جنس بشرند"و هنگامی که دید دست به سوی غذا نمی‌برند در دل احساس وحشت کرد"( فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً ).

زیرا در آن زمان-و امروز هم در میان بسیاری از اقوام که پای‌بند به اخلاق سنتی هستند-هر گاه کسی از غذای دیگری بخورد به او آزاری نمی‌رساند و خیانتی نمی‌کند،و آنجا که نمک خورند نمکدان را نمی‌شکنند،و لذا اگر میهمان دست به غذا نبرد این گمان پیدا می‌شد که او برای کار خطرناکی آمده است.این ضرب المثل نیز در عرب معروف است که می‌گویند"من لم یاکل طعامک لم یحفظ ذمامک":"کسی که غذای تو را نخورد به پیمان تو وفا نخواهد کرد".

"ایجاس"از ماده"وجس"(بر وزن مکث)در اصل به معنی صدای مخفی است،به همین مناسبت"ایجاس"به معنی احساس پنهانی و درونی آمده، گویی انسان صدایی را از درون خود می‌شنود و هنگامی که با"خیفة" همراه شود به معنی احساس ترس است.

در اینجا میهمانان-همانگونه که در سوره هود آیه 70 آمده است-"به او گفتند نترس"و به او اطمینان خاطر دادند( قٰالُوا لاٰ تَخَفْ ).

سپس می‌افزاید:"او را بشارت به تولد پسری دانا دادند"( وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ ).

بدیهی است فرزند به هنگام تولد"عالم"نیست،اما ممکن است استعدادی در او باشد که در آینده عالم و دانشمند بزرگی شود،و منظور در اینجا همین است.

در اینکه این فرزند"اسماعیل"بوده یا"اسحاق"؟در میان مفسران گفتگو است،هر چند مشهور این است که"اسحاق"بوده.

ولی این احتمال که اسماعیل باشد با توجه به آیه 71 سوره هود که می‌گوید: فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ درست به نظر نمی‌رسد،بنا بر این شکی نیست زنی که در آیات بعد سخن از او به میان می‌آید همسر ابراهیم"ساره"و این فرزند"اسحاق" است.

*** "در این هنگام همسر ابراهیم جلو آمد در حالی که از خوشحالی و تعجب فریاد می‌کشید به صورت خود زد و گفت:آیا با اینکه من پیر زنی نازایم صاحب فرزندی خواهم شد"؟!( فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ ).

در آیه 72 سوره هود نیز می‌خوانیم: قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً :"گفت:ای وای بر من!آیا من فرزندی می‌آورم در حالی

که پیر زنم،و این شوهرم پیر مردی است،این راستی چیز عجیبی است"! بنا بر این فریاد او فریادی از روی تعجب و توأم با شادی بوده است.

واژه"صرة"از ماده"صر"(بر وزن شر)در اصل به معنی بستن و بهم بستگی است،و به فریاد شدید و همچنین جمعیت متراکم نیز گفته می‌شود، چرا که دارای شدت و بهم پیوستگی است،به بادهای شدید و سرد"صرصر" می‌گویند چرا که انسانها را به هم می‌پیچد،و"صرورة"به زن یا مردی می‌گویند که هنوز حج بجا نیاورده،و یا تصمیم بر ازدواج ندارد،چرا که یک نوع بستگی و امتناع در آنها است،و در آیه مورد بحث به همان معنی فریاد شدید است.

"صکت"از ماده"صک"(بر وزن شک)به معنی زدن شدید،یا به صورت زدن است،و منظور در اینجا این است که همسر ابراهیم هنگامی که نوید تولد فرزندی را شنید،همانگونه که عادت زنان است،دستها را از شدت تعجب و حیا به صورت زد.

طبق گفته بعضی از مفسران،و همچنین سفر تکوین تورات،همسر ابراهیم در آن وقت نود سال یا بیشتر داشت،و خود ابراهیم حدود یکصد سال یا بیشتر! *** ولی قرآن در آیه بعد پاسخ فرشتگان را به او نقل می‌کند:"گفتند:

پروردگارت چنین گفته است و او حکیم و دانا است"( قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ إِنَّهُ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ ).

گرچه تو پیر زن فرتوتی هستی و شوهرت نیز چنین است،اما هنگامی که فرمان پروردگار تو صادر شود و اراده‌اش به چیزی تعلق گیرد بدون تردید تحقق می‌یابد.

حتی آفرینش جهان عظیمی همانند این جهان با امر"کن"(موجود باش) برای او سهل و آسان است.

تعبیر به"حکیم"و"علیم"اشاره به این است که نیاز ندارد تو از سن پیری و نازایی خودت یا کهنسال بودن همسرت خبر دهی،خدا همه اینها را می‌داند و اگر تا کنون به شما فرزندی نداده و در اواخر عمر مرحمت می‌کند آنهم حکمتی دارد.

جالب اینکه در آیه 73 سوره هود می‌خوانیم که فرشتگان به او گفتند: أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ :

"آیا از فرمان خدا تعجب می‌کنی؟این رحمت خدا و برکاتش بر خانواده شما است،که او حمید و مجید است".

تفاوت این دو تعبیر به خاطر آن است که فرشتگان همه این سخنها را به"ساره"گفتند،منتهی در سوره هود به بخشی اشاره شده،و در اینجا به بخش دیگر،در آنجا سخن از رحمت و برکات خدا است،و تناسب با حمید و مجید دارد(کسی که او را در مقابل نعمتهایش حمد و تمجید می‌کنند).

ولی در اینجا سخن از آگاهی خداوند نسبت به عدم آمادگی این دو همسر برای آوردن فرزند،و نازایی زن از نظر اسباب ظاهری است،و متناسب این است که گفته شود خدا از همه اینها آگاه می‌باشد،و اگر سؤال شود چرا این موهبت را در جوانی به آنها نداد؟گفته می‌شود:در این امر حکمتی است چرا که او حکیم است.

نکته:

سخاوت پیامبران

بسیار می‌شود که بعضی از افراد خشک،سخاوت و بلندنظری را با اسراف

و تبذیر اشتباه می‌کنند،و خست و تنگ‌نظری را با مساله زهد و پارسایی.

قرآن در آیات فوق،و آیات سوره هود،این حقیقت را فاش بیان کرده که پذیرایی از مهمان به طور گسترده و معقول هرگز مخالف شرع نیست،بلکه چون پیامبری دست به چنین کاری زده است دلیل بر محبوبیت آن است ولی البته آن گونه پذیرایی که شعاعش دیگران را هم در برگیرد،آن چنان که رسم افراد شریف سخاوتمند است.

خداوند هرگز بهره‌گیری از مواهب زندگی را تحریم نکرده،و داشتن اموال حلالی را همانند ابراهیم که دیگران هم از آن بهره گیرند عیب نشمرده است.

ابراهیم ع با آن اموال سرشار هرگز از یاد خدا غافل نشد،و هیچوقت دلبستگی اسارت‌گونه به آن نیافت،و در هیچ زمان منافع آن را منحصر به خود نساخت.

قرآن در آیه 32 سوره اعراف می‌گوید: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ :"بگو چه کسی زینتهای خدا را که برای بندگانش آفریده،و روزیهای پاکیزه را تحریم کرده است؟ بگو:اینها در زندگی دنیا از آن کسانی است که ایمان آورده‌اند(هر چند دیگران نیز با آنها مشارکت دارند ولی)در قیامت خالص برای مؤمنان خواهد بود،این چنین آیات خود را برای کسانی که آگاهند شرح می‌دهیم".

در این زمینه بحث مشروحی در جلد ششم صفحه 150 به بعد-ذیل آیه 32-اعراف آورده‌ایم.

آغاز جزء 27 قرآن مجید

[سوره الذاریات (51): آیات 31 تا 37]

اشاره

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا اَلْمُرْسَلُونَ (31) قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ (32) لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ (33) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ (34) فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (35) فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ (36) وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ اَلْعَذٰابَ اَلْأَلِیمَ (37)

ترجمه:

31-(ابراهیم)گفت پس ماموریت شما چیست ای فرستادگان(خدا)؟ 32-گفتند ما به سوی قوم مجرمی فرستاده شده‌ایم.

33-تا بارانی از"سنگ-گل"بر آنها بفرستیم.

