تفسیر نمونه جلد 15

مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

(25) سوره فرقان این سوره در مکه نازل شده و 77 آیه است

اشاره

محتوای سوره فرقان

این سوره به حکم آنکه از سوره‌های مکی است ⁽¹⁾بیشترین تکیه‌اش بر مسائل مربوط به مبدء و معاد،و بیان نبوت پیامبر ص،و مبارزه با شرک و مشرکان و انذار از عواقب شوم کفر و بت پرستی و گناه است.

این سوره در حقیقت از سه بخش تشکیل می‌شود:

بخش اول که آغاز این سوره را تشکیل می‌دهد منطق مشرکان را شدیدا در هم می‌کوبد،و بهانه‌جوئیهای آنها را مطرح کرده و پاسخ می‌گوید،و آنها را از عذاب خدا و حساب قیامت و مجازاتهای دردناک دوزخ بیم می‌دهد،و به دنبال آن قسمتهایی از سرگذشت اقوام پیشین را که بر اثر مخالفت با دعوت پیامبران گرفتار سخت‌ترین بلاها و کیفرها شدند،به عنوان درس عبرت،برای این مشرکان لجوج و حق ستیز بازگو می‌کند.

در بخش دوم برای تکمیل این بحث قسمتی از دلائل توحید و نشانه‌های عظمت خدا را در جهان آفرینش،از روشنایی آفتاب گرفته،تا ظلمت و تاریکی شب،و وزش بادها،و نزول باران،و زنده شدن زمینهای مرده،و آفرینش آسمانها و زمینها در شش دوران و آفرینش خورشید و ماه و سیر منظم آنها در بروج آسمانی

و مانند آن سخن می‌گوید.

در حقیقت بخش اول مفهوم"لا اله"را مشخص می‌کند و بخش دوم"الا اللّٰه"را.

بخش سوم فشرده بسیار جامع و جالبی از صفات مؤمنان راستین(عباد الرحمن)و بندگان خالص خدا است که در مقایسه با کفار متعصب و بهانه‌گیر و آلوده‌ای که در بخش اول مطرح بودند،موضع هر دو گروه کاملا مشخص می‌شود و چنان که خواهیم دید این صفات مجموعه‌ای است از اعتقادات،عمل صالح،مبارزه با شهوات،داشتن آگاهی کافی،و تعهد و احساس مسئولیت اجتماعی.

و نام این سوره از آیه اول آن گرفته شده که از قرآن تعبیر به"فرقان" (جدا کننده حق از باطل)می‌کند.

فضیلت سوره فرقان

در حدیثی از پیامبر ص چنین آمده است: من قرء سورة الفرقان بعث یوم القیامة و هو مؤمن ان الساعة آتیة لا ریب فیها،و ان اللّٰه یبعث من فی القبور: "کسی که سوره فرقان را بخواند(و به محتوای آن بیندیشد و در اعتقاد و عمل از آن الهام گیرد)روز قیامت مبعوث می‌شود در حالی که در صف مؤمنان به رستاخیز است،کسانی که یقین داشتند که قیامت فرا می‌رسد و خداوند مردگان را به زندگی جدید باز می‌گرداند" 1. در حدیث دیگری از"اسحاق بن عمار"از حضرت ابو الحسن موسی بن جعفر ع چنین نقل شده که به او فرمود: لا تدع قراءة سورة تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده فان من قرأها فی کل لیلة لم یعذبه ابدا و لم یحاسبه و کان منزله فی الفردوس الاعلی: "تلاوت سوره تبارک(فرقان)را ترک مکن چرا که هر کس آن را در هر شب بخواند خداوند او را هرگز عذاب نمی‌کند و او را مورد حساب قرار نمی‌دهد،و جایگاهش در بهشت برین است". 2و چنان که در تفسیر این سوره خواهیم دید آن چنان صفات بندگان خالص خدا در آن تشریح شده که هر کس براستی آن را از جان و دل بخواند و صفات و اعمال خود را بر آن منطبق سازد جایگاهش فردوس اعلی است.

[سوره الفرقان (25): آیات 1 تا 2]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>تَبٰارَکَ اَلَّذِی نَزَّلَ اَلْفُرْقٰانَ عَلیٰ عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعٰالَمِینَ نَذِیراً (1) اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی اَلْمُلْکِ وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً (2)

ترجمه:

بنام خداوند بخشندۀ بخشایشگر 1-زوال ناپذیر است و پر برکت است کسی که قرآن را بر بنده‌اش نازل کرد تا جهانیان را انذار کند(و از عذاب و کیفر الهی بترساند).

2-خداوندی که حکومت و مالکیت آسمانها و زمین از آن اوست،و فرزندی برای خود انتخاب نکرد،و شریکی در حکومت و مالکیت ندارد،و همه چیز را آفرید و دقیقا اندازه‌گیری نمود.

تفسیر:

برترین معیار شناخت

این سوره با جمله"تبارک"آغاز می‌شود که از ماده"برکت"است و می‌دانیم برکت داشتن چیزی عبارت از آن است که دارای دوام و خیر و نفع کامل باشد.

می‌فرماید:"پر برکت و زوال ناپذیر است خدایی که"فرقان"را بر بنده‌اش نازل کرد،تا جهانیان را انذار کند"( تَبٰارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقٰانَ عَلیٰ عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعٰالَمِینَ نَذِیراً ) ⁽¹⁾.

جالب اینکه مبارک بودن ذات پروردگار به وسیله نزول فرقان،یعنی قرآنی که جدا کننده حق از باطل است معرفی شده،و این نشان می‌دهد که برترین خیر و برکت آن است که انسان وسیله‌ای برای شناخت-شناخت حق از باطل-در دست داشته باشد! این نکته نیز قابل توجه است که"فرقان"گاه به معنی"قرآن"و گاه به معنی معجزاتی که روشنگر حق از باطل است،و گاه در مورد تورات به کار رفته است، ولی در اینجا با قرائنی که در آیه و آیات بعد است منظور قرآن است.

در بعضی از روایات هنگامی که از امام صادق ع می‌پرسند که آیا میان "قرآن"و"فرقان"فرقی است؟می‌فرماید:"قرآن اشاره به مجموع این کتاب آسمانی است،و فرقان اشاره به آیات محکمات است" ⁽²⁾.

این سخن منافات با فرقان بودن همه آیات قرآن ندارد و منظور این است که آیات محکمات قرآن مصداق روشنتر و بارزتری برای فرقان و جداسازی

حق از باطل محسوب می‌شود.

موهبت"فرقان و شناخت"تا آن حد اهمیت دارد که قرآن مجید آن را به عنوان پاداش بزرگ پرهیزکاران ذکر کرده است: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً :"ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر تقوی پیشه کنید خداوند فرقان در اختیار شما می‌گذارد" ⁽¹⁾.

آری بدون تقوا،شناخت حق از باطل ممکن نیست،چرا که حب و بغض‌ها و گناهان حجاب ضخیمی بر چهره حق می‌افکند و درک و دید آدمی را کور می‌کند.

به هر حال قرآن مجید برترین فرقان است.

وسیله شناخت حق از باطل،در تمام نظام حیات بشر است.

وسیله شناخت حق از باطل در مسیر زندگی فردی و اجتماعی است،و معیار و محکی است در زمینه افکار و عقائد،و قوانین و احکام و آداب و اخلاق.

این نکته نیز قابل توجه است که می‌گوید:"فرقان را بر بنده‌اش نازل کرد"آری مقام عبودیت و بندگی خالص است که شایستگی نزول فرقان و پذیرا شدن معیارهای شناخت حق از باطل را به وجود می‌آورد.

و بالآخره آخرین نکته‌ای که در این آیه مطرح شده این است که هدف نهایی فرقان را انذار جهانیان بیان می‌کند،انذاری که نتیجه‌اش احساس مسئولیت در برابر تکالیف و وظائفی است که بر عهده انسان قرار گرفته،و تعبیر"للعالمین" روشنگر این است که آئین اسلام جنبه جهانی دارد و مخصوص به منطقه و نژاد و قوم معینی نیست،بلکه بعضی از آن استفاده خاتمیت پیامبر ص کرده‌اند،چرا که "عالمین" نه فقط از نظر مکانی محدود نیست که از نظر زمانی هم قیدی ندارد و همه آیندگان را نیز شامل می‌شود.(دقت کنید).

در دومین آیه مورد بحث خداوند را که نازل کننده فرقان است به چهار صفت توصیف می‌کند که یکی در حقیقت پایه و بقیه نتیجه‌ها و شاخه‌های آن است:

نخست می‌گوید:"او خدایی است که مالکیت و حکومت آسمانها و زمین منحصر به او است"( اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ) ⁽¹⁾.

آری او حاکم بر کل عالم هستی و تمام آسمانها و زمین است،و چیزی از قلمرو حکومت او بیرون نمی‌باشد.با توجه به مقدم شدن"له"بر" مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ "که طبق ادبیات عرب دلیل بر انحصار است چنین استفاده می‌شود که حکومت واقعی و فرمانروایی آسمانها و زمین،منحصر به او است،چرا که حکومتش کلی و جاودانی و واقعی است بر خلاف حاکمیت غیر او که جزئی و ناپایدار و در عین حال وابسته به او است.

سپس به نفی عقائد مشرکان یکی پس از دیگری پرداخته می‌گوید:

"خدایی که فرزندی برای خود انتخاب نکرد"( وَ لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً ) ⁽²⁾.

اصولا نیاز به فرزند چنان که قبلا هم گفته‌ایم یا به خاطر استفاده از نیروی انسانی او در کارها است،یا برای یاری گرفتن به هنگام ضعف و پیری و ناتوانی است،و یا برای انس گرفتن در تنهایی است،و مسلم است که هیچیک از این نیازها در ذات پاک او راه ندارد.

و به این ترتیب اعتقاد نصاری را به اینکه حضرت"مسیح" ع فرزند خدا است و یا یهود که"عزیر"را فرزند خدا می‌دانستند و همچنین اعتقاد مشرکان

عرب را نفی می‌نماید.

سپس می‌افزاید:"او شریکی در مالکیت و حاکمیت بر عالم هستی ندارد" ( وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ ).

و اگر مشرکان عرب،اعتقاد به وجود شریک یا شریکهایی داشتند،و آنها را در عبادت شریک خدا می‌پنداشتند،در شفاعت به آنها توسل می‌جستند و در حاجات خود از آنها کمک می‌طلبیدند،تا آنجا که با صراحت در هنگام گفتن"لبیک" برای حج این جمله و جمله‌هایی شرک‌آلود و زشت به این صورت بر زبان جاری می‌کردند:لبیک لا شریک لک،الا شریکا هو لک،تملکه و ما ملک!:"اجابت دعوت تو را کردم ای خدایی که شریکی نداری،جز شریکی که از آن تو است که تو مالک این شریکی و مالک مملوک او هستی"! قرآن همه این موهومات را نفی و محکوم می‌کند.

و در آخرین جمله می‌گوید:"او تمام موجودات را آفریده،نه تنها آفریده بلکه تقدیر و تدبیر و اندازه‌گیری آنها را دقیقا معین کرده است"( وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً ).

نه همچون اعتقاد ثنویین که بخشی از موجودات این عالم را مخلوق "یزدان"می‌دانستند و بخشی را مخلوق"اهریمن"!و به این ترتیب آفرینش و خلقت را در میان یزدان و اهریمن تقسیم می‌کردند،چرا که دنیا را مجموعه‌ای از"خیر"و"شر"و نیکی و بدی می‌پنداشتند،در حالی که از دیدگاه یک موحد راستین در عالم هستی چیزی جز خیر نیست و اگر شری می‌بینیم یا جنبه نسبی دارد یا عدمی و یا نتیجه اعمال ما است(دقت کنید).

نکته:

اندازه‌گیری دقیق موجودات

نه تنها نظام حساب شده و متقن جهان از دلایل محکم توحید و شناسایی خدا است که اندازه‌گیری دقیق آن نیز دلیل روشن دیگری می‌باشد،ما هرگز نمی‌توانیم اندازه‌گیری موجودات مختلف این جهان و کمیت و کیفیت حساب شده آن را معلول تصادف بدانیم که با"حساب احتمالات"سازگار نیست.

دانشمندان در این زمینه مطالعاتی کرده و پرده از روی اسراری برداشته‌اند که انسان را در اعجاب عمیقی فرو می‌برد آن چنان که بی اختیار زبان او به ستایش از عظمت و قدرت پروردگار مترنم می‌گردد.

در اینجا گوشه‌ای از آن را از نظر شما می‌گذرانیم.

دانشمندان می‌گویند اگر قشر خارجی کره زمین ده پا کلفت‌تر از آنچه هست می‌بود اکسیژن یعنی ماده اصلی حیات وجود پیدا نمی‌کرد،یا هر گاه عمق دریاها چند پا بیشتر از عمق فعلی بود کلیه اکسیژن و کربن زمین جذب می‌شد، و دیگر امکان هیچگونه زندگی نباتی یا حیوانی در سطح خاک باقی نمی‌ماند، به احتمال قوی کلیه اکسیژن موجود را قشر زمین و آب دریاها جذب می‌کردند و انسان برای نشو و نمای خود باید منتظر بنشیند تا نباتات برویند و از پرتو وجود آنها اکسیژن لازم بانسان برسد.

با حسابهای دقیقی که بعمل آمده معلوم شده است اکسیژن برای تنفس انسان ممکن است از منابع مختلف به دست آید،اما نکته مهم آنست که مقدار این اکسیژن درست باندازه‌ای که برای تنفس ما لازم است در هوا پخش شده.

اگر هوای محیط زمین اندکی از آنچه هست رقیق‌تر می‌بود اجرام سماوی و شهابهای ثاقب که هر روز به مقدار چند میلیون عدد به آن اصابت می‌کنند و در همان فضای خارج منفجر و نابود می‌شوند دائما به سطح زمین می‌رسیدند،و هر

گوشه آن را مورد اصابت قرار می‌دادند! این اجرام فلکی به سرعت هر ثانیه از 6 تا چهل میل حرکت می‌کنند و به هر کجا برخورد کنند ایجاد انفجار و حریق می‌نمایند،اگر سرعت حرکت این اجرام کمتر از آنچه هست می‌بود،مثلا به اندازه سرعت یک گلوله بود،همه آنها به سطح زمین می‌ریختند،و نتیجه خرابکاری آنها معلوم بود.

اگر خود انسان در مسیر کوچک‌ترین قطعه این اجرام سماوی واقع شود شدت حرارت آنها که با سرعتی معادل نود برابر سرعت گلوله حرکت می‌کنند او را تکه‌پاره و متلاشی می‌سازد.

غلظت هوای محیط زمین به اندازه‌ای است که اشعه کیهانی را تا میزانی که برای رشد و نمو نباتات لازم است به سوی زمین عبور می‌دهد،و کلیه میکربهای مضر را در همان فضا معدوم می‌سازد،و ویتامین‌های مفید را ایجاد می‌نماید.

با وجود بخارهای مختلفی که در طی قرون متمادی از اعماق زمین بر آمده و در هوا منتشر شده است،و غالب آنها هم گازهای سمی هستند،معهذا هوای محیط زمین آلودگی پیدا نکرده،و همیشه به همان حالت متعادل که برای ادامه حیات انسانی مناسب باشد باقی مانده است.

دستگاه عظیمی که این موازنه عجیب را ایجاد می‌نماید و تعادل را حفظ می‌کند همان دریا و اقیانوس است که مواد حیاتی و غذایی و باران و اعتدال هوا و گیاهان و بالآخره وجود خود انسان از منبع فیض آن سرچشمه می‌گیرد،هر کس که درک معانی می‌کند باید در مقابل عظمت دریا سر تعظیم فرود آورد و سپاس گزار موهبت‌های آن باشد!...

***تناسب عجیب و تعادل بسیار دقیقی که بین"اکسیژن"و"اسید کربونیک"

بر قرار گردیده تا حیات حیوانی و گیاهی به وجود آید جلب توجه همه متفکرین را کرده،و آنها را به اندیشه واداشته است.

اما اهمیت حیاتی اسید کربونیک هنوز در نظر بسیاری از مردم مکتوم می‌باشد،ناگفته نماند که اسید کربونیک همان گازی است که نوشابه‌های گازدار را با آن درست می‌کنند،و در میان مردم معروف است.

اسید کربونیک گاز سنگین و غلیظی است که خوشبختانه نزدیک به سطح زمین قرار دارد و تجزیه آن از اکسیژن به زحمت و اشکال انجام می‌گیرد،وقتی آتشی افروخته می‌شود چوب که خود مرکب از اکسیژن و کربن و ئیدروژن است بر اثر حرارت تجزیه شیمیایی می‌شود،و کربن با نهایت سرعت با اکسیژن آمیخته و تشکیل اسید کربونیک می‌دهد،ئیدروژن آن نیز با همان شتاب با اکسیژن آمیخته و تشکیل بخار آب می‌دهد،دود عبارت از کربن خالص و ترکیب نشده است.

انسان هنگام تنفس مقداری اکسیژن فرو می‌برد،و خون آن را در تمام قسمتهای بدن توزیع می‌کند،و همین اکسیژن غذا را در سلولهای مختلف آهسته و آرام و با حرارتی ضعیف می‌سوزاند،و اسید کربنیک و بخار آب آن خارج می‌شود به همین جهت وقتی از راه شوخی گفته می‌شود فلانی مانند"تنور"آه می‌کشد حقیقت واقعی اظهار شده است!.

گاز اسید کربونیکی که بر اثر احتراق غذا در سلولها ایجاد می‌شود داخل ریه می‌گردد،با تنفسهای بعدی از بدن خارج شده،و به هوای محیط برمی‌گردد به این ترتیب کلیه جانوران اکسیژن استنشاق می‌کنند،و اسید کربونیک بیرون می‌دهند.

***چقدر شگفت‌آور است طریقه کنترل و موازنه در این عالم در نتیجه همین

موازنه طبیعت مانع آن شده است که حیوانات هر قدر هم بزرگ یا درنده و سبع باشند بتوانند بر دنیا تسلط یابند،فقط انسان این موازنه طبیعت را بهم می‌زند، و نباتات و حیوانات را از محلی به محل دیگر منتقل می‌نماید،و اتفاقا به فوریت هم جریمه این شوخ چشمی خود را می‌پردازد،زیرا آفات نباتی و امراض حیوانی خسارت جبران ناپذیر به او می‌زند! داستان ذیل مثل بسیار خوبی است که نشان می‌دهد انسان برای ادامه حیات خود چگونه باید رعایت این کنترل و موازنه را بنماید:

چندین سال قبل در استرالیا نوعی از بوته معروف به"کاکتوس"را کنار نرده‌های مزارع میکاشتند و چون حشره دشمن این نبات در آن موقع در استرالیا وجود نداشت بوته کاکتوس شروع به ازدیاد و توسعه عجیب نمود،دیری نگذشت که مساحتی به اندازه سطح جزیره انگلستان را فرا گرفت،و مردم را از قرا و قصبات بیرون کرد،و زراعت آنها را منهدم نمود،و امر کشاورزی را مختل و غیر ممکن ساخت.

ساکنین محل آنچه وسیله در دسترس خود داشتند بکار بردند و نتیجه نگرفتند،استرالیا در خطر آن قرار گرفت که قشون بی صدا و لجوج گیاه کاکتوس آن را بالمره در حیطه تصرف خود درآورده!علما و متخصصین در صدد چاره جویی این خطر برآمدند و به این منظور دور عالم را تجسس کردند تا عاقبت حشره‌ای را یافتند که منحصرا با ساق و برگ و ته کاکتوس تغذیه می‌کند و جز آن غذای دیگر نمی‌خورد،و به سهولت هم زاد و ولد می‌کند و در استرالیا دشمنی ندارد.

در این مورد حیوان بر نبات غلبه کرد و امروز خطر هجوم کاکتوس به کلی بر طرف شده است،و با معدوم شدن کاکتوس حشرات مزبور هم از میان رفتند و فقط عده قلیلی باقی ماند که پیوسته مقدار نمو و توسعه کاکتوس را کنترل کنند! آفرینش این کنترل و تعادل را در طبیعت بر قرار کرده و بسیار هم مفید واقع

گردیده است.

چه شده است که پشه مالاریا سطح زمین را فرا نگرفته،و باعث انهدام نسل انسانی نشده است؟در حالی که پشه معمولی حتی در نواحی قطبی نیز فراوان است؟ یا چه شده است که پشه تب زرد که در موقعی تا نزدیکی‌های نیویورک آمده بود دنیا را ویران نکرد؟یا چه شده است که مگس خواب آور طوری آفریده شده که جز در مناطق گرمسیر استوایی نمی‌تواند زیست نماید نسل آدمی را از روی زمین بر نداشته است؟!(همه اینها از طریق یک نظام کنترل حساب شده جلوگیری گردیده).

کافی است به یاد آوریم که در طول زمان با چه آفات و امراضی دست به گریبان بوده‌ایم،و چگونه تا دیروز وسیله مدافعه در مقابل آنها را نداشته و از هیچ یک از اصول بهداشت نیز اطلاعی نداشته‌ایم آن وقت متوجه می‌شویم که وجود ما با چه طرز حیرت‌آوری محفوظ و مصون مانده است ⁽¹⁾.

[سوره الفرقان (25): آیات 3 تا 6]

اشاره

وَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لاٰ یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ وَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ لاٰ یَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لاٰ حَیٰاةً وَ لاٰ نُشُوراً (3) وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هَذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ اِفْتَرٰاهُ وَ أَعٰانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جٰاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً (4) وَ قٰالُوا أَسٰاطِیرُ اَلْأَوَّلِینَ اِکْتَتَبَهٰا فَهِیَ تُمْلیٰ عَلَیْهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً (5) قُلْ أَنْزَلَهُ اَلَّذِی یَعْلَمُ اَلسِّرَّ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ إِنَّهُ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً (6)

ترجمه:

3-آنها غیر از خداوند معبودانی برای خود برگزیدند،و معبودانی که چیزی را نمی‌آفرینند بلکه خودشان مخلوقند،مالک زیان و سود خود نیستند و نه مالک مرگ و حیات و رستاخیزشان.

4-و کافران گفتند این فقط دروغی است که او ساخته و گروهی او را بر این کار یاری داده‌اند آنها(با این سخن)ظلم و دروغ بزرگی را مرتکب شدند.

5-و گفتند این همان افسانه‌های پیشینیان است که وی آن را رونویس کرده،و هر صبح و شام بر او املا می‌شود.

6-بگو:کسی آن را نازل کرده است که اسرار آسمانها و زمین را می‌داند،او غفور و رحیم بوده و هست.

تفسیر:

تهمتهای رنگارنگ.

این آیات در حقیقت دنباله‌ای است برای بحثی که در آیات گذشته در مورد مبارزه با شرک و بت پرستی،و سپس ادعاهای بی پایه بت پرستان در باره بتها، و اتهاماتشان درباره قرآن و شخص پیامبر ص آمده است.

آیه نخست مشرکان را در واقع به محاکمه می‌کشد و برای برانگیختن و جدان آنها، با منطقی روشن و ساده و در عین حال قاطع و کوبنده سخن می‌گوید می‌فرماید:"آنها خدایانی غیر از پروردگار عالم که اوصافش قبلا گذشت،انتخاب کردند،خدایانی که مطلقا خالق چیزی نیستند،بلکه خودشان مخلوقند" ( وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لاٰ یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ ).

معبود حقیقی،خالق عالم هستی است،در حالی که آنها درباره بتها چنین ادعایی را نداشتند بلکه آنها را"مخلوق"خدا می‌دانستند.

وانگهی انگیزه آنها برای پرستش بتها چه می‌تواند باشد؟"بتهایی که حتی مالک سود و زیان خود و مالک مرگ و حیات و رستاخیز خویش نیستند"تا چه رسد به دیگران( وَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ لاٰ یَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لاٰ حَیٰاةً وَ لاٰ نُشُوراً ).

اصولی که برای انسان اهمیت دارد همین پنج امر است:مساله سود و زیان و مرگ و زندگی و رستاخیز.

براستی اگر کسی مالک اصلی این امور نسبت به ما باشد شایسته پرستش

است،اما آیا این بتها هرگز قادر بر این امور در مورد خودشان هستند تا چه رسد به اینکه عابدان خود را بخواهند در این جهات زیر پوشش حمایت خویش قرار دهند؟ این چه منطق رسوایی است که انسان به دنبال موجودی بیفتد و سر بر آستان آن بگذارد که هیچگونه اختیاری از خود در مورد خویشتن ندارد تا چه رسد به دیگران؟! این بتها نه تنها در این دنیا مشکلی را برای بندگان خود حل نمی‌کند که در قیامت نیز کاری از آنها ساخته نیست.

این تعبیر نشان می‌دهد که این گروه از مشرکان که مخاطب در این آیات هستند معاد را به نوعی پذیرفته بودند(هر چند معاد روحانی نه جسمانی)یا اینکه قرآن حتی با عدم اعتقاد آنها بمسئله معاد،مطلب را مسلم گرفته،و به طور قاطع در این زمینه با آنها سخن می‌گوید،و این معمول است که گاهی انسان با کسی که منکر حقیقتی است روبرو می‌شود اما سخنان خود را بدون اعتنا به افکار او بر طبق افکار خویش قاطعانه بیان می‌کند،بخصوص اینکه یک دلیل ضمنی نیز در خود آیه برای مساله معاد نهفته شده است،زیرا هنگامی که خالقی، مخلوقی می‌آفریند،و مالک موت و حیات و سود و زیان او است،باید هدفی از خلقت او داشته باشد، و این هدف در مورد انسانها بدون قبول رستاخیز امکان پذیر نیست،چرا که اگر با مردن انسان همه چیز پایان یابد زندگی پوچ خواهد بود و دلیل بر این است که آن خالق حکیم نبوده است.

ضمنا اگر می‌بینیم مساله"ضرر"در آیه قبل از"نفع"قرار گرفته برای این است که انسان در درجه اول از زیان وحشت دارد،و جمله"دفع ضرر اولی از جلب منفعت"است،به صورت یک قانون عقلایی درآمده است.

و نیز اگر"ضرر"و"نفع"و"موت"و"حیات"و"نشور"به صورت نکره

آمده،برای بیان این حقیقت است که این بتها حتی در یک مورد مالک سود و زیان و مرگ و زندگی و رستاخیز نیستند.تا چه رسد نسبت به همگان.

و اگر"لا یملکون"و"لا یخلقون"به صورت"جمع مذکر عاقل"ذکر شده(در حالی که بتهای سنگی و چوبی کمترین عقل و شعوری ندارند)به خاطر آن است که هدف از این سخن تنها بتهای سنگ و چوبی نیست،بلکه گروهی است که فرشتگان یا حضرت مسیح را عبادت می‌کردند و چون عاقل و غیر عاقل در معنی این جمله جمعند،همه را به صورت عاقل ذکر کرده و به اصطلاح ادبی از باب تغلیب است.

و یا در این تعبیر طبق اعتقاد طرف سخن گفته شده تا عجز و ناتوانی آنها را مشخص کند،یعنی شما که اینها را صاحب عقل و شعور می‌دانید،با این حال چرا نمی‌توانند زیانی از خود دفع کنند و یا منفعتی جلب نمایند؟! *** آیه بعد به تحلیلهای کفار و یا صحیحتر بهانه‌جوئیهای آنها،در برابر دعوت پیامبر ص پرداخته چنین می‌گوید:"کافران گفتند:این فقط دروغی است که او ساخته و پرداخته است،و گروهی نیز او را بر این کار یاری داده‌اند"!( وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هَذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ افْتَرٰاهُ وَ أَعٰانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ ).

در واقع آنها برای اینکه شانه از زیر بار حق خالی کنند-همانند همه کسانی که در طول تاریخ تصمیم به مخالفت رهبران الهی داشتند- نخست او را متهم به افترا و دروغگویی کردند و مخصوصا برای اینکه قرآن را تحقیر کنند از کلمه"هذا"(این)استفاده کردند.

سپس برای اینکه اثبات کنند او به تنهایی قادر بر آوردن چنین سخنانی نیست،زیرا آوردن چنین سخنان پرمحتوایی هر چه باشد نیاز به قدرت علمی فراوانی دارد،و آنها مایل نبودند این را بپذیرند و نیز برای اینکه بگویند این

یک برنامه ریشه‌دار و حساب شده است گفتند:او در این کار تنها نبوده بلکه جمعی وی را یاری کرده‌اند،و حتما توطئه‌ای در کار است و باید در مقابل آن ایستاد! بعضی از مفسران گفته‌اند منظور از قَوْمٌ آخَرُونَ (گروهی دیگر)جماعتی از یهود بودند،و بعضی گفته‌اند منظور آنها سه نفر از اهل کتاب به نام"عداس" و"یسار"و"حبر"(یا جبر)بوده.

به هر حال چون این قبیل مطالب در میان مشرکان مکه وجود نداشت، و بخشی از آن مانند سرگذشت پیامبران پیشین نزد یهود و اهل کتاب بود،آنها ناچار بودند در این تهمت پای خود اهل کتاب را نیز به میان کشند،تا موج اعجاب مردم را از شنیدن این آیات فرو بنشانند.

ولی قرآن در جواب آنها فقط یک جمله می‌گوید و آن اینکه:"آنها با این سخن خود مرتکب ظلم و هم دروغ و باطل شدند"( فَقَدْ جٰاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً ) ⁽¹⁾.

"ظلم"از این نظر که مردی امین و پاک و راستگو همچون پیامبر اسلام ص را متهم به دروغ و افترا بر خدا با همدستی جمعی از اهل کتاب کردند، و به مردم و خود نیز ستم نمودند،و دروغ و باطل از این نظر که سخن آنها کاملا بی اساس بود،زیرا بارها پیامبر ص آنها را دعوت به آوردن سوره‌ها و آیاتی همچون قرآن کرده بود و آنها در برابر این تحدی عاجز و ناتوان شده بودند.

این خود نشان می‌داد که این آیات ساخته مغز بشر نیست،چرا که اگر چنین بود آنها نیز می‌توانستند با کمک گرفتن از جماعت یهود و اهل کتاب نظیر

آن را بیاورند،بنا بر این عجزشان دلیل بر دروغشان و دروغشان دلیل بر ظلمشان است.

بنا بر این جمله کوتاه" فَقَدْ جٰاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً "پاسخی است رسا و گویا در برابر ادعاهای بی اساس آنان.

واژه"زور"(بر وزن کور)در اصل از"زور"(بر وزن غور)به معنی قسمت بالای سینه،گرفته شده،سپس به هر چیز که از حد وسط متمایل شود،اطلاق گردیده و از آنجا که"دروغ"از حق منحرف شده و به باطل گرائیده به آن زور می‌گویند.

*** آیه بعد به یکی دیگر از تحلیلهای انحرافی و بهانه‌های واهی آنان در مورد قرآن پرداخته،می‌گوید:"آنها گفتند این همان افسانه‌های پیشینیان است که وی آن را رونویس کرده"!( وَ قٰالُوا أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ اکْتَتَبَهٰا ).

او در واقع از خود چیزی ندارد،نه علم و دانشی و نه ابتکاری،تا چه رسد به وحی و نبوت،او از جمعی کمک گرفته و مشتی از افسانه‌های کهن را گردآوری نموده و نام آن را وحی و کتاب آسمانی گذارده است.

او برای رسیدن به این مقصد،همه روز از دیگران بهره‌گیری می‌کند "و این کلمات هر صبح و شام بر او املا می‌شود"!( فَهِیَ تُمْلیٰ عَلَیْهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً ).

او در مواقعی که مردم کمتر در صحنه حضور دارند،یعنی به هنگام صبح و هنگام شام برای منظور خود کمک می‌گیرد.

این سخن در حقیقت تفسیر و توضیحی است بر تهمتهایی که در آیه قبل از آنها نقل شده بود.

آنها در این چند جمله کوتاه می‌خواستند،چند نقطه ضعف بر قرآن تحمیل کنند:

نخست اینکه قرآن مطلقا مطلب تازه‌ای ندارد و مشتی از افسانه‌های پیشین است! دیگر اینکه پیامبر اسلام حتی یک روز بدون کمک دیگران نمی‌تواند به کار خود ادامه دهد،باید صبح و شام مطالب را بر او املا کنند و او بنویسد.

و دیگر اینکه او خواندن و نوشتن را می‌داند،و اگر می‌گوید درس نخوانده‌ام این هم سخن خلافی است! در واقع آنها با این دروغها و تهمتهای واضح می‌خواستند مردم را از گرد پیامبر ص پراکنده کنند،در حالی که تمام کسانی که عقل داشتند و در آن جامعه مدتی زندگی کرده بودند به خوبی می‌دانستند پیامبر ص نزد کسی درس نخوانده بود،بعلاوه با جمعیت یهود و اهل کتاب سر و کاری نداشت،و اگر همه روز صبح و شام از دیگران الهام می‌گرفت چگونه ممکن بود بر کسی مخفی شود؟ از این گذشته آیات قرآن در سفر و حضر در میان جمع و در تنهایی و در همه حال بر او نازل می‌شد.

علاوه بر همه اینها قرآن مجموعه‌ای بود از تعلیمات اعتقادی،احکام عملی، قوانین،و قسمتی از سرگذشت پیامبران،چنان نبود که همه قرآن را سرگذشت پیامبران تشکیل دهد،و تازه آنچه از سرگذشت اقوام پیشین در قرآن آمده بود شباهتی با آنچه در عهدین(تورات و انجیل تحریف یافته)و افسانه‌های خرافی عرب موجود بود نداشت،چرا که آنها پر از خرافات بود،و اینها پیراسته از خرافات که اگر این دو را در کنار هم بگذاریم و مقایسه کنیم حقیقت امر به خوبی روشن می‌شود ⁽¹⁾.

لذا آخرین آیه مورد بحث،به عنوان پاسخگویی به این اتهامات بی پایه می‌فرماید:

"بگو کسی آن را نازل کرده است که اسرار آسمانها و زمین را می‌داند" ( قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ).

اشاره به اینکه محتوای این کتاب و اسرار گوناگونی که از علوم و دانشها، تاریخ اقوام پیشین،قوانین و نیازهای بشری،و حتی اسراری از عالم طبیعت و اخباری از آینده در آن است نشان می‌دهد که ساخته و پرداخته مغز بشر نیست،و با کمک این و آن تنظیم نشده،بلکه مولود علم کسی است که آگاه از اسرار آسمان و زمین است و علم او بر همه چیز احاطه دارد.

ولی با این همه راه بازگشت را به روی این کج‌اندیشان مغرض و دروغگویان رسوا باز می‌گذارد و در پایان آیه می‌گوید:درهای توبه و بازگشت به سوی خدا به روی همه شما باز است"چرا که او غفور و رحیم بوده و هست"( إِنَّهُ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً ).

به مقتضای رحمتش،پیامبران را ارسال و کتب آسمانی را نازل نموده، و به مقتضای غفوریتش گناهان بی حساب شما را در پرتو ایمان و توبه می‌بخشد.

[سوره الفرقان (25): آیات 7 تا 10]

اشاره

وَ قٰالُوا مٰا لِهٰذَا اَلرَّسُولِ یَأْکُلُ اَلطَّعٰامَ وَ یَمْشِی فِی اَلْأَسْوٰاقِ لَوْ لاٰ أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً (7) أَوْ یُلْقیٰ إِلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّةٌ یَأْکُلُ مِنْهٰا وَ قٰالَ اَلظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً (8) اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ اَلْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً (9) تَبٰارَکَ اَلَّذِی إِنْ شٰاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذٰلِکَ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً (10)

ترجمه:

7-و گفتند چرا این رسول غذا می‌خورد؟و در بازارها راه می‌رود؟(نه سنت فرشتگان دارد و نه روش شاهان!)چرا فرشته‌ای بر او نازل نشده که همراه وی مردم را انذار کند؟(و گواه صدق دعوت او باشد).

8-یا گنجی از آسمان برای او فرستاده شود یا باغی داشته باشد که از(میوه)آن بخورد

(و امرار معاش کند)و ستمگران گفتند شما تنها از یک انسان مجنون پیروی می‌کنید! 9-ببین چگونه برای تو مثلها زدند و گمراه شدند،آن چنان که قدرت پیدا کردن راه را ندارند! 10-زوال ناپذیر و بزرگ است خدایی که اگر بخواهد برای تو بهتر از این می‌دهد، باغهایی که از زیر درختانش نهرها جاری باشد و(اگر بخواهد)برای تو قصرهایی مجلل قرار می‌دهد.

شان نزول:

در روایتی از امام حسن عسکری ع می‌خوانیم که فرمود:از پدرم امام دهم سؤال کردم:آیا پیامبر اسلام ص با یهود و مشرکان در برابر سرزنشها و بهانه‌گیریهایشان به بحث و گفتگو و استدلال می‌پرداخت؟ پدرم فرمود:آری،بارها چنین شد،از جمله اینکه روزی پیامبر ص در کنار خانه خدا نشسته بود،"عبد اللّٰه بن ابی امیه مخزومی"در برابر او قرار گرفت و گفت:"ای محمد تو ادعای بزرگی کرده‌ای،و سخنان وحشتناکی می‌گویی! تو چنین می‌پنداری که رسول پروردگار عالمیانی،اما پروردگار جهانیان و خالق همه مخلوقات شایسته نیست،رسولی مثل تو-انسانی همانند ما-داشته باشد، تو همانند ما غذا می‌خوری،و همچون ما در بازارها راه می‌روی! پیامبر ص عرضه داشت:بار پروردگارا تو همه سخنان را می‌شنوی و به هر چیز عالمی،آنچه را بندگان تو می‌گویند می‌دانی(خودت پاسخ آنها را بیان فرما)در این هنگام آیات فوق نازل شد و به بهانه‌گیریهای آنها پاسخ داد ⁽¹⁾.

تفسیر:

چرا این پیامبر گنجها و باغها ندارد؟

از آنجا که در آیات گذشته بخشی از ایرادهای کفار درباره قرآن مجید مطرح گردید و به آن پاسخ داده شد،در آیات مورد بحث بخش دیگری را که مربوط به رسالت شخص پیامبر است مطرح کرده و پاسخ می‌گوید.

می‌فرماید:"آنها گفتند چرا این رسول،غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود"؟!( وَ قٰالُوا مٰا لِهٰذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعٰامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْوٰاقِ ).

این چه پیامبری است که همچون افراد عادی نیاز به تغذیه دارد،و در بازارها برای کسب و تجارت،و یا خرید نیازمندیهای خود راه می‌رود،این نه سنت رسولان است،و نه شیوه ملوک و پادشاهان!در حالی که او می‌خواهد هم ابلاغ دعوت الهی کند و هم بر همه ما حکومت نماید!.

اصولا آنها معتقد بودند افراد با شخصیت نباید شخصا برای رفع حوائج خود به بازارها گام بگذارند،باید ماموران و خدمتگزاران را به دنبال این کار بفرستند.

سپس افزودند:"چرا لا اقل فرشته‌ای از سوی خدا بر او فرستاده نشده که به عنوان گواه صدق دعوتش،همراه او،مردم را انذار کند"؟!( لَوْ لاٰ أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً ).

*** بسیار خوب به فرض که قبول کنیم رسول خدا می‌تواند انسان باشد،ولی آخر چرا یک انسان تهی دست و فاقد مال و ثروت؟"چرا گنجی از آسمان برای او نفرستاد،و یا لا اقل چرا باغی ندارد که از آن بخورد و امرار معاش کنند"؟! ( أَوْ یُلْقیٰ إِلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّةٌ یَأْکُلُ مِنْهٰا ).

و باز به اینها قناعت نکردند و سرانجام با یک نتیجه‌گیری غلط او را متهم به جنون ساختند چنان که در پایان همین آیه می‌خوانیم:"و ستمگران گفتند ای مردمی که به او ایمان آورده‌اید شما تنها از یک انسان مجنون و کسی که مورد سحر ساحران قرار گرفته است پیروی می‌کنید"!( وَ قٰالَ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً ).

چرا که آنها معتقد بودند ساحران می‌توانند در فکر و هوش افراد دخالت کنند و سرمایه عقل را از آنها بگیرند!.

از مجموع آیات فوق چنین استفاده می‌شود که آنها در واقع چند ایراد واهی به پیامبر اسلام ص داشتند که مرحله به مرحله از گفتار خود عقب‌نشینی می‌کردند.

نخست معتقد بودند اصلا او باید فرشته باشد،اینکه غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود مسلما فرشته نیست! بعد گفتند:بسیار خوب اگر فرشته نیست لا اقل فرشته‌ای به عنوان معاونت همراه او از سوی خدا اعزام گردد.

باز هم از این هم تنزل کردند و گفتند به فرض که پیامبر خدا بشر باشد باید گنجی از آسمان به سوی او انداخته شود!،تا دلیل بر این باشد که او مورد توجه خدا است! و در آخرین مرحله گفتند:به فرض که هیچیک از اینها را نداشته باشد لا اقل باید آدم فقیری نباشد،مانند یک کشاورز مرفه،باغی در اختیارش باشد که از آن زندگی خود را تامین کند! اما متاسفانه او فاقد همه اینها است و باز هم می‌گوید پیغمبرم!! و در پایان نتیجه‌گیری کردند که این ادعای بزرگ او در چنین شرائطی دلیل بر آن است که عقل سالمی ندارد! ***

آیه بعد پاسخ همه اینها را در یک جمله کوتاه چنین بیان می‌کند:"ببین چگونه برای تو مثلها زدند،و به دنبال آن گمراه شدند،آن چنان که قدرت پیدا کردن راه را ندارند"( اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً ).

این جمله تعبیر گویایی است از این واقعیت که آنها در مقابل دعوت حق و قرآنی که محتوای آن شاهد گویای ارتباطش با خدا است به یک مشت سخنان واهی و بی اساس دست زده و می‌خواهند با این حرفهای بی پایه،چهره حقیقت را بپوشانند.

این درست به این ماند که شخصی در مقابل استدلالات منطقی ما به یک مشت بهانه‌جوئیها که آثار سستی آن کاملا نمایان است دست بزند،ما بی اینکه بخواهیم تک تک از سخنان او را پاسخ دهیم می‌گوئیم ببین با چه حرفهای واهی می‌خواهد در مقابل دلیل منطقی بایستد؟! و براستی سخنان آنها در تمام قسمتهایش چنین بود،زیرا:

اولا:چرا پیامبر از جنس فرشتگان باشد؟بلکه به عکس عقل و دانش می‌گوید باید انسان رهبر انسان باشد،تا همه دردها،خواستها،نیازها،مشکلات و مسائل زندگی او را کاملا درک کند،تا یک سرمشق عملی برای او در همه زمینه‌ها باشد،تا مردم بتوانند از او در همه برنامه‌ها الهام گیرند،اگر فرشته‌ای نازل می‌شد مسلما این هدفها تامین نمی‌گشت،مردم می‌گفتند:اگر او سخن از زهد و بی اعتنایی به دنیا می‌گوید فرشته است و نیازی ندارد،اگر دعوت به پاکدامنی و عفت می‌کند از طوفان غریزه جنسی خبر ندارد،و دهها"اگر"همانند آن.

ثانیا:چه لزومی دارد همراه بشر فرشته‌ای برای تصدیق او بیاید؟مگر

معجزات،مخصوصا معجزه بزرگی همچون قرآن برای درک این واقعیت کافی نیست؟! ثالثا:غذا خوردن همانند سایر انسانها و راه رفتن در بازارها،سبب می‌شود که بیشتر با مردم بیامیزد و در اعماق زندگی آنها فرو برود و رسالت خود را بهتر انجام دهد،این ضرری ندارد بلکه کمک او است.

رابعا:عظمت و شخصیت پیامبر ص به گنج و گنجینه نیست،و به باغهای خرم و سرسبز میوه نمی‌باشد،این طرز تفکر انحرافی کفار است که شخصیت و حتی قرب به خدا را در سرمایه‌دار بودن می‌داند،در حالی که پیامبران آمده‌اند تا بگویند ای انسان ارزش وجود تو با اینها نیست با علم و ایمان و تقواست.

خامسا:با چه معیاری او را"مسحور"و"مجنون"می‌دانستند؟!کسی که عقلش به شهادت تاریخ زندگی و انقلاب بزرگ او و بنیانگذاری تمدن اسلامی به وسیله او فوق العاده بود چگونه می‌توان او را با این برچسبهای مسخره متهم ساخت؟مگر اینکه بگوئیم بت‌شکنی کردن و کورکورانه دنبال نیاکان نیفتادن دلیل بر جنون است! بنا بر آنچه گفتیم روشن شد که"امثال"در اینجا،بخصوص با قرائن موجود در آیه،به معنی سخنان سست و بی پایه است،و تعبیر به"امثال"شاید به خاطر آنست که آن را در لباس حق و مثل و مانند دلیل منطقی در آورده‌اند در حالی که واقعا چنین نیست ⁽¹⁾.

به این نکته نیز باید توجه کرد که دشمنان پیامبر ص گاهی او را به "ساحر بودن"و گاه"مسحور بودن"متهم می‌کردند،گرچه بعضی از مفسران احتمال داده‌اند که"مسحور"به معنی"ساحر"بوده باشد(زیرا گاه اسم مفعول به معنی فاعل آمده است)ولی ظاهر این است که این دو با هم فرق دارند.

اگر ساحرش می‌خواندند به خاطر نفوذ فوق العاده کلام او در دلها بود، چون نمی‌خواستند این حقیقت را بپذیرند متوسل به اتهام ساحر بودن می‌شدند.

اما"مسحور"به معنی کسی است که ساحران در عقلش دخل و تصرف کرده و مایه اختلال حواس او را فراهم ساخته‌اند،این اتهام از آنجا ناشی می‌شد که او سنت شکن بود و مخالف عادات و رسوم خرافی و مصلحت‌اندیشی‌های فردی گام برمی‌داشت.

اما پاسخ همه این اتهامات از سخنان بالا روشن شد.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که چرا می‌فرماید: فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً (آنها گمراه شدند و قادر بر پیدا کردن راه حق نیستند).

پاسخ این است که انسان در صورتی می‌تواند به حق راه یابد که خواهان حق و جویای حق باشد،اما آن کس که با پیشداوریهای غلط و گمراه کننده‌ای که از جهل و لجاج و عناد سرچشمه می‌گیرد تصمیم خود را قبلا گرفته است،نه تنها حق را پیدا نخواهد کرد بلکه همیشه در برابر آن موضع‌گیری می‌کند.

*** آخرین آیه مورد بحث همانند آیه قبل روی سخن را به پیامبر ص کرده- به عنوان تحقیر سخنان آنها،و اینکه قابل جوابگویی نیست-می‌فرماید:"بزرگ

و پر برکت است خدایی که اگر بخواهد برای تو بهتر از آنچه اینها می‌گویند قرار می‌دهد،باغهایی که از زیر درختانش نهرها جاری باشد،و نیز اگر بخواهد برای تو قصرهای مجللی قرار می‌دهد"( تَبٰارَکَ الَّذِی إِنْ شٰاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذٰلِکَ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً ).

مگر باغها و قصرهای دیگران را چه کسی به آنها داده جز خدا؟اصولا چه کسی این همه نعمت و زیبایی را در این عالم آفریده جز پروردگار؟آیا برای چنین خداوند قادر و منانی ممکن نیست که بهتر از اینها را در اختیار تو بگذارد؟! ولی او هرگز نمی‌خواهد مردم شخصیت تو را در مال و ثروت و قصر و باغ بدانند،و از ارزشهای واقعی غافل شوند.

او می‌خواهد زندگی تو همانند افراد عادی و مستضعفان و محرومان باشد، تا بتوانی پناهگاهی برای همه اینها و برای عموم مردم باشی.

اما چرا می‌گوید باغها و قصرها بهتر از آن است که آنان می‌خواستند،زیرا "گنج"به تنهایی مشکل‌گشا نیست،بلکه باید پس از زحمات زیاد تبدیل به باغها و قصور شود،از این گذشته آنها می‌گفتند تو باغی داشته باشی که زندگیت را تامین کند،اما قرآن می‌گوید:خدا می‌تواند باغها و قصرها برای تو قرار دهد،اما هدف از بعثت و رسالت تو چیز دیگری است.

در"خطبه قاصعه"از"نهج البلاغه"بیان رسا و گویایی در این زمینه آمده است:آنجا که امام ع می‌فرماید:

"موسی بن عمران با برادرش(هارون)بر فرعون وارد شدند،در حالی که لباسهای پشمین به تن داشتند،و در دست هر کدام عصائی بود،با او شرط کردند- که اگر تسلیم فرمان پروردگار شوی-حکومت و ملکت باقی می‌ماند،و عزت و قدرتت دوام می‌یابد،اما او گفت:

آیا از این دو تعجب نمی‌کنید؟که با من شرط می‌کنند بقاء ملک و دوام

عزتم بستگی به خواسته آنها داشته باشد،در حالی که خودشان فقر و بیچارگی از سر و وضعشان می‌بارد(اگر راست می‌گویند)چرا دستبندهایی از طلا به آنها داده نشده است؟ این سخن را فرعون به خاطر بزرگ شمردن طلا،و جمع آوری آن و تحقیر پشم و پوشیدن آن گفت.

ولی اگر خدا می‌خواست،هنگام مبعوث ساختن پیامبرانش،درهای گنجها و معادن طلا و باغهای خرم و سرسبز را به روی آنان بگشاید،می‌گشود،و اگر می‌خواست پرندگان آسمان و حیوانات وحشی زمین را همراه آنان گسیل دارد،می‌داشت، اگر این کار را می‌کرد،امتحان از میان می‌رفت،پاداش و جزاء بی اثر می‌شد، وعده و وعیدهای الهی بی‌فایده می‌گردید،و برای پذیرندگان،اجر و پاداش آزمودگان واجب نمی‌شد،و مؤمنان استحقاق ثواب نیکوکاران را نمی‌یافتند، و اسماء و نامها با معانی خود همراه نبودند،...

اما خداوند پیامبران خویش را از نظر عزم و اراده قوی،و از نظر ظاهر فقیر و ضعیف قرار دارد،ولی توأم با قناعتی که قلبها و چشمها را پر از بی نیازی می‌کرد،هر چند فقر ظاهری آنها چشمها و گوشها را از ناراحتی مملو می‌ساخت.

اگر پیامبران دارای آن چنان قدرتی بودند کسی خیال مخالفت با آنان را نمی‌کرد و توانایی و عزتی داشتند که هرگز مغلوب نمی‌شدند و سلطنت و شوکتی دارا بودند که همه چشمها به آنان دوخته می‌شد و از راههای دور،بار سفر به سوی آنان می‌بستند،اعتبار و ارزش آنها برای مردم کمتر و متکبران سر تعظیم در برابرشان فرود می‌آوردند و اظهار ایمان می‌نمودند.

اما این ایمان به خاطر علاقه به هدف آنان نبود بلکه به خاطر ترسی که بر آنها چیره می‌شد و یا به واسطه میل و علاقه‌ای که به مادیات آنها داشتند انجام می‌گرفت،و در این صورت در نیتهای آنها خلوص یافت نمی‌شد و غیر از خدا در

اعمالشان شرکت داشت" ⁽¹⁾.

توجه به این نکته نیز لازم است که بعضی گفته‌اند منظور از باغ و قصر، باغ و قصر آخرت است ولی این تفسیر به هیچوجه با ظاهر آیه سازگار نیست ⁽²⁾.

[سوره الفرقان (25): آیات 11 تا 16]

اشاره

بَلْ کَذَّبُوا بِالسّٰاعَةِ وَ أَعْتَدْنٰا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسّٰاعَةِ سَعِیراً (11) إِذٰا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَهٰا تَغَیُّظاً وَ زَفِیراً (12) وَ إِذٰا أُلْقُوا مِنْهٰا مَکٰاناً ضَیِّقاً مُقَرَّنِینَ دَعَوْا هُنٰالِکَ ثُبُوراً (13) لاٰ تَدْعُوا اَلْیَوْمَ ثُبُوراً وٰاحِداً وَ اُدْعُوا ثُبُوراً کَثِیراً (14) قُلْ أَ ذٰلِکَ خَیْرٌ أَمْ جَنَّةُ اَلْخُلْدِ اَلَّتِی وُعِدَ اَلْمُتَّقُونَ کٰانَتْ لَهُمْ جَزٰاءً وَ مَصِیراً (15) لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ خٰالِدِینَ کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً (16)

ترجمه:

11-(اینها همه بهانه است)بلکه آنها قیامت را تکذیب کرده‌اند و ما برای کسی که قیامت را انکار کند آتش سوزانی مهیا کرده‌ایم.

12-هنگامی که این آتش آنها را از دور می‌بیند صدای وحشتناک و خشم‌آلود او را که با نفس زدن شدید همراه است می‌شنوند.

13-و هنگامی که در مکان تنگ و محدودی از آن افکنده می‌شوند،در حالی که در غل

و زنجیرند،فریاد واویلای آنها بلند می‌شود! 14-امروز یک بار واویلا نگوئید،بلکه بسیار واویلا سر دهید! 15-بگو آیا این بهتر است یا بهشت جاویدانی که به پرهیزگاران وعده داده شده؟بهشتی که پاداش اعمال آنها و قرارگاهشان است.

16-هر چه بخواهند در آنجا برای آنها فراهم است،جاودانه در آن خواهند ماند،این وعده‌ای است مسلم که پروردگارت بر عهده گرفته است.

تفسیر:

مقایسه‌ای از بهشت و دوزخ

در این آیات-به دنبال بحثی که از انحراف کفار در مساله توحید و نبوت پیامبر ص در آیات قبل بود-سخن از بخش دیگری از انحرافات آنها در زمینه معاد می‌گوید،و در حقیقت با بیان این بخش روشن می‌شود که آنها در تمام اصول دین گرفتار تزلزل و انحراف بودند،هم در توحید و هم در نبوت و هم در معاد،که دو قسمت آن در آیات گذشته آمده،و اکنون سومین بخش را می‌خوانیم.

نخست می‌گوید:"بلکه آنها قیامت را تکذیب کردند"( بَلْ کَذَّبُوا بِالسّٰاعَةِ ).

ذکر کلمه"بل"که در اصطلاح ادبی برای"اضراب"است به این معنی است که آنها آنچه در زمینه نفی توحید و نبوت می‌گویند بهانه‌هایی است که در حقیقت از انکار معاد سرچشمه گرفته است،چرا که اگر کسی ایمان به چنان دادگاه عظیم و پاداش و کیفر الهی داشته باشد این چنین بی‌پروا حقایق را به باد مسخره نمی‌گیرد و با ذکر بهانه‌های واهی از دعوت پیامبری که دلائل نبوتش آشکار است سر نمی‌پیچد،و در برابر بتهایی که با دست خود ساخته و پرداخته،سر تعظیم فرود نمی‌آورد.

اما قرآن در اینجا به پاسخ استدلالی نپرداخته،چرا که این گروه اهل

منطق و استدلال نبودند،بلکه آنها را با تهدیدهای تکان دهنده و کوبنده مواجه می‌کند،و آینده شوم و دردناک آنها را در برابر چشمشان مجسم می‌سازد،که گاه این منطق برای این گونه افراد مؤثرتر است.

نخست می‌گوید:"ما برای کسی که قیامت را انکار کند آتش سوزانی مهیا کرده‌ایم"( وَ أَعْتَدْنٰا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسّٰاعَةِ سَعِیراً ) ⁽¹⁾.

*** سپس توصیف عجیبی از این آتش سوزان کرده می‌گوید:"هنگامی که این آتش آنها را از راه دور ببیند چنان به هیجان می‌آید که صدای وحشتناک و خشم‌آلود او را که با نفس زدن شدید همراه است می‌شنوند"!( إِذٰا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَهٰا تَغَیُّظاً وَ زَفِیراً ).

در این آیه تعبیرات متعدد گویایی است که از شدت این عذاب الهی خبر می‌دهد:

1-نمی‌گوید آنها آتش دوزخ را از دور می‌بینند،بلکه می‌گوید آتش آنها را می‌بیند،گویی چشم و گوش دارد،چشم بر راه دوخته و انتظار این گنهکاران را می‌کشد! 2-نیاز به این ندارد که آنها نزدیک آن شوند تا به هیجان درآید،بلکه از فاصله دور-که طبق بعضی از روایات یک سال راه است-از خشم فریاد می‌زند.

3-از این آتش سوزان توصیف به"تغیظ"شده است،و آن عبارت از حالتی است که انسان خشم خود را با نعره و فریاد آشکار می‌سازد.

4-برای آتش دوزخ،"زفیر"قائل شده یعنی شبیه آن حالتی که انسان نفس را در سینه فرو می‌برد،آن چنان که دنده‌ها به طرف بالا رانده می‌شوند و این

معمولا در حالی است که انسان بسیار خشمگین می‌گردد.

مجموع این حالات نشان می‌دهد که آتش سوزان دوزخ همچون حیوان درنده گرسنه‌ای که در انتظار طعمه خویش است انتظار این گروه را می‌کشد (پناه بر خدا).

*** این وضع دوزخ است به هنگامی که آنها را از دور می‌بیند،اما وضع آنها را در آتش دوزخ چنین توصیف می‌کند:"هنگامی که در مکان تنگ و محدودی از آتش در حالی که در غل و زنجیرند افکنده شوند فریاد واویلاشان بلند می‌شود" ( وَ إِذٰا أُلْقُوا مِنْهٰا مَکٰاناً ضَیِّقاً مُقَرَّنِینَ دَعَوْا هُنٰالِکَ ثُبُوراً ) ⁽¹⁾.

این به خاطر کوچک بودن دوزخ نیست چرا که طبق آیه 30 سوره ق"هر چه در قیامت به جهنم می‌گوئیم آیا پر شده‌ای؟باز طلب بیشتر می‌کند"( یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ ).

بنا بر این مکان وسیعی است اما آنها را در این مکان وسیع آن چنان محدود می‌کنند که طبق بعضی از روایات وارد شدنشان در دوزخ همچون وارد شدن میخ در دیوار است! ⁽²⁾.

ضمنا واژه"ثبور"در اصل به معنی"هلاک و فساد"است،و به هنگامی که انسان در برابر چیز وحشتناک و مهلکی قرار می‌گیرد گاهی فریاد"وا ثبورا"! بلند می‌کند که مفهومش"ای مرگ بر من است".

اما بزودی به آنها گفته می‌شود:"امروز یک بار"وا ثبورا"نگوئید، بلکه بسیار ناله"وا ثبورا"سر دهید"( لاٰ تَدْعُوا الْیَوْمَ ثُبُوراً وٰاحِداً وَ ادْعُوا ثُبُوراً کَثِیراً ).

و در هر حال این ناله شما به جایی نخواهد رسید و مرگ و هلاکی در کار نخواهد بود،بلکه باید زنده بمانید و مجازاتهای دردناک را بچشید.

این آیه در حقیقت شبیه آیه 16 سوره طور است که می‌فرماید: اِصْلَوْهٰا فَاصْبِرُوا أَوْ لاٰ تَصْبِرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْکُمْ إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ :"در آتش دوزخ بسوزید می‌خواهید شکیبایی کنید یا نکنید،برای شما تفاوتی نمی‌کند، شما جزای اعمال گذشته خود را می‌بینید".

در اینکه گوینده این سخن با کافران کیست؟قرائن نشان می‌دهد فرشتگان عذابند چرا که سر و کارشان با آنها است.

و اما اینکه چرا به آنها گفته می‌شود یک بار وا ثبورا نگوئید،بلکه بسیار بگوئید،ممکن است به خاطر این باشد که عذاب دردناک آنها موقتی نیست که با گفتن یک"وا ثبورا"پایان یابد،بلکه باید در طول این مدت همواره این جمله را تکرار کنند،بعلاوه مجازات الهی درباره این ستمگران جنایتکار آن چنان رنگارنگ است که در برابر هر مجازاتی مرگ خود را با چشم می‌بینند و صدای وا ثبورا ایشان بلند می‌شود و گویی مرتبا می‌میرند و زنده می‌شوند.

*** سپس روی سخن را به پیامبر ص کرده دستور می‌دهد آنها را به یک داوری دعوت کند،می‌فرماید:"بگو آیا این سرنوشت دردناک بهتر است،یا بهشت جاویدانی که به پرهیزکاران وعده داده شده است؟بهشتی که هم پاداش اعمال آنها است و هم جایگاه و قرارگاهشان"( قُلْ أَ ذٰلِکَ خَیْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ کٰانَتْ لَهُمْ جَزٰاءً وَ مَصِیراً ).

همان بهشتی که"هر چه در آن بخواهند در آنجا برای آنها فراهم است" ( لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ ).

همان بهشتی که"برای همیشه در آن خواهند ماند"( خٰالِدِینَ ).

"این وعده‌ای است مسلم بر پروردگارتان که آن را بر عهده گرفته است" ( کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً ).

این سؤال و داوری طلبیدن نه به خاطر آن است که کسی تردید در این امر داشته باشد،و نه اینکه آن عذابهای دردناک وحشتناک قابل موازنه و مقایسه با این نعمتهای بی نظیر باشد،بلکه این گونه سؤالها و داوری طلبیدن‌ها برای بیدار ساختن وجدانهای خفته است که آنها را در برابر یک امر بدیهی و بر سر دو راهی قرار دهند.

اگر در پاسخ بگویند آن نعمتها بهتر است و برتر است(که حتما باید بگویند) خود را محکوم کرده‌اند که اعمالشان بر ضد آن است،و اگر بگویند آن عذاب بر این نعمت برتری دارد سند بی عقلی خود را امضاء نموده‌اند،و این درست به آن می‌ماند که ما به جوان گریزپایی که مدرسه و دانشگاه را ترک گفته،هشدار می‌دهیم و می‌گوئیم ببین آنها که از علم و دانش فرار کردند و در آغوش فساد افتادند جایشان زندان است آیا زندان بهتر است یا رسیدن به مقامات عالی؟! ***

نکته‌ها:

1-نخست به این نکته باید توجه کرد که در آیات فوق در یک جا"خلد" و جاودانگی را به عنوان صفتی برای بهشت بیان کرده و در جای دیگر"خالد بودن"را حال برای بهشتیان،تا تاکیدی باشد بر این حقیقت که هم بهشت جاودانی است و هم ساکنان آن.

2-جمله" لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ "(هر چه بخواهند در بهشت هست)نقطه

مقابل چیزی است که در مورد دوزخیان در آیه 54 سوره سبا آمده است وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ (میان آنها و آنچه می‌خواهند مانع و حائلی قرار داده شده).

***3-تعبیر به"مصیر"(جایگاه و محل بازگشت)بعد از تعبیر به"جزاء" در مورد بهشت همه جنبه تاکید دارد بر آنچه در مفهوم جزاء افتاده،و همه نقطه مقابلی است در برابر جایگاه دوزخیان که در آیات قبل از آن آمده بود که آنها دست و پا در غل و زنجیر در مکان تنگ و محدودی افکنده می‌شوند.

***4-جمله" کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً "،اشاره به این است که مؤمنان در دعاهای خود بهشت را با تمام نعمتهایش از خداوند تقاضا کرده‌اند،آنها سائلند و خدا"مسئول عنه"چنان که در آیه 194 سوره آل عمران از قول مؤمنان می‌خوانیم: رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ :"پروردگارا آنچه را به رسولانت درباره ما وعده فرموده‌ای به ما مرحمت فرما".

همه مؤمنان نیز با زبانحال چنین تقاضایی را از خداوند دارند زیرا هر کس اطاعت فرمان او می‌کند چنین تقاضایی را با زبانحال دارد.

فرشتگان نیز چنین درخواستی را از خدا درباره مؤمنان می‌نمایند،چنان که (در آیه 8 سوره مؤمن)می‌خوانیم: رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ :

"پروردگارا!مؤمنان را در باغهای جاودانی بهشت که به آنها وعده داده‌ای داخل کن"! تفسیر دیگری در اینجا نیز وجود دارد و آن اینکه کلمه"مسئولا"تاکیدی است بر این وعده حتمی خداوند،یعنی آن چنان این وعده قطعی است که مؤمنان می‌توانند آن را از خدا مطالبه کنند،و درست به این می‌ماند که ما به کسی وعده‌ای داده و در ضمن به او حق می‌دهیم که از ما طلبکاری نماید.

البته هیچ مانعی ندارد که همه این معانی در مفهوم وسیع"مسئولا"جمع باشد.

***5-با توجه به جمله لهم ما یشاءون(هر چه بخواهند در آنجا هست)این سؤال برای بعضی پیدا شده که اگر مفهوم گسترده این جمله را در نظر بگیریم، نتیجه‌اش این می‌شود که بهشتیان مثلا اگر مقام انبیاء و اولیاء را بخواهند به آنها داده می‌شود،و یا اگر نجات دوستان و بستگان گنهکارشان را که مستحق دوزخند طلب کنند به آن می‌رسند،و مانند این خواسته‌ها.

اما با توجه به یک نکته جواب این سؤال روشن می‌شود و آن اینکه:پرده‌ها از برابر چشمان بهشتیان کنار می‌رود،حقایق را بخوبی درک می‌کنند و تناسبها در نظر آنان کاملا واضح می‌شود،آنها هرگز به فکرشان نمی‌گذرد که چنین تقاضاهایی از خدا کنند و این درست به این می‌ماند که ما در دنیا تقاضا کنیم که یک کودک دبستانی استاد دانشگاه شود،و یا یک دزد جنایتکار قاضی دادگاه،آیا این گونه امور به فکر هیچ عاقلی در دنیا می‌رسد؟در آنجا نیز چنین است،از این گذشته آنها تمام خواسته‌هایشان تحت الشعاع خواست خدا است و همان می‌خواهند که خدا می‌خواهد.

[سوره الفرقان (25): آیات 17 تا 19]

اشاره

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبٰادِی هٰؤُلاٰءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا اَلسَّبِیلَ (17) قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا اَلذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً (18) فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ بِمٰا تَقُولُونَ فَمٰا تَسْتَطِیعُونَ صَرْفاً وَ لاٰ نَصْراً وَ مَنْ یَظْلِمْ مِنْکُمْ نُذِقْهُ عَذٰاباً کَبِیراً (19)

ترجمه:

17-به خاطر بیاور روزی را که همه آنها و معبودانی را که غیر از خدا پرستش می‌کردند جمع می‌کند،و به آنها می‌گوید:آیا شما این بندگان مرا گمراه کردید؟یا خود گمراه شدند؟ 18-آنها(در پاسخ)می‌گویند منزهی تو،برای ما شایسته نبود که غیر از تو اولیائی برگزینیم،ولی آنان و پدرانشان را از نعمتها برخوردار نمودی تا اینکه آنها(به جای شکر نعمت)یاد تو را فراموش کردند،و هلاک شدند.

19-(خداوند به آنها می‌گوید ببینید)این معبودان،شما در آنچه می‌گوئید تکذیب کردند اکنون قدرت ندارید عذاب الهی را بر طرف سازید یا از کسی یاری بطلبید،

و هر کس از شما ظلم و ستم کند عذاب شدیدی به او می‌چشانیم!

تفسیر:

محاکمه معبودان و عابدان گمراه

از آنجا که در آیات گذشته،سخن از سرنوشت مؤمنان و مشرکان در قیامت و پاداش و کیفر این دو گروه بود،آیات مورد بحث همین موضوع را به شکل دیگری ادامه می‌دهد و سؤالی را که خداوند از معبودهای"مشرکان"در قیامت می‌کند همراه جواب آنها به عنوان یک هشدار بیان می‌فرماید:

نخست می‌گوید:"به یاد آور روزی را که خداوند همه آنها و معبودهایشان را که غیر از"اللّٰه"پرستش می‌کردند جمع و محشور می‌کند"( وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ).

و از آنها"سؤال می‌کند:آیا شما این بندگان مرا گمراه کردید یا خود آنها راه را گم کردند"؟!( فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبٰادِی هٰؤُلاٰءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ ).

*** اما آنها در پاسخ"می‌گویند:منزهی تو ای پروردگار برای ما شایسته نبود که اولیائی غیر از تو برگزینیم"( قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ ).

نه تنها ما آنها را به سوی خود دعوت نکردیم،بلکه ما به ولایت و عبودیت تو معترف بودیم و غیر از تو را معبود برای خود و دیگران برنگزیدیم! علت انحراف آنها این بود که"آنان و پدرانشان را از نعمتها و مواهب دنیا برخوردار نمودی(آنان به جای اینکه شکر نعمتت را بجا آورند در شهوات و کامجوئیها فرو رفتند)تا یاد تو را فراموش کردند"( وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ ).

"و به همین دلیل فاسد شدند و هلاک گشتند"( وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً ).

*** در اینجا خداوند روی سخن را به مشرکان کرده،می‌گوید:"این معبودانتان شما را در آنچه می‌گوئید تکذیب کردند"(می‌گفتید:اینها شما را از راه منحرف کردند و به سوی عبادت خود دعوت نمودند در حالی که آنها گفته شما را دروغ می‌شمرند)( فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ بِمٰا تَقُولُونَ ).

و چون چنین است و خود مرتکب انحراف خویش بوده‌اید،"قدرت ندارید عذاب الهی را از خود بر طرف سازید و خویش را یاری کنید و یا از دیگران یاری بطلبید"( فَمٰا تَسْتَطِیعُونَ صَرْفاً وَ لاٰ نَصْراً ).

"و کسی که از شما ستم کند،عذاب شدید و بزرگی به او می‌چشانیم" ( وَ مَنْ یَظْلِمْ مِنْکُمْ نُذِقْهُ عَذٰاباً کَبِیراً ).

بدون شک"ظلم"مفهوم وسیعی دارد هر چند موضوع بحث در آیه"شرک" است که یکی از مصداقهای روشن ظلم می‌باشد،اما با این حال کلی بودن مفهوم آیه را از بین نمی‌برد.

جالب اینکه" مَنْ یَظْلِمْ "به صورت فعل مضارع آمده است و این نشان می‌دهد قسمت اول بحث اگر چه مربوط به گفتگوهای رستاخیز است،اما جمله اخیر خطابی است به آنها در دنیا،گویی همین که دلهای مشرکان بر اثر شنیدن "گفتگوهای عابدان و معبودان در قیامت"آماده اثرپذیری می‌شود سخن را از قیامت به دنیا کشانده و به آنها می‌گوید"هر کسی ظلم و ستمی انجام دهد او را شدیدا کیفر می‌دهیم" ⁽¹⁾.

نکته‌ها:

اشاره

1-منظور از معبودها در اینجا کیانند؟

در پاسخ این سؤال دو تفسیر در میان مفسران معروف وجود دارد:

نخست اینکه منظور معبودهای انسانی(همچون مسیح)یا شیطانی(همچون جن)و یا"فرشتگان"است که هر کدام را گروهی از مشرکان برای پرستش انتخاب کرده بودند.

و از آنجا که آنها دارای عقل و شعور و ادراک هستند می‌توانند،مورد این بازپرسی قرار گیرند،و برای اتمام حجت و اثبات دروغ مشرکان که می‌گویند اینها ما را به عبادت خود دعوت کردند از آنها سؤال می‌شود آیا چنین سخنی صحیح است؟و آنها صریحا گفتار مشرکان را تکذیب می‌کنند! تفسیر دوم که جمعی از مفسران آن را ذکر کرده‌اند،این است که خداوند در آن روز نوعی از حیات و درک و شعور به"بتها"می‌بخشد به طوری که می‌توانند مورد بازپرسی قرار گیرند و پاسخ لازم را بدهند که خدایا ما اینها را گمراه نکردیم،بلکه آنها خودشان بر اثر غرق شدن در شهوات و غرور گمراه شدند.

این احتمال نیز وجود دارد که تمام معبودها را شامل بشود اعم از آنها که دارای عقل و شعورند و به زبان خود واقعیتها را می‌گویند،و معبودهایی که از عقل و شعور برخوردار نیستند و به زبانحال حقیقت را منعکس می‌سازند.

ولی قرائن موجود در آیه با تفسیر اول هماهنگتر است،چرا که فعلها و ضمیرها همه نشان می‌دهد که طرف صحبت صاحبان عقل و شعورند و این متناسب با معبودهایی همچون مسیح و فرشتگان و مانند آنها است.

بعلاوه از جمله فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ (آنها شما را تکذیب کردند)چنین برمی‌آید که مشرکان قبلا ادعا نموده‌اند این معبودان ما را گمراه ساختند،و به سوی

خویش دعوت کردند،و بعید است مشرکان این ادعا را در مورد بتهای سنگی و چوبی کرده باشند،زیرا خودشان-آن گونه که در داستان ابراهیم آمده-یقین داشتند که بتها سخن نمی‌گویند لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا هٰؤُلاٰءِ یَنْطِقُونَ (انبیاء-63).

در حالی که مثلا در مورد مسیح در آیه 116 سوره مائده می‌خوانیم أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ :"آیا تو،به مردم گفتی که من و مادرم را دو معبود غیر از خدا انتخاب کنید"؟! و در هر حال مسلم است که ادعای مشرکان و بت پرستان،واهی و بی اساس بوده و آنان ایشان را به عبادت خود دعوت نکرده‌اند.

جالب اینکه معبودان در جواب نمی‌گویند:خدایا ما آنها را به عبادت خود دعوت نکردیم،بلکه می‌گویند:ما غیر از تو معبودی برای خود انتخاب ننمودیم،یعنی وقتی خود ما تنها تو را پرستش می‌کنیم بطریق اولی برای آنها دیگری را معرفی نکرده‌ایم بخصوص اینکه این سخن با جمله"سبحانک"(منزهی تو)و با جمله" مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا "(برای ما سزاوار نبود)همراه است که نهایت ادب و تاکید آنها را بر توحید روشن می‌سازد.

2-انگیزه انحراف از اصل توحید

قابل توجه اینکه معبودان،عامل اصلی انحراف این گروه مشرک را"زندگی مرفه"آنها می‌شمرند،و می‌گویند:خداوندا آنها و پدرانشان را از نعمتهای این زندگی برخوردار ساختی،و همین باعث فراموشکاری آنها شد،بجای اینکه بخشنده این نعمتها را بشناسند و به شکر و طاعتش پردازند در گرداب غفلت و غرور فرو رفتند،و تو و روز قیامت را به دست فراموشی سپردند.

و به راستی زندگی مرفه برای جمعیتی که ظرفیت کافی ندارند و پایه‌های ایمانشان سست است از یک سو"غرور آفرین"است،چرا که وقتی به نعمت فراوان

رسیدند خود را گم می‌کنند و خدا را فراموش می‌نمایند،حتی گاه فرعون‌وار کوس"انا اللّٰه"می‌کوبند! و از سویی دیگر این گونه افراد مایلند هر چه بیشتر آزاد باشند و هیچ محدودیتی در کامجویی از لذائذ در کارشان نباشد،و قید و بندهایی از قبیل حلال و حرام و مشروع و نامشروع آنها را از رسیدن به هدفهایشان منع نکند،و به این دلیل نمی‌خواهند در برابر قوانین و مقررات دینی سر تعظیم فرود آورند و روز حساب و جزا را بپذیرند.

هم اکنون نیز طرفداران آئین خدا و تعلیمات انبیا در میان مرفهین زیاد نیستند،و این مستضعفینند که طرفداران سرسخت و دوستان با وفاء ایثارگر دین و مذهبند.

البته این سخن در هر دو طرف استثناهایی دارد ولی اکثریت هر دو گروه چنانند که گفتیم.

ضمنا در آیه فوق تنها روی مرفه بودن زندگی خود آنها تکیه نشده،بلکه روی مرفه بودن زندگی نیاکان آنها نیز تکیه شده است،زیرا هنگامی که انسان از کودکی در ناز و نعمت پرورش یافت طبیعی است که میان خود و دیگران غالبا جدایی و امتیاز ببیند و به آسانی حاضر نباشد منافع مادی و زندگی مرفه خود را از دست بدهد.

در حالی که پایبند بودن به فرمان خدا و برنامه‌های مذهب نیاز به ایثار و گاهی هجرت و حتی جهاد و شهادت دارد،و گاه تن در دادن به انواع محرومیتها و تسلیم دشمن نشدن،و اینها اموری است که با مزاج مرفهین کمتر سازگار است مگر آنها که شخصیتشان فوق زندگی مادیشان است که اگر یک روز بود،شکر خدا می‌گویند و اگر نبود متزلزل و ناراحت نمی‌شوند،و به تعبیر دیگر آنها بر زندگی مادیشان حاکمند نه محکوم،امیرند نه اسیر!

ضمنا از این توضیح استفاده می‌شود که منظور از جمله نسوا الذکر،فراموش کردن یاد خدا است که در آیه 19 سوره حشر بجای آن" وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ "آمده است،و یا فراموش کردن روز قیامت و دادگاه عدل پروردگار آن چنان که در آیه 26 سوره ص آمده" لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ ":

برای آنها عذاب شدیدی است بخاطر فراموش کردن روز حساب".

و یا فراموش کردن هر دو و همه برنامه‌های الهی.

3-واژه"بور"

"بور"از ماده"بوار"در اصل به معنی شدت کساد بودن چیزی است و چون شدت کسادی باعث فساد می‌شود چنان که در ضرب المثل عرب آمده"کسد حتی فسد"این کلمه به معنی فساد،و سپس هلاکت اطلاق شده است.

و از آنجا که زمین خالی از درخت و گل و گیاه در حقیقت فاسد و مرده است به آن"بائر"می‌گویند.

بنا بر این جمله کٰانُوا قَوْماً بُوراً اشاره به این است که این گروه بر اثر غرق شدن در زندگی مرفه مادی و فراموش کردن خدا و رستاخیز به فساد و هلاکت کشیده شدند و سرزمین دلشان همچون بیابانی خشک و بائر،از گلهای ملکات ارزشمند انسانی و میوه‌های فضیلت و حیات معنوی خالی گردید.

مطالعه حال ملتهایی که امروز در ناز و نعمت غرقند و از خدا و خلق بی- خبرند عمق معنی این آیه را روشنتر می‌سازد که چگونه در دریای فساد اخلاقی غرق شده‌اند و چگونه فضائل انسانی از سرزمین بایر وجودشان برچیده شده است ⁽¹⁾.

[سوره الفرقان (25): آیه 20]

اشاره

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنَ اَلْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ اَلطَّعٰامَ وَ یَمْشُونَ فِی اَلْأَسْوٰاقِ وَ جَعَلْنٰا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَ تَصْبِرُونَ وَ کٰانَ رَبُّکَ بَصِیراً (20)

ترجمه:

20-ما هیچیک از رسولان را پیش از تو نفرستادیم مگر اینکه غذا می‌خوردند و در بازارها راه می‌رفتند،و بعضی از شما را،وسیله امتحان بعض دیگر قرار دادیم،آیا صبر و شکیبایی می‌کنید؟(و از عهده امتحانات بر می‌آئید)و پروردگار تو بصیر و بینا بوده و هست.

شان نزول:

جمعی از مفسران در شان نزول نخستین آیه از آیات فوق چنین آورده‌اند که جمعی از سران مشرکان خدمت پیامبر ص آمدند و گفتند:ای محمد تو از ما چه می‌خواهی؟اگر ریاست می‌طلبی ما تو را سرپرست خود می‌کنیم،و اگر علاقه به مال داری از اموال خود برای تو جمع می‌کنیم،اما هنگامی که دیدند پیامبر ص در برابر این پیشنهادهایشان تسلیم نشد به بهانه جویی پرداختند و گفتند تو چگونه فرستاده خدا هستی با اینکه غذا می‌خوری و در بازارها توقف می‌کنی؟! آنها پیامبر ص را به خوردن غذا سرزنش کردند چرا که می‌خواستند او فرشته باشد،و به راه رفتن در بازارها ملامت کردند چرا که آنها کسراها و قیصرها و پادشاهان جبار را دیده بودند که هرگز گام در بازارها نمی‌گذاردند،در حالی که پیامبر ص با مردم در بازارها حشر و نشر داشت و با آنها مانوس بود،و امر و نهی الهی را به آنها ابلاغ می‌کرد،بهانه‌جویان ایراد کردند و گفتند:او می‌خواهد

حکمران ما شود،در حالی که روش او مخالف سیره پادشاهان است! آیه فوق نازل شد و این حقیقت را روشن ساخت که روش پیامبر اسلام روش همه پیامبران پیشین بوده است ⁽¹⁾.

تفسیر:

همه پیامبران چنین بودند

در چند آیه قبل یکی از بهانه‌جوئیهای مشرکان را به این عنوان که چرا پیامبر اسلام غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود،آمده بود و جوابی اجمالی و سر بسته برای آن گفته شد،آیه مورد بحث به همان مطلب بازگشته و پاسخی صریحتر و مشروحتر به آن می‌دهد و می‌گوید:

"ما هیچیک از رسولان را قبل از تو نفرستادیم مگر اینکه همه آنها از جنس بشر بودند،غذا می‌خوردند و در بازارها راه می‌رفتند"(و با مردم حشر و نشر داشتند)( وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعٰامَ وَ یَمْشُونَ فِی الْأَسْوٰاقِ ).

و در عین حال"بعضی از شما را وسیله امتحان بعض دیگر قرار دادیم"( وَ جَعَلْنٰا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً ).

این آزمایش ممکن است از این طریق باشد که انتخاب پیامبران از جنس بشر آن هم از انسانهایی که از میان توده‌های جمعیت محروم برمی‌خیزند خود آزمایش بزرگی است،چرا که گروهی ابا دارند زیر بار هم‌نوع خود بروند بخصوص کسی که از نظر امکانات مادی در سطح پائینی قرار داشته باشد،و آنها از این نظر در سطح بالا و یا سن و سالشان بیشتر و در جامعه سرشناستر باشند.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور آزمودن عمومی مردم به وسیله یکدیگر است،چرا که افراد از کار افتاده و ناتوان و بیمار و یتیم و دردمند،آزمونی هستند برای اقویا و افراد سالم و تندرست،و به عکس افراد تندرست و قوی،آزمونی هستند برای افراد ضعیف و ناتوان،آیا گروه دوم راضی به رضای خدا هستند؟ و آیا گروه اول وظیفه و تعهد انسانی خود را در برابر گروه دوم انجام می‌دهند یا نه؟ و از آنجا که این دو تفسیر با هم منافاتی ندارند ممکن است هر دو در مفهوم وسیع آیه که امتحان مردم به وسیله یکدیگر است جمع باشد.

