کلامکم نور ششصد و هفتاد حدیث از چهارده معصوم علیه السلام با توضیح واژگانی و ترجمه دقیق و روان

مشخصات کتاب

سرشناسه :فاطمی، سیدحسین، 1338-

عنوان و نام پدیدآور :كلامكم نور : ششصد و هفتاد حدیث از چهارده معصوم علیه السلام با توضیح واژگانی و ترجمه دقیق و روان/ سیدحسین فاطمی.

مشخصات نشر :مشهد : قلم آذین رضا، 1398.

مشخصات ظاهری :656 ص.

شابک :978-622-6142-60-1

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

یادداشت :کتابنامه: ص. [649] - 656؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع :چهارده معصوم -- احادیث

موضوع :*Fourteen Innocents of Shiite -- Hadiths

موضوع :احادیث شیعه -- قرن 14

موضوع :Hadith (Shiites) -- Texts -- 20th century

موضوع :احادیث شیعه -- قرن 14-- واژه نامه ها

موضوع :Hadith (Shiites) -- Texts -- 20th century -- Dictionaries

رده بندی کنگره :BP136/9

رده بندی دیویی :297/212

شماره کتابشناسی ملی :6111987

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

آدرس: مشهد مقدس، خیابان آیت ا... بهجت2،

پاساژ گنجینه کتاب

قلم آذین رضا: 09151201962 32255390 -51.

مؤلف: سید حسین فاطمی

ناشر: قلم آذین رضا

چاپ: اول 1399

تیراژ: 1000

تعداد صفحات: 689

قطع: وزیری

شابک: 1-60-6142-622-978

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

كَلامُكُمْ نُورٌ

سید حسین فاطمی

فهرست

فهرست. 5

مقدمه. 15

ویژگی‌های این کتاب. 21

نود حدیث از رسول اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) 25

احادیث متنوع. 25

منزلت امام حسین (علیه السلام) 39

فضیلت انتظار 40

زندگی در روشنایی قرآن. 40

احادیث ولایی. 43

منزلت صدیقه طاهره. 49

دو پیش‌گویی نسبت به آینده. 51

سفارش‌هایی به ابوذر 52

سفارش‌هایی به مولا علی. 57

خطبه شعبانیه رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) 65

صد و هفده حدیث از مولا علي (علیه السلام) 71

احادیث متنوع. 71

ثواب حفظ و قرائت قرآن. 80

چند انتخاب از کلمات قصار مولا. 82

سخن مولا با کمیل بن زیاد. 110

نامه مولا به عثمان بن حنیف.. 115

خطبه شقشقیه. 120

خطبه مولا در اولین روزهای خلافت. 132

بخشی از اولین خطبه نهج البلاغه. 137

سخن مولا در فراق صدقه طاهره. 141

نوزده حدیث از صديقه طاهره (سلام الله علیها) 145

احادیث متنوع. 145

احادیث ولایی صدیقه طاهره 148

دیباچه‌ای بر خطبه فدکیه 156

يك تصوير و چهار منظره 156

تصویرهای خطبه فدکیه 167

آیات صریحی که در خطبه فدکیه استفاده شده است.. 186

خطبه فدکیه 189

چهل و دو حدیث از امام حسن (علیه السلام) 241

احادیث متنوع. 241

سخنان مولا با جناده بن ابی امیه. 256

سخن مولا با کسانی که به صلح او اعتراض داشتند 260

سخنرانی مولا در مجلسی که معاویه بود. 261

خطبه مولا بین هواداران معاویه. 264

روایت اعمش بن سالم. 265

اندرزهای مولا به انسان‌ها 266

سخنان مولا با سفیان بن لیلی. 267

پیش گفتاری مجاهد مردی باشکوه. 269

مجاهد مردی با شکوه. 270

ویژگی‌های امام حسن (علیه السلام) از زبان امام صادق (علیه السلام) 285

پنجاه و یک حدیث از امام حسين (علیه السلام) 287

احادیث متنوع. 287

دنیا در دوره یزید 298

جواب مرد کوفی. 299

یک راهنمایی به مرد عصیان‌گر 300

یک خاطره مولا از پدرش.. 301

سخنان مولا در رابطه با قرآن. 302

سخن مولا با لشکریان یزید 303

هدف از قیام مولا. 304

سخن مولا با ابوذر هنگامی که تبعید می‌شد 305

گفت‌وگوی مولا با محمد حنفیه. 305

دلیل بیعت نکردن مولا. 307

خاطره مصعب بن عبد الله. 308

گرد ذلت تسلیم بر او نمی‌نشیند 311

وصیتنامه مولا. 313

مرگ با عزت. 315

سخن مولا به عبد الله بن عمر 317

دو روایت از امام زین العابدی (علیه السلام) 318

سخن مولا با سپاه کوفه و شام. 321

جواب نامه مولا به سلیمان بن صرد. 322

احتجاج مولا به نامه معاویه. 324

سخن مولا به عایشه. 326

سخن مولا در رابطه با امام زمان (علیه السلام)

پیش‌درآمدی بر دعای عرفه. 329

دعای عرفه مولا امام حسین (علیه السلام) 330

پنجاه و یک حدیث از امام سجاد (علیه السلام) 373

احادیث متنوع. 373

مرگ از نظر امام زین العابدین (علیه السلام) 383

شگفتی‌های مولا. 384

محبوب‌های خداوند 384

زهد، ده جز دارد. 385

سخت‌ترین لحظه‌های انسان. 386

سه مصیبت بزرگ فرزند آدم. 387

چهار چشم برای انسان لازم است. 388

ضرورت حجت‌های الهی. 389

احادیث مهدوی. 391

کامل کننده‌های ایمان. 393

درک دین الهی. 393

اهمیت قدردانی. 394

ارزش دانش.. 394

پیش‌درآمدی بر دعای شانزدهم. 395

دعای شانزدهم صحیفه سجادیه. 396

شصت و پنج حدیث از امام باقر (علیه السلام) 409

احادیث متنوع. 409

اهمیت پدر و مادر 425

دو پیام از طریق جابر جعفی و خیثمه. 425

پایه‌های اسلام. 427

ضرورت امام معصوم. 428

فرصت‌های شیطان. 433

بدترین مرد. 434

سرنوشت مرگ. 435

اکرام الهی و انسان مؤمن. 436

احادیث آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) 439

یکی از خطبه‌های شعبانیه. 440

هفتاد و هشت حدیث از امام صادق (علیه السلام) 443

احادیث متنوع. 443

شیعیان ما 464

سفارش‌های مولا. 465

عرضه اعمال. 467

داوری طاغوت. 468

وقتی کسی را رحمت الهی فراگیرد. 470

قرآن در زندگی. 470

اثر توبه واقعی. 474

خیر بنده مؤمن. 475

ارواح مؤمن و کافر بعد از مرگ. 478

همه خوبی‌ها 479

روایات مهدوی. 480

حرارت مرگ. 483

علم امام معصوم (علیه السلام) 484

دانشمندان حقیقی شیعه. 484

عبور از مکان نفرین شده. 486

سی و پنج حدیث از امام موسى کاظم (علیه السلام) 491

احادیث متنوع. 491

زیان‌دیدگی. 500

چند دانه مروارید 500

مؤمن فقیه. 503

سخنی از امام صادق (علیه السلام) 504

اهمیت قرآن. 504

سیزده سرلوحه زندگی. 505

سفارش‌های مولا به هشام بن حکم. 505

منزلت شیعیان حقیقی. 512

یک داستان سرنوشت‌ساز 514

یک حدیث تکان‌دهنده. 516

گفت‌وگویی در گور 518

سفارش علی (علیه السلام) به یارانش.. 520

چهل و هشت حدیث از امام رضا (علیه السلام) 523

احادیث متنوع. 523

پیروان واقعی. 537

برخی از برجستگی‌های مولا. 539

وحشتناک‌ترین لحظه‌ها 540

عذاب قاتلان امام حسین (علیه السلام) 541

احادیث ولایی. 542

خاطره مسافر 543

مشاهدات اباصلت. 544

هرکس در گرو اعمالش.. 545

حدیث سلسله ذهب. 546

لذت فرو بردن لقمه خشم. 548

بیست و هشت حدیث از امام جواد (علیه السلام) 553

احادیث متنوع. 553

خاطره علی بن اسباط.. 560

قائم آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) 561

معنای امّی. 563

سخنی از امام مهدی (علیه السلام) 564

یک معرّفی کامل. 565

پیش‌درآمدی بر مناظرهای امام جود (علیه السلام) 567

مناظره‌های امام جواد (علیه السلام) با یحیی بن اکثم. 568

مناظره دوم. 571

بیست و سه حدیث از امام هادي (علیه السلام) 575

احادیث متنوع. 575

اثر زیارت امام رضا (علیه السلام) 580

عرضه عبد العظیم دینش را به امام هادی (علیه السلام) 581

معلم بزرگ. 584

نجات دهنده مردم ستمديده عراق. 584

توضیح کوتاهی بر زیارت جامعه. 589

روایت زیارت جامعه. 591

زیارت جامعه. 592

عنوان اول. 592

عنوان دوم. 596

عنوان سوم. 598

عنوان چهارم. 600

عنوان پنجم. 602

عنوان ششم. 605

عنوان هفتم. 610

عنوان هشتم. 614

عنوان نهم. 615

عنوان دهم. 616

سی و نه حدیث از امام حسن عسكري (علیه السلام) 619

احادیث متنوع. 619

تعاریف دقیق. 627

هرچه کاشته باشی برداشت می‌کنی. 628

آخرین رنج مؤمن. 629

وصیت مولا به شیعیان. 630

زمین از حجت خداوند خالی نیست. 632

سیزده حدیث از امام زمان (علیه السلام) 637

سخن کوتاهی در رابطه امام زمان (علیه السلام) 637

مرواردهایی از توقیع اول. 638

توقیع دوم. 640

توقیع سوم. 643

توقیع چهارم. 648

توقیع پنجم. 650

دعاهای امام زمن (علیه السلام) 657

سخنی در رابطه با زیارت ناحیه مقدسه. 659

خطبه حضرت زینب (سلام الله علیها) در مجلس یزید 663

یادی از بزرگ‌بانوی کربلا. 663

آغاز خطبه. 664

كتابشناسي مراجع 681

بسم الله الرحمن الرحمن الرحیم

مقدمه

هیچ گاه از یادم نمي‌رود، آن‌وقتی که تقریبا جلد اول "تفسیر روشنایی" به پایان رسید بود، قسمتی از آن را جدا نموده به یکی از دوستانم که سر دبیر یک مجله ادبی بود، برای چاپ دادم و گفتم: "شما که کار ادبی می‌کنید، این مطالب را در مجله‌تان به چاپ برسانید. گذشته از این‌که به عنوان یک مسلمان، بی‌تفاوت محسوب نمی‌شوید، قرآن کریم هم، سرشار از ادبیات است."

از زحمتی که آن‌ها می‌کشیدند، اطلاع داشتم. بسیار خوشحال بودم که هم از نظریات آن‌ها بهره بگیرم و هم این‌که این نوشته‌ها به دست برخی اهل قلم می‌رسد که در این صورت با یک تیر دو نشان زده می‌شود.

ایشان به جای این‌که مطلب مذکور را در مجله به چاپ برساند، در سایت همان مجله انتشار داد. این کار باعث گردید که نان‌به‌نرخ‌روزخوری، بی‌عقلی‌هایی داشته باشد و من هم البته آن‌گونه که سزایش بود، جواب دادم. دیری نپایید که طرفداران او به میدان آمدند. در بین این‌ها حامد نامی پیدا شد. اگرچه یاوه سرایی می‌کرد اما چون بویی از منطق به مشامش رسیده بود، به نقطه اشتراک می‌رسیدیم که دوستان، مطلب بعدی حقیر را منتشر کرد. این باعث گردید که مقداری طرف به لکنت بیفتد و بگوید: "من هم به خدا معتقدم."

در آن‌جا حرف‌های زیادی رد و بدل گردید. از چیزهایی که من نوشتم، این بود که: "انسان اگر زیاد آلوده نباشد، بدون پشتوانه فکری زندگی نمی‌تواند... من نمی‌توانم باورکنم، انسان با این قدرت و خلاقیت به وجود آمده است که برای همیشه محو و نابود گردد... من معتقد به تفکری هستم که عدالت و امامت از اصول دینش می‌باشد. تو اگر بهتر از این تفکر را سراغ داری، به من نشان بده که از فردا وارد آن دین بشوم."

حالا که فکر می‌کنم، در آن حال و هوا، سخنی به گزاف نگفته‌ام.

اعتقاد به عدالت، یعنی این‌که بالاخره روزی حق به حق‌دار می‌رسد. اعتقاد به امامت، یعنی این‌که رهرو، نباید راه را بدون راهنما طی‌کند. زیرا که راه، بسیار طولانی است و خطرهای بیشماری در پیش.

این سخن وقتی واضح می‌شود که زندگی بعضی از کسانی را که در دنیا مطرح بودند و می‌توانستند، کارهای بزرگ و شایسته‌ای را انجام دهند، مورد بررسی قرار بدهیم.

منتها باید مطمئن باشیم که آدرس را عوضی نمی‌رویم، نقشه راه از راهنمایان اصلی به دست ما رسیده و احتمال شبیه سازی وجود نداشته است و الا با چشم‌های باز، در پرتگاه سقوط قرار می‌گیریم. این جملات شسته‌ورفته در کدام منبع وجود دارند: 1- المؤمن کالجبل الراسخ لاتحرکه العواصف. 2- الصلاة عمود الدين إن قبلت قبلت ما سواها و إن ردّت ردّ ما سواها. 3- الدهر أنزلني ثم أنزلني حتى يقال علي و معاوية. 4- الناس كلّهم هالكون الاّ العالمون و العالمون كلهّم هالكون الاّ العاملون و العاملون كلهم هالكون الاّ المخلصون والمخلصون فی خطر عظیم.

پس باید هشیار باشیم، وقتی از نقشه‌راهی استفاده می‌کنیم، بدانیم که آن نقشه، در کدام منبع وجود دارد.

راستش را بخواهید، یکی از انگیزه‌های مهم تهیه جزوه حاضر، همین مطلب است که روزی بی‌تامل، فراز اول از این چهار حدیث‌واره، در ذهنم خطور نمود و با خودم گفتم: "عجب!.. المؤمن کالجبل الراسخ...!"

در آن لحظه، یک مقدار تردید کردم که این حدیث شریف از کدام معصوم به ما رسیده. اجمالا می‌دانستم که سخن مولا علی (علیه السلام) است اما حالا که خداوند امکاناتی در اختیار من گذاشته، چرا تفصیلا ندانم؟! پس اول سری به دنیای مجازی اینترنت زدم، دیدم صفحه‌گسترده‌های فراوانی اختصاص به تحلیل و تفسیر این سخن زیبا پرداخته‌اند اما یکی می‌گوید: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین می‌فرماید! یکی می‌گوید: امام علی (علیه السلام) چنین می‌فرماید! یکی می‌گوید: امام صادق (علیه السلام) چنین می‌فرماید! هرچه گشتم به مقصد نرسیدم. عناصر جمله فوق در همه جا وجود دارد. مثلا مولا علی (علیه السلام)، در یکی از خطبه‌هایش می‌فرماید: وَ اسْتَبْدَدْتُ بِرِهَانِهَا كَالْجَبَلِ لَا تُحَرِّكُهُ الْقَوَاصِفُ وَ لَا تُزِيلُهُ الْعَوَاصِفُ⁽¹⁾و یا در اصول کافی می‌خوانیم، کسی روز رحلت امیر المؤمنین علی (علیه السلام)، خطاب به او سخنانی گفت. از جمله این عبارت: كُنْتَ كَالْجَبَلِ لَا تُحَرِّكُهُ الْعَوَاصِف⁽²⁾اما این‌که به جای خطاب "كُنْتَ"، "المؤمن" باشد، تقریبا در جایی وجود ندارد و من فکر می‌کنم، این خطاب، یکی از نشان‌های انحصاری آن کوه‌بنیان باشکوه است و نباید این نشان افتخار را به این راحتی، عمومیت بدهیم. چنان‌که حق نداریم، عنوان "امیر المؤمنین" را در همه جا به کار ببریم.

از شگفتی‌های بزرگ این‌که در جلد 8 تفسیر نمونه چنین می‌خوانیم: "آرى اين‌ها هستند كه با داشتن اين دو ركن اساسى دين و شخصيت چنان آرامشى در درون جان خود احساس مى‌كنند كه هيچ‌يك از طوفان‌هاى زندگى آن‌ها را

تكان نمى‌دهد بلكه به مضمون" المؤمن كالجبل الراسخ لا تحركه العواصف" همچون كوه در برابر تندباد حوادث استقامت به خرج مى‌دهند."

در جلد 19 تفسیر نمونه چنین می‌خوانیم: "آيا خداوند براى حمايت از بنده‌اش كافى نيست"؟! توجه و ايمان به محتواى اين آيه شجاعت و اعتماد به نفس فوق العاده‌اى به انسان مى‌بخشد خاطرش را آرام و مطمئن مى‌سازد تا در برابر حوادث سخت همچون كوه مقاومت كند، از انبوه دشمنان نهراسد، از كمى همراهان وحشت نكند، و بحران‌هاى شديد آرامش روح او را بر هم نزند،چنان كه در حديث آمده است: المؤمن كالجبل الراسخ لا تحركه العواصف.⁽¹⁾توجه دارید که حتی این بزرگواران، گوینده سخن را هم ذکر نمی‌کنند...

حالا باید به حدیث دوم که از کودکی آن را در ذهن داشتم، مراجعه می‌کردم. آن هم با این ترکیب وجود ندارد. حدیث سوم هم در جاهای معتبر وجود ندارد. حدیث چهارم را که بارها از خواندن آن به خود لرزیده‌ام، باور نمی‌کردم که در جاهای معتبر از امام صادق (علیه السلام) نقل نشده باشد. بعد از جستجوی فراوان، در جایی دیدم که پژوهشگری می‌گوید: "این کلام به صورت‌های مختلفی نقل شده... در هیچ کتاب روایی معتبر شیعی این عبارات به عنوان حدیث نیامده..."

بازنگری این‌گونه، باعث گردید که نسبت به تمام یادداشت‌های حدیثی‌ام، تجدید نظر نمایم و یک‌به‌یک منابع آن‌ها را پیدا نمایم و اگر به منبع یادداشتم، نمی‌رسیدم، آن را از بین نوشته‌هایم بر می‌داشتم. تا این که خداوند کریم توفیق داد که آن یادداشت‌ها به صورت کتاب پیش روی شما بگردد و با خودم فکر کردم: "شاید بی‌فایده نباشد، اگر آنان را به چاپ برسانم."

توجه داشته باشید که عرض کردیم: حدیث بی‌منبع یا حدیث بی مدرک. نه حدیث بی‌سند. چون متاسفانه پیدا کردن حدیث با سند، در زمینه مختلف کاری ساده‌ای نیست. به این حدیث شریف نگاه کنید:

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ آبَائِهِ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) لَا خَيْرَ فِي الْعَيْشِ إِلَّا لِرَجُلَيْنِ عَالِمٍ مُطَاعٍ أَوْ مُسْتَمِعٍ وَاعٍ.

این حدیث شریف، هم صحیح است و هم مسند. مسند است چون سند حدیث ذکر شده است: علی بن محمد، سهل بن زیاد، نوفلی و سکونی. صحیح است، به خاطر این‌که همه راویان ثقه هستند، اگرچه در رابطه با سهل بن زیاد و نوفلی اختلافاتی وجود دارد ولی در مجموع، حدیث شناسان، به صحت آن حکم نموده‌اند.

غیر از این حدیث و مشابه آن، بسیاری از احادیث، همراه با سند به چاپ نرسیده‌اند. تمام نهج البلاغه، تحف العقول، بخش بزرگی از بحار الأنوار و بخشی از احتجاج و... مسند نیستند. این‌ها را به سه دلیل نمی‌توانیم دور بیندازیم:

اول این‌که من در مدتی که با سخنان آن ارجمندان سروکار داشتم، این‌گونه دریافتم که برخی احادیث نقل به معنا شده‌اند اما برخی به گونه‌ای هستند که راویت‌گر پر حافظه، عین سخنان معصوم را نقل نموده است و برای همین از خواندن چنین روایاتی شور و حال وصف ناپذیری برای خواننده دست می‌دهد. وقتی این سخن مسلم شد، آیا کسی پیدا می‌شود که نهج البلاغه را بخواند و تحت تاثیر قرار نگیرد. همین اثرگذاری می‌رساند که این سخنان از دل اقیانوس گونه‌ای برخاسته که خواننده را دچار طوفان می‌کند.

عجیب این‌جا است که امیر المؤمنین (علیه السلام) در دنیای دیگر با نهج البلاغه شناخته می‌شود. من خود در یکی از تلوزیون‌های عرب زبان، شاهد بودم، مسیح

مذهبی که ظاهرا رساله دکترا در رابطه باحضرت علی (علیه السلام) تهیه می‌کرد، می‌گفت: "برای دست‌رسی به منابع بهتر، حتی به نجف سفر کردم اما هیچ جا را پربارتر از کتابخانه فلان کلیسا ندیدم."⁽¹⁾

دوم این‌که چه کسی می‌گوید: نهج البلاغه و احادیثی که در کتاب‌های حدیثی وجود دارند، بی‌سند هستند؟ بسیاری از این احادیث دارای سندند، منتها سید رضی‌ها نظرشان این بوده که کتابی برای باورمندان غیر متخصص فراهم نمایند و الا، این حدیث در ظاهر بی‌سند نهج البلاغه:

"مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ لَيِّنٌ مَسُّهَا وَ السَّمُّ النَّاقِعُ فِي جَوْفِهَا يَهْوِي إِلَيْهَا الْغِرُّ الْجَاهِلُ وَ يَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ"

در جای دیگر، سند با این محکمی دارد:

"عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَ فِي كِتَابِ عَلِيٍ (علیه السلام) إِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ مَا أَلْيَنَ مَسَّهَا وَ فِي جَوْفِهَا السَّمُّ النَّاقِعُ يَحْذَرُهَا الرَّجُلُ الْعَاقِلُ وَ يَهْوِي إِلَيْهَا الصَّبِيُّ الْجَاهِلُ.⁽²⁾

چنان‌که می‌بینید، تمام راویان این حدیث، ثقه هستند. حتی سند این روایت، نسبت به روایتی که به عنوان شاهد مثال مطرح شد، با ارزش‌تر است. آن‌جا در رابطه با برخی از راویان، قیل و قالی وجود داشت اما این‌جا را کسی حرفی ندارد. البته، شیک بودن حدیث، در نهج البلاغه، شاید به این خاطر باشد که به طور مستقیم از زبان مولا علی (علیه السلام) نقل شده است و در حدیث دوم، ردپای نقلی به معنا وجود دارد.

سوم این‌که وضعیت شیعه در تاریخ را هم نادیده نگیریم. یکی از بزرگان می‌گفت: "بسیاری از مراسمی که شیعیان در دفن جنازه انجام می‌دهند، سند داشته اما به ما نرسیده."

این سخن سلطان محمود غزنوی، معروف است که می‌گفت: "من انگشت در جهان کردم و قرمطی می‌جویم."

در بسیاری جاها، "قرمطی" او مساوی با شیعه می‌شد.

پس دانشمندان شیعه، آن آرامش دیگران را نداشتند که با نقل و انتقال‌های فراوان و با آوارگی‌های پی‌درپی، همه چیز را نگهداری نمایند. گذشته از این، بارها کتابخانه‌های آنان طعمه حریق گشته است. می‌گویند: "وقتی کتابخانه شیخ طوسی را آتش زدند، 80000 کتاب خطی در بین آن‌ها بودند!"⁽¹⁾

پس، در چنین شرایط، نقل حدیثی با سند در زمینه‌های گوناگون، کار دشواری است اما باید حدیثی نقل نماییم که دست‌کم در یکی از کتاب‌های حدیثی وجود داشته باشد. این وظیفه متخصصان فناست که اسناد احادیث را پیدا نموده و یا از راه‌هایی که در اجتهاد شیعه مطرح می‌شود، ضعف حدیثی را که جز زیبای هیچ ضرری ندارد، جبران نمایند. سید مرتضی‌ها، طبرسی‌ها و ابن شعبه حرّانی‌ها کسانی نبودند که از روی هوای نفس، سخن بگویند. پس ما باید کاری کنیم که نه از این طرف بام بیفتیم و نه از آن طرف.

ویژگی‌های این کتاب

این گفتار را با سه تذکر به پایان می‌بریم:

1- کتاب در دست شما، دارای ششصد و هفتاد حدیث از منابع حدیثی است و همانند "تفسیر روشنایی"، بر سه پایه استوار می‌باشد:

✓ ترجمه روان، ادبی و نزدیک به متن.

✓ واژه‌شناسی.

✓ توضیح برخی نکته‌های قابل تأمل.

با توجه به تجربه نگارنده در رابطه با شعر و تکنیک‌های زبانی، ترجمه این احادیث، نزدیک‌تر به متن، مفهومی‌تر و ادبی‌تر است؛ مخصوصا در جاهایی که متن از آرایه‌های زبانی استفاده کرده باشد.

هر حدیثی که دارای واژه‌های نسبتا ناآشنا باشد، آن واژه‌ها ریشه‌یابی شده‌اند. بسیاری از واژه‌ها، برگردان فارسی دارند اما برخی از آن‌ها با زبان عربی بسیار ساده توضیح داده شده‌اند. آن‌هم به این دلیل که این‌کار سبب تقویت زبانی می‌شود. توجه داشته باشیم که مخاطب نویسنده، هم در این کتاب و هم در تفسیر روشنایی افرادی هستند که اندکی با زبان مبدأ، آشنایی داشته باشند و الا، توضیح واژه‌ها به فارسی هم دردی را دوا نمی‌کند.

2- کتاب حاضر، هرچند قطره‌ای از دریای احادیث ما است اما اهمیت آن اولا، در این است که شما با مجموعه گفتار چهارده معصوم (علیهم السلام) روبه‌رو هستید. در ثانی، چنان که به عرض رسید، با خواندن این کتاب، دایره دانش واژگانی شما به شدت وسعت پیدا می‌کند و با برخی از اصطلاحات حدیثی آشنا می‌شوید.

3- بسیاری از احادیث این کتاب، دارای سند‌های صحیح هستند اما هم به خاطر اختصار و هم به این جهت که بخش بزرگ آن از نهج البلاغه، تحف العقول و کتاب‌های از این قبیل گرفته شده، پس از آوردن اسناد برخی، صرف نظر شده است. اگر کسی پی‌گیر مطلب باشد، با آدرس نسبتا دقیقی که داده

شده، به راحتی پی به مقصود می‌برد. آنچه مهم است، منابع احادیث مورد نظر، قابل اعتنا هستند و بر ماست که اگر کتاب چهارگانه چون اصول کافی، من لا یحضر، تهذیب و استبصار، پیش چشم ما باشند، از کتاب‌های دیگر، چشم پوشی نکنیم. این را بدانیم که در این روزگار پر آشوب، عبور از کوچه باغ احادیثی که با سرنوشت انسان سروکار دارند، الزامی است. خواندن احادیث این‌گونه، باعث می‌شود که یک نگاه به گذشته و حال و آینده‌مان بیندازیم.

و آخر دعوانا أن الحمد لله ربّ العالمین

سید حسین فاطمی

اول فروردین 1395مشهد مقدس

Sh_fatemi2001@yahoo.com

https://shfatemi.persianblog.ir

Mobile: 09157031500

نود حدیث از رسول اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)

احادیث متنوع

کیفر سه گناه به روز قیامت موکول نمی‌گردد: عاق والدین، بیداد بر مردم و ناسپاسی نسبت به احسان.

عُقُوبَتُها: عقوبة: مجازات، کیفر (المعجم البسیط)

عُقُوقُ الْوالِدَيْنِ: عاق أباه: خالفه (المنجد)./ أصل العَقِ الشق. و إليه يرجع عُقُوق الوالدين و هو قطعهما، لأن الشق و القطع واحد، يقال: عَقَ ثوبه إذا شقه (كتاب العين)./ چنان‌که می‌بینید، اصل "عق"، به معنای قطع ارتباط و جدایی است اما در شرع مقدس، "عاق والدین"، در مقابل "برّ" به والدین آمده است. "برّ"، نیکویی کردن به والدین است و "عاق" بدی کردن به والدین، نافرمانی کردن و اذیت کردن آن‌ها است. چون "عاق والدین"، در زبان فارسی جا افتاده است، ما همین گزینه را انتخاب نمودیم (فاطمی)

الاْحْسانِ: نیکوکاری، نیکی (المعجم البسیط)

وقتی که خداوند به بنده‌اش اراده خیری نماید، برای او یاری کننده صالحی قرار می‌دهد که اگر فراموش کند، یادآوری‌اش می‌کند و اگر به یادش بود، کمکش می‌کند.

وَزِيراً: الوزیر: المعاون. (المنجد)./ و الوَزَر: الملجأ. و الوِزْر: الإثم، و الوِزْر: الثِّقْل. و وازرَ الرجلُ الرجلَ موازرةً، إذا أعانه... و سُمّي الوزير وزيراً لأنه يَحمل وِزْرَ صاحبه، أي ثِقله (جمهرة اللغة)

هرکس دو روزش مساوی باشد، زیان دیده و هرکس فردایش بدتر باشد، ملعون است. کسی که در پی رفع نقصان عملش بر نیاید، خللی در عقلش وجود دارد و هرکس کمبود عقل و عمل دارد، مرگ برای او بهتر از زندگی‌اش می‌باشد.

دوستی دنیا سرآمد همه گناهان است... دنیا لاشه گندیده‌ای است و طلب‌کنندگان آن سگانند.

همان منبع، ص22

4) . همان منبع، ص23

5) . بحار اأنوار، ج1، ص177

هرکس یک ساعت خواری دانش آموختن را تحمل نکند، برای همیشه در ذلت نادانی زندگی خواهد کرد.

رفت و آمد امت من نسبت به همدیگر رحمت است.

این حدیث را بر اساس ظاهر آن نیز معنا می‌کنند اما ما از برداشت علامه مجلسی استفاده نمودیم. ایشان می‌گوید: أي تزاورهم و ترددهم و ضيافتهم كما في قوله تعالى "وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ" أى مجي‌ء كل واحد عقيب الآخر. و كما في قوله "و مختلف الملائكة" أي محل نزولهم و صعودهم -ر.ک. بحار الأنوار، جزء 74، ص164- (فاطمی)

هرکس یک روش نیکویی به یادگار بگذارد، پاداش آن روش نیکو و کسانی که به آن عمل می‌کنند، تا روز قیامت برای او است، بی این‌که از اجر عمل کنندگان چیزی کم بشود.

سُنَّةً: راه و روش، عرف، طبیعت (المعجم البسیط)

خوش گمانی به خداوند، از عبادت خداوند است.

خداوند قرآن را به من عطا نمود و مانند قرآن، حکمت نیز به من عنایت فرمود و هر خانه‌ای که خالی از حکمت باشد، رو به خرابی است. پس، تفقه در دین نمایید، کسب دانش کنید و جاهل نمیرید!

الحكمة: حکمت: 1- علم و دانش. 2- راستی و درستی. 3- کلام موافق حق (فرهنگ معین)

خداوند را در سه هنگام به یاد آر: آنگاه که تصمیم می‌گیری، آنگاه که قضاوت می‌کنی و آنگاه که تقسیم می‌کنی.

همّ: قصد کرد، نگران ساخت، همت ورزید (المعجم البسیط)

مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، ص319

3) . بحار الأنوار/ جزء2/ ص32. من از اسمای شرط است. ما اگر مضارع معنا کردیم، بدین لحاظ بود.

4) . بحار الأنوار، ج2، ص23

وقتی انسان بمیرد، پرونده عملش بسته می‌شود، مگر از سه چیز: دانشی که مورد بهره برداری قرار گیرد، صدقه‌ای که به نام او در گردش باشد و فرزند صالحی که برای او دعا کند.

شگفت از غافلی که از او غفلت نمی‌شود، شگفت از کسی که در پی دنیا می‌دود و مرگ در پی او و شگفت از کسی که با تمام دهان قهقهه سر می‌دهد و نمی‌داند که خداوند از او راضی است و یا بر او خشمگین!

از بهترین کارها پیش خداوند عزّ و جل، سرد کردن دل‌های تفتیده و سیر کردن شکم‌های گرسنه است. قسم به آن کسی که جان محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) در دست او است، بنده‌ای به من ایمان نیاورده که سیر بخوابد و برادر او –یا فرمود- همسایه او گرسنه باشد!الْأَكْبَادِ: كَبِدُ كلِّ شي‌ءٍ: وسطُهُ .. و من الأَرضِ: باطِنُها و مَعدنُها .. و من الجَبَلِ: جوفُهُ من كهفٍ أَو شعبٍ (الطراز الأول)./ آنچه که مشهور است، "کبد" بیشتر به معنای "جگر" فارسی می آید اما چنان‌که می‌بینید، گاهی به معنای "وسط" یا "جوف" نیز به کار رفته است. در این‌جا همین معنای مناسب‌تر است (فاطمی)

دو طایفه از امتم اگر اصلاح شوند، امتم اصلاح می‌گردند و اگر فاسد شوند، امتم فاسد می‌شوند. گفته شد: آن‌ها کیانند یا رسول الله؟ فرمود: فقیهان و حاکمان.

سه چیز بعد از من بر امتم هراس انگیز است: این‌که قرآن را به غیر تأویل واقعی‌اش، تأویل کنند یا از اشتباه و لغزش عالم پیروی نمایند و یا ثروتمند شوند و سر به طغیان و گردن کشی بزنند و شما را از برون رفت این پیش‌آمدها خبر می‌دهم: در رابطه با قرآن اما محکمات آن را مورد عمل قرار بدهید و به متشابهات آن ایمان آورید. در رابطه با عالم، منتظر بهبودی و بازگشت او باشید و از لغزش و اشتباه او پیروی نکنید. در رابطه با فزونی مال، شکر نعمت نمایید و حق وارد بر آن را ادا کنید.

فَيْئَهُ: فاءَ الرجلُ يَفي‌ء، إذا رجع فَيْئَةً (جمهرة اللغة)./ فیئة: یک بار، برگشت، وقت (المعجم البسیط)

دانشمندان امت من مانند پیامبران بنی اسرائیل هستند.

البَذَاء: المباذاة، و هى المفاحشة (النهاية في غريب )./ بذاءة: فحش و ناسزاگویی، فحاشی... بذی: فحاش، ناسزاگو... بذی الکلام: حرف زشت، سخن ناپسند (المعجم البسیط)./ شاید در این‌جا، از "البَذَاء"، لازم آن که بی‌غیرتی باشد، اراده شده باشد. زیرا هر فحاشی، دارای رگ بی‌غیرتی است. اگر چنین نباشد، حیا وغیرت جلو زبان او را می‌گیرد (فاطمی)

مؤمنان در مهربانی و دوستی‌شان همچون اعضای یک پیکرند. وقتی عضوی دادخواهی نماید، اعضای دیگر، بدن را با تب و لرز و بی‌خوابی رو‌به‌رو می‌کند.

سعدی اولا این سخن زیبا را به نام خودش ثبت کرد. در ثانی او را به: "بنی آدم" تحریف نمود. در حالی که در بین بنی آدم کسانی هستند که با تمام وجود آلوده‌اند. این‌ها نباید عضو پیکر بشری باشند. آنچه که آقا در نظر دارد، انسان‌های با فطرت سالم و معتقد به آرمان‌های بلندند، نه هر تن پرور دنیا پرست استفاده کننده ابزاری از دین (فاطمی)

برای انسان مسلمان سزاوار نیست که شبی سر بر بالین نهد، مگر این‌که وصیتنامه او زیر سرش باشد.

عجیب این‌جا است که برخی معتقدند، وقتی خود پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از دنیا رفت، نه تنها جانشین بعد از خودش را معین کرد که خودش هیچ وصیتی بر جای نگذاشت، قرآن در همه جا پراکنده بود

و آن را دیگران از روی دلسوزی جمع آوری نمودند. آیا قابل تصور است کسی با گفتار بالا، چنین سهل انگاری‌هایی را مرتکب شده باشد؟! (فاطمی)

چه نیکو است مرد دانشمند دینی! اگر مردم به او نیاز پیدا کردند، به آن‌ها نفع برساند و اگر مورد نیاز نبود، به خودش نفع برساند.

هرکس با لب خندان گناه کند، با چشم گریان وارد جهنم می‌شود.

دو سیری ناپذیرند که سیر نمی‌شوند: خواستار دنیا و خواستار دانش. پس اگر کسی از دنیا به آنچه که خداوند بر او حلال نموده اکتفا کند، سالم می‌ماند و اگر کسی از راه غیر حلال لقمه بردارد، هلاک می‌شود، مگر این‌که برگردد و توبه کند. کسی که دانش را از اهلش بیاموزد و به آن عمل نماید، نجات پیدا کرده است و کسی که از طریق دانش، دنیا بطلبد، بهره‌اش همان است.

مَنْهُومَانِ: نهم: اشتهای شدید به پرخوری (المعجم البسیط)

وقتی بدعت‌ها در بین امتم پدیدار گردید، عالم باید علمش را آشکار نماید. اگر مبادرت به این کار نکند، لعنت خداوند بر او باد!

بر نماز پنجگانه محافظت نمایید. زیرا روز قیامت خداوند عزّ و جلّ بنده را می‌طلبد و اولین چیزی که از او سوال می‌کند، نماز است. اگر به طور کامل آن را انجام داده باشد، مشکلات دیگر او کمتر است و الا در آتش افکنده خواهد شد.

فَإِنْ جَاءَ بِهَا تَامَّةً: ظاهرا در این‌جا جواب شرط حذف شده است: فإن جاء بها تامة فبها... (فاطمی)

زُخَ: دفع و رمى. مثل أهل بيتى مثل سفينة نوح؛ من تخلّف عنها زُخ به فی النار. زخ: دفع و رمى (النهاية في غريب الحديث)

وقتی روز قیامت به پا گردد، بنده‌ای قدم از قدم بر نمی‌دارد، مگر این‌که از او چهار سوال می‌شود: از عمرش که در چه چیزی آن را فنا نمود، از جوانی‌اش که در چه چیزی مبتلا نمود، از درآمدش که از کجا آورد و در کجا مصرف نمود و از دوستی ما خاندان.

مؤمن دچار رنج و تعب، مرض مزمن، اندوه و حتی نگرانی نمی‌شود مگر این‌که خداوند توسط هر یک از آن‌ها گناهان او را پوشانده است.

نَصَب: النَّصَب: الإعياء و التَّعَب (كتاب العين)./ نصب: خسته کرد، بر پا کرد، دشمنی کرد، (المعجم البسیط)./ ظاهرا، "من" زائده است و "نَصَب" فاعل "أصاب" می‌باشد (فاطمی)

وَصَب: المرض و الوجع. الْوَصَبُ: السّقمُ اللّازم... قال تعالى: وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ (مفردات ألفاظ القرآن)./ جر "وصب" و "حزن" به واسطه من زائده است (فاطمی)

همّ: نگران ساخت، همت ورزید، قصد کرد (المعجم البسیط)

دو صدا است که خداوند را به خشم می‌آورند: گریه بلند و بی‌صبرانه در مصیبت و نغمه ناسپاسانه در نعمت.

إِعْوَالٌ: العول و العولة: رفع الصوت بالبكاء (الصحاع)

مِزْمَارٌ: نوعی موسیقی بادی شبیه سرنا (المعجم البسیط)

برای خداوند عزّ و جلّ، از تمام مخلوقاتش گزیده‌هایی است. پس گزیده او از شب‌ها، شب‌های جمعه، شب پانزدهم ماه شعبان، شب قدر و دو شب عید فطر و قربان است و اما گزیده او از ایام، روزهای جمعه می‌باشد.

مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و به کسی که در حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نشسته بود از مولودش خبر داد. رنگ از چهره مرد پرید. پیامبر فرمود: تو را چه شده است؟ گفت: چیزی نیست. فرمود: بگو! عرض کرد: وقتی از خانه بیرون می‌آمدم، خانمم درد زایمان داشت. به من خبر رسید که دختری به دنیا آورده. پیامبر فرمود: سنگینی‌اش را زمین بر می‌دارد، آسمان سایه‌بانش می‌باشد و خداوند روزی‌اش را می‌دهد و او گلی است که آن را می‌بویی. سپس به اصحاب رو نمود و فرمود: هرکس دارای یک دختر باشد، بار سنگینی بر دوش دارد، هرکس دارای دو دختر باشد، پس خداوند به فریادش برسد، هرکس دارای سه دختر باشد، تکلیف جهاد و هرچیز رنج آور از او برداشته می‌شود و هرکس که دارای چهار دختر باشد، آی بندگان خدا! کمکش کنید! آی بندگان خدا! به او وام بدهید! آی بندگان خدا! به او رحم کنید!

تُقِلُّهَا: أي تحملها. (هامش الکافی)./ أَقَلَّ الشي‌ءَ يُقِلُّه و اسْتَقَلَّه يَسْتَقِلُّه إِذا رفعه و حمله (لسان العرب)تُظِلُّهَا: أي ألقت ظلها عليها أي ليس مئونتها عليك بل الله تعالى جعل الأرض و السماء كافلتين لرزقها (هامش الصفحة)

مَفْدُوح: فَدَحَه الدَّيْنُ، أَي أَثقلَه (تاج العروس)./ مفدوح: سنگین بار. مقروح: شکسته خاطر (فاطمی)

پدرم ابراهیم (علیه السلام) از خداوند تقاضا نمود که دختری به او بدهد تا بعد از مرگش برای او گریه و زاری نماید.

دختران حسنه هستند و پسران، نعمت. بر حسنه پاداش داده می‌شود و از نعمت پرسیده می‌شود.

هرکس عائله‌مند سه دختر و یا سه خواهر باشد، بهشت بر او واجب می‌گردد. گفته شد: اگر دو دختر داشته باشد؟ فرمود: دوتا... گفته شد: اگر یک دختر داشته باشد؟ فرمود: یکی....

به به! پنج چیز ترازوی ایمان را سنگین می‌کند: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، سُبْحَانَ اللَّهِ، الحمد لله، اللَّهُ أَكْبَرُ و صبر مردی در مرگ فرزند صالحش.

بخ بخ: اسم فعل یا واژه‌ای است برای تحسین، اظها خشنودی: به به، آفرین (المعجم البسیط)

يحتسبه: يعنى آن فرزند فوت شده را به حساب خدا بگذارد و براى رضاى خدا صبر كند خدا كفايتش مى‌كند (ترجمه مسكن الفؤاد)./ احتسَبَ فلانٌ ابناً له أو بنتاً، إذا ما مات و هو كبير، فإن مات صغيراً قيل افترطه (الصحاح)

ازدواج کنید! من به افزونی شما در روز قیامت به ملت‌های دیگر مباهات می‌کنم. حتی کودک سقط شده، بغض در گلو بر دروازه بهشت می‌ایستد. به او گفته می‌شود: وارد شو! می‌گوید: تا پدر و مادرم وارد نشوند، وارد نمی‌شوم!

مُكَاثِرٌ: چشم و هم چشمى و معارضه كردن در افزونى مال و بزرگى (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)./ اصل این واژه، چنان که در ترجمه مفردات راغب می‌بینید، چشم و هم چشمی در مال است اما از ضمن آن مباهات و افتخار کردن فهمیده می‌شود (فاطمی)

مُحْبَنْطِئاً: مُتَغَضِّباً (لسان العرب)

حَتَّى يَدْخُلَ أَبَوَايَ: به نظر می‌آید، بلاغت اقتضای این را دارد که فعل "لا أدخل" حذف شود: لا أدخل حتی یدخل أبوای (فاطمی)

کسی که عترتم را دوست نداشته باشد، یکی از سه تا است: یا منافق است، یا زنا زاده است و یا مادرش او را در غیر زمان پاکی بار گرفته است.

هر چشمی روز قیامت گریان است، مگر سه چشم: چشمی که بر حرام‌های الهی بسته شده باشد، چشمی که در راه اطاعت الهی بی‌خوابی کشیده است و چشمی که در دل شب از خوف خداوند اشک ریخته است.

غیر از کتاب "الزهد" در منابع دیگر، به جای واژه "أو"، "واو" و جای واژه "أعین"، "عین" به کار رفته است. به نظر می‌آید، کتابت "الزهد" با قاعده نحوی نزدیک‌تر باشد (فاطمی)

اگر سه چیز در فرزندان آدم نبود، هیچ نیرویی گردنش را خم نمی‌توانست. آن سه عبارتند از: مرض، فقر و مردن. با وجود همه این‌ها جست و خیز می‌زند.

طأطأ: خَفَضَ، حَطَّ، وَضَعَ (المكنز العربي المعاصر)./ طَأْطَأَ: پایین افکند (المعجم البسیط)

وثب: برخاست، ایستاد، جهید (المعجم البسیط)

ما تو را آن‌چنان‌که شایسته هستی عبادت نکردیم و آن‌گونه که هستی تو را نشناختیم!

مؤمن ساده دل با کرامت است و فاجر حیله‌گر پست. بهترین مؤمنین کسی است که با انسان‌های مؤمن الفت داشته باشد و خیری ندارد کسی که نه او با دیگران الفت می‌گیرد و نه دیگران با او.