34-سنگهایی که از ناحیه پروردگارت برای اسرافکاران نشان شده است! 35-ما تمام مؤمنانی را که در آن شهرها(ی قوم لوط)زندگی می‌کردند(قبل از نزول بلا)خارج کردیم.

36-و جز یک خانواده با ایمان در تمام آنها نیافتیم! 37-و در آن(شهرهای بلادیده)نشانه‌ای روشن برای کسانی که از عذاب دردناک می‌ترسند بجای گذاردیم.

تفسیر:

شهرهای بلادیده قوم لوط آیت و عبرتی است

در تعقیب ماجرای ورود فرشتگان بر ابراهیم و بشارت دادن به او در باره تولد اسحاق بحث از گفتگویی است که میان"ابراهیم"و"فرشتگان"در باره قوم"لوط"درگرفت.

توضیح اینکه:ابراهیم پس از تبعید به شام به دعوت مردم به سوی خداوند و مبارزه با هر گونه شرک و بت‌پرستی ادامه می‌داد،حضرت"لوط" که از پیامبران بزرگ بود در عصر او می‌زیست و احتمالا از سوی او ماموریت یافت که برای تبلیغ و هدایت گمراهان به یکی از مناطق شام(یعنی شهرهای سدوم)سفر کند،او در میان قوم گنهکاری آمد که آلوده به شرک و گناهان بسیاری بودند،و از همه زشت‌تر گناه همجنس‌بازی و لواط بود سرانجام گروهی از فرشتگان مامور هلاک این قوم شدند اما قبلا نزد ابراهیم آمدند.

ابراهیم از وضع میهمان فهمید اینها به دنبال کار مهمی می‌روند،و تنها برای بشارت تولد فرزند نزد او نیامده‌اند،چرا که برای چنین بشارتی یک نفر کافی بود،و یا به خاطر عجله‌ای که در حرکت داشتند احساس کرد ماموریت مهمی دارند.

لذا در نخستین آیه مورد بحث می‌گوید:"ابراهیم گفت:پس ماموریت و کار مهم شما چیست ای فرستادگان خدا"؟!( قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ ) ⁽¹⁾.

*** فرشتگان پرده از روی ماموریت خود برداشته،و به ابراهیم"گفتند:

ما به سوی قوم مجرم و تبهکاری فرستاده شده‌ایم"( قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ ).

قومی که علاوه بر فساد عقیده گرفتار انواع آلودگیها و گناهان مختلف زشت و ننگینی است ⁽¹⁾.

*** سپس افزودند:"ما ماموریت داریم بارانی از"سنگ-گل"بر آنها بفرستیم" و آنها را بدینوسیله در هم بکوبیم و هلاک کنیم( لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ ).

تعبیر به" حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ "(سنگی از گل)همان چیزی است که در آیه 82 سوره هود بجای آن"سجیل"آمده است،و"سجیل"در اصل یک واژه فارسی است که از"سنگ"و"گل"گرفته شده و در لسان عرب به صورت "سجیل"درآمده،بنا بر این چیزی است که نه مانند سنگ سخت است و نه مانند گل سست،و در مجموع شاید اشاره به این معنی است که برای نابود کردن این قوم مجرم حتی نیازی به نازل کردن صخره‌های عظیم از آسمان نبود، بلکه بارانی از ریگهای کوچک و نه چندان محکم و مانند دانه‌های باران بر آنها فرو بارید.

*** سپس افزودند:"این سنگها از ناحیه پروردگارت برای اسرافکاران نشان شده است"( مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ ).

"مسومة"به چیزی می‌گویند که دارای علامت و نشانه‌ای است،و در اینکه چگونه آنها نشاندار بودند؟در میان مفسران گفتگو است،بعضی گفته‌اند:

آنها شکل مخصوص داشته که نشان می‌داده سنگ معمولی نیست،بلکه وسیله عذاب است. و جمعی گفته‌اند:هر کدام علامتی داشته و برای فرد معین و نقطه خاصی نشانه‌گیری شده بود،تا مردم بدانند که مجازاتهای خداوند آن چنان حساب شده است که حتی معلوم است کدام فرد مجرم با کدام سنگ باید نابود شود! تعبیر به"مسرفین"اشاره به کثرت گناه آنها است،به گونه‌ای که از حد گذرانده و پرده‌های حیا و شرم را دریده بودند،اگر کسی در حالات قوم لوط و انواع گناهان آنها دقت کند می‌بیند که این تعبیر در مورد آنها بسیار پر معنی است ⁽¹⁾.

هر انسانی ممکن است گهگاه آلوده به گناهی شود اما اگر به زودی بیدار گردد و جبران و اصلاح کند زیاد مشکل نیست،مشکل زمانی پیش می‌آید که سر به اسراف بگذارد.

این تعبیر در عین حال مطلب دیگری را نیز بازگو می‌کند که نه تنها این سنگهای آسمانی برای قوم لوط نشانه‌گیری شده بود،بلکه در انتظار همه گنهکاران مسرف است.

*** قرآن در اینجا دنباله ماجرای این رسولان پروردگار را که نزد حضرت لوط آمدند و به عنوان میهمانانی بر او وارد شدند،و قوم بیشرم به گمان اینکه آنها جوانانی زیبا روی از جنس بشرند به سراغ آنها آمدند،اما به زودی به اشتباه

خود پی بردند،و چشمان همه آنها نابینا شد،رها کرده و دنباله سخن را از سوی خداوند بازگو می‌کند ⁽¹⁾.

می‌فرماید:"ما تمام مؤمنانی را که در شهرهای قوم لوط زندگی می‌کردند قبل از نزول بلا خارج کردیم"( فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ).

*** ولی در تمام این مناطق جز یک خانواده با ایمان نیافتیم"!( فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ).

آری ما هرگز خشک و تر را با هم نمی‌سوزانیم و عدالت ما اجازه نمی‌دهد مؤمن را گرفتار سرنوشت کافر کنیم،حتی اگر در میان میلیونها نفر بی ایمان و مجرم،یک فرد با ایمان و پاک باشد نجاتش می‌دهیم.

این همان مطلبی است که در سوره حجر آیه 59 و 60 به این صورت آمده:

" إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰا إِنَّهٰا لَمِنَ الْغٰابِرِینَ :

"مگر خاندان لوط که همگی آنها را نجات خواهیم داد،بجز همسرش که مقدر داشتیم در شهر بماند و هلاک شود"! و در سوره هود آیه 81 می‌خوانیم: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ :"شب هنگام با خانواده‌ات

از این شهر حرکت کن،و هیچکس از شما پشت سرش را نگاه نکند،مگر همسرت که او هم به همان بلائی که آنها گرفتار می‌شوند گرفتار خواهد شد"!.

و در سوره عنکبوت آیه 32 همین جریان به این صورت بازگو شده است: قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ :"ابراهیم گفت:در این شهر و آبادی که شما فرشتگان تصمیم نابودی آن را دارید لوط زندگی می‌کند،گفتند ما به کسانی که در آن هستند آگاهتریم او و خانواده‌اش را نجات می‌بخشیم،مگر همسرش که در میان مردم شهر می‌ماند".

و باز همین موضوع در سوره اعراف آیه 83 چنین منعکس شده است: فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ :"ما او و خاندانش را نجات بخشیدیم جز همسرش که همراه بازماندگان در شهر بود(و به سرنوشت آنها گرفتار شد)" همانگونه که ملاحظه می‌کنید این بخش از ماجرای قوم لوط در این پنج سوره از قرآن با عبارات مختلف بیان شده که همه آنها یک حقیقت را بازگو می‌کند،ولی از آنجا که ممکن است به یک حادثه از زوایای مختلف نگاه کرد و در هر نگاه بعدی از آن را مشاهده نمود،در قرآن مجید نیز حوادث تاریخی غالبا به همین صورت مطرح و تکرار شده است که تعبیرات مختلف آیات فوق گواه این معنی است،بعلاوه چون قرآن کتاب تربیت و انسانسازی است،و در مقام تربیت گاه لازم می‌شود که روی یک مساله مهم بارها تکیه شود،تا تاثیر عمیق در ذهن خواننده بگذارد،منتها این تکرار باید با تعبیرات جالب و دلنشین و گوناگون صورت گیرد تا ملال خاطری حاصل نشود و فصیح و بلیغ باشد.