و به دنبال این سخن،همگان را مورد خطاب قرار داده و سؤال می‌کند:

"آیا صبر و شکیبایی پیشه می‌کنید"؟( أَ تَصْبِرُونَ ).

چرا که مهمترین رکن پیروزی در تمام این آزمایشها صبر و استقامت و پایمردی است،صبر و استقامت در برابر هوسهای سرکشی که مانع از قبول حق می‌شود،صبر و استقامت در برابر مشکلاتی که در آنجا وظائف و اداء رسالتها وجود دارد،و همچنین شکیبایی در برابر مصائب و حوادث دردناک که زندگی انسان به هر حال خالی از آن نخواهد بود.

خلاصه تنها با نیروی پایداری و صبر است که می‌توان از عهده این امتحان بزرگ الهی برآمد ⁽¹⁾.

و در پایان آیه به عنوان یک هشدار می‌فرماید:"پروردگار تو همواره بصیر و بینا بوده و هست"( وَ کٰانَ رَبُّکَ بَصِیراً ).

مبادا تصور کنند چیزی از رفتار شما در برابر آزمونهای الهی از دیده بینا و موشکاف علم خداوند مکتوم و پنهان می‌ماند،او همه را دقیقا می‌داند و می‌بیند.

سؤال:

در اینجا پرسشی پیش می‌آید و آن اینکه:پاسخ قرآن در آیات فوق به مشرکان دائر بر اینکه همه پیامبران از جنس بشر بودند نه تنها مشکل را حل نمی‌کند،بلکه به اصطلاح از قبیل تکثیر اشکال است،چرا که ممکن است آنها ایراد خود را به همه پیامبران تعمیم دهند.

پاسخ:آیات مختلف قرآن نشان می‌دهد که آنها این ایراد را به شخص پیامبر ص داشتند و معتقد بودند که او وضع خاصی به خود گرفته و لذا می‌گفتند. مٰا لِهٰذَا الرَّسُولِ ...(چرا این پیامبر ص این چنین است...).

قرآن در پاسخ آنها می‌گوید:این منحصر به پیامبر اسلام ص نیست که غذا می‌خورد و در بازارها گام بر می‌دارد همه آنها چنین اوصافی را داشتند،و به فرض که آنها این اشکال را به همه پیامبران تعمیم دهند،قرآن پاسخ آنها را نیز گفته آنجا که می‌گوید: وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً :"به فرض که پیامبر اسلام ص را فرشته قرار می‌دادیم باز ناگزیر او را به صورت انسانی در می‌آوردیم" (تا بتواند سرمشق و الگو در تمام زمینه‌ها برای انسانها باشد)اشاره به اینکه تنها انسان می‌تواند رهبر انسان باشد که از تمام نیازها و خواسته‌ها و مشکلات و مسائل او آگاه است.

[سوره الفرقان (25): آیات 21 تا 24]

اشاره

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْنَا اَلْمَلاٰئِکَةُ أَوْ نَریٰ رَبَّنٰا لَقَدِ اِسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً (21) یَوْمَ یَرَوْنَ اَلْمَلاٰئِکَةَ لاٰ بُشْریٰ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ وَ یَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً (22) وَ قَدِمْنٰا إِلیٰ مٰا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنٰاهُ هَبٰاءً مَنْثُوراً (23) أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلاً (24)

ترجمه:

21-و آنها که امیدی به لقای ما ندارند(و رستاخیز را انکار می‌کنند)می‌گویند:چرا فرشتگان بر ما نازل نمی‌شوند؟و یا پروردگارمان را با چشم خود نمی‌بینیم؟آنها در باره خود تکبر ورزیدند و طغیان بزرگی کردند.

22-(آنها به آرزوی خود می‌رسند)اما روزی که فرشتگان را می‌بینند روز بشارت مجرمان نخواهد بود!(بلکه روز مجازات و کیفر آنان است)و می‌گویند ما را امان دهید ما را معاف دارید! 23-و ما به سراغ اعمالی که آنها انجام دادند می‌رویم و همه را همچون ذرات غبار پراکنده در هوا می‌کنیم! 24-بهشتیان در آن روز قرارگاهشان از همه بهتر،و استراحتگاهشان نیکوتر است!

تفسیر:

اشاره

ادعاهای بزرگ

گفتیم مشرکان لجوج برای فرار از زیر بار تعهدات و مسئولیتهایی که ایمان به خدا و رستاخیز بر دوش آنها می‌گذارد،بهانه‌هایی را مطرح می‌کردند که یکی از آنها این بود چرا پیامبر مثل ما نیاز به غذا دارد،و در بازارها راه می‌رود که پاسخ آن را در آیات قبل خواندیم.

آیات مورد بحث دو قسمت دیگر از بهانه‌های آنها را مطرح کرده پاسخ می‌گوید، نخست می‌فرماید:

"آنها که امیدی به لقای ما ندارند(و رستاخیز را انکار می‌کنند)،می‌گویند چرا فرشتگان بر ما نازل نمی‌شوند،و یا پروردگارمان را با چشم خود نمی‌بینیم" ( وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلاٰئِکَةُ أَوْ نَریٰ رَبَّنٰا ).

به فرض که ما بپذیریم پیامبر هم می‌تواند همچون ما زندگی عادی داشته باشد اما این قابل قبول نیست که پیک وحی تنها بر او نازل شود و ما او را نبینیم! چه مانعی دارد فرشته آشکار شود،و بر نبوت او صحه بگذارد،و یا قسمتی از وحی را در حضور ما بازگو کند؟! و یا خدا را با چشم ببینیم که جای هیچ شک و شبهه‌ای برای ما باقی نماند؟ اینها است که برای ما سؤال‌انگیز است و اینها است که مانع از پذیرش دعوت محمد ص می‌شود! مهم این است که قرآن این بهانه‌جویان را به عنوان" لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا " توصیف می‌کند که نشان می‌دهد سرچشمه این گفتارهای بی اساس،عدم ایمان به آخرت،و عدم قبول مسئولیت در برابر خدا است.

در آیه 7 سوره"حجر"نیز شبیه این سخن را می‌خوانیم که آنها می‌گفتند: لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ :"اگر راست می‌گویی چرا فرشتگان

را برای ما نمی‌آوری تا تو را تصدیق کنند"؟!در آغاز همین سوره فرقان نیز خواندیم که مشرکان می‌گفتند: لَوْ لاٰ أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً :"چرا فرشته‌ای همراه او مامور انذار انسانها نشده است"؟ در حالی که یک انسان حق طلب برای اثبات یک مطلب،تنها مطالبه دلیل می‌کند اما نوع دلیل هر چه باشد،مسلما تفاوت نمی‌کند،هنگامی که پیامبر اسلام ص با نشان دادن معجزات و از جمله خود قرآن حقانیت دعوت خویش را به وضوح ثابت کرده،دیگر این بهانه‌ها چه معنی دارد؟ و بهترین دلیل برای اینکه این سخنان را به خاطر تحقیق پیرامون نبوت پیامبر نمی‌گفتند این است که تقاضای مشاهده پروردگار کردند و او را تا سر حد یک جسم قابل رؤیت تنزل دارند،همان تقاضای بی اساسی که مجرمان بنی اسرائیل نیز داشتند،و پاسخ قاطع آن را شنیدند که شرح آن در سوره اعراف آیه 143 آمده است.

لذا قرآن در پاسخ این تقاضاها ذیل آیه مورد بحث می‌گوید:"آنها در مورد خود تکبر ورزیدند و گرفتار غرور و کبر و خود بینی شدند"( لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ ).

"و طغیان کردند،چه طغیان بزرگی"؟( وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً ).

"عتو"(بر وزن غلو)به معنی خودداری از اطاعت و سرپیچی از فرمان توأم با عناد و لجاج است.

تعبیر" فِی أَنْفُسِهِمْ "ممکن است به این معنی باشد که آنها در مورد خود به کبر و خود بینی گرفتار شدند و نیز ممکن است به این معنی باشد که آنها کبر و غرورشان را در دل پنهان کردند و این بهانه‌ها را آشکار! در عصر و زمان ما نیز کسانی هستند که منطق مشرکان پیشین را تکرار می‌کنند و می‌گویند تا خدا را در محیط آزمایشگاه خود نبینیم و تا روح را در زیر چاقوی

جراحی مشاهده نکنیم باور نخواهیم کرد!و سرچشمه هر دو یکی است استکبار و سرکشی.

اصولا تمام کسانی که تنها ابزار شناخت را حس و تجربه می‌دانند به طور ضمنی همین سخن را تکرار می‌کنند،و همه ماتریالیستها و مادیون در این جمع داخلند،در حالی که حس ما تنها توانایی درک قسمت ناچیزی از ماده این جهان را دارد.

*** سپس به عنوان تهدید می‌گوید اینها که تقاضا دارند فرشتگان را به‌بینند سرانجام خواهند دید"اما روزی که فرشتگان را می‌بینند روزی است که در آن روز بشارتی برای مجرمان نخواهد بود"(چرا که روز مجازات و کیفرهای دردناک اعمال آنها است)( یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلاٰئِکَةَ لاٰ بُشْریٰ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ ) ⁽¹⁾.

آری در آن روز از دیدن فرشتگان خوشحال نخواهند شد،بلکه چون نشانه‌های عذاب را همراه مشاهده آنان می‌بینند بقدری در وحشت فرو می‌روند که همان جمله‌ای را که در دنیا به هنگام احساس خطر در برابر دیگران می‌گفتند بر زبان جاری می‌کنند"و می‌گویند ما را امان دهید،ما را معاف دارید" ( وَ یَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً ).

ولی بدون شک نه این جمله و نه غیر آن اثری در سرنوشت محتوم آنها ندارد چرا که آتشی را که خود افروخته‌اند خواه و ناخواه دامانشان را می‌گیرد، و اعمال زشتی را که انجام داده‌اند در برابرشان مجسم می‌گردد و خود کرده را تدبیر نیست!.

واژه"حجر"(بر وزن قشر)در اصل به منطقه‌ای گفته می‌شود که آن را سنگچین(تحجیر)کرده و ممنوع الورود می‌ساختند،و اگر می‌بینیم"حجر اسماعیل"را"حجر"می‌گویند به خاطر دیواری است که اطراف آن کشیده شده و جدا گردیده است،عقل را نیز"حجر"می‌گویند،چون انسان را از کارهای خلاف منع می‌کند،لذا در آیه 5 سوره فجر می‌خوانیم هَلْ فِی ذٰلِکَ قَسَمٌ لِذِی حِجْرٍ (آیا در این سخن،سوگند قانع کننده‌ای برای صاحبان عقل وجود دارد؟).

و نیز"اصحاب حجر"،که در قرآن نامشان آمده(آیه 80 سوره حجر) به قوم صالح گفته شده است که خانه‌های سنگی محکمی در دل کوه‌ها برای خود می‌تراشیدند و در حفاظت آن قرار می‌گرفتند.

این در مورد معنی واژه"حجر".

اما جمله" حِجْراً مَحْجُوراً "اصطلاحی بوده است در میان عرب که وقتی به کسی برخورد می‌کردند که از او می‌ترسیدند برای گرفتن امان این جمله را در برابر او می‌گفتند.

مخصوصا رسم عرب این بود که در ماههای حرام که جنگ ممنوع بوده هنگامی که کسی با دیگری روبرو می‌شد و احتمال می‌داد این سنت شکسته شود و به او صدمه‌ای برسد،این جمله را تکرار می‌کرد،طرف مقابل نیز با شنیدن آن، او را امان می‌داد و از نگرانی و اضطراب و وحشت بیرون می‌آورد،بنا بر این معنی جمله مزبور این است:"امان می‌خواهم امانی که برگشت و تغییری در آن نباشد" ⁽¹⁾.

ضمنا از آنچه در بالا گفتیم روشن شد که در اینجا گوینده این سخن مجرمانند و تناسب افعال موجود در آیه و سیر تاریخی و سابقه این جمله در میان عرب نیز

همین اقتضا می‌کند،هر چند بعضی احتمال داده‌اند که گوینده این سخن فرشتگان خواهند بود و هدفشان ممنوع ساختن مشرکان از رحمت خدا است.

و بعضی نیز گفته‌اند که گوینده این سخن مجرمانند که به یکدیگر این را می‌گویند،ولی ظاهر همان معنی اول است که بسیاری از مفسران آن را اختیار کرده و یا به عنوان اولین تفسیر از آن یاد نموده‌اند ⁽¹⁾.

اما در اینکه آن روز که مجرمان،فرشتگان را ملاقات می‌کنند کدام روز است؟مفسران دو احتمال داده‌اند بعضی گفته‌اند روز مرگ است که انسان فرشته مرگ را می‌بیند چنان که در آیه 97 سوره نساء می‌خوانیم: وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ :"اگر ظالمان را ببینی هنگامی که در امواج مرگ قرار گرفته‌اند و فرشتگان دستها را گشوده‌اند و می‌گویند جان خود را بیرون کنید...".

بعضی دیگر این تفسیر را انتخاب کرده‌اند که منظور روز قیامت و رستاخیز است که مجرمان در برابر فرشتگان عذاب قرار می‌گیرند و آنها را مشاهده می‌کنند.

تفسیر دوم با توجه به آیات بعد که سخن از رستاخیز می‌گوید و مخصوصا جمله یومئذ اشاره به آن می‌گیرد،نزدیکتر به نظر می‌رسد.

*** آیه بعد وضع اعمال این مجرمان را در آخرت مجسم ساخته،می‌گوید:

"ما به سراغ تمام اعمالی که آنها انجام دادند می‌رویم و همه را همچون ذرات غبار پراکنده در هوا می‌کنیم"!( وَ قَدِمْنٰا إِلیٰ مٰا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنٰاهُ هَبٰاءً مَنْثُوراً ).

واژه"عمل"به طوری که راغب در مفردات گفته به معنی هر کاری است که با قصد انجام می‌گیرد،ولی فعل،اعم از آن است،یعنی به کارهایی که با قصد یا بی قصد انجام می‌گیرد هر دو اطلاق می‌شود ⁽¹⁾.

جمله"قدمنا"از ماده"قدوم"به معنی"وارد شدن"یا"به سراغ چیزی رفتن"است،و در اینجا دلیل بر تاکید و جدی بودن مطلب است،یعنی مسلما و بطور قطع تمام اعمال آنها را که با توجه و از روی اراده انجام داده‌اند-هر چند ظاهرا کارهای خیر باشد-به خاطر شرک و کفرشان همچون ذرات غبار در هوا محو و نابود می‌کنیم.

آفات اعمال صالح

واژه"هباء"به معنی ذرات بسیار ریز غبار است که در حال عادی،ابدا به چشم نمی‌آید،مگر زمانی که نور آفتاب از روزنه یا دریچه‌ای به داخل اطاق تاریکی بیفتد و این ذرات را روشن و قابل مشاهده سازد.

این تعبیر نشان می‌دهد که اعمال آنها بقدری بی ارزش و بی اثر خواهد شد که اصلا گویی عملی وجود ندارد،هر چند سالیان دراز تلاش و کوشش کرده باشند.

این آیه نظیر آیه 18 سوره ابراهیم است که می‌فرماید: مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ :"اعمال کسانی که به پروردگارشان کافر شدند همچون خاکستری است در برابر تندباد در یک روز

طوفانی"! دلیل منطقی آن هم روشن است،زیرا چیزی که به عمل انسان شکل و محتوا می‌دهد،نیت و انگیزه و هدف نهایی عمل است،افراد با ایمان،با انگیزه الهی و توحیدی،هدفهای مقدس و پاک،و برنامه صحیح و سالم به سراغ انجام کارها می‌روند در حالی که مردم بی ایمان غالبا گرفتار تظاهر ریاکاری و تقلب و غرور و خود بینی هستند،و همین سبب بی ارزش شدن اعمال آنها می‌شود.

به عنوان نمونه ما مسجدهایی را از صدها سال پیش سراغ داریم که گذشت قرنها کمترین تاثیر بر آنها نگذاشته است،و به عکس خانه‌هایی را می‌بینیم که با گذشت یک ماه یا یک سال شکستها و نقصهای فراوان در آن ظاهر می‌شود،اولی چون انگیزه الهی داشت از هر نظر محکم و با بهترین مصالح با پیش بینی تمام حوادث آینده ساخته شده،اما دومی چون هدف تهیه مال و ثروتی از طریق تظاهر و فریب بوده است تنها به رنگ و آبش توجه شده است ⁽¹⁾.

اصولا از نظر منطق اسلام،اعمال صالح آفاتی دارد که باید دقیقا مراقب آن بود:گاه از آغاز ویران و فاسد است،همچون عملی که برای "ریا"انجام می‌گیرد.

گاه انسان در حین عمل گرفتار غرور و عجب و خودبینی می‌شود و ارزش عملش به خاطر آن از بین می‌رود.

و گاه بعد از عمل به خاطر انجام کارهای مخالف و منافی،اثرش محو و نابود می‌گردد،مانند انفاقی که پشت سر آن"منت"باشد،و یا اعمال صالحی که پشت سر آن کفر و ارتداد صورت گیرد.

و حتی طبق بعضی از روایات اسلامی گاه انجام گناهانی قبل از انجام عمل

روی آن اثر می‌گذارد،چنان که در مورد شرابخوار می‌خوانیم که تا چهل روز اعمال او مقبول درگاه خدا نخواهد شد ⁽¹⁾.

به هر حال اسلام برنامه‌ای فوق العاده دقیق و باریک و حساب شده در باره خصوصیات عمل صالح دارد.

در حدیثی از امام باقر ع می‌خوانیم:روز قیامت خداوند گروهی را مبعوث می‌کند در حالی که نوری در مقابل آنان همچون لباسهای سفید و درخشنده است(این نور همان اعمال آنها است)سپس به آن اعمال فرمان می‌دهد:همگی ذرات پراکنده غبار شوید(و به دنبال آن همه محو می‌گردند)سپس فرمود:

انهم کانوا یصومون و یصلون و لکن کانوا اذا عرض لهم شیء من الحرام اخذوه و اذا ذکر لهم شیء من فضل امیر المؤمنین انکروه!: "آنها نماز و روزه را بجا می‌آوردند ولی هنگامی که حرامی به آنها عرضه می‌شد آن را می‌چسبیدند و موقعی که از فضائل امیر مؤمنان علی ع برای آنها بیان می‌گشت انکار می‌کردند"! ⁽²⁾.

*** و از آنجا که قرآن معمولا نیک و بد را در برابر هم قرار می‌دهد تا با مقایسه، وضع هر دو روشن شود،آیه بعد،از بهشتیان سخن می‌گوید و می‌فرماید:"بهشتیان در آن روز قرارگاهشان بهتر و استراحتگاهشان نیکوتر است"( أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلاً ).

معنی این سخن آن نیست که دوزخیان وضعشان خوبست و بهشتیان وضعشان از آنها بهتر،زیرا صیغه"افعل تفضیل"گاه در مواردی به کار می‌رود که یک طرف به کلی فاقد آن مفهوم است و طرف دیگر واجد،مثلا در سوره فصلت آیه 40

می‌خوانیم: أَ فَمَنْ یُلْقیٰ فِی النّٰارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ :"آیا کسی که در آتش افکنده می‌شود بهتر است یا کسی که روز قیامت در نهایت امنیت وارد محشر می‌شود"؟! "مستقر"به معنی قرارگاه و"مقیل"به معنی"محل استراحت در نیمه روز"است(از ماده"قیلوله"به معنی خواب نیم روز آمده است).

[سوره الفرقان (25): آیات 25 تا 26]

اشاره

وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ اَلسَّمٰاءُ بِالْغَمٰامِ وَ نُزِّلَ اَلْمَلاٰئِکَةُ تَنْزِیلاً (25) اَلْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ اَلْحَقُّ لِلرَّحْمٰنِ وَ کٰانَ یَوْماً عَلَی اَلْکٰافِرِینَ عَسِیراً (26)

ترجمه:

25-و به خاطر آور روزی را که آسمان با ابرها از هم شکافته می‌شود،و فرشتگان نازل می‌گردند.

26-حکومت در آن روز از آن خداوند رحمان است و آن روز روز سختی برای کافران خواهد بود.

تفسیر:

آسمان با ابرها شکافته می‌شود!

باز در این آیات بحث درباره قیامت و سرنوشت مجرمان در آن روز ادامه می‌یابد نخست می‌گوید:"روز گرفتاری و اندوه مجرمان،روزی است که آسمان با ابرها از هم می‌شکافد و فرشتگان پی در پی نازل می‌شوند"!( وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمٰاءُ بِالْغَمٰامِ وَ نُزِّلَ الْمَلاٰئِکَةُ تَنْزِیلاً ) ⁽¹⁾.

"غمام"از"غم"به معنی پوشاندن چیزی است و از آنجا که ابر آفتاب

را می‌پوشاند به آن غمام گفته می‌شود همچنین به اندوه که قلب را می‌پوشاند غم می‌گویند.

این آیه در حقیقت پاسخی است به درخواست مشرکان،و یکی دیگر از بهانه‌جوئیهای آنها زیرا آنها انتظار داشتند خداوند و فرشتگان،طبق اساطیر و افسانه‌های آنان،در میان ابرها به سراغشان بیایند و آنها را به سوی حق دعوت کنند،در اسطوره‌های یهود نیز آمده که گاه خداوند در لابلای ابرها ظاهر می‌شد! ⁽¹⁾.

قرآن در پاسخ آنها می‌گوید:آری فرشتگان(و نه خدا)روزی به سراغ آنها می‌آیند،اما کدام روز؟روزی که مجازات و کیفر این بدکاران فرا می‌رسد و بیهوده‌گویی‌های آنها را پایان می‌دهد.

اکنون ببینیم منظور از شکافته شدن آسمان با ابرها چیست؟با اینکه می‌دانیم اطراف ما چیزی به نام آسمان که قابل شکافته شدن باشد وجود ندارد.

بعضی از مفسران مانند"علامه طباطبائی"(رضوان اللّٰه علیه)در تفسیر "المیزان"فرموده‌اند:منظور شکافته شدن آسمان عالم شهود و کنار رفتن حجاب جهل و نادانی و نمایان گشتن عالم غیب است،یعنی انسان در آن روز درک و دیدی پیدا می‌کند که با امروز بسیار متفاوت است،پرده‌ها کنار می‌رود،و فرشتگان را که در حال نزول از عالم بالا هستند می‌بیند.

تفسیر دیگر این است که منظور از سماء،کرات آسمانی است که بر اثر انفجارات پی در پی از هم متلاشی می‌شود،و ابری که حاصل از این انفجارات و متلاشی شدن کوه‌ها است صفحه آسمانها را فرا می‌گیرد،بنا بر این کرات آسمانی شکافته می‌شود، در حالی که همراه با ابرهای حاصل از آن است ⁽²⁾.

آیات بسیاری از قرآن مجید،مخصوصا آنها که در سوره‌های کوتاه آخر قرآن آمده،بیانگر این حقیقت است که در آستانه قیامت،دگرگونیهای عظیم و انقلاب و تحول عجیب،سر تا سر عالم هستی را فرا می‌گیرد،کوه‌ها متلاشی شده و همچون غبار در فضا پخش می‌گردد،خورشید بی نور،و ستارگان بی فروغ می‌شود،حتی فاصله ماه و خورشید از بین می‌رود، و لرزه و زلزله عجیبی سراسر زمین را فرا می‌گیرد.

آری در چنان روز،متلاشی شدن آسمان،یعنی کرات آسمانی و پوشیده شدن صفحه آسمان از یک ابر غلیظ امری طبیعی خواهد بود.

همین تفسیر را به نحو دیگری می‌توان بیان کرد:

شدت دگرگونیها و انفجارات کواکب و سیارات سبب می‌شود که آسمان از ابری غلیظ پوشیده شود،اما در لابلای این ابر گاه شکافهایی وجود دارد،بنا بر این آسمانی که در حال عادی با چشم دیده می‌شود به وسیله این ابرهای عظیم انفجاری از هم جدا می‌شود ⁽¹⁾.

تفسیرهای دیگری نیز برای این آیه گفته شده است که با اصول علمی و منطقی سازگار نیست و در عین حال تفسیرهای سه‌گانه فوق منافاتی با هم ندارد،ممکن است از یک سو پرده‌های جهان ماده از مقابل چشم انسان کنار برود و عالم ما وراء طبیعت را مشاهده کند،و از سوی دیگر کرات آسمانی متلاشی شوند و ابرهای انفجاری آشکار گردند،و در لابلای آنها شکافهایی نمایان باشد،آن روز،روز پایان این جهان و آغاز رستاخیز است،روز بسیار دردناکی است برای مجرمان بی ایمان و ستمکاران لجوج.

*** سپس به یکی از روشن‌ترین مشخصات آن روز پرداخته،و می‌گوید:

"حکومت در آن روز از آن خداوند رحمان است"( اَلْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمٰنِ ).

حتی آنها که در این جهان نوعی حکومت مجازی و محدود و فانی و زودگذر داشتند نیز از صحنه حکومت کنار می‌روند،و حاکمیت از هر نظر و در تمام جهات مخصوص ذات پاک او می‌شود،و به همین دلیل"آن روز روز سختی برای کافران خواهد بود"( وَ کٰانَ یَوْماً عَلَی الْکٰافِرِینَ عَسِیراً ).

آری در آن روز که قدرتهای خیالی به کلی از میان می‌روند و حاکمیت مخصوص خدا می‌شود پناهگاههای کافران فرو می‌ریزد،و قدرتهای جبار و طاغوتی محو می‌شوند،هر چند در این جهان نیز همه در برابر اراده او بی رنگ بودند ولی در اینجا ظاهرا زرق و برقی داشتند اما در قیامت که صحنه بروز واقعیتها، و برچیده شدن مجازها و خیالها و پندارها است،افراد بی ایمان در برابر مجازاتهای الهی چه تکیه گاهی می‌توانند داشته باشند و به همین دلیل آن روز فوق العاده بر آنها سخت خواهد گذشت.

در حالی که برای مؤمنان بسیار یسیر و سهل و آسان است.

در حدیثی از ابو سعید خدری نقل شده که وقتی پیامبر ص آیه" فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ "را که نشان می‌دهد روز قیامت معادل پنجاه هزار سال است تلاوت فرمود،عرض کردم چه روز طولانی و عجیبی است؟! پیامبر ص فرمود:

و الذی نفسی بیده انه لیخفف عن المؤمن حتی یکون اخف علیه من صلاة مکتوبة یصلیها فی الدنیا: "سوگند به آن کسی که جانم به دست او است که آن روز برای مؤمن سبک می‌شود به مقدار مدت یک نماز فریضه که در دنیا انجام می‌دهد"! ⁽¹⁾.

دقت در سایر آیات قرآن،دلائل سخت بودن آن روز را بر کافران روشن

می‌سازد،چرا که از یک سو می‌خوانیم:"در آن روز تمام پیوندها و وسائل عالم اسباب،گسسته می‌شود"( وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ )(بقره-166).

از سویی دیگر،"نه مال آنها و نه آنچه را اکتساب کردند آنان را سودی نمی‌دهد"( مٰا أَغْنیٰ عَنْهُ مٰالُهُ وَ مٰا کَسَبَ )(سوره تبت آیه 2).

و از سوی سوم"هیچکس در آنجا به داد هیچکس نمی‌رسد"( یَوْمَ لاٰ یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً )(دخان-41).

حتی شفاعت که تنها راه نجات است در اختیار گنهکارانی است که پیوندی با خدا و دوستان خدا داشته‌اند( مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ )(بقره-255).

و نیز"در آن روز به آنها اجازه عذر خواهی داده نمی‌شود"تا چه رسد به قبول عذرهای غیر موجه( وَ لاٰ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ )(مرسلات-36).

[سوره الفرقان (25): آیات 27 تا 29]

اشاره

وَ یَوْمَ یَعَضُّ اَلظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اِتَّخَذْتُ مَعَ اَلرَّسُولِ سَبِیلاً (27) یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً (28) لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ اَلذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی وَ کٰانَ اَلشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً (29)

ترجمه:

27-و به خاطر بیاور روزی را که ظالم دست خویش را از شدت حسرت به دندان می‌گزد و می‌گوید:ای کاش با رسول خدا راهی برگزیده بودم.

28-ای وای بر من!کاش فلان(شخص گمراه)را دوست خود انتخاب نکرده بودم! 29-او مرا از یاد حق گمراه ساخت،بعد از آنکه آگاهی به سراغ من آمده بود،و شیطان همیشه مخذول کننده انسان بوده است.

شان نزول:

برای این آیات شان نزولی نقل کرده‌اند که فشرده‌اش چنین است:

"در عصر پیامبر ص دو نفر دوست در میان مشرکان به نام عقبه و ابی بودند هر زمان عقبه از سفر می‌آمد غذایی ترتیب می‌داد و اشراف قومش را دعوت می‌کرد و در عین حال دوست می‌داشت به محضر پیامبر ص برسد هر چند اسلام را نپذیرفته بود.

روزی از سفر آمد و طبق معمول ترتیب غذا داد و دوستان را دعوت کرد،

در ضمن از پیامبر اسلام ص نیز دعوت نمود.

هنگامی که سفره را گستردند و غذا حاضر شد پیامبر ص فرمود:من از غذای تو نمی‌خورم تا شهادت به وحدانیت خدا و رسالت من دهی،"عقبه"شهادتین بر زبان جاری کرد.

این خبر به گوش دوستش"ابی"رسید،گفت ای عقبه از آئینت منحرف شدی؟او گفت نه به خدا سوگند من منحرف نشدم،و لکن مردی بر من وارد شد که حاضر نبود از غذایم بخورد جز اینکه شهادتین بگویم،من از این شرم داشتم که او از سر سفره من برخیزد بی آنکه غذا خورده باشد لذا شهادت دادم! ابی گفت من هرگز از تو راضی نمی‌شوم مگر اینکه در برابر او بایستی و سخت توهین کنی!، عقبه این کار را کرد و مرتد شد،و سرانجام در جنگ بدر در صف کفار به قتل رسید و رفیقش"ابی"نیز در روز جنگ احد کشته شد ⁽¹⁾.

آیات فوق نازل گردید و سرنوشت مردی را که در این جهان گرفتار دوست گمراهش می‌شود و او را به گمراهی می‌کشاند شرح داد.

بارها گفته‌ایم که شان نزولها گرچه خاص است ولی هرگز مفهوم آیات را محدود نمی‌کند بلکه کلیت آن شامل تمام افراد مشابه می‌گردد.

تفسیر:

دوست بد مرا گمراه کرد!

روز قیامت صحنه‌های عجیبی دارد که بخشی از آن در آیات گذشته آمد و در آیات مورد بحث بخش دیگری خاطر نشان شده،و آن مساله حسرت فوق العاده ظالمان از گذشته خویش است نخست می‌فرماید:

"بخاطر آور روزی را که ظالم دست خویش را از شدت حسرت به دندان

می‌گزد،می‌گوید:ای کاش با رسول خدا ص راهی برگزیده بودم"( وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً ) ⁽¹⁾.

"یعض"از ماده"عض"(بر وزن سد)به معنی گاز گرفتن با دندان است و معمولا این تعبیر در مورد کسانی که از شدت حسرت و تاسف ناراحتند به کار می‌رود،چنان که در فارسی نیز ضرب المثل است که فلان کس"انگشت حسرت به دندان می‌گزید"(ولی در عربی به جای انگشت،دست گفته می‌شود و شاید رساتر باشد چون همیشه انسان در چنین حالاتی انگشت نمی‌گزد بلکه گاه پشت دست را می‌گزد،مخصوصا در عربی بسیار می‌شود که همچون آیه مورد بحث"یدیه" یعنی هر دو دست،گفته می‌شود که شدت تاسف و حسرت را به طرز گویاتری بیان می‌کند) ⁽²⁾.

این کار شاید به خاطر این باشد که این گونه اشخاص هنگامی که گذشته خویش را می‌نگرند خود را مقصر می‌دانند و تصمیم بر انتقام از خویشتن می‌گیرند و این نوعی انتقام است تا بتوانند در سایه آن کمی آرامش یابند.

و براستی آن روز را باید"یوم الحسرة"گفت،چنان که در قرآن از روز قیامت نیز به همین عنوان یاد شده است(سوره مریم آیه 39)چرا که افراد خطاکار خود را در برابر یک زندگی جاویدان در بدترین شرائط می‌بینند،در حالی که می‌توانستند با چند روز صبر و شکیبایی و مبارزه با نفس و جهاد و ایثار، آن را به یک زندگی پر افتخار و سعادتبخش مبدل سازند.

حتی برای نیکوکاران هم روز تاسف است،تاسف از اینکه چرا بیشتر از این نیکی نکردند؟! *** سپس اضافه می‌کند که این ظالم بیدادگر که در دنیایی از تاسف فرو رفته می‌گوید:"ای وای بر من کاش فلان شخص گمراه را دوست خود انتخاب نکرده بودم" ( یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً ) ⁽¹⁾.

روشن است که منظور از"فلان"همان شخصی است که او را به گمراهی کشانده:شیطان یا دوست بد یا خویشاوند گمراه،و فردی همچون"ابی"برای "عقبه"که در شان نزول آمده بود.

در واقع این آیه و آیه قبل دو حالت نفی و اثبات را در مقابل هم قرار می‌دهد در یک جا می‌گوید:"ای کاش راهی به پیامبر ص پیدا کرده بودم"و در اینجا می‌گوید:"ای کاش فلان شخص را دوست خود انتخاب نکرده بودم"که تمام بدبختی در ترک رابطه با پیامبر ص و قبول رابطه با این دوست گمراه بود.

*** باز ادامه می‌دهد و می‌گوید:"بیداری و آگاهی به سراغ من آمده بود (و سعادت در خانه مرا کوبید)ولی این دوست بی ایمان مرا گمراه ساخت" ( لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی ).

اگر از ایمان و سعادت جاویدان،فاصله زیادی می‌داشتم،این اندازه جای تاسف نبود،ولی تا نزدیک مرز پیش رفتم،یک گام بیشتر نمانده بود که برای همیشه خوشبخت شوم،اما این کور دل متعصب لجوج مرا از لب چشمه آب حیات

تشنه بازگرداند و در گرداب بدبختی فرو برد.

"ذکر"در جمله بالا معنی وسیعی دارد و تمام آیات الهی را که در کتب آسمانی نازل شده شامل می‌شود،بلکه هر چیز که موجب بیداری و آگاهی انسان باشد در آن جمع است.

و در پایان آیه می‌گوید:"شیطان همیشه مخذول کننده انسان بوده است" ( وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً ).

چرا که انسان را به بیراهه‌ها و مناطق خطر می‌کشاند و بعد او را سرگردان رها کرده و به دنبال کار خود می‌برد.

باید توجه داشت که"خذول"صیغه مبالغه است و به معنی بسیار مخذول کننده.

حقیقت خذلان این است که کسی دل به یاری دیگری ببندد ولی او درست در لحظات حساس دست از کمک و یاریش بردارد.

در اینکه جمله اخیر( کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً )گفتار خداوند است به عنوان هشدار برای همه ظالمان و گمراهان و یا دنباله گفتار این افراد حسرت زده در قیامت است،مفسران دو تفسیر ذکر کرده‌اند،و هر دو با معنی آیه متناسب است ولی گفتار خدا بودن تناسب بیشتری دارد.

نکته:

نقش دوست در سرنوشت انسان

بدون شک عامل سازنده شخصیت انسان-بعد از اراده و خواست و تصمیم او- امور مختلفی است که از اهم آنها همنشین و دوست و معاشر است،چرا که انسان خواه و ناخواه تاثیر پذیر است،و بخش مهمی از افکار و صفات اخلاقی خود را از طریق دوستانش می‌گیرد،این حقیقت هم از نظر علمی و هم از طریق تجربه

و مشاهدات حسی به ثبوت رسیده است.

این تاثیرپذیری از نظر منطق اسلام تا آن حد است که در روایات اسلامی از پیامبر خدا حضرت سلیمان ع چنین نقل شده:لا تحکموا علی رجل بشیء حتی تنظروا الی من یصاحب،فانما یعرف الرجل باشکاله و اقرانه و ینسب الی اصحابه و اخدانه:"درباره کسی قضاوت نکنید تا به دوستانش نظر بیفکنید چرا که انسان بوسیله دوستان و یاران و رفقایش شناخته می‌شود" ⁽¹⁾.

امام امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ع در گفتار گویای خود می‌فرماید:

و من اشتبه علیکم امره و لم تعرفوا دینه،فانظروا الی خلطائه،فان کانوا اهل دین اللّٰه فهو علی دین اللّٰه،و ان کانوا علی غیر دین اللّٰه فلا حظ له من دین اللّٰه: "هر گاه وضع کسی بر شما مشتبه شد و دین او را نشناختید به دوستانش نظر کنید،اگر اهل دین و آئین خدا باشند او نیز پیرو آئین خدا است،و اگر بر آئین خدا نباشند او نیز بهره‌ای از آئین حق ندارد" ⁽²⁾.

و براستی گاه نقش دوست در خوشبختی و بدبختی یک انسان از هر عاملی مهمتر است،گاه او را تا سر حد فنا و نیستی پیش می‌برد،و گاه او را به اوج افتخار می‌رساند.

آیات مورد بحث و شان نزول آن به خوبی نشان می‌دهد که انسان چگونه ممکن است تا مرز سعادت پیش برود،اما یک وسوسه شیطانی از ناحیه یک دوست بد او را به قهقرا بازگرداند و سرنوشتی مرگبار برای او فراهم سازد که از حسرت آن روز قیامت هر دو دست را به دندان بگزد،و فریاد"یا ویلتی"از او بلند شود.

در کتاب العشرة(آداب معاشرت)روایات بسیاری در همین زمینه وارد

شده که نشان می‌دهد تا چه اندازه اسلام در مساله انتخاب دوست سختگیر و دقیق و موشکاف است.

این بحث کوتاه را با نقل دو حدیث در این زمینه پایان می‌دهیم،و آنها که اطلاعات بیشتری در این زمینه می‌خواهند به کتاب العشرة بحار الانوار جلد 74 مراجعه کنند.

در حدیثی از نهمین پیشوای بزرگ اسلام امام محمد تقی الجواد ع می‌خوانیم:

ایاک و مصاحبة الشریر فانه کالسیف المسلول یحسن منظره و یقبح اثره:

"از همنشینی بدان بپرهیز که همچون شمشیر برهنه‌اند،ظاهرش زیبا و اثرش بسیار زشت است"! ⁽¹⁾.

پیامبر گرامی اسلام ص فرمود:

اربع یمتن القلب:الذنب علی الذنب...

و مجالسة الموتی،و قیل له یا رسول اللّٰه و ما الموتی؟قال کل غنی مترف:

"چهار چیز است که قلب انسان را می‌میراند:تکرار گناه-تا آنجا که فرمود:

و همنشینی با مردگان،کسی پرسید ای رسول خدا مردگان کیانند؟!فرمود:

ثروتمندانی که مست ثروت" ⁽²⁾.

[سوره الفرقان (25): آیات 30 تا 34]

اشاره

وَ قٰالَ اَلرَّسُولُ یٰا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اِتَّخَذُوا هٰذَا اَلْقُرْآنَ مَهْجُوراً (30) وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ اَلْمُجْرِمِینَ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ هٰادِیاً وَ نَصِیراً (31) وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ اَلْقُرْآنُ جُمْلَةً وٰاحِدَةً کَذٰلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ رَتَّلْنٰاهُ تَرْتِیلاً (32) وَ لاٰ یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلاّٰ جِئْنٰاکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً (33) اَلَّذِینَ یُحْشَرُونَ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ إِلیٰ جَهَنَّمَ أُوْلٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ سَبِیلاً (34)

ترجمه:

30-پیامبر عرضه داشت:پروردگارا!این قوم من از قرآن دوری جستند.

31-و اینگونه برای هر پیامبری دشمنی از مجرمان قرار دادیم،اما همین بس که خدا هادی و یاور تو است.

32-و کافران گفتند:چرا قرآن یک جا بر او نازل نمی‌شود؟این بخاطر آنست که قلب تو را محکم داریم،و آن را تدریجا بر تو خواندیم.

33-آنها هیچ مثلی برای تو نمی‌آورند مگر اینکه ما حق را برای تو می‌آوریم و تفسیری بهتر(و پاسخی دندان‌شکن که ناچار به تسلیم شوند).

34-آنها که بر صورتهایشان به سوی جهنم محشور می‌شوند بدترین محل را دارند و گمراه‌ترین افرادند!

تفسیر:

خدایا،مردم قرآن را ترک کردند!

از آنجا که در آیات گذشته انواع بهانه‌جوئیهای مشرکان لجوج و افراد بی- ایمان مطرح شده بود،نخستین آیه مورد بحث،ناراحتی و شکایت پیامبر اسلام ص را در پیشگاه خدا از کیفیت برخورد این گروه با قرآن بازگو می‌کند،می‌گوید:

"پیامبر به پیشگاه خدا عرضه داشت:"پروردگارا!این قوم من قرآن را ترک گفتند و از آن دوری جستند" ( وَ قٰالَ الرَّسُولُ یٰا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً ) ⁽¹⁾.

این سخن و این شکایت پیامبر ص امروز نیز هم چنان ادامه دارد،که از گروه عظیمی از مسلمانان به پیشگاه خدا شکایت می‌برد که این قرآن را به دست فراموشی سپردند،قرآنی که رمز حیات است و وسیله نجات،قرآنی که عامل پیروزی و حرکت و ترقی است،قرآنی که مملو از برنامه‌های زندگی می‌باشد، این قرآن را رها ساختند و حتی برای قوانین مدنی و جزائیشان دست گدایی به سوی دیگران دراز کردند!

هم اکنون اگر به وضع بسیاری از کشورهای اسلامی مخصوصا آنها که زیر سلطه فرهنگی شرق و غرب زندگی می‌کنند نظر بیفکنیم می‌بینیم قرآن در میان آنها به صورت یک کتاب تشریفاتی درآمده است،تنها الفاظش را با صدای جالب از دستگاههای فرستنده پخش می‌کنند،و جای آن در کاشی کاریهای مساجد به عنوان هنر معماری است،برای افتتاح خانه نو،و یا حفظ مسافر،و شفای بیماران، و حد اکثر برای تلاوت به عنوان ثواب از آن استفاده می‌کنند.

حتی گاه که با قرآن استدلال می‌نمایند هدفشان اثبات پیشداوریهای خود به کمک آیات با استفاده از روش انحرافی تفسیر به رأی است.

در بعضی از کشورهای اسلامی مدارس پر طول و عرضی به عنوان مدارس "تحفیظ القرآن"دیده می‌شود،و گروه عظیمی از پسران و دختران به حفظ قرآن مشغولند،در حالی که اندیشه‌های آنها گاهی از غرب و گاه از شرق،و قوانین و مقرراتشان از بیگانگان از اسلام گرفته شده است،و قرآن فقط پوششی است برای خلافکاریهایشان.

آری امروز هم پیامبر ص فریاد می‌زند:"خدایا!قوم من قرآن را مهجور داشتند"! مهجور از نظر مغز و محتوا،متروک از نظر اندیشه و تفکر و متروک از نظر برنامه‌های سازنده‌اش! *** آیه بعد برای دلداری پیامبر گرامی اسلام ص که با این موضعگیری خصمانه دشمنان مواجه بود می‌فرماید:"و این گونه برای هر پیامبری دشمنی از مجرمان قرار دادیم"( وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ ).

فقط تو نیستی که با عداوت سرسختانه این گروه روبرو شده‌ای،همه پیامبران در چنین شرائطی قرار داشتند که گروهی از"مجرمان"به مخالفت آنها

برمی‌خاستند و کمر دشمنی آنان را می‌بستند.

ولی بدان تو تنها و بدون یاور نیستی"همین بس که خدا هادی و راهنما، و یار و یاور تو است"( وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ هٰادِیاً وَ نَصِیراً ).

نه وسوسه‌های آنها می‌تواند تو را گمراه سازد چرا که هادیت خدا است، و نه توطئه‌های آنها می‌تواند تو را در هم بشکند چرا که یاورت پروردگار است که علمش برترین علمها و قدرتش ما فوق همه قدرتها است.

خلاصه تو باید بگویی: هزار دشمنم ار می‌کنند قصد هلاک توام چو دوستی از دشمنان ندارم باک *** باز در آیه بعد به یکی دیگر از بهانه‌جوئیهای این مجرمان بهانه‌جو اشاره کرده می‌گوید:"کافران گفتند:چرا قرآن یک جا بر او نازل نمی‌شود"؟!( وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وٰاحِدَةً ).

مگر نه این است که همه آن از سوی خدا است؟آیا بهتر نیست که اول و آخر و تمام محتوای این کتاب یک جا نازل شود تا مردم بیشتر به عظمت آن واقف گردند؟خلاصه چرا این آیات تدریجا و با فواصل مختلف زمانی نازل می‌گردد؟ البته برای افراد سطحی مخصوصا اگر بهانه‌جو باشند،این اشکال در کیفیت نزول قرآن پیدا خواهد شد که چرا این کتاب بزرگ آسمانی که پایه و مایه همه چیز مسلمانان و محور همه قوانین سیاسی و اجتماعی و حقوقی و عبادی آنان است یک جا به صورت کامل بر پیامبر اسلام ص نازل نشد،تا مردم پیوسته آن را از آغاز تا انجام بخوانند و از محتوایش آگاه شوند؟ اصولا بهتر بود خود پیامبر ص نیز از تمام این قرآن یک جا با خبر باشد تا هر چه مردم از او می‌خواهند و می‌پرسند فورا پاسخ گوید.

ولی در دنباله همین آیه به آنها چنین پاسخ می‌گوید:

"ما قرآن را تدریجا نازل کردیم تا قلب تو را محکم داریم،و آن را به صورت آیات جداگانه و آرام اما پشت سر هم بر تو وحی کردیم"( کَذٰلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ رَتَّلْنٰاهُ تَرْتِیلاً ).

آنها از این واقعیتها بیخبرند که چنان ایرادهایی می‌کنند.

البته ارتباط نزول تدریجی قرآن با تقویت قلب پیامبر ص و مؤمنان،بحث جالب و مشروحی دارد که در نکات پایان این آیات خواهد آمد.

*** سپس برای تاکید بیشتر روی پاسخ فوق می‌فرماید:"آنها هیچ مثلی برای تو نمی‌آورند،و هیچ بحث و سخنی را برای تضعیف دعوت تو طرح نمی‌کنند مگر اینکه ما سخن حقی را که دلائل سست آنها را در هم می‌شکنند به قاطع‌ترین وجهی به آنها پاسخ می‌گوید در اختیار تو می‌گذاریم و تفسیر بهتر و بیانی جالبتر برای تو می‌گوئیم"( وَ لاٰ یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلاّٰ جِئْنٰاکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً ).

*** و از آنجا که این دشمنان کینه‌توز و مشرکان متعصب و لجوج بعد از مجموعه ایرادات خود چنین استنتاج کرده بودند که محمد و یارانش با این صفات و این کتاب و این برنامه‌هایی که دارند بدترین خلق خدایند(العیاذ باللّٰه)و چون ذکر این سخن با کلام فصیح و بلیغی همچون قرآن تناسب نداشت در آخرین آیه مورد بحث خداوند به پاسخ این سخن می‌پردازد بی آنکه اصل گفتار آنها را نقل کند، می‌گوید:

"آنهایی که بر صورتهایشان محشور می‌شوند و با این وضع به سوی جهنمشان می‌برند،آنها بدترین محل را دارند و گمراه‌ترین افرادند"( اَلَّذِینَ یُحْشَرُونَ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ إِلیٰ جَهَنَّمَ أُوْلٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ سَبِیلاً ).

آری نتیجه برنامه‌های زندگی انسانها در آنجا روشن می‌شود،گروهی قامتهایی همچون سرو دارند و صورتهای درخشانی همچون ماه،با گامهای بلند

به سرعت به سوی بهشت می‌روند،در مقابل جمعی به صورت بر خاک افتاده و فرشتگان عذاب آنها را به سوی جهنم می‌کشانند،این سرنوشت متفاوت نشان می‌دهد چه کسی گمراه و شر بوده و چه کسی خوشبخت و هدایت یافته؟! ***

نکته‌ها:

اشاره

1-تفسیر" جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا "

گاه از این جمله چنین به نظر می‌رسد که خداوند برای دلداری پیامبر ص می‌گوید: تنها تو نیستی که دشمن داری بلکه برای هر پیامبری دشمنی از سوی ما قرار داده شده و لازمه این سخن استناد وجود دشمنان انبیا به خدا است که نه با حکمت خدا سازگار است و نه با اصل آزادی اراده انسانها.

مفسران جوابهای متعددی از این سؤال داده‌اند.

ولی ما کرارا گفته‌ایم تمام اعمال انسانها از یک نظر منتسب به خدا است، زیرا همه چیز ما،قدرت ما،نیروی ما،عقل و فکر ما و حتی آزادی و اختیار ما نیز از ناحیه او است،بنا بر این وجود این دشمنان را برای انبیا می‌توان از این نظر به خدا نسبت داد،بی آنکه مستلزم جبر و سلب اختیار گردد،و به مسئولیت آنها در مقابل کارهایشان خدشه‌ای وارد شود(دقت کنید).

علاوه بر این وجود این دشمنان سرسخت و مخالفت آنان با پیامبران سبب می‌شد که مؤمنان در کار خود ورزیده‌تر و ثابت‌قدمتر شوند،و آزمایش الهی در مورد همگان تحقق یابد.

این آیه در حقیقت همانند آیه 112 سوره انعام است که می‌فرماید: وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً :"این گونه در برابر هر پیامبری دشمنی از شیاطین انس و جن قرار

دادیم که سخنان فریبنده و بی اساس را به طور سری به یکدیگر می‌گویند".

در مقابل گلها،خارها می‌روید،و در برابر نیکان،بدان قرار دارند،بی آنکه مسئولیت هیچیک از دو دسته از میان برود.

بعضی نیز گفته‌اند منظور از"جعلنا"(قرار دادیم)همان اوامر و نواهی و برنامه‌های سازنده انبیاء است که خواه و ناخواه عده‌ای را به دشمنی می‌کشاند و اگر به خدا اسناد داده شده به خاطر آنست که این اوامر و نواهی از سوی او است.

تفسیر دیگر اینکه جمعی هستند که بر اثر اصرار در گناه و افراط در تعصب و لجاجت خداوند بر دلهای آنها مهر می‌زند و چشم و گوششان را کور و کر می‌سازد این دسته بر اثر کوردلی سرانجام دشمن انبیاء می‌شوند اما عوامل آن را خود فراهم ساخته‌اند.

این سه تفسیر با هم منافاتی ندارد و همه آنها ممکن است در مفهوم آیه جمع باشد.

2-اثرات عمیق نزول تدریجی قرآن

درست است که طبق روایات(بلکه ظاهر بعضی از آیات)قرآن دو نزول داشته:یکی"نزول دفعی"و یک جا در شب قدر بر قلب پیامبر ص و دیگر "نزول تدریجی"در بیست و سه سال،ولی بدون شک آنچه جنبه رسمیت داشته و پیامبر و مردم با آن روبرو بوده‌اند نزول تدریجی قرآن است.

و همین نزول تدریجی اسباب ایراد دشمنان بهانه‌گیر شده بود که چرا قرآن یک مرتبه نازل نمی‌شود؟و یکباره در اختیار مردم قرار نمی‌گیرد؟تا آگاهتر و روشنتر شوند و جای شک و تردیدی باقی نماند.

ولی چنان که دیدیم قرآن با جمله کَذٰلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤٰادَکَ جواب کوتاه و جامع و پر معنی به آنها داد که هر چه بیشتر روی آن بیندیشیم اثرات نزول تدریجی

قرآن آشکارتر می‌شود:

1-بدون شک هم از نظر"تلقی وحی"و هم از نظر"ابلاغ به مردم"،اگر مطالب به طور تدریجی و طبق نیازها پیاده شود و برای هر مطلبی شاهد و مصداق عینی وجود داشته باشد،بسیار مؤثرتر خواهد بود.

اصول تربیتی ایجاب می‌کند که شخص یا اشخاص تربیت شونده قدم به قدم این راه را بپیمایند،و برای هر روز آنها برنامه‌ای تنظیم شود تا از مرحله پائین شروع کرده به مراحل عالی برسند،برنامه‌هایی که این گونه پیاده می‌شود هم برای گوینده و هم برای شنونده دلچسبتر و عمیقتر است.

2-اصولا آنها که چنین ایرادهایی را به قرآن می‌کردند به این حقیقت توجه نداشتند که قرآن یک کتاب کلاسیک نیست که درباره موضوع یا علم معینی صحبت کند،بلکه یک برنامه زندگی است برای ملتی که انقلاب کرده و در تمام ابعاد زندگی از آن الهام می‌گیرد.

بسیاری از آیات قرآن به مناسبتهای تاریخی مانند جنگ"بدر"و"احد" و"احزاب"و"حنین"نازل شده،و دستور العمل‌ها یا نتیجه‌گیریهایی از این حوادث بوده است،آیا معنی دارد که اینها یک جا نوشته شود و به مردم عرضه گردد.

به تعبیر دیگر قرآن مجموعه‌ای است از اوامر و نواهی،احکام و قوانین، تاریخ و موعظه،و مجموعه‌ای از استراتژی و تاکتیکهای مختلف در برخورد با حوادثی که در مسیر امت اسلامی به سوی جلو پیش می‌آمده است.

چنین کتابی که همه برنامه‌های خود را،حتی قوانین کلیش را از طریق حضور در صحنه‌های زندگی مردم تبیین و اجرا می‌کند امکان ندارد قبلا یک جا تدوین و تنظیم شود،این بدان میماند که رهبر بزرگی برای پیاده کردن انقلاب تمام اعلامیه‌ها و بیانیه‌ها و امر و نهی‌هایش را که به مناسبتهای مختلف ایراد می‌شود یک جا بنویسد و نشر دهد،آیا هیچکس می‌تواند چنین سخنی را عاقلانه بداند؟!

3-نزول تدریجی قرآن سبب ارتباط دائم و مستمر پیامبر ص به مبدء وحی بود،این ارتباط دائمی قلب او را قویتر،و اراده او را نیرومندتر می‌ساخت و تاثیرش در برنامه‌های تربیتی او انکار ناپذیر بود.

4-از سویی دیگر ادامه وحی بیانگر ادامه رسالت و سفارت پیامبر ص است،و جایی برای وسوسه دشمنان نخواهد گذاشت که بگویند این یک روز از سوی خدا مبعوث شد،سپس خدایش او را ترک گفت!،همانگونه که در تاریخ اسلام می‌خوانیم که به هنگام تاخیر وحی،در آغاز نبوت پیامبر ص این زمزمه پیدا شد و سوره"و الضحی"برای نفی آن نازل گردید.

5-بدون شک اگر بنا بود برنامه‌های اسلام همه یک جا نازل شود،لازم بود یک جا نیز اجرا گردد،زیرا نازل شدن بدون اجرا ارزش آن را از بین می‌برد، و می‌دانیم اجرای همه برنامه‌ها اعم از عبادات،زکات و جهاد و رعایت تمام واجبات و پرهیز از تمام محرمات یک جا کار بسیار سنگینی بود که موجب فرار گروه عظیمی از اسلام می‌شد.

پس چه بهتر که تدریجا نازل شود،و تدریجا مورد عمل قرار گیرد.

و به تعبیر دیگر هر یک از این برنامه‌ها به خوبی جذب شود و اگر سؤال و گفتگویی پیرامون آن است،مطرح گردد و جواب گفته شود.

6-یکی دیگر از اثرات این نزول تدریجی روشن شدن عظمت و اعجاز قرآن است،چرا که در هر واقعه آیاتی نازل می‌گردد،به تنهایی خود دلیل بر عظمت و اعجاز است و هر قدر تکرار می‌شود،این عظمت و اعجاز روشنتر می‌گردد و در اعماق قلوب مردم نفوذ می‌کند.

3-معنی ترتیل در قرآن

واژه"ترتیل"از ماده"رتل"(بر وزن قمر)به معنی منظم بودن

و مرتب بودن است،لذا کسی که دندانهایش خوب و منظم و مرتب باشد،عرب به او "رتل الاسنان"می‌گوید،روی این جهت ترتیل به معنی پی در پی آوردن سخنان یا آیات روی نظام و حساب گفته شده.

بنا بر این جمله و رتلناه ترتیلا اشاره به این واقعیت است که آیات قرآن گرچه تدریجا و در مدت 23 سال نازل شده است اما این نزول تدریجی روی نظم و حساب و برنامه‌ای بوده،به گونه‌ای که در افکار،رسوخ کند،و دلها را مجذوب خود سازد.

در تفسیر کلمه"ترتیل"روایات جالبی نقل شده که به بعضی از آنها ذیلا اشاره می‌کنیم:

در تفسیر"مجمع البیان"از پیامبر ص چنین نقل شده که به ابن عباس فرمود:اذا قرأت القرآن فرتله ترتیلا:"هنگامی که قرآن را خواندی آن را با ترتیل بخوان".

ابن عباس می‌گوید پرسیدم:ترتیل چیست؟ پیامبر ص فرمود:

بینه تبیینا،و لا تنثره نثر الدغل(الرمل)و لا تهذه هذا الشعر،قفوا عند عجائبه،و حرکوا به القلوب،و لا یکونن هم احدکم آخر السورة:

"حروف و کلمات آن را کاملا روشن ادا کن،نه همچون خرمای خشکیده (یا ذرات شن)آن را پراکنده کن،و نه همچون شعر آن را با سرعت پشت سر هم بخوان،به هنگام برخورد با عجائب قرآن توقف کنید و بیندیشید و دلها را با آن تکان دهید،و هرگز نباید همت شما این باشد که به سرعت سوره را به پایان رسانید"(بلکه مهم اندیشه و تدبر و بهره‌گیری از قرآن است) ⁽¹⁾.

نظیر همین معنی در"اصول کافی"از امیر مؤمنان علی ع نقل شده است ⁽²⁾.

از امام صادق ع نیز چنین نقل شده است:

الترتیل ان تتمکث به و تحسن به صوتک،و اذا مررت بآیة فیها ذکر النار فتعوذ باللّٰه من النار و اذا مررت بآیة فیها ذکر الجنة فاسئل اللّٰه الجنة: "ترتیل آنست که آیات را با تانی بخوانی و با صدای زیبا و هنگامی که به آیه‌ای برخورد می‌کنی که در آن سخن از آتش دوزخ است به خدا پناه بر،و هنگامی که به آیه‌ای می‌رسی که در آن بیان بهشت است از خدا بهشت را بطلب(خود را به اوصاف بهشتیان متصف کن و از صفات دوزخیان بپرهیز) ⁽¹⁾.

4-تفسیر" یُحْشَرُونَ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ إِلیٰ جَهَنَّمَ "

در اینکه منظور از محشور شدن این گروه از مجرمان بر صورتشان چیست در میان مفسران گفتگو بسیار است:

جمعی آن را به همان معنی حقیقیش تفسیر کرده‌اند و گفته‌اند فرشتگان عذاب آنها را در حالی که به صورت به روی زمین افتاده‌اند کشان کشان به دوزخ می‌برند این از یک سو نشانه خواری و ذلت آنها است چرا که آنها در دنیا نهایت کبر و غرور و خود برتربینی نسبت به خلق خدا داشتند،و از سوی دیگر تجسمی است از گمراهیشان در این جهان،چرا که چنین کسی را که به این طریق می‌برند به هیچوجه جلو خود را نمی‌بیند،و از آنچه در اطراف او می‌گذرد،آگاه نیست.

اما بعضی دیگر آن را به معنی کنائیش گرفته‌اند:گاهی گفته‌اند این جمله کنایه از تعلق قلب آنها به دنیا است،یعنی آنها به خاطر اینکه صورت قلبشان هنوز هم با دنیا ارتباط دارد به سوی جهنم کشیده می‌شوند ⁽²⁾.

و گاه گفته‌اند:این کنایه مانند تعبیر مخصوصی است که در ادبیات عرب وجود دارد که می‌گویند:فلان مر علی وجهه یعنی او نمی‌دانست به کجا می‌رود؟ ولی روشن است تا دلیلی بر معنی کنایی نداشته باشیم باید به همان معنی اول که معنی حقیقی است تفسیر شود.

[سوره الفرقان (25): آیات 35 تا 40]

اشاره

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً (35) فَقُلْنَا اِذْهَبٰا إِلَی اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَدَمَّرْنٰاهُمْ تَدْمِیراً (36) وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمّٰا کَذَّبُوا اَلرُّسُلَ أَغْرَقْنٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰاهُمْ لِلنّٰاسِ آیَةً وَ أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ عَذٰاباً أَلِیماً (37) وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحٰابَ اَلرَّسِّ وَ قُرُوناً بَیْنَ ذٰلِکَ کَثِیراً (38) وَ کُلاًّ ضَرَبْنٰا لَهُ اَلْأَمْثٰالَ وَ کُلاًّ تَبَّرْنٰا تَتْبِیراً (39) وَ لَقَدْ أَتَوْا عَلَی اَلْقَرْیَةِ اَلَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ اَلسَّوْءِ أَ فَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَهٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ نُشُوراً (40)

ترجمه:

35-ما به موسی کتاب آسمانی دادیم،و برادرش هارون را برای کمک همراهش ساختیم.

36-و گفتیم به سوی این قوم که آیات ما را تکذیب کردند بروید(اما آنها به مخالفت برخاستند)و ما شدیدا آنها را در هم کوبیدیم و نابود کردیم.

37-و قوم نوح را هنگامی که تکذیب رسولان کردند غرق نمودیم،و آنها را درس عبرتی برای مردم قرار دادیم،و برای ستمگران عذاب دردناکی فراهم ساختیم.

38-(همچنین)قوم عاد و ثمود و اصحاب الرس(گروهی که درخت صنوبر را می‌پرستیدند) و اقوام بسیار دیگری را که در این میان بودند هلاک کردیم.

39-و برای هر یک از آنها مثلها زدیم و(چون سودی نداد)هر یک از آنها را در هم شکستیم و هلاک کردیم.

40-آنها از کنار شهری که باران شر(بارانی از سنگهای آسمانی)بر آن باریده بود (دیار قوم لوط)گذشتند،آیا آن را ندیدند؟(آری دیدند)ولی آنها به رستاخیز ایمان ندارند.

تفسیر:

اینهمه درس عبرت و اینهمه بیخبری!

در این آیات،قرآن مجید برای دلداری پیامبر ص و مؤمنان از یک سو و تهدید مشرکان بهانه‌جو که نمونه سخنانشان در آیات پیشین گذشت از سوی دیگر به تاریخ اقوام گذشته و سرگذشت شوم آنها اشاره کرده و مخصوصا روی شش قوم (فرعونیان،قوم نوح،قوم عاد،ثمود،اصحاب الرس،و قوم لوط)تکیه می‌کند و درسهای عبرتی که از سرگذشت این اقوام به طور کاملا فشرده و گویا منعکس می‌کند.

نخست می‌فرماید:"ما به موسی،کتاب آسمانی دادیم،و برادرش هارون را برای کمک،همراهش ساختیم"( وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً ).

زیرا آنها برنامه سنگینی برای مبارزه در برابر فرعونیان بر دوش داشتند و می‌بایست،این کار انقلابی مهم را با کمک یکدیگر به ثمر بنشانند.

ما به آن دو خطاب کردیم"و گفتیم:به سوی این قوم بروید که آیات ما را تکذیب کردند"( فَقُلْنَا اذْهَبٰا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا ).

آنها از یک سو آیات و نشانه‌های خدا را که در آفاق و انفس و در تمام عالم هستی وجود دارد عملا تکذیب نمودند،و راه شرک و بت پرستی را پیش گرفتند، و از سوی دیگر تعلیمات انبیای پیشین را نیز نادیده گرفته،و آنها را تکذیب نمودند.

ولی با تمام تلاش و کوششی که موسی و برادرش انجام دادند،و با دیدن آن همه معجزات عظیم و متنوع و روشن،باز راه کفر و انکار را پیش گرفتند،لذا "ما آنها را شدیدا در هم کوبیدیم و نابود کردیم"( فَدَمَّرْنٰاهُمْ تَدْمِیراً ).

واژه"تدمیر"از ماده"دمار"به معنی هلاکت از یک طریق اعجاب‌انگیز است و براستی هلاکت قوم فرعون در امواج خروشان نیل،با آن کیفیتی که می‌دانیم از عجائب تاریخ بشر است.

*** همچنین"قوم نوح را هنگامی که تکذیب رسولان الهی کردند،غرق نمودیم و سرنوشت آنها را نشانه روشنی برای عموم مردم قرار دادیم،و برای همه ستمگران عذاب دردناکی فراهم ساختیم"( وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمّٰا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰاهُمْ لِلنّٰاسِ آیَةً وَ أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ عَذٰاباً أَلِیماً ).

جالب توجه اینکه می‌گوید:آنها تکذیب رسولان کردند(نه تنها یک رسول)چرا که در میان رسل و پیامبران خدا در اصول دعوت،تفاوتی نیست، و تکذیب یکی از آنها تکذیب همه آنها است،بعلاوه آنها اصولا با دعوت همه پیامبران الهی مخالفت داشتند و منکر همه ادیان بودند.

*** همچنین"قوم عاد و ثمود و اصحاب الرس و اقوام بسیار دیگری را که در این میان بودند هلاک کردیم"( وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحٰابَ الرَّسِّ وَ قُرُوناً بَیْنَ ذٰلِکَ

کَثِیراً

) ⁽¹⁾.

قوم عاد همان قوم هود پیامبر بزرگ خدا هستند،که از سرزمین احقاف (یا یمن)مبعوث شد،و قوم ثمود،قوم پیامبر خدا صالح هستند که از سرزمین وادی القری(میان مدینه و شام)مبعوث گردید،و اما درباره"اصحاب رس"، در پایان این سخن بحث خواهیم کرد.

"قرون"جمع"قرن"در اصل به معنی جمعیتی است که در یک زمان با هم زندگی می‌کنند،سپس به یک زمان طولانی(چهل سال یا یکصد سال نیز اطلاق شده است).

*** ولی ما هرگز آنها را غافلگیرانه مجازات نکردیم،بلکه"برای هر یک از آنها مثلها زدیم"( وَ کُلاًّ ضَرَبْنٰا لَهُ الْأَمْثٰالَ ).

به ایرادهای آنها پاسخ گفتیم،همچون پاسخ ایرادهایی که به تو می‌کنند، احکام الهی را برای آنها روشن ساختیم و حقایق دین را تبیین نمودیم.

اخطار کردیم،انذار نمودیم،و سرنوشت و داستانهای گذشتگان را برای آنها بازگو کردیم.

اما هنگامی که هیچیک از اینها سودی نداد"هر یک از آنها را در هم شکستیم و هلاک کردیم"( وَ کُلاًّ تَبَّرْنٰا تَتْبِیراً ) ⁽²⁾.

*** و سرانجام در آخرین آیه مورد بحث،اشاره به ویرانه‌های شهرهای قوم لوط

می‌کند که در سر راه مردم حجاز به شام قرار گرفته،و تابلو زنده و گویایی از سرنوشت دردناک این آلودگان و مشرکان است،می‌فرماید:"آنها از کنار شهری که باران شر و بدبختی(بارانی از سنگهای نابود کننده)بر سرشان ریخته شد گذشتند آیا آنها(در سفرهایشان به شام)این صحنه را ندیدند و در زندگی آنها نیندیشیدند"؟!( وَ لَقَدْ أَتَوْا عَلَی الْقَرْیَةِ الَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَ فَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَهٰا ).

آری این صحنه را دیده بودند،ولی هرگز درس عبرت نگرفتند چرا که "آنها به رستاخیز ایمان و امید ندارند"!( بَلْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ نُشُوراً ).

مرگ را پایان این زندگی می‌شمرند،و اگر به زندگی پس از مرگ هم معتقد باشند اعتقادی بسیار سست و بی پایه دارند،آن چنان که در روح آنها و به طریق اولی در برنامه‌های زندگیشان اثر نمی‌گذارد، به همین دلیل همه چیز را بازیچه می‌گیرند و جز به هوسهای زود گذر خود نمی‌اندیشند.

نکته‌ها:

اشاره

1-"اصحاب الرس"کیانند؟

واژه"رس"در اصل به معنی اثر مختصر است،مثلا گفته می‌شود رس الحدیث فی نفسی(کمی از گفتار او را به خاطر دارم)یا گفته می‌شود وجد رسا من حمی(اثر مختصر از تب در خود یافت) ⁽¹⁾.

و جمعی از مفسران بر این عقیده‌اند که"رس"به معنی چاه است.

به هر حال نامیدن این قوم به این نام یا به خاطر آنست که اثر بسیار کمی از آنها بجای مانده یا به جهت آنست که آنها چاههای آب فراوان داشتند،و یا به واسطه فروکشیدن چاههایشان هلاک و نابود شدند.

در اینکه این قوم چه کسانی بودند؟در میان مورخان و مفسران گفتگو بسیار است:

1-بسیاری عقیده دارند که"اصحاب رس"طایفه‌ای بودند که در"یمامه" می‌زیستند و پیامبر بنام"حنظله"بر آنها مبعوث شد و آنان وی را تکذیب کردند و در چاهش افکندند،حتی بعضی نوشته‌اند که آن چاه را پر از نیزه کردند و دهانه چاه را بعد از افکندن او با سنگ بستند تا آن پیامبر شهید شد ⁽¹⁾.

2-بعضی دیگر"اصحاب رس"را اشاره به مردم زمان"شعیب"می‌دانند که بت‌پرست بودند،و دارای گوسفندان بسیار و چاههای آب،و رس نام چاه بزرگی بود که فروکش کرد و اهل آنجا را فرو برد و هلاک کرد.

3-بعضی دیگر عقیده دارند که رس،قریه‌ای در سرزمین"یمامه"بود که عده‌ای از بقایای قوم ثمود در آن زندگی می‌کردند و در اثر طغیان و سرکشی هلاک شدند.

4-بعضی می‌گویند:عده‌ای از عربهای پیشین بودند که میان"شام"و"حجاز" می‌زیستند ⁽²⁾.

5-بعضی از تفاسیر اصحاب رس را از بقایای عاد و ثمود می‌شناسد" وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ "(آیه 45 سوره حج)را نیز مربوط به آن می‌داند و محلشان را در"حضرموت"ذکر کرده،و"ثعلبی"در"عرائس التیجان"این قول را معتبرتر دانسته.

بعضی دیگر از مفسران که با نام"ارس"آشنا شده‌اند،"رس"را بر"ارس" (در شمال آذربایجان)منطبق کرده‌اند! 6-مرحوم طبرسی در مجمع البیان و فخر رازی در تفسیر کبیر و آلوسی در

روح المعانی از جمله احتمالاتی که نقل کرده‌اند این است که آنها مردمی بودند که در انطاکیه شام زندگی می‌کردند و پیامبرشان"حبیب نجار"بود.

7-در عیون اخبار الرضا از امام علی بن موسی الرضا ع از امیر مؤمنان حدیثی طولانی درباره اصحاب رس نقل شده که فشرده آن چنین است:

"آنها قومی بودند که درخت صنوبری را می‌پرستیدند و به آن"شاه درخت" می‌گفتند،و آن درختی بود که"یافث"فرزند"نوح"بعد از طوفان در کناره‌ای به نام"روشن آب"غرس کرده بود،آنها دوازده شهر آباد داشتند که بر کنار نهری به نام"رس"بود،این شهرها به نامهای:آبان،آذر،دی،بهمن،اسفندار فروردین،اردیبهشت،خرداد،تیر،مرداد و شهریور و مهر نام داشت که ایرانیان نامهای ماههای سال خود را از آنها گرفته‌اند.

آنها به خاطر احترامی که به آن درخت صنوبر می‌گذاشتند،بذر آن را در مناطق دیگر کاشتند و نهری برای آبیاری آن اختصاص دادند به گونه‌ای که نوشیدن آب آن نهر را بر خود و چهارپایانشان ممنوع کرده بودند،حتی اگر کسی از آن می‌خورد او را به قتل می‌رساندند،و می‌گفتند این مایه حیات خدایان ما است و شایسته نیست کسی از آن چیزی کم کند! آنها در هر ماه از سال،روزی را در یکی از این شهرهای آباد عید می‌گرفتند و به کنار درخت صنوبری که در خارج شهر بود می‌رفتند،قربانیها برای آن می‌کردند و حیواناتی سر می‌بریدند و سپس آنها را به آتش می‌افکندند، هنگامی که دود از آنها به آسمان برمی‌خاست در برابر درخت به سجده می‌افتادند و گریه و زاری سرمی‌دادند! عادت و سنت آنها در همه این شهرها چنین بود تا اینکه نوبت به شهر بزرگی که پایتخت پادشاهشان بود و نام اسفندار داشت می‌رسید،تمامی اهل آبادیها همه در آن جمع می‌شدند و دوازده روز پشت سر هم عید می‌گرفتند و آنچه در توان

داشتند قربانی می‌کردند و در برابر درخت سجده می‌نمودند.

هنگامی که آنها در کفر و بت پرستی فرو رفتند،خداوند پیامبری از بنی اسرائیل به سوی آنها فرستاد تا آنها را به عبادت خداوند یگانه و ترک شرک دعوت کند، اما آنها ایمان نیاوردند،پیامبر ص برای قلع ماده فساد از خدا تقاضا کرد، آن درخت بزرگ خشکید،آنها هنگامی که چنین دیدند سخت ناراحت شدند و گفتند این مرد خدایان ما را سحر کرده!بعضی دیگر گفتند:خدایان به خاطر این مرد که ما را دعوت به کفر می‌کند بر ما غضب کردند!.

و به دنبال این بحثها همگی تصمیم بر کشتن آن پیامبر گرفتند،چاهی عمیق کندند و او را در آن افکندند و سر آن را بستند و بر بالای آن نشستند و پیوسته ناله او را شنیدند تا جان سپرد،خداوند به خاطر این اعمال زشت،و این ظلم و ستمها آنها را به عذاب شدیدی گرفتار کرد و نابود ساخت" ⁽¹⁾.

قرائن متعددی مضمون این حدیث را تایید می‌کند زیرا با وجود ذکر "اصحاب الرس"در برابر عاد و ثمود،احتمال اینکه گروهی از این دو قوم باشند بسیار بعید به نظر می‌رسد.

همچنین وجود این قوم در جزیره عربستان و شامات و آن حدود که بسیاری احتمال داده‌اند نیز بعید است،چرا که قاعدتا باید در تاریخ عرب انعکاسی داشته باشد در حالی که ما کمتر انعکاسی از اصحاب الرس در تاریخ عرب می‌بینیم.

از این گذشته با بسیاری از تفاسیر دیگر قابل تطبیق است از جمله اینکه "رس" نام چاه بوده باشد(چاهی که آنها پیامبرشان را در آن افکندند)و یا اینکه آنها صاحب کشاورزی و دامداری بودند و مانند اینها.

و اینکه در روایتی از امام صادق ع می‌خوانیم:که زنان آنها دارای انحراف

همجنس‌گرایی بودند نیز با این حدیث منافات ندارد ⁽¹⁾.

ولی از عبارت نهج البلاغه(خطبه 180)برمی‌آید که آنها تنها یک پیامبر نداشتند زیرا می‌فرماید:

این اصحاب مدائن الرس الذین قتلوا النبیین و أطفئوا سنن المرسلین و احیوا سنن الجبارین؟!: "کجایند اصحاب شهرهای رس، آنهایی که پیامبران را کشتند و سنن رسولان خدا را خاموش کردند و سنتهای جباران را احیاء نمودند"؟! اما این تعبیر با روایت بالا نیز منافات ندارد،زیرا ممکن است روایت تنها اشاره به بخشی از تاریخ آن کند که پیامبری در میان آنها مبعوث شده بود.

2-مجموعه‌ای از درسهای تکان دهنده

شش گروهی که در آیات فوق،از آنها نام برده شده است:فرعونیان،قوم متعصب نوح،زورمندان عاد،و ثمود،آلودگان اصحاب الرس،و قوم لوط هر کدام به نوعی از انحراف فکری و اخلاقی گرفتار بودند که آنها را به بدبختی کشاند.

فرعونیان مردمی ظالم و ستمگر و استعمار کننده و استثمارگر و خود خواه بودند.

قوم نوح نیز،چنان که می‌دانیم،مردمی سخت لجوج و متکبر و خود برتربین بودند.

و قوم عاد و ثمود تکیه بر قدرت خویشتن داشتند.

اصحاب الرس در گردابی از فساد مخصوصا همجنس‌گرایی زنان و قوم لوط در منجلابی از فحشاء مخصوصا همجنس‌گرایی مردان غوطه‌ور بودند،و همگی از جاده توحید،منحرف و در بی‌راهه‌ها سرگردان.

قرآن می‌خواهد به مشرکان عصر پیامبر ص و همه انسانها در طول تاریخ

هشدار دهد هر قدر قدرت داشته باشید و توانایی و مکنت،و هر اندازه مال و ثروت و زندگی مرفه،آلودگی به شرک و ظلم و فساد،طومار زندگانیتان را در هم خواهد پیچید،و همان عوامل پیروزی شما عامل مرگتان می‌شود!.

فرعونیان و قوم نوح با آبی که مایه حیات بود،نابود شدند،قوم عاد به وسیله طوفان و بادها که آنهم در شرائط خاصی مایه حیات است،قوم ثمود با ابری صاعقه‌بار،و قوم لوط با بارانی از سنگ که بر اثر صاعقه و یا به گفته بعضی آتشفشان به وجود آمده بود،و اصحاب الرس طبق ذیل همان روایت فوق،به وسیله آتشی که از زمین برخاست و شعله‌ای که از ابری مرگبار فرو ریخت نابود گشتند،تا این انسان مغرور به خود آید و راه خدا و عدالت و تقوا پیش گیرد.

[سوره الفرقان (25): آیات 41 تا 44]

اشاره

وَ إِذٰا رَأَوْکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلاّٰ هُزُواً أَ هٰذَا اَلَّذِی بَعَثَ اَللّٰهُ رَسُولاً (41) إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ اَلْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً (42) أَ رَأَیْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً (43) أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً (44)

ترجمه:

41-و هنگامی که تو را می‌بینند تنها به باد استهزایت می‌گیرند(سخن منطقی که ندارند می‌گویند:)آیا این کسی است که خدا او را به عنوان رسول مبعوث کرده است؟! 42-اگر ما بر پرستش خدایانمان استقامت نکنیم بیم آن می‌رود که او ما را گمراه سازد! اما هنگامی که عذاب الهی را دیدند به زودی می‌فهمند چه کسی گمراه بوده است؟! 43-آیا دیدی کسی را که هوای نفس خویش را معبود خود برگزیده است؟آیا تو می‌توانی او را هدایت کنی؟یا به دفاع از او برخیزی؟ 44-آیا گمان می‌بری اکثر آنها می‌شنوند یا می‌فهمند؟آنها فقط همچون چهار پایانند بلکه گمراه‌تر!

تفسیر:

گمراه‌تر از چهارپایان

جالب اینکه قرآن مجید در آیات این سوره،سخنان مشرکان را یک جا نقل نمی‌کند بلکه بخشی از آن را نقل کرده به پاسخگویی و اندرز و انذار می‌پردازد سپس بخش دیگری را به همین ترتیب ادامه می‌دهد.

آیات مورد بحث بازگو کننده نمونه دیگری از منطق مشرکان و کیفیت برخورد آنها با پیامبر اسلام و دعوت راستین او است.

نخست می‌گوید:"آنها هنگامی که تو را می‌بینند،تنها کاری که انجام می‌دهند این است که به باد مسخره‌ات گرفته می‌گویند آیا این همان کسی است که خدا او را به عنوان پیامبر مبعوث کرده است"( وَ إِذٰا رَأَوْکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلاّٰ هُزُواً أَ هٰذَا الَّذِی بَعَثَ اللّٰهُ رَسُولاً ) ⁽¹⁾.

چه ادعای بزرگی می‌کند؟چه حرف عجیبی می‌زند؟راستی مسخره است! ولی نباید فراموش کرد که پیامبر اسلام ص همان کسی بود که قبل از رسالت،چهل سال در میان آنها زندگی کرد،به امانت و صداقت و هوش و درایت معروف بود،اما هنگامی که سران کفر،منافعشان به خطر افتاد همه این مسائل را به دست فراموشی سپردند،و با سخریه و استهزاء،مساله دعوت پیامبر اسلام ص را با آن همه شواهد و دلائل گویا به باد مسخره گرفتند و حتی او را متهم به جنون کردند! ***

سپس قرآن در ادامه گفتار مشرکان و از زبان آنها چنین نقل می‌کند:

"اگر ما استقامت و پایداری بر پرستش خدایانمان نکنیم بیم آن می‌رود که این مرد ما را گمراه سازد"و ارتباطمان را با آنها قطع کند( إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا ) ⁽¹⁾.

ولی قرآن از چند راه به آنها پاسخ می‌گوید نخست با یک جمله کوبنده به این گروه که اهل منطق نبودند چنین پاسخ می‌دهد:"هنگامی که عذاب الهی را دیدند به زودی می‌فهمند چه کسی گمراه بوده است"؟!( وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً ).

این عذاب ممکن است اشاره به عذاب قیامت باشد چنان که بعضی از مفسران مانند طبرسی در مجمع البیان گفته‌اند،و یا عذاب دنیا همچون شکست دردناک روز"بدر"و امثال آن،چنان که قرطبی در تفسیر معروف خود گفته است.

و نیز ممکن است اشاره به هر دو باشد.