غِرٌّ: أي ليس بذي مكر، فهو ينخدع لانقياده و لينه و هو ضد الخب، و في النهاية إن المؤمن المحمود من طبعه الغرارة و قلة الفطنة للشر و ترك البحث عنه، و ليس ذلك منه جهلا و لكنه كرم و حسن خلق (مجمع البحرين)

كَرِيمٌ: الكَرِيم: الجامع لأَنواع الخير و الشرَف و الفضائل (لسان العرب)./ کریم: جوانمرد، بخشنده (فرهنگ معین)

خَبٌّ: و الخب الخداع... خبب فلان فلانا أي خدعه (هامش بحار الأنوار)./ و الخِبّ: الخِداعُ و الخُبْثُ و الغِش (المحكم و المحيط الأعظم)

منزلت امام حسین (علیه السلام)

قسم به آن کسی مرا به عنوان پیامبر برحق فرستاد! حسین بن علی در آسمان بزرگ‌تر است از آنچه که در زمین می‌باشد. در سمت راست عرش الهی نوشته شده: چراغ هدایت و کشتی نجات! امام مقاوم، عزت آفرین، مایه افتخار، دریای علم و گنجینه اسرار!

ذُخْرٌ: الذُّخْر: ما ادّخرته من مال و غيره (جمهرة اللغة)./ الذُّخْرُ: إذا أعددته لوقت الحاجة اليه (التحقيق)./ ذخر: انبار کرد -برای وقت نیاز- (المعجم البسیط)

فضیلت انتظار

بهترین عبادت، انتظار گشایش است.

مهدی از فرزندان من است. اسمش اسم من است و کنیه‌اش، کنیه من. از لحاظ خلقت و خلق شبیه‌ترین مردم به من می‌باشد. در او غیبت و حیرتی است که در آن امت‌هایی گمراه می‌شوند. پس مانند ستاره درخشان طلوع می‌کند. زمین را پر از عدل و داد خواهد نمود، چونان‌که مالامال ظلم و ستم شده باشد.

زندگی در روشنایی قرآن

هنگامی که شبهه‌ها مانند پاره‌های شب ظلمانی شما را فرا گرفت، به قرآن روی آورید. او شفاعت‌گر پذیرفته و شکایت‌گر صادق است. هرکس او را راهبر

خود قرار دهد، به بهشت جلوداری می‌کند و هرکس به او پشت کند، به جهنم پیش می‌راند. او راهنمایی است که به بهترین راه راهنمایی می‌کند. او کتاب تفصیل، بیان و تحصیل حقایق است. او کتاب جدی و فصل الخطاب است، نه سرگرمی و شوخی. برای او ظاهر و باطن است. ظاهر او حکم است و باطن او دانش. ظاهر آن خوش‌نما است و باطن آن عمیق دریا! او دارای ستاره‌آیاتی است و بر هر ستاره‌اش ستارگانی! عجایب آن قابل شمارش نیست و شگفتی‌های آن کهنه نمی‌شود. در آن چراغ‌های هدایت است و روشنایی حکمت.

توجه داشته باشیم که این حدیث شریف را امام صادق (علیه السلام) از زبان رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده است (فاطمی)

الْتَبَسَ: لبس: پوشیده و مبهم ساخت (المعجم البسیط)

شَافِعٌ مُشَفَّعٌ: اي مقبول الشفاعة (هامش الکافی)

مَاحِلٌ: الماحل هاهنا: الشاكي، و قد يكون أيضا بمعنى الماكر، يقال: "محل فلان بفلان" إذا مكر به (المجازات النبوية)./ و المَاحِلُ: الساعي؛ يقال: مَحَلْت بفلان أَمْحَلَ إِذا سعيت به إِلى ذي سلطان حتى تُوقِعه في وَرْطة (لسان العرب)

أَنِيقٌ: شیک، خوش‌آیند، خوش تیپ (النعجم البسیط)

تبلی: کهنه می‌شود (فاطمی)

سَاقَهُ: ساق الماشیة: حثها علی السیر من خلف، عکس قادها (المنجد)

لَهُ نُجُومٌ: اما مصدر بمعنى الطلوع و الظهور يقال نجم الشي‌ء ينجم بالضم نجوما اذا طلع و ظهر أو جمع نجم بمعنى الكوكب... و المقصود على التقادير أن معانيه مترتبة غير محصورة يظهر بعضها من بعض و يطلع بعضها عقيب بعض (شرح الكافي-الأصول و الروضة)./ در بعض نسخه‌ها "لَهُ تُخُومٌ" دارد. تخوم: جمع تُخم یا تَخم: مرز -المعجم البسیط- (فاطمی)

حَرْفٍ عَشْرَ حَسَنَاتٍ أَمَا إِنِّي لَا أَقُولُ الم حَرْفٌ وَاحِدٌ وَ لَكِنْ أَلِفٌ وَ لَامٌ وَ مِيمٌ ثَلَاثُونَ حَسَنَة.⁽¹⁾

قرآن دعوت الهی است و تا جایی که می‌توانید، راه ورود به آن دعوت را فراگیرید. این قرآن ریسمان خداوند است و نور آشکار و شفابخش پر منفعت. پس آن را قرائت نمایید که خداوند در مقابل تلاوت هر حرف آن ده حسنه به شما پاداش می‌دهد. توجه کنید که من نگفتم: "الم"، یک حرف است بلکه "الف"، "ل" و "م" سی حسنه دارد.

مَأْدُبَةُ: المأدُبة: مصدر بمنزلة الأدَب، و هو الدعاء إلى الطعام كالمَعْتبَة بمعنى العتب (الفائق)./ المَأْدُبَة: ميهمانى با دعوت قبلى... اقَامَ مَأدُبَةً على شَرَفِ فلان: به افتخار فلان ميهمانى بر پا كرد (فرهنگ ابجدی)./ چنان‌که دیدید، اصل "مأدبة" برای دعوت به مهمانی به کار می‌رود. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) از این واژه در رابطه با قرآن استفاده کرده است. شاید همان طور که جسم ما برای رشد و سلامت احتیاج به غذا دارد، روح ما نیز احتیاج به تغذیه روحی دارد (فاطمی)

ارجمندان امت من حاملان قرآن و شب زنده دارانند.

حاملان قرآن، عارفان اهل بهشتند، تلاشگران دینی، پیشگامان اهل بهشتند و پیامبران، سروران اهل بهشتند.

الْمُجْتَهِدُونَ: المبالغون في ارشاد الناس و ترويج الحق (هامش الصفحة)

قواد: جمع قائد، رهبر، فرمانده،... (النعجم البسیط)

هرچیز قله‌ای دارد و قله قرآن سوره بقره است و در آن آیه‌ای وجود دارد که آقای قرآن می‌باشد. در هر خانه‌ای که قرائت گردد، شیطان از آن‌جا بیرون می‌شود و آن آیت الکرسی است.

سنام: سنام كل شي‌ء أعلاه. سنم الشیء: علّاه و رفعه... سنام البعیر: حدبة فی ظهر البعیر (المنجد)

احادیث ولایی

من در بین شما دو چیز گران‌بها می گذارم: "کتاب الهی و عترتم که اهلبیتم باشند. این دو از هم جدا نمی‌شوند، تا وقتی که کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

الثَّقَلَيْنِ: سُمِّيا ثَقَلين لأنَّ الأخْذ بهما ثقيل، و العَمَل بهما ثقيل. و أصل الثَّقَل أنّ العَرَب تقول لكلِّ شي‌ء نفيس مَصُون: ثَقَل، و أصلُه في بَيض النعام المَصُون (تهذيب اللغة)./ سمّاهما ثَقَلَيْن؛ لأنّ الأخذ بهما و العمل بهما ثَقِيل. و يقال لكلّ خطير ثَقَل، فسمّاهما ثَقَلَين إعظاما لقدرهما و تفخيما لشأنهما (النهاية في غريب الحديث)./ نا گفته نماند: حديث الثقلين از احاديث متواتره است آقاى شيخ قوام الدين وشنوى قمّى رساله‌اى بنام حديث الثقلين تأليف نموده و به دار التقريب مصر ارسال كرده، دار التقريب بعد از تصديق، آن را با مقدّمه اضافى چاپ كرده است (قاموس قرآن)

مثل اهلبیت من مانند کشتی نوح در قومش می‌باشد. هرکس به این کشتی پناه برد، نجات می‌یابد و هرکس از آن سرپیچی نماید، غرق می‌گردد و مثل آن‌ها مانند باب حطه در بنی اسرائیل است.حِطَّةٍ: حَطَّ الشى‌ء يَحُطُّه إذا أنزله و ألقاه (النهاية في غريب الحديث)./ در دو سوره قرآن –بقره: 58 و اعراف: 161- به واژه "حِطَّة"، اشاره شده است. این دستوری بود که وقتی بنی اسرائیل، وارد دروازه بیت المقدس بشوند، از خداوند بخواهند که گناهان آنان را بریزد و البته، بسیاری نافرمانی نمودند. پس "باب حطه" را اگر دروازه گناه‌ریز معنا کنیم، به بی‌راهه نرفته‌ایم (فاطمی)

ابی عمر بزّار از رافع، غلام ابوذر روایت می‌کند که ابوذر (رضوان الله علیه) بر پله کعبه بالا رفت تا حلقه در را گرفت و به در تکیه داد و گفت: آی مردم هرکس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هرکس مرا نمی‌شناسد، من ابوذر هستم و از رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می‌فرمود: مثل اهلبیت من در این امت مانند کشتی نوح است. هرکس به آن پناه برد، نجات می‌یابد و هرکس خودداری نماید، هلاک می‌گردد. و شنیدم که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرمود:

اهلبیتم را چونان سر بر جسد قرار بدهید و چشم بر سر. چرا که جسد انسان توسط سر هدایت می‌شود و سر، به کمک دو چشم.

الدَّرَجَة: پلكان، نردبان، طبقه، رتبه (فرهنگ ابجدی)

علی با حق است و حق با علی و او امام و جانشین بعد از من است. بر تأویل کتاب الهی پیکار می‌کند. چنان‌که من بر نزول آن پیکار کردم. دو فرزند او، حسن و حسین نوه‌های من از این امتند؛دو رهبر. چه بر پا خیزند و یا بنشینند و پدر این دو تقدم رتبی دارد و امامان بعد از حسین، نه نفر از صلب او می‌باشند و از آن‌ها است قائمی که در آخر الزمان قیام می‌کند. چنان‌که من در اول زمان قیام نمودم.

قیام و قعود، کنایه از همه حالات است؛ چه علیه بیداد‌گران به پا خیزند و یا به خاطر مصالح برتر، صلح نمایند (فاطمی)

من و علی، پدران این امت هستیم و حق ما از پدر و مادر نسبی آن‌ها بزرگتر است. زیرا اگر ما را اطاعت کنند، از آتش جهنم نجات‌شان می‌دهیم و به سرمنزل مقصود می‌رسانیم و از صف بردگی بیرون‌شان آورده به آزادگان برگزیده ملحق می‌کنیم.

علی با حق است و حق با علی. هر جا که باشد، حق با او است.

حَيْثُمَا: در ادبیات به "ما"ی ملحق شده به "حیث"، "ما"ی کافّه گفته می‌شود. ابن هشام، در مغنی اللبیب –ج1، ص178- می‌گوید: "و إذا اتصلت بها "ما" الکافة ضمّنت معنی الشرط و جزمت فعلین." ما در این‌جا، دو فعل نمی‌بینیم، مگر این‌که در تقدیر بگیریم. اگر چنین شود، گویا این جمله، تأکید مجدّد می‌شود و این بر زیبایی کلام می‌افزاید (فاطمی)

دار، یدور: گشت یا دور زد (المعجم البسیط)

آی عمار! بعد از من در بین امتم بدی‌های فراوان پدید می‌آید. تا آن‌جا که شمشیرها بر روی هم کشیده می‌شوند. بعضی، بعضی دیگر را می‌کشند و برخی از بعضی دیگر، دوری می‌جویند. وقتی آن زمان را دیدی، با این پیشانی درخشانی که پهلوی من نشسته -یعنی علی بن ابی طالب (علیه السلام)-همراه باش. اگر تمام مردم راه یک دره را در پیش بگیرند و علی راه دره دیگر را، به راهی برو که علی از آن راه می رود و مردم آن‌گونه را رها کن.

خلّی: رها کن (المنجد)

هنات: خصلتهای شر، لغزش‌ها (المعجم السیط)./ هَنَاةٌ: أي خصال شر، و لا يقال في الخير (مجمع البحرين)

خداوند جلّ وعلی فرمود: اگر تمام مردم بر ولایت علی (علیه السلام) اجتماع می‌کردند، آتش جهنم را خلق نمی‌کردم.

بهشت بر انبیاء حرام است، تا وقتی من داخل نشوم و آن بر اوصیا حرام است، تا وقتی تو یا علی وارد نشوی! خداوند تبارک و تعالی در رابطه با تو بشارتی به من داده که به هیچ پیامبری پیش از من بشارت نداده. به من مژده داد که تو سرور اوصیا هستی و دو فرزندت سرور جوانان اهل بهشتند در روز قیامت.

بُشْرَى: مژده، خبر خوشحال کننده (المعجم البسیط)

وقتی وارد بهشتم نمود، دیدم بر دروازه آن با طلا نوشته شده: معبودی جز خداوند وجود ندارد. محمد حبیب خداوند است. علی ولی خداوند است. فاطمه کنیز خداوند است. حسن و حسین برگزیدگان خداوند هستند. بر دشمنان‌شان لعنت خداوند باد!

صفوة: بر گزیدگان، نخبگان (المعجم البسیط)

من آقای فرزندان آدمم و تو یا علی و امامان بعد از تو، سروران امت من هستید. هرکس ما را دوست داشته باشد، خدا را دوست دارد و هرکس از ما نفرت داشته باشد، از خداوند نفرت دارد. هرکس سرپرستی ما را قبول کند، سرپرستی خداوند را پذیرفته است و هرکس با ما دشمنی نماید، با خداوند دشمنی نموده است. هرکس ما را اطاعت کند، خداوند را اطاعت کرده و هرکس ما را عصیان نماید، خداوند را عصیان نموده است.

وقتی مرا به آسمان بالا برد، بر ساق عرش نگریستم. در آن با قلم نور نوشته شده بود: "معبودی جز خداوند نیست. محمد فرستاده خداوند است. او را با علی تأیید کردم و با علی یاری نمودم" و دیدم یازده اسمی را که بعد از علی با قلم نور بر ساق عرش نوشته شده بود: "حسن و حسین، علی علی علی، محمد محمد، جعفر، موسی، حسن، و حجت." عرض کردم: یا الهی و سرورم! این‌ها

کیانند که اکرام نموده اسامی آن‌ها را با اسمت قرین کردی؟ ندایی آمد: آی محمد! اینان امامان و اوصیای بعد از تو هستند. سعادتمند باد محبان آن‌ها و وای بر دشمنان آن‌ها!

منظور از سه "علی"، امام زین العابدین، امام رضا و امام هادی –علیهم السلام- می‌باشند و منظور از دو "محمد"، امام باقر و امام جواد –علیهما السلام- هستند (فاطمی)

ساق: ساق: پایین هرچیزی، تنه درخت (فرهنگ معین)./ و سَاقُ الشجرة: جِذْعها (الصحاح)./ السّاق: آن قسمت از پاى كه ميان كعب و زانو است (فرهنگ ابجدي)طوبی: اگر به مترجمین نگاه کنیم، هر جا با کلمه "طوبی" برخورد نمودند، آن را به "خوش به حال..." برگردانده‌اند اما این معنا ذوقی است. آنچه که از فرهنگ‌ها به دست می‌آید، مفهوم "سعادتمند" رساتر است (فاطمی) > طُوبَى فُعْلَى من الطَّيبِ. قال: و المعنَى العيشُ الطيّب لهم، قال: و قيل: إن طُوبَى اسمُ شجرةٍ في الجنَّة، و قيل: طُوبى لَهُمْ: حُسنَى لهم، و قيل: طُوبى لَهُمْ خَيْرٌ لهُمْ (تهذیب اللغة)

منزلت صدیقه طاهره

و اما دخترم فاطمه، بانوی اول و آخر زنان عالم است! او پاره تن من است! او نور چشم من است! او میوه دل من است! او روحی بین دو پهلوی من است! او

حوریه‌ای از جنس بشر است! هر وقت در محراب عبادت، در پیشگاه پروردگار جلّ جلاله بایستد، نور او مانند نور ستارگان بر فرشتگان آسمان پدیدار می‌گردد وخداوند عزّ و جلّ به فرشتگانش می‌فرماید: نگاه کنید، به کنیزم فاطمه! بانوی کنیزانم! پیش من ایستاده، در حالی که بدنش از شکوه و جلال من به لرزه افتاده و با حضور قلب و تمام وجود، به عبادت من روی آورده! شما را شاهد می‌گیرم که من شیعیان او را از آتش جهنم ایمن نمودم.

بَضْعَةٌ: قطعه، پاره (المعجم البسیط)

تَرْتَعِدُ فَرَائِصُهَا: در متون حدیثی و در ادبیات، با این ساختار زیاد رو به رو می‌شویم و کنایه از لرزیدن محسوس بدن است (فاطمی)./ ارْتَعَدَ: رَعَشَ، اقْشَعَرَّ، ارْتَعَشَ، ارْتَجَفَ (المكنز)

فطم: جدا کرد، قطع کرد (المعجم البسیط)./ أصل الفَطْم القطعُ و فَطْمُ الصّبيّ فصله عن ثَدْي أمّه و رَضاعِها (تهذيب اللغة)

خداوند تبارک و تعالی، با غضب فاطمه، غضبناک می‌شود و با خشنودی او خشنود.

وقتی روز قیامت به پا شود، منادی‌ای از بین عرش، ندا می‌دهد که آی مردم! سرهاتان را به زیر افکنید و چشم‌هاتان را ببندید تا فاطمه از صراط عبور نماید. پس از آن‌جا می‌گذرد، در حالی که همراه او هفتاد هزار حوریه هستند.

نکس: پایین افکند –سر خود را- واژگون کرد، پایین آورد –پرچم را- (المعجم البسیط)

بُطْنَان العرش: أى من وسطه (النهاية في غريب الحديث)

دو پیش‌گویی نسبت به آینده

روزگاری بر امتم خواهد گذشت که از قرآن جز نقش و نگار، از اسلام جز اسم آن باقی نماند. خودشان را مسلمان می‌نامند، در حالی که آن‌ها دورترین مردم از اسلامند. مسجدهاشان آبادند ولیکن از بنای هدایت خرابند. فقیهان آن زمان بدترین فقهای زیر سایه آسمان هستند. از آن‌ها فتنه بیرون می‌آید و به سمت آن‌ها بر می‌گردد.

رَسْمُهُ: "رسم" معانی مختلفی دارد. در این جا، "نقاشی"، برگردان مناسبی است (فاطمی)

بر امتم زمانی خواهد گذشت که حاکمان‌شان ستم پیشه باشند، علمای‌شان طمع ورز و کم تقوا، عابدان‌شان ریایی، تاجران‌شان ربا خوار و عیب پوش در خرید و فروش و زنان‌شان بر زینت دنیا. در چنین هنگام، بر آنان بدان‌شان مسلط می‌شوند و دعای خوبان‌شان به اجابت نمی‌رسد.

سفارش‌هایی به ابوذر

آی اباذر! علی برادر و امین من است در وحی پروردگارم و خداوند فضیلتی بر من عطا نکرده، مگر این‌که به علی همانند آن فضیلت داده است. آی اباذر! خداوند واجب هیچ بنده‌ای را نمی‌پذیرد، مگر این‌که با دوستی علی بن ابی طالب آمیخته باشد.

آی اباذر! بسیاری از مردم فریب خورده دو نعمت هستند. آن دو عبارتند از: سلامتی و امنیت.

غبن: فریب در معامله (المعجم البسیط)

الْفَرَاغُ: اصل "فراغ" به معنای خالی، جای خالی و شغل نداشتن است. در این‌جا به قرینه "نعمت" مراد از آن "امنیت" است (فاطمی) >الصِّحَّةُ

وَ الْفَرَاغُ: و قيل: هو الأمن و الصحة (مرآة العقول)

آی اباذر! در دنیا چنان باش که گویا غریب و مسافر هستی و خودت را در زمره اهل قبور حساب کن.

آی اباذر! وقتی خداوند اراده خیر به بنده‌اش نماید، گناهان او را پیش چشمش مصور می‌کند.

آی اباذر! به خطای کوچکت نگاه مکن و لیکن بنگر که چه کسی را عصیان نمودی!

آی اباذر! هیچ مؤمنی نیست که وقتی به نماز بایستد، مگر این‌که خوبی از او تا عرش الهی منتشر می‌شود و فرشته‌ای به او موکول گردیده ندا می‌دهد: پسر آدم! اگر می‌دانستی که در نمازت چه چیزی وجود دارد و با چه کسی مناجات می‌کنی، هرگز خسته و روی‌گردان نمی شدی!

تناثر: پراکنده، نثر: پاشید، پراکنده کرد، متفرق کرد، بر خلاف نظم (المعجم البسیط)

سئم: سَئِمْتُ الشي‌ءَ سَآمَةً: مَلِلْتُهُ (كتاب العين)./ سئم: خسته شد –از جهت روحی- (المعجم البسیط)

الفتّ: ظاهرا از باب "لفت" به معنای روی برگردان و منصرف شدن باشد (فاطمی)

آی اباذر! درجات و مراتب، در بهشت، مانند زمین و آسمان است. گاهی بنده‌ای چشمش را رو به بالا می‌گشاید. نوری می‌درخشد که نزدیک است، بینایی او را از بین ببرد. احساس خوشحالی می‌کند و می‌گوید: این چیست؟ به او گفته می‌شود: این نور برادر مؤمن تو است. می‌گوید: این برادر مؤمنمن فلانی است. همه ما در دنیا عبادت کردیم، این‌گونه بر من فضیلت پیدا کرده؟ گفته می‌شود: او از لحاظ عمل بر تو برتری داشت. پس در قلبش خوشنودی ایجاد می‌شود و راضی می‌گردد.

آی اباذر! هیچ چیز بنده را بهتر از سجده به خداوند نزدیک نمی‌کند.

آی اباذر! اگر مردی دارای عمل هفتاد پیامبر باشد، کوچکش می‌شمارد و می‌ترسد که از شر روز قیامت نجات پیدا نکند!

آی اباذر! قسم به کسی که جان محمد در دست او است! اگر دنیا پیش خداوند عزّ و جلّ به اندازه بال پشه‌ای برابری داشت، به کافر و فاجر، یک جرعه آب از آن نمی‌داد.

بَعُوضَةٍ: البَعُوض: پشه‌ای که در آب‌هاى راكد و گندآب و مرداب‌ها تخم ريزى و رشد مى‌كند. اين حشره با نيش خود بسيارى از بيماري‌ها را به مردم تزريق مى‌كند (فرهنگ ابجدى)

آی اباذر! هیچ چیزی مبغوض‌تر از دنیا نزد خداوند نیست. آن را خلق کرد و بعد از آن اعراض نمود و به آن نگاه نکرده است و تا روز قیامت به او نگاه نمی‌کند و هیچ چیز دوست داشتنی‌تر نزدش از ایمان به او و ترک آنچه فرموده ترک بشود، نیست.

آی اباذر! جبرئیل (علیه السلام) با کلید گنجینه‌های دنیا بر استر خاکستری رنگ، پیش من آمد و گفت: آی محمد! (صلی الله علیه و آله و سلم) اینان کلید گنجیه‌های زمین است، در صورت گرفتن، چیزی از بهره تو پیش خداوند تبارک و تعالی کم نمی‌شود. گفتم: دوست من جبرئیل! من به آن‌ها نیازی ندارم. هر وقت سیر باشم،

پروردگارم را سپاسگذاری می‌کنم. هر وقت گرسنه گردم، رفع گرسنگی‌ام را از او می‌طلبم.

خَزَائِنِ: قرینه دلالت دارد بر این‌که در این‌جا کلید خزائن مراد است (فاطمی)

بَغْلَةٍ: بَغْلة ج بَغَلَات و بِغَال: استر، قاطر (فرهنگ ابجدي)

شَهْبَاءَ: الشَّهَب: سفيدى آميخته با سياهى. الشَّهْبَاء مؤنث الأَشْهَب است (فرهنگ ابجدي)./ بَغْلَةٍ شَهْبَاءَ: آوردن این موجود را با این صفت، به خاطر این است که مشخصا بفرماید، با چه ویژگی و خصوصیاتی جبرئیل امین بر او ظاهر گشته بود. البته این تصویر سازی، برای این است که ذهن بشری –مخصوصا بشر آن روز- بتواند آن را مصور نماید و الا درک لحظه پیوند جهان غیب و شهادت، خود دنیای دیگری است (فاطمی)

آی اباذر! اگر خانمی از خانم‌های بهشتی از آسمان دنیا در شب ظلمانی سر برآورد، زمین را بهتر از ماه شب چهارده روشن می‌کند و بوی عطر او را تمام زمینیان احساس می‌نمایند و اگر امروز جامه‌ای از جامه‌های بهشتی پدیدار گردد، چشمان هرکس که به او نگاه کند، صاعقه زده می‌شود و چشم‌ها تحمل دیدن آن را ندارند.

ليلة البدر: ليلة أربعَ عشرة (تهذيب اللغة)

نشر: منتشر کرد، پخش کرد (المعجم البسیط)

سفارش‌هایی به مولا علی

علی جان! این امت تاب سه چیز را ندارد: یاری برادر مؤمن از طریق مالش، قضاوت عادلانه دیگران بر خودش و در هر حال به یاد خدا بودن. یاد خداوند تنها ذکر تسبیحات اربعه نیست. یاد او این است که وقتی وارد چیزی بشود که بر او حرام باشد، از خداوند عزّ و جلّ بترسد و آن را ترک نماید.

الْمُوَاسَاةُ: همدردی، تسلیت گفتن (المعجم البسیط)

علی جان! بشارت بده! شیعیان تو هنگام مردن حسرت ندارند، در قبر وحشت ندارند و در روز رستاخیز اندوهگین نیستند. گویا من در برون آمدن از قبرهاشان کمک می‌کنم. وقت برخاستن، گرد و خاک را از سر و روی‌شان می‌تکانند و می‌گویند: "سپاس خداوندی که اندوه را از ما دور کرد! پروردگار ما

بسیار آمرزنده و سپاسگزار است؛ کسی که از فضل خودش ما را در سر منزل جاودانه جاگزین نمود! در این‌جا با رنج و خستگی رو به رو نمی‌شویم!"

لِحَاهُمْ: لِحی: جمع لحیه: ریش (المعجم البسیط)

نَصَبٌ: تعب و مشقة (التفسیر المعین)

لُغُوبٌ: اللَّغَب: الإعياء من التعب و فتور (کلمات القرآن)./ نصب: تعب و مشقت. لغوب: خستگى و تعب در طلب معاش و غير آن است (ترجمه تفسير الميزان)./ النَّصَبُ: التَّعَبُ... اللُّغُوبُ: التّعب و النصب (مفردات ألفاظ القرآن)./ بسیاری از فرهنگ نویس‌ها، از جمله راغب،"نصب" و "لغوب" را مترادف می‌بینند اما وجهی ندارد که در فصیح‌ترین کتاب، مترادف این‌گونه به کار برود. پس به نظر می‌آید، برداشت المیزان، قابل تأمل است. از این رو، اگر "نصب" به رنج و مشقت و "لغوب" به خستگی برگردانده شود، راه نادرستی نرفته‌ایم (فاطمی)

دارَ الْمُقامَةِ: الجنة (کلمات القرآن)./ این دعا در سوره "فاطر" وجود دارد: وَ قَالُواْ الحْمْدُ لِلَّهِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الحْزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (34) الَّذِى أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِن فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ (35) [فاطمی]

علی جان! برخی از مردان قریش در رابطه با فاطمه سرزنشم نمودند و گفتند: ما او را از تو خواستگاری کردیم و تو ممانعت نموده به ازدواج علی درآوردی. من به آن‌ها گفتم: به خداوند سوگند! من جلوی ازدواج شما را نگرفتم. بلکه خداوند از شما جلوگیری کرد و به ازدواج او درآورد. جبرئیل بر من

نازل شد و گفت: آی محمد! خداوند جلّ جلاله می‌فرماید: اگر علی را خلق نمی‌کردم، برای دخترت فاطمه نظیری در زمین از جن و انس پیدا نمی‌شد.

كُفْوٌ: کفّ: نظیر، مانند، برابر (المعجم البسیط)./ مصحح عیون اخبار رضا (علیه السلام) در رابطه با این روایت چنین می‌گوید: "و قد استدلّ بعض المحققين بهذه الفقرة من الحديث على افضليتهما -عليهما السلام- على جميع الأنبياء الا نبيّنا صلّى اللّه عليه و آله.

این بیست و سه گوهر درخسشان، از نه صفحه من لا یحضر انتخاب شده است و در اصل این گفتار پیوسته می‌باشد.

علی جان! کسی که مردم از زبان او می‌ترسند، او از اهل آتش است.

يَا عَلِيُّ شَرُّ النَّاسِ مَنْ أَكْرَمَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ فُحْشِهِ.

علی جان! بدترین مردم کسی است که مردم او را به خاطر دوری از بد زبانی‌اش اکرام کنند.

يَا عَلِيُّ شَرُّ النَّاسِ مَنْ بَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ مَنْ بَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَا غَيْرِهِ.علی جان! بدترین مردم کسی است که آخرتش را به دنیا فروخته است و بدتر از او کسی است که آخرتش را برای دنیای دیگری می‌فروشد.

يَا عَلِيُّ مَنْ لَمْ يَقْبَلِ الْعُذْرَ مِنْ مُتَنَصِّلٍ صَادِقاً كَانَ أَوْ كَاذِباً لَمْ يَنَلْ شَفَاعَتِي.

علی جان! کسی که معذرت‌خواهی را از کسی که راست یا دروغ معذرت می‌خواهد، قبول نکند، شفاعت من به او نمی‌رسد.

مُتَنَصِّلٍ: معتذر سواء کان العذر صحیحا او لا لأن ندامته کاف للقبول (هامش الصفحة)./ تَنَصَّلَ فلان من ذنبه: أي تبرأ منه (مجمع البحرين)

يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّ الْكَذِبَ فِي الصَّلَاحِ وَ أَبْغَضَ الصِّدْقَ فِي الْفَسَادِ.

علی جان! خداوند عزّ و جل، دروغی را که به اصلاح بینجامد، دوست دارد و از راستی که به فساد منجر شود، نفرت.

يَا عَلِيُّ شَارِبُ الْخَمْرِ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَلَاتَهُ أَرْبَعِينَ يَوْماً فَإِنْ مَاتَ فِي الْأَرْبَعِينَ مَاتَ كَافِراً.

علی جان! نماز شرابخوار تا چهل روز قبول نمی‌شود و اگر در چهل روزگی بمیرد، کافر مرده است.

يَا عَلِيُّ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فِي الْمُؤْمِنِ ثَمَانُ خِصَالٍ: وَقَارٌ عِنْدَ الْهَزَاهِزِ. وَ صَبْرٌ عِنْدَ الْبَلَاءِ وَ شُكْرٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ قُنُوعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَا يَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ وَ لَا يَتَحَامَلُ عَلَى الْأَصْدِقَاءِ.

علی جان! سزاوار است که مؤمن دارای هشت ویژگی باشد: در فتنه‌ها با وقار باشد، در بلا صبور، در آسایش، شکور. به آنچه خداوند عزّ وجل روزیش نموده، قانع باشد، به دشمنان ستم نکند و بار دوش دوستان نگردد.

الهزاهز: فتنه‌ها، جنگ‌ها، سختیها و مشقت ها (المعجم البسیط)./ و

الهَزَاهِزُ: الفتنُ يَهْتَزُّ فيها الناس (الصحاح)

يَا عَلِيُّ أَرْبَعَةٌ لَا تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ إِمَامٌ عَادِلٌ وَ وَالِدٌ لِوَلَدِهِ وَ الرَّجُلُ يَدْعُو لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ وَ الْمَظْلُومُ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَأَنْتَصِرَنَّ لَكَ وَ لَوْ بَعْدَ حِينٍ.

علی‌جان! دعای چهار کس رد نمی‌شود: دعای امام عادل، دعای پدر بر پسر، دعای پنهانی مردی که برای برادر مؤمنش می‌کند و دعای مظلوم. خداوند عزّ و جل می‌فرماید: به عزت و جلالم قسم! حتما تو را یاری خواهم کرد ولو بعد از مدتی!

يَا عَلِيُّ حَرَّمَ اللَّهُ الْجَنَّةَ عَلَى كُلِّ فَاحِشٍ بَذِيٍّ لَا يُبَالِي مَا قَالَ وَ لَا مَا قِيلَ لَهُ.علی‌جان! خداوند بهشت را بر هر بد زبان ناسزاگو حرام کرده است؛ کسی که پروای این ندارد، چه می‌گوید و چه به او گفته می‌شوند.

بذی: فحاش، ناسزاگو (المعجم البسیط)

يَا عَلِيُّ لَا تَمْزَحْ فَيَذْهَبَ بَهَاؤُكَ وَ لَا تَكْذِبْ فَيَذْهَبَ نُورُكَ وَ إِيَّاكَ وَ خَصْلَتَيْنِ الضَّجَرَ وَ الْكَسَلَ فَإِنَّكَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تَصْبِرْ عَلَى حَقٍّ وَ إِنْ كَسِلْتَ لَمْ تُؤَدِّ حَقّاً.

علی‌جان! شوخی مکن که ارزشت از بین می‌رود و دروغ مگو که نورت زایل می‌شود. از دو خصلت بی‌تابی و تنبلی دور باش. زیرا اگر بی‌تاب و نگران باشی، در برابر حق شکیبا نیستی و اگر تنبل باشی، ادای حق نمی‌توانی.

الضَّجَرَ: ضجر: نگران و بی تاب شد، آزرده و دلتنگ شد (المعجم البسط)

الْكَسَلَ: کسل: سستی، تنبلی، سنگینی (المعجم البسیط)

يَا عَلِيُّ لِكُلِّ ذَنْبٍ تَوْبَةٌ إِلَّا سُوءَ الْخُلُقِ فَإِنَّ صَاحِبَهُ كُلَّمَا خَرَجَ مِنْ ذَنْبٍ دَخَلَ فِي ذَنْبٍ.

علی‌جان! برای هرچیز توبه است مگر بد خلقی. آدم بد اخلاق، از گناهی خارج می‌شود و در گناهی وارد می‌گردد.

يَا عَلِيُّ أَرْبَعَةٌ أَسْرَعُ شَيْ‌ءٍ عُقُوبَةً رَجُلٌ أَحْسَنْتَ إِلَيْهِ فَكَافَأَكَ بِالْإِحْسَانِ إِسَاءَةً وَ رَجُلٌ لَا تَبْغِي عَلَيْهِ وَ هُوَ يَبْغِي عَلَيْكَ وَ رَجُلٌ عَاهَدْتَهُ عَلَى أَمْرٍ فَوَفَيْتَ لَهُ وَ غَدَرَ بِكَ وَ رَجُلٌ وَصَلَ قَرَابَتَهُ فَقَطَعُوهُ...

علی‌جان! عقوبت چهار چیز بسیار سریع است: مردی که به او احسان کردی و او در برابر احسانت بدی کرد، مردی که تو بر او ستم نمی‌کنی و او بر تو ستم می‌کند، مردی که با تو هم پیمان بود و تو به پیمانت وفا کردی و او به تو خیانت کرد و مردی که صله رحم کرد و دیگران با او قطع صله رحم نمودند.

غدر: خیانت کرد، عهد را شکست، نارو زد (االمعجم البسیط)

وَ رَجُلٌ وَصَلَ قَرَابَتَهُ فَقَطَعُوهُ: همه منابعی که این روایت را نقل کرده‌اند، جمله مذکور، همینطور آمده است. اگر چنین باشد، التفات از خطاب به غیبت شده است و ساده‌ترین کلام بلغا، از آرایه‌های زبانی خالی نیست. با این حال، اگر من دست‌رسی به منابع بیشتری می‌داشتم، حتما در رابطه با "وَصَلَ" و "فَقَطَعُوهُ" تحقیق می‌کردم (فاطمی)

يَا عَلِيُّ بَادِرْ بِأَرْبَعٍ قَبْلَ أَرْبَعٍ شَبَابِكَ قَبْلَ هَرَمِكَ وَ صِحَّتِكَ قَبْلَ سُقْمِكَ وَ غِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ وَ حَيَاتِكَ قَبْلَ مَوْتِكَ...

علی‌جان! به چهار چیز، پیش از چهار چیز پیشی بگیر: به جوانی‌ات، قبل پیری‌ات، به سلامتی‌ات، قبل از بیماری‌ات، به بی‌نیازی‌ات، قبل از تهی دستی‌ات و به زندگی‌ات، قبل از مردنت.

يَا عَلِيُّ مَنْ خَافَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَافَ مِنْهُ كُلُّ شَيْ‌ءٍ وَ مَنْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَخَافَهُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ء...

علی‌جان! هرکس از خداوند عزّ و جل بترسد، همه چیز از او می‌ترسند و هر کس از خداوند عزّ و جل نترسد، خداوند او را از هر چیزی می‌ترساند.

يَا عَلِيُّ لَعَنَ اللَّهُ ثَلَاثَةً آكِلَ زَادِهِ وَحْدَهُ وَ رَاكِبَ الْفَلَاةِ وَحْدَهُ وَ النَّائِمَ فِي بَيْتٍ وَحْدَهُ.

علی‌جان! سه کس را خداوند از رحمتش دور کرده است: کسی که توشه‌اش را تنها می‌خورد، کسی که در صحرای بیکرانه، تنها راه می‌رود و کسی که در خانه‌ای تنها می‌خوابد.

فلاة: صحرای وسیع، ج: فلوات (المعجم البسیط)./ مصحح کتاب من لا یحضر، در رابطه با لعنت این‌جا، این‌گونه بیان دارد: اللعنة هو البعد من رحمة اللّه و بسبب فعل المكروه يبعد العبد من رحمة اللّه (فاطمی)

يَا عَلِيُّ لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ الصَّلَاةُ وَ الزَّكَاةُ وَ الصِّيَامُ وَ لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ يَتَمَلَّقُ إِذَا حَضَرَ وَ يَغْتَابُ إِذَا غَابَ وَ يَشْمَتُ بِالْمُصِيبَةِ وَ لِلظَّالِمِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ يَقْهَرُ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ وَ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِيَةِ وَ يُظَاهِرُ الظَّلَمَةَ وَ لِلْمُرَائِي ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ يَنْشَطُ إِذَا كَانَ عِنْدَ النَّاسِ وَ يَكْسَلُ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ وَ يُحِبُّ أَنْ يُحْمَدَ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ وَ لِلْمُنَافِقِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ.

علی‌جان! برای مؤمن سه نشانه وجود دارد: اقامه نماز، پرداخت زکات و گرفتن روزه. برای دروغگوی دنیاطلب، سه علامت وجود دارد: پیش رو چاپلوسی می‌کند، پشت سر غیبت و در مصیبت دیگران خوشحال می‌شود. برای ظالم سه نشانه وجود دارد: زیر دستش را با سلطه و بالا دستش را با معصیت به ستوه می‌آورد و از ستمگران پشتیبانی می‌کند. برای ریاکار سه نشانه وجود دارد: در جمع خودش را فعال نشان می‌دهد، وقتی تنها شد، سستی می‌کند و دوست دارد که در تمام کارها مورد ستایش قرار بگیرد. برای منافق سه علامت وجود دارد: هنگام صحبت کردن دروغ می‌گوید، وقتی وعده بدهد، به وعده‌اش وفا نمی‌کند و وقتی امین قرار داده شود، خیانت می‌کند.لِلْمُتَكَلِّفِ: وَ مَا أَنَا مِنَ المْتَكلَّفِين: المدعیین النبوة کذبا علی الله (التفسیر المعین)./ المتكلّف بالعلم: المنتسب إليه، الذي جمع شيئاً من أقوال العلماء و مذاهب الحكماء، و أخذ الرطب و اليابس من كلّ صنف، و يتكلّف و يدّعي أنّه عالم راسخ في العلم (شرح المازندراني)

تَمَلَّقُ: چاپلوسی کرد (المعجم البسیط)

شمِت: شماتت: در غم دیگران اظهار شادی کردن (المعجم البسیط)

قهر: شکست داد، غلبه کرد (المعجم البسیط)

يُظَاهِرُ: وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ: معناه: و إن تعاونا، يقال: تظاهرَ القومُ على فُلان، و تظافَروا و تضافَروا إذا تعاوَنوا عليه (تهذيب اللغة)./ و المُظَاهَرَةُ: المعاونة. و التَظَاهُرُ: التعاون (الصحاح)

کسل: سست شد، تنبل شد (المعجم البسیط)

يَا عَلِيُّ مَنْ أَطَاعَ امْرَأَتَهُ أَكَبَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى وَجْهِهِ فِي النَّارِ فَقَالَ عَلِيٌّ وَ مَا تِلْكَ الطَّاعَةُ قَالَ يَأْذَنُ لَهَا فِي الذَّهَابِ إِلَى الْحَمَّامَاتِ وَ الْعُرُسَاتِ وَ النَّائِحَاتِ وَ لُبْسِ الثِّيَابِ الرِّقَاقِ.

علی‌جان! کسی که زنش را اطاعت کند، خداوند عزّ و جل او را با رو در آتش جهنم می‌اندازد. علی (علیه السلام) عرض کرد: این اطاعت در چه چیزهایی است؟

فرمود: اجازه بدهد که به حمام‌ها، عروسی‌ها، عزاداری‌ها برود، با پوشیدن لباس نازک.

کبّ: واژگون کرد، کبّ الإناء: محتوای ظرف را ریخت (المعجم البسیط)

النَّائِحَات:نائحة: زنی که با صدای بلند و بی‌تابی بر میت خود می‌گرید (المعجم البسیط)

يَا عَلِيُّ إِذَا مَاتَ الْعَبْدُ قَالَ النَّاسُ مَا خَلَّفَ وَ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ مَا قَدَّمَ.

علی‌جان! وقتی کسی از دنیا برود، مردم می‌گویند: چه بر جای گذاشته است و فرشتگان می‌گویند: چه پیش فرستاده است؟

يَا عَلِيُّ الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْكَافِرِ.

علی‌جان! دنیا زندان مؤمن است و بهشت کافر.

يَا عَلِيُّ الْعَقْلُ مَا اكْتُسِبَتْ بِهِ الْجَنَّةُ وَ طُلِبَ بِهِ رِضَا الرَّحْمَنِ.

علی‌جان! عقل چیزی است که توسط آن کسب جنت می‌شود و خوشنودی خداوند رحمان طلب می‌گردد.

يَا عَلِيُ نَوْمُ الْعَالِمِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الْعَابِدِ.علی‌جان! خواب عالم بهتر از عبادت عابد است.

المراد العابد الجاهل لا العابد العالم كما هو الظاهر (هامش الصفحة)

يَا عَلِيُّ رَكْعَتَيْنِ يُصَلِّيهِمَا الْعَالِمُ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ رَكْعَةٍ يُصَلِّيهَا الْعَابِد.⁽¹⁾

علی‌جان! دو رکعت نمازی که عالم می‌خواند، بهتر از هزار رکعتی است که عابد آن را می‌خواند.

از این دو حدیث شریف فضیلت بی چون وچرای عالم برداشت می‌شود اما مسلما علم با عمل و عالم با تقوا مراد است. نه آنان که در منجلاب دنیا فرو رفته‌اند (فاطمی)

خطبه شعبانیه رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)

آی مردم! ماه پر برکت و رحمت به سوی شما روی آورده است؛ ماهی که پیش خداوند بهترین ماه‌ها، روزهای آن بهترین روزها، شب‌های آن بهترین شب‌ها و لحظه‌های آن بهترین لحظه‌ها است! ماهی است که در آن به ضیافت الهی دعوت شده‌اید و از کسانی به حساب می‌آیید که خداوندشما را اکرام می‌کند! نفس‌های شما در این ماه تسبیح است، خواب شما در این ماه عبادت است، عمل شما در این ماه مقبول است و دعای شما در این ماه مستجاب! با نیت‌های صادق و قلب‌های پاک از خداوند که پروردگار شما است، بخواهید که توفیق روزه این ماه و تلاوت کتابش را به شما عنایت نماید. زیرا بدبخت کسی است که در این ماه بزرگ، از آمرزش خداوند محروم گردد! هنگام گرسنگی و

تشنگی، گرسنگی و تشنگی روز رستاخیز را به یاد آورید، به فقرا و بینوایان‌تان صدقه دهید، به بزرگان‌تان احترام بگذارید، به کوچکان‌تان رحم نمایید و صله رحم به جا آورید. زبان‌تان را کنترل کنید، چشم‌ها و گوش‌هاتان را از آنچه حلال نیست، ببندید. بر یتیمان مردم مهربانی کنید، چونان‌که دوست دارید، بر یتیمان شما مهربانی بشود. در پیشگاه الهی از گناهان‌تان توبه نمایید و در هنگام نمازها، دست‌های‌تان را به دعا بردارید. زیرا که آن هنگام‌ها بهترین لحظه‌هایی هستند که خداوند عزّ وجل به بندگانش نظر رحمت می‌نماید. آن‌ها را جواب می‌دهد، وقتی راز و نیاز نمایند، می‌پذیرد، وقتی ندا نمایند و اجابت می‌کند، وقتی دعا نمایند.