(برای توضیح بیشتر روی ماجرای میهمانان ابراهیم ع و گفتگوهای او با این میهمانان،و سپس سرنوشت دردناک و عبرت‌انگیز قوم لوط،به تفسیر نمونه

جلد 6 صفحه 243 به بعد،و جلد 9 صفحه 167،و جلد 11 صفحه 98،و جلد 16 صفحه 260 ذیل آیات سوره"اعراف"و"هود"و"حجر"و سوره"عنکبوت" مراجعه فرمائید).

به هر حال خداوند شهرهای این قوم آلوده را با زمین لرزه‌ای سخت و ویرانگر زیر و رو کرد سپس بارانی از سنگهای آسمانی بر آنها فرو بارید و اثری از آنها نماند،حتی جسدهای پلیدشان زیر آوارها و سنگهای آسمانی مدفون گشت،تا عبرتی باشد برای آیندگان و برای همه افراد بی ایمان و مجرمان آلوده.

*** و لذا در آخرین آیه مورد بحث می‌افزاید:"در آن سرزمین نشانه‌ای روشن برای کسانی که از عذاب دردناک می‌ترسند بجای گذاشتیم"( وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ ).

این تعبیر به خوبی نشان می‌دهد که از این آیات و نشانه‌های خدا تنها کسانی پند می‌گیرند که آمادگی پذیرش در وجودشان باشد،و احساس مسئولیت کنند.

نکته:

محل شهرهای لوط کجا است؟

مسلم است که ابراهیم بعد از مهاجرت از عراق و سرزمین بابل،به سوی شامات آمد،می‌گویند لوط نیز با او زندگی می‌کرد،اما بعد از مدتی(برای دعوت به توحید و مبارزه با فساد)به شهر"سدوم"رفت.

"سدوم"نام یکی از شهرها و آبادیهای قوم لوط است که در شامات

(در کشور اردن)در نزدیکی بحر المیت واقع شده بود،سرزمین آباد و پر درخت و گیاهی بود،اما بعد از نزول عذاب الهی بر این قوم زشتکار و ننگین شهرهای آنها در هم کوبیده و زیر و رو شد،چنان که آنها را"مدائن مؤتفکات" می‌گویند(شهرهای زیر و رو شده).

بعضی معتقدند که ویرانه‌های این شهرها در زیر آب فرو رفته و مدعی هستند که در گوشه‌ای از دریاچه بحر المیت ستونها و آثار دیگری که دلالت بر خرابه‌های این شهر می‌کند دیده‌اند.

و اینکه در بعضی از تفاسیر اسلامی می‌بینیم که منظور از جمله" وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً "همان آبهای گندیده‌ای است که جای این شهرها را فرا گرفته ممکن است اشاره به همین معنی باشد که بعد از زلزله‌های شدید،و شکافته شدن زمین راهی از بحر المیت به این سرزمین بلادیده گشوده شد،و همه این شهرها به زیر آب فرو رفت! در حالی که بعضی دیگر معتقدند شهرهای لوط به زیر آب فرو نرفته، و هم اکنون در نزدیکی بحر المیت منطقه‌ای است که زیر سنگهای سیاهی پوشیده شده که احتمالا محل شهرهای لوط است.

و نیز گفته‌اند که مرکز ابراهیم در شهر"حبرون"در فاصله نه چندان دور از"سدوم"قرار داشت،و موقعی که بر اثر زلزله یا صاعقه شهرهای آنها آتش گرفت ابراهیم در نزدیکی حبرون ایستاده بود و دود شهر را که متصاعد بود با چشم خود می‌دید ⁽¹⁾.

از مجموع این گفتار حدود تقریبی این شهرها روشن می‌شود هر چند جزئیات آن هنوز در پرده‌ای از ابهام باقی مانده.

[سوره الذاریات (51): آیات 38 تا 46]

اشاره

وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ (38) فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (39) فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی اَلْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ (40) وَ فِی عٰادٍ إِذْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ اَلرِّیحَ اَلْعَقِیمَ (41) مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاّٰ جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ (42) وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ (43) فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ اَلصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ (44) فَمَا اِسْتَطٰاعُوا مِنْ قِیٰامٍ وَ مٰا کٰانُوا مُنْتَصِرِینَ (45) وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ (46)

ترجمه:

38-در(زندگی)موسی نیز نشانه و درس عبرتی بود،هنگامی که او را به سوی فرعون با دلیل آشکار فرستادیم.

39-اما او با تمام وجودش از وی روی برتافت و گفت:این مرد یا ساحر است یا دیوانه! 40-ما او و لشکریانش را گرفتیم و در دریا پرتاب کردیم،در حالی که درخور

سرزنش بود.

41-همچنین در سرگذشت عاد نیز آیتی است در آن هنگام که تندبادی بی باران بر آنها فرستادیم.

42-که از هر چیزی می‌گذشت آن را رها نمی‌کرد تا همچون استخوانهای پوسیده کند! 43-و نیز در سرگذشت قوم ثمود عبرتی است در آن هنگام که به آنها گفته شد مدتی کوتاه متمتع باشید(و سپس منتظر عذاب).

44-آنها از فرمان پروردگارشان سر باز زدند،و صاعقه آنها را فرو گرفت در حالی که (خیره خیره)نگاه می‌کردند(بی آنکه قدرت بر دفاع داشته باشند).

45-آنها چنان بر زمین افتادند که قدرت بر قیام نداشتند،و نتوانستند از کسی یاری طلبند! 46-همچنین قوم نوح را قبل از آنها هلاک کردیم،چرا که قوم فاسقی بودند.

تفسیر:

اینهمه درس عبرت در تاریخ پیشینیان

قرآن در این آیات در تعقیب داستان قوم لوط و عاقبت دردناکی که بر اثر گناهان بسیار زشت و ننگین پیدا کردند اشاره به سرگذشت چند قوم دیگر از اقوام پیشین می‌کند.

نخست می‌فرماید:"در موسی و تاریخ زندگی او نیز نشانه و درس عبرتی بود،در آن هنگام که او را به سوی فرعون با دلیل روشنی فرستادیم"( وَ فِی مُوسیٰ إِذْ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ فِرْعَوْنَ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ ).

"سلطان"چیزی است که مایه تسلط گردد،و منظور در اینجا معجزه یا دلیل و منطق نیرومند عقلی یا هر دو است که"موسی" ع در برابر فرعون از آن استفاده کرد.

تعبیر"سلطان مبین"در آیات مختلف قرآن بسیار به کار رفته،و غالبا به معنی دلیل منطقی روشن و آشکار است.

*** اما فرعون نه تسلیم معجزات بزرگ موسی ع که گواه ارتباطش با خدا بود شد،و نه در مقابل دلائل منطقی او سر تعظیم فرود آورد،بلکه به خاطر غرور و تکبری که داشت"با تمام وجودش از او روی گردان شد و گفت این مرد ساحر یا دیوانه است"!( فَتَوَلّٰی بِرُکْنِهِ وَ قٰالَ سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ ).

"رکن"در اصل به معنی ستون و پایه اصلی،و بخش مهم هر چیز است، و در اینجا ممکن است اشاره به ارکان بدن باشد.یعنی فرعون به طور کامل و با تمام ارکان بدن به موسی پشت کرد.

بعضی نیز گفته‌اند منظور در اینجا لشکر او است،یعنی تکیه بر ارکان لشکر خویش کرد و از پیام حق رویگردان شد.

و یا اینکه هم خودش از فرمان خدا روی برتافت و هم ارکان حکومت و لشکر خود را منحرف ساخت ⁽¹⁾.

جالب اینکه جباران زورگو در تهمتها و نسبتهای دروغینی که به انبیاء بزرگ می‌دادند گرفتار سردرگمی و تناقض و پریشانگویی عجیبی بودند،گاه آنها را ساحر می‌خواندند،و گاه مجنون،با اینکه"ساحر"باید انسان هوشیاری باشد که با استفاده از ریزه‌کاریها و مسائل روانی و خواص مختلف اشیاء کارهای اعجاب انگیزی را انجام دهد و مردم را اغفال نماید،در حالی که مجنون نقطه مقابل آن است.

