عرفان اسلامی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -، توشیحگر

عنوان قراردادی:مصباح‌الشریعه و مفتاح‌الحقیقه .شرح

عنوان و نام پدیدآور:عرفان اسلامی / مولف حسین انصاریان ؛ ویرایش و تحقیق محسن فیض‌پور ،محمدجواد صابریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۶ - ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری:ج.

فروست:مجموعه آثار؛ ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶، ۳۷، ۳۸، ۳۹، ۴۰، ۴۱، ۴۲، ۴۳، ۴۴.

شابک:۷۰۰۰۰۰ ریال : دوره 978-964-96392-9-1 : ؛ ج.۱ : 978-964-96392-6-0 ؛ ج.۲ : 978-964-96392-7-7 ؛ ۷۰۰۰۰۰ ریال : ج.۳ 978-964-96392-8-4 : ؛ ج.۴ 978-964-2939-00-8 : ؛ ج.۵ 978-964-2939-01-5 : ؛ ج.۶ 978-964-2939-02-2 : ؛ ج.۷ : 978-964-2939-03-9 ؛ ج.۸ : 978-964-2939-04-6 ؛ ج.۹ : 978-964-2939-05-3 ؛ ج.۱۰ 978-964-2939-06-0 : ؛ ج.۱۱ : 978-964-2939-07-7 ؛ ج.۱۲ 978-964-2939-08-4 : ؛ ج.۱۳ 978-964-2939-09-1 : ؛ ج.۱۴ 978-964-2939-10-7 : ؛ ج.۱۵ 978-964-2939-13-8 :

یادداشت:ج.۲ - ۵، ۹ و ۱۱ (چاپ اول: زمستان ۱۳۸۶).

یادداشت:ج.۱۲ - ۱۵ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت:جلد چهاردهم و پانزدهم فهرست می‌باشند.

یادداشت:ج.۷ - ۹ (چاپ دوم:۱۳۸۷).

یادداشت:ج.۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت:ج.۱۰ - ۱۵ (چاپ دوم:۱۳۸۸).

یادداشت:عنوان روی جلد: عرفان اسلامی شرح مصباح‌الشریعه.

یادداشت:کتابنامه.

عنوان روی جلد:عرفان اسلامی شرح مصباح‌الشریعه.

موضوع:جعفربن محمد (ع)، امام ششم، ۸۳ - ۱۴۸ق . مصباح‌الشریعه و مفتاح‌الحقیقه -- نقد و تفسیر

موضوع:احادیث اخلاقی -- قرن ۲ ق.

موضوع:اخلاق اسلامی -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع:عرفان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

شناسه افزوده:فیض‌پور قمی، محسن، ۱۳۵۳ -، ویراستار

شناسه افزوده:صابریان، محمدجواد، ویراستار

شناسه افزوده:جعفربن محمد (ع)، امام ششم، ۸۳ - ۱۴۸ق . مصباح‌الشریعه و مفتاح‌الحقیقه . شرح

رده بندی کنگره:BP۲۴۸/ج۷م۶۰۴۲۲۱۸۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی:۱۱۸۲۵۶۰

اشاره

باب 2 در بیان حالات قلب

اشاره

قالَ الصَّادِقُ علیه السلام:إِعْرابُ الْقُلُوبِ أَرْبَعَةُ أَنْواعٍ:رَفْعٌ وَ فَتْحٌ وَ خَفْضٌ وَ وَقْفٌ.

فَرَفْعُ الْقَلْبِ فی ذِکْرِ اللّهِ،وَ فَتْحُ الْقَلْبِ فی الرِّضا عَنِ اللّهِ،وَ خَفْضُ الْقَلْبِ فی الإِشْتِغالِ بِغَیْرِ اللّهِ،وَ وَقْفُ الْقَلْبِ فی الْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ.

أَ لا تَریٰ أَنَّ الْعَبْدَ إِذا ذَکَرَ اللّهَ تَعالی بِالتَّعْظیمِ خالِصاً إِرْتَفَعَ کُلُّ حِجابٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللّهِ مِنْ قَبْلِ ذلِکَ.

وَ إِذَا انْقادَ الْقَلْبُ لِمَوْرِدِ قَضاءِ اللّهِ بِشَرْطِ الرِّضا عَنْهُ کَیْفَ لا یَنْفَتِحُ الْقَلْبُ بِالسُّرُورِ وَ الرُّوحِ وَ الرَّاحَةِ.

وَ إِذَا اشْتَغَلَ قَلْبُهُ بِشَیْءٍ مِنْ أَسْبابِ الدُّنْیا کَیْفَ تَجِدُهُ إِذَا ذَکَرَ اللّهَ بَعْدَ ذلِکَ مُنْخَفِضاً مُظْلِماً کَبَیْتِ خَرابٍ خاوٍ لَیْسَ فِیهِ عِمَارَةٌ وَ لا مُونِسٌ.

وَ إِذَا غَفَلَ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ کَیْفَ تَراهُ بَعْدَ ذلِکَ مَوْقُوفاً،مَحْجُوباً قَدْ قَسا وَ أَظْلَمَ مُنْذُ فَارَقَ نُورَ التَّعْظِیمِ.

فَعَلامَةُ الرَّفْعِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ وجُودُ الْمُوافَقَةِ وَ فَقْدُ الْمُخالَفَةِ وَ دَوامُ الشَّوْقِ، وَ عَلامَةُ الْفَتْحِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ:التَّوَکُلُ وَ الصِّدْقُ وَ الْیَقینُ وَ عَلامَةُ الْخَفْضِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ:الْعُجْبُ وَ الرِّیاءُ وَ الْحِرْصُ وَ عَلامَةُ الْوَقْفِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ:زَوالُ حَلاوَةِ الطَّاعَةِ،وَ عَدَمُ مَرارَةِ الْمَعْصِیَةِ وَ الْتِباسُ عِلْمِ الْحَلالِ بِالْحَرامِ.

[ قالَ الصَّادِقُ علیه السلام:إِعْرابُ الْقُلُوبِ أَرْبَعَةُ أَنْواعٍ:رَفْعٌ وَ فَتْحٌ وَ خَفْضٌ وَ وَقْفٌ ]

امام صادق علیه السلام فرمود:اِعراب دل‌ها بر چهار نوع است:رفع،فتح،جرّ و وقف.

حضرت امام صادق علیه السلام قلب انسان را تشبیه به کلمه فرموده‌اند و هم چنان که کلمه دارای چهار نوع اعراب است و به وسیله هریک از اعراب‌ها برای خواننده معلوم می‌گردد که کلمه در چه موقعیّتی است،قلب آدمی هم مانند کلمه دارای چهار اعراب و به تعبیر حقیقی‌تر دارای چهار حالت است و به وسیلۀ هریک از این حالات،برای انسان روشن می‌شود که قلب و دل در چه وضع و موقعیّتی قرار دارند.

تفسیری بر لغت کلمه

در قرآن کریم برای لفظ کلمه،معانی مختلفی اراده شده است که به آنها به نحو گذرا اشاره می‌شود:

براساس آیات قرآن و آثار اسلامی باید گفت:هستی و همۀ شؤون و اجزائش، کلمه و کلمات حقّند.

قرآن مجید در آیات زیادی همۀ شؤون هستی را اعم از شؤون تکوینی یا تشریعی کلمات خدا می‌داند.

در سورۀ مبارکه کهف می‌خوانیم:

[ قُلْ لَوْ کٰانَ الْبَحْرُ مِدٰاداً لِکَلِمٰاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِمٰاتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنٰا بِمِثْلِهِ مَدَداً ] ⁽¹⁾.

بگو:اگر دریا برای [ نوشتن ] کلمات پروردگارم [ که مخلوقات او هستند ] مرکب شود،پیش از آن که کلمات پروردگارم پایان یابد،یقیناً دریا پایان می‌یابد و اگرچه مانند آن دریا را به کمک بیاوریم.

در سورۀ مبارکه لقمان می‌خوانیم:

[ وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مٰا نَفِدَتْ کَلِمٰاتُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ] ⁽²⁾.

اگر [ برای نوشتن و ثبت کردن کلمات خدا که در حقیقت مخلوقات او هستند ] آنچه درخت در زمین است قلم باشد و دریا [ مرکب ] و هفت دریای دیگر آن را پس از پایان یافتنش مدد رسانند،کلمات خدا پایان نپذیرد؛یقیناً خدا توانای شکست‌ناپذیر و حکیم است.

در این دو آیه تمام موجودات هستی،به عنوان کلمات حق معرفی شده‌اند و در آیات دیگر هر جزئی از اجزای خلقت به عنوان مصداق کلمه آمده‌اند.

مصادیق کلمه در قرآن

1-قول حق

خداوند از گفتار خودش در خطاب به آدم-به هنگام قرار گرفتن به روی زمین - تعبیر به کلمه کرده و در حقیقت قول حق را مصداق کلمه گرفته است؛در سورۀ یونس می‌خوانیم:

[ وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ ] ⁽¹⁾.

و اگر از سوی پروردگارت،فرمانی مقرّر نشده بود [ که عذاب اختلاف کنندگان تا قیامت به تأخیر افتد ] یقیناً میان آنان در آنچه اختلاف می‌کنند،داوری می‌شد [ و نتیجه داوری نابودی آنان و انقراض نسلشان بود ].

کلمه در این آیه اشاره به خطاب حضرت حق است به وقت هبوط آدم آنجا که فرمود:

[ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ ] ⁽²⁾.

و برای شما در زمین،قرارگاهی [ برای زندگی ] و تا مدتی معین،وسیلۀ بهره‌وری اندکی خواهد بود.

و خطاب به ابلیس که فرمود:

[ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ ] ⁽³⁾.

بی‌تردید دوزخ را از تو و آنان که از تو پیروی کنند،از همگی پر خواهم کرد.

که قول حق و پیاده شدنش را که امری حتمی است،مصداق کلمه گرفته،آنجا که می‌فرماید:

[ إِنَّ الَّذِینَ حَقَّتْ عَلَیْهِمْ کَلِمَتُ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ] ⁽¹⁾.

مسلماً کسانی که عذاب پروردگارت بر آنان محقق و ثابت شده ایمان نمی‌آورند.

و فرموده:

[ وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ ] ⁽²⁾.

ولی فرمان عذاب بر کافران محقق و ثابت شده است.

و نیز وعده حتمی خود را به بنی اسرائیل جهت نجاتشان از ظلم فرعون کلمه دانسته که فرمود:

[ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ ] ⁽³⁾.

و ما می‌خواستیم به آنان که در آن سرزمین به ناتوانی و زبونی گرفته شده بودند، نعمت‌های باارزش دهیم و آنان را پیشوایان مردم و وارثان [ اموال، ثروت‌ها و سرزمین‌های فرعونیان ] گردانیم.

و هم چنین آنجا که فرموده:

[ وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا ] ⁽¹⁾.

و وعدۀ نیکوتر و زیباتر پروردگارت بر بنی اسرائیل به [ پاداش ] صبری که [ بر سختی‌ها و بلاها ] کردند تحقّق یافت.

و گاهی از مجموع قوانین و مقررات و آیین پاک اسلام و نبوّت و رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگ تعبیر به کلمه کرده است،آنجا که فرموده:

[ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً ] ⁽²⁾.

و سخن پروردگارت از روی راستی و عدل کامل شد.

2-توبه

و نیز از مسئله توبه به عنوان کلمه یاد فرموده:

[ فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ ] ⁽³⁾.

پس آدم کلماتی را [ مانند کلمۀ استغفار و توسّل به اهل بیت علیهم السلام که مایۀ توبه و بازگشت بود ] از سوی پروردگارش دریافت کرد.

3-آزمایش

و هم چنین از مراحل مهم آزمایش نسبت به بندگان و عبادش تعبیر به کلمات فرموده،آنجا که می‌فرماید:

[ وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً ] ⁽¹⁾.

و [ یاد کنید ] هنگامی که ابراهیم را پروردگارش به اموری [ دشوار و سخت ] آزمایش کرد،پس او همه را به طور کامل به انجام رسانید،پروردگارش [ به خاطر شایستگی و لیاقت او ] فرمود:من تو را برای همۀ مردم پیشوا و امام قرار دادم.

4-روح معنا

و نیز از روح و روان تصفیه شده و آراسته به حسنات و منوّر به نور حق تعبیر به کلمه فرموده است:

[ إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ ] ⁽²⁾.

حقایق پاک [ چون عقاید و اندیشه‌های صحیح ] به سوی او بالا می‌رود و عمل شایستۀ آن را بالا می‌برد.

5-انسان

و از انسان آراسته به قواعد تربیت و پیراسته و وارسته از رذایل تعبیر به کلمۀ طیّبه فرموده،آنجا که می‌فرماید:

[ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ* تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهٰا ] ⁽³⁾.

آیا ندانستی که خدا چگونه مثلی زده است ؟ کلمه پاک [ که اعتقاد واقعی به توحید است ] مانند درخت پاک است،ریشه‌اش استوار و پابرجا و شاخه‌اش در آسمان است.*میوه‌اش را به اجازۀ پروردگارش در هر زمانی می‌دهد.

و باز از انسان تعبیر به کلمه فرموده،آنجا که می‌فرماید:

[ إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ ] ⁽¹⁾.

[ یاد کنید ] زمانی که فرشتگان گفتند:ای مریم ! یقیناً خدا تو را به کلمه‌ای از سوی خود که نامش مسیح عیسی بن مریم است مژده می‌دهد که در دنیا و آخرت دارای مقبولیّت و آبرومندی و از مقربّان است.

پدید آمدن کلمات اللّه،به توسّط کلمه«کُنِ وجودی»بوده و جرقّه و نور کُنِ وجودی هریک از کلمات را در کتاب خلقت ثبت کرد و برای هریک معنایی به تناسب وجودش قرار داد،کلمات تکوینی را معنای تکوینی و کلمۀ وجود انسان را که افضل موجودات و اشرف کلمات بود،در مسیر و معنای تکوین و تشریع قرار داد،البته تمام کرامت و فضیلت انسان در این است که بوسیلۀ قواعد تشریعی ترجمه شود و به عبارت دیگر:ظهور انسانیّت انسان و جنبۀ ملکوتی و الهی این موجود،فقط در سایۀ اتصال به دین فراهم است و بس و محال است با برنامه دیگر به معنای واقعی ترجمه و معنا شود.

به وجود آمدن کلمات،یعنی هستی و شؤونش به وسیله کلمۀ کنِ تکوینی یا وجودی،مسئله‌ای است که قرآن مجید در آخرین آیۀ سورۀ یس به آن تصریح کرده:

[ إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ] ⁽¹⁾.

شأن او این است که چون پدید آمدن چیزی را اراده کند،فقط به آن می‌گوید:

باش،پس بی‌درنگ موجود می‌شود.

چون پدید آمدن چیزی را اراده کند،پرتو کلمۀ کُنِ وجودی،او را گرفته و لباس هستی می‌پوشاند.به قول عارف شبستری: به نام آن که جان را فکرت آموخت

خورشید و ماه و ستارگان،کلمات تکوینی حقّند و حرکت و پخش نور و انعکاس روشنایی و انرژی دادن به موجودات،معنای آن‌ها است.

تمام دریاها کلمات اللّه‌اند و کلیّۀ منافعی که برای موجودات زنده آماده می‌کنند، معنا و ترجمه و تفسیر آن‌هاست.

همۀ حیوانات عالم که هریک در جای خود موجودی لازمند،هر نقشی که در این کشور پهناور هستی ایفا می‌کنند آن نقش،معنای آن‌هاست.راستی تناسب بین

صورت و معنا و یا رابطه بین کلمه و ترجمه‌اش چقدر اعجاب‌انگیز است !! جهان چون چشم و خط و خال و ابروست***که هر چیزی به جای خویش نیکوست ⁽¹⁾

اگر در نظامات عالی حاکم بر هر موجودی و آثار پرارزش هر کلمه‌ای دقت کرده و در آن اندیشه کنیم و به تعبیر دیگر،اگر به صورت و معنای هریک از موجودات با دید عقل بنگریم،به این نتیجه می‌رسیم که سرچشمۀ پرفیض همه کلمات، حکمت و عدل و علم بی‌نهایت در بی‌نهایت است و به عبارت دیگر،کلمات کتاب هستی و معانی آن‌ها نشان می‌دهند که آثار مؤلفی عالم و عادل و حکیم هستند که آن مؤلّف-بنابر رهنمایی انبیا و کتب آسمانی-کسی جز اللّه یعنی ذات مستجمع جمیع صفات کمال نیست و در حقیقت صور و معانی،ترجمه‌ای از صفات خداست.البته کلیۀ کلمات صفحۀ زرّین هستی،به ارادۀ مستقیم او ترجمه و معنا می‌شوند و هیچ یک شعور ترجمه کردن خود را ندارند.در حقیقت کلمات تکوینی برای معنا شدن و بروز آثار،در میان اجبارند و آثار آن‌ها که به ارادۀ حق آشکار می‌شود،معنای آن‌هاست.

امّا ارادۀ ازلی حق بر این قرار گرفته که کلمۀ وجود انسان،با گوهر پر بهای اختیار خودش به کمک دین و اصول وحی ترجمه شود و آثار انسانیّت انسان که در حقیقت آثار خدا و صفات ربوبی است،در سایۀ اتصال انسان به قوانین وحی،اعم از قرآن یا کلمات پیامبر صلی الله علیه و آله و یا فرهنگ امامان معصوم علیهم السلام قابل ظهور و تجلّی است.به

قول عارف شیدا و عاشق جمال مولا،شیخ محمود شبستری:

گذاری کن ز کاف کنج کونین***نشین بر قاف قرب «قاب قوسین»

دهد حق مر تو را هرچه که خواهی***نمایندت همه اشیا کماهی

به نزد آنکه جانش در تجلی است***همه عالم کتاب حق تعالی است

عرض اِعراب و جوهر چون حروف است***مراتب همچو آیات وقوف است

از او هر عالمی چون سوره‌ای خاص***یکی زان فاتحه و آن دیگر اخلاص⁽¹⁾

آری،بالاترین کتاب در جهان هستی کتاب وجود انسان است که پرمعناترین کلمات خدا در این کتاب نگاشته شده و تنها دین است که می‌تواند معانی این کلمات را آشکار کند.

انسان بدون دین و منهای اتصال به قرآن،معنایی جز سبعیّت و حیوانیّت و شرارت ندارد.

انسان،بدون وحی آن‌طور که شایسته اوست معنا نمی‌دهد.انسان،بدون کمک گرفتن از دین،قابل ترجمه شدن و لایق بروز آثار الهی نیست.

علت این همه ظلم و فساد و جور و جنایت و آلودگی و خیانت در سراسر گیتی چیست ؟ به خاطر این که انسان در مقام ترجمه کردن خویش به وسیلۀ برنامه‌های حق برنیامده و علت عدم ترجمه صحیح وجودش،جهل او نسبت به حقیقت انسان و انسانیّت است.آیا بدون شناخت کلمه،زمینه‌ای برای ترجمه آن هست ؟ در آثار اسلامی آمده است که عرفان به خویش و خودشناسی کلید تمام حقایق و واقعیّت‌ها است.

کتاب وجود انسان دارای کلماتی از قبیل زبان،چشم،گوش،قلب،روح، دست،پا و شهوت است و این انسان است که باید در پرتو شعاع وحی هریک از این کلمات را در گردونۀ ترجمۀ حقیقی بیندازد و همه باید بدانند که تنها مترجم کلمات کتاب وجود انسان خداست و کسی جز او قدرت بر ترجمۀ این کلمات را ندارد و به تعبیر دیگر،علت سعادت و نیک‌بختی فقط و فقط فرهنگ خداست.

تمدّن شرق و غرب در تمام دوره‌ها،از فراهم آوردن اسباب خوشبختی و رفاه و آسایش ملت‌ها عاجز بوده و امروز هر دو تمدن به طرف فنا و زوال در حرکت‌اند.

یکی از آگاهان به وضع جهان امروز می‌گوید:

در نظر من هیچ کدام از این دو تمدّن در شکل حاضر آن قوت و استعداد را ندارد که یک تربیت صحیح و یک سعادت کامل برای افراد بشر تهیه و تأمین نماید؛زیرا که هر دو از چند جهت راه افراط و تفریط پیش گرفته‌اند و افراط و تفریط هرگز راه به کمال ندارد و از این‌رو راهنمایی به کمال نیز نمی‌تواند کرد،با وجود خدمت‌ها و معاونت‌های بزرگی که این دو تمدّن به وجود آورده‌اند،امروز هر دو به حدّی رسیده‌اند که دیگر با این وضع کنونی نمی‌توانند وظیفۀ خود را چنان که لازم است بجا بیاورند،چه هر دو فاسد گشته و ریشۀ هر دو تا یک اندازه خشکیده است و بدین جهت،به جای حریم سعادت،هر دو،راه به ویرانۀ سفالت ⁽¹⁾می‌برند !!

امروز تمدّن شرق مانند حوضی شده است که مدّت‌هاست آب تازه بدان نریخته و از این‌رو رنگ و بوی آن تغییر یافته و یک منظرۀ کریه و زشت و وحشت‌آوری نشان می‌دهد.

و تمدّن غرب نیز مانند حوضی شده است که آب‌های گل‌آلود و متعفّن و حشرات و مواد زهردار به قدری بدان ریخته شده که آن را به کلّی مسموم و مهلک ساخته است و برای آبیاری کردن نهال سعادت و کمال معنوی هرگز شایسته و کارآمد نیست ⁽¹⁾.

این که حضرت صادق علیه السلام قلب را در ضمن روایت از نظر حالات هم چون کلمه گرفته یک حقیقت و یک واقعیّت است و نه تنها قلب کلمه است،بلکه تمام اعضا و جوارح و اجزای ظاهر و باطن انسان کلمه هستند و این کلمات در صورت قبول اعراب از فرهنگ و دین،معنای صحیح خواهند داد.اگر به غیر فرهنگ الهی، فرهنگی بر این کلمات اعراب‌گذاری کند،کلمات از مسیرشان منحرف شده و جز شر و ضرر و زیان و خسارت و دنائت و پستی و زور و قلدری و تجاوز و خیانت هیچ معنای دیگری نخواهند داد.

قرآن مجید عقیده دارد که فرهنگ‌های غیر خدایی،چون وجود انسان را جذب کنند و بر کلمات این کتاب که اعضا و جوارح اوست اعراب بگذارند،از انسان کلمۀ خبیثه خواهند ساخت و همان گونه که خود فرهنگ غیر خدایی پایدار نیست،انسان اعراب‌گذاری شده به وسیلۀ آن فرهنگ هم روی سعادت نخواهد دید.

قرآن در سورۀ ابراهیم در این زمینه می‌گوید:

[ وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مٰا لَهٰا مِنْ قَرٰارٍ ] ⁽²⁾.

و مَثَل کلمۀ ناپاک [ که عقاید باطل و بی‌پایه است ] مانند درخت ناپاک است که از زمین ریشه‌کن شده و هیچ قرار و ثباتی ندارد.

در سطور گذشته خواندید که خداوند عیسی را مصداق کلمة اللّه معرفی کرد، این کلمه-بنا به نقل قرآن کریم و با اتصال به فرهنگ الهی-خود را برای بنی اسرائیل چنین ترجمه می‌کند:

[ قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا* وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا* وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا* وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا* ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ ] ⁽¹⁾.

نوزاد [ از میان گهواره ] گفت:بی‌تردید من بنده خدایم،به من کتاب عطا کرده و مرا پیامبر قرار داده است.*و هر جا که باشم بسیار بابرکت و سودمندم ساخته و مرا تا زنده‌ام به نماز و زکات سفارش کرده است.*و مرا نسبت به مادرم نیکوکار [ و خوش‌رفتار ] گردانیده و گردنکش و تیره‌بختم قرار نداده است.*و سلام بر من روزی که زاده شدم و روزی که می‌میرم و روزی که زنده برانگیخته می‌شوم.*این است عیسی بن مریم،همان قول حق که [ یهود و نصاری ] دربارۀ او در تردیدند.

در حقیقت،بندگی خالص،اتصال به وحی،برکت داشتن وجود برای اهل عالم،به پا داشتن نماز،پرداخت زکات و نیکی به مادر،معنای عیسی مسیح

و ترجمه این کلمۀ پاک است و جز در کلاس حدود و مقررات الهی،انسان این چنین معنا نمی‌دهد.

ترجمۀ صحیح کلمات وجود انسان

امام صادق علیه السلام در حدیث مفصّل و پرقیمتی که مرحوم کلینی رحمه الله در کتاب شریف«الکافی»نقل کرده،از تمام اعضا و جوارح سخن به میان آورده و وظیفۀ هریک را از قرآن مجید بیان نموده که در حقیقت می‌توان گفت:امام به حق ناطق، راه ترجمۀ صحیح همه اعضا و جوارح را به انسان نشان داده و چون انسان بدین گونه اعضا و جوارحش را به میدان معانی آسمانی رهنمون نماید،آثار خلیفه اللّهی و احسن تقویمی را از خود ظهور داده و تجلّی‌گاه معانی عرشی و انوار ملکوتی گشته است !

انسان‌هایی که از طریق اتصال به خواسته‌های حق تعالی کلمات وجود خود را ترجمه و تفسیر کرده‌اند اهل معنی و غیر آنان بی‌معنی بوده و یا معنی و مفهومی جز حیوانیّت و درندگی ندارند.

وقتی قرآن کریم می‌فرماید:

[ أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ] ⁽¹⁾.

آنان مانند چهارپایانند بلکه گمراه‌ترند.

یا می‌فرماید:

[ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ ] ⁽¹⁾.

قطعاً بدترین جُنبندگان نزد خدا،کرانِ [از شنیدن حق ] و لالانِ [ از گفتن حق ] هستند که [ کلام حق را ] نمی‌اندیشند !

مقصودش چیست ؟ جز این که روی سخن و خطابش به کسانی است که خود را با حدود حیوانی محدود کرده و لیاقتی جز این که به آنان گفته شود:حیوان،کافر، فاسق،شریر،ظالم،باغی،یاغی،خائن،بخیل،متکبر و معجب ندارند ؟

اینان در خط انسانیّت معنی نمی‌دهند و مستحق معنایی جز آن معانی پست نیستند !!

امّا متن حدیث:

مراتب ایمان

اشاره

ابو عمرو زبیری می‌گوید:

به حضرت صادق علیه السلام عرض کردم:ای عالم ! مرا آگاه کن که در میان اعمال،چه عملی از همه برتر است ؟ حضرت فرمود:عملی که خداوند هیچ عملی را جز در سایۀ آن نمی‌پذیرد.

گفتم:چیست ؟ فرمود:ایمان به خدایی که شایستۀ پرستشی جز او نیست،این عمل در میان اعمال از نظر درجه و مقام در والاترین بهره است.

گفتم:ایمان،گفتار بی‌کردار یا گفتار با کردار است ؟ فرمود:ایمان،سراپا کردار است و گفتار و شهادت دادن به وحدانیّت حق قسمتی از آن کردار است.خداوند

این چنین مقرّر فرموده و در قرآن با دلیل ثابت و به نحو واضح بیان نموده و آیات کتاب بر این مسئله گواه و به آن دعوت کرده است.

گفتم:فدایت گردم برایم شرح بده تا بفهمم.فرمود:ایمان مراتبی دارد:ایمان تام و تمام،ایمان ناقص،ایمان در حدّ رجحان و فزاینده.

گفتم:ایمان شکل کاملی دارد و کم و بیش می‌شود ؟ فرمود:آری.

گفتم:چگونه ؟ فرمود:زیرا خدای تبارک و تعالی ایمان را بر همۀ اعضای تن آدمیزاد واجب کرده و بر آن‌ها پخش و تفریق نموده،یعنی:هیچ عضوی نیست مگر این که بر آن وظیفۀ ایمانی گماشته است،غیر از آنچه بر عضو دیگر فرض است.

از جمله قلب است که انسان به وسیلۀ آن خردمندی دارد و می‌فهمد و می‌داند و فرماندۀ تن است و هیچ عضوی جز به رأی و فرمان او کار نکند.

از جمله دو چشم است که با آن‌ها ببیند و دو گوش است که با آن‌ها بشنود و دو دست است که با آن‌ها بکوبد و دو پاست که با آن‌ها راه رود و قوّه شهوت است که با آن آمیزش جنسی دارد و زبان است که با آن سخن گوید و سر است که روی انسان و وجهه‌اش در آن قرار دارد و عضوی از این اعضا نیست جز آن که یک وظیفه ایمانی دارد،غیر آنچه عضو دیگر دارد و این برنامه را خدای بزرگ مقرّر فرموده و قرآن به آن گویا و گواه است.

بر دل واجب است غیر آنچه بر دو گوش فرض شده،بر دو گوش غیر آنچه بر دو چشم و بر دو چشم جز آنچه بر زبان و بر زبان غیر آنچه بر دو دست و بر دو دست جز آنچه بر دو پا و بر دو پا غیر آنچه بر شهوت و بر شهوت جز آنچه بر روی.

ایمان قلب

امّا آنچه از ایمان بر قلب واجب است اقرار و معرفت و عهده‌داری رضا و تسلیم به این که شایسته ستایشی جز خدای یگانه نیست،خدایی که شریک ندارد،معبود یکتاست،همسر و فرزندی نگرفته و به این که محمّد صلی الله علیه و آله بنده و فرستادۀ اوست و اقرار به هرچه از طرف خدا آمده،پیغمبر یا کتاب آسمانی.این است ایمانی که خدا بر دل فرض کرده و همین کردار و عمل وظیفۀ اوست.

و همین است تفسیر قول حق در قرآن:

آن کس که دچار دشمن شد و به زور وادار به انکار گشت ولی قلبش وابسته به ایمان بود،وظیفۀ قلب در وجود او انجام گرفته،امّا کسی که دل به کفر دهد،دلش از گردونۀ تکلیفِ مربوط به دل خارج شده ⁽¹⁾.

و در قرآن فرموده:

دل‌ها به یاد خدا مطمئن و آرام گردد ⁽²⁾.

و فرموده:

آن‌ها که به زبان خود گفتند ایمان داریم و دلشان ایمان ندارد ⁽³⁾.

و فرمود:

اگر آشکار کنید آنچه در دل دارید یا نهان کنید،خدا با آن به حساب شما می‌رسد

و بیامرزد هرکه را خواهد و عذاب کند هرکه را خواهد ⁽¹⁾.

آری،ای ابو عمرو ! این است آنچه خداوند بر دل واجب کرده از اقرار و معرفت و همین است عمل و کردار دل و این است رأس ایمان.

ایمان زبان

و بر زبان،گفتار و اظهار از طرف دل فرض شده،یعنی پخش ایمان دل وظیفه زبان است.در قرآن فرموده:

به مردم کلام خوب بگویید ⁽²⁾.

و فرموده:

بگویید ایمان داریم به [ خدا ] و آنچه به ما نازل کرده و بر شما فرو فرستاده، معبود ما و شما یکی است و ما برای او مسلمانیم ⁽³⁾.

این است آنچه خدا بر زبان واجب کرده است.

ایمان گوش

و به گوش واجب کرده که خود را از شنیدن آنچه خداوند حرام کرده برکنار دارد و از آنچه حضرت حق حلال ندانسته روی گرداند و از توجّه به آنچه خداوند را به خشم آورد،خود را نگاه دارد.

و در این زمینه فرموده:

با قومی که به آیات خدا کفر ورزند و آن‌ها را به شوخی و مسخره گیرند ننشینید تا در گفتگوی دیگری وارد شوند ⁽¹⁾.

و سپس حال فراموشی را از آن جدا کرده و فرموده:

اگر پیش آمد که شیطان تو را به فراموشی کشید،مبادا پس از یادآوری با ستمکاران همنشین شوی ⁽²⁾.

و فرموده:

مژده ده به بندگانم،آن کسانی که می‌شنوند گفتار را و بهتر آن را پیروی می‌کنند، آنان کسانی هستند که خدا آن‌ها را رهبری کند و آنانند همان خردمندان ⁽³⁾.

و فرموده:

به تحقیق پیروز شدند مؤمنان،آن کسانی که در نماز خشوع کنند و از لغو روی گردانند و زکات بپردازند ⁽⁴⁾.

و فرموده:

چون بیهوده شنودند از آن روگردانیدند و گفتند:کردار ما برای خودمان و کردار شما برای خودتان ⁽⁵⁾.

و فرمود:

چون گذر کنند به بیهوده،کریمانه و ارجمند گذرند ⁽¹⁾.

این است آنچه خدا از ایمان به گوش واجب کرده است.

ایمان چشم

و بر چشم واجب کرده که آنچه حرام اعلام شده ننگرد و از آنچه روا نیست روی‌گردان باشد و این کردار ایمانی چشم است.

در قرآن فرموده:

به مردان مؤمن بگو:دیده از دیدن نامحرم فروپوشند و شهوت خود را از حرام حفظ کنند و به زمان مؤمنه بگو:دیدۀ خود را فرو خوابانند و فروج خود را حفظ کنند ⁽²⁾.

سپس آنچه بر دل و زبان و گوش و چشم واجب شده در آیه‌ای منظم کرده و فرموده:

شما پنهان نمی‌دارید آنچه گوش و چشم و پوستتان بر شما گواه شوند ⁽³⁾.

و نیز در آیه‌ای دیگر فرموده:

دنبال آنچه ندانی مرو؛زیرا گوش و چشم و دل‌ها همه وسیلۀ مسؤولیت‌اند ⁽⁴⁾.

ایمان دست و پا

و خداوند بر دو دست واجب کرده که به آنچه حرام است دراز نشوند و آنچه را خدا فرمان داده اجرا کنند و بر دو دست صدقه و صلۀ رحم و جهاد در راه خدا و وضو برای نماز را فرض نموده و فرموده:

ای کسانی که به حق گرویدید ! وقتی برای نماز برخواستید،روی و دو دست خود را تا آرنج بشوئید و سر خود را و دو پا را تا دو کعب مسح کنید ⁽¹⁾.

و فرموده:

چون به کافران برخوردید،آنان را گردن بزنید و وقتی قدرت را از آنان سلب کردید به بندشان اندازید،تا از پس منّت و یا فدیه آزاد گردند،تا جنگ به پایان برسد ⁽²⁾.

این است آنچه خداوند از ایمان بر دست فرض کرده است.

و بر دو پا واجب کرده که به سوی هیچ گناهی نروند و تنها قدم در راه خشنودی حق بردارند.در قرآن مجید فرموده:

از روی ناز و تکبّر در زمین راه مرو؛زیرا تو زمین را نشکافی و به بلندی کوه‌ها نرسی ⁽³⁾.

و فرمود:

آرام راه رو و صدای خود را فروگیر؛زیرا دلخراش‌ترین آوازها بانگ خران است ⁽¹⁾.

و دربارۀ گواهی دادن دست و پا بر خودشان و صاحبانشان که فرمان خدا را ضایع کردند،فرمود:

امروز بر دهان‌ها مُهر نهیم و دست‌هاشان با ما سخن گویند و پاهاشان به آنچه کسب کردند،گواهی دهند ⁽²⁾.

و بر چهره و روی واجب کرده که در شب و روز برای خدا سجده کند.در قرآن فرموده:

ای اهل ایمان ! رکوع و سجود کرده و پروردگارتان را بپرستید و کار خوب کنید شاید رستگار شوید ⁽³⁾.

و در جای دیگر فرموده:

به راستی مساجد از آن خداست،پس نخوانید با خدا دیگری را ⁽⁴⁾.

و در آنچه از نماز و وضو بر اعضا فرض کرده در آیۀ تحویل قبله فرموده:

خدا ایمان شما را نادیده نمی‌گیرد؛چون به مردم بسیار دلنواز و مهربان است ⁽⁵⁾که در این آیه شریفه مراد از ایمان،نماز است.

ای ابو عمرو ! هرکس با اجرای وظائف لازم هر عضو خدای را ملاقات کند،با ایمان کامل ملاقات کرده و اهل بهشت است و هرکس نسبت به وظائف اعضا

خیانت ورزیده و برخلاف خواستۀ حق عمل کرده خدای را با ایمان ناقص ملاقات کند.

معنی ایمان فزاینده

گفتم:من کمال و نقص ایمان را در وجود انسان یافتم،ایمان فزاینده چیست ؟

فرمود:در قرآن آمده:

چون سوره‌ای نازل شود،برخی از آن‌ها گویند:این سوره به ایمان کدامیک از شما افزود،اما برای گرویدگان فزونی ایمان آید و هم آنان دل خوش شوند.ولی کسانی که دل بیمار دارند پلیدی بر پلیدی دلشان افزوده گردد ⁽¹⁾.

و باز در قرآن فرمود:

ما داستان آنان را به راستی بر تو بسراییم،به راستی آنان جوانانی بودند که به پروردگار خود گرویدند و ما به هدایت آنان افزودیم ⁽²⁾.

ای ابو عمرو ! اگر همه یکسان بودند و در ایمان بیش و کمی نبود،انسان‌ها بر یکدیگر برتری نداشتند،ولی به ایمان درست و کامل مردم به بهشت روند و به فزونی ایمان مؤمنان در درجات نزد خدا بر هم برتری دارند و به نقص ایمان تقصیرکاران دچار عذاب گردند ⁽³⁾.

آری،با قبول ایمان و اجرای دستورهای الهی و عمل کردن به وظایف اعضا و جوارح،کلمۀ وجود انسان به صورت صحیح معنی می‌شود و وجود آدمی در این گردونه،منبع خیر و برکت می‌گردد.

به قول عارف بزرگ اوحد الدین کرمانی:

از چاه برآ به جاه پیوند***وانگاه برو به گاه بپیوند

تو طوطی طوبی آشیانی***عیب است که در قفس بمانی

کوثر زبرای تو نهاده***تو مست چنین ز درد باده

سرمایه تو ملک چه داند***وز پایه تو فلک چه داند

نومید مشو که درسرایت***گنجی است نهاده زیر پایت

آن گنج که داد نشان از آن رب***کأنّی معکم و نحن اقرب

گنجی نبود کز آن نرنجی***رنجی بکش و بجوی گنجی

تأدیب پروردگار

سلسله مسائلی که برای تربیت انسان از جانب حق،توسط انبیای الهی به فرزندان آدم ارائه شده،ادب یا آداب الهی است.

نبیّ بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله بهترین مترجم ادب حق است.امام چهارم از قول نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که آن حضرت می‌فرمود:

أَدَّبَنی رَبّی .

پروردگارم مرا ادب فرمود.

و حضرت علی علیه السلام می‌گفت:

من مؤدب شده به آداب پیامبرم ⁽¹⁾.

انسان بنا به فرمودۀ قرآن،کلمة اللّه است که حافظ پیوند معنوی این کلمه با اللّه فقط ادب است.

اگر انسان به مراعات آداب الهی در همۀ شؤون زندگی برنخیزد،به تدریج تبدیل به کلمۀ شیطان شده و موجودی شریر خواهد شد.

معنای ادب در برابر مولا

انسان،عقلاً و شرعاً مکلّف است در برابر مولای خود و برابر با خواستۀ حضرتش،دارای ادب باشد و ادب انسان نسبت به مولا در این است که عضوی از اعضا و جارحه‌ای از جوارح در غیر رضای حق حرکت نکند.

ادب زبان در این است که همیشه به ذکر خدا مشغول بوده و نسبت به برادران ایمانی جز به خیر و دعا و نصیحت و وعظ باز نشود و با اهل ایمان در آنچه که از آن کراهت دارند سخن نگوید.

زبان،مترجم قلب است و کلید خیر و شر.انسان اگر طالب اصلاح قلب است، باید به حفظ زبان و ساکت نگاه داشتنش از سخن بیهوده اقدام کند که زبان پوشانندۀ کمبودهای نادان و زینت مردم داناست.

ادبِ گوش به این است که از شنیدن غیبت و سخن‌چینی و هر کلام منکری خودداری کند و قدرت شنوایی خود را در ذکر خدا و وعظ و موعظه و حکمت و هر کلام مفیدی خرج نماید.

ادبِ چشم به پوشیده شدنش از محارم و عیوب مردم و از هر منکر و قبیحی است.کسی که لحظات دید را مواظبت نکند،دچار حسرت همیشگی خواهد شد.

چشم باید به آنچه که نظر می‌کند با نظر عبرت و استدلال بنگرد،تا از این طریق به دریافت صنع حق و عظمت و جلال حضرت دوست نایل گردد.

ادبِ قلب به این است که از وسوسه‌ها و خطور مسائل بیهوده بپرهیزد و ملازم با حقایق و برنامه‌های پسندیده و احوالات محموده باشد.

بر قلب است که در نعمت‌های حق و عجایب خلقت پروردگار تفکّر کرده و بر حضرت دوست و جمیع مسلمانان حسن ظن داشته باشد و از غل و غش و حسد و خیانت و سوء اعتقاد بپرهیزد.

ادب دست با نیکی و احسان و خدمت کردن به برادران ایمانی حاصل است و بر دست است که از کمک کردن به شعله‌ورتر شدن مصیبت برادران بپرهیزد.

و ادب پا به این است که در راه اصلاح نفس و صلاح برادران مؤمن حرکت کرده و از راه رفتن به تکبّر و ناز و فخرفروشی به دیگران برکنار باشد و در راه کمک به معصیت حرکت نکند ⁽¹⁾.

جلال الدین مولوی معنوی در این زمینه می‌فرماید: از خدا جوییم توفیق ادب

[ فَرَفْعُ الْقَلْبِ فی ذِکْرِ اللّهِ ]

معنای ذکر

آگاهی به خود و علم به حق و شناخت جهان و اطلاع حقیقی به روابط بین خود و خدا و جهان،مفهوم واقعی ذکر است.

البتّه،مسئلۀ ذکر به این معنی،تنها کار باطن و سرّ آدمی است و این گونه ذکر در حقیقت تجلّی نور حق بر قلب انسان است.

برای ایجاد زمینه برای تجلّی آن نور-که جامع همه واقعیت‌ها است-مقدّماتی لازم است که عاشق آن تجلّی می‌بایست،آن مقدّمات را فراهم آورد.

حقیقت ذکر

این نکته ناگفته نماند که برای یافتن حقیقت ذکر،سیر و حرکت از ظاهر به باطن لازم است و آن حرکت،عبارت است از:گفتن ذکر با زبان و توجّه دادن قلب به آن، تا جایی که مفهوم ذکر در عرش قلب استقرار یابد و انسان به جایی برسد که جز خدا نبیند و برای غیر او قیام نکند و نیّتی جز حضرت دوست نداشته باشد.

تکرار کلمه طیّبه که مهم‌ترین ذکر بر زبان است بدون توجه دل بی‌نتیجه است.

این گونه ذکر،گویی،کاری است که طوطیان تعلیم دیده هم انجام می‌دهند.کلمه طیّبه مشتمل بر نفی و اثبات است تکرار آن با زبان به کمک توجه دل،تمام حُجب

و موانع را کنار زده و انسان را به حقیقت توحید وصل کرده و به مقام فناء فی اللّه و بقاء باللّه نایل می‌کند.

یکی از عرفای بزرگ می‌گوید:

هرکسی که به زبان بگوید:اللّه و اندر باطن وی مشاهدۀ اللّه نباشد،این کس دروغ‌زن است.

و بزرگی دیگر گفت:

دل مر دیدار است و زبان مر عبارت را،پس هرکس که عبارت کند نه از مشاهدت وی شاهد زور باشد. أنت المولّه لی لا الذکر ولّهنی

واله کنندۀ من تویی،ذکر مرا واله نگردانیده و دور بادا دل من از آن که ذکر من به وی اندر آویزد.

یعنی:من که چنین سرگردان گشته‌ام نه اندر ذکر تو گشته‌ام و لکن مرا مشاهدۀ جلال و عظمت تو واله گردانیده و ذکر من صفت من است.چنان به تو مشغول گشته‌ام که نه همی خویشتن یاد آیدم و نه صفت خویشتن.یعنی:حاشا که دل من از شغل تو چندان فراغت یابد که به خویشتن یا به صفت خویشن بپردازم.

باز در بیت دیگر گفت:ذکر،واسطه است که مر تورا از دیدار من حجاب کند.

یعنی:ذکر واسطه است میان ذاکر و مذکور و استرواح است اندر حال غیبت از الم فراق و تا از نظر محجوب نباشد به تسلّی و استرواح حاجت نیابد.

باز در بیت دیگر گفت:چون ذکر،گرد دل من پیچد،دل من از مشاهدت بازدارد پس من این واسطه و این حجاب برداشته‌ام تا همه تو را بینم.

باز گفت:ذکر،صفت من است که ذاکر به ذکر ذاکر آید،چون من اندر ذکر غایب

گردم اندر خویشتن غایب گشته باشم و نه من توام و نه صفت من تو،چون به غیر تو مشغول گشتم،از تو محجوب گشتم و بنده که از دیدار خداوند خویش محجوب گردد،به صفات خویش محجوب گردد ⁽¹⁾.

خلاصۀ گفتار پاکان در باب ذکر،این است که عبد باید با تکرار ذکر بر زبان،دل به نور حقیقت ذکر روشن کند و آن قدر در توجّه به مفهوم ذکر بکوشد،تا توجّهش از گفتن و از لفظ ذکر،به حقیقت ذکر که اللّه است معطوف گردد و تا این توجّه قلبی برای سالک حاصل نشود ذاکر نشده است.

ذکر،مقصود همۀ عبادات

صاحب«کیمیای سعادت»در رکن اوّل می‌گوید ⁽²⁾:

بدان که لباب و مقصود همۀ عبادات یاد کردن حق تعالی است که عماد مسلمانی نماز است و مقصود وی ذکر حق تعالی است،چنان که گفت:

[ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ ] ⁽³⁾.

یقیناً نماز از کارهای زشت و کارهای ناپسند باز می‌دارد و همانا ذکر خدا بزرگ‌تر است.

و قرآن خواندن فاضل‌ترین عبادات است،به سبب آن که سخن حق تعالی مذکّر و همه سبب تازه گردانیدن ذکر حق تعالی است و مقصود از روزه کسر (شکستن) شهوات است،تا چون دل از زحمت شهوات خلاص یابد،صافی گردد و قرارگاه

ذکر شود که چون دل به شهوات آکنده بود،ذکر از وی ممکن نشود و در وی اثر نکند.

و مقصود از حج که زیارت خانه خداست،ذکر خداوند خانه است و تهییج شوق به لقای وی.

پس سرّ و لباب همۀ عبادات ذکر است،بلکه اصل مسلمانی کلمۀ«لا إله إلاّ اللّه» است و این عین ذکر است و همۀ عبادات دیگر تأکید این ذکر است.

و یاد کردن حق تعالی تو را ثمرۀ ذکر توست و چه ثمره‌ای بزرگ‌تر از این ؟ و برای این گفت:

[ فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ ] ⁽¹⁾.

پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم.

و این یاد کردن بر دوام می‌باید و اگر بر دوام نبود در بیش‌تر احوال در فلاح بسته است و برای این گفت:

[ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ] ⁽²⁾.

و خدا را بسیار یاد کنید تا رستگار شوید.

شروط ذکر

اهل سلوک ارزش بسیاری برای ذکر قایل شده‌اند و برای آن شروط بسیاری بیان کرده‌اند و این دلیل اهمیت دادن به این موضوع است که از بهترین راه‌های تأثیر در قوای فکری و عقلی و تلقین به نفس و ذهنی ساختن و ایجاد ملکۀ توجه کامل

و جمع قوای نفسی در آنچه مقصود از سیر مقامات و احوال است.

ذکر به سالک اطمینان می‌دهد و یقین به وجود می‌آورد و او را برای حال مشاهده-که نهایت احوال و مقصود و مطلوب نهایی سالک است-آماده و مستعد می‌سازد.

از جمله شروط ذکر آن است که ذاکر با تلفّظ ذکر مثلاً«اللّه» یا«حق» یا«هو» و یا «سبحان اللّه» یا«لا إله إلّا اللّه» و امثال آن جمیع قوای روحی خود را متوجّه آن کلمه یا آن جمله بدارد،به طوری که هرچه غیر آن است فراموش کند.به این معنی که کلمه یا جمله‌ای را که موضوع ذکر است در مرکز دایرۀ شعور قرار داده به تمامه متوجّه به آن باشد و همه چیز دیگر را فراموش کند،نه چیزی بشنود و نه چیزی ببیند و نه حس کند و نه ادراک نماید.

آری،چنین ذکری مراد و مقصود قرآن مجید است.

برای ذکر،مراتب و مراحلی نام برده‌اند و برای هر مرتبه از ذکر خصوصیّاتی بیان کرده‌اند:

اوّل: ذکر عام و آن ذکری است که فایده آن دور ساختن غفلت است و همین که سالک غفلت را از خود دور سازد-و لو به زبان ساکت باشد-ذاکر است.

دوّم: ذکر خاص که ذاکر در این مقام حجاب عقل و تمییز را دریده و با تمام قلب متوجّه خداست.

سوّم: ذکر اخصّ که مرحلۀ فنای ذاکر است،که ذاکر از خود فانی و به حقّ باقی است ⁽¹⁾.

در این مرحله تمام وجود ذاکر،غرق در اجرای خواسته‌های محبوب است

و بدون شک،منظور از ذکر که در قرآن و روایات به آن سفارش شده این گونه ذکری است:

عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ قالَ:مِنْ أَشَدِّ ما فَرَضَ اللّهُ عَلیٰ خَلْقِهِ ذِکْرُ اللّهِ کَثیراً.ثُمَّ قالَ:لا أَعْنی سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ للّهِ وَ لا إله إلّا اللّهُ وَ اللّهُ أکبَرُ وَ إِنْ کانَ مِنْهُ،وَ لکِنْ ذِکْرُ اللّهِ عِنْدَ ما أَحَلَّ وَ حَرَّمَ فَإِنْ کانَ طاعَةٌ،عَمِلَ بِها وَ إِنْ کانَ مَعْصِیَةٌ،تَرَکَها ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:از شدیدترین برنامه‌هایی که خداوند بر انسان فرض کرده،زیاد یاد خدا بودن است.سپس فرمود:و منظور از یاد خدا بودن،گفتن سبحان اللّه و الحمد اللّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه اکبر نیست،گرچه این هم جزء یاد خداست،ولی به حقیقت یاد خدا بودن به وقت برخورد به حلال و حرام خداست،اگر انجام کار اطاعت از خداست،انجام دهد و اگر معصیت است، آن را ترک کند.

معانی ذکر در کتاب حضرت حق

1-قرآن مجید

کلمۀ ذکر گاهی به معنای قرآن مجید آمده است.قرآنی که یادآور حلال و حرام خدا و دستورات سعادت‌بخش و انسان‌ساز الهی برای مردم است.

قرآنی که انسان را به بهترین راه هدایت کرده و ضامن خیر دنیا و آخرت است.

قرآنی که بشر را از تاریکی به نور،از گمراهی به هدایت،از ذلّت به عزّت،از مرض به سلامتی،از نادرستی به درستی می‌برد.

قرآنی که شفای تمام امراض روحی و فکری است و در مسیر زندگی انسان چراغ

خاموش نشدنی خداست:

[ أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ ] ⁽¹⁾.

آیا تعجب کردید که بر مردی از جنس خودتان معارفی از سوی پروردگارتان آمده تا شما را [ از عذاب دنیا و آخرت ] بیم دهد.

[ وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ ] ⁽²⁾.

و گفتند:ای کسی که قرآن بر او نازل شده ! قطعاً تو دیوانه‌ای !

[ إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ ] ⁽³⁾.

همانا ما قرآن را نازل کردیم و یقیناً ما نگهبان آن [ از تحریف و زوال ] هستیم. مصطفی را وعده داد الطاف حق

[ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ] ⁽⁴⁾.

و قرآن را [ هم ] به سوی تو نازل کردیم به خاطر این که برای مردم آنچه را که برای [ هدایتشان ] به سویشان نازل شده بیان کنی و برای این که [ در پیامبری تو و آنچه را به حق نازل شده ] بیندیشند.

[ وَ هٰذٰا ذِکْرٌ مُبٰارَکٌ أَنْزَلْنٰاهُ أَ فَأَنْتُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ ] ⁽¹⁾.

و این [ قرآنی ] که آن را نازل کرده‌ایم،ذکر و پندی پرمنفعت است؛آیا باز هم شما منکر آن هستید ؟

[ إِنَّمٰا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کَرِیمٍ ] ⁽²⁾.

بیم دادنت فقط برای کسی ثمربخش است که از قرآن پیروی کند و در نهان از خدای رحمان بترسد،پس او را به آمرزش و پاداشی نیکو و باارزش مژده ده.

[ أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی ] ⁽³⁾.

آیا از میان ما [ که دارای ثروت فراوان و مقام و قدرتیم ] قرآن،فقط بر او [ که فقیری یتیم بیش نیست ] نازل شده است ؟ ! [ نه،قرآن دروغی ساخته شده نیست ] بلکه اینان دربارۀ قرآن من در شک هستند.

[ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمّٰا جٰاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتٰابٌ عَزِیزٌ ] ⁽⁴⁾.

کسانی که به این قرآن هنگامی که به سویشان آمد کافر شدند [ به عذابی سخت دچار می‌شوند ] بی‌تردید قرآن کتابی است شکست‌ناپذیر.

[ وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ ] ⁽⁵⁾.

و کافران چون قرآن را شنیدند،نزدیک بود تو را با چشمانشان بلغزانند [ و از پای درآورند ] و می‌گویند:بی‌تردید او دیوانه است !

با توجّه به این گونه آیات در قرآن مجید،باید گفت:دلی که با کتابِ خدا سروکار دارد،قلبی که از نور قرآن مجید روشن شده،قلبی که برای معالجۀ امراض خود از قرآن استفاده کرده به میدان ذکر راه یافته و قلبی است که در جایگاه بلندی قرار دارد.مگر جایی بلندتر از قرآن مجید از نظر معنوی وجود دارد ؟ با توجه به این مطالب جملۀ:

فَرَفْعُ الْقَلْبِ فی ذِکْرِ اللّهِ، به این معناست که بلندی مرتبۀ قلب،در سایۀ بهره‌گیری او از قرآن است. مردم نشسته فارغ و من در بلای دل

سرپوش جسم گر ز سر جان برافکنی فیض ازل نزول کند در فضای دل ⁽¹⁾

در این که قرآن مجید،مایه رفعت دل و بیداری جان و ارزش انسان است روایت مهمّی از حضرت باقر علیه السلام به این مضمون رسیده است:

قُرّاءُ الْقُرْآنِ ثَلاثَةٌ:رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَاتَّخَذَهُ بَضاعَةً وَ اسْتَدَرَّ بِهِ الْمُلُوکَ، وَ اسْتَطالَ بِهِ عَلَی النّاسِ.وَ رَجُلٌ قَرَأَ القُرْآنَ فَحَفِظَ حُروفَهُ،وَ ضَیَّعَ حُدُودَهُ، وَ أَقَامَهُ إِقامَةَ الْقِدْحِ،فَلا کَثَّرَ اللّهُ هؤُلاءِ مِنْ حَمَلَةِ الْقُرآنِ.وَ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرآنَ فَوَضَعَ دَواءَ الْقُرْآنِ عَلیٰ داءِ قَلْبِهِ،فَاَسْهَرَ بِهِ لَیْلَهُ،وَ أَظْمَأَ بِهِ نَهارَهُ،وَ قامَ بِهِ فی مَساجِدَهُ، وَ تَجافیٰ بِهِ عَنْ فِراشِهِ؛فَبِأُولئِکَ یَدْفَعُ اللّهُ الْعَزیزُ الْجَبّارُ الْبَلاءَ،وَ بِأُولئِکَ یُدیلُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْأَعْداءِ،وَ بِأُولئِکَ یُنَزِّلُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الغَیْثَ مِنَ السَّماءِ.فَوَ اللّهِ لَهؤُلاءِ فی قُرّاءِ الْقُرآنِ أَعَزُّ مِنَ الْکِبْریتِ الْأَحْمَرِ ⁽²⁾.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:قاریان قرآن سه دسته‌اند:

1-مردی که قرآن بخواند و آن را وسیلۀ کسب قرار دهد،امرا و ملوک را به وسیلۀ آن بدوشد و با جمع مال از طریق قرآن به مردم گردن‌فرازی کند.

2-مردی که قرآن بخواند،الفاظ آن را حفظ کرده و از عمل به آن عاری باشد، قرآن را چون چوبۀ تیر بی‌پیکان برپا دارد یعنی از آن سود معنوی نگیرد،خدا اینان را در میان قاریان قرآن زیاد نکند.

3-کسی که قرآن را بخواند و داروی شفا بخشش را بر دل دردمند خود نهد و به خاطر قرآن شب‌ها را برای مناجات و درک حقایق آن بیدار باشد و روزها را

روزه گرفته و ریاضت بکشد و برای خواندن و آموختن و آموزش و ترویج آن در مساجد قیام کند و از بستر آسایش و خواب برای عبادت حق به خاطر اثرگیری از قرآن دوری جوید،به برکت آبروی اینان خداوند بلا را از مردم دور کند و شر دشمنان اسلام را بگرداند و از آسمان باران نازل کند.به خدا قسم اینان در میان قرآن‌خوانان از کبریت احمر کمیاب‌ترند.

2-توجه قلبی و روحی

کلمۀ ذکر در قرآن مجید گاهی به معنای توجّه قلبی و روحی انسان نسبت به حضرت حق آمده،آن توجّهی که مایۀ تربیت و کمال و علّت پذیرفتن و اجرای دستورهای الهی است.

توجه به این که عبد در تمام لحظات در محضر خداست و هیچ کجا خالی از حضرت او نیست.

توجه به این که حیات انسان و همۀ موجودات بسته به ارادۀ اوست و وجود کلیّۀ نعمت‌های معنوی و مادّی به خاطر این است که انسان در راه قرب به او بکوشد.

توجه به این نکته که نافرمانی از جناب دوست هرچند کوچک و صغیر باشد بسیار بزرگ است.

توجه به این که عبد و هرچه در ید اوست،مِلک مولاست و برای مولاست و از مولاست:

الْعَبْدُ وَ ما فی یَدِهِ کانَ لِمَوْلاهُ ⁽¹⁾.

توجه به این که دنیا خانۀ عمل و آخرت منزل حساب است و مطیع به بهشت و عاصی به جهنم خواهد رفت.

البته این چنین توجه،کار دل و کوشش قلب است و رفع و رفعت دل و بلندی و عظمت قلب مرهون این‌گونه توجه است و به فرمودۀ حضرت صادق علیه السلام:

فَرَفْعُ الْقَلْبِ فی ذِکْرِ اللّهِ.

یاد خدا بدین صورت،انسان را در جادۀ عبادت و راه سعادت قرار داده و نمی‌گذارد دامن حیات به لوث گناه آلوده گردد.

یاد خدا،انسان را قدردان نعمت کرده و باعث دوری هوا و هوس و شیطان و شیطنت از زندگی می‌گردد.

ذکر در قرآن مجید در آیات متعددی به این معنی آمده است که به مواردی از آن اشاره می‌شود:

[ لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّٰهَ کَثِیراً ] ⁽¹⁾.

یقیناً برای شما در [ روش و رفتار ] پیامبر خدا الگوی نیکویی است برای کسی که همواره به خدا و روز قیامت امید دارد و خدا را بسیار یاد می‌کند.

[ وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ] ⁽²⁾.

و آنان که چون کار زشتی مرتکب شوند یا بر خود ستم ورزند،خدا را یاد کنند و برای گناهانشان آمرزش خواهند و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد ؟ و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتکب شده‌اند،پا فشاری نمی‌کنند.

[ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً ] ⁽¹⁾.

مگر آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند و خدا را بسیار یاد کردند.

[ فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ ] ⁽²⁾.

پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس گزارید و کفران نعمت نکنید.

[ اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ ] ⁽³⁾.

آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند و پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند،[ و از عمق قلب همراه با زبان می‌گویند:] پروردگارا ! این [ جهان با عظمت ] را بیهوده نیافریدی،تو از هر عیب و نقصی منزّه و پاکی؛پس ما را از عذاب آتش نگاهدار.

[ وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ ] ⁽⁴⁾.

و پروردگارت را در دل خود بامدادان و شامگاهان از روی فروتنی و زاری و بیم و ترس به صدایی آرام و آهسته یاد کن و [ نسبت به ذکر خدا ] از بی‌خبران مباش.

[ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ] ⁽¹⁾.

[ بازگشتگان به سوی خدا ] کسانی [ هستند ] که ایمان آوردند و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد،آگاه باشید ! دل‌ها فقط به یاد خدا آرام می‌گیرد.

[ رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ ] ⁽²⁾.

مردانی که تجارت و داد و ستد آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی‌دارد،[ و ] پیوسته از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود،می‌ترسند.

[ أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ ] ⁽³⁾.

آیا برای اهل ایمان وقت آن نرسیده که دل‌هایشان برای یاد خدا و قرآنی که نازل شده نرم و فروتن شود ؟.

آری،این گونه یاد و توجّه به خدا،انسان را در مسیر عبادت گرم نگاه داشته و از زشتی و پلیدی بازمی‌دارد و راه رشد و کمال را برای انسان باز کرده و از این موجود خاکی،وجودی عرشی و الهی خواهد ساخت و این گونه یاد و توجّه ملاک اعتبار و ارزش دل است،

فَرَفْعُ الْقَلْبِ فی ذِکْرِ اللّهِ.

حاجی سبزواری آن عارف شیدا در بلندی مرتبه دل گوید:

فلک دوران زند بر محور دل***وجود هر دو عالم مظهر دل

اگر اکسیر درد عشق خواهی***بیا شو از گدایان در دل

هر آن کالا که در بازار عشق است***بجو سرمایهاش از کشور دل

هر آن نقشی که بر لوح از قلم رفت***نوشته دست حق بر دفتر دل

سرشته عشق پاکان در نهادش***کز اصل پاک آمد گوهر دل

جهان معنوی دل را اسیر است***ز فر عشق باشد افسر دل

چرا این مرغ دل پرد بهر شاخ***چو هست اسرار یار دل بر دل

فیلسوف بزرگ،مرحوم حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی معروف به کمپانی دربارۀ عظمت دل گوید:

تا بی خبری ز ترانه دل***هرگز نرسی به نشانه دل

روزانه نیک نمی بینی***بی ناله و آه شبانه دل

تا چهره نگردد سرخ از خون***کی سبزه دمد از دانه دل

از موج بلا ایمن گردی***آنگه که رسی به کرانه دل

از خانه کعبه چه می طلبی***ای از تو خرابی خانه دل

اندر صدف دو جهان نبود***چون گوهر قدس یگانه دل

در مملکت سلطان وجود***گنجی نبود چو خزانه دل

در راه غمت کردیم نثار***عمری به فسون و فسانه دل

جانا نظری سوی (مفتقرت)***کاسوده شود زبهانه دل

عارف دل سوخته الهی قمشه‌ای در این زمینه گوید:

ز دانشور مپرس احوال دلبر***جمالش هست پیدا در دل دل

ز حسن دل ربای حضرت دوست***هزاران پرده بگشا در دل دل

دو عالم را خرد آیینه آراست***رخش آئینه آرا در دل دل

محیط فکر بی پایان ادراک***چو یک حلقه به صحرا در دل دل

اگر عالم کتاب حق تعالی است***همه نقش است و معنی در دل دل

جمالش بر تو پنهان است و ماراست***پو خورشید آشکارا در دل دل

الهی عقل و هوش و دانش افکند***که عشق آمد تماشا در دل دل

[ وَ فَتْحُ الْقَلْبِ فی الرِّضا عَنِ اللّهِ ]

یعنی:فتح قلب در راضی بودن بنده است از حضرت حق در همه حالات،در فقر و غنا،در صحّت و مرض.از حضرتش راضی بودن و در خوشی و ناخوشی زندگی صبر نمودن و شکر الهی را بجای آوردن فتح قلب است.

وجه نامیدن مرتبۀ رضا به فتح،ظاهر است؛چرا که فتح عبارت است از:

گشایش کارها و آسان شدن آن.عبد در مرتبۀ رضا،تمام کارها و مشکلات را به خود آسان کرده و به هرچه از سوی دوست-از وسعت و تنگی و...-روی می‌دهد به خود گوارا نموده است.

عبد،زمانی که از طریق انبیا و کتب آسمانی و ائمه طاهرین علیهم السلام خدای خود را شناخت و به این نکته واقف شد که پروردگار عادل خدای حکیم،در ترسیم کلیّۀ برنامه‌ها برای بنده خود جز خیر و سعادت نخواسته،به تمام داده‌های او رضایت داده و از طریق این رضایت خشنودی حق را برای خود خریده است.

در معارف الهی آمده:

رضای حق از عبد،بسته به رضای عبد از خداست.

معنای رضا

در این‌ها لازم است به مسئله رضا از دیدگاه معارف اسلامی اشاره شود تا

حقیقت جمله امام صادق علیه السلام دربارۀ فتح قلب روشن گردد.

رضا از مقامات عالی سلوک است؛یعنی:ماورای آن مقامی نیست،بلکه آخرین مرحله ورزش اخلاقی و تهذیب نفس است.

سالک همین که به برکت کشف و شهود از شرک خفی بیرون آمد و به دل و جان موحّد شد و خدا را منبع هر خیر و برکت شمرد و نیز معتقد شد که او قادر و قاهر بر همه اشیا و عالم به حاجت هر موجودی است و از غیر او از هیچ چیز نباید ترسید و نیز به هیچ چیز دیگر نباید امیدوار باشد،به مقام رضا رسیده است.

البته مقتضی این عقیده توکّل و دل بستن به مولا خواهد بود و هرچه در عالم توحید محکم‌تر باشد،توکلش بیش‌تر خواهد بود و چون توحید و توکّل حاصل شود بی‌تردید به مقام رضا واصل خواهد شد و ناچار به دادۀ خدا رضا خواهد داد و از جبین گره خواهد گشود و معتقد خواهد شد که در طریقت هرچه پیش سالک آید خیر اوست.

رضا ثمرۀ محبّت واقعی

رضای به قضای الهی ثمره محبّت کامل به خداست و عبارت است از این که قلب بنده در تحت حکم خداوند ساکن باشد و به تقدیر اذعان کند و معتقد شود که خداوند در قسمت خود نسبت به عبد خویش اشتباه نکرده و هیچ‌گاه خطایی بر قلم صنع نرفته و هرکه را هرچه داده بجا داده،پس حسد نبرد و به دادۀ خدا اعتراض نکند،بلکه هرچه واقع شود همه را خیر بیند و به آن راضی باشد،تا خدا از او راضی باشد.

خوش‌بینی و انبساط خاطر،انشراح صدر و خالی بودن از حرص و حسد،بلند همّتی عارف و مناعت طبع و آزادمنشی او-که غالباً در گفته‌های عرفانی عرفای

بزرگ محسوس است-ناشی از همین صفت رضاست ⁽¹⁾.

رضا به قضای الهی نوعی از نیرو و استعداد به روح می‌بخشد که حقیقت جریانات هستی را درمی‌یابد،نه به آن معنی که به وسیله علوم تفصیلی مانند فیزیک و شیمی و تشریح و گیاه‌شناسی به جزئیات و مشخصات و روابط حقایق هستی آگاه می‌شود،بلکه مانند کسی که به هیچ وجه از تکنیک موسیقی اطلاع ندارد و نمی‌داند آیا اجزای دستگاه مفروض از چوب است یا فلز ولی آهنگی که به وسیله آن نواخته می‌شود،برای او قابل درک و گویی با اعماق روحش درهم می‌آمیزد.

کسی که آهنگ یک وسیلۀ موسیقی را کاملاً دریابد،به طور یقین تمام اجزای آن وسیله را مناسب و منظم می‌بیند،گویی خود اوست که سازندۀ وسیلۀ مزبور است و بدان جهت که آهنگ مفروض نه تنها مطلوب اوست،بلکه با همۀ سطوح روح او آشنایی داشته و آن سطوح را می‌نوازد،لذا تمام اجزای وسیله مفروض و ترکیباتش را جزئی از روح خود می‌داند.

این حالت شگفت‌انگیز روانی را به هیچ وجه نمی‌توان منکر شد.نهایت امر این است که این گونه دریافت در جهان هستی احتیاج به توضیح دارد.

گروهی عقیده دارند که این حالت جز برداشته شدن پرده از روی واقعی روح چیز دیگری نیست؛زیرا روح آدمی نمونۀ مجرّد تمام هستی عینی را در خود دارد، تموّجات طبیعت و هوی و هوس‌های حیوانی پرده‌ای بسیار ضخیم روی این قیافۀ روح انداخته است،وقتی که رشد روح آدمی به حد اعلا می‌رسد،پرده یا مانع کنار می‌رود و تمام هستی در روح نشان داده می‌شود.

گروه دیگر می‌گویند:این‌طور نیست،بلکه روح به جهت تحصیل ارتباط با خدا به وسیلۀ فعالیت عقل و وجدان،شبیه به آینۀ صیقلی می‌شود که تمام هستی در آن روح واقعاً نمودار گشته و روشن می‌شود.

معنای رضا در کلام مولوی

مولوی در توضیح مسئلۀ رضا می‌گوید:

بهلول به یک مرد الهی می‌رسد و از او می‌پرسد:در چه حالی ؟ مرا هم از حالت خود آگاه کن.آن مرد الهی می‌گوید:شما از حال کسی می‌پرسید که همواره جهان به مراد او می‌گردد این است حال من،آن همه سیلاب‌ها و جویبارها و ستارگان فروزان طبق خواستۀ او حرکت می‌کنند،زندگی و مرگ نمودهای هستی مانند مأموران عالی رتبۀ او هستند که کو به کو و نقطه به نقطه به حرکت درآمده‌اند،حال کسی را می‌پرسی که هرجا بخواهد دلداری،و هرجا که بخواهد تبریک و تهنیت می‌فرستد.

سالکان راه حق و حقیقت مطابق خواستۀ او سیر می‌کنند و درماندگان راه تکامل هم در دام او محبوسند،هیچ دندانی بدون رضا و فرمان او در دهان کسی نمی‌جنبد و بدون میل او برگی از درخت به زمین نمی‌افتد و بدون ارادۀ او هیچ‌کس رهسپار دیار مرگ نمی‌گردد.

بهلول می‌گوید:ای مرد الهی ! راست می‌گویی،از شکوه و حشمت و قیافۀ تو پیداست،تو همان شخصی که می‌گویی،بلکه صد مرتبه بالاتر،ولی برای من هم چگونگی و علّت این حالت شگفت‌انگیز روحی را روشن کن تا مردم با فضل و فضول پیشه‌گان هم از دل و جان این وضع را که توصیف کردی بپذیرند.

اگر گوینده کامل سفرۀ حقایق را باز کند،هرگونه غذا در سفرۀ او پیدا خواهد شد،تا هیچ میهمانی بی‌غذا نماند و هرکس خوراک شایستۀ خود را بخورد،مانند

قرآن که دارای هفت بطن است و همۀ مردم از خاص و عام می‌توانند غذای روح خود را از آن هفت بطن دریابند.

آن مرد الهی گفت:این مسئله پیش عموم مردم یقین است که هستی پیرو امر الهی است،هیچ برگی بدون قضا و حکم آن خداوند بزرگ بر زمین نمی‌افتد،او خدایی است که تا به غذا دستور ورود به گلو ندهد،لقمه به گلو وارد نمی‌گردد.

جنبش و فعالیت تمایلات و می‌خواهم‌ها که زمام امور آدمی را به دست گرفته‌اند در مقابل امر آن خدای بی‌نیاز رام و تسلیم‌اند،بدون فرمان ازلی نافذ خداوند، امکان ندارد که ذره‌ای در زمین و آسمان‌ها به حرکت درآید و یا چرخی به گردش آید.

کیست که بتواند همۀ رگ‌های درختان را بشمارد ؟ هیچ‌کس؛زیرا بی‌نهایت در گفتگوی محدود هرگز نمی‌گنجد.به طور خلاصه بگویم:هیچ کاری به جز با امر پروردگار صورت نمی‌گیرد.وقتی که قضای حق مورد رضای بنده‌اش قرار گرفت، در مقابل تمام فرمان‌های حق مانند یک بنده ناچیز مقهور اراده او می‌گردد.

این بندگی را از راه تکلّف و با انگیزۀ مزد و پاداش به دست نمی‌آورد،بلکه طبیعت حیوانی خود را از دست داده،طبع جدیدی به دست آورده است که به مقام بندگی نایل آمده است.او دیگر زندگی را برای خود نمی‌خواهد،بلکه محکوم به حکم خداوند بی‌نظیر است.

در هرجا دستور ازلی الهی راهی را معین کرده است،چه زندگی و چه مرگ آن راه را خواهد رفت.

زندگی او برای خداست،نه برای به دست آوردن گنج.مرگ او از اشتیاق به خداست نه از ترس رنج و بیماری.

ایمان و عباداتش انگیزه‌ای جز دریافت شایستگی خدا به ایمان و پرستش چیز

دیگری نیست،او برای رسیدن به بهشت و درختان و جویبارهای بهشتی کاری نمی‌کند،چنان که ترک کفر و معاصی برای او انگیزه‌ای جز وجه اللّه الاعظم ندارد.

ترس از آتش نمی‌تواند محرّک او به برکناری از کفر و معصیت بوده باشد.

خندۀ او موقعی است که در مقابل قضای الهی،رضا و تسلیم را مانند حلوای شکرین می‌چشد.

آیا بنده‌ای که به این حال روحی باعظمت نایل شود،جهان به امر و فرمان او نمی‌گردد ؟

مرگ او و مرگ فرزندانش در راه خدا و طبق مشیّت او مانند حلوایی است که در گلویش فرو می‌رود.جان کندن فرزندان از نظر آن انسان با وفا و جنازۀ آن فرزندان مانند میوه‌های چیده شده از درخت در مقابلش جلوه می‌کند،پس چنین شخصی به دعا کردن نیازی ندارد،مگر این که رضای خدا را در دعا و نیایش ببیند ⁽¹⁾.

آری،رضای در برابر مولا و خواسته‌ها و تقدیرات و قضایش،شیرین‌ترین میوه برای سالک راه است و رضای نسبت به حق از بهترین حالات پرارزش قلب انسانی است و فتح و گشایش دل به حال رضاست.وَ فَتْحُ الْقَلْبِ فی الرِّضا عَنِ اللّهِ.

و به قول عارف دل آگاه،حاج ملا هادی سبزواری:

الهی بر دلم ابواب تسلیم و رضا بگشا***بروی ما، دری از زحمت بی منتها بگشا

ره ما را بسوی کعبهٔ صدق و صفا بنما***در ما را بصوب گلشن فقر و فنا بگشا

از این ناصاف آب در گذر افزود سوز جان***بسوی جویبار دل ره از عین بقا بگشا

پرافشان در هوایت طایران و مرغ دل دربند***پر و بال دلم در آن فضای جان فزا بگشا

ز پیچ و تاب راه عشق اندر وادی حیرت***مرا افتاده مشکلها تو ای مشگل گشا بگشا

معنای رضا در کلام فیض

فیض،آن شخصیت بزرگ علمی و اخلاقی در کتاب«الحقایق»دربارۀ تحصیل رضا می‌گوید:

انسان باید بداند هر امری را که خدای تعالی در نامۀ قضای او ثبت کرده و در موقع مقتضی جاری فرموده به صلاح اوست و انسان عالم به حقیقت نیست و وسیله‌ای برای درک واقعیّت آن ندارد و هرچه غصّه بخورد و اندوهناک شود فایده‌ای ندارد و قضای الهی را بدین وسیله نمی‌تواند تغییر دهد،چه آن که بدیهی است،هر امری که مقدّر است موجود می‌شود و هرچه پروندۀ تقدیر آن امضا نشده پیدا نمی‌گردد.

و نیز بلا شک ندامت برگذشته و تدبیر و چاره‌جویی برای آینده،برکت را از وقت سلب می‌کند و به نتیجه‌ای نمی‌رسد و موجبات شکنجۀ شخص را فراهم می‌سازد،بلکه باید عاشق حق طوری رفتار کند که درد و رنج را احساس ننماید، مانند آدم عاشق که در راه رسیدن به معشوق،هیچ‌گونه خطر و ناراحتی در خود احساس نمی‌کند و نیز علم به پاداش بی‌اندازۀ خدا،شدت و زحمت او را خنثی می‌سازد.چنان که شخص بیمار،برای رفع بیماری خانمان سوز خود از خوردن

هیچ‌گونه داروی تلخ طبیعت روگردان نمی‌باشد و شخص بازرگان برای سود تجارت خود تمام خطرات دریا و صحرا را بر خود هموار می‌سازد و بالاخره کار خود را به خدا که بینای به بندگان است تفویض نماید.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:اخلاق نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله این نبود که هرگاه چیزی از او گرفته شود،بگوید اگر غیر از این‌طور می‌شد،بهتر بود.

یعنی حضرتش در برابر هرگونه قضای الهی تسلیم بود و چون و چرایی نداشت، وَ فَتْحُ الْقَلْبِ فی الرِّضا عَنِ اللّهِ.

بیان دو طریق برای ایجاد رضایت

آری،دوستی محبوب کاری می‌کند که انسان در برابر تمام خواسته‌ها و افعال او راضی باشد و دم از اعتراض نزند و این معنی از دو راه متصوّر است.

یکی آن که به کلّی نیروی احساس درد را در خود خنثی نماید،چنان که جای دردخیز را در خود مشاهده کند ولی ناراحت نگردد،جراحت را بر بدنش احساس کند امّا از درد خبردار نشود،بهترین نمونه‌اش مرد مبارزی است که در میدان کارزار در حالی که به تمام معنی خشمگین شده،یا ترسی بر او وارد گردیده،مجروح می‌شود و او از این جراحت خبردار نمی‌گردد،ولی وقتی بدن خود را خونین دید، متوجه می‌شود که جراحتی بر بدنش وارد آمده،بالاتر از این آدمی که برای انجام کار قریب الفوتی که با عجله می‌دود،تصادفاً خاری به پایش فرو می‌رود و او از آنجا که تمام فکرش متوجه انجام کار است از خار و سوزش آن خبر نمی‌شود !!

علت این معنا آن است که قلب آدمی وقتی مستغرق به امری است از غیر آن غافل است.

هم چنین شخص عاشقی که اصولاً کلیه همّ و غمّ خود را مصروف مشاهده

جمال معشوق نموده و به حبّ او دلباخته گردیده،گاهی اوقات از محبوبش آزار و صدمه می‌بیند،لکن بر اثر حبّ و علاقه زیاد،توجهی به آزار و صدمه پیدا نمی‌کند،این گونه از خود گذشتگی‌ها در برابر غیر خدا به انسان دست می‌دهد، چه برسد به این که مسئله از ناحیه حضرت حق باشد !!

بنابراین کسی که به قدر سر سوزنی فریفتۀ جمال مطلق شود،چنان حالت حیرت و بی‌خودی به او دست می‌دهد که به کلّی سر از پا نشناخته و هیچ امری را از جانب معشوق ناگوار احساس نمی‌کند.

اما صورت دوّم،عاشق احساس درد می‌کند و خود را گرفتار می‌بیند،اما به این درد و گرفتاری خشنود و بلکه راغب بوده و خود را به حکم عقل،مرید آن می‌شمارد،گرچه با طبع او موافق نباشد.

مانند آدمی که پیش رگ زن می‌آید و از او درخواست می‌کند تا او را رگ بزند و یا حجامت کند،این آدم در عین این که درد را احساس می‌کند،امّا تن به قضا داده و با رغبت تمام از این عمل استقبال می‌کند و با کشیدن آن همه درد از حجامت کننده تشکر هم می‌نماید ! ⁽¹⁾این است حالت رضا که نتیجۀ عشق انسان به خدا است.

کلامی از عاشق در باب رضا

رضا،خشنودی است و آن ثمرۀ محبّت است و مقتضی عدم انکار است،چه به ظاهر و چه به باطن و چه در دل و چه در قول و چه در عمل.

و اهل ظاهر را مطلوب آن باشد که خدا از ایشان راضی باشد،تا از خشم و عقاب او ایمن شوند.

و اهل حقیقت را مطلوب آن است که از خدای تعالی راضی باشند و هیچ حال از احوال مختلف مانند مرگ و زندگانی و بقا و فنا و رنج و راحت و خوش‌حالی و بدحالی و غنا و فقر مخالف طبع ایشان نبوده و یکی را بر دیگری ترجیح ندهند، چه دانسته باشند که صدور همه از باری تعالی است و محبّت حضرت او در طبایع ایشان راسخ شده باشد،پس بر ارادت و مراد او هیچ مزیدی نطلبند و به هرچه پیش ایشان آید راضی باشند.

و هرکس که تساوی احوال یاد کرده در طبیعت او راسخ شود،مراد او به حقیقت آن باشد که واقع شود و از اینجا گفته‌اند:که هرکس که او را هرچه آید باید،پس هرچه او را باید آید.

پس مادام که کسی را اعتراضی بر امری از امور واقع کائناً ممّا کان در خاطر آید، یا ممکن باشد که در خاطر آورد از مرتبۀ رضا بی‌نصیب است.

و صاحب مرتبۀ رضا همیشه در آسایش باشد،چه او را بایست و نبایست نباشد،بلکه نبایست و بایست او همه بایست باشد و رضوان من اللّه اکبر.

و گفته‌اند:

الرِّضا بِالْقَضاء بابُ اللّهِ الأَعْظَمِ ⁽¹⁾.

چه هرکس که به رضا رسید،به بهشت رسید،در هرچه نگه کند به نور رحمت الهی نگرد،

المُؤْمِنُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللّهِ ⁽²⁾.

چه باری تعالی را که موجد همۀ موجودات است اگر بر امری از امور انکار باشد آن امر را وجود محال است و چون بر هیچ امر موجود او را انکار نباشد پس عاشق او از همه راضی باشد،نه بر از دست رفته تأسف خورد و نه بر آمده خوشحال

گردد،

إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ.

بلکه سراسر وجود عاشق رضای از معشوق است و بس.

رضا در دلی است که در او غبار نفاق نبود و رضا شاد بودن است در تلخی قضا و ترک اختیار است پیش از قضا و تلخی نایافتن بعد از قضا،وجودش زدن دوستی در عین بلا.

رضا،رفع اختیار است و بلا را نعمت شمردن.باید که در رضا به جایی برسی که اگر هفت طبقۀ دوزخ در چشم راست تو نهند در خاطر تو نگذرد که چرا در چشم چپ ننهادند.

رضا آرام گرفتن است در تحت مجاری احکام: عاشقی در موج دریایی فتاد

*** رضیت بما قسم اللّه لی

و راضی باید که از مستقبل و ماضی آزاد آید و بر سر کوی حال نشیند و هرچه آید از محبوب بیند که هرچه دوست کند هم چون دوست محبوب است.

و رضا بیرون آمدن است از رضای نفس خود و در آمدن به رضای حق تعالی به تسلیم احکام ازلیه و تفویض امور کلّی و جزوی به حضرت مقدّر تقدیر تدبیر ابدیه،

بلااعراض و اعتراض.

و بدان که رضا به ترک اعتراض است به افعال و اقوال محبوب،با پاکی نفس به قضا و قدر ⁽¹⁾.

رضا از دیدگاه روایات

عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:رَأسُ طاعَةِ اللّهِ الصَّبْرُ وَ الرِّضا عَنِ اللّهِ فیما أَحَبَّ الْعَبْدُ أَوْ کَرِهَ.وَ لا یَرْضی عَبْدٌ عَنِ اللّهِ فیما أَحَبَّ إلّا کانَ خَیْراً لَهُ فیما أَحَبَّ أَوْ کَرِه ⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:اوج فرمان بردن از خدا صبر است و رضای از خدا نسبت به آنچه بنده او را دوست دارد یا کراهت و هیچ بنده‌ای از خدا راضی نباشد در آنچه دوست یا بد دارد مگر این که برای او بهتر است،هم در آنچه خوش دارد و هم در آنچه بد دارد.

عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:إنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِاللّهِ أَرْضاهُمْ بِقَضاءِ اللّهِ ⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:به راستی داناترین مردم به خدا راضی‌ترین آنان است به قضای حق.

عَنْ أَبی الْحَسَنِ الأَوَّلِ علیه السلام قالَ:یَنْبَغی لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللّهِ أَنْ لا یَسْتَبْطِئَهُ فی رِزْقِهِ وَ لا یَتِّهِمَهُ فی قَضائِهِ ⁽⁴⁾.

موسی بن جعفر علیه السلام فرمود:هرکه خدا را شناخته،سزاوار است او را در رساندن روزیش به کُندی منسوب نکند و او را در حکم و قضایش متهم نداند.

قالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ:عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ لا اصْرفُهُ فی شَیْءٍ إِلّا جَعَلْتُهُ خَیْراً لَهُ،فَلْیَرضِ بِقَضائی،وَ لْیَصْبِرْ عَلیٰ بَلائی،وَ لْیَشْکُرْ نَعْمائی،أَکْتُبْهُ یا مُحَمَّدُ مِنَ الصِّدِّیقینَ عِنْدی ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند فرمود:بندۀ مؤمنم را به هیچ چیز برنگردانم جز آن که آن را خیر او سازم.باید به قضایم راضی باشد و بر بلایم صبر کند و نعمت‌هایم را شکر نماید،تا او را ای محمّد از صدّیقان نزد خود بنویسم.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

خداوند به موسی بن عمران فرمود:هیچ آفریده‌ای نزد من محبوب‌تر از بندۀ مؤمن نیست.به راستی من او را برای آنچه خیر اوست گرفتار می‌کنم و عافیت می‌دهم برای آنچه به نفع اوست،بدی‌ها را از وی دریغ می‌دارم باز برای خیر او.

من به آنچه بنده‌ام به آن اصلاح می‌شود داناترم.باید بر بلای من صبر کند و به نعمت‌هایم شکر نماید و به قضایم راضی باشد،تا او را نزد خود در گروه صدّیقان نویسم،زمانی که به رضایم کار کرده و امرم را اطاعت کند ⁽²⁾.

عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:عَجِبْتُ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ لا یَقْضی اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ قَضاءً إِلّا کانَ خَیْراً لَهُ،وَ إِنْ قُرِّضَ بِالْمقاریضِ کانَ خَیْراً لَهُ،وَ إِنْ مَلَکَ مَشارِقَ الْأَرْضِ

وَ مَغارِبَها کانَ خَیْراً لَهُ ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:در شگفتم از مرد مسلمان،خداوند چیزی برای او مقدّر نکند مگر به خیر او،اگر با قیچی او را قطعه قطعه کنند خیر اوست،اگر مشارق و مغارب را هم مالک شود خیر اوست.

عَنْ أَبی جَعْفَرٍ علیه السلام قالَ:أَحَقُّ خَلْقِ اللّهِ أَنْ یُسَلِّمَ لِما قَضَی اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ عَرَفَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.وَ مَنْ رَضِیَ بِالْقَضا أَتیٰ عَلَیْهِ القَضَاءُ وَ عَظَّمَ اللّهُ أَجْرَهُ،وَ مَنْ سَخِطَ الْقَضاءَ مَضیٰ عَلَیْهِ الْقَضاءُ وَ أَحْبَطَ اللّهُ أَجْرَهُ ⁽²⁾.

امام باقر علیه السلام فرمود:سزاوارترین خلق خدا که تسلیم شود بدانچه خدای عزّ و جلّ مقدّر کرده است،کسی است که خدا را شناخته.هرکه راضی به قضاست،قضا بر سر او آید و خدا اجر بزرگ دهد و هرکه از قضا راضی نباشد، قضا بر او بگذرد،ولی خدا اجرش را ساقط کند.

قالَ عَلیُّ بنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام:الزُّهْدُ عَشَرَةُ أَجْزاءٍ،أَعْلیٰ دَرَجَةِ الزُّهْدِ أَدْنی دَرَجَةِ الْوَرَعِ وَ أَعْلیٰ دَرَجَةِ الْوَرَعِ أدْنیٰ دَرَجَةِ الْیَقینِ،وَ أَعْلیٰ دَرَجَةِ الیَقینِ أَدْنی دَرَجَةِ الرِّضا ⁽³⁾.

امام چهارم علیه السلام فرمود:زهد ده جزء است:بالاترین درجۀ زهد کم‌ترین درجۀ ورع و بالاترین درجۀ ورع کم‌ترین درجۀ یقین و بالاترین درجۀ یقین کم‌ترین

درجۀ رضاست.

لَقَی الْحَسَنُ بْنُ عَلِیَّ علیهما السلام عَبْدَ اللّهِ بنِ جَعْفَرَ فَقالَ:یا عَبْدَ اللّهِ ! کَیْفَ یَکُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً وَ هُوَ یَسْخَطُ قِسْمَهُ،وَ یُحَقِّرُ مَنْزِلَتَهُ،وَ الْحاکِمُ عَلَیْهِ اللّهُ،وَ أَنَا الضّامِنُ لِمَنْ لَمْ یَهْجُسْ فی قَلْبِهِ إِلّا الرِّضا أَنْ یَدْعُوَ اللّهَ فَیُسْتَجابُ لَهُ ⁽¹⁾.

امام مجتبی علیه السلام به عبد اللّه بن جعفر برخورد و به او فرمود:چگونه مؤمن مؤمن است،با این که از قیمت مقدر خود خشمگین است و خود را زبون یابد، با این که آنچه با اوست مقدر خداست،من ضامنم هرکه در پندار قلبش جز رضا نباشد،هر دعایی به درگاه خدا کند مستجاب شود.

عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:قُلْتُ لَهُ:بِأَیِّ شَیْءٍ یَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِأَنَّهُ مُؤْمِنٌ ؟ قالَ:

بِالتَّسْلیمِ للّهِ،وَ الرِّضا فیما وَرَدَ عَلَیْهِ مِنْ سُرورٍ أَوْ سَخَطٍ ⁽²⁾.

راوی می‌گوید:به حضرت صادق علیه السلام عرض کردم:چگونه مؤمن بداند مؤمن است ؟ فرمود:با تسلیم در برابر خدا و رضا به آنچه بر او وارد آید،چه مایۀ شادی و چه خشم.

عَنِ الْبَزَنْطی قالَ:سَمِعْتُ الرِّضا علیه السلام یَقُولُ:الإِیمانُ أَرْبَعَةُ أَرْکان:التَّوکُّلُ عَلَی اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ،وَ الرِّضا بِقَضائِهِ،وَ التَّسْلیمِ لِأَمْرِ اللّهِ،وَ التَّفْویضِ إِلَی اللّهِ.قالَ عَبْدٌ صالِحٌ:وَ أُفَوِّضُ أَمْری إِلَی اللّهِ.فَوَقاهُ اللّهُ سَیِّئاتِ ما مَکَرُوا ⁽³⁾.

بزنطی می‌گوید:حضرت رضا علیه السلام فرمود:ایمان چهار رکن است:تکیه بر خدای عز و جل،رضایت به قضا،تسلیم به فرمان خدا،واگذاردن امر به او.

بندۀ شایسته گفت:امرم را به خدا واگذاشتم.خداوند از آنچه بدی بود او را حفظ کرد.

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام:ثِقْ بِاللّهِ تَکُنْ مُؤْمِناً،وَ ارْضِ بِما قَسَّمَ اللّهُ لَکَ تَکُنْ غَنِیّاً ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:متّکی به خدا باش مؤمن باشی،به دادۀ خدا راضی باش غنی باشی.

عَنِ الرِّضا عَنْ آبائِهِ علیهم السلام قالَ:قالَ رَسُولُ اللّهِ:قالَ اللّهُ جَلَّ جَلالُهُ:مَنْ لَمْ یَرْضَ بِقَضائی وَ لَمْ یُؤمِنْ بِقَدَرِی،فَلْیَلْتَمِسْ إِلهاً غَیْری ⁽²⁾.

حضرت رضا از اجداد گرامی‌اش علیهما السلام از نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله از خدای بزرگ نقل می‌کند:کسی که به قضایم راضی نیست و ایمان به تقدیر من ندارد،خدایی غیر از من بخواهد !!

عَنْ أَبی جَعْفَرٍ علیه السلام قالَ:العَبْدُ بَیْنَ ثَلاثَةٍ:بَلاءٍ وَ قَضاءٍ وَ نِعْمَةٍ،فَعَلَیْهِ فی الْبَلاءِ مِنَ اللّهِ الصَّبْرُ فریضَةٌ،وَ عَلَیْهِ فی الْقَضاءِ مِنَ اللّهِ التَّسْلیمُ فَریضَةٌ،وَ عَلَیْهِ فی النِّعْمَةِ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الشُّکْرُ فریضَةٌ ⁽³⁾.

امام باقر علیه السلام فرمود:بنده بین سه چیز است:بلا،قضا و نعمت.در بلایی که از طرف حق به او می‌رسد صبر واجب است و در قضا الهی تسلیم لازم است و در نعمت حق تعالی شکر فرض است.

قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:ثلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ جَمَعَ اللّهُ لَهُ خَیْرَ الدُّنْیا وَ الآخِرَةِ:الرِّضا

بِالْقَضاءِ،وَ الصَّبْرُ عِنْدَ البَلاءِ،وَ الدُّعاءِ عِنْدَ الشِّدَّةِ وَ الرَّخاءِ ⁽¹⁾.

پیامبر بزرگ صلی الله علیه و آله فرمود:اگر این سه چیز در هرکس باشد،خداوند خیر دنیا و آخرت را برای او جمع کرده:رضایت به قضا،استقامت به وقت بلا،دعا در وقت سختی و راحتی.

در متون اسلامی آمده:

امام باقر علیه السلام به دیدار جابر بن عبد اللّه آمده،در حالی که جابر نزدیک بر مرگ بود.فرمود:چگونه‌ای ؟ عرض کرد:مرض را بهتر از سلامت،فقر را بهتر از غنی، موت را بهتر از حیات می‌خواهم.حضرت فرمود:ما این گونه نیستیم،بلکه راضی به قضای حقّیم ! یکی درد و یکی درمان پسندد

و به قول فیض کاشانی آن مست بادۀ ازل:

گر کُشی و گر بخشی هر چه میکنی خوبست***کشتن از تو میزیبد بخشش از تو محبوبست

گر نوازی از لطفم ور گدازی از قهرم***هر چه میکنی نیکوست التفات مطلوبست

دم بدم زنی بر هم آن دو زلف خم در خم***عالم کنی ویران شیوهٔ ترا شوبست

یوسف زمانی تو زبدهٔ جهانی تو***هر که قدرتو دانست در غم تو یعقوبست

دل بعشق ده زاهد دلفسردگی عیبست***حق بهیچ نستاند آن دلی که معیوبست

وه چه میکند با دل نالهای درد آلود***در غمش بنال ای فیض ناله تو مرغوبست

[ وَ خَفْضُ الْقَلْبِ فی الإِشْتِغالِ بِغَیْرِ اللّهِ ]

اشتغال به غیر حق

امام صادق علیه السلام در این جمله پستی دل را در اشتغال به غیر خدا دانسته و دوری از توجه به حق و بریده بودن دل از عبادت و طاعت و صرف تمام عمر در به دست آوردن متاع دنیا و تحصیل لذّات فانی آن را علّت خفض و پستی قلب به حساب آورده‌اند.

غیر خدا هرچه هست،چون فانی و گذراست،وقتی در ترازوی عقل و وجدان سنجیده شود معلوم می‌گردد که در برابر خدا به کلّی فاقد ارزش و اعتبار است.

اعتبار و ارزش غیر خدا،فقط در این است که به عنوان وسیله و ابزار برای رسیدن به مقام قرب حضرت دوست به کار گرفته شود.

این که کتب آسمانی و معارف الهی و عاشقان و سالکان و رهروان راه حق و حقیقت،این همه در بی‌اعتباری و پوچ بودن دنیا و ما فیها سخن گفته‌اند منظور، دنیایی است که انسان را از خدا غافل کرده و به صورت هدف نهایی در زندگی انسان جلوه کند.

اگر ارتباط انسان به دنیا و به لذّات و زر و زیور آن،جدای از نقشه‌های خداوند باشد،پس انسان در این دنیا حیوانی بیش نیست،حیوانی که کار او جمع و تفریق است:جمع کردن مواد مادّی و اضافه نمودن آن به بدن و باز خرج کردن آن مواد

برای کسب قدرت.باز هم برای به دست آوردن مواد دنیا و نیز تفریق کردن قسمتی از مواد جمع شده در بدن به صورت فضولات !! این گونه غفلت از حق و همۀ عمر اشتغال داشتن به غیر او دلیل بر پستی قلب انسان است.

اینان باید بدانند که این مواد جمع شده در بدن،عاقبت باید در خانۀ قبر بازگشت به دنیا داده شود و قسمتی از مواد جمع شده هم که به صورت مال و دینار و درهم از انسان مانده،با مرگ آدمی از حیطۀ ملکیت خارج می‌گردد.

تعابیر قرآن از مشتغلین بغیر اللّه

1-بدترین زیانکاران

اگر بستگی و محبّت دل،تنها به دنیا و مال دنیا باشد،انسان عاقبت خوشی نخواهد داشت و به فرمودۀ قرآن دچار اخسر اعمال خواهد گشت.

[ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً* اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً ] ⁽¹⁾.

بگو:آیا شما را از زیانکارترین مردم از جهت عمل آگاه کنم ؟*[ آنان ] کسانی هستند که کوششان در زندگی دنیا به هدر رفته [ و گم شده است ] در حالی که خود می‌پندارند،خوب عمل می‌کنند !

این گونه جمع و تفریق که انسان از آن چاره‌ای ندارد،کار حیوانات است.جمع کردن و خوردن و بهرۀ مادی گرفتن و به تعبیر دیگر به دست آوردن مواد و اضافه نمودن آن به بدن،سپس تحویل دادن جمع شده‌ها به صورت کار،یا به صورت کود و عاقبت هم بریده شدن از جمع شده‌ها و کم کردن آن از بدن در خانۀ گور.آیا

این برنامه جز عمل حیوانی نام دیگری دارد ؟!!

2-ضایع و باطل بودن اعمال آنان

قرآن دربارۀ این گونه مردم و کارهای حیوانی و نابجایشان و اعمال خلاف و کردار بی‌اصلشان آیات مهمی دارد.این گونه آیات کارکرد آنان را فاقد ارزش شمرده و اعمالشان را که جز عمل مادی چیزی نبوده بر باد می‌داند:

[ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ ] ⁽¹⁾.

آنان که کفر ورزیدند و [ مردم را ] از راه خدا باز داشتند خدا اعمالشان را باطل و تباه ساخت.

[ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ ] ⁽²⁾.

و بر کافران هلاکت و نابودی باد و [ خدا ] اعمالشان را باطل و تباه ساخت.

[ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ ] ⁽³⁾.

و در حالی که کافران همواره سرگرم بهره‌گیری از [ کالا و لذت‌های زودگذر ] دنیایند و می‌خورند،همان گونه که چهارپایان می‌خورند و جایگاهشان آتش است.

3-دل‌های بیمار

خداوند بزرگ در قرآن مجید،قلب این گونه مردم را که هدفی جز دنیا و شکم

و جمع و تفریق مواد و به عبارت دیگر قصد و مقصدی جز کود سازی ندارند مریض اعلام کرده،می‌فرماید:

[ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ ] ⁽¹⁾.

آنان را که در دل‌هایشان بیماری است،می‌بینی مانند کسی که در بیهوشی مرگ افتاده به تو می‌نگرند و سزاوارشان هم [ به سبب بیماردلی ] همین حالت است.

[ أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ ] ⁽²⁾.

بلکه کسانی که در دل‌هایشان بیماری است،گمان کردند که خدا کینه‌هایشان را آشکار نخواهد کرد.

و کسانی که دارای قلوب مریض هستند،چاره‌ای جز اضافه کردن آلودگی روی آلودگی ندارند و به فرمودۀ قرآن:

[ وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ ] ⁽³⁾.

اما کسانی که در دل‌هایشان بیماری [ نفاق ] است،پس پلیدی بر پلیدیشان افزود و در حالی که کافر بودند از دنیا رفتند.

مفسدان و منافقان در قرآن مجید به دارندۀ قلب مریض معرفی شده‌اند،قلبی که از خدا روگردان و به غیر حق میل شدید و رغبت وافر دارد.

[ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ ] ⁽¹⁾.

در دلِ آنان بیماریِ [ سختی از نفاق ] است،پس خدا [ به کیفرِ نفاقشان ] بر بیماریشان افزود و برای آنان در برابر آنچه همواره دروغ می‌گفتند،عذابی دردناک است.

این گونه مردم از عمل خیر گریزان و آلوده به اعمال شیطانی هستند.

4-کتمان شهادت

شهادت دادن به حق،برای گشایش کار گرفتاران است،اینان به این اندازه هم حاضر نیستند به افراد نیازمند کمک کنند.قرآن می‌فرماید:

[ وَ لاٰ تَکْتُمُوا الشَّهٰادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهٰا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ ] ⁽²⁾.

و [ شما ای شاهدان ! ] شهادت را پنهان نکنید و هر که آن را پنهان کند،یقیناً دلش گناهکار است و خدا به آنچه انجام می‌دهید داناست.

5-اهالی آتش

خداوند،دارندگان این گونه قلب مریض را اهل آتش دانسته،آنجا که می‌فرماید:

[ وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ

أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ ] ⁽¹⁾.

و یقیناً بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده‌ایم [ زیرا ] آنان را دل‌هایی است که به وسیلۀ آن [ معارف الهی را ] در نمی‌یابند و چشمانی است که توسط آن [حقایق و نشانه‌های حق را ] نمی‌بینند و گوش‌هایی است که به وسیلۀ آن [ سخن خدا و پیامبران را ] نمی‌شنوند،آنان مانند چهارپایانند بلکه گمراه‌ترند؛اینانند که بی‌خبر و غافل [ از معارف و آیات خدای ] اند.

اینان که قلبشان سخت گرفتار دنیا و عاشق غیر خدا است،از شنیدن مسائل مادّی و دنیایی خوشحال و از شنیدن نام خدا و مسائل الهی سخت ملول می‌گردد.

[ وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذٰا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ ] ⁽²⁾.

و هنگامی که خدا به یگانگی یاد می‌شود [ و نامی از معبودانشان به میان نمی‌آید ] دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند،نفرت پیدا می‌کند و چون یادی از معبودان دیگر به میان می‌آید،ناگاه مسرور و شاد می‌شوند ! !

6-مردم سخت دل

قرآن مجید از مردمی که در تمام عمر خود به غیر خدا اشتغال دارند،به عنوان مردم سخت‌دل یاد کرده آنجا که می‌فرماید.

[ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ فَهِیَ کَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ] ⁽¹⁾.

سپس دل‌های شما بعد از آن [ معجزۀ شگفت‌انگیز ] سخت شد،مانند سنگ یا سخت‌تر.

7-دل‌های قفل‌دار

قرآن مجید اینان را از پی آن همه خطاکاری و دلبستگی‌های غلط به دنیا و ما فیها،به دارندۀ قلب مُهر شده توصیف کرده است.

[ خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ ] ⁽²⁾.

خدا [ به کیفر کفرشان ] بر دل‌ها و گوش‌هایشان مُهرِ [ تیره‌بختی ] نهاده و بر چشم‌هایشان پرده‌ای [ از تاریکی است که فروغ هدایت را نمی‌بینند ] و برای آنان عذابی بزرگ است.

[ أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا ] ⁽³⁾.

آیا در قرآن نمی‌اندیشند [ تا حقایق را بفهمند ] یا بر دل‌هایشان قفل‌هایی قرار دارد ؟

8-دل‌های آلودۀ به شک

کسانی که جز به دنیا دل خوش ندارند،خداوند بنیان زندگی آن‌ها را بر کفر و نفاق و قلبشان را آلوده به شک دانسته آنجا که می‌فرماید:

[ لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ] ⁽¹⁾.

همواره آن ساختمانی که بنا نهاده‌اند در دل‌هایشان مایه شک و تردید است تا دل‌هایشان [ به سبب مرگ ] پاره‌پاره شود و خدا دانا و حکیم است.

بیچاره آنان که دل به دنیا و زیور آن بسته و در همۀ عمر غافل از یاد دوست زیستند.

بیچاره آنان که روز مرگ چون دیده باز کنند،جز عمر تباه و نامۀ پر گناه و از دست رفتن آنچه فراهم آورده بودند،چیزی نبینند.

دنیاپرستان به وقت مرگ،بهره‌ای جز حسرت و ندامت ندارند و فرصتی برای جبران گذشته برای آنان نیست و به قول سعدی: ای دل به کام خویش جهان را تو دیده گیر

روز پسین چه سود بجز آه و حسرتت صد بار پشت دست به دندان گزیده گیر ⁽¹⁾

آری،در اشتغال به غیر خدا قلب و دل و اعضا و جوارح تابع قلب،جز ضرر و زیان و حسرت و خسران و ندامت و شرمندگی چیزی کسب نخواهند کرد و به فرمودۀ امام صادق علیه السلام محصول اشتغال دل به غیر حق،پستی و خفض است وَ خَفْضُ الْقَلْبِ فی الإِشْتِغالِ بِغَیْرِ اللّهِ.

[ وَ وَقْفُ الْقَلْبِ فی الْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ ]

چنان که در قسمت اوّل روایت دانستید،بلندی مرتبۀ قلب در یاد خداست،در این قسمت لازم است بدانید که ایستادگی و بازماندگی و حرکت نداشتن قلب در غفلت از خداست.

مناسبت وقف با غفلت

ملّا عبد الرزّاق لاهیجی در شرح مختصر خود به روایت می‌گوید:

وجه مناسبت«وقف».غفلت است که وقف به معنی قطع است و غفلت از حضرت باری نیز موجب قطع منافع دنیوی و اخروی است.امّا دنیوی به واسطۀ آن که اکثر منافع دنیوی منوط است به ذکر الهی [ به آن معنایی که در قسمت اوّل روایت گذشت ] مثل طول عمر و وسعت رزق و...چنان که در کتب ادعیه و احادیث مذکور است.

کلام علامۀ مجلسی رحمه الله دربارۀ احوالات قلب

علّامۀ مجلسی رحمه الله در زمینۀ سلامت قلب و مرض آن و به تعبیر دیگر حیات آن که بسته به یاد خدا و مرگ آن غفلت از خداست مقاله‌ای دارد که ترجمۀ مختصر آن چنین است:

شناخت قلب و حقیقت و صفاتش از مسائلی است که اکثر مردم بی‌اطلاعند و امامان بزرگوار ما در این مسئلۀ مهم جز به کنایه و اشاره برنامه‌ای بیان نکرده‌اند.

بهتر این است که ما وقت خود را صرف شناخت ذات آن نکنیم بلکه به نظر ائمۀ طاهرین علیهم السلام در مقام اطلاع بر علل صلاح و فساد قلب و درجات و درکات آن برآئیم و در مقام تکمیل این مخلوق عجیب و کمال و رشد این لطیفۀ ربانی برآمده و این عضو پرقدر را از آثار شیطانی پاک کرده و به اخلاق ملکوتی و روحانی بیاراییم تا با تصفیه این عضو از رذایل و آراستنش به فضایل آمادۀ حرکت به سوی برترین مدارج کمال گردیم و این آیینه را برای افاضۀ معارف الهیه از طرف حق،از گرد و غبار گناه و فساد پاک کنیم.

و این داستان احتیاج به شناخت ذات و حقیقت قلب ندارد،اگر حرکت به سوی مدارج کمال نیازی به شناخت ذات این عضو داشت امامان علیهم السلام و موالیان ما بیان می‌کردند.

گروهی از محقّقین گفته‌اند:شرافت و فضیلت انسان به قلب است.استعداد قلب برای شناخت حق سبب برتری انسان بر سایر مخلوقات است.

افتخار و کمال و جمال انسان در دنیا بسته به صلاح این عضو و توشه و وسیلۀ نجات آدمی در آخرت،قلب نورانی اوست.

کسب معرفت اللّه در شأن قلب است و سایر جوارح از رسیدن به این فضیلت محرومند.

قلب،عامل باللّه و عامل للّه و ساعی إلی اللّه و متقرّب به سوی اوست.سایر جوارح در راه خدمت به او هستند و برای قلب به منزلۀ ابزار کار و اسباب فعالیّتند.

قلب،زمانی که غرق در یاد خدا گشت و از حکومت غیر حق سالم ماند، عضوی مقبول است و به هنگام دوری از حق،و غفلت از دوست،مخلوقی

محجوب و عضوی مغضوب است.

مورد خطاب اوامر حق و مطلوب مسائل الهی،قلب است.ثواب و عقاب در عالم آخرت در گرو کار نیک یا بد قلب می‌باشد.

اوست که با رسیدن به قرب حق و تزکیه از ناپاکی‌ها وسیلۀ سعادت انسان گشته و هم اوست که با ناقص گشتن و ناپاک شدن باعث شقاوت و محرومیّت آدمی است.

در حقیقت مطیع حق قلب است و اوست که انوار عبادت را به جوارح پخش کرده و هم اوست که آثار بدکاری‌ها را در جوارح سریان می‌دهد.

بدی‌ها و خوبی‌ها معلول تاریکی و روشنی قلب است و در حقیقت قلب برای اعضا و جوارح به منزلۀ انبار جنس است که اعضا و جوارح نسبت به این انبار جنبه مصرف کردن جنس را دارند و باید گفت:

از کوزه همان برون تراود که در اوست !

قلب،عضوی است که اگر انسان آن را از نظر صلاح و فساد بشناسد خود را شناخته و چون خود را شناخت خدا را شناخته.ولی اگر این عضو و حالاتش برای آدمی مجهول باشد،انسان از شناخت خود عاجز مانده و کسی که خود را نشناسد خدایش را نخواهد شناخت و چگونه انسان جاهل به قلب خود می‌تواند عالم به غیر باشد.

آه که اکثر مردم شناختی از قلب خویش ندارند و به همین خاطر بین آنان و قلبشان حایل افکنده شده و به سبب این پرده و حایل موفّق به مشاهدۀ وضع قلب و مراقبت از او و شناخت صفاتش نشده‌اند و نمی‌دانند چگونه این عضو حساس به سوی اسفل سافلین رفته و بازیچۀ دست شیطان می‌گردد یا چگونه راه به اعلی علیین پیدا می‌کند و به سوی مقام قرب و جایگاه ملائکه مقرّب صعود می‌نماید ؟

آری،کسی که قلبش را نمی‌شناسد،در مقام مراقبت و رعایت آن برنمی‌آید و در مقام حفظ نسیم واقعیت‌هایی که از خزائن ملکوت به سوی قلب می‌وزد کوتاهی می‌کند.صاحب چنین قلبی از آن دسته مردمی است که خداوند دربارۀ آنان فرموده:

[ وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ ] ⁽¹⁾.

و مانند کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند،پس خدا هم آنان را دچار خودفراموشی کرد؛اینان همان فاسقان‌اند ⁽²⁾.

با این بیان پر استفاده علامۀ مجلسی رحمه الله،انسان به این نتیجه می‌رسد که غفلت از حق و فراموشی حضرت ذو الجلال بالاترین علّت آلوده شدن قلب به رذایل و ناپاکی‌ها است.

وقتی که قلب آلوده به گناه شد به تدریج به حیات الهی آن خاتمه داده می‌شود و به چنگال شیطان گرفتار شده و دچار مرگ معنوی می‌گردد و چون قلب بمیرد از رحمت و عنایت حق منقطع گشته و به حالت نکبت‌بار وقف گرفتار خواهد آمد.این است که حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:وَ وَقْفُ الْقَلْبِ فی الْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ.

و به قول مست جام وحدت،وحدت کرمانشاهی:

هرکه آیین حقیقت نشناسد ز مجاز***خواجه در حلقه رندان نشود محرم راز

یا به بیهوده مبر نام محبّت به زبان***یا چو پروانه بسوز از غم و با درد بساز

آنقدر حلقه زنم بر در میخانه عشق***که کند صاحب میخانه به رویم در باز

هرکه شد معتکف اندر حرم کعبه دل***حاش لله که شود معتکف کوی مجاز

مگذارید قدم بیهوده در وادی عشق***کاندرین مرحله بسیارنشیب است وفراز

صلاح و فساد قلب در آثار اسلامی

قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:فی الْإِنْسانِ مُضْغَةٌ إِذا هِیَ سَلِمَتْ وَ صَحَّتْ سَلِمَ بِها سائِرُ الْجَسَدِ،فَإذا سَقُمَتْ سَقُمَ لَها سائِرُ الْجَسَدِ وَ فَسَدَ وَ هِیَ الْقَلْبُ 1.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:در انسان پاره‌گوشتی است،زمانی که سالم و صحیح باشد به خاطر آن بقیۀ جسد سالم است و اگر بیمار باشد به خاطر بیماریش بقیۀ جسد بیمار است و آن قلب است.

عَنِ النَّبیِّ صلی الله علیه و آله:إِذا طابَ قَلْبُ الْمَرْءِ طابَ جَسَدُهُ،وَ إِذا خَبُثَ الْقَلْبُ خَبُثَ الْجَسَدُ 2.

نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:زمانی که قلب مرد پاک باشد،جسدش پاک و هرگاه قلب پلید باشد،جسدش پلید است.

در این روایت به این معنا اشاره شده که نیکی‌های اعضا و جوارح و بدی‌هایش بستگی به نیکی و بدی قلب دارد.

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قالَ:قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:شَرُّ الْعَمیٰ عَمَی الْقَلْبِ ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله،فرمود:بدترین کوری،کوری قلب است.

فیما أَوْصیٰ بِهِ أَمیرُ الْمُؤْمِنینَ علیه السلام ابْنَهُ:یا بُنَیَّ ! إِنَّ مِنَ الْبَلاءِ الْفاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنْ ذلِکَ مَرَضُ البَدَنِ،وَ أَشَدُّ مِنْ ذلِکَ مَرَضُ الْقَلْبِ.وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سِعَةَ الْمالِ،وَ أَفْضَلُ مِنْ ذلِکَ صِحَّةُ الْبَدَنِ،وَ أَفْضَلُ مِنْ ذلِکَ تَقْوَی الْقُلُوبِ ⁽¹⁾.

در وصیت‌ها و سفارشات امیر المؤمنین علیه السلام به فرزندش آمده:پسرم،از جمله بلاها تنگدستی است،و شدیدتر از آن مرض بدن و از آن شدیدتر مرض قلب است و از جمله نعمت‌ها مال فراوان و بهتر از آن سلامت بدن و بهتر از آن تقوای قلب است.

عَنْ أَبی جَعْفَرٍ علیه السلام قالَ:القُلُوبُ ثَلاثَةٌ:قَلْبٌ مَنْکُوسٌ لا یَعْثُرُ عَلی شَیْءٍ مِنَ الْخَیْرِ وَ هُوَ قَلْبُ الْکافِرِ،وَ قَلْبٌ فیه نُکْتَةٌ سَوْداء فَالْخَیْرُ وَ الشَّرُّ فِیهِ یَعْتَلِجانِ فَما کانَ مِنْهُ أَقْویٰ غَلَبَ عَلَیْهِ،وَ قَلْبٌ مَفْتُوحٌ فیهِ مِصباحٌ یَزْهَرُ فَلا یُطْفَأُ نُورُهُ إِلیٰ یَوْمِ القِیامَةِ وَ هُوَ قَلْبُ الْمُؤْمِنُ ⁽²⁾.

امام باقر علیه السلام فرمود:قلب سه نوع است:قلب از حقیقت برگشته که آگاهی به خیر ندارد و آن قلب کافر است و قلبی که در آن نقطۀ سیاهی است و خیر و شر در آن در جنگند،هریک قوی‌تر باشد بر دیگری غلبه می‌کند و صاحبش موصوف به همان می‌گردد و قلبی که باز است،در آن چراغ فروزنده‌ای است که تا قیامت نورش خاموش نمی‌گردد و آن قلب مؤمن است.

قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ عَلاماتِ الشَّقاءِ:جُمُودُ الْعَیْنِ،وَ قَسْوَةُ الْقَلْبِ،وَ شِدَّةُ

الْحِرْصِ فی طَلَبَ الرِّزْقِ،وَ الْإِصْرارِ عَلَی الذَّنْبِ ⁽¹⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:از علائم شقاوت:خشکی چشم و سنگدلی و حرص شدید در طلب رزق و اصرار بر گناه است.

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَنانٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحابِهِ،عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:سَمِعْتُهُ یَقُولُ لِرَجُلٍ:إِعْلَمْ یا فُلانُ ! إِنَّ مَنْزِلَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْجَسَدِ بِمَنْزِلَةِ الإِمامِ مِنَ النّاسِ الواجِبِ الطَّاعَةِ عَلَیْهِمْ.أَ لا تَریٰ أَنَّ جَمیعَ جَوارِحِ الْجَسَدِ شُرَطَةٌ لِلْقَلْبِ وَ تَراجِمَةٌ لَهُ مُؤَدِّیَةٌ عَنْهُ،الأُذُنانُ وَ الْعَیْنانُ وَ الأَنْفُ وَ الْفَمُ وَ الیَدانُ وَ الرِّجْلانُ وَ الْفَرْجُ،فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذا هَمَّ بِالنَّظَرَ فَتَحَ الرَّجُلُ عَیْنَیهِ وَ إِذا هَمَّ بِالإِسْتِماعِ حَرَّکَ أُذُنَیْهِ وَ فَتَحَ مَسامِعَهُ فَسَمِعَ، وَ إِذا هَمَّ الْقَلْبُ بِالشَّمِّ اسْتَنْشَقَ بِأَنْفِهِ فَأَدَّی تِلْکَ الرَّائِحَةَ إِلَی الْقَلْبِ،وَ إِذا هَمَّ بِالنُّطْقِ تَکَلَّمَ بِاللّسانِ،وَ إِذا هَمَّ بِالْحَرَکَةِ سَعَتِ الرِّجْلانِ،وَ إِذا هَمَّ بِالشَّهْوَةِ تَحَرَّکَ الذَّکَرُ،فَهذِهِ کُلُّها مُؤَدِّیَةٌ عَنِ الْقَلْبِ بِالتَّحْریکِ،وَ کَذلِکَ یَنْبَغی لِلْإِمامِ أَنْ یُطاعَ لِلْأَمْرِ مِنْهُ ⁽²⁾.

محمّد بن سنان از بعض اصحاب از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که حضرت به مردی فرمود:جایگاه قلب از جسد همانند جایگاه امام واجب الاطاعة در بین مردم است،نمی‌بینی که تمام جوارح جسد عاملان و کارمندان قلب و مترجم و ادا کنندۀ عمل از طرف اویند ؟

دو گوش و دو چشم و بینی و دهان و دو دست و دو پا و عضو شهوت همه کارگزاران قلبند.

هنگامی که قلب ارادۀ دیدن کند،انسان دو چشمش را برای دیدن باز می‌کند و هرگاه اراده شنیدن کند دو گوش برای شنیدن باز می‌شود و وقتی بخواهد ببوید با بینی می‌بوید و بینی است که آن بو را به قلب می‌رساند و زمانی که بخواهد بگوید با زبان می‌گوید و وقتی بخواهد حرکت کند با پا حرکت می‌نماید و وقتی نیّت شهوت کند عضو شهوت را وادار به شهوت‌رانی می‌کند،این اعضاء و جوارح هستند که به تحریک قلب،به فعالیّت آمده و هرچه او بخواهد برایش انجام می‌دهند،سزاوار است که امام به خاطر جایگاهی که از امر دارد بدین گونه اطاعت شود.

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام،عَنْ حکیمٍ أَنَّهُ قالَ:قَلْبُ الْکافِرِ أَقْسیٰ مِنَ الْحَجَرِ ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام از حکیمی نقل می‌کند که گفت:قلب کافر سخت‌تر از سنگ است.