شقی: بد بخت، بیچاره، گستاخ (المعجم البسیط)

وقّروا: وقّر: احترام گذاشت و عظیم شمرد (المعجم البسیط)

تحننوا: تَحَنَّنَ عليهِ: بر او ترحّم كرد (فرهنگ ابجدي)./ حنین: دلسوزی و ترحم، شوق واشتیاق (المعجم البسیط)

لبّی: پذیرفت، لبّیک: به روی چشم، اطاعت و دعوت شما را می‌پذیرم، فرمانبردارم (المعجم البسیط)

نَاجَوْهُ: نجوا: رازو نیاز دل (المعجم البسیط)

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَنْفُسَكُمْ مَرْهُونَةٌ بِأَعْمَالِكُمْ فَفُكُّوهَا بِاسْتِغْفَارِكُمْ وَ ظُهُورُكُمْ ثَقِيلَةٌ مِنْ أَوْزَارِكُمْ فَخَفِّفُوا عَنْهَا بِطُولِ سُجُودِكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذِكْرُهُ أَقْسَمَ بِعِزَّتِهِ أَنْ لَا يُعَذِّبَ الْمُصَلِّينَ وَ السَّاجِدِينَ وَ أَنْ لَا يُرَوِّعَهُمْ بِالنَّارِ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ.

آی مردم! جان‌هاتان در گرو اعمال شماست، پس آن‌ها را با استغفار آزاد نمایید و شانه‌هاتان زیر بار سنگین گناه است، پس آن‌ها را با طولانی کردن سجده‌هاتان سبک نمایید و بدانید که خداوند تعالی ذکره، به عزت خودش قسم یاد نموده‌است که نمازگزاران و سجده‌کنندگان را عذاب ننماید و آن‌ها را در

روزی که مردم در پیشگاه پروردگار جهانیان به پا می‌خیزند، با آتش جهنم نترساند!

وزر: گناه، سنگینی، بار سنگین. ج: أوزار (المعجم البسیط)

روّع: ترساند، در رعب و وحشت افکند، شگفت زده ساخت (المعجم البسیط)أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ فَطَّرَ مِنْكُمْ صَائِماً مُؤْمِناً فِي هَذَا الشَّهْرِ كَانَ لَهُ بِذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِتْقُ رَقَبَةٍ وَ مَغْفِرَةٌ لِمَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِهِ فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَيْسَ كُلُّنَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم) اتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ

اتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ.

آی مردم! هرکس از شما روزه‌دار مؤمنی را در این ماه افطاری دهد، این کارش پیش خداوند عزّ و جل، ثواب آزاد کردن یک بنده و آمرزش گناهان گذشته را دارد. گفته شد که: یا رسول الله! همه ما قادر بر این کار نیستیم. فرمود: از آتش جهنم دوری کنید، هرچند با نصف خرما! از آتش گدازان جهنم دوری کنید، هرچند با جرعه آبی!

أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ حَسَّنَ مِنْكُمْ فِي هَذَا الشَّهْرِ خُلُقَهُ كَانَ لَهُ جَوَازاً عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَامُ وَ مَنْ خَفَّفَ فِي هَذَا الشَّهْرِ عَمَّا مَلَكَتْ يَمِينُهُ خَفَّفَ اللَّهُ عَلَيْهِ حِسَابَهُ وَ مَنْ كَفَّ فِيهِ شَرَّهُ كَفَ اللَّهُ عَنْهُ غَضَبَهُ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ أَكْرَمَ فِيهِ يَتِيماً أَكْرَمَهُ اللَّهُ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ وَصَلَ فِيهِ رَحِمَهُ وَصَلَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ قَطَعَ فِيهِ رَحِمَهُ قَطَعَ اللَّهُ عَنْهُ رَحْمَتَهُ يَوْمَ يَلْقَاهُ وَ مَنْ تَطَوَّعَ فِيهِ بِصَلَاةٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ وَ مَنْ أَدَّى فِيهِ فَرْضاً كَانَ لَهُ ثَوَابُ مَنْ أَدَّى سَبْعِينَ فَرِيضَةً فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الشُّهُورِ وَ مَنْ أَكْثَرَ فِيهِ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَيَّ ثَقَّلَ اللَّهُ مِيزَانَهُ يَوْمَ تَخِفُّ الْمَوَازِينُ وَ مَنْ تَلَا فِيهِ آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ فِي غَيْرِهِ مِنَ الشُّهُورِ.

آی مردم! هرکس از شما در این ماه اخلاقش را نیکو نماید، برای او در روزی که قدم‌ها می‌لغزند، جواز عبور از پل صراط است، هرکه در این ماه بار زیر

دستانش را سبک نماید، خداوند حسابش را سبک می‌گیرد، هرکس در این ماه شرش را باز دارد، خداوند روز ملاقات، خشمش را از او باز می‌دارد، هرکس در این ماه با خویشاوندان خودش ارتباط بر قرار نماید، خداوند روز ملاقات، رحمتش را شامل حال او می‌گرداند، هرکس در این ماه قطع ارتباط خویشاوندی نماید، خداوند در روز ملاقات، رحمتش را از او قطع می‌کند، هرکس داوطلبانه نمازی را بر پا نماید، خداوند دوری از آتش را برای او می‌نویسد، هرکس در این ماه واجبی را انجام دهد، برای او ثواب هفتاد واجب کسی است که در غیر این ماه انجام داده است، هرکس در این ماه درود فرستادنش را بر من زیاد کند، خداوند در روز سبکی اعمال، میزان عملش را سنگین می‌نماید، هرکس در این ماه یک آیه قرآن تلاوت نماید، ثواب ختم یک قرآن کامل کسی را دارد که در دیگر روزها خوانده است.

ما ملکت یمینه: این واژه در اصل به برده و کنیز اطلاق می‌شود امروزه امکان دارد کارگران زیر دست، مصداق آن باشد (فاطمی)

جواز: گذشتن و عبور کردن، جواز السفر: گذرنامه (المعجم البسیط)أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَبْوَابَ الْجِنَانِ فِي هَذَا الشَّهْرِ مُفَتَّحَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمْ أَنْ لَا يُغَلِّقَهَا عَلَيْكُمْ وَ أَبْوَابَ النِّيرَانِ مُغَلَّقَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمْ أَنْ لَا يُفَتِّحَهَا عَلَيْكُمْ وَ الشَّيَاطِين مَغْلُولَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمْ أَنْ لَا يُسَلِّطَهَا عَلَيْكُمْ.

آی مردم! در این ماه، دروازه‌های بهشت باز است. از پروردگارتان بخواهید که آن‌ها را به روی‌تان نبندد، درهای جهنم بسته‌اند، از پروردگارتان بخواهید که آن‌ها را به روی‌تان نگشاید و شیاطین در قید غل و زنجیر قرار دارند، از پروردگارتان بخواهید که آن‌ها را بر شما مسلط نکند.

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) فَقُمْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ

بَكَى فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُبْكِيكَ فَقَالَ يَا عَلِيُّ أَبْكِي لِمَا يُسْتَحَلُّ مِنْكَ فِي هَذَا الشَّهْرِ كَأَنِّي بِكَ وَ أَنْتَ تُصَلِّي لِرَبِّكَ وَ قَدِ انْبَعَثَ أَشْقَى الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ شَقِيقُ عَاقِرِ نَاقَةِ ثَمُودَ فَضَرَبَكَ ضَرْبَةً عَلَى قَرْنِكَ فَخَضَبَ مِنْهَا لِحْيَتَكَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ ذَلِكَ فِي سَلَامَةٍ مِنْ دِينِي فَقَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم) فِي سَلَامَةٍ مِنْ دِينِكَ ثُمَّ قَالَ يَا عَلِيُّ مَنْ قَتَلَكَ فَقَدْ قَتَلَنِي وَ مَنْ أَبْغَضَكَ فَقَدْ أَبْغَضَنِي وَ مَنْ سَبَّكَ فَقَدْ سَبَّنِي لِأَنَّكَ مِنِّي كَنَفْسِي رُوحُكَ مِنْ رُوحِي وَ طِينَتُكَ مِنْ طِينَتِي إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَنِي وَ إِيَّاكَ وَ اصْطَفَانِي وَ إِيَّاكَ وَ اخْتَارَنِي لِلنُّبُوَّةِ وَ اخْتَارَكَ لِلْإِمَامَةِ فَمَنْ أَنْكَرَ إِمَامَتَكَ فَقَدْ أَنْكَرَ نُبُوَّتِي يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَصِيِّي وَ أَبُو وُلْدِي وَ زَوْجُ ابْنَتِي وَ خَلِيفَتِي عَلَى أُمَّتِي فِي حَيَاتِي وَ بَعْدَ مَوْتِي أَمْرُكَ أَمْرِي وَ نَهْيُكَ نَهْيِي أُقْسِمُ بِالَّذِي بَعَثَنِي بِالنُّبُوَّةِ وَ جَعَلَنِي خَيْرَ الْبَرِيَّةِ إِنَّكَ لَحُجَّةُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ أَمِينُهُ عَلَى سِرِّهِ وَ خَلِيفَتُهُ عَلَى عِبَادِهِ.⁽¹⁾

امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمود: از جا برخاسته عرض کردم: یا رسول الله! بهترین اعمال در این ماه چیست؟ فرمود: آی ابا الحسن! بهترین اعمال در این ماه پاک دامنی از حرام‌های خداوند عزّ و جل می‌باشد. بعد گریه نمود. عرض کردم: یا رسول الله! چه چیزی شما را به گریه درآورد؟ فرمود: علی‌جان! گریه من برای این است که تو در این ماه با آن روبه‌رو می‌شوی. گویا می‌بینم که تو در حال نماز برای پروردگارت هستی و بدبخت‌ترین اول و آخر تاریخ، برادر کشنده ناقه ثمود، بر خاسته ضربه‌ای بر فرق سرت فرود می‌آورد و از آن ضربه محاسنت خون آلود می‌شود! عرض کردم: یا رسولالله! آیا در سلامت دینم این اتفاق می‌افتد؟ فرمود: در سلامت دین تو. بعد فرمود: علی‌جان! هرکس تو را بکشد، مرا کشته است، هرکس به تو بغض داشته باشد، به من بغض دارد و هرکس تو را دشنام دهد، مرا دشنام داده است. زیرا تو مانند جان منی. روح تو از روح من

است و گل تو از گل من. خداوند تبارک وتعالی من و تو را خلق کرد و من و تو را برگزید. مرا برای نبوت برگزید و تو را برای امامت. هرکس امامت تو را انکار کند، نبوت مرا انکار نموده است. علی‌جان! تو وصی منی، پدر فرزندان منی، داماد من و جانشین من بر امتم در زمان حیات و بعد از مرگ من هستی. امر تو امر من است و نهی تو نهی من. سوگند به آن کسی که مرا به عنوان پیامبر فرستاد و بهترین خلق قرارداد، تو حجت خداوند بر مردمی، امین سرّ او هستی و خلیفه او بر بندگانش می‌باشی!

کأنی بک: متعلق حرف جار شاید "أنظر" مقدر باشد (فاطمی)

بعث: فرستاد، وادار کرد. مالذی بعثه علی هذا: چه چیزی او را وادار به این کار کرد (المعجم البسیط)

عقر: مجروح کرد، سر برید، پاها را قطع کرد، از حرکت بازداشت (المعجم البسیط)

قَرْنِكَ: و القَرْنُ: جانب الرأس (الصحاح)./ القَرْن فِى الإنسان: دو گوشه پيشانى انسان (فرهنگ ابجدي)

سَبَ يَسُبُ سبًّا. و أصل السَبّ القطعُ ثم صار السَبُ شتما لأن السَبَ خَرْق الأعراض (جمهرة اللغة)

بریة: خلق، مردم. ج: برَایا (المعجم البسیط)

صد و هفده حدیث از مولا علي (علیه السلام)

احادیث متنوع

قسم به آن کسی که جان پسر ابوطالب در دست او است، تحمل ضربه هزار شمشیر بر من آسان‌تر است از مردن در بستری که در غیر طاعت خداوند گسترده شود!

أَهْوَنُ: هون: روان و آسان گردید، خوار و کوچک شد (المعجم البسیط)

الْفِرَاش: فراش: رختخواب، فرش. ج: أفرشة، فرش (المعجم البسیط)

ایمان چهار پایه دارد: راضی بودن به حکم خداوند، اعتماد کردن بر خداوند، واگذاری کارها به خداوند و اطاعت بی چون و چرا از فرمان خداوند.

قَضَاءِ: قَضَى القَاضِي بين الخصمين: حكم. قَضَى الحاكمُ بمنع التظاهرات: أمر. قَضَى عليه: قتله. قَضَى صلاتَهُ: أدّاها بعد فوات وقتها (معجم الأفعال المتداولة)./ چنا‌ن‌که می‌بینید، قضی معانی متعددی دارد. در این‌جا "حکم کردن"، برگردان مناسبی (فاطمی)أَرْكَانٍ: جمع رکن: ستون، پی و پایه، پشتوانه هرچیز (المعجم البسیط)

التَّوَكُّلُ: إظهارُ العَجْز و الاعتمادُ على على غيرك (الصحاح)

تَفْوِيضُ: واگذار کردن، موکول کردن، منوط کردن، وکالت دادن (المعجم البسیط)

التَّسْلِيمُ: الانقياد له (مجمع البحرين)

من با پیامبر در نمازی بودم که به جا آورد. پس با دست راستش، دست راست مرا گرفت و محکم به سینه‌اش نگه داشت. بعد، فرمود: علی‌جان! عرض کردم: بلی یا رسول الله! فرمود: من و تو پدر این امت هستیم، خدا لعنت کند کسی را که آزار بدهد ما را! بگو: آمین! گفتم: آمین! فرمود: من و تو آقای این امت هستیم، خدا لعنت کند کسی را که از

ما بگریزد! بگو: آمین! گفتم: آمین! فرمود: من و تو اداره کنندگان این امت هستیم، خدا لعنت کند کسی را که از ما فاصله گرفته در گمراهی قرار گیرد! بگو: آمین! گفتم: آمین! -امیر المؤمنین فرمود:- در این هنگام، صدای دو گوینده‌ای را شنیدم که با من می‌گفتند: آمین! عرض کردم: یا رسول الله! این دو گوینده با من کیستند؟ فرمود: جبرئیل و میکائیل.

رَاعِيَا: راعی: حفظ کننده، اداره کننده، زیر نظر گیرنده، چوپان (المعجم البسیط)

بهشتیان به منزل‌های شعیان ما چنان می‌نگرند که انسان به ستارگان.

تَفَقُّهَ: دین فهمی، دین شناسی (فاطمی)

تَدَبُّرَ: فکر کرد و چاره جست، پیامدها را بررسی کرد، تامل کرد و درک کرد (المعجم البسیط)

نُسُكٍ: عبادت و زهد، قربانی (المعجم البسیط)

آی ابا الحسن! امت موسی (علیه السلام) به هفتاد و یک دسته پراکنده شدند، یک دسته رستگار است و دیگران در آتش جهنم‌اند. امت عیسی (علیه السلام) به هفتاد و دو دسته پراکنده شدند، یک دسته رستگار است و دیگران در آتش جهنم‌اند. امت من به هفتاد و سه دسته پراکنده می‌شوند، یک دسته رستگار است و دیگران در آتش جهنم‌اند. عرض کردم: یا رسول الله! دسته رستگار کدام است؟ فرمود: کسی که به تو و اصحاب تو تمسک بجوید.

این سخن رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با امیر المؤمنین (علیه السلام) در حدیث مفصلی آمده است و من به مقدار تشنگی از زلال آن چشمه نوشیده‌ام (فاطمی)

جبرئیل امین (علیه السلام) بر حضرت آدم (علیه السلام) فرود آمد و گفت: آی آدم! من مأمور شدم که تو را در انتخاب یکی از سه چیز مخیر نمایم و دوتای دیگر را ترک نمایی. آدم (علیه السلام) گفت: آن سه کدامند؟گفت: عقل، حیا و دین. آدم (علیه السلام) گفت: من عقل را برگزیدم. پس جبرئیل به حیا و دین گفت: شما دوتا برگشته او را ترک نمایید. گفتند: جبرئیلا! به ما دستور داده شده که هرجا عقل باشد، با او باشیم. گفت: این مربوط به خودتان می‌شود و به آسمان عروج نمود.

عَرَج: عَرَجَ فى الدَرَجة و السُلَّم يَعْرُج عُروجاً، إذا ارْتَقَى (الصحاح)

شأن: "شأن" معانی متعددی دارد. در این‌جا ظاهرا، "شَأْنَكُمَا"، یک اصطلاح است و مفهوم "به خودتان مربوط می‌شود"، برداشت می‌شود (فاطمی)

خداوند انسانی را بیامرزد که خودش را آماده نگهدارد و استعداد رفتن به گور را پیدا کند و بداند که از کجا آمده، در کجا قرار دارد و به کجا می‌رود؟

این حدیث در غیر کتاب "الوفی" و "شرح کافی ملا صدرا" وجود ندارد. بسیار حدیث شسته رفته‌ای است اما حیف که در غیر آن دوتا وجود ندارد! (فاطمی)

امْرَأَ: در مقابل امْرَأةٌ است. در قرآن کریم می‌خوانیم: يا أُخْتَ هارُونَ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْء

(فاطمی)

أعدّ: مهیا کرد، آماده کرد (المعجم البسیط)

استعدّ: آماده شد. استعداد: آمادگی (المعجم البسیط)

رمس: خاک گور (مقدمة الأدب)./ و يقال لما يحثى على القبر من التراب رَمْسٌ، و للقبر نفسه رَمْسٌ (النهاية في غريب الحديث)

خداوند تبارک و تعالی به موسی (علیه السلام) فرمود: آی موسی! وصیتم را در رابطه با چهار چیز به خاطر بسپار: اول آن‌ها این است که تا وقتی نبینی که گناهانت بخشیده شده، به عیوب دیگری مپرداز، دوم این‌که تا وقتی گنج‌های من تمام نشود، غصه روزی‌ات را مخور، سوم این‌که تا وقتی شاهد زوال ملک من نباشی،

به هیچ کسی جز من امید مبند و چهارم این‌که تا وقتی مرگ شیطان را نبینی، از مکر او ایمن مباش.

تمام خوبی‌ها در سه خصلت جمع شده است: نگاه و سکوت و سخن. هر نگاهی که در آن پند و عبرت نباشد، غفلت است، هر سکوتی که در آن اندیشه نباشد، بی توجهی است و هر سخنی که در آن یادآوری نباشد، بیهودگی است. سعادتمند باد کسی که نگاهش پند و اندرز است، سکوتش اندیشه و سخنش یادآوری و بر اشتباهش می‌گرید و مردم از شرّ او در امان است!

عبرة: پند (المعجم البسیط)

سهو: غفلت و اشتباه. به غفلت زود گذر، سهو گفته می‌شود (المعجم البسیط)

غفلت: بی توجهی (المعجم البسیط)./ باید توجه کنیم که "غفلت" و "سهو" در بسیاری از موارد، مانند فقیر و مسکین‌اند که: "إذا اجتمعا، افترقا و إذا افترقا، اجتمعا." منتها غفلت در مقابل تذکر می‌آید (فاطمی)

برای انسان مسلمان، سه دوست وجود دارد: دوستی که می‌گوید: من در زمان حیات و ممات با تو هستم و او عملش می‌باشد، دوستی که می‌گوید: من

تا وقت مردن با تو هستم و او مالش می‌باشد، وقتی مالک بمیرد، مملوک مال ورثه می‌شود و دوستی که می‌گوید: تا دروازه گور من با تو هستم، بعد تو را رها خواهم نمود و او فرزندش می‌باشد.

خداوند تبارک و تعالی، چهار چیز را در چهار چیز پنهان کرده است: خشنودی‌اش را در طاعتش پنهان کرده است، پس چیزی از طاعتش را کوچک مشمار! چه بسا همان طاعت خشنودی‌اش را در پی داشته باشد و تو نمی‌دانی. خشم خودش را در معصیتش پنهان نموده، پس چیزی از معصیت او را کوچک مشمار! چه بسا همان معصیت خشم او را بر انگیزاند و تو نمی‌دانی. اجابتش را در دعایش پنهان نموده است، پس چیزی از دعای او را کوچک مشمار! چه بسا همان دعا مورد اجابت قرار گیرد و تو نمی‌دانی. دوست خودش را در بین بندگانش پنهان نموده است، پس هیچ یک از بندگان او را کوچک مشمار! چه بسا همان بنده دوست ناشناخته او باشد و تو نمی‌دانی.

سَخَطَهُ: الفرق بين الغضب و السخط: أن الغضب يكون من الصغير على الكبير و من الكبير على الصغير و السخط لا يكون الا من الكبير على الصغير (الفروق فی اللغة)

وَلِيَّهُ: "ولی"، معانی متعددی دارد. در این‌جا، "دوست"، برگردان مناسبی است (فاطمی)

از امیر المؤمنین (علیه السلام) سوال شد: بین حق و باطل چقدر فاصله است؟ فرمود: چهار انگشت. امیر المؤمنین (علیه السلام) دستش را روی گوش و چشمش گذاشت و فرمود: آنچه را که چشم‌هایت می‌بیند حق است و بسیاری از آنچه‌که گوش‌هایت شنیده، باطل می‌باشد.

فتنه‌ها سه تا هستند: زن‌بارگی و آن شمشیر شیطان است، شرابخواری و آن دام شیطان است و دوستی دینار و درهم و آن تیر شیطان است. هرکس زن‌باره شود، از زندگی‌اش نفعی نمی‌برد، هرکس شرابخوار شود، بهشت بر او حرام می‌گردد و هرکس محبت درهم و دینار را در دل داشته باشد، پس او بنده دنیا است.

خدمت رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) از حسودانی که به من حسد می‌ورزند، شکایت نمودم. فرمود: علی‌جان! آیا راضی نمی‌شوی که اولین چهار کس من و تو هستیم که وارد بهشت می‌شویم. در حالی که فرزندان و نوادگان ما پشت سر ما حرکت می‌کنند و شعیان ما در سمت راست و چپ ما.

ذرّیه: نسل: فرزندان و نوادگان (المعجم البسیط)

مردی او را دعوت نمود. پس علی (علیه السلام) به او فرمود: با سه شرط دعوتت را می‌پذیرم. عرض کرد: آن سه کدامند، یا امیر المؤمنین؟ فرمود: از بیرون چیزی برای ما نیاوری، چیزی که در خانه داری از ما دریغ نکنی و حق خانواده‌ات هم پایمال نشود. مرد گفت: این شرایط را قبول می‌کنم. پس علی بن ابی طالب (علیهما السلام) دعوت او را پذیرفت.

اجحاف: پایمال کردن حق کسی. اجحف: پایمال کرد –حق را- (المعجم البسیط)

زحف: خزید، پیشرفت (المعجم البسیط)

مردم خوابند. وقتی بمیرند بیدار می‌گردند.

انْتَبَهُوا: انتباه: توجه، آگاهی، بیداری، تیز هوش شدن (المعجم البسیط)

او را در هنگامی به رسالت مبعوث فرمود که نه نشانه‌ای وجود داشت، نه نوری می‌درخشید و نه راهی پیدا بود!

مَنْهَجٌ: راه و روش روشن، برنامه (المعجم البسیط)./ النَّهْجُ: الطريقُ الوَاضِح (مفردات ألفاظ القرآن)

به خداوند شکایت می‌برم از گروهی که جاهل زندگی می‌کنند و گمراه می‌میرند!

مَعْشَرٍ: جماعت، گروه (المعجم البسیط)

ثواب حفظ و قرائت قرآن

رسول خداوند فرمود: قرائت قرآن در نماز، بهتر است از قرائت قرآن در غیر نماز. قرائت قرآن در غیر نماز، بهتر است از ذکر خداوند، ذکر خداوند بهتر است از صدقه، صدقه بهتر است از روزه گرفتن و روزه گرفتن، سپر آتش جنهم است.

جُنَّةٌ: کل ما وقی من السلاح کالترس (المنجد)./ واضح است که روزه‌های مستحبی مورد نظر است (فاطمی)

قرآن را قرائت نمایید و آن را حفظ نمایید. خداوند تبارک و تعالی قلبی را که ظرف قرآن قرار گیرد، عذاب نمی‌کند.

اسْتَظْهِرُوهُ: استظهر الكتابَ: قرأه ظاهرا. و قرأه من ظهر القَلب: أى قرأه حفظا بلا كتاب (الإفصاح)./ و اسْتَظْهَرَ به، أى استعان به. و استظهر الشى‌ءَ، أى حفِظَه و قرأه ظاهِراً (الصحاح)

هرکس قرآن را حفظ و تثبیت نماید و حلال آن را حلال بشمارد و حرام آن را حرام، خداوند تبارک و تعالی، توسط این کار او را وارد بهشت می‌کند و در ده نفر از خانواده‌اش شفیع قرار می‌دهد؛ ده نفری که بر همه آن‌ها آتش جهنم واجب شده باشد.

ظاهرا در اینگونه روایات "استظهار" معادل حفظ فارسی است و "حفظ" عربی معادل "تثبیت" فارسی (فاطمی)

هرکس به آیه‌ای از قرآن گوش دهد، برای او بهتر است از "ثبیر" طلا - و "ثبیر" کوه بزرگی است در یمن.

از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیده شد: پیش خداوند چه اعمالی با فضیلت‌تر است؟ فرمود: قرائت قرآن. تو می‌میری در حالی که زبانت با ذکر خدا مرطوب است..

هرکس هر روز، صد آیه از قرآن با ترتیل، خشوع و آرامش بخواند، خداوند به اندازه عمل نیک اهل زمین به او اجر و ثواب می‌نویسد و هرکس دویست آیه قرائت نماید، خداوند به اندازه عمل نیک اهل آسمان و زمین به او اجر و ثواب می‌نویسد.

ترتیل: آرام و شمرده خواندن (واژه‌های نهج البلاغه)

چند انتخاب از کلمات قصار مولا

از خداوند در خلوت‌ها بترسید. زیرا که شاهد جرم، قاضی است!

دوستت را چنان دوست بدار که ممکن است روزی دشمن تو بگردد و دشمنت را چنان دشمن دار که ممکن است روزی دوستت بگردد.

هون: الرفق واللین (مجمع البحری)

از یورش کریم، هنگام گرسنگی و از چپاول لئیم، هنگام سیری بترسید!

صولة: جهیدن، حمله (المعجم البسیط)

الْكَرِيمِ: الكَريم: من صفات الله و أَسمائه، و هو الكثير الخير الجَوادُ المُعطِي الذي لا يَنْفَدُ عَطاؤه (لسان العرب)./ کَرَم: بخشش، بخشندگی، سخاوت (المعجم البسیط)./ کریم: جوانمرد، بخشنده (فرهنگ معین)اللَّئِيمِ: الدنئ الأصل الشحيح النفس (الصحاح)./ اللَّئِيم: بخيل، پست فطرت، خسيس، زبون (فرهنگ ابجدي)

وقتی صلاح و نیکوکاری بر روزگار و مردم آن روزگار چیره شود و در این شرایط، اگر مردی به مرد دیگر که از او گناهی ندیده گمان بد برد، ستم نموده است و هنگامی که فساد بر روزگار و اهل آن روزگار حاکم گردد و در این هنگام اگر مردی به مرد دیگر خوش گمان باشد، خودش را در معرض خطر قرار داده است.

حوبة: و الحُوب: الإثم الكبير (كتاب العين)

غرّر: اوقع بنفسه فی الغرر و هو الخطر (صبحی صالح)./ غَرّر بنفسه و ماله تغريرا: عَرَّضها للهلكة من غير أن يُعرف (المحكمس)

وقتی دنیا به کسی روی آورد، خوبی‌های دیگری را به او عاریه می‌دهد و اگر از کسی روی گرداند، خوبی‌های خود آن کس را نیز منکر می‌شود.

وقتی عقل کامل شد، کلام –بیهوده- کم می‌شود.

وقتی تو در برگشت باشی و مرگ از رو به رو بیاید. پس برخورد کردن چه با سرعت است!

أطراف: أوائلها (صبحی صالح)

تُنَفِّرُوا: تَنَفَّرَ: رميد، متنفر شد (فرهنگ ابجدي)

أقصا: والمراد آخرها (صبحی صالح)./ چنان‌که می‌بینید، صبحی صالح، "اطراف" را به معنای "أوائل"، یعنی آغاز، گرفته و "أقصا" را به معنای "آخر". شاید منظور ایشان معنای استعاری این واژه‌ها باشد (فاطمی)

کوچک نمود خودش را کسی که اخلاق آزمندی پیدا کرد، راضی به ذلت شد کسی که راز بد روزی‌اش را گشود و خوار کرد خودش را کسی که زبانش بر او حکومت کند.

أَزْرَى بِنَفْسِهِ: حقّرها (صبحی صالح)./ خودش را کوچک کرد (ترجمه صبحی صالح)

اسْتَشْعَرَ: تبطنه و تخلق به (صبحی صالح)./ اسْتَشْعَرَ فلانٌ خوفاً، أى أضمره (الصحاح)./ اسْتَشْعَرَ: از "شعار"، یعنی لباسی که مستقیما به بدن تماس دارد، گرفته شده است. در این‌جا شاید منظور این باشد که انسان طمع و آزمندی را بسیار در دلش بپروراند. به گونه‌ای که از خلق و خویش بگردد (فاطمی)

ضرّه: سوء حاله (بنیاد نهج البلاغه)

بدترین گناهان آن است که گناه‌کار آن را کوچک شمارد.

نباید هیچ یک از شماها بگوید: خدایا از فتنه به تو پناه می‌آورم! زیرا کسی نیست، مگر این که فتنه او را در بر می‌گیرد اما اگر کسی تقاضای پناهندگی دارد، باید از گمراهی‌های فتنه به خداوند پناه برد. خداوند سبحان می‌فرماید:

بدانید اموال و اولاد شما فتنه هستند. معنای آن این است که او شما را با مال و اولاد آزمایش می‌کند، تا راضی و ناراضی به رزق و تقسیم خودش را مشخص نماید.

فِتْنَةٍ: الفِتْنَةُ: الامتحان و الاختبار. تقول: فَتَنْتُ الذهبَ، إذا أدخلتَه النار لتنظُرَ ما جَودتُه (الصحاح)./ فِتْنَةٍ: اختبار، امتحان، مصیبة، بلاء، اضطراب، بلبلة، ضلال، کفر، فضیحة (المکنز)./ چنان‌که می‌بینید، "فتنة"، معانی متعدی دارد. در این جا "امتحان و آزمایش"، برگردان مناسبی است (فاطمی)

بهترین بی‌نیازی، رها کردن آرزوهای دور و دراز است.

از دست دادن فرصت، اندوه گلوگیر است.

إِضَاعَةُ: گم کردن، از دست دادن (المعجم البسیط)

الْفُرْصَةِ: موقع مناسب (فرهنگ ابجدی)

غصّة: آنچه در گلو گیر کند، اندوه غم (المعجم البسیط)

از دیدن این انسان شگفت زده شوید! با کره‌ای ریشه در پی می‌نگرد، با بریده گوشتی سخن می‌گوید، با استخوانی می‌شنود و از سوراخی نفس می‌کشد!

شحم: پی –چربی- شحمة العین: سفیدی چشم، کره چشم (المعجم البسیط)

خَرْم: خَرَّمَ زيدٌ القماشَ: شقّه، شقّقه، ثقّبه (معجم الأفعال المتداولة)./ خرم: سوراخ کردن، قطع کردن، کم کردن (المعجم البسیط)./ اگر "خرم"، را در این‌جا به معنای سوراخ یا شکاف، بگیریم، راهی به اشتباه طی نکرده‌ایم (فاطمی)

قومی خداوند را با چشم داشتی پرستش کردند و این عبادت بازاریان است، قومی خداوند را از ترس پرستیدند و این عبادت بردگان است و قومی خداوند را به خاطر سپاسگزاری پرستش نمودند، این عبادت آزادمردان است.

برای قلب‌ها روی آوردن و روی گرداندنی است. وقتی روی آوردند، آن‌ها را به مستحبات وادار نمایید و هنگامی روی گرداندند، به واجبات اکتفا کنید.

حمل: حمل کرد، وادار نمود، حمله کرد (المعجم البسیط)

قلب‌ها را تمایل، روی آوردن و روی برگرداندنی است. آن‌ها را هنگام تمایل و روی آوردن به کاری وادارید. زیرا قلب وقتی به کاری مجبور گردد، کور می‌شود.

برای خداوند فرشته‌ای است که هر روز ندا در می‌دهد: بزایید برای مردن، جمع کنید برای نابودی و بسازید برای ویرانی!

بی‌تردید، فرزند بر پدر و پدر بر فرزند حقی دارد. حق پدر بر فرزند این است که به جز معصیت خداوند سبحان در هر کاری او را اطاعت کند و حق فرزند بر پدر این است که اسم زیبا روی او بگذارد، ادبش را نیکو نماید و به او قرآن بیاموزد.

مردم دنیا مانند مسافرانی هستند که در حال خواب عبور داده می‌شوند.

رَكْبٍ: جمع راکب، سواران، همراهان (المعجم البسیط)./ در زبان عربی، "راکب" بیشتر بر شترسوار اطلاق می‌شود و "فارس" بر اسب سوار (فاطمی)

ایمان شناخت قلبی، اعتراف زبانی و عمل اندامی است.

خست ننگ است، بزدلی نقصان، نیازمندی آدم زیرک را از دلیل آوردن لال می‌کند و انسان فقیر در شهر خودش غریب می‌باشد.

المقلّ: فقیر (صبحی صالح)

شما را به پنج چیز وصیت می‌کنم که اگر برای به دست آوردن آن‌ها زیر بغل شتران را به تازیانه ببندید و رنج سفر را متحمل بشوید، می‌ارزد: 1- هیچ یکی از شما به کسی جز پروردگارش امید نبندد. 2- هیچ یکی از شما از چیزی جز گناهش نترسد. 3- هیچ یکی از شما وقتی از او پرسیده شود و او نمی‌داند، شرم این نداشته باشد که بگوید: نمی‌دانم. 4- هیچ یکی از شما وقتی چیزی را نمی‌داند، از آموختن آن خجالت نکشد. 5- بر شما باد صبر و شکیبایی. زیرا صبر نسبت به پیکر ایمان سر است. خیری در پیکری نیست که با آن سری نباشد و خیری در ایمانی نیست که با آن صبری نباشد.

آباط: جمع إبط، و ضرب الآباط كناية عن شدّ الرّحال و حثّ المسير (صبحی صالح)./ ابط: زیر بغل، جمع: آباط (المعجم البسیط)

کارها چنان در پنجه تقدیر قرار دارد که گاهی مرگ در چاره اندیشی است.

تَذِلُّ: ذلّ: رام شد و زیر بار رفت، خوار و ذلیل گردید، آسان شد (المعجم البسیط)

المقادر: المِقْدَارُ: اسم القدر إذا بلغ العبد المقدار مات (كتاب العين)./ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ: أي بقدر واحد لا يجاوزه و لا يقصر عنه على ما توجبه الحكمة (مجمع البيان)./ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ: "مقدار" به معنى حد هر چيزى است كه با آن متعين شده و از غير خود ممتاز مى‌گردد (ترجمه تفسير الميزان)

الحتف: الهلاک (صبحی صالح)./ حتف: مرگ (المعجم البسیط)

حکمت گمشده مؤمن است. پس حکمت را فراگیر، هرچند که از زبان منافقان سرزند.

حنوا: حنین: شوق و اشتیاق، دلسوزی و ترحم (المعجم البسیط)

دنیا خانه گذرگاه است، نه جای بار گشودن جاودانه و مردم در آن نقش دو مرد را دارد؛ مردی که خودش را در بازار آن فروخت، پس خود فروخته‌اش را نابود نمود و مردی که خودش را خرید و خود خریده‌اش را به آزادی رساند.

أوبقها: أهلکها، وبَق: هلَك، أوبقتْه ذنوبُه: أهلكته (المغرب)

ابْتَاعَ: اشْتَرى (المحيط في اللغة)./ اشتری: خرید (المعجم البسیط)

بسا دانشمندی که جهلش او را نابود نمود و دانش همراهش به او نفعی نمی‌رساند.

سنگ را از جایی که پرتاب شده برگردانید. زیرا که بدی را جز بدی دفع نمی‌کند.

رزق و روزی دو گونه است: رزقی که تو آن را می‌طلبی و رزقی که او تو را می‌طلبد. پس اگر تو به سراغش نرفتی، او به سراغ تو می‌آید.

ایمان‌تان را با صدقه پایدار نمایید، با زکات دادن گرد اموال‌تان حصار بکشید و موج‌های بلا را با دعا کردن دور نمایید.سوسوا: أمر من السياسة و هي حفظ الشي‌ء بما يحوطه من غيره (صبحی صالح)./ چنان‌که می‌بینید، آقای صبحی صالح این واژه را به معنای حفظ کردن معنا کرده است. باید توجه داشته باشیم که این معنایی است که ایشان با توجه به متن برداشت نموده (فاطمی) > سَاسَ زَيْدٌ الْأَمْرَ، يَسُوسُهُ، سِيَاسَةً: دَبَّرَهُ و قَامَ بِأَمْرِهِ (المصباح المنير)

حصّن: مستحکم گردید. حِصن: دژ، قلعه، مکان مستحکم (المعجم البسیط)

همنشینی با پادشاه، مانند شیر سواری است. موقعیتش آرمانی به نظر می‌آید اما او بهتر می‌داند که در چه جایگاهی نشسته.

السُّلْطَان: تسلط، قدرت، شاه، دلیل و حجت (المعجم البسیط)

يُغْبَطُ بِمَوْقِعِهِ: یتمنون منزلته لعزته (صبحی صالح)

شکیبایی دو نوع است: شکیبایی بر آنچه او را خوش نداری و شکیبایی در آنچه او را دوست داری.

سینه عاقل جعبه اسرار او است، خوشرویی دام دوستی است و بردباری گورستان عیب‌ها.

بشاشة: شادی چهره (المعجم البسیط)

حبالة: شبکة الصید (صبحی صالح)./ تور ماهی‌گیری (ت. صبحی صالح)

الاحتمال: تحمّل الأذی (صبحی صالح)

سعادتمند باد کسی که به یاد روز بازگشت است، برای حسابرسی کار کند، به اندازه نیازش قناعت نماید و از خداوند راضی باشد!طوبی: در مجمع فرموده آن تأنيث اطيب است... و موصوف آن حيات است يعنى "حياة طوبى لهم" (قاموس قرآن)

خداوند را به بی‌اثر کردن اراده‌ها، گشودن گره‌ها و شکستن تصمیم‌ها شناختم.

فسخ: لغو کرد –معامله یا قرارداد را- فاسد کرد یا شد (المعجم البسیط)./ و فسخ العزائم نقضها (صبحی صالح)

عزائم: جمع العزیمة و هی ما یصمم الإنسان علی فعله (صبحی صالح)./ عزائم: تصمیم‌های قطعی (ت. صبحی صالح)

العقود: جمع عقد، بمعنى النية تنعقد على فعل أمر (صبحی صالح)

نقض: النَّقْضُ: انْتِثَارُ العَقْدِ مِنَ البِنَاءِ و الحَبْلِ، و العِقْدِ، و هو ضِدُّ الإِبْرَامِ، يقال: نَقَضْتُ البِنَاءَ و الحَبْلَ و العِقْد (مفردات ألفاظ القرآن)./ نقض: شكستن. خواه ظاهرى باشد مثل "نَقَضَ العظم" يعنى استخوانرا شكست... و خواه معنوى مثل شكستن پيمان و در كلام اللّه مجيد بيشتر در معنوى بكار رفته است وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها: عهدها را بعد از تأكيد نشكنيد (قاموس قرآن)

در نهایت سختی، گشایش است و در تنگ شدن حلقه‌های بلا، آسایش.

الرَّخَاءُ: زندگی مرفه، رفاه و آسایش (المعجم البسیط)

بی‌نیازی در غربت وطن است و نیازمندی در وطن غربت.

ناداری مرگ فاجعه بار است!

فقیه کامل کسی است که مردم را از رحمت خداوند ناامید نکند، از مهربانی خداوند مأیوس نکند و از عذاب ناگهانی خداوند ایمن ننماید.

الفرق بين القنوط والخيبة واليأس: أن القنوط أشد مبالغة من اليأس وأما الخيبة فلا تكون إلا بعد الامل... فأما اليأس فقد يكون قبل الامل وقد يكون بعده (الفروق اللغویة)

روح الله: لطفه و رأفته (صبحی صالح)

مکر الله: أخذه للعبد بالعقاب من حیث لایشعر (صبحی صالح)

در دگرگونی پیشامدها، شناختن گوهر شخصیت مردان است.

ارزش مرد به اندازه همت او است، راستگویی‌اش به اندازه جوانمردی او است، شجاعتش به اندازه بلند پردازی او است و پاک‌دامنی‌اش به اندازه غیرت او است.

مُرُوءَة: جوانمردی، شهامت، مروت (المعجم البسیط)

أَنَفَتِهِ: عزة النفس (بنیاد نهج البلاغة)./ أَنَفَة: عِزَّة، إِبَاء، حَمِيَّة، تَرَفُّع، شَكِيمَة (المكنز العربي المعاصر)./ به نظر می‌آید که در این متن، "بلند پردازی" گزینه خوبی باشد. چنان‌که ریشه این واژه ما را به آن نزدیک می‌کند: و أرْضٌ أنِفَةٌ و أَنِيْفَةٌ: أسْرَعَتِ النَّبَاتَ. و جَبَلٌ أَنِيْفٌ: يَنْبُتُ قَبْلَ سائِرِ الجِبَال (فاطمی)

الهیبة: من تهیب أمرا خاف من ادراکه (صبحی صالح)./ الهَيْبَةُ: المَخافَةُ... و هابَهُ يَهابُهُ هَيْباً و مَهابَةً: خافَهُ (القاموس المحيط)./ اگر "هیبة" را در این‌جا به معنای خود "ترس" بگیریم، مناسب‌تر است (فاطمی)

الْخَيْبَةِ: یأس و ناامیدی، نافرجامی (المعجم البسیط)

فَانْتَهِزُوا: غنیمت بشمارید (واژه‌های نهج ابلاغة)./ انْتَهَزَ: اغْتَنَمَ، تَحَيَّنَ، اسْتَغَلَّ، اهْتَبَلَ (المكنز العربي المعاصر)

قناعت ثروتی است که تمام نمی‌شود.

قناعة: راضی بودن به آنچه هست، پذیرفتن، باور (المعجم البسیط)

ینفد: نفد الشیء: إذا أفنی (بنیاد نهج البلاغة)./ نَفِد: مصرف شد و به پایان رسید، تمام شد و چیزی از آن نماند، ته کشید (المعجم البسیط)

هر ظرفی با گذاشتن چیزی در آن پر می‌گردد مگر ظرف دانش که هرچه در آن بریزی وسعت پیدا می‌کند.

الوِعَاء: ظَرْفُ الشَّىْ‌ءِ، و الجمع أوْعِيَة (كتاب الماء)

سخن در بند تو است تا هنگامی که به آن تکلم نکنی. وقتی تکلم کردی، تو در بند آن هستی. پس زبانت را حفظ کن، چونان‌که سکه نقره‌ات را حفظ می‌کنی. چه بسا یک کلمه، نعمتی را برداشته و نقمتی را جاگزین نموده است.

وثاق: ما یشدّ به و یربط (صبحی صالح)خزن: حفظ و منع الغیر من وصول إلی مخزونه ((صبحی صالح)

الورق: الفضة (صبحی صالح): سکه نقره (ت. صبحی صالح)

نقمة: خشم و نا رضایتی و میل به انتقام گرفتن (المعجم البسیط)

چه بسیار لقمه‌ای که مانع لقمه‌های فراوان گردید!

أُكْلَةً: لُقْمَةً (تهذيب اللغة)

چه بسیار روزه داری که از روزه گرفتنش، جز گرسنگی و تشنگی سودی نمی‌برد و چه بسیار شب زنده‌داری که از قیام و قعودش جز رنج بی‌خوابی چیزی به دست نمی‌آورد. زیبا است خواب تیزهوشان و افطار آنان!

الظَّمَأُ: العطش (جمهرة اللغة)

السَّهَرُ: امْتِناعُ النَّوْمِ باللَّيْل (المحيط في اللغة)

الأکیاس: جمع کیّس و هم العقلاء (صبحی صالح)./ کیِّس: تیز هوش، لطیف، ظریف متین (المعجم البسیط)

در فتنه مانند بچه شتر دوساله باش، نه پشتی دارد که سوار شوند، نه پستانی دارد که بدوشند.