جالب اینکه این گروه گمراه در این سخنان خود به دو کار ضد و نقیض دست زدند،از یک سو پیامبر و دعوتش را به باد مسخره می‌گرفتند،اشاره به اینکه آن قدر ادعای او بی اساس است که ارزش برخورد جدی ندارد،و از سوی دیگر معتقد بودند که اگر دو دستی به آئین نیاکان خود نچسبند،امکان دارد سخنان پیامبر ص آنها را نیز از آن بازگرداند،و این نشان می‌دهد که سخنانش را فوق العاده جدی و مؤثر و حساب شده و دارای برنامه می‌دانستند این پریشان گویی از افراد سرگردان و لجوج بعید نیست.

بعلاوه بسیار دیده شده است که منکران حق هنگامی که در برابر امواج خروشان منطق رهبران الهی قرار می‌گیرند گاهی استهزاء را به عنوان یک تاکتیک

برای کوچک نشان دادن و محو آن،انتخاب می‌کنند در حالی که در باطن چنین عقیده‌ای ندارند،و گاه آن را جدی گرفته با تمام وجود با آن مبارزه می‌کنند.

*** دومین پاسخی که قرآن از سخنان آنها می‌گوید در آیه بعد آمده است، روی سخن را به پیامبر کرده به عنوان دلداری و تسلی خاطر و هم به عنوان بیان دلیل اصلی عدم پذیرش دعوت پیامبر از سوی آنان می‌فرماید:

"آیا دیدی کسی که معبود خود را هوای نفس خویش برگزیده"؟!( أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ ).

"آیا با این حالت تو قادر به هدایت او و دفاع از او هستی"؟!( أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً ).

یعنی اگر آنها در برابر دعوت تو دست به استهزاء و انکار و انواع مخالفتها زدند نه به خاطر آن بوده که منطق تو ضعیف و دلائل تو غیر قانع کننده و در آئینت جای شک و تردید است بلکه به خاطر این است که آنها پیرو فرمان عقل و منطق نیستند،معبود آنها هوای نفسشان است،آیا انتظار داری چنین کسانی تو را پذیرا شوند،یا بتوانی در آنها نفوذ کنی؟! در معنی جمله أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ ،مفسران بزرگ بیانات گوناگونی دارند.

جمعی همانگونه که در بالا گفتیم گفته‌اند منظور آنست که آنها یک بت دارند و آن هوای نفس آنها است و تمام کارهایشان از آن سرچشمه می‌گیرد.

در حالی که جمع دیگری معتقدند منظور آنست که آنها حتی در انتخاب کردن بتها هیچگونه منطقی را رعایت نمی‌کنند،بلکه هر گاه چشمشان به قطعه سنگ یا درخت جالبی می‌افتاد یا چیز دیگر که هوس آنها را برمی‌انگیخت آن را به عنوان"معبود"برمی‌گزیدند، در برابر آن زانو می‌زدند،قربانی می‌کردند

و حل مشکلات خود را از آن می‌خواستند!.

اتفاقا در شان نزول آیه فوق روایتی نقل کرده‌اند که مؤید این معنی است و آن اینکه:در یکی از سالها کار بر قریش در مکه سخت شد و در اطراف پراکنده شدند،بعضی از آنها همین که به درخت زیبا و یا سنگ جالبی برخورد می‌کردند آن را می‌پرستیدند،نام آن را اگر سنگ بود"صخره سعادت"گذاشته،برایش قربانی می‌کردند و خون قربانی را بر آن می‌پاشیدند،و حتی درمان بیماریهای حیوانات خود را از آن می‌خواستند! اتفاقا روزی عربی آمد و می‌خواست شترهای خود را به آن صخره بمالد و تبرک جوید شترها رم کردند و در بیابان پراکنده شدند او شعری گفت که مضمونش این بود:

"من به سراغ صخره سعادت آمدم تا پراکندگی ما را جمع کند،اما او جمع ما را به پراکندگی کشاند"! سپس گفت این سنگ سعادت چیست جز یک قطعه سنگ همسان زمین،نه انسان را به گمراهی می‌کشاند و نه به هدایت!.

مرد دیگری از عرب یکی از این قطعه سنگها را دید در حالی که روباهی بر آن بول می‌کرد،او این شعر را سرود: أ رب یبول الثعلبان برأسه لقد ذل ما بالت علیه الثعالب! :"آیا معبود است موجودی که روباه بر آن بول می‌کند؟*مسلما ذلیل است کسی که روباهان بر آن بول می‌کنند"! ⁽¹⁾.

دو تفسیر بالا با هم منافاتی ندارند،اصل بت پرستی که زائیده خرافات است یک نوع هواپرستی است،و انتخاب بتهای گوناگون بدون هیچ منطقی،آن نیز شاخه دیگری از هوا پرستی است.

در زمینه"بت هوا و هوس"در نکته‌ها،به خواست خدا،بحث مشروحی خواهد آمد.

*** بالآخره سومین پاسخی که قرآن از این گروه گمراه می‌گوید این است که می‌گوید:"آیا تو گمان می‌کنی که اکثر آنها گوش شنوا دارند،یا می‌فهمند"؟! ( أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ ).

"نه آنها تنها مانند چهارپایانند،بلکه گمراهتر"!( إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ).

یعنی سخریه‌ها و سخنان زننده و غیر منطقی آنها هرگز تو را ناراحت نکند چون آدمی یا باید خود دارای عقل باشد و آن را به کار گیرد(و مصداق"یعقلون" گردد) و یا اگر از علم و دانش برخوردار نیست از دانایان سخن بشنود(و مصداق یسمعون باشد)اما این گروه نه آنند و نه این،و به همین دلیل با چهار پایان تفاوتی ندارند،و روشن است که از چهارپا نمی‌توان توقعی داشت،جز نعره کشیدن و لگد زدن،و کارهای غیر منطقی انجام دادن.

بلکه اینها از چهارپایان نیز بدبخت‌تر و بینواترند که آنها امکان تعقل و اندیشه ندارند،و اینها دارند و به چنان روزی افتاده‌اند!.

قابل توجه اینکه باز در اینجا قرآن،تعبیر به"اکثرهم"می‌کند و این حکم را به همه آنها تعمیم نمی‌دهد،چرا که ممکن است در میان آنها افرادی واقعا فریب خورده باشند که وقتی در مقابل حق قرار گرفتند تدریجا پرده‌ها از مقابل چشمشان کنار می‌رود و پذیرای حق می‌شوند و این خود دلیل بر رعایت انصاف در بحثهای قرآنی است.

نکته‌ها:

اشاره

1-هوا پرستی و عواقب دردناک آن

بی شک در وجود انسان،غرائز و امیال گوناگونی است که همه آنها برای ادامه حیات او ضرورت دارد:خشم و غضب،علاقه به خویشتن،علاقه به مال و زندگی مادی و امثال اینها،و بدون تردید دستگاه آفرینش همه اینها را برای همان هدف تکاملی آفریده است.

اما مهم این است که گاه اینها از حد تجاوز می‌کنند و پا را از گلیمشان فراتر می‌نهند و از صورت یک ابزار مطیع در دست عقل در می‌آیند و بنای طغیان و یاغی‌گری می‌گذارند،عقل را زندانی کرده و بر کل وجود انسان حاکم می‌شوند و زمام اختیار او را در دست می‌گیرند.

این همان چیزی است که از آن به"هوا پرستی"تعبیر می‌کنند که از تمام انواع بت پرستی خطرناکتر است،بلکه بت پرستی نیز از آن ریشه می‌گیرد.

بی جهت نیست که پیامبر گرامی اسلام ص بت"هوی"را برترین و بدترین بتها شمرده است در آنجا که می‌فرماید:

ما تحت ظل السماء من اله یعبد من دون اللّٰه اعظم عند اللّٰه من هوی متبع: "در زیر آسمان هیچ بتی بزرگتر در نزد خدا از هوی و هوسی که از آن پیروی کنند وجود ندارد"! ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری از بعضی پیشوایان اسلام می‌خوانیم:

ابغض اله عبد علی وجه الارض الهوی: "مبغوضترین و منفورترین بتی که در زمین پرستش شده است بت هوی است"! و اگر نیک بیندیشیم به عمق این سخن به خوبی واقف می‌شویم،چرا که هواپرستی سرچشمه غفلت و بی خبری است،چنان که قرآن می‌گوید:

وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ :"از کسی که قلب او را غافل از یاد خود کرده‌ایم و پیرو هوای خویش است اطاعت مکن"(کهف آیه 28).

از سوی دیگر هواپرستی سرچشمه کفر و بی ایمانی است،چنان که قرآن گوید: فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ :"تو را از ایمان به قیامت باز ندارد کسی که ایمان به آن ندارد و پیرو هوای خویش است"(طه آیه 16).

از سوی سوم هواپرستی بدترین گمراهی است،قرآن می‌گوید: وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ :"چه کسی گمراهتر است از آن کس که از هوای نفس خویش پیروی می‌کند و هدایت الهی نیافته است"(قصص آیه 50).

از سوی چهارم هواپرستی نقطه مقابل حق‌طلبی است و انسان را از راه خدا بیرون می‌برد،چنان که در قرآن می‌خوانیم: فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ :"در میان مردم به حق داوری کن و پیرو هوی مباش که تو را از راه خدا گمراه می‌کند"(ص آیه 26).

از سوی پنجم هواپرستی مانع عدالت و دادگری است،چنان که در قرآن می‌خوانیم: فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا :"پیروی هوی مانع اجرای عدالت شما نگردد"(نساء-135).

بالآخره اگر نظام آسمان و زمین بر محور هوی و هوس مردم بگردد فساد سرتاسر پهنه هستی را خواهد گرفت: وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ :"اگر حق از هوی و هوس آنها پیروی کند آسمانها و زمین و تمام کسانی که در آنها هستند فاسد می‌شوند"(مؤمنون آیه 71).

در روایات اسلامی نیز تعبیرات تکان دهنده‌ای در این زمینه به چشم می‌خورد:

در روایتی از علی ع می‌خوانیم:

الشقی من انخدع لهواه و غروره :

"بدبخت کسی است که فریب هوی و غرور خویش را بخورد" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم که:"هواپرستی دشمن عقل است"

(الهوی عدو العقل)

⁽²⁾ .

و نیز می‌خوانیم:"هواپرستی اساس تمام رنجها است"

(الهوی اس المحن)

⁽³⁾ .

و همان حضرت می‌فرماید:"هرگز نه دین با هواپرستی جمع می‌شود و نه عقل"

(لا دین مع هوی)

⁽⁴⁾ (و لا عقل مع هوی)

⁽⁵⁾ .

خلاصه آنجا که هواپرستی است نه پای دین در میان است و نه پای عقل،در آنجا چیزی جز بدبختی و رنج و بلا نیست،در آنجا جز بیچارگی و شقاوت و فساد نخواهد بود.

رویدادهای زندگی ما و تجربیات تلخی که در دوران عمر در مورد خویش و دیگران دیده‌ایم شاهد زنده تمام نکته‌هایی است که در آیات و روایات فوق در زمینه هواپرستی وارد شده است.

افرادی را می‌بینیم که چوب یک ساعت هواپرستی را تا آخر عمر می‌خورند!.

جوانانی را سراغ داریم که بر اثر پیروی از هوی چنان در دام اعتیادهای خطرناک و انحرافات جنسی و اخلاقی گرفتار شده‌اند که تبدیل به موجودی زبون، ناتوان و بی ارزش گردیده،و تمام نیروها و سرمایه‌های خویش را از کف دادند.

در تاریخ معاصر و گذشته به نام کسانی برخورد می‌کنیم که به خاطر هوا- پرستیشان هزاران و گاه میلیونها انسان بی گناه را به خاک و خون کشیده‌اند و نام ننگینشان تا ابد به زشتی برده می‌شود.

این اصل استثنا پذیر نیست حتی دانشمندان و عابدان پرسابقه‌ای همچون "بلعم باعورا"بر اثر پیروی از هوای نفس چنان از اوج عظمت انسانیت سقوط کردند که قرآن مثل آنها را به سگ پلیدی می‌زند که همواره پارس می‌کند (آیه 176 سوره اعراف).

بنا بر این جای تعجب نیست که"پیامبر"ص و"امیر مؤمنان" ع می‌فرمایند:

"خطرناکترین پرتگاهی که بر سر راه سعادت شما قرار گرفته هواپرستی و آرزوهای دور و دراز است چرا که پیروی از هوی شما را از حق باز می‌دارد و آرزوهای دراز آخرت را به دست فراموشی می‌سپارد"

(ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان اتباع الهوی و طول الامل اما اتباع الهوی فیصد عن الحق و اما طول الامل فینسی الآخرة)

⁽¹⁾ .

تعبیراتی که در نقطه مقابل یعنی ترک هوی‌پرستی در آیات و روایات وارد شده نیز عمق این مساله را از دیدگاه اسلام روشن می‌سازد،تا آنجا که کلید بهشت را ترس از خدا و مبارزه با هوای نفس می‌شمرد: وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ :"اما کسی که از مقام پروردگار بترسد و نفس خویش را از هواپرستی نهی کند بهشت جایگاه او است"(سوره نازعات آیه 40).

علی ع می‌فرماید:"شجاعترین مردم کسی است که بر هوای خویش پیروز شود"

(اشجع الناس من غلب هواه)

⁽²⁾ .

در حالات دوستان حق و اولیای پروردگار و علما و بزرگان داستانهای زیادی نقل شده که بر اثر ترک هواپرستی به مقامات بلندی نائل شدند که از طرق عادی غیر ممکن بود.

2-چرا از چهارپایان گمراهتر؟!

در آیات فوق برای منعکس کردن اهمیت مطلب،نخست می‌فرماید:آنها که معبودشان هوای نفسشان است همچون چهارپایانند،بعد از آن ترقی کرده و اضافه می‌کند:بلکه از آنها گمراهترند! شبیه این تعبیر در آیه 172 سوره اعراف نیز آمده است که درباره دوزخیانی که به حکم استفاده نکردن از گوش و چشم و عقل خود،به چنان سرنوشتی گرفتار می‌شوند، می‌فرماید: أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ :"آنها همچون چهارپایانند بلکه گمراهتر"! گرچه گمراهتر بودن آنها اجمالا روشن است،ولی مفسران بحثهای جالبی روی این مساله کرده‌اند که با تحلیل و اضافاتی می‌توان چنین گفت:

1-اگر چهارپایان،چیزی نمی‌فهمند و گوش شنوا و چشم بینایی ندارند، دلیلش عدم استعداد آنها است،اما از آنها بیچاره‌تر انسانی است که خمیره همه سعادتها در وجود او نهفته است و آن قدر خدا به او استعداد داده که می‌تواند نماینده و خلیفه اللّٰه در زمین گردد،ولی کارش به جایی می‌رسد که تا سر حد یک چهارپا سقوط می‌کند،تمام شایستگیهای خود را به هدر داده،و از اوج مسجود بودن فرشتگان به حضیض نکبت بار شیاطین سقوط می‌کند،این راستی دردناک است و گمراهی آشکار.

2-چهارپایان تقریبا حساب و کتابی ندارند و مشمول مجازاتهای الهی نیستند در حالی که آدمیان گمراه باید بار تمام اعمال خود را بر دوش کشند و کیفر اعمال خویش را بی کم و کاست ببینند.

3-چهارپایان برای انسانها خدمات زیادی دارند و کارهای مختلفی انجام می‌دهند،اما انسانهای طاغی و یاغی خدمتی که نمی‌کنند هیچ،هزاران بلا و مصیبت نیز می‌آفرینند.

4-چهارپایان خطری برای کسی ندارند و اگر هم داشته باشند،خطرشان محدود است اما ای وای از انسان بی ایمان مستکبر هوی‌پرست که گاه آتش جنگی را روشن می‌کند که میلیونها نفر در آن خاکستر می‌شوند.

5-چهارپایان اگر قانون و برنامه‌ای ندارند،ولی مسیری که آفرینش را در شکل"غرائز"برای آنان تعیین کرده است پیروی می‌کنند و در همان خط حرکت می‌نمایند،اما انسان قلدر سرکش،نه قوانین تکوین را به رسمیت می‌شناسد و نه قوانین تشریع را و هوی و هوسهای خود را حاکم بر همه چیز می‌شمرد.

6-چهارپایان هرگز برای کارهای خود توجیه‌گری ندارند،اگر خلافی کنند خلاف است و اگر راه خود را بروند،که می‌روند،همانست که هست اما یک انسان خود خواه خونخوار هوی‌پرست بسیار می‌شود که تمام جنایات خود را آن چنان توجیه می‌کند که گویی دارد وظائف الهی و انسانی خویش را انجام می‌دهد! و به این ترتیب هیچ موجودی خطرناکتر و زیانبارتر از یک انسان هوی- پرست بی ایمان و سرکش نیست،و به همین دلیل در آیه 22 سوره انفال عنوان "شر الدواب"(بدترین جنبندگان)به او داده شده است،و چه عنوان مناسبی؟ ***

[سوره الفرقان (25): آیات 45 تا 50]

اشاره

أَ لَمْ تَرَ إِلیٰ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ اَلظِّلَّ وَ لَوْ شٰاءَ لَجَعَلَهُ سٰاکِناً ثُمَّ جَعَلْنَا اَلشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلاً (45) ثُمَّ قَبَضْنٰاهُ إِلَیْنٰا قَبْضاً یَسِیراً (46) وَ هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَللَّیْلَ لِبٰاساً وَ اَلنَّوْمَ سُبٰاتاً وَ جَعَلَ اَلنَّهٰارَ نُشُوراً (47) وَ هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ اَلرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً (48) لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً وَ نُسْقِیَهُ مِمّٰا خَلَقْنٰا أَنْعٰاماً وَ أَنٰاسِیَّ کَثِیراً (49) وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰاهُ بَیْنَهُمْ لِیَذَّکَّرُوا فَأَبیٰ أَکْثَرُ اَلنّٰاسِ إِلاّٰ کُفُوراً (50)

ترجمه:

45-آیا ندیدی چگونه پروردگارت سایه را گسترده؟و اگر می‌خواست آن را ساکن قرار میداد،سپس خورشید را بر وجود آن دلیل قرار دادیم.

46-سپس آن را آهسته جمع می‌کنیم.

47-او کسی است که شب را برای شما لباس قرار داد و روز را مایه حرکت و حیات! 48-و او کسی است که بادها را بشارتگرانی پیش از رحمتش فرستاد و از آسمان آبی پاک کننده نازل کردیم.

49-تا به وسیله آن سرزمین مرده را زنده کنیم،و آن را برای نوشیدن در اختیار مخلوقاتی که آفریده‌ایم-چهارپایان و انسانهای بسیار-بگذاریم.

50-ما این آیات را به صورتهای گوناگون در میان آنها قرار دادیم تا متذکر شوند ولی بیشتر مردم جز انکار و کفر کاری نکردند.

تفسیر:

حرکت سایه‌ها!

در این آیات سخن از قسمتهای مهمی از نعمتهای الهی به عنوان بیان اسرار توحید و خداشناسی است،اموری که اندیشه در آنها ما را به خالقمان آشناتر و نزدیکتر می‌سازد و با توجه به اینکه در آیات گذشته گفتگوهای فراوانی با مشرکان بود پیوند و ارتباط این آیات با گذشته روشن می‌شود.

در این آیات سخن از نعمت"سایه‌ها"و سپس اثرات و برکات"شب"و"خواب و استراحت"و"روشنایی"روز و"وزش بادها"و"نزول باران"و"زنده شدن زمینهای مرده"و"سیراب شدن"چهارپایان و انسانها است.

نخست می‌گوید:"آیا ندیدی چگونه پروردگارت سایه را گسترده است"؟ ( أَ لَمْ تَرَ إِلیٰ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ ).

"و اگر می‌خواست آن را ساکن قرار می‌داد"(سایه‌ای همیشگی و جاودانی) ( وَ لَوْ شٰاءَ لَجَعَلَهُ سٰاکِناً ).

بدون شک این قسمت از آیه اشاره‌ای است به اهمیت نعمت سایه‌های گسترده و متحرک،سایه‌هایی که یک نواخت باقی نمی‌ماند بلکه در حرکت است و نقل مکان می‌دهد،ولی در اینکه منظور از این سایه کدام یک از سایه‌ها است در میان مفسران

گفتگو است:جمعی می‌گویند این سایه کشیده و گسترده همان سایه‌ای است که بعد از طلوع فجر و قبل از طلوع آفتاب بر زمین حکمفرما است و لذتبخش‌ترین سایه‌ها و ساعات همان است،این نور کم رنگ و سایه‌گستر،از لحظه طلوع فجر شروع می‌شود و به هنگام طلوع آفتاب روشنایی جایگزین آن می‌گردد.

بعضی دیگر گفته‌اند منظور تمام سایه شب است که از لحظه غروب شروع می‌شود و به لحظه طلوع آفتاب منتهی می‌گردد،زیرا می‌دانیم شب در حقیقت سایه نیمکره زمین است که در برابر آفتاب قرار گرفته،سایه‌ای است مخروطی که در طرف مقابل در فضا گسترده می‌شود و این سایه مخروطی دائما در حرکت است و با طلوع آفتاب در یک منطقه پایان می‌گیرد و در منطقه دیگر تشکیل می‌شود.

بعضی نیز گفته‌اند منظور سایه‌ای است که بعد از ظهر برای اجسام پیدا می‌شود و تدریجا کشیده‌تر و گسترده‌تر می‌گردد.

البته اگر جمله‌های بعد نبود ما از این جمله معنی وسیعی می‌فهمیدیم که تمام سایه‌های گسترده را در برمی‌گرفت ولی سایر قرائنی که به دنبال آن آمده نشان می‌دهد که تفسیر اول از همه مناسبتر است.

زیرا به دنبال آن می‌فرماید"سپس خورشید را بر وجود این سایه گسترده دلیل قرار دادیم"( ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلاً ).

اشاره به اینکه اگر آفتاب نبود مفهوم سایه روشن نمی‌شد،اصولا سایه از پرتو آفتاب به وجود می‌آید،زیرا"سایه"معمولا به تاریکی کم رنگی گفته می‌شود که برای اشیاء پیدا می‌شود و این در صورتی است که نور به جسمی که قابل عبور از آن نباشد بتابد و در طرف مقابل سایه آشکار شود،بنا بر این نه فقط طبق قانون تعرف الاشیاء باضدادها سایه را با نور باید تشخیص داد بلکه وجود آن نیز از برکت نور است.

بعد می‌فرماید:"سپس ما آن را آهسته جمع می‌کنیم"( ثُمَّ قَبَضْنٰاهُ إِلَیْنٰا قَبْضاً یَسِیراً ).

می‌دانیم هنگامی که خورشید طلوع می‌کند تدریجا سایه‌ها برچیده می‌شود تا به هنگام ظهر که در بعضی از مناطق سایه به کلی معدوم می‌شود،زیرا آفتاب درست بالای سر هر موجودی قرار می‌گیرد،و در دیگر مناطق به حد اقل خود می‌رسد،و به این ترتیب سایه‌ها نه یک دفعه ظاهر می‌گردند،و نه یک دفعه برچیده می‌شوند،و این خود یکی از حکمتهای پروردگار است،چرا که اگر انتقال از نور به ظلمت و بالعکس ناگهانی صورت می‌گرفت برای همه موجودات زیان‌آور بود،اما این نظام تدریجی در این حالت انتقالی چنان است که بیشترین فائده را برای موجودات دارد بی آنکه ضرری داشته باشد.

تعبیر به یسیرا اشاره به جمع شدن تدریجی سایه است،و یا اشاره به اینکه نظام ویژه نور و ظلمت در برابر قدرت پروردگار چیز ساده و آسانی است،و کلمه "الینا"نیز تاکید بر همین قدرت الهی است.

به هر حال جای تردید نیست همانگونه که انسان در زندگی خود نیاز به تابش"نور"دارد برای تعدیل و جلوگیری از زمانهای شدت نور،نیاز به "سایه"دارد،تابش نور یک نواخت زندگی را مختل می‌کند،همانگونه که سایه یک نواخت و ساکن،مرگبار است.

در صورت اول همه موجودات زنده می‌سوزند و در صورت دوم همه منجمد می‌شوند این نظام متناوب"نور"و"سایه"است که زندگی را برای انسان ممکن و گوارا ساخته.

لذا آیات دیگر قرآن وجود شب و روز را به دنبال یکدیگر از نعمتهای بزرگ الهی می‌شمرد،در یک جا می‌فرماید: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ :"بگو

اگر خداوند شب را برای شما جاویدان تا روز قیامت قرار می‌داد کدام معبود غیر اللّٰه بود که شعاعی از نور برای شما بیاورد آیا نمی‌شنوید"(قصص-71).

و بلافاصله می‌افزاید: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ :"بگو هر گاه خداوند روز را جاویدان تا روز قیامت قرار می‌داد کدام معبود غیر اللّٰه بود که برای شما شبی آورد که در آن آرام بگیرید،آیا نمی‌بینید"؟ (قصص-72).

و به دنبال این سخن نتیجه‌گیری می‌کند که این از رحمت خدا است که برای شما شب و روز قرار داد که هم در آن بیارامید و بیاسائید و هم از فضل او برای تحصیل معاش استفاده کنید شاید شکرگزاری نمائید وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (قصص-73).

و به همین دلیل قرآن یکی از نعمتهای بهشتی را"ظل ممدود"(سایه گسترده)می‌شمرد که نه نور خیره کننده و خستگی‌آور است و نه تاریکی وحشت آفرین.

*** بعد از ذکر نعمت سایه‌ها،به شرح دو نعمت دیگر که کاملا متناسب با آن است پرداخته و گوشه دیگری از اسرار نظام هستی را که بیانگر وجود خدا است روشن می‌سازد،می‌فرماید"او کسی است که شب را برای شما لباس قرار داد" ( وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِبٰاساً ).

چه تعبیر زیبا و جالبی،"شب را لباس قرار داد"...این پرده ظلمانی نه تنها انسانها که تمام موجودات روی زمین را در خود مستور می‌سازد و آنها را همچون لباس،محفوظ می‌دارد و همچون پوششی که انسان به هنگام خواب برای ایجاد تاریکی و استراحت از آن استفاده می‌کند،او را در برمی‌گیرد.

بعد اشاره به نعمت خواب می‌کند:"او خواب را برای شما مایه راحت قرار داد"( وَ النَّوْمَ سُبٰاتاً ).

"سبات"در لغت از ماده"سبت"(بر وزن وقت)به معنی قطع نمودن است، سپس به معنی تعطیل کردن کار به منظور استراحت آمده،و اینکه"روز شنبه" را در لغت عرب"یوم السبت"می‌نامند به خاطر آنست که نامگذاری آن از برنامه یهود گرفته شده چرا که روز شنبه،روز تعطیلی آنها بود.

در حقیقت این تعبیر اشاره‌ای به تعطیل تمام فعالیتهای جسمانی به هنگام خواب است،زیرا می‌دانیم در موقع خواب،قسمت مهمی از کارهای بدن به کلی تعطیل می‌شوند،و قسمت دیگر همچون کار قلب و دستگاه تنفس،برنامه عادی خود را بسیار کم کرده و به صورت آرامتر ادامه می‌دهند تا رفع خستگی و تجدید قوا شود.

خواب به موقع و به اندازه،تجدید کننده تمام نیروهای بدن است و نشاط آفرین و مایه قدرت،و بهترین وسیله برای آرامش اعصاب است،به عکس،قطع خواب مخصوصا برای یک مدت طولانی،بسیار زیانبار و حتی مرگ آفرین است و به همین دلیل یکی از مهمترین شکنجه‌ها برای شکنجه‌گران قطع برنامه خواب است که مقاومت انسان را به سرعت در هم می‌شکند.

در پایان آیه به نعمت"روز"اشاره کرده،می‌فرماید:"و خداوند روز را مایه حرکت و حیات قرار داد"( وَ جَعَلَ النَّهٰارَ نُشُوراً ).

واژه"نشور"در اصل از نشر به معنی گستردن،در مقابل پیچیدن است این تعبیر ممکن است اشاره به گسترش روح به هنگام بیداری در سراسر بدن باشد که بی شباهت به زنده شدن بعد از مرگ نیست،و یا اشاره به گسترش انسانها در صحنه اجتماع و حرکت برای کارهای مختلف زندگی در روی زمین.

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص می‌خوانیم که همه روز صبحگاهان

این جمله را می‌فرماید:

الحمد للّٰه الذی احیانا بعد ما اماتنا و الیه النشور: "ستایش مخصوص خداوندی است که ما را بعد از مرگ زنده کرد و حیات نوین بخشید، و سرانجام به سوی او محشور خواهیم شد" ⁽¹⁾.

و براستی روشنایی روز از نظر روح و جسم انسان،حرکت آفرین است همانگونه که تاریکی،خواب‌آور و آرامبخش است.

در جهان طبیعت نیز به هنگام درخشش اولین اشعه خورشید جنب و جوش عظیمی همه موجودات زنده را فرا می‌گیرد،رستاخیزی در میان آنها بر پا می‌شود و هر یک به دنبال برنامه خویش به حرکت در می‌آیند،و حتی گیاهان نیز در برابر نور به سرعت تنفس و تغذیه و رشد و نمو می‌کنند،در حالی که با غروب آفتاب گویی شیپور خاموشی در سراسر جهان طبیعت زده می‌شود،پرندگان به لانه‌ها بازمی‌گردند و موجودات زنده به استراحت و خواب می‌پردازند،حتی گیاهان در نوعی خواب فرو می‌روند.

*** بعد از بیان این مواهب عظیم که از اساسی‌ترین پایه‌های زندگی انسانها است به موهبت بسیار مهم دیگری پرداخته می‌فرماید:"او کسی است که بادها را بشارتگرانی پیش از رحمتش فرستاد،و از آسمان آبی پاک کننده نازل کردیم" ( وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً ).

نقش بادها به عنوان پیش‌قراولان نزول رحمت الهی بر کسی پوشیده نیست چرا که اگر آنها نبودند هرگز قطره بارانی بر سرزمین خشکی نمی‌بارید،درست است که تابش آفتاب،آب دریاها را تبخیر کرده به بالا می‌فرستد و تراکم این بخارها در قشر سرد بالای هوا تشکیل ابرهای باران‌زا می‌دهد،ولی اگر بادها این ابرهای پر بار را از بالای اقیانوسها به سوی زمینها خشک نرانند،بار دیگر ابرها

تبدیل به باران می‌گردد و در همان دریا فرو می‌ریزد.

خلاصه وجود این مبشران رحمت که به طور دائم در سرتاسر زمین در حرکتند سبب آبیاری خشکیهای روی زمین و نزول باران حیاتبخش و تشکیل رودها و چشمه‌ها و چاههای پر آب و پرورش انواع گیاهان می‌گردد.

همیشه قسمتی از این بادها که در پیشاپیش توده‌های ابر در حرکتند و آمیخته با رطوبت ملایمی هستند،نسیم دل‌انگیزی ایجاد می‌کنند که از درون آن بوی باران به مشام می‌رسد،اینان همچون بشارت دهنده‌ای هستند که از قدوم مسافر عزیزی خبر می‌دهند.

تعبیر به"ریاح"(بادها)به صورت جمع شاید اشاره به انواع مختلف آنها باشد که بعضی شمالی،بعضی جنوبی،بعضی از شرق به غرب،و بعضی از غرب به شرق می‌وزد،و طبعا سبب گسترش ابرها در کل مناطق روی زمین می‌شود ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه در اینجا"ماء"(آب)توصیف به"طهور"شده است که صیغه مبالغه از طهارت و پاکیزگی است،و به خاطر همین معنی مفهوم آن پاک بودن و پاک کردن است،یعنی آب هم ذاتا پاک است و هم اشیاء آلوده را پاک می‌کند اما غیر از آب،بسیاری از اشیاء پاکند،ولی هرگز نمی‌توانند آلوده‌ای را پاک کنند.

و به هر حال آب علاوه بر خاصیت حیاتبخشی،خاصیت فوق العاده مهم پاک کننده را دارد،اگر آب نبود در یک روز سر تا سر جسم و جان و زندگی ما کثیف و آلوده می‌شد،گرچه آب معمولا میکرب کش نیست ولی به خاطر خاصیت حلال بودن فوق العاده‌اش انواع میکربها را می‌تواند در خود حل کند و بشوید و از بین ببرد،و از این نظر کمک بسیار مؤثری به سلامت انسان و مبارزه با انواع بیماریها

می‌کند.

بعلاوه می‌دانیم پاکیزه کردن روح از آلودگیها به وسیله غسل و وضو نیز با آب انجام می‌گیرد پس این مایع حیاتبخش هم پاک کننده روح است و هم جسم.

*** اما این خاصیت پاک کننده بودن با تمام اهمیتی که دارد در درجه دوم قرار داده شده،لذا در آیه بعد اضافه می‌کند"هدف ما از نزول باران این است که سرزمین مرده را به وسیله آن زنده کنیم"( لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً ) ⁽¹⁾.

و نیز"این آب حیاتبخش را برای نوشیدن در اختیار مخلوقانی که آفریده‌ایم:

چهارپایان و انسانهای بسیار،بگذاریم"( وَ نُسْقِیَهُ مِمّٰا خَلَقْنٰا أَنْعٰاماً وَ أَنٰاسِیَّ کَثِیراً ).

در اینجا چند نکته قابل توجه است:

1-در این آیه سخن از چهارپایان و انسانهای بسیار به میان آمده،هر چند تمام حیوانات و انسانها از آب باران استفاده می‌کنند.

این به خاطر آن است که اشاره به بیابانگردان و چادرنشینانی کند که مطلقا آبی در اختیار ندارند و به طور مستقیم از آب باران استفاده می‌کنند،این نعمت بزرگ برای آنها محسوستر است،هنگامی که قطعه ابری در آسمان ظاهر می‌شود،رگباری می‌زند و گودالها پر از آب زلال باران می‌شود حیواناتشان سیراب و خودشان نیز از آن می‌نوشند،جنبش حیات و زندگی را در وجود خود و چهارپایانشان به خوبی احساس می‌کنند.

2-جمله"نسقیه"از ماده"اسقاء"است،و تفاوت آن با"سقی"،چنان که

راغب در مفردات و بعضی دیگر از مفسران گفته‌اند،این است که اسقاء به معنی آماده ساختن آب و در اختیار گذاردن است که هر موقع انسان اراده کند از آن بنوشد،در حالی که ماده"سقی"به معنی آن است که ظرف آب را به دست کسی بدهند،تا بنوشد و به تعبیر دیگر اسقاء معنی وسیعتر و گسترده‌تری دارد.

3-در این آیه،نخست سخن از زمینهای مرده به میان آمده،بعد چهارپایان و بعد انسانها،این تعبیر ممکن است به خاطر این باشد که تا زمینها بوسیله باران زنده نشوند چهارپایان غذایی نخواهند داشت،و تا چهارپایان جان نگیرند انسان نمی‌تواند از آنها تغذیه کند.

4-مطرح کردن مساله حیات بخشی آب بعد از مساله پاکسازی ممکن است اشاره به ارتباط نزدیک این دو با هم باشد(درباره اثرات حیاتبخش آب به طور مشروح در جلد 13 ذیل آیه 30 سوره انبیاء بحث کرده‌ایم).

*** در آخرین آیه مورد بحث اشاره به"قرآن"کرده،می‌گوید:"ما این آیات را به صورتهای گوناگون و مؤثر در میان آنها قرار دادیم تا متذکر شوند و از آن به قدرت پروردگار پی برند،اما بسیاری از مردم جز انکار و کفر کاری در برابر آن نشان ندادند"( وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰاهُ بَیْنَهُمْ لِیَذَّکَّرُوا فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ إِلاّٰ کُفُوراً ).

گرچه بسیاری از مفسران،مانند مرحوم طبرسی و شیخ طوسی در تبیان و علامه طباطبائی در المیزان و بعضی دیگر،ضمیر در جمله"صرفناه"را به باران بازگردانده‌اند که مفهومش چنین می‌شود ما قطرات باران را در جهات مختلف روی زمین و مناطق گوناگون می‌فرستیم و آن را در میان انسانها تقسیم می‌کنیم تا متذکر این نعمت بزرگ خدا بشوند، ولی حق این است که این ضمیر به قرآن و آیات آن باز می‌گردد چرا که این تعبیر(به صورت فعل ماضی و مضارع)در ده

مورد از قرآن مجید آمده که در 9 مورد صریحا به آیات قرآن و بیانات آن باز می‌گردد،و در موارد متعددی جمله"لیذکروا"یا مانند آن،پشت سر آن قرار گرفته،بنا بر این بسیار بعید به نظر می‌رسد که در این یک مورد،این تعبیر، مفهوم دیگری داشته باشد.

اصولا ماده"تصریف"که به معنی تغییر دادن و دگرگون ساختن است تناسب چندانی با نزول آب باران ندارد،در حالی که با آیات قرآن که در لباسهای مختلف،گاه به صورت وعد و گاهی به صورت وعید،گاه به صورت امر و گاهی به صورت نهی و گاه به صورت سرگذشت پیشینیان می‌آید مناسبتر است.

[سوره الفرقان (25): آیات 51 تا 55]

اشاره

وَ لَوْ شِئْنٰا لَبَعَثْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ نَذِیراً (51) فَلاٰ تُطِعِ اَلْکٰافِرِینَ وَ جٰاهِدْهُمْ بِهِ جِهٰاداً کَبِیراً (52) وَ هُوَ اَلَّذِی مَرَجَ اَلْبَحْرَیْنِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ جَعَلَ بَیْنَهُمٰا بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً (53) وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ مِنَ اَلْمٰاءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ کٰانَ رَبُّکَ قَدِیراً (54) وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُهُمْ وَ لاٰ یَضُرُّهُمْ وَ کٰانَ اَلْکٰافِرُ عَلیٰ رَبِّهِ ظَهِیراً (55)

ترجمه:

51-و اگر می‌خواستیم در هر شهر و دیاری پیامبری می‌فرستادیم.

52-بنا بر این از کافران اطاعت مکن و به وسیله قرآن با آنها جهاد بزرگی بنما.

53-و او کسی است که دو دریا را در کنار هم قرار داد یکی گوارا و شیرین و دیگری شور و تلخ و در میان آنها برزخی قرار داد تا با هم مخلوط نشوند(گویی هر یک به دیگری می‌گوید)دور باش و نزدیک نیا! 54-او کسی است که از آب انسانی را آفرید او را نسب و سبب قرار داد(و نسل او را از این دو طریق گسترش داد)و پروردگار تو همواره قادر است.

55-آنها غیر از خدا چیزهایی را می‌پرستند که نه به آنها سودی می‌رساند و نه زیانی، و کافران در برابر پروردگارشان(در طریق کفر)کمک کار یکدیگرند.

تفسیر:

دو دریای آب شیرین و شور در کنار هم

نخستین آیه مورد بحث،اشاره به عظمت مقام پیامبر ص است،می‌فرماید:

"اگر ما می‌خواستیم در هر شهر و دیاری،پیامبری می‌فرستادیم"(اما چنین نکردیم و مسئولیت هدایت جهانیان را بر دوش تو افکندیم)( وَ لَوْ شِئْنٰا لَبَعَثْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ نَذِیراً ).

در واقع همانگونه که خداوند-طبق آیات گذشته-قدرت دارد دانه‌های باران حیاتبخش را به تمام سرزمینهای مرده بفرستد،این توانایی را نیز دارد که وحی و نبوت را در هر شهر و دیاری بر قلب پیامبری نازل کند،و برای هر امتی انذار کننده و بیم دهنده‌ای بفرستد،اما خداوند آنچه را شایسته‌تر است برای بندگان برمی‌گزیند،زیرا تمرکز نبوت در وجود یک فرد باعث وحدت و انسجام انسانها و جلوگیری از هر گونه تفرقه و پراکندگی می‌شود.

این احتمال نیز وجود دارد که بعضی از مشرکان در کنار بهانه‌های دیگر این بهانه را نیز داشتند و می‌گفتند آیا بهتر نبود خدا در هر شهر و آبادی،پیامبری مبعوث می‌کرد؟ولی قرآن در پاسخ آنها می‌گوید:خدا اگر می‌خواست می‌توانست چنین کند،اما قطعا صلاح امتها و ملتها این پراکندگی نبود.

به هر حال این آیه هم دلیلی است بر عظمت مقام پیامبر،و هم لزوم وحدت رهبری و هم سنگین بودن بار مسئولیت او.

*** به همین دلیل در آیه بعد دو دستور مهم را که دو برنامه اساسی پیامبران

را تشکیل می‌دهد بیان می‌کند،نخست روی سخن را به پیامبر اسلام ص کرده می‌فرماید:"بنا بر این از کافران اطاعت مکن"( فَلاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ ).

در هیچ قدم راه سازش با انحرافات آنها را پیش مگیر که سازشکاری با منحرفان،آفت دعوت به سوی خدا است،در برابر آنها محکم بایست و به اصلاح آنها بکوش،ولی مراقب باش ابدا تسلیم هوسها و خرافات آنها نشوی.

و اما دستور دوم اینکه"به وسیله قرآن با آنها جهاد بزرگی کن"( وَ جٰاهِدْهُمْ بِهِ جِهٰاداً کَبِیراً ).

جهادی بزرگ به عظمت رسالتت،و به عظمت جهاد تمام پیامبران پیشین، جهادی که تمام ابعاد روح و فکر مردم را در بر گیرد و جنبه‌های مادی و معنوی را شامل شود.

بدون شک منظور از جهاد در این مورد جهاد فکری و فرهنگی و تبلیغاتی است،نه جهاد مسلحانه،چرا که این سوره مکی است و می‌دانیم دستور جهاد مسلحانه در مکه نازل نشده بود.

و به گفته مرحوم"طبرسی"در مجمع البیان این آیه دلیل روشنی است بر اینکه جهاد فکری و تبلیغاتی در برابر وسوسه‌های گمراهان و دشمنان حق از بزرگترین جهادها است،و حتی ممکن است حدیث معروف پیامبر ص:

رجعنا من الجهاد الاصغر الی الجهاد الاکبر: "ما از جهاد کوچک به سوی جهاد بزرگ بازگشتیم"اشاره به همین جهاد و عظمت کار دانشمندان و علما در تبلیغ دین باشد".

این تعبیر عظمت مقام قرآن را نیز بازگو می‌کند،چرا که وسیله‌ای است برای این جهاد کبیر،و سلاحی است برنده،که قدرت بیان و استدلال و تاثیر عمیق و جاذبیتش ما فوق تصور و قدرت انسانها است.

وسیله مؤثری است به درخشندگی آفتاب و روشنایی روز،به آرامبخشی پرده‌های شب،به حرکت آفرینی بادها،به عظمت ابرها و به حیاتبخشی قطره‌های

باران که در آیات گذشته به آن اشاره رفته بود.

*** و پس از فاصله مختصری،باز به استدلال بر عظمت خداوند از طریق بیان نعمتهای او در نظام آفرینش می‌پردازد،و به تناسب بیان نزول قطرات حیاتبخش باران که در آیات قبل گذشت اشاره به مخلوط نشدن آبهای شیرین و شور کرده می‌فرماید:"او کسی است که دو دریا را در کنار هم قرار داد،یکی گوارا و شیرین و دیگری شور و تلخ،و در میان آنها برزخی قرار داد،گویی هر یک از آنها به دیگری می‌گوید:دور باش و نزدیک شدن تو به من حرام است"!( وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ جَعَلَ بَیْنَهُمٰا بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً ).

"مرج"از ماده"مرج"(بر وزن فلج)به معنی مخلوط کردن و یا ارسال و رها نمودن است و در اینجا به معنی در کنار هم قرار گرفتن آب شیرین و شور است.

"عذب"به معنی گوارا و پاکیزه و خنک،و"فرات"به معنی خوش طعم و خوشگوار است،"ملح"به معنی شور،و"اجاج"به معنی تلخ و گرم است(بنا بر این ملح و اجاج نقطه مقابل عذب و فرات است).

"برزخ"به معنی حجاب و حائل میان دو چیز است.

و جمله" حِجْراً مَحْجُوراً "چنان که سابقا هم(ذیل آیه 22 همین سوره)اشاره کردیم جمله‌ای بوده است که در میان عرب به هنگامی که با کسی روبرو می‌شدند و از او وحشت داشتند برای گرفتن امان،این جمله را می‌گفتند،یعنی"ما را معاف و در امان دارید و از ما دور باشید".

به هر حال این آیه یکی دیگر از مظاهر شگفت‌انگیز قدرت پروردگار را در جهان آفرینش ترسیم می‌کند که چگونه یک حجاب نامرئی،و حائل ناپیدا

در میان دریای شور و شیرین قرار می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد آنها با هم آمیخته شوند.

البته امروز ما این را می‌دانیم که این حجاب نامرئی همان"تفاوت درجه غلظت آب شور و شیرین"و به اصطلاح تفاوت"وزن مخصوص"آنها است که سبب می‌شود تا مدت مدیدی به هم نیامیزند.

گرچه جمعی از مفسران برای پیدا کردن چنین دو دریایی در روی کره زمین به زحمت افتاده‌اند که در کجا دریای آب شیرین در کنار آب شور قرار گرفته و مخلوط نمی‌شود،ولی این مشکل نیز برای ما حل شده است،زیرا می‌دانیم تمام رودخانه‌های عظیم آب شیرین که به دریاها می‌ریزند در کنار ساحل،دریایی از آب شیرین تشکیل می‌دهند و آبهای شور را به عقب می‌رانند و تا مدت زیادی این وضع ادامه دارد،و به خاطر تفاوت درجه غلظت آنها از آمیخته شدن با یکدیگر ابا دارند،و هر یک به دیگری"حجرا مهجورا"می‌گوید! جالب اینکه بر اثر جزر و مد آب دریاها که در شبانه روز دو مرتبه بر اثر جاذبه ماه صورت می‌گیرد سطح آب دریا به مقدار زیادی بالا و پائین می‌رود،این آبهای شیرین که دریایی را تشکیل داده‌اند در مصب همان رودخانه‌ها و نقاط اطراف آن در خشکی پیش می‌روند و انسانها از زمانهای قدیم از این موضوع استفاده کرده،نهرهای زیادی در این گونه مناطق دریا کنده‌اند و زمینهای فراوانی را زیر کشت درختان برده‌اند که وسیله آبیاری آنها همین آب شیرین است که به وسیله جزر و مد بر مناطق وسیع گسترش می‌یابد.

هم اکنون در جنوب ایران شاید ملیونها نخل وجود دارد که ما قسمتی از آن را از نزدیک مشاهده کرده‌ایم که تنها با همین وسیله آبیاری می‌شوند،و در فاصله زیادی از ساحل دریا قرار گرفته‌اند،در سالهایی که بارندگی کم و آب رودخانه‌های عظیمی که به دریا می‌ریزد تقلیل پیدا کند گاهی آب شور غلبه می‌کند که مردم کشاورز این سامان از آن سخت نگران می‌شوند زیرا به زراعت آنها لطمه می‌زند.

ولی معمولا چنین نیست و این آب"عذب و فرات"که در کنار آن آب"ملح و اجاج"قرار گرفته،به آن آمیخته نمی‌شود،سرمایه بزرگی برای آنها محسوب می‌شود.

ناگفته پیدا است وجود علل طبیعی در اینگونه مسائل هرگز از ارزش آنها نمی‌کاهد مگر طبیعت چیست؟جز فعل خدا و اراده و مشیت پروردگار است که این خواص را به این موجودات داده؟! جالب اینکه هنگامی که انسان با هواپیما از این مناطق می‌گذرد،منظره این دو آب که رنگهای متفاوتی دارند و با هم آمیخته نمی‌شوند به خوبی نمایان است که انسان را به یاد این نکته قرآنی می‌اندازد.

ضمنا قرار گرفتن این آیه در میان آیات مربوط به"کفر"و"ایمان"ممکن است اشاره و تشبیهی در این امر نیز باشد که گاهی در یک جامعه،در یک شهر،و گاه حتی در یک خانه افرادی با ایمان که همچون آب عذب و فراتند در کنار افراد بی ایمان که همچون آب ملح و اجاجند،با دو طرز تفکر،دو نوع عقیده،و دو نوع عمل پاک و ناپاک،قرار می‌گیرند،بی آنکه بهم آمیخته شوند.

*** در آیه بعد به مناسبت بحث نزول باران و همچنین دریاهای آب شور و شیرین که در کنار هم قرار می‌گیرند سخن از آفرینش انسان از آب به میان آورده می‌گوید:"او کسی است که از آب انسانی را آفرید"( وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمٰاءِ بَشَراً ).

و به راستی صورتگری کردن در آب و چنین نقش بدیعی را بر آب زدن دلیل بر نهایت قدرت پروردگار است،در حقیقت در آیات گذشته سخن از پرورش گیاهان به وسیله باران در میان بود و در اینجا سخن از مرحله عالیتری یعنی آفرینش انسان از آب در میان است.

در اینکه منظور از آب در اینجا کدام آب است در میان مفسران گفتگو است:

جمعی معتقدند منظور از"بشر"نخستین انسان یعنی آدم ع است چرا که آفرینش او از"طین"یعنی معجونی از آب و خاک بود،بعلاوه طبق بعضی از روایات اسلامی نخستین موجودی که خدا آفرید آب بود و انسان را از آن آب آفرید.

نکره بودن"بشرا"(انسانی را)گواه این معنی است.

اما جمعی دیگر معتقدند که منظور از"ماء"آب نطفه است که همه انسانها به قدرت پروردگار توسط آن به وجود می‌آیند،و با آمیزش نطفه مرد"اسپر" که در آب شناور است با"اوول"نطفه زن،نخستین جوانه حیات انسان یعنی اولین سلول زنده آدمی به وجود می‌آید.

اگر انسان مراحل انعقاد نطفه را از آغاز تا پایان دوران جنینی تحت بررسی و مطالعه دقیق قرار دهد آن قدر آیات عظمت حق و قدرت آفریدگار را در آن مشاهده می‌کند که به تنهایی برای شناخت ذات پاک او کافی است.

گواه این تفسیر جمله‌ای است که در ذیل آیه آمده و شرح آن را خواهیم داد ( فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً ).

از این گذشته بدون شک بیشترین قسمت وجود انسان را آب تشکیل می‌دهد به طوری که می‌توان گفت ماده اصلی وجود هر انسانی آب است،و به همین دلیل مقاومت انسان در برابر کمبود آب بسیار کم است،در حالی که انسان در برابر کمبود مواد غذایی می‌تواند روزها و هفته‌ها مقاومت کند.

البته این احتمال نیز وجود دارد که همه این معانی در مفهوم آیه جمع باشد یعنی هم بشر نخستین از آب آفریده شده،و هم پیدایش تمام افراد انسان از آب نطفه است،و هم آب مهمترین ماده ساختمان بدن انسان را تشکیل می‌دهد،آبی که از ساده‌ترین موجودات این جهان محسوب می‌شود چگونه مبدء پیدایش چنین

خلق شگرفی شده است؟!این دلیل روشن قدرت او است.

به دنبال آفرینش انسان،سخن از گسترش نسلها به میان آورده،می‌گوید:

"خداوند این انسان را از دو شاخه گسترش داد:شاخه نسب و صهر"( فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً ).

منظور از"نسب"پیوندی است که در میان انسانها از طریق زاد و ولد به وجود می‌آید،مانند ارتباط پدر و فرزند یا برادران به یکدیگر،اما منظور از "صهر"که در اصل به معنی"داماد"است،پیوندهایی است که از این طریق میان دو طایفه بر قرار می‌شود،مانند پیوند انسان با نزدیکان همسرش،و این دو،همان چیزی است که فقهاء در مباحث نکاح از آن تعبیر به"نسب"و"سبب"می‌کنند.

در قرآن مجید در سوره نساء به هفت مورد از محارم که از طریق نسب به وجود می‌آیند اشاره شده(مادر،دختر،خواهر،عمه،خاله،دختر برادر و دختر خواهر)و به چهار مورد از موارد سبب و صهر(دختر همسر،مادر همسر همسر فرزند،و همسر پدر).

البته در تفسیر این جمله نظرات دیگری از سوی مفسران اظهار شده اما آنچه گفتیم روشنتر و قویتر از همه است.

از جمله اینکه:جمعی"نسب"را به معنی فرزندان پسر،و"صهر"را به معنی فرزندان دختر دانسته‌اند،چرا که پیوندهای نسبی روی پدران حساب می‌شود، نه روی مادران.

ولی به طوری که در تفسیر نمونه جلد 2 ذیل آیه 61 سوره آل عمران مشروحا گفته‌ایم این یک اشتباه بزرگ است که از سنتهای دوران قبل از اسلام سرچشمه گرفته است که نسب را تنها از طریق پدر می‌دانستند،و مادر هیچ نقشی نداشت، در حالی که در فقه اسلامی و در میان همه دانشمندان اسلام مسلم است که احکام محرم بودن نسبی هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر است(برای توضیح بیشتر

به تفسیر نمونه جلد 2 صفحه 437 مراجعه فرمائید).

قابل توجه اینکه حدیث معروفی در اینجا داریم که در کتب شیعه و اهل تسنن نقل شده است،طبق این حدیث آیه فوق درباره پیامبر ص و علی ع نازل شده،چرا پیامبر ص دخترش فاطمه ع را به همسری علی ع در آورد و به این ترتیب علی ع هم پسر عموی پیامبر ص و هم همسر دخترش بود،و این است معنی"نسبا و صهرا" ⁽¹⁾.

اما همانگونه که بارها گفته‌ایم این گونه روایات بیان مصداقهای روشن است و مانع از عمومیت مفهوم آیه نیست،آیه هر گونه پیوندی را که از طریق نسب و دامادی به وجود می‌آید شامل می‌شود که یکی از مصداقهای روشنش پیوند علی ع با پیامبر ص از دو جهت بود.

در پایان آیه به عنوان تاکید بر مسائل گذشته می‌فرماید:"پروردگار تو همواره قادر بوده و هست"( وَ کٰانَ رَبُّکَ قَدِیراً ).

*** سرانجام در آخرین آیه مورد بحث،انحراف مشرکان را از اصل توحید، از طریق مقایسه قدرت بتها با قدرت پروردگار که نمونه‌های آن در آیات قبل گذشت روشن می‌سازد،می‌گوید:"آنها معبودهایی جز خدا می‌پرستند که نه سودی به آنها می‌رساند و نه زیانی"( وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُهُمْ وَ لاٰ یَضُرُّهُمْ ).

مسلم است تنها وجود سود و زیان نمی‌تواند معیار پرستش باشد،ولی قرآن با این تعبیر بیانگر این نکته است که آنها هیچ بهانه‌ای برای این پرستش ندارند چرا که بتها موجوداتی هستند کاملا بی خاصیت و فاقد هر گونه ارزش و تاثیر مثبت یا منفی.

و در پایان آیه اضافه می‌کند:"کافران در برابر پروردگارشان(در طریق

کفر)به یکدیگر کمک می‌کنند"( وَ کٰانَ الْکٰافِرُ عَلیٰ رَبِّهِ ظَهِیراً ).

آنها در مسیر انحرافیشان تنها نیستند،و بطور قاطعی یکدیگر را تقویت می‌نمایند،نیروهایی را که می‌بایست در مسیر"اللّٰه"بسیج کنند،بر ضد آئین خدا و پیامبرش و مؤمنان راستین بسیج می‌نمایند.

و اگر می‌بینیم بعضی از مفسران،"کافر"را در اینجا منحصرا به"ابو جهل" تفسیر کرده‌اند از باب ذکر مصداق واضح است،و گرنه کافر در همه جا معنی وسیعی دارد که همه کفار را شامل می‌شود.

نکته‌ها:

اشاره

1-وحدت رهبری

در نخستین آیه مورد بحث این سخن پروردگار را خواندیم که"اگر می‌خواستیم در هر شهر و دیاری،پیامبری انذار کننده مبعوث می‌کردیم ولی چنین نکردیم.

این مسلما به خاطر آنست که پیامبران رهبران امتها هستند و می‌دانیم تفرقه در مساله رهبری موجب تضعیف هر امت و ملت است،مخصوصا در آنجا که سخن از خاتمیت در میان است و باید رهبری تا پایان جهان تداوم یابد اهمیت تمرکز و وحدت آشکارتر می‌شود.

رهبر واحد می‌تواند تمام نیروها را متحد سازد،و به آنها انسجام و وحدت برنامه دهد،و در حقیقت مساله وحدت رهبری،انعکاسی است از حقیقت توحید در اجتماع انسانی که نقطه مقابل آن یک نوع شرک و تفرقه و نفاق است.

و اگر در آیه 24 سوره فاطر می‌خوانیم وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّٰ خَلاٰ فِیهٰا نَذِیرٌ :

"هر امتی پیامبری انذار کننده داشته"هیچ گونه منافاتی با بحث فوق ندارد، زیرا سخن از امت است،نه از اهل هر شهر و هر دیار.

از مقام پیامبران که بگذریم در رده‌های پائین‌تر رهبری نیز همین اصل

حاکم است،و ملتهایی که از نظر رهبری گرفتار تجزیه شده‌اند علاوه بر ضعف و زبونی به تجزیه در سایر شؤونشان انجامیده است.

2-قرآن وسیله جهاد کبیر

"جهاد کبیر"تعبیر گویایی است از اهمیت برنامه یک مبارزه سازنده الهی.

جالب اینکه در آیات فوق،این عنوان به قرآن داده شده است،و یا به تعبیر دیگر به عمل کسانی که به وسیله قرآن با کژیها و انحرافات و آلودگیها مبارزه می‌کنند.

این تعبیر از یک سو اهمیت مبارزات منطقی و عقیدتی را روشن می‌سازد،و از سوی دیگر عظمت مقام قرآن را.

در بعضی از روایات آمده است که"ابو سفیان"و"ابو جهل"و بعضی دیگر از سران شرک شبی از شبها جداگانه برای شنیدن آیات قرآن به طور مخفیانه،هنگامی که پیامبر ص مشغول نماز بود آمدند و هر یک بدون اینکه دیگری بداند در محلی پنهان شده آن شب مدتی طولانی آیات قرآن را از پیامبر ص شنیدند،هنگامی که پراکنده شدند سفیده صبح دمیده بود،و اتفاقا به هنگام بازگشت از یک راه آمدند و سرشان فاش شد و به سرزنش همدیگر پرداختند و تاکید کردند چنین کاری نباید تکرار شود،چرا که اگر بعضی از جاهلان این صحنه را ببینند باعث شک و تردیدشان خواهد شد! ولی در شب دوم همین برنامه تکرار شد و باز به هنگام بازگشت با یکدیگر روبرو شدند و ناراحت و نگران گشتند و همان سخنان قبل را تکرار و تاکید نمودند.

شب سوم نیز همان برنامه تجدید شد و به هنگامی که یکدیگر را دیدند گفتند:ما از اینجا نباید حرکت کنیم تا عهد و پیمان ببندیم که دیگر این کار

تکرار نشود،عهد و پیمان بستند و از هم جدا شدند.

فردا صبح یکی از مشرکان به نام"اخنس بن شریق"عصای خود را برگرفت و به سوی خانه"ابو سفیان"آمد،و به او گفت بگو ببینم:عقیده تو در باره آنچه از محمد ص شنیدی چیست؟ابو سفیان گفت:به خدا قسم مطالبی شنیدم که معنای آن را به خوبی درک کردم ولی مسائلی را هم شنیدم که معنا و مراد آن را نفهمیدم!.

"اخنس"از نزد ابو سفیان بیرون آمد،و به سراغ خانه"ابو جهل"رفت و به او گفت:تو درباره آنچه از محمد شنیدی چه می‌گویی؟! ابو جهل گفت:چه شنیدم؟مطلب این است که ما و فرزندان ابو عبد مناف در افتخارات با هم رقابت داریم،آنها گرسنگان را اطعام کردند ما هم کردیم، بی مرکبان را مرکب دادند،ما هم دادیم،بخشیدند و انفاق کردند،ما هم کردیم،و دوش به دوش هم جلو می‌آمدیم،اما آنها ادعا کردند که از ما پیامبری برخاسته که وحی آسمانی به او می‌رسد،ما چگونه می‌توانیم در این امر با آنها رقابت کنیم؟ حال که چنین است به خدا سوگند به او ایمان نمی‌آوریم و هرگز او را تصدیق نخواهیم کرد! "اخنس"برخاست و او را ترک گفت ⁽¹⁾.

آری جاذبه قرآن آنها را شبهای متوالی به سوی خود می‌کشاند و تا سفیده صبح غرق این جاذبه الهی بودند،ولی خود خواهی و تعصب و حفظ منافع مادی آن چنان بر آنها مسلط بود که مانع از پذیرش حق می‌شد.

بدون تردید این نور الهی،این قدرت را دارد که هر قلب آماده‌ای را هر جا باشد به سوی خود جذب کند و به همین دلیل در آیات مورد بحث،قرآن وسیله جهاد کبیر معرفی شده است.

[سوره الفرقان (25): آیات 56 تا 59]

اشاره

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً (56) قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً (57) وَ تَوَکَّلْ عَلَی اَلْحَیِّ اَلَّذِی لاٰ یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَ کَفیٰ بِهِ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً (58) اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اِسْتَویٰ عَلَی اَلْعَرْشِ اَلرَّحْمٰنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً (59)

ترجمه:

56-ما تو را جز به عنوان بشارت دهنده و انذار کننده نفرستادیم.

57-بگو من در برابر ابلاغ این آئین هیچگونه پاداشی از شما مطالبه نمی‌کنم،تنها پاداش من این است که کسانی بخواهند راهی به سوی پروردگارشان برگزینند.

58-و توکل بر خداوندی کن که هرگز نمی‌میرد،و تسبیح و حمد او به جای آور،و همین بس که او از گناهان بندگانش آگاه است.

59-او خدایی است که آسمانها و زمین و آنچه را در میان ایندو است در شش روز(شش دوران)آفرید،سپس بر عرش قدرت قرار گرفت(و به تدبیر جهان پرداخت) او خداوند رحمن است،از او بخواه که از همه چیز آگاه است.

تفسیر:

پاداش من هدایت شماست!

از آنجا که در آیات گذشته سخن از اصرار بت پرستان بر پرستش بتهایی بود که مطلقا سود و زیانی ندارند،در نخستین آیات مورد بحث اشاره به وظیفه پیامبر ص در برابر این متعصبان لجوج کرده می‌گوید:"ما تو را جز به عنوان

بشارت دهنده و انذار کننده نفرستادیم"( وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً ) ⁽¹⁾.

اگر آنها دعوت تو را نپذیرفتند ایرادی بر تو نیست،تو وظیفه خود را که بشارت و انذار است انجام دادی،و دلهای آماده را به سوی خدا دعوت کردی.

این سخن هم وظیفه پیامبر را مشخص می‌کند و هم تسلی خاطری برای او است،و هم نوعی تهدید و بی اعتنایی به این گروه گمراه می‌باشد.

*** سپس به پیامبر ص دستور می‌دهد که به آنها"بگو من از شما در برابر این قرآن و ابلاغ این آئین آسمانی هیچ گونه اجر و پاداشی مطالبه نمی‌کنم" ( قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ).

بعد اضافه می‌کند:"تنها اجری که من می‌خواهم این است که مردم بخواهند راهی به سوی پروردگارشان برگزینند"( إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً ).

یعنی تنها اجر و پاداش من هدایت شما است،آنهم از روی اراده و اختیار نه اکراه و اجبار،و این تعبیر جالبی است که نهایت لطف و محبت پیامبر ص را نسبت به پیروانش روشن می‌سازد،چرا که اجر و مزد خود را سعادت و خوشبختی آنان می‌شمرد ⁽²⁾.

بدیهی است هدایت امت اجر معنوی فوق العاده‌ای برای پیامبر ص دارد چرا که"الدال علی الخیر کفاعله":هر کس راهنمای کار خیری باشد همچون رهرو آن راه است.

در تفسیر این آیه احتمالات دیگری نیز داده‌اند،از جمله:

جمعی از مفسرین معتقدند که معنی آیه چنین است:"من از شما هیچگونه پاداشی نمی‌خواهم مگر اینکه خود بخواهید اموالی در راه خدا به نیازمندان انفاق کنید که آن بسته به میل خود شما است" ⁽¹⁾.

ولی تفسیر اول بسیار نزدیکتر به معنی آیه است.

از آنچه در بالا گفتیم روشن شد که ضمیر در"علیه"به قرآن و تبلیغ آئین اسلام باز می‌گردد چرا که سخن از عدم مطالبه اجر و پاداش در برابر این دعوت است.

این جمله علاوه بر اینکه بهانه‌های مشرکان را قطع می‌کند،روشن می‌سازد که قبول این دعوت الهی بسیار سهل و ساده و آسان و برای همه کس بدون هیچ زحمت و هزینه‌ای امکان پذیر است.

و این خود گواهی است بر صدق دعوت پیامبر ص و پاکی فکر و برنامه او چرا ک مدعیان دروغین حتما برای اجر و پاداشی خواه مستقیم یا غیر مستقیم دست به این کار می‌زنند.

*** آیه بعد تکیه‌گاه اصلی پیامبر را روشن می‌سازد و می‌فرماید:"توکل بر خداوندی کن که زنده است و هرگز نمی‌میرد"( وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لاٰ یَمُوتُ ).

و با داشتن تکیه‌گاه و پناهگاه و سرپرستی که همیشه زنده است و همیشه زنده خواهد بود نه نیازی به اجر و پاداش آنها داری،و نه وحشتی از ضرر و زیان و توطئه آنان.

و اکنون که چنین است"تسبیح و حمد او بجا آور"از نقصها منزه بشمر،و در

برابر همه کمالات او را ستایش کن( وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ ).

در حقیقت این جمله را می‌توان به منزله تعلیل بر جمله قبل دانست،زیرا هنگامی که او از هر عیب و نقص پاک و به هر کمال و حسنی آراسته است،چنین کسی شایسته توکل می‌باشد.

سپس اضافه می‌کند:از کارشکنی و توطئه‌های دشمنان نگران مباش"همین بس که خداوند از گناهان بندگانش آگاه است"و به موقع حساب آنها را می‌رسد ( وَ کَفیٰ بِهِ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً ).

*** آیه بعد بیان قدرت پروردگار در پهنه جهان هستی است و توصیف دیگری است از این تکیه‌گاه مطمئن،می‌فرماید:"او کسی است که آسمانها و زمین و آنچه را در میان این دو است در شش روز(شش دوران)آفرید"( اَلَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ).

"سپس بر عرش قدرت قرار گرفت"،و به تدبیر عالم پرداخت( ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ ).

کسی که دارای این قدرت وسیع است می‌تواند متوکلان بر خود را در برابر هر خطر و حادثه‌ای حفظ کند،که هم آفرینش جهان به وسیله او بوده و هم اداره و رهبری و تدبیر آن در اختیار ذات پاک او است.

ضمنا آفرینش جهان به صورت تدریجی اشاره‌ای به این واقعیت است که خدا در هیچ کاری عجله ندارد،اگر دشمنان تو را سریعا مجازات نمی‌کند برای همین است که به آنها میدان و مهلت می‌دهد تا به اصلاح خویش بپردازند،بعلاوه کسی عجله می‌کند که از فوت فرصت،خوف دارد،و این درباره خداوند قادر متعال متصور نیست.

درباره آفرینش جهان هستی در شش روز و این که"روز"در این گونه

موارد به معنی"دوران"است،دورانی که ممکن است میلیونها و یا میلیاردها سال طول بکشد،و شواهد این معنی از ادبیات عرب،و ادبیات زبانهای دیگر، به طور مشروح در جلد ششم تفسیر نمونه آیه 54 سوره اعراف(صفحه 200 به بعد) بحث کرده‌ایم،و این دورانهای ششگانه را نیز مشخص نموده‌ایم.

و نیز معنی"عرش"و جمله" اِسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ "در همانجا آمده است.

و در پایان آیه اضافه می‌کند"او خداوند رحمان است"( اَلرَّحْمٰنُ ).

کسی که رحمت عامش همه موجودات را در برگرفته،و مطیع و عاصی و مؤمن و کافر از خوان نعمت بی دریغش بهره می‌گیرند.

اکنون که خدایی داری بخشنده و قادر و توانا،"اگر چیزی می‌خواهی از او بخواه که از خواست همه بندگانش آگاه است"( فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً ).

در حقیقت این جمله نتیجه مجموع بحثهای گذشته است که می‌گوید به آنها اعلام کن که من از شما پاداش نمی‌خواهم و بر خدایی توکل کن که جامع اینهمه صفات است،هم قادر است،هم رحمن،هم خبیر است و هم آگاه،حال که چنین است هر چه می‌خواهی از او بخواه.

مفسران در تفسیر این جمله بیانات دیگری دارند و غالبا سؤال را در اینجا به معنی پرسش کرده‌اند(نه تقاضا)و گفته‌اند مفهوم جمله این است که اگر می‌خواهی درباره آفرینش هستی و قدرت پروردگار سؤال کنی از خود او به‌پرس که از همه چیز با خبر است.

بعضی علاوه بر این که"سؤال"را به"پرسش"تفسیر کرده‌اند گفته‌اند منظور از"خبیر"جبرئیل و یا پیامبر است یعنی صفات خدا را از آنها بپرس.

البته تفسیر اخیر بسیار بعید به نظر می‌رسد،و تفسیر قبل از آن نیز چندان متناسب با آیات گذشته نیست و آنچه در معنی آیه گفتیم که منظور از سؤال تقاضا

و درخواست از خدا است نزدیکتر به نظر می‌رسد ⁽¹⁾.

نکته‌ها:

اشاره

1-اجر رسالت

در بسیاری از آیات قرآن می‌خوانیم که پیامبران الهی با صراحت این حقیقت را بیان می‌کردند که ما هیچ اجر و پاداشی از هیچ کس نمی‌طلبیم بلکه اجر ما تنها بر خداوند بزرگ است.

آیات 109 و 127 و 145 و 164 و 180 سوره شعراء،همچنین آیات 29 و 51 سوره هود،و آیه 72 سوره یونس،و 47 سبا،بر این معنی دلالت دارد بدون شک این عدم مطالبه اجر هر گونه اتهامی را از پیامبران راستین دفع می‌کند،بعلاوه می‌توانند با آزادی کامل به کار خود ادامه دهند و قفل و بندهایی که بر اثر رابطه مادی ممکن است بر زبان آنها گذاشته شود از بین می‌رود.

اما جالب اینکه در مورد پیامبر اسلام سه تعبیر مختلف دیده می‌شود:

1-تعبیری که در آیات فوق آمده که می‌گوید:"اجر و پاداش من تنها این است که شما هدایت شوید"!این تعبیری است فوق العاده پر معنی و جذاب.

2-تعبیری که در آیه 23 سوره شوری آمده است" قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ":"من از شما پاداشی نمی‌طلبم جز دوستی بستگانم"! 3-تعبیری که در آیه 47 سوره سبا آمده است( قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ ):بگو پاداشی را که از شما خواستم تنها به سود شما است اجر و پاداش من تنها بر خداوند می‌باشد.

از ضمیمه کردن این سه تعبیر بهم چنین نتیجه می‌گیریم که: اگر در مورد پیامبر اسلام ص اجر رسالت مودت ذی القربی شمرده شده است،این مودت از یک سو به سود خود مؤمنان است،نه به سود پیامبر،و از سوی دیگر این محبت وسیله‌ای است برای هدایت یافتن به راه خدا.

بنا بر این مجموع این آیات نشان می‌دهد که مودت ذی القربای رسول خدا ص تداوم برنامه رسالت و رهبری آن پیامبر است،و به تعبیر دیگر برای ادامه راه پیامبر ص و هدایت و رهبری او باید دست به دامن ذوی القربی زد،و از رهبری آنها استمداد جست،این همان چیزی است که شیعه در مسئله امامت از آن جانبداری می‌کند،و معتقد است رشته رهبری بعد از پیامبر نه در شکل نبوت که در شکل امامت برای همیشه ادامه خواهد داشت.

توجه به این نکته نیز لازم است که محبت عامل مؤثری است برای پیروی کردن،همانگونه که در سوره آل عمران آیه 31 می‌خوانیم: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی :"بگو اگر خدا را دوست میدارید از من پیروی کنید"چرا که من مبلغ فرمان او هستم.

اصولا پیوند محبت با کسی انسان را به سوی محبوب و خواسته‌های او می‌کشاند و هر چه رشته محبت قویتر باشد این جاذبه قوی‌تر است،مخصوصا محبتی که انگیزه آن کمال"محبوب"است،احساس این کمال سبب می‌شود که انسان سعی کند خود را به آن مبدء کمال و اجرای خواسته‌های او نزدیکتر گرداند ⁽¹⁾.

2-بر چه کسی باید توکل کرد؟

در آیات فوق هنگامی که به پیامبر فرمان توکل می‌دهد که از همه مخلوقات

نظر بر گیرد و تنها به ذات پاک خداوند چشم دوزد،اوصافی برای این ذات پاک برمی‌شمرد که در حقیقت شرائط اساسی کسی است که می‌تواند پناهگاه واقعی و مطمئن انسانها گردد.

نخست اینکه زنده باشد چرا که یک موجود مرده و بی خاصیت همچون بتها هرگز نمی‌توانند تکیه‌گاه کسی شوند.

دیگر اینکه حیاتش جاودانی باشد بطوری که احتمال مرگ او تزلزلی در فکر متوکلان ایجاد نکند.

سوم اینکه علم و آگاهیش همه چیز را در برگیرد،هم از نیازهای متوکلان با خبر باشد و هم از توطئه‌ها و نقشه‌های دشمنان.

چهارم اینکه قدرت بر همه چیز،هر گونه عجز و ناتوانی را که موجب تزلزل این تکیه‌گاه است کنار زند.

پنجم اینکه حاکمیت و تدبیر و اداره همه امور در کف با کفایت او باشد، و می‌دانیم این صفات تنها در ذات پاک خدا جمع است،و به همین دلیل تنها تکیه‌گاه اطمینان بخش و تزلزل ناپذیر در برابر همه حوادث ذات او است.

[سوره الفرقان (25): آیات 60 تا 62]

اشاره

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اُسْجُدُوا لِلرَّحْمٰنِ قٰالُوا وَ مَا اَلرَّحْمٰنُ أَ نَسْجُدُ لِمٰا تَأْمُرُنٰا وَ زٰادَهُمْ نُفُوراً (60) تَبٰارَکَ اَلَّذِی جَعَلَ فِی اَلسَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِیراً (61) وَ هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً (62)

ترجمه:

60-و هنگامی که به آنها گفته شود برای خداوند رحمان سجده کنید می‌گویند رحمان چیست؟!(ما اصلا رحمن را نمی‌شناسیم)ما برای چیزی سجده کنیم که تو به ما دستور می‌دهی.(این سخن را می‌گویند)و بر نفرتشان افزوده می‌شود! 61-جاودان و پر برکت است آن خدایی که در آسمانها برجهایی قرار داد،و در میان آن چراغ روشن و ماه نور بخشی آفرید.

62-او کسی است که شب و روز را جانشین یکدیگر قرار داد برای آنها که بخواهند متذکر شوند یا شکرگزاری کنند.

تفسیر:

برجهای آسمانی

از آنجا که در آیات پیشین سخن از عظمت و قدرت خدا بود و هم وسعت رحمت

او در نخستین آیه مورد بحث می‌افزاید:"هنگامی که به آنها گفته شود برای خداوند رحمان که سراسر وجود شما غرق رحمت او است سجده کنید آنها از روی کبر و غرور،و یا از سر استهزاء می‌گویند:رحمان چیست"؟!( وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمٰنِ قٰالُوا وَ مَا الرَّحْمٰنُ ).

ما اصلا"رحمان"را نمی‌شناسیم و این کلمه برای ما مفهوم روشنی ندارد.

"آیا ما برای چیزی سجده کنیم که تو به ما دستور می‌دهی"؟!( أَ نَسْجُدُ لِمٰا تَأْمُرُنٰا ).

ما زیر بار هیچکس نمی‌رویم و تابع فرمان این و آن نخواهیم شد!.

"این سخن را می‌گویند و بر نفرت و دوریشان از خدا افزوده می‌شود" ( وَ زٰادَهُمْ نُفُوراً ).

بدون شک مناسبترین نام از نامهای خدا برای دعوت به خضوع و سجده در برابر او همان نام پر جاذبه رحمان با مفهوم رحمت گسترده‌اش می‌باشد،ولی آنها بخاطر کوردلی و لجاجت نه تنها انعطافی در برابر این دعوت نشان ندادند،بلکه به سخریه و استهزاء پرداخته و از روی تحقیر گفتند رحمان چیست؟همانگونه که فرعون در برابر دعوت موسی ع گفت:و ما رب العالمین:"پروردگار جهانیان چیست"؟(آیه 23 سوره شعراء)آنها حتی حاضر نبودند بگویند کیست؟! گرچه جمعی از مفسران معتقدند که نام"رحمان"برای خدا در میان عرب جاهلی نامانوس بود،و هنگامی که این توصیف را از پیامبر ص شنیدند واقعا از روی تعجب به این سؤال پرداختند،حتی بعضی از آنها می‌گفتند:ما کسی را به نام رحمان نمیشناسیم تنها کسی را که به این نام می‌دانیم همان کسی است که در سرزمین"یمامه"است!(منظورشان مسیلمه کذاب بود که به دروغ دعوی نبوت کرد و مردم او را به این نام رحمان می‌شناختند).

ولی این سخن بسیار بعید به نظر می‌رسد،زیرا ماده این اسم و صیغه‌اش

هر دو عربی است،و همیشه پیامبر ص در آغاز سوره‌های قرآن در آیه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ این نام را برای آنها بیان می‌کرد،بنا بر این هدف آنها جز بهانه- جویی و سخریه نبوده است.

جمله بعد نیز گواه این حقیقت است،زیرا آنها می‌گویند:آیا ما مطیع فرمان تو شویم و به دستور تو سجده کنیم( أَ نَسْجُدُ لِمٰا تَأْمُرُنٰا ).

اما به حکم آنکه تبلیغات رهبران الهی تنها در دلهای آماده اثر می‌گذارد کوردلان لجوج نه تنها بهره‌ای نمی‌گیرند بلکه بر نفرتشان افزوده می‌شود،چرا که آیات قرآن همچون دانه‌های حیات بخش باران است که در باغ سبزه و گل می‌رویاند و در شوره‌زار خس!لذا جای تعجب نیست که بگوید:" وَ زٰادَهُمْ نُفُوراً " ⁽¹⁾.

*** آیه بعد در حقیقت پاسخی است به سؤال آنها که می‌گفتند رحمان چیست؟- هر چند آنها این سخن را از روی سخریه می‌گفتند اما قرآن پاسخ جدی به آنها می‌گوید-می‌فرماید:"پر برکت و با عظمت است آن خدایی که در آسمان برجهایی قرار داد"( تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً ).

"بروج"جمع"برج"در اصل به معنی"ظهور"است،و لذا آن قسمت از دیوار اطراف شهر یا محل اجتماع لشگر را که بلندتر و آشکارتر است"برج" می‌نامند،و نیز به همین دلیل هنگامی که زن زینت خود را آشکار سازد"تبرجت المرأة"می‌گویند.

این کلمه به قصرهای بلند نیز اطلاق می‌شود.

به هر حال برجهای آسمانی اشاره به صورتهای مخصوص فلکی است که خورشید و ماه در هر فصل و هر موقعی از سال در برابر یکی از آنان قرار می‌گیرند مثلا می‌گویند خورشید در برج"حمل"قرار گرفته،یعنی محاذی"صورت فلکی حمل"می‌باشد،و یا"قمر"در"عقرب"است،یعنی کره ماه برابر صورت فلکی "عقرب"واقع شده(صور فلکی به مجموعه‌ای از ستارگان گفته می‌شود که شکل خاصی در نظر ما دارند).

به این ترتیب آیه اشاره به منزلگاههای آسمانی خورشید و ماه کرده،و به دنبال آن اضافه می‌کند:"و در این برجها چراغ روشن و ماه نور بخشی قرار داد" ( وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِیراً ) ⁽¹⁾.

در حقیقت این آیه بیانگر نظم دقیق سیر خورشید و ماه در آسمان(البته در نظر ما هر چند این تغییرات حقیقتا مربوط به گردش زمین دور آفتاب است) و نظام فوق العاده دقیقی است که میلیونها سال بی کم و کاست بر آنها حکم فرما است به گونه‌ای که منجمان آگاه می‌توانند از صدها سال قبل وضع حرکت خورشید و ماه را در روز و ساعت معین نسبت به صدها سال بعد پیش بینی کنند،این نظامی که حاکم بر این کرات عظیم آسمانی است شاهد گویایی بر وجود پروردگاری است که مدبر و اداره کننده عالم بزرگ هستی می‌باشد.

آیا با اینهمه نشانه‌های روشن،با این منازل بدیع و دقیق خورشید و ماه باز او را نمی‌شناسید و می‌گوئید:"ما الرحمن"؟! اما اینکه چرا خورشید را"سراج"نامیده؟و ماه را با صفت"منیر"

همراه نموده؟ممکن است دلیلش این باشد که"سراج"به معنی چراغ است که نور از درون خودش سرچشمه می‌گیرد،و این متناسب با وضع خورشید است که طبق تحقیقات مسلم علمی نورش از خود او است،بر خلاف ماه که نورش از پرتو خورشید است،و لذا آن را با"منیر"توصیف کرده،یعنی"روشنی بخش"هر چند نورش از دیگری گرفته شده باشد.(در جلد 8 تفسیر نمونه ذیل آیه 5 و 6 سوره یونس- صفحه 226 به بعد-در این زمینه مشروحا سخن گفته‌ایم).

*** در آخرین آیه مورد بحث باز به معرفی پروردگار عالم ادامه داده و بخش دیگری از نظام هستی را بازگو می‌کند می‌گوید:"او کسی است که شب و روز را جانشین یکدیگر قرار داد،برای آنها که بخواهند متذکر شوند و یا شکرگزاری کنند"( وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً ).