عَنْ عَلِیِّ بنِ جَعْفَرٍ،عَنْ أَخیهِ،عَنْ أَبیهِ علیهم السلام قالَ:أَوْحَی اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلی مُوسیٰ علیه السلام ! یا مُوسیٰ ! لا تَفْرَحْ بِکَثْرَةِ الْمالِ،وَ لا تَدَعْ ذِکْری عَلیٰ کُلِّ حالٍ،فَإِنَّ کَثْرَةَ الْمالِ تُنْسی الذُّنُوبَ،وَ أَنَّ تَرْکَ ذِکْری یُقْسِی الْقُلُوبَ ⁽²⁾.

علی بن جعفر از برادرش از پدر گرامیش حضرت صادق علیهم السلام نقل می‌کند:

خداوند به موسی وحی کرد:به زیادی مال خوشحال مشو،یاد مرا در هیچ حالی از دست مده،کثرت مال گناهان را از یاد می‌برد و ترک یاد من دل‌ها را سخت و قسی می‌نماید.

قالَ رَسُولُ اللّه صلی الله علیه و آله:ناجیٰ داوُدُ رَبَّهُ فَقالَ:إِلهی ! لِکُلِّ مَلِکٍ خَزانَةٌ فَأَیْنَ خَزَانَتُکَ ؟ قالَ جَلَّ جَلالُه:لی خَزانَةٌ أَعْظَمُ مِنَ الْعَرْشِ،وَ أَوْسَعُ مِنَ الْکُرْسِیِّ،وَ أَطْیَبُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ أَزْیَنُ مِنَ الْمَلَکُوتِ:أَرْضُهَا الْمَعْرِفَةُ،وَ سَماءُهَا الإیمانُ،وَ شَمْسُهَا الشَّوْقُ، وَ قَمَرُهَا الْمَحَبَّةُ،وَ نُجُومُها الْخَواطِرُ،وَ سَحابُها الْعَقْلُ،وَ مَطَرُها الرَّحْمَةُ،وَ أَثْمارُهَا الطَّاعَةُ،وَ ثَمَرُهَا الْحِکْمَةُ،وَ لَها أَرْبَعَةُ أَبْوابٍ:العِلْمُ وَ الْحِلْمُ وَ الصَّبْرُ وَ الرِّضا،أَلا وَ هِیَ الْقَلْبُ ⁽¹⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:داوود با خداوند مناجات کرد و عرضه داشت:

خداوندا ! برای هر پادشاهی خزینه‌ای است،خزینۀ تو کجاست ؟

خطاب رسید:برای من خزینه‌ای است از عرش بزرگ‌تر،از کرسی وسیع‌تر،از بهشت خوشبوتر،از ملکوت زیباتر،زمینش معرفت،آسمانش ایمان، خورشیدش شوق،ماهش محبّت،ستارگانش خاطره‌های روشن،ابرش عقل، بارانش رحمت،میوه‌هایش اطاعت،نتیجه‌اش حکمت و دارای چهار در است:علم و حلم و صبر و رضا،بدان که آن خزینه،قلب است.

فیض،آن عارف عالی مقام گوید:

غمخانه دلی باشد کان بیخبر است از تو***چون جای تو باشد دل غمخانه چرا باشد

بیگانه کسی باشد کو با تو نباشد یار***آنکس که تواش یاری بیگانه چرا باشد

دیوانه کسی بوده است کو عشق نفهمیده است***آنکس که بود عاشق دیوانه چرا باشد

فرزانه کسی باشد کو معرفتی دارد***آنکو نبود عارف فرزانه چرا باشد

نورت چو بدل تابد راهی بتو دل یابد***شمع رخ حوران را پروانه چرا باشد

رو سوره یوسف خوان تا بشنوی از قرآن***حقست حدیث عشق افسانه چرا باشد

فیض است ز حق خرم هرگز نخورد او غم***چون یافت عمارت دل ویرانه چرا باشد

حفظ قلب از خطرات

انسان باید بنا به فرمودۀ قرآن دنیا را خانۀ تجارت دانسته و خود را تاجر به حساب آورده و مشتری خویش را فقط خدا بداند و جنس مورد معامله را جز قلب سالم نداند.

در آثار گران‌بهای اسلامی آمده که هیچ چیز به ارزش قلب سالم نیست و در آخرت،تنها چیزی که خداوند بزرگ خریدار آن است،قلب سلیم است.

[ یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ* إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ ] ⁽¹⁾.

روزی که هیچ مال و اولادی سود نمی‌دهد،*مگر کسی که دلی سالم [ از رذایل و خبایث] به پیشگاه خدا بیاورد.

از این آیۀ شریفه نکات بسیار مهمّی می‌توان استفاده کرد،از جمله این که قلب مرکز نیّت است و این نیّت قلبی است که به عبادات اتّصال پیدا می‌کند و برای تمام اعمال عبادی انسان به منزلۀ روح برای جسم است و می‌دانید که قرآن و روایات ملاک قبولی و ردّ اعمال را نیّت قلب می‌داند،اگر انسان عبادت را فقط به خاطر خدا انجام دهد،زمینۀ قبولی عبادت صددرصد است و اگر برای جلب خشنودی دیگران به اجرای مراسم عبادی روی آورد،قبولی عبادت از محالات است.

از این که می‌گوید:در قیامت،خریدار قلب سلیم هستم به این نتیجه می‌رسیم که قبولی تمام عبادات در گرو نیّت صحیح قلب است.اگر قلب از نظر نیّت دارای سلامت باشد،قابل خرید خداست و چون قلب خریده شود،در حقیقت همۀ اعمال خریده شده و اگر قلب از رحمت حق ممنوع گردد،در حقیقت همۀ اعمال عبادی و زحمات عمرانه انسان به هدر رفته و انسان جایگاهی جز جهنم و نصیبی جز عذاب دردناک الهی نخواهد داشت.

در مسئله نیّت و خلوص و ریا در باب چهارم کتاب پر ارزش«مصباح الشریعة» حدیث بسیار مهمی از امام صادق علیه السلام نقل شده،چنانچه خداوند مهربان توفیق عنایت کند شرح مفصل آن بیان خواهد شد.

کوشش برای حفظ سلامت قلب،یا اقدام برای معالجۀ امراض دل،از بهترین عبادات و پُرثواب‌ترین برنامه‌هاست.

انسان خداخواه،موظّف است علل خوشبختی و بدبختی قلب را بشناسد و تا سرحد امکان به دور کردن علل بدبختی و فساد قلب و جلب عوامل سعادت و خوشبختی دل بکوشد.

به طور یقین سعادت همه‌جانبۀ انسان،در پرتو صلاح قلب و بدبختی و بیچارگی او در گرو مرض یا امراض قلبی است.

در کلام غزالی

اشاره

غزالی در کتاب پر ارزش«منهاج العابدین»دربارۀ مسئلۀ قلب مطالبی دارد که به انضمام قسمتی از اشعار عارفان و کلمات بزرگان نقل آن خالی از فایده نیست، می‌فرماید:

بر تو باد ای برادر ! که دل نگاهداری و در آن نظر نیکو کنی و بذل و جهود بجای آری که دل را [ خطر و اثر ] از همۀ اعضا عظیم‌تر است و کار دل باریک‌تر و اصلاح آن دشوارتر و اندر آن پنج اصل یاد کنیم:

علم خداوند به قلب

اوّل:قوله تعالی:

[ یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ ] ⁽¹⁾.

[ او ] چشم‌هایی را که به خیانت [ به نامحرمان ] می‌نگرد و آنچه را سینه‌ها پنهان می‌دارند،می‌داند.

و قوله تعالیٰ:

[ یَعْلَمُ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ ] ⁽²⁾.

خدا آنچه گفتار غزالی نمی‌باشد در دل‌های شماست می‌داند.

و قوله تعالیٰ:

[ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ ] ⁽¹⁾.

او به آنچه در سینه‌هاست،داناست.

چند کرّت و چند جایگاه یاد کرده است و به اطلاع خداوند خبیر کفایت است مرد را که حذر در پیش گیرد و این تهدید بس است خواص بندگان او را؛زیرا که معامله با علّام الغیوب با خطر باشد.

قلب نظرگاه حضرت حق

اصل دوّم:

قَوْلُهُ صلّی اللّه علیه [ و آله ]

و سلّم:إِنَّ اللّهَ لا یَنْظُرُ إِلیٰ صُوَرِکُمْ،وَ لا إِلیٰ أَعْمالِکُمْ،إِنَّما یَنْظُرُ إِلیٰ قُلُوبِکُمْ ⁽²⁾.

خداوند به چهره‌ها و اعمال شما نمی‌نگرد،فقط به دل‌های شما نظر می‌کند.

پس دل،موضع نظر ربّ العزّه است.ای عجبا ! از کسی که روی خویش که نظرگاه خلق است همه روزه می‌شوید و پاکیزه می‌دارد و آرایش می‌دهد تا خلق بر دنس و چرک و عیب آن مطّلع نشوند و دل که نظرگاه حق است فرو گذارد و قبائح و فضایح و عیوب و آفات آن را مهمل بگذارد که اگر خلق بدانند که فضیحت و رسوایی در دل دارد،به یک بار از او هجرت کنند و بیزار شوند.

قلب فرمانروای بدن

اصل سوّم :آن که دل مَلِکی است مطاع و مهتری است با تبع و اعضا جمله تبع اویند و چون مَلِک را کار مستقیم باشد،رعیّت و تبع را هم کار مستقیم باشد.

بیان آن است که رسول خدای تعالی فرمود:

إِنَّ فی الْجَسَدِ مُضْغَةً،إِنْ صَلُحَتْ صَلُحَ الْجَسَدْ وَ إِنْ فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ،أَلا وَ هِیَ الْقلْبُ ⁽¹⁾.

در جسد پاره گوشتی است که اگر آن پاره گوشت اصلاح شود جسد هم اصلاح گردد و اگر در فساد باشد جسد هم فاسد است،بدانید که آن پاره گوشت قلب است.

و چون صلاح کلّی در آن است،واجب باشد عنایت بدان مصروف داشتن.

قلب خزانۀ جواهر

اصل چهارم :آن که دل خزانه هر جوهری نفیس و معنی خطیر و عزیز است؛ اوّل عقل است و بزرگ‌تر آن معرفت حق تعالی است که سبب سعادت دو جهانی است؛پس بصیرت که بدان سبب به نزد خدای تعالی تقدّم و وجاهت است.پس نیّت خالص در طاعات که ثواب ابد بدان متعلّق است.پس انواع علم‌ها و حکمت‌ها که شریف‌ترین خصال بنده است و دیگر اخلاق شریفه که مردم بدان

تفاضل و تفاخر جویند.

پس حق باشد که چنین خزانه را نگهدارند از آفات و دزدان و قطاع الطریق،تا آن جوهر عزیز و شریف خزانه را آفتی نرسد و دشمن بر او ظفر نیابد.

پنج نکته دربارۀ قلب

اصل پنجم: چون تأمّل حال او کردیم،پنج چیز یافتیم که دیگر اعضا را نیست.

اوّل:

آن که دشمن قصد او دارد و روی به او کرده است و ملازم اوست و اوست که منزل الهام و وسوسه است،پیوسته فرشته و دیو دعوت او می‌کنند.

دوّم:

شغل دل را بیش‌تر است که هوا و عقل هر دو در اویند و هر دو لشکر را،یعنی لشکر هوا و لشکر عقل را معترک و جنگاه اوست،پس حق باشد ثغر را نگاه داشتن و از او غافل نابودن.

سوّم:

عوارض او را بیش‌تر است و خواطر که پیوسته هم‌چون تیر و باران در او می‌بارد و تو را قدرت آن نه که دفع آن کنی و هم چون چشم نیست که پلک چشم برهم نهی و از آفت چشم برهی و هم چون زبان نیست که در کام کشی و فارغ شوی؛بلکه دل در معرض خاطرهاست که تو بر منع کردن از آن خاطرها قادر نیستی و دل را از آن نگه نتوانی داشت و نفس زود در پی آن خاطرها افتد و منع کردن او از این،کاری سخت است و محنتی عظیم.

چهارم:

علاج او دشوار است،چه او بر تو پوشیده است،آنگه بدانی که آفت بدو

رسیده باشد،و محتاج شوی که بحث بسیار کنی به نظر دقیق و جهدی دور و دراز.

و پنجم:

آن که آفت بدو زود زود رسد که او به انقلاب نزدیک‌تر است.چنانچه گفته‌اند:

دل هم چو دیگ جوشان است و زودتر از آن در جوش آید.پس اگر دل بلغزید و العیاذ باللّه خلل و لغزیدن و افتادن او سخت باشد،کم‌تر آن باشد که میل کند به غیر خدای تعالی و منت‌های آن ختم و فکرت به خدای تعالی.

نمی‌شنوی که خدای تعالی می‌فرماید:

[ أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ ] !! ⁽¹⁾.

آن کبر از دل خاست و به دل بود و او را بر کفر ظاهر داشت.

و جای دیگر می‌فرماید:

[ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ ] ⁽²⁾.

آن میل و اتباع هوا به دل بود که به آن گناه شوم داشت و هم چنین می‌فرماید:

[ وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصٰارَهُمْ کَمٰا لَمْ یُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ نَذَرُهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ ] ⁽³⁾.

و دل‌ها و دیدگانشان را [ که وسیلۀ فهم و بصیرت است،به سزای لجاجت و عنادشان ] وارونه و دگرگون کردیم،[ به این سبب با آمدن معجزۀ دلخواهشان هم ایمان نمی‌آورند ] همان گونه که نخستین بار به آیات قرآن ایمان نیاوردند،آنان را در طغیانشان رها می‌کنیم تا پیوسته سرگردان باشند.

و از این سبب،خواص بندگان خدای تعالی،بر دل خود ترسیده‌اند و بر وی بگریسته و همه عنایت با آن آورده.خداوند سبحانه و تعالی صفت ایشان می‌کند:

[ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ ] ⁽¹⁾.

[ و ] پیوسته از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود،می‌ترسند.

خدای تعالی ما را و شما را توفیق دهد که اعتبار گیریم و از مواضع خطر پرهیز کنیم و توفیق اصلاح دل یابیم،إنّه أرحم الراحمین.

اگر گویند:این کار دل عظیم مهم است،خبر ده ما را از آنچه او را به صلاح آورد و آفت و فساد از او بازدارد.گوییم:تفصیل این معانی درازنایی دارد در این کتاب آوردن؛اما علمای آخر در آن تصنیف کرده‌اند و محتاج الیه با هفتاد خصلت محموده آورده‌اند و ضد آن مذموم بنموده و آن کس که او را غم دین بگرفته و از خواب غفلت بیدار شده و نظر با کار خود اندازد،تفصیل این معانی بر او دشوار نباشد،چون خدای تعالی توفیق دهد.

و در کتاب«عجائب القلب»از کتب«احیاء العلوم»آورده‌ایم و در کتاب«اسرار معاملات دین»که آن کتابی پُرفایده است و الّا فحول علما از آن منتفع نباشند، آورده‌ایم و این کتاب چنان است که مبتدی و قوی و ضعیف بدان منتفع باشند.

پس ما نظر کردیم در اصولی که ذکر آن لا بد است در علاج دل و از آن گریز نیست.

آفات قلب

اشاره

چهار چیز یافتیم که آن آفت مجتهدان است و فتنۀ دل‌های عابدان و بلای نفوس ایشان و چهار چیز دیگر در مقابل آن که نظام متعبّدان است و صلاح دل‌ها و قوام کار ایشان است.

آفات چهارگانه:

طول امل،حسد،استعجال،کبر.

و مناقب چهارگانه:

کوتاهی امل،تأنّی در کار و نصیب خلق و تواضع و خشوع.

این است اصولی که در صلاح قلوب و فساد آن مؤثّر است،باید که تحصیل این مناقب کند و از این آفات بپرهیزد،تا بر مقصود ظفر یابد.

آفت اوّل:آرزوهای طولانی

امّا طول امل آن است که از همه خیری بازمی‌دارد و همه شرّ و فتنه‌ای می‌انگیزاند و درد بی‌درمان است که خلق را در انواع بلاها می‌اندازد.

و بدان که چون امل دراز در پیش گرفتی،چهار چیز از آن پدید آید:

یکی: ترک طاعت و کاهلی در عبادت.با خود گویی:پس از این بکنم،فردا، ساعتی دیگر،روزگار در پیش است،فوت نخواهد شد و راست گفت داود طایی:

مَنْ خافَ الْوَعیدَ قَرُبَ عَلَیْهِ البَعیدُ،وَ مَنْ طالَ امَلُهُ ساءَ عَمَلُهُ.

هرکس از عذاب حق بترسد،به مقام قرب نزدیک شده و هرکس دچار درازی آرزو گردد بد عمل شود.

اوحدی مراغه‌ای چنین سروده ⁽¹⁾:

دل نگهدار که بر شاهد دنیا ننهی

دوّم: ترک توبه و تسویف گویی:توبه خواهم کرد و روزگار در پیش است و ایام دراز است و من جوانم و سال اندک دارم.این و مانند این تو را در دنیا رغبت پدید آرد و بر آن حریص گرداند.

سوّم: و غم روزی در پیش نهد.گویی:چه خورم و چه پوشم ؟ و تابستان آمد و مرا چیزی نیست و شاید که عمر دراز بکشد و محتاج شوم.

این و امثال این تو را در طلب دنیا اندازد،دل تو مشغول شود و وقت ضایع گردد و غم بی‌فایدۀ بی‌حاصل روی نماید،چنانچه از ابو ذر رضی الله عنه روایت است که گفته است:

قَتَلَنی هَمُّ یَوْمٍ لَمْ أَدْرِکْهُ.قِیلَ وَ کَیْفَ ذلِکَ یا أَبا ذَر ! قالَ إِنَّ أَمَلی جاوَزَ أَجَلی ⁽¹⁾.غم آن روزی که به آن نخواهم رسید مرا بکشت.گفتند:چگونه یا ابا ذر ؟ گفت:امل من

و امید غم دراز در پیش اجل من افتد.

به قول عالم کم‌نظیر،مرحوم شیخ بهایی ⁽¹⁾: ای مرکز دایرۀ امکان

*** شد عمر تو شصت و همان پستی

چهارم: سخت دلی خیزد از امل و فراموشی آخرت که چون امید عمر دراز در پیش گرفتی،مرگ را و گور را بیاد نیاوری،چنان که صلّی اللّه علیه [ و آله ] و سلّم فرمود:

إِنَّ أَخْوَفَ ما أَخافُ عَلَیْکُمْ إثْنانَ:طُولُ الأَمَلِ وَ اتِّباعُ الْهُویٰ أَلا وَ إِنَّ طُولَ الأَمَلِ یُنْسی الآخِرَةَ وَ اتِّباعَ الْهَویٰ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ ⁽²⁾.

بر دو چیز برای شما ترسناکم:آرزوی دراز،پیروی از هوای نفس،بدانید که آرزوی دراز آخرت را از یاد شما می‌برد و پیروی از هوا شما را از حق باز می‌دارد.

چون فکر تو همه در حدیث دنیا و اسباب معیشت باشد،دل سخت؛شود،چه رقّت دل و صفای آن،همه از یاد کردن مرگ باشد و ثواب و عقاب و اهوال آخرت.

چون از این هیچ نباشد،دل را رقّت و صفا از کجا آید.خداوند فرماید:

فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ⁽¹⁾.

آن گاه روزگار [ سرگرمی در امور دنیا و مشغول بودن به آرزوهای دور و دراز ] بر آنان طولانی گشت،در نتیجه دل‌هایشان سخت و غیر قابل انعطاف شد.

چون امل دراز شد،طاعت اندک شود و توبه باز پس افتد و معصیت بسیار شود و دل سخت گردد و اگر خدای تعالی توفیق ندهد عاقبت در سر آن شود و العیاذ باللّه.

پس کدام حال است از این بدتر ؟ و کدام آفت از این عظیم‌تر ؟ و این به سبب طول امل است.

امّا اگر امل کوتاه کنی و مرگ به خود نزدیک گردانی و حال اقران و برادران خود یاد آری که چگونه ناگاه مردند،در وقتی که هیچ‌گونه مرگ در خیال ایشان نبود و باشد که حال تو هم چون حال ایشان باشد و سخن عمر بن عبد اللّه یاد آری:

کَمْ مِنْ مُسْتَقْبَلٍ یَوْماً لَمْ یُکَلِّمْهُ،وَ مُنْتَظِرٍ غَداً لَمْ یُدْرِکْهُ،لَوْ رَأَیْتُمُ الْأَجَلَ وَ مَسِیرَهُ لَابْغَضَتِ الأَمَلَ وَ غُرُورَهُ ⁽¹⁾.

یعنی چه بسیار روز آینده‌ای که با آن سخن نمی‌گویند و چه بسا فردای انتظار کشیده‌ای که آن را درنمی‌یابند،هرگاه مرگ و مسیر آن را می‌دیدید،آرزو و غرور را دشمن می‌داشتند.

نشنیدی أمیر المؤمنین 7 چه فرمود ؟

إنّما الدُّنْیا ثَلاثَةُ أیّامٍ:یَوْمٌ مَضیٰ بِما فیه فَلَیْسَ بِعائِدٍ وَ یَوْمٌ أَنتَ فیهِ یَحِقُّ عَلَیْکَ إغْتِنامُهُ وَ یَوْمٌ لا تَدْری أنْتَ مِنْ أهلِهِ وَ لَعَلَّکَ راحِلٌ فیهِ.

دنیا سه روز است:دی که گذشت و بدست تو از آن هیچ نیست و فردا که ندانی که بدان رسی یا نه و روز امروز که تو در آنی؛پس به غنیمت دار.

پس قول ابو ذر رضی الله عنه که:

الدُّنْیا ثَلاثَةُ ساعاتٍ:ساعَةٌ مَضَتْ،وَ سَاعَةٌ أَنْتَ فیها،وَ ساعَةٌ لا تَدْری أَ تُدْرِکَها أَمْ لا.معنی همین است.پس توبه حقیقت،مالک یک ساعتی که مرگ از ساعت تا ساعت است.

پس قول شیخ ما رحمه اللّه که:الدُّنْیا ثَلاثَةُ أَنْفاسٍ:نَفَسٌ مَضیٰ وَ عَمِلْتَ فیهِ ما عَمِلْتَ،وَ نَفَسٌ لا تَدْری أَ تُدْرِکُهُ أَمْ لا،إذْ کَمْ مَنْ تَنَفَّسَ نَفَساً فَفاجاهُ الْمَوْتُ قَبْلَ الآخِرَةِ فَلَسْتَ تَمْلِکُ إلّا نَفْساً واحِداً لا یَوْماً وَ لا ساعَةً ⁽¹⁾.

دنیا سه نفس است:دمی گذشته که در آن کرده‌ای در آنچه کرده ای و دمی که نمی‌دانی آن را در می‌یابی یا خیر؛زیرا چه بسیار کس بوده است که نفس می‌کشیده و پیش از آن که به نفس دیگر بپردازد مرگ او را فرا گرفته است.پس تو جز یک نفس را مالک نیستی،نه یک روز و نه یک ساعت.

معنی همین است.

پس در این نفس به طاعت خدای تعالی شتاب کن،پیش از آن که فوت شود، شاید که در نفس دوّم نباشی،یا نتوانی.

و برای روزی غم مخور که باشد که نمانی تا بدان محتاج شوی و وقت خود

ضایع مکن و نباید که آدمی به روزی یک روزه یا یک ساعته یا یک نفس غم خورد.

شیخ مجرد،عارف موحد،جمال الدین اردستانی از باب نصیحت به اهل دنیا و آنان که غم امور مادی امروز و فردا خورند می‌گوید: دل به محبوب ده که زنده شوی

اسامة بن زید چیزی به دو ماه نسیه خریده بود،رسول صلی الله علیه و آله می‌فرماید:از اسامه عجب نمی‌دارید که تا به دو ماه خریداری می‌کند.اسامه دراز امل است ⁽¹⁾.

پس ای برادر راه رو ! چون تو این معانی و احوال و اقوال یادگیری و بر آن مواظبت نمایی املت کوتاه شود به توفیق خدای تعالی و به طاعت شتابی و به توبه تعجیل نمایی و معصیت از تو نیاید و در طلب دنیا رغبت ننمایی.

دلت با احوال و اهوال آخرت افتد و آن از نفس تا نفس باشد که یک به یک معاینه بینی،سخت دلی از تو برود،صفا و رقت پدید آید و خوف و خشیت در دلت پیدا شود و کار عبادت مستقیم گردد و این همه بعد فضل اللّه تعالی به سبب این یک خصلت است که کوتاهی امل خوانند.

زرارة بن ابی اوفی رحمة اللّه علیه را در خواب دیدند بعد از رحلت از دنیا،

پرسیدند:کدام کار بلیغ‌تر است به نزدیک شما ؟ گفت:رضا و کوتاهی امل.

پس ای برادر ! مجهود خویش بذل کن،در این اصل بزرگ که در اصلاح دل و نفس،عظیم مهم است.

آفت دوّم:حسد

امّا حسد:بدان که حسد طاعات را به فساد آورد و بنده را بر خطیئات دارد و آن دردی است که بسیاری [ از ] علما و قرّاء بدان مبتلا شده‌اند،تا به عوام و جهّال چه رسد،تا هلاک کرده ایشان را و در آتش برده.نمی‌شنوی که پیامبر فرمود:شش گروه به شش چیز در آتش روند:عرب به تعصّب و حکّام به جور و ظلم و دهاقین به کبر و تجّار به خیانت و اهل رستاق به جهل و علما به حسد ⁽¹⁾.

پس بلایی که شومی آن به حدّی باشد که علما را به آتش برد،سزاوار باشد که از آن بپرهیزند.

و بدان که پنچ چیز از حسد پدید آید:

یکی: فساد طاعت که رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

الحَسَدُ یَأْکُلُ الْحَسَناتِ کُلَّها کَما یَأْکُلُ النّارُ الْحَطَبَ ⁽²⁾.

یعنی حسد تمام حسنات را نابود کند،چنان که آتش هیزم را.

دوّم: فعل معصیت،چنان که وهب گفت:حاسد را سه علامت است:چون حاضر شود تملّق و چاپلوسی کند و چون غایب شود غیبت کند و به مصیبت شاد شود و شماتت کند.

گفتم:حاسد را این خود تمام است که خدای تعالی از شرّ او استفاده فرموده است:[ وَ مِنْ شَرِّ حٰاسِدٍ إِذٰا حَسَدَ ] ⁽¹⁾هم چنان که از آن شیطان فرموده است و حاسد را به منزلت شیطان و ساحر فرو آورده است.

سوّم تعب و غم بی‌فایده،بلکه وزر و معصیت،چنان که ابن السمّاک گوید:لَمْ أَرَ ظالِماً أَشْبَهُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الْحاسِد.

هیچ ظالم را ندیدم که به مظلوم ماننده‌تر بود چون حاسد.

چهارم: دل کوری تا هیچ حکمی از احکام خدای تعالی فهم نکند.

پنجم: محرومی و خذلان که هرگز به مراد نرسد.چنان که حاتم گفت:

الضَّغینُ غَیْرَ ذی دینٍ،وَ الْعائِبُ غَیْرَ عابِدٍ،وَ الَّنمامُ غَیْرَ مأْمُونٍ،وَ الْحَسُودَ غَیْرَ مَنْصُورٍ.

کینه‌ورز بی‌دین است و عیب جوینده حق نیست و سخن‌چین امان ندارد و حسود یاری نشود.

چگونه حسود به مراد رسد و مراد او آن است که زوال نعمت‌های خدای تعالی از بندگان او بشود و چگونه بر اعدا نصرت یابد و اعدای او بندگان مؤمن خدایند و چه نیکو گفت ابو یعقوب:

اللّهُمَّ صَبِّرْنا عَلیٰ تَمامِ النِّعْمَةِ عَلیٰ عِبادِکَ وَ حُسْنِ حالِهِمْ.

خدایا ! ما را صبری ده بر تمامی نعمت و نیکو حالی بندگان خود.

پس چنین دردی بدین رسوایی را معالجت مهم باشد و بدان مشغول باید شد به توفیق اللّه تعالی.

عارف وارسته،جمالی اردستانی گوید ⁽¹⁾:

آنان که در این جهان فانی***جویند حیات جاودانی

از هستی خویش عار دارند***بر دل همه داغ یار دارند

هم خانه و یار مقبلان باش***همراه و رفیق بی دلان باشد

این منزل و راه مرد باشد***مردی که ز خویش فرد باشد

دانا نشود کسی به تکرار***زنهار بکوش و دل به دست آر

دل های پر از غبار و آشوب***هرگز نشود مقام محبوب

اندر پی هر نظر نظرهاست***وندر سر هر سفر سفرهاست

ای غافل تن پرست تن دوست***تا چند روی چو سگ پی پوست

ایمان به حیات جان نداری***جز همت آب و نان نداری

عارف حیل و حسد نداند***در دیده به جیز احد نداند

آزار دل کسی نجوید***خاری کشد و گلی نبوید

هم‌خانه و یار مقبلان باش

آفت سوّم:استعجال

اما استعجال و نزق:بدان که این خصلتی است که به واسطۀ او مقصود فائت شود و بنده را در معصیت اندازد و چهار آفت از او پدید آید:

اوّل آن که مرد عابد قصد خیر دارد و در آن جدّ و جهد می‌نماید و وقت باشد که

در حصول مقصود تعجیل می‌نماید و هنوز نه وقت آن باشد که به مقصود رسد، پس یا ناامید شود و اجتهاد بگذارد و از آن منزلت محروم گردد،یا غلو کند در اجتهاد و تعب و از آن منقطع شود،پس میان افراط و تفریط بماند و هر دو نتیجۀ استعجال‌اند.

روایت است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

إِنَّ دینَنا هذا مَتینٌ،فَأَوْغِلْ فیهِ بِرِفْقٍ،فَإِنَّ الْمُنْبَتَّ لا أَرْضاً قَطِعَ وَ لا ظَهْراً بَقِیَ ⁽¹⁾.

دین ما محکم است به آهستگی و نرمی و مدارا در آن توان رفت که آن کس که چهارپای بشتاب راند،نه راه ببرد و نه چهارپای زنده بماند.

در مثل آمده: إِنْ لَمْ تَسْتَعْجِلْ تَصِلْ،اگر عجله نکنی برسی.

و شاعر می‌گوید: قد یدرک المتأنّی بعض حاجته و قد یکون من المستعجل الزلل ⁽²⁾

آهسته رو به برخی از خواسته‌هایش می‌رسد،ولی آدم عجول دچار لغزش‌های گوناگون می‌شود.

دوّم آن که مرد عابد دعا می‌کند و حاجتی می‌خواهد به جدّ و اجتهاد و اجابت دعا را به تعجیل خواهد و نیابد،ناامید شود و محروم بماند از حاجت.

سوّم آن که مظلوم باشد و از سر خشم بر ظالم دعا می‌کند،تا مسلمانی هلاک شود به سبب او و باشد از حد تجاوز نماید و در معصیت و هلاک افتد ⁽¹⁾.

قال اللّه تعالی:

[ وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً ] ⁽²⁾.

و انسان به همان صورت که نیکی‌ها را می‌طلبد [ بدون توجه به عواقب امور و به سبب جهل به مصالح و مفاسد خویش،گزند و آسیب و ] بدی‌ها را می‌طلبد و انسان بسیار شتاب زده و عجول است.

چهارم آن که اصل عبادت و ملاک آن ورع است و اصل ورع به نظر و تأمّل و بحث تمام،توان یافت در همه چیزی از اکل و شرب و لبس و غیر این و چون مرد مستعجل باشد،توقف در کارها نکند،هر سخنی که فرازبان آید بگوید و هر طعامی که به دست آید بخورد و در حرام و شبهت افتد در این و در غیر این،پس ورع فوت شود و چه چیز باشد در عبادت بی‌ورع ؟ و چون خصلتی چنین باشد که از خیرات حرمان آرد و از حاجات منقطع گرداند،بر مرد متعبّد لازم باشد که در اصلاح نفس خود کوشد و آن را از خود زایل کند.

امیر حسین بن عالم بن الحسن الحسینی،جامع علوم ظاهریه و باطنیه و حاوی فضایل عقلیه و نقلیه می‌گوید ⁽³⁾:

آنجا که حریم بی‌نیازی است***اندیشه ما خیال بازی است

حرفی که رود ز راه تقلید***خرسندی طبع دان نه توحید

قومی که زجمله پیش دیدند***در آینه عکس خویش دیدند

همواره بگرد خود تنی تو***آن گه دم معرفت زنی تو؟!

درآینه دیده ای هوا را***گویی که شناختم خدا را؟!

آفت چهارم:کبر

خصلتی است هلاک کننده به یک‌بارگی خدای تعالی فرماید:

[ أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ ] ⁽¹⁾.

سر پیچید و تکبّر ورزید و از کافران شد.

و این خصلت چون خصلت‌های دیگر نیست که آن خصلت‌ها در عمل قدح کند و این در اصل و در دین و اعتقاد قدح کند.

و چون قوی و غالب آید تدارک دشوار باشد و کم‌تر چیزی که از او پدید آید چهار آفت است:

یکی: حرمان از حق و معرفت آیات و احکام حق تعالی.چنانچه فرمود:

[ سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ] ⁽²⁾.

به زودی کسانی را که در روی زمین به ناحق گردنکشی و تکبّر می‌کنند از [ فهم ] آیاتم بازمی‌دارم.

هم چنین فرمود:

[ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ ] ⁽¹⁾.

این گونه خدا بر دل هر گردنکش زورگویی،مُهر [ تیره‌بختی ] می‌نهد.

دوّم: مقت و بغض از حق تعالی نسبت به عبد،چنان که فرمود:

[ إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ ] ⁽²⁾.

قطعاً او مستکبران را دوست ندارد.

و روایت است که موسی گفت:بار خدایا ! دشمن‌ترین خلق تو کیستند ؟ فرمود:

آن که دل او متکبّر باشد و زبان او غلیظ و دست او بخیل و خوی او بد.

سوّم: خزی و نکال در آخرت و دنیا،حاتم اصم رحمة اللّه علیه گفت:از مرگ بپرهیز در سه چیز:بر کبر و حرص و خیلاء که متکبّر را خدای تعالی از دنیا نبرد تا فروترین مردم او را خوار نکند و حریص را از دنیا نبرد تا به نان پاره یا به شیرینی محتاج بگرداند و نیابد و مختال را از دنیا نبرد تا در قذر و بول مراغه نزند و گفته‌اند:

من أخذ عزا بغیر حق أورثه الله ذلا بحق ⁽³⁾،

هرکس به ناحق عزتی برای خود برگزیند [ و ] تکبّر ورزد خداوند او را به حق ذلیل کند.

چهارم: عذاب آتش در عقبا.

قال اللّه تعالی:

الکِبْریاءُ رِدائی،وَ الْعَظَمَةُ إِزاری،فَمَنْ نازَعَنی بِواحِدٍ مِنْهُما أدْخَلْتُهُ نارَ

جَهَنَّمَ ⁽¹⁾.

بزرگواری عبای من و بزرگی لباس من است،کسی که به سبب یکی از این دو با من به جدال برخیزد او را به دوزخ خواهم افکند.

کبریایی و عظمت از صفات خاص من است،دیگری را نرسد که با من شریک باشد هرکس در این امر با من منازعه کند او را به آتش جهنّم می‌برم.

پس خصلتی که معرفت آیات حق و فهم احکام او بر تو فوت کند و بغض و مقت او بار آرد و خزی دنیا و آخرت،عاقل را از آن غافل نباید بود،تا آن را از خود دور کند بتوفیق اللّه تعالی.

این است آنچه حاضر بود ما را از این آفات چهارگانه و مرد عاقل را یکی تمام است نه همه.

اگر گویند آفت‌های این خصلت‌ها بدانستیم و اکنون حد و حقیقت آن باید که بدانیم،تا از آن خود را نگه توانیم داشت.بدان که در این هر یکی سخن بسیار است،در اینجا آنچه لا بد است بگوییم.

حدود و اقسام امل

اما امل:بیش‌تر علمای ما چنین گفته‌اند:طول امل،ارادت حیات و بقا است در زمان استقبال و کوتاهی امل ترک حکم است اندر آن و ترک حکم آن باشد که آن را

به مشیت و ارادت حق تعالی و به علم او مقیّد کند،یا ارادت حیات به شرط صلاح مستثنی و مقیّد کند.

پس آنگه اگر ذکر حیات کنی که من ساعتی دیگر یا نفسی دیگر یا روزی دیگر بزیم به حکم و قطع،بدان که تو با طول املی و آن از تو معصیت است؛زیرا که آن حکم است بر غیب.پس اگر مقیّد کنی به مشیّت و علم حق تعالی و گویی:بزیم انشاء اللّه یا گویی:اگر خدا خواهد یا داند که من بزیم،از حکم طول امل بیرون آمده باشی و به قصر امل موصوف شده،از آن روی که حکم،ترک کرده باشی.

پس بر تو باد ای برادر ! که ترک حکم کنی در ذکر بقا و حیات و مراد از ذکر،ذکر دل است،یعنی:دل را بر آن آرام دادن و بر آن ثابت کردن به توفیق و هدایت حق جلّ و علا.

پس بدان که امل بر دوگونه است:امل عامّه و امل خاصّه.

امل عامّه آن است که حیات و بقا برای جمع دنیاخواهی و تمتّع بدان و این معصیت محض است.قال اللّه تعالی:

[ وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ ] ⁽¹⁾.

و آرزوها سرگرمشان نماید؛پس به همین زودی [ حقّانیّت اسلام و فرجام شوم خود را ] خواهند فهمید.

و ضد این قصر امل است

و امل خاصه آن است که حیات و بقا خواهد جهت عمل خیر و تمامی آن را،به شرط صلاح مستثنی کند؛زیرا که تواند بود که خیری معین باشد و بنده را در آن یا در اتمام آن صلاح ننهاده باشد،برای آن که به سبب آن خیر در آفتی افتد که آن خیر بدان آفت وفا نکند.پس به شرط صلاح مقیّد بباید کرد،پس روا نباشد بنده را که ابتدا هر خیر که کند،از نماز و روزه و غیره آن در هیچ یک حکم کند به تمامی آن؛

زیرا که آن غیب است و نه آن که قصد کند به تمام ناکردن آن؛زیرا گه باشد که او را در آن صلاحی نباشد.پس همۀ اعمال خیر را مقیّد باید کرد به استثناء و به شرط صلاح تا از عیب امل رسته باشد.حق تعالی با رسول می‌فرماید:

[ وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً* إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ] ⁽¹⁾.

و هرگز دربارۀ چیزی مگو که من فردا آن را انجام می‌دهم،*مگر این که [ بگویی:اگر ] خدا بخواهد.

و گفته‌اند ضدّ این امل نیّت است،از آن که نیّت کنندۀ خیر از امل دور باشد و ممتنع،پس نیّت صحیح بباید دانست که آن اصلی عظیم است و در حدّ نیّت چنین گفته‌اند که خواستن عملی است به ابتدا،پیش از عمل دیگر به حکم ارادت و تمام کردن آن به تفویض و استثنا.

و حدّ نیت به لغت عرب چنین است:

«ارادة اخذ عمل مبتدأ به،قبل سائر الاعمال بالحکم مع ارادة الإتمام بالتفویض و الاستثناء» ⁽²⁾.

اگر گویند:چرا در ابتدا حکم رواست و در اتمام و تمام کردن آن به تفویض و استثنا می‌فرماید ؟ گوییم:تا خطر نباشد؛زیرا که در ابتدا وقت هست و خطر در اتمام است که در وقت متراخی می‌افتد چه خطر وصول هست که ندانی بدان برسی یا نه و خطر فساد نیز هست که ندانی در آن صلاح است یا فساد،پس استثنا واجب است از بهر خطر وصول و تفویض واجب است از بهر خطر فساد،پس چون ارادت

بدین شرطها حاصل شود آنگه نیّت تو نیّت محمود باشد و از حدّ فاسد امل بیرون آمده باشی.

و بدان که حصن کوتاهی امل،ذکر موت است و از این جهت است که رسول صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

وَ ذکّرَ هادِمِ اللَّذّاتِ ⁽¹⁾.

یعنی زیاد به یاد از بین برندۀ لذات باشید.

و حصن حصین او تذکّر ناگاه رسیدن است بر غفلت و غرور و فتور نعوذ باللّه.

پس ای برادر ! این جمله حاصل کن در دل خویش و نگه دار و دست از ضایع کردن وقت بدار و از قال و قیل دور شو و بیدار باش.

حد و حقیقت حسد

امّا حسد:گوییم:حسد،خواستن زوال نعمت خدای تعالی است از برادر مسلمان از آنچه او را در آن صلاح باشد.امّا اگر زوال نعمت از او نخواهی،لکن برای خود مثل آن نعمت خواهی،آن را غبطت خوانند و خبر پیغمبر صلوات اللّه علیه را بر این حمل می‌کنیم آنجا که فرمود: لا حَسَدَ إِلّا فی اثْنَیْنِ ⁽²⁾، یعنی لا غبطة،از

غبطه به حسد عبارت کرد و این را صنعت اتّساع خوانند،از برای قرب معنی هریک بهم.

پس اگر او را صلاح در آن نباشد و زوال آن نعمت خواهی از او آن را غیرت گویند و ضد حسد نصیحت است و آن ارادت بقاء نعمت است بر برادر مسلمان خویش از آنچه او را در آن صلاحی باشد.

اگر گویند:چگونه بدانیم که او را در این صلاح است یا فساد،تا نصیحت کنیم یا حسد بریم ؟ بدان که ما را غلبۀ ظنّی هست و این غلبۀ ظن در این موضع قائم مقام علم است و جاری مجرای او،پس اگر بر تو مشتبه شود زوال نعمت هیچ مسلمان و بقای آن مخواه إلّا به شرط صلاح و مقیّد به تفویض،تا از حکم حسد خلاص یافته و فایده نصیحت حاصل کرده باشی.

اما حصن نصیحت که مانع باشد از حسد،ذکر آن چیزهاست که حق تعالی بدان فرموده است از موالات و دوستی با مسلمانان و حصن این حصن ذکر تعظیم مؤمنان که خدای تعالی کرده است و رفعت قدر ایشان و کرامات عظیم که ایشان راست در آخرت و فایده‌ها که تو راست در دنیا از ایشان،چون یاری دادن از تعاون و تظاهر و جماعات و جمعات و امید سعادت ایشان در آخرت.این تذکر و امثال این تو را بر نصیحت برادر مسلمان [ وا ] دارد و از حسد بازدارد.

حقیقت استعجال

امّا استعجال:بدان که عجله معنی است در دل که مرد را بر اقدام دارد در کارها به اوّل خاطری که درآید و توقّف و تأمّل نکند در آن و بر سرّ آن و عاقبت آن کار مطّلع نشود و استعجال عمل کردن است به تعجیل بی‌رؤیت و اتباع آن کردن.

و ضدّ آن اناءت است و این معنی است ثابت در دل که مرد را بر احتیاط دارد

و نظر و تأمّل کردن در کارها تأنّی کردن در عمل است به اناءت و اتّباع آن.

امّا توقّف ضد آن تعسف است شیخ ما رحمة اللّه علیه گفت:میان توقّف و تأنّی فرق است.

توقّف آن باشد که پیش از آن که در کاری شروع کنی،رشد کار معلوم کنی.

و تأنّی آن بود که بعد از آن که در کار شروع کنی،حقّ هر جزوی از اجزای آن کار بگزاری و مقدّمات اناءت ذکر خطرها است که مردم را در کارها فرا پیش آید،از انواع آفات و مخاوف و تذکّر آنچه در تثبّت است و فکر سلامتی و آنچه در تعسّف و استعجال است از ندامت و ملامت.

معنی کبر

امّا کبر:بدان که کبر،خاطری است که در ترفّع نفس و تعظیم او و تکبر در پی آن خاطر رفتن است و تواضع خاطری است در فروتن قدر نفس و حقیر داشتن او و تواضع پیروی کردن آن خاطر کردن است و هر یکی را از این عامی هست و خاصی:

امّا تواضع عامی آن است که به ملبس و مسکن و مرکب دون قدر و کفایت خود کند و تکبر در مقابلۀ آن،آن که در این اشیا ترفع ورزد.

و تواضع خاصی آن است که نفس را رام کند بر آن که حق از همه کس قبول کند، وضیع و شریف و صغیر و کبیر و تکبّر در مقابله آن،این ترفّع کند و آن معصیت محض است و خطیئتی عظیم.

پس حصن تواضع عامی آن است که ابتدا و انتهای خویش یاد کنی و حالی که در آنی از انواع آفات و اقذار تذکّر فرمایی.چنان که گفته‌اند:

أوّلُکَ نُطْفَةٌ قَذِرَةٌ،وَ آخِرُکَ جیفَةٌ مَذِرَةٌ،وَ أَنْتَ فیما بَیْنَهُما حامِلُ الْعَذَرَةِ ⁽¹⁾،اوّلت نطفه گندیده بوده و آخرت مردار است نجس و تو بین این اوّل و آخر حمّال نجاستی !!

اوّلت نطفه گندیده بوده و آخرت مردار است نجس و تو بین این اوّل و آخر حمّال نجاستی !!

و حصن تواضع خاصی تذکر عقوبت آن کس است که از حق روی بگرداند و در باطل از حد بگذراند.این جمله کفایت است مرد مستبصر را ⁽²⁾.

به قول عارف روشن ضمیر،مرحوم وحدت کرمانشاهی: هرکه از تن بگذرد جانش دهند

مراحل وصول به حقیقت

اشاره

با توجه به آیات قرآن و متون اسلامی روشن شد که سلامت اخلاق و عمل و همه شؤون انسانی در گرو سلامت قلب و انحراف در عمل و اخلاق و کلیّه برنامه‌های حیات،معلول فساد دل است.

توجّه به مسئلۀ قلب از اعظم عبادات و حفظ سلامت آن بهترین کار و علاج امراض قلبیّه نیکوترین برنامۀ زندگی است.

بیداران راه با توجّه به نور وحی،انسان را در زمینه توجّه به قلب و حفظ سلامت آن راهنمایی کرده و برنامه‌های جالب و ریشه‌داری ارائه کرده‌اند و در نوشته‌های خود آورده‌اند که:

راه وصول به حقیقت و سعادت جاودانی سه مرحله دارد و هریک از آن‌ها هم دارای منازلی است.

این مراحل عبارت است از:

1-معرفت

2-همّت

3-محبّت

تا مرد حقیقت‌جو همۀ این سه مرحله را نپیماید،هرگز به مقصد سعادت جاودانی نمی‌رسد؛زیرا که معرفت نظری بدون عمل و فعلیت میوه نمی‌دهد و برای عمل و فعالیّت،همّت لازم است و این همّت همان فضیلت است که قسمت عملی معرفت باشد،ولی فضیلت نیز بدون محبّت و عشق فایده نمی‌بخشد.

اگر در کلمات بالا دقت شود،مشخص می‌شود که این هر سه واقعیّت فقط در ارتباط با قلب است و چون قلب با کوشش انسان منوّر به این سه واقعیّت گردد، آراسته به سلامت و صلاح شده و در تمام اخلاق و اعمال آدمی اثر مثبت خواهد گذاشت و برای به دست آوردن معرفت راهی جز تفکّر و رجوع به خط پاک وحی نیست،که نتیجۀ این رجوع محبّت و عشق و نتیجۀ این عشق حرکت و همّت و فضیلت و عمل است.

در اینجا شرایط و آداب این سه مرحله را با اختصار تمام یادآوری می‌کنیم.

1-معرفت

در مرحله معرفت،پس از شناختن ماهیّت انسان و منشأ معاد و مقصد حیات او،مهم‌ترین چیزی که باید شناخت،قانون تکامل است که در همه جهان مادی و معنوی حکم‌فرماست.از این‌رو انسان،آزاد و مختار نیست که تکامل نیابد،بلکه مجبور و مأمور است.پس خوشبخت کسی است که این راه را به میل و اشتیاق برود،تا رنج و ناکامیش کم‌تر و شادی و کامیابیش بیش‌تر شود.

و نیز باید بشناسیم که افراط و تفریط در هرجا و در هر چیز و حتّی در پیمودن راه کمال و تحصیل علم نیز مضرّ است،و قوای روحی را از جادّۀ اعتدال بیرون می‌برد و دچار ضعف و سوء استعمال می‌سازد.لکن برای شناختن میزان اعتدال اکتساب قوّه تمییز و عقل لازم است.

و در نتیجۀ احتراز از افراط و تفریط،یک آهنگ نظم عمومی در زندگی حاصل می‌شود و گفتار و کردار و اندیشۀ انسان با هم یکی می‌شوند و تأمین آسایش درونی و بیرونی ایجاد می‌شود.

2-همّت

در مرحله همّت یا فضیلت،باید این نکته را در نظر گرفت که بهترین کارها آن است که به نام خدا و برای خدا بجا بیاوریم و مزد و مکافات را هم از خدا بدانیم.

یعنی هر وظیفه را آن قدر مقدس بشماریم که گویی خداوند ما را به اجرای آن امر کرده است و ما مأمور امر خدا هستیم.

هر کاری که با این قصد انجام شود،قدسیّت و علویت کسب می‌کند و منبع فیض و قدرت و شادی برای کار کننده و دیگران می‌گردد.

3-محبّت

در مرحلۀ محبّت،این نکته اهمیّت دارد که همۀ اعمال ما باید از روی عشق و ذوق آورده شود و الّا فیض و روحانیّتی در آن باقی نمی‌ماند.

هر کاری را مثل این که معشوق حقیقی از ما خواسته است با کمال شادی بجا بیاوریم،یعنی از روی شوق و عشق پاک.حتّی فضیلت‌ها و دعاها و عبادت‌های ما هم باید با چنین عشق آتشین و خالص همراه شوند.

محبّت حقیقی از خودخواهی و نفس‌پرستی دور است و جز فدای نفس قانون دیگر نمی‌شناسد؛مانند محبّت مادر نسبت به فرزندان خود.

محبّت حقیقی حدودی برای خود نمی‌داند و همۀ افراد بشر بلکه همۀ موجودات را مانند آفتاب،غرق انوار زندگی‌بخش خود می‌سازد.

بزرگی و بلندی و شرافت مرد،در معرفت و همّت و محبّت است:و این سه قوه هرگز از هم جدا نمی‌شوند و هر وقت جدا دیده شوند،پس کامل نیستند.

هر اقتداری که مبنی بر این سه رکن محکم نباشد،هرگز راه به حقیقت و سعادت نمی‌برد و میوه شیرین نمی‌دهد.

ترقی عالم و نیک‌بختی ملت‌ها بسته به فراوانی اشخاصی است که دارای معرفت بزرگ و همّت بلند و محبّت بی‌پایان هستند.

معرفت بزرگ چراغ راه زندگی است و قوای آفرینندۀ روح انسانی را بیدار و آمادۀ کار می‌کند.

همّت بلند،خس و خاشاک موانع را از پیش آن قوای روحی برمی‌دارد و درهم می‌سوزاند.

محبّت بی‌پایان و پاک از آلایش خودپرستی،به قوای روحی قدرت کاملۀ

خدایی و فیض بیکران سبحانی می‌بخشد.

هرکه این سه گوهر،معرفت و همّت و محبّت را به دست آورد و هرکه این سه نهال قدرت را در زمین دل خود بپرورد،این جهان هم برای او بهشت برین می‌شود و در همین زندگی به سعادت جاودانی آسمانی می‌رسد؛زیرا که ارادۀ او با مشیّت خدا یکی می‌گردد و خداوند به چشم او می‌بیند و به گوش او می‌شنود و به دست او کار می‌کند.

یک چنین نفس کامل،نماینده و جانشین خدا روی زمین و حامل فیض و قدرت و عنایت او بر آفریدگان می‌گردد و از هرگونه قید آزاد بوده،محبوب آفریدگار جهان و رحمت برای عالمیان می‌شود ! ⁽¹⁾سید نظام الدین محمود واعظ ملقّب به داعی إلی اللّه،در ترغیب انسان به سوی رشد و کمال و بریدن دل از موهومات و معدومات بالذات فرماید:

ابر نگرید مگر از شوق او***باغ نخندد مگر از ذوق او

عشق طلب کن که به جایی رسی***وز قدم او به نوائی رسی

سر به ره سلطنت فقر پیچ***تا نخری ملک سلیمان به هیچ

نیست تجرد صفت آب و گل***هست تجرد صفت جان و دل

وسوسه را نام، تعبد مکن***تفرقه را نام، تجرد مکن

پرده پندار بباید دریــد***تا شود احوال قیامت پـدید

راه یکی، ره‌رو و منزل یـکی***خانه یکی، دوست یکی، دل یکی

راه‌های نفوذ شیطان به قلب

اشاره

قلب،همانند حصاری است که دشمن دیرینۀ انسان-شیطان پلید-تمام همّت خود را برای ورود در آن قرار داده و برای تصرّف این حصار و حکومت بر آن سخت می‌کوشد.

تنها کسی می‌تواند این حصار را از دستبرد شیطان حفظ کند که با بیداری کامل به پاسداری و حراست ابواب و طرق و شکاف‌های نفوذی آن مشغول باشد.

و هرکس طرق و ابواب نفوذی این دشمن ویران‌گر را نشناسد،توان حفظ این حصار را ندارد.

نگهداری قلب از برنامه‌های فاسد شیطان،بر هر مکلّفی واجب و فراهم کردن مقدمۀ آن نیز واجب است،پس شناخت راه‌های نفوذی شیطان که باعث حفظ قلب از خطرات است واجب می‌باشد.

1-حرص و حسد

شیطان مطرود برای تسلط و حکومت خود بر قلب و چیره شدنش بر مخزن و منبع فیوضات الهی و تبدیل آن به پرورشگاه انواع رذایل و خبائث،از هیچ طریقی چشم پوشی نمی‌کند و با هر ریسمانی قلوب انسان‌ها را به بند می‌کشد و آن‌ها را هدف تیرهای زهرآگین و مهلک خود قرار می‌دهد.

دو راه و دو مدخل بسیار بزرگی که شیطان به وسیلۀ آنها به راحتی می‌تواند حکومتش را بر قلب انسان برقرار کند عبارت است از:حرص و حسد.

زمانی که انسان حریص بر چیزی باشد،این حرص-که از اوصاف شیطانی

است-انسان را از دیدن حقیقت،کور و از شنیدن واقعیّت،کر می‌کند چنانچه پیامبر عزیز صلی الله علیه و آله فرمود:

حُبُّکَ الشَّیء یُعْمی وَ یُصِمُّ ⁽¹⁾.

محبّتت به شیئی تو را کور و کر می‌کند.

در پرتو پرنور چراغ بصیرت،انسان راه‌های نفوذی شیطان را می‌شناسد.زمانی که پردۀ حرص و حسد،جلو نورافشانی این چراغ معنوی را گرفت،انسان از دیدن آن چه باید ببیند محروم گشته و در همین حال شیطان خطرناک فرصت پیدا می‌کند و آنچه را عامل رساندن انسان حریص به شهوات حیوانی است برای انسان نیکو جلوه می‌دهد.در این صورت انسان با داشتن زمینۀ حرص و تحریکات شیطانی دست به هر گناهی می‌زند !!

آری،وقتی نور بصیرت از کعبۀ دل بیرون رود و حرص این رذیلت شیطانی جایگزین آن گردد،معلوم است کار این خانه به کجا می‌کشد !

در تفسیر بعضی از آیات قرآن مجید آمده:

زمانی که نوح سوار کشتی شد و به دستور خداوند از هر نوع موجود زنده جفتی را در کشتی آورد،ناگهان چشمش به پیرمردی خورد که او را نشناخت،فرمود:چه کسی تو را داخل کشتی کرد ؟ پاسخ داد:خودم آمدم و آمدنم برای این است که به قلب یارانت دست‌اندازی کنم تا جایی که قلبشان با من و بدن‌هایشان با تو باشد.

نوح فریاد زد:ای دشمن خدا ! از کشتی بیرون شو،تو موجودی هستی که خدایت از پیشگاه رحمت و مغفرتش طرد کرده است.

ابلیس به نوح گفت:

پنج چیز مردم را به هلاکت می‌نشاند،سه مرحلۀ آن را برایت می‌گویم و از دو قسمت دیگرش که ابزار مهم من برای به دام انداختن فرزندان آدم است چشم می‌پوشم !!

خداوند به نوح فرمود:

احتیاجی به بیان آن سه قسمت نیست،از او بخواه آن دو قسمت را برایت بگوید.شیطان گفت:دو برنامه‌ای است که مرا تکذیب نمی‌کنند و دو مسئله است که به آن دو با من مخالفت نمی‌ورزند.ای نوح ! حرص و حسد،مردم را هلاک کرد، به خاطر آتش حسد خرمن عبادتم سوخت و ملعون شده و از پیشگاه محبّت حق رانده شدم و با حرص بود که درخت ممنوع بهشت را بر آدم مباح کردم و به وسیلۀ حرص بود که آدم را از بهشت محروم نموده و به حاجتم رسیدم !! ⁽¹⁾حرص و حسد،دو علّت و دو مرض و دو عامل بدبختی است که جای هر دو در قلب است و شیطان با ورود از این دو راه قلب را تسخیر کرده و در نتیجه همۀ اعضا و جوارح را-که در سایۀ فرماندهی قلب‌اند-به گناه و آلودگی خواهد کشید.

2-غضب و شهوت

دو راه دیگری که شیطان از آن دو راه می‌تواند بر قلب انسان،این عرش پاک الهی تسلّط پیدا کند غضب و شهوت است.

غضب،راهزن عقل و غول پرخطر جادۀ باطن پاک انسان است؛با ضعف ارتش عقل،هجوم ارتش شیطان شروع می‌شود.

به هنگام خشم است که شیطان هم چون کودکی که با توپ بازی می‌کند با انسان

و سعادت انسان بازی می‌کند.

روایت بسیار مهمی در این زمینه رسیده که جدّاً قابل دقت است،می‌فرماید:

شیطان،موسی را ملاقات کرد و به حضرت عرضه داشت:ای موسی ! تویی آن انسانی که خداوند مهربان تو را به رسالت برگزیده و بی‌واسطه با تو سخن می‌گوید، روی این حساب از آبروی فوق‌العاده‌ای برخورداری،من یکی از مخلوقات خدایم و گناهی را مرتکب شدم و علاقه دارم از آن گناه به درگاه حضرت حق توبه کنم !! به پیشگاه محبوب عالمیان واسطه شو تا توبه‌ام را بپذیرد.

موسی بزرگوار قبول کرد،از خداوند مهربان درخواست کرد:الهی ! توبه‌اش را بپذیر.خطاب رسید:موسی ! خواسته‌ات را قبول کردم،به شیطان امر کن به قبر آدم سجده کند،چرا که توبه از گناه،جبران عمل فوت شده است.

موسی،ابلیس را دید و پیشنهاد مقصود خلقت را به او گفت.سخت عصبانی و خشمگین شد و با تکبّر گفت:ای موسی ! من به زندۀ او سجده نکردم،توقّع داری به مردۀ او سجده کنم !!

سپس گفت:ای موسی ! به خاطر این که به درگاه حق جهت توبۀ من شفاعت کردی بر من حق‌دار شدی،به تو بگویم که در سه وقت مواظب ضربۀ من باش که هرکس در این سه موضع،مواظب من باشد از هلاکت مصون می‌ماند.

1-به هنگام خشم و غضب،مواظب فعالیت من باش که روحم در قلب تو و چشمم در چشم تو است و همانند خون در تمام وجودت می‌چرخم،تا به وسیلۀ تیشۀ خشم،ریشه‌ات را برکنم.

2-به وقت قرار گرفتن در میدان جهاد،متوجّه باش که در آن وقت من مجاهد فی سبیل اللّه را به یاد فرزندان و زن و اهلش انداخته،تا جایی که رویش را از جهاد فی اللّه برگردانم !

3-بترس از این که با زن نامحرم خلوت کنی که من در آنجا واسطۀ نزدیک کردن هر دو به هم هستم ⁽¹⁾!