*** اما قرآن از نتیجه کار فرعون جبار و اعوانش چنین خبر می‌دهد:"ما

او و لشکرش را گرفتیم و در دریا پرتاب کردیم،در حالی که مرتکب اعمالی شده بود که درخور سرزنش و ملامت بود"( فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ ) ⁽¹⁾.

"یم"به طوری که از متون لغت و کتب حدیث استفاده می‌شود به معنی "دریا"است، و به رودخانه‌های عظیم همانند نیل نیز اطلاق می‌شود ⁽²⁾.

تعبیر"نبذناهم"(آنها را افکندیم)اشاره به این است که فرعون با تمام قدرت و لشکریانش آن چنان در برابر اراده خداوند ضعیف بودند که همچون یک موجود بی مقدار آنها را در وسط دریای نیل افکند.

و تعبیر" هُوَ مُلِیمٌ "(او شایسته سرزنش است)اشاره به این که نه تنها مجازات الهی این قوم را محو کرد،بلکه تاریخی که از آنها باقی مانده نام ننگین و اعمال شرم‌آور آنها را حفظ کرده،و از ظلم و جنایت و کبر و غرور آنها پرده برداشته است به طوری که همواره درخور سرزنش هستند.

*** سپس به سرنوشت اجمالی قوم دیگری یعنی قوم"عاد"پرداخته،چنین می‌گوید:

"در سرگذشت قوم عاد نیز آیت و عبرتی است،در آن هنگام که باد و طوفانی نازا و بی باران بر آنها فرستادیم"( وَ فِی عٰادٍ إِذْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ ).

عقیم بودن بادها زمانی است که ابرهای باران‌زا با خود حمل نکند، گیاهان را تلقیح ننماید،و فایده و برکتی نداشته باشد،و جز هلاکت و نابودی چیزی همراه نیاورد.

*** سپس به توصیف تندبادی که بر قوم عاد مسلط شد پرداخته می‌افزاید:

"از هر چیزی می‌گذشت آن را رها نمی‌کرد تا نابود کند،و به صورت گیاهان خشک و در هم کوبیده یا استخوانهای پوسیده درآورد"( مٰا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاّٰ جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ ).

"رمیم"از ماده"رمة"(بر وزن منة به استخوانهای پوسیده می‌گویند، و"رمه"(بر وزن قبه)به ریسمان پوسیده گفته می‌شود،"ورم"(بر وزن جن) به معنی اجزاء خردی است که از چوب یا کاه بر زمین می‌ریزد ⁽¹⁾"رم"و"ترمیم" نیز به معنی اصلاح اشیاء پوسیده است ⁽²⁾.

این تعبیر نشان می‌دهد که تندباد قوم عاد یک تندباد معمولی نبود، بلکه علاوه بر تخریب و درهم کوبیدن و به اصطلاح فشارهای فیزیکی،دارای سوزندگی و مسمومیتی بود که اشیاء گوناگون را می‌پوساند.

آری این گونه است قدرت خداوند که با یک حرکت سریع"نسیم"، اقوام نیرومند و پر سر و صدایی را چنان در هم می‌کوبد که تنها اجساد پوسیده‌ای از آنها باقی می‌ماند،این بود اشاره کوتاهی به سرنوشت قوم نیرومند و ثروتمند "عاد"که در سرزمین"احقاف"(منطقه‌ای میان عمان و حضرموت)می‌زیستند.

*** بعد از آنها نوبت قوم"ثمود"می‌رسد و در باره آنها می‌فرماید:"در قوم ثمود نیز آیت و عبرتی است،در آن هنگام که به آنها گفته شد:مدتی کوتاه از زندگی متمتع گردید(و سپس منتظر عذاب الهی باشید)( وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ ).

منظور از" حَتّٰی حِینٍ "همان سه روز مهلتی است که در آیه 65 سوره هود به آن اشاره شده است: فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ :"آنها شتری را که به عنوان اعجاز آمده بود از پای درآوردند و پیامبرشان صالح به آنها گفت سه روز در خانه‌هایتان بهره گیرید،و بعد از آن منتظر عذاب الهی باشید،این وعده‌ای است تخلف ناپذیر".

با اینکه خداوند آنها را به وسیله پیامبرشان صالح بارها انذار فرموده بود،ولی باز برای اتمام حجت بیشتر سه روز به آنها مهلت داده شد،تا گذشته تاریک خود را جبران کنند،و زنگار گناه را با آب توبه از دل و جان بشویند، بلکه به گفته بعضی از مفسران در این سه روز دگرگونیهایی در پوست بدن آنها ظاهر شد،نخست به زردی،سپس به سرخی،و بعد به سیاهی گرائید،تا هشدارهایی باشد برای این قوم مشرک سرکش،اما متاسفانه هیچ یک از این امور سودی نبخشید و از مرکب غرور پائین نیامدند.

*** آری"آنها از فرمان پروردگارشان سر باز زدند و صاعقه به طور ناگهانی آنها را فرا گرفت،در حالی که خیره خیره نگاه می‌کردند،و قدرتی بر دفاع از خویشتن نداشتند"( فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ ).

"عتوا"از ماده"عتو"(بر وزن غلو)به معنی سرپیچی از اطاعت

است،ظاهر این است که این جمله اشاره به تمام سرپیچی‌هایی است که آنها در طول دعوت صالح داشتند،مانند بت‌پرستی و ظلم و ستم و از پای درآوردن ناقه‌ای که معجزه"صالح"بود،نه فقط سرپیچی‌هایی که در طول این سه روز انجام دادند و بجای توبه و انابه به درگاه خدا در غفلت و غرور فرو رفتند.

شاهد این سخن آیه 77 سوره اعراف است که می‌گوید: فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ :

"سپس ناقه را پی کردند،و از فرمان پروردگارشان سرپیچی نمودند و گفتند:

ای صالح!اگر از فرستادگان خدایی آنچه ما را به آن تهدید می‌کنی بیاور"! "صاعقه"و"صاقعه"هر دو قریب المعنی است در اصل به معنی فرو ریختن توأم با صدای شدید است،با این تفاوت که"صاعقه"در اجسام آسمانی گفته می‌شود،و"صاقعه"در اجسام زمینی،و به گفته بعضی از اهل لغت "صاعقه"گاهی به معنی"مرگ"و گاه به معنی"عذاب"و گاه به معنی"آتش" است،این واژه غالبا به صدای شدیدی که از آسمان برمی‌خیزد و توأم با آتش مرگباری است،گفته می‌شود که هر سه معنی(مرگ و عذاب و آتش)در آن جمع است.

قبلا نیز اشاره کرده‌ایم هنگامی که ابرهایی که دارای الکتریسته مثبت هستند به زمینی که دارای الکتریسته منفی است نزدیک شوند جرقه عظیم الکتریکی از میان این دو برمی‌خیزد که توأم با صدای وحشتناک و آتشی سوزان است،و محل وقوع آن را به لرزه درمی‌آورد.

در قرآن مجید در آیه 19 بقره به روشنی در همین معنی به کار رفته است، زیرا بعد از آنکه سخن از ابر و باران و رعد و برق می‌گوید،اضافه می‌کند: یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ :"منافقان همچون رهگذرانی هستند که در شب تاریک توأم با رعد و برق از بیابان می‌گذرند

و از ترس مرگ(و برای این که صدای صاعقه را نشنوند)انگشت را در گوش خود می‌گذارند".

*** سرانجام آخرین جمله‌ای که در باره این قوم سرکش می‌فرماید این است که "آنها چنان بر زمین افتادند که قدرت برخاستن نداشتند و نتوانستند از کسی یاری بطلبند"( فَمَا اسْتَطٰاعُوا مِنْ قِیٰامٍ وَ مٰا کٰانُوا مُنْتَصِرِینَ ).

آری صاعقه چنان آنها را غافلگیر کرد و بر زمین کوبید که نه خود یارای برخاستن و دفاع از خویشتن داشتند،و نه قدرت ناله و فریاد و کمک طلبیدن، و در همین حال جان دادند،و سرگذشتشان درس عبرتی برای دیگران شد.

آری قوم ثمود که از قبائل معروف عرب بودند و در سرزمین"حجر" (منطقه‌ای در شمال حجاز)با امکانات و ثروت فراوان و عمر طولانی و بناهای محکم زندگی داشتند،بر اثر سرپیچی از فرمان خدا و سرکشی و طغیان و شرک و ظلم و ستم نابود شدند،و آثارشان درس گویایی برای دیگران شد.