ضرع: الضَّرْعُ لكل ذات خُفٍّ أو ظِلْفٍ (الصحاح)./ ظاهرا، عرب‌ها به پستان حیوانات ضرع می‌گویند. خُفٍّ: قدم شتر. ظِلْفٍ: سم گاه، گوسفند و بز... (فاطمی)

ابْنِ اللَّبُونِ: ابن الناقة إذا اکتمل السنتین (صبحی صالح)

وقتی آتش جنگ سرخ‌شراره می‌گشت، ما به رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) پناه می‌بردیم. هیچ یکی از ما به دشمن از او نزدیکتر نبود!

إذا احمرّ البأس: کنایة عن اشتداد الأمر. و قد قیل فی ذالک أقوال أحسنها: أنه (علیه السلام) شبه حمی الحرب بالنار التی تجمع الحرارة والجمرة بفعلها و لونها (سید رضی)

نادان را جز تندرو و کندرو نمی‌بینی.

مُفْرِط: افراط‌گر، بیش از حد شتاب‌کار (المعجم البسیط)./ مُفْرِط: هو بالتخفيف المُسرف في العمل، و بالتشديد المقصِّر فيه (لسان العرب)

از بخشیدن کم شرم نداشته باش، زیرا که محرومیت کمتر از آن است.

وقتی مستحبات به واجبات ضرر رسانند، موجب تقرب نمی‌گردند.

دوستی، دوست شمرده نمی‌شود، مگر این‌که از حق برادرش در سه جا محافظت نماید: هنگام مصیبت او، هنگام غیبت او و پس از مرگ او.

نَکبة: مصیبت، خواری و بدبختی (المعجم البسیط)

به پسرش امام حسن (علیه السلام) فرمود: پسرکم! هشت چیز را از من بیادگار نگهدار. تا وقتی به آن‌ها عمل کنی، در امانی: 1- بالاترین بی‌نیازی عقل است. 2- بزرگ‌ترین نیازمندی حماقت است. 3- ترسناک‌ترین تنهایی خود پسندی است. 4- با کرامت‌ترین اصل و نژاد خوش خلقی است. پسرکم! 1- از دوستی با احمق بسیار بپرهیز! زیرا او می‌خواهد به تو نفع برساند اما به تو ضرر می‌زند. 2-

از دوستی با بخیل بسیار بپرهیز. زیرا او چیزی را که به شدت به او نیازمندی از تو دریغ خواهد کرد. 3- از دوستی با فاجر بسیار بپرهیز. زیرا او تو را به ناچیزی می‌فروشد. 4- از دوستی با دروغگو بسیار بپرهیز. زیرا او مانند سراب است: دور را به تو نزدیک نشان می‌دهد و نزدیک را به تو دور.

احْفَظْ عَنِّي أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً لَا يَضُرُّكَ: در این سخن مولا ایجاز زیبایی به کار رفته است. در واقع مولا هشت اندرز به فرزند برومندش می‌دهد: چهار چیز در رابطه با پند اخلاقی و فضیلت است و چهار چیز دیگر، در رابطه با هشدار هم‌نشینی با کسانی (فاطمی)

الْعُجْبُ: عجب: تکبر و خود پسندی (المعجم البسیط)

یقعد عنک: قَعَدَ عَنْ حَاجَتِهِ تَأَخَّرَ عَنْهَا (المصباح المنير)./ قعَد عن الأمر يقعُد: تركه و تراخَى فى إنجازه، و تقاعد عنه:لم يهتمّ به (الإفصاح)

الْفَاجِرِ: منحرف، دروغگو، بی‌عفت (المعجم البسیط)

تافه:کم، بی‌ارزش، ناچیز (المعجم البسیط)./ تافه: القلیل (صبحی صالح)

وحشة: تنهایی، ترس، دلتنگی (المعجم البسیط)

حسب: اصل و نسب، نژاد، شرف و اصالت (المعجم البسیط)

دنیا پس از چموشی‌های فراوان بر ما مهربان خواهد شد، چونان ماده شتر بد اخلاقی که نسبت به بچه‌اش مهربان است. –بعد، این آیه را تلاوت فرمود- ما می‌خواهیم بر آن‌ها که به استضعاف کشیده شدند، منت بگذاریم و آن‌ها را امام و وارث زمین قرار بدهیم.

شماس: امتناع ظهر الفرس من الركوب (صبحی صالح)./ شَمَسَت الدابة و الفرسُ تَشْمُسُ شِماساً و شُمُوساً و هي شَمُوسٌ: شَرَدتْ و جَمَحَتْ و مَنَعَتْ ظهرها (لسان العرب)./ "شماس"، بسیار نزدیک

با "چموش" فارسی است. به گونه‌ای که خواننده فکر می‌کند، اصل این واژه فارسی باشد اما هیچ یک از فرهنگ‌های عربی، به این مطلب اشاره نکرده است. با این حال، "چموس"، برگردان مناسبی برای "شماس" است (فاطمی)

الضروس: الناقةُ السَّيِّئَةُ الخُلُقِ، تَعَضُّ حالِبَها (القاموس المحيط)./ الضروس: الناقة السيّئة الخلق تعض حالبها، أي إن الدنيا ستنقاد لنا بعد جموحها و تلين بعد خشونتها،كما تنعطف الناقة على ولدها،و إن أبت على الحالب (صبحی صالح)

زبان عاقل پشت قلبش قرار دارد و قلب احمق پشت زبانش.

وقتی خبر مرگ محمد بن ابی بکر به علی (علیه السلام) رسید، فرمود: اندوه ما بر فقدان او، به اندازه شادی آنان بر مرگش می‌باشد! جز این‌که از آن‌ها دشمنی کم شد و ما دوستی از دست دادیم!

هر وقت با این گفتار مولا رو به رو می‌شوم، احساس می‌کنم، شعر زیبایی را به ترنم نشسته‌ام. این نوع تصرف در وابسته عددی کار فوق العاده زیبا و استثنایی است! (فاطمی)

فَإِنْ أُعْطِينَاهُ: به نظر می‌آید که جواب این شرط حذف شده باشد (فاطمی)

أعجاز: جمع عجز: طرف دم (واژه‌های نهج البلاغه)./ عجزْ: بخش پایانی هرچیز، دنباله، ریشه، ناتوانی، درماندگی (المعجم البسیط)

السُّرَى: سیر اللیل (بنیاد نهج البلاغه)./ السری: در شب و تاریکی راه رفتن (واژه‌های نهج البلاغه)

اگر بیخ بینی مؤمن را با این شمشیرم ببرم تا مرا دشمن بدارد، دشمن من نمی‌شود و اگر تمام دنیا را در کام منافق بریزم تا مرا دوست به حساب آورد، دوست من نمی‌شود و این به خاطر قضای الهی است که بر زبان پیامبر امّی جاری شد. فرمود: علی‌جان! مؤمن دشمن تو نمی‌شود و منافق دوست تو.

خیشوم: أصل الأنف: بیخ بینی (صبحی صالح)./ خیشوم: آخر بینی و اندرون آن، آبشش ماهی (المعجم البسیط)

جمات: الجَمَّاتُ جمع جَمَّة و هو مجتمع الماء من الأرض أراد: (علیه السلام) بجملتها (مجمع البحرين)./ وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا أي: كثيرا، من: جَمَّةِ الماء، أي: معظمه و مجتمعه الذي جُمَ فيه الماء عن السيلان (مفردات ألفاظ القرآن)./ جمات: همه و تمامی (واژه‌های نهج البلاغه)

اندرز‌ها چه بسیارند و اندرزگیرنده‌ها چه اندکند!

الْعِبَرَ: جمع عبرة: پند، عبرت (المعجم البسیط)./ العِبْرَةُ: بالكسر الاسم من الاعتبار و هو الاتعاظ (مجمع البحرين)

الِاعْتِبَار: شاید این مصدر به معنای اسم فاعل باشد: معتبر (فاطمی)

زبیر همواره از ما خاندان بود تا وقتی فرزند بد یمن او عبد الله رشد و نمو نمود!

الْمَشْئُومُ: و الْمَشْئُومُ في مقابل ما كان مباركا ميمونا (التحقيق)./ شوم و بد یمن (المعجم البسیط)

انسان با غیرت هرگز مرتکب فاحشه زنا نمی‌شود.

غَيُورٌ: هو فَعُول من الغَيْرة و هي الحَمِيّة و الأَنَفَة (لسان العرب)./ حمیة: شهامت و مردانگی (المعجم البسیط)

از وقتی که حق را دیدم، هیچ گاه در آن دچار تردید نشدم.

بسیاری از

مترجمین "أُرِيتُهُ" را مجهول پنداشته‌اند. اگر مجهول باشد، اینطور معنا می‌شود: از وقتی که حق بر من آشکار گردید... این ماده، به گونه‌ای است که باید در معلوم و مجهول آن دقت شود (فاطمی)

فرزند آدم را چه با فخر فروشی! اول او نطفه است و آخر او جیفه. نه می‌تواند خودش را روزی بدهد و نه می‌تواند مرگ را از خودش دور نماید.

جِيفَةٌ: لاشه گندیده مرده (فرهنگ ابجدی)

حتْف: مرگ (المعجم البسیط)

مثل دنیا مانند مار است که پوست ملایم بیرون دارد و زهر کشنده درون. جاهل فریفته در هوای او به سر می‌برد و عاقل دانا از او می‌گریزد.

لَيِّنٌ مَسُّهَا: ظاهر فریبنده. اگر تحت اللفظی معنا کنیم، ماری که پوست آن هنگام لمس کردن ملایم است (فاطمی)

السَّمُّ: زهر (واژه‌های نهچ البلاغة)./ نهج البلاغه فیض الاسلام، "السُّمُّ" به ضم سین دارد (فاطمی)

النَّاقِعُ: النقع: کشنده. سمًّ ناقِعٌ: زهر كشنده (فرهنگ ابجدي)

الْغِرُّ: مغرور و فریفته شده (واژه‌های نهچ البلاغة)

به او گفته شد: چگونه ترا می‌یابیم، یا امیر المؤمنین؟ فرمود: چگونه است حال کسی که در بودش نابود است، در سلامتی‌اش بیمار است و در محل امنش ناامن؟!

يَفْنَى بِبَقَائِهِ: كلما طال عمره و هو البقاء تقدم إلى الفناء (صبحی صالح)./ با بقاء خود فانى ميشود،يعنى هر قدر از عمرش ميگذرد به مرگ نزديكتر مى‌شود (ت. صبحی صالح)

يَسْقَمُ بِصِحَّتِهِ: با صحتش بيمار ميشود يعنى با گذشت دوران سلامتى به پيرى و بيمارى نزديك مى‌شود (ت. صبحی صالح)

يُؤْتَى مِنْ مَأْمَنِهِ: مترجم "صبحی صالح"، این فر از را این‌گونه ترجمه کرده‌است: "در امن‌گاهش بر او فرود مى‌آيد، يعنى مرگ در جائى قرار دارد كه مأمن انسان محسوب مى‌شود و آن عبارت از بدن و دنياى اوست،كه اسباب مرگ در درون آن نهفته شده است." باید گفت: اگرچه مترجمین و شارحین، این فراز را به زبان معمولی نزدیک کرده‌اند اما به نظر من این گفتار، دارای پارادوکس شاعرانه قدرتمند و زیبای است (فاطمی)

انسان زیر زبان خودش پنهان است.

مَخْبُوءٌ: خبأ الشّي‌ء ستره و أخفاه (بنیاد نهج البلاغة)./ خبأ: پوشاند و مخفی کرد (المعجم البسیط)

سوال شده آزاد است تا وقتی وعده ندهد.

به هرکس چهار چیز داده شود، از چهار چیز محروم نمی‌گردد: 1- به هرکس توفیق دعا داده شود، از اجابت محروم نمی‌گردد. 2- به هرکس توفیق توبه داده شود، از قبول محروم نمی‌گردد. 3- به هرکس توفیق استغفار داده شود، از آمرزش محروم نمی‌گردد. 4- به هرکس توفیق شکر گذاری داده شود، از نعمت بیشتر محروم نمی‌گردد.

هرکس با حق زورآزمایی نماید، حق او را بر زمین می‌زند.

صَارَعَ: پیکار و نبرد کرد، دست و پنجه نرم کرد، کشتی گرفت. صرْع: به زمین افکندن (المعجم البسیط)

کسی را که نزدیکان او را واگذارد، بیگانگان فرصتی برای او فراهم می‌کنند.

ضائع: گم شد، از دست رفته (المعجم البسیط)أتاح: فراهم کرد، میسر ساخت، آماده کرد (المعجم البسیط)

از پوشش دهندگان گناهان بزرگ، فریادرسی داغ دیده و شاد کردن دل اندوهگین است.

كَفَّارَاتِ: ما يكفّر به اي يغطّى به الإثم (بنياد نهج البلاغه)

إغاثة: کمک کردن و مدد رسانی (المعجم البسیط)

الملهوف: الحزین (بنیاد نهج البلاغه)./ لهف: حسرت خورد... ملهوف: داغ دیده، دلسوخته، در حسرت (المعجم البسیط)

التنفیس: التفريج من الغمّ الّذي يأخذ بنفسه (شرح ابن میثم)./ و النَّفْس: الرُّوح. و النَّفَس: الفَرَج من الكَرْب (تهذيب اللغة)

مکروب: مهموم و مغموم، سخت اندوهگین (المعجم البسیط)

هرکس خودش را در جایگاه‌های تهمت قرار دهد، پس گمان برندگان بد را به خودش ملامت نکند.

مردم فرزندان دنیایند و مردی در دوستی مادرش ملامت نمی‌گردد.

نفس انسان گام‌های او است به سوی مرگش.

خطوة: مسافت یک گام. جمع آن خطی، خطوات (المعجم البسیط)

الحروریة: بفتح الحاء الخوارج الذين خرجوا على عليّ (علیه السلام) بحروراء (صبحى صالح)

یتهجد: یصلی باللیل (صبحی صالح)

هلاک شد کسی که قدرش را ندانست.

روزگار دو روز است: روزی به نفع تو است و روزی بر ضرر تو. وقتی به نفعت بود، سر به طغیان مزن و هنگامی که بر ضررت بود، شکیبا باش.

به او گفته شد: اگر رنگ محاسن‌تان را تغییر می‌دادید، یا امیر المومنین!... فرمود: رنگ کردن محاسن زینت و آراستن است و ما قومی هستیم که در مصیبت به سر می‌بریم! –مرادش از مصیبت، درگذشت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم بود!

الْخِضَابُ: خضب: رنگین ساخت، سرسبز شد (المعجم البسیط)./ این کمال صدق و وفاداری یک انسان، نسبت یه کسی است که او را دوست می‌دارد. به نظر می‌آید که این سوال در زمان خلافت مولا باشد. چون از واژه "امیر المؤمنین" استفاده شده است. اگرچه خاصان در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هم او را به عنوان "امیر المؤمنین" می‌شناختند اما خاصان با روحیه مولا آشنا بودند (فاطمی)

پسر آدم! وقتی دیدی که پروردگار تو نعمت‌هایش را دنبال هم می‌فرستد و تو او را معصیت می‌کنی، از او بهراس!

تابع: دنبال کرد، ادامه داد، پیگیری کرد (المعجم البسیط)

و در خبر "ضرار بن ضمره ضبابی" است، هنگامی که بر معاویه وارد شد و از او در مورد امیر المؤمنین (علیه السلام) پرسید. ضرار گفت: شهادت می‌دهم که او را در بعضی جایگاه‌های عبادتش دیدم، در حالی که شب پرده‌های سیاهش را فرو می‌افکند و او در محراب خودش ایستاده بود. محاسنش را در قبضه داشت و چونان مارگزیده بر خود می‌پیچید و گریه سوزناکی داشت و می‌گفت: آی دنیا! آی دنیا! از من دور شو! آیا خود را بر من خرامان می‌کنی و یا شوق دیدار من داری؟! وقت سرزدن تو نیست. این امکان ندارد! برو غیر مرا فریب بده. من به تو محتاج نیستم. تورا سه بار طلاق دادم. زندگی تو کوتاه است، ارزش تو بی‌ارزشی و آرزوی تو ناچیز! آه! از کمی ره توشه، دوری راه، مسافرت طولانی و ورود در جایگاه بزرگ!

أرخی: إرخاء: شل کرد (المعجم البسیط)./ کنایه از پایین آوردن (واژه‌ها نهج البلاغه)

إِلَيْكِ عَنِّي: تنحّي عني (مجمع البحرين)./ إلیک: اسم فعل است، به معنا ابتعدی (فاطمی)سُدُول: پرده، ستر: أرخی اللیل سدوله: هوا تاریک شد. شب پرده سیاهش را افکند (المعجم البسیط)./ سدول: جمع سديل و هو ما أسدل على الهودج، و المراد حجب ظلامه (صبحی صالح)

يَتَمَلْمَلُ: لا يستقر من المرض كأنه على ملة، و هي الرماد الحار (صبحی صالح)./ تململ: به این دست و آن دست تکان خورد، این پهلو و آن پهلو شد (المعجم البسیط)

السَّلِيمِ: الملدوغ من حيّة و نحوها (صبحی صالح)

هیهات: اسم فعل است: دور شد، محال است (المعجم البسیط)

هرکس شب را به روز آورد و اندوهگین دنیا باشد، از قضای خداوند ناراضی است و هرکس از مصیبتی که بر او نازل شده شکایت کند، از پروردگارش شکایت می‌کند. هرکس ثروتمندی را به خاطر ثروتش کرنش نماید، دو سوم دینش را از دست داده است و هرکس قرآن تلاوت نماید و به جهنم برود، از کسانی است که آیات خداوند را به استهزا گرفته است. هرکس دلش شیفته دنیا گردد، این دل، به سه چیز پیوند می‌خورد: اندوهی که از او دور نمی‌شود، آزمندی‌ای که دست از سرش بر نمی‌دارد و آرزویی که به آن نمی‌رسد.

لَهِجَ: شفته شد (المعجم البسیط)./ لَهِجَ فلان بكذا و كذا: أي: أُولِعَ به (كتاب العين)

الْتَاطَ: التصق (صبحی صالح)

لَا يُغِبُّهُ: فرصت نمی‌دهد (واژه های نهج البلاغه)./ و فُلانٌ لا يُغِبُّنا عَطاؤُهُ، أي يأتينا كُلَّ يَوْم (القاموس المحيط)

سخن مولا با کمیل بن زیاد

از سخنان آن امام معصوم است به کمیل بن زیاد نخعی. کمیل گفت: امیر المؤمنین علی بن ابی طالب (علیه السلام) دستم را گرفت. پس مرا به سمت قبرستان برد. وقتی به صحرا رسید، نفس عمیقی کشید. بعد فرمود: آی کمیل بن زیاد! این قلب‌ها، ظرف‌هایی هستند. بهترین آن‌ها راز دارترین آن‌ها است. پس آنچه را که به تو می‌گویم، از من به یادگار داشته باش: مردم به سه دسته تقسیم می‌شوند: دانشمندان الهی، دانش پژوهان به دنبال رهایی و اوباش‌های چون ریز مگس‌های در مسیر باد؛ پیروان هر بانگی که با بازدم بادی تغییر جهت می‌دهند، از روشنایی دانش بهره نمی‌برند و به تکیه‌گاه محکم تکیه نمی‌زنند.

الْجَبَّانِ: المقبرة: گورستان (صبحی صالح)

تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ: تنفس تنفسا ممدودا طويلا (صبحی صالح)

أَوْعِيَةٌ: جمع وعاء و هو الإناء و ما أشبهه (صبحى صالح)./ و الوِعَاء: ظَرْفُ الشَّىْ‌ءِ، و الجمع أوْعِيَة (كتاب الماء)

أَوْعَاهَا: أشدّها حفظا: نگاهدارنده‌تر (صبحى صالح)

عَالِمٌ رَبَّانِيٌّ: العارف باللَّه، المنسوب إلى الرب (صبحى صالح)

هَمَجٌ: محركة

الحمقى من الناس: مردم نادان و احمق (صبحى صالح)./ همج: نادان، احمق، بی فرهنگ... همجیة: توحش و بی‌فرهنگی (المعجم البسیط)./ الهَمَجُ: جمع هَمَجَةٍ، و هو ذبابٌ صغير كالبعوض يسقط على وجوه الغنم و الحمير و أعْيُنِها (الصحاح)

رَعَاعٌ: مردمان پست و فرو مایه، اوباش و اراذل (المعجم البسیط)./ هَمَجٌ رَعَاعٌ: این ترکیب، نشانگر قدرت زبانی مولا است (فاطمی)

نَاعِقٍ: مجاز عن الداعي إلى الباطل أو حق: بانگ زننده،كنايه از دعوت كننده بسوى باطل يا حق است (صبحی صالح)

رُكْنٍ: پشتوانه هر چیز، پی و پایه، ستون (المعجم البسیط)

یلجئوا: لجأ: پناه برد (المعجم البسیط)./ لَجِئَ إِلَيْهِ: پناه گرفت بوى (مقدمة الأدب)يَا كُمَيْلُ الْعِلْمُ خَيْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ يَحْرُسُكَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ وَ الْعِلْمُ يَزْكُوا عَلَى الْإِنْفَاقِ وَ صَنِيعُ الْمَالِ يَزُولُ بِزَوَالِهِ:

آی کمیل! دانش بهتر از مال است. دانش ترا حراست می‌کند و تو از مال. مال را انفاق کم می‌کند و دانش با انفاق افزوده می‌شود. شخصیت دست پرورده مال با کاهش آن فرو می‌ریزد.

يَا كُمَيْلَ بْنَ زِيَادٍ مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ دِينٌ يُدَانُ بِهِ بِهِ يَكْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَةَ فِي حَيَاتِهِ وَ جَمِيلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ الْعِلْمُ حَاكِمٌ وَ الْمَالُ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ:

آی کمیل بن زیاد! شناخت دانش آیینی است که به آن پاداش داده می‌شود. به وسیله آن انسان در زمان حیاتش کسب طاعت می‌کند و بعد از مرگش خوشنامی برجای می‌گذارد. علم فرمانده است و مال فرمانبر.

مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ دِينٌ: معرفة فضل العلم أو شرف العلم أو وجوب العلم دين يدان به (شرح نهج البلاغه: ابن ابی الحدید)./ این سخن مولا وقتی روشن می‌شود که علم را از دیدگاه اهلبیت (علیهم السلام)، نگاه کنیم و ببنیم که آن‌ها واژه "علم" را در کجا به کار می‌یرند. در مکتب اهلبیت (علیهم السلام)، هرچیزی که به سرنوشت نهایی انسان ربطی نداشته باشد، علم نیست. یک نوع مهارت است (فاطمی)

يَا كُمَيْلُ هَلَكَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْيَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِيَ الدَّهْرُ أَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً -وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ- لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً بَلَى أَصَبْتُ لَقِناً غَيْرَ مَأْمُونٍ عَلَيْهِ مُسْتَعْمِلًا آلَةَ الدِّينِ لِلدُّنْيَا وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَى أَوْلِيَائِهِ أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْحَقِّ لَا بَصِيرَةَ لَهُ فِي أَحْنَائِهِ يَنْقَدِحُ الشَّكُّ فِي قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاكَ أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّةِ سَلِسَ الْقِيَادِ لِلشَّهْوَةِ أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَار لَيْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّينِ فِي شَيْ‌ءٍ أَقْرَبُ شَيْ‌ءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ كَذَلِكَ يَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِيهِ:

آی کمیل! مال اندوزان نابودند، هرچند که زنده هستند و دانشمندان تا همیشه تاریخ جاودانه خواهند ماند. بدن‌هاشان ناپیدایند و یادمان‌هاشان در خاطره‌ها پیدا. این‌جا مالامال از دانش است، –اشاره به سینه مطهرش نمود- اگر برای او دانش پژوهانی پیدا کرده بودم! آری تیزهوشانی یابیدم اما غیر قابل اعتماد؛ آنانی که ابزار دین را برای دنیا به کار می‌برند، با نعمت الهی بر بندگان خداوند و با حجت‌ها و برهان‌های آن بر اولیای خداوند برتری می‌جویند. و یا برای برداشتن بار حق سربه‌راه هستند اما بصیرتی در دریافت نکته‌های باریک ندارند. برای کوچکترین شبهه، جرقه شک در دل‌شان روشن می‌شود. نه آن‌ها قابل اعتمادند و نهاین‌ها قابل انتقال علوم. دو استعداد دیگر نیز وجود دارند اما شکم پرست و رام شهوت و یا دنیا طلب و سرگرم جمع آوری و ذخیره سازی مال. این دو هم نمی‌توانند پاسداران دین باشند. شبیه‌ترین چیز به این‌ها حیوانات چرنده‌اند. این‌چنین است که دانش، با مرگ دانشمند می‌میرد!

وَ أَمْثَالُهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ: أي آثارهم و ما دونوه من العلوم فكأنهم موجودون (ابن ابى الحديد)

أَصَبْتُ: وجدت (صبحی صالح)

حَمَلَةً: بالتحريك جمع حامل... أي لو وجدت له حاملين لأبرزته و بثثته (صبحی صالح)

لَقِناً: من یفهم بسرعة (صبحی صالح)

أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ: هو المنساق المقلّد في القول و العمل، و لا بصيرة له في دقائق الحق و خفاياه، فذاك يسرع الشك إلى قلبه لأقل شبهة (صبحی صالح): كسى كه تقليدوار نه بر اساس آگاهى و بصيرت از حق پيروى مى‌كند (ت. صبحی صالح)

أَحْنَائِهِ: أي جوانبه، و مفردها حنو (صبحی صالح)./ أَحْنَائِهِ: بفتح الهمزة، أي في جوانبه، أي ليس له غور و تعمق (مجمع البحرين)

يَنْقَدِحُ: روشن می‌شود. قدح: آتش روشن کرد، دشنام داد، تهمت زد (المعجم البسیط)

مَنْهُوماً: المفرط في شهوة الطعام (صبحی صالح)

سَلِسَ: سهلة (صبحی صالح): آسان، رام و مطیع (ت. صبحی صالح)

الْقِيَاد: افسار (المعجم البسیط)

مُغْرَماً: المولع بجمع المال (صبحی صالح)./ فلان مُغْرَمٌ بكذا أي لازم له مُولَعٌ به (لسان العرب)./ مُغْرَماً: حريص در جمع مال، شيفته و آزمند بچيزى (ت. صبحی صالح)

الْأَنْعَامُ: البهائم (صبحی صالح)

السَّائِمَةُ: التي ترسل لترعى من غير أن تعلف (صبحی صالح)

بَلَى أَصَبْتُ لَقِناً غَيْرَ مَأْمُونٍ عَلَيْهِ مُسْتَعْمِلًا آلَةَ الدِّينِ لِلدُّنْيَا...: به نظر می آید که مولا در این فراز، چهار دسته از انسان‌ها را مطمح نظر قرار داده است: 1- آدم‌های خوش فهم و زیرک که هدف‌شان برتری جویی و رسیدن به دنیا است اما از دین استفاده ابزاری می‌کنند. می‌گویند: البر کامو به دکتر علی شریعتی نامه‌ای نوشته بود. به این مضمون که روش مبارزاتی شما پسندیده‌تراست. زیرا ما که دین را محکوم می‌کنیم، توفیق جذب توده‌ها را نداریم. 2- آدم‌های خوش عقیده اما چشم و گوش بسته، با باوری ارثی که با کوچکترین ترفند شیاطین تغییر عقیده می‌دهند. من خودم کسانی را می‌شناختم که افتخارشان، شرکت کردن در دوره قرآن بود و یا سوزن را با خواندن آیه قرآنی تا سوراخ آن در بدنش‌شان فرو می‌کردند اما همین‌ها وقتی به جایی رسیدند، به عنوان افراطی‌ترین دین‌سیزان پا به صحنه گذاشتند. 3- آدم‌های لذت پرست و شکم باره که هدف‌شان، شکم و شهوت است و به این هدف از طریق دین بهتر می‌رسند. 4- آدم‌های موش مانندی که صرفا به جمع آوری و ذخیره سازی مشغولند اما برای چه کسی ذخیره می‌کنند؟ مهم نیست. مثال

چهارپایان صحراچر، بیشتر به این دو گروه اخیر می‌خورد. زیرا این دو گروه، از لحاظ فکری کشش بیشتر از حیوانات را ندارند (فاطمی)

اللَّهُمَّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَيِّنَاتُهُ وَ كَمْ ذَا وَ أَيْنَ أُولَئِكَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً يَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَيِّنَاتِهِ حَتَّى يُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ يَزْرَعُوهَا فِي قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْيَقِينِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ وَ صَحِبُوا الدُّنْيَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى أُولَئِكَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِهِ آهِ آهِ شَوْقاً إِلَى رُؤْيَتِهِمْ انْصَرِفْ يَا كُمَيْلُ إِذَا شِئْتَ.⁽¹⁾

مگر این‌که آری، زمین از کسی که با برهان، دین خداوند را بر پای دارد، خالی نیست؛ یا آشکار و شناخته شده و یا بیمناک و پنهان. تا حجت‌ها و دلایل روشن الهی باطل نگردد. آنان چه تعدادند و کجایند؟!.. به خداوند سوگند! آنان به شمارش، اندکند و در پیشگاه خداوند از منزلت بزرگ برخوردارند! خداوند به وسیله آن‌ها حجت‌ها و دلایل روشنش را حفظ می‌کند، تا آن هنگام که به همانندشان بسپارد و در قلوب همانند آنان بذر افشانی نماید. علم و دانش با شناخت واقعی به آنان روی می‌آورد، آنان با جانمایه یقین مرتبطند، آنچه را که ناز پروردگان طاقت فرسا پندارند، آسان می‌شمارند و به آنچه که جاهلان وحشت دارند، انس می‌گیرند. بدن‌هاشان در دنیا است و روان هاشان ستارگان محل بالا. آن‌ها جانشینان الهی در زمین او و دعوت کنندگان به سوی دین او هستند. آه! چقدر مشتاق دیدار آنانم! کمیلا! هر وقت خواستی برگرد!

اللَّهُمَّ بَلَى: از برخی فرهنگ‌ها، بر می‌آید که گاهی از "اللَّهُمَّ" اراده استثنا می‌شود. منتها گاهی با "إلّا" می‌آید و گاهی به خاطر اختصار حذف می‌شود. شارحین، در این زمینه چیزی نگفته‌اند (فاطمی)

مَغْمُوراً: غمره الظلم حتى غطّاه فهو لا يظهر (صبحی صالح): مجهول، گمنام، يعنى ظلم باعث شده است كه آن‌ها از انظار پنهان بمانند (ت. صبحی صالح)./ غَمرَ: پوشاند (المعجم البسیط)

اسْتَلَانُوا: عدوّا الشي‌ء لينا (صبحی صالح)

اسْتَوْعَرَهُ: عدّه وعرا خشنا (صبحی صالح): آن را خشن و ناهموار شمرد (ت. صبحی صالح)./ وعِر: سخت و صعب العبور (المعجم البسیط)

الْمُتْرَفُونَ: رجل مُتْرف: منعَّم (جمهرة اللغة)./ أهل الترف و النعيم (صبحی صالح): اهل ناز و نعمت (ت. صبحی صالح)./ ترف: رفاه، رفاه بیش از حد، ناز و نعمت (المعجم البسیط)

آهِ آهِ: و التحقيق: أنّ آهِ و نظائرها من أسماء الأصوات: و هي ألفاظ تخرج عن فم الشخص المتوجّع الحزين، و اختلاف الصيغ و الألفاظ إنّما يحصل باختلاف الحالات في الحزن و التوجّع (التحقيق)./ آوَّهْ، و أوَّهْ، و آوُوهْ، و أوْهِ، و أوْهَ، و آهَ كُلُّها: كلمةٌ معناها التحزُّنُ... و رجُلٌ أوَّاهٌ: كثيرُ الحُزْنِ (المحكم و المحيط الأعظم)

نامه مولا به عثمان بن حنیف

و من کتابة له علیه السلام

بعد از حمد و ستایش خداوند، پسر حنیف! به من رسیده است که جوانی از ثروتمندان بصره تو را به مهمانی‌ای دعوت کرد و تو نیز به سرعت به آ‌ن‌سوی شتافتی. در این ضیافت، غذاهای مطبوع و رنگارنگ برایت در نظر گرفته شد و

بشقاب‌های گوناگون رد و بدل گردید. گمان نمی‌کردم که تو دعوت قومی را بپذیری که نیازمندان‌شان دور شده و ثروتمندان‌شان دعوت. پس بر آنچه از آن می‌جویی نگاه کن. لقمه‌های شبهه‌ناک را از دهان دور بینداز و از آنچه در پاک بودنش یقین داری تناول نما.مَأْدُبَةٍ: الطعام يصنع لدعوة أو عرس (صبحی صالح)./ مهمانى (واژه‌های نهج البلاغه)

الْجِفَانُ: جَفْنَة يعنى كاسه سفالين كه ويژه طعام است... وَ جِفانٍ كَالْجَوابِ: كاسه‌هايى بزرگ چون حوضچه‌ها و آبگيرها (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)

تُسْتَطَابُ لَكَ: يطلب لك طيبها (صبحی صالح): براى تو غذاهاى پاكيزه طلب مى‌شود (ت. صبحی صالح)

الْأَلْوَانُ: المراد هنا أصناف الطعام (صبحی صالح): رنگارنگ،مقصود غذاهاى مختلف و گوناگون است (ت. صبحی صالح)

عَائِلُهُمْ: (محتاجهم (صبحی صالح)./ عائل: الفقیر (شرح ابن میثم)

مجفوّ: مطرود (صبحی صالح) جفا شده (ت. صبحی صالح)

تَقْضَمُهُ: أكل بطرف أسنانه،و المراد الأكل مطلقا (صبحی صالح)

فَالْفِظْهُ: أطرحه (صبحی صالح)

فَنَلْ مِنْهُ: تناول کن و بخور (واژه‌های نهج البلاغة)./ به نظر می‌آید که این لغتنامه، معنای استعاری این واژه را در نظر گرفته است و الا، صحاح اللغة در این زمینه چنین دارد: نَالَ خيراً يَنَالُ نَيْلًا، أى أصاب (فاطمی)

أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً يَقْتَدِي بِهِ وَ يَسْتَضِي‌ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ:

بدانید که هر پیروی پیشوایی دارد که به آن اقتدا می‌کند و از نور دانش او بهره می‌برد. بدانید که پیشوای شما از دنیای خودش به دو جامه مندرس اکتفا

کرده و از خوردنی‌های خودش به دو قرص نان. بدانید که شما توان تحمل این زندگی را ندارید اما با پارسایی، تلاش، پاکدامنی و راست کرداری کمکم نمایید!

طِمْرَيْهِ: و الطِّمْرُ: الثَوْبُ الخَلَقُ (الصحاح)./ الطِّمْرُ: لباس پوسيده و كهنه (ت. صبحی صالح)

طُعْمِهِ: ما يطعمه و يفطر عليه (صبحى صالح): خوردنى (ت. صبحی صالح)

سَدَادٍ: صحت و درستی (المعجم البسیط)./س سَدَادٍ: راستى

و درستى در كردار و گفتار (ت. صبحی صالح)فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً:

به خداوند سوگند! از دنیای شما طلا و نقره‌ای ذخیره نکردم، از غنیمت‌ها مالی نیندوختم و بر جامه‌های کهنه‌ام نیفزودم.

فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ: در این فراز، من به نهج البلاغه فیض الاسلام اعتماد کردم. نهج البلاغه به توضیح صبحی صالح و شرح ابن حدید مقداری اضافه دارد که معلوم نیست سخن مولا باشد (فاطمی)

تِبْراً: قطعه‌های طلا (واژه‌های نهج البلاغة)./ تِبْراً: فتات الذهب و الفضة قبل أن يصاغ (صبحی صالح)

وَفْراً: المال (صبحی صالح)

طِمْراً: الثوب البالي (صبحی صالح)

بَلَى كَانَتْ فِي أَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَيْرِ فَدَكٍ وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِي غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِي ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا وَ تَغِيبُ أَخْبَارُهَا وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا لَأَضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الْأَكْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ:

آری از آنچه آسمان روی آن سایه افکنده، در دست ما فدک بود. پس قومی بر آن بخل ورزیدند و قوم دیگر از آن سخاوتمندانه چشم پوشی نمودند و خداوند بهترین قضاوتگر است! مرا با فدک و غیر فدک چه کار! در حالی که فردا جایگاه انسان در گور است. در ظلمت آن نشانه‌هایش از بین می‌رود و خبرهایش ناپدید می‌گردد؛ گودالی که اگر دستان گورکن مقداری آن را فراخ‌تر نماید، سنگ و کلوخ در آن جایگاه فرو ریزد و سوراخ‌های آن را خاک انبوه مسدود می‌کند. این نفس من است، آن را با پرهیزکاری رام می‌کنم تا روز هراس بزرگ در امان باشد و بر کناره‌های لغزش‌گاه‌ها استوار بماند.

شَحَّتْ: بخل ورزید (واژه‌های نهج البلاغه)

سَخَتْ: آن را ترک نمود، از آن صرف نظر نمود (واژه‌های نهج البلاغه)مَظَانُّهَا: جمع مظنة و هو المكان الذي يظنّ فيه وجود الشي‌ء (صبحی صالح): جمع مظنَّة،جائيكه گمان وجود چيزى مى رود (ت. صبحی صالح)

جَدَثٌ: قبر (صبحی صالح)

حُفْرَةٌ: گودال (واژه‌های نهج البلاغه)

فُسْحَتِهَا: گشادگی. فسیح: وسیع و گسترده، فراخ (المعجم البسیط)

الْمَدَرُ: جمع مدرة مثل قصب و قصبة و هو التراب المتلبد، أو قطع الطين (صبحی صالح): جمع مدرة كلوخ‌ها، پاره گل‌هاى بهم چسبيده (ت. صبحی صالح)

فُرَجَهَا: جمع فرجة، مثال غرف و غرفة كل منفرج بين شيئين (صبحی صالح): جمع فرجة،شكافها (ت. صبحی صالح)

أَرُوضُهَا: أذلّلها (صبحی صالح): رام و مطیع کردن (ت. صبحی صالح)

الْمَزْلَق: لغزشگاه (واژه‌های نهج البلاغه)./ المزلق: و مثله المزلقة موضع الزلل،و هو المكان الذي يخشى فيه أن تزل القدمان و المراد هنا الصراط (صبحی صالح)

وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَ الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَى تَخَيُّرِ الْأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ

بِالْحِجَازِ أَوْ الْيَمَامَةِ مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَبِيتُ مِبْطَاناً وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى وَ أَكْبَادٌ حَرَّى.⁽¹⁾

اگر می‌خواستم، می‌توانستم از پالوده عسل، مغز گندم و پارچه ابریشم استفاده کنم اما محال است که هوای نفس بر من غلبه کند و حرص و آزمندی مرا به سمت برگزیدن غذاهای متنوع بکشاند، در حالی که شاید در حجاز یا یمامه کسی باشد که به قرص نانی محتاج است و تجربه سیری را ندارد و یا این‌که سیر بخوابم در حالی که اطرافم شکم‌های گرسنه و جگرهای آتش گرفته وجود داشته باشند؟!

مُصَفَّى: صاف و خالص (قاموس قرآن)

لُبَابِ: مغز (واژه‌های نهج البلاغه)

الْقَزِّ: الحریر (صبحی صالح): ابریشم (ت. صبحی صالح)جَشَع: شدت حرص (صبحی صالح)

الْقُرْصِ: الرغیف (صبحی صالح)

مِبْطَاناً: عظيم البطن لكثرة الأكل (بنیاد نهج البلاغه)

غَرْثَى: جائعة (صبحی صالح): شکم‌های گرسنه (ت. صبحی صالح)

أَكْبَادٌ: جمع کبد: جگر (واژه‌های نهج البلاغه)

حَرَّى: مؤنث حران أي عطشان (صبحی صالح)

خطبه شقشقیه

و من خطبة له علیه السلام و هی المعروفة بالشقشقیة

شَتَّانَ مَا يَوْمِي عَلَى كُورِهَا

وَ يَوْمُ حَيَّانَ أَخِي جَابِرِ

به خداوند سوگند! فلانی جامه خلافت را در بر نمود و او می‌دانست که جایگاه من در جانشینی چونان قطبی است که سنگ آسیا را به گردش در می‌آورد. سیل دانش از بلندای من سرازیر است و پرنده اوج پرواز بر فراز من توان رسیدن ندارد. پس این جامه رسا را از تن برکشیدم و از آن کناره گرفته شروع به اندیشدن کردم که آیا با دست بریده یورش برم و یا بر ظلمت شب، شکیبایی نمایم؛ ظلمتی که پیران در آن فرسوده می‌شوند، کودکان در آن پیر

می‌گردند و مؤمنی تا دیدار پروردگارش در زندان رنج به سر می‌برد؟ دیدم که شکیبای از این دو، عاقلانه‌تر است. پس با چشم خاشاک نشسته و گلوی استخوان گرفته، شکیبایی کردم، در حالی که میراثم را تاراج رفته می‌دیدم! تا این‌که اولی از مسیر خودش گذشت و بعد از خود، طناب این آبشخور را به فلانی سپرد:

چقدر تفاوت است بین امروز من بر پالان خاک آلود این شتر

و روزگار همنشینی با جابر بردار حیان!

تَقَمَّصَهَا: لبسها کالقمیص (صبحی صالح)

الْقُطْبِ: حديدة تدور عليها الرّحى (اعلام سرخسی)./ ميله آهنى وسط آسياب (واژه‌های نهج البلاغه)./ قطب: ستونه آهنی آسیا و چرخ، آهنی است در سنگ پایین آسیا که سنگ بالا بر آن گردد، آهنی است که بر گرد آن سنگ بالا گردد (فرهنگ دهخدا)

يَنْحَدِرُ: سرازیر شدن (واژه‌های نهج البلاغه)./ حدَر الشى‌ءَ... و أحدره: أنزله من علو إلى سُفل (الإفصاح)

يَرْقَى: بلند نمی‌شود، ارتفاع نمی‌یابد (واژ‌های نهج البلاغه)./ رقِیَ: صعود کرد، بالا رفت (المعجم البسیط)

فَسَدَلْتُ: أرخاه (صبحی صالح)./ فَسَدَلْتُ: أرخاه،كناية عن غض النظر عن الخلافة (بنیاد نهج البلاغه)./ سَدَلَ الشَّعْرَ و الثوبَ... و أَسْدَلَه: أَرْخاه و أَرْسَلَه (لسان العرب)./ سدل: رها کرد یا شل کرد و پایین آورد –پرده را- (المعجم البسیط)طَوَيْتُ عَنْهَا كَشْحاً: طوی عنها کشحا: مال عنها (صبحی صالح)./ و فلان طوى كشحه إذا أعرض (شرح قرن هشتم)./ طَوَيْتُ عَنْهَا كَشْحاً: از آن دورى گزيد و كناره گرفت (ت. صبحی صالح)

طَفِق: شرع و أخذ (منهاج براعه)

أَرْتَئِي: يعني أتروّى و أرى لنفسي ما هو أصلح لها،و هو افتعل من رأى (منهاج براعة خویی)

أَصُولَ: الوثبة والحملة (منهاج براعة خویی)./ صال: جهید، حمله کرد (المعجم البسیط)

جَذَّاءَ: أي مقطوعة، يريد به قلة الناصر (اعلام سرخسی)

طَخْيَةٍ: ظلمة (صبحی صالح)./ و الطخية قطعة من الغيم و السحاب و قوله عمياء تأكيد لظلام الحال و اسودادها (شرح نهج البلاغة: ابن ابی الحدید)

يَهْرَمُ: شدة کبر السنّ (شرح ابن میثم)./ هرَم: نهایت پیری وسالخوردگی. هرِم: بسیار پیر و سالخورده (المعجم البسیط)

يَكْدَحُ: با زحمت و مشقت تلاش مي‌كند (واژه‌های نهج البلاغه)./ کدْح: تلاش (المعجم البسیط)

هَاتَا: اين يكى، اسم اشاره مؤنث است (واژه‌های نهج البلاغه)./ تا: اسْمٌ يُشارُ به إلى المُؤَنَّثِ، مِثْلُ: ذَا و تِهْ و ذِهْ... و يَدْخُلُ عليها ها، فيقال: هاتا (القاموس المحيط)

أَحْجَى: أَحْجَى بمعنى أجدر و أولى و أحقّ (النهاية في غريب الحديث و الأثر)./ و قيلَ: مَعْناه أَعْقَل (تاج العروس)

قَذًى: القَذَى: كاه و مانند آن كه در چشم افتد (فرهنگ ابجدي)./ هو ما يسقط فيها من غبار و نحوه ممّا يتأذّى به قذيت عينه تقذى قذى إذا سقطت في عينه قذاة (شرح قرن هشتم)

شَجًا: ما اعترض في الحلق من عظم و نحوه (صبحی صالح)./ الشَّجا: ما اعْتَرَضَ في الحَلْقِ من عَظْمٍ و نحوِه (القاموس المحيط)

تُرَاث: المیراث (صبحی صالح)

نَهْباً: غارت و چپاول (واژه‌های نهج البلاغه)./ السّلب و الغارة و الغنيمة (منهاج البراعة خویی)فَأَدْلَى: ألقی بها: آن را آویخت (صبحی صالح)./ أدلی: پایین فرستاد –سطل یا طناب را در چاه- أدلی بتصریح: سخنی ایراد کرد، أدلی بحجته: دلیل خود را بیان کرد (المعجم البسیط)

شَتَّانَ مَا: أي بعُد ما بینهما (اعلام سرخسی)./ شتان: اسم فعل ماضی است: دور شد (المعجم البسیط)

كُورِهَا: بار و پالان شتر (واژه‌های نهج البلاغه)./ كور: الرحل الذى يوضع على الناقة و "ها" عائد الى الناقة و "حيان" كان سيدا فى بنى حنيفة مطاعا فيهم و "جابر" اخو حيان اصغر منه يقول

الشاعر و هو اعشى الذى كان ينادم حيان ان هناك فرقا بعيدا بين يومين مرّا علىّ، ففى يوم كنت على كور الناقة فى السفر فى متاعب و زحمات، و فى يوم آخر كنت عند حيان فى رفاه و راحة (شرح و توضيح نهج البلاغه)

و في هذا الفصل من باب البديع في علم البيان عشرة ألفاظ: أولها: لقد تقمصها أي جعلها كالقميص مشتملة عليه و الضمير للخلافة... الثانية: ينحدر عني السيل يعني رفعة منزلته كأنه في ذروة جبل أو يفاع مشرف ينحدر السيل عنه إلى الوهاد... الثالثة: و لا يرقى إلي الطير هذه أعظم في الرفعة و العلو من التي قبلها ... الرابعة: سدلت دونها ثوبا... الخامسة: و طويت عنها كشحا... السادسة: أصول بيد جذاء... السابعة: أصبر على طخية عمياء... الثامنة: و في العين قذى... التاسعة: و في الحلق شجا... العاشرة: أرى تراثي نهبا كنى عن الخلافة بالتراث و هو الموروث من المال (شرح نهج البلاغة: ابن ابى الحديد)./ چنان‌که می‌بینید، ابن ابی الحدید، تنها در فراز اول این خطبه، ده تصویر پیدا کرده است که یکی از دیگری شگفت انگیزتر است. چون –بحمد الله- در رابطه با نهج البلاغه به طور عموم و در رابطه با این خطبه به طور خصوص تحقیقات زیادی صورت گرفته، ما از بررسی تصویرها به طور جداگانه صرف نظر نمودیم و به این اکتفا می‌کنیم که اگر مجموع خطبه را در نظر بگیریم، در یک نگاه گذرا، می‌توانیم، دوازده تصویر دیگر را بر تصویرهای ابن ابی الحدید اضافه نماییم. اینها عبارتند از: إِذْ عَقَدَهَا لِآخَرَ بَعْدَ وَفَاتِهِ، لَشَدَّ مَا تَشَطَّرَا ضَرْعَيْهَا، حَوْزَةٍ خَشْنَاءَ، فَصَاحِبُهَا كَرَاكِبِ الصَّعْبَةِ، لَكِنِّي أَسْفَفْتُ إِذْ أَسَفُّوا وَ طِرْتُ إِذْ طَارُوا، إِلَى أَنْ قَامَ ثَالِثُ الْقَوْمِ نَافِجاً حِضْنَيْهِ بَيْنَ نَثِيلِهِ وَ مُعْتَلَفِهِ، يَخْضَمُونَ مَالَ اللَّهِ خِضْمَةَ الْإِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِيعِ، إِلَى أَنِ انْتَكَثَ عَلَيْهِ فَتْلُهُ وَ أَجْهَزَ عَلَيْهِ عَمَلُهُ وَ كَبَتْ بِهِ بِطْنَتُهُ، وَ النَّاسُ كَعُرْفِ الضَّبُعِ إِلَيَّ يَنْثَالُونَ عَلَيَّ مِنْ كُلِّجَانِبٍ، مُجْتَمِعِينَ حَوْلِي كَرَبِيضَةِ الْغَنَمِ، لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا وَ لَسَقَيْتُ آخِرَهَا بِكَأْسِ أَوَّلِهَا، أَزْهَدَ عِنْدِي مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ.