این نظام بدیع که بر شب و روز حاکم است،و متناوبا جانشین یکدیگر می‌شوند و میلیونها سال این نظم ادامه دارد،نظمی که اگر نبود زندگی انسان بر اثر شدت نور و حرارت یا تاریکی و ظلمت به تباهی می‌کشید،برای آنها که می‌خواهند خدا را بشناسند دلیل جالبی است.

می‌دانیم پیدایش نظام"شب"و"روز"بر اثر گردش زمین به دور خویش است،و تغییرات تدریجی و منظم آن که دائما از یکی کاسته و بر دیگری افزوده می‌شود بخاطر تمایل محور آن نسبت به مدارش می‌باشد که باعث وجود فصلهای چهارگانه است.

اگر کره زمین ما در حرکت دورانی تندتر و یا کندتر از امروز می‌چرخید در یک صورت شبها آن قدر طولانی می‌شد که همه چیز منجمد می‌گشت و روزها آن قدر طولانی که نور آفتاب همه چیز را می‌سوزاند،و در صورت دیگر فاصله

کوتاه شب و روز تاثیر آنها را خنثی می‌کرد،بعلاوه قوه گریز از مرکز آن قدر بالا می‌رفت که موجودات زمینی را به خارج از کره زمین پرتاب می‌نمود! خلاصه،مطالعه این نظام از یک سو فطرت خداشناسی را در انسان بیدار می‌سازد،(و شاید تعبیر به تذکر و یاد آوری اشاره به همین حقیقت است)و از سوی دیگر روح شکر گذاری را در او زنده می‌کند با جمله" أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً "به آن اشاره شده است.

قابل توجه اینکه در بعضی از روایات که از پیامبر ص و یا ائمه معصومین ع در تفسیر آیه نقل شده چنین می‌خوانیم:"جانشین شدن شب و روز نسبت به یکدیگر برای آن است که اگر انسان در یکی از وظائف خویشتن در عبادت پروردگار کوتاهی کرده در دیگری جبران یا قضا کند این معنی ممکن است تفسیر دومی برای آیه باشد و از آنجا که آیات قرآن دارای بطون است منافات با معنی اول نیز ندارد.

در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم که فرمود:"هر عبادت و اطاعتی که در شب از تو فوت شد در روز قضا کن،خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً :"یعنی انسان وظائف فوت شده در شب را در روز و وظائف فوت شده در روز را در شب قضا کند" ⁽¹⁾.

نظیر همین معنی را"فخر رازی"از پیغمبر اکرم ص نقل کرده است.

[سوره الفرقان (25): آیات 63 تا 67]

اشاره

وَ عِبٰادُ اَلرَّحْمٰنِ اَلَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی اَلْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ اَلْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً (63) وَ اَلَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیٰاماً (64) وَ اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اِصْرِفْ عَنّٰا عَذٰابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذٰابَهٰا کٰانَ غَرٰاماً (65) إِنَّهٰا سٰاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقٰاماً (66) وَ اَلَّذِینَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کٰانَ بَیْنَ ذٰلِکَ قَوٰاماً (67)

ترجمه:

63-بندگان خاص خداوند رحمن آنها هستند که با آرامش و بی تکبر بر زمین راه می‌روند و هنگامی که جاهلان آنها را مخاطب سازند به آنها سلام می‌گویند(و با بی اعتنایی و بزرگواری می‌گذرند).

64-آنها کسانی هستند که شبانگاه برای پروردگارشان سجده و قیام می‌کنند.

65-آنها کسانی هستند که می‌گویند پروردگارا عذاب جهنم را از ما بر طرف گردان که عذابش سخت و پر دوام است! 66-آن بد جایگاه و بد محل اقامتی است.

67-آنها کسانی هستند که هر گاه انفاق کنند نه اسراف می‌کنند و نه سخت‌گیری،بلکه در میان ایندو حد اعتدالی دارند.

تفسیر:

صفات ویژه بندگان خاص خدا

از این آیات به بعد بحث جامع و جالبی پیرامون صفات ویژه بندگان خاص پروردگار که تحت عنوان"عباد الرحمن"آمده،مطرح می‌شود،و در حقیقت تکمیلی است برای آیات گذشته که مشرکان لجوج هنگامی که نام خداوند رحمان برده می‌شد از سر استهزاء و غرور می‌گفتند:رحمان چیست؟و دیدیم که قرآن ضمن دو آیه خداوند"رحمان"را به آنها معرفی کرد،اکنون نوبت این رسیده است به بندگان خاص این خداوند رحمان را معرفی کند،جایی که بندگان او این قدر عالی مقام و با شخصیتند عظمت خدای رحمان را بهتر می‌توان درک کرد.

این آیات دوازده صفت از صفات ویژه آنان را بیان می‌کند که بعضی به جنبه‌های اعتقادی ارتباط دارند،و برخی اخلاقی،و پاره‌ای اجتماعی،قسمتی جنبه فردی دارد و بخش دیگری جمعی است،و رویهم رفته مجموعه‌ای است از والاترین ارزشهای انسانی.

نخست می‌گوید:"بندگان خاص خداوند رحمان کسانی هستند که با آرامش و بی تکبر بر روی زمین راه می‌روند"( وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً ) ⁽¹⁾.

در واقع نخستین توصیفی که از" عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ "شده است،نفی کبر و غرور و خودخواهی است که در تمام اعمال انسان و حتی در کیفیت راه رفتن او آشکار می‌شود زیرا ملکات اخلاقی همیشه خود را در لابلای اعمال و گفتار و حرکات انسان نشان

می‌دهند،تا آنجا که از چگونگی راه رفتن یک انسان می‌توان با دقت و موشکافی به قسمت قابل توجهی از اخلاق او پی‌برد.

آری آنها متواضعند،و تواضع کلید ایمان است،در حالی که غرور و کبر کلید کفر محسوب می‌شود،در زندگی روزمره با چشم خود دیده‌ایم و در آیات قرآن نیز کرارا خوانده‌ایم که متکبران مغرور حتی حاضر نبودند به سخنان رهبران الهی گوش فرا دهند،حقایق را به باد مسخره می‌گرفتند،و دید آنها فراتر از نوک بینی آنها نبود،آیا با این حالت کبر ایمان آوردن امکان پذیر است؟! آری این مؤمنان بنده خداوند رحمانند،و نخستین نشانه بندگی همان تواضع است.تواضعی که در تمام ذرات وجود آنان نفوذ کرده و حتی در راه رفتن آنها آشکار است.

و اگر می‌بینیم یکی از مهمترین دستوراتی که خداوند به پیامبرش می‌دهد این است که وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً :در روی زمین از سر کبر و غرور گام بر مدار چرا که نمی‌توانی زمین را بشکافی و طول قامتت هرگز به کوه‌ها نمی‌رسد.(سوره اسراء آیه 37) نیز به خاطر همین است که روح ایمان تواضع می‌باشد.

راستی اگر انسان کمترین شناختی از خود و جهان هستی داشته باشد می‌داند در برابر این عالم بزرگ چه اندازه کوچک است؟حتی اگر گردنش همطراز کوه‌ها شود تازه بلندترین کوه‌های زمین در برابر عظمت زمین کمتر از برآمدگی‌های پوست نارنج نسبت به آن است،همان زمینی که خود ذره ناچیزی است در این کهکشانهای عظیم.

آیا با این حال کبر و غرور دلیل جهل و نادانی مطلق نیست؟! در حدیث جالبی از پیامبر ص می‌خوانیم که روزی از کوچه‌ای عبور می‌کردند جمعی از مردم را در یک نقطه مجتمع دیدند از علت آن سؤال کردند

عرض کردند دیوانه‌ای است که اعمال جنون‌آمیز و خنده‌آورش مردم را متوجه خود ساخته پیامبر آنها را به سوی خود فرا خواند و فرمود:می‌خواهید دیوانه واقعی را به شما معرفی کنم؟همه خاموش بودند و با تمام وجودشان گوش می‌دادند:

فرمود:

المتبختر فی مشیه،الناظر فی عطفیه،المحرک جنبیه بمنکبیه الذی لا یرجی خیره و لا یؤمن شر،فذلک المجنون و هذا مبتلی!: "کسی که با تکبر و غرور راه می‌رود و پیوسته به دو طرف خود نگاه می‌کند،پهلوهای خود را با شانه خود حرکت می‌دهد(غیر از خود را نمی‌بیند و اندیشه‌اش از خودش فراتر نمی‌رود)کسی که مردم به خیر او امید ندارند و از شر او در امان نیستند دیوانه واقعی او است اما این را که دیدید تنها یک بیمار است".

دومین وصف آنها حلم و بردباری است چنان که قرآن در ادامه همین آیه می‌گوید:"و هنگامی که جاهلان آنها را مورد خطاب قرار می‌دهند و به جهل و جدال و سخنان زشت می‌پردازند در پاسخ آنها"سلام"می‌گویند"( وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً ).

سلامی که نشانه بی اعتنایی توأم با بزرگواری است،نه ناشی از ضعف، سلامی که دلیل عدم مقابله به مثل در برابر جاهلان و سبک مغزان است،سلام وداع گفتن با سخنان بی رویه آنها است،نه سلام تحیت که نشانه محبت و پیوند دوستی است،خلاصه سلامی که نشانه حلم و بردباری و بزرگواری است.

آری یکی دیگر از پدیده‌های با عظمت روحی آنها تحمل و حوصله است که بدون آن هیچ انسانی راه دشوار و پر فراز و نشیب عبودیت و بندگی خدا را طی نخواهد کرد مخصوصا در جوامعی که افراد فاسد و مفسد و جاهل و نادان در آن فراوان است.

*** در دومین آیه به سومین ویژگی آنها که عبادت خالصانه پروردگار است

پرداخته می‌گوید"آنها کسانی هستند که شبانگاه برای پروردگارشان سجده و قیام می‌کنند"( وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیٰاماً ).

در ظلمت شب که چشم غافلان در خواب است و جایی برای تظاهر و ریا وجود ندارد خواب خوش را بر خود حرام کرده و به خوشتر از آن که ذکر خدا و قیام و سجود در پیشگاه با عظمت او است می‌پردازند،پاسی از شب را به مناجات با محبوب می‌گذرانند،و قلب و جان خود را با یاد و نام او روشن می‌کنند.

گرچه جمله"یبیتون"دلیل بر این است که آنها شب را با سجود و قیام به صبح می‌آورند ولی معلوم است که منظور بخش قابل ملاحظه‌ای از شب است،و یا اگر تمام شب باشد در بعضی از مواقع چنین است.

ضمنا تقدیم"سجود"بر"قیام"به خاطر اهمیت آن است هر چند در موقع نماز عملا قیام مقدم بر سجود است ⁽¹⁾.

*** چهارمین صفت ویژه آنان خوف و ترس از مجازات و کیفر الهی است:"آنها کسانی هستند که پیوسته می‌گویند پروردگارا عذاب جهنم را از ما بر طرف گردان که عذابش سخت و شدید و پر دوام است"( وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنّٰا عَذٰابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذٰابَهٰا کٰانَ غَرٰاماً ).

*** "چرا که جهنم بد جایگاه و بد محل اقامتی است"( إِنَّهٰا سٰاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقٰاماً ).

با اینکه آنها شبها به یاد خدا هستند و به عبادتش مشغول،و روزها در مسیر انجام وظیفه گام برمی‌دارند باز هم قلوبشان مملو از ترس مسئولیتها است،همان ترسی که عامل نیرومندی برای حرکت به سوی انجام وظیفه بیشتر و بهتر است،

همان ترسی که به سان یک پلیس نیرومند از درون،انسان را کنترل می‌کند، و بی آنکه مامور و مراقبی داشته باشد وظائف خود را به نحو احسن انجام می‌دهد و در عین حال خود را در پیشگاه خدا مقصر می‌شمرد.

واژه"غرام"در اصل به معنی مصیبت و ناراحتی شدیدی است که دست از سر انسان برندارد،و اگر به شخص طلبکار غریم ⁽¹⁾گفته می‌شود به خاطر آن است که دائما برای گرفتن حق خویش ملازم انسان است،به عشق و علاقه سوزانی که انسان را با اصرار به دنبال کار یا چیزی می‌فرستد نیز"غرام"گفته می‌شود اطلاق این واژه بر جهنم به خاطر آن است که عذابش شدید،پی‌گیر و پر دوام است.

تفاوت"مستقر"و"مقام"شاید از این نظر بوده باشد که دوزخ برای کافران جایگاه همیشگی(مقام)است،و برای مؤمنان مدتی قرارگاه(مستقر) می‌باشد،و به این ترتیب به هر دو گروهی که وارد دوزخ می‌شوند اشاره شده است.

روشن است که دوزخ بد قرارگاه و محل اقامتی است،آتش سوزان کجا و قرار گرفتن کجا؟ شعله‌های کشنده کجا و اقامت و آسایش کجا؟ این احتمال نیز وجود دارد که"مستقر"و"مقام"هر دو به یک معنا باشد و تاکیدی است بر دوام مجازات دوزخ،درست در مقابل بهشت که درباره آن ذیل همین آیات می‌خوانیم" خٰالِدِینَ فِیهٰا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقٰاماً ":"مؤمنان جاودانه در غرفه‌های بهشتی می‌مانند چه جایگاه خوب و چه محل اقامت نیکویی است)(فرقان-76).

*** در آخرین آیه مورد بحث به پنجمین صفت ممتاز"عباد الرحمن"که اعتدال

و دوری از هر گونه افراط و تفریط در کارها مخصوصا در مساله انفاق است اشاره کرده می‌فرماید:"آنها کسانی هستند که به هنگام انفاق نه اسراف می‌کنند و نه سخت‌گیری،بلکه در میان این دو حد اعتدالی را رعایت می‌کنند"( وَ الَّذِینَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کٰانَ بَیْنَ ذٰلِکَ قَوٰاماً ).

جالب توجه اینکه اصل انفاق کردن را مسلم می‌گیرد بطوری که نیاز به ذکر نداشته باشد چرا که انفاق یکی از وظائف حتمی هر انسانی است،لذا سخن را روی کیفیت انفاق آنان می‌برد و می‌گوید:انفاقی عادلانه و دور از هر گونه اسراف و سخت‌گیری دارند،نه آن چنان بذل و بخششی کنند که زن و فرزندشان گرسنه بمانند،و نه آن چنان سخت‌گیر باشند که دیگران از مواهب آنها بهره نگیرند.

در تفسیر"اسراف"و"اقتار"که نقطه مقابل یکدیگرند مفسران سخنان گوناگونی دارند که روح همه به یک امر بازمی‌گردد و آن اینکه"اسراف" آن است که بیش از حد و در غیر حق و بیجا مصرف گردد،و"اقتار"آن است که کمتر از حق و مقدار لازم بوده باشد.

در یکی از روایات اسلامی تشبیه جالبی برای اسراف و"اقتار"و حد اعتدال شده است و آن اینکه هنگامی که امام صادق ع این آیه را تلاوت فرمود مشتی سنگ‌ریزه از زمین برداشت و محکم در دست گرفت،و فرمود این همان"اقتار" و سخت‌گیری است،سپس مشت دیگری برداشت و چنان دست خود را گشود که همه آن به روی زمین ریخت و فرمود این"اسراف"است،بار سوم مشت دیگری برداشت و کمی دست خود را گشود به گونه‌ای که مقداری فرو ریخت و مقداری در دستش بازماند،و فرمود این همان"قوام"است ⁽¹⁾.

واژه"قوام"(بر وزن عوام)در لغت به معنی عدالت و استقامت و حد وسط

میان دو چیز است و"قوام"(بر وزن کتاب)به معنی چیزی است که مایه قیام و استقرار بوده باشد.

نکته‌ها:

اشاره

1-طرز مشی مؤمنان

در آیات فوق خواندیم که یکی از نشانه‌های بندگان خاص خدا تواضع است،تواضعی که بر روح آنها حکومت می‌کند و حتی در راه رفتن آنها نمایان است،تواضعی که آنها را بر تسلیم در برابر حق وامی‌دارد،ولی گاه ممکن است بعضی تواضع را با ضعف و ناتوانی و سستی و تنبلی اشتباه کنند که این طرز فکر خطرناکی است.

تواضع در راه رفتن به این نیست که سست و بی رمق گام بردارند،بلکه در عین تواضع گامهایی محکم و حاکی از جدیت و قدرت بردارند.در حالات پیامبر ص می‌خوانیم که یکی از اصحاب می‌گوید:

ما رایت احدا اسرع فی مشیته من رسول اللّٰه(ص)کانما الارض تطوی له و انا لنجهد انفسنا و انه لغیر مکترث: "من کسی را سریعتر در راه رفتن از پیامبر ندیدم،گویی زمین زیر پای او جمع می‌شد،و ما به زحمت می‌توانستیم به او برسیم و او اهمیتی نمی‌داد" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می‌خوانیم که در تفسیر آیه" اَلَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً "فرمود:

و الرجل یمشی بسجیته التی جبل علیها، لا یتکلف و لا یتبختر: "منظور این است که انسان به حال طبیعی خودش راه برود و تکلف و تکبر در آن نداشته باشد ⁽²⁾.

در حدیث دیگری در حالات پیامبر ص آمده:

قد کان یتکفا فی مشیه کانما یمشی فی صبب: "هنگامی که پیامبر اسلام ص راه می‌رفت در عین اینکه عجولانه نبود با سرعت گام برمی‌داشت گویی از یک سرازیری پائین می‌رفت ⁽¹⁾.

به هر حال همان گونه که گفتیم کیفیت راه رفتن به تنهایی مطرح نیست، بلکه دریچه‌ای است برای پی‌بردن به وضع روحیات یک انسان،و در حقیقت آیه اشاره‌ای به نفوذ روح تواضع و فروتنی در جان و روح عباد الرحمن می‌کند.

2-سختگیری و اسراف

بدون شک اسراف یکی از مذموم‌ترین اعمال از دیدگاه قرآن و اسلام است، و در آیات و روایات نکوهش فراوانی از آن شده،اسراف یک برنامه فرعونی است ( وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعٰالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ )(یونس 83).

اسراف کنندگان اصحاب دوزخ و جهنمند( وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ )(غافر 43).

و با توجه به آنچه امروز ثابت شده که منابع روی زمین با توجه به جمعیت انسانها آن قدر زیاد نیست که بتوان اسراف کاری کرد،و هر اسراف کاری سبب محرومیت انسانهای بی گناهی خواهد بود،بعلاوه روح اسراف معمولا توأم با خودخواهی و خودپسندی و بیگانگی از خلق خدا است.

در عین حال بخل و سختگیری و خسیس بودن نیز به همین اندازه زشت و ناپسند و نکوهیده است،اصولا از نظر بینش توحیدی مالک اصلی خدا است و ما همه امانت‌دار او هستیم و هر گونه تصرفی بدون اجازه و رضایت او زشت و ناپسند است و می‌دانیم او نه اجازه اسراف می‌دهد و نه اجازه بخل و تنگ چشمی.

[سوره الفرقان (25): آیات 68 تا 71]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ وَ لاٰ یَقْتُلُونَ اَلنَّفْسَ اَلَّتِی حَرَّمَ اَللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لاٰ یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً (68) یُضٰاعَفْ لَهُ اَلْعَذٰابُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ یَخْلُدْ فِیهِ مُهٰاناً (69) إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اَللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً (70) وَ مَنْ تٰابَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَإِنَّهُ یَتُوبُ إِلَی اَللّٰهِ مَتٰاباً (71)

ترجمه:

68-آنها کسانی هستند که معبود دیگری را با خداوند نمی‌خوانند،و انسانی را که خداوند خونش را حرام شمرده جز به حق به قتل نمی‌رسانند،و زنا نمی‌کنند،و هر کس چنین کند مجازاتش را خواهد دید.

69-چنین کسی عذاب او در قیامت مضاعف می‌گردد،و با خواری همیشه در آن خواهد ماند.

70-مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد که خداوند گناهان این گروه را به حسنات تبدیل می‌کند.و خداوند آمرزنده و مهربان است.

71-و کسی که توبه کند و عمل صالح بجا آورد به سوی خدا بازگشت می‌کند(و پاداش خود را از او می‌گیرد).

تفسیر:

اشاره

بحثی دیگر از صفات عباد الرحمن

ششمین ویژگی"عباد الرحمن"که در آیات مورد بحث آمده توحید خالص است که آنها را از هر گونه شرک و دوگانه و یا چند گانه پرستی دور می‌سازد، می‌فرماید:"آنها کسانی هستند که معبود دیگری را با خداوند نمی‌خوانند" ( وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ).

نور توحید سراسر قلب آنها و زندگی فردی و اجتماعیشان را روشن ساخته و تیرگی و ظلمت شرک از آسمان فکر و روح آنها به کلی کنار و رخت بر بسته است.

هفتمین صفت،پاکی آنها از آلودگی به خون بیگناهان است:"آنها هرگز انسانی را که خداوند خونش را حرام شمرده،جز به حق،به قتل نمی‌رسانند" ( وَ لاٰ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ) ⁽¹⁾.

از آیه فوق به خوبی استفاده می‌شود که تمام نفوس انسانی در اصل محترمند و ریختن خون آنها ممنوع است،مگر عواملی پیش آید که این احترام ذاتی را تحت الشعاع قرار دهد و مجوز ریختن خون گردد.

هشتمین وصف آنها این است که:دامان عفتشان هرگز آلوده نمی‌شود"و زنا نمی‌کنند"( وَ لاٰ یَزْنُونَ ).

آنها بر سر دو راهی کفر و ایمان،ایمان را انتخاب می‌کنند،و بر سر دو راهی امنیت و ناامنی جانها،امنیت را،و بر سر دو راهی پاکی و آلودگی،پاکی را،آنها محیطی خالی از هر گونه شرک و ناامنی و بی‌عفتی و ناپاکی با تلاش و کوشش خود فراهم می‌سازند.

و در پایان این آیه برای تاکید هر چه بیشتر اضافه می‌کند:"و هر کس یکی از این امور را انجام دهد عقوبت و مجازاتش را خواهد دید"( وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً ).

"اثم"و"اثام"در اصل به معنی اعمالی است که انسان را از رسیدن به ثواب دور می‌سازد،سپس به هر گونه گناه اطلاق شده است،ولی در اینجا به معنی جزای گناه است.

بعضی نیز گفته‌اند که"اثم"به معنی گناه و"اثام"به معنی کیفر گناه است ⁽¹⁾.

و اگر می‌بینیم بعضی از مفسران آن را به معنی بیابان یا کوه یا چاهی در جهنم ذکر کرده‌اند در واقع از قبیل بیان مصداق است.

درباره فلسفه تحریم زنا در جلد 12 صفحه 103 به بعد(ذیل آیه 33 سوره اسراء)مشروحا بحث کرده‌ایم.

قابل توجه اینکه در آیه فوق،نخست از مساله شرک،سپس قتل نفس، و بعد از آن زنا سخن به میان آمده،از بعضی از روایات استفاده می‌شود که این سه گناه از نظر ترتیب اهمیت به همین صورت که در آیه آمده‌اند می‌باشد.

ابن مسعود از پیامبر گرامی اسلام ص چنین نقل می‌کند عرض کردم:

ای الذنب اعظم؟قال ان تجعل للّٰه ندا و هو خلقک،قال قلت ثم ای؟قال ان تقتل ولدک مخافة ان یطعم معک،قال قلت:ثم ای؟قال ان تزانی حلیلة جارک،فانزل اللّٰه تصدیقها وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ -الی آخر الایه:

"کدام گناه از همه گناهان بزرگتر است؟فرمود:این که برای خدا شبیهی قرار دهی در حالی که او تو را آفرید،عرض کردم بعد از آن کدام گناه؟فرمود:

اینکه فرزند خود را از ترس اینکه مبادا با تو هم غذا شود به قتل برسانی!،باز

عرض کردم بعد از آن کدام گناه؟فرمود:اینکه به همسر همسایه‌ات خیانت کنی در این هنگام خداوند تصدیق سخن پیامبر ص را در این آیه نازل کرد: وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ... ⁽¹⁾.

گرچه در این حدیث سخن از نوع خاصی از قتل و زنا به میان آمده،ولی با توجه به اطلاق مفهوم آیه،این حکم درباره همه انواع آن می‌باشد و مورد روایت مصداق واضحتری از آن است.

*** از آنجا که این سه گناه نهایت اهمیت را دارد باز در آیه بعد روی آن تکیه کرده می‌گوید:"کسانی که مرتکب این امور شوند عذاب آنها در قیامت مضاعف می‌گردد،و با خواری،جاودانه در عذاب خواهد ماند"( یُضٰاعَفْ لَهُ الْعَذٰابُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ یَخْلُدْ فِیهِ مُهٰاناً ).

در اینجا دو سؤال پیش می‌آید:نخست اینکه چرا عذاب این گونه اشخاص مضاعف می‌گردد؟چرا به اندازه گناهشان مجازات نشوند؟آیا این با اصول عدالت سازگار است؟ دیگر اینکه در اینجا سخن از خلود و عذاب جاویدان است،در حالی که می‌دانیم خلود تنها مربوط به کفار است،و از سه گناهی که در این آیه ذکر شده تنها گناه اول کفر می‌باشد،و اما قتل نفس و زنا نمی‌تواند سبب خلود گردد؟ مفسران در پاسخ سؤال اول،بحث بسیار کرده‌اند،آنچه صحیحتر به نظر می‌رسد این است که منظور از مضاعف شدن عذاب این است که بر هر یک از این گناهان سه‌گانه که در این آیه مذکور است مجازات جداگانه‌ای خواهد شد که مجموعا عذاب مضاعف است.

از این گذشته گاه یک گناه سرچشمه گناهان دیگر می‌شود،مانند کفر که

سبب ترک واجبات و انجام محرمات می‌گردد،و این خود موجب مضاعف شدن مجازات الهی است.

به همین جهت بعضی از مفسران این آیه را دلیل بر این اصل معروف گرفته‌اند که"کفار همانگونه که مکلف به اصول دین هستند،به فروع نیز مکلف می‌باشند" (الکفار مکلفون بالفروع کما انهم مکلفون بالاصول).

و اما در پاسخ سؤال دوم می‌توان گفت که بعضی از گناهان به قدری شدید است که سبب بی ایمان از دنیا رفتن می‌شود،همانگونه که درباره قتل نفس در ذیل آیه 93 سوره نساء گفته‌ایم ⁽¹⁾.

در مورد زنا مخصوصا اگر زنای محصنه باشد نیز ممکن است چنین باشد.

این احتمال نیز وجود دارد که"خلود"در آیه فوق در مورد کسانی است که هر سه گناه را با هم مرتکب شوند،هم شرک،هم قتل نفس و هم زنا،شاهد بر این معنی آیه بعد است که می‌گوید إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً :"مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد"و به این ترتیب مشکلی باقی نخواهد ماند.

بعضی از مفسران نیز"خلود"را در اینجا به معنی مدت طولانی گرفته‌اند نه جاودانی،ولی تفسیر اول و دوم صحیحتر به نظر می‌رسد.

قابل توجه اینکه در اینجا علاوه بر مساله مجازات معمولی،کیفر دیگری که همان تحقیر و مهانت است و جنبه روانی دارد نیز ذکر شده است که خود می‌تواند تفسیری بر مساله مضاعف بودن عذاب بوده باشد،چرا که آنها هم عذاب جسمی دارند و هم روحی.

*** ولی از آنجا که قرآن مجید هیچگاه راه بازگشت را به روی مجرمان نمی‌بندد و گنهکاران را تشویق و دعوت به توبه می‌کند،در آیه بعد چنین

می‌گوید:"مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد که خداوند گناهانشان را می‌بخشد و سیئات اعمال آنها را تبدیل به حسنات می‌کند، و خداوند آمرزنده و مهربان است"( إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً ).

همانگونه که دیدیم در آیه قبل،سه گناه از بزرگترین گناهان ذکر شده بود جایی که در توبه را به روی این گونه افراد باز بگذارد دلیل بر این است که هر گنهکار پشیمانی می‌تواند به سوی خدا بازگردد،مشروط به اینکه توبه‌اش حقیقی باشد که نشانه آن عمل صالح جبران کننده است که در آیه آمده،و گرنه مجرد استغفار به زبان،با پشیمانی زودگذر به قلب،هرگز دلیل توبه نیست.

مساله مهم در مورد آیه فوق این است که چگونه خداوند"سیئات"آنها را تبدیل به"حسنات"می‌کند؟ ***

تبدیل سیئات به حسنات

در اینجا چند تفسیر است که همه می‌تواند قابل قبول باشد:

1-هنگامی که انسان توبه می‌کند و ایمان به خدا می‌آورد دگرگونی عمیقی در سراسر وجودش پیدا می‌شود،و به خاطر همین تحول و انقلاب درونی سیئات اعمالش در آینده تبدیل به حسنات می‌شود،اگر در گذشته مرتکب قتل نفس می‌شد در آینده دفاع از مظلومان و مبارزه با ظالمان را جای آن می‌گذارد، و اگر زناکار بود بعدا عفیف و پاکدامن می‌شود و این توفیق الهی را در سایه ایمان و توبه پیدا می‌کند.

2-دیگر اینکه خداوند به لطف و کرمش و فضل و انعامش بعد از توبه کردن سیئات اعمال او را محو می‌کند،و به جای آن حسنات می‌نشاند،چنان که در روایتی از ابو ذر از پیامبر اسلام ص می‌خوانیم:روز قیامت که می‌شود بعضی از افراد

را حاضر می‌کنند خداوند دستور می‌دهد گناهان صغیره او را به او عرضه کنید و کبیره‌ها را بپوشانید،به او گفته می‌شود تو در فلان روز فلان گناه صغیره را انجام دادی،و او به آن اعتراف می‌کند،ولی قلبش از کبائر ترسان و لرزان است.

در اینجا هر گاه خدا بخواهد به او لطفی کند دستور می‌دهد بجای هر سیئه حسنه‌ای به او بدهید،عرض می‌کند پروردگارا!من گناهان مهمی داشتم که آنها را در اینجا نمی‌بینم.

ابو ذر می‌گوید:در این هنگام پیامبر ص تبسم کرد که دندانهایش آشکار گشت سپس این آیه را تلاوت فرمود" فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ " ⁽¹⁾.

3-سومین تفسیر اینکه منظور از سیئات نفس اعمالی که انسان انجام می‌دهد نیست،بلکه آثار سویی است که از آن بر روح و جان انسان نشسته،هنگامی که توبه کند و ایمان آورد آن آثار سوء از روح و جانش برچیده می‌شود،و تبدیل به آثار خیر می‌گردد،و این است معنی تبدیل سیئات به حسنات.

البته این سه تفسیر-منافاتی با هم ندارند و ممکن است هر سه در مفهوم آیه جمع باشند.

*** آیه بعد در حقیقت چگونگی توبه صحیح را تشریح کرده و می‌گوید:

"کسی که توبه کند و عمل صالح انجام دهد،به سوی خدا بازگشت می‌کند" (و پاداش خود را از او می‌گیرد)( وَ مَنْ تٰابَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَإِنَّهُ یَتُوبُ إِلَی اللّٰهِ مَتٰاباً ) ⁽²⁾.

یعنی توبه و ترک گناه باید تنها به خاطر زشتی گناه نباشد بلکه علاوه بر آن

انگیزه‌اش خلوص نیت و بازگشت به سوی پروردگار باشد.

بنا بر این فی المثل ترک شراب یا دروغ به خاطر ضررهایی که دارد هر چند خوب است ولی ارزش اصلی این کار در صورتی است که از انگیزه الهی سرچشمه گیرد.

بعضی از مفسران تفسیر دیگری برای آیه فوق ذکر کرده‌اند و آن اینکه:

این جمله پاسخی است برای تعجبی که احیانا آیا گذشته در بعضی از اذهان برمی‌انگیزد و آن اینکه چگونه ممکن است خداوند سیئات را به حسنات تبدیل کند؟این آیه پاسخ می‌دهد هنگامی که انسان به سوی خداوند بزرگ بازگردد این امر تعجب ندارد.

تفسیر سومی برای آیه ذکر شده و آن اینکه:هر کس از گناه توبه کند به سوی خدا و پاداشهای بی حساب او بازمی‌گردد.

گرچه این تفسیرهای سه‌گانه منافاتی با هم ندارد ولی تفسیر اول نزدیکتر به نظر می‌رسد به خصوص اینکه با روایتی که در تفسیر علی ابن ابراهیم ذیل آیه مورد بحث نقل شده هماهنگ است.

[سوره الفرقان (25): آیات 72 تا 76]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ اَلزُّورَ وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً (72) وَ اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْهٰا صُمًّا وَ عُمْیٰاناً (73) وَ اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اِجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً (74) أُوْلٰئِکَ یُجْزَوْنَ اَلْغُرْفَةَ بِمٰا صَبَرُوا وَ یُلَقَّوْنَ فِیهٰا تَحِیَّةً وَ سَلاٰماً (75) خٰالِدِینَ فِیهٰا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقٰاماً (76)

ترجمه:

72-آنها کسانی هستند که شهادت به باطل نمی‌دهند(و در مجالس باطل شرکت نمی‌کنند) و هنگامی که با لغو و بیهودگی برخورد کنند بزرگوارانه از آن می‌گذرند.

73-آنها کسانی هستند که هر گاه آیات پروردگارشان به آنها گوشزد شود کر و کور روی آن نمی‌افتند! 74-آنها کسانی هستند که می‌گویند پروردگارا از همسران و فرزندان ما،مایه روشنی چشم ما قرار ده و ما را پیشوای پرهیزگاران بنما!

75-آنها هستند که درجات عالی بهشت در برابر شکیبایی‌شان به آنان پاداش داده می‌شود.

و در آن با تحیت و سلام روبرو می‌شوند.

76-جاودانه در آن خواهند ماند،چه قرارگاه خوب و چه محل اقامت جالبی!

تفسیر:

پاداش عباد الرحمن(بندگان ویژه خدا)

در تعقیب آیات گذشته که بخشی از ویژگیهای"عباد الرحمن"را بازگو کرد آیات مورد بحث بقیه این اوصاف را شرح می‌دهد.

نهمین صفت برجسته آنان احترام و حفظ حقوق دیگران است"آنها کسانی هستند که هرگز شهادت به باطل نمی‌دهند"( وَ الَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ الزُّورَ ).

مفسران بزرگ این آیه را دو گونه تفسیر کرده‌اند:

بعضی همانگونه که در بالا گفتیم،شهادت"زور"را به معنی"شهادت به باطل"دانسته،زیرا"زور"در لغت به معنی تمایل و انحراف است،و از آنجا که دروغ و باطل و ظلم از امور انحرافی است،به آن"زور"گفته می‌شود.

این تعبیر(شهادت زور)در کتاب شهادات در فقه ما به همین عنوان مطرح است،و در روایات متعددی نیز از آن نهی شده،هر چند در آن روایات،استدلالی به آیه فوق ندیدیم.

تفسیر دیگر اینکه:منظور از"شهود"همان"حضور"است،یعنی بندگان خاص خداوند در مجالس باطل،حضور پیدا نمی‌کنند.

و در بعضی از روایات که از طرق ائمه اهل بیت ع رسیده است به مجلس "غناء"تفسیر شده،همان مجالسی که در آنها خوانندگی لهوی توأم با نواختن آلات موسیقی یا بدون آن انجام می‌گیرد.

بدون شک منظور از این گونه روایات این نیست که مفهوم وسیع"زور" را محدود به"غنا"کند بلکه غنا یکی از مصادیق روشن آن است،و سایر مجالس

لهو و لعب و شرب خمر و دروغ و غیبت و امثال آن را نیز در برمی‌گیرد.

این احتمال نیز دور به نظر نمی‌رسد که هر دو تفسیر در معنی آیه جمع باشد و به این ترتیب عباد الرحمن و بندگان خاص خدا نه شهادت به دروغ می‌دهند، و نه در مجالس لهو و باطل و گناه حضور می‌یابند،چرا که حضور در این مجالس علاوه بر امضای گناه،مقدمه آلودگی قلب و روح است.

سپس در ذیل آیه به همین صفت برجسته آنان که داشتن هدف مثبت در زندگی است اشاره کرده می‌گوید:"آنها هنگامی که با لغو و بیهودگی برخورد کنند، بزرگوارانه از کنار آن می‌گذرند"( وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً ).

در حقیقت آنها نه در مجلس باطل حضور پیدا می‌کنند و نه آلوده لغو و بیهودگی می‌شوند.

و با توجه به اینکه"لغو"شامل هر کاری که هدف عاقلانه‌ای در آن نباشد می‌گردد،نشان می‌دهد که آنها در زندگی همیشه هدف معقول و مفید و سازنده‌ای را تعقیب می‌کنند، و از بیهوده‌گرایان و بیهوده‌کاران متنفرند،و اگر این گونه کارها در مسیر زندگی آنان قرار گیرد،چنان از کنار آن می‌گذرند که بی اعتنایی آنها خود دلیل عدم رضای باطنیشان به این اعمال است،و آن چنان بزرگوارند که هرگز محیطهای آلوده در آنان اثر نمی‌گذارد،و رنگ نمی‌پذیرند.

بدون شک بی اعتنایی به این صحنه‌ها در صورتی است که راهی برای مبارزه با فساد و نهی از منکر،بهتر از آن نداشته باشند،و گرنه بدون شک آنها می‌ایستند و وظیفه خود را تا آخرین مرحله انجام می‌دهند.

*** دهمین توصیف این گروه از بندگان خاص خدا،داشتن چشم بینا،و گوش شنوا به هنگام برخورد با آیات پروردگار است،می‌فرماید:"آنها کسانی هستند که هر گاه آیات پروردگارشان به آنها یاد آوری شود کر و کور روی آن نمی‌افتند"!

( وَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْهٰا صُمًّا وَ عُمْیٰاناً ).

مسلما منظور اشاره به عمل کفار نیست،چرا که آنها به آیات الهی اصلا اعتنایی ندارند،بلکه منظور گروه منافقان یا به ظاهر مسلمانان قشری است که چشم و گوش بسته بر آیات خدا می‌افتند بی آنکه حقیقت آن را درک کنند،به عمق آن برسند،و مقصود و منظور خدا را بدانند و به آن بیندیشند و در عمل از آن الهام گیرند.

راه خدا را با چشم و گوش بسته نمی‌توان پیمود،قبل از هر چیز گوش شنوا و چشم بینا برای پیمودن این راه لازم است،چشمی باطن‌نگر و ژرف‌بین و گوشی حساس و نکته‌شناس.

و اگر درست بیندیشیم زیان این گروه که چشم و گوش بسته به گمان خود دنبال آیات الهی می‌روند کمتر از زبان دشمنانی که آگاهانه ضربه بر پایه آئین حق می‌زنند نیست بلکه گاه به مراتب بیشتر است.

اصولا درک آگاهانه از مذهب سرچشمه اصلی مقاومت و پایداری و ایستادگی است،چرا که چشم و گوش بستگان را به آسانی می‌توان فریب داد،و با تحریف مذهب از مسیر اصلی منحرف ساخت،و آنها را به وادی کفر و بی ایمانی و ضلالت کشاند.

این گونه افراد آلت دست دشمنان و طعمه خوبی برای شیطانند،تنها مؤمنان ژرف‌اندیش و بصیر و سمیع‌اند که چون کوه ثابت می‌مانند و بازیچه دست این و آن نمی‌شوند.

در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم هنگامی که از تفسیر این آیه از محضرش سؤال کردند فرمود:

مستبصرین لیسوا بشکاک: "منظور این است که آنها از روی آگاهی گام برمی‌دارند نه از روی شک و تردید"! ⁽¹⁾.

یازدهمین ویژگی این مؤمنان راستین آن است که توجه خاصی به تربیت فرزند و خانواده خویش دارند و برای خود در برابر آنها مسئولیت فوق العاده‌ای قائلند"آنها پیوسته از درگاه خدا می‌خواهند و می‌گویند پروردگارا از همسران و فرزندان ما کسانی قرار ده که مایه روشنی چشم ما گردد"!( وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ ).

بدیهی است منظور این نیست که تنها در گوشه‌ای بنشینند و دعا کنند، بلکه دعا دلیل شوق و عشق درونیشان بر این امر است،و رمز تلاش و کوشش.

مسلما چنین افرادی آنچه در توان دارند در تربیت فرزندان و همسران و آشنایی آنها به اصول و فروع اسلام و راههای حق و عدالت،فروگذار نمی‌کنند و در آنجا که دستشان نمی‌رسد دست به دامن لطف پروردگار می‌زنند و دعا می‌کنند اصولا هر دعای صحیحی باید این گونه باشد،به مقدار توانایی تلاش کردن و خارج از مرز توانایی دعا نمودن.

"قرة عین"معادل نور چشم است که در فارسی می‌گوئیم،کنایه از کسی که مایه سرور و خوشحالی است این تعبیر در اصل از کلمه قر(بر وزن حر) گرفته شده که به معنی سردی و خنکی است،و از آنجا که معروف است(و بسیاری از مفسران به آن تصریح کرده‌اند)اشگ شوق همواره خنک،و اشکهای غم و اندوه داغ و سوزان است،لذا قرة عین به معنی چیزی است که مایه خنک شدن چشم انسان می‌شود،یعنی اشک شوق از دیدگان او فرو می‌ریزد،و این کنایه زیبایی است از سرور و شادمانی ⁽¹⁾.

مساله تربیت فرزند و راهنمایی همسر،و وظیفه پدران و مادران در برابر کودکان خود از مهمترین مسائلی است که قرآن روی آن تکیه کرده و به خواست خدا شرح آن را ذیل آیه 6 سوره تحریم بیان خواهیم کرد.

و بالآخره دوازدهمین وصف برجسته این بندگان خالص خدا که از یک نظر مهمترین این اوصاف است اینکه آنها هرگز به این قانع نیستند که خود راه حق را بسپرند بلکه همتشان آن چنان والا است که می‌خواهند امام و پیشوای جمعیت مؤمنان باشند و دیگران را نیز به این راه دعوت کنند.

آنها چون زاهدان گوشه‌گیر و منزوی،تنها گلیم خویش را از آب بیرون نمی‌کشند،بلکه سعیشان این است که بگیرند غریق را! لذا در پایان آیه می‌فرماید:آنها کسانی هستند که می‌گویند:"پروردگارا ما را امام و پیشوای پرهیزگاران قرار ده"( وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً ).

باز توجه به این نکته لازم است که آنها فقط دعا نمی‌کنند که تکیه بر جای بزرگان به گزاف زنند بلکه اسباب بزرگی و امامت را آن چنان فراهم می‌کنند که صفات شایسته یک پیشوای راستین در آنها جمع باشد،و این کاری است بسیار مشکل با شرائطی سخت و سنگین.

حتما فراموش نکرده‌ایم که این آیات صفات همه مؤمنان را بیان نمی‌کند بلکه اوصاف گروه ممتاز مؤمنان را که در صف مقدم قرار دارند تحت عنوان "عباد الرحمن"شرح می‌دهد،آری آنها بندگان خاص رحمانند،و همانگونه که رحمت عام خدا همگان را فرا می‌گیرد،رحمت این بندگان خدا نیز از جهاتی عام است،علم و فکر و بیان و قلم و مال و قدرتشان پیوسته در مسیر هدایت خلق خدا کار می‌کند.

آنها الگوها و اسوه‌های جامعه انسانی هستند.

آنها سرمشقهایی برای پرهیزگاران محسوب می‌شوند.

آنها به چراغهای راهنمایی در دریاها و صحراها می‌مانند که گم گشتگان را به سوی خود می‌خوانند و از فرو غلتیدن در گرداب،و افتادن در پرتگاهها رهایی می‌بخشند.

در روایات متعددی می‌خوانیم که این آیه درباره علی ع و ائمه اهل بیت ع وارد شده،و یا در روایت دیگری از امام صادق ع می‌خوانیم که:"منظور از این آیه مائیم" ⁽¹⁾.

بدون تردید ائمه اهل بیت ع از روشنترین مصداقهای آیه می‌باشند،اما این مانع از گسترش مفهوم آیه نخواهد بود که مؤمنان دیگر نیز هر کدام در شعاعهای مختلف امام و پیشوای دیگران باشند.

بعضی از مفسران از این آیه چنین استفاده کرده‌اند که تقاضای ریاست معنوی و روحانی و الهی نه تنها مذموم نیست،بلکه مطلوب و مرغوب نیز می‌باشد ⁽²⁾.

ضمنا باید توجه داشت که واژه"امام"هر چند مفرد است گاه به معنی جمع می‌آید و در آیه مورد بحث چنین است.

*** بعد از تکمیل این اوصاف دوازده‌گانه اشاره به این بندگان خاص خدا با تمام این ویژگیها کرده و در یک جمع بندی کوتاه پاداش الهی آنان را چنین بیان می‌کند:

"آنها کسانی هستند که درجات عالی بهشت در برابر صبر و استقامتشان به آنها پاداش داده می‌شود"( أُوْلٰئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمٰا صَبَرُوا ).

"غرفة"از ماده"غرف"(بر وزن حرف)به معنی برداشتن چیزی و تناول آن است،و غرفه به چیزی می‌گویند که برمی‌دارند و تناول می‌کنند(مانند

آبی که انسان از چشمه برای نوشیدن برمی‌گیرد)سپس به قسمتهای فوقانی ساختمان و طبقات بالای منازل اطلاق شده است،و در اینجا کنایه از برترین منزلگاههای بهشت است.

و از آنجا که"عباد الرحمن"با داشتن این اوصاف در صف اول مؤمنان قرار دارند درجه بهشتی آنان نیز باید برترین درجات باشد.

قابل توجه اینکه می‌گوید:این مقام عالی به خاطر این به آنها داده می‌شود که در راه خدا صبر و استقامت به خرج دادند،ممکن است چنین تصور شود که این وصف دیگری از اوصاف آنان است،ولی در حقیقت این وصف تازه‌ای نیست بلکه ضامن اجرای تمام اوصاف گذشته است،مگر بندگی پروردگار،مبارزه با طغیان شهوات،ترک شهادت زور،قبول تواضع و فروتنی،و غیر این صفات بدون صبر و استقامت،امکان پذیر است؟ این بیان انسان را به یاد حدیث معروف امیر مؤمنان علی ع می‌اندازد که می‌فرماید:

و الصبر من الایمان کالرأس من الجسد: "صبر و استقامت نسبت به ایمان همچون سر است نسبت به تن"که بقای تن با بقای سر است چرا که مقام فرماندهی تمام اعضاء در مغز انسان قرار دارد.

بنا بر این صبر در اینجا مفهوم وسیعی دارد که شکیبایی و استقامت در برابر مشکلات راه اطاعت پروردگار و جهاد و مبارزه با هوسهای سرکش و ایستادگی در مقابل عوامل گناه همه در آن جمع است و اگر در بعضی از اخبار تنها به فقر و محرومیت مالی تفسیر شده مسلما از قبیل بیان مصداق است.

سپس اضافه می‌کند:"در آن غرفه‌های بهشتی با تحیت و سلام روبرو می‌شوند" ( وَ یُلَقَّوْنَ فِیهٰا تَحِیَّةً وَ سَلاٰماً ).

بهشتیان به یکدیگر تحیت و سلام می‌گویند و فرشتگان به آنها،و از همه بالاتر خداوند به آنها سلام و تحیت می‌گوید،چنان که در آیه 58 سوره یس

می‌خوانیم: سَلاٰمٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ :"برای آنها سلامی است از سوی پروردگار رحیم"و در آیه 23 و 24 سوره یونس می‌خوانیم: وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ :"فرشتگان از هر دری بر آنها وارد می‌شوند و به آنها می‌گویند سلام بر شما".

در اینکه آیا"تحیت"و"سلام"در اینجا دو معنی دارد یا یک معنی؟در میان مفسران گفتگو است،ولی با توجه به اینکه"تحیت"در اصل به معنی دعا برای زندگی و حیات دیگری است،و"سلام"از ماده سلامت است،و به معنی دعا برای کسی است،بنا بر این چنین نتیجه می‌گیریم که واژه اول به عنوان درخواست حیات است و واژه دوم برای توأم بودن این حیات با سلامت است،هر چند گاهی ممکن است این دو کلمه به یک معنی بیاید.

البته"تحیت"در عرف معنی وسیعتری پیدا کرده و آن هر گونه سخنی است که در آغاز ورود به کسی می‌گویند و مایه خوشحالی و احترام و اظهار محبت نسبت به او می‌باشد.

*** سپس برای تاکید بیشتر می‌فرماید:"جاودانه در آن خواهند ماند،چه قرارگاه خوب و چه محل اقامت زیبایی"؟( خٰالِدِینَ فِیهٰا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقٰاماً ).

[سوره الفرقان (25): آیه 77]

اشاره

قُلْ مٰا یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لاٰ دُعٰاؤُکُمْ فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزٰاماً (77)

ترجمه:

77-بگو پروردگار من برای شما ارجی قائل نیست اگر دعای شما نباشد،شما(آیات خدا و پیامبران را)تکذیب کردید و دامان شما را خواهد گرفت و از شما جدا نخواهد شد.

تفسیر:

اگر دعای شما نبود ارزشی نداشتید!

این آیه که آخرین آیه سوره فرقان است در حقیقت نتیجه‌ای است برای تمام سوره،و هم برای بحثهایی که در زمینه اوصاف"عباد الرحمن"در آیات گذشته آمده است،روی سخن را به پیامبر ص کرده می‌گوید:"بگو پروردگار من برای شما ارج و وزنی نیست اگر دعای شما نباشد"( قُلْ مٰا یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لاٰ دُعٰاؤُکُمْ ).

"یعبؤا"از ماده"عبا"(بر وزن عبد)به معنی سنگینی است،بنا بر این جمله لا یعبأ یعنی وزنی قائل نیست،و به تعبیر دیگر اعتنایی نمی‌کند.

گرچه درباره معنی دعا در اینجا احتمالات زیادی داده شده ولی ریشه همه تقریبا به یک اصل بازمی‌گردد.

بعضی گفته‌اند دعا به همان معنی دعا کردن معروف است.

بعضی دیگر آن را به معنی ایمان،و بعضی به معنی عبادت و توحید،و بعضی به معنی شکر، و بعضی به معنی خواندن خدا در سختیها و شدائد،تفسیر کرده‌اند اما ریشه همه اینها همان ایمان و توجه به پروردگار است.

بنا بر این مفهوم آیه چنین می‌شود:آنچه به شما وزن و ارزش و قیمت در پیشگاه خدا می‌دهد همان ایمان و توجه به پروردگار و بندگی او است.

سپس می‌افزاید:"شما تکذیب آیات پروردگار و پیامبران خدا کردید، و این تکذیب دامان شما را خواهد گرفت،و از شما جدا نخواهد شد"( فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزٰاماً ).

ممکن است چنین تصور شود که میان آغاز و پایان آیه تضادی وجود دارد و یا حد اقل ارتباط و انسجام لازم دیده نمی‌شود،ولی با کمی دقت روشن می‌شود که منظور اصلی این است شما در گذشته آیات خدا و پیامبران او را تکذیب کردید اگر به سوی خدا نیائید و راه ایمان و بندگی او را پیش نگیرید هیچ ارزش و مقامی نزد او نخواهید داشت،و کیفرهای تکذیبتان قطعا دامانتان را خواهد گرفت ⁽¹⁾.

از جمله شواهد روشنی که این تفسیر را تایید می‌کند حدیثی است که امام

باقر ع نقل شده:از آن حضرت سؤال کردند:

کثرة القراءة افضل او کثرة الدعاء؟: "آیا بسیار تلاوت قرآن کردن افضل است یا بسیار دعا نمودن"؟ امام در پاسخ فرمود:

کثرة الدعا افضل و قرء هذه الایة: "بسیار دعا کردن افضل است و سپس آیه فوق را تلاوت فرمود" ⁽¹⁾.

نکته:

دعا راه خودسازی و خداشناسی

می‌دانیم در آیات قرآن و روایات اسلامی اهمیت زیادی به مساله دعا داده شده که نمونه آن آیه فوق بوده ولی ممکن است قبول این امر برای بعضی در ابتدا سنگین باشد که دعا کردن کار بسیار آسانی است و از همه کس ساخته است،و یا قدم را از این فراتر نهند و بگویند دعا کار افراد بیچاره است!این که اهمیتی ندارد!.

ولی اشتباه از اینجا ناشی می‌شود که دعا را خالی و برهنه از شرائطش می‌نگرند در حالی که اگر شرائط خاص دعا در نظر گرفته شود این حقیقت به وضوح ثابت می‌شود که دعا وسیله مؤثری است برای خودسازی و پیوند نزدیکی است میان انسان و خدا.

نخستین شرط دعا شناخت کسی است که انسان او را می‌خواند.

شرط دیگر شستشوی قلب و دل،و آماده ساختن روح برای تقاضای از او است،چرا که انسان هنگامی که به سراغ کسی می‌رود باید آمادگی لقای او را

داشته باشد.

شرط سوم دعا جلب رضا و خشنودی کسی است که انسان از او تقاضایی دارد چرا که بدون آن احتمال تاثیر بسیار ناچیز است.

و بالآخره چهارمین شرط استجابت دعا آن است که انسان تمام قدرت و نیرو و توان خویش را به کار گیرد و حد اکثر تلاش و کوشش را انجام دهد،و نسبت به ما ورای آن دست به دعا بردارد و قلب را متوجه خالق کند.

زیرا در روایات اسلامی صریحا آمده است کاری را که انسان خود می‌تواند انجام دهد اگر کوتاهی کند و به دعا متوسل شود دعایش مستجاب نیست! به این ترتیب دعا وسیله‌ای است برای شناخت پروردگار و صفات جمال و جلال او، و هم وسیله‌ای است برای توبه از گناه و پاک‌سازی روح،و هم عاملی است برای انجام نیکی‌ها،و هم سببی است برای جهاد و تلاش و کوشش بیشتر تا آخرین حد توان.

به همین دلیل تعبیرات مهمی درباره دعا دیده می‌شود که جز با آنچه گفتیم مفهوم نیست،مثلا:

در روایتی از پیامبر ص می‌خوانیم

"الدعاء سلاح المؤمن،و عمود الدین،و نور السماوات و الارض" :"دعا اسلحه مؤمن،و ستون دین و نور آسمانها و زمین است ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امیر مؤمنان علی ع می‌خوانیم:

الدعاء مفاتیح النجاح،و مقالید الفلاح،و خیر الدعاء ما صدر عن صدر نقی و قلب تقی:

"دعا کلید پیروزی و مفتاح رستگاری است و بهترین دعا دعائی است که از سینه پاک و قلب پرهیزگار برخیزد" ⁽²⁾.

و در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم

"الدعاء انفذ من السنان" "دعا نافذتر از نوک نیزه است"! ⁽³⁾.

گذشته از همه اینها اصولا در زندگی انسان حوادثی رخ می‌دهد که از نظر اسباب ظاهری او را در یاس فرو می‌برد،دعا می‌تواند دریچه‌ای باشد به سوی امید پیروزی،و وسیله مؤثری برای مبارزه با یاس و نومیدی.

به همین دلیل دعا به هنگام حوادث سخت و طاقت‌فرسا به انسان قدرت و نیرو و امیدواری و آرامش می‌بخشد،و از نظر روانی اثر غیر قابل انکاری دارد.

در زمینه مساله دعا،و فلسفه،و شرائط،و نتائج آن،به طور مشروح در جلد اول تفسیر نمونه ذیل آیه 186 سوره بقره بحث کرده‌ایم،برای توضیح بیشتر به آنجا مراجعه فرمائید.

***پروردگارا!ما را از بندگان خاصت قرار ده و توفیق کسب ویژگیهای صفات عباد الرحمن را به ما مرحمت کن.

خداوندا!درهای دعا را به روی ما بگشا و آن را سبب ارزش وجود ما در پیشگاهت قرار ده.

خدایا!توفیق دعاهایی که مطلوب درگاه تو است به ما مرحمت فرما و از اجابت آن ما را محروم مکن انک علی کل شیء قدیر،و بالاجابة جدیر.

پایان سوره فرقان 15\12\1361 شمسی 20 جمادی الاولی 1403 قمری

(26) سوره شعراء تمامی آیات این سوره(بجز چهار آیه آخر آن)در مکه نازل شده،و عدد آیات آن 227 آیه است

اشاره

محتوای سوره شعراء

معروف در میان مفسران این است که تمام آیات 227 گانه این سوره جز چهار آیه آخر آن،در مکه نازل شده است ⁽¹⁾.

لحن آیات این سوره نیز با دیگر سوره‌های مکی کاملا هماهنگ است، و می‌دانیم در سوره‌های مکی که در آغاز دعوت اسلام نازل گردید بیشتر روی اصول اعتقادی،توحید و معاد و دعوت پیامبران خدا و اهمیت قرآن تکیه می‌شد،و تقریبا تمام بحثهای سوره شعراء پیرامون همین مسائل دور می‌زند.

در حقیقت می‌توان محتوای این سوره را در چند بخش خلاصه کرد:

بخش اول طلیعه سوره است که از حروف مقطعه،و سپس عظمت مقام قرآن و تسلی خاطر پیامبر ص در برابر پافشاری و خیره سری مشرکان و اشاره‌ای به بعضی از نشانه‌های توحید و صفات خدا سخن می‌گوید.

بخش دوم فرازهایی از سرگذشت هفت پیامبر بزرگ و مبارزات آنها را با قومشان،و لجاجتها و خیره‌سریهای آنان را در برابر این پیامبران بازگو می‌کند،که بعضی مانند داستان موسی و فرعون مشروحتر،و بعضی دیگر مانند سرگذشت ابراهیم و نوح و هود و صالح و لوط و شعیب کوتاهتر است.

مخصوصا در این بخش،اشاره به منطق ضعیف و تعصب آمیز مشرکان در هر عصر

و زمان در برابر پیامبران الهی شده است که شباهت زیادی با منطق مشرکان عصر پیامبر اسلام ص داشته و این مایه تسلی خاطر برای پیامبر ص و مؤمنان اندک نخستین بود که بدانند تاریخ از این گونه افراد و منطقها بسیار به خاطر دارد و ضعف و فتوری به خود راه ندهند.

و نیز مخصوصا روی عذاب دردناک این اقوام و بلاهای وحشتناکی که بر آنها فرود آمد تکیه شده است که خود تهدید مؤثری برای مخالفان پیامبر اسلام در آن شرائط است.

بخش سوم که در حقیقت جنبه نتیجه‌گیری از بخشهای گذشته دارد پیرامون پیامبر اسلام ص و عظمت قرآن و تکذیب مشرکان و دستوراتی به آن حضرت در زمینه روش دعوت،و چگونگی برخورد با مؤمنان سخن می‌گوید،و سوره را با بشارت به مؤمنان صالح و تهدید شدید ستمگران پایان می‌دهد.

ضمنا نام این سوره از چند آیه آخر که پیرامون شعرای بی هدف سخن می‌گوید گرفته شده است.

این نکته نیز قابل توجه است که این سوره از نظر تعداد آیات بعد از سوره بقره بر همه سوره‌های قرآن فزونی دارد،هر چند از نظر تعداد کلمات چنین نیست، بلکه از بسیاری از آنان کوتاهتر است.

فضیلت سوره شعراء

در حدیثی از پیامبر اسلام ص در اهمیت تلاوت این سوره چنین می‌خوانیم: من قرء سورة شعراء کان له من الاجر عشر حسنات،بعدد کل من صدق بنوح و کذب به و هود و شعیب و صالح و ابراهیم،و بعدد کل من کذب بعیسی و صدق بمحمد(ص): "کسی که سوره شعرا را بخواند به عدد هر کسی که نوح را تصدیق و یا تکذیب کرده است ده حسنه برای او خواهد بود،و همچنین هود،شعیب،و صالح ابراهیم،و به عدد تمام کسانی که تکذیب عیسی و تصدیق محمد ص کرده‌اند" 1. ناگفته روشن است که این همه اجر و پاداش تنها برای تلاوت منهای اندیشه و عمل نیست،بلکه قرائن متعددی در روایات فضائل سوره‌ها است که نشان می‌دهد منظور تلاوتی است که مقدمه تفکر و سپس اراده و عمل باشد و در گذشته به آن اشاره کرده‌ایم. اتفاقا تعبیری که در حدیث فوق آمده نیز مؤید همین مطلب است،زیرا استحقاق حسنات به تعداد تصدیق کنندگان و تکذیب کنندگان انبیاء بخاطر قرار گرفتن در خط تصدیق کنندگان و بیگانگی با خط تکذیب کنندگان است. ***

معروف در میان مفسران این است که تمام آیات 227 گانه این سوره جز چهار آیه آخر آن،در مکه نازل شده است ⁽¹⁾.

لحن آیات این سوره نیز با دیگر سوره‌های مکی کاملا هماهنگ است، و می‌دانیم در سوره‌های مکی که در آغاز دعوت اسلام نازل گردید بیشتر روی اصول اعتقادی،توحید و معاد و دعوت پیامبران خدا و اهمیت قرآن تکیه می‌شد،و تقریبا تمام بحثهای سوره شعراء پیرامون همین مسائل دور می‌زند.

در حقیقت می‌توان محتوای این سوره را در چند بخش خلاصه کرد:

بخش اول طلیعه سوره است که از حروف مقطعه،و سپس عظمت مقام قرآن و تسلی خاطر پیامبر ص در برابر پافشاری و خیره سری مشرکان و اشاره‌ای به بعضی از نشانه‌های توحید و صفات خدا سخن می‌گوید.

بخش دوم فرازهایی از سرگذشت هفت پیامبر بزرگ و مبارزات آنها را با قومشان،و لجاجتها و خیره‌سریهای آنان را در برابر این پیامبران بازگو می‌کند،که بعضی مانند داستان موسی و فرعون مشروحتر،و بعضی دیگر مانند سرگذشت ابراهیم و نوح و هود و صالح و لوط و شعیب کوتاهتر است.

مخصوصا در این بخش،اشاره به منطق ضعیف و تعصب آمیز مشرکان در هر عصر

ص :

[سوره الشعراء (26): آیات 1 تا 6]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>طسم (1) تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (2) لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ (3) إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِینَ (4) وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ اَلرَّحْمٰنِ مُحْدَثٍ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ (5) فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (6)

ترجمه:

بنام خداوند بخشندۀ بخشایشگر 1-طسم 2-این آیات کتاب مبین است.

3-گویی می‌خواهی جان خود را از شدت اندوه از دست دهی بخاطر اینکه آنها ایمان نمی‌آورند.

4-اگر ما اراده کنیم از آسمان بر آنها آیه‌ای نازل می‌کنیم که گردنهایشان در برابر آن خاضع گردد! 5-و هر ذکر تازه‌ای از سوی خداوند رحمان برای آنها بیاید از آن اعراض می‌کنند.

6-آنها تکذیب کردند،اما به زودی اخبار آنچه را به استهزاء می‌گرفتند به آنان می‌رسد (و از مجازاتش با خبر خواهند شد).

تفسیر:

آنها از هر تازه‌ای وحشت دارند!

باز در آغاز این سوره با نمونه دیگری از حروف مقطعه قرآن روبرو می‌شویم ( طسم ).

در تفسیر این حروف مقطعه و نظائر آن در آغاز سوره‌های بقره و آل عمران و اعراف بحثهای مشروح و جداگانه‌ای داشته‌ایم که نیازی به تکرار آن نمی‌بینیم.

آنچه باید در اینجا اضافه کنیم این است که روایات متعددی از پیامبر اکرم ص یا بعضی از صحابه در تفسیر"طسم"نقل شده که همه نشان می‌دهد این حروف علامتهای اختصاری از نامهای خدا،یا نامهای قرآن،و یا مکانهای مقدس و یا بعضی از درختان بهشتی و مانند آن است.

این روایات تفسیری را که در آغاز سوره اعراف جلد ششم در این زمینه نقل کردیم تایید می‌کند،و در عین حال با آنچه در آغاز سوره بقره آوردیم که

منظور بیان اعجاز و عظمت قرآن است که این کلام بزرگ از حروف ساده و کوچکی ترکیب شده است منافاتی ندارد.

*** آیه بعد عظمت قرآن را این چنین بیان می‌کند:"اینها آیات کتاب مبین است"( تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ ).

البته"تلک"از نظر ادبیات عرب اشاره به دور است،و به معنی"آن"یا "آنها"می‌باشد،و همانگونه که سابقا هم اشاره کرده‌ایم در کلام عرب و گاه در زبان فارسی برای بیان عظمت چیزی از اسم اشاره دور استفاده می‌شود،یعنی موضوع به قدری مهم و بلند مرتبه است که گویی از دسترس ما بیرون و در اوج آسمانها قرار داد.

قابل توجه اینکه این آیه به همین صورت بی کم و کاست در آغاز سوره"یوسف" و"قصص"نیز آمده است،و در همه این موارد بعد از حروف مقطعه واقع شده، که نشان دهنده ارتباط این"حروف"با"عظمت قرآن"است.

توصیف"قرآن"به"مبین"که در اصل از ماده"بیان"است اشاره به آشکار بودن عظمت و اعجاز آن می‌باشد که هر چه انسان در محتوای آن بیشتر دقت کند به معجزه بودنش آشناتر می‌شود.

از این گذشته قرآن بیان کننده"حق"از"باطل"و آشکار کننده راه سعادت و پیروزی و نجات از گمراهی است.

*** سپس به دلداری پیامبر ص پرداخته،می‌گوید:"گویی می‌خواهی جان خود را به خاطر اینکه آنها ایمان نمی‌آورند از شدت اندوه بر باد دهی"!( لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ ).

"باخع"از ماده"بخع"(بر وزن بخش)به معنی هلاک کردن خویشتن

از شدت غم و اندوه است.این تعبیر نشان می‌دهد که تا چه اندازه پیامبر اسلام ص نسبت به مردم دلسوز و در انجام رسالت خویش اصرار و پافشاری داشت،و از اینکه می‌دید تشنه‌کامانی در کنار چشمه آب زلال قرآن و اسلام نشسته‌اند و باز از تشنگی فریاد می‌کشند ناراحت بود.

ناراحت بود که چرا انسان عاقل با داشتن اینهمه چراغ روشن باز از بیراهه می‌رود؟و در پرتگاه فرو می‌غلطد و نابود می‌شود؟ آری همه پیامبران الهی این چنین دلسوز بودند مخصوصا پیامبر اسلام که این تعبیر کرارا در قرآن در مورد او آمده است.

بعضی از مفسران چنین می‌گویند که سبب نزول آیه فوق این بود که پیامبر ص مرتبا اهل مکه را به توحید دعوت می‌کرد،اما آنها ایمان نمی‌آوردند، پیامبر ص آن قدر ناراحت شده بود که آثار آن در چهره‌اش آشکار بود،آیه فوق نازل شد و پیامبر ص را دلداری داد ⁽¹⁾.

*** آیه بعد برای اثبات این حقیقت که خداوند بر هر چیز قادر است حتی می‌تواند همه آنها را به اجبار وادار به ایمان کند چنین می‌گوید:"اگر ما بخواهیم از آسمان آیه‌ای بر آنها نازل می‌کنیم که گردنهایشان در برابر آن خاضع گردد" ( إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمٰاءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِینَ ).

اشاره به اینکه ما این قدرت را داریم که معجزه خیره کننده،یا عذاب شدید و وحشتناکی بر آنها فرو بفرستیم که همگی بی اختیار سر تعظیم در برابر آن فرود آورند و تسلیم شوند، ولی این ایمان اجباری ارزشی ندارد،مهم آنست که آنها از روی اراده و تصمیم و درک و اندیشه در برابر حق خاضع گردند.

ناگفته پیدا است که منظور از خضوع کردن گردنها،خضوع کردن صاحبان

آنها است،منتها گردن در فارسی،و"رقبه"و"عنق"در عربی به خاطر اینکه عضو مهم بدن انسان است به صورت کنایه از خود انسان ذکر می‌شود،فی المثل افراد یاغی را گردنکش و افراد زورگو را گردن کلفت،و افراد ناتوان را گردن شکسته می‌گویند! البته در تفسیر"اعناق"در اینجا احتمالات دیگری نیز داده‌اند:از جمله اینکه"اعناق"به معنی"رؤسا"،یا به معنی"گروهی از مردم"می‌باشد که همه این احتمالات ضعیف است.

*** سپس به موضع‌گیری مشرکان و کافران در برابر قرآن اشاره کرده، می‌فرماید:"هر ذکر تازه‌ای از سوی خداوند رحمان برای آنها بیاید از آن اعراض می‌کنند"( وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ مُحْدَثٍ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ ).

تعبیر به"ذکر"اشاره به این واقعیت است که قرآن بیدار کننده و آگاه کننده است،در تمام آیات و سوره‌هایش،اما این گروه از بیداری و آگاهی فرار می‌کنند!.

و تعبیر به"الرحمن"اشاره به این است که نزول این آیات از سوی پروردگار از"رحمت عامه"او سرچشمه می‌گیرد که همه انسانها را بدون استثناء به سعادت و کمال دعوت می‌کند.

و نیز ممکن است برای تحریک حس شکرگزاری مردم باشد که این سخنان از سوی خداوندی است که نعمتهایش سر تا پای شما را فرا گرفته،چگونه در برابر ولی نعمت خود این چنین اعراض می‌کنید،و اگر او در مجازات شما عجله نمی‌کند آنهم از رحمت او است.

تعبیر به"محدث"(تازه و جدید)اشاره به این است که آیات قرآن یکی پس از دیگری نازل می‌گردد،و هر کدام محتوای تازه‌ای دارد،اما چه سود که

اینها با این حقایق تازه ناسازگارند،گویی با همان خرافات نیاکان پیوند همیشگی بسته‌اند،و با هیچ قیمتی حاضر نیستند با جهل و گمراهی و خرافات وداع گویند اصولا همیشه افراد نادان و متعصب و لجوج با تازه‌ها،هر چند موجب هدایت و آگاهی و نجات باشد،مخالفند.

در آیه 68 سوره مؤمنون می‌خوانیم أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ: "آیا آنها تدبر در این سخن نکردند یا اینکه این آیات چیز تازه‌ای است که برای نیاکانشان نیامده"(و به بهانه تازه بودن با آن مبارزه می‌کنند).

*** سپس اضافه می‌کند اینها تنها به"اعراض"قناعت نمی‌کنند،بلکه به مرحله"تکذیب"و از آن بدتر"استهزاء"می‌رسند،می‌فرماید:"آنها تکذیب کردند اما به زودی اخبار آنچه را به استهزاء می‌گرفتند به آنان می‌رسد"و از مجازات دردناک کار خود با خبر می‌شوند( فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ ).

"انباء"جمع"نبا"به معنی خبر مهم است،و منظور در اینجا کیفرهای سختی است که در این جهان و جهان دیگر دامنگیر آنها می‌شود،گرچه بعضی از مفسران مانند"شیخ طوسی"در"تبیان"این کیفرها را منحصر به کیفر آخرت دانسته‌اند،ولی غالب مفسران آن را مطلق و شامل هر دو نوع کیفر دانسته‌اند، و در واقع چنین است،چرا که آیه اطلاق دارد و از این گذشته کفر و انکار بازتاب وسیع و گسترده وحشتناکی در تمام زندگی انسان دارد،چگونه می‌توان از آن صرف نظر کرد.

بررسی این آیه و آیه قبل نشان می‌دهد که انسان به هنگام قرار گرفتن در جاده‌های انحرافی به طور دائم‌التزایدی فاصله خود را از حق بیشتر می‌کند:

نخست مرحله اعراض و روی گرداندن و بی اعتنایی نسبت به حق است،اما تدریجا به مرحله تکذیب و انکار می‌رسد،باز از این مرحله فراتر می‌رود و حق را به باد سخریه می‌گیرد،و به دنبال آن مجازات الهی فرا می‌رسد(نظیر این تعبیر در آغاز سوره انعام آیه 4 و 5 نیز آمده است).

نکته‌ها:

1-در یکی از خطبه‌های معروف"نهج البلاغه" علی ع به این واقعیت اشاره فرموده که خداوند پیامبران را آن چنان فرستاده است که مردم بتوانند آزادانه برای ایمان آوردن تصمیم‌گیری کنند که اگر غیر آن بود،ایمان اجباری می‌شد و سودی نداشت،می‌فرماید:

"اگر خداوند می‌خواست به هنگام مبعوث ساختن پیامبرانش،درهای گنجها و معادن طلا و باغهای خرم و سرسبز را به روی آنان بگشاید می‌گشود، و اگر می‌خواست پرندگان آسمان و حیوانات وحشی زمین را همراه آنان گسیل دارد می‌داشت،اما اگر این کار را می‌کرد امتحان از میان می‌رفت،و پاداش و جزا بی اثر می‌شد" ⁽¹⁾.

در کتاب کافی ذیل آیه مورد بحث چنین آمده که:"اگر خدا می‌خواست از آسمان نشانه‌ای نازل می‌کرد که گردنهای آنها در برابر آن خاضع گردد، و اگر چنین می‌کرد آزمون از همه مردم ساقط می‌شد" ⁽²⁾.

قابل توجه اینکه در کتب معروفی مانند"ارشاد مفید"و"روضه کافی" و"کمال الدین صدوق"و"تفسیر قمی"آمده است که امام صادق ع در تفسیر

آیه إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمٰاءِ آیَةً ...فرمود:"منظور طغیانگران بنی امیه هستند که به هنگام قیام مهدی ع آیه آسمانی می‌بینند و در برابر آن ناچار به تسلیم می‌شوند" ⁽¹⁾.

روشن است که منظور از این روایات،بیان مصداقی از مفهوم وسیع آیه است که سرانجام به هنگام ظهور حضرت مهدی ع رهبر حکومت جهانی،تمام حکومتهای ظلم و جور که خط بنی امیه را ادامه می‌دهند به حکم اجبار در برابر قدرت مهدی و حمایتهای الهی او سر تسلیم فرود می‌آورند.

***2-می‌دانیم یکی از بحثهای دامنه‌دار در قرون نخستین اسلام بحث پیرامون حادث بودن و یا قدیم بودن"کلام اللّٰه"بود که دامنه این بحث به کتب تفسیر نیز کشانده شده،و جمعی از مفسران به تعبیری که در آیات فوق آمده(محدث)بر حادث بودن قرآن استدلال کرده‌اند.

ولی چنان که قبلا نیز اشاره کرده‌ایم اساس این بحث به هیچوجه نمی‌تواند منطقی بوده باشد،و به نظر می‌رسد که زمامداران آن زمان از بنی امیه و بنی عباس در دامن زدن به اینگونه بحثهای انحرافی که افکار مسلمانان را از مسائل مهم و جدی منحرف می‌ساخته دخالت داشته‌اند،آنها این مسائل را به عنوان سرگرم ساختن علمای اسلام و ادامه حکومت خودکامه خود می‌خواستند.

زیرا اگر منظور از"کلام اللّٰه"همان محتوای قرآن است که آن از ازل در علم خدا بوده و خدا از همه آن آگاهی داشته است،و اگر منظور نزول وحی است و کلمات و حروف قرآن مسلما حادث است،بنا بر این در یک صورت قدیم بودن و در یک صورت حادث بودن قطعی است و جای بحث و گفتگو نیست.جامعه اسلامی مخصوصا علماء و دانشمندان باید بیدار باشند و گرفتار بحثهای انحرافی که به دست جباران و دشمنان ایجاد شده است نگردند.

[سوره الشعراء (26): آیات 7 تا 9]

اشاره

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی اَلْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ (7) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (8) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (9)

ترجمه:

7-آیا آنها به زمین نگاه نکردند،چه اندازه در آن از انواع گیاهان آفریدیم.

8-در این نشانه روشنی است(بر وجود خدا)ولی اکثر آنها هرگز مؤمن نبوده‌اند.

9-پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

زوجیت در گیاهان

در آیات گذشته سخن از اعراض کافران،از آیات تشریعی یعنی قرآن مجید بود،و در آیات مورد بحث سخن از اعراض آنها از آیات تکوینی و نشانه‌های خدا در پهنه آفرینش است،آنها نه تنها،گوش جان خود را بر سخنان پیامبر ص می‌بستند، بلکه چشمهای خود را نیز از دیدن نشانه‌های حق در اطراف خود محروم می‌ساختند.

نخست می‌گوید:"آیا آنها به زمین نگاه نکردند چه بسیار گیاهان از انواع مختلف،نر و ماده،زیبا و جالب و پرفایده در آن آفریدیم"( أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ

کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

) ⁽¹⁾.

در اینجا تعبیر به"زوج"در مورد گیاهان قابل دقت است،گرچه غالب مفسران زوج را به معنی نوع و صنف،و ازواج را به معنی انواع و اصناف گرفته‌اند،ولی چه مانعی دارد که زوج را به معنی معروفش که قبل از هر معنی دیگر به ذهن می‌آید بگیریم و اشاره به زوجیت در جهان گیاهان باشد؟! در گذشته انسانها کم و بیش فهمیده بودند که بعضی از گیاهان دارای نوع نر و نوع ماده است،و برای بارور ساختن گیاهان از طریق تلقیح استفاده می‌کردند این مساله در مورد درختان نخل کاملا شناخته شده بود،ولی نخستین بار"لینه" دانشمند و گیاهشناس معروف سوئدی،در اواسط قرن 18 میلادی،موفق به کشف این واقعیت شد که مساله زوجیت در دنیای گیاهان تقریبا یک قانون عمومی است و گیاهان نیز همانند غالب حیوانات از طریق آمیزش نطفه نر و ماده بارور می‌شوند و سپس میوه می‌دهند.

ولی قرآن مجید قرنها قبل از این دانشمند کرارا در آیات مختلف به زوجیت در جهان گیاهان اشاره کرده(در آیات مورد بحث،و در سوره رعد آیه 4،و لقمان آیه 10 و سوره ق آیه 7)و این خود یکی از معجزات علمی قرآن است.

واژه"کریم"در اصل به معنی هر چیز پر ارزش است،گاه در مورد انسان به کار می‌رود و گاه گیاهان،و گاهی حتی نامه توصیف به"کریم" می‌شود مانند سخن ملکه سبا در مورد نامه سلیمان: إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتٰابٌ کَرِیمٌ (نمل-29).

و منظور از گیاه کریم گیاهان پرفایده است و البته هر گیاهی دارای فوائدی است که با پیشرفت علم این حقیقت روز به روز آشکارتر می‌شود.

*** در آیه بعد به عنوان تاکید و تصریح بیشتر می‌فرماید:"در این خلقت گیاهان ارزشمند نشانه روشنی بر وجود خدا است"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ).

آری توجه به این واقعیت که این خاک ظاهرا بی ارزش با داشتن یک ترکیب معین مبدء پیدایش انواع گلهای زیبا و درختان پر ثمر و میوه‌های رنگارنگ با خواص کاملا متفاوت است بیانگر نهایت قدرت خدا است،اما این کوردلان آن چنان غافل و بی‌خبرند که این گونه آیات الهی را می‌بینند،باز هم در غفلتند، چرا که کفر و لجاج در قلب آنها رسوخ کرده،لذا در پایان آیه می‌فرماید:"اکثر آنها هرگز مؤمن نبوده‌اند"( وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ).

یعنی این بی ایمانی همچون یک صفت راسخ در آنها شده،و چه جای تعجب که از این آیات بهره نگیرند،زیرا قابلیت محل نیز از شرائط اصلی تاثیر است همانگونه که در مورد قرآن می‌خوانیم هُدیً لِلْمُتَّقِینَ :"مایه هدایت پرهیزکاران است"(بقره-2).

*** در آخرین آیه مورد بحث با تعبیری که هم نشانه تهدید است و هم تشویق، هم بیم است و هم امید،می‌فرماید:"پروردگار تو عزیز و رحیم است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

"عزیز"به معنی قدرتمندی است که شکست ناپذیر است،هم توانایی بر ارائه آیات بزرگ دارد،و هم در هم کوبنده تکذیب کنندگان است،ولی با این حال"رحیم"است و رحمت واسعه‌اش همه جا را فرا گرفته،و بازگشت جدی

به سوی او در یک لحظه کوتاه کافی است که تمام نظر لطف او را متوجه انسان سازد و بر گناهان گذشته‌اش قلم عفو کشد.

ممکن است مقدم داشتن صفت"عزیز"بر"رحیم"در اینجا به خاطر این باشد که اگر رحیم را مقدم می‌داشت ممکن بود از آن احساس ضعف شود،اما عزیز را مقدم می‌دارد تا روشن گردد که در نهایت قدرت،بسیار مهربان است.

[سوره الشعراء (26): آیات 10 تا 15]

اشاره

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ اِئْتِ اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (10) قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ (11) قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ (12) وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ (13) وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ (14) قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ (15)

ترجمه:

10-به خاطر بیاور هنگامی که پروردگارت موسی را ندا داد که به سراغ آن قوم ستمگر برو.

11-قوم فرعون،آیا آنها(از مخالفت فرمان پروردگار)پرهیز نمی‌کنند؟! 12-(موسی)عرض کرد پروردگارا من از آن بیم دارم که مرا تکذیب کنند.

13-و سینه‌ام تنگ می‌شود،و زبانم به قدر کافی گویا نیست(به برادرم)هارون نیز رسالت ده(تا مرا یاری کند).

14-و آنها(به اعتقاد خودشان)بر من گناهی دارند می‌ترسم مرا به قتل برسانند(و این رسالت به پایان نرسد).

15-فرمود چنین نیست(آنها کاری نمی‌توانند انجام دهند)شما هر دو با آیات ما(برای هدایت آنان)بروید ما با شما هستیم و(سخنانتان را)می‌شنویم.

تفسیر:

آغاز رسالت موسی(ع)

گفتیم در این سوره سرگذشت هفت تن از پیامبران بزرگ به عنوان درس آموزنده‌ای برای عموم مسلمانان مخصوصا مسلمانان نخستین بیان شده است.

نخست از موسی ع شروع می‌کند و بخشهای مختلفی از زندگی او و درگیریش را با فرعونیان تا هنگام غرق این قوم ظالم و ستمگر شرح می‌دهد.