*** و در آخرین آیه مورد بحث اشاره کوتاهی به سرنوشت پنجمین قوم یعنی قوم نوح کرده می‌فرماید:"پنجمین قوم نوح را پیش از آنها هلاک کردیم،چرا که آنها قوم فاسقی بودند"( وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ ) ⁽¹⁾.

"فاسق"به کسی می‌گویند که از محدوده فرمان خداوند قدم بیرون گذارد،و آلوده به کفر و ظلم یا سایر گناهان شود.

تعبیر"من قبل"(پیش از آنها)شاید اشاره به این است که قوم فرعون

و لوط و عاد و ثمود سرگذشت اسفبار قوم نوح را که قبل از آنها بودند شنیده بودند اما متاسفانه آنها را بیدار نکرده و خود به سرنوشتی مشابه آنها گرفتار شدند.

نکته‌ها:

اشاره

1-چهره‌های گوناگون عذاب الهی

قابل توجه اینکه در آیات فوق و آیات گذشته اشاره به سرگذشت پنج قوم از اقوام پیش شده است(قوم لوط،فرعون،عاد،ثمود و قوم نوح)که از میان آنها مجازات و کیفر چهار قوم اول مطرح شده،ولی به مجازات قوم نوح اشاره‌ای نشده است،و هنگامی که دقت کنیم می‌بینیم هر یک از چهار قوم اول به یکی از"عناصر چهارگانه معروف مجازات شدند،قوم"لوط"با زلزله و آوار و سنگهای آسمانی از میان رفتند(یعنی با خاک)قوم فرعون با"آب" قوم"عاد"به وسیله"تندباد"و قوم"ثمود"بوسیله"صاعقه و آتش".

درست است که این چهار چیز امروز به عنوان"عنصر"یعنی"جسم بسیط"شناخته نمی‌شود،(چرا که هر یک ترکیبی است از اجسام دیگر)ولی انکار نمی‌توان کرد که چهار رکن مهم زندگی انسانها را تشکیل می‌دهند،و هر گاه یکی از آنها از زندگی انسان به کلی حذف شود،ادامه حیات غیر ممکن است تا چه رسد به همه آنها.

آری خداوند مرگ و نابودی این اقوام را در چیزی قرار داده که عامل اصلی حیات آنها بود،و بدون آن نمی‌توانستند به حیات خود ادامه دهند،و این قدرت غایی عجیبی است.

و اگر سخنی از عامل عذاب قوم نوح ع به میان نیامده شاید آنهم به

خاطر این است که عذاب آنها نیز همانند قوم فرعون بوسیله"آب"بوده و نیاز به تکرار در اینجا نداشته است.

2-بادهای"زاینده"و"نازا"

در آیات فوق خواندیم که خداوند قوم عاد را با تندبادی عقیم و نازا مجازات کرد،و در آیه 22 سوره"حجر"می‌خوانیم: وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً :"ما بادها را برای تلقیح و بارور ساختن فرستادیم و از آسمان آبی نازل کردیم".

گرچه این آیه بیشتر ناظر به تلقیح ابرها،و به هم پیوستن آنها برای نزول باران است.

ولی به طور کلی نقش بادها را در زندگی انسانها روشن می‌سازد،آری کار آنها بارور ساختن است،بارور ساختن ابرها،گیاهان و حتی احیانا در آماده ساختن انواع مختلف حیوانات برای"باروری"نیز مؤثر است.

ولی همین باد هنگامی که حامل فرمان عذاب باشد بجای اینکه حیات و زندگی بیافریند عامل مرگ و نابودی می‌شود،و به گفته قرآن در آیه 20 سوره"قمر"که آنهم از قوم عاد سخن می‌گوید: تَنْزِعُ النّٰاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجٰازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ :"آنها را(که قامتهایی رشید و هیکلهایی درشت داشتند)از زمین بر می‌کند و با سر به زمین می‌کوبید به گونه‌ای که سرهای آنها از تن جدا می‌شد،همچون درخت نخلی که ریشه‌کن شده باشد".

[سوره الذاریات (51): آیات 47 تا 51]

اشاره

وَ اَلسَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ (47) وَ اَلْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا فَنِعْمَ اَلْمٰاهِدُونَ (48) وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (49) فَفِرُّوا إِلَی اَللّٰهِ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ (50) وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ (51)

ترجمه:

47-ما آسمان را با قدرت بنا کردیم و همواره آن را وسعت می‌بخشیم! 48-و زمین را گستردیم،و چه خوب گستراننده‌ایم؟ 49-و از هر چیز دو زوج آفریدیم شاید متذکر شوید.

50-پس به سوی خدا بگریزید که من از سوی او برای شما بیم دهنده آشکاری هستم.

51-و با خدا معبود دیگری قرار ندهید که من برای شما از سوی او بیم دهنده آشکاری هستم.

تفسیر:

پیوسته آسمانها را گسترش می‌دهیم!

بار دیگر این آیات به مساله آیات عظمت خداوند در عالم آفرینش می‌پردازد

و در حقیقت بحثهایی را که در آیات 20 و 21 همین سوره در باره آیات او در زمین و وجود انسان گذشت تکمیل می‌کند،و در ضمن دلیلی بر قدرت خداوند بر مساله معاد و زندگی پس از مرگ است نخست می‌فرماید:"ما آسمان را با قدرت بنا کردیم،و پیوسته آن را وسعت می‌بخشیم"( وَ السَّمٰاءَ بَنَیْنٰاهٰا بِأَیْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ ).

*** "و زمین را گستردیم و چه خوب گستراننده‌ایم!( وَ الْأَرْضَ فَرَشْنٰاهٰا فَنِعْمَ الْمٰاهِدُونَ ).

"اید"(بر وزن صید)به معنی قدرت و قوت است،و در آیات قرآن مجید کرارا به این معنی آمده است،و در اینجا اشاره به قدرت کامله خداوند بزرگ در آفرینش آسمانها دارد.

نشانه‌های این قدرت عظیم هم در عظمت آسمانها و هم در نظام خاصی که بر آنها حاکم است به خوبی آشکار می‌باشد ⁽¹⁾.

در اینکه منظور از" إِنّٰا لَمُوسِعُونَ "(ما پیوسته وسعت می‌بخشیم)در اینجا چیست؟در میان مفسران گفتگو است:بعضی آن را به معنی توسعه رزق از سوی خدا بر بندگان از طریق نزول باران دانسته‌اند،و بعضی آن را به معنی گسترش رزق از هر نظر می‌دانند،و بعضی نیز آن را به معنی غنی و بی نیازی خداوند تفسیر کرده‌اند،چرا که خزائن او آن قدر گسترده است که با اعطاء رزق به خلایق هرگز پایان نمی‌پذیرد و کم نمی‌شود.

ولی با توجه به مساله آفرینش آسمانها در جمله قبل و با توجه به کشفیات اخیر دانشمندان در مساله"گسترش جهان"که از طریق مشاهدات حسی نیز تایید شده است معنی لطیفتری برای آیه می‌توان یافت و آن اینکه خداوند آسمانها را آفریده و دائما گسترش می‌دهد.

علم امروز می‌گوید:نه تنها کره زمین،بر اثر جذب مواد آسمانی تدریجا فربه و سنگینتر می‌شود،بلکه آسمانها نیز در گسترشند،یعنی ستارگانی که در یک کهکشان قرار دارند به سرعت از مرکز کهکشان دور می‌شوند،حتی سرعت این گسترش را در بسیاری از مواقع اندازه‌گیری کرده‌اند.

در کتاب"مرزهای نجوم"نوشته"فردهویل"می‌خوانیم:"تندترین سرعت عقب‌نشینی کرات که تا کنون اندازه‌گیری شده نزدیک به 66 هزار کیلو متر در ثانیه است!،کهکشانهای دورتر در نظر ما به اندازه‌ای کم‌نورند که اندازه‌گیری سرعت آنها به سبب عدم نور کافی دشوار است،تصویرهایی که از آسمان برداشته شده آشکارا این کشف مهم را نشان می‌دهد که فاصله این کهکشانها بسیار سریعتر از کهکشانهای نزدیک افزایش می‌یابد". ⁽¹⁾

نامبرده سپس به بررسی این سرعت در کهکشانهای"ابر سنبله"و"اکلیل"

و"شجاع"و غیر آن پرداخته و بعد از محاسبه،سرعتهای عجیب و سرسام‌آوری را در این ارائه می‌دهد ⁽¹⁾.