هم تصویرهای ابن ابی الحدید و هم تصویرهای بعدی را می‌توان تحت عنوان تشبیه، تشخیص، استعاره، کنایه و مثل به خوانش گرفت (فاطمی)

فَيَا عَجَباً بَيْنَا هُوَ يَسْتَقِيلُهَا فِي حَيَاتِهِ إِذْ عَقَدَهَا لِآخَرَ بَعْدَ وَفَاتِهِ لَشَدَّ مَا تَشَطَّرَا ضَرْعَيْهَا فَصَيَّرَهَا فِي حَوْزَةٍ خَشْنَاءَ يغْلُظُ كَلْمُهَا وَ يَخْشُنُ مَسُّهَا وَ يَكْثُرُ الْعِثَارُ فِيهَا وَ

الِاعْتِذَارُ مِنْهَا فَصَاحِبُهَا كَرَاكِبِ الصَّعْبَةِ إِنْ أَشْنَقَ لَهَا خَرَمَ وَ إِنْ أَسْلَسَ لَهَا تَقَحَّمَ فَمُنِيَ النَّاسُ لَعَمْرُ اللَّهِ بِخَبْطٍ وَ شِمَاسٍ وَ تَلَوُّنٍ وَ اعْتِرَاضٍ فَصَبَرْتُ عَلَى طُولِ الْمُدَّةِ وَ شِدَّةِ الْمِحْنَةِ:

شگفتا! کسی که در زمان حیاتش همواره خواستار استعفا بود، ناگهان بعد از مرگش او را در تصرف دیگری در آورد. تا هردو به شیر تقسیم شده این ناقه برسند. پس آن را در طبیعت ناملایمی قرار داد؛ آن‌که کلامش پر نیش بود و همنشینی با او پر چندش. دارای لغزش فراوان بود و پوزش دو چندان. همراهی با او چونان سوارکاری را مانند بود که بر جمّاله رمنده سوار شود. اگر مهارش را به سختی بکشد، دماغش دریده گردد. اگر سست بگیرد، خود را با سوارش نگونسار نماید. پس به خداوند سوگند! مردم به سرگردانی، هنجار شکنی، دو رنگی و کج مسیری مبتلا شدند و من در این مدت طولانی و شدت این گرفتاری شکیبایی کردم!

بَيْنَا: فعلى من البين، اشبعت الفتحة فصارت ألفا تقول: "بينا نحن نرقبه أتانا." (اعلام سرخسی)./ "إذ" بعد از "بینا و بینما" برای مفاجات می‌آید. مغنی اللبیب، در این زمینه چنین می‌نویسد: الرابع: أن تکون للمفجاة نصّ علیه سیبویه و هی الواقعة بعد بینا و بینما: فبینما العُسْرُ إذ دارت میاسر -ر.ک مغنی اللبیب، ج1، ص115- (فاطمی)

يَسْتَقِيلُهَا: يطلب إعفاءه منها (صبحی صالح)

تَشَطَّرَا: اقتسماه فأخذ كل منهما شطرا. و الضرع للناقة كالثدي للمرأة (صبحی صالح)./ شَطْرُ كلِّ شي‌ء نِصْفُه... و شَطَرْتُ الشي‌ءَ: جَعَلْتُهُ نِصْفَيْنِ (تهذيب اللغة)

حَوْزَةٍ: الناحية (اعلام سرخسی)./ حوزة: ناحیه، طرف، نزد (المعجم البسیط)./ فَصَيَّرَهَا فِي حَوْزَةٍ خَشْنَاءَ يغْلُظُ كَلْمُهَا وَ يَخْشُنُ مَسُّهَا: آنهایی که با ادبیات، مخصوصا شعر، سر و کار دارند، می‌دانند که جا انداختن عناصر طبیعی، در یک مطلب ذهنی و معنوی بسیار مشکل است و اینزبان قدرتمند و شگفت آور مولا است که این عناصر را این‌گونه طبیعی جا انداخته است. اما انتظار نداشته باشیم که در ترجمه تمام آن زیبایی‌ها منتقل شوند (فاطمی)

خَشْنَاءَ: سخت و بدخو (واژه‌های نهج البلاغه)

كَلْمُهَا: جرحها،كأنه يقول خشونتها تجرح جرحا غليظا (صبحی صالح): زخم زبان و جراحت (ت. صبحی صالح)

الْعِثَارُ: السقوط و الكبوة (صبحی صالح)./ عثر: پای کسی به چیزی خورد، تعادلش را از دست داد، سکندری خورد، لغزید (المعجم البسیط)

الصَّعْبَةِ: الصّعْبة من الإبل: ما ليست بذلول (صبحی صالح): شترى كه رام نباشد (ت. صبحی صالح)

أَشْنَقَ: كفه بزمامه حتى ألصق ذفراه -العظم الناتى‌ء خلف الأذن- بقادمة الرحل (صبحی صالح)./ أَشْنَقَ: مهار شتر را چنان كشيد كه استخوان پشت گوش شتر به قسمت جلو پالان رسيد (ت. صبحی صالح)./ أَشْنَقَ البعيرَ و: شتر را مهار كرد به طورى‌كه پس گردن آن به جلوى پالان چسبيد (فرهنگ ابجدي)

خَرَمَ: الشقّ (شرح ابن میثم)./ خرم: قطع (صبحی صالح) -بينى شتر را- دريد،پاره كرد (ت. صبحی صالح)

أَسْلَسَ: أرخی (صبحی صالح)./ أَسْلَسَ: افسار را شل و ول نمود (واژه‌های نهج البلاغه)

تَقَحَّمَ: رمى بنفسه في القحمة أي الهلكة (صبحی صالح): خود را به هلاكت انداخت (ت. صبحی صالح)./ تَقَحَّمَ الفَرَسُ بِرَاكِبِه: اسب سوار خود را از روى برزمين انداخت (فرهنگ ابجدي)

فَمُنِيَ: ابتلوا و أصيبوا (صبحی صالح): مردم مبتلا شدند (ت. صبحی صالح)

خَبْطٍ: سير على غير هدى (صبحی صالح): بيراهه رفتن (ت. صبحی صالح)

لَعَمْرُ اللَّهِ: معناه أحلف ببقاء اللّه (اعلام سرخسی)

شِمَاسٍ: سركشى، اطاعت‌نكردن (واژه‌های نهج البلاغه)./ شِمَاسٍ: بالكسر إباء ظهر الفرس عن الركوب (صبحی صالح)

تَلَوُّنٍ: رنگ به رنگ شدن (واژه‌های نهج البلاغه)

اعْتِرَاضٍ: السير على غير خط مستقيم،كأنه يسير عرضا في حال سيره طولا (صبحی صالح): حركت در راه غير مستقيم، به جاى پيمودن طول جاده در عرض مسير حركت كردن (ت. صبحی صالح)

الْمِحْنَةِ: گرفتاری (واژه‌های نهج البلاغة خویی)./ الْمِحْنَةِ: البليّة التي يمتحن بها الانسان (منهاج البراعة خویی)

حَتَّى إِذَا مَضَى لِسَبِيلِهِ جَعَلَهَا فِي جَمَاعَةٍ زَعَمَ أَنِّي أَحَدُهُمْ فَيَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَى مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِيَّ مَعَ الْأَوَّلِ مِنْهُمْ حَتَّى صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَى هَذِهِ النَّظَائِرِ لَكِنِّي أَسْفَفْتُ إِذْ أَسَفُّوا وَ طِرْتُ إِذْ طَارُوا فَصَغَا رَجُلٌ مِنْهُمْ لِضِغْنِهِ وَ مَالَ الْآخَرُ لِصِهْرِهِ مَعَ هَنٍ وَ هَنٍ إِلَى أَنْ قَامَ ثَالِثُ الْقَوْمِ نَافِجاً حِضْنَيْهِ بَيْنَ نَثِيلِهِ وَ مُعْتَلَفِهِ وَ قَامَ مَعَهُ بَنُو أَبِيهِ يَخْضَمُونَ مَالَ اللَّهِ خِضْمَةَ الْإِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِيعِ إِلَى أَنِ انْتَكَثَ عَلَيْهِ فَتْلُهُ وَ أَجْهَزَ عَلَيْهِ عَمَلُهُ وَ كَبَتْ بِهِ بِطْنَتُهُ:

زمان آن رسید که او نیز امر خلافت را به گروهی موکول نموده پا از دایره دنیا بیرون بگذارد؛ گروهی که فکر می‌کردند، من یکی از آنانم. خداوندا! چه شورایی!.. از کی نسبت به جایگاه من در مقایسه با اولی تردید پیش آمده که با این ناهمانندها برابر بشوم؟! لیکن من پایین پریدم، وقتی پایین پریدند، بالا پریدم وقتی پالا پریدند. تا این‌که مردی انتقام کینه گذشته را گرفت و دیگری رعایت خویشاوندی خودش را نمود. چیزهای دیگری هم بود که قابل گفتند نیست. تا این‌که میدان برای برخاستن سومی آماده گردید؛ کسی که پهلوهایش مانند حیوانی بین آخور و سرگین برجسته می‌شد و با او وابستگان پدری‌اش نیز به جست وخیز افتاده بیت المال مسلمین را مانند شترانی که به گیاه تازه بهاری برسند، می‌بلعیدند. در نهایت، کار را به جایی رساند که رشته‌اش پنبه گشت، عملش زمینه ساز نابودی‌اش گردید و پرخوری‌اش او را سرنگون نمود!

فَيَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَى: الواو إمّا زائدة أو للعطف على محذوف مستغاث له أيضا كأنّه قال: فياللّه لعمر و للشورى، أولى و للشورى و نحوه (شرح ابن میثم)./ در استغاثه سه رکن لازم است: 1-

مستغاث که متکلم باشد. 2- مستغاث به یا من أجله که منجی باشد. 3- مستغاث له، کسی است که برای دفع شر او و یا مظلومیت او استغاثه می‌شود. درضمن این شورا، مرکب از شش نفر بودند: امیر المؤمنین (علیه السلام)، طلحه، زبیر، سعد بن ابی وقاص، عبد الرحمان بن عوف و عثمان

(فاطمی)

مَتَى: اسم استفهام، نحو"مَتى نَصْرُ اللَّهِ"، و اسم شرط نحو"متى أضع العمامة تعرفوني"، و اسم مرادف للوسط، و حرف بمعنى" من" (مجمع البحرین)

اعْتَرَضَ: إذا صار عارضا كالخشبة المعترضة في النهر (منهاج البراعة خویی)النَّظَائِرِ: جمع نظير أي المشابه بعضهم بعضا دونه (صبحی صالح)

أَسْفَفْتُ: دنا من الأرض (صبحی صالح)./ إذا دنا من الأرض في طيرانه (شرح ابن میثم)

طِرْتُ: أى ارتفعت (منهاج البراعة خویی)

فَصَغَا: مال (صبحی صالح): متمایل شد (ت. صبحی صالح)

لِضِغْنِهِ: الحقد (صبحی صالح) و هو سعد بن أبي وقاص، و كانت أمه أموية، و الإمام (علیه السلام) قاتل الأمويين مع رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)، و قتل صناديدهم على الشرك و محاربة الرسول، و الحقد الذي عند سعد على الإمام جاء من قبل أخواله الذين قتلهم الإمام... الآخر هو عبد الرحمن بن عوف، و كان زوجا لأخت عثمان (فی ظلال نهج البلاغة)

صِهْر: داماد (المعجم البسیط)./ صِهْرُ فُلانٍ: لمَنْ تَزَوَّجَ إِليهِ، و خُصَّ في العُرفِ بزَوْجِ ابنَتِهِ و أُختِهِ (الطراز الأول)

هَنٍ وَ هَنٍ: أي أغراض أخرى أكره ذكرها (صبحی صالح)./ و يطلق الهن على الشي‌ء، و المراد به هنا الهوى و الغرض (فی ظلال نهج البلاغة)./ قوله مع هن و هن أي مع أمور يكنى عنها و لا يصرح بذكرها و أكثر ما يستعمل ذلك في الشر (شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد)

نَافِجاً حِضْنَيْهِ: رافعا لهما، و الحضن ما بين الإبط و الكشح يقال للمتكبر جاء نافجا حضنيه (صبحی صالح): در حالى‌كه پهلوهايش برجسته و برآمده بود، حضن: ما بين زير بغل و پهلو را مي‌گويند (ت. صبحی صالح)

نَثِيلِهِ: الرّوث و قذر الدواب (صبحی صالح): سرگين، مدفوع حيوانات (ت. صبحی صالح)

مُعْتَلَفِهِ: موضع العلف (صبحی صالح)

يَخْضَمُونَ: أكل الشي‌ء الرّطب، و الخضمة بكسر الخاء مصدر هيئة (صبحی صالح): خوردن چيز تر و تازه، "خضمه"، مصدرى است كه براى بيان هيئت و چگونگى است (ت. صبحی صالح)./ يَخْضَمُونَ: الأكل بجميع الفم و يقابله القضم و هو الأكل باطراف الأسنان (منهاج البراعه خویی)

نِبْتَةَ الرَّبِيعِ: گیاه بهاری (ت. صبحی صالح)انْتَكَثَ: انتقض (صبحی صالح): بافته‌اش واتابيده شد (ت. صبحی صالح)./ انْتَكَثَ الحَبْلُ: از تاب باز شد رسن (مقدمة الأدب)

فَتْلُهُ: فتیل: آنچه تابیده شده (المعجم البسیط)

أَجْهَزَ: تمّم قتله (صبحی صالح): كردار او مرگش را تمام و حتمى ساخت (ت. صبحی صالح)

كَبَتْ: من كبا به الجواد إذا سقط لوجهه (صبحی صالح): با صورت بزمين افتاد (ت. صبحی صالح)

بِطْنَتُهُ: شدّة الامتلاء من الطعام (شرح ابن میثم)./ بِطْنَة: امْتِلَاء، تُخْمَة، شِبَع (المكنز)./ البِطْنةُ: امْتِلاءُ البَطْنِ من الطَّعامِ (المحكم و المحيط الأعظم)./ مراد پرخوری مفرط است (فاطمی)

فَمَا رَاعَنِي إِلَّا وَ النَّاسُ كَعُرْفِ الضَّبُعِ إِلَيَّ يَنْثَالُونَ عَلَيَّ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ حَتَّى لَقَدْ وُطِئَ الْحَسَنَانِ وَ شُقَّ عِطْفَايَ مُجْتَمِعِينَ حَوْلِي كَرَبِيضَةِ الْغَنَمِ فَلَمَّا نَهَضْتُ بِالْأَمْرِ نَكَثَتْ طَائِفَةٌ وَ مَرَقَتْ أُخْرَى وَ قَسَطَ آخَرُونَ كَأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ: "تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ." بَلَى وَ اللَّهِ لَقَدْ سَمِعُوهَا وَ وَعَوْهَا وَ لَكِنَّهُمْ حَلِيَتِ الدُّنْيَا فِي أَعْيُنِهِمْ وَ رَاقَهُمْ زِبْرِجُهَا:

پس از مرگ او، چیزی بیمناکم نکرد، جز این‌که مردم چونان ریزش یال کفتار از هر طرف به سوی من سرازیر گشتند؛ آن‌گونه که نزدیک بود حسنین [علیهما السلام] زیر دست و پا شوند و دو طرف ردایم پاره گردد، این انبوه سیل آسا، مانند گله گوسفند گرد مرا گرفتند! وقتی مسئولیت را قبول کردم، برخی عهد شکنی کردند، برخی رو به بی‌دینی

نهادند و برخی ستم نمودند! گویا سخن خداوند سبحان را

نشنیدند که می‌فرماید: "آن خانه دیگر را برای کسانی قرار دادیم که در زمین اراده فساد و سرکشی ننمایند و فرجام نیک مخصوص پرهیز کاران است." آری به خداوند سوگند! آن را شنیدند و حفظ نمودند اما دنیا در دیدگان‌شان جلوه کرد و زرق و برق و زینت آن، شفته‌شان نمود!

فَمَا رَاعَنِي: مرا به وحشت نینداخت (واژه‌های نهج البلاغه)./ روعة: شگفت، وحشت (المعجم البسیط)./ فاعل راعني محذوف أي شي‌ء أو رايع (فى ظلال نهج البلاغه)

عُرْفِ: موی گردن، یال (واژه‌های نهج البلاغه)./ ما كثر على عنقها من الشعر، و هو ثخين يضرب به المثل في الكثرة و الازدحام (صبحی صالح): يال كفتار، موهاى زيادى كه بر گردن كفتار است، چون اين موها متراكم و انباشت است لذا ضرب المثلى شده است براى هر چيز كثير و زيادى (ت. صبحی صالح)الضَّبُعِ: کفتار (المعجم البسیط)

يَنْثَالُونَ: يتتابعون مزدحمين (صبحی صالح)./ و قد نَثلها عليه، أي صَبَّها (تهذيب اللغة)

شُقَّ عِطْفَايَ: خدش جانباه من الاصطكاك (صبحی صالح): پهلوهايم در هم فشرده شد، دو طرف جامه‌ام دريده شد (ت. صبحی صالح)./ عِطْفَا الرَّجُلِ: جَانِبَاهُ دو طرف مرد از شانه تا زانو (قاموس قرآن)./ و العطفان الجانبان من المنكب إلى الورك... و المعنى خدش جانباي لشدة الاصطكاك منهم و الزّحام (شرح نهج البلاغة: ابن ابى الحديد)./ شَقَّ: شکافت، دو نیم کرد، سخت گردید (المعجم البسیط)

رَبِيضَةِ: الطائفة الرابضة من الغنم (صبحی صالح): گله گوسفندى كه در آغل آرميده باشد (ت. صبحی صالح)./ ربِيض: گوسفندان و شبانان كه در آغل گرد هم باشند (فرهنگ ابجدي)

نَكَثَتْ: نقص کرد و شکست –عهد را- (المعجم البسیط)./ نَكَثَتْ: نقضت عهدها، و أراد بتلك الطائفة الناكثة أصحاب الجمل و طلحة و الزبير خاصة (صبحی صالح)

مَرَقَتْ: از دین منحرف شد، گمراه شد، نفوز کرد (المعجم البسیط)./ مَرَقَتْ: خرجت و في المعنى الديني فسقت، و أراد بتلك الطائفة المارقة الخوارج أصحاب النّهروان (صبحی صالح)

قَسَطَ: ظلم و جور کرد، عدالت ورزید (المعجم البسیط)./ قَسَطَ:

جاروا، و أراد بالجائرين أصحاب صفين (صبحی صالح)./ چنان‌که می بینید، "قسط" از اضداد است؛ هم به معنای عدل می‌آید و هم به معنای ظلم. در این‌جا به معنای ظلم آمده است (فاطمی)

وَعَوْهَا: حفظه (منهاج البراعة خویی)./ وَعَوْهَا: آنرا حفظ كرده و ياد گرفته‌اند (واژه‌های نهج البلاغه)./ و منه قوله تعالى و تعيها اذن واعية، أي ضابطة (شرع ابن میثم)

حَلِيَتِ: من حليت المرأة إذا تزيّنت بحليّها (صبحی صالح): دنيا خود آرائى كرد (ت. صبحی صالح)

رَاقَهُمْ: خيره نمود، بتعجب آورد (واژه‌های نهج البلاغه)./ راقه الشي‌ءُ: أي أعجبه (شمس العلوم)

زِبْرِجُهَا: الزينة من وشي أو جوهر (صبحی صالح): زينت و آرايش با نقش و نگار يا جواهر. (ت. صبحی صالح)./ الزِّبْرِجُ: الزينة و الذهب... و الزَّبَرْجَدُ: جوهر (مجمع البحرين)أَمَا وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ لَا حُضُورُ الْحَاضِرِ وَ قِيَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَلَّا يُقَارُّوا عَلَى كِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا وَ لَسَقَيْتُ آخِرَهَا بِكَأْسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلْفَيْتُمْ دُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِي مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ.⁽¹⁾

این را بدانید! سوگند به آن کسی که دانه را شکافت و جان را آفرید! اگر حضور این جمعیت نمی‌بود و حجت به وجود یاری کنندگان تمام نمی‌گشت و خداوند از دانشمندان تعهد نمی‌گرفت که بر پرخوری ستمگر و گرسنگی ستم دیده خاموش ننشینند، مهار این ناقه را روی کوهانش می‌گذاشتم و آخر آن را با جام اولش آب می‌دادم و در می‌یافتید که دنیای پر زرق و برق شما پیش من از آب دماغ بز ماده کم بهاتر است!

أَمَا: به دو معنا می‌آید. یکی از معانی آن استفتاح است مانند "ألا" که در این‌جا همین معنا مراد است (فاطمی)

فَلَقَ: شقّ (اعلام سرخسی)./ فلق: شکافت، پاره نمود (واژه‌های نهج البلاغه)

بَرَأَ: خَلَقَ (اعلام سرخسی)

النَّسَمَةَ: النفس (جمهرة اللغة)./ النسمة: جان، واحد شمارش جاندران بویژه انسان، روح (المعجم البسیط)

أَلَّا يُقَارُّوا: أي لا تصبروا على امتلاء الظالم من مال الحرام، وجوع المظلوم (أعلام سرخسی)

كِظَّةِ: ما يعتري الآكل من الثّقل و الكرب عند امتلاء البطن بالطعام، و المراد استئثار الظالم بالحقوق (صبحی صالح): پرخورى زياد كه موجب ناراحتى و سختى شود، مراد انحصار طلبى ظالم است كه هر حقوق و نعمتى را خاص خود مى‌داند (ت. صبحی صالح)./ كظّه الطعام: ملأه حتى لا يُطلق النَفَس (الإفصاح)

سَغَب: شدة الجوع، و المراد منه هضم حقوقه (صبحی صالح)./ گرسنگى، منظور تضييع حقوق مظلومان است (ت. صبحی صالح)

غَارِبِهَا: الكاهل، و الكلام تمثيل للترك و إرسال الأمر (صبحی صالح)./ غارب: ميان گردن و پشت حيوان، شانه (واژه‌های نهج البلاغه)./ غارب: دوش یا شانه (المعجم البسیط)لَأَلْفَيْتُمْ: می‌یافتید (واژه‌های نهج البلاغه)

أَزْهَدَ: أي أقل (اعلام سرخسی)./ أَزْهَدَ: أحقر، الشي‌ء الزهيد أي الحقير... و رجل مزهد أي قليل المال (شرح قرن هشتم)

عَفْطَةِ: ما تنثره من أنفها و أكثر ما يستعمل ذلك في النعجة و إن كان الأشهر في الاستعمال "النّفطة" بالنون (صبحی صالح) آنچه در حالت عطسه از بينى بز خارج مى‌شود بيشتر اين مثل در مورد ميش بكار مى‌رود و استعمال مشهور نفطة است (ت. صبحی صالح)./ باید گفت که هنر، این محدویت‌ها را نمی‌شناسد و الا سخن را به کلیشه نزدیک می‌کند (فاطمی)

عَنْز: بز ماده (المعجم البسیط)

خطبه مولا در اولین روزهای خلافت

و من خطبة له علیه السلام

بر عهده من است آنچه می‌گویم و من ضامن و پایبند این گفتارم: کسی که بر او عبرت‌ها آشکار گردد و از دیدن کیفرها اندرز بگیرد، پرهیزکاری مانع از نگون‌ساری او در شبهه‌ها خواهد شد.

ذِمَّتِي: العهد (صبحی صالح)./ ذمة: عهده، ذمه، عهد، امان ضمانت (المعجم البسیط)

رَهِينَةٌ: مرهونة، من الرهن (صبحی صالح)

زَعِيمٌ: الكفيل، يريد أنه ضامن لصدق ما يقول (صبحی صالح)./ زعیم: کفیل، متعهد چیزی (واژه‌های نهج البلاغه)

صَرَّحَتْ: أظهره و في المثل صرّح الحقّ عن محضه؛ أي انكشف الصريح الّذي له نسب ظاهر، و المراد هنا الانكشاف (شرح قرن هشتم)./ صرّح: بیان کرد، آشکار کرد (المعجم البسیط)

بَيْنَ يَدَيْهِ: كناية عن قدّامه، يقال وقف فلان بين يدي ملك؛ أي قدّامه (شرح قرن هشتم)

الْمَثُلَاتِ: العقوبات (صبحی صالح): كيفرها (ت. صبحی صالح)

حَجَزَتْهُ: منعته (صبحی صالح)تَقَحُّمِ: قَحَّم الفَرَسُ فارسَه على وجهه، إذا رَماه (معجم مقاييس اللغه)./ تَقَحَّمَ الفَرَسُ بِرَاكِبِه: اسب سوار خود را از روى برزمين انداخت (فرهنگ ابجدي)./ "تَقَحُّم" در این‌جا با "سرنگون شدن" فارسی همخوانی دارد (فاطمی)

أَلَا وَ إِنَّ بَلِيَّتَكُمْ قَدْ عَادَتْ كَهَيْئَتِهَا يَوْمَ بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ الَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَةً وَ لَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَةً وَ لَتُسَاطُنَّ سَوْطَ الْقِدْرِ حَتَّى يَعُودَ أَسْفَلُكُمْ أَعْلَاكُمْ وَ أَعْلَاكُمْ أَسْفَلَكُمْ وَ لَيَسْبِقَنَّ سَابِقُونَ كَانُوا قَصَّرُوا وَ لَيُقَصِّرَنَّ سَبَّاقُونَ كَانُوا سَبَقُوا وَ اللَّهِ مَا كَتَمْتُ وَشْمَةً وَ لَا كَذَبْتُ كِذْبَةً وَ لَقَدْ نُبِّئْتُ بِهَذَا الْمَقَامِ وَ هَذَا الْيَوْمِ:

این را بدانید! گرفتاری‌ها و امتحان‌های شما مانند روزی که خداوند پیامبرش را به رسالت مبعوث نمود، برگشته است. به آن کسی که او را به حق برانگیخت، سوگند! مخلوط می‌شوید، مخلوط شدنی. غربال می‌شوید، غربال شدنی. چونان محتوای دیگی به هم زده می‌شوید تا فرازتان فرود آید و فرودتان فراز! پیشگامانی که به انزوا کشیده شدند، سبقت خواهند گرفت و پیش افتادگان فریب‌کار، بازنده خواهند بود. به خداوند قسم! کلامی را پنهان نکردم، دروغی نمی‌بندم و به این جایگاه و امروز آگاه بودم.

عَادَتْ كَهَيْئَتِهَا: رجعت إلى حالها الأولى (صبحی صالح)

لَتُبَلْبَلُنَّ: لتخلطنّ، و منه تبلبلت الألسن: اختلطت (صبحی صالح)./ تَبَلْبَلَ: آميخته شد؛ تَبَلْبَلَتِ الأَلْسُنُ فى بَابِل: زبانها در بابل با هم آميخته شدند (فرهنگ ابجدي)

بَلْبَلَةً: مخلوط کردن، مشوش کردن. بلبلة الافکار: مشوش کردن اذهان (المعجم البسیط)

لَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَةً: لتميّزنّ كما يميّز الدقيق عند الغربلة من نخالته (صبحی صالح): تصفيه خواهيد شد چنانكه هنگام غربال كردن،گندم از نخاله جدا ميشود (ت. صبحی صالح)

لَتُسَاطُنَّ: من السّوط، و هو أن تجعل شيئين في الاناء و تضربهما بيديك حتى يختلطا (صبحی صالح): بهم زده مى‌شويد و مخلوط مى‌گرديد، ساط الشى‌ء: آنچيز را بهم زد و مخلوط كرد (ت. صبحی صالح)

سَوْطَ: السّوط: خلط الشي‌ء بعضه ببعض (شرح قرن هشتم)./ سَوَّطَ أَمْرَهُ تَسْوِيطاً، أي: خلط فيه (کتاب العین)./ أي كما تختلط الأبزار و نحوها في القدر عند غليانه فينقلب أعلاها أسفلها و أسفلها أعلاها (صبحی صالح): يعنى مانند محتواى ديگ كه در هنگام غليان زير و رو مى‌شود (ت. صبحی صالح)

الْقِدْرِ: دیگ، قابلمه (المعجم البسیط)./ القدر: إسم لما يطبخ فيه اللّحم، و الجمع قدور، قال اللّه تعالى: وَ قُدُورٍ راسِياتٍ (مفردات ألفاظ القرآن)

وَشْمَةً: الكلمة (صبحی صالح): كلمه، سخن (ت. صبحی صالح)./ الوشمة: بالشّين المعجمة الكلمة الباقية الأثر، يقال: ما كانت بيني و بين فلان و شمة، أي كلام سرّا و عداوة، و أصله من الوشم و هو النّقش الّذي يغرز في اليد (شرح قرن هشتم)

این مطلب مسلم است که احتمال دارد، مرحوم سید رضی خطبه مورد نظر را از کار بلندی گزینش کرده باشد که آن باقی مانده، اکنون در دسترس ما نیست. البته ابن ابی الحدید اضافاتی را نقل می‌کند که ظاهرا ربطی به سخنان مولا ندارد. زیرا که این گفتار در اوج فصاحت است و آن اضافات، بیگانه از این فصاحتند (فاطمی)

أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَايَا خَيْلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِي النَّارِ أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَايَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ لِكُلٍّ أَهْلٌ فَلَئِنْ أَمِرَ الْبَاطِلُ لَقَدِيماً فَعَلَ وَ لَئِنْ قَلَّ الْحَقُّ فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ وَ لَقَلَّمَا أَدْبَرَ شَيْ‌ءٌ فَأَقْبَلَ:

این را بدانید! گناهان اسبان سرکشی هستند که سواران‌شان را با لگام‌های گسسته در آتش جهنم سرنگون می‌کنند و تقوا چونان سواری رامی است که پرهیزکاران لگام به دست را وارد بهشت می‌نماید. حق و باطل در برابر همدیگرند و هرکدام طرفدارانی دارد. اگر باطل حکومت کند، از دیرباز چنین بوده است. اگرچه پیروان حق کمند اما امکان تحقق آن وجود دارد اما به ندرت، چیزی از دست رفته باز می‌گردد.

الْخَطَايَا: جمع خطيئة على وزن فعيلة؛ و هي اسم من خطأ يخطأ خطأ، و الخطأ: الذّنب (شرح قرن هشتم)

شُمُسٌ: جمع شموس و هي من شمس كنصر أي منع ظهره أن يركب (صبحی صالح)

خُلِعَتْ: بيرون كردن لباس از تن و افسار از سر (واژه‌های نهج البلاغه)

لُجُمُهَا: لجم: جمع لجام، و هو عنان الدّابة الذي تلجم به (صبحی صالح)

فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِي النَّارِ:أردته فيها (صبحی صالح)./ تَقَحَّمَ الفَرَسُ بِرَاكِبِه: اسب سوار خود را از روى برزمين انداخت (فرهنگ ابجدي)

مَطَايَا: جمع مطية، و هي الدّابّة الّتي يركب عليها (صبحی صالح)./ المَطِيَّة جمعها مطايا و هي الناقة التي يركب مَطاها أَي ظهرها (لسان العرب)

ذُلُلٌ: جمع ذلول،و هي المروضة الطائعة (صبحی صالح): جمع ذلول، مركب‌هاى رام و تربيت شده (ت. صبحی صالح)

أَزِمَّتَهَا: جمع زمام افسار و لجام (واژه‌های نهج البلاغه)

شُغِلَ مَنِ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ أَمَامَهُ سَاعٍ سَرِيعٌ نَجَا وَ طَالِبٌ بَطِي‌ءٌ رَجَا وَ مُقَصِّرٌ فِي النَّارِ هَوَى الْيَمِينُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِيقُ الْوُسْطَى هِيَ الْجَادَّةُ عَلَيْهَا بَاقِي الْكِتَابِ وَ آثَارُ النُّبُوَّةِ وَ مِنْهَا مَنْفَذُ السُّنَّةِ وَ إِلَيْهَا مَصِيرُ الْعَاقِبَةِ هَلَكَ مَنِ ادَّعَى وَ خابَ مَنِ افْتَرى مَنْ أَبْدَى صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَكَ وَ كَفَى بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَلَّا يَعْرِفَ قَدْرَهُ لَا يَهْلِكُ عَلَى التَّقْوَى سِنْخُ أَصْلٍ وَ لَا يَظْمَأُ عَلَيْهَا زَرْعُ قَوْمٍ فَاسْتَتِرُوا فِي بُيُوتِكُمْ "وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ" وَ التَّوْبَةُ مِنْ وَرَائِكُمْ وَ لَا يَحْمَدْ حَامِدٌ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَلُمْ لَائِمٌ إِلَّا نَفْسَهُ.⁽¹⁾

آن‌ها که بهشت و جهنم را پیش رو دارند، سه دسته‌اند: تلاشگری که به سرعت نجات می‌یابد، پوینده کندروی که امید رهایی را با خود حمل می‌کند و سهل انگاری که در آتش جهنم سرازیر خواهد شد. چپ و راست کج روی است و راه میانه، شاهراه هدایت. بر همین راه، کتاب ماندگار آسمانی و آثار نبوی قرار دارد، از همین سرچشمه سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نشأت می‌گیرد و همین مسیر بی‌خطر است. هرکه ادعا نمود، به هلاکت رسید، هرکه دروغ بست، به ناامیدی دچار شد. هرکس در برابر حق چهره نشان داد، زمین‌گیر گردید و بر جهالت انسان همین بس که قدر خودش را نداند. ریشه چیزی که بر تقوا استوار باشد، نمی‌پوسد و کشت قومی که از این جویبار آبیاری گردد، با خشک‌سالی رو به رو نمی‌شود. پس در خانه های‌تان آرام بگیرید و با همدیگر سازش نموده از

گذشته‌تان اظهار پشیمانی نمایید. کسی جز پروردگارتان را ستایش نکنید و کسی جز خودتان را سرزنش منمایید.

سَاعٍ: إسم فاعل من سعى الرّجل يسعى سعيا (شرح قرن هشتم)

بَطِي‌ءٌ: کند و تنبل و تأخیر کننده (واژه‌های نهج البلاغه)

الْجَادَّةُ: الطریق (صبحی صالح)

عَلَيْهَا: اى على الجادة (توضیح نهج البلاغه)بَاقِي الْكِتَاب: أي الأحكام والامور الباقية في الكتاب إلى آخر الدهر، فالإضافة إمّا بتقدير "في"، أو من قبيل إضافة الصفة إلى الموصوف أي الكتاب الباقي (البضاعة المزجاة)

وَ مِنْهَا مَنْفَذُ السُّنَّةِ: من هذه الطريق يبتدى‌ء و عليها يسير حلال محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و حرامه (فی ظلال نهج البلاغه)./ مَنْفَذُ: محل نفوذ (واژه‌های نهج البلاغه)

خابَ: ناامید شد (المعجم البسیط)

افْتَرى: افترى عليه: أي كذب، قال اللَّه تعالى: لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً (شمس العلوم)./ افتراء: دروغ گفتن و دروغ پردازی (المعجم البسیط)

أَبْدَى: أَبْدَى الشي‌ءَ: أي أظهره، قال اللَّه تعالى: وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها (شمس العلوم)

صَفْحَتَهُ: صَفْحُ الشي‌ء و صَفْحَتُه جانبُه و وجْههُ (المغرب)

سِنْخُ: السِّنْخُ: أصل كل شي‌ء... و رجع فلان إلى سِنْخِهِ الكريم أو الخبيث (كتاب العين)./ سنخ: اصل. جمع آن: اسناخ و سنوخ است (المنعجم البسیط)

أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ: أي أصلحوا ما بينكم من الخصومة و المنازعة و قوله "ذاتَ بَيْنِكُمْ"، كناية عن المنازعة (مجمع البيان)

وَرَائِكُمْ: "وراء" از اضداد است: گاهی بمعنای پشت‌سر می‌آید و گاهی به معنای پیش رو. در این‌جا پیش رو مناسب‌تر است (فاطمی)

بخشی از اولین خطبه نهج البلاغه

و من خطبة له علیه السلام

این خطبه شریفه، اولین خطبه نهج البلاغه است که از عمق و ژرفای خاصی برخوردار می‌باشد. در آن آغاز پیدایش جهان، خلقت فرشتگان، خلقت حضرت آدم (علیه السلام)، فلسفه ارسال پیامبران، قرآن کریم و مطالبی در رابطه با حج می‌خوانیم. پس دارای معارف و اطلاعات ویژه‌ای است اما، ما در صدد ترجمه و یا شرح همه خطبه نیستم. تنها فراز اول آن را انتخاب کردیم. به خاطر این‌که اگر توحید کسی به همین مقدار برسد، چیزی به نام وحدت وجود، گریبان او را نخواهد گرفت (فاطمی)

بُعْدُ الْهِمَمِ: الْهِمَمُ البعيدة (مجمع البحرين)

فَطَرَ: ابتدعها على غير مثال سبق (صبحی صالح)./ و الفَطْر: الابتداء و الاختراع. و منه حديث ابن عباس... أنه قال: ما كنتُ لأَدْرِي مَا فاطِرُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ حتى احْتَكَمَ إليَّ أعرابيَّان في بِئْرٍ؛ فقال أحدهما: أنَا فطَرْتُها؛ أي ابتدأت حَفْرَها (الفائق)

وَتَّدَ: ثبّت (صبحی صالح) ثابت و استوار ساخت (ت. صبحی صالح)./ وتد: چوب یا میخی که به زمین یا دیوار کوبند (المعجم البسیط)

مَيَدَانَ: تحرّكها بتمايل (صبحی صالح)./ الْمَيْدُ: اضطرابُ الشي‌ء العظيم كاضطراب الأرض. قال تعالى: أَنْ تَمِيدَ بِكُم (مفردات ألفاظ القرآن)./ وَ وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَيَدَانَ أَرْضِهِ: با سنگها اضطراب زمين را ميخكوب كرد (قاموس قرآن)

الَّذِي لَيْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ: بصفته هاهنا كنهه و حقيقته يقول ليس لكنهه حد فيعرف بذلك الحد قياسا على الأشياء المحدودة لأنه ليس بمركب و كل محدود مركب (شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد)

وَ لَا نَعْتٌ مَوْجُودٌ: أي و لا يدرك بالرسم كما تدرك الأشياء برسومها و هو أن تعرف بلازم من لوازمها و صفة من صفاتها (شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد)وَ لَا وَقْتٌ مَعْدُودٌ وَ لَا أَجْلٌ مَمْدُودٌ: فيه إشارة إلى الرد على من قال إنا نعلم كنه البارئ سبحانه لا في هذه الدنيا بل في الآخرة فإن القائلين برؤيته في الآخرة يقولون إنا نعرف حينئذ كنهه فهو (علیه السلام) رد قولهم و قال إنه لا وقت أبدا على الإطلاق تعرف فيه حقيقته و كنهه لا الآن و لا بعد الآن و هو الحق (شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد)./ چنان که می‌بینید، ابن ابی الحدید، "صفت" را به معنای "کنه و حقیقت" گرفته و "نعت" را به معنای نشانه تصویری و تجسمی آن حقیقت و بر همین اساس "ولا وقت معدود" را هم خوب معنی می کند (فاطمی)

آغاز دین، شناختن او است، شناختتن کامل باور داشتن به او است، باور داشتن کامل یگانه دانستن او است، یگانه دانستن کامل، اخلاص ورزیدن برای

او است، اخلاص ورزیدن کامل، نفی صفات مخلوق از او است. زیرا هرصفتی شهادت می‌دهد که غیر از موصوف است و هر موصوفی شهادت می‌دهد که غیر از صفت است.

نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ: الصّفات التي وجودها غير وجود الذّات (منهاج البراعة)./ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ: یعنی این‌که خداوند تبارک و تعالی، دارای صفاتی نیست که از ذات اقدس او جدا باشد. مانند صفات انسان که عین ذات او نیست. بلکه از نشانه‌های او به حساب می‌آید. به خاطر نزدیک شدن مطلب به ذهن، یکی از پژوهشگران، آب را مثال می‌زد که ممکن است کسی آن را به عنوان مایع شفاف تعریف کند و دیگری به عنوان مایع سیال. در حالی که در خارج یک حقیقت بیش نیست. در رابطه با خالق هستنی نیز، علم، قدرت، حیات و... عین ذاتند و نشانگر یک حقیقتند (فاطمی)

فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَهُ وَ مَنْ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ وَ مَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ عَلَامَ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ. كَائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ مَعَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ فَاعِلٌ لَا بِمَعْنَىالْحَرَكَاتِ وَ الآْلَةِ بَصِيرٌ إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِهِ مُتَوَحِّدٌ إِذْ لَا سَكَنَ يَسْتَأْنِسُ بِهِ وَ لَا يَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِه.⁽¹⁾

هرکس خداوند تبارک و تعالی را توصیف کند، او را به چیزی نزدیک نموده است، هرکس او را به چیزی نزدیک نماید، دوتایش انگاشته است، هرکس او را دوتا پندارد، برای او اجزایی تصور کرده است، هرکس او را دارای اجزا بداند، جاهل به معرفت او است، هرکس به او جاهل باشد، به سویش اشاره نموده، هرکس به سوی او اشاره نماید، محدودش پنداشته، هرکس او را محدود پندارد، قابل شمارش می‌داند! هرکس بگوید: در چیزی است، او را در ضمن چیزی به

خاطر آورده و هرکس بگوید: روی چیزی قرار دارد، جای دیگر را از او خالی دیده! او وجودی است نه پیدا شده از پدیده‌ای. موجودی است، نه از نیستی. با همه چیز است، نه به آمیختگی، غیر همه چیز است، نه با بیگانگی. انجام دهنده است، نه به تحرکات و جنبش. بینا است، از هنگامی که چیزی برای دیدن وجود نداشت. بی‌همتا است، زیرا هم‌شأنی برای او قابل تصور نیست که با او انس بگیرد و در فقدانش احساس تنهایی نماید!