تا کنون در سوره‌های متعددی از قرآن(سوره بقره و مائده و اعراف و یونس و اسراء و طه)سخن از بنی اسرائیل و موسی و فرعونیان به میان آمده و در بعضی از سوره‌های بعد نیز در این باره بحثهایی می‌آید.

این بحثها گرچه بظاهر مکرر است،اما دقت در آنها نشان می‌دهد که در هر مورد روی بخش خاصی از این سرگذشت پر ماجرا،و برای هدف مخصوصی، تکیه شده است.

فی المثل آیات مورد بحث هنگامی نازل شد که مسلمانان سخت در اقلیت قرار داشتند و دشمنان آنها بسیار قوی و نیرومند،به گونه‌ای که هیچگونه موازنه قدرت در میان آنها نبود،در اینجا لازم است خداوند سرگذشتهای مشابهی را از اقوام پیشین بیان کند تا بدانند این قدرت عظیم دشمن و ضعف ظاهری آنها هرگز سبب شکست نخواهد شد،تا روحیه آنها قوی گردد و بر استقامت و پافشاری خود بیفزایند،و جالب اینکه:بعد از سرگذشت هر یک از این پیامبران هفتگانه جمله " وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ""اکثر آنها ایمان نیاوردند و پروردگار تو توانا و رحیم است"تکرار شده،درست همان عبارتی که در آغاز همین سوره در مورد پیامبر اسلام ص خواندیم،این هماهنگی شاهد زنده‌ای بر این حقیقت است که ذکر این بخش از داستانهای انبیاء به خاطر شرائط

خاص روانی و اجتماعی مسلمانان در آن مقطع خاص زمانی و مشابه آن بوده است.

نخست می‌گوید:"به خاطر بیاور هنگامی که پروردگارت موسی را ندا کرد که به سراغ آن قوم ستمگر برو"( وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ).

*** "همان قوم فرعون،آیا آنها از ظلم و ستم و مخالفت فرمان پروردگار پرهیز نمی‌کنند"( قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ ).

این نکته قابل توجه است که تنها صفتی را از فرعونیان که بر آن تکیه کرده ظلم است و می‌دانیم ظلم معنی جامع و گسترده‌ای دارد که شرک یکی از مصادیق بارز آن است،( إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ -لقمان آیه 13)و استثمار و استعباد بنی اسرائیل با آن همه زجر و شکنجه نیز مصداق دیگری از آن می‌باشد،از این گذشته آنها با اعمال خلافشان قبل از هر کس بر خودشان ستم می‌کردند،و به این ترتیب می‌توان هدف دعوت انبیاء را در مبارزه با ظلم و ستم در تمام ابعاد خلاصه کرد!.

*** در این هنگام موسی مشکلات عظیم خود را به پیشگاه پروردگار عرض می‌کند و از او تقاضای قوت و قدرت بیشتر برای تحمل این رسالت عظیم می‌نماید:

"عرض کرد پروردگارا!من از آن بیم دارم که مرا تکذیب کنند"( قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ ).

و پیش از آنکه بتوانم رسالتم را به آخر برسانم با جار و جنجال و تکذیبهای خود مرا از صحنه بیرون کنند،و این بار به مقصد نرسد.

موسی ع در ذکر این سخن کاملا حق داشت چرا که فرعون و دار و دسته‌اش آن قدر مسلط بر اوضاع کشور مصر بودند که احدی یارای مخالفت با آنها را نداشت و هر گونه نغمه مخالفی را با شدت و بی رحمی سرکوب می‌کردند.

بعلاوه"سینه من برای انجام این رسالت وسعت کافی ندارد"( وَ یَضِیقُ صَدْرِی ).

از این گذشته"زبان من به قدر کافی گویا نیست"( وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی ).

به همین جهت تقاضای من این است"به(برادرم)هارون نیز رسالت بدهی تا به همراه من مامور ادای این رسالت گردد"( فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ ) ⁽¹⁾.

تا با معاضدت یکدیگر بتوانیم این فرمان بزرگ را در برابر آن ستمگران خیره سر به اجرا در آوریم.

*** از همه اینها گذشته"آنها بر من(به اعتقاد خودشان)گناهی دارند"( وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ ).

من یکی از این فرعونیان ستمگر را به هنگامی که با یک مرد بنی اسرائیلی مظلوم درگیر بوده با ضربه قاطع خود کشته‌ام.

از این نظر"می‌ترسم به عنوان قصاص مرا به قتل برسانند"و این رسالت عظیم به پایان نرسد"( فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ ).

در حقیقت موسی چهار مشکل بزرگ بر سر راه این ماموریت بزرگ می‌دید و از خدا تقاضای حل آنها را کرد(مشکل تکذیب-مشکل ضیق صدر- مشکل عدم فصاحت کافی-و مشکل قصاص).

ضمنا روشن شد که موسی ترسی برای شخص خود نداشت بلکه از این بیم داشت که قبل از رسیدن به مقصد از پای درآید،لذا از خداوند تقاضای نیروی بیشتر برای این مبارزه می‌کند.

نوع وسیله‌ای که موسی در این زمینه از خداوند تقاضا کرد،شاهد گویای

این حقیقت است،او تقاضای شرح صدر(روح وسیع و گشاده)کرد،و همچنین تقاضای گشوده شدن هر گونه عقده از زبانش،و ماموریت دادن به برادرش هارون برای شرکت در این کار بزرگ،چنان که در سوره طه به صورت مشروحتر آمده است، رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی هٰارُونَ أَخِی اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً :"پروردگارا سینه‌ام را گشاده دار،و کار را بر من آسان کن،گره از زبانم بگشای تا سخنم را درک کنند،و برای من وزیری از خاندانم قرار ده،برادرم هارون را،به وسیله او پشتم را محکم کن و در کار من شریکش گردان،تا تو را بسیار تسبیح گوئیم و تو را بسیار یاد کنیم"(سوره طه آیه 25 تا 34).

*** خداوند این تقاضای صادقانه موسی را اجابت کرد"فرمود این چنین نیست که بتوانند تو را به قتل برسانند و یا سینه‌ات تنگی کند و زبانت گره داشته باشد و گویا نگردد"( قٰالَ کَلاّٰ ).

دعای تو را در مورد برادرت نیز اجابت کردم و به او هم ماموریت دادم"شما" هر دو با آیات ما بروید"(و فرعون و قوم گمراهش را به سوی من دعوت کنید) ( فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا ).

و فکر نکنید من از شما دورم و جریان امر شما بر ما مخفی است،بلکه"ما با شما هستیم و به خوبی مطالب را می‌شنویم"( إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ ).

هرگز شما را تنها نخواهم گذارد و در حوادث سخت یاریتان خواهم کرد با اطمینان خاطر پیش بروید و محکم در این راه گام بردارید.

و به این ترتیب در ضمن سه جمله خداوند به موسی ع اطمینان کافی داد و به درخواستش جامه عمل پوشانیده با تعبیر"کلا"اطمینان داد که قدرت بر قتل او پیدا نخواهند کرد،و نیز از نظر ضیق صدر و عدم گشایش زبان،مشکلی در کار

او پیدا نخواهد شد،و با جمله فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا برادرش را به کمک او فرستاد و بالآخره با جمله إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ به آنها وعده داد که آنها را همه جا در زیر چتر حمایت خود خواهد گرفت.

قابل توجه اینکه در آخرین جمله ضمیر،به صورت جمع آورده شده و فرموده " إِنّٰا مَعَکُمْ "(ما با شما هستیم)ممکن است این تعبیر اشاره به این باشد که در تمام جلسات و میدانهایی که شما با این گروه جبار و طغیانگر روبرو هستید،ما حضور داریم و سخنان همه شما را می‌شنویم،و شما دو برادر را یاری کرده بر آنها پیروز می‌کنیم.

و اینکه بعضی گمان کرده‌اند چون کلمه"مع"دلیل بر حمایت و مساعدت است و این شامل فرعونیان نمی‌شود اشتباه است،بلکه این کلمه به معنی حضور دائم پروردگار در همه صحنه‌ها است او حتی با گنهکاران و حتی با موجودات بی جان همه جا بوده و هست و جایی از او خالی نیست.

تعبیر به"استماع"که گوش دادن توأم با توجه است،نیز تاکیدی است بر این واقعیت.

[سوره الشعراء (26): آیات 16 تا 22]

اشاره

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (16) أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ (17) قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً وَ لَبِثْتَ فِینٰا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ (18) وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ اَلَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ اَلْکٰافِرِینَ (19) قٰالَ فَعَلْتُهٰا إِذاً وَ أَنَا مِنَ اَلضّٰالِّینَ (20) فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمّٰا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ اَلْمُرْسَلِینَ (21) وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ (22)

ترجمه:

16-به سراغ فرعون بروید و بگوئید ما فرستاده پروردگار جهانیان هستیم.

17-بنی اسرائیل را با ما بفرست.

18-(فرعون)گفت:آیا ما تو را در کودکی در میان خود پرورش ندادیم؟و سالهایی از عمرت را در میان ما نبودی؟ 19-و(سرانجام)آن کارت را(که نمی‌بایست انجام دهی)انجام دادی(و یک نفر از ما را کشتی)و تو از کافران بودی! 20-(موسی)گفت:من آن کار را انجام دادم در حالی که از بیخبران بودم.

21-و به دنبال آن هنگامی که از شما ترسیدم فرار کردم و پروردگار من به من دانش بخشید و مرا از پیامبران قرار داد.

22-آیا این منتی است که تو بر من می‌گذاری که بنی اسرائیل را برده خود ساخته‌ای؟!

تفسیر:

برخورد منطقی و قاطع با فرعون

در آیات گذشته"نخستین مرحله ماموریت موسی ع یعنی دریافت وحی و رسالت و تقاضای وسائل نیل به این هدف بزرگ،پایان یافت.

به دنبال آن در آیات مورد بحث"مرحله دوم"یعنی روبرو شدن با فرعون و گفتگوی سرنوشت‌سازی که در آن میان انجام گرفت مطرح شده.

نخست به عنوان مقدمه می‌فرماید:"اکنون که همه چیز روبراه است به سراغ فرعون بروید،و به او بگوئید ما رسول پروردگار جهانیان هستیم" ( فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

جمله"فاتیا"نشان می‌دهد که باید به هر قیمتی هست با خود او تماس بگیرید،و تعبیر به"رسول"به صورت مفرد-با اینکه هر دو پیامبر بودند- اشاره به یگانگی و وحدت دعوت آنها است،گویی آنها دو روحند در یک بدن،با یک برنامه،و یک هدف ⁽¹⁾.

و به دنبال بیان رسالت خود،آزادی بنی اسرائیل را مطالبه کنید و"بگوئید ما ماموریم از تو بخواهیم که بنی اسرائیل را با ما بفرستی"( أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ).

بدیهی است منظور این بوده که زنجیر اسارت و بردگی از آنها بردار تا آزاد شوند،و بتوانند با آنها بیایند،نه اینکه تقاضای فرستادن آنها به وسیله فرعون شده باشد.

*** در اینجا فرعون زبان به سخن گشود و با جمله‌هایی حساب شده،و در عین حال شیطنت‌آمیز،برای نفی رسالت آنها کوشید.نخست رو به موسی کرد و چنین گفت:"آیا ما تو را در کودکی در دامان مهر خود پرورش ندادیم"؟! ( قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً ).

تو را از آن امواج خروشان و خشمگین نیل که وجودت را به نابودی تهدید می‌کرد گرفتیم،دایه‌ها برایت دعوت کردیم،و از قانون مجازات مرگ فرزندان بنی اسرائیل معافت نمودیم،در محیطی امن و امان در ناز و نعمت پرورش یافتی! و بعد از آن نیز"سالهای متمادی از عمرت در میان ما بودی"!( وَ لَبِثْتَ فِینٰا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ ).

*** سپس به ایراد دیگری نسبت به موسی پرداخته و می‌گوید:"تو آن کار مهم (کشتن یکی از قبطیان و طرفداران فرعون)را انجام دادی"( وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ ).

اشاره به اینکه تو چگونه می‌توانی پیامبر باشی که دارای چنین سابقه‌ای هستی.

و از همه اینها گذشته"تو کفران نعمتهای ما می‌کنی"( وَ أَنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ ).

سالها بر سر سفره ما بودی،نمک خوردی و نمکدان را شکستی!،با چنین کفران نعمت چگونه می‌توانی پیامبر باشی؟ در حقیقت می‌خواست با این منطق و این گونه پرونده‌سازی موسی را به پندار خود محکوم کند.

منظور از داستان قتل همان است که در سوره قصص آیه 15 آمده است که موسی ع دو نفر را که یکی از فرعونیان و دیگری از بنی اسرائیل بود در حال جنگ و دعوا دید،به حمایت مظلوم یعنی مرد بنی اسرائیلی برخاست و به ظالم حمله کرد،ضربه‌ای بر او فرود آورد که با همان یک ضربه از پا درآمد.

*** موسی ع بعد از شنیدن سخنان شیطنت‌آمیز فرعون به پاسخ از هر سه ایراد پرداخت،ولی از نظر اهمیت پاسخ ایراد دوم فرعون را مقدم شمرد(و یا اصولا ایراد اول را درخور پاسخ نمی‌دانست،چرا که پرورش دادن کسی هرگز دلیل آن نمی‌شود که اگر شخص پرورش دهنده گمراه بود او را به راه راست هدایت نکنند).

به هر حال چنین"گفت:من این کار را انجام دادم در حالی که از بیخبران بودم"( قٰالَ فَعَلْتُهٰا إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضّٰالِّینَ ) در اینجا در مورد تعبیر"ضالین"در میان مفسران گفتگو بسیار شده است زیرا از یک سو می‌دانیم که سابقه سوء برای پیامبر ص حتی قبل از رسیدن به مقام نبوت قابل قبول نیست،چرا که موقعیت او را در افکار عمومی متزلزل می‌کند و هدف بعثت ناقص و ناتمام می‌ماند به همین دلیل دامنه عصمت انبیاء قبل از نبوت را نیز شامل می‌شود.

و از سوی دیگر باید این سخن پاسخی باشد که فرعون نتواند در برابر آن، سخنی بگوید.

لذا جمعی از مفسران معتقدند که منظور از"ضال"در اینجا خطای در موضوع است،یعنی من ضربه‌ای را که به آن مرد قبطی زدم به قصد قتل نبود بلکه به عنوان حمایت از مظلوم بود،و نمی‌دانستم منجر به قتل او می‌شود، بنا بر این"ضال"در اینجا به معنی"غافل"و منظور غفلت از عاقبت کار است.

بعضی دیگر گفته‌اند منظور این است که خطایی در قتل آن مرد ظالم رخ نداده چرا که او مستحق بوده است،بلکه منظور این است که من نمی‌دانستم عاقبت این کار چنین خواهد بود که من نتوانم در مصر بمانم و مدتی از وطن آواره شوم و برنامه‌هایم به تاخیر افتد.

ولی ظاهرا این پاسخی نبوده است که موسی بتواند به فرعون بگوید،مطلبی بوده که می‌توانسته برای دوستانش بیان کند نه پاسخی قابل قبول برای فرعون.

تفسیر سومی که شاید از جهاتی مناسبتر با مقام موسی ع و عظمت کیان او باشد این است که موسی ع در اینجا یک نوع توریه به کار برده است،سخنی گفته که ظاهرش این بوده من در آن زمان راه حق را پیدا نکرده بودم بعدا خداوند راه حق را به من نشان داد و مقام رسالت بخشید،ولی در باطن مقصود دیگری داشته و آن اینکه من نمی‌دانستم که این کار مایه این همه دردسر می‌شود و گرنه اصل کار حق بود و مطابق قانون عدالت(و یا اینکه من آن روز که این حادثه واقع شد راه را گم کرده بودم و به آنجا رسیدم که این حادثه رخ داد).

و می‌دانیم منظور از"توریه"این است که انسان سخنی بگوید که باطنش مطلب حقی باشد،ولی طرف مقابل از ظاهر آن چیز دیگری استفاده کند و این مخصوص مواردی است که انسان در تنگنا قرار بگیرد که می‌خواهد دروغ نگوید و در عین حال،حفظ ظاهر نیز داشته باشد ⁽¹⁾.

سپس موسی اضافه می‌کند:"من به دنبال این حادثه هنگامی که از شما ترسیدم فرار کردم،و خداوند به من علم و دانش بخشید،و مرا از رسولان قرار داد"( فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمّٰا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ ).

در اینکه منظور از"حکم"در این آیه چیست؟و آیا همان مقام نبوت است یا مقام علم و دانش و آگاهی؟در میان مفسران گفتگو است،اما با توجه به ذیل خود این آیه که مقام"رسالت"را در برابر مقام"حکم"قرار داده روشن می‌شود چیزی غیر از رسالت و نبوت است.

شاهد دیگر این موضوع آیه 79 سوره آل عمران است که می‌گوید: مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً لِی مِنْ دُونِ اللّٰهِ :"برای هیچ انسانی شایسته نیست که خداوند به او کتاب و حکم و نبوت بخشد،سپس به مردم بگوید غیر از خدا مرا پرستش کنید و بندگان من باشید".

اصولا واژه"حکم"از نظر لغت در اصل به معنی منع کردن به منظور اصلاح است،و لذا به"لگام حیوان""حکمة"(بر وزن صدقه)گفته می‌شود،سپس این کلمه به بیان چیزی مطابق حکمت،اطلاق شده،و همچنین به علم و عقل نیز با همین تناسب"حکم"گفته‌اند ممکن است گفته شود که از آیه 14 سوره قصص برمی‌آید که موسی قبل از این ماجرا به مقام"حکم و علم"رسیده بود،آنجا که می‌گوید: وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً :"هنگامی که موسی به حد رشد رسید ما به او حکم و علم بخشیدیم"(سپس ماجرای درگیری با مرد قبطی را در آیات بعد از آن ذکر می‌کند).

در پاسخ می‌گوئیم:علم و حکمت دارای مراحل مختلف است،موسی یک مرحله را قبلا یافته بود،و مرحله کاملتری را به هنگام نبوت و رسالت پیدا کرد.

سپس"موسی"به پاسخ منتی که فرعون در مورد پرورشش در دوران طفولیت و نوجوانی بر او گذارد پرداخته،و با لحن قاطع و اعتراض آمیزی می‌گوید:"آیا این منتی است که تو بر من می‌گذاری که بنی اسرائیل را بنده و برده خود ساختی"؟! ( وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ).

درست است که دست حوادث مرا در کودکی به کاخ تو کشانید و به ناچار در دامان تو پرورش یافتم و در این امر قدرت‌نمایی خدا بود،اما ببین عامل این ماجرا چه بود؟چرا من در خانه پدرم و در آغوش مادرم پرورش نیافتم،چرا؟.

آیا جز این بود که تو بنی اسرائیل را به زنجیر اسارت کشیدی،تا آنجا که به خود اجازه دادی نوزادان پسر را به قتل برسانی،و دختران را برای کنیزی و خدمت زنده بگذاری؟.

این ظلم بی حساب تو سبب شد که مادرم برای حفظ جان نوزادش مرا در صندوق بگذارد،و به امواج نیل بسپارد،و خواست الهی این بود که آن کشتی کوچک در کنار کاخ تو لنگر بیندازد،آری ظلم بی اندازه تو بود که مرا رهین این منت ساخت،و مرا از خانه پاک پدرم محروم ساخت و در کاخ آلوده تو قرار داد! و با این تفسیر ارتباط این پاسخ موسی با سؤال فرعون کاملا روشن می‌شود.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که منظور موسی ع این بوده که اگر پرورش من نعمتی از ناحیه تو باشد در برابر آن همه ظلم و ستمی که به بنی اسرائیل کردی،قطره‌ای در برابر دریا است،این چه نعمتی است که تو بیان می‌کنی در حالی که آن همه ظلم و ستم در کنار آنست؟! تفسیر سومی که می‌توان برای پاسخ موسی ع از گفته فرعون بیان کرد این است که:اگر من در کاخ تو پرورش یافتم و از نعمتهای رنگارنگ برخوردار شدم فراموش نکن سازندگان اصلی آن کاخ،بردگان قوم من بودند،و به وجود آورندگان آن همه نعمت اسیران بنی اسرائیل بودند،چگونه به استفاده از دسترنج

قوم من بر من منت می‌نهی؟! این سه تفسیر در عین حال با هم منافاتی ندارد هر چند تفسیر اول از بعضی جهات روشنتر به نظر می‌رسد.

ضمنا تعبیر به" مِنَ الْمُرْسَلِینَ "اشاره به این حقیقت است که من تنها رسول و فرستاده خدا نیستم،قبل از من نیز پیامبران بسیار آمده‌اند و من یکی از آنها هستم، و تو همه را فراموش کرده‌ای.

[سوره الشعراء (26): آیات 23 تا 29]

اشاره

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ (23) قٰالَ رَبُّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ (24) قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ (25) قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ اَلْأَوَّلِینَ (26) قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ اَلَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ (27) قٰالَ رَبُّ اَلْمَشْرِقِ وَ اَلْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (28) قٰالَ لَئِنِ اِتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ اَلْمَسْجُونِینَ (29)

ترجمه:

23-فرعون گفت پروردگار عالمیان چیست؟! 24-(موسی)گفت پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان این دو است،اگر اهل یقین هستید.

25-(فرعون)به اطرافیانش گفت،آیا نمی‌شنوید این مرد چه می‌گوید؟

26-(موسی)گفت پروردگار شما و پروردگار نیاکان شما.

27-(فرعون)گفت پیامبری که به سوی شما فرستاده شده دیوانه است.

28-(موسی)گفت او پروردگار مشرق و مغرب و آنچه در میان این دو است می‌باشد اگر شما عقل و اندیشه خود را به کار می‌گرفتید.

29-(فرعون)خشمگین شد و گفت:اگر معبودی غیر از من برگزینی تو را از زندانیان قرار خواهم داد.

تفسیر:

تهمت جنون و تهدید به زندان

هنگامی که موسی با لحن قاطع و کوبنده‌ای سخنان فرعون را پاسخ گفت و فرعون از این نظر در مانده شد،مسیر کلام را تغییر داد و موسی را که گفته بود"من رسول و فرستاده رب العالمینم"مورد سؤال قرار داد و"گفت:پروردگار عالمیان چیست"؟( قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ ).

بسیار بعید است که فرعون این سخن را واقعا برای فهم مطلب گفته باشد بلکه بیشتر به نظر می‌رسد که برای تجاهل و تحقیر،این سؤال را مطرح کرد.

*** ولی به هر حال موسی همانند همه بحث کنندگان بیدار و آگاه راهی جز این نداشت که مطلب را جدی بگیرد و به پاسخ جدی بپردازد،و از آنجا که ذات خدا از دسترس افکار انسانها بیرون است،دست به دامان آثار او در پهنه آفرینش زند،و از آیات آفاقی سخن به میان آورد"گفت او پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان این دو قرار گرفته است می‌باشد،اگر شما راه یقین می‌پوئید"( قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ ).

آسمانها با آن عظمتش،و زمین با آن وسعت و گستردگی و موجودات رنگارنگش که تو و دستگاه تو در برابر آن ذره ناچیزی بیش نیست،آفرینش

پروردگار من است،چنین آفریدگار و مدبر و نظم دهنده‌ای شایسته پرستش است نه موجود ضعیف و ناچیزی همچون تو! توجه به این حقیقت نیز لازم است که بت پرستان معتقد بودند هر یک از موجودات این عالم،ربی دارد،و جهان را ترکیبی از نظامات پراکنده می‌شمردند، اما سخن موسی ع اشاره به این حقیقت است که این نظام واحد که بر مجموعه عالم هستی حکمفرما است دلیل بر این است که"رب واحدی"دارد.

جمله" إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ "ممکن است اشاره به این مطلب باشد که موسی می‌خواهد تلویحا به فرعون و یارانش بفهماند که من می‌دانم هدف شما از این سؤال،درک حقیقت نیست اما اگر در جستجوی حقیقت باشید و صاحب عقل و شعور،همین استدلال که کردم کافی است،کمی چشمتان را بگشائید و ساعتی در این آسمانهای وسیع و زمین گسترده و آثارش بیندیشید تا دانستنیها را بدانید و جهان‌بینی خود را تصحیح کنید.

*** اما فرعون با این بیان محکم معلم بزرگ آسمانی،از خواب غفلت بیدار نشد،باز به استهزاء و سخریه ادامه داد،و از روش دیرینه مستکبران مغرور پیروی کرد"رو به اطرافیان خود کرده گفت:آیا نمی‌شنوید این مرد چه می‌گوید"؟! ( قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ ).

پیدا است اطراف فرعون را چه افرادی گرفته‌اند،اشخاصی از قماش خود او،گروهی از صاحبان زر و زور و همکاران ظلم و ستم.

ابن عباس می‌گوید:اطرافیان او در آنجا پانصد نفر بودند که از خواص قوم او محسوب می‌شدند ⁽¹⁾.

هدفش این بود که این سخن منطقی و دلنشین موسی در قلب تاریک این گروه

کمترین اثری نگذارد،و آن را یک سخن بی محتوی که مفهومش قابل درک نیست معرفی کند.

*** ولی باز موسی ع به سخنان منطقی و حساب شده خود بدون هیچگونه ترس و واهمه ادامه داد و"گفت:او پروردگار شما و پدران نخستین شما است" ( قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ ).

در حقیقت موسی که در مرحله نخست از"آیات آفاقی"شروع کرده بود در مرحله دوم به"آیات انفسی"اشاره کرد و به اسرار آفرینش در وجود خود انسانها و آثار پرورش الهی و ربوبیت پروردگار در روح و جسم بشر پرداخت،تا این مغروران بیخبر لا اقل درباره خود بیندیشند و کمی خود را بشناسند و به دنبال آن،خدای خود را.

*** ولی فرعون به خیره سری هم چنان ادامه داد،و از مرحله استهزاء و سخریه پا را فراتر نهاده نسبت جنون و دیوانگی به موسی داد و"گفت:پیامبری که به سوی شما آمده قطعا مجنون است"!( قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ ).

همان نسبتی که همه جباران تاریخ به مصلحان الهی می‌دادند.

جالب اینکه این فریبکار مغرور حتی حاضر نبود بگوید"فرستاده ما" و"به سوی ما"بلکه می‌گوید"پیامبر شما"که"به سوی شما"فرستاده شده است،چرا که حتی تعبیر"پیامبر شما"جنبه سخریه داشت،سخریه‌ای توأم با خود برتر بینی که من بالاتر از آنم که پیامبری،برای دعوتم بیاید،و هدفش از نسبت جنون به موسی ع این بود که اثر منطق نیرومند او را در افکار حاضران خنثی کند.

اما این نسبت ناروا در روح بلند موسی ع اثری نگذاشت و هم چنان خط اصلی توحید را از طریق آثار خدا در پهنه آفرینش،در آفاق و انفس،ادامه داد و"گفت:او پروردگار مشرق و مغرب و آنچه در میان این دو است می‌باشد اگر شما عقل و اندیشه خود را به کار می‌گرفتید"( قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ).

اگر تو در محدوده کوچکی به نام مصر،یک حکومت ظاهری داری،حکومت واقعی پروردگار من تمام شرق و غرب جهان و هر چه میان آنها است در بر گرفته، و آثارش در همه جا در جبین موجودات می‌درخشد،اصولا همین طلوع و غروب خورشید در خاور و باختر،و نظامی که بر آن حاکم است،خود نشانه‌ای از عظمت او است،اما عیب کار اینجا است که شما تعقل نمی‌کنید و اصلا عادت به اندیشیدن ندارید(توجه داشته باشید که جمله إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ اشاره به همین است که شما اگر برنامه تعقل در گذشته و حال در زندگانیتان بود این حقیقت را درک می‌کردید).

در واقع موسی ع نسبت جنون را به طرز زیبایی پاسخ گفت که من دیوانه نیستم،دیوانه و بی عقل کسی است که این همه آثار پروردگار را نمی‌بیند،و این همه نقش عجب که بر در و دیوار وجود است هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار! درست است که موسی ع نخستین بار اشاره به تدبیر آسمانها و زمین کرد ولی از آنجا که آسمان بسیار بالا است و زمین،بسیار اسرارآمیز،لذا در آخرین مرحله انگشت روی نقطه‌ای گذاشت که هیچکس را یارای انکار آن نیست،و انسان همه روز با آن سر و کار دارد،و آن نظام طلوع و غروب آفتاب و برنامه دقیقی که در آن وجود دارد،و احدی نمی‌تواند ادعا کند من تنظیم کننده آنم.

تعبیر به" مٰا بَیْنَهُمٰا "(آنچه میان این دو است)اشاره به وحدت و ارتباط در میان شرق و غرب است همانگونه که این تعبیر در مورد آسمانها و زمین نیز چنین بود،و در مورد رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ نیز ارتباط و وحدت نسلها را

بیان می‌کند.

*** این منطق نیرومند و شکست ناپذیر،فرعون را سخت خشمگین ساخت و سرانجام به حربه‌ای متوسل شد که همه زورمندان بی منطق به هنگام شکست و ناکامی به آن متوسل می‌شوند و چنین"گفت:اگر معبودی غیر من انتخاب کنی تو را از زندانیان قرار خواهم داد"( قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ ).

من این سخنان تو را نمی‌فهمم،همین می‌دانم که یک اله و معبود بزرگ وجود دارد و آن منم!و هر کس غیر از این بگوید محکوم به مرگ،یا زندان مرگ آفرین است!.

بعضی از مفسران معتقدند که الف و لام در"المسجونین"الف و لام عهد است، و اشاره به زندان مخصوصی است که هر کس را به آن می‌افکندند،برای همیشه در آن می‌ماند تا جنازه او را از زندان بیرون آورند ⁽¹⁾.

در واقع فرعون با این سخن تند و تهدید ظالمانه می‌خواست موسی ع را خاموش کند چرا که ادامه این بحثها سبب بیداری مردم می‌شد،و برای جباران چیزی خطرناکتر از بیداری و هشیاری مردم نیست!.

[سوره الشعراء (26): آیات 30 تا 37]

اشاره

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ (30) قٰالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (31) فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ (32) وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ (33) قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ (34) یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ (35) قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ اِبْعَثْ فِی اَلْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ (36) یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّٰارٍ عَلِیمٍ (37)

ترجمه:

30-(موسی)گفت:حتی اگر نشانه آشکاری برای رسالتم برای تو بیاورم؟ 31-گفت:اگر راست می‌گویی آن را بیاور! 32-در این هنگام موسی عصای خود را افکند و مار عظیم و آشکاری شد.

33-و دست خود را در گریبان فرو برد و بیرون آورد در برابر بینندگان سفید و روشن بود.

34-(فرعون)به گروهی که اطراف او بودند گفت:این ساحر آگاه و ماهری است!.

35-او می‌خواهد شما را از سرزمینتان با سحرش بیرون کند،شما چه نظر می‌دهید؟ 36-گفتند:او و برادرش را مهلت ده و به تمام شهرها ماموران برای بسیج اعزام کن.

37-تا هر ساحر ماهری را نزد تو آورند.

تفسیر:

کشور شما در خطر است به‌پاخیزید!

در آیات قبل دیدیم که چگونه موسی ع برتری خود را از نظر منطق بر فرعون حفظ کرد،و به حاضران نشان داد که تا چه حد آئین او متکی به منطق و عقل اوست، و ادعای فرعون،سست و واهی است،گاهی مسخره کردن،گاه نسبت جنون دادن و سرانجام تکیه بر قدرت و تهدید به زندان و مرگ نمودن.

اینجا است که صحنه برمی‌گردد و موسی ع نیز باید روش تازه‌ای در پیش گیرد که فرعون در این صحنه نیز ناتوان و درمانده شود.

موسی نیز باید تکیه بر قدرت کند قدرتی الهی که از معجزه‌ای چشمگیر سرچشمه می‌گیرد،رو به سوی فرعون کرد و گفت:"آیا اگر من نشانه آشکاری برای رسالتم ارائه دهم باز مرا زندان خواهی کرد"؟!( قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ ).

*** فرعون در اینجا سخت در بن بست واقع شد چرا که موسی ع اشاره سر بسته‌ای به یک برنامه فوق العاده کرده و فکر حاضران را متوجه خود ساخته است،اگر فرعون بخواهد سخن او را نادیده بگیرد همه بر او اعتراض می‌کنند، و می‌گویند باید بگذاری موسی ع کار مهمش را ارائه دهد،اگر توانایی داشته باشد که معلوم می‌شود،نمی‌توان با او طرف شد،و الا گزافه‌گوئیش آشکار می‌گردد،در هر حال نمی‌توان از این سخن موسی ع به سادگی گذشت.

ناچار"گفت اگر راست می‌گویی آن را بیاور"!( قٰالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ ).

*** "در این هنگام موسی ع عصائی را که به دست داشت افکند،و(به فرمان

پروردگار)مار عظیم و آشکاری شد"( فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ ).

*** "سپس دست خود را در گریبان فرو برد و بیرون آورد ناگهان در برابر بینندگان سفید و روشن بود"!( وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ ).

در حقیقت این دو معجزه بزرگ،یکی مظهر بیم بود و دیگری مظهر امید اولی مناسب مقام انذار است،و دومی بشارت،یکی بیانگر عذاب الهی است و دیگری نور است و نشانه رحمت،چرا که معجزه باید هماهنگ با دعوت پیامبر باشد.

"ثعبان"به معنی مار عظیم است که از آن در فارسی تعبیر به"اژدها" می‌شود.

"راغب"در"مفردات"احتمال داده که این واژه از ماده"ثعب"به معنی جریان آب گرفته شده باشد،زیرا حرکت این حیوان به نهرهایی شباهت دارد که به صورت مارپیچ حرکت می‌کند.

تعبیر به"مبین"ممکن است اشاره به این حقیقت باشد که راستی عصا تبدیل به مار عظیم شده بود و چشم‌بندی و تردستی و عملی همچون سحر ساحران در کار نبود.

ذکر این نکته نیز لازم است که در اینجا تعبیر به"ثعبان"شده،و در آیه 10 سوره نمل و 31 قصص تعبیر به"جان"(مارهای کوچکی که با سرعت و چابکی حرکت می‌کنند)و در سوره طه آیه 20 تعبیر به"حیة"(به معنی مار است و از ماده حیات گرفته شده).

این تفاوت تعبیرها در بدو نظر سؤال‌انگیز است،ولی در واقع برای بیان یکی از دو مطلب است:

ممکن است اشاره به حالات مختلف آن مار باشد که در آغاز"عصا"به صورت مار کوچک و باریکی در می‌آمد و تدریجا بزرگ می‌شد و مبدل به اژدهایی می‌گشت.

و یا اینکه هر یک از این لغات سه‌گانه به یکی از خصائص آن مار اشاره می‌کند"ثعبان"اشاره به عظمت آن،و"جان"اشاره به سرعت و چابکی،و"حیة" اشاره به زنده بودن آن می‌باشد.

*** فرعون از مشاهده این صحنه،سخت جا خورد و در وحشت عمیقی فرو رفت اما برای حفظ قدرت شیطانی خویش که با ظهور موسی ع،سخت به خطر افتاده بود و همچنین برای حفظ اعتقاد اطرافیان و روحیه دادن به آنها در صدد توجیه معجزات موسی برآمد،نخست"به اطرافیان خود چنین گفت:این مرد ساحر آگاه و ماهری است"!( قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ ).

همان کسی را که تا چند لحظه قبل مجنونش می‌خواند اکنون به عنوان "علیم"از او نام می‌برد!و چنین است راه و رسم جباران که گاه در یک جلسه چندین بار چهره عوض می‌کنند،و هر زمان برای رسیدن به مقصد خود به دستاویز تازه‌ای متشبث می‌شوند.

فرعون فکر می‌کرد چون در آن زمان سحر رایج بود،این اتهام و برچسب بهتر از هر چیز به موسی بعد از نشان دادن این معجزات می‌چسبد.

*** سپس برای اینکه جمعیت را بر ضد او بسیج کند چنین ادامه داد:"او می‌خواهد شما را از سرزمینتان با سحرش بیرون کند"!( یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ ).

"شما چه می‌اندیشید و چه دستور می‌دهید"؟!( فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ ).

این همان فرعونی است که قبلا تمام مصر را ملک مسلم خود می‌دانست، و می‌گفت أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ :"آیا حکومت و مالکیت این سرزمین مصر از آن من نیست؟"اکنون که پایه‌های تخت خود را لرزان می‌بیند،مالکیت مطلقه این

سرزمین را به کلی فراموش کرده،و آن را ملک مردم می‌شمرد می‌گوید:سرزمین شما به خطر افتاده،چاره‌ای بیندیشید! فرعونی که تا یک ساعت پیش از این حاضر نبود گوش به سخن کسی بدهد و همیشه فرمان دهنده مطلق العنان بود و آمر بلا منازع،اکنون چنان درمانده شده است که به اطرافیان می‌گوید شما چه امر می‌کنید؟!مشورتی بسیار عاجزانه و از موضع ضعف!.

از آیه 110 سوره اعراف چنین برمی‌آید که اطرافیان نیز در میان خود به مشورت پرداختند،و آن چنان دستپاچه شده بودند که قدرت تفکر را از دست داده و هر یک رو به دیگری می‌کرد و می‌گفت:تو چه دستور می‌دهی؟! آری چنین است سنت جباران در هر عصر و هر زمان،به هنگامی که بر اوضاع مسلطند همه چیز را مال خود می‌شمرند،و همه را بردگان خویش،و جز منطق استبداد چیزی نمی‌فهمند.

اما به هنگامی که پایه‌های تخت بیدادگری خود را لرزان و حکومت خویش را در خطر بینند موقتا از تخت استبداد پائین آمده دست به دامن مردم و آراء و افکار آنها می‌شوند،مملکت را مملکت مردم،و آب و خاک را از آنان دانسته،و آراء آنها را محترم می‌شمرند،اما با فرو نشستن طوفان باز همان کاسه است و همان آش.

در عصر و زمان خود نیز باز مانده سلاطین پیشین را دیدیم که چگونه زمانی که دنیا به کامش می‌گشت سراسر کشور را ملک طلق خود می‌دانست،و حتی به کسانی که مایل نبودند در حزب او وارد شوند فرمان خروج از مملکت می‌داد که زمین خدا وسیع است و هر کجا می‌خواهید بروید،اینجا همین برنامه است که من می‌گویم و لا غیر!اما دیدیم به هنگام وزیدن طوفان انقلاب تا چه حد در پیشگاه مردم سر تعظیم فرود آورد و حتی از گناهان گذشته خویش توبه و تقاضای عفو کرد، ولی در برابر مردمی که سالیان دراز او را به خوبی شناخته بودند،سودی نداد.

بعد از مشورتها سرانجام اطرافیان به فرعون"گفتند:موسی و برادرش را مهلتی ده و در کار آنها عجله مکن و به تمام شهرهای مصر ماموران برای بسیج اعزام کن"( قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ ) ⁽¹⁾.

*** "تا هر ساحر ماهر و کهنه‌کاری را نزد تو آورند"( یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّٰارٍ عَلِیمٍ ).

در واقع اطرافیان فرعون یا اغفال شدند و یا آگاهانه تهمت او را به موسی پذیرا گشتند،و برنامه را چنین تنظیم کردند که او"ساحر"است،و در مقابل ساحر باید دست به دامان"سحار"یعنی ساحران ماهرتری زد! و گفتند خوشبختانه در کشور پهناور مصر،اساتید فن سحر بسیارند،اگر موسی ساحر است ما"سحار"در برابر او قرار می‌دهیم،و آن قدر ساحران وارد به فوت و فن سحر را جمع می‌کنیم تا راز موسی را افشا کنند!.

"حاشرین"از ماده"حشر"به معنی بسیج کردن گروهی از مردم به سوی میدان جنگ یا مانند آن است،و به این ترتیب ماموران می‌بایست ساحران را به هر قیمتی که ممکن است برای مبارزه با موسی ع بسیج کنند.

[سوره الشعراء (26): آیات 38 تا 42]

اشاره

فَجُمِعَ اَلسَّحَرَةُ لِمِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ (38) وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ (39) لَعَلَّنٰا نَتَّبِعُ اَلسَّحَرَةَ إِنْ کٰانُوا هُمُ اَلْغٰالِبِینَ (40) فَلَمّٰا جٰاءَ اَلسَّحَرَةُ قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ اَلْغٰالِبِینَ (41) قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ اَلْمُقَرَّبِینَ (42)

ترجمه:

38-سرانجام ساحران برای وعده‌گاه روز معینی جمع‌آوری شدند.

39-و به مردم گفته شد آیا شما نیز(در این صحنه)اجتماع می‌کنید.

40-تا اگر ساحران پیروز شوند ما از آنان پیروی کنیم.

41-هنگامی که ساحران آمدند،به فرعون گفتند:آیا اگر پیروز شویم پاداش مهمی خواهیم داشت؟ 42-گفت آری،و شما در این صورت از مقربان خواهید بود!

تفسیر:

ساحران از همه جا گرد آمدند

در این آیات صحنه دیگری از این داستان پر ماجرا نشان داده می‌شود:

به دنبال پیشنهاد اطرافیان فرعون جمعی از ماموران زبده به شهرهای مختلف مصر روان شدند و در هر جا ساحران ماهر را جستجو کردند،"سرانجام جمعیت ساحران برای وعده‌گاه روز معین جمع آوری شدند"( فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ ).

و به تعبیر دیگر آنها را برای چنان روزی از قبل آماده کردند تا در موعد معین به میدان مبارزه گسیل شوند.

منظور از" یَوْمٍ مَعْلُومٍ "آن چنان که از آیات سوره اعراف استفاده می‌شود یکی از روزهای عید معروف مصریان بوده که موسی ع آن را برای مبارزه تعیین کرد،و هدفش این بود که مردم فرصت بیشتری برای حضور در صحنه داشته باشند،زیرا اطمینان به پیروزی خود داشت، و می‌خواست قدرت آیات الهی، و ضعف فرعون و دستیارانش بر همگان آشکار گردد،و نور ایمان در دلهای گروه بیشتری بدرخشد.

*** از مردم نیز برای حضور در این میدان مبارزه دعوت شد:"و به مردم گفته شد آیا شما در این صحنه اجتماع می‌کنید"؟!( وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ ).

این تعبیر نشان می‌دهد که ماموران فرعون در این زمینه بسیار حساب شده کار می‌کردند،آنها می‌دانستند اگر مردم را اجبار به حضور کنند،ممکن است واکنش منفی نشان دهند،چرا که هر کس فطرتا از اجبار گریزان است، لذا گفتند چنان که تمایل داشته باشید در این جلسه حضور پیدا کنید و قطعا این طرز بیان افراد زیادتری را به آن جلسه کشانید.

*** و به مردم گفته شد"هدف این است که اگر ساحران پیروز شوند که پیروزی آنها پیروزی خدایان ما است ما از آنان پیروی کنیم"،و آن چنان صحنه

را گرم و داغ نمائیم که دشمن خدایان ما برای همیشه از میدان بیرون رود! ( لَعَلَّنٰا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ ).

روشن است که وجود تماشاچیان بیشتر که ارتباط و پیوند با یک طرف مبارزه دارند هم مایه دلگرمی آنها است و به آنها روحیه می‌دهد،و هم سبب می‌شود که آنان نهایت کوشش خود را به کار گیرند،و هم در موقع پیروزی توانایی دارند چنان جنجالی بر پا کنند که حریف برای همیشه منزوی شود،و هم می‌توانند از آغاز مبارزه در طرف مقابل ایجاد وحشت کنند.

آری ماموران فرعون با این امیدها مایل بودند مردم را در صحنه حاضر کنند و موسی نیز حضور چنین جمعی را از خدا می‌خواست که بتواند منظور خود را به عالی‌ترین وجهی پیاده کند.

*** اینها همه از یک سو،از سوی دیگر"هنگامی که ساحران نزد فرعون آمدند و او را سخت در تنگنا دیدند به این فکر افتادند که برترین بهره‌گیری را کرده و امتیازهای مهمی از او بگیرند،به فرعون گفتند:آیا برای ما پاداش قابل ملاحظه‌ای خواهد بود اگر پیروز شویم"( فَلَمّٰا جٰاءَ السَّحَرَةُ قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ ).

*** فرعون که سخت در این بن بست گرفتار و درمانده بود حاضر شد برترین امتیازها را به آنها بدهد،بلا فاصله"گفت:آری هر چه بخواهید می‌دهم،بعلاوه شما در این صورت از مقربان درگاه من خواهید بود"!( قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ ).

در واقع فرعون به آنها گفت شما چه می‌خواهید؟یا مال است و یا مقام من هر دو را در اختیار شما می‌گذارم!

این تعبیر نشان می‌دهد که قرب به فرعون تا چه حد در آن محیط و جامعه دارای اهمیت بوده که او به عنوان یک پاداش بزرگ از آن یاد می‌کند، و در حقیقت پاداشی از این بالاتر نیست که انسان به قدرت مطلوبش نزدیک گردد.

اگر گمراهان قرب فرعون را برترین پاداش می‌شمردند،خدا پرستان آگاه پاداشی را بالاتر از قرب پروردگار نمی‌شمرند،حتی بهشت با تمام نعمتهایش را با یک جلوه ذات پاک او،معامله نمی‌کنند.

به همین دلیل شهیدان راه"اللّٰه"که باید برترین پاداشها را در برابر آن ایثار بزرگشان دریافت دارند به گواهی قرآن پاداش قرب الهی را می‌یابند، و تعبیر" عِنْدَ رَبِّهِمْ "شاهد گویای این واقعیت است.

و نیز به همین دلیل هر مؤمن پاکدل به هنگام انجام عبادت تنها چیزی را که می‌طلبد"قربة الی اللّٰه"است.

[سوره الشعراء (26): آیات 43 تا 51]

اشاره

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ أَلْقُوا مٰا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (43) فَأَلْقَوْا حِبٰالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ اَلْغٰالِبُونَ (44) فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ (45) فَأُلْقِیَ اَلسَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ (46) قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (47) رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ (48) قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ اَلَّذِی عَلَّمَکُمُ اَلسِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ (49) قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ (50) إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ اَلْمُؤْمِنِینَ (51)

ترجمه:

43-(روز موعود فرا رسید و همگی جمع شدند،موسی رو به ساحران کرد و)گفت:آنچه را می‌خواهید بیفکنید،بیفکنید! 44-آنها طنابها و عصاهای خود را افکندند و گفتند به عزت فرعون،قطعا پیروزیم! 45-سپس موسی عصایش را افکند،ناگهان تمام وسایل دروغین آنها را بلعید! 46-ساحران همگی فورا به سجده افتادند.

47-گفتند ما به پروردگار عالمیان ایمان آوردیم.

48-پروردگار موسی و هارون.

49-(فرعون)گفت:آیا به او ایمان آوردید پیش از آن که به شما اجازه دهم؟!مسلما او بزرگ و استاد شما است که به شما سحر آموخته!،اما به زودی خواهید دانست که دستها و پاهای شما را به طور مختلف قطع می‌کنم،و همه شما را به دار می‌آویزم.

50-گفتند:مهم نیست(هر کار از دستت ساخته است بکن)ما به سوی پروردگارمان بازمی‌گردیم! 51-ما امیدواریم پروردگارمان خطاهای ما را به بخشد،که ما نخستین ایمان آورندگان بودیم.

تفسیر:

نور ایمان در قلب ساحران درخشیدن گرفت

هنگامی که ساحران قول و قرارهای خود را با فرعون گذاردند او وعده پاداش و تقرب به درگاهش به آنان داد و آنها را دلگرم و مطمئن ساخت،به دنبال تهیه مقدمات کار رفتند،و در خلال مدتی که فرصت داشتند،طنابها و عصاهای بسیار فراهم ساختند که ظاهرا درون آنها را خالی کرده و ماده شیمیایی مخصوصی (همچون جیوه) که در برابر تابش آفتاب سبک و فرار می‌شود در آن ریختند.

سرانجام یوم موعود فرا رسید،و انبوه عظیمی از مردم در آن صحنه جمع شدند تا شاهد این مبارزه تاریخی باشند،فرعون و اطرافیانش از یک سو و ساحران از سوی دیگر،و موسی و برادرش هارون از سوی سوم،در آنجا حضور یافتند.

اما همانگونه که معمول قرآن است،این مقدمات را که از لابلای بحثهای آینده روشن می‌شود حذف کرده وارد اصل سخن می‌گردد،در اینجا به ترسیم این صحنه سرنوشت‌ساز پرداخته می‌گوید:

"موسی رو به سوی ساحران کرد و گفت:آنچه را می‌خواهید بیفکنید بیفکنید و هر چه دارید به میدان آورید"( قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ أَلْقُوا مٰا أَنْتُمْ مُلْقُونَ ).

از آیه 115 سوره اعراف استفاده می‌شود این سخن را موسی هنگامی گفت که ساحران به او گفتند آیا تو پیشقدم می‌شوی و می‌افکنی یا ما؟!.

این پیشنهاد موسی ع که از اطمینان خاطر او به پیروزی سرچشمه می‌گرفت و دلیل خونسردی او در برابر انبوه عظیم دشمنان و حامیان سرسخت فرعون بود، نخستین ضربه را بر پیکر ساحران وارد ساخت و نشان داد که موسی از آرامش روانی خاصی بهره‌مند است و به جای دیگری دل بسته و پشتگرم است.

*** ساحران که غرق غرور و نخوت بودند و حد اکثر توان خود را به کار گرفته و به پیروزی خود امیدوار بودند"طنابها و عصاهای خود را افکندند و گفتند:

به عزت فرعون ما قطعا پیروزیم"!( فَأَلْقَوْا حِبٰالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْغٰالِبُونَ ) ⁽¹⁾.

آری آنها همانند همه متملقان چاپلوس با نام فرعون شروع کردند و تکیه بر قدرت پوشالی او نمودند.

در این هنگام چنان که قرآن در جایی دیگر بیان کرده،عصاها و طنابهای مخصوص به صورت مارهای کوچک و بزرگ به حرکت در آمدند(سوره طه آیه 66)،آنها مخصوصا بخشی از وسائل سحر خود را از عصاها انتخاب کرده بودند

تا به پندارشان با عصای موسی رقابت کنند و طنابها را هم بر آن افزوده بودند که برتری خود را به ثبوت رسانند! در این هنگام غریو شادی از مردم برخاست و برق امید در چشمان فرعون و اطرافیانش درخشیدن گرفت،به گونه‌ای که از خوشحالی در پوست نمی‌گنجیدند و از مشاهده این صحنه لذت بخش به وجد و سرور آمده بودند!.

*** اما موسی چندان مهلت نداد که این وضع ادامه یابد،جلو آمد"و عصای خود را افکند،ناگهان ثعبان و مار عظیمی شد و با سرعت شروع به بلعیدن وسائل دروغین ساحران کرد!و آنها را یکی بعد از دیگری در کام خود فرو برد"! ( فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ ) ⁽¹⁾.

در اینجا نخست سکوت زود گذری بر مردم حکم فرما شد،دهانها از تعجب بازماند چشمها از حرکت ایستاد،گویی در آنجا خشک شده بودند،ولی به زودی جای این سکوت را فریادهای وحشتناک گرفت،گروهی پا به فرار گذاشتند، گروهی منتظر بودند پایان کار به کجا می‌رسد،و جمعی بی هدف فریاد می‌کشیدند و دهان ساحران از تعجب بازمانده بود.

*** در اینجا همه چیز عوض شد،ساحران که تا آن لحظه در خط شیطنت و همکاری با فرعون و مبارزه با موسی ع قرار داشتند یک مرتبه به خود آمدند و چون از تمام ریزه‌کاریها و فوت و فن سحر با خبر بودند،یقین پیدا کردند که این

مساله قطعا سحر نیست،این یک معجزه بزرگ الهی است"ناگهان همه آنها به سجده افتادند"( فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ ).

جالب اینکه قرآن تعبیر به"القی"می‌کند که مفهومش"افکنده شدند" می‌باشد،اشاره به اینکه آن چنان تحت تاثیر جاذبه معجزه موسی ع قرار گرفتند که گویی بی اختیار بر زمین افتاده و سجده کردند.

*** و همراه با این عمل که دلیل روشن ایمان آنها بود با زبان نیز"گفتند:ما به پروردگار عالمیان ایمان آوردیم"!( قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

*** و برای اینکه جای هیچ ابهام و تردید باقی نماند و فرعون نتواند این سخن را تفسیر دیگری کند،اضافه کردند"به پروردگار موسی و هارون"( رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ ).

و این نشان می‌دهد که برنامه افکندن عصا و گفتگوی با ساحران را هر چند موسی انجام داد اما برادرش هارون در کنار او ایستاده و آماده هر گونه پشتیبانی از برادر بود.

این دگرگونی عجیب که در روحیه ساحران پیدا شد،و در یک لحظه کوتاه از ظلمت مطلق به روشنایی خیر کننده‌ای گام نهادند،و به تمام منافعی که از فرعون انتظار داشتند پشت پا زدند-سهل است-جان خود را نیز به خطر افکندند،همه به خاطر این بود که آنها علم و دانشی داشتند،و در پرتو آن توانستند حق را از باطل بشناسند و دست به دامن حق زنند.

آنها باقیمانده راه را با پای"عقل"نمی‌پیمودند که بر مرکب راهوار"عشق" سوار شده بودند،و بوی گلشان آن چنان مست کرده بود که دامن از دست داده بودند،و خواهیم دید به همین دلیل در برابر شدیدترین تهدیدهای فرعون

شجاعانه‌ترین استقامت را نشان دادند!.

در حدیثی از پیامبر ص می‌خوانیم:

ما من قلب الا بین اصبعین من اصابع الرحمن ان شاء اقامه و ان شاء ازاغه: "هر دلی در پنجه قدرت خداوند رحمان است،اگر بخواهد آن را به راه راست می‌دارد و اگر اراده کند منحرف می‌سازد" ⁽¹⁾(بدیهی است خواست خدا در این دو مرحله از آمادگیهای افراد سرچشمه می‌گیرد،و این توفیق و سلب توفیق به خاطر زمینه‌های مختلف دلها است و بی حساب نیست).

*** در این هنگام فرعون که از یک سو روحیه خود را پاک باخته بود،و از سوی دیگر تمام قدرت و موجودیت خویش را در خطر می‌دید،و مخصوصا می‌دانست ایمان آوردن ساحران چه تاثیر عمیقی در روحیه مردم خواهد گذارد و ممکن است گروه عظیمی به پیروی از ساحران به سجده بیفتند،به گمان خود دست به ابتکار تازه‌ای زد رو به ساحران کرد و گفت:"آیا به او ایمان آوردید پیش از آنکه من به شما اجازه دهم"( قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ ) ⁽²⁾.

او که سالیان دراز بر تخت استبداد تکیه کرده بود نه تنها انتظار داشت که مردم بی اذن او عملی انجام ندهند بلکه انتظارش این بود که قلب و عقل و فکر مردم نیز به اختیار و اجازه او باشد تا او فرمان ندهد نیندیشند!،و تا اجازه ندهد تصمیم نگیرند!

و چنین است راه و رسم جباران.

این مغرور سرکش حاضر نبود حتی نام پروردگار یا نام موسی را بر زبان جاری کند،بلکه تنها با ضمیر"له"که در اینجا به منظور تحقیر است اکتفاء می‌کرد.

ولی فرعون به این هم قناعت نکرد،و دو جمله دیگر گفت تا هم موقعیت خویش را به پندار خود تثبیت کند،و هم جلو افکار بیدار شده مردم را سد نماید و بار دیگر به خواب فرو برد:

نخست ساحران را متهم ساخت که این یک تبانی و توطئه قبلی است که میان شما و موسی صورت گرفته،توطئه‌ای است بر ضد تمام مردم مصر!گفت:"او بزرگ و استاد شما است که به شما سحر آموخته،و شما همگی سخر را از مکتب او فرا گرفته‌اید"! ( إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ ).

شما با قرار قبلی این صحنه‌سازی را به وجود آورده‌اید تا ملت بزرگ مصر را گمراه سازید و زیر سیطره حکومت خود درآورید!،شما می‌خواهید صاحبان اصلی این کشور را از شهر و دیارشان آواره کنید و بردگان را بجای آن بنشانید.

اما من به شما اجازه نخواهم داد که در این توطئه پیروز شوید،من این توطئه را در نطفه خفه می‌کنم!"به زودی خواهید دانست شما را چنان مجازاتی می‌کنم که درس عبرتی برای همگان گردد،دستها و پاهای شما را به طور مختلف قطع می‌کنم(دست راست و پای چپ یا دست چپ و پای راست)و همگی را بدون استثناء به دار می‌آویزم"!( فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ ).

یعنی نه تنها همه شما را به قتل می‌رسانم بلکه قتلی توأم با زجر و شکنجه آنهم در ملا عام و بر فراز درختان بلند نخل،زیرا بریدن دست و پا به طور مخالف سبب می‌شود که احتمالا انسان دیرتر بمیرد و زجر و شکنجه بیشتر شود.

و چنین است طریقه زمامداران زورگو و ستمکار در هر عصر و زمان،نخست مردان مصلح الهی را متهم به توطئه بر ضد مردم می‌کنند،و پس از استفاده از حربه تهمت،حربه شمشیر را به کار می‌برند،تا موقعیت حق‌طلبان و پشتوانه مردمی آنها نخست تضعیف شود،سپس آنها را از سر راه خود بردارند.

*** اما فرعون در اینجا کور خوانده بود،زیرا ساحران یک لحظه پیش،و مؤمنان این لحظه،آن چنان قلبشان به نور ایمان روشن شده بود و در آتش عشق خدا داغ گشته بودند که این تهدید فرعون را در حضور جمعیت به طرز بسیار قاطعی پاسخ گفتند و نقشه شیطانی او را نقش بر آب کردند.

"گفتند:هیچ مانعی ندارد،و هیچگونه زیانی از این کار به ما نخواهد رسید هر کار می‌خواهی بکن ما به سوی پروردگارمان بازمی‌گردیم"( قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ ).

تو با این کار نه تنها چیزی از ما کم نمی‌کنی،بلکه ما را به لقای معشوق حقیقی و معبود واقعی می‌رسانی،آن روز که این تهدیدها در ما اثر می‌گذاشت ما خویشتن را نمی‌شناختیم،با خدای خود آشنا نبودیم،و راه حق را گم کرده در بیابان زندگی سرگردان بودیم،اما امروز گم شده خود را یافته‌ایم،هر کار می‌توانی بکن! *** سپس افزودند ما در گذشته گناهانی مرتکب شده‌ایم و در این صحنه سردمدار مبارزه با پیامبر راستین خدا موسی ع شدیم،و در ستیز با حق پیشقدم بودیم، اما"ما امیدواریم که پروردگارمان خطاهای ما را ببخشد چرا که ما نخستین ایمان آورندگان بودیم"( إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ ).

ما امروز از هیچ چیز وحشت نداریم،نه از تهدیدهای تو،و نه از دست و پا زدن در خون بر فراز شاخه‌های بلند نخل!.

اگر ترسی داشته باشیم تنها از گناهان گذشته خویش است و امیدواریم آن نیز در سایه ایمان و امید به لطف حق بر طرف گردد.

این چه نیرویی است که وقتی در قلب انسان پیدا می‌شود بزرگترین قدرتها در نظرش کوچک،و در برابر سخت‌ترین شکنجه‌ها مقاوم،و نسبت به ایثار جان سخاوتمند می‌گردد؟ این نیروی ایمان است.

این شعله چراغ فروزان عشق است،که شهد شهادت در راه خدا را در کام انسان شیرینتر از عسل می‌کند،و وصال محبوب را برترین هدف می‌سازد.

این همان نیرویی بود که پیامبر اسلام ص از آن کمک گرفت و مسلمانان نخستین را با آن پرورش داد و به سرعت ملتی عقب افتاده را به اوج افتخار رسانید، مسلمانانی که تاریخشان مایه اعجاب جهانیان شد.

ولی به هر حال این صحنه برای فرعون و دستگاهش بسیار گران تمام گشت هر چند طبق بعضی از روایات تهدیداتش را عملی نمود و ساحران مؤمن را شهید کرد،اما این کار نه تنها عواطف مردم را که به نفع موسی ع تحریک شده بود خاموش نکرد،بلکه به آن دامن زد.

همه جا سخن از پیامبر نو ظهور در میان بود،و همه جا از نخستین شهیدان با ایمان بحث می‌شد،گروهی به این وسیله ایمان آوردند که بعضی از یاران نزدیک فرعون و حتی همسرش در این صف قرار گرفتند.

در اینجا سؤالی مطرح است که ساحران توبه‌کار و مؤمن چگونه خود را نخستین مؤمنان نامیدند؟ آیا منظورشان این بوده که نخستین مؤمنان در آن صحنه بودند؟

یا نخستین مؤمنان از حامیان فرعون؟ یا نخستین مؤمنانی که شربت شهادت نوشیدند؟ همه اینها محتمل است و در عین حال منافاتی با یکدیگر ندارد.

این تفاسیر در صورتی است که ما معتقد باشیم قبل از آنها کسان دیگری از بنی اسرائیل یا غیر بنی اسرائیل به موسی ایمان آورده باشند،اما اگر بگوئیم آنها پس از بعثت ماموریت یافتند که مستقیما با خود فرعون تماس گیرند و نخستین ضربه را بر پیکر او وارد کنند،بعید نیست که این گروه به راستی اولین مؤمنان بوده‌اند و نیاز به تفسیر دیگری نیست.

[سوره الشعراء (26): آیات 52 تا 59]

اشاره

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ (52) فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی اَلْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ (53) إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ (54) وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ (55) وَ إِنّٰا لَجَمِیعٌ حٰاذِرُونَ (56) فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (57) وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ (58) کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ (59)

ترجمه:

52-ما به موسی وحی فرستادیم که بندگان مرا شبانه از مصر کوچ ده،و آنها شما را تعقیب خواهند کرد.

53-فرعون(از این ماجرا آگاه شد و)ماموران به شهرها فرستاد تا نیرو جمع کند.

54-(و گفت)این‌ها گروهی اندکند.

55-و اینها ما را به خشم آورده‌اند.

56-و ما همگی آماده پیکاریم.

57-ولی ما آنها(فرعونیان)را از باغها و چشمه‌ها بیرون کردیم.

58-از گنج‌ها و قصرهای مجلل! 59-آری،این چنین کردیم و بنی اسرائیل را وارث آنها ساختیم.

تفسیر:

آنها را از گنجها و قصرهای مجللشان بیرون راندیم!

در آیات گذشته دیدیم که سرانجام موسی در آن صحنه سرنوشت‌ساز پیروز از میدان بیرون آمد.گرچه فرعون و فرعونیان به او ایمان نیاوردند،ولی این ماجرا چند اثر مهم داشت که هر کدام پیروزی مهمی محسوب می‌شد:

1-بنی اسرائیل به رهبر و پیشوای خود مؤمن و دلگرم شدند،و یک‌دل و یک جان گرد او را گرفتند،چرا که بعد از سالها بدبختی و تیره‌روزی و دربدری پیامبری آسمانی در میان خود می‌بینند که هم ضامن هدایت آنها است،و هم رهبر انقلاب و آزادی و پیروزی آنان خواهد شد.

2-موسی در میان مردم مصر و قبطیان جایی برای خود باز کرد،جمعی به او تمایل پیدا کردند و یا لا اقل از مخالفت با او وحشت داشتند،و صدای دعوت موسی در تمام مصر پیچید.

3-از همه مهمتر اینکه فرعون نه از نظر افکار عمومی،نه از نظر وحشت بر جان خود،قدرت مزاحمت با مردی که عصائی این چنین در دست دارد و زبانی آن چنان گویا در دهان،در خود نمی‌دید.

مجموع این امور زمینه مساعدی را برای اینکه موسی بتواند در میان آن مردم بماند و به دعوت و تبلیغ بپردازد و اتمام حجت کند فراهم ساخت.

سالیان دراز به این منوال گذشت،و موسی معجزات دیگری که در سوره اعراف ذیل آیات 130 تا 135 به آن اشاره کردیم-در کنار منطق و بیان خود-

به آنها نشان داد،و حتی خداوند مردم مصر را سالها به قحطی و خشکسالی مبتلا ساخت تا آنها که شایسته بیداری‌اند بیدار شوند(شرح بیشتر در این زمینه را در جلد ششم تفسیر نمونه صفحه 313 به بعد مطالعه فرمائید).

هنگامی که موسی ع حجت را بر آنها تمام کرد،و صفوف مؤمنان و منکران مشخص شد،دستور کوچ کردن بنی اسرائیل به موسی داده شد،آیات مورد بحث این صحنه را مجسم می‌سازد.

نخست می‌گوید:"ما به موسی وحی فرستادیم که شبانه بندگان مرا کوچ ده،و(از مصر)خارج کن و آنها شما را تعقیب خواهند کرد"( وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ ).

این یک برنامه الهی است که شما شبانه حرکت کنید و آنها نیز آگاه شوند و به تعقیب شما بپردازند و آنچه باید در این میان بشود،بشود.

تعبیر"عبادی"(بندگان من)با اینکه قبل از آن جمله"اوحینا" (وحی فرستادیم)به صورت جمع آمده برای بیان نهایت محبت خدا به بندگان با ایمان است.

*** موسی ع این فرمان را اجرا کرد،و دور از چشم دشمنان،بنی اسرائیل را بسیج کرده فرمان حرکت داد،و مخصوصا شب را به دستور خدا برای این کار انتخاب نمود تا برنامه‌اش حساب شده‌تر باشد.

اما بدیهی است حرکت یک گروه با این عظمت،چیزی نیست که بتوان آن را برای مدت زیادی پنهان نگه داشت،به زودی جاسوسان فرعون،مطلب را به او گزارش دادند،و چنان که قرآن می‌گوید:"فرعون ماموران به شهرها فرستاد تا نیرو جمع کنند"( فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ ).

البته در شرائط آن روز،رسیدن پیام فرعون به همه شهرهای مصر،زمان

قابل ملاحظه‌ای لازم داشت،ولی طبیعی است که این خبر به شهرهای نزدیک به سرعت می‌رسد و نیروهای آماده فورا حرکت می‌کنند و مقدمه لشگر و گروه ضربت را تشکیل می‌دهند،اما نیروهای دیگر تدریجا به آنها می‌پیوندند.

*** ضمنا برای اینکه زمینه روانی مردم برای این بسیج عمومی آماده شود دستور داد اعلان کنند"اینها گروه اندکی هستند"(اندک از نظر تعداد در مقابل فرعونیان و اندک از نظر قدرت)( إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ ).

بنا بر این در مبارزه با این گروه با آن همه قدرتی که ما داریم جای هیچگونه نگرانی نیست که برنده مائیم.

"شرذمة"در اصل به معنی گروه اندک و باقیمانده چیزی است،و به لباس پاره پاره،"شراذم"گفته می‌شود،بنا بر این علاوه بر معنی اندک بودن،پراکندگی نیز در مفهوم آن افتاده است،گویا فرعون با این تعبیر می‌خواست عدم انسجام بنی اسرائیل را از نظر نفرات لشکر نیز مجسم کند.

*** سپس افزود:ما چقدر حوصله کنیم؟و تا چه اندازه با این بردگان سرکش مدارا نمائیم؟!"اینها ما را به خشم و غضب آورده‌اند"( وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ ).

فردا مزارع مصر را چه کسی آبیاری می‌کند؟خانه‌های ما را چه کسی مرمت می‌کند؟بارهای سنگین را در این کشور پهناور چه کسی از زمین برمی‌دارد؟ چه کسی خدمتکار ما خواهد بود؟ *** بعلاوه"ما از توطئه این گروه(چه در اینجا باشند و چه بروند)بیمناکیم، و برای مقابله با آنها آمادگی کامل و هوشیاری لازم داریم"( وَ إِنّٰا لَجَمِیعٌ حٰاذِرُونَ ).

بعضی از مفسران"حاذرون"را از ماده"حذر"به معنی خوف و ترس

از توطئه آنها تفسیر کرده‌اند،و بعضی از"حذر"به معنی هوشیاری و بیداری و آمادگی از نظر نیرو و سلاح،ولی این دو تفسیر با هم منافاتی ندارد،ممکن است فرعونیان هم بیمناک بودند و هم آمادگی برای مقابله داشتند.

*** سپس قرآن به ذکر نتیجه کار فرعونیان می‌پردازد،و به طور اجمال زوال حکومت آنها و زمامداری بنی اسرائیل را بیان می‌کند،می‌گوید:"ما آنها را از باغهای سرسبز و چشمه‌های پر آب بیرون راندیم"( فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ ).

*** "و از گنجها و قصرهای زیبا و مساکن مرفه خارج ساختیم"( وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ ).

*** آری"این چنین کردیم و آنها را بدون زحمت به بنی اسرائیل دادیم و آنها را وارث فرعونیان ساختیم"( کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ).

در تفسیر" مَقٰامٍ کَرِیمٍ "در میان مفسران گفتگو است،بعضی آن را به معنی قصرهای مجلل و مساکن پر ارزش دانسته‌اند،و بعضی مجالس پر سرور و نشاط‌انگیز و بعضی مجالس حکمرانان و زمامداران که اطرافشان را ماموران سر بر فرمان گرفته بودند،و بعضی نیز آن را به معنی منبرهایی که خطیبان بر آن سخنرانی می‌کردند تفسیر نموده‌اند(منابری که در آن به نفع فرعون و حکومت و دستگاه او تبلیغات و سخنرانی می‌شد).

البته معنی اول از همه مناسبتر به نظر می‌رسد،هر چند این معانی با هم تضادی ندارند،و ممکن است همه در مفهوم آیه جمع باشند،هم قصرهایشان از آنها گرفته شد و هم موقعیت حکومت و قدرتشان،و هم جلسات جشن و سرورشان.

نکته‌ها:

اشاره

1-آیا بنی اسرائیل در مصر حکومت کردند؟

بر اساس تعبیری که در آیات بالا گذشت که خداوند می‌فرماید:"ما بنی- اسرائیل را وارث فرعونیان ساختیم"جمعی از مفسران بر این عقیده‌اند که آنها به مصر بازگشتند و زمام حکومت را در دست گرفتند، و مدتی بر آن سرزمین حکمرانی کردند ⁽¹⁾.

البته ظاهر آیات فوق با این تفسیر مناسب است.

در حالی که بعضی دیگر معتقدند که آنها بعد از هلاک فرعونیان راهی سرزمینهای مقدس شدند،ولی بعد از مدتی به مصر بازگشتند و حکومتی در آنجا تشکیل دادند ⁽²⁾.

فصول تورات کنونی که مربوط به این قسمت است با این تفسیر مطابقت دارد.

بعضی دیگر احتمال داده‌اند که بنی اسرائیل دو گروه شدند،گروهی از آنان در مصر باقی ماندند و حکومت کردند،و گروهی همراه موسی ع به سوی سرزمینهای مقدس روانه شدند.

این احتمال نیز داده شده که منظور از وارث شدن بنی اسرائیل این است که آنها بعد از موسی ع و در زمان سلیمان بر سرزمین پهناور مصر حکمرانی کردند.

ولی با توجه به اینکه موسی ع یک پیامبر انقلابی بزرگ بود،بسیار بعید به نظر می‌رسد که چنین سرزمینی را که ارکان حکومتش فرو ریخته و در بست

در اختیار او قرار داشت به کلی رها سازد،و بی آنکه تصمیمی برای آنجا بگیرد روانه به سوی بیابانها شود،بخصوص اینکه سالیان دراز صدها هزار نفر از بنی- اسرائیل در آنجا ساکن بودند و با مسائل آن محیط آشنایی داشتند.

بنا بر این از دو حال خارج نیست یا بنی اسرائیل همگی به مصر بازگشتند و حکومتی را تشکیل دادند،و یا جمعی از آنها به فرمان موسی ع در آنجا ماندند و این برنامه را اجرا کردند،در غیر این صورت بیرون راندن فرعونیان و وارث ساختن بنی اسرائیل که در آیات آمده مفهوم روشنی نخواهد داشت.

2-ترتیب آیات

قرآن در آیات بعد چگونگی غرق فرعونیان را شرح می‌دهد،این امر سبب این سؤال می‌شود که چرا قرآن،نخست بیرون راندن فرعونیان را از قصرها و کاخها و املاکشان و وارث شدن بنی اسرائیل را ذکر کرده،سپس چگونگی غرق فرعونیان را،در حالی که ترتیب طبیعی غیر از آن است.

این امر ممکن است از قبیل بیان"اجمال"و"تفصیل"باشد،یعنی نخست مطلب را به طور سربسته بازگو کرده و بعد به شرح آن در آیات بعد پرداخته است.

و نیز ممکن است از قبیل ذکر نتیجه و سپس شرح مقدمات بوده باشد.

(دقت کنید) ***

[سوره الشعراء (26): آیات 60 تا 68]

اشاره

فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ (60) فَلَمّٰا تَرٰاءَا اَلْجَمْعٰانِ قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ (61) قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ (62) فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اِضْرِبْ بِعَصٰاکَ اَلْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ اَلْعَظِیمِ (63) وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ اَلْآخَرِینَ (64) وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ (65) ثُمَّ أَغْرَقْنَا اَلْآخَرِینَ (66) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (67) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (68)

ترجمه:

60-آنها(فرعونیان)به تعقیب بنی اسرائیل پرداختند و به هنگام طلوع آفتاب به آنها رسیدند.

61-هنگامی که هر دو گروه یکدیگر را دیدند،یاران موسی گفتند:ما در چنگال فرعونیان گرفتار شدیم.

62-(موسی)گفت:چنین نیست،پروردگار من با من است،به زودی مرا هدایت خواهد کرد.

63-و به دنبال آن به موسی وحی کردیم عصایت را به دریا زن،دریا از هم شکافته شد، و هر بخشی همچون کوه عظیمی بود! 64-و در آنجا دیگران را نیز به دریا نزدیک ساختیم.

65-موسی و تمام کسانی را که با او بودند نجات دادیم.

66-سپس دیگران را غرق کردیم.

67-در این جریان نشانه روشنی است(برای آنها که حق‌طلبند)ولی اکثر آنها ایمان نیاوردند.

68-و پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

عاقبت دردناک فرعونیان!

در این آیات آخرین صحنه از این بخش از داستان موسی و فرعون مطرح است،و آن چگونگی نابودی فرعونیان و پیروزی و نجات بنی اسرائیل است.

چنان که در آیات گذشته خواندیم،فرعون ماموران خود را به شهرهای مصر گسیل داشت،و به اندازه کافی لشکر و نیرو آماده ساخت،بعضی از مفسران نوشته‌اند ششصد هزار نفر را به عنوان مقدمه لشکر فرستاد و خود با یک ملیون نفر به دنبال آنها به راه افتاد! شب را با سرعت به دنبال آنها حرکت کردند،و به هنگام طلوع آفتاب به

لشکر موسی رسیدند چنان که نخستین آیه مورد بحث می‌گوید:"فرعونیان آنها را تعقیب کردند و به هنگام طلوع آفتاب به آنها رسیدند"( فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ ) ⁽¹⁾. "هنگامی که دو گروه یکدیگر را دیدند،یاران موسی گفتند:به طور قطع ما در چنگال فرعونیان گرفتار شدیم و راه نجاتی وجود ندارد"!( فَلَمّٰا تَرٰاءَا الْجَمْعٰانِ قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ ).

در پیش روی ما دریا و امواج خروشان آب،و در پشت سر ما دریایی از لشکر خونخوار با تجهیزات کامل،جمعیتی که سخت از ما خشمگینند و امتحان خونخواری خود را در کشتن فرزندان بیگناه ما سالیان دراز داده‌اند و خود فرعون نیز بقدر کافی مردی خیره‌سر و ستمگر و خونخوار است،بنا بر این به سرعت همه ما را محاصره می‌کنند و از دم تیغ و شمشیر می‌گذرانند،یا اسیر کرده و با شکنجه بازمی‌گرداند و تمام قرائن نشان می‌داد که مطلب همین گونه است.

در اینجا لحظات دردناکی بر بنی اسرائیل گذشت،لحظاتی که تلخی آن غیر قابل توصیف است،شاید جمع زیادی در ایمان خود متزلزل شده،و سخت روحیه خود را باخته بودند.

*** اما موسی ع هم چنان آرام و مطمئن بود،و می‌دانست وعده‌های خدا درباره نجات بنی اسرائیل و نابودی قوم سرکش تخلف ناپذیر است.

لذا با یک دنیا اطمینان و اعتماد رو به جمعیت وحشتزده بنی اسرائیل کرد و"گفت:چنین نیست آنها هرگز بر ما مسلط نخواهند شد،چرا که پروردگار

من با من است و به زودی مرا هدایت خواهد کرد"( قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ ).

این تعبیر ممکن است اشاره به همان وعده‌ای بوده باشد که خداوند به هنگام ماموریت دادن به موسی و هارون فرمود: إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ :"من همه جا با شما هستم می‌شنوم و می‌بینم"(سوره طه آیه 46).

او می‌داند خدا همه جا با او است مخصوصا تکیه روی نام"رب"(خداوند مالک و مصلح)نشان می‌دهد که او می‌دانست که این راه را نه با پای خود می‌پیماید که با لطف خداوند قادر مهربان طی می‌کند.

*** در این هنگام که شاید بعضی با ناباوری سخن موسی را شنیدند و هم چنان در انتظار فرا رسیدن آخرین لحظات زندگی بودند فرمان نهایی صادر شد،چنان که قرآن می‌گوید:"ما به موسی وحی کردیم که عصایت را به دریا زن"! ( فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ ).

همان عصائی که یک روز آیت انذار است و روز دیگر نشانه رحمت و نجات.

موسی ع چنین کرد و عصا را به دریا زد،در اینجا صحنه عجیبی نمایان گشت که برق شادی در چشمهای و دلهای بنی اسرائیل نمایان گردید:"ناگهان دریا شکافته شد،آبها قطعه قطعه شدند،و هر بخشی همچون کوهی عظیم روی هم انباشته گشت"!و در میان آنها جاده‌ها نمایان شد( فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ ).

"انفلق"از ماده"فلق"(بر وزن فرق)به معنی شکافته شدن است، و"فرق"(بر وزن رزق)از ماده"فرق"(بر وزن حلق)به معنی جدا شدن است، به تعبیر دیگر(به گونه‌ای که راغب در مفردات گوید)فرق"فلق"و"فرق"این است که اولی اشاره به شکافتن می‌کند و دومی جدا شدن،و لذا"فرقه"

و"فرق"به قطعه یا جماعتی گفته می‌شود که از بقیه جدا گردد.

"طود"به معنی کوه عظیم است،و توصیف مجدد آن به عظیم در آیه فوق تاکیدی بر این معنی است.

به هر حال خداوندی که فرمانش بر همه چیز نافذ است و آبها اگر طغیان می‌کنند به فرمان او است،و طوفانها اگر به حرکت در می‌آیند به امر او است همان خدایی که نقش هستی نقشی از ایوان او است،و آب و باد و خاک سرگردان او است،چنین فرمانی را به امواج دریا داد،و امواج به سرعت پذیرا گشتند و روی هم انباشته شدند،و در میان آنها جاده‌ها نمایان گشت و هر گروهی از بنی- اسرائیل در جاده‌ای روان شدند.

*** فرعون و فرعونیان که از دیدن این صحنه،مات و مبهوت شده بودند و چنین معجزه روشن و آشکاری را می‌دیدند باز هم از مرکب غرور پیاده نشدند،باز هم به تعقیب موسی و بنی اسرائیل پرداختند و به سوی سرنوشت نهایی خود پیش رفتند، چنان که قرآن می‌گوید:"و در آنجا دیگران را نیز به دریا نزدیک ساختیم" ( وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ الْآخَرِینَ ).

و به این ترتیب فرعونیان نیز وارد جاده‌های دریایی شدند،و هم چنان مغرورانه به دنبال بردگان قدیمی خود که سر به طغیان برافراشته بودند می‌دویدند، غافل از اینکه لحظات آخر عمر آنها فرا رسیده و فرمان عذاب به زودی صادر می‌شود.

*** آیه بعد می‌گوید"ما موسی و تمام کسانی را که با او بودند نجات دادیم" ( وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ ).

درست هنگامی که آخرین نفر از بنی اسرائیل از دریا بیرون آمد و آخرین نفر از فرعونیان داخل دریا شد فرمان دادیم آبها به حال اول بازگردند،امواج خروشان یک مرتبه فرو ریختند و سر بر هم نهادند،فرعون و لشکرش را همچون پرهای کاه با خود به هر جا بردند،در هم کوبیدند و نابود کردند.

قرآن در یک عبارت کوتاه این ماجرا را بیان کرده می‌گوید:"سپس دیگران را غرق کردیم"( ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ ).

و به این ترتیب همه چیز در یک لحظه پایان گرفت،بردگان اسیر آزاد شدند و جباران مغرور گرفتار و نابود گشتند،تاریخ و رق خورد،تمدنی خیره کننده که بر ویرانه‌های خانه‌های مستضعفان پی‌ریزی شده بود از صفحه عالم محو گشت، دوران آن مستکبران پایان گرفت و مستضعفان وارث ملک و حکومت آنها شدند.

*** آری"در این ماجرا نشانه روشن و درس عبرت بزرگی است،اما اکثر آنها ایمان نیاوردند"گویی چشمها بسته و گوشها کر و قلبها در خواب فرو بسته است ( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ).

جایی که فرعونیان با دیدن آن صحنه‌های عجیب ایمان نیاوردند از این قوم مشرک تعجب مکن،و از عدم ایمانشان نگران مباش که تاریخ از این صحنه‌ها بسیار به خاطر دارد.

تعبیر به"اکثر"اشاره به این است که گروهی از فرعونیان دست به دامن آئین موسی زدند و به جمع یاران او پیوستند،نه تنها"آسیه"همسر فرعون و دوست با وفای موسی که در قرآن از او به عنوان"مؤمن آل فرعون"یاد شده،بلکه جمع دیگری همانند ساحران توبه‌کار به او پیوستند.