چند جمله هم در این زمینه از آقای"جان الدر"بشنوید او می‌گوید:

"جدیدترین و دقیقترین اندازه‌گیریها در طول امواجی که از ستارگان پخش می‌شود پرده از روی یک حقیقت عجیب و حیرت‌آور برداشته،یعنی نشان داده است مجموعه ستارگانی که جهان از آنها تشکیل می‌یابد پیوسته با سرعتی زیاد از یک مرکز دور می‌شوند،و هر قدر فاصله آنها از این مرکز بیشتر باشد بر سرعت سیر آنها افزوده می‌گردد،مثل این است که زمانی کلیه ستارگان در این مرکز مجتمع بوده‌اند،و بعد از آن از هم پاشیده،و مجموعه ستارگان بزرگی از آنها جدا و به سرعت به هر طرف روانه می‌شوند! دانشمندان از این موضوع چنین استفاده کرده‌اند که جهان دارای نقطه شروعی بوده است ⁽²⁾.

"ژرژگاموف"در کتاب"آفرینش جهان"در این زمینه چنین می‌گوید:

"فضای جهان که از میلیاردها کهکشان تشکیل یافته در یک حالت انبساط سریع است،حقیقت این است که جهان ما در حال سکون نیست،بلکه انبساط آن مسلم است.

پی بردن به اینکه جهان ما در حال انبساط است کلید اصلی را برای گنجینه معمای جهان‌شناسی مهیا می‌کند،زیرا اگر اکنون جهان در حال انبساط باشد لازم می‌آید که زمانی در حال انقباض بسیار شدیدی بوده است"! ⁽³⁾.

تنها دانشمندان فوق نیستند که به این حقیقت اعتراف کرده‌اند،افراد دیگری نیز این معنی را در نوشته‌های خود آورده‌اند که نقل کلمات آنها

به درازا می‌کشد.

جالب توجه اینکه تعبیر به" إِنّٰا لَمُوسِعُونَ "(ما گسترش دهندگانیم) با استفاده از جمله اسمیه و اسم فاعل دلیل بر تداوم این موضوع است و نشان می‌دهد که این گسترش همواره وجود داشته،و هم چنان ادامه دارد،و این درست همان چیزی است که امروز به آن رسیده‌اند که تمام کرات آسمانی و کهکشانها در آغاز در مرکز واحدی جمع بوده(با وزن مخصوص فوق العاده سنگین)سپس انفجار عظیم و بی نهایت وحشتناکی در آن رخ داده،و به دنبال آن اجزای جهان متلاشی شده،و به صورت کرات درآمده،و به سرعت در حالت عقب‌نشینی و توسعه است.

اما در مورد خلقت زمین و تعبیر به"ماهدون"تعبیر لطیفی است که نشان می‌دهد خداوند زمین را با تمام وسائل استراحت برای زندگی انسانها"ممهد" و آماده ساخته است،زیرا"ماهد"از ماده"مهد"به معنی گاهواره و یا هر محلی است که برای استراحت آماده می‌کنند،چنین محلی باید آرام،مطمئن،محفوظ و گرم و نرم باشد و تمام این شرائط در کره زمین حاصل است.

به فرمان الهی از یک سو سنگها نرم و تبدیل به خاک شده،و از سوی دیگر صلابت کوه‌ها و پوسته سخت زمین آن را در برابر فشار جزر و مد مقاوم ساخته، از سوی سوم قشر هوایی که گرداگرد آن را فرا گرفته،هم حرارت خورشید را در خود نگهمیدارد،و همچون لحاف بزرگی بر این بستر گسترده افتاده،و هم سپر نیرومندی است در برابر هجوم سنگهای آسمانی که آنها را به محض ورود به قلمرو زمین آتش زده،خاکستر می‌کند.

و به این ترتیب تمام شرائط آسایش از سوی خداوند برای پذیرایی از انسان که میهمان خدا در این کره خاکی است فراهم شده است.

بعد از آفرینش آسمانها و زمین نوبت به موجودات مختلف آسمانی و زمین و انواع گیاهان و حیوانات می‌رسد و در این باره در آیه بعد می‌فرماید:"ما از هر چیز دو زوج آفریدیم شاید شما متذکر شوید"( وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ ).

بسیاری از مفسران"زوج"را در اینجا به معنی"اصناف مختلف"دانسته، و آیه فوق را اشاره به اصناف مختلف موجودات این جهان می‌دانند که به صورت "زوج""زوج"درآمده است،مانند شب و روز،نور و ظلمت،دریا و صحرا، خورشید و ماه،نر و ماده،و غیر اینها.

ولی چنان که قبلا ذیل آیات مشابه نیز گفته‌ایم،"زوجیت"در اینگونه آیات می‌تواند اشاره به معنی دقیقتری باشد،زیرا واژه"زوج"را معمولا به دو جنس"نر"و"ماده"می‌گویند،خواه در عالم حیوانات باشد یا گیاهان، و هر گاه آن را کمی توسعه دهیم،تمام نیروهای"مثبت"و"منفی"را شامل می‌شود، و با توجه به اینکه قرآن در آیه فوق می‌گوید:" مِنْ کُلِّ شَیْءٍ "(از همه موجودات) نه فقط موجودات زنده،می‌تواند اشاره به این حقیقت باشد که تمام اشیاء جهان از ذرات مثبت و منفی ساخته شده،و امروز از نظر علمی مسلم است که"اتمها" از اجزاء مختلفی تشکیل یافته‌اند،از جمله اجزایی که دارای بار الکتریسته منفی هستند،و"الکترون"نامیده می‌شوند،و اجزایی که دارای بار الکتریسته "مثبت"هستند و پروتون نام دارند.

بنا بر این الزامی نیست که"شیء"را حتما به معنی حیوان یا گیاه تفسیر کنیم،و یا زوج را به معنی"صنف"بدانیم(در این زمینه توضیحات دیگری در جلد 15 صفحه 190،ذیل آیه 7 شعراء،و در جلد دهم صفحه 115،و در جلد هیجدهم صفحه 376 ذکر کرده‌ایم)باید توجه داشت که در عین حال هر دو تفسیر قابل جمع است.

ضمنا جمله" لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ "اشاره به این است که زوجیت و تعدد و دوگانگی در تمام اشیاء جهان،انسان را متذکر این معنی می‌کند که خالق جهان،واحد و یگانه است،زیرا دوگانگی از ویژگیهای مخلوقات است.

در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع نیز به این معنی اشاره شده، آنجا که می‌فرماید:

بمضادته بین الاشیاء عرف ان لا ضد له،بمقارنته بین الاشیاء عرف ان لا قرین له،ضاد النور بالظلمة،و الیبس بالبلل،و الخشن باللین،و الصرد بالحرور،مؤلفا بین متعادیاتها،مفرقا بین متدانیاتها، دالة بتغریقها علی مفرقها،و بتالیفها علی مؤلفها،و ذلک قوله" وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ ":

"اشیاء جهان را متضاد آفریده،تا روشن شود برای او ضدی نیست،و آنها را با هم قرین ساخته،تا معلوم شود قرینی برای او نیست،نور را ضد ظلمت، و خشکی را ضد تری،و خشونت را ضد نرمش،و سرما را ضد گرما قرار داده، در عین حال اشیاء متضاد را جمع کرده و موجودات نزدیک بهم را از هم جدا نموده تا این جدایی دلیل بر جدا کننده و آن پیوستگی دلیل بر پیوند دهنده باشد،و این است معنی وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ " ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد به عنوان یک نتیجه‌گیری از بحثهای توحیدی گذشته می‌افزاید:

"بنا بر این به سوی خدا بگریزید که من از سوی او برای شما بیم دهنده آشکاری هستم"!( فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ ).

تعبیر به"فرار"در اینجا تعبیر جالب و لطیفی است،معمولا"فرار"در جایی گفته می‌شود که انسان از یک سو با موجود یا حادثه وحشتناکی روبرو شده،و از سوی دیگر پناهگاهی در نقطه‌ای سراغ دارد،لذا با سرعت تمام از محل حادثه

دور می‌شود و به نقطه امن و امان روی می‌آورد،شما نیز از شرک و بت‌پرستی که عقیده وحشتناکی است بگریزید و به توحید خالص که منطقه امن و امان واقعی است روی آرید.