در این داستان عجیب،شیطان به سه برنامۀ خطرناک اشاره دارد:شهوت، غضب و حرص.

در هر صورت باید گفت:بدون شک،فرار انسان از جهاد،ریشه‌ای جز حرص به دنیا ندارد و امتناع ابلیس از سجدۀ به آدم منشأی غیر حسد نمی‌تواند داشته باشد و این حسد،درب بسیار بزرگی است که شیطان با ورودش،قدرت تسخیر قلب را پیدا می‌کند.

می‌گویند:بعضی از پیامبران به شیطان گفتند:به چه چیز بر انسان غالب می‌شوی ؟ گفت:به حرص و هوای نفس.

می‌گویند:ابلیس در برابر بنده‌ای از بندگان خالص حق ظاهر شد؛آن عبد بیدار از او پرسید:در کدام یک از اخلاقیات انسان کمک مؤثّرتری برای تو است که او را به بدبختی بنشانی ؟ گفت:خشم،چون انسانی به غضب گرفتار شود او را به بازی می‌گیرم چنان که کودک توپ را می‌گیرد !

فیض کاشانی،آن انسان والا چنین گوید: رو به حق آوری ای جان چه شود

3-عشق به لذات دنیا

از جمله راه‌هایی که شیطان،قلب را تسخیر می‌کند،عشق انسان به آرایش و لباس فاخر و جمع کردن اثاث زندگی و ساختن خانه‌ای مطابق با میل و شهوت است.

شیطان هنگامی که این محبّت را حاکم بر دل دید،دائم انسان را دعوت به آباد کردن خانه به حد افراط و رنگ و نقّاشی سقف و دیوارهای آن و وسعت دادن بنا، می‌کند و از او می‌خواهد که تا می‌تواند به لباس و مرکبش برسد.کاری می‌کند که تمام عمر در تسخیر این نوع برنامه‌ها باشد و آن چنان او را غرق در امور دنیا می‌کند که همانند کرم ابریشم مجبور شود به طور دائم به دور خود بتند،تا زمانی که مرگ برسد؛آن وقت است که در راه شیطان و هوای نفس جان داده و به بدبختی ابدی دچار خواهد گشت؛به همین خاطر بود که بسیاری از دانایان از بدی عاقبت وحشت داشتند.

4-پرخوری

پرخوری و سیری از غذا،یکی از راه‌های تسلط شیطان بر قلب است.هر چند غذای حلال باشد؛زیرا پرخوری و سیری علّت تقویت شهوات است و شهوات از برّنده‌ترین اسلحه‌های ابلیس ملعون است.

می‌گویند:یحیی،ابلیس را با قفل‌های متعدّدی دید،از او پرسید:این‌ها چیست ؟ گفت:شهواتی که به وسیلۀ آن‌ها انسان را از بندگی بازمی‌دارم.

یحیی گفت:در این قفل‌ها برای من هم چیزی هست ؟ گفت:آری،زمانی که پر بخوری تو را نسبت به نماز و ذکر سنگین کرده و آن‌طور که باید نمی‌توانی نماز

بخوانی و شیرینی ذکر حق را بیابی.یحیی گفت:غیر از این هم چیزی هست ؟ گفت:نه.

یحیی گفت:از این پس تعهد خدایی بر من است که شکم خود را از غذا پر نکنم.ابلیس هم گفت:به خدا قسم از این به بعد،هرگز مسلمانی را نصیحت نخواهم کرد ⁽¹⁾.

5-طمع

طمع،از جمله درهایی است که شیطان برای حکومت بر قلب از آن گذر می‌کند.وقتی طمع بر دل غالب شد،دائماً شیطان انسان را وادار به تصنّع در عمل و اخلاق و جلوه دادن خویش می‌کند،تا آن کسی که انسان نسبت به او طمع کرده توجّهش به آدمی جلب شود و اینجا است که انسان به ناچار گرفتار ریا و مکر و حیله و تلبیس شده و آنچه را انسان به آن طمع کرده گویی معبود انسان می‌شود.

از آن به بعد همّت انسان در جلب او و محبوب شدن نزد او خرج می‌شود و برای به دست آوردن خشنودی فردی که به او طمع بسته،از هر دری وارد شده دست به هر عمل ناشایستی می‌زند.حد اقلّ بلایی که در این زمینه انسان دچار می‌شود تعریف بیجا از طرف و سهل‌انگاری نسبت به غلطکاری‌های او و ترک امر به معروف و نهی از منکر است.

نقل می‌کنند:

ابلیس به نظر عبد اللّه بن حنظله آمد و گفت:می‌خواهم چیزی به تو بیاموزم ! عبد اللّه گفت:هیچ حاجتی به آموختن از تو ندارم.گفت:عبد اللّه ! دقت کن اگر

مطلبم خیر بود قبول کن ورنه مرا از خود بران.ای پسر حنظله ! از غیر خدا تقاضا و تمنّا نداشته باش و به هنگام خشم مواظب باش که به کجا کشیده می‌شوی !

6-عجله و ترک استقامت

از دیگر راه‌های ورودی شیطان به قلب،عجله و ترک استقامت در امور است.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرموده:

الأَنَاةُ مِنَ اللّهِ وَ العَجَلَةُ مِنَ الشیطانِ ⁽¹⁾.

وقار و سنگینی از خدای عز و جل و عجله از شیطان است.

قرآن می‌فرماید:

[ خُلِقَ الْإِنْسٰانُ مِنْ عَجَلٍ ] ⁽²⁾.

انسان از شتاب و عجله آفریده شده است.

و در جای دیگر می‌فرماید:

[ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً ] ⁽³⁾.

و انسان بسیار شتاب زده و عجول است.

و به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

[ وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ ] ⁽⁴⁾.

و پیش از آن که وحی کردن قرآن بر تو پایان گیرد در خواندنش شتاب مکن.

آری،اعمال آدمی باید از روی بصیرت و بینایی و معرفت و آگاهی باشد و بصیرت و معرفت،احتیاج به تأمّل در کار و استخدام زمان و مهلت دارد و بدون شک عجله،انسان را از بهره گرفتن از بصیرت و معرفت منع می‌کند و به هنگام عجله ابلیس خائن از جایی که انسان نفهمد سفره شرّش را باز می‌کند.

روایت شده:

به وقت ولادت عیسی،فرزندان ابلیس به پدر خود گفتند:امروز سر بت‌ها و اصنام افتاد،چه خبر شده ؟ گفت:نمی‌دانم.دوری زد و برگشت و از ولادت عیسی،خبر داد و گفت:دورۀ بت‌پرستی تمام شد،انسان را از راه عجله و سبک گرفتن کار گمراه کنید.

7-مال دنیا

از دیگر راه‌های غلبۀ شیطان درهم و دینار و طلا و نقره و توابع این دو فلز است، آن چنان دل را به مال پیوند می‌دهد که برای انسان همّت و اراده و محبّت و عشقی جز به مال نماند و از این راه تمام وقت گرانبها و عمر پر قدرش صرف شود تا جایی که چشم باز کند،خود را در عمق جهنّم ببیند !!

8 -ترس از فقر

از درهای دیگر شیطان به سوی قلب بخل و ترس از نداری و فقر است؛بخلی که اگر بر انسان مسلّط شود آدمی را از انفاق در راه حق محروم کرده و تمام نیروی انسان را در جهت جمع مال-که عاقبتش عذاب الیم است-متمرکز خواهد کرد.

از قول شیطان نقل می‌کنند که گفته:در سه جا به طور حتم انسان مغلوب من است:به دست آوردن مال نامشروع،خرج مال در غیر جای خودش و منع حقوق مالی.

گفته‌اند:شیطان سلاحی برای گمراه کردن بشر برّنده‌تر از ترس از فقر ندارد، چون بخل و ترس از فقیر شدن،بر انسان غالب شد از به دست آوردن مال حرام خودداری نخواهد کرد و از پرداخت حقوق مالی ابا خواهد داشت و از سر هوی و هوس سخن خواهد گفت و بر پروردگارش سوء ظن خواهد برد !

عزیزان ! آنچه را در سطور گذشته به عنوان خطرات قلب و علل فساد دل خواندید،همه به فرمودۀ امام صادق علیه السلام،باعث وقف قلب یعنی قطع دل از منافع حقیقی دنیا و آخرت و محروم شدن قلب از رحمت بی‌منتهای خداست تمام برنامه‌هایی که در فصول گذشته خواندید علّت غفلت دل از حضرت معبود است و چون دلی دچار غفلت شد،راه حکومت شیطان،برایش بازگشته و زمینه آلوده شدن به تمام رذایل برایش فراهم خواهد آمد.وَ وَقْفُ الْقَلْبِ فی الْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ.

[ أَ لا تَریٰ أَنَّ الْعَبْدَ إِذا ذَکَرَ اللّهَ تَعالی بِالتَّعْظیمِ خالِصاً إِرْتَفَعَ کُلُّ حِجابٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللّهِ مِنْ قَبْلِ ذلِکَ ]

از آیات قرآن و متون اسلامی استفاده می‌شود که مهم‌ترین و مؤثّرترین ذکر،ذکر قلبی است.

طریقۀ کسب معرفت حقیقی

ذکر قلب عبارت از یاد خداست و این یاد،معلول معرفت انسان به حضرت اوست.

آن معرفتی که ثمره‌اش یافتن و درک«لا إله إلاّ اللّه»،و«لا حول و لا قوّة إلّا باللّه»،و«لا مؤثّر فی الوجود إلّا اللّه»،و«لیس فی الدّار غیره دیّار» است.

علم به فقر ذاتی

انسان چون نسبت به خود و تمام آفرینش به دریای فکرت فرو رود،به این نتیجه می‌رسد که همۀ موجودات،فقیر بالذات و محتاج مطلق‌اند و به این حقیقت دست می‌یابد که هیچ‌یک از موجودات عالم را بزرگی نمی‌رسد و در وجود آن‌ها هم علّتی که سبب ادّعای بزرگی از طرف آنان شود وجود ندارد.

در پایان این فکر نورانی و اندیشۀ روحانی حقارت و فقر ذاتی تمام موجودات

برایش آشکار شده و عظمت بی‌نهایت در بی‌نهایت محبوب در آیینۀ دلش تجلّی می‌کند.

چون فقر خالص را در ذات موجودات ببیند و عظمت را به تنهایی در محبوب حقیقی عالم مشاهده کند،تمام حجاب‌هایی که قبل از این دو نظر-نظر به فقر ذاتی موجودات و عظمت منحصر به حق در قلبش بود از میان برداشته شود و دلی که قبل از مشاهدۀ بزرگی حق و حقارت موجودات،دچار حجاب‌ها بود عرش الهی گردد و از آسمان‌ها و زمین وسعتش بیش‌تر شود !!

در اینجاست که دست حاجت بردن به سوی غیر خدا قطع شود و جز دامن رحمت و عنایت و لطف و محبّت او در دست نماند.

در اینجاست که بر انسان معلوم می‌شود تمام موجودات با همۀ قدرتی که از طرف حق به آن‌ها عنایت شده از درمان کوچک‌ترین درد انسان عاجز و تنها خداست که حلّال تمام مشکلات است.

در اینجاست که موجودیّت ناچیز انسان با اتّصال به انوار حقیقت،از ناسوت نجات پیدا کرده و پرواز کنان به سوی خطّه لاهوت به حرکت آید.

و اینجاست که مشرّف به شرف خلافة اللهی گشته و در زمین به خاطر فنا شدن در حق،کار خدایی کند.

ادیب ارجمند،ملّا محمّدباقر لاری به پیشگاه مولا چنین عرضه می‌دارد:

کریما رحیما جهان داورا***عطا پرورا معدلت گسترا

خداوندگارا خدایی تو راست‏ ***زما عجز و قدرت نمایی تو راست‏

تویی دادخواه و تویی دادرس‏***تویی بیگه و گاه فریاد رس‏

تویی آگه از هر نهان همه‏***تویی هم نهان هم عیان همه‏

علی را شبانگاه بیتوته نیز***نگه داشتی زآن گروه سیتز

الهی الهی تو را بنده‏ام‏ ***به خاک نیازت سرافکنده‏ام‏

سرافکنده آستان توام‏ ***غبار ره آستان توام‏

طلوع نور ایمان

هر اندازه که علم به خدا و اوصاف جمالیه و جلالیّه‌اش حاصل شود،نور ایمان در قلب طلوع نماید و حجاب‌های نورانی و ظلمانی میان خدا و قلب برداشته گردد و حیات تازه‌ای به قلب افاضه می‌شود.

[ اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ] ⁽¹⁾.

خدا سرپرست و یار کسانی است که ایمان آورده‌اند؛آنان را از تاریکی‌ها [ ی جهل،شرک،فسق و فجور ] به سوی نورِ [ ایمان،اخلاق حسنه و تقوا ] بیرون می‌برد.

[ أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا ] ⁽²⁾.

آیا کسی که [ از نظر عقلی و روحی ] مرده بود و ما او را [ به وسیلۀ هدایت و ایمان ] زنده کردیم و برای وی نوری قرار دادیم تا در پرتو آن در میان مردم [ به درستی و سلامت ] حرکت کند،مانند کسی است که در تاریکی‌ها [ یِ جهل و گمراهی ] است و از آن بیرون شدنی نیست ؟ !

و در روایت عنوان بصری است که امام صادق علیه السلام به او فرمود:

لَیْسَ الْعِلْمُ بِکَثْرَةِ التَّعَلُّمِ،وَ لکِنَّهُ نُورٌ یَقَعُ فی قَلْبِ مَنْ یُریدُ اللّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ.فَإِذا

أَرَدْتَ الْعِلْمَ فَاطْلُبْ أَوَّلاً فی نَفْسِکَ حَقِیقَةَ الْعُبُودِیَّةِ،وَ اطْلُبِ الْعِلْمَ بِاسْتِعْمالِهِ،ثُمَّ اسْتَفْهِمِ اللّهُ یُفْهِمُکَ ⁽¹⁾.

کسب دانش به این نیست که در فراگیری آن بسیار بکوشی بلکه آن پرتوی است از نور که خداوند آن را در دل هرکس که بخواهد رهنمونش گردد قرار می‌دهد، پس اگر دانش می‌طلبی نخست باید در جان خود حقیقت بندگی را بجویی و دانش را از رهگذر عمل طلب کنی،آن گاه فهم مشکلات را از خدا بخواهی تا خداوند نیروی فهم به تو عطا کند.

مرحوم الهی قمشه‌ای گوید: خیز تا زین خیمۀ تنگ جهان بیرون زنیم

چند روزی از صفا شاگردی احمد کنیم تا به دانش طعنه بر سقراط و افلاطون زنیم

و البته این نور-نور علم-نیز مانند سایر انوار،قابل شدّت و ضعف و زیادت و نقصان است.

[ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً ] ⁽²⁾.

و هنگامی که آیات او بر آنان خوانده شود بر ایمانشان می‌افزاید.

[ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً ] ⁽¹⁾.

و بگو:پروردگارا ! دانش مرا بیفزای.

و چون حجاب‌ها مرتفع شود،با خرق هر حجابی نوری در دل تابیده و به همان اندازه قوی‌تر و کامل‌تر می‌شود،تا آنجا که نور تمام فضای قلب را احاطه نموده و انشراح صدر برای سالک دست دهد و حقایق اشیاء بر او منکشف شود و بر نظام اتَمّ عالم اطّلاع یابد و داند که آنچه انبیای عظام الهی فرموده‌اند،همگی درست است و از جانب خدای تعالی است و نتیجۀ این انشراح آن است که لوث شدن صفات ذمیمه در نفس و متخلّق شدن به اخلاق فاضله است.

[ أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ ] ⁽²⁾.

آیا کسی که خدا سینه‌اش را برای [ پذیرفتن ] اسلام گشاده است و بهره مند نوری،از سوی پروردگار خویش است.

و چون نور صفات و ملکات فاضله،بر نور معرفت اضافه شود،به مصداق نور علی نور،

[ یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ ] ⁽³⁾.

[ این پاداش نیکو و باارزش در ] روزی [ است ] که مردان و زنان باایمان را می‌بینی که نورشان پیش رو و از جانب راستشان شتابان حرکت می‌کند.

در کلیّه اوامر حق،کمر اطاعت بربندد و از همۀ منهیّات اجتناب نماید و هر عبادتی را به طور شایسته بجای آورد تا نوری و صفایی در قلبش پیدا شود که قلب را آمادۀ انشراح بیش‌تر و معرفت و یقینی افزون‌تر گرداند.

و باز همین معرفت و یقین و انشراح،او را بر عبادتی دیگر و اخلاصی بیش‌تر وادارد،که از آن عبادت و اخلاص باز دل را صفایی و نوری تازه‌تر و یقینی قوی‌تر و معرفتی تمام‌تر حاصل آید.

[ یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ ] ⁽¹⁾.

خدا به وسیلۀ آن [ نور و کتاب ] کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند به راه‌های سلامت راهنمایی می‌کند.

[ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ] ⁽²⁾.

و آنان را به توفیق خود از تاریکی‌ها [ یِ جهل،کفر،شرک و نفاق ] به سوی روشناییِ [ معرفت،ایمان و عمل صالح ] بیرون می‌آورد.

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

قَدْ أَحْیا عَقْلَهُ وَ أَماتَ نَفْسَهُ،حَتّی دَقَّ جَلیلُه وَ لَطُفَ غَلیظُهُ،وَ بَرِقَ لَهُ لامعٌ فَاَبانَ لَهُ الطَّریقَ،وَ سَلَکَ بِهِ السَّبیلَ،وَ تَدافَعَتْهُ الأَبْوابُ إِلیٰ بابِ السَّلامَةِ وَ دارِ الْاِقامَةِ، وَ ثَبَتَ رِجْلاهُ لِطُمَأْنینَةِ بَدَنِهِ فی قَرارِ الأَمْنِ وَ الرَّاحَةِ،بِما اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ وَ أَرْضیٰ رَبَّهُ ⁽³⁾.

عقلش را زنده و هواهای نفس را کشته،تا آن حد که اندام ورزیدۀ او باریک

و دل سختش نرم گردید و نوری تابان درخشیدن گرفت که راه را برای او روشن ساخت و در پرتو آن نور راه را پیمود و درهای رحمت الهی را یکی پس از دیگری بروی او گشوده می‌شد،او را به در سلامت و دربار اقامت کشاند و در قرارگاه امن و آسایش،با کمال آرامش تن،پای برجا بماند؛زیرا دل خود را در راه رضا و خشنودی پروردگار خود به کار بست.

در جای دیگر می‌فرماید:

إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبادِ اللّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعانَهُ اللّهُ عَلیٰ نَفْسِهِ...فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ،فَزَهَرَ مِصْباحُ الْهُدیٰ فی قَلْبِهِ...

قَدْ خَلَعَ سَرابیلَ الشَّهَواتِ،وَ تَخَلّیٰ مِنَ الْهُمُومِ إِلّا هَمّاً واحِداً انْفَرَدَ بِهِ،فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمیٰ وَ مُشارَکَةِ أَهْلِ الْهَویٰ،وَ صارَ مِنْ مَفاتیحِ أَبْوابِ الْهُدیٰ وَ مَغالیقِ أَبْوابِ الرَّدیٰ،قَدْ أَبْصَرَ طَریقَهُ وَ سَلَکَ سَبیلَهُ،وَ عَرَفَ مِنارَهُ وَ قَطَعُ غِمارَهُ، وَ اسْتَمْسَکَ مِنَ الْعَریٰ بِأَوْثَقِها،وَ مِنَ الْجِبالِ بِاَمْتَنِها،فَهُوَ مِنَ الْیَقینِ عَلیٰ مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ ⁽¹⁾.

به راستی که محبوب‌ترین بندگان خدا نزد حضرتش بنده‌ای است که خدا او را در پیکار با هواهای نفس یاری فرموده باشد،پس حزن و اندوه را شعار خود ساخته و بر دل خود جامه‌ای فراگیر از ترس خدا پوشانیده باشد...

این هنگام است که چراغ هدایت در دلش فروزان گردد و از جامه‌های شهوت‌های نفس خالی و از همۀ خواسته‌ها تهی گشته بجز یک خواسته که تنها آن را وجهۀ همّت خود قرار داده باشد.

پس او از نابینایی رسته و از بند شرکت با اهل هوا نجات یافته و خود یکی از کلیدهای درهای هدایت و موجبات بسته شدن درهای هلاکت گردد.با بینایی کامل در راه خود پیش رفته و نشانه‌های راه‌های سعادت را شناخته و سختی راه را پشت سر می‌گذارد و به محکم‌ترین دست‌آویز و استوارترین ریسمان چنگ زده و نور یقین او به روشنی نور آفتاب می‌گردد.

در حدیث نبوی است که فرمود:

ما مِنْ عَبْدٍ إِلّا وَ لِقَلْبِهِ عَیْنانِ وَ هُما غَیْبٌ یَدْرُکُ بِهِمَا الْغَیْبَ،فَإِذا أَرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً فَتَحَ عَیْنَی قَلْبِهِ فَیَریٰ ما هُوَ غایِبٌ عَنْ بَصَرِهِ ⁽¹⁾.

هیچ بنده‌ای نیست مگر آن که دل او را دو دیدۀ غیبی هست که با آن دو امور پنهانی را درک می‌کند تا آنچه را که از دیدۀ سر نهان است با دیدۀ دل ببیند.

مشاهدۀ جمال محبوب با رفع حجب

با وجود حجاب‌های گوناگون در برابر دیدۀ دل،آیا ادّعای ایمان و عشق و علاقه به حضرت دوست صحیح است ؟

در حالی که حجب از نفوذ دیدۀ دل مانع شده‌اند،انسان به زیارت محبوب نایل نشده و او را ندیده،چگونه می‌تواند بگوید به او ایمان آوردم.

قبول دعوت انبیا و سیر در راه اولیا و تسلیم در برابر قرآن و فهم حقایقی که از معصومین علیهم السلام رسیده و از همه مهم‌تر عمل به واجبات شرعی و دوری از منهیّات الهی،عوامل رفع حجاب‌های قلبند و انسان به هنگام حرکت در راه دوست به رفع

حجاب‌ها یکی پس از دیگری موفق شده،تا به منزل فنای فی اللّه و بقای باللّه برسد.

راستی بالاترین سعادت،از میان برداشتن پرده‌های تاریک غفلت و حجب ظلمانی و اوصاف حیوانی است و بدترین نقطۀ بدبختی و شقاوت،با حجب زندگی کردن است.

قال اللّه تعالی:

[ وَ الْعَصْرِ* إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ* إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ ] ⁽¹⁾.

سوگند به عصر [ ظهور پیامبر اسلام ]*[ که ] بی‌تردید انسان در زیان‌کاری بزرگی است؛*مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند و یکدیگر را به حق توصیه نموده و به شکیبایی سفارش کرده‌اند.

و قال النبیُّ صلی الله علیه و آله:

إِنَّ للّهِ سَبْعینَ أَلْفَ حِجابٍ مِنْ نُورٍ وَ ظُلْمَةٍ ⁽²⁾.

خداوند را هفتاد هزار حجاب از نور و ظلمت است.

گفتار عارفی وارسته

عارف روشن دل،حاج ملّا محمّد جعفر کبودرآهنگی می‌گوید:

بدان که چون روح انسان را از عالم قرب جوار به عالم وحشت‌سرای عناصر دنیا متعلّق می‌ساختند،بر سیصد و شصت هزار عالم ملک و ملکوت گذارانیدند و از هر

عالمی آنچه زبده و خلاصه‌اش بود با او همراه کردند،پس از عبور او بر چندین هزار عوالم مختلف روحانی و جسمانی،تا آن که به قالب پیوست،روح را هفتاد هزار حجاب ظلمانی و نورانی حاصل شد،نورانی از عالم روحانیّات و ظلمانی از عالم جسمانیّات.

اگرچه در ثانی الحال هریک آلت کمال او خواهند بود،لیکن حال هریک روح را حجابی شد تا به واسطۀ آن حجب از مطالعۀ عالم ملکوت و مشاهدۀ جمال و ذوق مخاطبه و شرف قربت محروم ماند و از اعلی علیّین قربت به اسفل السافلین طبیعت افتاد.

و بدین روزکی چند که روح بدین قالب تعلّق گرفت با آن که هزار سال در خلوت خانۀ خاص بی‌واسطه شرف قربت یافته بود،چندان حجب پدید آورد که به کلّی آن دولت‌ها را فراموش کرد.

[ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ ] ⁽¹⁾.

خدا را فراموش کردند و خدا هم آنان را [ از لطف و رحمت خود ] محروم کرد.

نام انسان،مشتق از انس است که اوّل در حضرت،انس یافته بود،چون حقّ از زمان ماضی خبر می‌دهد او را به نام انسان می‌خواند،چنانچه خدای متعال می‌فرماید:

[ هَلْ أَتیٰ عَلَی الْإِنْسٰانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً ] ⁽²⁾.

آیا بر انسان زمانی از روزگار گذشت که چیزی در خور ذکر نبود ؟

و در حظایر قدس بود و دیگر فرمود:

[ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ] ⁽¹⁾.

که ما انسان را در نیکوترین نظم و اعتدال آفریدیم.

در عالم ارواح بود و چون بدین عالم پیوست و آن انس را فراموش کرد،نام دیگر مناسب فراموش‌کاری بر او نهاد.

و چون در زمان حال و مستقبل خطابش کند بیش‌تر بدان نامش خواند که «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ» یعنی:ای فراموش کار ! تا باشد که از ایام انس یاد کند،گفته‌اند:«سمّی النّاس ناساً لأنّه ناس».یعنی:ناس را ناس می‌گویند چون فراموش‌کار است.

و از اینجا جناب نبوی را فرموده‌اند:[ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ ] ⁽²⁾. یعنی این‌ها را که به روزهای دنیا مشغول شده‌اند یادشان ده از روزهای خدایی که در جوار حضرت و مقام قدس بودند،شاید که آن مهر و محبّت در دل ایشان بجنبد، دیگرباره قصد آشیان اصلی و وطن حقیقی کنند که [ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ] و [ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ].

اگر محبّت آن وطن در دل بجنبد،عین ایمان است که

حبّ الوطن من الإیمان ⁽³⁾.

و اگر قصد مراجعت کند و به همان راه که آمده است بازگردد،مرتبۀ ایقان است و اگر به وطن اصلی باز رسد مقام احسان است و اگر از وطن اصلی درگذرد عتبۀ عرفان است و اگر آنجا توقف نکند و در پیشگاه درگاه وصول قدم نهد درجات عیان است و بعد از این نه حد وصف و نه عالم بیان است.

الهی،آن شیدای محبوب گوید:

من طایر قدّوسیم مرغ گلستان نیستم

و اگر محبّت آن عالم حقیقی در دل نجنبد و قصد مراجعت نکند و دل در تنعّم و تموّل این جهان بندد و متابعت هوای نفس کند،نسیان ایمان است و نهایت درکات کفر:

[ وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ ] ⁽¹⁾.

ولی او به امور ناچیز مادی و لذت‌هایِ زودگذرِ دنیایی تمایل پیدا کرد و از هوای نفسش پیروی نمود؛پس داستانش چون داستان سگ است.

هرکه در این حجب و اقامت گرفتار شود در خسران ابدی بماند،[ وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ ] ⁽²⁾،قسم یاد می‌کند که روح انسانی به واسطۀ تعلّق قالب مطلقاً به آفت خسران گرفتار است،الّا آن کسانی که به واسطۀ ایمان و عمل صالح روح را از این آفات و حجب خلاصی دادند.

و مثال تعلّق روح انسانی به قالب و آفات چنان است که شخصی تخمی دارد، اگر بکارد و پرورش بدهد،یکی صد تا هفتصد می‌شود و اگر آن تخم نکارد از آن نوعی انتفاع توان گرفت،و لیکن چون تخم در زمین اندازد و پرورش ندهد خاصیّت آن خاک است که تخم را بپوساند و استعداد آن را باطل کند.

پس تخم روح انسانی را پیش از آن که در زمین قالب اندازند،استعداد کلام حق حاصل داشت چنانچه از عهد،[ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ ] جواب باز داد و اهلیّت جواب «بلی»باز نمود،اگرچه این مزارع برای آن است تا بینایی و شنوایی و گویایی که داشت،یکی صد و هفتصد شود.

لیکن تا تخم روح را آب ایمان و تربیت عمل صالح نرسد،حال وی در عین خسران است،از آن بینایی و شنوایی و گویایی حقیقی محروم مانده و چون آب ایمان و تربیت عمل صالح به او رسد تخم نموّ نماید و از نشیب زمین بشریّت قصد علوّ عالم عبودیّت کند و از درکات خلاصی یابد و هر قدر که تربیت یابد به آن قدر، درجات نجات که عبارت از جنان است،به او می‌رسد و چون به مقام ثمرگی رسد که مرتبۀ معرفت است از جملۀ اهل اللّه و خاصّه شود.

و اگر العیاذ باللّه تخم روح آب ایمان و تربیت عمل صالح را ادراک نکند،در زمین بشریّت بپوسد و طبیعت خاکی گیرد و به خاصیّت وی مخصوص شود که [ وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ ] ⁽¹⁾.

و در خسران ابدی بماند که [ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ].

ابتدا که طفل به وجود می‌آید و هنوز حجب مستحکم نشده است و نوعهد و قریب به حضرت است و ذوق انس حضرت باقی است،در حال که از مادر جدا

می‌شود می‌گرید و هر ساعت که شوق حضرت غالب می‌شود فریاد و زاری از وی برمی‌آید و از رنج مفارقت قرار نمی‌تواند گرفت،هر لحظه او را به چیزی دیگر مناسب نظر حسّ او و خوش‌آمد طبع او مشغول می‌کنند تا آن عالم را فراموش کند و به این عالم انس گیرد و چون لحظه‌ای فروگذارند پیل را یاد آید از هندوستان،باز سر به گریه و زاری گذارد.

این معنی در شب زیاده اتفاق افتد؛زیرا که در روز نظر او به محسوسات می‌افتد و به آن‌ها مشغول می‌شود و در شب،مشغولی کم‌تر و گریه و زاری بیش‌تر باشد.باز مادر مهربان پستان در دهان طفل بنهد،ذوق شیر به کام او برساند تا به تدریج انس با شیر گیرد و انس اصلی را فراموش کند،تا به حدّ بلوغ رسیدن،کار او انس گرفتن است با عالم محسوس و فراموش کردن عالم غیب و از اینجاست که بچۀ هر حیوانی به اندک روزگاری پرورش یابد و به مصالح خویش قیام تواند نمود.به خلاف انسان که پانزده سال به حدّ بلوغ رسد و به چهل سال به کمال خود رسد و جثّه تمام کند و قوّت گیرد؛زیرا که آدمی بچه را با عالم دیگر انس است و ذوق مشرب غیب یافته است و بار فراق آن عالم بر جان اوست،با این عالم آشنا نمی‌تواند شد و خوی این عالم را نمی‌تواند گرفت،الّا به روزگار دراز تا به تدریج خو از عالم علوی باز کند و به اسفل پیوند نماید،تا یک جهت این عالم شود.

تا در اورنگ غیب و شهادت باشد،نشو و نما زیاد نکند و به کمال جسمانیّات خود نرسد.چون از آن عالم به کلّی فراموشی به هم رسانید و جثّه قوّه گرفت،چه حیله و مکر در جذب منافع و دفع مضرّات بکند که هیچ حیوان و شیطان به او نرسد.

اما حیوانات چون از عالم دیگر خبر ندارند و یک جهت از این عالمند،جملگی همّت بر مصالح خود صرف می‌کنند و به شهوت تمام به استیفای لذّات حسّی

مشغول می‌شوند،زود پرورش می‌یابند و به کمال خود می‌رسند.

غرض آن که روح انسانی بعد از حجب روحانی و جسمانی که از تعلّق قالب و عبور بر ملک و ملکوت حاصل کرده است،هر حرکت فعلی و قولی که از ظاهر و باطن او بر مقتضای طبع پدید آید،جمله موجب حجب و بُعد می‌شود از عالم غیب تا هم‌چو بی‌خبر می‌گردد که اگر هزار مخبر صادق القول خبر بدهد که تو وقتی در این عالم بوده‌ای،او قبول نمی‌کند و بدان ایمان نمی‌آورد !!

اما طایفه‌ای که منظور نظر عنایت بوده‌اند و اثر آن انس که با حضرت یافته بودند باقی دارند،اگرچه به عقل خود نداند که وقتی به عالم دیگر بوده‌اند و لکن چون مخبر صادق القول بگوید،اثر نور صدق آن مخبر و اثر آن انس که در دل مستمع باقی است،به یکدیگر پیوندند و هر دو دست در گردن یکدیگر درآرند؛زیرا که هر دو از یک ولایت‌اند،یکدیگر را بشناسند،اثر آن موافقت به دل‌ها برسد،جمله در حال اقرار کنند و بالجمله هرکه را از آن انس که تخم ایمان است چیزی باقی است، زود ایمان تواند آورد و هرکه را از آن انس در دل باقی نیست،هرگز ایمان نتواند آورد:

[ سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ] .

بی‌تردید کسانی که [ به خدا و آیاتش ] کافر شدند برای آنان یکسان است چه [ از عذاب ] بیمشان دهی یا بیمشان ندهی،ایمان نمی‌آورند.

و بعضی سالکان را در اثنای سلوک حجب از پیش نظر بردارند تا جمله مقامات روحانی و جسمانی که بر آن عبور کرده‌اند باز بینند.

به قول عارف عادل،مرحوم الهی قمشه‌ای:

گشایی یک حجاب ای شاهد یکتا چه خواهد شد***به مستان می دهی زان نرگس شهلا چه خواهد شد

به معشوقی گر افتد دیده عاشق چها گردد***به مخموری رسد یک جرعه زان صهبا چه خواهد شد

هزاران بنده آلوده عصیان چه من داری***گر افتد هم نگاه رحمتت بر ما چه خواهد شد

گناهانم اگر در پرده رحمت بپوشانی***نسازی زشتکاری از کرم رسوا چه خواهد شد⁽¹⁾

قلب محروم از نور خدا،علّت تمام مفاسد

تحقیق در اوضاع حیات و مسائل زندگی نشان دهندۀ این معناست که علّت تمام بدبختی‌ها و نکبت‌ها و ذلّت‌ها درون انسان است.

همۀ دردها از درون شروع می‌شود و تمام مفاسد از آنجا سرچشمه می‌گیرد.

هیچ‌گاه نمی‌توان مشکلات و بن‌بست‌ها را به عوامل طبیعی و مادّی بیرون نسبت داد؛چه این که کلیّۀ عناصر طبیعی به ارادۀ حکیمانۀ خالق مهربان در راه رشد و کمال بشر قرار گرفته و این انسان در صورت سلامت قلب مادیات را در راه صحیح به کار برده و در صورت فساد قلب-که منشأ فساد اخلاق و عمل است-آنها را در راه نابودی خود و دیگران به کار برده و از این راه خسارت‌های معنوی و مادّی به حیات خویش و انسان‌های دیگر وارد می‌آورد !!

کاظم‌زاده ایرانشهری که سال‌های متمادی در غرب می‌زیست و نسبت به اوضاع

زندگی مردم مغرب زمین آگاهی کامل داشت،اوضاع وحشتناک غرب را معلول درون مریض و فاسد سردمداران غرب و مردم آن سرزمین می‌داند و بسیاری از علمای با انصاف آن ناحیه،در این مسئله با او هم‌رأیند.

این مرد عارف و متخلّق به اخلاق می‌گوید:

علّت اصلی اوضاع وحشتناک اروپا و این انقلاب‌های خون‌آلود-که تمدّن غرب را به گودال اضمحلال پرتاب می‌کند-همانا جز انکار و ردّ نوامیس دیانت حقیقی و فضیلت اخلاقی چیز دیگر نیست و در همۀ تمدّن‌های گذشته نیز همین حال سبب فنا و زوال آن‌ها گردیده است.

غفلت و نادانی مؤسسین و مروّجین علوم مادّی و طبیعی از یک طرف و نفع‌جویی و حرص و طمع مردمان خودپرست و جاه طلب از طرف دیگر اسباب این اوضاع کنونی را فراهم آورده است.

علمای فنون طبیعی مثبت،درخت تناور دین و اخلاق را از ریشه برکنده و مردم را تسلیم دیوهای رذایل اخلاقی و هوس‌های نفسانی نمودند و پرستش کنندگان سیم و زر نیز از حال ناگوار و ناتوانی تودۀ مردم استفاده نموده،به مکیدن خون سعی و عمل و حسن نیّت ضعفا و بیچارگان پرداخته،این بحران مرگ‌آسا را تولید کردند.

این تودۀ مردم بیچاره که امروز خود را به این در و آن در می‌زند و به هر راهی که او را می‌کشند می‌رود و به امید این که پاره نانی بدست آورده با فکر آسوده و ایمن از فردا،شب را به سر برد،تقصیرش در ناتوانی و نادانی اوست و این ناتوانی را کسانی به او داده‌اند که در نتیجۀ تعلیمات مادّه‌پرستی فنون طبیعی مثبت،از نادانی و ناتوانی این طبقه‌های پایین ملّت استفاده‌های مادّی می‌کنند و مقام ریاست و تسلّط خود را حفظ می‌نمایند و وقت و فرصت به مرد کارگر و دهقان و کاسب

نمی‌دهند تا ساعتی به فراغت فکر کند و به حال و مآل خود بیندیشد،پس منبع بدبختی تودۀ ملت،فساد اخلاق و بی‌دینی و بی‌همه چیزی طبقات عالی که زمام امور اقتصادی و دینی و اجتماعی را در دست دارند می‌باشند.

بنابراین باید قبول کرد که نه کشفیّات و تحقیقات علوم طبیعی و نه ماشین‌آلات و اختراعات و ترقّیات فنی و تکنیکی هیچ کدام مستقیماً سبب بدبختی نیستند، بلکه سوء استعمال آن‌ها در نتیجۀ فقدان حسّ دیانت و مکارم اخلاقی،این حال دل‌خراش بدبختی را تولید کرده است.

کارخانه و ماشین و دستگاه و موتور و آهن و غیره که دارای جان و اراده و فهم نیستند،نمی‌توانند به خودی خود کسی را خوشبخت و یا بدبخت کنند،بلکه کسانی مسؤول بدبختی مردم هستند که این وسایل ترقی را در راه منافع شخصی غیر مشروع خود به کار می‌اندازند و این وسایل آسایش و ترقی را مبدّل به آلت مرگ و هلاک می‌سازند !

چنان که هواپیما یکی از بزرگ‌ترین و مفیدترین اختراعات قرن کنونی است که مملکت‌ها را به هم نزدیک و ملّت‌ها را با هم آشنا و مرتبط و مسافت‌های دراز را کوتاه می‌سازد،ولی اگر این‌ها را برای مقاصد جنگی و حمل و نقل آلات کشتار به کار برند و اسباب هلاک و مرگ قرار دهند،تقصیر در آن‌ها نیست بلکه بر گردن کسانی است که آن‌ها را در این راه بد به کار می‌برند.

اگر برعکس،این وسایل نقلیّۀ هوایی را برای حمل آذوقه و ارزاق و محصولات تجارتی و فلاحتی و مسافرت‌های شخصی بکار برند،البته خدمت بزرگی به اوضاع اقتصادی و رفع قحطی و گرسنگی و تأمین خوشحالی و آسایش ملّت‌ها خواهد شد،همین‌طور است سایر ماشین‌آلات و اختراعات و ترقّیات فنّی که روز به روز بر شمار آن‌ها افزوده می‌شود.

پس نباید از ساختن ماشین‌ها و آلات تکنیکی صرف‌نظر نمود و به وسایل ابتدایی دستی اکتفا کرد و یا ماشین‌های موجود را به خیال این که مایه بدبختی مردم شده‌اند،درهم شکست،چنان که بعضی پیشنهاد می‌کنند.

آنچه باید درهم شکسته شود،افکار زشت و حرص و طمع و نادانی و نفس‌پرستی و جاه‌طلبی و غارتگری است.

پس باید افکار و حسّیات و طبایع و اخلاق اشخاصی را عوض و تبدیل و اصلاح کرد که عنان سرنوشت ملّت‌ها به دست ایشان سپرده شده و خوشبختی ملّت‌ها بسته به حسّ تفکّر و حسّ دیانت و فضیلت اخلاقی ایشان می‌باشد.

از اینجا به خوبی آشکار می‌گردد که اسباب بدبختی بشر در چیزهای خارجی و مادّی نیست،بلکه در دل و مغز افراد بشر به خصوص رهنمایان و پیشوایان اوست.

بدین جهت اقدامات و تدابیر خارجی و قانون‌ها و نظامنامه‌ها و تهدیدها و امرها و نهی‌ها و حبس‌ها و جبرها که امروز در ممالک متمدّن اروپا به فراوانی یافت می‌شود،هرگز چارۀ بدبختی‌شان را نخواهد کرد؛زیرا که درد از درون است و دوا نیز از درون باید داده شود.

آری،این کاخ تمدّن از پای بست لرزان شده است و با تعمیرهای ظاهری و خارجی استوار و برقرار نخواهد ماند.

با وجود انتشار وسیع علوم و فنون و فلسفه و حکمت در اروپا،جای تعجّب است که نادانی و غفلت به اندازه‌ای مغز و دل مردم این سرزمین‌ها و به خصوص بزرگان آن را استیلا نموده است که اکثر مردم پی به این مسائل ساده نمی‌توانند برد و یا نمی‌خواهند ببرند.

امروز بیش‌تر اختراعات و ترقیات فنی،برای جلب فایدۀ مالی و تحصیل سیم

و زر به عمل می‌آید،در هر اقدام و هر کار مسئلۀ اساسی و شرط نخستین همانا بدست آوردن پول است و بس.

هر کاری که بیش‌تر برای بدست آوردن پول خدمت کند،به هر نام و به هر وسیله و نحو باشد و لو هزاران مردم دیگر را بی‌نان سازد و یا به خطر جانی و مرگ بیندازد،مشروع و مجاز دیده می‌شود.

در نتیجه از میان رفتن رادع اخلاق و آمر وجدانی و مانع درونی و دینی،اکثریت مردم مغرب زمین،کاری و خیالی و فکری جز جمع کردن سیم و زر و جز هوس‌رانی و نفس‌پرستی و پر کردن شکم و ربودن و غارت کردن مال یکدیگر به هر اسم که باشد ندارند و وظیفه‌ای برای خود نمی‌شمارند.

اگر این اوضاع،حد اقل همۀ افراد یک ملت را از نظر مادی خوشبخت می‌کرد، باز می‌توانستیم بگوییم که بگذارید این مردم نادان،که به زندگی دیگر و عالی‌تری عقیده ندارند در این چند روزۀ عمر خود یک زندگی خوشی داشته،خوشبخت و بی‌خبر زیست کنند،لکن بدبختانه از این خوشبختی ظاهری و مادّی نیز اثری و بویی پیدا نیست !!

این غفلت و نادانی و نابینایی فقط نتیجۀ پیروی از یک تربیت ناصحیح است؛ تربیتی که بر پایه معلومات ناقص فنون مادی و طبیعی و فلسفۀ مادّه‌پرستی بنا شده است و در این تربیت برای حیات دینی و مکارم اخلاقی و معلومات معنوی و حقایق علوم روحی و احکام آسمانی،جایی نیست.

این است اوضاع ناگواری که در نتیجۀ شیوع فساد در تمدّن غرب ظهور نموده است و بعضی از متفکّران از آن به شیطان یا دجّال تعبیر می‌کنند و این اوضاع را علامت انقراض تمدّن غرب می‌شمارند؛زیرا از روی تاریخ می‌بینند که ملّت‌های قدیم همواره در نتیجه شیوع فساد اخلاقی و ظاهرپرستی و تسلّط حرص و آز از

میان رفته‌اند ! ⁽¹⁾در این مقاله به موقف حساس و سازندۀ دین پی بردید و دانستید که تنها علّتی که انسان را از افتادن در هر نوع بدبختی حفظ می‌کند،دین است و باید دانست که باور کردن دین تنها کار قلب و تجلّی آن در خانۀ دل به صورت ایمان و در اعضا و جوارح به صورت عمل صالح و در صفحه روان به شکل حسنات اخلاقی است و اگر قلب محروم از نور با عظمت ایمان به خدا و روز جزا گردد،دیگر نمی‌توان او را با قانون به ساحت صلاح کشید و در نتیجه از فساد اخلاق و فساد عمل نمی‌توان به هیچ وجه جلوگیری کرد.

در اینجاست که باید متمسک به کلام گهربار حضرت امام صادق علیه السلام شده و بگوییم:قلبی که از توجّه به حقّ و نور ایمان محروم است،قلب متوقّف است و قلبی است که از حیات معنوی بی‌بهره و مرده‌ای بیش نیست و روحی که در گرو قلب غافل است از فساد اخلاق ایمن نیست و اعضایی که فرمانبر قلب مرده‌اند،جز جنایت و خیانت و غارت و فساد از آنان توقعی دیگر نمی‌رود و در حقیقت باید گفت:وَ وَقْفُ الْقَلْبِ فی الْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ.

بیایید با روی آوردن به دین حقیقی و اتصال به احکام نورانی آسمانی و با تکیه به قرآن مجید و توجه به کلمات انبیا و امامان و اولیا و عرفا و مربیان دلسوز،به اصلاح درون برخیزیم،تا از این راه به اصلاح همۀ امور زندگی توفیق حاصل کنیم.

[ أَ لا تَریٰ أَنَّ الْعَبْدَ إِذا ذَکَرَ اللّهَ تَعالی بِالتَّعْظیمِ خالِصاً إِرْتَفَعَ کُلُّ حِجابٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللّهِ مِنْ قَبْلِ ذلِکَ ]

مسلّم است وقتی بنده‌ای خداوند را با کمال خلوص به آن عظمتی که هست ببیند،هر حجابی که قبل از این دیدن و قبل از این مشاهدۀ واقعی بین او و خداوند بوده برداشته می‌شود.

اندیشه در تمام موجودات عالم و تفکّر نسبت به خالق موجودات،انسان را به این نتیجه می‌رساند که کلیّۀ مخلوقات عالم اعم از مخلوقات غیبی و شهودی،فقر محض و احتیاج صرف و تعلّق خالص و سایه‌ای بیش نیستند.با درک این حقیقت چگونه انسان عارف می‌تواند موجودی را هرچند به ظاهر بزرگ باشد-بزرگ و عظیم ببیند و از طرفی وقتی با دیدۀ دل و چشم عقل به آفرینندۀ این دستگاه حیرت‌آور نظر کرد می‌یابد که حضرت او کمال محض و دارای صفات ثبوتیّۀ بی‌نهایت در بی‌نهایت است و جز عظمت و بزرگی چیز دیگری در آن ساحت مقدّس مشاهده نمی‌شود.اینجا است که دل از همۀ موجودات فقیر و کلیّۀ این نمودها و سایه‌ها آزاد شده و غرق در تعلّق خالص نسبت به جانان خواهد گشت و جذبه و کششی جز جذبۀ معشوق واقعی در میان نخواهد ماند و انسان فکر و ذکر و عشق و ورد و معشوقی جز حضرت حق برایش نخواهد بود.

در این مقام انسان فقط و فقط در میدان فی اللّه و باللّه و من اللّه و إلی اللّه و علی اللّه قرار دارد و الهی محض و خدایی صرف است و همین معنای رفع حجاب بین

عبد و خداوند است. عشق آمد و شد چو خونم اندر رگ و پوست

⁽¹⁾

[ وَ إِذَا انْقادَ الْقَلْبُ لِمَوْرِدِ قَضاءِ اللّهِ بِشَرْطِ الرِّضا عَنْهُ کَیْفَ لا یَنْفَتِحُ الْقَلْبُ بِالسُّرُورِ وَ الرُّوحِ وَ الرَّاحَةِ ]

زمانی که قلب،تسلیم قضای حق شد و بر این قضا کمال خشنودی و رضایت را داشت،چرا به نور خوشحالی و گشادگی و راحتی و امنیت و آرامش و آسایش منوّر نشود !

قلبی که توجه خود را از تمام موجودات که فقر محضند برداشته و آنان را جز وسیله‌ای برای رسیدن به محبوب نمی‌داند و با کمک حق به تماشای عظمت حق نایل آمده،تمام مسائل وارده از طرف خداوند را حق دانسته و به آن کمال رضایت دارد،از این جهت با توجّه به عمق مصائب و ابتلائات غرق در لذّت و سرور است !

فیض کاشانی،این عارف دل منوّر به نور عشق می‌گوید: ای که درد مرا تویی درمان

[ وَ إِذَا اشْتَغَلَ قَلْبُهُ بِشَیْءٍ مِنْ أَسْبابِ الدُّنْیا کَیْفَ تَجِدُهُ إِذَا ذَکَرَ اللّهَ بَعْدَ ذلِکَ مُنْخَفِضاً مُظْلِماً کَبَیْتِ خَرابٍ خَاوٍ لَیْسَ فِیهِ عِمارةٌ وَ لا مُونِسٌ ]

آن گاه که دل مشغول به چیزی از برنامه‌های دنیایی است،عارف نمی‌داند که بر دل چه می‌گذرد،زمانی که دل به ذکر حق روشن شود درمی‌یابد که انگار دل او به وقت اتصال به امور دنیا همانند خانۀ تاریک و پر وحشتی بوده و اکنون با ذکر حق روشن شده و دارای آبادی و انس گشته.

[ وَ إِذَا غَفَلَ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ،کَیْفَ تَراهُ بَعْدَ ذلِکَ مَوْقُوفاً مَحْجُوباً قَدْ قَسا وَ أَظْلَمَ مُنْذُ فَارَقَ نُورَ التَّعْظِیمِ ]

هرگاه کسی بعد از یاد الهی و توجّه به جناب احدیت،به سبب اشتغال به کارهای دنیای دنیّه و امور مخالف خدا و میل به لذّات فانیه کاسده،از یاد حضرت دوست غافل شود و از معمورۀ ذکر رو به خرابۀ غفلت آورد،چنین می‌یابد که گویا از نورانیّت به ظلمت و از انس به وحشت آمده،در اینجا قلب دچار حجاب و غفلت گشته و به کدورت قساوت و تجاوز مبتلا می‌شود و چه بدبخت است کسی که از اوج تماشای نور عظمت به حضیض غفلت درافتد !

[ فَعَلامَةُ الرَّفْعِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ وُجُودُ الْمُوافَقَةِ وَ فَقْدُ الْمُخالَفَةِ وَ دَوامُ الشَّوْقِ ]

علائم رفع قلب

نشانۀ رفع قلب که ذکر خداست سه چیز است:

1-موافقت کامل با اوامر الهی و اجتناب حتمی از محرمات

2-آلوده نشدن به مخالفت با اوامر و نواهی حق

3- ادامه شوق جهت رسیدن به وصال دوست و به دست آوردن رضای او در همۀ شؤون حیات ⁽¹⁾.

[ وَ عَلامَةُ الْفَتْحِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ:التَّوَکُّلُ وَ الصِّدْقُ وَ الْیَقینُ ]

علائم فتح قلب

نشانه فتح قلب که مرتبه رضاست سه چیز است:

1 -توکّل

2 -صدق

3 -یقین

این سه صفت هریک در طول شرح کتاب«مصباح الشریعة»باب‌های جداگانه‌ای دارند که به خواست خدا به تفسیر و توضیح هریک اقدام خواهد شد.

[ وَ عَلامَةُ الْخَفْضِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ:الْعُجْبُ وَ الرِّیاءُ وَ الْحِرْصُ ]

علائم خفض قلب

نشانۀ خفض و غفلت از جناب حق سه چیز است:

1-حرص؛ چرا که غفلت از دوست موجب غفلت از مردن و غفلت از مردن علت حرص و طول امل است.

2-ریا؛ دوری از یاد حق است و مستلزم جلب توجه دیگران و جلب توجه دیگران به خصوص در عبادات علاوه بر این که مُبطل بندگی است،انسان را به چاه بدبختی در انداخته و از رحمت حق محروم خواهد کرد.

3-عجب؛

شرح مفصل این سه صفت نیز در طول تفسیر کتاب که برای هریک فصلی جداگانه دارد،خواهد آمد.

[ وَ عَلامَةُ الْوَقْفِ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ:زَوالُ حَلاوَةِ الطَّاعَةِ،وَ عَدَمُ مَرارَةِ الْمَعْصِیَةِ وَ الْتِباسُ عِلْمِ الْحَلالِ بِالْحَرامِ ]

علائم وقف قلب

و نشانۀ وقف سه چیز است:

1-زایل شدن لذّت عبادت؛ چرا که لذت عبادت مولود حضور قلب و اطمینان خاطر است،در حال وقف که مرتبه غفلت است،چگونه دل انسان از شیرینی عبادت و بندگی بهره‌مند شود ؟!

2-آشکار نشدن تلخی معصیت؛ تلخ نبودن معصیت نشانۀ غفلت است؛چرا که درک کردن مرارت گناه فرع صفای باطن است و به هنگام غفلت از حق و وقف قلب چنان که اطاعت لذت نمی‌دهد،معصیت هم تلخی خود را نشان نمی‌دهد.

و تا کسی تلخی معصیت را درک نکند از گناه خودداری نمی‌نماید.

از این جهت است که اگر از اهل اللّه بر سبیل اتفاق-خواه از روی اختیار و خواه از اضطراب-خلاف شرع یا ترک اولایی صادر شود،در کام ایشان بسیار تلخ و ناگوار است و فوراً در مقام تدارک و استغفار برمی‌آیند؛به خلاف اهل دنیا و اهل قساوت قلب که حال ایشان به عکس این است.

اینان به هنگام عبادت حق،تلخ کام و به وقت بندگی مخلوق،شیرین مذاقند.

چه بسا برای بدست آوردن یک مقام پست دنیایی از خدمت به افراد رذل و بی‌ادب

لذت برده و شبانه‌روز سختی‌ها را تحمل کنند و به گرسنگی و تشنگی و بی‌خوابی بسازند،امّا از دو رکعت نماز به وقت اکراه داشته باشند !

3-بی‌توجّهی به حلال و حرام خدا در مأکولات و ملبوسات و سایر برنامه‌ها؛ به قول معروف:مانند گاو خوش علف هرچه بدست آید خوردن و از هرکجا بدست آید بردن !!

تا اینجا تفسیر و توضیح باب دوّم کتاب«مصباح الشریعة»به پایان می‌رسد، امید است خدای مهربان دل همۀ ما را به نور حقیقت منوّر کرده و قلب عاشقان خود را میدان تجلّی انوار جمال و صفاتش بنماید.

باب 3 در بیان رعایت

اشاره

قالَ الصَّادِقُ علیه السلام:مَنْ رَعی قَلْبَهُ عَنِ الْغَفْلَةِ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَةِ وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ،فَقَدْ دَخَلَ فی دیوانِ الْمُنْتَبِهینَ.

ثُمَّ مَنْ رَعی عِلْمَهُ عَنِ الْهَویٰ وَ دینَهُ عَنِ الْبِدْعَةِ وَ مالَهُ عَنِ الْحَرامِ،فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الصَّالِحینَ.

قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:طَلَبُ الْعِلْمِ فَریضَةٌ عَلیٰ کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ،وَ هُوَ عِلْمُ الأَنْفُسِ.فَیَجبُ أَنْ تَکُونَ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ عَلیٰ کُلِّ حالٍ فی شُکْرٍ أَوْ عُذْرٍ،عَلیٰ مَعْنی إِنْ قُبِلَ فَفَضْلٌ وَ إِنْ رُدَّ فَعَدْلٌ.

وَ تُطالِعُ الْحَرَکاتِ فی الطَّاعاتِ بِالتَّوفیقِ،وَ تُطالِعُ السُّکُونَ عَنِ الْمَعاصی بِالْعِصْمَةِ.

وَ قِوامُ ذلِکَ کُلِّهِ بِالاِفتقار إلی اللّهِ وَ الإِضْطِرارِ إِلَیْهِ وَ الْخُشُوعِ وَ الْخُضُوعِ، وَ مِفْتاحُها الإِنابَةُ إِلَی اللّهِ تعَالی مَعَ قَصْرِ الأَمَلِ،وَ عَیانُ الْوُقُوفِ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبَّارِ؛لِأَنَّ فی ذلِکَ راحَةً مِنَ الْحَبْسَ وَ نَجاةً مِنَ الْعَدُوّ.

وَ سَلامَةُ النَّفْسِ وَ الإِخْلاصِ فی الطَّاعَةِ بِالتَّوْفیقِ؛وَ أَصْلُ ذلِکَ أَنْ یُرَدَّ الْعُمْرَ إِلیٰ یَوْمٍ واحِدٍ.

قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:الدُّنْیا ساعَةٌ فَاجْعَلْها عِبادَةً،وَ بابُ ذلِکَ کُلِّهِ مُلازَمَةُ الْخَلْوَةِ بِمُداوَمَةِ الْفِکْرَةِ؛وَ سَبَبُ الْخَلْوَةِ القَناعَةُ وَ تَرْکُ الْفُضُولِ مِنَ الْمَعاشِ؛ وَ سَبَبُ الْفِکْرَةِ الْفَراغُ؛وَ عِمادُ الْفَراغِ الزُّهْدُ؛وَ تَمامُ الزُّهْدِ التَّقْویٰ؛وَ بابُ التَّقْویٰ الْخَشْیَةُ؛وَ دَلیلُ الْخَوْفِ التَّعْظیمُ للّهِ تَعالی،وَ التَّمَسُّکُ بِتَخْلیصِ

طاعَتِهِ وَ أَوامِرِهِ،وَ الْحَذَرُ مَعَ الْوُقُوفِ عَنْ مَحارِمِهِ،وَ دَلیلُها الْعِلْمُ.قالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ [ إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ ] ⁽¹⁾.

[ مَنْ رَعی قَلْبَهُ عَنِ الْغَفْلَةِ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَةِ وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ فَقَدْ دَخَلَ فی دیوانِ الْمُنْتَبِهینَ ]

هرکس قلب خود را از غفلت و نفسش را از شهوت و عقلش را از نادانی حفظ کند در زمرۀ بیداران وارد شده است.

غفلت

غفلت برای قلب از خطرناک‌ترین و زیانبارترین عوامل است.قلب غافل قلبی است که از وحی و الهام و دستورات انبیا و اولیا و امامان و حکمای الهی دور افتاده باشد.

کار علوم مادّی و ظاهری بیدار کردن قلب و صفا دادن جان نیست.اگر علوم مادی چنین هنری داشتند،باید تاکنون عوامل بدبختی را از میدان حیات بشر دور می‌کردند؛ولی تجربه ثابت کرده که علوم مادی تنها بر قدرت قدرتمندان و زور زورمداران و قلدری قلدران افزوده و درنده‌خویی آنان را بیش‌تر کرده و هزاران بار گرفتاری‌های بشر را افزون نموده است.

فیلسوف عارف مرحوم ملا صدرا در ابتدای کتاب پرمایۀ«اسرار الآیات» می‌فرماید:

منشأ و مبدأ سعادت‌ها و رئیس تمام حسنات،کسب حکمت حقّه است.این

حکمت،عبارت است از:آگاهی و علم به خدا و صفات و افعال مُلک و ملکوت حق و علم به آخرت و منازل و مقامات آن جهان،که بعث و حشر و کتاب و میزان و حساب و بهشت و جهنم است ⁽¹⁾.

ایمان حقیقی و خیر کثیر و فضل عظیم که در قرآن به آن اشاره شده همین آگاهی به مسائل حقّه است ⁽²⁾.

و جهل به این معارف و انکار آن با وجود استعداد تحصیل علم و امکان آگاهی به حقایق عالی عالم،رأس بدبختی‌ها و موجب جریمه‌های اخروی است.

این جهل ریشۀ هر مرض و نفاق نفسانی و زمینۀ پرورش هر شجره ملعونه و خبیثه در دنیا و آخرت است و این جهل منشأ عذاب دردناک فردا و خسران عظیم و پشیمانی غیر قابل جبران در قیامت است.