*** آخرین آیه مورد بحث در یک جمله کوتاه و پر معنی به قدرت و رحمت

بی پایان خدا اشاره کرده می‌گوید"پروردگار تو هم عزیز است و هم رحیم" ( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

از"عزت"او است که هر زمان اراده کند فرمان نابودی اقوام یاغی را صادر می‌کند،و برای نابود کردن یک قوم جبار نیاز به این ندارد که لشکر فرشتگان را از آسمان اعزام کند به همان آبی که مایه حیات آنها است فرمان مرگ آنها را می‌دهد،و همان دریای نیل که مایه ثروت و قدرت فرعونیان بود قبرستان آنها می‌شود!.

و از"رحمت"او است که در این کار هرگز عجله نمی‌کند،بلکه سالها مهلت می‌دهد،معجزه می‌فرستد،اتمام حجت می‌کند،و نیز از رحمت او است که این بردگان ستمدیده را از چنگال آن اربابان قلدر و زورگو رهایی می‌بخشد.

نکته‌ها:

اشاره

1-عبورگاه بنی اسرائیل:

در قرآن مجید بارها این مطلب تکرار شده است که موسی بنی اسرائیل را به فرمان خدا از"بحر"عبور دارد ⁽¹⁾و در چند مورد تعبیر به"یم"شده است ⁽²⁾.

اکنون سخن در این است که منظور از"بحر"و"یم"در اینجا چیست؟آیا اشاره به رود پهناور و عظیم نیل است که تمام آبادی سرزمین مصر از آن سرچشمه می‌گرفته،یا اشاره به دریای احمر(و به تعبیر دیگر بحر قلزم)است.

از تورات کنونی و همچنین کلمات بعضی از مفسران چنین برمی‌آید که اشاره به"دریای احمر"است،ولی قرائنی در دست داریم که نشان می‌دهد منظور همان نهر

عظیم نیل است زیرا"بحر"در لغت-چنان که راغب در مفردات می‌گوید-در اصل به معنی آب فراوان و وسیع است،و"یم"نیز همین معنی را می‌رساند،بنا بر این اطلاق این دو کلمه بر"نیل"هیچ مانعی ندارد،و اما قرائنی که این نظر را تایید می‌کند:

1-محل سکونت فراعنه که مرکز آباد شهرهای مصر بوده حتما نقطه‌ای بوده است که با رود نیل فاصله زیادی نداشته،و اگر معیار را محل فعلی اهرام یا حوالی آن بگیریم بنی اسرائیل ناچار بودند برای رسیدن به سرزمین مقدس نخست از نیل عبور کنند،زیرا این منطقه در غرب نیل واقع شده و برای رسیدن به سرزمین مقدس باید آنها به سوی شرق بروند(دقت کنید).

2-فاصله مناطق آباد مصر که طبعا در نزدیکی نیل است با دریای احمر به قدری است که بسیار بعید به نظر می‌رسد بنی اسرائیل بتوانند آن را در یک شب و یا نصف یک شب طی کنند(از آیات گذشته این مطلب روشن شد که آنها شبانه سرزمین فراعنه را پشت سر گذاشتند و قاعدتا در دل شب این کار را کردند و لشکر فرعون نیز به هنگام طلوع آفتاب به آنها رسیدند).

3-برای گذشتن از سرزمین مصر و رسیدن به اراضی مقدس نیازی نیست که از دریای احمر بگذرند،چرا که قبل از حفر کانال سوئز باریکه خشک قابل ملاحظه‌ای در آنجا وجود داشته است،مگر اینکه دست به دامن این فرضیه بزنیم که در زمانهای بسیار قدیم دریای احمر با دریای مدیترانه متصل بوده و در اینجا خشکی وجود نداشته است و این فرضیه به هیچ وجه ثابت نیست.

4-قرآن در داستان افکندن موسی به آب تعبیر به"یم"کرده است (طه 39)و چنان که گفتیم در مورد غرق فرعونیان نیز تعبیر به"یم"کرده است و با توجه به اینکه هر دو در یک داستان،و حتی در یک سوره(سوره طه)است،و هر دو بطور مطلق نقل شده به نظر می‌رسد که هر دو یکی باشد.و با توجه به اینکه

مادر موسی قطعا او را به دریا نیفکند بلکه طبق تواریخ و همچنین قرائن عادی به نیل سپرد بنا بر این معلوم می‌شود غرق فرعونیان در نیل بوده است(دقت کنید).

2-چگونگی نجات بنی اسرائیل و غرق فرعونیان.

بعضی از مفسران که مایل نیستند زیر بار معجزات بروند اصرار دارند که حادثه غرق فرعونیان و نجات بنی اسرائیل را که در آیات گذشته بود به نحوی توجیه کنند که با اسباب طبیعی و عادی بسازد! لذا گاه گفته‌اند که این امر قابل تطبیق با پلهای متحرک است که امروز معمول می‌باشد ⁽¹⁾.

بعضی دیگر گفته‌اند که موسی ع به راهها آشنایی داشته و از برزخهایی که در دریای"سوف"(خلیج سوئز)وجود داشته می‌توانسته بگذرد،و به"جزیره سینا"وارد گردد،و انفلاق بحر که در آیات آمده نیز اشاره به همین است ⁽²⁾.

بعضی دیگر شاید این احتمال را تقویت کرده‌اند که موسی درست به هنگام پایان جزر دریا به آن نقطه رسید،و توانست که از نقاط خشک بگذرد،اما بلافاصله مد شروع شد و فرعونیان در امواج آب فرو غلطیدند و هلاک شدند! ولی حق این است که هیچ یک از این احتمالات با ظاهر آیات قرآن،اگر نگوئیم با صریح آن،سازگار نیست،و با قبول مساله اعجاز که بارها در شرح حالات پیامبران در قرآن آمده خصوصا داستان همین عصای موسی هیچ لزومی بر چنین توجیهات وجود ندارد،چه مانعی دارد که به فرمان خدا که حاکم بر قانون علیت در جهان هستی است آبهای نیل بعد از نواختن عصا تحت جاذبه مرموزی به فرمان الهی جمع و متراکم گردند،به گونه‌ای که راه قابل عبور در میان آن آشکار شود،و بعد از مدتی این جاذبه خنثی گردد و آبها به حال طبیعی

اول بازگردند.این استثناء در قانون علیت نیست،بلکه اعتراف به تاثیر علل غیر عادی می‌باشد که برای ما-با معلومات محدودی که داریم-ناشناخته است.

3-در عین قدرت رحیم است

این نکته نیز قابل دقت است آخرین آیه مورد بحث که یک نوع نتیجه‌گیری از مجموع کار موسی و فرعون و پیروزی لشکر حق و نابودی لشکر باطل است خداوند را به"عزت"و"رحمت"توصیف می‌کند،اولی اشاره به شکست‌ناپذیری قدرت او است و دومی وسعت رحمتش را نسبت به همه بندگان می‌رساند،و مخصوصا "عزیز"را بر"رحیم"مقدم داشته،تا این توهم پیش نیاید که رحمتش از موضع ضعف است،بلکه در عین قدرت رحیم است.

البته بعضی از مفسران معتقدند که توصیف به عزت اشاره به شکست دشمنان و توصیف به رحمت اشاره به پیروزی دوستان او است،ولی هیچ مانعی ندارد که هر دو صفت شامل هر دو گروه گردد،چرا که همه از رحمتش استفاده می‌کنند حتی گناهکاران و همه از سطوتش بیمناکند حتی نیکوکاران! ***

[سوره الشعراء (26): آیات 69 تا 82]

اشاره

وَ اُتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ (69) إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ (70) قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ (71) قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ (72) أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ (73) قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ (74) قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (75) أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ اَلْأَقْدَمُونَ (76) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ اَلْعٰالَمِینَ (77) اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ (78) وَ اَلَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ (79) وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ (80) وَ اَلَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ (81) وَ اَلَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ اَلدِّینِ (82)

ترجمه:

69-و بر آنها خبر ابراهیم را بخوان.

70-هنگامی که به پدرش و قومش گفت:چه چیز را پرستش می‌کنید؟ 71-گفتند:بتهایی را می‌پرستیم و همه روز ملازم عبادت آنانیم.

72-گفت:آیا هنگامی که آنان را می‌خوانید صدای شما را می‌شنوند؟ 73-یا سودی به شما می‌رسانند،یا زیانی؟! 74-گفتند:فقط ما نیاکان خود را یافتیم که چنین می‌کنند.

75-گفت:آیا دیدید چیزی را که شما عبادت می‌کردید؟ 76-شما و پدران پیشین شما.

77-همه آنها دشمن منند مگر پروردگار عالمیان! 78-آن کسی که مرا آفرید و هدایت می‌کند.

79-و کسی که مرا غذا می‌دهد و سیراب می‌نماید.

80-و هنگامی که بیمار شوم مرا شفا می‌دهد.

81-و کسی که مرا می‌میراند و سپس زنده می‌کند.

82-و کسی که امید دارم گناهانم را در روز جزا به بخشد.

تفسیر:

من چنین خدایی را پرستش می‌کنم:

چنان که در آغاز این سوره گفتیم خداوند شرح حال هفت تن از پیامبران بزرگ و مبارزات آنها را برای هدایت اقوام گمراه بازگو کرده،تا هم مایه

تسلی خاطر پیامبر ص و مؤمنان اندک در آن ایام باشد،و هم هشداری به همه دشمنان حق و مستکبران.

لذا به دنبال داستان عبرت‌انگیز موسی و فرعون به سرگذشت الهام بخش ابراهیم ع و مبارزاتش با مشرکان می‌پردازد،و این مطلب را از گفتگوی ابراهیم به عمویش آذر و قوم گمراه آغاز می‌کند ⁽¹⁾.

نخست می‌گوید:"خبر ابراهیم را بر آنها بخوان"( وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ ).

*** و از میان تمام اخبار مربوط به این پیامبر بزرگ روی این قسمت تکیه می‌کند:"هنگامی که به پدر و قومش گفت:چه چیز را شما می‌پرستید"؟! ( إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ ).

مسلما ابراهیم می‌دانست آنها چه می‌پرستند هدفش این بود که آنها را به سخن در آورد و به کار خود اعتراف کنند،ضمنا تعبیر به"ما"(چه چیز)بیانگر یک نوع تحقیر است.

*** آنها بلافاصله در پاسخ"گفتند:ما بتهایی را می‌پرستیم و همه روز به آنها توجه داریم و با نهایت احترام ملازم عبادت آنانیم"( قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ ).

این تعبیر نشان می‌دهد که آنها نه تنها احساس شرمندگی از کار خود نداشتند بلکه بسیار به کار خود افتخار می‌کردند که بعد از جمله نعبد اصناما(ما بتهایی را

می‌پرستیم)که برای بیان مقصودشان کافی بود اضافه کردند: فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ (ما همه روز سر بر آستان آنها می‌سائیم).

جمله"نظل"معمولا به کارهایی که در روز انجام می‌شود اطلاق می‌گردد و ذکر آن به صورت صیغه مضارع اشاره به استمرار و دوام است.

"عاکف"از ماده"عکوف"است که به معنی توجه به چیزی و ملازمت آمیخته با احترام نسبت به آن است و تاکید بیشتری بر معنی سابق است.

"اصنام"جمع"صنم"به معنی مجسمه‌ای بوده است که از طلا و نقره یا چوب و مانند آن می‌ساختند و به پرستش آن می‌پرداختند،و آن را مظهر مقدسین و مقدسات می‌پنداشتند.

*** به هر حال ابراهیم ع با شنیدن این سخن آنها را زیر رگبار اعتراضات شدید خود قرار داد و با دو جمله کوبنده آنها را با یک بن بست منطقی رو به رو ساخت.

"گفت:آیا آنها سخن شما را می‌شوند هنگامی که آنها را می‌خوانید"؟! ( قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ ).

*** "یا اینکه آنها سودی به شما می‌رسانند یا زیانی"؟!( أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ ).

حد اقل چیزی که در معبود لازم است این است که ندای عابد خویش را بشنود، و در گرفتاریها به یاریش بشتابد،یا لا اقل از مخالفت فرمان او واهمه‌ای باشد.

اما در این بتها چیزی که نشان دهد آنها کمترین درک و شعوری دارند، و یا کمترین تاثیری در سرنوشت انسانها،به چشم نمی‌خورد،فلزات یا سنگ و چوبهای بی ارزشی هستند که خرافات و نیروی توهم و پندار به آنها چنین موقعیتی

بخشیده است.

*** ولی بت پرستان متعصب در برابر این سؤال منطقی به همان پاسخ قدیمی و تکراری خود پرداختند و"گفتند:این مسائل مطرح نیست،مهم آن است که ما نیاکان خود را یافتیم که چنین می‌کنند"!( قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ ).

این پاسخ که بیانگر تقلید کورکورانه آنها از نیاکان جاهل و نادانشان بود تنها پاسخی بود که می‌توانستند به گفته ابراهیم ع بدهند،پاسخی که دلیل بطلانش در آن نهفته است و هیچ عاقلی به خود اجازه نمی‌دهد چشم و گوش بسته به دنبال دیگران بیفتد،به خصوص اینکه معمولا تجربیات آیندگان از گذشتگان بیشتر است،و دلیلی بر تقلید کورکورانه از آنان وجود ندارد.

تعبیر به کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ :"آنها چنین می‌کردند"تاکید بیشتری بر تقلید آنها است،یعنی هر چه آنها می‌کردند ما می‌کنیم،عبادت بت باشد یا چیز دیگر! *** در این هنگام ابراهیم لبه تیز حمله خود را متوجه بتها کرد و"گفت آیا این چیزی را که شما پیوسته عبادت می‌کردید مشاهده نمودید؟"( قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ ).

*** "هم شما و هم پدران پیشین شما"( أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ ).

*** "همه آنها دشمن منند مگر پروردگار عالمیان"( فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ ).

آری همه آنها با من دشمنند و من با آنها دشمن آشتی ناپذیر.

قابل توجه اینکه ابراهیم می‌گوید:"آنها با من دشمنند"هر چند لازمه آن این است که من نیز با آنها عداوت دارم،ولی این تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که عبادت بتها مایه بدبختی و گمراهی و عذاب دنیا و آخرت انسان است.

و این در حکم عداوت آنها محسوب می‌شود،بعلاوه از آیات متعددی از قرآن استفاده می‌شود که بتها در قیامت از عابدان خود بیزاری می‌جویند و به دشمنی آنها برمی‌خیزند،به فرمان خدا به سخن درمی‌آیند و تنفر خود را ابراز می‌دارند ⁽¹⁾.

استثناء" رَبَّ الْعٰالَمِینَ "با اینکه در معبودهای آنها وارد نبود(و به اصطلاح استثنای منقطع است)به منظور تاکید بر توحید خالص است،این احتمال نیز وجود دارد که در میان آنها کسانی بودند که علاوه بر بتها خدا را نیز پرستش می‌کردند،ابراهیم برای رعایت این موضوع،پروردگار جهانیان را استثناء می‌کند.

ذکر ضمیر"هم"که معمولا برای جمع عاقل است در مورد بتها به همان دلیل است که در بالا اشاره شد.

*** سپس ابراهیم ع به توصیف پروردگار جهانیان و ذکر نعمتهای معنوی و مادی او می‌پردازد تا با مقایسه با بتها که نه دعای عابدان را می‌شنوند،و نه سود و زیانی دارند مطلب کاملا روشن شود.

نخست از نعمت آفرینش و هدایت،شروع کرده،می‌گوید:"او کسی است که مرا آفرید،و هم او مرا هدایت می‌کند"( اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ ).

هم در عالم تکوین هدایت کرده و وسائل حیات مادی و معنوی در اختیارم گذارده،و هم در عالم تشریع،وحی و کتاب آسمانی،برای من فرستاده است.

ذکر کلمه"فاء"بعد از آفرینش،اشاره به این است که هدایت از خلقت جدا نیست و دوش به دوش آن،همه جا پیش می‌رود،و جمله"یهدین"که به صورت "فعل مضارع"آمده است دلیل روشنی بر استمرار هدایت و نیاز انسان به او در تمام عمر است.

گویی ابراهیم ع با این سخن،بیانگر این حقیقت است که من از لحظه خلقتم،همیشه با او بوده‌ام و در همه حال با اویم،حضور او را در زندگی خود احساس می‌کنم،او دوستی است که رشته‌ای در گردنم افکنده و می‌برد هر جا که خاطر خواه او است! *** پس از بیان نخستین مرحله ربوبیت،یعنی هدایت بعد از آفرینش،به نعمتهای مادی پرداخته می‌گوید:"او کسی است که مرا غذا می‌دهد و سیراب می‌کند" ( وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ ).

آری من همه نعمتها را از او می‌بینم،پوست و گوشت من،آب و غذای من، همه از برکات او است.

*** نه تنها در حالت صحتم مشمول نعمتهای اویم،بلکه"هنگامی که بیمار شوم او است که مرا شفا می‌دهد"( وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ ).

با اینکه بیماری نیز گاهی از ناحیه او است،اما برای رعایت ادب در سخن آن را به خود نسبت می‌دهد.

سپس از مرحله زندگی دنیا پا را فراتر گذارده،به زندگی جاویدان در سرای آخرت می‌پردازد تا روشن سازد که من همه جا بر سر خوان نعمت او نشسته‌ام نه فقط در دنیا که در آخرت نیز هم.

می‌گوید:"او کسی است که مرا می‌میراند و بار دیگر زنده می‌کند" ( وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ ).

آری هم مرگ من از او است و هم بازگشت مجدد به زندگی از ناحیه او است.

*** و هنگامی که وارد عرصه محشر شوم،چشم امیدم به او دوخته شده چرا که "او کسی است که طمع دارم گناهم را در روز جزا بیامرزد"( وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ ).

بدون شک پیامبران معصومند و گناهی ندارند که بخشوده شود،ولی چنان که در گذشته هم گفته‌ایم گاهی حسنات نیکان،گناه مقربان محسوب می‌شود،و در مقام والای آنان گاه انجام یک کار خوب نیز قابل بازخواست است،چرا که از کار نیکوتری جلوگیری کرده،و لذا ترک اولایش می‌نامند.

او هرگز تکیه بر اعمال نیک خود نمی‌کند که اینها در جنب کرم الهی، هیچ است و در مقابل نعمتهایش قابل ذکر نیست،بلکه تنها تکیه‌اش بر لطف خدا است،و این آخرین مرحله انقطاع الی اللّٰه است.

کوتاه سخن اینکه:ابراهیم برای مشخص ساختن معبود حقیقی،نخست به سراغ"خالقیت"پروردگار می‌رود،سپس مقام ربوبیت او را در همه مراحل روشن می‌سازد.

نخست مرحله هدایت است،سپس مرحله"نعمتهای مادی"-اعم از ایجاد

شرائط و دفع موانع-و سرانجام مرحله"زندگی جاودانی"در سرای دیگر که در آنجا نیز ربوبیتش در چهره بخشش مواهب و آمرزش گناه جلوه‌گر می‌شود، و به این ترتیب بر پندار خرافی خدایان متعدد و ارباب انواع خط بطلان می‌کشد و سر تعظیم بر آستان پروردگار فرود می‌آورد.

[سوره الشعراء (26): آیات 83 تا 87]

اشاره

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ (83) وَ اِجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی اَلْآخِرِینَ (84) وَ اِجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ اَلنَّعِیمِ (85) وَ اِغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کٰانَ مِنَ اَلضّٰالِّینَ (86) وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ (87)

ترجمه:

83-پروردگارا!به من علم و دانش مرحمت فرما،و مرا به صالحان ملحق کن.

84-و برای من در میان امت‌های آینده زبان صدق(و ذکر خیر)قرار ده.

85-و مرا از وارثان بهشت پر نعمت گردان.

86-و پدرم(عمویم)را بیامرز که او از گمراهان بود.

87-و مرا در روزی که مردم مبعوث می‌شوند،شرمنده و رسوا مکن

تفسیر:

دعاهای پر بار ابراهیم(ع)

در اینجا دعاهای ابراهیم و تقاضاهای او از پیشگاه خدا شروع می‌شود، گویی پس از دعوت آن قوم گمراه به سوی پروردگار،و بیان جلوه‌های ربوبیت او در عالم هستی یکباره از آنها بریده و رو بدرگاه خدا می‌آورد و هر چه می‌خواهد از او می‌خواهد تا به قوم بت‌پرست نشان دهد هر چه برای دنیا و آخرت می‌خواهید باید از او بطلبید ضمنا تاکید دیگری است بر ربوبیت مطلقه خداوند.

نخستین تقاضایی که از پیشگاهش می‌کند این است:"پروردگارا!به من علم و دانش و حق بینی مرحمت فرما و مرا به صالحان ملحق کن"( رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ ).

در اینجا نخست مقام"حکم"می‌خواهد،و سپس"ملحق شدن به صالحان".

"حکم"و"حکمت"از یک ریشه است،و حکمت همانگونه که راغب در مفردات گفته رسیدن به حق از طریق علم و آگاهی است و شناخت موجودات و افعال نیک،و به تعبیر دیگر معرفت ارزشها و معیارهایی که انسان به وسیله آن بتواند،حق را هر کجا هست بشناسد،و باطل را در هر لباس تشخیص دهد،این همان چیزی است که بعضی از فلاسفه از آن به عنوان"کمال قوه نظریه"تعبیر کرده‌اند.

این همان حقیقتی است که"لقمان"از ناحیه خدا دریافت داشته بود: وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ (لقمان-12)و به عنوان"خیر کثیر"در آیه 269 سوره بقره از آن یاد شده است: وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً و به نظر می‌رسد که"حکم"مفهومی برتر از"حکمت"داشته باشد،یعنی آگاهی توأم با آمادگی برای اجرا،و به تعبیر دیگر قدرت بر داوری صحیح که خالی از هوا- پرستی و خطا باشد.

آری ابراهیم ع قبل از هر چیز از خدا"شناخت عمیق و صحیح"توأم با حاکمیت تقاضا می‌کند،چرا که هیچ برنامه عملی بدون چنین زیر بنائی امکان پذیر نیست.

و به دنبال آن ملحق شدن به صالحین را از خدا تقاضا می‌کند که اشاره به جنبه‌های عملی و به اصطلاح"حکمت عملی"است،در مقابل تقاضای قبل که ناظر به"حکمت نظری"بود.

بدون شک ابراهیم ع هم دارای مقام"حکم"بود و هم در زمره"صالحان" پس چرا چنین تقاضایی از خدا می‌کند؟ پاسخ این است که نه حکمت دارای حد معینی است و نه صالح بودن،او تقاضا می‌کند روز به روز به مراتب بالاتر و والاتر از علم و عمل برسد، حتی به موقعیت

یک پیامبر اولوا العزم در این جنبه‌ها قانع نیست! بعلاوه او می‌داند همه اینها از ناحیه خدا است و هر لحظه امکان لغزش و سلب این مواهب وجود دارد،لذا ادامه آن را علاوه بر تکامل از خدا می‌طلبد،همانگونه که ما-با اینکه انشاء اللّٰه در صراط مستقیم ایمان گام برمی‌داریم-همه روز از خدا هدایت به"صراط مستقیم"را در نمازهایمان می‌طلبیم،و تقاضای ادامه این راه و تکامل داریم.

*** بعد از این دو تقاضا،درخواست مهم دیگری با این عبارت می‌کند:"خداوندا برای من در میان امتهای آینده لسان صدق و ذکر خیر قرار ده"( وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ ).

آن چنان کن که یاد من در خاطره‌ها بماند و خط و برنامه من در میان آیندگان ادامه یابد،"اسوه"و الگویی باشم که به من اقتدا کنند،و پایه‌گذار مکتبی باشم که بوسیله آن راه تو را بیاموزند،و در خط تو حرکت کنند.

خداوند این دعای ابراهیم را نیز به اجابت رساند همانگونه که قرآن می‌گوید: وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا :"ما برای ابراهیم و اسحاق و یعقوب ذکر خیر و لسان صدق برجسته و والایی قرار دادیم"(مریم-50).

بعید نیست که این تقاضا شامل همان چیزی باشد که ابراهیم بعد از بنای خانه کعبه از خدا خواست و عرض کرد: رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ :"پروردگارا در میان فرزندان ما(من و اسماعیل)پیامبری مبعوث کن که آیات تو را بر آنها بخواند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد و آنها را پاکیزه کند و رشد دهد"(بقره-129).

و می‌دانیم این تقاضا با ظهور پیامبر اسلام ص تحقق یافت و ذکر خیر ابراهیم از این طریق در این امت بزرگ تداوم گرفت.

*** سپس افق دید خود را از این دنیا برگرفته و متوجه سرای جاودانه آخرت می‌کند و به دعای چهارمی پرداخته چنین می‌گوید:"خداوندا مرا از وارثان بهشت پر نعمت قرار ده"( وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ ).

بهشتی که نعمتهای معنوی و مادی در آن موج می‌زند،نعمتهایی که نه زوالی دارد، و نه ملالی،نعمتهایی که برای ما زندانیان جهان دنیا حتی قابل درک نیست نه از مغزهایمان گذشته و نه چشمهایمان دیده و نه گوشهایمان شنیده است!.

سابقا گفته‌ایم تعبیر به"ارث"در مورد بهشت یا به خاطر آنست که ارث به معنی دستیابی به نعمتی است بی رنج و تعب و مسلما آن همه نعمتهای بهشتی در برابر طاعات ناچیز ما موهبتی بی رنج و تعب است،و یا به خاطر آنست که طبق روایات هر انسانی خانه‌ای در بهشت و خانه‌ای در دوزخ دارد هنگامی که دوزخی شود خانه بهشتیش به دیگران می‌رسد.

*** در پنجمین دعا نظرش را متوجه عموی گمراهش کرده و طبق وعده‌ای که به او قبلا داده بود که من برای تو استغفار می‌کنم چنین می‌گوید:"خداوندا! پدرم(عمویم)را بیامرز که او از گمراهان بود"( وَ اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ ).

این وعده را ابراهیم طبق صریح آیه 114 سوره توبه" وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ "قبلا به او داده بود و هدفش این بود که از این طریق بتواند در قلب او نفوذ کند،و او را به سوی ایمان بکشاند، لذا به او چنین قولی داد و به این قول نیز عمل کرد،و طبق روایتی از ابن عباس نقل شده کرارا برای"آزر"استغفار نمود،اما هنگامی که"آزر"در حال کفر از دنیا رفت و دشمنی او در برابر آئین حق مسلم شد ابراهیم استغفار را قطع کرد

چنان که در ذیل همان آیه فوق می‌خوانیم فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ :

"هنگامی که آشکار شد که او دشمن خدا است از او بیزاری جست" ⁽¹⁾.

*** سرانجام ششمین و آخرین دعای خود را که آن هم پیرامون روز بازپسین است این چنین به پیشگاه خدا عرضه می‌دارد:"خداوندا مرا در روزی که مردم برانگیخته می‌شوند رسوا مکن"( وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ ).

"لا تخزنی"از ماده"خزی"(بر وزن حزب)به طوری که راغب در مفردات گوید به معنی"شکست روحی"(و شرمساری)است که یا از ناحیه خود انسان است که به صورت حیاء مفرط جلوه‌گر می‌شود،و یا از ناحیه دیگری است که بر انسان تحمیل می‌کند.

این تعبیر از ناحیه ابراهیم ع،علاوه بر اینکه درس و سرمشقی است برای دیگران،نشانه نهایت احساس مسئولیت و اعتماد بر لطف پروردگار است.

[سوره الشعراء (26): آیات 88 تا 104]

اشاره

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ (88) إِلاّٰ مَنْ أَتَی اَللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ (89) وَ أُزْلِفَتِ اَلْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ (90) وَ بُرِّزَتِ اَلْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ (91) وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (92) مِنْ دُونِ اَللّٰهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ (93) فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ اَلْغٰاوُونَ (94) وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ (95) قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ (96) تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (97) إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (98) وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ اَلْمُجْرِمُونَ (99) فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ (100) وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ (101) فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (102) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (103) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (104)

ترجمه:

88-در آن روزی که مال و فرزندان سودی نمی‌بخشد.

89-مگر کسی که با قلب سلیم به پیشگاه خدا آید.

90-(در آن روز)بهشت برای پرهیزگاران نزدیک می‌شود.

91-و دوزخ برای گمراهان آشکار می‌گردد.

92-و به آنها گفته می‌شود کجا هستند معبودانی که آنها را پرستش می‌کردید؟ 93-معبودهایی غیر از خدا،آیا آنها شما را یاری می‌کنند؟یا کسی بیاری آنها می‌آید؟ 94-در این هنگام همه آن معبودان با عابدان(گمراه)به دوزخ افکنده می‌شوند.

95-و همچنین لشکریان ابلیس عموما.

96-آنها در آنجا به مخاصمه برمی‌خیزند و می‌گویند:

97-به خدا سوگند که ما در گمراهی آشکار بودیم.

98-چون شما را با پروردگار عالمیان برابر می‌شمردیم.

99-اما کسی جز مجرمان ما را گمراه نکرد.

100-(افسوس که امروز)شفاعت کننده‌گانی برای ما وجود ندارد.

101-و نه دوست گرم و پر محبتی.

102-اگر بار دیگر(به دنیا)بازگردیم از مؤمنان خواهیم بود.

103-در این ماجرا آیت(و عبرتی)است ولی اکثر آنها مؤمن نبودند.

104-و پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

مخاصمه معبودان و عابدان گمراه!

در آخرین آیه بحث گذشته،اشاره کوتاهی به روز قیامت و مساله معاد بود در آیات مورد بحث،ترسیم جامعی از چگونگی روز رستاخیز ضمن چندین آیه بیان شده،و مهمترین متاعی که در آن بازار خریدار دارد و همچنین سرنوشت مؤمنان و کافران و گمراهان و لشکر شیطان بازگو شده است،و ظاهر آیات نشان می‌دهد که این توصیف و توضیح از کلام ابراهیم ع و دنباله آخرین دعای او است و غالب مفسران نیز چنین گفته‌اند،هر چند بعضی احتمال داده‌اند که آیات مورد بحث تماما سخن الهی است که در تعقیب سخنان ابراهیم و برای توضیح و تکمیل آن آمده است ولی این احتمال ضعیف است.

به هر حال نخست می‌گوید:"روز رستاخیز روزی است که هیچ مال و فرزندی سودی نمی‌دهد"( یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ ).

در حقیقت این دو سرمایه مهم زندگی دنیا،اموال و نیروهای انسانی در آنجا کمترین نتیجه‌ای برای صاحبانش نخواهد داشت،و به طریق اولی سایر سرمایه‌های این جهان که در رتبه‌های بعد از این دو قرار دارند سودی نخواهد بخشید.

بدیهی است منظور در اینجا از مال و فرزندان،مال و فرزندانی نیست که در طریق جلب رضای خدا به کار گرفته شده باشند،بلکه تکیه روی جنبه‌های مادی مساله است،منظور این است که سرمایه‌های مادی در آن روز مشکلی را حل نمی‌کند،اما در صورتی که در طریق اطاعت فرمان پروردگار قرار گیرند سرمایه مادی نخواهند بود،رنگ الهی و صبغه اللّٰه به خود می‌گیرند و"الباقیات

الصالحات"محسوب می‌شوند.

*** سپس به عنوان استثناء بر این سخن می‌افزاید:"مگر کسی که به حضور خدا بیاید در حالی که قلب سلیم(سالم از هر گونه شرک و کفر و آلودگی به گناه)داشته باشد"( إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ ).

و به این ترتیب تنها سرمایه نجاتبخش در قیامت،قلب سلیم است،چه تعبیر جامع و جالبی؟تعبیری که هم ایمان خالص و نیت پاک در آن وجود دارد،و هم هر گونه عمل صالح،چرا که چنین قلب پاکی،ثمره‌ای جز عمل پاک نخواهد داشت،و به تعبیر دیگر همانگونه که قلب و روح انسان در اعمال انسان مؤثر است اعمال او نیز بازتاب وسیعی در قلب و جان دارد و آن را به رنگ خود-خواه رحمانی یا شیطانی-درمی‌آورند.

*** سپس به شرح بهشت و دوزخ پرداخته چنین می‌گوید:"در آن هنگام بهشت به پرهیزگاران نزدیک می‌گردد"( وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ ) ⁽¹⁾.

*** "و دوزخ برای گمراهان آشکار می‌شود"( وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ ).

این در حقیقت قبل از ورود آنها به بهشت و دوزخ است که هر یک از این دو گروه منظره جایگاه خود را از نزدیک می‌بینند:مؤمنان مسرور و گمراهان وحشت زده می‌شوند،و این نخستین برنامه‌های پاداش و کیفر آنها است.

جالب اینکه نمی‌گوید:پرهیزگاران را به بهشت نزدیک می‌کنند،بلکه می‌گوید بهشت را به آنها نزدیک می‌سازند و این اشاره به مقام بسیار با عظمت و پرارزش آنها است.

این نکته نیز قابل دقت است که تعبیر به"غاوین"(گمراهان)همان تعبیری است که در داستان شیطان بعد از آنکه از درگاه خدا رانده شد آمده است آنجا که خداوند می‌فرماید: إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغٰاوِینَ :"تو بر بندگان من سلطه‌ای نخواهی داشت مگر گمراهانی که پیروی تو می‌کنند"(سوره حجر آیه 42).

*** سپس به گفتگوهای سرزنش بار و عتاب آمیزی که در این هنگام با این گروه گمراه می‌شود پرداخته چنین می‌گوید:"و به آنها گفته می‌شود کجا هستند معبودهایی را که پیوسته عبادت می‌کردید"؟( وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ ).

*** "معبودهایی که غیر از خدا بودند"( مِنْ دُونِ اللّٰهِ ).

"آیا آنها در برابر این شدائد و سختیها که اکنون با آن روبرو هستید شما را یاری می‌کنند"؟!( هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ ).

"یا می‌توانند کسی را به یاری شما دعوت کنند،و یا حتی کسی به یاری خود آنها می‌آید"؟!( أَوْ یَنْتَصِرُونَ ) ⁽¹⁾.

ولی آنها جوابی در برابر این سؤال ندارند و کسی هم چنین انتظاری از آنها ندارد.

*** "در این هنگام همه معبودان را جمع کرده با عابدان گمراهشان به دوزخ می‌افکنند"( فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ ).

و به گفته بعضی از مفسران هر یکی بر روی دیگری افکنده خواهد شد! *** "و همچنین لشکریان ابلیس عموما"( وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ ).

در حقیقت این سه گروه،بتها،و پرستش کنندگان بتها،و لشکریان شیطان که دلالان این گناه و انحراف بودند،همگی در دوزخ جمع می‌شوند،اما به این صورت که آنها را یکی پس از دیگری به آن می‌افکنند.

چون"کبکبوا"در اصل از ماده"کب"است،"کب"به معنی افکندن چیزی به صورت در گودال آمده است،و تکرار آن(کبکب)،تکرار این سقوط را می‌رساند و این نشان می‌دهد که آنها به هنگام سقوط در دوزخ همانند سنگی می‌باشند که از بالای بلندی به دره‌ای پرتاب می‌شود نخست به نقطه‌ای افتاده و از آنجا به نقطه دیگر تا در قعر دره قرار گیرد ⁽¹⁾.

*** ولی سخن به اینجا پایان نمی‌گیرد بلکه به دنبال آن صحنه‌ای از نزاع و جدال این سه گروه دوزخی را مجسم می‌سازد:

"آنها در جهنم به مخاصمه و جدال پرداخته،می‌گویند"( قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ ). آری عابدان گمراه می‌گویند:"به خدا سوگند ما در گمراهی آشکاری بودیم"( تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ ) ⁽²⁾.

"زیرا شما معبودان دروغین را با پروردگار عالمیان برابر می‌پنداشتیم"! ( إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ) ⁽¹⁾.

*** "اما هیچکس ما را گمراه نکرد مگر مجرمان"( وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ ).

همان مجرمانی که رؤسای جامعه ما بودند و برای حفظ منافع خویش ما را به این راه کشاندند و بدبخت کردند.

این احتمال نیز دارد که منظور از مجرمان،شیاطین یا نیاکان گمراهشان باشند که آنها را به این راه کشاندند.

*** ولی افسوس که امروز"شفاعت کنندگانی برای ما وجود ندارد"( فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ ).

*** "و نه دوست گرم و پر محبتی"که بتواند ما را یاری کند( وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ ) خلاصه نه معبودان به شفاعت ما می‌پردازند،آن چنان که ما در دنیا می‌پنداشتیم، و نه دوستان قدرت یاری ما را دارند.

قابل توجه اینکه"شافعین"در آیه گذشته به صورت جمع"صدیق" به صورت مفرد آمده،این تفاوت ممکن است به خاطر آن باشد که این گروه از گمراهان با چشم خود می‌بینند مؤمنانی که لغزشهایی داشته‌اند از شفاعت جمعی از شفاعت کنندگان همچون انبیاء و اوصیاء و فرشتگان،و شفاعت بعضی از دوستان صالح برخوردار می‌شوند،آنها نیز آرزو می‌کنند که ای کاش شفاعت کننده و دوستی داشتند.

بعلاوه"صدیق"و"عدو"به طوری که بعضی از مفسران تصریح کرده‌اند هم بر مفرد اطلاق می‌شود،هم بر جمع.

*** اما به زودی متوجه این واقعیت می‌شوند که نه تاسف در آنجا سودی دارد و نه آنجا دار عمل و جبران است،لذا آرزوی بازگشت به دنیا می‌کنند و می‌گویند:

"اگر بار دیگر به دنیا برگردیم از مؤمنان خواهیم بود"!( فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ).

درست است که آنها در آنجا و در آن روز،ایمان پیدا کرده‌اند،ولی این یک نوع ایمان اضطراری است،ایمانی مؤثر و سازنده است که اختیاری و در این جهان باشد،ایمانی که سرچشمه هدایت و اعمال صالح گردد.

ولی به هر حال این آرزو نیز مشکلی را حل نمی‌کند،و سنت الهی اجازه بازگشت را به هیچکس نمی‌دهد،و خود آنها نیز این حقیقت را می‌دانند و کلمه "لو"دلیل بر آن است ⁽¹⁾.

*** سرانجام در پایان این بخش از سرگذشت ابراهیم،و گفتگوهایش با قوم گمراه و دعاهایش در پیشگاه خدا،و توصیفهایش از وضع روز قیامت، خداوند به عنوان یک نتیجه‌گیری برای همه بندگان،همان دو آیه تکان دهنده را که در پایان داستان موسی و فرعون آمده بود و در پایان داستان انبیاء دیگر نیز در همین سوره خواهد آمد،تکرار می‌فرماید:

"در این ماجرا نشانه بزرگی است بر عظمت و قدرت خدا و بر سرانجام دردناک گمراهان و پیروزی مؤمنان،اما اکثر آنها مؤمن نبودند"

( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ).

*** "و پروردگار تو پیروز و شکست ناپذیر و رحیم و مهربان است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

تکرار این جمله‌ها دلداری مؤثری است برای پیامبر ص و مؤمنان اندک در آن روز،و همچنین اقلیتهای مؤمن در هر عصر و زمان تا از اکثریت گمراه وحشت نکنند و به عزت و رحمت الهی دلگرم باشند،و هم تهدیدی است برای گمراهان و اشاره‌ای است به اینکه اگر مهلتی به آنها داده می‌شود،نه از جهت ضعف است بلکه به خاطر رحمت است.

نکته‌ها:

اشاره

1-"قلب سلیم"تنها سرمایه نجات

در لابلای سخنان ابراهیم ع در آیات فوق خواندیم که در توصیف قیامت می‌گوید در آنجا چیزی به کار نمی‌آید جز"قلب سلیم".

"سلیم"که از ماده سلامت است مفهوم روشنی دارد یعنی قلبی که از هر گونه بیماری و انحراف اخلاقی و اعتقادی دور باشد.

مگر نه این است که قرآن درباره منافقان می‌گوید:" فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً ":"در دلهای آنها یک نوع بیماری است و بر اثر لجاجتشان خدا بر این بیماری می‌افزاید"!(سوره بقره آیه 10).

در چند حدیث پر معنی قلب سلیم به خوبی معرفی شده:

1-در حدیثی از امام صادق ع در ذیل آیه مورد بحث می‌خوانیم

و کل قلب فیه شرک او شک فهو ساقط: "هر قلبی که در آن شرک و شکی است

آن قلب سقوط می‌کند و بی ارزش است" ⁽¹⁾.

2-از سویی دیگر می‌دانیم علائق شدید مادی،و دنیا پرستی انسان را به هر انحراف و گناه می‌کشاند،چرا که

حب الدنیا رأس کل خطیئة: "عشق به دنیا سرچشمه هر گناهی است" ⁽²⁾و لذا قلب سلیم،قلبی است که خالی از"حب دنیا"باشد،همانگونه که امام صادق ع در حدیث دیگری در ذیل همین آیه فرمود:

هو القلب الذی سلم من حب الدنیا: "این قلبی است که از عشق دنیا سالم باشد" ⁽³⁾.

با توجه به آیه 197 سوره بقره" وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ ".

"توشه برگیرید که بهترین توشه برای آن جهان پرهیزگاری است"روشن می‌شود که قلب سلیم قلبی است که بر اثر سلامت سرچشمه تقوای الهی گردد.

3-آخرین سخن اینکه قلب سلیم قلبی است که جز خدا در آن نباشد،آن گونه که امام صادق در پاسخ سؤالی پیرامون این آیه فرمود:

القلب السلیم الذی یلقی ربه و لیس فیه احد سواه: "قلب سلیم قلبی است که خدا را ملاقات کند در حالی که غیر از او در آن نباشد" ⁽⁴⁾.

ناگفته پیدا است که منظور از"قلب"در این گونه موارد روح و جان آدمی است.

در روایات اسلامی پیرامون قلب و سلامت آن و آفاتی که بر آن وارد می‌شود و راه مبارزه با این آفات مطالب فراوانی آمده است که از مجموع آنها این منطق اسلامی کاملا آشکار است که اسلام قبل از هر چیز به زیر بنای فکری و عقیدتی

و اخلاقی اهمیت می‌دهد،چرا که تمامی برنامه‌های عملی انسان بازتابی از آن است.

همانگونه که سلامت قلب ظاهری،عامل سلامت جسم و بیماری آن سبب بیماری همه اعضاء است،چرا تغذیه تمام سلولهای بدن بوسیله خونی انجام می‌گیرد که به کمک قلب به تمام نقاط کشور تن فرستاده می‌شود،همین گونه سلامت و فساد برنامه‌های زندگی انسان جلوه و بازتابی است از سلامت و فساد عقیده و اخلاق.

این بحث را با سخنی از امام صادق ع پایان می‌دهیم آنجا که فرمود:

قلبها چهار گونه است:

قلبی که در آن نفاق و ایمان است.

و قلبی که وارونه است.

و قلبی که مهر بر آن خورده،هیچ حقی بر آن وارد نمی‌شود.

و قلبی که نورانی است و خالی(از غیر خدا).

سپس افزود:قلب نورانی قلب مؤمن است،هر گاه خدا نعمتی به او بخشد شکر می‌گوید و هر گاه مصیبتی به او رسد صبر و شکیبایی می‌کند،اما قلب وارونه قلب مشرکان است همانگونه که خداوند فرموده: أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ أَهْدیٰ أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ :"آیا کسی که به صورت بر زمین راه می‌رود هدایت یافته‌تر است یا کسی که راست قامت بر صراط مستقیم گام برمی‌دارد"؟! اما قلبی که در آن ایمان و نفاق است قلب کسانی است که در برابر حق و باطل بی تفاوتند،اگر در محیط حق قرار گیرند تابع حق می‌شوند و اگر در محیط باطل باشند گرایش به باطل پیدا می‌کنند،و اما قلب مهر خورده قلب منافقان است" ⁽¹⁾.

2-در روایات متعددی که از امام باقر و امام صادق ع در ذیل آیه فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ رسیده چنین می‌خوانیم:هم قوم وصفوا عدلا بالسنتهم ثم خالفوه الی غیره:"این آیه درباره کسانی است که حق و عدالتی را با زبان توصیف می‌کنند اما در عمل مخالف آن را انجام می‌دهند" ⁽¹⁾.

این نشان می‌دهد که گفتار بدون عمل تا چه حد زشت و مذموم است که گوینده،آن را به طرز دردناکی در آتش دوزخ می‌افکند،آنها کسانی هستند که هم گمراهند و هم گمراه کننده،سخنشان مردم را به سوی حق می‌خواند و عملشان به باطل،بلکه عملشان بیانگر عدم ایمانشان به گفتارشان است.

ضمنا باید توجه داشت"غاوون"که از ماده"غی"گرفته شده به معنی هر گونه گمراهی نیست،بلکه به گفته"راغب"در"مفردات"،آن نوع جهل و گمراهی است که از فساد عقیده سرچشمه گیرد.

***3-در ذیل آیه فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ :(ما نه شفاعت- کنندگانی داریم و نه دوست پر محبتی)روایات متعددی نقل شده و در بعضی صریحا آمده است:

الشافعون الأئمة،و الصدیق من المؤمنین: "شافعان امامان هستند، و دوستان مؤمنانند" ⁽²⁾.

در حدیث دیگری از جابر بن عبد اللّٰه می‌خوانیم که از رسول خدا ص چنین شنیدم که می‌فرمود:

ان الرجل یقول فی الجنة ما فعل صدیقی فلان، و صدیقه فی الجحیم،فیقول اللّٰه اخرجوا له صدیقه الی الجنة فیقول من بقی

فی النار فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ : "بعضی از بهشتیان می‌گویند چه بر سر دوست ما آمد،در حالی که دوستشان در جهنم است،خداوند برای اینکه قلب این مؤمن را شاد کند فرمان می‌دهد دوستش را از دوزخ خارج کنند و به بهشت بفرستند،اینجا است که باقی‌ماندگان در دوزخ می‌گویند وای بر ما که نه شفاعت کننده‌ای داریم نه دوست مهربانی!" ⁽¹⁾.

بدیهی است نه شفاعت بدون معیار و ملاک است و نه تقاضا درباره دوستشان بیحساب،باید یک نوع پیوند و ارتباط معنوی در میان شفاعت کننده و شفاعت شونده وجود داشته تا این هدف تحقق یابد(شرح مفصل این موضوع را در بحث شفاعت در جلد اول تفسیر نمونه ذیل آیه 48 سوره بقره آورده‌ایم).

[سوره الشعراء (26): آیات 105 تا 115]

اشاره

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ اَلْمُرْسَلِینَ (105) إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (106) إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (107) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (108) وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (109) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (110) قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اِتَّبَعَکَ اَلْأَرْذَلُونَ (111) قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (112) إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ (113) وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ اَلْمُؤْمِنِینَ (114) إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ (115)

ترجمه:

105-قوم نوح رسولان را تکذیب کردند.

106-هنگامی که برادرشان نوح به آنها گفت،آیا تقوی پیشه نمی‌کنید؟ 107-من برای شما رسول امینی هستم.

108-تقوای الهی پیشه کنید،و مرا اطاعت نمائید.

109-من هیچ مزدی در برابر این دعوت از شما نمی‌خواهم،اجر من تنها بر پروردگار عالمیان است.

110-بنا بر این تقوای الهی پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید.

111-گفتند آیا ما به تو ایمان بیاوریم در حالی که افراد پست و بی ارزش از تو پیروی کرده‌اند؟! 112-(نوح)گفت،من چه می‌دانم آنها چه کاری داشته‌اند.

113-حساب آنها تنها بر پروردگار من است،اگر شما می‌فهمیدید؟ 114-و من هرگز مؤمنان را طرد نخواهم کرد.

115-من تنها انذار کننده آشکاری هستم.

تفسیر:

ای نوح!چرا بی سر و پاها گرد تو را گرفته‌اند؟

قرآن بعد از پایان ماجرای ابراهیم و گفتگوهایش با قوم گمراه سخن از قوم نوح به عنوان یک ماجرای آموزنده دیگر به میان می‌آورد،و لجاجت و سرسختی و بی شرمی آنها را با عاقبت دردناکشان ضمن چند آیه بازگو می‌کند.

نخست می‌گوید:"قوم نوح،رسولان را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ ) ⁽¹⁾.

معلوم است که قوم نوح تنها نوح را تکذیب کردند اما از آنجا که دعوت همه پیامبران از نظر اصول یکی بود،تکذیب نوح تکذیب همه رسولان محسوب می‌شد،و لذا می‌فرماید قوم نوح"مرسلین"را تکذیب کردند.

این احتمال نیز وجود دارد که اصولا قوم نوح،منکر همه ادیان و مذاهب بودند و تمام پیامبران الهی را چه قبل از ظهور نوح و چه بعد از ظهورش تکذیب می‌کردند.

*** سپس به این فراز از زندگی او که شبیه فرازهایی است که در گذشته از ابراهیم و موسی نقل شد اشاره کرده می‌گوید:"به خاطر بیاور هنگامی که برادرشان نوح به آنها گفت:آیا پرهیزگاری پیشه نمی‌کنید"( إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ).

تعبیر به"برادر"تعبیری است که نهایت پیوند محبت آمیز را بر اساس مساوات و برابری مشخص می‌کند،یعنی نوح بی آنکه بخواهد تفوقی بر آنان بجوید با نهایت صفا و صمیمیت آنها را دعوت به پرهیزکاری کرد.

تعبیر به اخوت و برادری که نه تنها در مورد نوح بلکه درباره بسیاری دیگر از پیامبران(مانند هود و صالح و لوط)آمده است به همه رهبران راه حق الهام می‌بخشد که باید در دعوت خود نهایت محبت و صمیمیت توأم با دوری از هر گونه تفوق‌طلبی را رعایت کنند،تا دلهای رمیده جذب آئین حق گردد،و هیچ سنگینی احساس نکنند.

*** پس از دعوت به تقوی که خمیر مایه هر گونه هدایت و نجات است اضافه می‌کند"من برای شما فرستاده امینی هستم"( إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ ).

"از خدا بترسید و تقوا پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید"که اطاعت من اطاعت خدا است( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

این تعبیر نشان می‌دهد که نوح ع سابقه ممتدی از امانت در میان قوم خود داشت و او را با این صفت والا می‌شناختند لذا می‌گوید:به همین دلیل من در ادای رسالت الهی امینم و خیانتی از من نخواهید دید.

مقدم داشتن"تقوا"بر"اطاعت"به خاطر این است که تا ایمان و اعتقادی نسبت به"اللّٰه"و ترس از او در میان نباشد،اطاعت از فرمان پیامبرش صورت نخواهد گرفت. دگر بار نوح به دلیل دیگری بر حقانیت خود،تمسک می‌جوید،دلیلی که زبان بهانه‌جویان را کوتاه می‌سازد،می‌گوید:"من از شما در برابر این دعوتم مزدی نمی‌طلبم"( وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ).

"اجر و پاداش من تنها بر پروردگار عالمیان است"( إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

روشن است انگیزه‌های الهی معمولا دلیل بر صداقت مدعی نبوت است،در حالی که انگیزه‌های مادی به خوبی نشان می‌دهد که هدف سودجویی است،مخصوصا اعراب آن عصر با این مساله در مورد کاهنان و افرادی شبیه آنان آشنا بودند.

*** باز به دنبال این جمله همان جمله‌ای را می‌گوید که بعد از تاکید بر رسالت و امانت خویش بیان کرده بود،می‌گوید:"از خدا بترسید و مرا اطاعت کنید" ( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

*** اما مشرکان لجوج و مستکبران خیره‌سر هنگامی که راههای بهانه‌جویی را به روی خود مسدود دیدند،به این مساله چسبیدند"و گفتند که آیا ما به تو

ایمان بیاوریم در حالی که افراد پست و بی ارزش از تو پیروی کرده‌اند"؟!( قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ ).

ارزش یک پیشوا را باید از پیروانش شناخت،و به اصطلاح امامزاده را از زوارش می‌شناسند،ما وقتی به پیروان تو نگاه می‌کنیم مشتی بی سر و پا گمنام و فقیر،تهیدست و پا برهنه که کسبهای ضعیف و ناچیزی دارند اطرافت را گرفته‌اند با این حال چگونه انتظار داری ثروتمندان سرشناس و اشراف با نام و نشان سر تسلیم بر آستان تو بسایند؟! اصلا هرگز آب ما با این جمعیت در یک جو نمی‌رود،ما هیچگاه بر سر یک سفره ننشسته‌ایم و در زیر یک سقف اجتماع نکرده‌ایم،چه انتظار نامعقولی داری؟.

درست است آنها در این تشخیص صائب بودند که پیشوا را باید از طریق پیروان شناخت،ولی اشتباه بزرگشان این بود که آنها مفهوم و معیار شخصیت را گم کرده بودند،آنها معیار سنجش ارزشها را مال و ثروت،لباس و خانه و مرکب زیبا و گرانقیمت قرار داده بودند،و از پاکی و تقوا و حق جویی و صفات عالی انسانیت که در طبقات کم درآمد بسیار بود و در اشراف بسیار کم،غافل بودند.

روح طبقاتی در بدترین اشکالش بر فکر آنها حاکم بود به همین دلیل طبقه تهیدست را"اراذل"می‌شمردند!(اراذل جمع ارذل-بر وزن اهرم-و آن نیز جمع رذل به معنی پست و حقیر است)و اتفاقا آنها اگر از زندان جامعه طبقاتی بیرون می‌آمدند به خوبی می‌توانستند درک کنند که ایمان این گروه خود بهترین دلیل بر حقانیت و اصالت دعوت این پیامبر است.

*** ولی نوح آنها را در اینجا فورا خلع سلاح کرد و"گفت:وظیفه من دعوت همگان به سوی حق و اصلاح جامعه است،من چه می‌دانم آنها چه کاری داشته‌اند"؟!

( قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ).

گذشته آنها هر چه بوده گذشته،مهم امروز است که دعوت رهبر الهی را "لبیک"گفته‌اند و در مقام خودسازی برآمده و قلب و دل خود را در اختیار حق گذاشته‌اند.

*** اگر آنها در گذشته کار خوب یا بدی کرده‌اند"حسابشان بر پروردگار من است اگر شما می‌فهمیدید"و درک و تشخیص می‌داشتید( إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ ).

از این سخن ضمنا استفاده می‌شود که آنها می‌خواستند علاوه بر مساله تهیدستی این گروه از مؤمنان را به سوء سابقه اخلاقی و عملی متهم سازند،در حالی که معمولا فساد و آلودگی در طبقات مرفه به درجات بیشتر است،آنها هستند که همه رقم وسائل فساد در اختیار دارند و مست مقام و مالند و کمتر خدا را بنده‌اند! ولی نوح بی آنکه در این مساله با آنها گلاویز شود،می‌گوید من از آنها چیز بدی سراغ ندارم و اگر هم چنین باشد که شما می‌گوئید حسابشان با خدا است! *** آنچه وظیفه من است این است که من پر و بال خود را برای همه حق‌جویان بگشایم"من هرگز ایمان آورندگان را طرد نخواهم کرد"( وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ ).

این جمله در حقیقت پاسخ به درخواست ضمنی این ثروتمندان مغرور است که از نوح خواسته بودند این گروه را از خود براند و طرد کند، تا نزد او حاضر شوند! ***

تنها وظیفه من این است که من مردم را انذار کنم"من فقط بیم دهنده آشکاری هستم"( إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ ).

هر کس این هشدار مرا بشنود و از راه انحراف به صراط مستقیم،بازگردد پیرو من است،هر که باشد و در هر وضع مادی و شرائط اجتماعی.

قابل توجه اینکه این ایراد را نه تنها بر نوح ع گرفتند که نخستین پیامبران اولوا العزم است به پیامبر اسلام ص نیز که خاتم انبیاء است و همچنین به سایر پیامبران نیز گرفتند،آنها با عینک سیاهی که بر چشم داشتند منظره این سپید جامگان را تاریک می‌دیدند و همواره خواهان طرد و رد آنها بودند،و اصلا خدا و پیامبرانی را که چنین بندگان و پیروانی داشته باشند نمی‌پسندیدند! اما قرآن چه زیبا در سوره کهف به پیامبر اسلام ص می‌فرماید: وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً :"با کسانی باش که پروردگار خود را صبح و عصر می‌خوانند،و تنها ذات او را می‌طلبند،هرگز چشمهای خود را به خاطر زینتهای دنیا از آنها برمگیر،و از کسانی که قلبشان را از یاد خود غافل ساخته‌ایم اطاعت مکن،همانها که پیروی هوای نفس کرده‌اند و کارهایشان افراطی است"!.

و حتی این ایراد را به رهبران راه حق در عصر و زمان ما نیز می‌کنند که بیشترین رقم طرفداران شما را"مستضعفین"و پابرهنه‌ها تشکیل می‌دهند.

آنها می‌خواهند با این سخن عیبی بگذارند در حالی که ناآگاهانه مدح و تمجید می‌کنند و اصالت مکتب را امضا می‌نمایند.

[سوره الشعراء (26): آیات 116 تا 122]

اشاره

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ اَلْمَرْجُومِینَ (116) قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ (117) فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (118) فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی اَلْفُلْکِ اَلْمَشْحُونِ (119) ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ اَلْبٰاقِینَ (120) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (121) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (122)

ترجمه:

116-گفتند:ای نوح اگر خودداری نکنی،سنگباران خواهی شد.

117-گفت:پروردگارا:قوم من،مرا تکذیب کردند.

118-اکنون میان من و اینها جدایی بیفکن(و داوری کن).

119-ما،او و کسانی را که با او بودند در کشتی که مملو(از انسان و انواع حیوانات) بود رهایی بخشیدیم.

120-سپس بقیه را غرق کردیم.

121-در این ماجرا نشانه روشنی است،اما اکثر آنها ایمان نیاوردند.

122-و پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

نجات نوح و غرق مشرکان خودخواه

عکس العمل این قوم گمراه و لجوج در برابر نوح همان بود که همه زورگویان در طول تاریخ داشتند،و آن تکیه بر قدرت و زور و تهدید به نابودی بود"گفتند:

ای نوح بس است اگر از این سخنان خودداری نکنی و فضای جامعه ما را با گفتگوهایت تلخ و تاریک سازی به طور قطع سنگسار خواهی شد"!( قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ ).

تعبیر" مِنَ الْمَرْجُومِینَ "نشان می‌دهد که سنگسار کردن در میان آنها در مورد مخالفین سابقه داشته،در حقیقت به نوح می‌گویند:اگر به این گفتگوها و دعوت به سوی توحید و آئینت ادامه دهی بر سر تو همان خواهد آمد که بر سر سایر مخالفین ما آمد، و آن سنگسار کردن است که یکی از بدترین انواع قتل می‌باشد ⁽¹⁾.

*** "نوح"که می‌بیند این دعوت مستمر و طولانی با این منطق روشن و با آن همه صبر و شکیبایی جز در عده قلیلی تاثیر نگذارده،سرانجام شکایت به درگاه خدا می‌برد و ضمن شرح حال خود تقاضای جدایی و نجات از چنگال این ستمگران بی منطق می‌کند.

"عرض کرد پروردگارا قوم من مرا تکذیب کردند"( قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ ).

درست است که خداوند از همه چیز آگاه است ولی به هنگام طرح شکایت و به عنوان مقدمه برای تقاضای بعدی،این سخن را مطرح می‌کند.

قابل توجه اینکه نوح از مصائبی که بر شخص او گذشته اظهار ناراحتی نمی‌کند بلکه تنها از این ناراحت است که او را تکذیب کرده‌اند و پیام الهی را نپذیرفته‌اند.

*** سپس عرض می‌کند:اکنون که هیچ راهی برای هدایت این گروه باقی نماند"میان من و اینها جدایی بیفکن"و میان ما خودت داوری کن( فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً ).

"فتح"در اصل-همانگونه که ارباب لغت گفته‌اند-به معنی گشودن و از بین بردن بستگی است،و آن دو گونه است،گاهی جنبه حسی دارد،مانند فتح الباب(گشودن در)و گاه جنبه معنوی دارد مانند فتح الهم(گشودن غم و از بین بردن اندوه)و فتح المستغلق من العلوم به معنی گشودن رازهای دانش و فتح القضیة به معنی داوری کردن و پایان دادن به نزاع و دعوا است.

سپس اضافه می‌کند:"و من و مؤمنانی را که با من هستند نجات ده" ( وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ).

*** در اینجا رحمت الهی به یاری نوح آمد و مجازات دردناکش به سراغ تکذیب کنندگان،چنان که می‌فرماید:"ما او و تمام کسانی را که با او همراه بودند در کشتی که مملو از انسان و انواع حیوانات بود رهایی بخشیدیم"( فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ ).

*** "سپس بقیه را غرق و نابود کردیم"( ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ ).

"مشحون"از ماده"شحن"(بر وزن صحن)به معنی پر کردن است،و گاه به معنی مجهز ساختن نیز آمده است،و"شحناء"به عداوتی گفته می‌شود که تمام وجود انسان را پر کند،و منظور در اینجا این است که آن کشتی مملو از نفرات و همه وسائل بود،و کمبودی نداشت،یعنی خداوند بعد از آنکه کشتی از هر نظر مهیا و آماده حرکت شد،طوفان را فرستاد تا نوح و سایر سرنشینانش گرفتار ناراحتی نشوند،و این خود یکی از نعمتهای الهی بر آنها بود.

*** و در پایان این سخن همان می‌گوید که در پایان ماجرای موسی ع و ابراهیم ع بیان کرد،می‌فرماید:"در ماجرای نوح و دعوت پیگیر و مستمر او صبر و شکیباییش،و سرانجام غرق و نابودی مخالفانش،آیت و نشانه‌ای است برای همگان ( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ).

"هر چند اکثر آنها ایمان نیاوردند"( وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ).

بنا بر این تو ای پیامبر از اعراض و سرسختی مشرکان قومت نگران مباش، ایستادگی به خرج ده که سرنوشت تو و یارانت سرنوشت نوح و یاران او است، و سرانجام گمراهان همان سرانجام شوم غرق شدگان است.

*** و بدان"پروردگار تو شکست ناپذیر و رحیم است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

رحمتش ایجاب می‌کند که به آنها فرصت کافی و مهلت دهد و اتمام حجت کند،و عزتش سبب می‌شود که سرانجام تو را پیروز و آنها را مواجه با شکست نماید.

[سوره الشعراء (26): آیات 123 تا 135]

اشاره

کَذَّبَتْ عٰادٌ اَلْمُرْسَلِینَ (123) إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (124) إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (125) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (126) وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (127) أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ (128) وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ (129) وَ إِذٰا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ (130) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (131) وَ اِتَّقُوا اَلَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ (132) أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ (133) وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (134) إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (135)

ترجمه:

123-قوم عاد رسولان(خدا)را تکذیب کردند.

124-هنگامی که برادرشان هود گفت:آیا تقوی پیشه نمی‌کنید؟ 125-من برای شما فرستاده امینی هستم.

126-تقوی الهی پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید.

127-من هیچ اجر و پاداشی در برابر این دعوت از شما نمی‌طلبم،اجر و پاداش من تنها بر پروردگار عالمیان است.

128-آیا شما بر هر مکان مرتفعی نشانه‌ای از روی هوی و هوس می‌سازید؟ 129-و قصرها و قلعه‌های زیبا و محکم بنا می‌کنید،آن چنان که گویی در دنیا جاودانه خواهید ماند.

130-و هنگامی که کسی را مجازات می‌کنید همچون جباران کیفر می‌دهید.

131-تقوی الهی پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید.

132-از خدایی به‌پرهیزید که شما را به نعمتهایی که می‌دانید امداد کرده.

133-شما را به چهارپایان و نیز پسران(لایق و برومند)امداد فرموده.

134-همچنین به باغها و چشمه‌ها 135-(اگر کفران کنید)من بر شما از عذاب روز بزرگ می‌ترسم.

تفسیر:

جنایات و اعمال بی رویه قوم عاد

اکنون نوبت به قوم"عاد"و پیامبرشان"هود"می‌رسد که گوشه‌ای از زندگی

و سرنوشت آنها و درسهای عبرتی را که در آن نهفته است ضمن هیجده آیه بیان می‌کند.

قوم"عاد"،چنان که قبلا هم گفته‌ایم،جمعیتی بودند که در سرزمین "احقاف"در ناحیه"حضرموت"،از نواحی"یمن"،در جنوب جزیره"عربستان" زندگی داشتند.

"قوم سرکش عاد-چنان که قرآن می‌گوید-فرستادگان خدا را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ ) ⁽¹⁾.

گرچه آنها تنها هود را تکذیب کردند اما چون دعوت هود دعوت همه پیامبران بود در واقع همه انبیا را تکذیب کرده بودند.

*** بعد از ذکر این اجمال به تفصیل پرداخته می‌گوید:"در آن هنگام که برادرشان هود گفت:آیا تقوی پیشه نمی‌کنید"؟( إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ).

او در نهایت دلسوزی و مهربانی همچون یک"برادر"آنها را به توحید و تقوی دعوت کرد و به همین دلیل کلمه"اخ"بر او اطلاق شده.

*** سپس افزود"من برای شما فرستاده امینی هستم"( إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ ).

سابقه زندگی من در میان شما گواه این حقیقت است که هرگز راه خیانت نپوئیدم و جز حق و صداقت در بساط نداشتم.

*** باز تاکید می‌کند اکنون که چنین است و شما هم به خوبی آگاهید"از

خدا بترسید و پرهیزگاری پیشه کنید و از من اطاعت نمائید"که اطاعتم اطاعت خدا است( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ). و اگر فکر می‌کنید من سودای مال در سر می‌پرورانم و اینها مقدمه رسیدن به مال و مقامی است بدانید"من کوچکترین اجری در برابر این دعوت از شما نمی‌خواهم"( وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ).

"اجر و پاداش من تنها بر پروردگار عالمیان است"( إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

همه برکات و نعمتها از او است و من اگر چیزی می‌خواهم از او می‌خواهم، که پروردگار همه ما او است.

*** قرآن در این بخش از سرگذشت هود و قوم عاد بر چهار قسمت به ترتیب تکیه کرده است:نخست محتوای دعوت هود را که توحید و تقوی بوده مشخص می‌کند که در ضمن آیات گذشته خواندیم.

سپس به انتقاد از کژیها و اعمال نادرست آنها پرداخته و سه موضوع را به آنها یادآور می‌کند،و در لباس استفهام انکاری آنها را مخاطب ساخته چنین می‌گوید:"آیا شما بر هر مکان مرتفعی نشانه‌ای از روی هوی و هوس می‌سازید"؟! ( أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ ).

واژه"ریع"در اصل به معنی مکان مرتفع است و"تعبثون"از ماده "عبث"به معنی کاری است که هدف صحیح در آن تعقیب نمی‌شود،و با توجه به واژه"آیه"که به معنی نشانه است روشن می‌شود که این قوم متمکن و ثروتمند برای خودنمایی و تفاخر بر دیگران بناهایی بر نقاط مرتفع کوه‌ها و تپه‌ها،(همچون برج و مانند آن)می‌ساختند که هیچ هدف صحیحی برای آن نبود جز اینکه توجه دیگران را به آن جلب کنند و قدرت و نیروی خود را به رخ سایرین بکشند.

و اینکه بعضی از مفسران گفته‌اند منظور از این سخن،کلبه‌هایی بوده که بر فراز بلندیها می‌ساختند و مرکز لهو و لعب و هوسرانی و عیاشی بوده-همانگونه که در عصر ما در میان طاغوتیان مرسوم است-بعید به نظر می‌رسد،زیرا با کلمه"آیة"و"عبث"سازگار نیست.

این احتمال را نیز بعضی از مفسران داده‌اند که قوم عاد،این ساختمانها را مشرف بر جاده‌ها می‌ساختند تا از فراز آن به استهزاء و مسخره راهروان بپردازند ولی از این سه تفسیر،تفسیر اول صحیحتر به نظر می‌رسد.

*** بار دیگر به انتقادگری از آنها پرداخته،می‌گوید:"شما قصرها و قلعه‌های زیبا و محکم می‌سازید،آن چنان که گویی در دنیا جاودانه خواهید ماند"( وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ ).

"مصانع"جمع"مصنع"به معنی مکان و ساختمان مجلل و محکم است.

"هود"به این اعتراض نمی‌کند که چرا شما دارای خانه‌های مناسبی هستید بلکه می‌گوید شما آن چنان غرق دنیا شده‌اید و به تجمل پرستی و محکم کاری بیحساب در کاخها و قصرها پرداخته‌اید که سرای آخرت را به دست فراموشی سپرده‌اید، دنیا را نه به عنوان یک گذرگاه که به عنوان یک سرای همیشگی پنداشته‌اید، آری چنین ساختمانهای غفلت‌زا و غرور آفرین مسلما مذموم است.

در حدیثی از پیامبر اسلام ص می‌خوانیم:که روزی از گذرگاهی می‌گذشت چشمش به قبه و بارگاهی افتاد که مشرف بر جاده بود، پرسید:این چیست؟ یاران عرض کردند متعلق به یکی از انصار است،حضرت کمی توقف کرد صاحب آن فرا رسید و سلام کرد،پیامبر ص صورت از او گرداند...

مرد انصاری این مطلب را با یاران خود در میان گذاشت و گفت:به خدا سوگند من نظر رسول اللّٰه را نسبت به خودم ناخوش آیند می‌بینم،نمی‌دانم درباره

من چه اتفاقی افتاده و من چه کرده‌ام؟! گفتند:پیامبر ص آن ساختمان مجلل تو را دیده و ناراحت شده.

مرد انصاری رفت و آن قبه و بارگاه را با خاک یکسان کرد،یک روز پیامبر ص آمد و آن را ندید،فرمود چه بر سر این ساختمان که اینجا بود آمد؟جریان را عرض کردند:فرمود:

ان لکل بناء یبنی وبال علی صاحبه یوم القیامة الا ما لا بد منه: "هر بنائی در روز قیامت وبال صاحب آن است،مگر آن مقدار که انسان از آن ناگزیر است"! ⁽¹⁾.

از این روایت و روایات مشابه آن بینش اسلام کاملا روشن می‌شود که با ساختمانهای طاغوتی و غافل کننده که توأم با اسراف و زیاده روی است مخالف است و به مسلمانان اجازه نمی‌دهد همچون مستکبران مغرور و از خدا بی خبر-آنهم در محیطهایی که معمولا محرومان و نیازمندان مسکن فراوانند-اقدام به چنین ساختمانهایی کنند.

ولی جالب اینکه پیامبر اسلام ص برای رسیدن به این هدف انسانی متوسل به زور نشد،و هرگز دستور تخریب چنان ساختمانی را نداد،بلکه از طریق یک واکنش اخلاقی لطیف-رو ترش کردن و بی اعتنایی نمودن-هدف خود را تامین فرمود.

*** سپس به انتقاد دیگر در رابطه با بی رحمی قوم عاد به هنگام نزاع و جدال پرداخته می‌گوید:"شما به هنگامی که کسی را مجازات می‌کنید از حد تجاوز کرده و همچون جباران کیفر می‌دهید"( وَ إِذٰا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ ).

ممکن است کسی کاری کند که مستوجب عقوبت باشد،اما هرگز نباید قدم از جاده حق و عدالت فراتر نهید،و برای کمترین جرم،سنگین‌ترین

جریمه را قائل شوید و به هنگام خشم و غضب خون افراد را بریزید و با شمشیر به جان آنها بیفتید که این کار جباران و ستمگران و طاغیان روزگار است.

"راغب"در"مفردات"می‌گوید:"بطش"(بر وزن نقش)به معنی گرفتن چیزی است با قدرت و برتری.

در حقیقت هود این دنیاپرستان را از سه طریق مورد سرزنش قرار می‌دهد:

نخست به نشانه‌هایی که از روی خودخواهی و خودنمایی بر فراز بلندیها می‌ساختند که بر دیگران تفاخر کنند.

سپس به ساختمانهایی چون قصرهای محکم جباران که نشانه آرزوهای دور و دراز و غفلت از این نکته که دنیا"دار ممر است و نه دار مقر"انتقاد می‌کند.

و سرانجام زیاده روی آنها را به هنگام مجازات مورد انتقاد قرار می‌دهد، که قدر جامع بین امور سه‌گانه همان حس برتری جویی و حب بقاء است،و این نشان می‌دهد که آن چنان عشق دنیا بر آنها مسلط شده بود که از راه و رسم بندگی خارج شده و در دنیا پرستی غرق بودند و تا سر حد دعوی الوهیت پیش رفته بودند و اینها بار دیگر این حقیقت را اثبات می‌کند که

حب الدنیا رأس کل خطیئه ⁽¹⁾.

*** بعد از بیان این انتقادهای سه‌گانه بار دیگر آنها را به تقوا دعوت کرده می‌گوید:"اکنون که چنین است تقوا پیشه کنید و از خدا بترسید و دستور مرا اطاعت نمائید"( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

*** سپس به بخش سوم از بیان هود می‌رسیم که تشریح نعمتهای الهی بر بندگان

است،تا از این راه،حس شکرگزاری آنها را تحریک کند،شاید به سوی خدا آیند.

و در این زمینه از روش اجمال و تفصیل که برای دلنشین کردن بحثها بسیار مفید است استفاده می‌کند،نخست روی سخن را به آنها کرده می‌گوید:"از خدایی بپرهیزید که شما را به نعمتهایی که می‌دانید امداد کرد"و به طور مداوم و منظم آنها را در اختیار شما نهاد( وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ ) ⁽¹⁾.

*** سپس بعد از این بیان کوتاه به شرح و تفصیل آن پرداخته می‌گوید:

"شما را به چهارپایان و پسران(لایق و برومند)امداد کرد"( أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ ).

از یک سو سرمایه‌های مادی که قسمت مهمی از آن-مخصوصا در آن عصر- چهارپایان و دامها بودند در اختیار شما گذاشت،و از سوی دیگر نیروی انسانی کافی که بتواند آن را حفظ و نگاهداری کند و پرورش دهد.

این تعبیر در آیات مختلف قرآن تکرار شده است که به هنگام برشمردن نعمتهای مادی نخست به"اموال"اشاره می‌کند،بعد به"نیروی انسانی"که حافظ و نگاهبان و پرورش دهنده اموال است،و این یک ترتیب طبیعی به نظر می‌رسد نه اینکه اموال از اهمیت بیشتری برخوردار باشد.

در آیه 6 سوره اسراء می‌خوانیم: وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً :"ما شما را بوسیله اموال و فرزندان امداد کردیم و جمعیت شما را

بیشترین قرار دادیم".

*** بعد می‌افزاید:"باغهای خرم و سرسبز و چشمه‌های آب جاری در اختیارتان قرار دادیم"( وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ ).

و به این ترتیب زندگی شما را هم از نظر نیروی انسانی،هم کشاورزی و باغداری،و هم دامداری و وسائل حمل و نقل پر بار ساختیم،به گونه‌ای که در زندگی خود احساس کمترین کمبود و ناراحتی نداشته باشید.

ولی چه شد که بخشنده این همه نعمتها را فراموش کردید،شب و روز بر سر سفره او نشستید و او را نشناختید. سپس به آخرین مرحله از سخنانش پرداخته و آنها را تهدید و انذار به کیفر الهی می‌کند،و می‌گوید:اگر کفران کنید"من بر شما از عذاب روز بزرگ می‌ترسم"( إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ ).

روزی که نتیجه آن همه ظلم و ستم و غرور و استکبار و هواپرستی و بیگانگی از پروردگار را با چشم خود خواهید دید.

معمولا" یَوْمٍ عَظِیمٍ "(روز بزرگ)در قرآن به قیامت اطلاق می‌شود که از هر نظر عظمت دارد،ولی گاه در آیات قرآن به روزهای سخت و وحشتناکی که بر امتها گذشته،نیز اطلاق شده است،آن چنان که در همین سوره در داستان شعیب می‌خوانیم که پس از سرسختی و لجاجت در مقابل حق،خداوند آنها را با مجازات دردناکی(صاعقه‌ای که از قطعه ابری فرود آمد)کیفر داد،و سپس از این روز به عنوان"یوم عظیم"یاد می‌کند: فَأَخَذَهُمْ عَذٰابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ کٰانَ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ .

بنا بر این در آیه مورد بحث،نیز ممکن است"یوم عظیم"اشاره به روزی باشد که گردنکشان قوم عاد،گرفتار مجازات دردناک طوفان درهم کوبنده گشتند گواه این معنی بیان کیفر آنها در چند آیه بعد از این است.

و نیز ممکن است اشاره به کیفر روز قیامت و یا هر دو کیفر باشد که تاریخ هر دو روز عظیم است.

[سوره الشعراء (26): آیات 136 تا 140]

اشاره

قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ اَلْوٰاعِظِینَ (136) إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ اَلْأَوَّلِینَ (137) وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ (138) فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (139) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (140)

ترجمه:

136-آنها(قوم عاد)گفتند:برای ما تفاوت نمی‌کند چه ما را اندرز بدهی یا ندهی (بیهوده خود را خسته مکن)! 137-این همان روش و اخلاق پیشینیان است.

138-و ما هرگز مجازات نخواهیم شد.

139-آنها هود را تکذیب کردند،ما هم نابودشان کردیم و در این آیت و نشانه‌ای است (برای آگاهان)ولی اکثر آنها مؤمن نبودند.

140-و پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

ما را انذار مده که در ما اثر نمی‌کند!

در آیات پیشین گفتگوهای پر مغز پیامبر دلسوز،"هود"را با قوم سرکش

"عاد"دیدیم،اکنون پاسخهای نامعقول و موذیانه آن قوم را بررسی کنیم قرآن می‌گوید:"آنها در پاسخ گفتند:زیاد خود را خسته مکن،برای ما هیچ تفاوت نمی‌کند چه موعظه و اندرز بدهی و چه ندهی،در دل ما کمترین اثری نخواهد گذارد"!( قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ ).

*** اما آنچه را تو به ما ایراد می‌کنی جای ایراد نیست"این روش و اخلاق پیشینیان است"( إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ ).

*** و بر خلاف گفته تو"ما هرگز مجازات نخواهیم شد،نه در این جهان و نه در جهان دیگر"!( وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ ).

"خلق"(به ضم خ و ل)به معنی عادت و روش و اخلاق است،زیرا این کلمه به صورت مفرد و به معنی خلق و خوی و عادت اخلاقی آمده است و در این صورت اشاره به اعمالی است که آنها مرتکب می‌شدند مانند بت پرستی و ساختن قصرهای محکم و زیبا و خودنمایی از طریق ساختن برجها بر نقاط مرتفع و همچنین خشونت در مجازات و کیفر،یعنی آنچه را ما انجام می‌دهیم همانست که پیشینیان ما انجام می‌دادند و مطلب قابل ایرادی نمی‌تواند باشد.

بعضی آن را به معنی دروغ و کذب تفسیر کرده‌اند یعنی سخنان تو در باره خدا و قیامت سخنان دروغینی است که از قبل نیز گفته شده(اما این در صورتی است که خلق(بر وزن حلق)بخوانیم ولی قرائت مشهور چنین نیست).

*** و به دنبال این سخن،قرآن سرنوشت دردناک این قوم را چنین بیان می‌کند:

"آنها هود را تکذیب کردند،ما هم نابودشان کردیم"( فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ ).

و در پایان این ماجرا همان دو جمله پر محتوای عبرت‌انگیزی را می‌گوید

که در پایان داستان نوح و ابراهیم و موسی بیان شد.

می‌فرماید:"در این سرگذشت،آیه و نشانه روشنی است از قدرت خدا، از استقامت پیامبران،و از سرانجام شومی که دامنگیر سرکشان و جباران گردید ولی با این همه باز بیشتر آنها ایمان نیاوردند"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ).

*** "و پروردگار تو قدرتمند و شکست ناپذیر،و رحیم و مهربان است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

به اندازه کافی مدارا می‌کند،فرصت می‌دهد،دلائل روشن برای هدایت گمراهان ارائه می‌کند،اما به هنگام مجازات چنان محکم می‌گیرد که مجال فرار برای احدی باقی نمی‌ماند! ***

[سوره الشعراء (26): آیات 141 تا 152]

اشاره

کَذَّبَتْ ثَمُودُ اَلْمُرْسَلِینَ (141) إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (142) إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (143) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (144) وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (145) أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ (146) فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (147) وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ (148) وَ تَنْحِتُونَ مِنَ اَلْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ (149) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (150) وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ اَلْمُسْرِفِینَ (151) اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ (152)

ترجمه:

141-قوم ثمود رسولان(خدا)را تکذیب کردند.

142-هنگامی که صالح به آنها گفت:آیا تقوی پیشه نمی‌کنید؟ 143-من برای شما فرستاده امینی هستم.

144-تقوی الهی پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید.

145-من اجر و پاداشی در برابر این دعوت از شما نمی‌طلبم،اجر من تنها بر پروردگار عالمیان است.

146-آیا شما تصور می‌کنید همیشه در نهایت امنیت،در نعمتهایی که اینجاست می‌مانید؟ 147-در این باغها و چشمه‌ها! 148-در این زراعتها و نخل‌هایی که میوه‌هایش شیرین و رسیده است.

149-شما از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید و در آن به عیش و نوش می‌پردازید.

150-از خدا بترسید و مرا اطاعت کنید.

151-و اطاعت فرمان مسرفان نکنید.

152-همانها که در زمین فساد می‌کنند و اصلاح نمی‌کنند.

تفسیر:

از مسرفان مفسد اطاعت نکنید

پنجمین بخش از داستان انبیاء که در این سوره آمده،سرگذشت فشرده و کوتاهی از قوم"ثمود"و پیامبرشان"صالح"است که در سرزمینی به نام "وادی القری"میان"مدینه"و"شام"می‌زیستند،و زندگی مرفهی داشتند اما بر اثر سرکشی و طغیان،چنان از میان رفتند که امروز اثری از آنها باقی نیست.

سرآغاز این داستان کاملا شبیه داستان"قوم عاد"و"نوح"است،و نشان می‌دهد چگونه تاریخ تکرار می‌گردد،می‌فرماید:"قوم ثمود رسولان خدا را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ ).