از عذاب خدا بگریزید به سوی رحمتش بروید.

از نافرمانیها و عصیانش فرار کنید و به توبه و انابه متوسل شوید.

خلاصه،از زشتیها،بدیها،بی ایمانی،تاریکی جهل،و عذاب جاویدان بگریزید،و در آغوش رحمت حق و سعادت جاویدان قرار گیرید.

*** باز برای تاکید بیشتر،روی مساله یکتاپرستی تکیه کرده،می‌فرماید:

"معبود دیگری با خدا قرار ندهید که من برای شما از سوی او بیم دهنده آشکاری هستم"( وَ لاٰ تَجْعَلُوا مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ ).

این احتمال وجود دارد که آیه قبل دعوت به اصل به ایمان خدا می‌کند، و این آیه دعوت به یگانگی ذات پاک او،بنا بر این تکرار جمله" إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ "در یک مورد به عنوان"انذار"بر ترک ایمان به خدا است،و در مورد دیگر انذار در برابر شرک و دوگانه پرستی،و به این ترتیب هر کدام اشاره به مطلب جداگانه‌ای است.

در بعضی از روایات از امام صادق ع نقل شده که منظور از"فرار به سوی خدا"حج و زیارت خانه او است ⁽¹⁾روشن است که منظور ذکر یکی از مصادیق واضح فرار به سوی خدا می‌باشد چرا که حج انسان را به حقیقت توحید و توبه و انابه آشنا می‌سازد و در پناه الطاف خداوندی جای می‌دهد.

[سوره الذاریات (51): آیات 52 تا 55]

اشاره

کَذٰلِکَ مٰا أَتَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (52) أَ تَوٰاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ (53) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ (54) وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ اَلذِّکْریٰ تَنْفَعُ اَلْمُؤْمِنِینَ (55)

ترجمه:

52-اینگونه است که هیچ پیامبری قبل از اینها به سوی قومی فرستاده نشد مگر اینکه گفتند او ساحر است یا دیوانه! 53-آیا یکدیگر را به آن سفارش می‌کردند(که عموما چنین تهمتی را بزنند)نه،بلکه آنها قومی طغیانگرند! 54-حال که چنین است از آنها روی بگردان و تو هرگز درخور ملامت نخواهی بود.

55-و پیوسته تذکر ده،زیرا تذکر برای مؤمنان سودمند است.

تفسیر:

تذکر ده که تذکر سودمند است

در آیه 39 همین سوره خواندیم که فرعون در برابر دعوت موسی ع به سوی خداوند یکتا و ترک ظلم و بیدادگری،موسی را متهم ساخت که او"ساحر" یا"مجنون"است،این نسبت که از سوی مشرکان به پیامبر اسلام ص نیز

داده می‌شد برای مؤمنان اندک نخستین،بسیار گران بود،و روح پاک پیامبر ص را آزرده می‌ساخت.

آیات مورد بحث برای دلداری پیامبر ص و مؤمنان می‌گوید:تنها تو نیستی که هدف این تیرهای زهرآگین تهمت قرار گرفته‌ای"اینگونه است که هیچ پیامبری قبل از اینها به سوی قومی فرستاده نشده مگر اینکه گفتند:او ساحر یا دیوانه است"( کَذٰلِکَ مٰا أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ ) ⁽¹⁾.

آنها را"ساحر"می‌خواندند زیرا در برابر معجزات چشمگیرشان پاسخی منطقی نداشتند،و"مجنون"خطاب می‌کردند چرا که همرنگ محیط نبودند و در برابر امتیازات مادی سر تسلیم فرود نمی‌آوردند.

بنا بر این نگران نباش و غم و اندوه به خود راه مده،و بر استقامت و پایداری و صبر و شکیبایی خود بیفزا که این گونه گفته‌ها و نسبتهای بی اساس همیشه در برابر مردان حق بوده است.

*** سپس می‌افزاید:"آیا این اقوام کافر و معاند به یکدیگر توصیه می‌کردند" که این تهمت را به همه انبیاء ببندند؟( أَ تَوٰاصَوْا بِهِ ).

آن چنان هماهنگ و یک نواخت عمل می‌کنند که گویی همگی در ما وراء تاریخ مجلسی تشکیل داده،و به مشاوره نشسته،و به یکدیگر توصیه نموده‌اند که انبیاء را عموما متهم به سحر و جنون کنند،تا از نفوذ اعتبار آنها در توده مردم کاسته شود.

و شاید هر کدام می‌خواستند از دنیا بروند بیخ گوش فرزندان و دوستان خود این سخن را می‌گفتند و توصیه می‌کردند.

سپس می‌افزاید:"بلکه آنها قومی طغیانگرند"( بَلْ هُمْ قَوْمٌ طٰاغُونَ ) ⁽¹⁾.

این اثر روح طغیانگری است که برای بیرون کردن مردان حق از صحنه به هر دروغ و تهمتی متوسل می‌شوند،و چون پیامبران با معجزات و دستورات تازه به میان اقوام می‌آیند بهترین برچسب را این می‌بینند که آنها را به"سحر" و"جنون"متهم سازند.بنا بر این عامل"وحدت عمل"آنها همان روحیه واحد خبیث طغیانگری آنها است.

*** باز برای تسلی خاطر و دلداری بیشتر به پیامبر ص می‌فرماید:"اکنون که این قوم طاغی و سرکش حاضر به شنیدن حق نیستند از آنها روی بگردان" ( فَتَوَلَّ عَنْهُمْ ).

و مطمئن باش که تو وظیفه خود را به طور کامل انجام داده‌ای،و"هرگز درخور سرزنش و ملامت نخواهی بود"( فَمٰا أَنْتَ بِمَلُومٍ ).

اگر آنها حق را نپذیرند غم مخور که دلهای شایسته‌ای در انتظار آن است.

این جمله در حقیقت یادآور آیات دیگری است که نشان می‌دهد پیامبر آن قدر دلسوز بود که گاه از عدم ایمان آنها نزدیک بود دق کند، چنان که در آیه 6 سوره کهف می‌خوانیم: فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً :"گویی می‌خواهی خود را از غم و اندوه به خاطر اعمال آنها هلاک کنی چرا که آنها به این قرآن ایمان نیاورده‌اند".

البته یک رهبر راستین باید چنین باشد.

*** مفسران گفته‌اند هنگامی که این آیه نازل شد پیامبر ص و مؤمنان

اندوهگین شدند و تصور کردند که این آخرین سخن در برابر مشرکان است، وحی آسمانی قطع شده،و عذاب الهی به زودی فرا می‌رسد،ولی چیزی نگذشت که آیه بعد نازل شد و به پیامبر ص دستور داد:"پیوسته تذکر و اندرز ده، چرا که تذکر مؤمنان را سود می‌بخشد"( وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْریٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ ).

اینجا بود که همگی احساس آرامش کردند ⁽¹⁾.

اشاره به اینکه دلهای آماده‌ای در گوشه و کنار در انتظار سخنان تو است، اگر گروهی به مخالفت در برابر حق برخاسته‌اند گروه دیگری از جان و دل مشتاق آنند،و گفتار دلنشین تو تاثیر خود را در نفوس آنان می‌گذارد.

نکته:

برای پذیرش حق دلهای آماده لازم است

کشاورزی را در نظر بگیرید که مشغول بذرافشانی است،قسمتی از این بذرها را ممکن است به روی سنگها بریزد،مسلما هرگز بارور نخواهد شد.

قسمت دیگری روی قشرهای نازک خاک می‌ریزد که سنگهای سخت را پوشانده‌اند،در اینجا بذرها جوانه‌ای می‌زنند اما چون محل کافی برای ریشه‌های موجود نیست به زودی می‌خشکند و از بین می‌روند.

قسمت دیگری روی خاکهایی می‌ریزد که عمق زیادی دارد ولی در لابلای آن بذرها علف هرزه‌های مزاحم موجود است،این بذرها نمو می‌کند و ریشه می‌دواند ولی به زودی خارها و علف هرزه‌ها بر آنها می‌پیچد و آنها را خفه می‌کند.