قرآن دربارۀ این گونه غافلان از حقایق و دور از حریم بیداران می‌فرماید:

[ أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ

اَلْغٰافِلُونَ* لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ ] ⁽¹⁾.

اینان کسانی هستند که خدا بر دل و گوش و چشمشان مُهر [ شقاوت ] زده و اینان بی‌خبران واقعی‌اند.*ثابت و یقینی است که آنان در آخرت زیانکارند.

[ اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ ] ⁽²⁾.

شیطان بر آنان چیره و مسلط شده و یاد خدا را از خاطرشان برده است،آنان حزب شیطان‌اند،آگاه باش که حزب شیطان یقیناً همان زیان‌کاران‌اند !

در هر صورت از قرآن مجید استفاده می‌شود که غفلت از حقایق،موجب هر نوع شقاوت و جهل به معارف،علت هر نوع فساد و بی‌توجهی به واقعیّت‌های الهی،مورث هر نوع بدبختی است.

غفلت در قرآن

⁽³⁾ قرآن مجید در آیات متعدّدی به مسئلۀ غفلت بشر از حقایق الهیّه اشاره کرده

و اهل غفلت را اهل عذاب و خسران و در صورت عدم بازگشت از این گناه بزرگ، مستعدّ خلود در جهنّم می‌داند.

پیروی نکردن از غافلان

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً ] ⁽¹⁾.

با کسانی که صبح و شام،پروردگارشان را می‌خوانند در حالی که همواره خشنودی او را می‌طلبند،خود را پایدار و شکیبا دار و در طلب زینت و زیور زندگی دنیا دیدگانت [ از التفات ] به آنان [ به سوی ثروتمندان ] برنگردد و از کسی که دلش را [ به سبب کفر و طغیانش ] از یاد خود غافل کرده‌ایم و از هوای نفسش پیروی کرده و کارش اسراف و زیاده‌روی است،اطاعت مکن.

در«تفسیر برهان»از علی بن ابراهیم روایت است که این آیه در برخورد یک متکبّر ثروتمند با سلمان نازل شد.

داستان از این قرار است که سلمان،پوششی از پشم داشت که از آن برای سفره و پوشش استفاده می‌کرد روزی بود به شدّت گرم،سلمان در آن پوشش پشمی عرق کرده بود،مردی به نام عیینة بن حصین وارد بر پیامبر صلی الله علیه و آله شد،در حالی که سلمان خدمت حضرت بود.فریاد زد:یا رسول اللّه ! وقتی ما بر تو وارد می‌شویم این مرد و هم‌نوعانش را از نزد خود بیرون کن،پس از رفتن ما هرکس را می‌خواهی

بپذیر !! ⁽¹⁾برای این گونه مردمان بی‌خبر از حقایق که جز با دید مادّی به جهان و حوادثش نمی‌نگرند و از عالم پر شکوه خلقت جز ظاهری نمی‌بینند و همه چیز را با ترازوی مادّیگری می‌سنجند،این آیه نازل شد و دید مادّی این ظاهرپرستان را معلول غفلت دل آنان و فراموشی خدا دانست و اعلام کرد:اینان از خطّ حق خارجند و انسان نباید از مردان الهی و پیروان راه عشق دست برداشته و با اینان همنشین و مصاحب گردد،ارزش از آنِ رهروان طریق اوست،گرچه دستشان از مال دنیا به کلّی تهی باشد. با علی گفتا یکی در رهگذار

ای امیر تیز رأی و تیزهوش

غفلت ملت‌ها

[ ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ ] ⁽¹⁾.

این [ فرستادن پیامبران ] برای این است که پروردگارت مردم شهرها و آبادی‌ها را در حالی که اهلشان [ پیش از آمدن پیامبران] بی‌خبر [از توحید و معاد و حقایق] باشند،از روی ستم هلاک نمی‌کند.

در توضیح این آیه باید گفت:غفلت ملّت‌ها بر دو قسم است:

اوّل: غفلت قبل از بعثت پیامبران و نزول کتب آسمانی.البتّه این غفلت که معلول عدم ارسال و انزال کتب است،مایه عذاب و هلاک نیست؛زیرا قاعدۀ ریشه‌دار عقلی قبح عقاب بلا بیان،به این معنی توجه می‌دهد که خداوند بزرگ در حالی که خواسته‌هایش را به ملّتی اعلام نکرده باشد،آنان را مسؤول ندانسته و به خاطر عدم طاعت،عذاب نمی‌کند.

دوّم: غفلت بعد از نبوت انبیا و امامت امامان است.در حالی که انبیای خدا با بیّنات و معجزات،صدق ادعای خود را ثابت می‌کنند و برای خیر دنیا و آخرت بشر از اعلام فرهنگ خدا تا آخرین نفس دست برنمی‌دارند،اما ملّت‌ها به خاطر شهوت‌پرستی با آنان به ستیز برخاسته و به قبول قواعد الهی تن نمی‌دهند و به زندگی سراسر غافلانۀ خود ادامه می‌دهند،البته مستحق عذابند و این حقیقتی است که از مفهوم آیۀ شریفه استفاده می‌شود.

آری،با بودن انبیا و امامان و کتب الهی و فقیهان جامع الشرایط،بی‌خبر از فرهنگ حق زیستن مولد تمام مفاسد و پلیدی‌ها و معاصی و تجاوزات است و سنّت الهی بر این قرار گرفته که ملت‌های فاسد و مجرم به علت فساد و جرمشان به هلاکت برسند.

انسان‌های پست‌تر از حیوان

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ

أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ ] ⁽¹⁾.

و مسلماً بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده‌ایم [ زیرا ] آنان را دل‌هایی است که به وسیلۀ آن [ معارف الهی را ] در نمی‌یابند و چشمانی است که توسط آن [حقایق و نشانه‌های حق را ] نمی‌بینند و گوش‌هایی است که به وسیلۀ آن [ سخن خدا و پیامبران را ] نمی‌شنوند،آنان مانند چهارپایانند بلکه گمراه‌ترند؛اینانند که بی‌خبر و غافل [ از معارف و آیات خدای ] اند.

از آیات قرآن و روایات اسلامی استفاده می‌شود که مقصود حق از خلقت انسان،رسیدن او به رشد و کمال الهی و قرار گرفتنش در بهشت برین است.

تمام مایه‌های رشد و کمال و سعادت و سلامت در وجود هر انسانی بالقوّه موجود است و به فعلیّت رسیدن آن در گرو اتّصال انسان به نبوّت انبیا و امامت امامان است.

این اسلام است که از روستایی ایرانی،سلمان و از بیابان‌گرد ربذه،ابو ذر و از سیاه حبشی،بلال و از دو کارگر ساده و گرفتار در بند رقیّت،یاسر و سمیّه می‌سازد.

مقصد اصلی از خلقت انسان،کمال در این دنیا و بهشت در آن عالم است.

خلقت بسیاری از جن و انس برای جهنم،مقصد واقعی و اصلی نیست بلکه این یک امر تبعی است،به این معنی که جهنمی شدن انسان در ارادۀ حق تابع عدم قبول شرایط کمال از طرف انسان است و جمله [ ذَرَأْنَا ] که به معنای (خلقنا) است مفهومی بیش از این ندارد.

آیۀ [ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا ] و دنبالۀ آن به معنای نابود کردن استعدادهای خدا

دادی است و این نابودی،معلول هواپرستی انسان و متابعت او از شیاطین درونی و برونی است.هنگامی که انسان در تمام شؤون حیات،دچار افراط و تفریط شد و از جادّۀ اعتدال و صراط مستقیم بیرون رفت و جز حاکمیّت طاغوت و شهوت و شکم و مال و منال و دنیا و مادیّت چیزی را قبول نکرد،مشاهدۀ آیات و آثار الهی و شنیدن کلمات حق از زبان انبیا و امامان نفعی به حال او ندارد و همین است معنای:[ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا ] و چنین انسان‌هایی از چهارپایان گمراه‌تر و در حقیقت اهل غفلت‌اند؛غفلتی که علت هلاک آنان و موجب قرار گرفتنشان در عذاب دوزخ قیامت است.

انسان اگر با اتصال به وحی و اجرای دستورات الهی،از بند مادّه‌پرستی آزاد گردد و از مرض خطرناک غفلت برهد و زندگی خود را بر بیداری و هشیاری و توجّه بنا نهد،از تمام موجودات عالم برتر می‌گردد.

عبد اللّه بن سنان می‌گوید:

از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم:ملائکه بالاترند یا بنی‌آدم ؟ فرمود:امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام می‌گفت:خداوند در ملائکه عقل بدون شهوت قرار داده و در حیوانات شهوت بدون عقل گذاشت و در بنی‌آدم عقل و شهوت قرار داد؛ کسی که عقلش بر شهوتش حاکم شود از ملائکه بهتر است و کسی که شهوتش بر عقلش غلبه کند از بهائم بدتر است ⁽¹⁾.

عذاب الهی به خاطر غفلت

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ الَّذِینَ هُمْ

عَنْ آیٰاتِنٰا غٰافِلُونَ* أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ ] ⁽¹⁾.

مسلماً کسانی که دیدارِ [ قیامتِ ] ما [ و محاسبه شدن اعمالشان ] را امید ندارند و به زندگی دنیا خشنود شده‌اند و به آن آرام یافته‌اند و آنان که از آیات ما بی‌خبرند.*آنانند که به کیفر گناهانی که همواره مرتکب می‌شدند، جایگاهشان آتش است.

امید به لقای حق-با توجه به آیات قرآن-عبارت است از:ایمان و یقین نسبت به عالم آخرت.بدون شک کسی که به انکار قیامت برخیزد،به انکار حساب و جزا و بهشت و جهنم و امر و نهی حق و در نتیجه به انکار وحی و نبوّت و آنچه متفرّع بر رسالت انبیا است برخاسته است ! !

در انکار قیامت است که تمام همّت انسان متوجّه حیات مادی محض گشته و جز به زندگی این دنیا نمی‌اندیشد.

ما می‌دانیم که هر موجودی فطرتاً بقا و سعادت خود را می‌خواهد،انسان که امتیازات زیادی بر سایر موجودات دارد،به طریق اولی خواهان سعادت و بقاء است.

اگر دلش منوّر به نور ایمان و یقین باشد،خواستار سعادت دنیا و آخرت است، امّا اگر جز حیات دنیا،قائل به زندگی دیگری نباشد،تمام همّت و اراده‌اش به این حیات محدود تعلّق خواهد گرفت و از آخرت،خود را بی‌نیاز دانسته دل به دنیا خوش خواهد کرد.

این گونه برداشت از زندگی و تصور حیات انسانی،معلول غفلت از آیات خداست.

انکار لقای حق و فراموش کردن روز حساب موجب خشنودی و اطمینان به حیات دنیا و علت منحصر شدن علم انسان نسبت به حیات حیوانی است.

و اعتقاد به معاد،که صد و چهارده کتاب آسمانی و صد و بیست و چهار هزار پیامبر و دوازده امام و تمام عاشقان جمال حق با استدلالات متین و براهین واضح حتمی بودن آن را ثابت کرده‌اند،پایۀ دین و علّت باور داشتن امر و نهی و وعده و وعید و وحی و نبوّت و حلال و حرام خدا و تربیت و تزکیۀ نفوس است.

بدون تردید منکران آن روز که در اعمال و رفتار و اخلاق و روابط و معاملاتشان با مردم حسابی نیست و هرآنچه نفس آنان بخواهد عمل می‌کنند،مستحقّ عذاب ابد در آتش جهنّم‌اند !!

در«تفسیر برهان»از علی بن ابراهیم نقل است که معصوم علیه السلام فرمود:

مراد از آیات در این آیه،امیر المؤمنین و ائمه علیهم السلام هستند و دلیل بر این مطلب، قول امیر المؤمنین علیه السلام است که فرمود:به خدا قسم خدا را آیه‌ای بزرگ‌تر از من نیست ⁽¹⁾.

غفلت گروه زیادی از مردم

فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ عَنْ آیٰاتِنٰا لَغٰافِلُونَ ] ⁽²⁾.

پس امروز تو را با بدن بی‌جانت نجات می‌دهم [ و بر بلندایی از ساحل دریا می‌گذارم ] تا برای آیندگانت نشانه‌ای [ از قدرت ما و زبونی و خواری گردنکشان ] باشی و یقیناً بسیاری از مردم از نشانه‌های ما بی‌خبرند.

داستان فرعون و برخورد ظالمانه او با موسی و هارون،از عجایب روزگار و از بهترین عبرت‌ها و پندها برای عبرت‌گیرندگان است.

سرنگون شدن مهم‌ترین قدرت زمان به دست یک نفر،که تمام قدرت و اسلحۀ ظاهری او چوب‌دستی چوپانی بود،باید بهترین پند برای صاحبان زر و زور باشد.

این مسئله در تاریخ ثابت شده است که حق در هر جلوه‌ای که باشد،بر باطل در هر قیافه و قدرتی که باشد،پیروز است.

فرعون آن چنان در اوج قدرت بود که بنی اسرائیل پس از بیرون آمدن از دریا، غرق شدنش را باور نمی‌کردند،موسی از خداوند بزرگ چاره خواست،خداوند بدن فرعون را از لابلای امواج خروشان نیل به خشکی انداخت،بنی اسرائیل دسته دسته به تماشای بدن او آمده و غلبۀ حق را بر باطل باور کردند.

آن گاه علاقه‌مندان به آن قلدر،بدنش را به مصر حمل کرده و در مومیا پیچیدند و هم‌اکنون آن بدن در موزۀ بزرگ مصر موجود و همان‌طور که قرآن می‌گوید،درس عبرت برای جهانیان است.

حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام در باب حکمت‌های«نهج البلاغة»می‌فرماید:

ما أَکْثَرَ الْعِبَرَ وَ أَقَلَّ الإِعْتِبارَ ⁽¹⁾،

عبرت‌ها و پندها بسیار است،ولی عبرت‌گیرنده کم است.

انسان اگر در جزئی‌ترین اجزای عالم و کلّی‌ترین آن اندکی اندیشه کند، درمی‌یابد که تمام حرکات و حوادث به انسان پند می‌دهند.

بیداران راه حق،برای بیداری انسان از آنچه بر جهان می‌گذرد به زبان نثر و نظم پندها ساخته و زنگ‌های بیدارباشی به صدا درآورده‌اند.حافظ قدسی در دیوان پر

قدرش گوید: بر لب جوی نشین و گذر عمر ببین کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس

*** مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو یادم از کِشتۀ خویش آمد و هنگام درو

دیگری گوید: تمام قصر شهان جایگاه جغد شود بساز قصر محبّت که خالی از خلل است

و شاعری دیگر گوید: جوانی گفت با پیری دل آگاه

پروین اعتصامی گوید: چنین گفت روزی به پیری جوانی

اما با این همه عبرت و پند که بهترین وسیلۀ بیداری هر انسان است و بدون شک اندیشۀ در حوادث،از برترین علل سعادت آدمی است،به فرمودۀ قرآن کریم در آیه،بسیاری از انسان‌ها غافلند !! و همین غفلت قلب،از حقایقی است که انسان را به سراشیبی سقوط و هلاک برده و محصول عمر انسان و زحمات آدمی را به تاراج

شیطان داده و در پایان کار از انسان جز حسرت و ندامت و اندوه و شرمساری و بار سنگینی از معاصی و گناهان،چیز دیگری بجای نخواهد گذاشت.

قرآن مجید باز در داستان فرعون و عبرت گرفتن از آن می‌فرماید:

عاقبت غافلان

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ ] ⁽¹⁾.

نهایتاً به سبب این که آیات ما را تکذیب کردند و از آن‌ها غافل و بی‌خبر بودند،از آنان انتقام گرفتیم و در دریا غرقشان کردیم.

علّت بدبختی بنی اسرائیل و هر قومی در تاریخ،غفلت از حلال و حرام و خواسته‌های خدا است،خداوند متعال،به دنبال سرگذشت فرعون و بنی اسرائیل می‌فرماید:

[ سَأَصْرِفُ عَنْ آیٰاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لاٰ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ ] ⁽²⁾.

به زودی کسانی را که در روی زمین به ناحق گردنکشی و تکبّر می‌کنند از [ فهم ] آیاتم بازمی‌دارم که اگر هر آیه‌ای را ببینند،به آن ایمان نمی‌آورند و چون راه هدایت را مشاهده کنند،آن را راه و رسم زندگی نگیرند و اگر راه گمراهی را ببینند،آن را راه و روش خود گیرند؛این [ بازداشتن از فهم آیاتم ]

به سبب آن است که آیات ما را تکذیب کردند و از آن‌ها غافل و بی‌خبر بودند.

قرآن به دنبال تمام این واقعیّت‌ها،در سورۀ مریم به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

[ وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ] ⁽¹⁾.

و آنان را از روز حسرت-آن گاه که کار از کار بگذرد-بترسان،در حالی که آنان در بی‌خبری [ شدیدی ] هستند و ایمان نمی‌آورند.

و در سورۀ انبیاء می‌فرماید:

[ اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ ] ⁽²⁾.

مردم را [ هنگام ] حسابرسی [ آنچه در مدت عمرشان انجام داده‌اند ] نزدیک شده در حالی که آنان [ با فرو افتادن ] در غفلت [ از دلایل اثبات کنندۀ معاد ] روی گردانند.

و به دنبال این حقیقت در آخر سورۀ انبیاء می‌فرماید:

[ وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ ] ⁽³⁾.

و آن وعدۀ حق [ که قیامت است ] نزدیک شود،پس ناگهان چشم‌های کافران خیره شود [ و گویند:] وای بر ما ! که ما از این روز در بی‌خبری سنگینی قرار داشتیم،بلکه ما ستمکار بودیم.

و در سورۀ روم دربارۀ آن که عینک مادّی‌نگری به چشم زده و غیر از این ظاهر

محدود دنیا و نمودهای بی‌ارزش چیزی نمی‌بینند می‌فرماید:

[ یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ ] ⁽¹⁾.

[ تنها ] ظاهری [ محسوس ] از زندگی دنیا را می‌شناسند و آنان از آخرت [ که سرای ابدی و دارای نعمت‌های جاودانی و حیات سرمدی است ] بی‌خبرند ⁽²⁾.

غفلت در روایات

توجه در کلام گهربار ائمۀ علیهم السلام که برخواسته از قلوب نورانی و خالی از غفلت

و گمراهی است،موجب روشنی قلوب زنگار گرفته و پی بردن به حقایق هستی است.در میان کلمات مقدسه‌ای که آن اولیای عظام در جهت برطرف کردن حجاب غفلت از قلوب آدمیان فرموده‌اند،کلام حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در جواب سائلی که تقاضای موعظه از حضرتش را می‌نماید از جایگاه خاصی برخوردار است،تا آنجا که گردآورندۀ کتاب پر قیمت«نهج البلاغة»مرحوم سید رضی اعلی اللّه مقامه نسبت به این گفتار حضرت می‌گوید:

اگر در«نهج البلاغة»به غیر از این موعظۀ سودمند و حکمت عالی و روشنگر هر روشن‌خواه و عبرت هر ناظر اندیشمند،نبود،برای بیداری همگان کافی بود.

امام علیه السلام فرمود:

از آن‌هایی نباش که آخرتِ آباد و عیش عالی فردا را بدون عمل بخواهند و با آرزوهای طولانی،امید توبه داشته باشند،چون دربارۀ دنیا سخن گویند،گویی از بهترین زاهدانند،اما در عمل به دنیا آن‌ها را بهترین خواهان برنامه‌های مادّی می‌بینی !

هرچه از دنیا به دستشان آید سیر نمی‌شوند و اگر در حدّ لازم به آنان برسد قناعت نمی‌ورزند.از شکر آنچه به آنان داده شده عاجزند و نسبت به آنچه مانده برای بدست آوردنش در تکاپو و کوششند.

دیگران را نهی از بدی‌ها می‌کنند،اما خود از منکرات کناره‌گیری ندارند؛امر به خوبی‌ها دارند،اما خودشان اهل عمل نیستند.

نیکان را دوست دارند،ولی به نیکی آنان آراسته نیستند و نسبت به گنهکاران کینه دارند،ولی خودشان از آنانند.

به خاطر گناه زیاد از مردن ناراحتند،اما در عین حال مقیم کوی معصیتند ! چون مریض شوند،به بدرفتاری‌های خود در روزگار سلامتی پشیمان شوند،ولی پس از

عافیت یافتن خود را مأمون از عذاب فردا می‌بینند !

چون به نعمت و سلامت و عافیت دست یابند اعجاب به نفس و خودبینی پیدا کرده،اما به محض مریض شدن و مبتلا شدن به آزمایش‌های الهی ناامید می‌شوند.

اگر به بلا دچار شوند،چون یک فرد بیچارۀ بی‌نوا به دعا برخیزند و به هنگامی که توانگر گردند مغرور می‌شوند.

به طور قطع می‌داند که سعادت در زهد و شرف و کرامت و عبادت و فضیلت است،ولی خود را وادار به کسب این حقایق نمی‌کند،اما در برخورد به لذّات امروز و عیش و نوش زود گذر،تسلیم شده گرچه باعث هلاکت گردد.

چون گناه کمی از دیگری ببیند،به او اعلام وحشت می‌کند که آه ! با این گناه در قیامت چه می‌کنی ؟ ولی با این که خودش غرق در گناهان زیادی است و عمل نیکش نسبت به معصیتش کم است به نجات خود امیدوار است.

چون توانگر شود و مالی بدست آرد،به مرز کفر کشیده شود و به نعمت مغرور گردد،ولی به وقت از دست رفتن نعمت ناامید شده و ضعف و سستی بر او چیره گردد.

در عمل به فرمان‌های حق کوتاهی کند و کوشش در خواسته‌های نامشروعش را از حد بگذراند،چون میدان شهوتی برایش فراهم گردد،به سرعت در آن وارد شده و برای توبه از گناه،امروز و فردا کند.

اگر محنت و بلایی رخ دهد،برای خلاص از آن صبر و استقامت نکند.

بهترین مطالب عبرت‌آموز را می‌گوید،ولی خود عبرت نمی‌گیرد.به بهترین وجه مردم را موعظه می‌کند،اما خود از موعظه اثر برنمی‌دارد !

به گفتار حق و کلام نیک مسلّط است،ولی در عمل کم قدرت و ناتوان.امور فانی و از دست رفتنی را به هر قیمتی که شده می‌خواهد،امّا نسبت به آخرت ابدی

و اعمال صالحه مسامحه کار است.

عالی‌ترین برنامه‌های الهی را که غنیمت خردمندان است ضرر دانسته و شهوات و بدکرداری‌ها را غنیمت و منفعت می‌داند !!

از مرگ می‌ترسد،ولی برای حفظ فرصت‌ها و جلوگیری از انقضای مهلت‌ها عجله نمی‌کند.

آنچه از معصیت خود کم می‌داند،برای دیگران زیاد به حساب می‌آورد و آنچه از طاعت دیگران کم می‌داند،برای خود فراوان حساب می‌کند.

به مردم نسبت به اعمالشان طعنه می‌زند،ولی نسبت به خود توجهی ندارد.لغو با ثروتمندان برایش محبوب‌تر از ذکر با فقرا است.

به نفع خودش به ضرر دیگران حکم می‌کند،ولی به نفع دیگران به ضرر خود حکم نمی‌نماید.دیگری را هدایت می‌کند،ولی خود را به گمراهی می‌کشد.

می‌خواهد که دیگران از او پیروی کنند،ولی خودش نسبت به مردم نافرمان است.

علاقه دارد دیگران نسبت به او به وعده‌هایشان عمل کنند،ولی خود وفای به عهد نمی‌کند.از ترس مردم برای غیر خدا خوب عمل می‌کند،امّا در میان خلق از خدای خود نمی‌ترسد.آنجا که باید برای خدا به مردم نفع برساند نمی‌رساند و آنجا که باید از زیان زدن به مردم به خاطر خدا بگریزد نمی‌گریزد !! ⁽¹⁾آری،بهتر از این امکان معرفی چهرۀ غافل برای احدی وجود ندارد و این امیر المؤمنین علیه السلام دریای موّاج علم الهی است که به طور کامل،غافلان را معرفی فرموده است.

در این باب روایات متعددی در آثار اسلامی به چشم می‌خورد که به بعضی از

روایات اشاره می‌شود:

قالَ الصَّادِقُ علیه السلام:إِنْ کانَ الشَّیْطانُ عَدُوّاً فَالْغَفْلَةُ لِما ذا وَ إِنْ کانَ الْمَوْتُ حَقّاً فَالْفَرَحُ لِما ذا ⁽¹⁾.

اگر شیطان،یک دشمن (شناخته شده است)،پس غفلت (شما از واقعیت‌ها و حقایق) برای چیست و اگر مرگ (برای شما یک مسئله) حتمی است،پس خوشحالی (شما از آنچه نباید نسبت به آن خوشحال شوید) چه علّت دارد ؟

رُویَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْری فی حَدیثٍ أَنَّ أَمیرَ الْمُؤْمِنینَ علیه السلام دَخَلَ سُوقَ الْبَصْرَةِ، فَنَظَرَ إِلَی النَّاسِ یَبیعُونَ وَ یَشْتَرونَ،فَبَکا بُکاءً شَدیداً،ثُمَّ قالَ:یا عَبیدَ الدُّنْیا وَ عُمّالَ أَهْلِها ! إِذا کُنْتُمْ بِالنَّهارِ تَحْلِفُونَ وَ بِاللَّیْلِ فی فراشِکُمْ تَنامُونَ وَ فی خِلالِ ذلِکَ عَنِ الْآخِرَةِ تَغْفُلُونَ،فَمَتیٰ تَجَهَّزُونَ الزَّادَ وَ تَفَکَّرُونَ فی الْمَعادِ ⁽²⁾.

از حسن بصری در حدیثی روایت شده:امیر المؤمنین علیه السلام وارد بازار بصره شد و دید مردم مشغول خرید و فروشند،پس به شدّت گریست،سپس گفت:ای بندگان دنیا و عمله‌های دنیاپرستان،روز خود را که به خرید و فروش تمام می‌کنید و شب را در رختخواب به صبح می‌رسانید و در خلال این امور از آخرت غافل هستید،پس چه وقت برای آخرت زاد و توشه برمی‌دارید و کی به فکر معاد می‌افتید ؟!

قالَ عَلِیٌّ علیه السلام:مَنْ غَفَلَ غَرَّتْهُ الأَمانِیُّ وَ أَخَذَتْهُ الْحَسْرَةُ إِذَ انْکَشَفَ الْغِطا وَ بَدا لَهُ مِنَ

اللّهِ ما لَمْ یَکُنْ یَحْتَسِبُ ⁽¹⁾.

حضرت امام علی علیه السلام فرمود:آدم غافل مغرور آرزوها می‌شود و پس از آشکار شدن قیامت دچار حسرت می‌گردد و چیزهایی که به حساب نمی‌آورد برایش ظاهر می‌شود که در پروندۀ او به حساب آمده.

قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:أَغْفَلَ النَّاسِ مَنْ لَمْ یَتَّعِظْ بِتَغَیُّرِ الدُّنْیا مِنْ حالٍ إِلیٰ حالٍ ⁽²⁾.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:غافل‌ترین مردم کسی است که از دگرگونی‌های دنیا پند نگیرد.

قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:وَ أَمَّا عَلامَةُ الغافِلِ فَأَرْبَعَةٌ:العَمیٰ،وَ السَّهْوُ،وَ اللَّهْوُ، وَ النِّسْیانُ ⁽³⁾.

پیامبر بزرگ صلی الله علیه و آله فرمود:نشانۀ غافل چهار چیز است:کوردلی،اشتباه‌کاری، بازیگری،فراموشی از حق.

بیان حال غافلان در کلام مرحوم نراقی

مرحوم ملا احمد نراقی در اشعاری پر محتوا با بیان تمثیلی،حال غافلان را بیان می‌کند که مضمون اشعار به این صورت است:

ای غافل بی‌خبر ! داستان بی‌خبری و غفلت داستان آن مردی را می‌ماند که در بیابانی هولناک شیر درنده مستی به او حمله برد.

آری،کسی که از خدا و حق دور بماند در بیابان زندگی با صد خطر روبرو می‌شود.

آن مرد برای نجات از حملۀ شیر به چاهی پناه برد که طنابی در آن آویخته بود، طناب را گرفت و وارد چاه شد و شیر هم سر چاه متوقف گشت تا با بیرون آمدن او به او حمله کند.

در وسط چاه چشمش به اژدهایی افتاد که در عمق چاه برای طعمه دهان گشوده است.در حالی که غرق ترس و وحشت شده بود،صدایی توجه او را جلب کرد.

دید دو موش مشغول جویدن طناب‌اند.آن مرد خود را از بالا و پایین چاه و در کنار کار آن دو موش در خطر حتمی دید،ناگهان چشمش به انبوهی زنبور افتاد که در کمر گاه چاه عسل اندوخته‌اند،با دیدن عسل شیرین خاک‌آلود که در حقیقت زهر تلخ دنیای هلاک‌کننده بود به سوی عسل دست برد تا از آن عسل تناول کند و در حال خوردن عسل از شیر و اژدها و دو موش که رشتۀ عمرش را قطع می‌کردند،غافل و بی‌خبر ماند؛با خوردن عسل از نیش زنبورها هم در امان نبود. هست این دنیا چَه و عمرت رسن

اژدها قبر است بُگشوده دهان

آری،غفلت از خدا و بی‌توجهی به آخرت و فراموشی حقایق و دوری از صفات عالی انسانی،آدمی را-مرحوم ملا احمد نراقی در اشعار بالا فرمود-گرفتار دام خطر کرده و دست انسان را از دامن سعادت جدا خواهد کرد.

در کتاب با ارزش«نهج البلاغة»نقل شده است که:

جنازه‌ای را به گورستان می‌بردند،حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام شنید مردی می‌خندد،خنده‌ای که ناشی از غفلت بود.فرمود:گویا مردن بر غیر ما نوشته شده و خیال می‌کنی که حق در این دنیا بر غیر ما لازم گشته و می‌پنداری مرده‌هایی که می‌بینیم مسافرانی هستند که به زودی به سوی ما بازمی‌گردند،ایشان را در قبرهایشان می‌گذاریم و اموالشان را می‌خوریم مثل این که ما پس از آن‌ها جاوید خواهیم ماند.وای بر ما،مرگ مردم که برای ما پند و عبرت است فراموش کرده‌ایم و به هر آفت و زیانی گرفتار آمده‌ایم.

خوش به حال کسی که نفسش رام شد و عمل و کردارش پاک و شایسته و قصدش پسندیده و اخلاقش نیکو گشت و زیادی مالش را در راه خدا صدقه داد و زیاده‌گویی زبانش را مهار نمود،از آزار مردم خودداری کرد و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله بر او سخت نیامد و به بدعت نسبت داده نشد ⁽¹⁾.

مراقبت

بیان شد که یکی از مهم‌ترین علل خطر برای حیات دنیا و آخرت،غفلت است.

بیداران راه و عاشقان اللّه تنها دارویی که برای معالجۀ این درد هولناک معرفی می‌کنند،حال مراقبت است.

مراقبت بر این که خدای مهربان در همه حال ناظر وضع روحی بندگان و اعمال و اخلاق عبّاد است.مراقبت بر اجرای فرمان‌های سعادت‌بخش حق در همۀ جوانب حیات.مراقبت بر این که هوای نفس و شیطان‌های داخلی و خارجی انسان را از جادۀ الهی منحرف نکنند.

معنای مراقبت در کلام بزرگان

فیلسوف بزرگ،مرحوم علّامۀ طباطبایی می‌گوید:

یکی از اهمّ چیزهایی که در راه سیر و سلوک و در حکم ضرورتی از ضروریّات آن است همانا امر مراقبه است.

سالک باید از اوّلین قدم که در راه می‌گذارد تا آخرین قدم،خود را از مراقبه خالی ندارد و این از لوازم ختمیّه سالک است.باید دانست که مراقبه دارای درجات و مراتبی است،سالک در مراحل اولیه یک نوع مراقبه‌ای دارد و در مراحل دیگر انواع دیگری.

هرچه رو به کمال می‌رود و طیّ منازل و مراحل کند،مراقبه او دقیق‌تر و عمیق‌تر خواهد شد،به طوری که آن درجات از مراقبه را اگر بر سالک مبتدی تحمیل کنند از عهدۀ آن برنیامده و یک باره بار سلوک را به زمین می‌گذارد،یا سوخته و هلاک می‌شود،ولی رفته رفته در اثر مراقبه در درجات اولیه و تقویت در سلوک می‌تواند مراتب عالیه از مراقبه را در مراحل بعدی بجای آورد و در این حالات بسیاری از مباحات در منازل اولیه بر او حرام و ممنوع می‌گردد.

در اثر مراقبه شدید و اهتمام به آن،آثار حبّ و عشق در ضمیر سالک هویدا می‌گردد؛زیرا عشق به جمال و کمال علی الاطلاق،فطری بشر بوده و با نهاد او عجین شده و در ذات او به ودیعت گذارده شده است،لیکن علاقه به کثرت و حبّ

به مادیّات،حجاب‌های عشق فطری می‌گردند و نمی‌گذارند که این پرتو ازلی ظاهر گردد.

به واسطۀ مراقبه،کم‌کم حجاب‌ها ضعیف شده تا بالاخره از میان می‌رود و آن عشق و حبّ فطری ظهور نموده ضمیر انسان را به آن مبدأ جمال و کمال رهبری می‌کند.این مراقبه در اصطلاح عرفا تعبیر به مِیْ شده است ⁽¹⁾. راه خلوتگه خاصم بنما تا پس از این مِیْ خورم با تو و دیگر غم دنیا نخورم

یکی از عرفای عالی مقام می‌گوید:

مراقبت،عبارت از یقین بنده است به این که خداوند در جمیع احوال،عالِم بر قلب و ضمیر و مطّلع بر رازهای درونی اوست،چنانچه گفته‌اند:

«المراقبة استدامة علم العبد باطلاع الرب فی جمیع أحواله».

البته همین که سالک یقین حاصل کرد خدا همیشه او را می‌بیند و بر زوایای درون او واقف و مطلع است،مراقب خواطر ناپسندی خواهد بود که قلب را از ذکر خداوند بازمی‌دارد.

از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود:

اُعْبُدِ اللّهَ کَأَنَّکَ تَراهُ فَاِنْ لَمْ تَکُنْ تَراهُ فَاِنَّهُ یَراکَ ⁽²⁾.

خدای را چنان پرستش کن که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نبینی،او تو را می‌بیند.

اهل مراقبت را به سه حال می‌توان شمرد:

اوّل حال مراقبت آن است که: به واسطۀ یقین به اطلاع خداوند بر ضمیر بنده،

این حال پیدا شود که فکر بد یا تلقین شیطانی به قلب او راه نیابد و چون خدا را در همه حال و همه جا حاضر و ناظر بیند کم‌تر به دام هوای نفس اسیر شود.

جنید بغدادی،مریدی داشت که او را از همه عزیزتر می‌داشت.دیگران را غیرت آمد.شیخ به فراست بدانست،گفت:ادب و فهم او از همه زیادت است،ما را نظر بر آن است،امتحان کنیم تا شما را معلوم شود.

فرمود:تا بیست مرغ آورید و گفت:هر مریدی یکی را بردارید و جایی که کس شما را نبیند بکشید و بیاورید،همه برفتند و بکشتند و باز آمدند،الّا آن مرید که مرغ زنده بیاورد.شیخ پرسید:چرا نکشتی ؟ گفت:از آن که شیخ فرموده بود که جایی باید که کس نبیند و من هرجا که می‌رفتم حق تعالی می‌دید.جنید گفت:

دیدید که فهم او چگونه است و از آن دیگران چگونه ؟ ! همه استغفار کردند.

حارث محاسبی گفته:

مراقبت،علم دل است در قرب حق تعالی.

حاصل آن که:حال مراقبت آن است که حسن بن علی دامغانی گفته:

«علیکم بحفظ السرائر،فانه مطلع علی الضمائر».

دوّم حال مراقبه آن است که: سالک در حال مراقبه،کاینات را فراموش کند؛ یعنی به حالی باشد که در آن حال وجود و عدم دنیا برای او یکسان باشد و چنان مراقب باشد که جز خدا هیچ چیز در ذهن و فکر او نباشد.

احمد بن عطا گفت:

«خیرکم من راقب الحق بالحق فی فناء ما دون الحق».

بهترین شما کسی است که حق را به حق مراقبت کند،با توجه به این که ما دون او را فنا و عدم محض بداند.

شیخ کبیر ابو عبد اللّه محمّد بن الخفیف گفته:

یک‌بار شنیدم که در مصر پیری و جوانی به مراقبت نشسته‌اند بر دوام،آنجا رفتم دو شخص را دیدم روی به قبله کرده سه بار سلام کردم،جواب ندادند؛گفتم:به خدای بر شما که سلام مرا جواب دهید.

آن جوان سر برآورد و گفت:یا ابن خفیف ! دنیا اندک است و از این اندک اندکی مانده است،از این اندک نصیب بسیار بستان.یا ابن خفیف ! مگر فارغی که به سلام ما می‌پردازی.

این بگفت و سر فرود برد و من گرسنه و تشنه بودم،گرسنگی را فراموش کردم، توقف کردم و با ایشان نماز پیشین گزاردم و نماز دیگر گزاردم و گفتم:مرا پندی ده.

گفت:یا ابن خفیف ! ما اهل مصیبتیم،ما را زبان پند نبود،کسی باید که اصحاب مصیبت را پند دهد.

سه روز آنجا بودم با خود گفتم:چه سوگند دهم تا مرا پندی دهند.آن جوان سربرآورد و گفت:صحبت کسی طلب،که دیدن او تو را از خدای یاد دهد و هیبت او بر دل تو افتد و تو را به زبان فعل پند دهد نه به زبان گفتار !!

سوّم:حال بزرگان اهل مراقبت است که مراقب خدا هستند و از خدا می‌طلبند که آن‌ها را در حال مراقبت رعایت فرماید؛یعنی خداوند متولّی امر آن‌ها باشد و به فضل خویش آن‌ها را مصداق [ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ ] ⁽¹⁾کند.

سالک باید در این مقام طوری باشد که خود از میان برخیزد و بین او و خدای هیچ حجابی باقی نماند.

به جنید گفتند:می‌گویی حجاب سه است:نفس و خلق و دنیا.گفت:این سه حجاب عام است،حجاب خاص سه است:دید طاعت و دید ثواب و دید

کرامت.مقصود این است که در بیخودی باید به مقامی برسد که خود به مراقبت خود واقف نباشد [ و به تعبیر دیگر عمل خود را نبیند،که دیدن،علّت غرور و غرور علت انحطاط است].

به قول حکیم صفای اصفهانی: ز مغز و پوست برون رفته تا به دوست رسیدم

راه بدست آوردن حال مراقبت

کسی که بخواهد از مرض خطرناک غفلت رهایی یابد و به میدان پرمنفعت مراقبت قدم گذارد،در درجه اوّل باید به بعضی از آیات کتاب خدا-که نشان دهندۀ

اطلاع حق بر همه شؤون عالم و آدم است-و نیز به برخی از آیات بیان کنندۀ وضع قیامت و هم چنین به پاره‌ای از اخبار و روایات و حالات عالی مراقبین مراجعه کند.

امّا آیات نشانگر اطلاع حق بر همۀ جوانب بندگان:

[ وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً ] ⁽¹⁾.

و این که یقیناً علم خدا به همه چیز احاطه دارد.

[ إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ ] ⁽²⁾.

اگر به شما خیر و خوشی [ و پیروزی و غنیمت ] رسد،آنان را بدحال [ و دلتنگ ] می‌کند و اگر بدی و ناخوشی [ و حادثۀ تلخی ] رسد به سبب آن خوشحال می‌شوند و اگر شکیبایی ورزید و پرهیزکاری کنید،نیرنگشان هیچ زیانی به شما نمی‌رساند؛یقیناً خدا به آنچه انجام می‌دهند،احاطه دارد.

[ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَرٰاءَکُمْ ظِهْرِیًّا إِنَّ رَبِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ ] ⁽³⁾.

گفت:ای قوم من ! آیا عشیرۀ کوچکم نزد شما از خدا عزیزتر است که او را پشت سر قرار داده و فراموشش کرده‌اید ؟ ! یقیناً پروردگارم به همۀ اعمالی که انجام می‌دهید،احاطه دارد.

[ أَلاٰ إِنَّهُمْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقٰاءِ رَبِّهِمْ أَلاٰ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ ] ⁽⁴⁾.

آگاه باش ! که آنان نسبت به دیدار [ قیامت و محاسبۀ اعمال به وسیلۀ ] پروردگارشان در تردیدند.[ و ]آگاه باش ! که یقیناً او به همه چیز [ با قدرت و دانش بی‌نهایتش ] احاطه دارد.

[ یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً ] ⁽¹⁾.

[خیانت‌پیشگان خیانت خود را ] از مردم پنهان می‌دارند و [ نمی‌توانند ] از خدا پنهان نمایند و خدا با آنان بود آن گاه که در جلسۀ مخفی شبانه،دربارۀ طرح و نقشه و سخنی که خدا به آن رضایت نداشت،چاره‌اندیشی می‌کردند و خدا همواره به آنچه انجام می‌دهند،احاطه دارد.

[ وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطاً ] ⁽²⁾.

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است،فقط در سیطرۀ مالکیّت و فرمانروایی خداست و خدا همواره بر هر چیزی احاطه دارد.

مراقب و حسابگر باشید

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ* ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ ] ⁽³⁾.

و اوست که بر بندگانش چیره و غالب است و همواره نگهبانانی [ از فرشتگان ]

برای [ حفاظتِ ] شما [ از حوادث و بلاها ] می‌فرستد تا هنگامی که یکی از شما را مرگ در رسد [ در این وقت ] فرستادگان ما جانش را می‌گیرند و آنان [ در مأموریت خود ] کوتاهی نمی‌کنند.*سپس [ همه ] به سوی خدا، سرپرست و مولای به حقّشان بازگردانده می‌شوند.آگاه باشید ! [ که در آن روز ] فرمانروایی و حکومت مطلق فقط ویژۀ اوست و او سریع‌ترین حسابگران است.

[ وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ ] ⁽¹⁾.

و ترازوهای عدالت را در روز قیامت می‌نهیم و به هیچ کس هیچ ستمی نمی‌شود و اگر [ عمل خوب یا بد ] به اندازۀ دانه خردلی باشد آن را [ برای وزن کردن ] می‌آوریم و کافی است که ما حسابگر باشیم.

[ وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ فَحٰاسَبْنٰاهٰا حِسٰاباً شَدِیداً وَ عَذَّبْنٰاهٰا عَذٰاباً نُکْراً ] ⁽²⁾.

چه بسیار آبادی‌ها که [ اهلش ] از فرمان پروردگارشان و فرستادگانش روی برگرداندند،پس ما آنان را به حساب سختی محاسبه کردیم و به عذاب بسیار شدیدی عذاب نمودیم.

[ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ

قَدِیرٌ ] ⁽¹⁾.

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است،فقط در سیطرۀ مالکیّت و فرمانروایی خداست و اگر آنچه [ از نیّت‌های فاسد و افکار باطل ] در دل دارید آشکار کنید یا پنهان سازید،خدا شما را به آن محاسبه می‌کند؛پس هر که را بخواهد می‌آمرزد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند و خدا بر هر کاری تواناست.

[ لِلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنیٰ وَ الَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ أُولٰئِکَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسٰابِ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهٰادُ ] ⁽²⁾.

برای آنان که دعوت پروردگارشان را اجابت کردند،بهترین سرانجام است و آنان که دعوت او را پاسخ نگفتند،اگر مالک دو برابر همۀ آنچه روی زمین است باشند،بی‌تردید آن را برای رهایی خود از عذاب خواهند داد؛آنان را حساب سختی است،و جایگاهشان دوزخ است و دوزخ بد بستری است.

[ یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ ] ⁽³⁾.

[و گفتیم:] ای داود ! همانا تو را در زمین جانشین [ و نمایندۀ خود ] قرار

دادیم؛پس میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف می‌کند.بی‌تردید کسانی که از راه خدا منحرف می‌شوند،چون روز حساب را فراموش کرده‌اند،عذابی سخت دارند.

[ اَلْیَوْمَ تُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ لاٰ ظُلْمَ الْیَوْمَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ ] ⁽¹⁾.

امروز هر کس را در برابر آنچه انجام داده است،پاداش می‌دهند.امروز هیچ ستمی وجود ندارد؛یقیناً خدا در حسابرسی سریع است.

[ إِنَّ إِلَیْنٰا إِیٰابَهُمْ* ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنٰا حِسٰابَهُمْ ] ⁽²⁾.

قطعاً بازگشت آنان به سوی ماست.*آن گاه بی‌تردید حسابشان بر عهدۀ ماست.

بر هر خردمندی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد،لازم است از محاسبۀ نفس و مراقبۀ نسبت به او و سخت‌گیری در حرکات و سکنات و کلیّۀ حالات او غافل نباشد؛زیرا هر نَفَسی از نفس‌های نفس و هر لحظه‌ای از لحظات عمر،گوهر گرانبهایی است که عوضی در مقابل ندارد و انسان می‌تواند با هر لحظۀ از عمر، گنجی از گنج‌های الهی را که یکی از نعمت‌های بی‌پایان او در آخرت است بخرد.

ضایع کردن هر نَفَس یا مصرف کردنش در کاری که سبب هلاکت است جداً خسران بزرگی است که هیچ دانایی حاضر به قبول چنین خسارت سنگینی نیست.

وصیت مراقب به نفس

عبد پس از فراغت از نماز صبح لازم است دل را مشغول به نفس کرده و شرایط

سعادت و فلاح را با او در میان بگذارد،چنانچه یک تاجر پس از تسلیم مال‌التجاره به شریک،شرایط تجارت صحیح را با او در میان می‌گذارد.

به نفس بگوید:ای نفس من ! سرمایه‌ای به جز عمر ندارم،اگر بیهوده از دست برود رأس المال از دست رفته و از تجارت مأیوس خواهم شد،امروز روز جدیدی است که خداوند بزرگ به من مهلت داده و مرگم را به تأخیر انداخته و وقت را امروز بر من منّت گذارده و مرا از نعمت فرصت بهره‌مند نموده است.

اگر مرده بودم،از او درخواست می‌کردم که به اندازه یک روز مرا به دنیا برگرداند تا عمل صالح به جای آورم،خیال کن مُردی و خواهش برگشت کرده و خداوند تو را بازگردانده،بیدار باش که امروز را ضایع نکنی،که هر نفسی گوهر سنگینی است که نمی‌توان برایش قیمت معلوم کرد،مواظب باش که برای یک شبانه‌روز بیست و چهار ساعت در اختیار است و بیست و چهار ساعت زمان کمی نیست،به وسیلۀ آن می‌توان تجارت معنوی فوق‌العاده کرد و با این همه ساعت می‌توان گنج‌های پر بهایی از برنامه‌های الهی بدست آورد.

در روایتی آمده:

در هر بیست و چهار ساعت برای عبد بیست و چهار خزانۀ مرتب قرار داده می‌شود،درب یکی از آن خزانه‌ها باز می‌شود،آن را پر از نور عمل نیکش می‌بیند، عملی که آن را در یک ساعت از بیست و چهار ساعت انجام داده،به مشاهدۀ آن نور،چنان انبساط و خوشحالی به او دست می‌دهد،که اگر بر اهل جهنّم پخش کنند،شگفت‌زده می‌شوند.سپس خزانه‌ای را باز می‌کنند تاریک و سیاه،بوی بدی از آن می‌آید و این نتیجۀ ساعتی است که در آن معصیت خدا را کرده،به فزع و ترسی گرفتار می‌شود که اگر بر اهل بهشت تقسیم کنند عیش آن‌ها را ناقص می‌کند.خزانۀ دیگری بر او می‌گشایند که از دیدن آن نه خوشحال می‌شود نه

بدحال و آن ساعتی است که در آن خواب بوده،یا غافل از برنامه بوده،یا به کاری از مباحات دنیا مشغول بوده است،از خالی بودن آن خزانه دچار اندوه می‌شود که چرا در حالی که قدرت داشته آن ساعت را به منافع الهی پر نکرده و از آن غفلت ورزیده ⁽¹⁾!!

و به همین صورت خزانۀ طول عمر را حساب کنید که چه چیزی در آن قرار داده‌اید،آیا به حق پر کرده‌اید،یا از باطل و لهو و لعب آن را آلوده نموده‌اید ؟

ای نفس ! امروز که فرصت داری کوشش کن که خزانه‌های ساعاتت را آباد کنی و آن‌ها را از گنج‌های الهی بی‌بهره مگذاری.جایی که اسباب بزرگی تو است،میل به کسالت مکن و با استراحت و غفلت،بهره‌های الهی را از دست مده.مواظب باش از درجات علیّین محروم مشوی و حسرت و اندوه همیشگی برایت نماند.

توجه مراقب به اعضای بدن

عاقل پس از وصیّت به نفس متوجّه هفت عضو مهم خود می‌شود،هفت عضوی که وسیلۀ حتمی نجات یا هلاکتند:چشم،زبان،گوش،شکم،شهوت، دست،پا،هفت عضوی که ابزار نفس و تسلیم اویند و در این تجارت‌خانۀ جهان برای انسان هم چون کارگران وسیلۀ تجارت و کسب‌اند.

برابر با آیات قرآن مجید جهنم را هفت در است،هر دری را دسته‌ای از گمراهان معیّن گردیده،استحقاق عذاب شخص بستگی به گناهان این هفت عضو دارد.

برای رهایی از عذاب سخت فردا،باید به طور دائم واعظ خود بود.باید یک لحظه از سفارش به خویش و توجّه به وضع اعضا و جوارح غافل نبود.باید در مقام

مراقبت این هفت عضو حساس بود.

چشم را باید از نگاه به صورت حرام حفظ کرد.دیده نباید کسی را به چشم حقارت بنگرد و از دیدن آنچه لزومی برای انسان ندارد پرهیز کند؛زیرا همان‌طوری که در قیامت از اضافه حرف زدن زبان سؤال می‌کنند،از اضافه دیدن چشم هم بازپرسی می‌نمایند.

از آن طرف نباید به ترک گناه چشم قانع شد،بلکه باید دیده را در جهت تماشای آثار صنع حق و عجایب خلقت هدایت کرد.باید چشم به تماشای کتاب خدا و سنّت رسول اللّه صلی الله علیه و آله و آثار ائمه علیهم السلام برخیزد،تا از این طریق انسان بتواند با معارف و حلال و حرام خدا آشنا گردد.باید به آثار خیر دیگران بنگرد،تا نفس تشویق به اجرای عمل خیر گردد.

زبان،عضوی است که هر نوع چرخیدن برایش آسان است و هیچ حرکتی برای او سنگین نیست؛این عضو کوچک است که می‌تواند مرتکب بزرگ‌ترین گناه و آلوده به کبائر شده،برای دنیا و آخرت انسان خطرات سنگینی بیافریند !!

این عضو با غیبت،دروغ،دو بهم‌زنی،تعریف از خود،تکذیب خلق،طعن و لعن به مردم،جدال و مراء و...جنایات بزرگی را مرتکب می‌شود.

این عضو برای ذکر گفتن،یاد گرفتن،یاد دادن،نشر حقیقت،امر به معروف و نهی از منکر،ارشاد عباد حق،اصلاح ذات البین و سایر برنامه‌های مثبت آفریده شده.

باید با نفس خویش شرط کرد که در طول روز و شب این عضو را در مسیر حق حرکت دهد،که گفته‌اند:منطق مؤمن ذکر و نظر او عبرت و سکوت او فکرت است.

و در قرآن مجید آمده:

[ مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ ] ⁽¹⁾.

هیچ سخنی را به زبان نمی‌گوید جز این که نزد آن [ برای نوشتن و حفظش ] نگهبانی آماده است ⁽²⁾.

مراقب گوش باشید که جز حق نشنود و از استماع حرف لغو و غیبت مردم مؤمن و آنچه به آبروی افراد لطمه می‌زند،بپرهیزد.

شکم را به کم خوردن و قناعت به حلال و اجتناب از شبهات و شهوات ملزم کنید و عضو شهوت و دست و پا را از افتادن در چاه خطرناک گناه حفظ نمایید.

دنیا ماندنی نیست.گذشت عمر گویی از همه چیز سریع‌تر است.مرگ ناگهان در می‌رسد و انسان با رسیدن مرگ تمام توان و قدرتش را از دست می‌دهد و جایی برای جبران اشتباهاتش نمی‌یابد،چه بهتر که در این دو روزۀ کوتاه عمر به بیداری و مراقبت زندگی کرده و حساب ذره ذره عمل خود را با توجه به آیات و معارف داشته باشیم.

غفلت در هیچ زمینه‌ای به سود انسان نیست و غافلان در بازار قیامت هیچ نصیبی از رحمت خدا ندارند.

خداوند بزرگ اگر می‌خواست انسان به غفلت زندگی کند،به او عقل و فطرت و وجدان و فکرت عنایت نمی‌کرد.

بعثت انبیا،امامت امامان،حکمت حکیمان،عرفان عارفان،نصیحت ناصحان،وعظ واعظان،نوشتۀ نویسندگان آگاه و مسؤول،فریاد بیداران،نالۀ سحرخیزان،آوای نیک‌دلان و از همه بالاتر نزول کتب آسمانی برای چیست ؟

به این واقعیت‌های غیر قابل انکار چه جوابی می‌دهید ؟ نه این که این همه عنایت برای بیدار زیستن انسان و پاک ماندن او از آلودگی غفلت است ؟

گمان نمی‌رود که انسان در دورۀ تاریخ،مرضی پرخطرتر از غفلت دیده باشد، جنایات،معاصی،ناپاکی‌ها،ضررها،خسارت‌ها،همه و همه معلول این بیماری خانمان‌سوز و این مرض مهلک است.

انبیا و امامان و حکیمان و عارفانی که شاگردان مکتب آن بزرگواران بودند،به صورت بسیار عجیب از غفلت وحشت داشتند.

آنان می‌دانستند که گرفتاران به غفلت در پرتگاه جهنم‌اند و اگر بیدار نشوند، درافتادن به عذاب برای آنان امری حتمی است.

انسان‌های غافل،شرورترین موجودات روی زمین،آلوده‌ترین جنبندگان روی خاک و پلیدترین مخلوقات این کرۀ کوچک‌اند.تاریکی و رنج و مشقّت و مشکلات حیات دیگران،معلول غفلت غافلان و بی‌خبری بی‌خردان،و بی‌توجّهی دنیاپرستان و بدکرداری خفتگان و پستی عاصیان است.

سعدی شیرازی چه زیبا سروده است: بس بگردید و بگردد روزگار

دیر و زود این شکل شخص نازنین خاک خواهد گشتن و خاکش غبار ⁽¹⁾

*** بندگی در کوی عشق از پادشاهی خوش‌تر است

مراقبت،بهترین مایۀ تجارت برای یافتن سعادت

اشاره

انسان،از ابتدای شروع زندگی،مجبور به کار و فعالیت و حرکت و کوشش است.

این حرکت و کوشش یا در ارتباط با خدا یا با جهان یا با خلق خداست و حرکت و کوشش او یا مایۀ نجات یا عامل هلاکت است.

چنانچه کوشش او در ارتباط با آن سه واقعیّت-خدا و جهان و خلق-براساس حق و حدود الهی باشد مایه سعادت و الّا علت شقاوت و ذلت و خسران دنیا و آخرت است.

برای سالم ماندن از هر ضرری و دور ماندن از هر خسارتی و پاک ماندن از هر ناپاکی،لازم است انسان دارای دو نظر و دو دقّت گردد و آن دو نظر و دو دقّت

عبارت است از:دقّت قبل از عمل و توجّه به اصل عمل.

نظر اوّل:دقت قبل از عمل

اما دقّت قبل از عمل به این است که بنگرد و ببیند که عملی که از او سرمی‌زند و دل و نیّتش به خاطر آن تحریک شده و پر از شوق گردیده،آیا فقط به خاطر خداست یا برای خوش‌آمد هوای نفس و پیروی از شیطان است.

در اینجا باید در اجرای عمل عجله نکند،تا علّت انجام عمل با کمک نور حق برای او کشف شود؛اگر معلوم شد علّت تحریک نفس به عمل عشق خداست و آدمی نظری جز جلب نظر او ندارد انجام دهد و اگر علّت تحریک غیر خداست، جداً در انجام عمل از خداوند حاضر و ناظر و پروردگار مراقب خجالت بکشد و انجام و عمل را رها کرده و نفس را به رغبت عملی که برای خدا نیست ملامت کند !!

به نفس هشدار دهد:چرا می‌خواهی عملی را انجام دهی که مورد توجّه دوست نیست و عاقبتی جز افتضاح و رسوایی ندارد ؟

در خبر آمده:برای تمام حرکات انسان اگرچه خیلی کوچک باشد سه پرونده باز می‌کنند و یا سه نوع سؤال از انسان می‌کنند:عمل را برای چه انجام دادی ؟ و چگونه انجام دادی ؟ و برای که انجام دادی ؟

آری،از او می‌پرسند که انجام عمل بر تو لازم بود که به امر مولایت باشد،آیا به همین خاطر برای عمل برخاستی،یا میل و همّتت به عمل به خاطر شهوت و هوی بود ؟ و این عمل را با کمک نور معرفت و علم انجام دادی یا از روی جهل و ظن ؟ و در مرحلۀ سوّم سؤال می‌کنند:این کار را خالص برای حق انجام دادی که به قول خود که بارها گفتی«لا إله إلاّ اللّه» وفا کرده باشی پس اجر و مزدت برعهده او لازم باشد،یا برای خوش آمدن مردم تا اجرت را از آنان بگیری،یا برای رسیدن به مال و منال دنیا تا نصیبی که در دنیا به تو داده شد مزد عملت حساب شود ؟!

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله به معاذ فرمود:

إِنَّ الْمرء یُسْأَلُ یَوم القیامةِ عَنْ جَمیعِ سَعْیِهِ حتی کُحْلِ عَیْنَیْهِ،وَ عَنْ فَتات الطّینةَ بِإصْبَعِهِ ⁽¹⁾.

در قیامت از همه چیز حتی سرمه چشم و ریختن گِل دیوار [ مردم ] با دو انگشت سؤال می‌شود.

این است نظر اوّل و حصول این نظر برای ناظر و مراقب جز از راه درایت و علم و آشنایی با حقیقت اعمال و دقّت در وضع نفس و حیله‌ها و مکاید شیطان از راه دیگر ممکن نیست.

تا زمانی که انسان،پروردگار خود و نفس و دشمن خطرناک همیشگی خود - شیطان-و آنچه موافق با هوی یا با خداست و امثال این امور را که در میدان حیات از اهمیّت خاصّی برخوردارند نشناسد،به چنین مراقبت و نظارتی نسبت به عمل نخواهد رسید.

در اینجا توجّه به این نکته لازم است که اگر خود انسان آراسته به نور علم برای کشف حقایق لازم از قبیل نفس،شیطان،هوی و این که آیا این عمل موافق یا مخالف حق است نبود،بر او واجب است برای یافتن حقیقت،دست به دامن عالمی ربّانی و راهنمایی الهی و صادقی فرزانه بزند،تا با استفاده از نور علم او، بتواند از سلطۀ خطرات و هجوم گناهان و خرابی اعمال جلوگیری نماید.

نظر دوّم:توجه به اصل عمل

نظر به اصل عمل است که توجّه داشته باشد عمل را حتماً برای خدا انجام دهد

و سیرت و صورت عمل را کامل بیاورد و بداند همچنان که خلق مطّلع بر ظاهر عملند،خالق حکیم و خدای دانا هم مطّلع به ظاهر عمل و هم آگاه به باطن عمل است،و چیزی در این دریای موّاج آفرینش از نظر آن جناب پنهان نیست.