چرا که همه دعوت واحدی داشتند و تکذیب پیامبرشان صالح در حقیقت تکذیب همه رسولان بود.

*** و بعد از ذکر این اجمال به تفصیل پرداخته،می‌گوید:"در آن هنگام که برادر دلسوزشان صالح به آنها گفت:آیا پرهیزگاری پیشه نمی‌کنید"؟!( إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ).

او که هادی و راهنمای مهربانی همچون یک برادر بود،برتری جویی و منافع مادی در نظر نداشت،و به همین جهت قرآن از او تعبیر به"اخوهم" کرده،دعوت خود را مانند همه انبیای الهی از تقوی و احساس مسئولیت آغاز کرد.

*** سپس برای معرفی خویش می‌گوید:"من برای شما فرستاده‌ای امینم"، و سوابق من در میان شما شاهد گویای این مدعا است( إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ ).

*** "بنا بر این تقوا پیشه کنید و از خدا بترسید و مرا اطاعت کنید"که جز رضای خدا و خیر و سعادت شما چیزی برای من مطرح نیست( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

*** و به همین دلیل"من مزد پاداشی در برابر این دعوت از شما نمی‌طلبم" و چشم داشتی از شما ندارم( وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ).

من برای دیگری کار می‌کنم و پاداشم بر اوست،آری"اجر و پاداش من تنها بر پروردگار عالمیان است"( إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

این نخستین بخش سرگذشت صالح بود که در طرح دعوت و بیان رسالت او خلاصه می‌شود.

سپس در بخش دیگری انگشت روی نقطه‌های حساس و قابل انتقاد زندگی آنها گذارده،و آنان را در یک محاکمه وجدانی محکوم می‌کند.

می‌گوید:"آیا شما چنین تصور می‌کنید که همیشه در نهایت امنیت در این ناز و نعمت خواهید ماند"؟!( أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ ).

آیا چنین می‌پندارید که این زندگی مادی و غفلت‌زا جاودانی است،و دست مرگ و انتقام و کیفر گریبانتان را نخواهد گرفت؟! *** سپس با استفاده از روش اجمال و تفصیل جمله سر بسته گذشته خود را چنین تشریح می‌کند،می‌گوید:"شما گمان می‌کنید در این باغها و چشمه‌ها..." ( فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ ).

*** "در این زراعتها و نخلها که میوه‌های شیرین و شاداب و رسیده دارند"برای همیشه خواهید ماند؟( وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ ) ⁽¹⁾.

*** سپس به خانه‌های محکم و مرفه آنها پرداخته می‌گوید:شما از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید و در آن به عیش و نوش می‌پردازید"( وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ ).

"فاره"از ماده"فره"(بر وزن فرح)در اصل به معنی شادی توأم با بی خبری و هواپرستی است،گاهی نیز به معنی مهارت در انجام کاری آمده است، گرچه هر دو معنی با آیه فوق متناسب است،اما با توجه به ملامت و سرزنش حضرت صالح،معنی اول مناسبتر به نظر می‌رسد.

از مجموع این آیات با مقایسه به صفاتی که در آیات گذشته درباره قوم عاد گفته شد چنین استفاده می‌شود که قوم عاد بیشتر بر"خودخواهی"و"مقام‌پرستی" و"خودنمایی"تکیه داشتند،در حالی که قوم ثمود بیشتر اسیر شکم،و زندگی مرفه و پرناز و نعمت بودند،ولی هر دو در یک سرنوشت شوم اشتراک پیدا کردند که دعوت انبیاء را برای بیرون آمدن از زندان"خودپرستی"و رسیدن به"خدا پرستی"زیر پا گذاشتند،و به کیفر اعمالشان رسیدند.

*** حضرت صالح بعد از ذکر این انتقادها به بخش سوم از سخنانش پرداخته و به آنها هشدار می‌دهد:

"از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید و مرا اطاعت کنید"( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

*** "و فرمان مسرفان را اطاعت نکنید"( وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ ).

"همانها که در زمین فساد می‌کنند و هرگز اصلاح نمی‌کنند"( اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ ).

نکته:

رابطه اسراف و فساد در ارض

می‌دانیم اسراف همان تجاوز از حد قانون آفرینش و قانون تشریع است، این نیز روشن است که در یک نظام صحیح هر گونه تجاوز از حد موجب فساد و از هم گسیختگی می‌شود،و به تعبیر دیگر سرچشمه فساد،اسراف است و نتیجه اسراف فساد.

البته باید توجه داشت که اسراف معنی گسترده‌ای دارد،گاه در مسائل ساده‌ای مانند خوردن و آشامیدن است(چنان که در آیه 31 سوره اعراف آمده).

و گاه در انتقام‌گیری و قصاص بیش از حد(چنان که در آیه 33 سوره اسراء آمده است).

و گاه در انفاق و بذل و بخشش بیش از اندازه(چنان که در آیه 67 سوره فرقان آمده).

و گاه در داوری کردن و قضاوت نمودنی که منجر به کذب و دروغ می‌شود، (چنان که در آیه 28 سوره غافر،"مسرف و کذاب"در ردیف هم قرار گرفته).

و گاه در اعتقادات است که منتهی به شک و تردید می‌شود(همانگونه که در آیه 34 سوره غافر"مسرف و مرتاب"با هم آمده است).

و گاه به معنی برتری جویی و استکبار و استثمار آمده(چنان که درباره فرعون در آیه 31 سوره دخان می‌خوانیم: إِنَّهُ کٰانَ عٰالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ :"او برتری‌جوی و مسرف بود").

و بالآخره گاه به معنی هر گونه گناه می‌آید(چنان که در آیه 53 زمر می‌خوانیم: قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً :"بگو ای بندگان من که بر خود اسراف کردید از رحمت خدا مایوس نشوید که خداوند همه گناهان را می‌بخشد"(.

با توجه به آنچه گفتیم رابطه اسراف و فساد به خوبی آشکار می‌شود.

به گفته"علامه طباطبائی"در"المیزان"عالم هستی یک پارچه نظم و صلاح است و حتی با تضادی که احیانا در میان اجزای آن دیده می‌شود تالیف و التیام و هماهنگی فراوان دارد،این نظام به سوی اهداف صالحی در جریان است،و برای هر یک از اجزای خود،خط سیری تعیین می‌کند،حال اگر یکی از این اجزاء از مدار خود خارج شود و راه فساد را پیش گیرد،میان آن و سایر اجزای این جهان درگیری ایجاد می‌شود،اگر توانستند این جزء نامنظم اسرافکار را به مدار اصلیش بازگردانند چه بهتر،و الا نابودش می‌کنند،تا نظام به خط سیر خود ادامه دهد!.

انسان که یکی اجزای این عالم هستی است از این قانون عمومی مستثنی نیست،اگر بر اساس فطرت،بر مدار خود حرکت کند و هماهنگ نظام هستی باشد به هدف سعادتبخش که برای او مقدر شده است می‌رسد،اما اگر از حد خود تجاوز کند و قدم در جاده"فساد در ارض"بگذارد،نخست خداوند او را گوشمالی داده،و با حوادث سخط و دردناک او را هشدار می‌دهد،چنان که در آیه 41 سوره روم می‌خوانیم ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ :"فساد بر صفحه دریا و صحرا بر اثر اعمال مردم آشکار گشت خدا می‌خواهد نتیجه سوء پاره‌ای از اعمال مردم را به آنها بچشاند شاید بازگردند".

اما اگر این هم مؤثر نیفتاد و فساد در اعماق جان او ریشه دوانید، خداوند با عذاب"استیصال"صفحه زمین را از لوث وجود چنین کسانی پاکسازی می‌کند ⁽¹⁾.

و از اینجا روشن می‌شود که چرا در آیات فوق،خداوند"اسراف"را با"فساد در ارض"و عدم اصلاح هماهنگ ذکر کرده است.

[سوره الشعراء (26): آیات 153 تا 159]

اشاره

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ اَلْمُسَحَّرِینَ (153) مٰا أَنْتَ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا فَأْتِ بِآیَةٍ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (154) قٰالَ هٰذِهِ نٰاقَةٌ لَهٰا شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ (155) وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابُ یَوْمٍ عَظِیمٍ (156) فَعَقَرُوهٰا فَأَصْبَحُوا نٰادِمِینَ (157) فَأَخَذَهُمُ اَلْعَذٰابُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (158) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (159)

ترجمه:

153-گفتند(ای صالح)تو عقل خود را از دست داده‌ای.

154-تو فقط بشری همچون ما هستی اگر راست می‌گویی آیت و نشانه‌ای بیاور.

155-گفت این ناقه‌ای است که برای او سهمی(از آب قریه)است و برای شما سهم روز معینی.

156-کمترین آزاری به آن نرسانید که عذاب روز عظیم شما را فرو خواهد گرفت.

157-سرانجام بر آن(ناقه)حمله نموده او را از پای درآوردند،سپس از کرده خود پشیمان شدند.

158-عذاب الهی آنها را فرو گرفت،در این آیت و نشانه‌ای است ولی اکثر آنها مؤمن نبودند.

159-پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

لجاجت و سرسختی قوم صالح

در آیات گذشته منطق مستدل و خیرخواهانه صالح را در برابر قوم گمراه شنیدید،اکنون در این آیات،منطق قوم را در برابر او بشنوید.

آنها گفتند:ای صالح تو مسحور شده‌ای و عقل خود را از دست داده‌ای، لذا سخنان ناموزون می‌گویی"!( قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ ).

*** از این گذشته"تو فقط بشری همچون مایی"و هیچ عقلی اجازه نمی‌دهد از انسانی همچون خودمان اطاعت کنیم!( مٰا أَنْتَ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا ).

"اگر راست می‌گویی آیت و نشانه‌ای بیاور تا ما به تو ایمان بیاوریم" ( فَأْتِ بِآیَةٍ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ ).

جمله"مسحر"از ماده"سحر"به معنی کسی است که مسحور شده باشد آنها معتقد بودند که ساحران گاه از طریق سحر،عقل و هوش افراد را از کار می‌اندازند،این سخن را نه تنها به حضرت صالح ع گفتند که به گروهی دیگر از پیامبران نیز این تهمت را وارد ساختند،حتی به پیامبر اسلام ص چنان که در آیه 8 سوره فرقان می‌خوانیم: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً :"ستمگران گفتند شما تنها از مردی پیروی می‌کنید که بر اثر مسحور شدن،عقل خود را از دست داده است"!

آری آنها عقل را در این می‌دیدند که انسان همرنگ محیط باشد،نان را به نرخ روز بخورد،و خود را با همه مفاسد تطبیق دهد،اگر مردی الهی و انقلابی برای درهم ریختن عقائد و نظام فاسد قیام می‌کرد،طبق این منطق او را دیوانه و مجنون و مسحور می‌خواندند.

بعضی از مفسران در معنی"مسحرین"احتمالات دیگری داده‌اند که چندان مناسب نیست لذا از آن صرف نظر کردیم.

*** به هر حال این گروه سرکش،نه به خاطر حق‌طلبی که به خاطر بهانه جویی تقاضای معجزه کردند،و باید به آنها اتمام حجت می‌شد،لذا صالح به دستور خداوند"گفت:این ناقه‌ای است که برای او سهمی از آب قریه است،و برای شما سهم روز معینی"( قٰالَ هٰذِهِ نٰاقَةٌ لَهٰا شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ ).

"ناقة"به معنی شتر ماده است،و قرآن درباره خصوصیات این شتر که وضع اعجاز آمیزی داشته سربسته سخن گفته است،و ویژگیهای آن را نشمرده، ولی می‌دانیم یک شتر عادی و معمولی نبوده است،به گفته جمعی از مفسرین این ناقه به طرز معجزه‌آسایی از دل کوه برآمد،و از ویژگیهای آن این بود که یک روز آب آبادی را به خود تخصیص می‌داد و می‌نوشید،چنان که در آیه فوق،و آیه 28 سوره قمر به آن اشاره شده است.

البته خصوصیات دیگری نیز در پاره‌ای از روایات درباره آن گفته شده است ⁽¹⁾.

به هر حال صالح مامور بود که به آنها اعلام کند این شتر عجیب و خارق- العاده را که نشانه‌ای از قدرت بی پایان خدا است به حال خود رها کنند،و دستور داد:"کمترین آزاری به آن نرسانید که اگر چنین کنید عذاب روز عظیم شما را فرو خواهد گرفت"( وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابُ یَوْمٍ عَظِیمٍ ).

*** البته قوم سرکشی که حاضر به بیداری فریب‌خوردگان نبودند و آگاهی مردم را مزاحم منافع خود می‌دانستند،توطئه از میان بردن ناقه را طرح کردند و"سرانجام بر آن حمله نموده و با یک یا چند ضربه آن را از پای درآوردند، و سپس از کرده خود نادم و پشیمان شدند"چرا که عذاب الهی را در چند قدمی خود احساس می‌کردند"( فَعَقَرُوهٰا فَأَصْبَحُوا نٰادِمِینَ ) ⁽¹⁾.

*** چون طغیانگری آنها از حد گذشت و عملا نشان دادند که آماده پذیرش حق نیستند اراده خدا بر این قرار گرفت که زمین را از لوث وجودشان پاک کند:

"در این هنگام عذاب الهی آنها را فرو گرفت"( فَأَخَذَهُمُ الْعَذٰابُ ).

و به طوری که در سوره اعراف آیه 78 و سوره هود آیه 67 اجمالا آمده است نخست زلزله شدیدی سرزمین آنها را تکان داد،هنگامی که از خواب بیدار شدند و بر سر زانو نشستند حادثه آنها را مهلت نداد،صاعقه‌ای مرگبار که با زلزله همراه بود دیوارها را بر سرشان فرود آورد،و در همان حال جان خود را در میان وحشتی عجیب از دست دادند.

قرآن در پایان این ماجرا همان می‌گوید که در پایان ماجرای قوم هود و قوم نوح و قوم ابراهیم بیان کرد،می‌فرماید:"در این سرگذشت قوم صالح و آن همه پایمردی و تحمل این پیامبر بزرگ و آن منطق شیوا،و نیز سرسختی و لجاجت و مخالفت آن سیه‌رویان با معجزه بیدارگر و سرنوشت شومی که به آن گرفتار شدند آیت و درس عبرتی است،اما اکثر آنها ایمان نیاوردند"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ).

*** آری هیچکس نمی‌تواند بر قدرت خدا چیره شود همانگونه که این قدرت عظیم مانع رحمت او نسبت به دوستان و حتی نسبت به دشمنان نیست"پروردگار تو عزیز و رحیم است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ) ⁽¹⁾.

[سوره الشعراء (26): آیات 160 تا 166]

اشاره

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ اَلْمُرْسَلِینَ (160) إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (161) إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (162) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (163) وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (164) أَ تَأْتُونَ اَلذُّکْرٰانَ مِنَ اَلْعٰالَمِینَ (165) وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ (166)

ترجمه:

160-قوم لوط فرستادگان(خدا)را تکذیب کردند.

161-هنگامی که برادرشان لوط به آنها گفت"آیا تقوی پیشه نمی‌کنید؟" 162-من برای شما رسول امینی هستم.

163-تقوی الهی پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید.

164-من از شما اجری نمی‌خواهم اجر من فقط بر پروردگار عالمیان است.

165-آیا در میان جهانیان،شما به سراغ جنس ذکور می‌روید؟(این زشت و ننگین نیست؟).

166-و همسرانی را که خدا برای شما آفریده است رها می‌کنید؟شما قوم تجاوزگری هستید.

تفسیر:

قوم ننگین و متجاوز! [(قوم لوط)]

ششمین پیامبری که گوشه‌ای از زندگی او و قوم گمراهش در این سوره آمده حضرت لوط ع است،با اینکه او در عصر ابراهیم ع می‌زیست،ولی بیان ماجرای زندگی او بعد از ابراهیم نیامده،چرا که قرآن یک کتاب تاریخی نیست که حوادث را به ترتیب وقوع بیان کند،بلکه جنبه‌های تربیتی و انسانسازی را مورد توجه قرار می‌دهد که تناسبهای دیگری را ایجاب می‌کند،و زندگی لوط و ماجرای قومش هماهنگی بیشتری با زندگی پیامبرانی دارد که اخیرا سخن از آنها به میان آمد.

نخست می‌گوید:"قوم لوط فرستادگان خدا را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ ).

همانگونه که قبلا هم اشاره کرده‌ایم ذکر"مرسلین"به صورت جمع،یا به خاطر وحدت دعوت انبیا است که تکذیب یکی از آنها تکذیب همه آنها محسوب می‌شود،و یا اینکه واقعا به هیچیک از پیامبران پیشین نیز ایمان نداشتند.

*** سپس اشاره‌ای به دعوت حضرت لوط می‌کند که هماهنگ با کیفیت دعوت دیگر پیامبران گذشته است می‌گوید:"در آن هنگام که برادرشان لوط به آنها گفت:آیا تقوا پیشه نمی‌کنید"؟!( إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ).

*** لحن گفتار او و دلسوزی عمیق و فوق العاده‌اش نشان می‌داد که همچون یک برادر سخن می‌گوید.

سپس افزود:"من برای شما رسول امینی هستم"( إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ ).

تا کنون خیانتی از من دیده‌اید؟و از این به بعد نیز نسبت به وحی الهی

و رساندن پیام پروردگار شما قطعا رعایت امانت را خواهم کرد.

*** "اکنون که چنین است:پرهیزکاری پیشه کنید،و از خدا بترسید و مرا اطاعت نمائید"که رهبر راه سعادت شما هستم( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

*** فکر نکنید این دعوت،وسیله‌ای برای آب و نان است و یک هدف مادی را تعقیب می‌کند،نه،"من کمترین پاداشی از شما نمی‌خواهم،اجر و پاداشم تنها بر پروردگار عالمیان است"( وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

*** سپس به انتقاد از اعمال ناشایست و بخشی از انحرافات اخلاقی آنها می‌پردازد و از آنجا که مهمترین نقطه انحراف آنها،انحراف جنسی و همجنس‌گرایی بود روی همین مساله تکیه کرد و چنین گفت:"آیا شما در میان جهانیان به سراغ جنس ذکور می‌روید"؟!( أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ ).

یعنی با اینکه خداوند اینهمه افراد از جنس مخالف برای شما آفریده و می‌توانید با ازدواج صحیح و سالم با آنان زندگی پاک و آرامبخشی داشته باشید، این نعمت پاک و طبیعی خدا را رها کرده،و خود را به چنین کار پست و ننگینی آلوده ساخته‌اید!.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که" مِنَ الْعٰالَمِینَ "به صورت قید برای خود قوم بوده باشد،یعنی تنها شما از میان جهانیان این انحراف را پیش گرفته‌اید،و این با بعضی از تواریخ نیز هماهنگ است که نخستین قومی که همجنس‌گرایی را به صورت وسیعی مرتکب شدند قوم لوط بودند ⁽¹⁾ولی

تفسیر اول با آیه بعد مناسبتر است.

*** سپس افزود:"شما همسرانی را که خدا برایتان آفریده است رها می‌کنید"؟ ( وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ ).

"شما قوم تجاوزگری هستید"!( بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ ).

هرگز نیاز طبیعی،اعم از روحی و جسمی،شما را به این کار انحرافی نکشانده است،بلکه تجاوز و طغیان است که دامانتان را به چنین ننگی آلوده کرده.

کار شما به آن می‌ماند که انسان میوه‌های خوشبو،غذاهای نیروبخش و سالم و طبیعی را رها کرده،و به سراغ غذای مسموم،آلوده و مرگ آفرین برود،این نیاز طبیعی نیست،این تجاوز و طغیانگری است.

نکته‌ها:

اشاره

1-همجنس گرایی یک انحراف شرم‌آور

در قرآن مجید در سوره‌های"اعراف"،"هود"،"حجر"،"انبیاء"، "نمل"و"عنکبوت"اشاراتی به وضع قوم لوط و گناه شنیع آنها شده است، منتها در هر مورد تعبیرش با مورد دیگر متفاوت است،در حقیقت هر کدام از این تعبیرات به یکی از ابعاد شوم این عمل ننگین اشاره می‌کند:

در اعراف می‌خوانیم که لوط به آنها می‌گوید: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ "شما جمعیتی اسرافکارید"(اعراف-81).

در سوره انبیاء می‌خوانیم: وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ :"ما لوط را از قریه‌ای که"خبائث"انجام می‌داد رهایی بخشیدیم،آنها قوم بد و فاسقی بودند"(انبیاء-74).

و در آیه مورد بحث نیز خواندیم که لوط به آنها می‌گوید: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ

عٰادُونَ

:"شما جمعیت تجاوزگری هستید".

و در سوره نمل آمده است: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ :"شما قومی جاهل و نادانید"(نمل-55).

و در سوره عنکبوت آیه 29 از زبان لوط چنین آمده است که به آنها می‌گوید: إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ :"شما به سراغ مردان می‌روید و راه فطرت و نسل انسان را قطع می‌کنید" ⁽¹⁾.

به این ترتیب این عمل زشت تحت عنوان"اسراف"،"خبیث"،"فسق"، "تجاوز"،"جهل"،"قطع سبیل"مطرح شده است.

"اسراف"از این نظر که آنها نظام آفرینش را در این امر فراموش کرده و از حد تجاوز نمودند و تعدی نیز به همین خاطر بر آن اطلاق شده است.

"خبیث"به معنی کار یا چیز آلوده‌ای است که طبع سالم آدمی از آن تنفر دارد،و چه عملی از این عمل تنفر آمیزتر است.

"فسق"به معنی خروج از اطاعت پروردگار و برهنگی از شخصیت انسانی است که از لوازم حتمی این کار است.

"جهل"به خاطر بی خبری از عواقب شومی است که این عمل برای فرد و جامعه دارد.

و بالآخره"قطع سبیل"نتیجه شوم این عمل را که در صورت گسترش منتهی به قطع نسل انسانی می‌گردد،چرا که تدریجا علاقه به جنس موافق جانشین علاقه طبیعی به جنس مخالف می‌شود می‌باشد.

2-عواقب شوم همجنس گرایی

گرچه در جلد نهم تفسیر نمونه(در شرح آیات 81-83 سوره هود)بحث

مشروحی در زمینه زیانهای این عمل داشته‌ایم،ولی از نظر اهمیت موضوع باز هم لازم است مطالبی بر آن افزوده شود.

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص می‌خوانیم:

لا یجد ریح الجنة زنوق،و هو المخنث!: "بوی بهشت به مشام کسی که مورد همجنس‌گرایی واقع می‌شود نخواهد رسید"! ⁽¹⁾در حدیث دیگری از علی ع می‌خوانیم که"لواط را در سر حد کفر معرفی فرموده است" ⁽²⁾.

در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع در فلسفه تحریم همجنس‌گرایی چنین آمده است:

علة تحریم الذکران للذکران،و الاناث للاناث،لما رکب فی الاناث و ما طبع علیه الذکران،و لما فی اتیان الذکران،الذکران و الاناث للاناث،من انقطاع النسل،و فساد التدبیر،و خراب الدنیا: "فلسفه تحریم مردان بر مردان و زنان بر زنان این است که این امر بر خلاف طبیعتی است که خداوند برای زن و مرد قرار داده(و مخالفت با این ساختمان فطری و طبیعی،سبب انحراف روح و جسم انسان خواهد شد)و به خاطر این است که اگر مردان و زنان همجنس‌گرا شوند،نسل بشر قطع می‌گردد،و تدبیر زندگی اجتماعی به فساد می‌گراید،و دنیا به ویرانی می‌کشد" ⁽³⁾.

این مساله تا به آنجا از دیدگاه اسلام زشت و ننگین است که در ابواب حدود اسلامی حد آن بدون شک اعدام شمرده شده است،و حتی برای کسانی که مراحل پائین‌تر همجنس‌گرایی را انجام می‌دهند مجازاتهای شدیدی ذکر شده،از جمله در حدیثی از پیامبر اسلام ص می‌خوانیم:

من قبل غلاما من شهوة ألجمه اللّٰه یوم القیامة بلجام من نار: "کسی که پسری را از روی شهوت ببوسد خداوند

در روز قیامت لجامی از آتش بر دهان او می‌زند"! ⁽¹⁾.

مجازات کسی که مرتکب چنین عملی شود از سی تا 99 تازیانه ذکر شده است.

به هر حال شک نیست که انحراف جنسی از خطرناکترین انحرافاتی است که ممکن است در جوامع انسانی پیدا شود،چرا که سایه شوم خود را بر همه مسائل اخلاقی می‌افکند و انسان را به انحراف عاطفی می‌کشاند(در این زمینه بحث مشروحی در جلد 9 صفحه 194 به بعد ذیل آیه 81 سوره هود آورده‌ایم).

[سوره الشعراء (26): آیات 167 تا 175]

اشاره

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ اَلْمُخْرَجِینَ (167) قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ اَلْقٰالِینَ (168) رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمّٰا یَعْمَلُونَ (169) فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ (170) إِلاّٰ عَجُوزاً فِی اَلْغٰابِرِینَ (171) ثُمَّ دَمَّرْنَا اَلْآخَرِینَ (172) وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ اَلْمُنْذَرِینَ (173) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (174) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (175)

ترجمه:

167-گفتند:ای لوط اگر از این سخنان خودداری نکنی از اخراج شوندگان خواهی بود.

168-گفت:من(به هر حال)دشمن اعمال شما هستم.

169-پروردگارا!من و خاندانم را از آنچه اینها انجام میدهند رهایی بخش.

170-ما او و خاندانش را همگی نجات دادیم.

171-جز پیر زنی که در میان آن گروه باقی ماند.

172-سپس دیگران را هلاک کردیم.

173-و بارانی(از سنگ)بر آنها فرو فرستادیم،چه باران بدی بود این باران انذار شدگان.

174-در این(ماجرای قوم لوط و سرنوشت شوم آنها)آیتی است،اما اکثر آنها ایمان نیاوردند.

175-و پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

سرانجام قوم لوط

قوم لوط که سرگرم باده شهوت و غرور بودند بجای اینکه اندرزهای این رهبر الهی را با جان و دل پذیرا شوند،و خود را از منجلابی که در آن غوطه‌ور بودند رهایی بخشند به مبارزه با او برخاستند،و"گفتند:ای لوط!بس است،خاموش باش،اگر از این سخنان خودداری نکنی از اخراج شوندگان این شهر و دیار خواهی بود"( قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ ).

سخنان تو فکر ما را به هم می‌ریزد و آرامش ما را به هم می‌زند،ما حتی حاضر به شنیدن این حرفها نیستیم،و اگر هم چنان ادامه دهی،کمترین مجازات تو تبعید از این سرزمین است.

در جای دیگر از آیات قرآن می‌خوانیم که این تهدید را در آستانه عمل قرار دادند،و دستور دادند خاندان لوط را از شهر بیرون کنید،چرا که آنها افرادی پاکند و گناه نمی‌کنند"!( أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ ).

کار مردم گمراه و آلوده بجایی می‌رسد که پاکی و تقوا در میان آنها بزرگترین عیب است،و ناپاکی و آلودگی افتخار!،و این است سرنوشت شوم جامعه‌ای که با سرعت به سوی فساد می‌رود.

از جمله" لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ "چنین استفاده می‌شود که این جمعیت فاسد،گروهی از افراد پاک را که مزاحم اعمال زشت خود می‌دیدند،قبلا از شهر

و آبادی خود بیرون رانده بودند،لوط را نیز تهدید کردند که اگر راه خود را ادامه دهی،تو نیز به همان سرنوشت گرفتار خواهی شد.

در بعضی از تفاسیر تصریح شده است که آنها افراد پاکدامن را با بدترین وضعی بیرون می‌راندند ⁽¹⁾.

*** اما لوط بی آنکه به تهدیدهای آنها اعتنا کند به سخنان خود ادامه داد و"گفت:من دشمن اعمال شما هستم"( قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقٰالِینَ ).

یعنی من به اعتراضهای خودم هم چنان ادامه خواهم داد،هر کاری از دست شما ساخته است انجام دهید،من در راه خدا و مبارزه با زشتیها از این تهدیدها پروا ندارم! تعبیر"من القالین"باز نشان می‌دهد که جمع دیگری از مؤمنان نیز با لوط هم صدا شده و زبان به اعتراض شدید گشوده بودند،هر چند قوم سرکش آنها را سرانجام از صحنه بیرون کردند.

"قالین"جمع"قال"از ماده"قلی"(بر وزن حلق و بر وزن شرک) به معنی عداوت شدیدی است که در اعماق دل و جان انسان اثر می‌گذارد،و این تعبیر شدت نفرت لوط را نسبت به اعمال آنها روشن می‌سازد.

جالب اینکه لوط ع می‌گوید:من دشمن اعمال شما هستم،یعنی عداوت و خرده حسابی با شخص شما ندارم،عملتان ننگین است،اگر این اعمال را از خود دور کنید من دوست صمیمیتان خواهم بود.

*** سرانجام آن همه اندرزها و نصیحتها اثر نگذارد،فساد سراسر جامعه آنها را به لجنزار متعفنی مبدل ساخت،اتمام حجت به اندازه کافی شد.رسالت لوط ع

به آخر رسیده است،در اینجا است که باید از این منطقه آلوده،خود و کسانی را که به دعوت او ایمان آورده‌اند نجات دهد،تا عذاب مرگبار الهی قوم ننگین را در هم کوبد.

در مقام نیایش و تقاضا به پیشگاه خداوند برآمده چنین عرض کرد:"پروردگارا! من و خاندانم را از آنچه اینها انجام می‌دهند رهایی بخش"( رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمّٰا یَعْمَلُونَ ).

گرچه بعضی احتمال داده‌اند که منظور از اهل همه کسانی باشند که به او ایمان آوردند،اما آیه 36 سوره ذاریات می‌گوید:"تنها یک خانواده بود که ایمان آورده بودند" فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ .

ولی چنان که قبلا هم اشاره کردیم،بعضی از تعبیرها که در آیات مورد بحث آمده نشان می‌دهد که قبلا نیز جمعی به او ایمان آورده بودند که از آن سرزمین تبعید شدند.

ضمنا از آنچه گفته شد،این واقعیت روشن می‌شود که دعای لوط برای خاندانش روی جنبه‌های عاطفی و پیوند خویشاوندی نبود،بلکه به خاطر ایمانشان بود.

*** خداوند این دعا را اجابت کرد،چنان که می‌فرماید:"ما لوط و خاندانش را همگی نجات دادیم"( فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ ).

*** "جز پیر زنی که در میان آن گروه گمراه باقی ماند"( إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ ) ⁽¹⁾.

این پیر زن کسی جز همسر لوط نبود که از نظر عقیده و مذهب،هماهنگ با آن قوم گمراه بود،و هرگز به لوط ایمان نیاورد،و سرانجام به همان سرنوشت گرفتار شد، که شرح این مطلب در جلد 9 تفسیر نمونه صفحه 178 به بعد آمده است.

*** آری خداوند،لوط و مؤمنان اندک را با او نجات داد،آنها شبانه به فرمان خدا از دیار آلودگان رخت سفر بربستند،و آنها را که غرق فساد و ننگ بودند به حال خود رها ساختند،در آغاز صبح،فرمان عذاب الهی فرا رسید،زلزله وحشتناکی سرزمین آنها را فرا گرفت،شهرهای آباد و قصرهای زیبا و زندگی مرفه و آلوده به ننگ آنها را به کلی زیر و رو کرد،چنان که قرآن در اینجا در یک جمله کوتاه می‌فرماید"سپس ما آن جمعیت را هلاک و نابود کردیم"( ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ ).

*** "و بارانی بر آنها فرستادیم"(اما چه بارانی،بارانی از سنگ که حتی ویرانه‌های آنها را از نظرها محو کرد!)( وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً ).

"چه باران بدی بود این باران که این گروه تهدید شدگان را فرو گرفت" ( فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ ).

بارانهای معمولی حیاتبخش است و زنده کننده،اما این باران،وحشتناک و نابود کننده بود و ویرانگر.

از آیه 82 سوره هود استفاده می‌شود که نخست شهرهای قوم لوط زیر و رو شدند،سپس بارانی از سنگریزه متراکم بر آنها فرود آمد،و چنان که در تفسیر همان آیه گفتیم باران سنگ شاید برای این بوده که آثار آنها نیز محو گردد، تلی از سنگ و خاک به جای آن شهرهای آباد باقی بماند.

آیا این سنگها بر اثر طوفان عظیم از بیابانها کنده شده و بر سر آنها فرود آمد؟یا از سنگهای سر گردان آسمانی بود،که به فرمان الهی آنجا فرو ریختند؟ یا به گفته بعضی،آتشفشان خاموشی در آن نزدیکی بود که به فرمان خدا به خروش آمد و بارانی از سنگ بر آنها فرو ریخت؟دقیقا معلوم نیست،مسلم این است که این باران مرگبار اثری از حیات در آن سرزمین آلوده باقی نگذاشت.

(شرح مفصل ماجرای قوم لوط در جلد 9 تفسیر نمونه صفحه 178 تا 198 و در جلد 11 از صفحه 104 تا 118 با نکات مختلف آن آمده است).

*** باز در پایان این ماجرا به همان دو جمله‌ای می‌رسیم که در پایان ماجراهای مشابهش در این سوره درباره پنج پیامبر بزرگ دیگر آمده است،می‌فرماید:

"در ماجرای این قوم ستمگر و ننگین و عاقبت شوم و مرگبار آنها،آیت و نشانه و درس عبرتی است"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ).

"اما اکثر آنها ایمان نیاوردند"( وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ).

چه آیت و نشانه‌ای از این روشنتر که شما را به مسائل مهم و سرنوشت سازی آشنا می‌کند،بی آنکه نیاز به تجربه شخصی داشته باشید.

آری تاریخ گذشتگان عبرتی است و آیتی برای آیندگان،حتی تجربه هم نیست،زیرا در تجربه باید انسان متحمل ضایعاتی شود تا نتائجی بگیرد،اما در اینجا از ضایعات دیگران نتیجه عاید ما می‌شود.

*** "و پروردگار تو عزیز و رحیم است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

چه رحمتی از این برتر که اقوامی چنین آلوده را فورا مجازات نمی‌کند و به آنها مهلت کافی برای هدایت و تجدید نظر می‌دهد.

و نیز چه رحمتی از این برتر که مجازاتش خشک و تر را با هم نمی‌سوزاند

حتی اگر یک خانواده با ایمان در میان هزاران هزار خانواده آلوده باشد آنها را نجات می‌بخشد.

و چه عزت و قدرتی از این بالاتر که در یک چشم بر هم زدن چنان دیار آلودگان را زیر و رو می‌کند که اثری از آن باقی نمی‌ماند،زمینی را که گاهواره آسایش آنها بود،مامور مرگشان می‌کند،و باران حیاتبخش را تبدیل به باران مرگ می‌سازد!.

[سوره الشعراء (26): آیات 176 تا 184]

اشاره

کَذَّبَ أَصْحٰابُ اَلْأَیْکَةِ اَلْمُرْسَلِینَ (176) إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (177) إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (178) فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (179) وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (180) أَوْفُوا اَلْکَیْلَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ اَلْمُخْسِرِینَ (181) وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ اَلْمُسْتَقِیمِ (182) وَ لاٰ تَبْخَسُوا اَلنّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی اَلْأَرْضِ مُفْسِدِینَ (183) وَ اِتَّقُوا اَلَّذِی خَلَقَکُمْ وَ اَلْجِبِلَّةَ اَلْأَوَّلِینَ (184)

ترجمه:

176-اصحاب ایکه(شهری نزدیک مدین)رسولان(خدا)را تکذیب کردند.

177-هنگامی که شعیب به آنها گفت،آیا تقوی پیشه نمی‌کنید؟ 178-من برای شما رسول امینی هستم.

179-تقوی الهی پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید.

180-من در برابر این دعوت پاداشی از شما نمی‌طلبم،اجر من تنها بر پروردگار عالمیان است.

181-حق پیمانه را ادا کنید(و کم‌فروشی نکنید)و مردم را به خسارت نیفکنید.

182-با ترازوی صحیح وزن کنید.

183-و حق مردم را کم نگذارید و در زمین فساد ننمائید.

184-از کسی که شما و اقوام پیشین را آفرید بپرهیزید.

تفسیر:

"شعیب"و اصحاب"ایکه"

این هفتمین و آخرین حلقه از داستانهای پیامبران است که در این سوره آمده،و آن داستان پیامبر بزرگ خدا"شعیب"و قوم سرکش او است.

این پیامبر در سرزمین"مدین"(شهری در جنوب شامات)و"ایکه" (بر وزن لیله)(آبادی معروفی نزدیک مدین)زندگی داشت.

آیه 79 سوره حجر گواه بر این است که سرزمین"ایکه"در مسیر راه مردم حجاز به سوی شام بوده است.

نخست می‌گوید:"اصحاب ایکه رسولان خدا را تکذیب کردند"( کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ ).

نه تنها شعیب پیامبری که مبعوث بر آنها بود مورد تکذیب آنها قرار گرفت که دیگر پیامبران هم از نظر وحدت دعوت،مورد تکذیب آنان بودند،و یا اصولا هیچ مذهبی از مذاهب آسمانی را پذیرا نشده بودند.

"ایکه"در اصل به معنی محلی است که درختان در هم پیچیده دارد که

در فارسی از آن به"بیشه"تعبیر می‌کنیم،سرزمینی که نزدیک"مدین"قرار داشت به خاطر داشتن آب و درختان زیاد"ایکه"نام گرفت،قرائن نشان می‌دهد که آنها زندگی مرفه،و ثروت فراوان داشتند،و شاید به همین دلیل غرق غرور و غفلت بودند! *** سپس به شرح این اجمال پرداخته،می‌گوید:"هنگامی که شعیب به آنها گفت:آیا تقوا را پیشه نمی‌کنید"؟( إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ).

در حقیقت دعوت شعیب از همان نقطه شروع شد که سایر پیامبران می‌کردند دعوت به تقوی و پرهیزگاری که ریشه و خمیر مایه همه برنامه‌های اصلاحی و دگرگونیهای اخلاقی و اجتماعی است.

قابل توجه اینکه در این داستان تعبیر"اخوهم"که در داستان صالح و هود و نوح و لوط آمده بود دیده نمی‌شود،شاید به خاطر اینکه شعیب اصلا اهل مدین بود و تنها با مردم آنجا خویشاوندی داشت نه با مردم"ایکه"لذا در سوره هود آیه 84 هنگامی که فقط سخن از"مدین"می‌گوید این تعبیر آمده است: وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً ولی چون در آیه مورد بحث سخن از اصحاب"ایکه"است و آنها با شعیب خویشاوندی نداشتند لذا این تعبیر ذکر نشده است.

*** سپس افزود:"من برای شما رسول امینی هستم"( إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ ).

*** "تقوا را پیشه کنید و از خدا بپرهیزید و مرا اطاعت نمائید"(که اطاعتم اطاعت او است)( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

این را نیز بدانید که"من در برابر این دعوت از شما اجر و پاداشی نمی‌طلبم تنها اجر و مزد من بر پروردگار عالمیان است"( وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

همان جمله‌های متحد المال و کاملا حساب شده که در آغاز دعوت سایر پیامبران آمده است:دعوت به تقوی،تاکید بر سابقه امانت در میان مردم،و تاکید بر این مساله که این دعوت الهی تنها انگیزه معنوی دارد و هیچ چشم داشت مادی از هیچکس در آن نیست،تا بهانه‌جویان و بدبینان آن را وسیله فرار خود قرار ندهند.

*** "شعیب"نیز مانند سایر پیامبرانی که گوشه‌ای از تاریخشان در این سوره قبلا آمده است بعد از دعوت کلی خود به تقوی و اطاعت فرمان خدا،در بخش دوم از تعلیماتش روی انحرافات اخلاقی و اجتماعی آن محیط انگشت گذارد، و آن را به زیر نقد کشید،و از آنجا که مهمترین انحراف این قوم مرفه نابسامانیهای اقتصادی،و ظلم فاحش و حق کشی و استثمار بود،بیش از همه روی این مسائل تکیه کرد.

نخست می‌گوید:"حق پیمانه را ادا کنید"(کم‌فروشی ننمائید).

( أَوْفُوا الْکَیْلَ ).

"و مردم را به خسارت و زیان میفکنید"( وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ ).

*** "با ترازوی مستقیم و صحیح،وزن کنید"( وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ ) ⁽¹⁾

"حق مردم را کم نگذارید،و بر اشیاء و اجناس مردم،عیب ننهید" ( وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ ).

و در روی زمین فساد مکنید( وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ ).

در این سه آیه اخیر،شعیب"پنج دستور"در عباراتی کوتاه و حساب شده به این قوم گمراه می‌دهد،بعضی از مفسران چنین تصور کرده‌اند که اینها غالبا تاکید یکدیگر است در حالی که دقت کافی نشان می‌دهد این پنج دستور در واقع اشاره به پنج مطلب اساسی و متفاوت است و یا به تعبیر دیگر چهار دستور است و یک جمع بندی کلی.

برای روشن شدن این تفاوت توجه به این حقیقت لازم است که قوم شعیب (مردم"ایکه"و"مدین")در یک منطقه حساس تجاری بر سر راه کاروانهایی که از حجاز به شام،و از شام به حجاز و مناطق دیگر رفت و آمد می‌کردند قرار داشتند.

می‌دانیم این قافله‌ها در وسط راه،نیازهای فراوانی پیدا می‌کنند که گاهی مردم شهرهایی که در مسیر قرار دارند از این نیازها حد اکثر سوء استفاده را می‌کنند،اجناس آنها را به کمترین قیمت می‌خرند و اجناس خود را به گرانترین قیمت می‌فروشند(توجه داشته باشید که در آن زمان بسیاری از معاملات به صورت معامله جنس با جنس انجام می‌شد).

گاه بر اجناسی که می‌خرند هزار عیب می‌گذارند،و جنسی را که در مقابل آن می‌فروشند صد گونه تعریف می‌کنند،و هنگام وزن و پیمانه جنس خود را دقیقا می‌سنجند و گاه کم‌فروشی می‌کنند ولی جنس دیگران را با بی اعتنایی وزن می‌نمایند و گاهی بیشتر از مقدار لازم برمی‌دارند،و چون طرف مقابل به هر حال محتاج و نیازمند است ناچار است به تمام این مسائل تن در دهد! گذشته از کاروانهایی که در مسیر راه هستند اهل خود منطقه نیز آنها که

ضعیفتر و کم‌درآمدترند و مجبورند جنس خود را با سرمایه‌داران گردن کلفت معامله کنند سرنوشتی بهتر از این ندارند.

قیمت متاع،اعم از جنسی را که می‌خرند و جنسی را که می‌فروشند به میل آن ثروتمندان تعیین می‌شود،پیمانه و وزن نیز در هر حال در اختیار آنها است و این بینوای مستضعف باید مانند"مرده‌ای در دست غسال"تسلیم باشد!.

با توجه به آنچه گفتیم:به تعبیرات گوناگون آیات فوق باز می‌گردیم:

در یک مورد آنها را دستور به ادا کردن حق پیمانه می‌دهد،و در جای دیگر توزین با ترازوی درست،و می‌دانیم که سنجش کالاها یا از طریق کیل است و یا وزن،مخصوصا روی هر یک از این دو جداگانه انگشت می‌گذارد،تا تاکید بیشتری باشد بر این دستور که در هیچ موردی اقدام به کم‌فروشی نکنند.

تازه کم‌فروشی هم طرقی دارد،گاهی ترازو و پیمانه درست است ولی حق آن ادا نمی‌شود،و گاه ترازو خراب و پیمانه نادرست و قلابی است،و در آیات فوق به همه اینها اشاره شده است.

پس از روشن شدن این دو تعبیر به سراغ"لا تبخسوا"که از ماده"بخس" گرفته شده است می‌رویم،و آن در اصل به معنی کم گذاردن ظالمانه از حقوق مردم، و گاه به معنی تقلب و نیرنگی است که منتهی به تضییع حقوق دیگران می‌گردد، بنا بر این جمله فوق دارای معنی وسیعی است که هر گونه غش و تقلب و تزویر و خدعه در معامله،و هر گونه پایمال کردن حق دیگران را شامل می‌شود.

و اما جمله" لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ "با توجه به اینکه"مخسر"به معنی کسی است که شخص یا چیزی را در معرض خسارت قرار می‌دهد،آن نیز معنی وسیعی دارد که علاوه بر کم‌فروشی،هر عاملی را که سبب زیان و خسران طرف در معامله بشود در برمی‌گیرد.

به این ترتیب تمام سوء استفاده‌ها و ظلم و خلافکاری در معامله و هر گونه تقلب و کوشش و تلاش زیانبار،چه در کمیت و چه در کیفیت همه در دستورهای فوق داخل است.

و از آنجا که نابسامانیهای اقتصادی سرچشمه از هم گسیختگی نظام اجتماعی می‌شود،در پایان این دستورات به عنوان یک جمع بندی می‌گوید ( وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ ":"در زمین فساد نکنید،و جامعه‌ها را به تباهی نکشانید"و به هر گونه استثمار و بهره‌کشی ظالمانه و تضییع حقوق دیگران پایان دهید.

اینها نه تنها دستوراتی کارساز برای جامعه ثروتمند و ظالم عصر شعیب بود که برای هر عصر و زمانی کارساز و کارگشا است و سبب عدالت اقتصادی می‌شود.

*** سپس شعیب در آخرین دستورش در این بخش از سخن بار دیگر آنها را به تقوی دعوت می‌کند،و می‌گوید:"از خدایی بپرهیزید که شما و اقوام پیشین را آفرید"( وَ اتَّقُوا الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِینَ ).

شما تنها قوم و جمعیتی نیستید که روی این زمین گام نهاده‌اید،قبل از شما پدرانتان و اقوام دیگر آمدند و رفتند،گذشته آنها،و آینده خویش را فراموش نکنید.

"جبلة"از"جبل"به معنی کوه است،به جماعت زیاد که در عظمت همچون کوهند گفته شده،بعضی عدد آن را ده هزار ذکر کرده‌اند.

و نیز به طبیعت و فطرت انسان"جبلة"اطلاق شده چرا که غیر قابل تغییر است همچون کوه که نمی‌توان آن را جابجا کرده.

تعبیر فوق ممکن است اشاره به این حقیقت نیز باشد که آنچه من درباره ترک ظلم و فساد و ادای حقوق مردم و رعایت عدالت گفتم در درون فطرت انسانها از روز نخست بوده،و من برای احیای فطرت پاک شما آمده‌ام.

اما متاسفانه سخنان این پیامبر دلسوز و بیدارگر در آنها مؤثر نیفتاد و پاسخ تلخ و زشت آنها را در برابر این گفتار منطقی در آیات آینده خواهیم دید.

[سوره الشعراء (26): آیات 185 تا 191]

اشاره

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ اَلْمُسَحَّرِینَ (185) وَ مٰا أَنْتَ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا وَ إِنْ نَظُنُّکَ لَمِنَ اَلْکٰاذِبِینَ (186) فَأَسْقِطْ عَلَیْنٰا کِسَفاً مِنَ اَلسَّمٰاءِ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (187) قٰالَ رَبِّی أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ (188) فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذٰابُ یَوْمِ اَلظُّلَّةِ إِنَّهُ کٰانَ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (189) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (190) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (191)

ترجمه:

185-گفتند تو فقط دیوانه‌ای! 186-(بعلاوه)تو تنها بشری مثل ما هستی،تنها گمانی که درباره تو داریم اینست که دروغگو می‌باشی! 187-اگر راست می‌گویی،سنگهایی از آسمان بر سر ما فرو ریز! 188-(شعیب)گفت:پروردگار من به اعمالی که شما انجام می‌دهید آگاه‌تر است.

189-سرانجام او را تکذیب کردند و عذاب روز"ابر سایه‌افکن"آنها را فرو گرفت، که این عذاب روز بزرگی بود.

190-در این ماجرا آیت و نشانه‌ای است ولی اکثر آنها ایمان نیاوردند.

191-و پروردگار تو عزیز و رحیم است.

تفسیر:

سرنوشت این قوم خیره سر!

جمعیت ظالم و ستمگر که خود را در برابر حرفهای منطقی شعیب بی دلیل دیدند برای اینکه به خودکامگی خود ادامه دهند،سیل تهمت و دروغ را متوجه او ساختند.

نخست همان برچسب همیشگی را که مجرمان و جباران به پیامبران می‌زدند به او زدند و گفتند:"تو فقط دیوانه‌ای"!( قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ ) ⁽¹⁾.

تو اصلا یک حرف منطقی در سخنانت دیده نمی‌شود،و گمان می‌کنی با این سخنان می‌توانی ما را از آزادی عمل در اموالمان بازداری؟!.

*** بعلاوه تو فقط بشری هستی همچون ما،چه انتظاری داری که ما پیرو تو شویم،اصلا چه فضیلت و برتری بر ما داری؟( وَ مٰا أَنْتَ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا ).

"ما تنها گمانی که درباره تو داریم این است که فرد دروغگویی هستی"! ( وَ إِنْ نَظُنُّکَ لَمِنَ الْکٰاذِبِینَ ).

*** بعد از گفتن این سخنان ضد و نقیض که گاهی او را دروغگو و انسانی فرصت

طلب که می‌خواهد با این وسیله بر آنها برتری جوید،و گاه او را مجنون خواندند، آخرین سخنشان این بود که بسیار خوب"اگر راست می‌گویی سنگهای آسمانی را بر سر ما فرو ریز"و ما را به همان بلائی که به آن تهدیدمان می‌کنی مبتلا ساز تا بدانی ما از این تهدیدها نمی‌ترسیم!( فَأَسْقِطْ عَلَیْنٰا کِسَفاً مِنَ السَّمٰاءِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ ).

"کسف"(بر وزن پدر)جمع کسفة(بر وزن قطعه)و به معنی قطعه است، و منظور از قطعه‌های آسمان،قطعه‌های سنگهایی است که از آسمان فرود می‌آید.

و به این ترتیب بی شرمی و وقاحت را به آخر رساندند و کفر و تکذیب را به بدترین صورتی نشان دادند.

*** "شعیب"در برابر این سخنان ناموزون،و تعبیرات زشت و زننده،و تقاضای عذاب الهی،تنها پاسخی که داد این بود"گفت پروردگار من به اعمالی که شما انجام می‌دهید آگاهتر است"( قٰالَ رَبِّی أَعْلَمُ بِمٰا تَعْمَلُونَ ).

اشاره به اینکه این امر از اختیار من بیرون است،و فرو باریدن سنگهای آسمانی و عذابهای دیگر به دست من سپرده نشده که از من می‌خواهید،او اعمال شما را می‌داند و از میزان استحقاقتان با خبر است،هر زمان شما را مستحق مجازات دید و انذارها و اندرزها سودی نداد و به قدر کافی اتمام حجت شد،عذاب را نازل کرده،و ریشه شما را قطع خواهد نمود.

این تعبیر و مانند آن که در بعضی دیگر از داستانهای انبیاء به چشم می‌خورد به خوبی نشان می‌دهد که آنها همه چیز را موکول به اذن و فرمان خدا می‌کردند و هرگز ادعا نداشتند که از خودشان چیزی دارند.

*** ولی به هر حال زمان پاکسازی صفحه زمین از این آلودگان فرا رسید،

و چنان که قرآن در آیه بعد می‌گوید:"آنها شعیب را تکذیب کردند و به دنبال آن عذاب روز"ابر سایه‌افکن"آنها را فرو گرفت"!( فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذٰابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ ).

و"این عذاب،عذاب روز بزرگی بود"( إِنَّهُ کٰانَ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ ).

"ظله"در اصل به معنی قطعه ابری است که سایه می‌افکند،بسیاری از مفسرین در ذیل آیه چنین نقل کرده‌اند که هفت روز،گرمای سوزانی سرزمین آنها را فرا گرفت،و مطلقا نسیمی نمی‌وزید،ناگاه قطعه ابری در آسمان ظاهر شد و نسیمی وزیدن گرفت،آنها از خانه‌های خود بیرون ریختند و از شدت ناراحتی به سایه ابر پناه بردند.

در این هنگام صاعقه‌ای مرگبار از ابر برخاست،صاعقه‌ای با صدای گوش خراش،و به دنبال آن آتش بر سر آنها فرو ریخت،و لرزه‌ای بر زمین افتاد،و همگی هلاک و نابود شدند.

می‌دانیم"صاعقه"که نتیجه مبادله الکتریسته نیرومند در میان ابر و زمین است هم صدای وحشتناکی دارد،و هم جرقه آتشبار بزرگی،و گاهی با لرزه شدیدی نیز در محل وقوع صاعقه همراه است،به این ترتیب تعبیرات گوناگونی که راجع به عذاب قوم شعیب در سوره‌های مختلف قرآن آمده،همه به یک حقیقت بازمی‌گردد،در سوره اعراف آیه 91 تعبیر به"رجفة"(زمین لرزه)و در سوره هود آیه 94 تعبیر به"صیحة"(فریاد عظیم)و در آیات مورد بحث،تعبیر به " عَذٰابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ "آمده است.

هر چند بعضی از مفسرین مانند"قرطبی"و"فخر رازی"احتمال داده‌اند که اصحاب"ایکه"و"مدین"دو گروه بودند و هر کدام عذاب جداگانه‌ای داشتند، ولی با دقت در آیات مربوط به این قسمت روشن می‌شود که این احتمال چندان قابل ملاحظه نیست.

در پایان این داستان همان را می‌گوید که در پایان شش داستان گذشته از انبیاء بزرگ آمده بود:

می‌فرماید:"در سرگذشت مردم سرزمین"ایکه"و دعوت پر مهر پیامبرشان شعیب،و لجاجتها و سرسختیها و تکذیبهای آنان،و سرانجام نابودی این قوم ستمگر با صاعقه مرگبار،نشانه و درس عبرتی است"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ).

"اما اکثر آنها ایمان نیاوردند"( وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ ). با این حال خداوند رحیم و مهربان به آنها مهلت کافی داد تا به خود آیند و خویشتن را اصلاح کنند،و هنگامی که مستوجب عذاب شدند با قدرت قهاریش آنها را گرفت،آری"پروردگار تو شکست ناپذیر و رحیم است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

نکته‌ها:

اشاره

1-هماهنگی کامل در دعوت انبیا

در پایان سرگذشت این هفت پیامبر بزرگ که یک حلقه کامل را از نظر درس‌های تربیتی تشکیل می‌دهد،توجه به این نکته لازم است که سرگذشت این پیامبران در سوره‌های دیگری از قرآن نیز آمده است،ولی در هیچ موردی به این شکل مطرح نشده که آغاز دعوت همه آنها هماهنگ،و پایان همه آنها نیز هماهنگ بیان شده باشد.

در پنج قسمت از این داستانها محتوای دعوت،تقوی است،و سپس روی امانت پیامبر و عدم مطالبه اجر و پاداش تکیه شده است.

و بعد از آن از مهمترین انحرافاتی که در آن محیط رواج داشته با لحنی

دوستانه و منطقی انتقاد شده.

و بعد عکس العمل زشت و زننده اقوام منحرف مطرح گردیده،و سرانجام عذاب دردناک آنها که در هر مورد به صورتی بوده نازل گردیده است.

و در پایان همه این داستانهای هفتگانه به آیت و عبرت بودن آن،و عدم ایمان اکثریت این اقوام گمراه،اشاره شده است.

و باز در پایان همه اینها روی"قدرت"و"رحمت"خدا تکیه گردیده است.

این هماهنگی قبل از هر چیز انعکاس"توحید"را در دعوت انبیاء نشان می‌دهد،که دارای برنامه واحدی بودند که آغاز و پایانش یکی بود،همه معلمهای کلاسهای انسانسازی بودند،هر چند با گذشت زمان و پیشرفت جامعه انسانی محتوای این کلاسها می‌بایست تغییر یابد،اما اصول و اساس و نتیجه همه یکسان بود از این گذشته تسلی خاطری بود برای پیامبر و مؤمنان اندک نخستین،و برای مؤمنان در هر عصر و زمان که از انبوه مخالفان و اکثریت قوم گمراه وحشتی به خود راه ندهند،و به نتیجه کار خود صد در صد امیدوار باشند.

و نیز هشدار و انذاری است برای جباران و ستمگران و گمراهان در هر عصر و زمان که مجازات الهی را از خود دور نبینند،عذابهایی همچون زمین لرزه، صاعقه،طوفان مرگبار،آتشفشان،شکافتن زمین،باران سیل‌آسا که انسانهای امروز در برابر آن به همان اندازه ناتوانند که انسانهای گذشته!،چرا که انسان امروز با تمام قدرت و پیشرفت صنعتیش هنوز در برابر طوفان و سیل و صاعقه و زمین لرزه سخت ضعیف و آسیب‌پذیر و بیچاره است.

اینها همه به خاطر آن است که هدف از داستانهای قرآن رشد و تکامل انسانها است،هدف نور و روشنایی در جانها است و کنترل هوسهای سرکش، بالآخره هدف مبارزه با ظلم و ستم و انحراف است.

2-آغاز دعوت همه تقوی بود

قابل توجه اینکه قسمت مهمی از همین داستانهای انبیاء در سوره هود و اعراف آمده اما در آغاز آنها معمولا دعوت به توحید و یگانگی خدا است،و با جمله " یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ""ای قوم من خدا را بپرستید که جز او معبودی برای شما نیست"آغاز شده.

ولی در این سوره(شعراء)همانگونه که ملاحظه کردید نخستین دعوت تقوا بود( أَ لاٰ تَتَّقُونَ )اما در حقیقت هر دو به یک نتیجه بازمی‌گردد،زیرا تا حد اقل تقوا یعنی حق‌طلبی و حق‌جویی در انسان نباشد نه دعوت به توحید در او مؤثر است،و نه چیز دیگر،لذا در آغاز سوره بقره خواندیم" ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ":"این کتاب آسمانی شک و تردیدی در آن نیست،و مایه هدایت پرهیزگاران است".

البته تقوا مراتبی دارد و هر مرتبه پایه‌ای است برای مرتبه دیگر.

باز این تفاوت در میان سوره مورد بحث(سوره شعراء)و سوره"اعراف" و سوره"هود"دیده می‌شود:در آنجا بیشتر روی مساله مبارزه با بت‌پرستی تکیه شده بود و مسائل دیگر تحت الشعاع بود،اما در اینجا روی انحرافهای اخلاقی و اجتماعی مانند تفاخر و برتری جویی،اسراف و هوسبازی،انحرافات جنسی، استثمار و کم‌فروشی و تقلب تکیه شده،و این نشان می‌دهد که تکرار این سرگذشتها در قرآن حساب دقیقی دارد و در هر مورد هدفی را دنبال می‌کند.

*** 3-قابل توجه اینکه اقوامی که در فرازهای مختلف این سوره از آنها یاد شده است علاوه بر انحراف از اصل توحید به سوی شرک و بت‌پرستی که قدر مشترک میان همه آنها بود دارای انحرافات اخلاقی و اجتماعی خاصی بودند که آنها را از هم جدا می‌کرد:

بعضی اهل تفاخر و تکبر بودند(قوم هود).

بعضی اهل اسراف و عیش و نوش(قوم صالح).

بعضی دارای انحرافات جنسی(قوم لوط).

بعضی مال‌پرستی بیحساب که آنها را به انواع تقلب در معاملات دعوت می‌کرد داشتند(قوم شعیب).

و بعضی دارای غرور ثروت بودند(قوم نوح).

ولی مجازات همه آنها کم و بیش شباهت به یکدیگر داشت،جمعی بوسیله صاعقه و زلزله نابود شدند(قوم شعیب و لوط و صالح و هود).

و بعضی بوسیله طوفان و سیلاب(قوم نوح).

در حقیقت زمینی که مهد آسایش آنها بود مامور نابودیشان شد و"آب"و "هوا"که حیات آنها را تامین می‌کرد،فرمان مرگشان را پذیرا گشت،و چه عجیب است وضع انسان که زندگیش در دل مرگ و مرگش در دل زندگی،قرار گرفته،و باز هم غافل است و مغرور.

[سوره الشعراء (26): آیات 192 تا 197]

اشاره

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (192) نَزَلَ بِهِ اَلرُّوحُ اَلْأَمِینُ (193) عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ اَلْمُنْذِرِینَ (194) بِلِسٰانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ (195) وَ إِنَّهُ لَفِی زُبُرِ اَلْأَوَّلِینَ (196) أَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ آیَةً أَنْ یَعْلَمَهُ عُلَمٰاءُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ (197)

ترجمه:

192-و این(قرآن)از سوی پروردگار جهانیان نازل شده است.

193-روح الامین آن را نازل کرده است...

194-بر قلب(پاک)تو،تا(مردم را)انذار کنی.

195-آن را به زبان عربی آشکار نازل کرد.

196-و توصیف آن در کتب پیشینیان نیز آمده است.

197-آیا همین نشانه برای آنها کافی نیست،که علمای بنی اسرائیل به خوبی از آن آگاهند.

تفسیر:

عظمت قرآن در کتب پیشین

بعد از بیان هفت داستان از ماجرای انبیای پیشین و درسهای عبرت‌انگیزی که در تاریخ آنها نهفته بود بار دیگر قرآن به همان بحثی بازمی‌گردد که سوره با آن

آغاز شده بود،بحث عظمت قرآن و حقانیت این کلام مبین الهی،می‌گوید:

"این از سوی پروردگار عالمیان نازل شده است"( وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

اصولا بیان قسمتهای گوناگون سرگذشت پیامبران پیشین با اینهمه دقت و ظرافت،و خالی بودن از هر گونه خرافه و افسانه‌های دروغین،آنهم در محیطی که محیط افسانه‌ها و اساطیر بود،و آنهم از سوی کسی که مطلقا درسی نخوانده بود، این خود دلیلی است که این کتاب از سوی رب العالمین نازل شده است،و این خود نشانه اعجاز قرآن است.

*** لذا اضافه می‌کند:"آن را روح الامین از سوی خداوند آورده است" ( نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ ).

اگر آن فرشته وحی،و آن"روح امین پروردگار"،آن را از سوی خداوند نیاورده بود،این چنین درخشان و پاک و خالی از آلودگی به خرافات و اباطیل نبود.

قابل توجه اینکه فرشته وحی در اینجا با دو عنوان توصیف شده،عنوان "روح"و عنوان"امین"روحی که سرچشمه حیات است،و امانتی که شرط اصلی هدایت و رهبری.

*** آری این"روح الامین"قرآن را"بر قلب تو از سوی پروردگار نازل کرد، تا مردم را انذار کنی"( عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ ) ⁽¹⁾.

هدف این بوده که تو مردم را انذار کنی و از سرنوشت خطرناکی که بر اثر انحراف از توحید دامانشان را می‌گیرد آگاه سازی،هدف بیان تاریخ گذشتگان به عنوان سرگرمی و داستانسرایی نبوده هدف ایجاد احساس مسئولیت و بیداری است،هدف تربیت و انسانسازی است.

*** و برای اینکه جای هیچگونه عذر و بهانه‌ای برای کسی باقی نماند"آن را به زبان عربی آشکار نازل کرد"( بِلِسٰانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ ).

این قرآن به زبان عربی فصیح و خالی از هر گونه ابهام نازل شد،تا برای انذار و بیدار ساختن،مخصوصا در آن محیط که مردمی بسیار بهانه‌جو و لجوج داشت به قدر کافی گویا باشد.

همان زبان عربی که از کاملترین زبانها،و از پربارترین و غنی‌ترین ادبیات، مایه می‌گیرد.

توجه به این نکته لازم است که یکی از معانی"عربی"همان فصاحت و بلاغت است-قطع نظر از کیفیت لسان-چنان که راغب در مفردات می‌گوید:و العربی، الفصیح البین من الکلام:"عربی سخن فصیح و آشکار را می‌گویند"(این منظور در"لسان العرب"نیز این معنی را آورده است).

در این صورت هدف تکیه روی زبان عرب نیست،بلکه روی صراحت قرآن و روشنایی مفاهیم آن است،آیات آینده نیز این معنی را تایید می‌کند، و در آیه 44 سوره فصلت نیز آمده است: وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا لَقٰالُوا لَوْ لاٰ فُصِّلَتْ آیٰاتُهُ :"اگر این قرآن را گنگ و مبهم نازل می‌کردیم می‌گفتند چرا آیاتش روشن و مشروح بیان نشده است"در اینجا اعجمی به معنی کلام غیر فصیح است.

*** سپس به یکی دیگر از دلائل حقانیت قرآن اشاره کرده می‌گوید:"وصف این کتاب در کتب پیشینیان نیز آمده است و از ظهور آن در آینده بشارت داده‌اند" ( وَ إِنَّهُ لَفِی زُبُرِ الْأَوَّلِینَ ) ⁽¹⁾.

مخصوصا در تورات موسی،به اوصاف این پیامبر و هم اوصاف این کتاب آسمانی اشاره شده بود،به گونه‌ای که علمای بنی اسرائیل از آن بخوبی آگاهی داشتند،حتی گفته می‌شود ایمان دو قبیله"اوس"و"خزرج"به پیامبر اسلام ص بر اثر پیش‌بینی‌هایی بود که علمای یهود از ظهور این پیامبر و نزول این کتاب آسمانی می‌کردند.

*** لذا قرآن در اینجا اضافه می‌کند:"آیا همین نشانه برای آنها کافی نیست که علمای بنی اسرائیل بخوبی از آن آگاهند"؟!( أَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ آیَةً أَنْ یَعْلَمَهُ عُلَمٰاءُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ).

روشن است در محیطی که آن همه دانشمندان بنی اسرائیل وجود داشتند و با مشرکان کاملا محشور بودند ممکن نبود چنین سخنی را قرآن به گزاف درباره خودش بگوید،چرا که فورا از هر سو بانگ انکار برمی‌خاست،این خود نشان می‌دهد که در محیط نزول آیات بقدری این مساله روشن بوده که جای انکار نداشته است.

در آیه 89 سوره بقره نیز می‌خوانیم:

وَ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ :"آنها(یهود)پیش از این در برابر تجاوز مشرکان امید فتح و پیروزی(با ظهور پیامبر اسلام ص)را داشتند اما هنگامی که کتاب و پیامبری را که از قبل شناخته بودند،نزد آنها آمد به آن کافر شدند".

اینها همه گواه روشنی بر صدق گفته قرآن و حقانیت دعوت آن است.

[سوره الشعراء (26): آیات 198 تا 203]

اشاره

وَ لَوْ نَزَّلْنٰاهُ عَلیٰ بَعْضِ اَلْأَعْجَمِینَ (198) فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ (199) کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ اَلْمُجْرِمِینَ (200) لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا اَلْعَذٰابَ اَلْأَلِیمَ (201) فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (202) فَیَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (203)

ترجمه:

198-هر گاه ما آن را بر بعضی از عجم(غیر عرب)نازل می‌کردیم.

199-و او آن را برایشان می‌خواند به آن ایمان نمی‌آوردند.

200-(آری)این گونه قرآن را در دلهای مجرمان وارد می‌کنیم.

201-آنها به آن ایمان نمی‌آورند تا عذاب دردناک را با چشم خود به‌بینند.

202-ناگهان(عذاب الهی)به سراغ آنها می‌آید،در حالی که توجه ندارند.

203-و در این هنگام می‌گویند:آیا به ما مهلتی داده خواهد شد؟

تفسیر:

اگر قرآن بر عجم نازل شده بود!...

در این آیات نخست به یکی دیگر از بهانه‌های احتمالی کفار و پیشگیری از آن پرداخته و بحثی را که در آیات گذشته درباره نزول قرآن به زبان عربی مبین

آمده است تکمیل می‌کند.

می‌فرماید:"اگر ما این قرآن را بر بعضی از مردم عجم(غیر عرب و غیر فصیح)نازل می‌کردیم"...( وَ لَوْ نَزَّلْنٰاهُ عَلیٰ بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ ).

*** "و او این آیات را بر آنها می‌خواند هرگز به وی ایمان نمی‌آوردند" ( فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ ).

قبلا گفتیم واژه"عربی"گاه به معنی کسی می‌آید که از نژاد عرب باشد، و گاه به معنی"کلام فصیح"است،و عجمی در مقابل آن نیز دو معنی دارد:نژاد غیر عرب،و کلام غیر فصیح،و در آیه فوق هر دو معنی محتمل است،ولی بیشتر به نظر می‌رسد که اشاره به"نژاد غیر عرب"بوده باشد.

یعنی نژادپرستی و تعصبهای قومی آنها بقدری شدید است که اگر قرآن بر فردی غیر عرب نازل می‌شد،امواج تعصبها مانع از پذیرش آن می‌گردید، تازه حالا که بر مردی شریف از خانواده اصیل عربی،و با بیانی رسا و گویا،نازل شده،و در کتب آسمانی پیشین نیز بشارت آن آمده،و علمای بنی اسرائیل نیز به آن گواهی داده‌اند،بسیاری از آنها ایمان نمی‌آورند،چه رسد اگر پیامبرشان اصلا چنین شرائطی را نداشت.

*** سپس برای تاکید بیشتر می‌افزاید:"این گونه ما قرآن را در دلهای مجرمان وارد می‌کنیم"( کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ ).

با بیانی رسا،و با زبان مردی که از میان خودشان برخاسته،و به اخلاق و آهنگ سخن او آشنا هستند،و با محتوایی که تایید آن در کتب پیشین آمده است،خلاصه آن را با تمام شرائطی که پذیرش آن را سهل و آسان و مطبوع سازد به دلهای این قوم گنهکار می‌فرستیم،ولی این دلهای بیمار از پذیرش آن،امتناع می‌کنند،

همانند غذای سالم و حیاتبخشی که معده ناسالم،آن را باز پس می‌گرداند(توجه داشته باشید که"سلکناه"از ماده"سلوک"به معنی"عبور از راه"است،از سویی آمدن و از سوی دیگر خارج شدن.

*** لذا می‌فرماید:با این حال این قوم لجوج"به آن ایمان نمی‌آورند،تا عذاب دردناک را با چشم خود ببینند"( لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ ).

بعضی از مفسران احتمال دیگری در تفسیر آیه گفته‌اند و آن اینکه:منظور از" کَذٰلِکَ سَلَکْنٰاهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ "این است که ما این عصبیت و لجاجت و نفوذناپذیری را در دلهای مجرمان بر اثر جرم و گناهشان وارد ساختیم.

طبق این معنی آیه فوق شبیه آیه خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ :"خداوند بر دلهای آنها مهر نهاده"خواهد بود.

ولی تفسیر اول با آیات قبل و بعد هماهنگتر است،لذا جمع عظیمی از مفسران نیز آن را برگزیده‌اند ⁽¹⁾.

*** آری آنها ایمان نمی‌آورند"تا عذاب الهی ناگهانی و بطور غافلگیرانه و در حالی که آنها توجه ندارند دامانشان را فرو گیرد"( فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ ) ⁽²⁾.

بدون شک منظور از این عذاب الهی که آنها را ناگهانی فرو می‌گیرد،

عذابهای دنیا و بلاهای نابود کننده و مجازات"استیصال"است.

*** لذا به دنبال آن می‌فرماید:در این حال آنها به خود می‌آیند و از گذشته ننگین خود پشیمان،و از آینده وحشتناک خویش سخت نگران می‌شوند و"می‌گویند آیا به ما مهلت داده می‌شود"تا ایمان بیاوریم و گذشته خراب خود را آباد سازیم؟! ( فَیَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ ).

نکته‌ها:

اشاره

1-تعصبات شدید نژادی و قبیلگی

بدون شک انسان به هر سرزمین یا قبیله و نژادی تعلق داشته باشد نسبت به آن عشق می‌ورزد،و این پیوند علاقه او با سرزمین و قوم و نژادش نه تنها عیب نیست بلکه عامل سازنده‌ای برای همکاریهای اجتماعی او است،ولی این امر حسابی دارد،اگر از حد بگذرد به صورت مخرب و گاه فاجعه آفرین درخواهد آمد،و منظور از تعصب نژادی و قبیلگی که مورد نکوهش قرار می‌گیرد همین "افراط"است.

"تعصب"و"عصبیت"در اصل از ماده"عصب"به معنی پی‌هایی است که مفاصل را به هم ارتباط می‌دهد،سپس هر گونه ارتباط و به هم پیوستگی را تعصب و عصبیت نامیده‌اند،اما معمولا این لفظ در مفهوم افراطی و مذموم آن به کار می‌رود.

دفاع افراطی از قوم و قبیله و نژاد و وطن،سرچشمه بسیاری از جنگها در طول تاریخ بوده است،و عاملی برای انتقال خرافات و زشتیها-تحت عنوان آداب و سنن قبیله و نژاد-به اقوام دیگر شده است.

این دفاع و طرفداری افراطی گاه به جایی می‌رسد که بدترین افراد قبیله در نظر او زیبا،و بهترین افراد قبیله دیگر در نظر او زشت و شوم است،و همچنین آداب و سنتهای زشت و زیبا،و به تعبیر دیگر تعصب نژادی پرده‌ای است از خود خواهی و جهل که بر روی افکار و درک و عقل انسان قرار می‌گیرد،و قضاوت صحیح را از کار می‌اندازد.

این حالت عصبیت در میان بعضی اقوام صورت حادتری دارد،از جمله گروهی از عرب که به تعصب،معروف و مشهورند و در آیات فوق خواندیم،تعصب عربی جاهلی تا آن حد بود که اگر قرآن بر غیر عرب نازل می‌شد هرگز به آن ایمان نمی‌آوردند.

در روایات اسلامی نیز از موضوع تعصب به عنوان یک اخلاق مذموم،شدیدا نکوهش شده است تا آنجا که در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص می‌خوانیم:

من کان فی قلبه حبة من خردل من عصبیة بعثه اللّٰه یوم القیامة مع اعراب الجاهلیة: "کسی که در قلبش به اندازه دانه خردلی عصبیت باشد خداوند روز قیامت او را با اعراب جاهلیت محشور می‌کند" ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری از امام صادق ع می‌خوانیم:

من تعصب او تعصب له فقد خلع ربقة الایمان من عنقه: "کسی که تعصب به خرج دهد یا برای او تعصب داشته باشند پیوند ایمان را از گردن خویش برداشته است" ⁽²⁾.

از روایات اسلامی نیز استفاده می‌شود که:ابلیس نخستین کسی بود که تعصب به خرج داد.

علی ع-چنان که در نهج البلاغه آمده-بحث گویا و رسا و کوبنده‌ای در خطبه قاصعه در زمینه تعصب بیان فرموده است که گوشه‌ای از آن را ذیلا

ملاحظه می‌کنید.

"اما ابلیس فتعصب علی آدم لاصله و طعن علیه فی خلقته،فقال انا ناری و انت طینی" :"ابلیس در برابر آدم به خاطر اصل و اساس خویش تعصب ورزید و آدم را مورد طعن قرار داد و گفت:"من از آتشم تو از خاک"! و سپس اضافه می‌فرماید:

فان کان لا بد من العصبیة فلیکن تعصبکم لمکارم الخصال و محامد الافعال و محاسن الامور: "اگر قرار هست تعصبی داشته باشید این تعصب شما به خاطر اخلاق پسندیده،افعال نیک و کارهای خوب باشد" ⁽¹⁾.

ضمنا از این حدیث بخوبی روشن می‌شود که ایستادگی سرسختانه برای طرفداری از یک واقعیت مطلوب،نه تنها تعصب مذموم نیست،بلکه می‌تواند خلاء روحی انسان را در پیوندهای نادرست جاهلی پر کند.

لذا در حدیثی از امام علی بن الحسین ع می‌خوانیم که از آن حضرت درباره "تعصب"سؤال کردند فرمود:

العصبیة التی یاثم علیها صاحبها ان یری الرجل شرار قومه خیرا من خیار قوم آخرین،و لیس من العصبیة ان یحب الرجل قومه،و لکن من العصبیة ان یعین قومه علی الظلم:

"تعصبی که انسان به خاطر آن گناهکار می‌شود این است که اشرار قومش را بهتر از نیکان قوم دیگر بداند،اما اینکه انسان قوم و قبیله خویش را دوست دارد عصبیت نیست،عصبیت آن است که انسان قوم و قبیله خود را در ستمگری یاری دهد" ⁽²⁾.

تعبیر دیگر که از عصبیت در آیات و روایات آمده"حمیت"یا"حمیت جاهلیت"است.

گرچه سخن در این زمینه بسیار است گفتار خود را با دو حدیث پایان می‌دهیم.

امیر مؤمنان علی ع فرمود:

ان اللّٰه عز و جل یعذب ستة بست:العرب بالعصبیة،و الدهاقنة بالکبر،و الامراء بالجور،و الفقهاء بالحسد،و التجار بالخیانة،و اهل الرستاق بالجهل: "خداوند شش گروه را به خاطر شش صفت عذاب می‌کند،عرب را به خاطر تعصبش،کدخدایان(و صاحبان زمین و ثروت) را به خاطر کبرشان،زمامداران را به خاطر ستمشان،فقهاء را به خاطر حسدشان تجار را به خاطر خیانتشان،و روستائیان را به خاطر جهل" ⁽¹⁾.

پیامبر ص همه روز از شش چیز به خدا پناه می‌برد:از شک و شرک و حمیت (تعصب)و غضب و ظلم و حسد"کان رسول اللّٰه(ص)یتعوذ فی کل یوم من ست من الشک و الشرک و الحمیة و الغضب و البغی و الحسد" ⁽²⁾.

2-تقاضای بازگشت به دنیا

از لحظه مرگ،آه و حسرت افراد مجرم شروع می‌شود و آرزوی بازگشت در روح آدمی شعله‌ور می‌گردد،آه و فریادهای بی‌فایده و دعاهای نامستجاب در این زمینه سرمی‌دهند.

در آیات قرآن نمونه‌های زیادی از آن به چشم می‌خورد که ساده‌ترین آن را در آیات مورد بحث خواندیم: هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ :"آیا به ما مهلتی داده خواهد شد"؟! در سوره انعام آیه 27 می‌خوانیم: یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا :

"ای کاش ما بازمی‌گشتیم و آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم.

و در سوره احزاب آیه 66 آمده است: یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ :

"ای کاش ما خدا و پیامبرش را اطاعت کرده بودیم".

در سوره مؤمنون آیه 99 و 100 آمده است" حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ ":"وضع مجرمان هم چنان ادامه دارد تا زمانی که مرگ به سراغ یکی از آنان بیاید،می‌گوید:پروردگارا مرا بازگردانید تا گذشته تاریکم را جبران کنم و عمل صالحی را انجام دهم"! این وضع هم چنان ادامه دارد حتی هنگامی که گنهکاران در کنار آتش دوزخ قرار می‌گیرند باز این سخن را تکرار می‌کنند،چنان که در سوره انعام آیه 27 می‌خوانیم" وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ":"اگر مجرمان را هنگامی که در کنار آتش قرار گرفته‌اند به‌بینی که می‌گویند ای کاش ما بازمی‌گشتیم و آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم و از مؤمنان بودیم"! ولی بدیهی است این بازگشت در سنت الهی امکان پذیر نیست،اگر میوه نارسی که از درخت جدا شده به درخت بازگردد،و جنینی که ناقص متولد شده به رحم مادر بپیوندد چنین بازگشتی امکان پذیر است".

بنا بر این تنها راه معقول پیشگیری از این تاسفها با انجام اعمال صالح و توبه از گناه به هنگامی که فرصت در دست است می‌باشد،و گرنه بقیه بیهوده است.

3-برتری عجم

در حدیثی از امام صادق ع که در تفسیر علی بن ابراهیم ذیل آیات مورد بحث آمده است می‌خوانیم:

لو نزل القرآن علی العجم ما آمنت به العرب،و قد نزل علی العرب فامنت به العجم،فهذه فضیلة العجم: "اگر قرآن بر عجم نازل شده بود عرب به آن ایمان نمی‌آورد،ولی قرآن بر عرب نازل شد و عجم

به آن ایمان آورد و این فضیلتی است برای عجم ⁽¹⁾.

در این زمینه در جلد چهارم تفسیر نمونه صفحه 418(ذیل آیه 54 سوره مائده)نیز اشاراتی آمده است.

[سوره الشعراء (26): آیات 204 تا 212]

اشاره

أَ فَبِعَذٰابِنٰا یَسْتَعْجِلُونَ (204) أَ فَرَأَیْتَ إِنْ مَتَّعْنٰاهُمْ سِنِینَ (205) ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا کٰانُوا یُوعَدُونَ (206) مٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یُمَتَّعُونَ (207) وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ لَهٰا مُنْذِرُونَ (208) ذِکْریٰ وَ مٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ (209) وَ مٰا تَنَزَّلَتْ بِهِ اَلشَّیٰاطِینُ (210) وَ مٰا یَنْبَغِی لَهُمْ وَ مٰا یَسْتَطِیعُونَ (211) إِنَّهُمْ عَنِ اَلسَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (212)

ترجمه:

204-آیا برای عذاب ما عجله می‌کنند؟ 205-اگر ما سالیان دیگری آنها را از این زندگی بهره‌مند سازیم...

206-سپس عذابی که به آنها وعده داده شده به سراغشان بیاید.

207-این تمتع و بهره‌گیری از دنیا برای آنها سودی نخواهد داشت.

208-ما هیچ شهر و دیاری را هلاک نکردیم مگر اینکه انذار کنندگانی برای آنها بود.

209-تا متذکر شوند،و ما هرگز ستمگر نبودیم.

210-شیاطین و جنیان این آیات را نازل نکردند.

211-و برای آنها سزاوار نیست،و قدرت ندارند.

212-آنها از استراق سمع(و شنیدن اخبار آسمانها)برکنارند.

تفسیر:

تهمتی دیگر بر قرآن

از آنجا که آیات گذشته با این جمله ختم شد که مجرمان و گنهکاران،بعد از مشاهده عذاب الهی و هنگامی که در آستانه مرگ قرار می‌گیرند،تقاضای مهلت و بازگشت برای جبران می‌کنند،آیات مورد بحث از دو راه به آنها پاسخ می‌گوید:

نخست اینکه:"آیا آنها برای عذاب ما عجله می‌کنند"( أَ فَبِعَذٰابِنٰا یَسْتَعْجِلُونَ ).