از همه این بذرها خوشبخت‌تر بذرهایی است که در میان خاکهای عمیق و بدون مزاحم قرار گیرند،چیزی نمی‌گذرد جوانه می‌زنند و شاخ و برگ

می‌آورند و تنومند و پر بار می‌شوند.

سخنان حق که از دهان انبیاء و فرستادگان الهی و جانشینان معصوم آنها خارج می‌شود همانند این بذرها است،دلهایی که چون سنگ خارا است هرگز آن را نمی‌پذیرد.و دلهایی که نرمش ضعیف و کمی دارد موقتا می‌پذیرد،سپس آن را بیرون می‌افکند،و دلهایی که آماده پذیرش است اما خارهای هوا و هوس و شهوات و صفات رذیله در آن روئیده،تاثیر آن را خنثی می‌کند.

تنها دلهایی سخنان این پیشوایان بزرگ را می‌پذیرد و پرورش می‌دهد و بارور می‌کند که هم روح حقجویی و حق‌طلبی بر آن حاکم است،و هم از این صفات خالی است،و آن دلهای مؤمنان است،آری" وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْریٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ "پند و اندرز ده که مؤمنان را فایده می‌بخشد.

[سوره الذاریات (51): آیات 56 تا 58]

اشاره

وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ (56) مٰا أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ (57) إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلرَّزّٰاقُ ذُو اَلْقُوَّةِ اَلْمَتِینُ (58)

ترجمه:

56-من 0 جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند(و از این طریق تکامل یابند و به من نزدیک شوند).

57-هرگز از آنها نمی‌خواهم که به من روزی دهند،و نمی‌خواهم مرا اطعام کنند.

58-خداوند روزی دهنده و صاحب قوت و قدرت است.

تفسیر:

هدف خلقت انسان از دیدگاه قرآن

از مهمترین سؤالاتی که هر کس از خود می‌کند این است که"ما برای چه آفریده شده‌ایم"؟و"هدف آفرینش انسانها و آمدن به این جهان چیست"؟ آیات فوق به این سؤال مهم و همگانی با تعبیرات فشرده و پرمحتوایی پاسخ می‌گوید،و بحثی را که در آخرین آیه از آیات گذشته پیرامون تذکر و یادآوری به مؤمنان بیان شد تکمیل می‌کند،چرا که این از مهمترین اصولی است که پیامبر ص باید آن را تعقیب کند،ضمنا معنی فرار به سوی خدا را که در چند آیه قبل آمده بود روشن می‌سازد.

می‌فرماید:"من جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند" ( وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ ).

من نیازی به آنها ندارم"و هرگز از آنها نمی‌خواهم که به من روزی دهند،و هیچگاه نمی‌خواهم مرا اطعام کنند"!( مٰا أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ ).

*** "خداوند است که به تمام بندگانش روزی می‌دهد،و صاحب قوت و قدرت است"( إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ).

این چند آیه که در نهایت اختصار و فشردگی است پرده از روی حقیقتی که همه خواهان آگاهی از آنند برمی‌دارد،و ما را در برابر هدفی بزرگ قرار می‌دهد.

توضیح اینکه:بدون شک هر فرد عاقل و حکیمی که کاری انجام می‌دهد هدفی برای آن در نظر دارد،و از آنجا که خداوند از همه عالمتر و حکیمتر است بلکه با هیچ کس قابل مقایسه نیست این سؤال پیش می‌آید که او چرا انسان را آفرید؟آیا کمبودی داشت که با آفرینش انسان بر طرف می‌شد؟! آیا نیازی داشته که ما را برای پاسخگویی به آن آفریده است؟! در حالی که می‌دانیم وجود او از هر جهت کامل و بی نهایت در بی نهایت است و غنی بالذات.

پس طبق مقدمه اول باید قبول کنیم که او هدفی داشته،و طبق مقدمه دوم باید بپذیریم که هدف او از آفرینش انسان چیزی نیست که بازگشت به ذات پاکش کند.

نتیجتا باید این هدف را در بیرون ذات او جستجو کرد،هدفی که به خود مخلوقات بازمی‌گردد،و مایه کمال خود آنها است،این از یک سو.

از سوی دیگر در آیات قرآن تعبیرهای مختلفی در باره هدف آفرینش انسان شده است.

در یک جا می‌خوانیم: اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً :"او کسی است که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را آزمایش کند کدامین نفر بهتر عمل می‌کنید"؟(ملک-2)در اینجا مساله آزمایش و امتحان انسانها از نظر"حسن عمل"به عنوان یک هدف معرفی شده است.

و در آیه دیگر آمده است: اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً :"خداوند کسی است که هفت آسمان را آفریده و از زمین نیز مانند آن خلق کرده است،فرمان او در میان آنها نازل می‌شود تا بدانید خداوند بر هر چیز توانا است،و علم او به همه موجودات احاطه دارد" (طلاق-12).

و در اینجا"علم و آگاهی از قدرت و علم خداوند"به عنوان هدفی برای آفرینش آسمانها و زمین(و آنچه در آنها است)ذکر شده است.

در آیه دیگر می‌خوانیم: وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النّٰاسَ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ یَزٰالُونَ مُخْتَلِفِینَ- إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ :"اگر پروردگارت می‌خواست همه مردم را"امت واحده"(و بدون هیچگونه اختلاف)قرار می‌داد،ولی آنها همواره مختلفند-مگر آنچه پروردگارت رحم کند،و برای همین(رحمت)آنها را آفریده"(هود-118 و 119)بر طبق این آیه رحمت الهی هدف اصلی آفرینش انسان است.

اما آیات مورد بحث تنها روی مساله عبودیت و بندگی تکیه می‌کند، و با صراحت تمام آن را به عنوان هدف نهایی آفرینش جن و انسان معرفی می‌نماید.

اندکی تامل در مفهوم این آیات،و آنچه مشابه آن است،نشان می‌دهد که هیچ تضاد و اختلافی در میان آنها نیست،در واقع بعضی هدف مقدماتی،

بعضی متوسط و بعضی هدف نهایی‌اند و بعضی نتیجه آن.

هدف اصلی همان"عبودیت"است که در آیات مورد بحث به آن اشاره شده،و مساله"علم و دانش"و"امتحان و آزمایش"اهدافی هستند که در مسیر عبودیت قرار می‌گیرند،و"رحمت واسعه خداوند"نتیجه این عبودیت است.

باین ترتیب روشن می‌شود که ما همه برای عبادت پروردگار آفریده شده‌ایم،اما مهم این است که بدانیم حقیقت"عبادت"چیست؟ آیا تنها انجام مراسمی مانند رکوع و سجود و قیام و قعود و نماز و روزه منظور است؟یا حقیقتی است ما ورای اینها؟هر چند عبادات رسمی نیز همگی واجد اهمیتند.

برای یافتن پاسخ این سؤال باید روی واژه"عبد"و"عبودیت"تکیه کرد و به تحلیل آنها پرداخت.

"عبد"از نظر لغت عرب به انسانی می‌گویند که سر تا پا تعلق به مولا و صاحب خود دارد،اراده‌اش تابع اراده او،و خواستش تابع خواست او است.در برابر او مالک چیزی نیست،و در اطاعت او هرگز سستی به خود راه نمی‌دهد.

و به تعبیر دیگر"عبودیت"-آن گونه که در متون لغت آمده-اظهار آخرین درجه خضوع در برابر معبود است،و به همین دلیل تنها کسی می‌تواند معبود باشد که نهایت انعام و اکرام را کرده است و او کسی جز خدا نیست.

بنا بر این عبودیت نهایت اوج تکامل یک انسان و قرب او به خدا است.

عبودیت نهایت تسلیم در برابر ذات پاک او است.

عبودیت اطاعت بی قید و شرط و فرمانبرداری در تمام زمینه‌هاست.

و بالآخره عبودیت کامل آن است که انسان جز به معبود واقعی یعنی کمال مطلق نیندیشد،جز در راه او گام بر ندارد،و هر چه غیر او است فراموش کند، حتی خویشتن را!

و این است هدف نهایی آفرینش بشر که خدا برای وصول به آن میدان آزمایشی فراهم ساخته و علم و آگاهی به انسان داده،و نتیجه نهائیش نیز غرق شدن در اقیانوس"رحمت"او است.