چون عبد،آراسته به این دو نظر شود،عمل برای او و مطابق با دستور او انجام می‌گیرد و انسان با این دو نظر در همۀ عمر از افتادن در خطر مصون خواهد ماند و هیچ عملی از اعمال او به هدر نرفته و در نزد حضرت حق بی‌مزد و اجر نخواهد ماند و از همه بالاتر با این دو نظر هر انسانی از آلوده شدن به گناه و قرار گرفتن در دامن شیطان و افتادن در دام خطرناک هوای نفس در امان خواهد بود.

لازم است این دو را با تمرین و ریاضت و با کمک گرفتن از عنایت حق بدست آورد که بدون توجّه و مراقبت نسبت به هر فعل و هر عملی،برای انسان جز خسارت چیزی نخواهد ماند.

و به قول مغربی آن عارف بلند قدر:

سبو بشکن که آبی نی سبویی***ز خود بگذر که دریایی نه جویی

ز خود او را طلب هرگز نکردی***اگرچه سال ها در جستجویی

که را می بینی از خود می نپرسی***که را گم کرده ای آخر نگویی

کلاه فقر را بر سر نیابی***مگر وقتی که ترک سر بگویی

کجا بر کوی او رفتن توانی***که طفلی در پی چوگان و گویی

تو یک رو شو که آیینه چو طومار***سیه رو گردد آخر از دورویی

جلال الدین مولوی که مبیّن قسمتی از حقایق است می‌گوید:

هرکسی ز اندازه روشن دلی***غیب را بیند به قدر صیقلی

هر که صیقل بیش کرد او بیش دید***بیشتر آمد برو صورت پدید

گر تو گویی آن صفا فضل خداست***نیز این توفیق صیقل زان عطاست

قدر همّت باشد آن جهد و دعا***لیس للانسان الا ما سعی

واهب همت خداوندست و بس***همت شاهی ندارد هیچ خس

محاکمۀ نفس و ایجاد آهنگ مراقبت در نفس

مراقبت،نعمتی بزرگ از نعمت‌های معنوی الهی است،که انسان با کمال شوق باید از خدا بخواهد و مقدّمات آراسته شدن خود را به آن فراهم آورد.

مراقبت،نسبت به تمام نعمت‌های معنوی،همانند ریشه نسبت به درخت و هم چون پایه برای ساختمان و عمود و ستون برای خیمه است.

مراقبت،برای نفس و روح به منزلۀ روح برای جسم و مانند نور برای دیده و هم چون خورشید نسبت به موجودات جهان است.

مراقبت اگر نباشد ایمان نخواهد بود،ایمان که نباشد عمل صالح و اخلاق حسنه نخواهد بود،اخلاق و عمل که نباشد انسانیّت نخواهد بود،انسانیّت که نباشد،از آدمی جز شر و ضرر و ایجاد مشکل برای خود و دیگران چیزی صادر نخواهد شد.

مراقبت-یا به تعبیر دیگر توجه به هر برنامه و عاقبت آن و بیداری نسبت به کلیّۀ امور و نتایج آن-بهترین وسیلۀ نجات و برترین و پرسودترین آهنگ الهی در نوای جان انسانی است.

مراقب،از شرّ نفس در امان و از خطر شیطان و شیاطین در مصونیّت و از همۀ حوادث در سلامت و راحت است.

مراقب،چیزی از او فوت نمی‌شود و شرّی از او صادر نمی‌گردد و راهی جز راه حق نمی‌پوید و در دل و جان غیر عشق حق نمی‌پذیرد و سرایی برای اقامت جز پیشگاه دوست نمی‌شناسد و خوفی جز از عقاب حق نداشته و امیدی جز به جناب

دوست ندارد.

بیایید این واقعیت‌ها و حقایق را به نفس خود بگوییم و او را در محکمۀ نورانی عقل-عقلی که از قرآن و معارف الهی کمک گرفته-به محاکمه کشیده و به او بگوییم:به چه علّت در این عمری که از ما گذشته تو در غفلت بودی و به خاطر غفلتت ما را تا نزدیک شدن به ننگ ابدی و عذاب همیشگی برده‌ای !

چرا به اعضا و جوارح رحم نکرده و تا توانسته‌ای آنان را به رذایل و صفات قبیحه و اعمال ضد خدا آلوده کرده‌ای ؟!

چرا با داشتن ظرفیّت وسیع،خود را با آب خوشگوار معارف الهی سیراب نکرده و نسبت به حقایق تشنه مانده‌ای ؟

به چه خاطر با قرآن تماس نگرفته و آراسته به اخلاق انبیا نشده و از اوصاف امامان بزرگوار در تو نشانی دیده نشود ؟

در بقیۀ عمر می‌خواهی چه کنی و از این همه وسایل و ابزاری که خداوند حکیم در اختیار تو گذاشته،قصد داری چگونه بهره‌برداری کنی ؟

وای بر تو اگر با بودن این همه حجّت حق،با روشن بودن نور نبوّت و امامت،با در دست داشتن قرآن و کتب مشحون از حقایق ربّانی،بیدار نگشته و بینا نشوی.

این تویی که سعادت و شقاوت من در گرو وضع تو است.آن مقدار که خواستی گناه کردی و از نعم مادّی هرچه خواستی به چنگ آوردی.در بقیّۀ عمر هم چیزی جز تکرار این مسائل نخواهی دید،پس زمان علاج امراضت و درمان دردهایت و آراسته شدنت به آنچه باید آراسته گردی چه وقت است ؟ ! تو می‌دانی که تو و هرچه از اعضا و جوارح وابسته به توست،جز یک مسافر چیز دیگری نیستی و مجموع سفرت از ابتدا تا انتها شش منزل است:صلب پدر،رحم مادر،فضای دنیا،ظلمات قبر،صحرای محشر و بهشت یا دوزخ و اکنون تو در منزل سوّم که

جایگاه غولان و دیوان راهزن است گرفتاری !!

بدان که روزهای عمر تو به منزلۀ فرسخ‌هاست و ساعت‌ها به منزلۀ میل‌هاست و نَفَس‌ها به منزلۀ گام‌هاست و اکنون تو ندانی که از این منزل چقدر مانده باشد، شاید گامی چند بیش نمانده،پس باید که فریفتۀ زیب و زیور این رباط دو در و این منزلگاه پر خوف و خطر نگشته،پیوسته در مشاهدۀ کوچا کوچ لشکر اموات بوده باشی و از سفر خویشتن فراموشت نگشته و ذرّه‌ای از محبّت دنیا که موجب صد گونه محنت و بلاست در دل خود جای ندهی.

از حضرت سیّد المرسلین صلی الله علیه و آله روایت شده:

حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطیئَةٍ ⁽¹⁾.

محبّت دنیا سر همه گناهان است.

از این حدیث معلوم می‌شود:جمیع گناهان ظاهری و باطنی از محبّت دنیا حاصل می‌شود و گناه هرکس به اندازۀ محبّت او به دنیاست.

پس اگر خواهی دل از آلودگی‌ها پاک‌سازی و خود را در ورطۀ هلاک نیندازی، باید که در مقام معالجه درآیی و در ابتدا پرهیز نمائی.

و طریق معالجه و پرهیز چنان است که یک چند از اهل دنیا گریزان گشته،خود را به ترک لذّات دنیوی عادت دهی و در هر ساعت از روز و شب از جلّاب ذکر مرگ جرعه‌ای بیاشامی.

و طریقۀ ذکر مرگ چنان است که دل را از شغل‌ها فارغ ساخته،تصوّر صورت‌ها و اوضاع و احوال یاران و دوستان خود نمایی و فکر کنی که صورت‌های ایشان

چگونه تغییر یافته و اعضا چون از هم ریخته و فرزندان چگونه یتیم مانده و زنان را چون دیگران به عقد خویش درآورده‌اند و مال‌ها را چگونه قسمت نموده‌اند ؟! و بعد از آن فکر نمایی که حال تو نیز عن‌قریب هم چنین خواهد بود.

چون این گونه راه معالجه را بپیمایی رفته رفته غبار غفلت از دیدۀ دلت زایل گردد و از جملۀ روشن‌دلان پیش‌بین و بینایان صاحب یقین گردی و بر اوقات گذشتۀ خود حسرت‌ها خوری و ندامت‌ها کشی و دیگر تو را پروای خورد و خواب نماند و جز به کار آخرت به هیچ کار دیگر مشغول نگردی ⁽¹⁾.

در پرتو این ذکر و فکر و از برکت روشنایی این مراقبت،به کوی حقیقت رسیده، دل را صفا دهی،جان را شستشو نموده،گذشته را تدارک کرده و آینده‌ای خداپسند برای خود خواهی ساخت و به قول روشندل بینا،حکیم صفای اصفهانی:

تا شد دل من معتکف دار حقیقت*** پی برد درین دار باسرار حقیقت

بر گرمی بازار من آتش زد و افزود***از آتش من گرمی بازار حقیقت

معیار حقیقت به فنا بود و به هر سنگ***سنجید مرا دوست به معیار حقیقت

از راه عدم برد به سرمنزل هستی***ره گم نکند قافله سالار حقیقت

گو راه عدم گیر به خفاش که تابید***خورشید وجود از در و دیوار حقیقت

دل خانه غیب است و ز هر عیب مبرّاست***از صنعت سر پنجه معمار حقیقت

در فقر بجویید صفا را که ز شش سوی***پیداست در این مرحله آثار حقیقت⁽²⁾

راه علاج غفلت

چه راهی برای علاج غفلت،این ریشۀ امراض معنوی و مایۀ شقاوت دنیایی

و آخرتی،بهتر از بازگشت به خویش است ؟

بازگشت به خویش یعنی عرفان نفس،آن گاه شناخت ربّ و در نتیجه آگاهی به خواسته‌های سعادت‌بخش حق و تطبیق وضع نفس با آن خواسته‌ها.

نفس در ارتباط با ملکوت عالم،قدرت پیدا می‌کند که از میان امواج پرخطر انواع حوادث سالم بیرون آمده و با سیرتی زیباتر از هر چیز به مالک واقعی خود برگردد.

نفس با توجّه به یک سلسله مسائل تکان دهنده و بیدار کننده،می‌تواند خود را از طناب غفلت و بند شیطنت و زندان هوا آزاد کرده،در فضای پر بهای معنویت به پرواز آید.

نسخۀ شفابخش

دانشمند بزرگ شیعه،استاد علّامۀ مجلسی رحمه الله،مرحوم ملا طاهر قمی در ترجمۀ«رسالة تنبیه الراقدین»جملاتی عالی و تکان دهنده خطاب به اهل قبور و جواب اهل قبور به آن مسائل به صورت زبان حال و خطاباتی به نفس دارد که ذکر آن برای هر انسانی بهترین نسخۀ شفابخش غفلت و برترین راه ایجاد حال مراقبت در قلب و نفس است.آن بزرگ مرد بیدار چنین می‌گوید:

سلام باد بر شما ای صاحبان قبرها،از پیران و جوانان !

سلام باد بر شما ای جدا شدگان از خویشان و دوستان !

سلام باد بر شما ای دور افتادگان از برادران و مصاحبان !

سلام باد بر شما ای محروم شدگان از اموال و اسباب !

سلام باد بر شما ای تکیه‌زدگان بر بالش خاک !

سلام باد بر شما ای ساکنان منزل‌های خالی !

سلام باد بر شما ای صاحبان صورت‌های تغییر یافته !

سلام باد بر شما ای صاحبان روی‌های خاک‌آلوده !

سلام باد بر شما ای اهل خانه‌های خراب و مندرس شده !

سلام باد بر شما ای اهل اثرهای محو و برطرف شده !

شما بودید-خدایتان رحمت کند-مغرور به قوّت و جوانی و بودید مشغول به لهو رفاقت و طلبکاران زندگی و بقا و غافلان از مردن و فنا و متنعّم در خانه‌ها و قصرها و انس گرفتگان با زنان صاحب ستر و مشغول‌شدگان به لذّت و راحت و خوشحالی.

خانه‌های فراخ را گذاشتید و بدون رغبت و رضا در تنگناهای قبر ساکن شدید و در شکم‌های خاک سپرده گشته و از جسم خلق پنهان شدید.با مرگتان خشم دل حسودان فرونشست،دوستان و فرزندان را دلگیر ساختید.ای کاش می‌دانستم در عوض دوستان چه یافتید و مونس شما در خاک کیست و در وحدت و تنهایی چه می‌کنید و بدن‌هایتان در خاک چگونه پوسید و کرم‌ها چسان از جسم شما خلق شد و چگونه همان‌ها گوشت و پوست شما را خوردند ؟!

به چه صورت حدقه‌های شما بر صفحۀ رویتان روان شد و چگونه عضوها و بندهای شما از هم گسست و پای و دست راست و چپ بدنتان به چه نحو جدا شد ؟!

اگر ای ترک کنندگان اهل و عیال و از آرزوها و امیدها بریده ! از اوضاع بعد از خود از من بپرسید،من پاسخ شما را می‌دهم،اگر حاضرید بشنوید.

دیگران در خانه‌های شما ساکن شده و با زنان شما ازدواج کردند و اموالتان را بین خود تقسیم نمودند.اهل بیت شما از فرزندان و کودکانتان بر آن طفلانی که به نعمت و ناز پرورش دادید،بریدند و یاران و دوستان برای همیشه شما را فراموش کردند و خویشان و هم‌نشینان از شما غافل شدند !!

اسمی از شما نمی‌برند و از یاد شما در دل و قلب آنان خبری نیست.این است آنچه پس از شما واقع شد.

اهل قبور پاسخ می‌دهند:ای بندۀ حق ! گفتگویت را شنیده و سخنت را حفظ کردیم،جواب ما را بشنو و آن را حفظ کن.

ما جامۀ پشیمانی پوشیدیم و به درهای قیامت داخل شدیم.مرگ ما،وجود ما را در عجیب‌ترین وضع انداخته،ما را در تنگ‌ترین خوابگاه‌ها بر دست راست خواباندند و صورت ما را بر خاک قبر نهادند و سقف خانۀ ما را از خشت ساختند.

برادران و اهل ما برای همیشه با ما وداع کردند،از ما برگشته و ما را واگذاشتند !

فرشتگان در قبر ما حاضر شدند و از خواسته‌های پروردگارمان از ما پرسیدند.

کرم‌ها دور بدن ما جمع شده و ما را خوردند و آن قامت رعنا و صورت زیبای ما را تغییر دادند در خانه‌های خالی از وسائل،بدون اهل و عیال روز و شب خود را می‌گذرانیم.

ما در امری سخت و هولناک و پر خطر درافتاده و از قبر خویش جز برنامه‌های ترسناک و تهدید و سرزنش سخت چیزی نمی‌شنویم.بعضی از قبرها فریاد می‌زنند:من خانۀ ظلمتم،من خانۀ فتنه‌ام،من خانۀ محنتم،من خانۀ غربت و غمم،من خانۀ وحدت و وحشتم،من زندان نافرمانم،من حفره‌ای از حفرات آتشم و بعضی از قبرها می‌گویند:من خانۀ راحت و نعیمم برای کسی که خدای رحیم را بندگی کرده،من خانۀ نعمت و خوشحالیم برای کسی که از خدا ترسیده و از گناه اجتناب ورزیده.

قطعه‌های زمین ندا می‌کنند و می‌گویند:ای فریفته به ظاهر دنیا ! ای که امروز زنده‌ای ! چرا از وضع کسانی که در ما دفن شدند عبرت نگرفتی ؟ اهل و حشم برادران و همسایگانت را ندیدی در دل خاک دفن شدند ؟!

حرص آنان و جمع‌آوری مال و واگذاشتن جمع شده‌های آن‌ها را ندیدی و توجه نکردی که از آنچه داشتند بی‌اختیار امید برداشته و به خواری و ذلّت در ما دفن شدند ؟!

چرا به آنچه آنان عمل نکردند،در حالی که به خیر آنان بود تو عمل نمی‌کنی ؟ ! چرا در جمع مال و پیدا کردن آرزوهای دراز بی‌رغبت نمی‌شوی ؟

مردگان در خاک خفته که ماییم،زندگان را ملامت می‌کنیم و با صدای بلند به آنان می‌گوییم:ای واپس مانده در دنیا که برادران و همسایگان را زیر خاک کردی ! آیا در حال ما برای تو عبرت نیست ؟ ! آیا به پیش رفتن ما را در خاک گور فکر نمی‌کنی ؟ ! آیا نمی‌بینی که ما از خط عمل جدا گشته در حالی که تو مهلت داری و به فکر عمل نیستی ؟

چرا آنچه از ما فوت شد تو تدارک نمی‌کنی ؟ ! چرا به آنچه همسایگانت از آن محروم شدند عمل نمی‌نمائی ؟

ای ساکن خانۀ غرور و خطاب کننده به اهل قبور،ما آرزو می‌کنیم که بر درست کردن توشه قادر شویم و برای حرکت در راه آماده گردیم،از ما وقت عمل خیر گذشت تو امروز را که در آنی غنیمت بدان و از عاقبت بد اهمال کاری بترس.

تو ای خطاب کننده به ما ! عن‌قریب رحلت نموده نزد ما خواهی آمد و پس از چند روزی بر ما وارد خواهی شد،بر نفس لطیف ضعیف خود رحم کن و در خلاصی جان شریف خویش بکوش.بدان به همین زودی،همان معامله‌ای که با خانه‌های ما کردند،با خانۀ تو خواهند کرد و آثار تو نیز همانند آثار ما فانی و برطرف خواهد شد و به حالی در افتی که هیچ یار و مصاحبی قدرت نفع رساندن به تو را نداشته باشد و نزدیک و برادر توانایی نجات تو را نداشته و تو هم به سوی خانه غربت و وحشت روان گردی،در حالی که از تمام علایق و اسباب بریده باشی.

قبرت و پرسش‌کنندگانت به انتظار تواند،به سوی آنچه از ما شنیدی شتاب کن و برای جایی که ما انتقال به آن یافته‌ایم مهیّا شو.آنچه بر ما گذشت بر تو هم خواهد آمد.به خدا قسم تو را خطر هولناک در پیش است ما تو را خبر کردیم و راه توفیق را به تو نمایاندیم.

پس از گفت و شنید با مردگان نوبت خطاب به نفس است:ای غافل فریفته شده ! جواب صاحبان قبر را شنیدی و از آنچه شرح دادند خبر شدی،فردا نزد مولا و آقایت چه عذری داری،به هنگام رسیدنت به او و رسیدنش به تو چه خواهی گفت ؟!

به خدا قسم اگر اهمال کنی و از آنچه به سوی آن می‌روی غافل بمانی،در حالی که تو را ترساندند و از خطرات برحذر داشتند،نزد پروردگارت با یک دنیا هول و ترس رسوا شوی و با خطرهای فراگیرنده روبرو گردی،عازم سفر و کوچ کردن باش و برای جمع کردن توشه جهت روز خطر بزرگ آماده شو.

به سوی مولایت بازگرد،بازگشتن بندۀ خوار و ذلیل که بر نفس خود ظلم کرده و حرمت خدایش را ارج ننهاده.توبه کن،مانند بنده‌ای که گناهانش سخت عظیم است و عمرش از کف رفته،آن چنان از کف رفتنی که گویا به انتها رسیده و فرصت انجام کار از دستش رفته !

آن چنان بنده‌ای که پناهی نمی‌بیند که از خدا به سوی آن رود و گریزگاهی نمی‌جوید که از پروردگارش به سوی او بگریزد.بنده‌ای که در چنین حال ناگهان متوجه خدای خود گشته،با دلی پاک به سوی او روی آورد و خدایش را به آوازی متغیّر و آهسته بخواند و آن چنان فروتنی کند که گویی منحنی شده کمرش خم گشته و از شدت سر به زیری دو تا شده و دو پایش از شدّت ترس می‌لرزد و اشک‌هایش پهنای صورت او را گرفته و در حال دعا و مناجات است و فریاد می‌زند:

وای از دوری سفر،وای از بزرگی خطر،وای از تاریکی قبر،وای از ایامی که ضایع کردم،وای از خجالتم بر گناهانی که جمع نمودم.

آه اگر با عدل خود با من معامله کنی و فضلت را از من دریغ داری.

آه اگر پرونده‌ام را به دست چپم دهی و بدی حال و عملم را بر مردمان ظاهرسازی.

آن گاه خطاب کنی:او را بگیرید و به غل ببندید و به آتش جهنم بسوزانید.آن وقت مبتلا شوم به بلایی که خویشان از نجاتم،ناتوان و قوم و قبیله‌ام از نفع رساندن به من،حقیر و زار.

وای از آتشی که پشت جگر را بسوزاند.

آه از آتشی که سر و دست و پا را از هم جدا کند.

وای از آتشی که نورش تاریکی،آسانش رنج‌آور و دورش نزدیک است.

آه از آتشی که رحم نکند و طلب مرحمت احدی را نپذیرد و بر تخفیف عذاب قادر نباشد و توان نجات زاری کننده را نداشته باشد.

آه از ضریع و زقّوم و غسّاق جهنّم،که هر سه خوراکی اهل عذاب است.

آه از شراب جهنم که روده و دل اهلش را پاره پاره کند.

ای مولای من ! آیا برای شقاوت آفریده شده‌ام تا بدین سبب گریه‌ام را طولانی کنم،یا برای سعادت،تا امید بر تو دوزم ؟

آیا اعضایم را برای عذاب کشیدن از گرزهای آتشین آفریده‌ای و روده‌هایم را برای خوردن حمیم جهنّم.

مولای من ! به من بگو بعد از این که به تو ایمان آوردم مرا عذاب می‌کنی ؟ ! یا پس از این همه عشق به تو،از پیشگاه رحمتم می‌میرانی ؟ ! از ذات کریمت دور است که مرا از خود ناامید کنی ؟

آیا مسیر گمانم را به خود عوض می‌کنی و امیدم را به ناامیدی بازمی‌گردانی ؟ نه این چنین نیست،بدون شک امیدم به تو یک امید حتمی و رجایم نسبت به عنایتت رجایی عظیم است.

و به قول سعدی در فصل مناجات:

تنم می بلرزد چو یاد آورم***مناجات شوریده ای در حرم

که می گفت شوریده دل فکار***الها ببخش و به ذلّم مدار

به لطفم بخوان و مران از درم***ندارد به جز آستانت سرم

تو دانی که مسکین و بیچاره ایم***فرومانده نفس امّاره ایم

نمی تازد این نفس سرکش چنان***که عقلش تواند گرفتن عنان

که با نفس سرکش برآید به زور؟***مصاف پلنگان نیاید ز مور

به مردان راهت که راهی بده***وز این دشمنانم پناهی بده

خدایا به ذات خداوندیت***به اوصاف بی مثل و مانندیت

به لبیک حجاج بیت الحرام***به مدفون یثرب علیه السلام

به تکبیر مردان شمشیر زن***که مرد وغا را شمارند زن

به طاعات پیران آراسته***به صدق جوانان نوخاسته

که ما را در آن ورطه یک نفس***ز ننگ دو گفتن به فریاد رس

امید است از آنان که طاعت کنند***که بی طاعتان را شفاعت کنند

به پاکان کز آلایشم دور دار***و گر زلتی رفت معذور دار

به پیران پشت از عبادت دو تا***ز شرم گنه دیده بر پشت پا

که چشمم ز روی سعادت مبند***زبانم به وقت شهادت مبند

چراغ یقینم فرا راه دار***ز بد کردنم دست کوتاه دار

بگردان ز نا دیدنی دیده ام***مده دست بر ناپسندیده ام

من آن ذره ام در هوای تو نیست***وجود و عدم زاحتقارم یکی است

ز خورشید لطفتت شعاعی بَسَم***که جز در سعادت نبیند کَسَم

بدی را نگه کن که کمتر کس است***گدا را ز شاه التفاتی بس است

مرا گر بگیری به انصاف و داد***بنالم که عفوت نه این وعده داد

خدایا به ذلت مران از درم***که صورت نبندد دری دیگرم

ور از جهل غایب شدم روز چند ***چو باز آمدم در به رویم نبند

چه عذر آرم از ننگ تر دامنی***مگر عجز پیش آورم ای غنی

فقیرم به جرم گناهم مگیر***غنی را ترحم بود بر فقیر

چرا باید از ضعف حالم گریست***اگر من ضعیفم پناهم قوی است

خدایا ! به غفلت شکستیم عهد***چه زور آورد با قضا دست جهد ؟

چه برخیزد از دست تدبیرما ؟***همین نکته بس عذر تقصیر ما

خدایا مقصّر به کار آمدیم***تهی دست و امیدوار آمدیم⁽¹⁾

دیدگاه روایت به مراقبان و محاسبان

در طول تاریخ حیات،به چهره‌های پرارزشی برمی‌خوریم که بر اثر اتصال به نور حقیقت،در تمام زمینه‌های زندگی با مراقبه و محاسبه زیستند و هرگز به دشمنان ظاهر و باطن و غولان درونی و بیرونی،اجازۀ فعالیّت در حوزۀ حیات پرقیمتشان را ندادند.

اینان با گوش دل نصایح کتب آسمانی و انبیا و امامان را شنیدند و پس از شنیدن به کار بستند و از به کار بستن حقایق نتایج عالی گرفتند.قرآن به همۀ مردم برای

این که نسبت به همۀ امور زندگی مراقب و مواظب باشند و با کمال بیداری حساب همه برنامه‌های حیات را داشته باشند می‌فرماید:

[ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ ] ⁽¹⁾.

ای اهل ایمان ! از خدا پروا کنید و هر کسی باید با تأمل بنگرد که برای فردای خود چه چیزی پیش فرستاده است و از خدا پروا کنید؛یقیناً خدا به آنچه انجام می‌دهید،آگاه است.

از امامان بزرگوار نقل شده که می‌فرمودند:

حاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحاسَبُوا وَ زِنُوا أَعْمالَکُمْ بِمیزانِ الْحَیاء قَبْلَ أَنْ تُوزَنُوا ⁽²⁾.

خود به حساب خود برسید قبل از آن که به حسابتان برسند و با ترازوی حیا اعمال خویش را بسنجید،قبل از این که با آتش قهر حق اعمالتان را بسنجند.

و فی الْخَبَرِ،أَنَّهُ علیه السلام جاءَهُ رَجُلٌ فَقالَ:یا رَسُولَ اللّهِ أَوْصِنی.فَقالَ:أَ مُسْتَوْصٍ أَنْتَ ؟ قالَ:نَعَمْ.قالَ:إِذا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ،فَإِنْ کانَ رُشْداً فَامْضِهِ وَ إِنْ کانَ غَیّاً فَانْتَهِ عَنْهُ ⁽³⁾.

در خبر است که مردی خدمت رسول اسلام صلی الله علیه و آله آمد،عرضه داشت:مرا سفارش کن.فرمود:تو سفارش‌پذیری ؟ گفت:آری.فرمود:چون کاری را تصمیم گرفتی در عاقبت و نتیجۀ آن اندیشه کن،اگر کمال و منفعتی در آن بود

آن را بجای آر،اگر گمراهی بود از آن دست بردار.

وَ فی الْخَبَرِ،یَنْبَغی أَنْ یَکُونَ لِلْعاقِلِ أَرْبَعَ ساعاتٍ:ساعَةٌ یُحاسِبُ فیها نَفْسَهُ ⁽¹⁾.

در خبر آمده که عاقل باید دارای چهار ساعت باشد:یکی از آن‌ها ساعتی است که در آن باید به حساب خویش برسد.

عَنْ مَیْمُونِ بْنِ مِهْران أَنَّهُ قالَ:لا یَکُونُ الْعَبْدُ مِنَ الْمُتَّقینَ حَتّی یُحاسِبَ نَفْسَهُ أَتَمَّ مِنْ مُحاسَبَةِ شَریکِهِ،وَ الشَّریکانِ إِنَّما یَتَحاسَبانِ بَعْدَ الْعَمَلِ ⁽²⁾.

میمون بن مهران [ ظاهراً از نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله ] نقل می‌کند که حضرت فرمود:عبد از گروه پرهیزکاران نیست مگر به حساب نفس برسد،آن‌هم کامل‌تر از کسی که به حساب شریکش می‌رسد،که دو شریک به طور طبیعی به حساب خود بعد از عمل می‌رسند.(اما عبد با تقوا قبل از عمل به حساب خود رسیده و بعد از عمل هم در حساب و در نگرانی است).

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام:أَقْصِرْ نَفْسَکَ عَمّا یَضُرُّها مِنْ قَبْلِ أَنْ تُفارِقَکَ،وَاسْعَ فی فَکاکِها کَما تَسْعی فی طَلَبِ مَعیشَتِکَ فَإِنَّ نَفْسَکَ رَهینَةٌ بِعَمَلِکَ ⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:جلوی نفس را قبل از جدایی از بدن،از آنچه برایش زیان‌بار است بگیر و در آزادی آن همچنان که برای معیشت فعالیت می‌کنی بکوش،که نفست در گرو عمل تو است.

با توجّه به این آیات و روایات،خردمندان به نفس مهلت گناه نمی‌دادند و نیز نمی‌گذاشتند خیری گرچه کوچک باشد از دست نفس برود ! و اینک:

گوشه‌ای از زندگی مراقبان و محاسبان

اوّل: می‌گویند:

گروهی به عیادت مریضی رفتند،در میان آنان جوان لاغر اندامی بود،مریض به او گفت:این لاغری تو از چیست ؟ پاسخ داد:علّتش امراض و اسقام است.گفت:

تو را به خدا قسم حقیقت حالت را به من بگو.جوان گفت:شیرینی دنیا را چشیدم تلخ بود،زر و زیورش نزدم کوچک است،طلا و سنگش پیشم یکسان است،گویی عرش حق را برای تماشایم ظاهر کرده‌اند و من آن را آن چنان که هست می‌بینم، رفتن مردم را به سوی بهشت و جهنّم مشاهده می‌کنم،با تماشای این حقایق روزم به روزه می‌گذرد و شبم به بیداری،در آنچه هستم،از عبادت و عمل به چشمم نمی‌آید؛زیرا عملم در برابر ثواب حق بسیار کم است !!

دوّم: از بزرگی نقل می‌کنند که می‌گفت:

اگر سه چیز نبود،دلم نمی‌خواست یک روز زنده باشم:روزه در سخت‌ترین روزهای گرم،سجود در دل شب،مجالست با مردمی که برای سخن گفتن پاکیزه‌ترین کلام را اختیار می‌کنند،آن چنان که عده‌ای برای خوردن خرما بهترینش را انتخاب می‌نمایند.

سوّم: می‌گویند:

گروهی برای مقصدی بار سفر بستند،راه را گم کردند؛به محلّ بنده‌ای از بندگان حق رسیدند که از دیوان و غولان آدم‌نما فرار کرده و به کنجی به عبادت و تصفیه باطن مشغول بود.فریاد زدند ای بندۀ حق ! ما راه را گم کرده‌ایم،چنانچه می‌دانی بنمایان !

با سر به سوی آسمان اشاره کرد،مردم قصدش را درک نکردند.گفتند:ما راه را

از تو می‌پرسیم آیا جواب ما را می‌دهی یا نه ؟ گفت:بپرسید اما زیاده‌روی در سخن نداشته باشید،روز رفته برنمی‌گردد و عمر گذشته بدست نمی‌آید،طالب حق باید سرعت در بدست آوردن داشته باشد.

قوم از سخن او تعجّب کردند،گفتند:ای بندۀ حق ! خلایق بر چه مبنایی نزد پروردگار محشور می‌شوند ؟ گفت:بر نیّاتشان،گفتند:ما را وصیّت کن.گفت:به اندازۀ سفرتان توشه بردارید که بهترین توشه،آن است که انسان را به خواسته‌اش برساند.آن گاه راه را به آنان نشان داد و به محل عبادت خود برگشت !!

چهارم: عبد الواحد بن زید می‌گوید:

به محل عبادت عابدی از وارستگان سرزمین چین گذر کردم صدا زدم:ای راهب ! جواب نداد،دو مرتبه صدا کردم پاسخ نداد.بار سوّم صدا زدم.سر بیرون کرد و گفت:من راهب نیستم،راهب کسی است که از خدا بترسد و کبریاییش را تعظیم کند؛بر بلایش صبر و به قضایش راضی شود،بر آلائش حمد و بر نعمت‌هایش شکر گزارد؛در برابر بزرگی و جلالش تواضع کند و در پیشگاه عزّتش، صورت ذلّت به خاک بگذارد؛به قدرتش تسلیم شود و در برابر مهابتش خضوع کند؛در حساب آن حضرت اندیشه کرده و در عقابش تعقّل کند؛روزش را روزه بدارد و شبش را به عبادت بیدار باشد؛آتش فردا را فراموش نکرده و جبّاریّت حق را از یاد نبرد.این صفات در هرکس باشد راهب است.اما من سگ هاری هستم که نفسم را در این صومعه حبس کرده‌ام،تا مردم را گاز نگیرد و زخمی نکند !!

به او گفتم:چه چیزی عباد را از اللّه-پس از این که او را شناختند-جدا می‌کند.

گفت:ای برادر ! علّتی برای جدایی خلق از خدا جز حبّ دنیا و زینت آن نیست؛ زیرا دنیا محل معاصی و گناهان است و عاقل کسی است که عشق دنیا از دل پاک کند و از گناه به خدا توبه آرد و به آنچه او را به حق نزدیک می‌کند روی آرد.

پنجم: دربارۀ اویس قرنی نوشته‌اند:

چون شب می‌رسید می‌گفت:این است شب رکوع.آن گاه تمام شب را به رکوع می‌گذراند و چون شب بعد می‌آمد می‌گفت:این است شب سجود،آن شب را به سجده بر عظمت دوست تمام می‌کرد.

ششم: مردی از اصحاب امیر المؤمنین علیه السلام می‌گوید:

نماز صبح را با امام خواندم،پس از نماز از دست راست مردم رو کرد،در حالی که افسرده و دل شکسته بود،آن قدر صبر کرد تا آفتاب طلوع کرد در حالی که دست به دست می‌زد گفت:من یاران پیامبر صلی الله علیه و آله را دیده بودم،امروز در بین شما چیزی که شبیه آنان باشد نمی‌بینم،آنان صبح می‌کردند در حالی که پریشان و ژولیده و گرد و غبارآلوده و زرد رنگ بودند [ کنایه از فعالیت شدید الهی و عبادت سنگین آنان ] شب را به سجده و قیام برای خدا بسر می‌بردند،کتاب خدا را آن طور که باید می‌خواندند،با قدم و پیشانی غرق در بندگی بودند،هرگاه ذکر خدا می‌گفتند همانند درخت در برابر باد از شدت اتصال به حق و مهابت حضرت او مضطرب می‌شدند،دیدگان آنان اشک می‌ریخت،آن چنان که اشک آنان را لباسشان قطع می‌کرد (لباسشان خیس می‌شد)،اما اطرافیان امام جمعیتی غافل و بی‌توجه بودند.

یکی از شایستگان عباد خدا می‌گوید:مسیرم به بعضی از کوه‌های بیت المقدس افتاد،به یکی از وادی‌های آنجا فرود آمدم،با صدای بلندی روبرو شدم،صدایی که در کوه می‌پیچید و کوه آن صدا را به طور واضح برگشت می‌داد،دنبال صدا رفتم،به چمنزاری رسیدم که درخت پیچیده‌ای در آن بود،مردی را دیدم ایستاده و مرتب می‌خواند:

[ یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً... وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ ] ⁽¹⁾.

روزی که هر کس آنچه را از کار نیک انجام داده حاضر شده می‌یابد..و خدا شما را از [ عذاب ] خود برحذر می‌دارد و خدا به بندگان مهربان است.

پشت سرش نشستم،کلامش را گوش می‌دادم،مرتب این آیه را می‌خواند، ناگهان ناله‌ای زد و غش کرد،من فریاد زدم اندوه حسرت بر من از بدبختیم !!

منتظر شدم تا پس از ساعتی به هوش آمد،شنیدم می‌گفت:از برنامه دروغگویان به تو پناه می‌برم،از اعمال اهل بطالت و آنان که عمر به بیهوده تلف می‌کنند،از روی‌گردانی اهل غفلت به تو پناهنده می‌شوم.

دل‌های خائفان خاشع به پیشگاه توست،پناهگاه آمال مقصّرین تویی،قلوب عارفان،ذلیل توست.آن گاه دستش را حرکت داد و گفت:مرا با دنیا چه کار،دنیا را با من چه کار ؟ ! ای دنیا ! با تمام دارائیت و هزاران نعمتت به سوی عاشقان دل‌باخته‌ات برو و با آنان مکر و حیله کن.سپس گفت:گذشته‌ها کجاست،آنان که در زمان‌های قبل زندگی می‌کردند چه شدند ؟ خاک آن‌ها را پوشاند،زمان آنان را نابود کرد !!

از پشت سر او فریاد زدم:ای بندۀ خدا ! من امروز پشت سر تو هستم و در انتظار تمام شدن کارت بسر می‌برم تا با تو صحبتی بدارم.گفت:کار چه کسی تمام شود، آن که به سوی اوقات شتابان و اوقات هم به سوی او در شتاب است،می‌ترسد قبل از این که وقت را غنیمت بداند،مرگ او را بگیرد؛یا چه کسی از عمل و مناجات با محبوبش فارغ شود،کسی که روزگارش گذشت و گناهانش باقی مانده ؟! !

سپس گفت:کجایی ؟ نزول مرگ و هر شدت و محنتی را در انتظارم.آن گاه ساعتی از من غافل ماند سپس خواند:

[ وَ بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ ] ⁽¹⁾.

و از سوی خدا آنچه را که [ از عذاب‌های گوناگون ] نمی‌پنداشتند، آشکار می‌شود.

پس از خواندن این آیه شدیدتر از مرتبۀ قبل فریاد زد و غش کرده به روی زمین افتاد.گفتم:از دنیا رفت،نزدیک شدم دیدم می‌لرزد،چون به هوش آمد گفت:

بدی‌هایم را به فضلت ببخش،پردۀ لطفت را به من بپوش،به کرم وجهت از گناهم عفو کن،زمانی که در برابرت قرار گرفتم از من چشم بپوش.

به او گفتم:به آن کسی که به او نسبت به خودت امید داری و بر او تکیه کرده‌ای با من حرف بزن.گفت:برو دنبال کسی که سخنش برای تو منفعت دارد،چه کار داری با کسی که گناهانش او را هلاک کرده،من در اینجا تا خدا بخواهد هستم،با ابلیس می‌جنگم،او هم با من در جنگ است،من کمکی برای پیروزی جز تو ندارم.

سپس به من گفت:مرا رها کن،زبانم به خاطر تو از مناجات بازماند و قسمتی از قلبم به گفتگوی با تو میل پیدا کرد،از شرّ تو به خدا پناه می‌برم.آن گاه گفت:ای خدا ! مرا از سخطت پناه بده و به رحمتت بر من تفضّل کن.

به خود گفتم:این عاشق خداست،می‌ترسم او را از حال خوشش باز بدارم و به این خاطر دچار عقاب حق شوم او را رها کرده و از آن مکان گذشتم !!

هشتم: از یکی از نیکان و شایستگان نقل شده که می‌گوید:

در مسیری می‌رفتم،به درختی رسیدم،خواستم قدری استراحت کنم،بزرگی بالای سرم رسید و گفت:برخیز که مرگ نمرده.سپس بی‌هدف و بدون توجه به مقصدی شروع به رفتن کرد،او را دنبال کردم،شنیدم می‌گفت:

کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ اللَّهُمَّ بارِکْ لِیَ فی الْمَوْتِ ⁽¹⁾.

هر نَفْسی مرگ را می‌چشد،ای خدا ! مرگ را بر من مبارک کن.

به او گفتم:بعد از موت چه ؟ گفت:هرکس به بعد از مرگ یقین داشته باشد، محکم دامن ترس از عقاب را می‌چسبد و دنیا را جای ماندن نمی‌بیند.سپس گفت:

ای کسی که در برابر وجهت،هر وجهی هلاک است،با توفیق نظر به وجهت مرا سپید روی کن،دلم را غرق عشق خود نما و مرا از ذلّت سرزنش فردا پناهم بده، محقّقاً وقت حیای از تو رسیده و زمان توبه آمده.سپس گفت:اگر گذشت تو نبود، اجل به من مهلت نمی‌داد،و اگر عفوت نبود،نسبت به آنچه نزد تو است آرزو پیدا نمی‌کردم،آن گاه از من دور شد و گذشت ⁽²⁾.

نهم: از زنی از شایستگان از عباد حق نقل شده:

چون نماز شب را بجای می‌آورد بالای بام می‌رفت،پیراهن و روبند بر خود محکم می‌کرد و می‌گفت:خدایا ! ستارگان در آمدند و به تاریکی شب هجوم آوردند،چشم‌ها خوابید،پادشاهان در به روی همه بستند،هر عاشقی با معشوق خلوت کرد و من در برابر حضرت تو ایستاده‌ام.آن گاه به نماز روی می‌کرد تا سحر می‌رسید و صبح صادق از پی آن آشکار می‌گشت،می‌گفت:ای خدای من ! امشب گذشت و امروز آمد،ای کاش می‌دانستم دیشبم را قبول کردی تا به خود تهنیت

بگویم،یا نپذیرفتی تا عزا بگیرم،من تا هستم همینم چنانچه تو همانی،به عزّتت قسم اگر از پیشگاهت مرا برانی من از این در نمی‌روم؛زیرا آن اطلاعی که من از جود و کرم تو دارم نمی‌گذارد از این در ناامید شوم ⁽¹⁾!!

دهم: می‌گویند:

زنی کور همه شب تا وقت سحر برای عبادت بیدار بود.چون سحر می‌رسید،با صدایی حزین می‌گفت:الهی ! بندگانت شب را گذراندند و به رحمت و فضل و مغفرتت سبقت گرفتند،تو را به تو می‌خوانم نه به غیر تو،مرا در گروه سبقت گیرندگان به رحمتت قرار ده،مقامم را در بهشت در زمرۀ مقرّبین بالا بر،به بندگان شایسته‌ات ملحقم کن،تو ارحم الراحمین و اعظم العظماء و اکرم‌الکرمایی،ای کریم ! آن گاه به حالت سجده بر زمین می‌افتاد که صدای افتادنش شنیده می‌شد سپس تا طلوع فجر در گریه و مناجات بود ⁽²⁾.

یازدهم: یحیی بن بسطام می‌گوید:

شاهد مجلس شعوانه-آن زنی که به حقیقت توبه کرده بود-بودم،گریه و ناله‌اش شنیده می‌شد،به دوستم گفتم:او را تنها ببینم و بگویم:به خود رحم کن و این قدر نفس را آزار مده ! گفت:این تو و این هم این زن عابده.به نزد او آمدیم،من به او گفتم:اگر با نفس مدارا می‌کردی و از گریه‌ات می‌کاستی بهتر بود.گریه کرد و گفت:

دوست دارم آن قدر گریه کنم تا اشکم تمام شود،آن گاه خون بگریم تا حدّی که قطره‌ای خون در جوارحم نماند،من کجا و گریه ⁽³⁾؟ من کجا و گریه ؟ آن قدر گفت

تا غش کرد ⁽¹⁾!!

دوازدهم: عبد اللّه بن حسن می‌گوید:

کنیزی رومی داشتم که از حالات او تعجّب می‌کردم،بعضی از شب‌ها نزدیک من می‌خوابید،چون بیدار می‌شدم او را نمی‌یافتم،به دنبالش می‌گشتم،می‌دیدم در جایی از خانه سر به سجده گذاشته و می‌گوید:به محبّتی که بر من داری مرا بیامرز.به او گفتم:نگو به محبّتی که بر من داری،بگو به محبّتی که بر تو دارم.

گفت:نه،او بود که به محبّتش مرا از شرک نجات داد،او بود که به عشقش بر من دیده‌ام را در این دل شب بیدار نگاه داشت،در حالی که چشم‌ها به خواب است ⁽²⁾!!

سیزدهم: ابو هاشم قرشی می‌گوید:

زنی از یمن به منطقۀ ما آمد و بر دیار ما وارد شد.او را سریّه می‌گفتند،به وقت شب از او ناله و زاری می‌شنیدم،به خدمتکار خانه گفتم:در احوال این زن دقت کن ببین چه می‌کند ؟

او را دید چشم از آسمان برنمی‌دارد و همان گونه که به سوی قبله قرار گرفته می‌گوید:خداوندا ! سریّه را آفریدی و او را با نعمت‌هایت تغذیه کردی و از حالی به حالی سیر دادی،تمام برنامه‌هایت نیکو و بلاهایت بر من زیبا بود،با این همه من با چنگ زدن به دامن گناه،خود را در معرض سخط تو قرار دادم،می‌بینی مرا،انگار خیال می‌کنم که تو مرا در بدکرداریم نمی‌بینی در حالی که تو عظیم و خبیر و بر هر چیز توانایی ⁽³⁾.

چهاردهم: شیخ کلینی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند:

در زمان بنی اسرائیل مردی دارای منصب قضاوت بود،قاضی را برادری بود شایسته و صالح و او دارای زنی بود متدیّن که بعضی از انبیای بنی اسرائیل از نواده‌ها و نتیجه‌های او بودند !

امیر بنی اسرائیل جهت انجام کاری به شخص مطمئنّی نیازمند شد،چنین شخصی را از قاضی خواست قاضی گفت:امروز موثّق‌تر از برادرم کسی را نمی‌شناسم امیر او را خواست،آن مرد از اجابت خواسته امیر کراهت داشت؛به قاضی گفت:از این که امر همسرم را ضایع بگذارم ناراحتم.امّا عذر او قبول نشد و مجبور به انجام مأموریت گشت.به برادر گفت:امروز چیزی در زندگی من از وضع همسرم مهم‌تر نیست،بجای من از او نگهداری کن و به برنامه‌های زندگی این زن خدایی توجّه داشته باش،تا من از سفر برگردم !

مرد به سفر رفت.زن از شدّت اتصال به حق از خانه خارج نمی‌شد.قاضی گاه به گاهی به درب خانه مراجعه کرده و نیازهای منزل را رسیدگی می‌کرد.

روزی از آن زن متدیّن درخواست نامشروع کرد.زن با کمال شدّت به او پاسخ منفی داد.قاضی او را تهدید کرد که اگر خواسته‌ام را نپذیری به امیر می‌گویم زن در غیبت برادرم خیانت کرد.زن به او گفت:آنچه از دستت برآید کوتاهی مکن !!

قاضی شقی نزد امیر،از آن صالحۀ عابده شکایت کرد.امیر گفت:هرچه حکم شرع اقتضا می‌کند در حق او اجرا کن !

قاضی نزد زن آمد و گفت:دستور رجم تو را دارم،یا خواسته‌ام را اجابت کن یا برای سنگسار شدن آماده باش.گفت:من به خاطر مولایم از اجابت خواستۀ تو معذورم،آنچه از دستت برآید انجام بده !

زن را از خانه بیرون کشید،گودالی آماده کرد و با گروهی از مردم او را به عنوان

زن زناکار سنگسار کرد،به خیال خودشان زن از شدت سنگسار مرد؛او را رها کرده و به خانه‌ها برگشتند.شب فرا رسید،زن در خود رمقی حس کرد،از گودال درآمد و از شهری که در آن زندگی می‌کرد دور شد،به دیر راهبی رسید،کنار در دیر خوابید.راهب پس از طلوع آفتاب او را دید،داستانش را پرسید،زن آنچه بر او رفته بود بیان کرد !

راهب را فرزندی بود که تازه از مرض خوب شده بود و نیاز به سرپرستی مطمئن داشت،طفل را برای تربیت به آن زن سپرد.خدمتکاری که برای راهب خدمت می‌کرد،پس از دیدن آن زن به او چشم طمع دوخت،خواستۀ نامشروعش را اظهار کرد،زن به او پاسخ منفی داد،زن را تهدید به قتل کودک کرد،جواب داد:آنچه از دستت برآید کوتاهی مکن که من دامن به ننگ گناه آلوده نکنم !!

خدمتکار ضربه‌ای به کودک زد که منجر به قتل او شد،با عجله نزد راهب آمده گفت:طفلت را به زن بدکاری واگذاشتی،او هم طفل را کشت.راهب آمد به آن زن گفت:این مزد خدمت من است ؟ پاسخ داد:من دست به خون این بی‌گناه نیاوردم،داستان من این نیست که برای تو گفته‌اند،سپس ماجرای خود را شرح داد.راهب گفت:علاقه به ماندن تو در اینجا ندارم،این بیست درهم را بگیر و از این ناحیه برو !!

از آنجا حرکت کرد،به دهی رسید که مردی را زنده به دار آویخته بودند،سبب پرسید ؟ گفتند:در اینجا رسم است بدهکار را به چوب می‌بندند تا تسویه حساب کند ! بیست درهم را داد و گفت:این مدیون را آزاد کرده و از این بلا نجاتش دهید.

چون از دار به زیر آمد به آن زن گفت:کسی هم چون تو بر من منّت دارد،مرا از دار و از مرگ نجات دادی،هم‌اکنون با تو هستم هرجا که بخواهی بروی.

با هم آمدند تا به ساحل دریا رسیدند،جمعی را با یک کشتی دیدند،به زن

گفت:در اینجا باش تا من برای اهل کشتی کار کرده و درهمی فراهم آورم.به کنار ساحل آمد،از آنان پرسید:کیستید ؟ گفتند:جماعتی تاجریم.گفت:چه دارید ؟ گفتند: مال‌التجاره،عنبر و اشیای دیگر.گفت:با من گوهر گرانبهایی است که به همۀ مال‌التجاره شما می‌ارزد.گفتند:چیست ؟ گفت:کنیزی ماهرو که همانندش را تاکنون ندیده‌اید.گفتند:به ما بفروش.گفت:به شرط این که بروید از نزدیک او را ببینید،سپس دربارۀ قیمتش با هم گفتگو می‌کنیم !!

رفتند و او را دیدند و گفتند:جنس ارزنده‌ای است به ده هزار درهم او را فروخت،پولش را گرفت و فرار کرد.تاجران نزد زن آمدند و گفتند:به درون کشتی آی.گفت:چرا ؟ گفتند:تو را از مولایت خریده‌ایم.گفت:من مولایی ندارم.

گفتند:حرف بیهوده نزن یا برخیز و سوار کشتی شو یا تو را می‌بریم !

برای این که کسی به او چشم طمع نیندازد او را در سفینه‌ای که جای مال‌التجاره بود جای دادند و خود به کشتی مسافری سوار شدند.بادی وزید،کشتی مسافربری غرق شد،کشتی مال‌التجاره در دریاها گشته و سپس به جزیره‌ای از جزایر دریا رسید.آن زن بزرگوار از کشتی پیاده شد،جزیره‌ای دید دارای آب خوشگوار و میوه‌های گوناگون،گفت:در اینجا می‌مانم،از آب و میوۀ این سرزمین الهی بهره گرفته و خدایم را در این گوشۀ خلوت عبادت می‌کنم.

خداوند بزرگ به پیامبری از رسولان بنی اسرائیل وحی کرد:نزد امیر شهر رو و به او بگو:مرا در یکی از جزیره‌های این دریا خلقی است،تو و همۀ افراد منطقه به آنجا روید و نزد او به گناهانتان اقرار کنید و از او بخواهید از شما درگذرد،اگر او از شما گذشت من هم می‌گذرم !!

پادشاه مملکت با اهل آن دیار به آن جزیره رفتند،تنها زنی را دیدند که در آنجا مشغول عبادت است.امیر نزد زن آمد و گفت:قاضی شهر نزد من آمد و از زنی

سعایت کرد،من او را امر به سنگسار آن زن کردم،در حالی که در آن داستان تحقیق ننمودم،از گناهم می‌ترسم مرا ببخش.زن گفت:تو را بخشیدم بنشین.سپس شوهر زن آمد،در حالی که همسر خود را نشناخت داستان خود را گفت و ترس خویش را از این که حق زن در جنب او ضایع شده باشد اعلام کرد و طلب آمرزش نمود.زن گفت:تو را بخشیدم نزد امیر بنشین.

آن گاه قاضی آمد و از زن طلب بخشش کرد او هم بخشیده شد.سپس راهب آمد،راهب را هم بخشید.آن گاه آن ناپاک نمک به حرام ناموس فروش آمد و از آن زن طلب عفو کرد.زن گفت:برو خدا تو را نبخشد.سپس زن نزد شوهر خود آمد و خویش را معرّفی کرده آن گاه گفت:من از این پس حاجت به مردی ندارم،دیدی که از مردم بی‌تقوا چه دیدم،مرا در این مکان رها کنید تا بقیّۀ عمر به عبادت حق مشغول باشم ⁽¹⁾.

پانزدهم: نوشته‌اند:

در بنی اسرائیل زنی زناکار بود،که هرکس با دیدن جمال او،به گناه آلوده می‌شد ! درب خانه‌اش به روی همه باز بود،در اطاقی نزدیک در،مشرف به بیرون نشسته بود و از این طریق مردان و جوانان را به دام می‌کشید،هرکس به نزد او می‌آمد،باید ده دینار برای انجام حاجتش به او می‌داد !

عابدی از آنجا می‌گذشت،ناگهان چشمش به جمال خیره کنندۀ زن افتاد،پول نداشت،پارچه‌ای نزدش بود فروخت،پولش را برای زن آورد و در کنار او نشست، وقتی چشم به او دوخت،آه از نهادش برآمد که ای وای بر من که مولایم ناظر به وضع من است،من و عمل حرام،من و مخالفت با حق ! با این عمل تمام

خوبی‌هایم از بین خواهد رفت !!

رنگ از صورت عابد پرید،زن پرسید این چه وضعی است.گفت:از خداوند می‌ترسم،زن گفت:وای بر تو ! بسیاری از مردم آرزو دارند به اینجایی که تو آمدی بیایند.گفت:ای زن ! من از خدا می‌ترسم،مال را به تو حلال کردم مرا رها کن بروم،از نزد زن خارج شد در حالی که بر خویش تأسف و حسرت می‌خورد و سخت می‌گریست !

زن را در دل ترسی شدید عارض شد و گفت:این مرد اولین گناهی بود که می‌خواست مرتکب شود،این گونه به وحشت افتاد؛من سال‌هاست غرق در گناهم،همان خدایی که از عذابش او ترسید،خدای من هم هست،باید ترس من خیلی شدیدتر از او باشد؛در همان حال توبه کرد و در را بست و جامۀ کهنه‌ای پوشید و روی به عبادت آورد و پیش خود گفت:خدا اگر این مرد را پیدا کنم،به او پیشنهاد ازدواج می‌دهم،شاید با من ازدواج کند ! و من از این طریق با معالم دین و معارف حق آشنا شوم و برای عبادتم کمک باشد.

بار و بنۀ خویش را برداشت و به قریۀ عابد رسید،از حال او پرسید،محلّش را نشان دادند؛نزد عابد آمد و داستان ملاقات آن روز خود را با آن مرد الهی گفت، عابد فریادی زد و از دنیا رفت،زن شدیداً ناراحت شد.پرسید از نزدیکان او کسی هست که نیاز به ازدواج داشته باشد ؟ گفتند:برادری دارد که مرد خداست ولی از شدت تنگدستی قادر به ازدواج نیست،زن حاضر شد با او ازدواج کند و خداوند بزرگ به آن مرد شایسته و زن بازگشته به حق پنج فرزند عطا کرد که همه از تبلیغ کنندگان دین خدا شدند !! ⁽¹⁾

شانزدهم: در تفسیر عرفانی«روح البیان»آمده است:

مردی دچار پا درد سخت شد،طبیب گفت:اگر پایش را قطع نکنند،برای او خطر جانی دارد،مریض رضایت به قطع پا داد،ولی به طبیب گفت:وقتی آمادۀ قطع کردن شدی،من ذکری را شروع می‌کنم از مرتبۀ سه به بعد مشغول قطع کردن شو.طبیب آمادگی خود را اعلام کرد؛مرد شروع به یا رب یا رب گفتن کرد،در حال ذکر بود که طبیب پایش را قطع کرد،او هنوز مشغول ذکر بود،به او خبر دادند کار طبیب تمام شد.گفت:پای بریده را با احترام ببرید و در قبرستان دفن کنید و علّت این که می‌گویم به این پای بریده احترام کنید،برای این است که از ابتدای تکلیف این پای من قدمی خلاف خدا برنداشته است !!

این بود شمّه‌ای از حال مراقبان و کردار محاسبان،آنان که لحظه‌ای از یاد حق غافل نبودند و نمی‌خواستند غافل باشند،آنان که جز خدا ندیدند و غیر خدا نخواستند و جز حق نداشتند،آنان که آبروی حیات بودند و لحظه به لحظۀ عمرشان برای هر انسانی در هر مقامی که باشد درس عبرت است،این بحث غفلت را به ذکر مواعظی از سعدی خاتمه داده،امید است خدای مهربان به ما هم حال مراقبه و محاسبه عنایت فرماید.

ی نفس اگر به دیده تحقیق بنگری***درویشی اختیار کنی بر توانگری

ای پادشاه شهر چو وقتت فرا رسد***تو نیز با گدای محلت برابری

گر پنج نوبتت به در قصر می زنند***نوبت به دیگری بگذاری و بگذری

دنیا زنیست عشوه ده و دلستان ولیک***با کس به سر نمی نبرد او عهد شوهری

آبستنی که این همه فرزند زاد و کُشت***دیگر که چشم دارد ازو مهر مادری؟

آن راه دوزخست که ابلیس می رود***بیدار باش تا پی او راه نسپری

راهی به سوی عاقبت خیر می رود***راهی به سوی هاویه اکنون مخیّری

دعوی مکن که برترم از دیگران به علم***چون کبر کردی از همه دونان فروتری

از من بگوی عالِم تفسیرگوی را***گر در عمل نکوشی نادان مفسّری

بار درخت علم ندانم مگر عمل***با علم اگر عمل نکنی شاخ بی بری⁽¹⁾

[ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَةِ ]

حقیقت نفس

نفس،حقیقتی است که وجود انسان،قائم به اوست.نفس،کارگردان و مدبّر کارگاه وجود و اصل و ریشۀ آدمی است.

ما از واقعیّت این موجود پر بها بی‌اطلاعیم و باید گفت:آگاهی به او هم چون آگاهی به ذات موجودات،غیر ممکن است.

ولی می‌دانیم که موجودیت ما بسته به اوست و بدون او بدن جایی برای زندگی و حیات ندارد.

اعضا و جوارح نسبت به نفس،هم چون بندگان نسبت به مولا هستند.اعضا و جوارح بدون نفس استقلال ندارند و بدون او منشأ کار و عمل نمی‌توانند باشند.

کلمۀ من که بر زبان تمام انسان‌ها،در همۀ امور جاری است،عبارت از نفس است.فلاسفۀ الهی با تکیه به وحی معتقدند که دیدن و شنیدن،گفتن و خواندن، راه رفتن و سایر حرکات فقط کار نفس است و چشم و گوش و زبان و دست و پا، کارگران و ابزار اویند.

نفس در وجود انسان تابلوی تمام غرائز و صفحۀ تمام امیال و منبع همه خواسته‌هاست.

این امیال و غرائز،این خواسته‌ها و طلب‌ها،این شهوات و احساسات،به

تناسب این که انسان باید در دنیا می‌زیست و در دنیا به تکامل واقعی می‌رسید به انسان عنایت شده است.

انسان بدون غرائز و امیال و منهای شهوات و خواسته‌ها،امکان ادامه حیات نداشت.

هریک از غرائز و امیال و خواسته‌های خدا دادی،بجای خود صحیح و عنایتش نتیجۀ عدل و حکمت خداست.

قرآن و روایات از تمام امیال و غرائز طبیعی،تحت عنوان نعمت‌های پرارزش الهی یاد کرده و از انسان خواسته است این نعمت‌ها را در راه رشد و کمال و در راه بدست آوردن قرب حق و از یاد عشق به مولا مصرف کند،در غیر این صورت به هلاکت خواهد رسید.

به قول عطار آن عارف یگانه: در دلم تا برق عشق او بجست

انسان بدون قرار دادن نفس در خط نورانی خواسته‌های خدا و بدون تزکیۀ این منبع واقعیت‌ها و بدون پیراستنش از آلودگی‌ها و بدون آراستنش به اخلاق الهی به

جایی نخواهد رسید.