این بخش علاوه بر زیبایی‌های بیانی، از این لحاظ اهمیت دارد که رابطه انسان با خالق هستی و رابطه خالق هستی با دیگر پدیده‌ها را به خوبی مرزبندی نموده است (فاطمی)

قَرَنَهُ: أي جعل له قرينا (شرح ابن میثم)

ثَنَّاهُ: جعلته اثنين (منهاج البراعة)./ ثَنَّاهُ: دو تا كرد از دو چيز مركب دانست (واژه‌های نهج البلاغه)

جَزَّأَهُ: تجزأة قسمته، و جعلته أجزاء (منهاج البراعة)

فَقَدْ حَدَّهُ: أى جعله محدودا بحدّ خاص (منهاج البراعة)

فِيمَ: در چه چيز است اصلش "فيما" بود كه الفش افتاده (واژه‌های نهج البلاغه)

ضَمَّنَهُ: مأخوذ من ضمّنته الشّي‌ء أى جعلته محتويا عليه فتضمّنه أى فاشتمل عليه و احتوى (منهاج البراعة خویی)./ وَ مَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ: كسانى كه سؤال كنند و بگويند خدا در چيست او را در ضمن موجودات پنداشته‌اند (پیام امام شرح تازه)

وَ مَنْ قَالَ عَلَامَ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ: اگر كسى سؤال كند كه خدا بر چه چيز قرار دارد -بر عرش، بر كرسى، بر فراز آسمانها- او نيز خدا را محدود شمرده، چرا كه مناطق ديگر را از او خالى پنداشته است (پیام امام شرح تازه)كَائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ: او وجودى است كه همواره بوده و از چيزى به وجود نيامده است (پیام امام)

مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ: موجودى است كه هرگز سابقه عدم ندارد (پیام امام)

بِمُزَايَلَةٍ: المفارقة و المباينة (صبحی صالح)./ مَعَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ: او با همه چيز است، امّا نه اين كه قرين آن‌ها باشد و غير همه چيز است، امّا نه اين كه از آن‌ها بيگانه و جدا باشد (پیام امام شرح تازه)

إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَيْهِ: او بينا بود در آن زمان كه حتّى موجود قابل رؤيتى از خلقش وجود نداشت (پیام امام)

سَكَنَ: وسيله آرامش قلب و توجه دل از قبيل مال و همسر و اولاد (واژه‌های نهج البلاغه)

يَسْتَوْحِشُ: وحشة: وحشت، تنهایی، ترس، دلتنگی (المعجم البسیط)

سخن مولا در فراق صدقه طاهره

سلام من و دخترت بر شما آی فرستاده خداوند! کسی که در کنار شما منزل می‌گیرد و پس از مدت کوتاهی به شما می‌پیوندد. یا رسول الله! شکیبایی‌ام از دخت گزیده شما کم است و صبرم از دوری او شکننده! مگر این‌که جدایی طاقت فرسای شما و مصیبت دشوار شما این توان را به من داده

است که بار مصیبت بزرگ‌تر بردارم! بر روزنه مرقدت تکیه می‌دهم و لحظه‌ای را به یاد می‌آورم که روح نازنین شما بین گلو و سینه‌ام جاری بود! آری، "ما از خداوندیم و به سوی او باز می‌گردیم!" امانت شما را برگرداندم و گروگان به جای خودش برگشت اما اندوه من طولانی است و شب‌های من بیداری تا آن هنگام که خداوند خانه‌ای را که شما در آن اقامت دارید، برایم برگزیند! دختر شما، شما را از همدستی امت و مظلوم واقع شدنش با خبر خواهد نمود. پس از او سوال پیاپی نمایید! او به شما حقیقت ماجرا را تعریف خواهد کرد. این در زمانی اتفاق افتاد که از رفتن شما چیزی نگذشته بود و یاد شما هنوز در خاطره‌ها نقش بسته بود. سلام من به هردوی شما! سلام وداع کننده، نه خشمگین و خسته! اگر بر می‌گردم، از روی ملالت نبوده و اگر ماندن این‌جا را غنیمت می‌شمارم، از روی بدبینی به آنچه خداوند به شکیبایان وعده داده نیست!

صَفِيَّتِكَ: دختر انتخاب شده (واژه‌های نهج البلاغة)

رَقَّ: نازک شد (واژه‌های نهج البلاغه)

تَجَلُّدِي: خود را به صبر واداشتن (واژه‌های نهج البلاغه)

التَّأَسِّي: اقتدا و پیروی نمودن (واژه‌های نهج ابلاغه)

فَادِحِ: المثقل (صبحی صالح): سخت و مشکل (ت. صبحی صالح)

تَعَزٍّ: التصبّر (صبحی صالح): بردباری و خویشتن داری کردن (ت. صبحی صالح)

وَسَّدْتُكَ: تکیه دادم، بالش تهیه کردم (واژه‌های نهج البلاغه)

مَلْحُودَةِ: الجهة المشقوقة منه (صبحی صالح) شکاف گور (ت. صبحی صالح)

فَاضَتْ: جاری شد (واژه‌های نهج البلاغه)

نَحْرِي: نحر: گلوگاه (المعجم البسیط)

فَمُسَهَّدٌ: أي ينقضي بالسهاد و هو السهر (صبحی صالح)./ همیشه بیدار (واژه‌های نهج البلاغه)

سَرْمَدٌ: جاودان (المعجم البسیط)

بِتَضَافُرِ: اجتماع نمودن، دست به دست دادن (واژه‌های نهج البلاغه)

هَضْمِهَا: ظلمها (صبحی صالح)./ هضم: ظلم و پایمال نمودن (واژه‌های نهج البلاغه)

فَأَحْفِهَا: الاستقصاء فيه (صبحى صالح): بطور كامل از او سئوال كن، احفى السّؤال: سئوال را تكرار كرد (ت. صبحی صالح)

قَالٍ: المبغض (صبحی صالح)./ قال: دشمن دارنده (واژه‌های نهج البلاغه)سَئِمٍ: ملول خسته شونده (واژه‌های نهج البلاغه)./ سئم: من السآمة و هي الضجر (صبحی صالح)

اگرچه سخنان مولا نسبتا زیاد شد اما سر برداشتن از نهج البلاغه کار دشواری است (فاطمی)

نوزده حدیث از صديقه طاهره (سلام الله علیها)

احادیث متنوع

هرکس عبادت خالصانه‌اش را بالا بفرستد، خداوند بهترین مصلحت او را پایین می‌فرستد.

از پدرم در رابطه با قول خداوند تبارک و تعالی سوال کردم که فرموده: "بر اعراف مردانی هستند که آن‌ها را از سیمای‌شان می‌شناسند." فرمود: "آن‌ها امامان بعد از من؛ علی، دو نواده‌ام و نه نفر از صلب حسین هستند؛ آن‌ها مردان اعرافند! داخل بهشت نمی‌شود، مگر کسی که آنان را بشناسد و آنان هم او را بشناسند. داخل جهنم نمی‌شود، مگر کسی که منکر آنان باشد و آنان هم او را انکار کنند. خداوند جز از راه شناخت آن‌ها شناخته نمی‌شود."

یا ابا الحسن! ماندن من در بین آن‌ها بسیار کم است و به زودی از دیدگان آن‌ها پنهان شده رخت بر می‌بستم! به خداوند سوگند! شب و روز ساکت نخواهم نشست، تا به پدر بزرگوارم ملحق شوم! علی (علیه السلام) به او گفت: کاری را که مصلحت می‌بینی انجام بده. بعد برای او در بقیع، دور از مدینه، خانه‌ای بنا نمود که بیت الاحزان نامیده می‌شد و او هنگامی که صبح می‌کرد، حسن و حسین (علیهما السلام) را جلو می‌انداخت و به بقیع می‌رفت، در حالی که چشمان مطهرش اشک آلود بود!

مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ: ظاهرا این عبارت یک نوع اصطلاح است که مرادف "من بینهم" می‌باشد (فاطمی)

نَازِحاً: دور شده، کوچ کننده، کم آب شد. نزح: دور شد، کوچ کرد، کم آب شد (المعجم البسیط)

انس! چگونه راضی شدید که بر صورت رسول خداوند خاک بپاشید؟!

طابت نفسه بكذا: أي رضي به (شمس العلوم)

تحثوا: حَثَا الترابَ: خاك را پاشيد (فرهنگ ابجدي)./حَثَى التُّرابَ عليه يَحْثُوهُ و يَحْثِيهِ حَثْواً و حَثْياً: هالَهُ و رَماهُ (تاج العروس)

رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) بر من وارد شد، در حالی که من رختخواب را پهن کرده بودم. فرمود: فاطمه‌جان! به رختخواب مرو، مگر این‌که چهار کار را انجام داده باشی: قرآنی ختم کرده باشی، انبیا را شفیع خودت قرار داده باشی، همه مؤمنین را از خودت خوشنود نموده باشی و حج و عمره‌ای به جا آورده باشی.

این را فرمود و به نماز ایستاد. منتظر ماندم تا نمازش را تمام نماید. عرض کردم: یا رسول الله! به چهار چیزی امر فرمودید که در این‌حال برای انجام آن‌ها قادر نیستم. تبسمی نمود و فرمود: وقتی قُل هُوَ اللّهُ أَحَدٌ را سه بار بخوانی، گویا یک قرآن ختم نمودی، وقتی بر من و پیامبران پیش از من درود بفرستی، ما روز قیامت شفیعان تو خواهیم بود، وقتی بر مؤمنین استغفار نمایی، همه آن‌ها از تو خوشنود خواهند گشت و هنگامی بگویی: سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ لا إِلَهَ إِلاَّ اللّهُ وَ اللّهُ أَكْبَرُ، حج و عمره انجام دادی!

از پدرم شنیدم که می‌فرمود: در روز جمعه ساعتی است که اگر انسان مسلمان چیزی از خداوند بخواهد، خداوند عز و جل حاجتش را بر آورده می‌کند. عرض کردم یا رسول الله! آن کدام ساعت است؟ فرمود: هنگامی که نصف گرده خورشید برای غروب پایین آمده باشد.

تَدَلَّى: پایین آمدن، معلق یا آویزان شد (المعجم البسیط)عَيْنِ الشَّمْس: و القُرْصُ عين الشمس، على التشبيه (المحكم)./ "عین"، در عربی معانی زیاد دارد. در این‌جا "قرص خورشید"، معنای مناسبی است (فاطمی)

احادیث ولایی صدیقه طاهره

خداوند تبارک و تعالی را شاهد می‌گیرم! از پدرم شنیدم که می‌فرمود: علی بهترین کسی است که در بین شما جایگزین گذاشتم. او و دو نواده‌ام و نه نفر از صلب حسین امام و خلیفه بعد از من هستند؛ امامان نیکو کاری که اگر آن‌ها را پیروی نمایید، راهنمایان هدایت‌گر هدایت شده خواهید یافت و اگر مخالفت آن‌ها را نمایید، تا قیامت در اختلاف به سر می‌برید.

رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مثل امام مانند کعبه –مکرمه- است. مردم به زیارت آن می‌روند، نه این‌که او به زیارت مردم بیاید.

به خداوند سوگند! اگر حق را به اهلش واگذار می‌کردند و عترت پیامبرشان را پیروی می‌نمودند، در رابطه با حضرت حق، دو نفر اختلاف نمی‌کردند و خلافت الهی پشت در پشت در جایگاه خودش قرار داشت تا قائم ما که نهمین فرزند حسین است، قیام می‌کرد اما کسی را که خداوند پایین قرار داده بود، بالا بردند و کسی را که خداوند اول قرار داده بود، آخر نمودند!

پیامبر فرمود: این جبرئیل است که به من خبر می‌دهد: سعادتمند کامل کسی است که علی را در زندگی و پس از مرگش دوست بدارد و بدبخت کامل کسی است که بغض علی را در زندگی و پس از مرگش داشته باشد.

الشقي: بد بخت، بیچاره، گستاخ (المعجم البسیط)

مردی به خانمش گفت: خدمت حضرت زهرا (سلام الله علیها) برو و از او بپرس آیا من از شعیان شما هستم یا نه؟ پس آن خانم از حضرت زهرا (سلام الله علیها) این سوال را نمود و حضرت فرمود: به او بگو! اگر به آنچه ما می‌گوییم، عمل نمایی و از آنچه نهی می‌کنیم، دست برداری، تو از شیعیان ما هستی و گرنه خیر.

زن، برگشت و به مردش ماجرا را نقل کرد. مرد گفت: وای بر من! چه کسی مرا از پیامد گناهان و خطاهایم نجات می‌دهد؟ پس من با این حساب برای

همیشه در آتش جهنم به سر خواهم برد! زیرا اگر کسی از شیعیان آن‌ها نباشد، در آتش جهنم جاودانه‌اند! زن به خدمت حضرت زهرا (سلام الله علیها) برگشت وآنچه که شوهرش گفته بود را نقل نمود. صدیقه طاهره فرمود: به او بگو: این طور نیست. شیعیان ما از گزیدگان اهل بهشت هستند و تمام دوستان و هواداران ما، اولیای ما و دشمنان اعدای ما هستند و کسانی که از لحاظ قلب و زبان، مسلمانند اما امر و نهی ما را در برخی اعمال خطر آفرین، مخالفت می‌کنند، با این وجود جایگاه آن‌ها در بهشت برین است ولیکن بعد از این‌که توسط بلاها و مصیبت‌ها و یا در صحرای محشر با انواع گرفتاری‌ها و یا با سوختن در طبقه بالای جهنم از گناهان‌شان پاک بگردند تا این‌که آن‌ها را با محبت‌مان نجات بدهیم و به حضورمان منتقل نماییم.

الْمُوبِقَاتِ: اعمالی که انسان را به هلاکت می‌رساند، معاصی و گناهان (المعجم البسیط)

عَرَصَاتِ: عرصة: زمینی که بنا نشده است، صحن حیاط منزل (المعجم البسیط)./ العَرَصَات: جمع عَرْصَة، و هي كلّ موضع واسع لا بناء فيه (النهاية في غريب الحديث)./ این‌هایی که عرض شد، معانی تحت اللفظی "عرصات" است. در اصطلاح حدیثی، منظور صحرای محشر است (فاطمی)

پدرم به من خبر داد و آن خبر این است: هرکس بر او یا بر من سه روز سلام بفرستد، خداوند بر او بهشت را واجب می‌کند.

پدرم، رسول خداوند به من فرمود: فاطمه جان! هرکس به تو درود بفرستد، خداوند گناهان او را می‌پوشاند و او را در جوار من قرار می‌دهد. هرجای بهشت که باشم!

رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی (علیه السلام) می‌فرمود: علی‌جان! تو امام و جانشین بعد از من هستی و تو بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها هستی. وقتی از دنیا بروی، فرزندت حسن (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی حسن (علیه السلام) از دنیا رفت، حسین (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی حسین (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش علی بن الحسین (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی علی بن الحسین (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش محمد (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی محمد (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش جعفر (علیه السلام) بر

مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی جعفر (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش موسی (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی موسی (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش علی (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی علی (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش محمد (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی محمد (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش علی (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی علی (علیه السلام) از دنیا رفت، پسرش حسن (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. وقتی حسن (علیه السلام) از دنیا رفت، پس مهدی منتظر (علیه السلام) بر مؤمنین سزاوارتر از خود آن‌ها است. خداوند توسط او شرق و غرب زمین را فتح می‌کند. آن‌ها امامان برحق و زبان صدق هستند. پیروز است کسی که آن‌ها را یاری کند. تنها مانده است، کسی که آ ن‌ها را تنها بگذارد.

به خداوند قسم! پسر خطاب! اگر کراهت از این‌که بلاها به بی‌گناهان اصابت کند نمی‌داشتم، می‌فهمیدی که خداوند را سوگند می‌دادم و او را اجابت کننده آنی می‌یابیدم!

ثُمَّ أجِدُهُ سَريعَ الاْجابَهِ: در این جمله، التفات از خطاب به غایب شده است؛ یعنی به جای این‌که بفرماید: ثُمَّ تجدک... فرمود: ثُمَّ أجِدُهُ. التفات در زمان عربی زیبای‌های خاصی دارد و مفهوم خاصی را القا می‌کند اما در فارسی متاسفانه خوب جا نیفتاده است (فاطمی)

رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَتْ فَإِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَ مَلَائِكَتَهُ أَنَّكُمَا أَسْخَطْتُمَانِي وَ مَا أَرْضَيْتُمَانِي وَ لَئِنْ لَقِيتُ النَّبِيَّ (صلی الله علیه و آله و سلم) لَأَشْكُوَنَّكُمَا إِلَيْه.⁽¹⁾

فرمود: شما دوتا را به خداوند قسم می‌دهم! آیا از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نشنیده‌اید که می‌فرمود: رضای فاطمه رضای من است و غضب او غضب من است؟ هرکس دخترم فاطمه را دوست داشته باشد، مرا دوست داشته است و هرکس فاطمه را خوشنود کند، مرا خشنود کرده است و هرکس فاطمه را خشمگین کند، مرا خشمگین نموده است؟ گفتند: آری این مطلب را از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده‌ایم. فرمود: خداوند و فرشتگان او را شاهد می‌گیرم که شما دوتا مرا به خشم آوردید و خشنودم نکردید! اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را ملاقات کنم، حتما از شما دوتا به او شکایت خواهم کرد!

نَشَدْتُكُمَا: نشد: قسم داد، پرسش کرد، درخواست کرد (المعجم البسیط)

فرمود: آیا شما دوتا شنیده‌اید که رسول خداوند می‌فرمود: فاطمه پاره‌ای از وجود من است! هرکس او را اذیت کند، مرا اذیت کرده؟! گفتند: آری. پس دست‌هایش را به سمت آسمان بلند کرد و گفت: خداوندا! این دو مرا اذیت کردند! من از این دو به تو و فرستاده تو شکایت می‌کنم! هرگز از این دو راضی

نخواهم شد تا هنگامی که پدرم رسول خداوند را ملاقات کنم و او را از آنچه انجام داده‌اید، خبر بدهم! پس او نسبت به شما دوتا قضاوت خواهد کرد! در آن هنگام صدای ابو بکر به ویل ثبور بلند شد و عمر گفت: از سخن یک زن جزع و فزع می‌کنی خلیفه رسول خدا!

بَضْعَةٌ: قطعه، پاره (المعجم البسیط)

الْوَيْلِ وَ الثُّبُورِ: ویل: وای، دعایی است برای نازل شدن شر و بلا. ثبور: مرگ و هلاکت، غم و اندوه (المعجم البسیط)

دیباچه‌ای بر خطبه فدکیه

حالا می‌رسیم به یکی از خطبه‌های صدیقه طاهره (سلام الله علیها) اما پیش از رسیدن به خطبه، باید از سه مطلب بگذریم. این‌ها عبارتند از: 1- نگاه گذرا به خطبه بی‌بی (سلام الله علیها)، تحت عنوان "یک تصویر و چهار منظره". 2- دیدن بخشی از تصویرهای این خطبه. 3- دیدن آیاتی که در این خطبه استفاده شده‌اند. آیات را از این لحاظ جداگانه آوردیم که اولا انس و تسلط بانو (سلام الله علیها) را بر قرآن کریم بنگریم. ثانیا، بی‌بی مطهره (سلام الله علیها) به بخشی از این آیات اشاره نموده است و جا دارد که ما آیات را به صورت کامل ببینیم.

يك تصوير و چهار منظره

صفات پسنديده انساني، گاهي به تنهايي تحسين برانگيز است و انسان را تحت تاثير قرار مي‌دهد. مثلا علم خوشايند هركس است و عالم در چشم هركس بزرگ مي‌آيد. پيش از دست يابي به موبايل، برخي حتي براي يك تماس تلفني، مسافت طولاني‌اي طي مي‌كردند اما اكنون چنين نيست. هر وقت كه خواسته باشند، با هر كس و در هر كشوري كه بخواهند، تماس برقرار مي‌نمايد. آدم چقدر تحسين مي‌كند كس يا كساني را كه به فكر رفاه بشريت بودند و شب و روز تلاش كردند كه به دانشی از اين قبيل، دست بيابند.⁽¹⁾

تازه اين وسايل پاسخ به نياز زود گذري است كه به زودي، آدم بايد تمام اين‌ها را بگذارند و خودش را براي يك مسافرت به ظاهر بي‌برگشت آماده نمايد. گاهي سطح انسان به جايي مي‌رسد كه وسايل مدرن و پيشرفته دنيا را اسباب بازي‌هايي بيش نمي‌بيند. پس مي‌خواهد كاري كند كه در بازي زندگي، بازنده

نباشد. اگر واقعا جدي به سرنوشتش بينديشد، ممكن است بخت يارش باشد و با كسي رو به رو شود كه فلسفه زيستن را براي او تشريح نمايد و از آن پس در عين برخورداري از امكانات مادي، قلم سرنوشتش را نیز به دست بگيرد. در تاريخ نمونه هاي فراوان از اين‌گونه انسان‌ها داريم كه با برداشتن "غشاوه" از چشم و پرده غفلت از گوش، الگوي ديگران قرار گرفتند. "بشر حافي" و كساني ديگر، با ديدن عالمي، مسير زندگي‌شان را تغيير دادند.

شجاعت هم همين حالت را دارد. گاهي يك انسان شجاع براي ملتي مدال افتخار تقديم مي‌كند. يادم نمي‌رود كه در جنگ سي و يك روزه حزب الله و اسرائيل، با اين‌كه تلاش سفير عربستان سعودي، هم راستا با سياست‌هاي صهيونيست بود اما متعصب‌ترين تحليل‌گر عرب از حسن نصرالله با احترام ياد مي‌كرد و احساس مي‌شد كه او بر بلنداي لبنان، پرچم به خاك افتاده آن‌ها را بر دوش گرفته است.

ارزش هنر و تقدير از هنرمند بر كسي پوشيده نيست. هنرمند حافظ ذوق، زبان و فرهنگ جامعه است. هر كسي از هر نژادي، اين پيراهن زيبا را در بر كند، خوش‌نما است. يك رمضان در مدرسه‌اي در بندر انزلي، به عنوان مبلغ به سر مي‌بردم. استاد آن مدرسه از اين لحاظ احترام مضاعف داشت كه مي‌گفتند: ادبيات را پيش مدرس افغاني خوانده است. اين در صورتي بود كه اگر خود ايشان به صورت ناشناخته در آن‌جا مي‌آمد، شايد با مشكلات عديده‌اي روبه‌رو مي‌شد.

غربت يك انسان هم سخت احساس بر انگيز است. مخصوصا كسي كه شايستگي دارد اما روزگار اين غبار را از چهره او نمي‌زدايد. حتما شنيده‌ايد كه

وقتي "شتران حامل بارهاي طلا، از یک دروازه طوس وارد مي‌شدند، تابوت فردوسي را از دروازه ديگر بيرون مي‌بردند"⁽¹⁾

اين يعني غربت و ناشناخته ماندن شاعر در زمان حياتش كه نتوانست به سلطان محمود بقبولاند كه بزرگترين شاعر عصر خودش مي‌باشد.شايد باور نكنيد كه بيست سال آزگار كسي از آقا امام حسين (علیه السلام) يك سوال شرعي نپرسيد.⁽²⁾این در حالی است که پیش از این، در همین کتاب، از زبان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)، خواندیم که یکی از ویژگی‌های امام حسین (علیه السلام)، دریای علم است: "وَ بَحْرُ عِلْمٍ"

اگر تك‌تك صفات ياد شده، تاثيرگذار است، صحنه‌اي كه در آن علم، شجاعت، هنر و غربت با هم تصوير شوند، هيجان انگيزتر خواهد بود. در رابطه با بانوي نمونه اسلام (سلام الله علیها)، شاهد اين چهار تصوير در يك منظره هستيم. كافي است، خطبه او را ولو گذرا بخوانيم و پي ببريم كه او در چه سطح علمي قرار دارد، چطور شجاعانه از ديدگاهش دفاع مي‌كند، قله هنرش چقدر مرتفع است و چگونه غربت او انسان آزاده را به صحراي جنون مي‌برد.

خطبه بانو داراي زيبايي‌هاي فراوان است اما عجالتا دريافتم را در هشت نكته خلاصه مي‌كنم:

اولين نكته آغاز خطابه است كه مبتكرانه و پر شكوه شروع مي‌شود و توحيد را به بهترين وجه، تلقين مي‌نمايد. آغاز هر خطبه، فصل الخطاب بين مؤمن واقعي و مؤمن زباني است. اگر مي‌خواهي بلنداي معرفت كسي را محك بزني، به آغاز خطابه‌اش بنگر كه چگونه با تمام احساس، از خالق نفس‌هايش دم مي‌زند و راه را براي تو انسان موحد، مي‌گشايد و كبوتر خيالت را در اوج‌ها به

پرواز در مي‌آورد. مولا علي (علیه السلام) در اين زمينه سرآمد جهان است. دعاي عرفه آقا امام حسين (علیه السلام) را كه ببيني، با چند سطر خواندن، نمي‌تواني آن را بر زمين بگذاري. حقيقتا اگر كسي بخواهد مغز توحيدي‌اش را وسعت بدهد، بايد آغاز خطبه‌هاي دعوت کنندگان به اسلام را بخواند. من زمانی قصدم اين بود كه ابتداي خطبه برخي از معروفين را جمع آوري نمايم. به خاطر اين‌كه وقتي اين آغازها را در كنار هم بگذاري، سندهايي مي‌شوند كه عمق معرفت ايراد كننده سخن در رابطه با خالق هستي را نشان مي‌دهد. شايد اين موضوع، در اوايل تاريخ اسلام از اهميت والايي برخوردار بوده كه ما در تاريخ ادبيات عرب، خطبه مشهور به خطبه "البتراء" داريم . زياد بن ابيه آلوده به اين بدعت است.⁽¹⁾آری کسی که می‌داند با خالق هستی آشنایی ندارد، بهتر این‌که بدون حمد و ستایش، سخنش را آغاز نماید.

آغاز خطبه بي‌بي (سلام الله علیها) بوي نهج البلاغه را مي‌دهد. اگر بدون نام در اختيار كسي قرار بگيرد، نمي‌تواند قضاوت نمايد كه اين آغاز در نهج البلاغه وجود ندارد. پس از اين‌جا فهميده مي‌شود كه اوج دانش و معرفت بانو بيرون از تصور ما است:

"الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَنْعَمَ وَ لَهُ الشُّكْرُ عَلَى مَا أَلْهَمَ وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَهَا وَ سُبُوغِ آلَاءٍ أَسْدَاهَا وَ تَمَامِ مِنَنٍ أَوْلَاهَا جَمَّ عَنِ الْإِحْصَاءِ عَدَدُهَا وَ نَأَى عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدُهَا وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاكِ أَبَدُهَا وَ نَدَبَهُمْ لِاسْتِزَادَتِهَا بِالشُّكْرِ لِاتِّصَالِهَا وَ اسْتَحْمَدَ إِلَى الْخَلَائِقِ بِإِجْزَالِهَا وَ ثَنَّى بِالنَّدْبِ إِلَى أَمْثَالِهَا."

اين درّ واژه‌ها، سرشار از معارف اسلامي و توحيدي است.

دومين نكته، اصل نبوت است. بانو (سلام الله علیها)، پدر را چنان معرفي مي‌كند كه امروزه زيرساخت فكري شيعه را تشكيل مي‌دهد و آن عصمت پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، پيش از بعثت او است:

"وَ أَشْهَدُ أَنَّ أَبِي مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اخْتَارَهُ قَبْلَ أَنْ أَرْسَلَهُ وَ سَمَّاهُ قَبْلَ أَنِ اجْتَبَاهُ وَ اصْطَفَاهُ قَبْلَ أَنِ ابْتَعَثَهُ."

سومين نكته، مطرح كردن دو ثقل اسلام بعد از پيامبر است. به عترت بسيار گذرا و هنري اشاره مي‌شود: "وَ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَيْكُمْ." اما نسبت به قرآن ضمن معرفي مجدد اين صحيفه آسماني، به بخشي از فلسفه احكام مي‌پردازد. از فلسفه ايمان، نماز، زكات، روزه، حج، عدل، جهاد، صله رحم، قصاص، وفاي به نذر، رعايت ميزان و عدالت در معاملات، نهي از شرب خمر، حد قذف، سرقت و پيامد شرك سخن مي‌گويد. جالب اين‌جا است كه در اين گفتار بعد از عدل، از نياز جامعه انساني به امامت معصوم و فلسفه آن دم زده مي‌شود:

"فَجَعَلَ اللَّهُ الْإِيمَانَ تَطْهِيراً لَكُمْ... وَ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَة."

چهارمين نكته، معرفي خودش مي‌باشد كه از آفتاب مشهورتر است:

" أَيُّهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنِّي فَاطِمَةُ وَ أَبِي مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه أَقُولُ عَوْداً وَ بَدْواً وَ لَا أَقُولُ مَا أَقُولُ غَلَطاً..."

اما وفا و معرفت باعث مي‌شود كه با ذكر نام پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خودش را گم كند. اگر نام او به ميان نمي‌آمد، معلوم نبود، چه اسرار ناگفته‌اي فاش مي‌شد اما نام او عنان سخن را به سمت ديگر مي‌كشد:

"لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ!..."

با اين سرآغاز، اين بار از زاويه ديگر آن معلم بشريت را معرفي مي‌كند و زندگي نكبت بار حاضرين را ياد آور مي‌شود كه چگونه در جهنم دنيا به سر

مي‌بردند: "شما در حالی به کلمه توحید در بین سپید رویان روزه‌دار زبان گشودید که بر لب پرتگاه جهنم به سر می‌بردید! شربت چشندگان بودید، فرصت آزمندان بودید، آتش شتاب‌زدگان بودید و پایمال هرکس و ناکس! آب آمیخته سرگین سر می‌کشیدید و پوست دباغی نشده قوت زندگی‌تان را تشکیل می‌داد! ذلت زدگان مطرود بودید! هراسان از این‌که مردم گرداگردتان شما را به بردگی بربایند!"

پنجمين نكته پيگيري سه مطلبي است كه به احتمال زياد، بسياري از شنوندگان او نمي‌خواستند، كار به آن جا بكشد اما توان گرفتن زبان شعله‌ور ممكن نبود. خطابه در اوج بود و باران واژه‌هاي با صلابت مغزهاي توطئه را نمناك مي‌كرد. نمي‌توانستند، تدبيري بينديشند. اين سه مطلب عبارت بودند از: رشادت‌هاي مولا در صحنه‌هاي جنگ، غصب خلافت و ميراثی که از پیامبر به او می‌رسد.

در رابطه با اول، تعبيرش اين است كه اگر شمشير علي (علیه السلام) نبود، اسلام به آن بالندگي نمي‌رسيد. او بود كه هر وقت اژدهاي شرك دهان باز مي‌كرد، پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) او را به آن سمت مي‌فرستاد.تازه همان‌طور كه از رشادت‌هاي آن مرد ميدان، سخن مي‌گويد، عافيت طلبي و حتي فرار برخي از مستمعين را گوشزد مي‌كند: "هر زمانی که آتش جنگ را پرشراره می‌کردند، خداوند آن را خاموش می‌فرمود و هر زمانی که شاخ شیطان قد می‌کشید و یا اژدر‌های شرک دهان می‌گشودند، برادرش را در حلقوم آن‌ها می‌افکند! برادری که عرق ریز راه خداوند، سخت‌کوش فهم امر خداوند، مقرب رسول خداوند، سرور اولیای خداوند، آماده دفاع، نصیحت‌گر، جدی و زحمت‌کش بود و در راه تحقق دین الهی از هیچ ملامتگری هراس نداشت! پس او بر نمی‌گشت مگر این‌که اندام‌شان را لگد مال می‌کرد و با شمشیرش آتش خشم شان را فرو می‌نشان! شما در آن

هنگام‌ها در آسایش به سر می‌بردید، در حالی که روحیه بی‌خیالی و خوشگذرانی همراه‌تان بود. منتظر رسیدن پیش آمدهای ناگوار برای ما بودید، اخبار را از دور پیگیری می‌کردید، در نبردهای تن به تن عقب نشینی می‌کردید و از میدان‌های جنگ می‌گریختید!"

در رابطه با دوم که غصب خلافت باشد، زبان كنايي و استعاري است اما از هزاران تصريح گوياتر است: "هنگامی که خداوند، برای پیامبرش خانه انبیا و سرای برگزیدگانش را اختیار نمود، تیغ‌های نفاق در بین شما سر بر کشید، جامه دین کهنه شد، گمراهان بی‌تفاوت زبان گشودند، اوباش‌های بی‌نام و نشان پا به میدان گذاشتند، گردن‌کشان دشمن حق، ماغ زدند و چونان گاوهای وحشی در دشت حیرت‌تان دم جنباندند! شیطان در حالی که شما را به سمت خود می‌خواند، سرش را از مخفی‌گاهش بیرون آورد. شما را اجابت کننده دعوتش یابید و تماشاگر نیرنگش فهمید. آنگاه به جنب و جوش‌تان درآورد، احساس کرد که بسیار سبک مغزید و غضبناک‌تان نمود، فهمید که آتش خشم حقارت‌های گذشته در شما نهفته است. بدینسان شتر غیر خودتان را داغ نمودید و وارد آبشخور دیگران گشتید!"

در رابطه با سوم که مسئله میراث باشد، مناعت طبع اقتضا دارد كه حتي نام فدك را هم نبرد اما با استدلال‌هاي محكم، يكي از مسايل مهم حقوقي اسلام یعنی "ارث" را ثابت مي‌كند. بي اين‌كه يادداشتي در دست داشته باشد، في البداهه، پنج آيه قرآني را از جاهاي مختلف اين كتاب آسماني تلاوت مي‌نمايد: "پسر ابی قحافه؟! آیا در کتاب خداوند، تو از پدرت ارث می‌بری و من از پدرم ارث نمی‌برم؟! چیزی شگفت آوردی! آیا از روی عمد، دست از کتاب خداوند بر می‌دارید و آن را پشت سرتان پرتاب می‌کنید؟ در حالی که این کتاب با صدای رسا می‌گوید: "سلیمان از داوود ارث برد." و آن‌جا که حکایت خبر یحیی بن

زکریا را می‌کند، می‌فرماید: "پس از جانب خودت، جانشینی برای من عطا بفرما! تا از من و آل یعقوب ارث برد" و فرمود: "خداوند به شما در باره فرزندان‌تان سفارش می‌کند، سهم پسر، دو برابر سهم دختر است." و فرمود: "اگر مالی بر جای گذاشتید، برای پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک به طور شایسته وصیت نمایید. این حقی است برگردن پرهیزکاران." و گمان کردید، جایگاهی برای من نیست، از پدرم ارث نمی‌برم و خویشاوندی بین ما وجود ندارد؟ آیا خداوند شما را به آیه‌ای اختصاص داده که من و پدرم را از آن خارج کرده است؟ یا می‌گویید: اهل دو ملت از هم ارث نمی‌برند؟ آیا من و پدرم، اهل یک ملت نیستیم؟ یا شما به عموم و خصوص قرآن از پدر و پسر عم من داناترید؟ ناقه فدک را مهار شده و رحل بسته بردار! روز رستاخیز با تو ملاقات خواهد کرد! پس نیک داوری است، خداوند، نیکو سرور دادخواهی است محمد و نیکو دادگاهی است قیامت! در آن روز باطل اندیشان زیان خواهند دید، وقتی پشیمان شوید، سودی ندارد! "برای هر خبری هنگام وقوع است" و "به زودی خواهید فهمید، چه کسی با عذابی که رسوایش کند، روبه‌رو می‌شود و بر او عذاب جاودانه سکونت خواهد گزید!"

تلسط اين‌گونه بانو، نسبت به كلام الله مجيد و ديگر نكات مطرح شده در اين خطبه، نشانگر اين است كه علم بي‌كرانه بانو سرچشمه در جاي ديگر دارد و الا محال است، كسي براي اولين بار در مجمع عمومي‌ای که سابقه سخنرانی در آن ندارد، چنين خطابه بي‌عيب و نقصي ارائه دهد. من كه سال‌ها در رابطه با اين كتاب الهي، مي‌انديشم، بر اين باورم كه حتي تواناترين خطيب نمي‌تواند، در يك نفس آيات متعددي را براي شاهد مثالش قرائت نمايد. مسأله تزاحم كلمات و يادداشت‌ها، يك باور علمي است. در اين خطبه اما علاوه بر اين توانايي، از

ابتدا تا انتهاي آن، آيات متعددي تضمين شده است كه اعجاب هر صاحب عقلي را بر مي‌انگيزد.

ششمين نكته، شجاعت بي‌نظير و حيرت آور بانو است. شايد بگويي طرح سه مسأله بالا خالي از اين مطلب نيست. اين درست است اما نه به اندازه اين‌كه مستقيما قبيله اوس و خزرج را مورد خطاب داده، در آن فضاي كاملا امنيتي، تقاضاي ياري نمايد: "از شما به شدت بعید است، فرزندان قیله! آیا میراث پدری من، پای مال گردد، در حالی که در دیدرس من قرار دارید، سخنان شما را در این مجلس و جمع، می‌شنوم، زیر پوشش دعوت به سر می‌برید و از خبرها بی‌اطلاع نیستید. این اتفاق در زمانی شکل می‌گیرد که شما دارای عدد، نیروی انسانی، ادوات جنگی و نیروی نظامی هستید و در بین شما سلاح و سپر فراوان وجود دارد؟! دعوت پیاپی به شما می‌رسد، اجابت نمی‌کنید، فریادهای مظلومیت بلند است، فریادرسی را از سر بیرون آوردید!"

شايد همين موضوع باعث شده باشد كه ديگر سكوت را جايز ندانند و جلو ادامه اين خطابه استدلالي، علمي و هنري را بگيرند. پس اوّلی، با زبان بسيار چاپلوسانه حديثي نقل مي‌كند كه شايد به پاس احترام حديث پدر و يا ترس از جعل احاديث، بانو ادامه سخن را به وقت ديگر موكول نمايد:

"يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ... وَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَ كَفَى بِهِ شَهِيداً أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) يَقُولُ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورَثُ ذَهَباً وَ لَا فِضَّةً وَ لَا دَاراً وَ لَا عَقَاراً وَ إِنَّمَا نُورَثُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَ النُّبُوَّةَ."

بانو درگير پاسخ به اين شبه مي‌شود و به احتمال زياد خطبه ناتمام مي‌ماند اما اين پاسخ صريح، دست آويز بزرگي براي فقهاي شيعه در هر عصري به حساب مي‌آيد و امامان معصوم، بر آن مهر تأييد مي‌زنند. پاسخ اين است كه اگر حديثي صد در صد مخالف قرآن بود، از معصوم صادر نشده است و بايد به ديوار

زد: "سبحان الله! پدرم رسول خداوند که درود و رحمتش بر او و خاندانش باد، از کتاب الهی روی‌گردان نبود و مخالفت احکامش نمی‌کرد. بلکه همواره در راه قرآن قدم می‌گذاشت و سوره‌هایش را دنبال می‌کرد. آیا در حالی نسبت دادن حدیث دروغی به او، بر خیانت اجماع می‌کنید؟! تهمت این‌گونه بعد از مرگ، مانند مظلومیت او و بروز کینه‌هایی زمان حیاتش می‌باشد! این کتاب الهی است که به عدل قضاوت می‌کند و قول فصل را به عهده دارد! می‌فرماید: "از من و آل یعقوب ارث ببرد." و می‌فرماید: "سلیمان میراث‌بر داوود گردید." خداوند عزّ و جلّ در جایی که تقسیم سهام می‌کند، بیان احکام نمود، فرایض و میراث را قانونی کرد و سهم دختر و پسر را مشخص فرمود. با این بیان، جلو علت جویی باطل اندیشان را گرفت و شبهه افکنی و گمانه‌زنی را از فراروی آیندگان برداشت. نه، این‌طور نیست! بلکه هوای نفس‌تان کار زشت را برای شما زینت داده! پس شکیبایی نیکو می‌طلبم و در برابر آنچه می‌گویید، از خداوند یاری می‌جویم!

هفتمين نكته، شكوه هنري اين خطبه است. اين خطبه هم از لحاظ گستره واژگاني بسيار وسيع و ارزشمند است و هم از لحاظ زباني. فرهنگ‌هاي چون "العين"، "لسان العرب"، "تاج العروس" و "مجمع البحرين" و... نتواسته‌اند خودشان را بي‌نياز از واژه‌هاي اصيل آن بدانند. اين خطبه خدمت بزرگي به جهان اسلام به طور عموم و به فرهنگ و زبان عربي به طور خصوص، نموده است. اگر واژگان قرآن، احادیث نبوی، نهج البلاغه و سایر سخنان معصومین و اين خطبه را از اين زبان برداريد، زبان عربی به این غنای فعلی نمی‌رسید. اين البته تعريضي است بر عرب‌هاي ناسپاس كه نمك مي‌خورند و نمكدان مي‌شكنند. من حدس مي‌زنم، بسياری از واژه‌های این خطبه براي خود عرب‌ها هم احتياج به توضيح دارد. اگر يك عرب بر تمام واژگان اين خطبه تسلط پيدا

كند، از ديگران اديب‌تر و با سوادتر خواهد بود. خطبه از لحاظ تكنيك‌هاي زباني هم بسيار مدرن و پيشرفته است و تصویرهای بدیعی در آن وجود دارند.

هشتمين نكته، این‌که بانوي با شكوه اسلام (سلام الله علیها) با وجود اين خطبه غرا، چقدر غريب و ناشناخته مانده است. بايد اين اثر جاودانه در دانشگاه‌هاي اسلامي به عنوان يك مضمون مستقل تدريس شود و پايان نامه‌هاي متعددي در باره آن نوشته شود اما چنين نيست. خطبه شقشقيه حتي در دانشگاه عربي به عنوان متن برتر ادبي تدريس مي‌شود⁽¹⁾

اما این خطبه سرشار از فصاحت و بلاغت و و زیبایی‌های بیانی نادیده انگاشته مي‌شود.

خوب... اين را هم به حساب مظلوميت‌هاي ديگر بانو بايد گذاشت! من فكر مي‌كردم، در عالم از علي (علیه السلام) مظلوم‌تر وجود ندارد اما حالا به ديدگاه ديگري مي‌رسم. مي‌گويند: در منابع مثل صحيح بخاري، يك حديث از اين بانو نقل شده است.⁽²⁾بي‌بي بيست و پنج ساله بود كه شربت شهادت نوشيد و تقريبا هر روز پدر را مي‌ديد، آيا درست است كه تنها يك حديث از پدر شنيده باشد؟! اين در حالي است كه همین منبع بیش از صدها حدیث از عائشه نقل می‌کند. با اين‌كه او بعد از هجرت، با پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ازدواج كرده است!

این قطره‌ای بود از اقیانوس بی‌کرانه و احساسی بود، نسبت به داغ سوزان قرن‌ها و باید به عرض رسانده شود که این مقاله، پیش از نگاه جدی‌تر به خطبه فدکیه بود اما اگر بخواهیم، مقداری از خطبه بانو (سلام الله علیها) بهره‌ای ببریم، باید در حد امکان، تصویرهای خطبه را جداگانه، واژه‌های آن را جداگانه و آیات آن را جداگانه مورد بررسی بدهیم. این مطلب را به خاطر داشته باشیم که ما با اثری

روبه‌رو هستیم که اولا خود آن دارای ژرفای عمیقی است. در ثانی متاسفانه، این اثر جاودانه کمتر مورد کنکاش و پژوهش قرار گرفته است. تا آن‌جا که حقیر اطلاع دارد، کار زیادی صورت گرفته اما به جز مرحوم علامه مجلسی در "بحار" و مرحوم آیت الله منتظری، "در خطبه فاطمه زهرا (علیه السلام)" کمتر کسی به خودش رنج تامل دقیق را داده است. این حقیر، در حد توانایی تلاش نموده که نسبت به این خطبه عمیق‌تر نگاه شود. اگر کار در خوری ارائه نشود، لا اقل این پیام را به مردم برساند که خطبه بی‌بی (سلام الله علیها) مثل خودش مظلوم مانده است.

تصویرهای خطبه فدکیه

وَ سُبُوغِ آلَاءٍ أَسْدَاهَا: اصل "سبغ" به معنا گسترش پیداکردن و طولانی شدن به کار می‌رود. تاج عروس در این زمینه چنین می‌گوید: "سَبَغَ الشَّيْ‌ءُ سُبُوغًا: طالَ إِلَى الأَرْض... كالثَّوْبِ، و الشَّعَرِ. "آلاء " عبارت از نعمت است. نعمت کلی و ذهنی است. خواننده و یا شنونده به راحتی نمی‌تواند آن را در ذهن خودش مصور کند. سبوغ باعث می‌شود که نعمت را به طور عینی در ذهن خودمان مصور نماییم. ترکیب "سبوغ آلاء" سبب می‌شود که واژه‌ها، خودشان را نشان بدهند. "أسدی" چندین معنا دارد. در این‌جا معنای "أعطی" مناسب است. پس ترکیب بالا را می‌توان چنین معنا نمود: نعمت‌های گسترده‌ای که عطا فرمود.