اشاره به اینکه شما بارها با سخریه و استهزاء،از پیامبرتان می‌خواستید هر چه زودتر عذابی را که وعده می‌داد بیاورد،اما هنگامی که در چنگال آن، گرفتار می‌شوید تقاضای مهلت می‌کنید تا گذشته را جبران نمائید،یک روز همه اینها را شوخی می‌پنداشتید اما روز دیگر می‌بینید جدی‌تر از جدی است.

به هر حال سنت پروردگار این است که تا اتمام حجت نکند و مهلت کافی ندهد،هیچ قومی را گرفتار عذاب نخواهد کرد،اما به هنگامی که گفتنیها گفته شد و به مقدار لازم فرصت یافتند و به راه نیامدند،آن گاه مجازاتی دارد که راه بازگشت در آن نیست.

*** دیگر اینکه:"اگر ما سالیان دیگری آنها را از این زندگی دنیا بهره‌مند سازیم"...( أَ فَرَأَیْتَ إِنْ مَتَّعْنٰاهُمْ سِنِینَ ).

"سپس عذابی را که به آنها وعده داده می‌شد دامانشان فرا گیرد"...

( ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا کٰانُوا یُوعَدُونَ ).

*** "این تمتع و بهره‌گیری از دنیا برای آنها سودی نخواهد داشت"( مٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یُمَتَّعُونَ ).

به فرض که به آنها مهلت جدیدی داده شود-که بعد از اتمام حجت داده نخواهد شد-و به فرض که سالیان دیگری در این جهان بمانند و غرق غرور و غفلت گردند،آیا کاری جز تمتع و بهره‌گیری بیشتر از مواهب مادی خواهند داشت؟آیا آنها به جبران گذشته خواهند پرداخت؟مسلما نه،آیا اینها می‌تواند به هنگام نزول مجدد عذاب گرهی از کار آنها بگشاید و یا تغییری در سرنوشت آنها ایجاد کند؟ این احتمال نیز در تفسیر آیات فوق وجود دارد که آنها تقاضای مهلت برای بازگشت به سوی حق و جبران گذشته نمی‌کنند بلکه برای بهره‌گیری بیشتر و تمتع فزونتر از نعمتهای ناپایدار این جهان است،ولی این تمتع سودی برای آنها نخواهد داشت و دیر یا زود باید از این سرای ناپایدار به سرای جاویدان بشتابند و با نتائج اعمالشان روبرو شوند.

*** در اینجا سؤال یا سؤالهایی پیش می‌آید که آیات بعد به پاسخ آن می‌پردازد و آن اینکه:اصولا با توجه به علم خداوند به آینده هر قوم و گروه چه نیازی به مهلت است؟ بعلاوه با اینکه امتهای گذشته پی در پی به تکذیب انبیاء برخاستند،و به مقتضای مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ که در پایان داستان بسیاری از آنها تکرار شده اکثریت آنها ایمان نیاوردند،باز چرا پیامبران پشت سر هم می‌آیند و انذار

و تبلیغ می‌کنند؟ قرآن در پاسخ می‌گوید:این سنت ما است"ما هیچ شهر و دیاری را هلاک نکردیم مگر اینکه انذار کنندگانی برای آنها بود"و پیامبرانی به اتمام حجت و موعظه و اندرز کافی برخاستند( وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ لَهٰا مُنْذِرُونَ ).

*** "تا متذکر شوند و بیدار گردند،و امکان برای بازگشت داشته باشند ( ذِکْریٰ ) ⁽¹⁾.

و اگر بدون اتمام حجت وسیله بیم دهندگان الهی و بیدار باش رسولان پروردگار،آنها را مجازات می‌کردیم،ظلم بود،در حالی که"ما هرگز ستمگر نبودیم و اصلا ظلم و ستم شایسته ما نیست"( مٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ ).

این ظلم است که گروهی غیر ظالمان را هلاک کنیم،و یا ظالمان را بدون اتمام حجت کافی.

آنچه در این آیات آمده است در حقیقت بیان همان قاعده عقلی معروف یعنی "قاعده قبح عقاب بلا بیان"است،و شبیه آن در آیه 15 سوره اسراء نیز آمده است وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً :"ما هرگز جمعیتی را عذاب نمی‌کنیم تا رسولی در میان آنها برانگیزیم و حقایق را بازگو کنیم".

آری مجازات بدون بیان کافی قبیح است و ظلم،و خداوند حکیم و عادل هرگز چنین نمی‌کند،و این همان است که در علم اصول از آن تعبیر به"اصل برائت"می‌کنند،یعنی هر حکمی که دلیل کافی بر ثبوت آن نباشد،بوسیله این

اصل،نفی می‌شود(برای توضیح بیشتر به جلد 12 تفسیر نمونه صفحه 57 ذیل آیه 15 سوره اسراء مراجعه فرمائید).

*** سپس به پاسخ یکی دیگر از بهانه‌ها،یا تهمتهای ناروای دشمنان قرآن می‌پردازد که می‌گفتند:محمد ص با فردی از جن!مربوط است،و او این آیات را تعلیمش می‌دهد!در حالی که قرآن تاکید می‌کند این آیات"تنزیل رب العالمین"است.

در اینجا اضافه می‌کند:"شیاطین و جنیان این آیات را نازل نکردند" ( وَ مٰا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّیٰاطِینُ ).

*** سپس به بیان پاسخ این تهمت واهی دشمنان پرداخته می‌گوید:"برای جنیان و شیاطین،هرگز سزاوار نیست که چنین کتابی را نازل کنند"( وَ مٰا یَنْبَغِی لَهُمْ ).

یعنی محتوای این کتاب بزرگ که در مسیر حق و دعوت به پاکی و عدالت و تقوی و نفی هر گونه شرک است بخوبی نشان می‌دهد که با افکار شیطانی و القائات شیاطین هیچگونه شباهت ندارد،و شیاطین جز شر و فساد کاری ندارند،و این کتاب خیر و صلاح است بنا بر این بررسی محتوای آن به تنهایی بیانگر اصالت آن است بعلاوه"آنها توانایی بر چنین کاری ندارند"( وَ مٰا یَسْتَطِیعُونَ ).

اگر آنها چنین قدرتی می‌داشتند باید سایر کسانی که در محیط نزول قرآن همانند"کاهنان"با شیاطین مربوط بودند(یا لا اقل مشرکان ارتباطشان را مسلم می‌دانستند)بتوانند همانند آن را بیاورند،با اینکه همگی عاجز ماندند و با عجزشان ثابت کردند که این آیات ما فوق توان آنها است.

*** بعلاوه"کاهنان"خود معترف بودند که بعد از تولد پیامبر ص،رابطه

شیاطینی که با آنها در ارتباط بودند از اخبار آسمانها قطع شد"و آنها از شنیدن (اخبار آسمان)معزول و برکنارند"( إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ ).

از سایر آیات قرآن برمی‌آید،شیاطین قبلا به آسمانها می‌رفتند و استراق سمع می‌کردند و مطالبی را که در میان فرشتگان منعکس بود احیانا به دوستان خود منتقل می‌ساختند،اما با تولد و ظهور پیامبر اسلام ص استراق سمع به کلی قطع شد و آن ارتباط خبری از میان رفت،این مطلب را خود مشرکان نیز می‌دانستند،و به فرض که مشرکان هم نمی‌دانستند،قرآن از آن خبر می‌داد ⁽¹⁾.

به همین دلیل قرآن در آیات فوق به عنوان یک دلیل روی آن تکیه کرده است.

و به این ترتیب از سه طریق به این اتهام پاسخ گفته شده است:

عدم تناسب محتوای قرآن با القائات شیطانی-عدم قدرت شیاطین بر چنین کار-و ممنوع بودن شیاطین از استراق سمع! ***

[سوره الشعراء (26): آیات 213 تا 220]

اشاره

فَلاٰ تَدْعُ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتَکُونَ مِنَ اَلْمُعَذَّبِینَ (213) وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ اَلْأَقْرَبِینَ (214) وَ اِخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اِتَّبَعَکَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (215) فَإِنْ عَصَوْکَ فَقُلْ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تَعْمَلُونَ (216) وَ تَوَکَّلْ عَلَی اَلْعَزِیزِ اَلرَّحِیمِ (217) اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ (218) وَ تَقَلُّبَکَ فِی اَلسّٰاجِدِینَ (219) إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (220)

ترجمه:

213-هیچ معبودی را با خداوند مخوان که از معذبین خواهی بود.

214-خویشاوندان نزدیکت را انذار کن.

215-و بال و پر خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند بگستر.

216-اگر آنان نافرمانی تو کنند،بگو:من از کار شما بیزارم.

217-و بر خداوند عزیز و رحیم توکل نما.

218-همان کسی که تو را به هنگامی که(برای عبادت)برمی‌خیزی می‌بیند.

219-و حرکت تو را در میان سجده کنندگان مشاهده می‌کند.

220-او است خدای شنوا و دانا.

تفسیر:

اقوام نزدیکت را به اسلام دعوت کن

در تعقیب بحثهایی که در آیات گذشته در زمینه موضع‌گیریهای مشرکان در برابر اسلام و قرآن آمد،خداوند در آیات مورد بحث،برنامه و خط مشی پیامبر اسلام ص را در ضمن بیان پنج دستور،در مقابل آنان مشخص می‌کند.

قبل از هر چیز،شخص پیامبر را دعوت به اعتقاد هر چه راسختر به توحید می‌کند توحیدی که ریشه و اساس همه دعوت پیامبران را تشکیل می‌دهد،می‌گوید:

"هیچ معبود دیگری را با خداوند مخوان که مجازات خواهی شد"!( فَلاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتَکُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِینَ ).

با اینکه مسلما پیامبر اسلام ص منادی توحید بود، و هرگز انحراف از این اصل درباره او متصور نبود،ولی اهمیت این مساله بقدری است که قبل از هر چیز شخص او را در این زمینه مخاطب می‌سازد،تا دیگران حساب خویش را برسند،بعلاوه ساختن دیگران باید از طریق خودسازی شروع شود.

*** سپس به مرحله‌ای فراتر از آن پرداخته چنین دستور می‌دهد:"خویشاوندان نزدیکت را انذار کن،و از شرک و مخالفت فرمان پروردگار بترسان"( وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ) ⁽¹⁾.

بدون شک برای دست زدن به یک برنامه انقلابی گسترده باید از حلقه‌های کوچکتر و فشرده‌تر شروع کرد،و چه بهتر اینکه پیامبر ص نخستین دعوت

خود را از بستگانش شروع کند که هم سوابق پاکی او را بهتر از همه می‌شناسند و هم پیوند محبت خویشاوندی نزدیک ایجاب می‌کند که به سخنانش بیش از دیگران گوش فرا دهند،و از حسادتها و کینه‌توزیها و انتخاب موضع خصمانه، دورترند.

بعلاوه این امر نشان می‌دهد که پیامبر ص هیچگونه مداهنه و سازشکاری با هیچکس ندارد حتی بستگان مشرک خود را از دعوت به سوی توحید و حق و عدالت استثنا نمی‌کند.

به هنگامی که این آیه نازل شد،پیغمبر گرامی اسلام ص برای اجرای این فرمان برنامه‌ای ترتیب داد که شرح آن را در نکات همین آیات به خواست خدا می‌خوانید.

*** در مرحله سوم دایره وسیعتری مورد توجه قرار گرفته،می‌فرماید:با محبت و تواضع از مؤمنانی که پیروی تو می‌کنند استقبال کن،"و بال و پر خود را برای آنها بگستر"( وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ).

این تعبیر زیبا کنایه از تواضع توأم با محبت و مهر و ملاطفت است،همانگونه که پرندگان هنگامی که می‌خواهند به جوجه‌های خود اظهار محبت کنند، بالهای خود را گسترده و پائین آورده و آنان را زیر بال و پر می‌گیرند،تا هم در برابر حوادث احتمالی مصون مانند و هم از تشتت و پراکندگی حفظ شوند،پیامبر ص نیز مامور است مؤمنان راستین را زیر بال و پر خود بگیرد.

این تعبیر پر معنی دقایق مختلفی را در مورد محبت با مؤمنان بیان می‌کند که با کمی دقت روشن می‌شود.

ضمنا ذکر این جمله بعد از مساله انذار و بیم دادن بیانگر این واقعیت است که اگر یک جا به خاطر مسائل تربیتی تکیه بر خشونت و بیم شده است بلافاصله

تکیه بر محبت و مهر و عاطفه می‌شود تا از این دو معجون مناسبی فراهم گردد.

*** سپس به چهارمین دستور پرداخته می‌گوید:"اگر آنان دعوت تو را نپذیرفتند و به مخالفت برخاستند نگران نباش ولی به آنها بگو من از کار شما بیزارم"و به این ترتیب موضع خویش را در برابر آنان آشکار کن( فَإِنْ عَصَوْکَ فَقُلْ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تَعْمَلُونَ ).

ظاهر این است که ضمیر در جمله"عصوک"به بستگان نزدیک پیامبر ص باز می‌گردد،یعنی اگر پس از دعوت آنان به سوی حق در برابر تو تسلیم نشدند،و به شرک و مخالفت ادامه دادند،موضع خود را در مقابل آنان مشخص کن،این پیش بینی قرآن چنان که در بحث نکات خواهد آمد به وقوع پیوست و همه آنان جز علی ع از قبول دعوت پیامبر ص خودداری کردند،بعضی با سکوت برگزار کردند و بعضی از طریق سخریه و استهزاء مخالفت خود را آشکار ساختند.

*** سرانجام در پنجمین دستور برای تکمیل برنامه‌های گذشته به پیامبر ص چنین گوید:"و بر خداوند عزیز و رحیم توکل نما"( وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ ).

این مخالفتها هرگز تو را دلسرد نکند و کمی دوستان و پیروان در عزم آهنین تو اثر نگذارد،تو تنها نیستی،تکیه‌گاهت خداوندی است شکست ناپذیر و بسیار رحیم و مهربان.

همان خداوندی که توصیف او را به عزیز و رحیم در پایان سرگذشت انبیای پیشین شنیدی.

همان خداوندی که با قدرتش،ظلم فرعونیان و غرور نمرودیان و خودخواهی و کبر قوم نوح و دنیاپرستی قوم عاد و هوسبازی قوم لوط را در هم شکست،و این

انبیای بزرگ و مؤمنانی را که در اقلیت قرار گرفته بودند،رهایی بخشید و مشمول رحمتش ساخت.

*** "همان خدایی که تو را به هنگامی که برمی‌خیزی می‌بیند"( اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ ).

*** "و حرکت تو را در میان سجده کنندگان مشاهده می‌کند"( وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ ).

*** آری"او است خدای شنوا و دانا"( إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ).

و به این ترتیب بعد از توصیف خداوند به عزیز و رحیم،سه وصف دیگر که هر یک از دیگری دلگرم کننده‌تر،و امیدبخش‌تر است در این آیات آمده است:خدایی که زحمات پیامبر ص را می‌بیند،و از قیام و سجده و حرکت و سکون او با خبر است.

خدایی که صدای او را می‌شنود.

و خدایی که از خواسته‌ها و نیازهای او آگاه است.

آری بر چنین خدایی باید تکیه کنی و زمام کار خویش را به او بسپاری.

نکته‌ها:

اشاره

1-تفسیر" تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ "

در اینکه منظور از دو جمله اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ چیست؟مفسران تفسیرهای گوناگونی بیان کرده‌اند.

ظاهر آیه همان است که بالا گفتیم:خداوند هنگامی که تو قیام می‌کنی

می‌بیند و گردش و حرکتت را در میان سجده کنندگان مشاهده می‌کند.

این قیام ممکن است قیام برای نماز باشد،یا قیام از خواب برای عبادت، و یا قیام به معنی"نماز فرادی"در برابر" تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ "که اشاره به نماز جماعت است و یا همه اینها.

"تقلب"به معنی گردش و حرکت و از حالی به حالی منتقل شدن است، این تعبیر ممکن است اشاره به سجده پیامبر ص در میان سجده کنندگان در حال نماز باشد،و یا گردش پیامبر ص در میان یارانش که مشغول عبادت بودند و از حال آنها جستجو می‌کرد.

و در مجموع اشاره به این است که هیچ حالی از حالات تو،و هیچ تلاشی از تلاشهایت،چه آنها که جنبه فردی دارد،و چه آنها که همراه سایر مؤمنان به صورت جمعی برای سامان بخشیدن به امور بندگان و نشر آئین حق انجام می‌گیرد،بر خداوند مخفی نیست(توجه داشته باشید که فعلهایی که در آیه آمده مضارع است و معنی حال و آینده را می‌رساند).

ولی در اینجا دو تفسیر دیگر نیز ذکر شده که با ظاهر آیه چندان هماهنگ نیست و ممکن است از بطون آیه باشد.

نخست نگاههای پیامبر ص به نمازگزارانی که پشت سر او قرار می‌گرفتند به خاطر اینکه آن حضرت همانگونه که از پیش رو می‌توانست اجسام را ببیند،از پشت سر نیز توانایی دید اشخاص و موجودات را داشت،چنان که در حدیثی آمده است که فرمود:

لا ترفعوا قبلی و لا تضعوا قبلی،فانی اراکم من خلفی کما اراکم من امامی!: "پیش از من سر از سجده برندارید،و قبل از من به سجده نروید که من شما را از پشت سر می‌بینم همانگونه که از پیش رو می‌بینم،سپس پیامبر ص آیه فوق را به عنوان شاهد سخن تلاوت فرمود" ⁽¹⁾.

دیگر اینکه منظور،نقل و انتقال رسول خدا ص در صلب پیامبران از آدم تا عبد اللّٰه همه تحت نظر لطف پروردگار صورت گرفته،یعنی هنگامی که نطفه پاک تو از پیامبر موحد و ساجدی به پیامبر دیگری منتقل می‌شد،خدا از همه آگاه بود.

در تفسیر علی بن ابراهیم از امام باقر ع در تفسیر جمله وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ چنین آمده است:

فی اصلاب النبیین صلوات اللّٰه علیهم "یعنی در صلب پیامبران که درود خدا بر آنها باد" ⁽¹⁾.

و در تفسیر"مجمع البیان"در توضیح همین جمله از امام باقر ع و امام صادق ع چنین آمده است:

فی اصلاب النبیین نبی بعد نبی،حتی اخرجه من صلب ابیه عن نکاح غیر سفاح من لدن آدم :یعنی"در صلب پیامبران قرار داشت، پیامبری بعد از پیامبر دیگر،تا اینکه خداوند او را از صلب پدرش از ازدواجی پاک،و دور از هر گونه ناپاکی از زمان آدم به بعد،بیرون فرستاد" ⁽²⁾.

البته قطع نظر از آیات فوق و تفسیر آن دلائلی در دست داریم که نشان می‌دهد پدر و اجداد پیامبران خدا هرگز مشرک نبودند و در محیطی پاک از آلودگیهای شرک و بی‌عفتی تولد یافتند(برای توضیح بیشتر به جلد 5 تفسیر نمونه صفحه 305 ذیل آیه 74 سوره انعام مراجعه فرمائید)ولی تفسیرهای فوق جزء بطون آیه است.

2-انذار بستگان نزدیک(حدیث یوم الدار).

بر اساس آنچه در تواریخ اسلامی آمده،پیامبر ص در سال سوم بعثت مامور ابلاغ این دعوت شد زیرا تا آن زمان،دعوت مخفیانه انجام می‌گرفت،

و تعداد کمی اسلام را پذیرا شده بودند،امام هنگامی که آیه وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ -و آیه- فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ (سوره حج آیه 94)نازل گردید پیغمبر ص مامور شد دعوت خود را آشکار سازد،و نخست از خویشاوندان شروع کند ⁽¹⁾.

اما کیفیت این ابلاغ و انذار به طور اجمال چنین بوده که پیامبر ص بستگان نزدیکش را به خانه ابو طالب دعوت کرد،آنها در آن روز حدود چهل نفر بودند،و از عموهای پیامبر ص ابو طالب و حمزه و ابو لهب حضور داشتند، پس از صرف غذا هنگامی که پیامبر ص می‌خواست وظیفه خود را ابلاغ کند، ابو لهب با گفته‌های خود زمینه را از میان برد،لذا فردای همان روز پیامبر ص آنها را دعوت دیگری به غذا کرد.

بعد از صرف غذا چنین فرمود:"ای فرزندان عبد المطلب!من به خدا سوگند هیچ جوانی را در عرب نمی‌شناسم که برای قومش چیزی بهتر از آنچه من آورده‌ام آورده باشد،من خیر دنیا و آخرت را برای شما آورده‌ام،و خداوند به من دستور داده است که شما را دعوت به این آئین کنم،کدامیک از شما مرا در این کار یاری خواهید کرد،تا برادر من و وصی و جانشین من باشید؟.

جمعیت همگی سر باز زدند جز علی ع که از همه کوچکتر بود برخاست و عرض کرد:ای پیامبر خدا!من در این راه یار و یاور توام،پیامبر ص دست بر گردن علی ع نهاد و فرمود:

ان هذا اخی و وصیی و خلیفتی فیکم فاسمعوا له و اطیعوه: "این برادر و وصی و جانشین من در شما است،سخن او را بشنوید و فرمانش را اطاعت کنید".

جمعیت از جابر خاستند در حالی که خنده تمسخرآمیزی بر لب داشتند و به ابو طالب می‌گفتند:به تو دستور می‌دهد که گوش به فرمان پسرت کنی،و از وی

اطاعت نمایی! این حدیث را بسیاری از دانشمندان اهل سنت،همچون"ابن ابی جریر" و"ابن ابی حاتم"و"ابن مردویه"و"ابو نعیم"و"بیهقی"و"ثعلبی"و"طبری"نقل کرده‌اند،و"ابن اثیر"در جلد دوم کتاب"کامل"این سخن را آورده است، همچنین"ابو الفداء"در جلد اول تاریخش و گروهی دیگر ⁽¹⁾.

این حدیث نشان می‌دهد تا چه اندازه پیامبر ص در آن روز تنها بود، و چگونه در پاسخ دعوتش جز استهزاء و سخریه عکس العملی نداشتند،و چگونه علی ع از نخستین روزهای دعوت پیامبر ص که از تنهایی،سخت رنج می‌برد در کنار حضرتش ایستاد و مدافع او بود.

در حدیث دیگری آمده است که پیامبر ص یک،یک از طوائف قریش را صدا زد،و آنها را از آتش الهی بر حذر داشت گاه می‌فرمود:

"یا بنی کعب انقذوا انفسکم من النار" :"ای طائفه بنی کعب خود را از آتش رهایی بخشید".

و گاه همین خطاب را به طائفه"بنی عبد الشمس"و"بنی عبد مناف"و"بنی- هاشم"و"بنی عبد المطلب"می‌کرد و می‌فرمود

انقذوا انفسکم من النار! "خویشتن را از آتش الهی نجات دهید"که من قادر بر دفاع از شما در صورت کفر نیستم ⁽²⁾

[سوره الشعراء (26): آیات 221 تا 227]

اشاره

هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلیٰ مَنْ تَنَزَّلُ اَلشَّیٰاطِینُ (221) تَنَزَّلُ عَلیٰ کُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ (222) یُلْقُونَ اَلسَّمْعَ وَ أَکْثَرُهُمْ کٰاذِبُونَ (223) وَ اَلشُّعَرٰاءُ یَتَّبِعُهُمُ اَلْغٰاوُونَ (224) أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وٰادٍ یَهِیمُونَ (225) وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ مٰا لاٰ یَفْعَلُونَ (226) إِلاَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اَللّٰهَ کَثِیراً وَ اِنْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ (227)

ترجمه:

221-آیا به شما خبر بدهم،شیاطین بر چه کسی نازل می‌شوند؟ 222-بر هر دروغگوی گنهکار نازل می‌گردند.

223-آنها آنچه را می‌شنوند(به دیگران)القا می‌کنند و اکثرشان دروغگو هستند.

224-(پیامبر شاعر نیست)شعرا کسانی هستند که گمراهان از آنان پیروی می‌کنند! 225-آیا نمی‌بینی آنها در هر وادی سرگردانند؟

226-و سخنانی می‌گویند که عمل نمی‌کنند! 227-مگر کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام می‌دهند و یاد خدا بسیار می‌کنند و به هنگامی که مورد ستم واقع می‌شوند به دفاع از خویشتن(و مؤمنان) برمی‌خیزند(و از ذوق شعری خود کمک می‌گیرند)و بزودی آنها که ستم کردند می‌دانند که بازگشت‌شان به کجاست.

تفسیر:

پیامبر(ص)شاعر نیست

آیات فوق که آخرین آیات سوره شعراء است،بار دیگر به بحث آیات قبل پیرامون تهمت دشمنان به پیامبر ص درباره اینکه قرآن القائات شیاطین است بازمی‌گردد و با بیانی رسا و کوبنده مجددا به آنها پاسخ می‌دهد.

می‌گوید:"آیا به شما خبر بدهم شیاطین بر چه کسی نازل می‌شوند"؟! ( هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلیٰ مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیٰاطِینُ ).

*** "آنها بر هر دروغگوی گنهکار نازل می‌گردند"؟( تَنَزَّلُ عَلیٰ کُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ ) ⁽¹⁾.

*** "شیاطین آنچه را می‌شنوند توأم با دروغهای بسیار به دوستان خود القاء می‌کردند،و اکثرشان دروغگو هستند"( یُلْقُونَ السَّمْعَ وَ أَکْثَرُهُمْ کٰاذِبُونَ ).

کوتاه سخن اینکه القائات شیطانی،نشانه‌های روشنی دارد که با آن نشانه‌ها می‌توان آن را بازشناخت،شیطان وجودی است ویرانگر و موذی و مخرب

و القائات او در مسیر فساد و تخریب است و مشتریان او دروغگویان گنهکارند، هیچیک از این امور بر قرآن و آورنده آن تطبیق نمی‌کند،و کمترین شباهتی با آن ندارد.

مردم آن محیط راه و رسم محمد ص را در صدق و امانت و صلاح شناخته بودند،محتوای قرآن نیز چیزی جز دعوت به توحید و حق و عدالت،و اصلاح در تمام زمینه‌ها ندارد،بنا بر این شما چگونه آن را متهم به القائات شیطان می‌کنید.

منظور از" أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ "همان کاهنانی بودند که با شیاطین ارتباط داشتند و شیاطین گاه از طریق استراق سمع سخنان حقی از فرشتگان می‌شنیدند،و با اباطیل فراوانی می‌آمیختند،و به کاهنان منتقل می‌ساختند،آنها نیز دروغهایی بر آن نهاده و به مردم می‌گفتند و در کنار یک سخن راست،دهها دروغ می‌بافتند! مخصوصا بعد از نزول وحی و محروم گشتن،شیاطین از صعود به آسمانها و استراق سمع،آنچه را به کاهنان القاء می‌کردند،مشتی دروغ و اراجیف بود، با این حال چگونه می‌شد محتوای قرآن را با آن مقایسه کرد؟،و پیامبر امین راستگو را با مشتی کاهنان کذاب افاک سنجید؟! برای جمله" یُلْقُونَ السَّمْعَ "تفسیرهای گوناگونی کرده‌اند:

نخست اینکه ضمیری که در آن است به شیاطین بازمی‌گردد،و"سمع" به معنی مسموعات است،یعنی شیاطین،مسموعات خود را به دوستان خویش القا می‌کردند و اکثر آنها کاذبند(و دروغ فراوانی بر آن می‌نهند).

دیگر اینکه ضمیر آن،به دروغگویان گنهکاری بازمی‌گردد که گوش به سخنان شیاطین می‌دادند و یا آنچه را از شیاطین شنیده بودند به توده مردم القا می‌کردند.

ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می‌رسد ⁽¹⁾.

*** در چهارمین آیه مورد بحث به پاسخ یکی دیگر از تهمتهای کفار به پیامبر اسلام ص که او را شاعر می‌خواندند می‌پردازد،زیرا همانگونه که در آیه 5 سوره انبیاء آمده است،گاه می‌گفتند: بَلْ هُوَ شٰاعِرٌ (او شاعر است)و حتی گاهی "شاعر مجنونش"می‌خواندند،چنان که در آیه 36 سوره صافات آمده: وَ یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَتٰارِکُوا آلِهَتِنٰا لِشٰاعِرٍ مَجْنُونٍ :"آنها می‌گویند آیا ما خدایان خود را به خاطر شاعر دیوانه‌ای رها کنیم"؟! قرآن در آیه مورد بحث با بیانی بسیار منطقی می‌گوید:خط مشی پیامبر از خط شعرا جدا است،شعرا در عالم خیال و پندار حرکت می‌کنند و او در عالمی مملو از واقع بینی برای نظام بخشیدن به جهان انسانی.

شعراء غالبا طالب عیش و نوشند،و در بند زلف و خال یار(مخصوصا شاعرانی که در آن عصر و در محیط حجاز می‌زیستند چنان که از نمونه اشعارشان پیدا است).

به همین دلیل"شعرا کسانی هستند که گمراهان از آنها پیروی می‌کنند" ( وَ الشُّعَرٰاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغٰاوُونَ ).

*** سپس به دنبال آن این جمله را اضافه می‌کنند:"آیا ندیدی که آنها در هر وادی سرگردانند"؟!( أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وٰادٍ یَهِیمُونَ ) ⁽²⁾.

آنها غرق پندارها و تشبیهات شاعرانه خویشند،حتی هنگامی که قافیه‌ها

آنها را به این سمت و آن سمت بکشاند،در هر وادی سرگردان می‌شوند.

آنها غالبا در بند منطق و استدلال نیستند،و اشعارشان از هیجاناتشان تراوش می‌کند،و این هیجانات و جهشهای خیالی هر زمان،آنان را به وادی دیگری سوق می‌دهد.

هنگامی که از کسی راضی و خشنود شوند او را با مدائح خود به اوج آسمانها می‌برند،هر چند مستحق قعر زمین باشد،و از او فرشته زیبایی می‌سازند هر چند شیطان لعینی باشد! و هنگامی که از کسی برنجند چنان به هجو او می‌پردازند که گویی می‌خواهند به اسفل السافلینش بکشانند،هر چند موجودی آسمانی و پاک باشد.

آیا محتوای حساب شده قرآن با زمینه‌های فکری شاعران،مخصوصا با شاعران آن محیط که کاری جز وصف شراب و جمال معشوق و خط یار و مدح قبیله‌های مورد نظر و ذم و هجو دشمنان نداشتند،هیچ شباهتی دارد.

*** بعلاوه شاعران معمولا مردان بزمند نه جنگاوران رزم،اهل سخنند نه عمل،لذا در آیه بعد اضافه می‌کند:"آیا نمی‌بینی که آنها سخنانی می‌گویند که عمل نمی‌کنند"( وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ مٰا لاٰ یَفْعَلُونَ ).

اما پیامبر اسلام ص سر تا پا عمل است،و حتی دشمنان او وی را به عزم راسخ و استقامت عجیبش و اهمیت دادن به جنبه‌های عملی مسائل می‌ستایند شاعر کجا و پیامبر اسلام کجا؟ از جمع بندی بیانات فوق چنین استفاده می‌شود که قرآن سه نشانه برای این گروه از شعراء بیان کرده است:

نخست اینکه پیروان آنها گروه گمراهانند،و با الگوهای پنداری و خیالی از واقعیتها می‌گریزند.

دیگر آنکه آنها مردمی بی هدفند و خط فکری آنها به زودی دگرگون می‌شود،و تحت تاثیر هیجانها به آسانی تغییر می‌پذیرند.

سوم اینکه آنها سخنانی می‌گویند که به آن عمل نمی‌کنند،حتی در آنجا که واقعیتی را بیان می‌دارند خود مرد عمل نیستند.

اما هیچیک از این اوصاف سه‌گانه بر پیامبر اسلام ص تطبیق نمی‌کند،او درست نقطه مقابل این حرفها است.

*** ولی از آنجا که در میان شاعران افراد پاک و هدفداری پیدا می‌شوند که اهل عمل و حقیقتند،و دعوت کننده به راستی و پاکی(هر چند از این قماش شاعران در آن محیط کمتر یافت می‌شد)قرآن برای اینکه حق این هنرمندان با ایمان و تلاشگران صادق،ضایع نگردد،با یک استثناء صف آنها را از دیگران جدا کرده،می‌گوید:"مگر کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند" ( إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ).

شاعرانی که هدف آنها تنها شعر نیست،بلکه در شعر،هدفهای الهی انسانی می‌جویند،شاعرانی که غرق در اشعار نمی‌شوند و غافل از خدا،بلکه"خدا را بسیار یاد می‌کنند"و اشعارشان مردم را به یاد خدا وا می‌دارد( وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً ).

"و به هنگامی که مورد ستم قرار می‌گیرند،از این ذوق خویش،برای دفاع از خویشتن و مؤمنان به پا می‌خیزند"( وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ).

و اگر به هجو و ذم گروهی با اشعارشان می‌پردازند،به خاطر این است که از حق در برابر حمله و هجوم شعری آنان دفاع می‌کنند.

و به این ترتیب چهار صفت برای این شاعران با هدف بیان کرده:"ایمان"،"عمل صالح""بسیار به یاد خدا بودن"و"در برابر ستمها بپا خواستن و از نیروی شعر برای دفع آن کمک گرفتن"است.

و از آنجا که بیشتر آیات این سوره دلداری به پیامبر ص و مؤمنان اندک آن روز در برابر انبوه دشمنان است،و نیز از آنجا که بسیاری از آیات این سوره در مقام دفاع از پیامبر ص در برابر تهمتهای ناروا نازل شده،سوره را با یک جمله پر معنی تهدید آمیز به این دشمنان لجوج پایان داده،می‌گوید:

"به زودی آنها که ستم کردند می‌دانند که بازگشتشان به کجا است و سرنوشتشان چگونه است"؟!( وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ ).

گرچه بعضی از مفسران،خواسته‌اند این بازگشت و سرنوشت را منحصرا همان آتش دوزخ،معرفی کنند،ولی هیچگونه دلیلی برای محدود ساختن آن نداریم،بلکه ممکن است شکستهای پی در پی که در جنگهای بدر و مانند آن دامن آنها را گرفت و ضعف و ذلتی که سرانجام در این دنیا نصیبشان شد علاوه بر شکست آخرت در مفهوم این تهدید جمع باشد.

نکته‌ها:

اشاره

1-چرا پیامبر(ص)را متهم به شعر می‌کردند؟

چنان که گفتیم از آیات مختلف قرآن استفاده می‌شود که یکی از تهمتهای رایج که به پیامبر اسلام ص می‌بستند،شعر و شاعری بود و آیات فوق نیز پاسخی بود به چنین اتهامی.

آنها به خوبی می‌دانستند که قرآن کمترین شباهت به شعر ندارد،نه از نظر ظاهر یعنی نظم و وزن و قافیه شعری،و نه از نظر محتوا،تشبیهات و تخیلات و تغزلات شاعرانه.

ولی آنها چون جاذبه فوق العاده قرآن را در افکار مردم می‌دیدند،و آهنگ دلنشین آن را در درون جان خویش احساس می‌کردند،برای پرده افکندن بر این

نور الهی گاه آن را سحر می‌نامیدند،چرا که نفوذ مرموز در افکار داشت،و گاه شعر می‌خواندند،چرا که دلها را تکان می‌داد و به همراه خود می‌برد! آنها در حقیقت می‌خواستند مذمت کنند،اما با این سخن مدح می‌کردند و این گفتارشان سند زنده‌ای بود بر نفوذ خارق العاده قرآن در افکار و دلها.

قرآن درباره پیامبر اسلام ص می‌فرماید: وَ مٰا عَلَّمْنٰاهُ الشِّعْرَ وَ مٰا یَنْبَغِی لَهُ إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِینٌ لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا :"ما شعر به او نیاموختیم و شعر و شاعری شایسته او نیست،بلکه این ذکر و بیداری است و قرآنی است آشکار تا افرادی که روح حیات در کالبدشان است انذار کند"(یس-69).

2-شعر و شاعری در اسلام

بدون شک ذوق شعر،و هنر شاعری مانند همه سرمایه‌های وجودی انسان در صورتی ارزشمند است که در یک مسیر صحیح به کار افتد و از آن بهره‌گیری مثبت و سازنده شود،اما اگر به عنوان یک وسیله مخرب برای ویران کردن بنیان اعتقاد و اخلاق جامعه و تشویق به فساد و بی بند و باری مورد استفاده واقع شود، و یا انسانها را به پوچی و بیهودگی و خیال‌پروری سوق دهد،یا تنها یک سرگرمی بی محتوی تلقی گردد،بی ارزش و حتی زیانبار است.

و با این جمله پاسخ این سؤال روشن می‌شود که بالآخره از آیات فوق چنین می‌فهمیم که شاعر بودن خوبست یا بد؟زشت است یا زیبا؟و اسلام با شعر موافق است یا مخالف؟.

پاسخ این سخن آن است که ارزیابی اسلام در این زمینه روی"هدفها" و"جهت‌گیریها"و"نتیجه‌ها"است،به گفته امیر مؤمنان علی ع هنگامی که گروهی از یارانش در یکی از شبهای ماه مبارک رمضان به هنگام افطار،سخن به شعر و شاعران کشیدند،آنها را مخاطب ساخته فرمود:

اعلموا ان ملاک امرکم

الدین،و عصمتکم التقوی،و زینتکم الادب،و حصون اعراضکم الحلم:

"بدانید ملاک کار شما دین است،و مایه حفظ شما تقوی است،زینت شما ادب و دژهای محکم آبروی شما،حلم و بردباری است" ⁽¹⁾.

اشاره به اینکه شعر وسیله‌ای است و معیار ارزیابی آن هدفی است که شعر در راه آن به کار گرفته می‌شود.

اما متاسفانه در طول تاریخ ادبیات اقوام و ملل جهان،از شعر سوء استفاده فراوان شده است،و این ذوق لطیف الهی در محیطهای آلوده آن چنان به ننگ کشیده شده است که گاه از مؤثرترین عوامل فساد و تخریب بوده است،مخصوصا در عصر جاهلیت که دوران انحطاط فکری و اخلاقی قوم عرب بود،"شعر"و"شراب" و"غارت"همواره در کنار هم قرار داشتند! ولی چه کسی می‌تواند این حقیقت را انکار کند که اشعار سازنده و هدفدار در طول تاریخ حماسه‌های فراوان آفریده است،و گاه قوم و ملتی را در برابر دشمنان خونخوار و ستمگر آن چنان بسیج کرده که بی‌پروا از همه چیز بر صف دشمن زده و قلب او را شکافته‌اند.

در دورانی که شاهد و ناظر بارور شدن انقلاب اسلامی بودیم با چشم خود دیدیم که اشعار موزون و شعارهایی که در قالب شعر ریخته می‌شد چه شور و هیجان و جنبشی می‌آفرید و چگونه خونها را در رگها به جوش می‌آورد،و صفوف انسانها را به خروش وامی‌داشت،و چگونه این اشعار کوتاه و ساده،اما حماسی و هیجان‌انگیز لرزه بر اندام دشمن می‌انداخت،و پایه‌های کاخشان را متزلزل می‌ساخت.

و نیز چه کسی می‌تواند انکار کند که گاه یک شعر اخلاقی آن چنان در اعماق جان انسان نفوذ می‌کند که یک کتاب بزرگ و پر محتوا کار آن را انجام نمی‌دهد.

آری همانگونه که در حدیث معروف از پیامبر گرامی اسلام ص نقل شده:

ان من الشعر لحکمة،و ان من البیان لسحرا: "بعضی از اشعار،حکمت است، و پاره‌ای از سخنان،سحر" ⁽¹⁾!گاهی اشعار غوغا به پا می‌کند.

گاه کلمات موزون شاعرانه،برندگی شمشیر،و نفوذ تیر را در قلب دشمن دارد،چنان که در حدیثی از پیامبر اسلام ص می‌خوانیم در مورد چنین اشعاری فرمود:

و الذی نفس محمد بیده فکانما تنضهونهم بالنیل!: "به آن کسی که جان محمد ص در دست قدرت او است،با این اشعار گویی تیرهایی به سوی آنها پرتاب می‌کنید"! ⁽²⁾.

این سخن را آنجا فرمود:که دشمن با اشعار هجوآمیزش برای تضعیف روحیه مسلمانان تلاش می‌کرد،پیامبر ص دستور داد که در مذمت آنان و تقویت روحیه مؤمنین،شعر بسرایند.

و در مورد یکی از شعرای مدافع اسلام فرمود:

اهجهم فان جبرئیل معک!:

"آنها را هجو کن که جبرئیل با تو است" ⁽³⁾.

مخصوصا هنگامی که"کعب بن مالک"شاعر با ایمانی که در تقویت اسلام شعر می‌سرود از پیامبر ص پرسید یا رسول اللّٰه درباره شعر،این آیات مذمت آمیز نازل شده،چه کنم؟فرمود:

ان المؤمن یجاهد بنفسه و سیفه و لسانه:

"مؤمن با جان و شمشیر و زبانش در راه خدا جهاد می‌کند" ⁽⁴⁾.

از ائمه اهل بیت ع نیز توصیف فراوانی درباره اشعار و شعرای با هدف، و دعا در حق آنان،و جایزه فراوان به آنها،رسیده است که اگر بخواهیم به نقل

آنها بپردازیم سخن به درازا می‌کشد.

ولی افسوس که در طول تاریخ،گروهی این هنر بزرگ و ذوق لطیف ملکوتی را که از زیباترین مظاهر آفرینش است آلوده کرده‌اند،و از اوج آسمان به حضیض مادیگری سقوطش دادند،آن قدر دروغ گفتند که ضرب المثل معروف "احسنه اکذبه"(بهترین شعر دروغترین آن است)به وجود آمد.

گاه آن را در خدمت ظالمان و جباران درآوردند و به خاطر صله ناچیزی آن چنان تملق و چاپلوسی کردند که نه کرسی فلک را اندیشه آنان به زیر پای نهاد،"تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زند"! و گاه در وصف عیش و شراب و رسوایی و ننگ آن قدر پیش رفتند که قلم از ذکر آن شرم دارد.

گاه آتش جنگهایی با اشعار خود برافروختند،و انسانها را برای غارت و کشتار به جان هم انداختند و صفحه زمین را از خون بی گناهان رنگین ساختند.

ولی در مقابل،شعرای با ایمان و پر همتی بودند که باج به فلک نمی‌دادند،و این قریحه ملکوتی را در طریق آزادگی انسانها و پاکی و تقوا،و مبارزه با دزدان و غارتگران و جباران به کار گرفتند و به اوج افتخار رسیدند.

گاهی در دفاع از حق،اشعاری گفتند که با هر بیتی،بیتی در جنت برای خود خریدند ⁽¹⁾و گاه در دورانهای خفقان باری که حکام بیدادگر همچون"بنی امیه" و"بنی عباس"،نفسها را در سینه‌ها حبس کرده بودند با گفتن قصیده‌ای همچون قصیده"مدارس آیات"قلبها را جلا دادند،و پرده‌های دروغ و تزویر را کنار

زدند،گویی روح القدس این اشعار را بر زبان آنها جاری می‌ساخت ⁽¹⁾.

و گاه برای ایجاد حرکت در توده‌های رنجدیده که احساس حقارت می‌کردند اشعاری می‌سرودند و شور و حماسه و هیجان می‌آفریدند.

و قرآن درباره اینها می‌گوید: إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا .

جالب اینکه این گروه از شاعران،گاهی چنان آثار جاودانه‌ای از خود به یادگار گذاشتند که پیشوایان بزرگ اسلام،طبق بعضی از روایات،مردم را به حفظ اشعار آنها توصیه می‌فرمودند،چنان که درباره اشعار"عبدی" از"امام صادق" ع نقل شده که فرمود:

یا معشر الشیعة علموا اولادکم شعر العبدی،فانه علی دین اللّٰه: "به فرزندان خود،اشعار عبدی را بیاموزید که او بر دین خدا است" ⁽²⁾.

این بحث را با یکی از اشعار معروف عبدی که در زمینه خلافت و جانشینی پیامبر اسلام ص سروده پایان می‌دهیم: و قالوا رسول اللّٰه ما اختار بعده اماما و لکنا لأنفسنا اخترنا! اقمنا اماما ان اقام علی الهدی اطعنا،و ان ضل الهدایة قومنا! فقلنا اذا انتم امام امامکم بحمد من الرحمن تهتم و لا تهمنا و لکننا اخترنا الذی اختار ربنا لنا یوم خم ما اعتدینا و لا حلنا! و نحن علی نور من اللّٰه واضح فیا رب زدنا منک نورا و ثبتنا! :"آنها گفتند رسول خدا ص برای بعد از خود کسی را به عنوان امام انتخاب نکرده است ولی ما خود انتخاب می‌کنیم.

ما امامی برمی‌گزینیم اگر بر طریق هدایت بود اطاعتش می‌کنیم،و اگر از طریق گمراهی رفت او را صاف می‌کنیم!(و یا کنار می‌گذاریم).

ما به آنها گفتیم در این صورت شما امام خود هستید،شما سرگردان شدید و ما سرگردان نیستیم.

ولی ما همان را برگزیدیم که پروردگار ما برای ما روز غدیر خم برگزیده و از آن کمترین انحراف و عدولی نخواهیم داشت.

ما بر نور واضح الهی هستیم،پروردگارا بر نورانیت ما بیفزا و ما را ثابت قدم بدار" ⁽¹⁾.

3-ذکر خدا

در آیات فوق خواندیم که یکی از ویژگیهای شاعران با هدف این است که خدا را بسیار یاد می‌کنند.

در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم که فرمود:مراد از

"ذکر کثیر" تسبیح فاطمه زهرا(سلام اللّٰه علیها)است(که مشتمل بر تکبیر و حمد و تسبیح است).

و در حدیث دیگری از همان امام ع می‌خوانیم که فرمود:"یکی از سختترین و مهمترین اموری که خدا بر خلق،فرض کرده است،ذکر کثیر خدا است، سپس فرمود:منظورم این نیست که

"سبحان اللّٰه و الحمد للّٰه و لا اله الا اللّٰه و اللّٰه اکبر" بگویند،اگر چه این هم جزئی از آن است،و لکن:

ذکر اللّٰه عند ما احل و حرم،فان کان طاعة عمل بها،و ان کان معصیة ترکها: "منظور یاد کردن خدا است به هنگامی که انسان با حلال و حرام مواجه می‌شود،اگر اطاعت خدا باشد آن را انجام دهد و اگر معصیت باشد ترک گوید" ⁽²⁾.

پروردگارا!قلب ما را از یاد خودت سرشار کن تا در هر جریانی آنچه رضای تو است برگزینیم و از آنچه موجب خشم و غضب تو است چشم بپوشیم.

خداوندا:زبان ما را گویا،قلم ما را توانا،و قلب ما را پر اخلاص گردان، تا همه را در راه تو،و برای رضای تو به کار گیریم-آمین رب العالمین.

پایان سوره شعراء دهم رجب 1403 هجری قمری سالروز تولد حضرت امام جواد(ع) اردیبهشت 1362 هجری شمسی

(27) سوره نمل این سوره در"مکه"نازل شده،و عدد آیات آن 93 است

اشاره

محتوای سوره نمل

این سوره-چنان که گفتیم-در مکه نازل شده،و معروف این است بعد از سوره شعراء بوده است.

محتوای این سوره از نظر کلی همان محتوای سوره‌های مکی است،از نظر اعتقادی بیشتر روی مبدء و معاد تکیه می‌کند،و از قرآن و وحی و نشانه‌های خدا در عالم آفرینش و چگونگی معاد و رستاخیز،سخن می‌گوید و از نظر مسائل عملی و اخلاقی،بخش قابل ملاحظه‌ای از سرگذشت پنج پیامبر بزرگ الهی،و مبارزات آنها با اقوام منحرف بحث می‌کند،تا هم دلداری و تسلی خاطر برای مؤمنانی باشد که مخصوصا در آن روز در مکه در اقلیت شدید قرار داشتند،و هم هشداری باشد برای مشرکان لجوج و بیدادگر که سرانجام کار خویش را در صفحه تاریخ طاغیان گذشته ببینند،شاید بیدار شوند و به خود آیند.

یکی از امتیازات این سوره بیان بخش مهمی از داستان"سلیمان"و"ملکه سبأ"و چگونگی ایمان آوردن او به توحید،و سخن گفتن پرندگانی،همچون هدهد،و حشراتی همچون مورچه،با سلیمان است.

این سوره به خاطر همین معنی،سوره"نمل"(مورچه)نامیده شده، و عجب اینکه در بعضی از روایات به نام سوره سلیمان آمده است،(گاه سوره سلیمان و گاه مورچه!)و چنان که خواهیم دید این نامگذاریها بسیار حساب شده است،این نامگذاریها که از تعلیمات پیامبر ص سرچشمه می‌گرفته،گاهی بیانگر واقعیات مهمی است که در شرایط عادی،مردم از آن غافلند.

ضمنا این سوره از علم بی پایان پروردگار،و نظارت او بر همه چیز در عالم هستی،و حاکمیت او در میان بندگان که توجه به آن،اثر تربیتی فوق العاده‌ای در انسان دارد سخن می‌گوید.

این سوره با"بشارت"شروع می‌شود،و با"تهدید"پایان می‌یابد،بشارتی که قرآن برای مؤمنان آورده،و تهدید به اینکه خداوند از اعمال شما بندگان غافل نیست.

فضیلت سوره نمل

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص چنین آمده است: من قرء طس سلیمان کان له من الاجر عشر حسنات،بعدد من صدق سلیمان،و کذب به، و هود و شعیب و صالح و ابراهیم و یخرج من قبره و هو ینادی لا اله الا اللّٰه: "هر کس سوره طس سلیمان(سوره نمل)را بخواند خداوند به تعداد کسانی که سلیمان را تصدیق و یا تکذیب کردند،و همچنین هود و شعیب و صالح و ابراهیم را،ده حسنه به او می‌دهد،و به هنگام رستاخیز که از قبرش بیرون می‌آید،ندای لا اله الا اللّٰه سر می‌دهد" 1. هر چند در این سوره،سخن از موسی و سلیمان و داود و صالح و لوط است و سخنی از هود و شعیب و ابراهیم به میان نیامده،ولی از این جهت که همه انبیاء از نظر دعوت یکسانند،این تعبیر جای تعجب نیست. در حدیث دیگری از امام صادق ع می‌خوانیم:هر کس طواسین ثلاث (سوره شعراء و نمل و قصص که همه با طس شروع شده‌اند)را در شب جمعه بخواند از اولیاء اللّٰه خواهد بود،و در جوار او و سایه لطف و حمایتش قرار می‌گیرد" 2. ***

[سوره النمل (27): آیات 1 تا 6]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>طس تِلْکَ آیٰاتُ اَلْقُرْآنِ وَ کِتٰابٍ مُبِینٍ (1) هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ (2) اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ (3) إِنَّ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ (4) أُوْلٰئِکَ اَلَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ اَلْعَذٰابِ وَ هُمْ فِی اَلْآخِرَةِ هُمُ اَلْأَخْسَرُونَ (5) وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی اَلْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ (6)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-طس،این آیات قرآن،و کتاب مبین است.

2-وسیله هدایت و بشارت برای مؤمنان است.

3-همان کسانی که نماز را بر پا می‌دارند و زکات را ادا می‌کنند و به آخرت یقین دارند.

4-کسانی که ایمان به آخرت ندارند اعمال(سوء)آنها را برای آنان زینت می‌دهیم به طوری که آنها سرگردان می‌شوند.

5-آنها کسانی هستند که عذاب بد(و دردناک)برای آنها است و آنها در آخرت زیانکارترین مردمند.

6-و بطور مسلم این قرآن از سوی حکیم و دانایی بر تو القا می‌شود.

تفسیر:

قرآن از سوی حکیم دانایی است

باز در آغاز این سوره به"حروف مقطعه"قرآن برخورد می‌کنیم،و با توجه به اینکه بلافاصله بعد از آن از عظمت قرآن سخن می‌گوید به نظر می‌رسد که یکی از اسرار آن این باشد که این کتاب بزرگ و آیات مبین از حروف ساده الفباء تشکیل یافته،و زیبنده ستایش آن آفریدگاری است که چنین اثر بدیعی را از چنان مواد ساده‌ای به وجود آورده،و ما در این زمینه بحثهای مشروحی در آغاز سوره بقره و آل عمران و اعراف داشته‌ایم،(به جلد اول و دوم و ششم تفسیر نمونه مراجعه کنید).

سپس می‌افزاید:"این آیات قرآن و کتاب مبین است"( تِلْکَ آیٰاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتٰابٍ مُبِینٍ ).

اشاره به دور(با لفظ"تلک")برای بیان عظمت این آیات آسمانی است و تعبیر به"مبین"تاکیدی است بر اینکه قرآن،هم آشکار است و هم آشکار

کننده حقایق ⁽¹⁾.

گرچه بعضی از مفسران احتمال داده‌اند که تعبیر به"قرآن"و"کتاب مبین"اشاره به دو معنی جداگانه باشد،و دومی"لوح محفوظ"را بیان می‌کند ولی ظاهر آیه نشان می‌دهد که هر دو بیان یک واقعیت است،یکی در لباس الفاظ و تلاوت،و دیگری در لباس نوشتن و کتابت.

*** در دومین آیه مورد بحث،دو توصیف دیگر برای قرآن بیان شده:"قرآنی که مایه هدایت،و وسیله بشارت برای مؤمنان است"( هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ).

*** "همان کسانی که نماز را بر پا می‌دارند و زکات را ادا می‌کنند و به آخرت یقین دارند( اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ ).

و به این ترتیب،هم اعتقاد آنها به مبدء و معاد محکم است،و هم پیوندشان با خدا و خلق،بنا بر این اوصاف فوق اشاره‌ای به اعتقاد کامل و برنامه عملی جامع آنها است.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که اگر این گروه از مؤمنان،هم از نظر مبانی اعتقادی و هم عملی راه صاف را برگزیده‌اند دیگر چه نیازی است که قرآن برای هدایت آنها بیاید.

ولی با توجه به اینکه هدایت دارای مراحل مختلف است که هر مرحله‌ای مقدمه‌ای است برای بالاتر،و بالاتر،پاسخ این سؤال،روشن می‌شود.

بعلاوه تداوم هدایت خود مساله مهمی است و همان چیزی است که ما شب

و روز در نمازهای خود با گفتن" اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ "از خدا می‌خواهیم که ما را در این مسیر ثابت دارد و تداوم بخشد که بی لطف او این تداوم ممکن نیست.

از این گذشته،استفاده از آیات قرآن و کتاب مبین،تنها برای کسانی میسر است که روح حقیقت‌طلبی و حق جویی در آنها باشد،هر چند هنوز به هدایت کامل نرسیده باشند،و اگر می‌بینیم در یک جا قرآن مایه هدایت"پرهیزگاران"معرفی شده(بقره آیه 2)و در جای دیگر مایه هدایت"مسلمین"(سوره نحل آیه 102) و در اینجا مایه هدایت"مؤمنین"،یک دلیلش همین است که لا اقل تا مرحله‌ای از تقوی و تسلیم و ایمان به واقعیتها در دل انسان نباشد به دنبال حق نمی‌رود،و از نور این کتاب مبین،بهره نمی‌گیرد که قابلیت محل نیز شرط است.

از همه اینها گذشته،"هدایت"و"بشارت"توأم با یکدیگر تنها برای مؤمنان است و دیگران را چنین بشارتی نیست.

و از اینجا روشن می‌شود که اگر در بعضی از آیات قرآن،هدایت به طور وسیع و گسترده برای عموم مردم شمرده است( هُدیً لِلنّٰاسِ )(بقره-185) منظور همه کسانی است که زمینه مساعدی برای پذیرش حق دارند،و گرنه لجوجان متعصب و سرسخت،کوردلانی هستند که اگر بجای یک خورشید هزاران آفتاب بر آنها بتابد،کمترین بهره‌ای از آن نمی‌گیرند.

*** سپس به بیان حال گروهی که در نقطه مقابل مؤمنان قرار دارند پرداخته و یکی از خطرناکترین حالاتشان را چنین بازگو می‌کند:"کسانی که ایمان به آخرت ندارند اعمال سوئشان را برای آنها زینت می‌دهیم و در طریق زندگی حیران و سرگردان می‌شوند"( إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ ).

آلودگی در نظر آنها پاکی،زشتیها نزد آنها زیبا،پستیها افتخار،و بدبختیها و سیه‌روزیها سعادت و پیروزی محسوب می‌شود.

آری چنین است حال کسانی که در طریق غلط گام می‌نهند و بر آن ادامه می‌دهند،واضح است وقتی انسان کار زشت و نادرستی را انجام داد تدریجا قبح و زشتیش در نظر او کم می‌شود،و به آن عادت می‌کند،پس از مدتی که به آن خو گرفت،توجیهاتی برای آن می‌تراشد،کم کم به صورت زیبا و حتی به عنوان یک وظیفه در نظرش جلوه می‌کند،و چه بسیارند افراد جنایتکار و آلوده‌ای که به راستی به اعمال خود افتخار می‌کنند و آن را نقطه مثبتی می‌شمرند.

این دگرگونی ارزشها،و بهم ریختن معیارها در نظر انسان،که نتیجه‌اش سرگردان شدن در بیراهه‌های زندگی است از بدترین حالاتی است که به یک انسان دست می‌دهد.

جالب اینکه در آیه مورد بحث و یکی دیگر از آیات قرآن(انعام-108) این"تزیین"به"خدا"نسبت داده شده است،در حالی که در هشت مورد به"شیطان"،و در ده مورد به صورت فعل مجهول(زین)آمده است،و اگر درست بیندیشیم همه بیانگر یک واقعیت است.

اما اینکه به خدا نسبت داده شده است به خاطر آنست که او"مسبب الاسباب" در عالم هستی است،و هر موجودی تاثیری دارد به خدا منتهی می‌شود،آری این خاصیت را خداوند در تکرار عمل قرار داده که انسان تدریجا به آن خو می‌گیرد،و حس تشخیص او دگرگون می‌شود،بی آنکه مسئولیت انسان از بین برود و یا برای خدا ایراد و نقصی باشد(دقت کنید).

و اگر به شیطان یا هوای نفس نسبت داده شود به خاطر این است که عامل نزدیک و بدون واسطه،آنها هستند.

و اگر گاه به صورت فعل مجهول آمده اشاره به این است که طبیعت عمل

چنین اقتضا می‌کند که بر اثر تکرار،ایجاد"حالت"و"ملکه"و"عشق"و علاقه می‌کند.

*** سپس به نتیجه"تزیین اعمال"پرداخته و سرانجام کار چنین کسانی را این گونه بیان می‌کند:"آنها کسانی هستند که عذابی بد و شدید و دردناک دارند" ( أُوْلٰئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذٰابِ ).

در دنیا سرگردان و مایوس و پریشان خواهند بود،و در آخرت گرفتار مجازاتی هولناک.

"و آنها در آخرت زیانکارترین مردمند"( وَ هُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ ).

دلیل بر اینکه آنها از همه زیانکارترند همان است که در"سوره کهف آیه 103"آمده است: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً :"بگو آیا زیانکارترین مردم را به شما معرفی کنم؟آنها هستند که تلاشها و کوششهایشان در زندگی دنیا نابود شده در عین حال گمان می‌کنند عمل نیک انجام می‌دهند"! چه زیانی از این بالاتر که انسان اعمال زشتش را زیبا ببیند و تمام نیروی خود را برای آن به کار گیرد به گمان اینکه کار مثبتی انجام می‌دهد،اما سرانجام ببیند جز بدبختی و سیه‌روزی ببار نیاورده است.

*** و در آخرین آیه مورد بحث به عنوان تکمیلی بر اشارات گذشته در زمینه عظمت محتوای قرآن،و مقدمه‌ای برای داستانهای انبیاء که بلافاصله بعد از آن شروع می‌شود می‌فرماید:"بطور مسلم این قرآن از سوی حکیم و دانایی بر تو القا می‌شود"( وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ ).

گرچه"حکیم"و"علیم"هر دو اشاره به دانایی پروردگار است،ولی"حکمت"

معمولا جنبه‌های عملی را بیان می‌کند،و"علم"جنبه‌های نظری را،به تعبیر دیگر"علیم"از آگاهی بی پایان خدا خبر می‌دهد،و"حکیم"از نظر و حساب و هدفی که در ایجاد این عالم و نازل کردن قرآن به کار رفته است.

و چنین قرآنی که از ناحیه چنان پروردگاری نازل می‌شود،باید کتاب مبین و روشنگر باشد،و مایه هدایت و بشارت مؤمنان،و داستانهایش خالی از هر گونه خرافه و تحریف ⁽¹⁾.

نکته:

واقع نگری و ایمان

مساله مهم در زندگی انسان این است که واقعیات را آن چنان که هست درک کند،و در برابر آن موضع‌گیری صریح داشته باشد،پندارها،پیشداوریها، و تمایلات انحرافی،حب و بغضها،مانع از درک و دید واقعیات آن چنان که هست نگردد،و مهمترین تعریفی که برای فلسفه شده است همین است،"درک حقایق اشیاء آن چنان که هست".

به همین دلیل یکی از مهمترین تقاضاهایی که معصومین از خدا داشتند این بود اللهم ارنی الاشیاء کما هی:"خداوندا واقعیتها و موجودات را آن گونه که هست به من نشان ده"(تا ارزشها را به درستی بشناسم و حق آن را ادا کنم).

و این حالت بدون"ایمان"میسر نیست،چرا که هوا و هوسهای سرکش، و تمایلات نفسانی بزرگترین حجاب و سد این راه است،و رفع این حجاب جز در پرتو تقوی و کنترل هوای نفس،امکان پذیر نیست.

لذا در آیات فوق خواندیم:"کسانی که به آخرت ایمان ندارند،اعمال زشتشان را برای آنها زینت می‌دهیم،و سرگردان می‌شوند".

نمونه آشکار و عینی این معنی را در زندگی گروهی از دنیا پرستان زمان خود به روشنی می‌بینیم.

آنها به مسائلی افتخار می‌کنند،و جزء تمدنش می‌شمارند که در واقع چیزی جز ننگ و آلودگی و رسوایی نیست.

لجام گسیختگی و بی بند و باری را نشانه"آزادی".

برهنگی و آلودگی زنان را دلیل بر"تمدن".

مسابقه در تجمل پرستی را نشانه"شخصیت".

غرق شدن در انواع فساد را،مظهر"حریت".

آدم کشی و جنایت و ویرانگری را دلیل بر"قدرت".

خرابکاری و غصب سرمایه‌های دیگران را،"استعمار"(آبادسازی!).

به کار گرفتن وسائل ارتباط جمعی را در مسیر زننده‌ترین برنامه‌های ضد اخلاقی دلیل بر"احترام به خواست انسانها".

زیر پا گذاردن حقوق محرومان را،نشانه"احترام به حقوق بشر"! اسارت در چنگال اعتیادها،هوسها،ننگها و رسواییها را،"شکلی از آزادی" تقلب و تزویر و بدست آوردن اموال و ثروت از هر طریقی که باشد دلیل بر "استعداد و لیاقت"! رعایت اصول عدل و داد و احترام به حق دیگران نشانه"بی‌عرضگی و عدم لیاقت".

دروغ و پیمان‌شکنی دو رویی و تزویر را نشان"سیاست".

خلاصه اعمال سوء و ننگینشان آن چنان در نظرشان زینت داده شده است که نه تنها از آن احساس شرم نمی‌کنند بلکه به آن افتخار و مباهات نیز می‌کنند، و پیدا است چهره چنین جهانی چگونه خواهد بود،و راهی را که به سوی آن می‌رود کدام سو است؟! ***

[سوره النمل (27): آیات 7 تا 14]

اشاره

إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً سَآتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُمْ بِشِهٰابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ (7) فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی اَلنّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (8) یٰا مُوسیٰ إِنَّهُ أَنَا اَللّٰهُ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (9) وَ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ لاٰ تَخَفْ إِنِّی لاٰ یَخٰافُ لَدَیَّ اَلْمُرْسَلُونَ (10) إِلاّٰ مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ (11) وَ أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ فِی تِسْعِ آیٰاتٍ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ (12) فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ (13) وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اِسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُفْسِدِینَ (14)

ترجمه:

7-به خاطر بیاور هنگامی را که موسی به خانواده خود گفت:من آتشی از دور دیدم (همین جا توقف کنید)من به زودی خبری برای شما می‌آورم یا شعله آتشی تا گرم شوید.

8-هنگامی که نزد آتش آمد ندایی برخاست که مبارک باد آن کس که در آتش است و کسی که در اطراف آن است!،و منزه است خداوندی که پروردگار جهانیان است.

9-ای موسی!من خداوند عزیز و حکیم.

10-و عصایت را بیفکن،هنگامی که آن را مشاهده کرد دید(با سرعت)همچون مارهای کوچک به هر سو می‌دود(ترسید و)به عقب برگشت و حتی پشت سر خود را نگاه نکرد،ای موسی!نترس،که رسولان در نزد من نمی‌ترسند.

11-مگر کسی که ستم کند،سپس بدی را به نیک تبدیل نماید که(توبه او را می‌پذیرم و) من غفور و رحیمم.

12-و دستت را در گریبانت داخل کن هنگامی که خارج می‌شود نورانی و درخشنده است بی آنکه عیبی در آن وجود داشته باشد،این در زمره معجزات نه‌گانه‌ای است که تو با آنها به سوی فرعون و قومش فرستاده می‌شوی که آنها قومی فاسق و طغیانگرند.

13-و هنگامی که آیات روشنی بخش ما به سراغ آنها آمد،گفتند،این سحری است آشکار.

14-و آن را از روی ظلم و سرکشی انکار کردند در حالی که در دل به آن یقین داشتند.

تفسیر:

موسی اینجا به امید قبسی می‌آید!

چنان که گفتیم در این سوره،بعد از بیان اهمیت قرآن،گوشه‌ای از سرگذشت پنج تن از پیامبران بزرگ و قوم آنها به میان آمده است،و وعده پیروزی مؤمنان

و مجازات کافران در آنها به روشنی بازگو شده.

نخست از پیامبر اولوا العزم موسی ع شروع می‌کند و مستقیما به سراغ حساسترین لحظات زندگانی او،یعنی لحظه‌ای که نخستین جرقه وحی در دل او درخشید،و با پیام و سخن الهی آشنا شد،می‌رود،و می‌گوید:"به خاطر بیاور هنگامی را که موسی به خانواده خود گفت:"من آتشی از دور دیدم"!( إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً ) ⁽¹⁾.

"همین جا توقف کنید،من به زودی خبری برای شما می‌آورم و یا شعله‌ای از آتش،تا گرم شوید"( سَآتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُمْ بِشِهٰابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ ) ⁽²⁾.

و این در همین شبی بود که موسی با همسرش دختر شعیب در طریق مصر در بیابانی تاریک و ظلمانی گرفتار آمد،راه را گم کرد،و باد و طوفان وزیدن گرفت،و در همین حال درد وضع حمل به همسرش دست داد،موسی احساس نیاز شدیدی به افروختن آتش و استفاده از گرمای آن می‌کرد،ولی در آن بیابان چیزی پیدا نبود.

همین که شعله آتشی را از دور دید خوشحال شد،و آن را دلیل بر وجود

انسان یا انسانهایی گرفت،و گفت می‌روم،یا برای شما خبری می‌آورم و یا شعله آتشی که با آن گرم شوید.

قابل توجه اینکه:موسی می‌گوید:من برای"شما"خبری می‌آورم یا شعله آتشی(ضمیر شما به صورت جمع است)این تعبیر ممکن است به خاطر این بوده که علاوه بر همسرش فرزند یا فرزندانی نیز با او همراه بوده است،چرا که ده سال از ازدواج او در مدین گذشته،و یا به این جهت که در بیابان وحشتناک این تعبیر آرامش بیشتری به مخاطب می‌دهد.

*** موسی خانواده‌اش را در همانجا گذاشت و از آن سو که آتش دیده بود حرکت کرد"هنگامی که نزد آتش رسید،ندایی برخاست که مبارکباد آن کس که در آتش است،و کسی که در اطراف آن است،و منزه است خداوندی که پروردگار عالمیان است"( فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

در اینکه منظور از"کسی که در آتش است"و"کسی که در اطراف آن" کیست؟مفسران احتمالات گوناگونی بیان کرده‌اند،آنچه نزدیکتر به نظر می‌رسد این است که منظور از کسی که در آتش است موسی ع بوده که به آن شعله آتش که از میان درخت سبز نمایان شده بوده،آن قدر نزدیک گردیده که گویی در درون آن قرار داشت،و منظور از کسی که اطراف آن قرار دارد فرشتگان مقرب پروردگار است که در آن لحظه خاص،آن سرزمین مقدس را احاطه کرده بودند.

و یا اینکه به عکس منظور از کسانی که در آتشند فرشتگان الهی می‌باشند و کسی که در گرد آن قرار دارد موسی ع.

به هر حال در پاره‌ای از روایات آمده است که وقتی موسی ع به نزدیکی آتش رسید ایستاد و خوب دقت کرد،دید از درون شاخه سبزی شعله آتش می‌درخشد

شعله لحظه به لحظه پرفروغتر و درخت سبزتر و زیباتر می‌گردد،نه حرارت آتش درخت را می‌سوزاند،و نه رطوبت درخت شعله آتش را خاموش می‌کند!تعجب کرد،با شاخه کوچکی که در دست داشت،خم شد تا کمی از آن بگیرد،آتش به سوی او آمد،او وحشت کرد و عقب رفت،گاه او به سوی آتش می‌آمد و گاه آتش به سوی او،که ناگهان ندایی برخاست و بشارت وحی به او داده شد.

منظور این است آن قدر موسی به آتش نزدیک شد که با جمله" مَنْ فِی النّٰارِ " تناسب پیدا کرد.

تفسیر سومی که برای این جمله گفته‌اند این است که منظور از" مَنْ فِی النّٰارِ "نور خدا است که در شعله آتش خودنمایی می‌کرد،و منظور از"من حولها"موسی است که نزدیکی آن قرار داشت،ولی در هر صورت برای اینکه توهمی در مورد"جسمیت"خداوند در اینجا پیدا نشود،در آخر آیه جمله" سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ "آمده که منزه بودن خدا را از هر گونه عیب و نقص و جسمیت و عوارض جسم،روشن می‌سازد.

*** بار دیگر ندایی برخاست و موسی را مخاطب ساخته گفت:"ای موسی من خداوند عزیز و حکیمم"( یٰا مُوسیٰ إِنَّهُ أَنَا اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ).

این جمله برای این بود که هر گونه شک و تردید از موسی،بر طرف شود، و بداند که این خداوند عالمیان است که با او سخن می‌گوید نه شعله آتش یا درخت.، خداوندی که"شکست ناپذیر"و "صاحب حکمت و تدبیر"است.

این تعبیر در حقیقت مقدمه‌ای است برای بیان معجزه‌ای که در آیه بعد می‌آید،چرا که اعجاز از این دو صفت پروردگار سرچشمه می‌گیرد،"قدرت" و"حکمت"او،ولی قبل از آنکه به آیه بعد برسیم این سؤال در اینجا مطرح است که موسی از کجا یقین پیدا کرد که این ندا،ندای الهی است و نه غیر آن.

در پاسخ این سؤال می‌توان گفت که توأم بودن این صدا با یک اعجاز روشن یعنی درخشیدن آتش از درون شاخه درخت سبز،گواه زنده‌ای بود که این یک امر الهی است.

بعلاوه چنان که در آیه بعد خواهیم دید،به دنبال این ندا دستوری به موسی داده شد که معجزه عصا و ید بیضاء را در برداشت،و این دو گواه صادق دیگر بر واقعیت این ندا بود.

از همه اینها گذشته قاعدتا ندای الهی ویژگی و خصوصیتی دارد که آن را از هر ندای دیگر ممتاز می‌کند و به هنگامی که انسان آن را می‌شنود چنان در قلب و جانش اثر می‌گذارد که هیچگونه شک و تردیدی در اینکه این ندا، از سوی خداوند است باقی نمی‌ماند.

*** از آنجا که ماموریت رسالت آن هم در برابر ظالم و جباری همچون فرعون نیاز به قدرت و قوت ظاهری و باطنی و سند حقانیت محکم دارد،در اینجا به موسی ع دستور داده شد"عصایت را بیفکن"( وَ أَلْقِ عَصٰاکَ ).

موسی عصای خود را افکند،ناگاه تبدیل به مار عظیمی شد"هنگامی که موسی نظر به آن افکند،دید با سرعت همچون مارهای کوچک به هر سو می‌دود و حرکت می‌کند،ترسید و به عقب برگشت و حتی پشت سر خود را نگاه نکرد"( فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ ) ⁽¹⁾.

این احتمال نیز وجود دارد که عصا در آغاز کار تبدیل به مار کوچکی شد و در مراحل بعد تبدیل به اژدهایی عظیم!

در اینجا بار دیگر به موسی خطاب شد"ای موسی نترس که رسولان در نزد من ترس و وحشتی ندارند"( یٰا مُوسیٰ لاٰ تَخَفْ إِنِّی لاٰ یَخٰافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ ).

اینجا مقام قرب است،و حریم امن پروردگار قادر متعال،اینجا جایی نیست که ترس و وحشتی وجود داشته باشد،یعنی ای موسی تو در حضور پروردگار بزرگ هستی،و حضور او ملازم با امنیت مطلق است!.

نظیر این تعبیر را در سوره قصص آیه 31 نیز می‌خوانیم: یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ وَ لاٰ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ: "ای موسی نترس و برگرد که تو در امنیتی".

*** اما در آیه بعد استثنایی برای جمله إِنِّی لاٰ یَخٰافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ بیان کرده می‌گوید:"مگر کسانی که ستم کرده‌اند و سپس در مقام توبه و جبران برآیند و بدی را تبدیل به نیکی کنند که من غفور و رحیمم"،توبه آنها را پذیرا می‌شوم و به آنان نیز امنیت می‌بخشم( إِلاّٰ مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

در اینکه این استثناء چگونه با جمله قبل ارتباط دارد دو نظر متفاوت از سوی مفسران ابراز شده است.

نخست اینکه در ذیل آیه گذشته محذوفی وجود دارد و آن اینکه:غیر پیامبران در امان نیستند،سپس استثناء کرده می‌گوید:مگر کسانی که بعد از ظلم و گناه توبه و اصلاح کنند که آنها نیز مشمول امنیت الهی هستند.

دیگر اینکه استثناء از خود جمله مزبور باشد و ظلم اشاره به ترک اولایی که گاهی از پیامبران سرمی‌زند و با مقام عصمت منافات ندارد،یعنی اگر پیامبران ترک اولایی انجام دهند،آنها نیز در امنیت نیستند،و خداوند بر آنها سخت می‌گیرد همانگونه که درباره"آدم"و"یونس"در آیات قرآن آمده است.

مگر آن دسته از پیامبران که به زودی متوجه ترک اولای خویش شوند،

و به دامان پر مهر پروردگار درآیند و با اعمال صالح و حسنات خود آن را جبران کنند،چنان که در مورد موسی در داستان کشتن آن مرد قبطی آمده است که موسی به ترک اولای خود اعتراف کرد و عرض نمود: رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی :

"پروردگارا من بر خویشتن ستم کردم و مرا ببخش"(قصص-16).

*** سپس دومین معجزه موسی ع را به او ارائه کرد و فرمود:"دستت را در گریبانت داخل کن و هنگامی که خارج می‌شود،نورانی و درخشنده است بی آنکه عیبی در آن،وجود داشته باشد"( وَ أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ ).

اشاره به اینکه این سفیدی،سفیدی ناشی از بیماری برص نیست،بلکه نورانیت و درخشندگی و سفیدی جالبی است که خود بیانگر وجود یک معجزه و امر خارق عادت است.

باز برای اینکه به موسی ع لطف بیشتری کند و به منحرفان امکان بیشتری برای هدایت دهد،می‌گوید:معجزات تو منحصر به این دو نیست،بلکه"این دو معجزه در زمره نه معجزه قرار گرفته که تو همراه با آنها به سوی فرعون و قومش فرستاده می‌شوی چرا که آنها قوم یاغی و فاسقی بوده‌اند"و نیاز به راهنمایی دارند مجهز با معجزات بزرگ فراوان( فِی تِسْعِ آیٰاتٍ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ ) ⁽¹⁾.

از ظاهر این آیه چنین استفاده می‌شود که این دو معجزه جزء نه معجزه

معروف موسی بوده است و در بحث مشروحی که در تفسیر سوره اسراء آیه 101 داشتیم چنین نتیجه گرفتیم که هفت معجزه دیگر عبارتند از:"طوفان"،"آفات گیاهان"، "ملخ خوراکی"،"فزونی قورباغه"،"دگرگون شدن رنگ رود نیل به شکل خون" که هر یک از این پنج حادثه،به عنوان یک هشدار،دامن فرعونیان را می‌گرفت، هنگامی که در تنگنا قرار می‌گرفتند دست به دامن موسی می‌زدند تا رفع بلا کند.

و دو معجزه دیگر"خشکسالی"و"کمبود انواع میوه‌ها"بود که در آیه 130 سوره اعراف به آن اشاره شده است: وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ :"ما آل فرعون را گرفتار خشکسالی و کمبود انواع میوه‌ها کردیم،شاید بیدار شوند"(برای توضیح بیشتر در این زمینه به جلد 12 صفحه 309 به بعد مراجعه نمائید).

*** بالآخره موسی ع با قویترین سلاح معجزه،مسلح شد،و به سراغ فرعون و فرعونیان آمد و آنها را به سوی آئین حق دعوت کرد قرآن در آیه بعد می‌گوید:"هنگامی که آیات روشنی بخش ما به سراغ آنان آمد گفتند:این سحر آشکاری است"( فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آیٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ ).

و می‌دانیم این تهمت تنها در مورد موسی ع نبود،بلکه متعصبان لجوج برای توجیه مخالفتهای خود با انبیاء و برای اینکه سدی بر سر راه دیگران ایجاد کنند تهمت سحر را مطرح می‌نمودند که خود نشان روشنی بر عظمت کار خارق- العاده آنها بود.

در حالی که می‌دانیم پیامبران مردانی وارسته و حق طلب و پارسا بودند و ساحران افرادی منحرف،مادی و واجد تمام صفاتی که یک انسان"تزویرگر"دارد.

بعلاوه ساحران همیشه قدرت بر انجام کارهای محدودی داشتند اما پیامبران که محتوای دعوت و همچنین راه و رسم آنها بیانگر حقانیتشان بود و به گونه‌ای

نامحدود دست به اعجاز می‌زدند و هیچ شباهتی به ساحران نداشتند.

*** جالب اینکه در آخرین آیه مورد بحث قرآن اضافه می‌کند،این اتهامها به خاطر آن نبود که راستی در شک و تردید باشند،بلکه آنها"معجزات را از روی ظلم و برتری جویی انکار کردند،در حالی که در دل به آن یقین و اطمینان داشتند"( وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا ).

و از این تعبیر به خوبی استفاده می‌شود که ایمان واقعیتی غیر از علم و یقین دارد،و ممکن است کفر از روی جحود و انکار در عین علم و آگاهی سر زند.

و به تعبیر دیگر حقیقت ایمان"تسلیم در ظاهر و باطن"در برابر حق است، بنا بر این اگر انسان به چیزی یقین دارد اما در باطن یا ظاهر تسلیم در مقابل آن نیست ایمان ندارد،بلکه دارای کفر جحودی است،و این مطلبی است دامنه‌دار که فعلا با همین اشاره از آن می‌گذریم.

لذا در حدیثی از امام صادق ع می‌خوانیم که ضمن برشمردن اقسام پنجگانه کفر یکی از اقسام آن را"کفر جحود"می‌شمرد،و یکی از شعبه‌های جحود را چنین بیان می‌فرماید:

هو ان یجحد الجاحد و هو یعلم انه حق قد استقر عنده" :"آن عبارت از چیزی است که انسان آن را انکار کند در حالی که می‌داند حق است و نزد او ثابت است"سپس به آیه مورد بحث استشهاد می‌کند ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه قرآن انگیزه انکار فرعونیان را دو چیز می‌شمرد:یکی "ظلم"و دیگری"برتری جویی".

ممکن است ظلم اشاره به غصب حقوق دیگران باشد،و برتری جویی اشاره به تفوق‌طلبی آنها نسبت به بنی اسرائیل،یعنی آنها می‌دیدند اگر در برابر آیات

و معجزات موسی سر تسلیم فرود آورند هم منافع نامشروعشان به خطر می‌افتد، و هم باید همردیف بردگانشان بنی اسرائیل قرار گیرند،و هیچ یک از این دو برای آنها قابل تحمل نبود.

و یا منظور از ظلم،ظلم بر خویشتن یا ظلم بر آیات بوده و منظور از علو ظلم بر دیگران،همانگونه که در سوره اعراف آیه 9 آمده بما کانوا بآیاتنا یظلمون "به خاطر آنکه آنها به آیات ما ستم می‌کردند".

به هر حال در پایان این آیه به عنوان یک درس عبرت با یک جمله کوتاه و بسیار پر معنی به سرانجام شوم فرعونیان و غرق و نابودی آنها اشاره کرده چنین می‌گوید "بنگر عاقبت مفسدان چگونه بود"؟( فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ ).

قرآن در اینجا پرده از روی این مطلب برنمی‌دارد،چرا که سرگذشت دردناک این قوم کافر را در آیات دیگر خوانده بودند،و با همین اشاره کوتاه آنچه باید بفهمند می‌فهمیدند.

ضمنا در اینجا از تمام صفات زشت آنها روی عنوان"مفسد"تکیه می‌کند که مفهوم جامعی دارد هم افساد در عقیده را شامل می‌شود و هم در گفتار و عمل، هم افساد در فرد و هم در نظام جامعه و در حقیقت تمام اعمال آنها در واژه افساد جمع است.