شما نمی‌توانید در بعثت انبیا و امامت امامان و عرفان عارفان و حکمت حکیمان و نصیحت ناصحان و سوز دل سوختگان،هدفی و مقصدی جز تزکیۀ نفس انسان بیابید.

ای طالبان سعادت و ای مسافران سرای آخرت ! بیایید دست رد به سینه این همه داعیان راه حق نزنیم،بیایید دعوت دل سوزانۀ این بندگان شایستۀ حق را قبول کرده و آیینۀ نفس را برای انعکاس حقایق در مقابل آنان قرار دهیم !!

انسان از روزی که دیده باز می‌کند و گوشش با صداها آشنا می‌شود،با محسوسات سرو کار پیدا می‌کند مدّت‌ها تصوّر می‌کند،جهان همان است که می‌بیند و صدا هم همان صداهایی است که می‌شنود؛نفس و تمام غرائز و امیال و خواسته‌هایش با محسوسات خو گرفته و آن چنان با مظاهر مادی نزدیک می‌گردد که گویی با ظاهر طبیعت متّحد می‌شود !!

چون به جهان تکلیف و مسؤولیت نزدیک شود،باید او را با عالم غیب،با حساب و کتاب،با مسئلۀ مرگ و برزخ و قیامت،با نبوّت و امامت،با حلال و حرام،با واجب و واجبات،با مسائل عالی اخلاقی و اجتماعی و خانوادگی،با حقوق حق و حقوق خلق و هر چه حق است،آشنا کرد و از او خواست به آزادی بی‌قید و شرط غرائز و امیال نفسانی خاتمه داده و از اولین دقائق تکلیف،به تمام خواسته‌های نفسانی‌اش برابر با خواسته‌های حق پاسخ دهد.

برخوردها و اختلافات انسان با خدا و انبیا و امامان و کتب آسمانی و به تعبیر دیگر عزّت و ذلّت و سعادت و شقاوت انسان از همین‌جا شروع می‌شود !

در اینجاست،که انسان موظف است به حقایق دیگر غیر از آنچه محسوس است روی کند و از بسیاری برنامه‌ها دست بردارد،خویش را از بسیاری مسائل دور داشته

و به حقایقی بلند آراسته کند و این برنامه برای انسان،کار ساده و آسانی نیست.

انسان برای آراسته شدنش به مسائل الهی نیاز به یک جهاد گسترده و عظیم با نفس و امیال و غرائز نفس که فقط با محسوسات خو گرفته‌اند دارد و در صورت آغاز این جهاد،در ابتدای راه سعادت و سلامت قرار گرفته و در صورت ادامه راه،به رشد و کمال الهی خواهد رسید و نتیجۀ این جهاد،انطباق تمام خواسته‌های نفس با خواسته‌های خداست.اما در این نقطه اگر راه خودسری پیش بگیرد و حاضر نشود ظاهر دنیا را رها کند و آماده روی آوردن به عالم الهی و شؤون آن نشود،بردۀ نفس گشته و به اسارت غرائز و امیال درخواهد آمد و کشش محسوسات و عوامل شهوات،غرائز و امیال را از حدود طبیعی خارج کرده و عاقبت انسان را دچار هوای نفس-که همان طغیان غرائز و امیال است-خواهد نمود !!

اینجاست که انسان در تمام برنامه‌هایش خارج از خواستۀ الهی عمل خواهد کرد و همین‌جا ابتدای راه سقوط و ذلّت است و ادامه این راه منجر به هلاکت و شقاوت ابدی انسان خواهد گشت.به همین خاطر باید گفت:نفس،منبع تمام پاکی‌ها،یا منبع تمام آلودگی‌هاست؛در صورت انطباق خطوط نفس که همان تمایلات و غرائز است با خواسته‌های الهی،منبع پاکی‌ها و در صورت تجاوز از حدود الهی ظرف تمام رذایل و ناپاکی‌هاست.

آرای ملّا صدرا در مسئلۀ نفس

صدر المتألّهین،آن پیر وارسته،دربارۀ نفس می‌فرماید:

1-انسان با شناخت نفس به مسائل بسیاری آگاه می‌شود و به این نتیجه می‌رسد که آگاهی بر نفس سبب آگاهی بر امور دیگر است و هرکس نفس را شناخت،به شناخت دیگر حقایق راه پیدا کرده و هرکس جاهل به نفس بماند،به همه چیز

جاهل مانده است !

2-نفس انسان،ظرف تمام موجودات خلقت است،هرکس به نفس آگاه شد بدون شک به موقعیّت موجودات آگاه شده،به همین خاطر خداوند می‌فرماید:

[ أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ ] ⁽¹⁾.

آیا در [ خلوت ] درون خود نیندیشیده‌اند ؟ [ که ] خدا آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آن‌هاست،جز به حقّ و راستی و برای مدتی معین نیافریده است و همانا بسیاری از مردم به دیدار [ قیامت و محاسبۀ اعمال به وسیلۀ ] پروردگارشان کافرند.

این آیه هشدار می‌دهد:اگر مردم در نفسشان اندیشه کنند و آن را بشناسند،با شناخت نفس،حقایق موجودات-چه فانی آن‌ها چه برقرار و باقی آن‌ها-را خواهند شناخت و به حقیقت آسمان‌ها و زمین اطلاع پیدا خواهند کرد و به انکار روز قیامت که روز لقای حق است برنخواهند خاست !

و نیز در قرآن مجید می‌فرماید:

[ سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ ] ⁽²⁾.

به زودی نشانه‌های خود را در کرانه‌ها و اطراف جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برای آنان روشن شود که بی‌تردید او حق است.آیا کافی نیست که پروردگارت [ با ظاهر کردن حقایق و دلایل ] بر همه چیز گواه

است [ که تنها او آفریننده و بی‌نیاز است و غیر او مخلوق و از هر جهت نیازمند به اوست.].

و نیز فرموده:

[ وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ* وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ ] ⁽¹⁾.

در زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی [ بر توحید،ربوبیت و قدرت خدا ] است.

*و [ نیز ] در وجود شما [ نشانه‌هایی است ] آیا نمی‌بینید ؟

3-هرکس نفسش را بشناسد،جهان را شناخته و هرکس جهان را بشناسد گویی خدا را دیده،چون خالق و آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین اوست؛با دیدن خانه، صاحب خانه دیده شده.

با این مشاهده که علّتش چشم باطن و دیدۀ دل است،انسان از صف کافران-که خداوند آنان را به خودشان واگذار کرده و به خاطر جهلشان در مقام توبیخ آن‌ها برآمده-خارج گشته و از خطر انحطاطی که آن نابکاران بر اثر کوری باطن دچار شده‌اند رهیده و چه انحطاطی خطرناک‌تر از این که انسان در خانۀ خلقت باشد و صاحب خانه را نبیند ؟!

خداوند بزرگ دربارۀ این تیره روزان و از خود بی‌خبران فرموده است:

[ مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً ] ⁽²⁾.

من ابلیس و نسلش را در آفرینش آسمان‌ها و [ در پدید آوردن ]،زمین و در آفرینش خودشان شاهد و گواه نگرفتم [ تا یاریم دهند ] و من گمراه کنندگان را

یار و مددکار خود نگرفته‌ام.

کنایه از این که اینان نه آفریده‌ها را می‌شناسند و نه از نفس خود مطّلع‌اند،بلکه مردمی کور و بی‌خبر و بی‌خردند.علاوه بر این گمراه‌کنندگان دیگران هم هستند!

4-انسان با شناخت نفس،جهان روحانی و بقای آن و با شناخت جسم،جهان جسمانی و فنای آن را خواهد شناخت و از این راه به پستی و ناچیزی ظواهر از بین رفتنی و شرف و عظمت واقعیت‌ها ابدی و نیکی‌های پایدار،مطّلع خواهد شد، چنانچه قرآن مجید می‌فرماید:

[ اَلْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً ] ⁽¹⁾.

مال و فرزندان،آرایش و زیور زندگی دنیا هستند،ولی اعمال شایستۀ پایدار نزد پروردگارت از جهت پاداش بهتر و از لحاظ امید داشتن به آن‌ها نیکوتر است.

5-کسی که نفس را بشناسد،به شناخت دشمنانی که علیه فضایل انسانی در این منبع مخفی هستند نایل خواهد شد؛آن دشمنانی که عاقبت،نفس را به دشمنی با انسان می‌کشانند و از او برای انسان بدترین دشمن می‌سازند،چنان که پیامبر بزرگ صلی الله علیه و آله فرمود:

أَعْدیٰ عَدُوِّکَ نَفْسُکَ الَّتی بَیْنَ جَنْبَیْکَ ⁽²⁾.

دشمن‌ترین دشمنانت نفسی است که بین دو پهلوی تو است.

و آن حضرت دائم از خطر نفس به خداوند پناه می‌برد و به پیشگاه او عرضه می‌داشت:

اللّهُمَّ الْهِمْنی رُشْدی وَ اعِذْنی مِنْ شَرِّ نَفْسی وَ لا تَکِلْنی إِلیٰ نَفْسی طَرْفَةَ عَیْنٍ فَاَهْلِکُ ⁽¹⁾.

بار خدایا ! راه به رشد رسیدن را به من بنمایان و مرا از شرّ نفسم پناه بده و یک لحظه کارگردانی زندگی مرا به نفسم وامگذار،که هلاک خواهم شد.

کسی که دشمنان پنهان و حیله‌های آنان را بشناسد و بداند چگونه می‌شود که در درون نفس دشمن پیدا می‌کند،به وجهی نیکوتر درصدد احتراز از دشمنان برآمده و به جهادی بزرگ علیه آنان برخواهد خاست و از این راه،مستحق وعده‌هایی که خداوند به مجاهدان داده،خواهد شد.

اما کسی که دشمن را نشناسد،باید آن را به صورت یک عامل خیر ببیند،عاملی که بالاترین خطرش جلوه دادن باطل به صورت حق است و به تعبیر دیگر باید هوای نفس را به عنوان عقل و قوه فکر ببیند و تمام برنامه‌های باطل خود را حق فرض کرده و راهنمایی هوی را زندگی و خردمندی به حساب بیاورد و آن را بپرستد،به خیال این که خداپرستی می‌کند،چنانچه قرآن می‌فرماید:

[ أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً ] ⁽²⁾.

آیا کسی که هوای [ نفسش ] را معبود خود گرفته،دیدی ؟ آیا تو می‌توانی کارساز و نگهبان او باشی [ که او را به میل خود به راه راست هدایت کنی ؟ ].

و در جای دیگر می‌فرماید:

[ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ ] ⁽³⁾.

نفس [طغیان گرش ]،کشتن برادرش را در نظرش سهل و آسان جلوه داد،پس او را کشت و از زیانکاران شد.

پبامبر بزرگ صلی الله علیه و آله فرمود:

ما عُبِدَ تَحْتَ السَّماء الهٌ أَبْغَضُ إِلَی اللّهِ تَعالی مِنَ الْهَویٰ ⁽¹⁾،ثُمَّ تَلا [ أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ ] ⁽²⁾.

معبودی در زمین نزد خدا مبغوض‌تر از هوی نبوده،سپس این آیه را تلاوت کرد:آیا کسی که هوای [ نفسش ] را معبود خود گرفته دیدی ؟

6-کسی که موقعیّت نفس را شناخت،با تدبیر نسبت به او کیفیت و کارگردانیش را نیز خواهد شناخت و کسی که نفس و جنودش را به نیکوترین وجه کارگردانی کند،نسبت به اوضاع زندگی و مسئلۀ حکومت نیکو کارگردانی بود.این زمان است که مستحق مقام خلافة اللهی در زمین می‌گردد،آن خلافتی که بارها در قرآن مجید به آن اشاره شده است.

7-هرکس نفس را بشناسد،عیبی را در کسی نمی‌بیند مگر آن را در نفس خود ببیند،یا به صورت آشکار،یا به صورت مایۀ پنهان،مانند آتش در سنگ و وقتی عین عیبی که در دیگری است در خود دید،از غیبت،عیب‌جویی،طعنه زدن، خود دیدن،فخر فروشی پرهیز خواهد کرد و کسی که نفس خود را معیب دید، سزاوار است بجای عیب‌جویی از دیگران،در مقام اصلاح خود برآید،چنانچه رسول اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

طوبیٰ لِمَن شَغِلَهُ عَیْبُهُ عَنْ عُیوْبِ غَیْرِهِ ⁽¹⁾.

خدا رحمت کند کسی را که با مشغول شدن به اصلاح عیب خود،از عیب دیگران غافل باشد.

8-کسی که نفس را شناخت خدا را شناخته و روایت شده که نزول کتاب خدا برای همین منظور بوده،در هر صورت نفس را بشناس تا خدا را بشناسی ⁽²⁾.

عطّار آن عارف معارف،برای رهایی انسان از زندان تن چنین سروده:

الا ای یوسف قدسی برآی از چاه ظلمانی***به مصر عالم جان شو که مرد عالم جانی

به کنعان بی تو واشوقا همی‌گویند پیوسته***تو گه دل بسته‌ی چاهی و گه در بند زندانی

تو خوش بنشسته با گرگی و خون آلوده پیرهن***برادر برده از تهمت به پیش پیر کنعانی

برو پیراهنی بفرست از معنی سوی کنعان***که تا صد دیده در یک دم شود زان نور نورانی

برو بند قفس بشکن که بازان را قفس نبود***تو در بند قفس ماندی چه باز دست سلطانی

تو آخر در چنین جایی چرا بنشستی از غفلت***زهی حسرت که خواهد دید جانت زین تن آسانی

هزاران چشم می‌باید که بر کار تو خون گرید***تو خود را با دو روزه عمر همچون گل چه خندانی

طریق توست راه شرع و دین در زیر تو مرکب***به مرکب باز استادی چرا مرکب نمی‌رانی

چو تو چیزی نمی‌دانی که باشد دستگیر تو***چو اتش برخروشی تو گرت گویند نادانی

چو تو در بند هر چیزی خدا را بنده چون باشی***که تو در بند هرچیزی که باشی بنده‌ی آنی

اگر کوهی اگر کاهی نخواهی ماند در دنیا***پس از اندیشه‌های بد دل و جان را چه رنجانی

برو راه ریاضت گیر تا کی پروری خود را***که بردیدلا تا کی در آویزی گهر از گردن خوکان

دلا تا کی در آویزی گهر از گردن خوکان***برو انگشت بر لب نه که در انگشت رحمانی

خداوندا به حق آنکه می‌داری تو او را دوست در عالم***که این شوریده خاطر را نجاتی ده ز حیرانی

جهل نسبت به نفس،بزرگ‌ترین خطر

در گفتار فیلسوف کبیر اسلامی،در هشت مورد خاطر نشان شد که شناخت نفس،مبدأ همۀ خیرات و برکات و جهل به نفس،ابتدای تمام بدبختی‌ها و شقاوت‌هاست.

انسان اگر نفس را نشناسد،هم‌چون حیوان-و به فرمودۀ قرآن بدتر از او-خواهد

شد،کسی که نفس را و موقعیّت و جایگاه عالی‌اش را در خلقت نمی‌شناسد،خطّی جز خطّ ظواهر و خطی جز خط شهوات نخواهد داشت.

دانشمند بزرگ مصری در کتاب جاهلیّت قرن بیستم در بخش گرفتار بودن بشر به جاهلیّت به خصوص نسبت به جایگاه خود در خلقت،می‌گوید:

از نشانه‌های مشترک جاهلیّت امروز با دیروز،سرازیر شدن در مسیر شهوات است و اگرچه اسباب و موجبات این امر در نهاد فطرت خود آدمی نهفته است، ولی این حالت در اثر دور ماندن از آیین خدا رخ می‌دهد.

شک نیست که شهوات برای انسان امری خوشایند است،چنان که قرآن کریم در این‌باره فرموده است:

[ زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعٰامِ وَ الْحَرْثِ ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا...] ⁽¹⁾.

محبّت و عشق به خواستنی‌ها [ که عبارت است ] از زنان و فرزندان و اموال فراوان از طلا و نقره و اسبان نشاندار و چهارپایان و کشت و زراعت،برای مردم آراسته شده است؛این‌ها کالای زندگیِ [ زودگذرِ ] دنیاست.

در این آیه رؤوس مطالب انسانی و اصول شهوات نفسانی از قبیل زنان و فرزندان و ذخائر زر و سیم و اسب‌های سبک‌خیز و سایر چهارپایان و کشت و زرع را بیان کرده و آن گاه تذکر داده است که این امور،سرمایه و متاع زندگی دنیاست.

شک نیست که وجود این امور برای زندگی بشر ضروری است و آدمی بدون استفاده از آن قادر به انجام وظیفۀ خلافت خدا در زمین نیست و به همین جهت

غرائزی در وجود انسان است که او را به طلب خوردنی و آشامیدنی و مسکن و لباس و همسر و کسب نام و مال برمی‌انگیزد،تا به این وسیله او را به زندگی علاقه‌مند سازد و به آبادانی جهان بگمارد،ولی هر زمان که این طلب از حدّ اعتدال و اندازۀ معقول تجاوز کند و به صورت شهوتی مسلّط و سرکش درآید،وظیفۀ فطری خود را که خالق برای آن ترسیم کرده انجام نخواهد داد و وجود و فطرت آدمی را پریشان و قوای او را پراکنده خواهد ساخت و او را از ادای وظیفه خلافت بازخواهد داشت و از سطح عالی انسان شریف فروخواهد کاست و در عداد بهائم و شمار شیاطین وارد خواهد کرد و نیرویی که از سرکشی این طلب بکاهد و تسلّط آن را بر فطرت و وجود آدمی محدود سازد،عقیده به وجود خدا و زیستن در سایۀ آیین او و نظامی است که بر پایۀ شریعت خدا استوار باشد.[ می‌دانید که این گونه زیستن فرع شناخت نفس و شناخت خدا و نظام سعادت آفرین اوست ].

تجربۀ طولانی بشر در طیّ تاریخ این حقیقت را به ثبوت رسانیده است که همیشه فرزندان آدم یا در کرانۀ سعادت هدایت خدا زیسته‌اند و یا در غرقابۀ شهوات و مقدّم بر همه در گرداب شهوات جنسی غوطه‌ور شده‌اند و هیچ‌گاه ممکن نیست که انسان جز به منظور کسب رضای خدا از شهوات خودداری کند.

ما اگر جاهل به نفس خود باشیم و علل سعادت و عوارض خطرناک آن را نشناسیم،ما اگر به حسنات نفس و رذایل و آلودگی‌های آن آگاه نباشیم،نه این که در محدودۀ نفس به خسارت‌های جبران‌ناپذیری دچار می‌شویم،بلکه در ناحیه جسم هم به عواقب شومی دچار خواهیم گشت؛زیرا جسم و نفس بر یکدیگر تأثیر مستقیم دارند و کسی تأثیر این دو را بر یکدیگر انکار نکرده است.

هرگونه اختلافی که فلاسفه در باب حقیقت نفس داشته باشند و هر نظری که نسبت به کیفیت علاقۀ میان آن دو دارند،راجع به ارتباط کامل نفس و بدن و تأثیر

یکی در دیگری اتّفاق کلمه حاصل است.

در این باب توجه به مشاهدات خود کافی است و به تعلّم و آموختن از حکیمی نیاز نیست،ارتباط به اندازه‌ای است که بعضی قائل به وحدت آن دو شده‌اند !!

هیچ عملی در نفس حادث نمی‌شود مگر آن که اثر طبیعی علم وظائف الاعضاء خود را در قسمتی از دفاع و سلول‌های مربوط به آن بجا می‌گذارد،به طوری که بعضی از آن‌ها در ظاهر بدن نیز محسوس و منعکس می‌شود،فرح،حزن،نفرت، رغبت،عزم و غیره،این موضوع همواره مورد توجه متفکّرین بوده است.

علم النفس تجربی مخصوصاً با کمک علم الحیات و علم وظائف الاعضاء موضوع ارتباط کامل را بیش‌تر خاطرنشان و محسوس می‌نماید.

ارتباط ما با عالم خارج و معرفت به موجودات عالم از راه حواس است و لذا هرگاه فاقد حسّی شویم از معرفت متعلّقات همان حس محروم خواهید بود،کور مادرزاد از الوان و اشکال بی‌خبر است و کر طبیعی از معرفت هرگونه صوتی محروم است و چنانچه حواس را فاقد شویم،معلوماتی نخواهیم داشت،حتی از ثمرات عقل نیز محروم خواهیم بود؛زیرا دریچه‌های ادراک بسته شده است.

هرگاه ضربه‌ای سخت بر سر وارد شود،یا اتر و کلرفرم استعمال گردد،شخص تمام شعور یا بعض آن را از دست می‌دهد،حالت صحّت بدن اثر بارزی در حالت روحی انسان دارد.

به عالم حیات با چشم دیگر می‌نگرد،خوب فکر می‌کند و فعالیّتش بهتر است، عقل سالم در بدن سالم است،در معاشرت،حسن خلق دارد.

در حال گرسنگی و تشنگی و خستگی بدن نمی‌توان خوب فکر کرد و استنباط نیکو داشت چنانچه اعمال عقلی بعد از هر غذای کاملی مشکل است.

یک الم جسمانی،شخص را از هرگونه کار بازمی‌دارد،قاضی،طبیب و امثال

ایشان در این حالت باید از طبابت و قضاوت دوری نمایند.

بنابراین عمل عقلی مستلزم وصول مقدار صالحی از غذا و خون به دماغ است و اگر این مقدار به طور کافی نرسد،دماغ مضطرب یا شعور خود را گم می‌کند و چنانچه خون ناسالم و غیر صالح شد و بدن سلامت کامل نداشت فکر برای دماغ بار سنگینی است و نتائج تفکّرات مبهم و پیچیده و درهم‌اند و در این حال،انسان قادر به کمک گرفتن از حافظه و مرکزیّت دادن به افکار خویش نیست،ولی اگر جسم با وجود آرامش از غذای کافی بهرۀ کامل داشت،عقل وظیفۀ خود را به بهترین وجه انجام می‌دهد.

این تاثیر جسم بر قوای نفس و جنود آن،اما از وضع نفس و تمایلات درونی نفس،عضلات و حواس و اعضا حکایت دارند و کیفیّت خُلقی انسان و غرائز غالب بر حیوان را می‌توان از حرکات عضلانی و جسمی و از وجنات و چشم به خوبی استنباط کرد.

حالت وجد و سرور از انبساط عضلات چهره و حزن از انقباض آن و گرفتگی و اخم،صدای مؤذن یا زنگ مدرسه،مؤمنان را برای انجام وظائف عبادی و شاگردان را برای رفتن به کلاس برمی‌انگیزد،به محض این که نفس ارادۀ عملی کرد یا خواست به نقطه‌ای برود فوراً دست و پا به حرکت درمی‌آید،گویی جسم آلت اجرای ارادت نفس،یا صحنۀ نمایش ظهور امور و اندیشه‌هایی است که در خاطر انسان می‌گذرد.

تمام حرکات ارادی دلیل واضح بر تأثیر نفس در بدن است،افراط در اعمال عقلی یا روحی،جسم را به تعب انداخته و از حال صحت منحرفش می‌سازد.

ترس،موجب خفقان قلب و لرزش اعضاء است؛خشم سبب اضطراب جسم، اتساع مجاری خون،خشکی دهان،تغییر رنگ و عدم انتظام فکر می‌شود؛غم،

موجب گریه است و اگر شدید باشد ممکن است موجب تلف شود و چنانچه اندوهی مؤثر و بر خلاف انتظار ناگهان بر انسان وارد شود،سکته و مرگ ممکن الوقوع است؛از شادی،خنده و تبسّم خیزد و برای صحّت و نشاط جسم بسی سودمند است.

به تجربه یافته‌اند که در اثنای تفکر،فشار خون بر مغز و بازوان زیاد می‌شود، القای غیر یا القای به خود تأثیرات عجیب در انسان دارد.

القائات سوء برای انسان،مضرات بدنی و اختلال جسمانی دارد و القائات نیک کمک مؤثری است برای خلاصی از آلام و توجّه به خوشی و سعادت.فرق عمده و محسوس در میان نیک‌بینی و بدبینی از اینجاست،همه می‌دانیم که سنخ آرزوها و افکار مؤثر در جسم و حرکات آن است.

بنابراین مراتب نفس و جسم،ارتباطی کامل و تأثیری هویدا و محسوس در یکدیگر دارند و واسطۀ این ارتباط اعصاب است که باید از این واسطه نیز غفلت نداشت و کمال مراعات را نمود.

پس باید انسان برای وصول به هدف و غایت خود هر دو جنبۀ نفس و جسم یا جنبۀ معنوی و مادی خود را رعایت کند،نه یک‌سره به جسم بپردازد که کار حیوانات است و نه جسم را محروم گذارد که بالنتیجه به آنچه منظورش از رهایی جسم بوده نیز نخواهد رسید؛باید در همه حال عدالت به کار بست و موازنه را همیشه نگاه داشت ⁽¹⁾.

با توجه به مسائل گذشته،اگر نفس و غرائز و امیالش و خواسته‌ها و شهواتش،با خواسته‌ها و دستورات حکیمانۀ حضرت حق متحد شود،منبعی از حقایق

و واقعیت‌ها خداوندی خواهد شد و تمام اعضا و جوارح در طریق انجام عمل صالح و کردار پسندیده خواهند افتاد؛زیرا اعضا و جوارح به منزلۀ ابزار نفس‌اند و نفس چون آراسته به پاکی‌ها باشد،اعضا و جوارح را با پاکی‌ها تغذیه می‌کند،اما اگر منبع رذایل شود،تمام اجزاء وجود انسان از آن رذایل و ناپاکی‌ها تغذیه کرده و در نتیجه از انسان موجودی بدتر از حیوانات خواهد ساخت و این دو مرحله، یعنی مهذّب بودن نفس،یا ناپاکی و آلودگی آن،فرع شناخت نفس یا جهل به آن است و با توجّه به تأثیراتی که جسم و نفس بر یکدیگر دارند ببینید،جهل به نفس و قواعدی که تزکیه و تهذیب نفس بر عهدۀ آن‌هاست،چه منبعی برای خطر و خسارت است !!

نفس ما موجود عجیبی است و به فرمودۀ امام عارفان و مولای متّقیان علی علیه السلام نفس ما کتاب مبین است و به قول حکما نفس ما نسخۀ مجمل عالم است،که از برکت معرفت به نفس و جنود آن و آگاهی بر قواعد الهی،می‌توان به آن مقامی که حتی در قدرت ملک مقرّب نیست رسید.بیایید از این ظواهر به باطن سفر کنیم؛ بیایید از این دیوارهای تاریک مادی روزنه‌ای به سوی عالم نور باز کنیم؛بیایید درصدد شناخت خود برآمده و از موقعیّت خود آگاه گردیم؛بیایید حلال و حرام مولا را شناخته و به کار بندیم؛بیایید خود را از این قفس تنگ طبیعت آزاد کرده،به فضای غیر متناهی عشق دوست پرواز کنیم؛بیایید نفس و جنودش را بشناسیم و تمام خواسته‌ها و امیال و غرائزی که بر صفحۀ او نقش است به هنگام به کارگیری آن‌ها با خواسته‌های حضرت دوست منطبق کنیم.

صاحب کتاب«لوایح»می‌گوید:

آدمی اگرچه به سبب جسمانیّت در غایت کثافت است،اما به حسب روحانیّت [ نفس ] در نهایت لطافت است،به هرچه روی آرد حکم آن گیرد و به هرچه توجه

کند رنگ آن پذیرد،لهذا حکما گفته‌اند:چون نفس ناطقه به صور مطابق حقایق متجلّی شود و به احکام صادق آن متحقّق گردد،«صارت کانه الوجود کله».

و أیضاً عموم خلایق به واسطۀ شدّت اتّصال به این صورت جسمانی و کمال اشتغال بدین پیکر هیولانی چنان شده‌اند که خود را از آن بازنمی‌دانند و امتیازی نمی‌توانند و فی المثنوی المولوی قدّس سرّه من افاداته: ای برادر تو همان اندیشه‌ای

پس باید بکوشی و خود را از نظر بپوشی،بر ذاتی اقبال کنی و به حقیقتی اشتغال نمایی که درجات موجودات همه مجالی اویند و مراتب کاینات همه مرائی کمال او و بر این نسبت چندان مداومت نمایی که با جان تو درآمیزد و هستی تو از نظر تو برخیزد و اگر به خود روی آوری،روی به او آورده باشی و چون از خود تعبیر کنی،تعبیر از او کرده باشی ⁽¹⁾. گر در دل تو گل گذرد گل باشی

*** ز آمیزش جان و تن تویی مقصودم

*** کی باشد کی لباس هستی شده شق

مادام که آدمی به دام هوی و هوس گرفتار است،دوام این نسبت از وی دشوار است،اما چون آثار جذبات لطف در وی ظهور کند و مشغلۀ محسوسات و معقولات را از باطن وی دور،التذاذ به آن غلبه کند.بر لذّات جسمانی و راحات روحانی،سختی مجاهده از میانه برخیزد و لذّت مشاهده در جانش آویزد،خاطر از مزاحمت اغیار بپردازد و زبان حالش بدین ترانه ترنّم آغازد: ای بلبل جان مست ز یاد تو مرا

چون طالب صادق،مقدّمۀ نسبت جذبه را که التذاذ است بنیاد کرد،حق سبحانه در خود باز یابد،می‌باید که تمامی همّت را بر تربیت و تقویت آن گمارد و از هرچه منافی آن است خود را باز دارد و چنان داند که اگر فی المثل عمر جاودانی صرف آن نسبت کند،هیچ نکرده باشد و حق آن کما ینبغی به جای نیاورده 1. بر عود دلم نواخت یک زمزمه عشق

آری،نفس احتیاج به تأدیب،تهذیب،تعنیف و ترغیب دارد،احتیاج دارد به آداب الهی مؤدّب گردد،نیازمند است از تمام آلودگی‌ها پاک شود،ضرورت دارد او را به اجبار وادار به حرکت در مسیر حق کرد و با توجّه دادنش به آیات و روایاتی که در آن‌ها به نیکوکاران وعدۀ سعادت ابدی داده شده،او را ترغیب و تشویق به کار خیر و عمل صالح کرد.او موجودی است الهی،تا می‌توان باید وی را به عشق حق و اجرای دستورهای الهی واداشت و باید توجه کرد که غرائز و امیال و شهوات

و خواسته‌هایش از مرز عدالت و فرمان‌های حق نگذرد،بلکه وسیله‌هایی باشند برای تحصیل رشد و مقام قرب،نه عللی برای سقوط و فراهم آمدن شقاوت و هلاکت ابدی،باید کاری کرد که جز از حق و شؤون حق لذّت نبرد و باید جلوی غرق شدنش را در لذّات مادّی محض گرفت،بلکه او را باید به نحوی تربیت کرد که لذّات مادی را در حدود دستورات حق برای یافتن لذّات معنوی بخواهد و باید به او توجّه داد که او منبع انعکاس تمام عوالم و آیینۀ نمایش تمام حقایق است. آدمی چیست برزخ جامع

باطنش در محیط وحدت غرق

مخالفت با هوای نفس،بهترین عبادت

عرفای بزرگ اسلامی می‌گویند:در انسان،عنصری هست که عبارت از روح شهوانی و خور و خواب اوست و این عنصر مایۀ هوی و هوس و شهوت است که آن را نفس می‌نامند.

نفس،آدمی را به پیروی از لذّات و شهوات حسیّه وامی‌دارد و منبع اخلاق ذمیمه و مفاسد و شرور است.

نفس سرکش با همدستان خود چون دنیا و شیطان،سه حایل بزرگ انسانند در راه اتصال به حق.

هجویری می‌گوید:نفس،منبع شرّ است و قاعدۀ سوء و اظهار اخلاق دنی و افعال مذموم را سبب اوست و این بر دو قسمت بود:یکی معاصی و دیگر اخلاق سوء چون کبر و حسد و بخل و خشم و حقد و آنچه بدین ماند از معانی ناستوده اندر شرع و عقل،پس به ریاضت مر این اوصاف را از خود دفع تواند کرد،چنان که به توبه مر معصیت را که معاصی از اوصاف ظاهر بود و این اخلاق از اوصاف باطن و ریاضت از افعال ظاهر بود و توبه از اوصاف باطنی،آنچه اندر باطن پدیدار آید از اوصاف دنی به اوصاف سنی ⁽¹⁾ظاهر و پاک شود و آنچه بر ظاهر پدیدار آید به اوصاف باطن،پاک شود و نفس و روح هر دو از لطایفند اندر قالب،چنان که اندر عالم شیاطین و ملائکه و بهشت و دوزخ،اما یکی محلّ خیر است و یکی محلّ شر،چنان که چشم،محل بصر است و گوش،محلّ سمع و کام محلّ ذوق و مانند این از اعیان و اوصافی که اندر قالب آدمی مودع است،پس مخالفت نفس سر همه عبادت‌ها است و کمال همۀ مجاهدت‌ها و بنده جز بدان به حق راه نیابد،از آن که موافقت وی هلاک بنده است و مخالفت وی نجات بنده.

ذو النون گفته:

مفتاح عبادت،فکرت است و نشان رسیدن،مخالفت نفس و هواست و مخالفت آن ترک آرزوهاست،هرکه مداومت کند بر فکرت به دل،غیب ببیند به روح.

ابو سلیمان دارانی گفته:

فاضل‌ترین کارها خلاف رضای نفس است و نیز:هرکه نفس خود را قیمتی داند،هرگز حلاوت خدمت نیابد و نیز هرکه وسیلت جوید به خدای به تلف کردن نفس خویش،خدای نفس او را بر وی نگاه دارد و او را از اهل جنّت گرداند.

حارث محاسبی گفته:

سزاوار است کسی را که نفس خود را به ریاضت مهذّب گردانیده که او را راه بنماید به مقامات.

ابوالحسن خرقانی فرموده:

همۀ چیزها را غایت بدانستم الّا سه چیز را،هرگز غایت ندانستم:غایت کید نفس و غایت درجات مصطفی و غایت معرفت.

جلال الدین آن عارف نکته‌شناس در جلد سوّم مثنوی گوید: نفس اژدرهاست او کی مرده است

ابو سعید ابو الخیر در تفسیر [ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّٰاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ...] ⁽¹⁾می‌گوید:

تا به نفس خویش کافر نگردی به خدای مؤمن نشوی و طاغوت هر کسی نفس اوست.

صاحب«اسرار التوحید»نوشته است که:

شیخ ما روزی در میان سخن،روی به یکی کرد و گفت:که همه وحشت‌ها از نفس است،اگر تو او را نکشی او تو را بکشد،اگر تو او را قهر نکنی او تو را قهر کند و مغلوب خود.

مواظبت بر وضع نفس،از پسندیده‌ترین برنامه‌ها نزد خداست که اگر توجه به او نشود سر از اطاعت برتابد و باز گرداندنش به گردونۀ اطاعت حق،امر محالی گردد !!

یافت مردی گورکن عمری دراز***سائلی گفتش که چیزی گوی باز

چون تو عمری گور کندی در مغاک***چه عجایب دیده‌ای در زیر خاک

گفت این دیدم عجب پس حسب حال***کین سگ نفسم همی هفتاد سال

گور کندن دید و یک ساعت نمرد***یک دمم فرمان یک طاعت نبرد

از جملاتی از قبیل:

مُوتُوا قَبْلَ أَنْ تَمُوتُوا ⁽¹⁾قبل از مرگ بمیرید و یا نفس را بُکشید تا راحت یابید،منظور این نیست که جنبۀ ناسوتی و مادی انسان به کلّی از بین برود،یا ممکن باشد چنین انتظاری داشت،بلکه مقصود این است که زمام نفس سرکش به دست سالک بیاید تا او را رام و پاک کند و صفات رذیلۀ آن را از میان بردارد و با تسلیم و توکل و توجّه کامل به خدا و مراقبت تمام و مجاهدت فراوان ملکات فاضله را جانشین صفات رذیله سازد ⁽²⁾.

سعدی،در وضع نفس و توجّه به تربیت او می‌فرماید:

سخن در صلاح است و تدبیر و خوی***نه در اسب و میدان و چوگان و گوی

تو با دشمن نفس هم‌خانه‌ای***چه در بند پیکار بیگانه‌ای؟

عنان باز پیچان و نفس از حرام***به مردی ز رستم گذشتند و سام

تو خود را چو کودک ادب کن به چوب***به گرز گران مغز مردان مکوب

کس از چون تو دشمن ندارد غمی***که با خویشتن برنیایی همی

وجود تو شهری است پر نیک و بد***تو سلطان و دستور دانا خرد

همانا که دونان گردن فراز***در این شهر گیرند سودای آز

تو را شهوت و حرص و کین و حسد***چو خون در رگانست و جان در جسد

گر این دشمنان تربیت یافتند***سر از حکم و رأیت نه برتافتند

هوی و هوس را نماند ستیز***چو بیند سر پنجهٔ عقل تیز

آری،بالاترین و برترین عبادت این است که از وساوس نفس و هوی و هوس او خویش را رها ساخته،از حالت نفس خواهی به خدا خواهی رسی و تمام خواسته‌های نفس را در تمام زمینه‌های زندگی با خواسته‌های حضرت دوست مطابقت دهی و به عبارت دیگر نفس را از غیر خدا خالص نموده و از تصرّف شیطان و هوی خلاص کنی.

امام خمینی رحمه الله در این زمینه می‌گوید:

خلوص از تصرّف شیطان که مقدّمۀ اخلاص است،به حقیقت حاصل نشود مگر آن که سالک در سلوکش خداخواه شود و خودخواهی و خودپرستی را که منشأ تمام مفاسد و امّ الأمراض باطن است زیر پا نهد و این به تمام معنی در غیر انسان کامل و به تبع او در خلّص اولیا در دیگر اشخاص میسور نیست،ولی سالک نباید مأیوس از الطاف باطنیّه حق باشد که یأس از رَوْح اللّه سرآمد همه سردی‌ها و سستی‌هاست و از اعظم کبائر است و آنچه از برای صنف رعایا نیز ممکن است قرّة العین اهل معرفت است.

پس بر سالک طریق آخرت لازم و حتم است که با هر جدیّتی که هست،معارف و مناسک خود را از تصرّف شیطان و نفس امّاره تخلیص کند و با کمال دقّت و تفتیش در حرکات و سکنات و طلب مطلوب خود غور کند و غایت سیر و تحصیل و مبادی حرکات باطنیّه و تغذّیات روحیّه را به دست آورد و از حیله‌های نفس و شیطان غفلت نکند و از دام‌های نفس امّاره و ابلیس غافل نشود و در جمیع حرکات و افعال سوء ظنّ کامل به خود داشته باشد و هیچ‌گاه آن را سر خود و رها نکند؛چه بسا باشد که با اندک مسامحه‌ای انسان را مغلوب کند و به زمین زند و سوق به هلاکت و فنا دهد؛زیرا که اگر غذاهای روحانی از مصرف شیطان خالص نباشد و دست او در فراهم آوردن آن‌ها دخیل باشد،علاوه بر آن که ارواح و قلوب با آن‌ها تربیت نشوند و به کمال لایق خود نرسند،نقصان فاحش برای آن‌ها دست دهد و شاید صاحب خود را در سلک شیاطین یا بهائم و سباع منسلک نماید و آنچه مایۀ سعادت و رأس المال کمال انسانیّت و وصول به مدارج عالیه است،نتیجه منعکس دهد و انسان را به هاویۀ مظلمۀ شقاوت سوق دهد ⁽¹⁾.

اینجاست که باید گفت:مخالفت با هوی و هوس نفس برای کسب رضای حق بهترین عبادت است و نزد خداوند بهترین پاداش را دارد چنانچه قرآن می‌فرماید:

[ وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ* فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ ] ⁽²⁾.

و اما کسی که از مقام و منزلت پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا و هوس بازداشته است،پس بی‌تردید جایگاهش بهشت است.

و این نهی نفس از هوی عبارت از همان ریاضت است که در زبان اولیای الهی آمده است،در آثار درویش محمّد طبسی در توضیح این آیه می‌خوانیم:

مراد از ریاضت منع نفس حیوانی،از انقیاد و مطاوعت قوّت شهوی و غضبی و آنچه بدان دو قوّت تعلّق دارد و منع نفس ناطقه از متابعت قوای حیوانی از رذایل اخلاق و اعمال مانند حرص بر جمع مال و افشای جاه و توابع آن از حیله و خدیعه و غلبه و تعصّب و حقد و حسد و فجور و انهماک در شرور و غیر آن و ملکه گردانیدن نفس انسانی را طاعت عقل عملی بر وجهی که رسانندۀ او باشد به کمالی که او را ممکن باشد.

و نفسی را که متابعت قوای شهوی کند بهیمی خوانند و آن را که قوای غضبی کند سبعی و آن را که رذایل اخلاق ملکه کند شیطانی و این جمله را نفس امّاره خوانند،اگر این رذایل در وی ثابت باشد و اگر ثابت نباشد وقتی میل به شرّ کند و وقتی میل به خیر و چون میل به خیر کند از میل به شرّ پشیمان شود و بر آن خویشتن را ملامت کند نفس لوّامه خوانند.

و نفسی را که منقاد عقل باشد و طلب خیر و سعادت او را ملکه شده نفس مطمئنّه خوانند.

و غرض از ریاضت سه چیز است:

یکی رفع موانع از وصول به حق و آن شواغل ظاهر و باطن است.

و دوّم مطیع گردانیدن نفس حیوانی عقل عملی را که باعث باشد بر طلب کمال.

و سوّم ملکۀ گردانیدن نفس را به ثبات بر آنچه معدّ او باشد،قبول فیض حق را تا به کمالی که او را ممکن باشد برسد.

ریاضت آن است که هرگاه که دل خود را طلبی ملازم حق بینی و کسی که نفس خود را به ریاضات مهذّب نگردانید سزاوار است که او را به مقامات راه ننمایند

و ریاضت،شکستن نفس است به خدمت و منع کردن نفس است از فترت در خدمت.

باید که هرچه نفس تو آرزو بدان کند و توانی حاصل کردن و صاحب قدرت باشی،عنان نفس را کشیده داری و خلاف آن کنی و ترک لذّت گیری.

و باید که در راه دین منصف باشی و عیب خود را بر طبق اخلاص نهی و از عیب دیگران بری شوی و پیوسته بر درگاه خالق باشی و در نزد خلایق خود را مجرم شمری و خود را وقف راه حق کنی و از ریا و سمعه دور باشی و هرچه به تو رسد از نیک و بد نظر تو بر خالق باشد نه بر خلق ⁽¹⁾. قدر دل و پایه جان یافتن جز به ریاضت نتوان یافتن ⁽²⁾

سر حلقۀ عارفان امیر مؤمنان علیه السلام در آن چند بیت معروفش می‌فرماید: دوائک فیک و لا تبصر

درد جسم و روح تو از نقص تو و تن‌پرستی و لذات جسمانی و هوای نفسانی و جهل و خودبینی تو است و تو بصیرت نداری.

تو همان کتاب مبین خدایی که در آن آیات قدرت و علم و حکمت و حقایق ایجاد همه به قلم قدرت الهی در آن نگاشته و هر حرفی از این کتاب حقیقتی از حقایق عینی وجود را آشکار می‌گرداند و سرّی از اسرار عالم را بر تو منکشف می‌سازد.

تو گمان کردی همین جِرم کوچک تن و مشت خاک بدنی،نه چنین است بلکه تو همان روح امر الوجود قدسی الهی هستی که عالم اکبر در آن منطوی و حقایق کلیّه جهان آفرینش در او جمع است.

حکیم نظامی می‌گوید: تو آن نوری که چرخت طشت شمع است

مولوی می‌گوید: این جهان چون کوزه،دل چون بحر آب

لذّت و الم نفس

نفس این دنیای حیرت‌زا و این دریای بی‌ساحل،دارای کیفیّات بی‌شماری است.

لذّت و الم دو کیفیت از کیفیّات نفسانی است؛نفس وقتی در برابر عوامل مادّی قرار می‌گیرد،میلش به آن عوامل تحریک می‌شود و رنج بدست آوردن امور مادی را هرچند پر زحمت باشد بر خود تحمل می‌کند،چون به هدف مادی رسد و نفس

با آن هدف اتّصال پیدا کند لذّت می‌برد و در صورت نرسیدن به مطلوب مادی دچار الم و درد می‌گردد،یا اگر هدف یافته بر اثر حادثه‌ای از دستش برود دچار الم شده و گاهی از شدّت غصّه بیمار می‌شود !!

در مرحلۀ معنویّت هم همین‌طور است،خداوند،تنها هدف و مقصود نفوس زکیه و اهل معرفت است و نفوس عالیه برای رسیدن به این مقصود حقیقی از تحمّل هر رنجی دریغ ندارند و برای یافتن محبوب خویش تا سرحدّ جان باختن پیش می‌روند،اینان از حرکت در این مسیر،بهترین لذّت را برده و فراق معشوق برای آنان سنگین‌ترین الم است.

البته درک این لذّت و الم معنوی بستگی به معرفت انسان نسبت به حقایق عالی عالم دارد و تا کسی با دست زدن به دامن انبیا و اولیا وارد وادی معرفت نشود،از این دو مقوله خبری نخواهد یافت.

بی‌خبران از معارف و آنان که هدفی جز امور مادی ندارند،حدود الم و لذت‌شان،همان حدود حیوانات است و زحمت آنان که منحصر به امور محسوس است،ارزشی ندارد و از رحمت مخصوص حقّ محروم و در فردای عالم در عذاب جهنّم مخلّدند.

لذّت یعنی ادراک و وصول به اموری که در آن کمال نفس است (کمال حقیقی یا کمال وهمی و خیالی) مانند ادراک و وصول انسان مثلاً به غذای خوش و صوت و صورت زیبا و ریاست و سلطنت و آمال و تخیّلات خوش و الم یا عدم لذّت است و معنی آن مقابل لذّت،یا ضد لذّت و معنی آن ادراک امور منافر و مضادّ کمال نفس است.

به هر حال معنی الم را از لذت باید دریافت به تقابل تضادّ یا عدم ملکه و البته به این معنی لذّت و الم کیف نفسانی است و ذات واجب از آن منزّه است و چون

معلوم شد لذّت و الم ادراک ملایمات و ناملایمات است و ادراک انسان بر سه مرتبۀ کلّی قسمت شود:ادراک حسّی،خیالی و وهمی،عقلی.

پس مراتب لذّت و الم نیز بر این سه قسمت خواهد بود:

لذّت و الم حسّی: که از ورود کیفیّات محسوسه بر قوای حسّی حاصل آید، مانند ذائقه به شیرینی و باصره به سبزه و گل و لامسه از ملموس و شامه از عطر و سامعه از صوت خوش و الم هریک ضدّ آن.

لذّت و الم خیال و وهم: خیال،به امیدواری‌های خوشی و تخیّل آن و آرزوهای نیکو لذّت بردن و وهم به غلبه و سروری یافتن و نام نیکو و شهرت و معروفیّت و قبول عامّه و یا جهانگیری و فاتح و غالب بر خصم بودن.

لذّت عقلی: که مخصوص نفس ناطقۀ قدسیّه و نفس کلیّۀ الهیه است عبارت از ادراک حق و نیل به حق و درک حقایق اشیاء چنان که هستند و خصوص معرفت به حقّ اوّل و مشاهدۀ حسن مطلق نامتناهی الهی است و التذاذ به اطاعت و عبودیّت او و فکرت در اوصاف جلال و جمال و قدرت و حکمت و رحمت نامنتهای او و استغراق در شهود.

و باید دانست که نفوس برحسب انتخاب این سه مرتبه از لذّت و الم بر سه قسمت شوند.

نفوس دانیه: مردمی که مطمح نظر و غایت همّتشان درک لذّات حسّیه است تا آن حد که اگر لذّات حسّی آن‌ها معارض لذّت وهم و خیال شود لذّت حسی را ایثار کرده و مقدم دارند.

مثلاً اگر در مجلسی که لذّات پنج حس ظاهر آن‌ها مهیّاست دعوت شوند، هرچند شرافت و آبرو و شؤون آن‌ها که لذّات وهم و خیال است به کلّی بر باد رود، بدان مجلس عشق و جاذبه لذّات حسّی،آن نفوس را توان کشید.

نفوس متوسّطه: مردمی که مقصد اعلای آن‌ها لذّات وهم و خیال است،یعنی میل ریاست و شهرت و سایر موهومات و خیالات بر آن‌ها غالب آید تا حدّی که اگر لذّات وهمی با حسّی معارض شود لذّات وهم و خیال را ایثار کنند و مقدم بر لذّات حسّی دارند به عکس طبقۀ اوّل،اینان در چنان مجلسی که شرافت و آبرویشان در خطر باشد هرچند کمال لذّات پنج حس مهیّاست هرگز قدم نگذارند؛زیرا لذّات شرافت و آبرو و حیثیت آنان بسی از لذّات حسّی لذیذتر و شریف‌تر است.

بلی اگر لذّات حسّی با وهمی معارض نشوند و با هم جمع تواند شد البتّه آن‌ها به هر دو مجذوب گشته و از هر دو بهره‌مند شوند،اما وقتی که لذّات وهمی تعارض با لذّات عقلی کند باز آن نفوس محکوم لذّات وهمی شده و از لذّات مقام عالی عقل خود را محروم سازند.

نفوس عالیه و مستعلیه: نفوسی هستند که مقصود اصلی و غرض نهایی آن‌ها مصروف لذّات عقلی و کمال معنوی ابدی است و همّتشان صرف ملک باقی علم و معرفت الهی و حقایق مجرّدۀ عالم قدس و جهان جاودانی است و هرگاه این لذّات با لذّات حسّی و وهمی باطل الذات معارض شود،به کلّی از لذّات وهمی و حسّی ناقابل صرف‌نظر کنند و در مقام لذّات عقلانی،آن‌ها را چیزی نشمرند و اصلاً مجذوب آن امور ناثابت فناپذیر و سریع الزّوال نشوند؛بلکه در دریای پرگوهر لذّات عقلی مستغرق علم و معرفت شده و مجذوب حق و حقیقت گردند و مشتاق تکمیل و تهذیب نفس و سرگرم راز و نیاز با معشوق حقیقی و محبوب ازلی باشند.

بلی اگر لذّات حس و وهم معارض با لذّات عقلی آن‌ها نباشد،البته از آن لذّات هم تا حدّی که برای وصول به لذّات عقلی کمک و مساعد است بهره‌مند شوند و در حقیقت آن دو نوع لذّت را مقدّمه و مقصود بالعرض و منظور تبعی قرار دهند که اگر

کم‌ترین زیان به لذّات عقلی نرساند و بلکه تقویت و مساعدت هم کند به آن لذّات توجّه کنند و الّا رها کرده و لذّات عقلی را اختیار نمایند.

این نکته نیز معلوم باد که طبقۀ اوّل نفوس که محکوم و مجذوب محسوساتند، ممکن است اگر لذّات حسّی با وهمی معارض شود لذّات حسّ را مقدّم دارند، لیکن اگر باز لذّات حسّی با لذّات عقلی معارضه کند،عقلی را اختیار کنند و آن نفوس در این صورت عالی‌تر از نفوس متوسّطه شوند و از صلحا و سعدای عالم محسوب گردند و اگر لذّات حسّی را بر عقلی مقدّم شمرند در این صورت آن‌ها از معنی انسانیّت محروم و حیوان بلکه پست‌تر از حیوانند که:

[ أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ] ⁽¹⁾.

آنان مانند چهارپایانند بلکه گمراه‌ترند.

اما طبقه دوّم یعنی نفوس متوسّطه،نیز ممکن است توفیق یافته هنگام تعارض لذّات وهمی با عقلی،عقلی را اختیار کنند و از لذّت وهمی در این حال صرف‌نظر کنند و آن را فدای لذّت عقلی سازند،در این صورت آن نفوس متوسّطه در طبقۀ عالی داخل شده با نفوس عالیۀ انبیا و اولیای حق مشابهت و رفاقت یابند:

[ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً ] ⁽²⁾.

و اگر گاه تعارض لذّات وهمی با عقلی اوهام و خیالات را اختیار کنند و مغرور امور بی‌ثبات و باطل الذات شوند،آنان از فیض عقبی محروم و از سعادت حقیقی دور افتاده و از نفوس شیاطین بلکه شیطان انسی آن‌ها هستند و با شیاطین متّحد و محشور شوند و به شقاوت و ظلمت نفس گرفتار آیند.

و اکثر نفوس انسان حسّی هستند،یعنی همان نفوس پست محکوم حس و محسوساتند و نفوس متوسّطه یعنی انسان وهمی نسبت به آنان بسیار اندکند گرچه طبقه متوسّطه نسبت به عالی باز بسیارند.

اما طبقۀ انسان عقلی که انسان به حقیقت،آن‌ها هستند بسیار بسیار اندکند که فرموده‌اند:

الْمُؤْمِنُ أَعَزُّ مِنَ الْکِبْریتِ الاَحْمَرِ ⁽¹⁾.

مومن از کبریت احمر نایاب‌تر است.

آنان گوهری کمیاب و در ادوار عالم افرادی قلیل،به آن مقام شامخ راه یافته و بدان کاخ رفیع منزل یابند.

ابو علی سینا گوید:

«جل جناب الحق أن یکون شریعة لکل وارد أو یرد علیه إلا واحدا بعد واحد» ⁽²⁾.

مقام شامخ مشاهده حق برتر از آن است که همه کس آنجا راه یابد مگر ادواری بگذرد تا افرادی بلند همّت و افروخته به نور معرفت بلکه سوختۀ عشق و محبّت لایق آن مقام عزت و سلطنت شوند !!

قصّه کوتاه که صفات و ملکات عالی که به اتّفاق انبیا و حکما،فضیلت و شرافت حقیقی انسان به آن مربوط است،سرچشمۀ حقیقی و سبب اصلی آن در نفس، معرفت خدا و محبّت به جمال حق و کمال مطلق و بزرگی روح و قوّت و استعلای نفس ناطقه است،که هرچه نفس عالی‌تر است و معشوق و مشتاق الیه او بزرگ‌تر آثار این صفات بیش‌تر در او پدیدار است.

خلاصه نسبت مستقیمی بین مراتب معرفت و خداشناسی با کلیّه اوصاف کمالیّه است،که محقّقاً هرکس معرفت وی بیش‌تر و علم و ایمانش کامل‌تر است، اوصاف کمال او بیش‌تر است.

این نکته را نیز نباید فراموش کرد که در جنب معرفت،حاکمیّت بر نفس و خودداری از شهوات بیجا و جلوگیری از هوی و هوس نفس بسیار لازم است که معرفت،بدون این حرکات مثبت نتیجه و ثمری نخواهد داد،به این خاطر حضرت صادق علیه السلام فرمودند:

کسی که می‌خواهد در دیوان بیداران قرار بگیرد باید نفس را از شهوت نگاه دارد و بالاترین شهوت و خطرناک‌ترین آن شهوت خودبینی و خودخواهی است که هرکس از خود بگذرد به خدا می‌رسد ⁽¹⁾.

عطار می‌گوید:

در راه تو هرکه خاک در شد***در عالم عشق معتبر شد

در کوی تو هر که راهبر شد***هر لحظه به طبع خاک در شد

هر خاک که در ره قِدَم گشت***در عالم عشق تاج سر شد

تا تو نشوی چو ذره ناچیز***نتوانی ازین قفس به در شد

هر کو به وجود ذره آمد***فارغ ز وجود خیر و شر شد

در هستی خود چو ذره گم شد***ذاتی که ز عشق معتبر شد

نفس در روایات

روایات مهمّی که از نبیّ اسلام و ائمّۀ طاهرین علیهم السلام رسیده،نشان دهندۀ این

حقیقت‌اند که نفس در صورت عدم تزکیه منشأ تمام مفاسد و در صورت آراسته شدن به تربیت الهی علّت خوشبختی و سعادت است،در این بخش لازم است به بعضی از آن روایات که توضیحی بر آیات قرآن است اشاره شود.

فی وَصِیَّةِ أَبی ذَرٍ قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:عَلَی الْعاقِلِ أَنْ یَکُونَ لَهُ ساعاتٌ:ساعَةٌ یُناجی فیها رَبَّهُ،وَ ساعَةٌ یُحاسِبُ نَفْسَهُ وَ ساعَةٌ یَتَفَکَّرُ فیما صَنَعَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ ⁽¹⁾.

در سفارش ابو ذر است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:بر عاقل است که دارای ساعاتی باشد:ساعتی را در مناجات با پروردگار به سر برد،ساعتی از نفس خود حساب بکشد،ساعتی در اندیشۀ صنع حقّ نسبت به خودش باشد.

قالَ أَمیرُ الْمُؤْمِنینَ علیه السلام:مَنْ لَمْ یَتَعَاهَدِ النَّقْصَ مِنْ نَفْسِهِ غَلَبَ عَلَیْهِ الْهَویٰ وَ مَنْ کانَ فی نَقْصٍ فَالْمَوْتُ خَیْرٌ لَهُ ⁽²⁾.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:کسی که در مقام اصلاح نقص نفس نباشد،هوی بر او غالب خواهد شد و کسی که دچار نقص نفس است مرگ برایش بهتر است.

عَنَ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:أَلا فَحاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحاسَبُوا فَإِنَّ فی الْقِیامَةِ خَمْسینَ مَوْقِفاً کُلُّ مَوْقِفٍ مَقامُ أَلْفَ سَنَةٍ ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ:[ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ ] ⁽³⁾⁽⁴⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:بیایید به حساب خود برسید،قبل از این که به

حسابتان برسند،محقّقاً در قیامت پنجاه موقف وجود دارد که هر موقفی را هزار سال ایستادن است،سپس این آیه را تلاوت فرمود:در روزی که مقدارش هزار سال است.

عَن الثّمالی قالَ:کانَ عَلِیُّ بنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَقُولُ:ابْنُ آدَمَ لا تَزالُ بِخَیْرٍ ما کانَ لَکَ واعِظٌ مِنْ نَفْسِکَ وَ ما کانَتِ الْمُحاسَبَةُ مِنْ هَمِّکَ وَ ما کانَ الْخَوْفُ لَکَ شِعاراً وَ الْحُزْنَ لَکَ دِثاراً،ابنُ آدَمَ إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ مَبْعُوثٌ وَ مَوْقُوفٌ بَیْنَ یَدَیِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَسْئُولٌ فَاَعِدِّ جَواباً ⁽¹⁾.

ابو حمزه ثمالی می‌گوید:امام سجاد حضرت علی بن الحسین علیهما السلام می‌فرمود:

فرزند آدم،همیشه به خیر و خوبی هستی،چنانچه از درونت تو را واعظی باشد [ فطرت وجدانت در تمام امور تو را هدایت و راهنمایی کند و عقلت بتواند نورش را در تمام زمینه‌های زندگیت بگستراند ] و چنانچه حسابرسی نفس شغل و قصد و همّتت باشد،تو در خیری،اگر خوف از مقام حق شعارت و حزن بر عمر از دست رفته و کمی عملت لباس و رواندازت باشد،فرزند آدم مرگ برای تو حتم و از مبعوث شدن و ایستادن در پیشگاه حق ناچاری،فردا از تو بازپرسی می‌شود،برای آن روز جواب آماده کن.

فیما أَوْصیٰ بِهِ أَمیرُ الْمُؤْمِنینَ إبْنَهُ الْحَسَنَ صَلَواتُ اللّه عَلَیْهِما:یا بُنَیَّ لِلْمُؤْمِنِ ثَلاثُ ساعاتٍ:ساعَةٌ یُناجی فیها رَبَّهُ وَ ساعَةٌ یُحاسِبُ فیها نَفْسَهُ وَ ساعَةٌ یَخْلُو فیها بَیْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّاتِها فیما یَحِلُّ وَ یُحْمَدُ وَ لَیْسَ لِلْمُؤْمِنِ بُدٌّ مِنْ أَنْ یَکُونَ شاخِصاً فی ثَلاثٍ:مَرَمَّةٌ لِمَعاشٍ أَوْ خُطْوَةٌ لِمَعادٍ أَوْ لَذَّةً فی غَیْرِ مُحَرَّمٍ ⁽²⁾.