شاید در حال حاضر شما فکر کنید که این ترکیب تازه نیست. در جاهای مختلف با چنین ترکیبی رو به رو می‌شوید اما فراموش نکنید که می‌گویند: اولین کسی که صورت زیبا را به گل تشبیه کرد، هنرمند بود و دیگران هرکس که از چنین ترکیبی استفاده کنند، مقلدند. با توجه به تصویرهای بدیع این خطبه، این سخن اغراق نیست که بگوییم، شاید صدیقه طاهره اولین کسی بوده که چنین ترکیب زیبایی را وارد زبان و ادبیات نموده است.

وَ ضَمَّنَ –ضُمِّنَ- الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا وَ أَنَارَ فِي التَّفَكُّرِ مَعْقُولَهَا: ما در متن، در رابط با معلوم یا مجهول بودن "ضمَّنَ" صحبت کرده‌ایم. اگر آن را مجهول بخوانیم، با تصویر قدرتمندی رو به رو می‌شویم؛ قلب به عنوان فضاهای بی‌کرانه تصور می‌شوند که خورشید توحید را در

بر دارد و این خورشید بر جوانه‌های عقل نور افشانی می‌کند. البته ما در متن به خاطر صعوبت ترجمه، صورت معلوم این ماده را برگزیدیم. در این صورت ضمیر "ضمّن" و "أنار" به خداوند تبارک و تعالی بر می‌گردد.

إِذِ الْخَلَائِقُ بِالْغَيْبِ مَكْنُونَةٌ وَ بِسَتْرِ الْأَهَاوِيلِ مَصُونَةٌ: "اهاویل"، جمع "اهوال" و "اهوال"، جمع "هول". پس "اهاویل" جمع جمع می‌باشد. "ستر اهاویل" ترکیب برجسته‌ای است که با خواندن آن، ذهن انسان به جستجوی تصویر چنین جایی می‌افتد، هرچند که نتواند به جاییبرسد. بانو در رابطه با پدرش می‌فرماید که او فرد اختیار شده بود، در وقتی که مخلوقات، در جهان غیب پنهان بودند و در پرده‌های وحشت به سر می‌بردند.

فَأَنَارَ اللَّهُ بِأَبِي مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه ظُلَمَهَا: استعاره بسیار زیبایی است؛ رسول اکرم به خورشید درخشان تشبیه شده است که فضای ظلمانی امت‌ها را روشن می‌کند.

أَنْتُمْ عِبَادَ اللَّهِ نُصْبُ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ: در این‌جا کسانی چونان تابلوهای در مسیر قرار دارند که راه درست و نادرست، در آن‌ها نقش بسته باشد.

وَ الْحَجَّ تَشْيِيداً لِلدِّينِ: دین به عنوان بنایی تصور شده است که مصالح حج آن را استوارتر و با شکوه‌تر نشان می‌دهد.

حَتَّى تَفَرَّى اللَّيْلُ عَنْ صُبْحِهِ: در این‌جا، تشخیص شب بسیار چشمگیر است. آن‌گونه که از دیدن سپیده می‌گریزد. تازه سپیده یک جوری مربوط به خود شب است. پس چیزی از دیدن خودش راه گریز در پیش گرفته. این تصویر دیدنی، تأمل بر انگیز و تفسیر بردار است. هرچه که در این زمینه بیندیشی، به پایان نمی‌رسی.

وَ خَرِسَتْ شَقَاشِقُ الشَّيَاطِينِ: "خَرِسَ"به معنای لال شدن است و "شَقَاشِق" جمع "شقشقه" و شقشقه، شُش مانندی است که در هنگام هیجان شتر از دهانش بیرون می‌آید. تا این‌جای کار را همه شنیده‌ایم و خوانده‌ایم اما این‌که شقشقه‌ها لال بشوند، چیزی شگفت آوری است. این بیان بی‌بی (سلام الله علیها) از تصویرهای مدرن امروزی هم مدرن‌تر است: تشبیه شیاطین به شترهای عصیانگر و مست، فضایی که نعره‌های پیاپی آنان را منعکس بکند و

ناگهان با هیهای حقیقت، این نعره‌های مستانه نه تنها خاموش گردند که درجا لال شوند و بخشکند!

وَ فُهْتُمْ بِكَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ فِي نَفَرٍ مِنَ الْبِيضِ الْخِمَاصِ:

"نفر" به معنای جمعیت، "بیض" به معنای سپیدی و سپید روی. "خماص" به کسی یا کسانی به کار می‌رود که از گرسنگی، گویا پوست‌شان به پشت‌شان چسپیده‌اند. این حالت گاهی از بدی روزگار است و گاهی در عین توان برخورداری از تمام نعمت، کس یا کسانی راه پرهیز از غذاهای آن‌چنانی را در پیشمی‌گیرد. این خویشتن داری، فضیلت و بزرگواری و انسانیت است. در همین کتاب نامه مولا علی (علیه السلام) به عثمان بن حنیف را خواندید که چنین فرمود: "وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَ الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ..."

پس "نَفَرٍ مِنَ الْبِيضِ الْخِمَاصِ" یک بیان کنایی است و منظور از آن روزه‌داران روشن اندیشی هستند که در کنار رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و مولا علی (علیه السلام) به سر می‌بردند. ممکن است خود آنان را نیز این توصیف در بر بگیرد. بی‌بی (سلام الله علیها) می‌فرماید: شما کسانی بودید که در حضور این‌گونه انسان‌ها توحید را بر زبان جاری نمودید؛ آن‌ها که روزها روزه بودند و شب‌ها در محراب عبادت. آیا درست است که این‌چنین به دنیا تکیه نمایید؟

مَذْقَةَ الشَّارِبِ وَ نَهْزَةَ الطَّامِعِ وَ قَبْسَةَ الْعَجْلَانِ: من همواره نسبت به جا انداختن چنین تصویرها در شگفت بوده‌ام؛ این‌که قدرت زبانی برخی به جایی می‌رسد که موجود خارجی‌ای را به آب و آتش تشبیه می‌کنند و تصویرهای مورد نظر، سوال انگیز هم نمی‌شوند. بانوی مطهره آنان را در زمان جاهلیت به آب تشبیه می‌کند که شربت نوشندگان بودند. هرکه از راه می‌رسید، بدون این‌که بپرسد، این کوزه مال کیست، جامی از آن سر می‌کشید: مَذْقَةَ الشَّارِبِ. به بازار مصرفی تشبیه می‌کند. هرکس به آن‌ها می‌رسید، اگر چیزی هم لازم نداشته، از بس متاع را ارزان می‌دید که چیزی می‌خرید و این فرصت را غنیمت می‌شمرد: نَهْزَةَ الطَّامِعِ. به هیزم آتش گرفته‌ای تشبیه می‌کند که هرکس از راه

می‌رسیده، چیزی از آن برای خودش بر می‌داشته و برای صاحب آتش چیزی باقی نمی‌مانده: قَبْسَةَ الْعَجْلَانِ.

گفتم که جا انداختند چنین تصویرها، کاری آسانی نیست. آن‌ها که در حوزه شعر استخوان خورد کرده‌اند، متوجه می‌شوند که من چه می‌گویم. البته برای آن‌ها که با زبان هنر آشنا نیستند، می‌توان توجیه کرد که گوینده، زندگی آنان را به چنین چیزهایی تشبیه می‌کند. این جان خلاصی است. حقیقت این است که بانو از بیان قدرتمندی برخوردار است و زبانبسیار توانایی دارد. اگر زندگی آنان را "مشبه" بدانیم، بازهم بیان استعاری است اما نه به قدرت اولی.

داستان پشت " قَبْسَةَ الْعَجْلَانِ" را مرحوم آیت الله منتظری این‌گونه توضیح می‌دهد: "قَبْسَةَ الْعَجْلَانِ: محل اقتباس آدم‌های شتابزده بوديد. آتش معمولا با هيزم بود. كسي كه مى‌خواست آتش روشن كند، مقداری چوب را به زحمت جمع آوری می‌كرد. آتش درست مي‌كرد. از اطراف كسانی از همين چوب‌ها با عجله بر می‌داشتند كه برای صاحب آتش چيزی نمی‌ماند."

تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِكُمْ: "وَ اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَليلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ"، در قرآن وجود دارد و "مِنْ حَوْلِكُمْ" مال بی‌بی (سلام الله علیها) می‌باشد. پس در کلام تضمینی اتفاق افتاده است. تضمین اگر در کلام جا بیفتد، سخن را شیرین‌تر می‌کند. بانو از تکنیک تضمین، استفاده بسیار نموده و این یکی از نمونه‌های آن است. گذشته از این، خود "يَتَخَطَّفَكُمُ" استعاره زیبایی را تشکیل می‌دهد و استفاده بانو سبب می‌شود که ما در برابر تصویر در تصویر قرار بگیریم.

بَعْدَ اللَّتَيَّا وَ الَّتِي: این ضرب المثل را وقتی به کار می‌برند که اتفاقات کوچک و بزرگی افتاده باشند و در آن اتفاقات گوینده به نوعی نقشی داشته باشد. مرحوم علامه مجلسی در این باره چنین می‌گوید: "هما كنايتان عن الداهية الصّغيرة و الكبيرة." مولا علی (علیه السلام) نیز از این ضرب المثل، استفاده نموده است: "هَيْهَاتَ بَعْدَ اللَّتَيَّا وَ الَّتِي وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِي طَالِبٍ آنَسُ

بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّه!" داستان پشت این ضرب المثل را نیز مرحوم آیت الله منتظری بیان کرده است که در متن می‌خوانید. ضرب المثل را چون مردم عادی می‌سازند، لازم نیست رویداد آن بسیار مهم باشد. مثلا پشت "فی الصّیف ضیّعت اللبن"، چیز مهم نهفته نیست اما حتی امروزه هم از آن استفاده می‌شود. استفاده از ضرب المثل در گفتار و نوشتار، تصویر ایجاد می‌کند و خوانند با گوینده ارتباط بهتری بر قرار می‌کند. بانو (سلام الله علیها) در این خطبه از ضرب المثل‌ها هم بهره‌های فراوان برده است.وَ بَعْدَ أَنْ مُنِيَ بِبُهَمِ الرِّجَالِ وَ ذُؤْبَانِ الْعَرَبِ: آنچه که از مفردات الفاظ قرآن بر می‌آید، خود "بُهَمِ" یک تشبیه است. "بُهْمَةٌ" عبارت است از سنگ سخت و آدم شجاع و ظاهرا پر قساوت به آن تشبیه می‌شود: "الْبُهْمَةُ: الحجر الصلب، و قيل للشجاع بُهْمَةٌ تشبيها به." پس، "بُهَمِ" یک تصویر قدرتمندی است که حتی گاهی ذهن انسان را به سمت "بهیمة" می‌برد. آیا این بیان استعاری وجود داشته و بی‌بی (سلام الله علیها) از آن استفاده کرده و یا بعد از بیان او این واژه وارد فرهنگ‌ها شده است؟ اگر وجود داشته حسن انتخاب او را نشان می‌دهد و اگر ساخته او باشد، خلاقیتش را. تصویر دوم اما بی‌تردید، مال خود بی‌بی (سلام الله علیها) است: ذُؤْبَانِ الْعَرَبِ. یعنی گرگان درنده عرب. بهترین تشبیه عرب آن روز به گرگان درنده است. زیرا خاصیت گرگ درنده این است که به مقدار نیاز خودش، گوسفندان را نمی‌درد. بانو می‌فرماید: خداوند شما را توسط رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نجات داد، بعد از این‌که او را با شجاعان بی‌باک و گرگان عرب و سرکشان اهل کتاب مبتلا نمود.

أَوْ نَجَمَ قَرْنُ الشَّيْطَانِ أَوْ فَغَرَتْ فَاغِرَةٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَذَفَ أَخَاهُ فِي لَهَوَاتِهَا: ظاهر شدن شاخ شیطان، تصویر قابل توجهی است. شیطان به موجود وحشتناکی تشبیه شده که مانند گاوهای وحشی دارای شاخ‌های آن چنانی است: نَجَمَ قَرْنُ الشَّيْطَانِ.

به نظر می‌آید، به خاطر ابهام و خیال انگیزی هرچه بیشتر، از "فَغَرَتْ فَاغِرَةٌ" چیزی حذف شده است. باید گفته می‌شد، "فَغَرَتْ فَاغِرَةٌ فاها" اما بیان هنری ایجاز را اقتضا می‌کند و خیال شنونده را آزاد می‌گذارد. تا "فاها" را خودش اضافه نماید و احساس لذت

کند. در این‌جا مشرکین همانند اژدرهای هراس آوری تصویر شده‌اند که هر از گاهی دهان باز می‌کنند، برای بلعیدن چیزهایی و رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) برادرش امیر المؤمنین (علیه السلام) را در حلقوم آنان پرتاپ می‌کند. تا افراد جامعه اسلامی از گزند این هیولاهای خون آشام در امان باشند. تازه از "حلق و حلقوم" استفاده نشده. فرموده: "فِي لَهَوَاتِهَا." لهوات، جمع "لَهاة" است. "لَهاة" یعنی زبان کوچک. یعنی این‌که در آن ته ته حلقوم‌ها، برادرش را پرتاب می‌کرده. که به کلی قدرت بلعیدن چیزی دیگر را نداشته باشند.

فَلَا يَنْكَفِئ‌حَتَّى يَطَأَ جَنَاحَهَا بِأَخْمَصِهِ وَ يُخْمِدَ لَهَبَهَا بِسَيْفِهِ: "ینکف"، یعنی برگشتن. یطأ: زیر پا نمودن. جناح: بال. أخمص: گودی زیر پا. منظور این است که امیر المؤمنین (علیه السلام) بر نمی‌گشت، مگر این‌که دشمنان قسم خورده اسلام را نابود می‌فرمود اما بیان به گونه‌ای است که خواننده به سادگی از آن نمی‌گذرد. بلکه شاید بارها و بارها به جمله بنگرد و بر گوینده‌اش آفرین بگوید! پیش خودش فکر کند: اگر به جای "ینکفیء" یرجع می‌بود، با همین تصویر رو به می‌شدی؟ اگر به جای "أخمص" أقدام می‌بود؟ اگر از مجاز "جناح" استفاده نمی‌شد؟ حقیقتا این ساختار لیاقت آن را دارد که روی تک تک واژه‌ها به طور عمیق اندیشه شود. شما را نمی‌دانم. من در این ساختار، کرکس‌های آدم‌نمایی می‌توانم تصور کنم که امیر المؤمنین (علیه السلام)، بالهای آنان را زیر گودی پاهایش قرار داده است.

آنچه در فرهنگ‌ها می‌خوانیم، "لهب" یعنی زبانه آتش. اگر جایی آتش بگیرد، شما اولین چیزی را که مشاهده می‌کنید، زبانه های سرکش آن است که به هرسوی شراره می‌کشد. حال آتش این‌گونه را با آب خاموش کنند، جای پرسشی باقی نمی‌ماند اما بی‌بی (سلام الله علیها) می‌فرماید: زبانه آتش آن را با شمشیرش خاموش می‌کرد و جا انداختن چنین تصویری، هنرمند واقعی را می‌طلبد. در مجموع، دو تصویر زیبا در این‌جا وجود دارد: 1- يَطَأَ جَنَاحَهَا بِأَخْمَصِهِ. 2- يُخْمِدَ لَهَبَهَا بِسَيْفِهِ.

تَتَرَبَّصُونَ بِنَا الدَّوَائِرَ: راغب اصفهانی، در رابطه با "دائرة"، چنین می‌گوید: "وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ، أي: يحيط بهم السّوء إحاطة الدّائرة بمن فيها، فلا سبيل لهم

إلى الانفكاك منه بوجه." با توجه به این معنا، "دایره" فارسی، برگرفته از همان "دائرة" عربی است. دایره، یعنی چیزی حلقه مانند که گرد اشیایی کشیده می‌شود. وقتی اطراف چیزهایی دایره‌ای وجود داشته باشد، امکان بیرون افتادن بعضی از آن وجود ندارد، به همین لحاظ، این واژه کم‌کم معنای استعاری پیدا کرده و در حادثه‌های سخت و طاقت فرسا به کار گرفته می‌شد و لذا، صحاح اللغة آن را چنین معنا می‌کند: "الدائِرَةُ: الهزيمة. يقال: عليهم دائرةُ السَوءِ." پس با توجه به خط سیر معنایی "دائرة"، بیان بی‌بی (سلام الله علیها)، یک بیان استعاری کنایی است؛می‌فرماید: شما تماشاچی بودید و منتظر بودید که ما را در حلقه‌ها و دایره‌های سختی‌ها و مصیبت‌ها ببینید. اگر بگویید: پیش از او در قرآن کریم هم چنین کاربردی را داریم. می‌گوییم بازهم، حسن انتخاب و تضمین، تصویر را زنده‌تر نشان می‌دهد.

ظَهَرَ فِيكُمْ حَسَكَةُ النِّفَاقِ وَ سَمَلَ جِلْبَابُ الدِّينِ وَ نَطَقَ كَاظِمُ الْغَاوِينَ وَ نَبَغَ خَامِلُ الْأَقَلِّينَ وَ هَدَرَ فَنِيقُ الْمُبْطِلِينَ فَخَطَر فِي عَرَصَاتِكُمْ وَ أَطْلَعَ الشَّيْطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ: ترکیب "حَسَكَةُ النِّفَاقِ"، ترکیب زیبایی است و زیباتر این‌که خود "حَسَكَةُ" معانی گوناگونی دارد. از خارهای متنوع گرفته تا تیغ و جوجه تیغی. لسان العرب، یکی از معانی آن را چنین می‌نویسد: "نبات له ثمرة خشنة تَعْلَقُ بأَصواف الغنم." اگر در کوهستان زندگی کرده باشی، شاید دیده باشی که گاهی گوسفندانی از صحرا بر می‌گردند که هم باعث دردسر صاحب‌شان می‌شوند و هم خودشان در عذابند. دو چیز آن‌ها را به این روز گرفتار کرده است: 1- زیاده‌خواهی. 2- نفهمی. زیاده خواهی به این معنا که برای سیرکردن هرچه بیشتر شکم‌شان، خودشان را در بین روییدنی‌هایی قرار داده‌اند که از ثمره‌های خودشان به عنوان دفع مزاحم استفاده می‌کنند. نفهمی این که شکم باعث نشده از چنین جاها عبور کنند. استفاده نکردن از راهنمای درونی و بیرونی‌ای که برای آنان وجود دارد، آن‌ها را به این روز انداخته. در هر دو صورت، حالا باید با باری از گلوله‌های خار برگردند.

من فکر می‌کنم، از بین معانی "حَسَكَةُ"، این معنا رساتر است و بعید نیست که بانو همین معنا را لحاظ کرده باشد؛ یعنی این‌که در بیان بانو (سلام الله علیها) تنها ظهور خارهای نفاق گوش‌زد نمی‌شود. بلکه سبب ظاهر شدن خارهای نفاق هم یاد آوری می‌گردد.

در نگاه اول شاید "سَمَلَ جِلْبَابُ الدِّينِ" توجه شما را جلب نکند و با خودت بگویی: جامه دین کهنه شد، یعنی چه؟ این اندیشه بسیار موقتی است. دیری نمی‌پاید که سیلی از معانی از قله ذهنت سرازیر می‌گردد و علت همه نابسامانی آن روز و امروز جامعه بشری را در همین کهنگی جامه دین می‌بینی. این را وقتی خوب می‌فهمیم که وظیفه جامه را در رابطه با انسان بدانیم. آن‌هم جامه چون "جلباب". جامه چیزی است که اولا انسان را از گرما وسرما حفظ می‌کند. پس یکی از اسباب مهم تندرستی انسان جامه است. جامه اگر نباشد، انسان دچار امراض گوناگون می‌گردد و در نهایت، پا از دایره دنیا بیرون می‌گذارد. در ثانی، جامه سبب زینت انسان است. اگر انسان جایی دعوت شود، سعی می‌کند، بهترین جامه‌اش را انتخاب نماید. آن‌هم جامه مانند جلباب. المعجم البسیط جلباب را چنین معنا می‌کند: "جلباب: جامه یا پیراهن بلند و گشاد." اگر چنین باشد، بیشترین استفاده آن در رابطه با خانم‌ها وجود دارد. خانم‌های با وقار، از چنین جامه‌ها استفاده می‌کنند. تا علاوه بر وظایف عمومی جامه، خودشان را از چشم چرانی‌های فرومایگان شکمباره در امان نگهدارند. وقتی اینطور شد، از جامه کهنه، بی‌جامگی بهتر است. چون اگر کسی جامه مناسب نداشته باشد، در هرجا قدم نمی‌گذارد اما وای از آن روزی که انسان از پوسیدگی جامه‌اش بی اطلاع باشد. مفهوم سخن بانو (سلام الله علیها) این است که دین هم به خاطر مصون ماندن از گزند حوادث احتیاج به جامه دارد. باید مواظب آن جامه بود ولیکن در شرایط فعلی، جامه دین به ژندگی رسیده است و شما متوجه آن نیستید و پیامد وحشت بار آن را نمی‌دانید. نمی‌دانید که ممکن است، پیکر دین در اثر فرسودگی جامه آن دچار آسیب‌های جبران ناپذیری بگردد.

نَطَقَ كَاظِمُ الْغَاوِينَ: اصل "کَظَمَ" به معنای فرونشاندن خشم به کار می‌رود اما هم بحار و هم کسانی دیگری که خطبه بانو (سلام الله علیها) را شرح داده‌اند، "كَاظِمُ" را "ساکت" معنا می‌کنند. شاید منظور بانو (سلام الله علیها) هم همین باشد ولیکن به هیچ عنوان معنای استعاری آن را نمی‌توان نادیده گرفت. در اوج شکوفایی اسلام، کسانی به ظاهر مسلمان شدند و دست از لجاجت این که درخت اسلام را ریشه‌کن نمایند بر داشتند و به گوشه ها خزیدند اما با خشم فرو خورده، گلوی پر از عقده و سینه پر از کینه. حالا همان گمراهان، زبان گشوده‌اند و از دهان‌شان بزرگتر حرف می‌زنند.

نَبَغَ خَامِلُ الْأَقَلِّينَ: "نبغ" به معنای ظاهر شدن. "خمل" به معنای خاموش بودن. "اقلّین" از قلیل گرفته شده. به معنای ذلیل‌ها. اگر این‌ها را نزدیک به معنای اصلی بدانیم، در اینجمله تصویری نهفته نیست اما واژه‌ها آن چنان دقیق انتخاب شده‌اند که از آن احساس تصویر می‌کنیم. همین مطلب است که من اعتقاد دارم، گاهی زبان به کمالی می‌رسد که گوینده و یا نویسنده قصد ایجاد تصویری ندارد اما ما از آن احساس تصویر می‌کنیم و کلمات پیش چشم ما مصور می‌شوند. این در صورتی بود که معانی یاد شده نزدیک به معانی اصلی باشند. اگر چنین نباشد، بدون شک ما با بیان استعاری رو به رو هستیم.

وَ هَدَرَ فَنِيقُ الْمُبْطِلِينَ فَخَطَر فِي عَرَصَاتِكُمْ وَ أَطْلَعَ الشَّيْطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ: "هَدَرَ" به معنای آواز شتر است. البته در آواز بعضی از پرندگان نیز به کار می‌رود. "فَنِيق" به شتری گفته می‌شود که بسیار شجاع است و به همین علت برای تولید نسل نگهداری می‌شود. البته در این‌جا چون با "الْمُبْطِلِينَ" ترکیب شده است، آن ویژگی مثبت خودش را ندارد. پس معنای فعلی "فَنِيقُ الْمُبْطِلِينَ" می‌شود، شتران مست بی‌باک. "خَطر" در این جا به معنای دُم است. "عَرَصَات" به زمینی گفته می‌شود که هنوز در آن بنایی صورت نگرفته است. گاهی این واژه به معنای صحن حیاط به کار می‌رود و اگر ما آن را میدان معنا کنیم، به بی راهه نرفته‌ایم. معنای استعاری جمله این است که شتران مست و بی‌باک به صدا در آمدند و در میدان حیرت شما دم جنباندند و معنای حقیقی آن این است که شما زمینه فراهم نمودید،

کسانی که هدف جز شکم و شهوت ندارند، لا أبالی و بی‌باکند، پا به صحنه بگذارند و نعره‌های مستانه سر دهند و همین هرج و مرج باعث گردید که شیطان سر از مخفی‌گاهش بیرون آورد: وَ أَطْلَعَ الشَّيْطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ.

حقیقت ماجرا نیز چنین است: با ورود "فَنِيقُ الْمُبْطِلِينَ" و بی‌باکان از این دست در صحنه، شیطان جرأت پیدا کرد که پس از آن شکست‌های جانانه، دو باره دست به ماجرا جویی بزند و الا گوشه نشینان گمراه -كَاظِمُ الْغَاوِينَ- و اوباش‌های خاموش -خَامِلُ الْأَقَلِّينَ-، بارها و بارها او را سر افکنده نموده بودند.

فَوَسَمْتُمْ غَيْرَ إِبِلِكُمْ وَ وَرَدْتُمْ غَيْرَ مَشْرَبِكُمْ: قاعده این است که انسان در مال خودش تصرف کند و شتر خودش را علامت گذاری نماید اما گاهی بر اثر اغوای شیطان و بی‌باکانجاده صاف‌کن شیطان، تصرف در مال دیگری را عین تصرف در مال خودش می‌پندارد. پس "فَوَسَمْتُمْ غَيْرَ إِبِلِكُمْ: شتر دیگری را علامت گذاری نمودید"، یک بیان کنایی است. و بی‌بی مطهره (سلام الله علیها) غیر مستقیم به آنان گوشزد می‌کند که شما در مال دیگران تصرف می‌کنید. همچنان که "وَ وَرَدْتُمْ غَيْرَ مَشْرَبِكُمْ"، نیز یک بیان کنایی است و به غاصبان هشدار داده می‌شود که راه درستی نمی‌پیمایند. پس خلاصه کلام، در مطلب بالا دو بیان کنایی وجود دارد. مرحوم آیت الله منتظری، ماجرای پست کنایه دوم را چنین تعریف می‌کند: "آن روزها به این صورت بوده که مثلاً قناتی یا شطّی که در یک محلی قرار داشته، از آن‌جا برای آشامیدن یا دیگر احتیاجات خود آب بر می‌داشتند، و چون از همه جا نمی‌شده آب بردارند، یک مکان‌های به خصوصی را درست می‌کردند که حیوان‌ها بروند و آب بخورند و یا انسان‌ها از آن‌جا آب بردارند؛ به این مکان‌ها، "منهل" یا "مشرب" و یا "شِرب" می‌گفتند، و مشخص می‌کردند که این مشرب مربوط به مردم این آبادی است و آن نقطه‌ی دیگر، مال دسته‌ی دیگر می‌باشد."

هَذَا وَ الْعَهْدُ قَرِيبٌ وَ الْكَلْمُ رَحِيبٌ وَ الْجُرْحُ لَمَّا يَنْدَمِلْ: "کلم" به معنای زخم و جراحت است. "جرح" نیز به همین معنا است. منتها از عبارت فوق، به نکته مهمی پی

می‌بریم و آن این‌که "کلم" به زخم‌های عمیق و دیر بهبود به کار می‌رود و "جرح" به زخم‌های نسبتا سطحی به کار می‌رود. این‌که می‌گویم، به نکته مهمی پی می‌بریم، از این لحاظ است که حتی اگر ما، جاهای دیگر چنین کاربردهایی نبینیم، بازهم می‌گوییم، معنای دقیق همین است. زیرا اهل زبان قابل استشهاد، این‌گونه به کار برده است. می‌گویند: به شعر و نثر عرب‌ها تا زمان امام سجاد (علیه السلام) می‌توان استدلال نمود و از شعر و نثر آنان به عنوان شاهد مثال بهره جست و زمان صدیقه طاهره، بسیار پیشتر از زمان امام سجاد (علیه السلام) بود. متاسفانه از آن‌جایی که طاغوتیان زمان، سعی می‌کردند، معصومین ما در حاشیه باشند، لذا بیشترین شاهد مثال‌ها از آثار جاهلی است. در حالی که تا زمان عدم اختلاط زبان عربی با دیگر زبان‌ها، در صورت صحت اسناد، به همه اهل زبان می‌توان استدالال کرد. "رَحِيبٌ"، یعنیوسیع و گسترده. "يَنْدَمِلْ" یعنی بهبود یافتن. پس هر دو بیان بی‌بی (سلام الله علیها) استعاری می‌باشد. معنای سخن این است که: این تاخت و تاز و غارت و چپاول شما در زمانی اتفاق افتاد که هنوز آب غسل پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نخشکیده و زخم‌های عمیق فراق او روز به روز گسترده‌تر می‌شود و هنوز جراحات‌های سطحی آن بهبود نیافته است.

وَ كِتَابُ اللَّهِ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ: این تصویر از بس طبیعی به کار رفته است که در نگاه اول شما متوجه تکنیک زبانی آن نمی‌شوید اما در باز خوانی نمی‌توانید به همین سادگی از آن بگذرید. در این‌جا کتاب الهی به گوهری بسیار گران‌بهایی تشبیه شده است که برای حفظ آن از دست غارت‌گران، دلیر مردانی آن را در بین‌شان قرار داده‌اند و حلقه‌وار از هر طرف مواظب آن هستند. پس گویا پشت بر آن گوهر نایاب و رو به دشمن در حال نبردند.

ثُمَّ لَمْ تَلْبَثُوا إِلَّا رَيْثَ أَنْ تَسْكُنَ نَفْرَتُهَا وَ يُسْلَسَ قِيَادُهَا ثُمَّ أَخَذْتُمْ تُورُون وَقْدَتَهَا وَ تُهَيِّجُونَ جَمْرَتَهَا وَ تَسْتَجِيبُونَ لِهُتَافِ الشَّيْطَانِ الْغَوِيِّ: بیان اول این فراز، استعاری کنایی است؛ یعنی این‌که اول خلافت به توسن سرکشی تشبیه می‌شود، بعد ارکان تشبیه حذف می‌گردد، تا به استعاره می‌رسد و آنگاه زمام گرفتن چنین مرکب سرکش را کنایه از عجله

نمودن و شتاب کردن قرار می‌دهد: ثُمَّ لَمْ تَلْبَثُوا إِلَّا رَيْثَ أَنْ تَسْكُنَ نَفْرَتُهَا وَ يُسْلَسَ قِيَادُهَا: شما به اندازه رام شدن توسن رمیده خلافت و آسان گیری مهارش درنگ نکردید.

بیان دوم، سوم و چهارم، استعاری و مرتبط با همند؛ اول فتنه غصب خلافت به خرمن آماده آتش گرفتن تشبیه می‌گردد، بعد بیان استعاری می‌شود، بعد با آن بیان استعاری می‌فرماید: شما بر هیزم فتنه آتش زدید و آن آتش را شعله‌ورتر نمودید و با این کار، به فریاد‌های شیطان کج مسیر گوش می‌دادید: ثُمَّ أَخَذْتُمْ تُورُون وَقْدَتَهَا وَ تُهَيِّجُونَ جَمْرَتَهَا وَ تَسْتَجِيبُونَ لِهُتَافِ الشَّيْطَانِ الْغَوِيِّ.

معنای حقیقی این است که شما به غصب خلافت اکتفا نکردید. آتش این فتنه را چنان گسترده نمودید که حالا به غصب فدک رسیده و معلوم نیست که دامنه‌های آن به کجاها کشیده خواهد شد.

تَشْرَبُونَ حَسْواً فِي ارْتِغَاءٍ وَ تَمْشُونَ لِأَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ فِي الْخَمْرَةِ وَ الضَّرَاءِ وَ نَصْبِر مِنْكُمْ عَلَى مِثْلِ حَزِّ الْمُدَى وَ وَخْزِ السِّنَانِ فِي الْحَشَا: در این فراز هم با چند تصویر رو به رو می‌شویم. بیان اول اشاره به ضرب المثلی است که به زیبایی جا افتاده است اما قبل از آن باید معنای "حسو" و "ارتغاء" را بدانیم. "حسو" به معنای چشیدن اندک اندک است. "ارتغاء" به کف روی شیر و نوشیدنی‌های از این قبیل گفته می‌شود. حکایت پشت آن را نویسنده "خطبه‌های حضرت فاطمه زهرا" خوب بیان کرده است. ایشان می‌گوید: "حسو، به آشامیدنی می‌گویند که انسان به تدریج و به خوشمزگی می‌خورد. "ارتغاء" به آن چربی کف مانندی می‌گویند که روی دوغ و کشک و امثال آن است؛ اگر کسی بخواهد حقّه و نیرنگ بزند، می‌گوید من کمی از این چربی‌های روی آن را می‌خورم... اما همین که کاسه را دست گرفت، کم کم تا آخر آن را می‌خورد!

پس بی‌بی مطهره با استفاده از این ضرب المثل، مطلب را به خوبی رسانده است: "تَشْرَبُونَ حَسْواً فِي ارْتِغَاءٍ: شما به اسم این‌که می‌خواهیم اسلام و نظام اسلام را حفظ کنیم و

به دین خدا خدمت نماییم، در پوشش این جملات، کم‌کم از منافع خلافت سوءاستفاده کرده و به همه جا دست درازی می‌کنید."

"الْخَمْرَةِ" وَ "الضَّرَاءِ"، هردو به مکان‌های پر درخت به کار می‌روند. منتها، ظاهرا "خمرة" به مکان‌های پر درختی گفته می‌شود که نسبتا هموار است و "ضرّاء" به مکان‌های پر درخت ناهموار گفته می‌شود؛ یعنی جاهایی که پستی و بلندی و تپه و دشت دارند. با توجه به این مطالب، دشمنان دین به کسانی تشبیه شده‌اند که در بیشه‌زارها و پست و بلندی‌ها، برای نابودی مؤسس نظام توحیدی، اهل و فرزندان او در کمین نشسته‌اند: وَ تَمْشُونَ لِأَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ فِي الْخَمْرَةِ وَ الضَّرَاءِ. طبیعی است، آن‌هایی در کمین می‌نشینند، ابزار قتاله همراه دارند. باید آنان را در جایی به کار برند. شکارهای این دژخیمان را بانو (سلام الله علیها) مشخص‌تر بیان می‌کند: وَ نَصْبِر مِنْكُمْ عَلَى مِثْلِ حَزِّ الْمُدَى وَ وَخْزِ السِّنَانِ فِي الْحَشَا."حزّ"، به معنای بریدن است، "مدی"، به معنای کارد، "وخز"، به معنای فرو بردن و "حشا"، به معنای اعضای درونی بدن است. می‌فرماید: این شکار ما هستیم که برای مصلحت برتر، بر کاردهای برّان و خنجرهای فرو رفته در بدن شکیبایی می‌کنیم!

قَدْ تَجَلَّى لَكُمْ كَالشَّمْسِ الضَّاحِيَةِ: "ضاحیة" از ماده "ضحى" است و ضحی در زمانی استعمال می‌شود که اوج روشنایی خورشید باشد. به اصطلاح، خورشید نیمه روز یا چاشتگاه. راغب در این زمینه چنین می‌گوید: "الضُّحَى: انبساطُ الشمس و امتداد النهار." با توجه به این ریشه یابی، "الشمس الضاحیة" تشبیه بسیار دقیقی است. به گونه‌ای که بی‌بی وقتی می‌فرماید: قَدْ تَجَلَّى لَكُمْ كَالشَّمْسِ الضَّاحِيَةِ! انگار ما درخشنگی خورشید را می‌بینیم.

فَدُونَكَهَا مَخْطُومَةً مَرْحُولَةً تَلْقَاكَ يَوْمَ حَشْرِكَ: "دونک" اسم فعل است، به معنای گرفتن. "خطام" به چیزی گفته می‌شود که در بینی شتر وصل می‌شود. برای این‌که به راحتی تحت کنترل باشد و شتربان را به هر طرف فرمان‌بری نماید. "مخطومة" اسم مفعول "خطام" است. شتر مخطومه، یعنی شتر آماده برای کار. "مرحولة" از "رحل" گرفته شده. "رحل" در شتر مانند "زین" در رابطه با اسب است. پس "مرحولة" مانند "مخطومه" اسم مفعول است و به

شتری اطلاق می‌شود که آماده باربری است. بانو (سلام الله علیها) فدک را این‌گونه تشبیه نموده است و با بیان استعاری می‌فرماید: ناقه فدک را مهار شده و رحل بسته بردار! اما این را بدان روز رستاخیز با آن برخورد خواهی کرد و از تو در این باره سوال خواهد شد. روزی که در آن روز این دغلبازی‌ها، روسیاهی‌های بیشتری برایت به ارمغان خواهد آورد.

يَا مَعْشَرَ النَّقِيبَةِ وَ أَعْضَادَ الْمِلَّةِ وَ حَضَنَة الْإِسْلَامِ مَا هَذِهِ الْغَمِيزَةُ فِي حَقِّي وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلَامَتِي: "أعضاد" جمع "عضد" است. "عضد" به معنای بازو می‌آید. پس "أعضاد الملّة" یک بیان استعاری است که از آن یاوران دین اراده شده است. "حضنة الإسلام" هم یک بیان استعاری است. اسلام مانند کودکی تصور شده است که در دامن انصار، رشد و نمو نموده و به کمال رسیده است. اصل "ظلامة" به معنای حق طلبی است؛ یعنی این‌که ظالمی از کسی چیزی را به زور گرفته و مظلوم هم در صدد استرداد حقش برآید. "سنة" در فارسی به معنایچرد زدن می‌آید. بی‌بی (سلام الله علیها) به جایی این‌که مستقیما بفرماید: حقم را از ظالم بگیرید، کلامش را با بیان زیبا و تصویرها دیدنی می‌آمیزد، تا بیشترین نفوز را داشته باشد: آی گروه بزرگان، یاوران دین و دامنه‌های رشد اسلام! سبب این سستی و خواب آلودگی در مطالبه و گرفتن حق من چیست؟!

سَرْعَانَ مَا أَحْدَثْتُمْ وَ عَجْلَانَ ذَا إِهَالَةٍ: "عَجْلَانَ ذَا إِهَالَةٍ" یک ضرب المثل است. آنچه که از متن بر می‌آید، این ضرب المثل، در مرگ زود رس و نابودی آرمان‌های بزرگ به کار می‌رود. داستان پشت این ضرب المثل را علامه مجلسی در بحار الانوار نقل کرده است و به احتمال زیاد، نویسنده "خطبه حضرت فاطمه زهرا" از آن‌جا برداشت نموده است. ایشان می‌گوید: "وجه این تمثیل این است که نقل کرده‌اند فردی یک بزی داشت که خیلی لاغر و مردنی بود و از بینی آن، آب و خلط می‌ریخت، به او گفتند: بز تو خیلی لاغر است، این چیست که از بینی آن بیرون می‌آید؟ گفت: این چربی اوست که از بینی‌اش بیرون آمده! و به همین علت لاغر شده است! در جواب آن مرد گفته شد: عجلان ذا إِهالة: یعنی چقدر

چربی‌های بدنش، زود به زود می‌آید و به مُردن نزدیک می‌شود." منظور بی‌بی مطهره (سلام الله علیها) این است که چه زود حادثه آفریدید و به سوی نابودی مکتب توحیدی پیش می‌روید.

فَخَطْبٌ جَلِيلٌ اسْتَوْسَعَ وَهْیُهُ وَ اسْتَنْهَرَ فَتْقُهُ وَ انْفَتَقَ رَتْقُهُ وَ أَظْلَمَتِ الْأَرْضُ لِغَيْبَتِهِ وَ كَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ انْتَثَرَتِ النُّجُومُ لِمُصِيبَتِهِ وَ أَكْدَتِ الْآمَالُ وَ خَشَعَتِ الْجِبَالُ وَ أُضِيعَ الْحَرِيمُ وَ أُزِيلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَمَاتِه: "خطب" به معنای دشواری، و مصیبت می‌آید. "جلیل" به معنای بزرگ است. معمولا گفته می‌شود، مصیبت غیر قابل تحمل، مصیبت دشوار. با این حساب، در مصیبت بزرگ، یک نوع هنجار شکنی است. پس "خَطْبٌ جَلِيلٌ" یک ترکیب هنجار شکن است و بالاتر از زبان کلیشه‌ای.

"وهی" به معنای شکافتن و پارگی است، "نهر" به معنای وسعت یافتن است، "فتق" به معنای جدایی است، "رتق" به معنای پیوستگی و "کسوف" به معنای خورشید گرفتگی است اما از راه قاعده تغلیب بر "خسوف" که ماه گرفتگی است، هم به کار رفته است. بانو(سلام الله علیها) در این ده جمله، چنان هنر نمایی می‌کند که هرکس غیر از آن شوندگان می‌بودند، شمشیر بر کف می‌گرفتند و نعره یا لثارات الزهرا! سر می‌دادند. افسوس که این انفجار واژه‌ها قرن‌ها پیش از زمان خودشان به تشعشع در آمدند. بانو (سلام الله علیها) فراق رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) را به زخم ناسوری تشبیه کرده است که هر روز بر جان انسان بیدار و آگاه از لحاظ شخصی و درونی، بر دهان باز کردن، جدایی و گشودگی آن افزوده می‌شود و از لحاظ بیرونی این انسان رسالت به دوش، زمین را با رفتنش تاریک می‌بیند، خورشید و ماه را چهره گرفته، ستارگان را فرو ریخته، آرزوها را برباد رفته، کوه‌ها را کوچک، حریمش را شکسته و حرمتش را نا دیده می‌بیند. من در فارسی اصطلاح تصویر کوچک و تصویر بزرگ را ندیده‌ام اما در یکی از کتاب‌های آموزشی عربی -نمی‌دانم در دوره دبیرستان بود یا دانشگاه- دیدم که در آن‌جا تصویر کوچک و بزرگ توضیح داده می‌شد. به این معنا که تصویر کوچک از یک بیان مجازی مانند استعاره و... به وجود می‌آید. تصویر بزرگ از جمله دارای بیان مجازی به وجود می‌آید و این تصویر بزرگ از این لحاظ اهمیت دارد که شعاع همه آن تصویرها را

گسترده‌تر می‌کند و در نهایت با یک فضای مشعشع رو به رو می‌شویم. بیان بانو (سلام الله علیها) در این‌جا این‌گونه است؛ تک تک تصویرها خواننده را تحت تأثیر قرار می‌دهد اما هنگامی که همه این‌ها در یک جا جمع می‌شوند و پیام اصلی را برجسته می‌کنند، سخت دیدنی و شگفت انگیز می‌گردند. می‌ترسم از این‌که بانو (سلام الله علیها) بفرماید: چرا پیام را به درستی نرساندی؟ پس هرچند که تکرار بشود، این ترکیب‌های زیبا را به فارسی بر می‌گردانم. خَطْبٌ جَلِيلٌ: مصیبت بزرگ. اسْتَوْسَعَ وَهْیُهُ: گشادگی آن زخم گسترده شد. اسْتَنْهَرَ فَتْقُهُ: بر جدایی آن زخم افزوده شد. انْفَتَقَ رَتْقُهُ: پیوستگی آن زخم گسسته شد. أَظْلَمَتِ الْأَرْضُ لِغَيْبَتِهِ: زمین از غیبتش تاریک گردید! كَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ: خورشید و ماه چهره گرفتند. انْتَثَرَتِ النُّجُومُ لِمُصِيبَتِهِ: از غم مصیبت او ستارگان پراکنده گشتند! اگر معنا کنیم که: ستارگان به قطره‌های زلال اشک تبدیل گشتند و فرو ریختند، به بی‌راه نرفته‌ایم. أَكْدَتِ الْآمَالُ: آرزوها بهبی‌خیری رسید و بر باد رفت. خَشَعَتِ الْجِبَالُ: کوه‌ها کوچک گشتند. أُضِيعَ الْحَرِيمُ: حریم او ضایع و پایمال شد! أُزِيلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَمَاتِه: هنگام مردن او حرمتش را نگه نداشتند!

آری، مصیبتش بزرگ است، گشادگی زخمش گسترده، شکاف ناشی از این غم وسعت یافته و پیوستگی پیروانش از هم گسسته! زمین از نبودنش تاریک شد، خورشید و ماه بر صورت‌شان پرده‌های خسوف و کسوف کشیدند و ستارگان پراکنده گشتند! آرزوها بر باد رفت، کوه‌ها کوچک شدند، حریمش نادیده گرفته شد و حرمتش را هنگام مرگ، نگه نداشتند!

أَيها بَنِي قَيْلَةَ أَ أُهْضِمَ تُرَاثُ أَبِي وَ أَنْتُمْ بِمَرْأًى مِنِّي وَ مَسْمَعٍ وَ مُنْتَدًى وَ مَجْمَعٍ تَلْبَسُكُمُ الدَّعْوَةُ وَ تَشْمَلُكُمُ الْخِبْرَةُ: لباس به معنای پوشش است و معمولا در رابطه انسان به کار می‌رود و "خبرة" به معنای آگاهی است. پس"تَلْبَسُكُمُ الدَّعْوَةُ" و "تَشْمَلُكُمُ الْخِبْرَةُ" دارای بیان استعاری هستند و تنوع گفتاری پیش از این دو تصویر کمتر از تصویر پردازی نیستند. منظورم از تنوع در گفتار، پیاپی بودن استبعاد، جمله ندائی و جمله سوالی می‌باشد.