در سفارش امیر المؤمنین به فرزندش حضرت حسن صلوات اللّه علیهما آمده:

فرزندم ! برای مؤمن سه ساعت است:ساعتی برای مناجات با پروردگارش، ساعتی برای حسابرسی از نفسش و ساعتی برای لذّات نفس و آنچه حلال و پسندیده است،مؤمن از حرکت در سه برنامه چاره‌ای ندارد،اصلاح برنامۀ معاش،قدم برداشتن برای معاد،طلب لذّت در غیر حرام.

عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبی طالِبٍ علیه السلام قالَ:قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:إِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی حَدَّ لَکُمْ حُدُوداً فَلا تَعْتَدُوها وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ فَرائِضَ فَلا تُضَیِّعُوها وَ سَنَّ لَکُمْ سُنَنَاً فَاتَّبِعُوها وَ حَرَّمَ عَلَیْکُمْ حُرُماتٍ فَلا تَنْتَهِکُوها وَ عَفیٰ لَکُمْ عَنْ أَشْیاءَ رَحْمَةً مِنْهُ مِنْ غَیْرِ نِسْیانٍ فَلا تُکَلِّفُوها ⁽¹⁾.

علی بن ابی طالب علیه السلام از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که حضرت فرمود:

خداوند برای شما حدودی مقرّر فرموده از آن تجاوز نکنید و اموری را بر شما واجب کرده آن‌ها را ضایع منمایید و سنّتی برای شما قرار داده از آن‌ها پیروی کنید،برنامه‌هایی را بر شما حرام کرده نسبت به آن‌ها بی‌حرمت نباشید و از مسائلی از باب رحمت و بدون فراموشی بر شما گذشت فرموده،خود را نسبت به آن مسائل در مشقّت و رنج قرار ندهید.

در روایتی آمده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

شما را به زیرک‌ترین زیرک‌ها و احمق‌ترین احمق‌ها خبر دهم ؟ گفتند:آری.

فرمود:زیرک‌ترین زیرک‌ها کسی است که از نفس حساب بکشد و برای بعد از مرگ کار کند و احمق‌ترین احمق‌ها کسی است که از هوای نفس پیروی کند و بر خدا

آرزوهای بیهوده داشته باشد ⁽¹⁾.

مردی گفت:یا امیر المؤمنین ! انسان چگونه از نفس حساب بکشد ؟ فرمود:

چون صبح و شب کرد،به نفس رجوع کند و بگوید:ای نفس ! امروز روزی بود که بر تو گذشت و هرگز باز نمی‌گردد و در آنچه خود را خرج کردی خداوند از تو بازپرسی خواهد کرد،در امروز چه کردی ؟ آیا ذکر و حمد خدا کردی ؟ آیا حق برادر مؤمن را ادا کردی ؟ غصّه‌ای از او برطرف نمودی ؟ در نبودش به اهل و فرزندش رسیدی ؟ بعد از مرگش بازماندگانش را توجّه کردی ؟

با آبرویت جلوی غیبت مؤمنی را گرفتی ؟ به مسلمانی کمک کردی ؟ در امروزی که بر تو گذشت چه کردی ؟ به راستی در آنچه بوده دقّت کند،اگر به خیر گذشته خدا را شکر کرده و بر توفیقی که از طرف حق نصیبش گشته تکبیر بگوید،اگر معصیت یا تقصیری داشته استغفار کند و بر ترک کار ناپسند به طور جدّی تصمیم بگیرد و خطوط سیاهی که از گناه بر صفحۀ نفسش پدید شده،با صلوات بر محمّد و آلش و عرض بیعت با امیر المؤمنین و قبول آن بیعت و اعادۀ لعن بر طعنه زنندگان و دشمنان علی علیه السلام و ضایع‌کنندگان حق مولا،محو و نابود کند،اگر این گونه عمل کند،خداوند می‌فرماید:با دوستیت با دوستانم و دشمنیت با دشمنانم در گناهانت با تو مناقشه نخواهم کرد !!

عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:ما کانَ عَبْدٌ لِیَحْبِسَ نَفْسَهُ عَلَی اللّهِ إِلّا أَدْخَلَهُ اللّهُ الْجَنَّةَ ⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:بنده‌ای جلوی نفسش را به خاطر خدا از آنچه ممنوع شده نمی‌گیرد،مگر این که خداوند او را وارد بهشت می‌کند.

علی علیه السلام از ابی جحیفه نقل می‌کند که گفت:

وارد بر رسول خدا صلی الله علیه و آله شدم در حالی که باد گلو کردم.فرمود:باد گلویت را فرو بیاور،به تحقیق بیش‌تر مردمی که در دنیا سیر بودند،در قیامت طولانی‌ترین گرسنگی را دارند.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:نور حکمت گرسنگی است و دوری از خدا سیری است و نزدیکی با مقام حق دوستی مساکین و نزدیکی با آنان است،خود را سیر نکنید که نور معرفت در قلوبتان خاموش می‌گردد،کسی که شب را با سبکی شکم در نماز بگذراند،شبی را گذرانده در حالی که حورالعین اطرافش بودند و حضرت فرمود:دل‌ها را با زیادی طعام و آشامیدنی نمیرانید،دل‌ها مانند زراعتی که آب اضافه بخورد از بین می‌رود،با طعام و آشامیدنی بیش از اندازه می‌میرند ⁽¹⁾.

وَ قالَ:مَنْ غَلَبَ عِلْمَهُ هَواهُ فَهُوَ عِلْمٌ نافِعٌ،وَ مَنْ جَعَلَ شَهْوَتَهُ تَحْتَ قَدَمَیْهِ فَرَّ الشَّیْطانُ مِنْ ظِلِّهِ وَ قالَ صلی الله علیه و آله یَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ:أَیُّما عَبْدٍ أَطاعَنی لَمْ آکِلْهُ إِلیٰ غَیْری وَ أَیُّما عَبْدٍ عَصانی وَکَلْتُهُ إِلیٰ نَفْسِهِ ثُمَّ لَمْ ابالِ فی أَیِّ وادٍ هَلَکَ ⁽²⁾.

و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:کسی که علمش بر هوایش غالب باشد آن علم نافع است و کسی که حاکم بر شهوتش باشد شیطان از سایه‌اش می‌گریزد و نیز آن حضرت فرمود:خداوند می‌فرماید:هر بنده‌ای فرمان مرا ببرد او را به غیر وانمی‌گذارم و هرکس مرا نافرنانی کند،او را به خودش وامی‌گذارم،سپس باکی ندارم که در کجا هلاک می‌شود.

در بعضی از اخبار آمده است:

مردی به نام مجاشع بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و عرض کرد:یا رسول اللّه ! راه

معرفت حق چیست ؟ فرمود:نفس شناسی.گفت:راه موافقت با حق کدام است ؟ فرمود:مخالفت با نفس.پرسید:راه رسیدن به رضای حق چیست ؟ فرمود:خشم بر نفس.گفت:راه وصل حق کدام است ؟ فرمود:هجرت از نفس.عرض کرد:راه طاعت حق چیست ؟ فرمود:عصیان نفس.گفت:چه راهی برای یاد حق است ؟ فرمود:نسیان نفس.گفت:طریق قرب حق کدام است ؟ فرمود:دوری از نفس.

گفت:راه انس با حق چیست ؟ فرمود:وحشت از نفس.گفت:رسیدن به این همه واقعیت‌ها با چه برنامه‌ای میسّر است ؟ فرمود:یاری خواستن از حق در برابر نفس ⁽¹⁾.

قالَ أَمیرُ الْمُؤْمِنینَ علیه السلام:مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ،وَ مَنْ غَفَلَ عَنْها خَسِرَ وَ مَنْ خافَ أَمِنَ وَ مَنِ اعْتَبَرَ أَبْصَرَ وَ مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ،وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ ⁽²⁾.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:کسی که نفس را محاسبه کند سود کرده و هرکس از آن غفلت کند ضرر کرده،آن کس که بترسد ایمن می‌شود و هرکس عبرت بگیرد بینا می‌گردد و هرکس بینا شود می‌فهمد و هرکس بفهمد عالم می‌شود.

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبائِهِ علیهم السلام قالَ:قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:طُوبیٰ لِمَنْ تَرَکَ شَهْوَةً حاضِرَةً لِمَوْعودٍ لَمْ یَرَهُ ⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:خوشا به حال کسی که شهوت امروز را برای نفع بردن در فردای ندیده ترک کند.

عَنْ أَبی جَعْفَرٍ علیه السلام قالَ:إِنَّ اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ:بِجَلالی وَ جَمالی وَ بَهائی وَ عَلائی

وَ ارْتِفاعی لا یُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوایَ عَلیٰ هَواهُ إِلّا جَعَلْتُ غِناهُ فی نَفْسِهِ وَ هَمِّهِ فی آخِرَتِهِ وَ کَفَفْتُ عَنْهُ ضیعَتَهُ وَ ضَمِنْتُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ رِزْقَهُ وَ کُنْتُ لَهُ مِنْ وَراءِ تِجارَةِ کُلِّ تاجِرٍ ⁽¹⁾.

امام باقر علیه السلام فرمود:خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید:قسم به جلال و جمالم و ارزش و علوّ و بلندیم،عبدی خواستۀ مرا بر خواسته‌اش مقدّم نمی‌دارد مگر این که بی‌نیازیش را در خودش قرار می‌دهم و شغلش را در آخرتش مقرّر کرده و معیشتش را کفاف می‌کنم و آسمان‌ها و زمین را ضامن رزقش نموده و من برای او فوق تجارت هر تاجرم.

قالَ عَلیٌّ علیه السلام:مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ هانَتْ عَلَیْهِ شَهَواتُهُ ⁽²⁾.

علی علیه السلام فرمود:هرکس را نفس کریم و بزرگوار شد،[ اسباب عزّت واقعی را برای خود حفظ کرد ]،شهوت به نزد او خوار گشته،[ در حدّی که حاضر به پیروی از آن نخواهد بود ].

امیر المؤمنین علیه السلام در«نهج البلاغة»می‌فرماید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:بهشت،پیچیده به رنج‌های عبادت و خودداری از گناهان است و آتش پیچیده به خواهش‌ها و هواهای نفس است و بدانید هیچ چیز از طاعت خدا نیست مگر آن که انجامش بر انسان گران است و هیچ چیز از معصیت خدا نیست مگر آن که موافق میل و خواهش نفس است،خدا رحمت کند مردی که شهوت را از خویش دور کند و از پیروی خواهش‌ها و آرزوهای نفس بازایستد؛زیرا این نفس مشکل‌ترین امر است برای بازداشتنش از شهوت،این نفس است که

همیشه بر اثر خواهش و آرزو به معصیت شوق دارد،ای بندگان خدا ! بدانید که مؤمن شب را صبح نمی‌کند و صبح را به شب نمی‌رساند،مگر آن که به نفس خود بدگمان است و پیوسته از آن عیب‌جویی می‌کند و از نفس بیش از آنچه برای خدا انجام داده می‌طلبد،پس مانند کسانی باشید که از شما در بدست آوردن عنایت حق پیشی گرفتند و جلوی روی شما گذشتند،از دنیا خیمه کندند،هم‌چون خیمه کندن کوچ‌کننده و دنیا را به سر رساندند،مانند طی کردن منازل ⁽¹⁾...

به قول عارف روشن ضمیر،حکیم صفای اصفهانی: قومی به گرد کوی فنا راهبر شدند

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قالَ:مَنْ مَلَکَ نَفْسَهُ إِذا رَغِبَ وَ إِذا رَهِبَ وَ إِذَا اشْتَهی وَ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَضِیَ حَرَّمَ اللّهُ جَسَدَهُ عَلَی النّارِ ⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:به هنگام رغبت و ترس،به وقت میل و غضب

و خشنودی هرکس جلودار نفسش باشد،خداوند بدنش را به آتش جهنّم حرام می‌کند.

عَنْ أَبی جَعْفَرٍ علیه السلام قالَ:إِنَّما الْمُؤْمِنُ إِذَا رَضِیَ لَمْ یُدْخِلْهُ رِضاهُ فی إِثْمٍ وَ لا باطِلٍ وَ إِذا سَخَطَ لَمْ یُخْرِجْهُ سَخَطُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ وَ الَّذی إِذا قَدَرَ لَمْ یُخْرِجْهُ قُدْرَتُهُ إِلَی التَّعَدّی وَ إِلیٰ ما لَیْسَ لَهُ بِحَقٍّ ⁽¹⁾.

امام باقر علیه السلام فرمود:مؤمن فقط کسی است که خشنودی‌اش او را در گناه و باطل نبرد و خشمش به وقت خشم او را از مدار قول حق بیرون نکشد،مؤمن به وقت قدرت تجاوز ندارد و قدرتش او را به آنچه حق نیست هدایت نمی‌کند.

نفس و مقامات اربعه

فیلسوف بزرگ،عارف معارف،مجتهد عالی قدر مرحوم حاج میرزا ابوالحسن رفیعی قدس سره،در مسئلۀ علاج نفس از آلودگی‌ها مقالۀ مهمّی دارد که لازم است پویندگان راه عرفان بر آن مطّلع شوند.

گرچه این مقاله نیاز به تفسیر و توضیح دارد،ولی تفسیر آن از عهدۀ این کم‌ترین خارج است،تنها به ذکر اصل مقاله اکتفا می‌شود:

بدان که قوّۀ عملیه در نفس انسانیّه کارفرمای بدن جسمانی است در رسیدن به اوج سعادت و کمال،ناچار است که مراتب چهارگانه را که خواهیم شرح داد به سیر و حرکت معنویّه عبور نموده تا از حضیض نفس حیوانیّت به ذروۀ علیای انسانیّت

نایل و برخوردار شود.

مرتبۀ اولی که او را«تجلیه»خوانند،آن است که نفس قوا و اعضای بدن را به مراقبت کامله در تحت انقیاد و اطاعت احکام شرع و نوامیس الهیه وارد نموده که اطاعت اوامر و اجتناب از منهیّات شرعیّه را به نحو اکمل نماید،تا پاکی صوری و طهارت ظاهریّه در بدن نمایان شود و در نفس هم رفته رفته خوی انقیاد و ملکه تسلیم برای ارادۀ حق محقّق گردد و برای حصول این مرتبه،علم فقه بر طبق طریقۀ جعفریّه کافی و به نحو اکمل عهده‌دار این امر است.

مرتبۀ ثانیه که آن را«تخلیه»نامند،آن است که نفس به مضار و مفاسد اجتماعی و انفرادی اخلاق رذیله و خوی‌های پلید آگاهی یابد و به تدبّر در عواقب وخیم آن‌ها در دنیا و عقبی بر طبق دساتیره مقرّره در فن علم اخلاق،آن صفات ناپسند را از خود دور و محو نماید،هم‌چون کبر و حسد و حرص و شهوت و بدبینی به خلق و خودخواهی و باقی صفات رذیله که در کتب اخلاق ثبت است و این کارها در معالجات روحانی و طبّ الهی هم‌چون خوردن مسهلات و داروهاست برای رفع اخلاط فاسده در معالجۀ جسمانی و طبّ طبیعی.

مرتبه ثالثه که آن را«تحلیه»نامند آن بود که پس از حصول تخلیه و رفع موانع، خود را به زیور اخلاق نیک و خوی‌های پسندیده که در نظام اجتماع و فرد تأثیر به سزا و عمیق دارند آراسته کند و این خود پاکیزگی باطن و طهارت معنویه است که تا این معنی حاصل و متحقّق نشود،آدمی در باطن آلوده و نجس خواهد بود،هرچند که ظاهر بدن محکوم به پاکی ظاهری است و این کار در طبّ روحی و معالجۀ نفس مانند خوردن غذا و استعمال دوای مقوّی است که برای تولید نیرو و قوّت بدن در طبّ جسمانی بکار می‌برند.

مرتبه رابعه و پس از حصول و تحقّق مراتب سه‌گانۀ فوق از برکت صفا و پاکی

روح در نهاد آدمی جاذبۀ محبّت به حضرت حق پیدا گردد،که تولید آن از مجذوب شدن قهری است به عالم حقیقت و سرد شدن از عالم مجازی که عرصۀ ناپایدار ممکنات است و رفته رفته محبّت شدّت نماید و اشتعال و افروختگی در روح عیان گردد و از خود بیخود و بی‌خبر شود و این مقام را که مرتبۀ چهارم از کمال قوّۀ عملیه است فنا گویند و مقام فناء فی اللّه سه درجه دارد:

درجه اولی: فناء در افعال است،که در نظر عارف سالک جملۀ مؤثّرات و همۀ مبادی اثر و اسباب و علل از مجرّد و مادّی و قوای طبیعیّه و ارادیّه بیهوده و بی‌اثر شود و مؤثّری غیر از حق و نفوذ اراده و قدرت حق در کائنات نبیند و عوامل این عالم را محو و ناچیز در حیطۀ قدرت نامتناهی الهی شهود نماید و در این حال یأس تمام از همۀ خلق و رجاء تام به حق پیدا شود و حقیقت آیۀ کریمۀ:

[ وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ ] ⁽¹⁾.

[ ای پیامبر ! ] هنگامی که به سوی دشمنان تیر پرتاب کردی،تو پرتاب نکردی،بلکه خدا پرتاب کرد [ تا آنان را هلاک کند ].

به عین شهود بدون شائبه پندار و خیال عیان بیند و لسان حال او مترنّم به مقال ذکر کریم«لا حول و لا قوّة الّا باللّه» گردد و در این مقام بزرگ‌ترین قدرت‌ها و نیروهای مقتدرترین سلاطین عالم امکان،با قدرت و نیروی پشۀ ضعیف در نظر حقیقت‌بین او یکی شود و این درجه را محو گویند.

درجۀ ثانیه: فناء در صفات حق است،بیان این مقام آن که انواع مختلفۀ کائنات که هریک در حد خود تعیّنی و نامی دارند،مانند مَلَک و فلک و انسان و حیوان و اشجار و معادن که در نظر اهل حجاب به صورت کثرت و تعدّد و غیریّت متصوّر

و مشهود هستند،در نظر عارف الهی یکی شوند،یعنی همه را از عرش اعلای تجرّد تا مرز خاک به صورت نگارستانی مشاهده نماید که در تمامت سقف و دیوار آن عکس علم و قدرت و حیات و رحمت و نقش و لطف و مهر و محبّت الهی و عنایت یزدانی به قلم تجلّی نگاشته و پرتو جمال و جلال حق بر آن افتاده است.

در این نظر برّ به بحر و دریاها به خشکی‌ها،افلاک و خاک،عالی و دانی بهم متصل و پیوسته و یکی خواهند بود و همه با یک نغمه و به یک صدای موزون خبر از عظمت عالم ربوبی دهند و در این مقام به حقیقت توحید و کلمۀ طیّبۀ«لا إله إلّا اللّه» متحقّق شود،یعنی همۀ صفات کمال را منحصر به حق داند و در غیر حق ظلّ و عکس صفات کمال را پندارد و این مقام را طمس خوانند.

درجۀ ثالثه: مقام فناء در ذات است که فناء در احدیت گویند و در این مقام همگی اسماء و صفات،از صفات لطف هم‌چون رحمان و رحیم و رزّاق و منعم و صفات قهر مانند قهّار و منتقم را مستهلک در غیب ذات احدیّت نماید و به جز مشاهدۀ ذات احدیّت هیچ‌گونه تعیّنی در روح او باقی و منظور نماند،حتّی اختلاف مظاهر هم‌چون جبرئیل و عزرائیل و موسی و فرعون از چشم حقیقت‌بین صاحب این مقام مرتفع شود،مِهر و خشم حق،بسط و قبض،عطا و منع وی، بهشت و دوزخ برای او یکی گردد،صحت و مرض،فقر و غنی،عزّت و ذلّت برابر شود،در این مرحله است که شاعر عارف،الهی نیک سروده که گفت: گر وعده دوزخ است و یا خلد غم مخور بیرون نمی‌برند تو را از دیار دوست

و شاید یکی از مراتب استقامت که در صحیفۀ الهیه امر بدان فرموده و ممدوح در علم اخلاق و محمود در فنّ عرفان است،همین مقام شامخ فنا در ذات است و این مقام را«محق»خوانند که به کلّی اغیار از هر جهت محو و نابود گشته،توحید صافی و خالص ظهور و تحقّق یافته است،در این مرتبه که آخرین منازل و سفر إلی

اللّه-جلّت عظمته-بود به لسان حقیقت گوید:«یا هو یا من لیس إلّا هو»و چون طالب حق به این مقام رسید از هویّت او و هویّت همۀ ممکنات چیزی نمانده بلکه در تجلّی حقیقت حق متلاشی و مضمحل شده‌اند،[ لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ ] ⁽¹⁾» ⁽²⁾.

آری،اگر جلوی نفس از غرق شدنش در شهوت،شهوت طعام و شراب، شهوت جاه و مقام،شهوت خودخواهی و خودبینی،شهوت مال دوستی و دنیاپرستی و خلاصه هر شهوت نابجا و غلطی گرفته شود،به مقامات عالی رسیده و به صفات حق آراسته شده،بلکه از او خودی باقی نمانده و جز خدا چیزی در بین نخواهد ماند.

به قول فیلسوف کبیر،حاج ملّا هادی سبزواری:

ای به رَهِ جستجوی نعره زنان دوست دوست***گر به حرم ور به دیرکیست جز او اوست اوست

پرده ندارد جمال غیر صفات جلال***نیست بر این رخ نقاب نیست بر این مغز پوست

جامه دران گل از آن نعره زنان بلبلان***غنچه بپیچد به خود خون به دلش تو به توست

یار به کوی دل است کوی چو سر گشته گوی***بحربه جوی است وجوی این همه درجستجوست

با همه پنهانیش هست در اعیان عیان***باهمه بی رنگیش در همه زاو رنگ و بوست

مخزن اسرار او است سرّ سویدای دل***در پیش اسرار باز در به در و کو به کوست

این که در قرآن مجید و روایات،این همه اصرار بر خویشتن‌داری و خودداری از شهوات شده،چون راه کمال و سعادت انسان در این است و به همین خاطر هرکس به مقام قرب رسید از این راه رسید و هرکس از مقام حق دور ماند به خاطر شهوت دور ماند،به همین جهت حضرت صادق علیه السلام جهت راهنمایی به راه حق فرموده‌اند:

[ مَنْ رَعی قَلْبَهُ عَنِ الْغَفْلَةِ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَةِ وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ فَقَدْ دَخَلَ فی دیوانِ الْمُنْتَبِهِینَ ]

هر کس قلبش را از غفلت و نفسش را از شهوت و عقلش را از جهل بازدارد در زمرۀ هوشیاران خواهد بود.

حقیقت عقل

عقل،عالی‌ترین نعمتی است که خدای بزرگ به انسان عنایت فرموده و تمام امتیاز انسان نسبت به سایر موجودات به عقل او است.

عقل،نوری است الهی،حقیقتی است ربّانی،وجودی است روحانی،چراغی است نورانی و راه‌گشای تمام خیرات به روی انسان.

انسان به عقل،انسان است،به عقل آراسته به آدمیّت است،به عقل گیرندۀ قواعد تربیت است،به عقل در خط عبادت و عبودیّت است.

عقل،خورشید مملکت وجود،بهترین مایۀ موجود،پرواز دهندۀ انسان در غیب و شهود و بالاترین علت برای صعود و در پیشگاه حضرت حق موجودی محمود است.

عقل،نیروی معنوی،روح ملکوتی،قیمت دهندۀ جسم ناسوتی و ارزش دهندۀ جان لاهوتی است.

عقل،تمیز دهندۀ حق از باطل،نور از ظلمت،درستی از نادرستی،پاکی از آلودگی،عزّت از ذلّت،دنیا از آخرت،راه از چاه،تاریکی از نور است.

عقل،مناط تکلیف و معیار شناخت حلال از حرام و تکیه‌گاه انبیا و اولیا و شمع پر فروغ خانۀ خلقت است.

جایگاه عقل در وجود انسان

اگر عقل نبود،انسان با حیوانات فرقی نداشت و بلکه در عمل و حرکت از همه حیوانات بدتر و پست‌تر بود،انسان بدون عقل جایی در خلقت ندارد و برای او بدون عقل راهی به سوی خدا نیست.

عقل،قوه عالیۀ نفس است که با داشتن آن،انسان از حیوان ممتاز و برتر شده است؛وظیفۀ این نیروی بلند قدر درک کلیّات است مستقلاً یا به وسیلۀ تجرید آن‌ها از جزئیّات و مورد استفاده قرار دادن علوم ارتکازی که در خلقت بشر نهفته است، برای درک مجهولات و کنترل قوای نفسانی تا به مصرف لازم رسیده و سوء استعمال نشوند.

پس نقش مهم عقل استدلال است و استنباط که مرتبۀ عالی استدلال می‌باشد، یعنی راه یافتن به مجهولات به سود فرد و جامعه و مراقبت در حسن استعمال قوا.

حیوان از استدلال بهره ندارد و این است که قدرت غلبه بر طبیعت در او نیست و چنانچه می‌بینیم تنها راهنمای او در حیات،غریزه و هوش است دیوانه از آنجا فاقد عقل است که حرکاتش تحت کنترل نیست و می‌کند آنچه را برای خود و جامعه زیان‌آور است و به ناچار جامعه او را با جبر تحت معالجه یا مراقبت شدید قرار می‌دهد و از همین رو لفظ عقل از عقال که زانوبند شتر است گرفته شده،چون

بر سرکشی غرائز و هوس‌ها بند می‌زند ⁽¹⁾.

در هر صورت عقل آدمی،یکی از شگفت‌انگیزترین قوای انسانی است و هنوز هزاران کتاب و مقاله نتوانسته است گوشه‌ای از این دریای بی‌کران رحمت الهی را بنمایاند.

صاحب«راز آفرینش انسان»در مقالۀ نهم از کتاب خود می‌گوید:

جای شگفتی است که در میان این همه انواع مختلف حیوانی که بر روی کرۀ ارض ظاهر شده‌اند،اعم از آن‌ها که فعلاً وجود دارند،یا آن‌ها که منقرض گردیده و نابود شده‌اند غیر از شعور حیوانی هیچ‌گونه قوای دماغی دیگری مشاهده نشده است،تا ظهور شخص انسان،از هیچ حیوانی اثری بر جا نمانده است که توانسته باشد قطعه سنگی را بتراشد،یا ارقام را تا ده بشمرد یا اصلاً معنی رقم را فهمیده باشد.

در گیر و دار عرصۀ خلقت پاره‌ای مخلوقات به ظهور رسیده‌اند که عالی‌ترین درجۀ شعور حیوانی یا هوش یا حسیّات دقیقۀ دیگر را از خود ظاهر ساخته‌اند.

زنبور قرمز،ملخ را شکار می‌کند و آن را در گودالی می‌اندازد و به نقطۀ مناسبی از بدن ملخ شروع به تخم‌گذاری می‌کند و همین که بچه‌ها از تخم در آمدند از گوشت بدن ملخ تغذیه می‌کند بدون آن که یک دفعه او را بکشد؛زیرا در این صورت خود آن‌ها هم تلف خواهند شد.

زنبور این عمل را هر مرتبه باید با نهایت صحّت و دقّت انجام داده باشد و الّا نسلی به وجود نمی‌آید.

علم هنوز نتوانسته است توجّهی بر این عمل بکند،ولی با وجود این نمی‌توان این اقدام عجیب را حمل بر تصادف و اتّفاق کرد.

پس از آن زنبور سوراخی در زمین می‌کند و خود با نهایت خوشوقتی وارد آن شده در همانجا جان می‌سپارد،نه خود زنبور و نه اخلاف آن سر از کاری که می‌کنند در نمی‌آورند و نمی‌دانند بچه‌های آن‌ها پس از تولد چه می‌کنند و اصلاً نمی‌دانند دارای فرزندی هستند،زنبور حتّی نمی‌داند که خود او به وجود آمده و زندگی کرده و مرده است.

زنبوران عسل و مورچگان تشکیلاتی به وجود آورده و حکومتی برای خود ساخته‌اند و در دستگاه خود او نوع سرباز و کارگر و غلام و خدمتکار،افرادی می‌گمارند.

در میان یک طایفه از مورچگان رسم است که کارگران دانه جمع می‌کنند و به لانه می‌آورند تا در زمستان سایرین از آن تغذیه کنند،برای این منظور حجره‌های مخصوص آسیاب تعبیه کرده‌اند که مورچگان مخصوصی که دارای فک‌های بزرگ و قوی هستند دانه‌ها را در آنجا آسیاب کنند و برای غذای سایرین آماده سازند.

شغل منحصر به فرد این کارگران آسیاب کردن دانه‌هاست و همین که فصل پائیز فرا رسید و دانه‌ها همه آسیاب شد،آن وقت مصالح عمومی اقتضا می‌کند که حتّی المقدور در مصرف آذوقه صرفه‌جویی شود و چون عدّۀ آسیابان در نسل جدید رو به افزایش می‌گذارد،به منظور همین صرفه‌جویی مورچگان نظامی شروع به اعدام آسیابانان می‌کنند.

برخی از مورچگان به سائقۀ طبیعی یا از روی فهم و شعور حقیقی مزارع مخصوصی ترتیب می‌دهند و قارچ در آن می‌کارند و به مصرف غذای خود می‌رسانند،همین جماعت پاره‌ای کرم‌ها و شته‌های درخت را به دام آورده آن‌ها را اهلی می‌کنند و به جای گاو ماده و بز از آن‌ها استفاده می‌کنند و از شیرۀ شیرینی که از

آن‌ها می‌دوشند تغذیه می‌نمایند،هم چنین مورچگان افرادی را اسیر کرده و به نام غلام و خدمت‌گزار نگاه می‌دارند.

بعضی از مورچگان برای ساختن لانه،اوّل برگ‌ها را به قطعات مرتب می‌بُرند و کارگران آن قطعات را به جای خود نگاه می‌دارند و بعد برای آن که آن‌ها را به هم متّصل سازند،اطفال خود را در حالی که هنوز به صورت تخم هستند مثل دوک پشم‌ریسی از میان این برگ‌ها می‌گذرانند و با لعابی که از تن این اطفال خارج می‌شود،گوشۀ برگ‌ها را بهم می‌دوزند،بدین ترتیب بچۀ مورچه،ناکام از تولید پیله در اطراف بدن خود،محروم می‌ماند ولی در عوض نفع اجتماع را ملحوظ کرده و به جامعۀ خود خدمتی می‌کند.

چطور می‌توان باور کرد که اتم‌ها و ذرات بیجان که وجود مورچه را تشکیل می‌دهند قادر به اجرای این همه عملیات غامض و عجیب باشند و آیا نباید گفت عقلی و شعوری در میان هست که آن‌ها را به چنین کارهایی وامی‌دارد ؟! ⁽¹⁾

آری،عقل آن‌ها خدا است و خود آن‌ها از عقل بی‌بهره‌اند،ولی از میان جانوران تنها انسان است که رشد قوای دماغی او به حدّی رسیده که می‌تواند تعقّل و استدلال کند،[ و هموست که لیاقت دارا شدن عقل را به او عطا کردند ].

تا قبل از ظهور انسان دست قدرت هنوز مخلوقی از خاک به وجود نیاورده بود که مانند او دارای مغز متفکّر و قابل انعطاف باشد،به همین جهت می‌توان تصوّر نمود که روزی بارقه‌ای از عقل کل به وجود او دمید و او را اشرف مخلوقات ساخت و قدرتی نامحدود به او عطا کرد و او را با ابدیّت هم‌قرین نمود ⁽¹⁾.

آری،عقل باعث امتیاز آدمی بر بیش‌تر موجودات شد و این عقل بود که از قدیمی‌ترین ایّام تا به امروز،آثار شگفت‌انگیز و برنامه‌هایی حیرت‌آور به وجود آورد.

کتاب‌ها و کتابخانه‌ها،هنرهای گوناگون،سفرۀ گستردۀ تمدّن،کارخانجات عظیم،علوم گوناگون همه و همه از آثار عقل است.

عقل از بالاترین وسائط بین حق و خلق است و به خاطر اوست که انسان منظور نظر خداست و لایق گرفتن فیض خاص از حضرت دوست.

گفتار علامۀ مجلسی رحمه الله دربارۀ عقل

علّامۀ مجلسی رحمه الله در ترجمۀ عقل و توضیح این گوهر گرانبهای خلقت چنین می‌گوید:

آنچه از تتبّع اخبار و دقّت در آثار پرمایۀ ائمۀ ابرار علیهم السلام برای ما روشن می‌شود،این است که خداوند در هر انسانی قوّه و استعداد درک امور از قبیل منافع و مضارّ و غیر این‌ها را با اختلاف فراوانی که در این امور بین انسان‌ها هست قرار داده و کم‌ترین درجۀ این قوّه و استعداد در هرکس باشد،برای او مناط تکلیف است و به آن قوّه از دیوانگان ممتاز است و به اختلاف درجات آن قوّه و استعداد،تکالیف تفاوت پیدا می‌کند؛هرگاه این قوّه کامل‌تر باشد تکلیف سخت‌تر و زیادتر است،البته با علم و عمل امکان تکمیل این قوّه هست؛هرگاه کسی در تحصیل علوم حقّه بکوشد و به آن عمل کند قدرت عقلش افزون گردد.

امّا با این همه تعریفی که از عقل شده و با این همه آثاری که از این موجود گرانبها ظهور می‌کند و با این همه ارزشی که برای او هست،باید قبول کرد،که عقل بر دو قسم است:کلّی و جزئی؛اما عقل کلّی یا کلّ و به عبارت دیگر دانای مطلق خداست و انسان،دارای عقل جزیی است و تمام اشتباهات ناشی از این است که عقل خود را در درک همۀ واقعیت‌ها و روابط اشیاء مستقل می‌داند و می‌خواهد با این عقل جزئی نسبت به کلّ حقایق نظر داده و در تمام امور می‌خواهد عقل خود را معیار قرار بدهد،در حالی که میدان دید عقل جزئی محدود است و با محدودیّت عقل نمی‌توان به تمام واقعیت‌ها رسید؛از همین‌جا یاری خواستن عقل جزئی از عقل کلّ یا عقل مطلق ضروری به نظر می‌رسد و این اتّصال از طریق دست زدن به دامن انبیا و امامان میسّر است.اگر انسان‌ها در رابطه با وحی قرار بگیرند از مشکلات دنیایی که ناشی از عقل جزئی است نجات پیدا کرده،می‌توانند دارای یک زندگی سالم و دور از خطا شوند و می‌توانند به تأمین سعادت اخروی خود نیز اقدام نمایند.

عقل جزئی،همیشه مورد حملۀ عرفا بوده است،همان عقلی که با اتّکا به او

تاکنون میلیون‌ها مکتب و راه برای بشر به وجود آورده‌اند و روز به روز بر گمراهی این موجود شریف افزوده‌اند.

مگر وحی چه می‌گوید که کثیری از فرزندان آدم از آن روی‌گردان شده‌اند ؟ وحی می‌گوید:همان‌طوری که در امور مادی احتیاج به کمک دارید،در امور معنوی هم نیازمند کمک هستید،می‌گوید:بیایید عقل خود را در ارتباط با عقل مطلق عالم قرار دهید،تا از سعادت دو دنیا بهره‌مند شوید !

آمدن کتب آسمانی،بعثت انبیا بزرگ الهی،امامت امامان همه و همه برای کمک دادن به عقل بشر بود؛برای این بود که عقل این موجود را به بلوغ واقعی خودش برسانند،فرار از وحی و دین خدا در حقیقت فرار از سعادت و خوشبختی است.

بدون تردید اگر عقل جزئی با وحی ارتباط نگیرد،بسیاری از امور که در راه سعادت انسان،پایه و ریشه‌اند برای انسان مجهول خواهد ماند،در آن صورت از انسان،توقّع بزرگی و کرامت نمی‌توان داشت.

آنان که با وحی سر وکار ندارند،پرده‌ای ضخیم از جهل به روی صورت زیبای عقل کشیده‌اند و او را از دید وسیع محروم نموده و خود را آلت دست هوی و هوس و شیاطین جنّی و انسی کرده‌اند !

آنان که با وحی ارتباط ندارند،نسبت به قسمتی از علل سعادت و شقاوت جاهل‌اند؛در این صورت با این که از عقل جزئی و علم بهره‌مندند،جاهل‌اند و حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ فَقَدْ دَخَلَ فی دیوانِ الْمُنْتَبِهینَ.

هرکس عقلش را از جهل معالجه کند،جزء بیداران خواهد بود.

و معالجه عقل از جهل و به تعبیر دیگر علاج دید محدود عقل،فقط در ارتباط دادن او به وحی میسّر است و بس.

روی این حساب مغرور شدن به عقل خود،در هر درجه‌ای که باشد،کاری نابجا و غلط است،ما برای یافتن صراط مستقیم و دریافتن حق،راهی جز اتصال به نبوّت و ولایت نداریم،وگرنه دنیا و آخرت ما تباه خواهد شد !!

عطّار آن عارف وارسته گوید:

گیرم آنچت آرزو آن است حاصل شد همه***چیست آن حاصل همه بی‌حاصلی روز شمار

نیست ممکن در همه دنیا کسی را خوش دلی***گر هوای خوش‌دلی داری ز دنیا کن کنار

دیده را پر نم کن و دل پر غم و برخیز و رو***در نگر در روی گورستان به چشم اعتبار

تو بخواهی مُرد و جز حق دستگیرت نیست کس ***پای نه در ره حق دست ازین و آن بدار

چون بماندی تو چنین و هیچ از عمرت نماند***توبه کن امروز تا فردا نمانی شرمسار

عقل و فکر در قرآن

عقل در قرآن به معنای قوۀ فهم و درک و نیروی رساننده به حقیقت آمده و از آن به عنوان وسیلۀ شناخت حقایق یاد شده است:

[ أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ] ⁽¹⁾.

آیا [ شما مردم مؤمن ] امید دارید که [ آن سخت دلان ] به [ دین ] شما ایمان بیاورند ؟ ! در حالی که گروهی از آنان کلام خدا را همواره می‌شنیدند،سپس بعد از آن که [ معنا و مفهومش را ] درک می‌کردند،[ به سبب دنیاطلبی و امور مادی ] به دلخواه خود تغییرش می‌دادند،در صورتی که می‌دانستند [ به کلام خدا و به مردم جویای حق خیانت می‌کنند ].

[ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ] ⁽¹⁾.

ای اهل کتاب ! چرا دربارۀ ابراهیم مجادله و ستیز می‌کنید [ شما قوم یهود،او را یهودی می‌دانید و شما گروه نصاری،او را نصرانی می‌شمارید ] در حالی که تورات و انجیل بعد از او نازل شد؛آیا نمی‌اندیشید ؟ !

[ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ] ⁽²⁾.

ای اهل ایمان ! از غیر خودتان برای خود محرم راز نگیرید؛آنان از هیچ توطئه و فسادی دربارۀ شما کوتاهی نمی‌کنند؛شدت گرفتاری و رنج و زیان شما را دوست دارند؛تحقیقاً دشمنی [ با اسلام و مسلمانان ] از لا به لای سخنانشان پدیدار است و آنچه سینه‌هایشان [ از کینه و نفرت ] پنهان می‌دارد بزرگ‌تر است.ما نشانه‌ها [ یِ دشمنی و کینه آنان ] را اگر می‌اندیشید برای شما روشن ساختیم.

[ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ] ⁽¹⁾.

و زندگی دنیا [ بدون ایمان و عمل صالح ] بازی و سرگرمی است و یقیناً سرای آخرت برای آنان که همواره پرهیزکاری می‌کنند،بهتر است.آیا نمی‌اندیشید ؟.

[ إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ] ⁽²⁾.

ما آن را قرآنی به زبان عربی نازل کردیم تا شما [ دربارۀ حقایق،مفاهیم، اشارات و لطایفش ] تعقّل کنید.

[ لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ کِتٰاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ] ⁽³⁾.

بی‌تردید کتابی به سوی شما نازل کردیم که مایه [ شرف،بزرگواری،رشد و سعادت ] شما در آن است؛آیا نمی‌اندیشید.

[ قٰالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُکُمْ شَیْئاً وَ لاٰ یَضُرُّکُمْ* أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ] ⁽⁴⁾.

گفت:[ با توجه به این حقیقت ] آیا به جای خدا چیزهایی را می‌پرستید که هیچ سود و زیانی به شما نمی‌رسانند ؟ !*اف بر شما و بر آنچه به جای خدا می‌پرستید؛پس آیا نمی‌اندیشید ؟.

[ کُلَّمٰا أُلْقِیَ فِیهٰا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ* قٰالُوا بَلیٰ قَدْ جٰاءَنٰا نَذِیرٌ

فَکَذَّبْنٰا وَ قُلْنٰا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ کَبِیرٍ* وَ قٰالُوا لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ* فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحٰابِ السَّعِیرِ ] ⁽¹⁾.

هرگاه گروهی در آن افکنده شوند،نگهبانانش از آنان می‌پرسند:آیا شما را بیم‌دهنده‌ای نیامد ؟*می‌گویند:چرا،بیم‌دهنده آمد،ولی او را انکار کردیم و گفتیم:خدا هیچ چیز نازل نکرده است؛شما بیم‌دهندگان جز در گمراهی بزرگی نیستید؛*و می‌گویند:اگر ما [ دعوت سعادت‌بخش آنان را ] شنیده بودیم،یا [ در حقایقی که برای ما آوردند ] تعقّل کرده بودیم،در میان [ آتش ] اهل آتش سوزان نبودیم.*پس به گناه خود اعتراف می‌کنند و مرگ و دوری از رحمت بر اهل آتش سوزان باد.

آیات یاد شده نشان می‌دهد که انسان،لایق درک امور معنوی و مسائل انسانی است و به خصوص با نیروی با عظمت عقل خود می‌تواند معانی بلند و آسمانی مهم‌ترین کتاب هدایت و علمی آفرینش یعنی قرآن مجید را درک کرده و از این طریق،سعادت دنیا و آخرت خود را تأمین نماید؛آری،این است ارزش عقل.

در برخی از آیات به قدرت با عظمت عقل در جهت درک حقایق عالم خلقت اشاره شده که عقل رابط بین انسان و هستی است و آدمی به وسیلۀ این چراغ پرفروغ می‌تواند عالم و اجزاء و عناصرش را بشناسد و از این راه،خدا را یافته به درک عظمت بی‌نهایت در بی‌نهایت او نایل گردد.

[ إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمٰا یَنْفَعُ النّٰاسَ وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ

مَوْتِهٰا وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ وَ السَّحٰابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ] ⁽¹⁾.

بی‌تردید در آفرینش آسمان‌ها و زمین و رفت و آمد شب و روز و کشتی‌هایی که در دریاها [ با جابجا کردن مسافر و کالا ] به سود مردم روانند و بارانی که خدا از آسمان نازل کرده و به وسیله آن زمین را پس از مردگی‌اش زنده ساخته و در آن از هر نوع جنبنده‌ای پراکنده کرده و گرداندن بادها و ابرِ مسخّر میان آسمان و زمین،نشانه‌هایی است [ از توحید،ربوبیّت و قدرت خدا ] برای گروهی که می‌اندیشند.

[ وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ] ⁽²⁾.

در زمین قطعه‌هایی مختلف و گوناگون و باغ‌هایی از انگور و کشتزار و درختان خرمایی است که بر یک ریشه و غیر یک ریشه [ می‌رویند ].ما برخی از آنان را در میوه و محصول با آن که از یک آب سیراب می‌شوند بر برخی دیگر برتری می‌دهیم.بی‌تردید در این امور برای مردمی که تعقّل می‌کنند،نشانه‌هایی [ بر توحید،ربوبیّت و قدرت خدا ] است.

[ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ* یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ* وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ

وَ النُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ] ⁽¹⁾.

اوست که از آسمان،آبی برای شما نازل کرد که بخشی از آن نوشیدنی است و از بخشی از آن درخت و گیاه می‌روید که [ دام‌هایتان ] را در آن می‌چرانید.* برای شما به وسیلۀ آن آب،زراعت و زیتون و خرما و انگور و از همۀ محصولات می‌رویاند؛یقیناً در این [ واقعیت‌ها شگفت‌انگیز طبیعی ] نشانه‌ای است [ بر توحید و ربوبیّت و قدرت خدا ] برای گروهی که می‌اندیشند.* و شب و روز و خورشید و ماه را نیز رام و مسخّر شما قرار داد،و ستارگان هم به فرمانش رام و مسخّر شده‌اند؛قطعاً در این [ حقایق ] نشانه‌هایی است [ بر توحید،ربوبیّت و قدرت خدا ] برای گروهی که تعقّل می‌کنند.

[ وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ* وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمّٰا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خٰالِصاً سٰائِغاً لِلشّٰارِبِینَ* وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ] ⁽²⁾.

و خدا از آسمان آبی نازل کرد و زمین را به وسیلۀ آن پس از مردگی‌اش زنده ساخت،یقیناً در این [ فعل و انفعالات ] نشانه‌ای [ بر توحید،ربوبیّت و قدرت خدا ] ست برای قومی که شنوای [ حقایق ] اند.*و بی‌تردید برای شما در دام‌ها عبرتی است،[ عبرت در این که ] از درون شکم آنان از میان علف‌های هضم شده و خون،شیری خالص و گوارا به شما می‌نوشانیم که برای نوشندگان گواراست.*و از محصولات درختان خرما و انگور [ گاهی بر خلاف خواستۀ

خدا ] نوشابه‌ای مست کننده و [ زمانی دیگر ] رزقی پاکیزه و نیکو می‌گیرید؛ در این [ حقیقت ] نشانه‌ای [ بر توحید،ربوبیّت و قدرت خدا ] ست برای گروهی که تعقّل می‌کنند.

[ وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ] ⁽¹⁾.

و از نشانه‌های [ قدرت و ربوبیت ] او است که برق را مایۀ ترس [ از صاعقه ] و امید [ به باران ] به شما می‌نمایاند و از آسمان آبی نازل می‌کند که زمین را پس از مردگی‌اش به وسیلۀ آن زنده می‌کند؛قطعاً در این [شگفتی‌های آفرینش] نشانه‌هایی است برای مردمی که تعقّل می‌کنند.

قرآن مجید در بسیاری از آیات،عقل را مبدأ و منشأ تفکّر و اندیشه می‌داند و از انسان دعوت می‌کند که زندگی را در تمام جوانبش با تفکّر توأم کند؛زیرا انسان از راه تفکّر در حقایق و عاقبت امور به سعادت دنیا و آخرت می‌رسد.

[ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا وَ یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ ] ⁽²⁾.

دربارۀ شراب و قمار از تو می‌پرسند،بگو:در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است و گناه هر دو از سودشان بیش‌تر است و از تو می‌پرسند:چه چیز انفاق کنند ؟ بگو:از آنچه افزون بر نیاز است.خدا این گونه آیاتش را برای شما بیان می‌کند تا بیندیشید.

[ اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ ] ⁽¹⁾.

آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند و پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند،[ و از عمق قلب همراه با زبان می‌گویند:] پروردگارا ! این [ جهان با عظمت ] را بیهوده نیافریدی،تو از هر عیب و نقصی منزّه و پاکی؛پس ما را از عذاب آتش نگاهدار.

[ وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ* وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ] ⁽²⁾.

و سرگذشت کسی که آیات خود را به او عطا کردیم و او عملاً از آنان جدا شد، برای آنان بخوان؛پس شیطان او را دنبال کرد [ تا به دامش انداخت ] و در نتیجه از گمراهان شد.*و اگر می‌خواستیم [ درجات و مقاماتش را ] به وسیلۀ آن آیات بالا می‌بردیم،ولی او به امور ناچیز مادی و لذت‌هایِ زودگذرِ دنیایی تمایل پیدا کرد و از هوای نفسش پیروی نمود؛پس داستانش چون داستان سگ است [ که ] اگر به او هجوم بری،زبان از کام بیرون می‌آورد،و اگر به حال خودش واگذاری [ باز هم ] زبان از کام بیرون می‌آورد.این داستان گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند؛پس این داستان را [ برای مردم ] حکایت کن،شاید [ نسبت به امور خویش ] بیندیشند.

[ وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ] ⁽¹⁾.

و اوست که زمین را گسترانید و در آن کوه‌هایی استوار و نهرهایی پدید آورد و در آن از همۀ محصولات و میوه‌ها جفت دوتایی [ که نر و ماده است ] قرار داد،شب را به روز می‌پوشاند،[ تا ادامۀ حیات برای همۀ نباتات و موجودات زنده ممکن باشد ]؛یقیناً در این امور برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌هایی [ بر توحید،ربوبیّت و قدرت خدا ] ست.

[ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ] ⁽²⁾.

[ همۀ پیامبران را ] با دلایل روشن و کتاب‌های آسمانی [ فرستادیم ] و قرآن را [ هم ] به سوی تو نازل کردیم به خاطر این که برای مردم آنچه را که برای [ هدایتشان ] به سویشان نازل شده بیان کنی و برای این که [ در پیامبری تو و آنچه را به حق نازل شده ] بیندیشند.

[ وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ] ⁽³⁾.

و از نشانه‌های [ قدرت و ربوبیت ] او این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنارشان آرامش یابید و در میان شما دوستی و مهربانی قرار داد؛یقیناً در این [ کار شگفت‌انگیز ] نشانه‌هایی است برای مردمی که می‌اندیشند.

درویش محمّد طبسی در ترجمۀ تفکّر در قرآن می‌فرماید:

بدان که تفکّر،سیر انسانی است از مبادی به مقاصد و نظر را همین معنا گفته‌اند.

و هیچ کس از مرتبۀ نقصان به مرتبۀ کمال نتواند رسید الّا به سیری و به این سبب اوّل واجبات تفکّر و نظر است.

و بدان که مبادی سیر که از آنجا حرکت باید کرد،آفاق و انفس است و سیر استدلال از آیات هر دو یعنی از حکمت‌هایی که در هر ذرّه از ذرّات هریکی از این دو عالم یافته شود،بر عظمت و کمال مبدع هر دو تا،مشاهدۀ نور ابداع او در هر ذرّه کرده شود.

[ سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ ] ⁽¹⁾.

به زودی نشانه‌های خود را در کرانه‌ها و اطراف جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برای آنان روشن شود که بی‌تردید او حق است.آیا کافی نیست که پروردگارت [ با ظاهر کردن حقایق و دلایل ] بر همه چیز گواه است [ که تنها او آفریننده و بی‌نیاز است و غیر او مخلوق و از هر جهت نیازمند به اوست.] ؟

تفکّر،اسباب را به حق قائم دیدن است و فاضل‌ترین اعمال،فکرت است و ورع،بدان که هرکه را سخن نه از سر حکمت است آن عین آفت است و هرکه را خاموشی نه از سر فکرت است،آن همه شهوت و غفلت است و هر نظر که نه از سر عبرت است آن همه لهو و ذلّت است.

تفکّر کن ببین تا از کجایی***درین زندان ببین بهر چرایی

عقل و فکر در روایات

کانَ أَمیرُ الْمُؤْمِنینَ علیه السلام یَقُولُ:أَصْلُ الإِنْسانِ لُبُّهُ وَ عَقْلُهُ دینُهُ وَ مُرُوَّتُهُ حَیْثُ یَجْعَلُ نَفْسَهُ وَ الأَیَّامُ دُوَلٌ وَ النّاسُ إِلیٰ آدَمَ شَرْعٌ سِواءٌ ⁽¹⁾

بحارالانوار:82/1،باب1،حدیث2.

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرمود:بنیان و ریشۀ انسان مغز اوست و دلیل عاقل بودنش انتخاب دین حق و تکمیل ایمان به انجام دستورات الهی است و مروّت و مردانگی‌اش به طبع بلند و چشم‌پوشی و وفا به عهد و خصوصیّات عالی انسانی است،دنیا و هرچه در آن است،قابل انتقال از این انسان به آن انسان است و آنچه از دست رفتنی است نمی‌تواند باعث عزّت و شرف باشد و مردم نسبت به حضرت آدم از نظر حسب و نسب مساویند.

هرگز حسب و نسب نمی‌تواند مایه فخر و مباهات گردد،افتخار فقط به واقعیت‌ها و حقایق باقیه است.

عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قالَ:خَمْسٌ مَنْ لَمْ یَکُنْ فیهِ لَمْ یَکُنْ فیهِ کَثیرٌ مُسْتَمْتَعٌ قیلَ:وَ ما هُنَّ یَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ قالَ:الدّینُ وَ الْعَقْلُ وَ الْحَیاءُ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ وَ حُسْنُ الأَدَبِ،وَ خَمْسٌ مَنْ لَمْ یَکُنْ فیهِ لَمْ یُتَهَنَّأ الْعَیْشُ:الصِّحَّةُ وَ الْأَمْنُ وَ الْغِنیٰ وَ الْقِناعَةُ وَ الأَنیسُ الْمُوافِقُ ⁽²⁾.

امام صادق جعفر بن محمّد علیهما السلام فرمود:پنج چیز است که اگر در هرکس نباشد،بهرۀ زیادی نخواهد برد.گفته شد:چیست ای پسر رسول خدا ؟ فرمود:

دین،عقل،حیا،خوش خلقی و موافق شرع و عقل زیستن و پنج چیز است که اگر در هرکس نباشد،زندگی گوارایی ندارد:سلامتی،امنیّت،بی‌نیازی،قناعت و یار موافق.

قالَ الرِّضا علیه السلام:صَدیقُ کُلِّ امْرِئٍ عَقْلُهُ وَ عَدُوُّهُ جَهْلُهُ ⁽¹⁾.

حضرت رضا علیه السلام فرمود:دوست هرکسی عقل اوست و دشمن او جهلش.

علی علیه السلام به فرزندش حضرت مجتبی علیه السلام چنین وصیّت می‌فرمود:فرزندم ! فقری شدیدتر از جهل نیست و بی‌عقلی سخت‌ترین نداری است؛تنهایی و وحشتی وحشتناک‌تر از خودبینی نمی‌باشد؛حسب و افتخاری از حسن خلق بهتر نیست،و رعی چون خودداری از محارم وجود ندارد؛عبادتی بالاتر از اندیشه در صنع خدا نمی‌باشد؛عقل،دوست مرد و حلم،وزیر انسان و نرمی،پدر آدمی و صبر از بهترین یاران و پشتیبانان انسان است؛پسرم ! عاقل چاره‌ای ندارد جز این که بینای به شأنش باشد و باید زبانش را حفظ کرده و اهل زمانش را بشناسد؛از جمله بلاها نداری است و بدتر از آن مرض بدن است و از آن بدتر بیماری قلب است؛از جمله نعمت‌ها وسعت و گشایش مالی است،از آن بهتر سلامتی بدن و بهتر از آن تقوای قلب است... ⁽²⁾

قالَ رَسُولُ اللّه صلی الله علیه و آله:یا مَعْشَرَ قُرَیْشَ إِنَّ حَسَبَ الْمَرْءِ دینُهُ وَ مُرُوَّتُهُ خُلْقُهُ وَ أَصْلُهُ عَقْلُهُ ⁽³⁾.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:ای گروه قریش ! به تحقیق،افتخار مرد دین اوست و جوانمردیش اخلاق پسندیدۀ او و ریشه‌اش عقل اوست.

عَنْ أَبی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:ما خَلَقَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَیْئاً أَبْغَضُ إِلَیْهِ مِنَ الْأَحْمَقِ لِأَنَّهُ سَلَبَهُ أَحَبَّ الأَشْیاءِ إِلَیْهِ وَ هُوَ عَقْلُهُ ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند،مبغوض‌تر و پست‌تر از احمق نیافریده؛زیرا محبوب‌ترین چیزها برای انسان که عقل می‌باشد،از او سلب کرده است.

البته سلب عقل به معنای سوء اختیار عبد است،به این معنی که خداوند در ابتدا قدرت پر قیمت عقل را به او عنایت کرده،ولی او درصدد بهره گرفتن از عقل برنیامده.

عَنِ الفَضْلِ بْنِ عُثْمانَ،قالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه السلام یَقُولُ:مَنْ کانَ عاقِلاً خُتِمَ لَهُ بِالْجَنَّةِ إِنْ شاءَ اللّهُ ⁽²⁾.

فضل بن عثمان می‌گوید:از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود:کسی که عاقل است بهشت برایش یک امر حتمی است ان شاء اللّه.

قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما قَسَّمَ اللّهُ لِلْعِبادِ شَیْئاً أَفْضَلُ مِنَ الْعَقْلِ،فَنَوْمُ الْعاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ سَهْرِ الْجاهِلِ وَ إِفْطارُ الْعاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ صَوْمِ الْجاهِلِ وَ إِقامَةُ الْعاقِلِ أَفْضَلَ مِنْ شُخُوصِ الْجاهِلِ وَ لا بَعَثَ اللّهُ رَسُولاً وَ لا نَبِیّاً حَتّی یَسْتَکْمِلَ الْعَقْلَ وَ یَکُونُ عَقْلُهُ أَفْضَلَ مِنْ عُقُولِ جَمیعِ امَّتِهِ وَ ما یَضْمُرُ النَّبِیُّ فی نَفْسِهِ أَفْضَلُ مِنْ اجْتِهادِ الْمُجْتَهِدینَ وَ ما أدَّیٰ الْعاقِلُ فرائِضَ اللّهِ حَتّی عَقَلَ مِنْهُ وَ لا بَلَغَ جَمیعُ الْعابِدینَ فی فَضْلِ عِبادَتِهِمْ ما بَلَغَ الْعاقِلُ إِنَّ الْعُقَلاءَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ الَّذینَ قالَ

اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ:[ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ ] ⁽¹⁾. ⁽²⁾

پبامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:خداوند چیزی در میان بندگان بالاتر از عقل قسمت نکرده،پس خواب عاقل برتر از بیداری جاهل است و افطار خردمند بالاتر از روزۀ جاهل است و ماندن اندیشمند بهتر از سفر بی‌خرد است؛نبیّ و رسولی مبعوث نشد مگر این که خداوند عقلش را کامل کرد و عقل هر پیغمبری از عقول تمام امّتش برتر بود،آنچه را پیامبر در درون نیّت می‌کند،به خاطر برتری عقلش از کوشش کوشندگان بالاتر است؛خردمند،فرایض الهی را جز از طریق خط عقل و خرد بجای نمی‌آورد،عابدان با جمیع عبادتشان از نظر ثواب و بهره به پای عاقل نمی‌رسند،به حق،عقلا همان صاحب مغزانی هستند که خداوند دربارۀ آنان فرمود:فقط خردمندان [ بینادل ] متدکّر [ حق ] می‌شوند.

قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:إِذا بَلَغَکُمْ عَنْ رَجُلٍ حُسْنُ حالِهِ فَانْظُرُوا فی حُسْنِ عَقْلِهِ فَإِنَّما یُجازیٰ بِعَقْلِهِ ⁽³⁾.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:هرگاه خبر نیکی حال کسی به شما رسید،در حسن خردش بنگرید؛زیرا جزای فردا با توجّه به عقل آدمی است.

رُوِیَ عَنْ ابْنِ عبّاسٍ أنَّهُ قالَ:أَساسُ الدِّینِ بُنِیَ عَلَی الْعَقْلِ،وَ فُرِضَتِ الْفَرائِضُ عَلَی الْعَقْلِ،وَ رَبُّنا یُعْرَفُ بِالْعَقْلِ،وَ یُتَوَسَّلُ إِلَیْهِ بِالْعَقْلِ،وَ الْعاقِلُ أَقْرَبُ إِلیٰ رَبَّهِ مِنْ جَمیعِ الْمُجْتَهِدینَ بِغَیْرِ عَقْلٍ،وَ لَمِثْقالُ ذَرَّةٍ مِنْ بَرِّ الْعاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ جِهادِ الْجاهِلِ أَلْفَ عامٍ ⁽⁴⁾.