از شما به شدت بعید است، فرزندان قیله! آیا میراث پدری من، پای مال گردد، در حالی که در دیدرس من قرار دارید، سخنان شما را در این مجلس و جمع، می‌شنوم، زیر پوشش دعوت به سر می‌برید و از خبرها بی اطلاع نیستید.

وَ نَاطَحْتُمُ الْأُمَمَ وَ كَافَحْتُمُ الْبُهَمَ: "نطح" به معنای شاخ زدن است و بیشتر در حیوانات، مخصوصا قوچ به کار می‌رود. پس "ناطحتم الأمم"، بیان استعاری کنایی است که جای مبارزه و نبرد با دشمن را گرفته است. در "کافحتم البهم" تصویری به کار نبرفته اما احساس می‌شود، در این واژه ایهامی وجود دارد. پیش از این هم گفتیم که "بهم" ذهن ما را به سمت "بهیمه" و چیزهای از این قبیل می‌برد. مخصوصا در ساختار بالا که بعد از "ناطح" آمده است.

لَا نَبْرَحُ أَوْ تَبْرَحُونَ نَأْمُرُكُمْ فَتَأْتَمِرُونَ: چنان‌که در بخش واژه شناسی این خطبه به عرض رسانده‌ام، این جمله دارای تلخیص زیبایی است. اصل آن شاید چنین باشد: لَا نَبْرَحُ نَأْمُرُكُمْ ولَا تَبْرَحُونَ تَأْتَمِرُونَ: همواره ما فرمان می‌دادیم و شما همیشه اطاعت می‌کردید. پس تلخیص هنری گاهی، نقش تصویر خوب را بازی می‌کند.

حَتَّى إِذَا دَارَتْ بِنَا رَحَى الْإِسْلَامِ وَ دَرَّ حَلَبُ الْأَيَّامِ وَ خَضَعَتْ ثَغْرَةُ الشِّرْكِ وَ سَكَنَتْ فَوْرَةُ الْإِفْكِ وَ خَمَدَتْ نِيرَانُ الْكُفْرِ وَ هَدَأَتْ دَعْوَةُ الْهَرْجِ: تقریبا همه این هفت جمله دارای تصویر هستند. به جای این‌که گفته شود، اسلام به واسطه ما رشد و نمو نمود، می‌فرماید: آسیاب اسلام به واسطه ما به گردش در آمد: دَارَتْ بِنَا رَحَى الْإِسْلَامِ. به جای این‌که گفته شود: در آن روزگار عدالت اسلامی و انسانی بر قرار گردید و روزگار دارای خیر و برکت بود، کنایه قدرتمند "دَرَّ حَلَبُ الْأَيَّامِ" به کار می‌رود. "ثغرة" معانی مختلفی دارد. از جمله به معنای زیر گلو و دهان به کار رفته است. پس منظور از "خَضَعَتْ ثَغْرَةُ الشِّرْكِ"، همان دها ن به خاک مالیدن است. "إفک" به معنای دروغ آمده اما این‌که دروغ‌ها به گونه انباشته گردد که از زمین فواره زند و بعد فرو بنشیند، ذهن خلاقی می‌طلبد که بفرماید: وَ سَكَنَتْ فَوْرَةُ الْإِفْكِ.

از همین قبیل است: خاموش گشتن آتش افروزی کفر و آرام گرفتن دعوت به هرج و مرج و فتنه افکنی: وَ خَمَدَتْ نِيرَانُ الْكُفْرِ وَ هَدَأَتْ دَعْوَةُ الْهَرْجِ.

حَتَّى إِذَا دَارَتْ بِنَا رَحَى الْإِسْلَامِ وَ دَرَّ حَلَبُ الْأَيَّامِ وَ خَضَعَتْ ثَغْرَةُ الشِّرْكِ وَ سَكَنَتْ فَوْرَةُ الْإِفْكِ وَ خَمَدَتْ نِيرَانُ الْكُفْرِ وَ هَدَأَتْ دَعْوَةُ الْهَرْجِ: تا بوسیله ما سنگ آسیاب اسلام به گردش در آمد، خیرات و برکات روزگار سرازیر شد، پیشانی شرک به خاک افتاد، فوراه‌های دروغ فرو نشست، آتش کفر خاموش گشت، دعوت به فتنه و هرج و مرج قطع گردید و نظام دین استوار گردید.

أَلَا وَ قَدْ قُلْتُ مَا قُلْتُ هَذَا عَلَى مَعْرِفَةٍ مِنِّي بِالْخَذْلَة الَّتِي خَامَرَتْكُمْ وَ الْغَدْرَةِ الَّتِي اسْتَشْعَرَتْهَا قُلُوبُكُمْ وَ لَكِنَّهَا فَيْضَةُ النَّفْسِ وَ نَفْثَةُ الْغَيْظِ وَ خَوَرُ الْقَنَاةِ وَ بَثَّةُ الصَّدْرِ: "الْخَذْلَة" به معنای یاری نکردن، "خَامَرَ" به معنای در آمیختن، "الْغَدْرَةِ" به معنای خیانت، "اسْتَشْعَرَ" به معنای لباس زیر، "فَيْضَةُ" به معنای سرازیر شدن، سر رفتن و لبپر زدن، "نَفْثَةُ" به معنای آه کشیدن و فوت کردن، "خَوَرُ" به معنای کندی سر نیزه و "بَثَّةُ" به معنای افشا کردن، پخش کردن ومنتشر کردن آمده‌اند. این‌ها مفردات متن بالا بود. صورت ترکیب آن چنین است: وَ قَدْ قُلْتُ مَا قُلْتُ هَذَا عَلَى مَعْرِفَةٍ مِنِّي بِالْخَذْلَة الَّتِي خَامَرَتْكُمْ: آنچه را که گفتم، با آگاهی کامل از تنها گذاشتنی بود که در تمام وجودتان ریشه دوانده است. وَ الْغَدْرَةِ الَّتِي اسْتَشْعَرَتْهَا قُلُوبُكُمْ: و خیانتی که قلب‌هاتان پنهان کرده‌اند! وَ لَكِنَّهَا فَيْضَةُ النَّفْسِ وَ نَفْثَةُ الْغَيْظِ وَ خَوَرُ الْقَنَاةِ وَ بَثَّةُ الصَّدْرِ: این سخنان اما لبپر زدن کاسه شکیبایی بود، فواره خشم بود، کندی سرنیزه در هنگام نبرد بود، پرده کشیدن از اندوه بزرگ و اتمام حجت بود!

پس پوشیدن قلب، لبپر زدن جان، فوّاره خشم، کندی سر نیزه در هنگام نبرد، و انتشار اندوه سینه، استعاره‌های قدرتمندی هستند که کلمات را به جنب و جوش و رستاخیز رسانده‌اند.

فَدُونَكُمُوهَا فَاحْتَقِبُوهَا دَبِرَةَ الظَّهْرِ نَقِبَةَ الْخُفِ بَاقِيَةَ الْعَارِ مَوْسُومَةً بِغَضَبِ الْجَبَّارِ وَ شَنَارِ الْأَبَدِ مَوْصُولَةً بِ"نَارِ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَة: "حقب" تنگی است که بر کمر

شتر می‌بندند. همین کاربرد خاص، باعث می‌شود که خواننده احساس کند که "حقب" اسم جامد است. اگر چنین باشد، در زبان عربی، اسم جامد اشتقاق پذیر نیست اما گاهی زبان به درجه از تکامل می‌رسد که در اسم جامد هم تصرف می‌کند و اهل زبان، زبان اعتراض نمی‌گشایند. نمونه این مورد را ما در قرآن کریم، شاهدیم که از "بیت" به معنای خانه، فعل ساخته شده است: وَ اللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُون. پس در "فَاحْتَقِبُوهَا" دو زیبایی نهفته است: 1- زبان قدرتمند در اسم جامد تصرف نموده است. آنهم در بین اهل زبانی که نسبت به زبان‌شان بسیار سخت‌گیر بودند. 2- این واژه، استعاره پیش از خودش را برجسته‌تر نشان می‌دهد. وقتی جمله را تحت اللفظی معنا کنیم، اینطور می‌شود: پس بگیرید ناقه فدک را و بند کمرش را محکم ببندید: فَدُونَكُمُوهَا فَاحْتَقِبُوهَا. این ناقه اما برای شما آرمانی نخواهد مان. زیرا پشت آن زخمی است: دَبِرَةَ الظَّهْرِ. پاهای آن نازک است: نَقِبَةَ الْخُفِ. ننگ ابدی است: بَاقِيَةَ الْعَارِ. نشانه خشم الهی است: مَوْسُومَةً بِغَضَبِ الْجَبَّارِ. عار جاودانه است: شَنَارِ الْأَبَدِ.متصل به آتش بر افروخته خداوند است که بر دل‌ها شراره می‌کشد: مَوْصُولَةً بِ"نَارِ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَة!

نوع ترکیب‌های چون: دَبِرَةَ الظَّهْرِ، نَقِبَةَ الْخُفِ، بَاقِيَةَ الْعَارِ، مَوْسُومَةً بِغَضَبِ الْجَبَّارِ، شَنَارِ الْأَبَدِ و مَوْصُولَةً بِ"نَارِ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَة. استعاره‌هایی هستند که علاوه بر درخشش خودشان، اولین استعاره را –فَدُونَكُمُوهَا- به کمال رسانده‌اند. به یاد داشته باشیم که زبان عربی بیشتر اشتقاقی است. به راحتی فارسی نمی‌توان در آن ترکیب سازی نمود. در این‌جا اما فصاحت و بلاغت بی‌نظیر، سخن را آن‌چنان به سهل و ممتنع رسانده که آدم خیال می‌کند، این زبان آن‌چنان انعطاف پذیر است که هرکس می‌تواند به این جایگاه برسد و ترکیب‌سازی نماید اما از من بشنو، مبادا در این بحر بیکرانه هوای شنا کردن بر سرت بزند. من که سال‌های آزگار ساحل نشینم، می‌دانم که زبردستان به نام در این اقیانوس دست به شنا زدند اما غرق گشتند. آنانی که می‌خواستند، سخنان نامفهوم آنان را بفهمند، نیز مفقود اثرند.

وَ هَذَا بَعْدَ وَفَاتِهِ شَبِيهٌ بِمَا بُغِيَ لَهُ مِنَ الْغَوَائِلِ فِي حَيَاتِهِ: "بغی" به معنای ظلم و ستم است. در این‌جا صورت مجهول آن را می‌بینیم. "غوائل" جمع غائله است. "غائله" معانی گوناگون دارد اما فکر می‌کنم، فتنه افکنی و شرارت، بهترین گزینه‌ها باشد. از لحاظ ساختاری، جمله بالا، تشبیه صریح است و در آن زندگی پیش از رحلت و پس از رحلت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مورد مقایسه قرار می‌گیرد. از دیدگاه بانو (سلام الله علیها) غائله و شرارت بعد از وفات رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مانند غائله‌ها و شرارت‌های زمان حیاتش می‌باشد. همانطور که در زمان حیات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) کسانی او را نافرمانی و اذیت می‌کردند و در حقیقت مورد ستم قرار می‌دادند، بعد از وفات او نیز دست به شرارت زدند و غائله جدیدی آفریدند. بلکه این بار به تمام بشریت خیانت نمودند.

آیات صریحی که در خطبه فدکیه استفاده شده است

استفاده بیش از بیست و سه آیه کریمه، در یک خطبه، ما را به دو مطلب راهنمایی می‌کند: 1- ممکن است خطیب زبردستی پیدا شود که در یک جلسه، چندین آیه را تلاوت کند اما محال است، کسی هرچند بسیار ورزیده سر بزنگاه از بخش بزرگ آیات بهره ببرد. این را کسانی متوجه می‌شوند که دوست دارند، در گفته‌هاشان شاهد مثال دقیق بیاورند اما مسئله‌ای به نام تزاحم، جلو این آرزو را می‌گیرد. بانو نمونه اسلام (سلام الله علیها) بی‌این‌که برگه‌ای در دست داشته باشد، از جای‌جای قرآن شاهد می‌آورد. پس خاستگاه دانش وی باید در جای دیگر ریشه داشته باشد. 2- آیات جدا شده، آن برجستگان می‌باشند؛ آن‌هایی که بدون تأمل به چشم می‌آید و الا جمله به جمله باید در پی مقصود گشت.

لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ (الأنعام/67)

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتيهِ عَذابٌ يُخْزيهِ وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقيمٌ (هود/39)

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (آل عمران/102)

وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ غَفُورٌ (فاطر/28)

لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَريصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَؤُفٌ رَحيمٌ (التوبة/128)

ادْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدينَ (النحل/125)

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لي وَ لا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالْكافِرينَ (التوبة/49)

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُوني وَ هُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمينَ بَدَلاً (الکهف/50)

وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ (آل عمران/85)

أَ فَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (المائدة/50)وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ وَ قالَ يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتينا مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبينُ (النمل/16)

وَ إِنِّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائي وَ كانَتِ امْرَأَتي عاقِراً فَهَبْ لي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (5)./ يَرِثُنِي

وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً (6) [مریم]

وَ الَّذينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ في كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَليمٌ (الأنفال/75)

يُوصيكُمُ اللَّهُ في أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ وَ إِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ

وَصِيَّةٍ يُوصي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَريضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَليماً حَكيماً (النساء/11)

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ (البقرة/180)

وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرينَ (آل‌عمران/144)

أَلاَ تُقَاتِلُونَ قَوْماً نَّكَثُواْ أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّواْ بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُم بَدَؤُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَوْهُ إِن كُنتُم مُّؤُمِنِينَ (اتوبة/13)

وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَميعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَميدٌ (ابراهیم/8)

نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ (6) الَّتي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ (7) [الهمزة]

إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثيراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَ سَيَعْلَمُ الَّذينَ ظَلَمُوا أَيَ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (الشعراء/227)

وَ قُلْ لِلَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (هود/121)هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ في إيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (الأنعام/158)

وَ جاؤُ عَلى قَميصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَميلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ (یوسف/18)

خطبه فدکیه

بسم الله الرحمن الرحیم

حالا می‌رسیم به اصل خطبه و این یادگار بانوی بزرگ صدر اسلام را (سلام الله علیها) به خوانش می‌نشینیم اما با این یاد آوری که خطبه چنان پر محتوا و عمیق است که انگار تا اکنون ما چیزی در رابطه با آن نگفته‌ایم.

عبد الله، پسر حسن مثنی، با سند خودش از پدرانش علیهم السلام روایت کرده: هنگامی که ابوبکر و عمر تصمیم گرفتند که مالکیت صدیقه طاهره بر فدک را انکار نمایند و این خبر به بی‌بی مطهره رسید، روسری‌اش را بر سر پیچید، جامه بلندش را بر تن نمود و با عده‌ای از زنان همسایه وبانوان هم‌اندیش قوم، در حالی که دامن پیراهنش زیر پا می‌شد، به سوی مسجد روی آورد. در این حال، راه رفتنش عین راه رفتن رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) بود. تا این‌که بر ابوبکر وارد شد و او در بین جمعی از مهاجرین و انصار و دیگران نشسته بود. پس پرده‌ای پیش روی آن‌ها کشیده شد و بانو پشت آن پرده قرار گرفت. داغ فقدان پیامبر باعث گردید، بانو ناله سوزناکی بزند و از شنیدن آن ناله، تمام اهل مجلس به گریه افتادند آن‌چنان‌که از دریا موج خروشان برخیزد! پس مقداری

درنگ نمود، تا مردم از گریه آرام گیرند و فواره خروش فرو نشیند! سخنش را با حمد و ثنای خداوند و درود بر رسول او آغاز نمود. باز گریه پر تلاطم مردم برگشت! وقتی آرام گرفتند، کلامش را از سر گرفت.

عبدا لله بن الحسن: هو عبد اللّه المحض بن الحسن المثنى بن الحسن بن عليّ بن أبي طالب عليه السلام... و إنّما سمي المحض لأنّ أباه الحسن بن الحسن (علیه السلام) و أمه فاطمة بنت الحسين (علیه السلام) و كان يشبه برسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله (الإحتجاج)

لَاثَ: پيچيد (خطبه حضرت...)./ لَاثَ العمامة على رأسه يَلُوثُهَا لَوْثاً: أي تعصب بها و أدارها على رأسه (مجمع البحرين)

خِمَار: رو سری، حجاب (المعجم البسیط)./ و الخِمار: المقنعة، سميت بذلك لأنّ الرأس يخمر بها أي يغطى (الإحتجاج)

جَلْبَاب: جامه یا پیراهن بلند و گشاد (المعجم البسیط)./ و الجلباب: الرداء و الإزار (الإحتجاج)./ و الْجِلْبَابُ: يطلق على الملحفة و الرّداء و الإزار و الثّوب الواسع للمرأة دون الملحفة، و الثّوب كالمقنعة تغطّي بها المرأة رأسها و صدرها و ظهرها (بحار الأنوار)

لُمَةٍ: أي جماعة (الإحتجاج)./ اللُّمَةُ: الجماعة... أي في جماعة من نسائها، قيل: هي ما بين الثّلاثة إلى العشرة، و قيل: اللُّمَةُ: المثل في السّن و التّرب... أقول: و يحتمل أن يكون بتشديد الميم. قال الفيروزآبادي: اللُّمَّةُ بالضّم- الصّاحب و الأصحاب في السّفر و المونس للواحد و الجمع (بحار الأنوار)./ لُمَة: هم سن و سال، همفكر (خطبه حضرت...)

حَفَدَتِهَا: الأعوان و الخدم (الإحتجاج)

وَ نِسَاءِ قَوْمِهَا: در معيت جماعتي از ياران و اعوان خويش: گروهي از زنان خويشاوند خود (خطبه حضرت...)

ذُيُولَهَا: ذیل: پایان هرچیزی (المعجم البسیط)./ تَطَأُ ذُيُولَهَا: أي كانت أثوابها طويلة تستر قدميها، و تضع عليها قدمها عند المشي، و جمع الذيل باعتبار الأجزاء أو تعدّد الثياب (البحار الأنوار)./ حضرت در حال راه رفتن، بر پايين و ذيل لباس خود پا مي‌گذاشت. پيراهن يا چادر، زير پا قرا مى‌گرفت. در اثر شتاب يا بلندي لباس (خطبه حضرت...)

الْخَرْمُ: التّرك، و النّقص و العدول. مَا تَخْرِمُ مِشْيَتُهَا مِشْيَةَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): أي لم تنقص مشيها من مشيه صلّى اللّه عليه و آله شيئا كأنّه هو بعينه (بحار الأنوار)./ مَا تَخْرِمُ مِشْيَتُهَا مِشْيَةَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): راه رفتن آن حضرت از راه رفتن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هیچ کم نداشت. (خطبه حضرت...)

حَشد: الجماعة (الإحتجاج)

نِيطَتْ: علقت و ناط الشي‌ء: علقه (الإحتجاج)./ ناطَ الشي‌ءَ يَنُوطُه نَوْطاً: عَلَّقه (لسان العرب)

مُلَاءَةٌ: المُلَاءَةُ: الملحفة (الصحاح)./ چنان که می‌بینید، صحاح اللغه، "ملائة" را به معنای "مِلحفة" گرفته. "مِلحفة" به معنای روپوش، -مانند: عبا وغیره-، ملافه و هرچیزی که به خود بپیچند، می‌آید. در این‌جا "پرده"، برگردان مناسبی است. فَنِيطَتْ دُونَهَا مُلَاءَةٌ: پس بین مردان و خانم‌ها پرده‌ای کشیده شد (فاطمی)

أَجْهَشَ: مهيا شد -براي گريستن- گريه‌اش گرفت، بغض کرد، گریست (المعجم البسیط)./ إِذَا تَهَيَّأَ الرجل للبكاء، قيل: أَجْهَشَ، فإن امتلأت عينه دموعاً، قيل: اغْرَوْرَقَتْ عينه، و تَرَقْرَقَتْ. فإذا سالت، قيل، دَمَعَتْ وَ هَمَعَتْ. فإذا حاكت دموعها المطر، قيل: هَمَّت، فإذا كان لبكائه صوت، قيل: نَحَبَ و نَشَجَ. فإذا صاح مع بكائه، قيل: أَعْوَلَ (فقه اللغة)

فَارْتَجَّ: رجَ: تکان داد. رجّ قنية الدواء: شيشه دارو را تكان داد. (المعجم البسیط)./ و الِارْتِجَاجُ: الاضطراب (بحار الأنوار)./ إذا رجّت الأض رجّا (خطبه حضرت...)

هُنَيْئَةً: صبرت زمانا قليلا (بحار الأنوار)./ هُنَيْئَةً: وقت كوتاهي، لحظه‌ای (خطبه حضرت...)

نَشِيجُ: صوت معه توجّع و بكاء كما يردّد الصّبيّ بكاءه في صدره (بحار الأنوار)./ نَشَجَ نَشْجاً و نَشِيجاً الباكي: بى‌آنكه صدا را بلند كند گريه كرد (فرهنگ ابجدي)./ النَّشِيج: أن يغصَّ بالبكاء معصَوْتٍ، و منه نشيجُ الطَّعْنَة عند خروج الدم و القِدْرِ عند الغَليان. و سميت مجاري الماء أَنْشَاجاً (الفائق)

فَوْرَتُهُمْ: فوران: جوشيدن -آب در ديگ يا چشمه-، بيرون زدن خون از رگ (المعجم البسیط)./ فَوْرَةُ الشَّيْ‌ءِ شِدَّتُهُ، وَ فَارَ الْقِدْرُ أي جاشت (بحار الأنوار)

فَقَالَتْ (علیه السلام) الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَنْعَمَ وَ لَهُ الشُّكْرُ عَلَى مَا أَلْهَمَ وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَهَا وَ سُبُوغِ آلَاءٍ أَسْدَاهَا وَ تَمَامِ مِنَنٍ أَوْلَاهَا جَمَّ عَنِ الْإِحْصَاءِ عَدَدُهَا وَ نَأَى عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدُهَا وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاكِ أَبَدُهَا وَ نَدَبَهُمْ لِاسْتِزَادَتِهَا بِالشُّكْرِ لِاتِّصَالِهَا وَ اسْتَحْمَدَ إِلَى الْخَلَائِقِ بِإِجْزَالِهَا وَ ثَنَّى بِالنَّدْبِ إِلَى أَمْثَالِهَا:

پس فرمود: سپاس خداوند را بر آنچه انعام نمود و تشکر از او بر آنچه الهام نمود و ستایش او بر همه نعمت‌های باطنی‌ای که بی‌تقاضا عنایت کرد و نعمت‌های ظاهری‌ای که وسعت بخشید و بر تمام عطایای چشم‌گیری که تفضل نمود! دهش‌هایی که در شعاع شمردن نمی‌گنجد، آغازش جبران ناپذیر است و پایانش دور از تصور! انسان‌ها را به شکر گزاری دعوت کرد تا به خاطر اظهار امتنان پیوسته، بر عنایاتش بیفزاید و از خلایق طلب سپاسگزاری نمود تا با کثرت نعمت‌ها روبه‌رو گردند و دعوتش را تکرار کرد، تا ریزش نعمت‌ها را دوچندان کند!

وقتی آغاز خطبه را می‌خوانی، واژه‌هایی می‌بینی که بسیار نزدیک همند اینها عبارتند از: 1- حمد، شکر و ثنا. 2- نعم، آلا، منن. 3- أسدی، أولا. 4- نأی، تفاوت.

باید معانی دقیق این واژه‌ها را بدانیم، تا اندکی به دانش بی‌بی (سلام الله علیها) پی ببریم. متاسفانه در زبان فارسی، معادل دقیق این‌ها وجود ندارد. پس در ترجمه با ریزش زیادی رو به رو می‌شویم. ما این واژه‌ها را در چهار دسته، دسته بندی نمودیم، تا مقدار فهم مطلب آسان‌تر بشود (فاطمی)

ثناء: مدح و ستودن (المعجم البسیط)

ابْتَدَأَهَا: نعمت‌هايي كه ابتدءا داده. بدون اين‌كه كسي تقاضاكند (خطبه حضرت...)

سبغ: گسترش پیدا کرد، طول پیدا کرد، مرفه شد (المعجم البسیط)./ سَبَغَ الشي‌ءُ يَسْبُغُ سُبُوغاً: طالَ إلى الأَرض و اتَّسَع (لسان العرب)

أَسْدَی: أعطي؛ أَسْدَى و أَوْلَى و أَعْطَى بمعنى واحد (بحار الأنوار)

آلاء: و قيل:" الآلَاء" هي النعم الظاهرة، و" النَّعْمَاء" هي النعم الباطنة (مجمع البحرين)./ و الْآلَاءُ: النّعماء جمع أَلَى بالفتح و القصر و قد يكسر الهمزة (بحار الأنوار)منن: جمع: منة: بخشش، منت، نیکی (المعجم البسیط)

أَوْلَاهَا: بذلها. اعطاها. أَعْطَى: وَهَبَ، مَنَحَ، وَصَلَ، حَبَا، بَرَّ، نَحَلَ، آتَى، خَوَّلَ، آسَى، أَوْلى، رَفَدَ، أَتْحَفَ، رَزَقَ، أَسْدَى (المكنز العربي المعاصر)

جمّ: كثر؛ جَمَّ الشَّيْ‌ءُ أي كثر (بحار الأنوار)./ آنقدر نعمت‌ها خدا زياد است كه نمي‌توانيم بشمريم: و إن تعدوا نعمة الله... (خطبه حضرت...)

نَأَى: النَّأْيُ: البعد (كتاب العين)./ نائی: دور، دورافتاده (المعجم البسیط)

تفاوت: التّفاوت: البعد (بحار الأنوار)./ تفاوت: تباعد بینهما (بلاغات النساء)

أمد: ابتدا، آغاز. "أمد و أبد" از لحاظ معنا نزدیک به هم هستند. با این تفاوت که وقتی واژه "أبد" را به کار می‌بریم، حدی بر آن معین نشده است. وقتی واژه "أمد" را به کار می‌بریم، حد نامتعینی دارد. در بین فرهنگ‌ها، لسان العرب می‌گوید که گاهی "أمد" به معنای ابتدا هم به کار می‌رود. بحار الانوار، مطلب لسان العرب را خلاصه کرده همان را می‌پسندد. ماهم این معنا را مناسب‌تر می‌دانیم. در ضمن، مرحوم آیت الله منتظری نیز نظر به همین معنا دارد (فاطمی)

أَبَد: آخر، به قرینه أمد (خطبه حضرت...)

ندب: دعاه فأجاب (بحار الأنوار)./ نَدَبْتُهُ إلى الأمر نَدْباً: دعوته (مجمع البحرين)

إجزال: إكثار. أجزلت له من العطاء .. أي أكثرت (بحار الأنوار)./ جزیل: زیاد، فراوان، بسیار (المعجم البسیط)

ثَنَّى: تكرار كرد.( خطبه حضرت...)./ ثَنَّى‌الشي‌ءَ: آن كار را دوباره كرد، ثَنَّى بالأَمرِ: آن كار را انجام داد و سپس كارى ديگر بر آن افزود (فرهنگ ابجدي)

امثالها: مراد نعمت هاي اخروي است (خطبه حضرت...)

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ كَلِمَةٌ جَعَلَ الْإِخْلَاصَ تَأْوِيلَهَا وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا وَ أَنَارَ فِي التَّفَكُّرِ مَعْقُولُهَا الْمُمْتَنِعُ مِنَ الْأَبْصَارِ رُؤْيَتُهُ وَ مِنَ الْأَلْسُنِ صِفَتُهُ وَ مِنَ الْأَوْهَامِ كَيْفِيَّتُهُ ابْتَدَعَ الْأَشْيَاءَ لَا مِنْ شَيْ‌ءٍ كَانَ قَبْلَهَا وَ أَنْشَأَهَا بِلَا احْتِذَاءِ

أَمْثِلَةٍ امْتَثَلَهَا كَوَّنَهَا بِقُدْرَتِهِ وَ ذَرَأَهَا بِمَشِيَّتِهِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ مِنْهُ إِلَى تَكْوِينِهَا وَ لَا فَائِدَةٍ لَهُ فِي تَصْوِيرِهَا إِلَّا تَثْبِيتاً لِحِكْمَتِهِ وَ تَنْبِيهاً عَلَى طَاعَتِهِ وَ إِظْهَاراً لِقُدْرَتِهِ تَعَبُّداً لِبَرِيَّتِهِ وَ إِعْزَازاًلِدَعْوَتِهِ ثُمَّ جَعَلَ الثَّوَابَ عَلَى طَاعَتِهِ وَ وَضَعَ الْعِقَابَ عَلَى مَعْصِيَتِهِ ذِيَادَةً لِعِبَادِهِ مِنْ نَقِمَتِه وَ حِيَاشَةً لَهُمْ إِلَى جَنَّتِهِ:

و شهادت می‌دهم که معبودی جز خداوند یگانه بی‌همتا وجود ندارد. لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، کلمه‌ای است که خداوند اخلاص را تفسیر آن قرار داد، پرنده دل‌ها را در پی رسیدن آن به پرواز درآورد و تعقل را در پرتوی تفکر آن درخشان نمود. بی‌همتایی که چشم‌ها توان دیدنش را ندارند، زبان‌ها از توصیفش عاجزند و چگونگی‌اش در اوهام نمی‌گنجد! پدیده‌ها را پدید آورد، نه از چیزهای مشابه پیش از آن‌ها، و آن‌ها را ایجاد نمود، بدون پیروی از نمونه‌هایی که الگو برداری کند. آن‌ها را با قدرت خودش ایجاد نمود و با اراده خودش آفرید، بی‌این‌که نیاز به وجود آن‌ها داشته باشد و نفعی از شکل دادن آن‌ها ببرد. هستی را مصور نکرد، مگر این‌که می‌خواست حکمتش را به اثبات رساند و اطاعتش را اعلام نماید و قدرتش را به نمایش بگذارد و مخلوقاتش را به بندگی وا دارد. پس ثواب را بر طاعتش وضع نمود و عقاب را بر معصیتش. تا بندگان خود را از فراگرفتن خشمش بر حذر نماید و آن‌ها را در بهشت جاودانه‌اش مستقر نماید.

در این فراز، با واژه‌های زیاد رو به رو نمی‌شویم اما درک مطالب بلند بانو، احتیاج به تامل عمیق دارد. در جمله "كَلِمَةٌ جَعَلَ الْإِخْلَاصَ تَأْوِيلَهَا"، برداشت ما این است که بانو (سلام الله علیها) می‌خواهد بفرماید که توحید، سر چشمه اخلاص است. هرچقدر انسان به توحید نزدیک‌تر باشد، از اخلاص بالاتری برخوردار است. در متن بحار و احتجاج، "جُعِلَ الْإِخْلَاصُ" اعراب گذاری شده است. ما چون در "وَ ضُمِّنَ الْقُلُوبُ" با مشکل رو به رو شدیم، صورت معلوم آن را طبق بعضی متون و حواشی انتخاب نمودیم. اگرچه، در بخش تصویرهای خطبه، صورت مجهول بودن آن هم مطمح نظر قرار گرفته است (فاطمی)

وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا: این جمله را مرحوم آیت الله منتظری این‌گونه معنا می‌کند: "خدا تضمین کرده است در دل‌ها، جای داده است در دل‌ها معنای توحید را اما هرکس معنای آن را به همان اندازه‌ای که یافته و به آن رسیده درک می‌کند. درك افراد از كلمه توحيد متفاوت است. درك پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) متفاوت از درك ديگران است." (خطبه حضرت...)./ هم در متن بحار و هم در احتجاج، "وَ ضُمِّنَ الْقُلُوبُ" به ضم ضاد، اعراب گذاری شده. در حالی که در بحث واژه‌های بحار، "ضَمَّنَ الْقُلُوبُ" به فتح ضاد اعراب گذاری شده است. اگر این واژه معلوم باشد، ما با مشکل زیاد رو‌به‌رو نمی‌شویم اما اگر مجهول باشد، درک مطلب دشوارتر خواهد بود (فاطمی)

وَ أَنَارَ فِي التَّفَكُّرِ مَعْقُولُهَا: این جمله را مرحوم آیت الله منتظری این طور ترجمه می‌کند: نورانی کرده است فکرها را به همان اندازه که از این کلمه تعقل می‌کنند... تعقل هرکسی به اندازهاستعدادش است، به همان اندازه خداوند نور در دل افراد قرار داده که از کلمه توحید تعقل می‌کنند (خطبه حضرت...)

تأويلها: خدا اخلاص در اعمال را تأويل كلمه توحيد قرارداده؛ يعني بازگشت و نتيجه كلمه توحيد، لااله الا الله، اخلاص در عمل است (خطبه حضرت...)

من الأوهام كيفيته: كيفيت او در واهمه‌ها نمي‌گنجد. چون خدا كيفيت ندارد. كم و كيف مربوط به موجود ممكن است. واجب الوجود از خواص ممكن مبرا است (خطبه حضرت...)

ابتدع: البَدْعُ: إحداث شي‌ء لم يكن له من قبل خلق و لا ذكر و لا معرفة. و الله بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: ابْتَدَعَهُما، و لم يكونا قبل ذلك شيئا يتوهمهما متوهم (كتاب العين)./ ابتدع: نو آوری کرد، چیزی جدید را به وجود آورد. ابتداع: ابتکار (المعجم البسیط)

احتذاء: پيروي كردن، اقتدا کردن، کفش پا کردن (المغجم البسیط)

ذرأ: آفريد (المعجم البسیط)./ الفرق بين الذرء و الخلق: أن أصل الذرء الاظهار و معنى ذرأ الله الخلق أظهرهم بالايجاد بعد العدم، و منه قيل للبياض الذرأة لظهوره و شهرته (الفروق في اللغة)

برية: خلق، مردم. ج: برایا (المعجم البسیط)

ذيادة: و الذِّيَادُ: الطرْدُ، تقول: ذُدْتُه عن كذا (الصحاح)./ ذود: دفاع كرد، طرد كرد، دوری كرد. (المعجم البسیط)./ الذود و الذيّاد: السّوق و الطّرد و الدّفع و الإبعاد (بحار الأنوار)

نقم: خشم، نارضايتي و ميل به انتقام نشان دادن (المعجم البسیط)

حِيَاشَةً: جمع كردن (خطبه حضرت...)./ حَاشَ زيدٌ الأغنام: جمعها و ساقها (معجم الأفعال المتداولة)

وَ أَشْهَدُ أَنَّ أَبِي مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اخْتَارَهُ قَبْلَ أَنْ أَرْسَلَهُ وَ سَمَّاهُ قَبْلَ أَنِ اجْتَبَاهُ وَ اصْطَفَاهُ قَبْلَ أَنِ ابْتَعَثَهُ إِذِ الْخَلَائِقُ بِالْغَيْبِ مَكْنُونَةٌ وَ بِسَتْرِ الْأَهَاوِيلِ مَصُونَةٌ وَ بِنِهَايَةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ عِلْما مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَآيِلِ الْأُمُورِ وَ إِحَاطَةً بِحَوَادِثِ الدُّهُورِ وَ مَعْرِفَةً بِمَوَاقِعِ الْمَقْدُور:

شهادت می‌دهم که پدرم محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) بنده و پیامبر او است. او را اختیار نمود، پیش از این‌که پیام رسانش نماید، نامگذاری‌اش نمود، پیش از این‌که انتخابش نماید، و گزیده‌اش نمود، پیش از این‌که به رسالتش برانگیزاند. این انتخاب‌ها آن زمان اتفاق افتاد که مخلوقات در جهان غیب پنهانبودند و در پرده‌های وحشت به سر می‌بردند و با دورترین دنیای نیستی همسایگی داشتند. به خاطر این‌که خداوند تبارک و تعالی عالم به عواقب امور است، به رویدادهای روزگار احاطه دارد و خط سیر سرنوشت را می‌داند.

اصْطَفَاهُ، اجْتَبَاهُ، اخْتَارَهُ، مانند واژه‌هایی هستند که در اول خطبه تذکر داده شد. در فارسی، معادل دقیق این‌ها را نداریم و همه را به معنای برگزیدن معنا می‌کنیم (فاطمی)

مکنونة: أَكنَنْتُ. و كَنَنْتُ الشي‌ءَ: سَتْرتُه و صُنْتُه من الشمس... مَكْنُونٌ؛ أَي مستور من الشمس و غيرها (لسان العرب)

مَصُونَةٌ: صانَهُ: حَفظَهُ (القاموس المحيط)

الأهاویل: جمع الأهوال، و هو جمع الهول، و هو الخوف و الأمر الشديد (بحار الأنوار)./ هول: وحشت بزرگ، سختی وحشتناک، دشواری عظیم (المعجم البسیط)

مَآيِل الأمور: عواقبها: آل الشي‌ء يؤول أولا و مآلا: رجع، و الإيال اسم منه (بحار الأنوار)./ آلَ الشي‌ء يَؤُولُ إلى كذا: أى رجع (النهاية في غريب الحديث)

المقدور: و يحتمل أن يكون المراد بالمقدور: المقدر، بل هو أظهر ((بحار الأنوار)./ مقدور: همان مقدرات خدا: خداوند متعال از همان ابتدا علم داشته مثلا یکی پیغمبر می‌شود و یکی ابوسفیان... (خطبه حضرت زهرا...)./ دراحتجاج طبرسی، "وَ مَعْرِفَةً بِمَوَاقِعِ الْأُمُورِ" وجود دارد که "الْأُمُورِ" تکرار می‌شود و این از بانوی بلیغه چون صدیقه طاهره بعید است (فاطمی)

ابْتَعَثَهُ اللَّهُ إِتْمَاماً لِأَمْرِهِ وَ عَزِيمَةً عَلَى إِمْضَاءِ حُكْمِهِ وَ إِنْفَاذاً لِمَقَادِيرِ حَتْمِه فَرَأَى الْأُمَمَ فِرَقاً فِي أَدْيَانِهَا عُكَّفاً عَلَى نِيرَانِهَا عَابِدَةً لِأَوْثَانِهَا مُنْكِرَةً لِلَّهِ مَعَ عِرْفَانِهَا فَأَنَارَ اللَّهُ بِأَبِي مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه ظُلَمَهَا وَ كَشَفَ عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَهَا وَ جَلَى عَنِ الْأَبْصَارِ غُمَمَهَا وَ قَامَ فِي النَّاسِ بِالْهِدَايَةِ فَأَنْقَذَهُمْ مِنَ الْغَوَايَةِ وَ بَصَّرَهُمْ مِنَ الْعَمَايَةِ وَ هَدَاهُمْ إِلَى الدِّينِ الْقَوِيمِ وَ دَعَاهُمْ إِلَى الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ:

او را خداوند به خاطر کامل کردن امرش، تصمیم گرفتن بر امضای حکمش و اجرای مقدرات حتمی‌اش مبعوث نمود. این در زمانی بود که ملت‌ها را گروه‌های گوناگون در آیین‌های‌شان، اعتکاف کنندگان گرد آتش‌های‌شان، پرستندگان بت‌هاشان و انکار کنندگان خالق یگانه در عین شناختن‌شان دید. پس فضا‌های تاریک امت‌ها را با طلوع پدرم، محمد که درود خداوند بر او و خاندانش باد، روشن نمود، به پرسش‌های ابهام بر انگیز دل‌ها پاسخ داد و پرده غفلت را از رویچشم‌ها برداشت. او در بین مردم با مشعل هدایت بر خاست. آن‌ها را از گمراهی نجات بخشید، چشم بصیرت‌شان را باز نمود، به سوی دین استوار راهنمایی کرد و به رفتن از راه مستقیم فراخواند.

إِتْمَاماً لِأَمْرِهِ: یعنی آن کمالاتی که باید در نظام آفرینش به وجود آید، به واسطه‌ی بعثت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله تحقق پیدا کند، پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله بیاید و دیگران را هدایت و رهبری کند و آن امری را که خداوند از ازل داشته است، تمام و کامل نماید (خطبه حضرت زهرا...)

عَزِيمَةً: اراده و تصمیم، ترقّی (المعجم البسیط)

إِنْفَاذاً: نفذ: به اجرا در آمد، نفوذ کرد و گذشت (المعجم البسیط)./ إِنْفَاذاً لِمَقَادِيرِ حَتْمِه: خداوند مقدرات حتمی خود را به وسیله پیامبر اجرا و تنفیذ نمود. در این عبارت، موصوف به صفت اضافه شده است، یعنی مقادیر که موصوف است به صفت خود که حتمه باشد، اضافه شده است... مقدّرات حتمی این بوده که رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله بیاید و پیامبر شود، پس پیامبری حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله از مقدرات حتمی خدا بوده و مبعوث شدن آن حضرت، تنفیذی برای این تقدیر حتمی خداوند بوده است (خطبه حضرت...) ./ در احتجاج "إِنْفَاذاً لِمَقَادِيرِ رَحْمَتِهِ" وجود دارد (فاطمی)

عُكَّفاً: عكف يعكف و يعكف .. لزم المكان (لسان العرب)./ عکف: پیوسته کاری را انجام داد، پرداخت و مشغول شد (المعجم البسیط)

بُهَمَهَا: مبهماتها: خداوند به وسيله پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقاط مبهمي كه در دلها بود، برطرف كرد. اگر كسي به مسايلي مثل مرگ و زندگي، مبدأ خلقت، جهان آخرت سوالاتي داشت، اين ابهامات را بر طرف كرد (خطبه حضرت...)

غُمَمَهَا: پوشش، حيرت: از چشم هاشان، آن پوشش‌ها را كنارزد آن حيرت را بر طرف كرد (خطبه حضرت...)./ ظُلَمَهَا: و الضمير "في ظلمها" راجع إلى الأمم، و الضميران التاليان له يمكن إرجاعهما إليها و إلى القلوب و الأبصار (بحار الأنوار)

الْغَوَايَةِ: گمراهی هلاکت، فریفتگی (المعجم البسیط)

الْعَمَايَةِ: الجهل (شمس العلوم)./ العَمايةُ: الضَّلالُ، و هي فَعالَة من العَمَى (لسان العرب)./ آنچه که از فرهنگ‌ها بر می‌آید، این‌که فرق چندانی بین "غوایة" و "عمایة" نیست. چون "عمایة"، "عمی" را تداعی می‌کند، نسبت به آن، جهل و نابینایی برگردان مناسبی است (فاطمی)

ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ قَبْضَ رَأْفَةٍ وَ اخْتِيَارٍ وَ رَغْبَةٍ وَ إِيْثَارٍ فَمُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه مِنْ تَعَبِ هَذِهِ الدَّارِ فِي رَاحَةٍ قَدْ حُفَّ بِالْمَلَائِكَةِ الْأَبْرَارِ وَ رِضْوَانِ الرَّبِّ الْغَفَّارِ وَ مُجَاوَرَةِ الْمَلِكِ الْجَبَّارِ صَلَّى اللَّهُ عَلَى أَبِي نَبِيِّهِ وَ أَمِينِهِ وَ خِيَرَتِهِ مِنَ الْخَلْقِ وَ صَفِيِّهِ وَ السَّلَامُ عَلَيْهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ:

سپس خداوند او را با مهربانی به سوی خود فراخواند و با اختیار، رغبت و خود گذشتگی او قبض روحش نمود. محمد که درود خداوند بر او و خاندانش باد، از رنج این دنیا آسوده گردید! هم اکنون در بین فرشتگان نیکوکار، در رضوان پروردگار خطاپوش و در جوار مَلِک با جلال و جبروت قردارد. سلام و درود و رحمت و برکات خداوند بر پدرم، نبی، امین و بهترین برگزیده از مخلوقات او باد!

در رابطه با اختیار دو احتمال است: یکی این‌که خدا پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را اختیار کرد و او را برگزید و لذا قبض روحش کرد؛ و احتمال دوم این‌که حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله به اختیار خودش قبض روح شد، چون در روایات هم نقل شده که عزرائیل برای قبض روح افراد از هیچکس اجازه نمی‌گرفته است، اما از پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله اجازه گرفته است و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به اختیار خود، اجازه دادند تا عزرائیل قبض روحشان کند (خطبه حضرت...)

إِيْثَار: ترجیح دادن، برتر دانستن کسی یا چیزی را بر خود (المعجم البسیط)./ رغبة و إیثار: با رغبت و خودگذشتگي قبض روح شد (خطبه حضرت...)

تَعَبِ: خسته شدن، خستگی (المعجم البسیط)

حُفَّ: احاطه کرد، کند و برطرف کرد –موی صورت را- (المعجم البسیط)

ثُمَّ الْتَفَتَتْ إِلَى أَهْلِ الْمَجْلِسِ وَ قَالَتْ أَنْتُمْ عِبَادَ اللَّهِ نُصْبُ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ وَ حَمَلَةُ دِينِهِ وَ وَحْيِهِ وَ أُمَنَاءُ اللَّهِ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَ بُلَغَاؤُهُ إِلَى الْأُمَمِ زَعِيمُ حَقٍّ لَهُ فِيكُمْ وَ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَيْكُمْ وَ بَقِيَّةٌ اسْتَخْلَفَهَا عَلَيْكُمْ كِتَابُ اللَّهِ النَّاطِقُ وَ الْقُرْآنُ الصَّادِقُ وَ النُّورُ السَّاطِعُ وَ الضِّيَاءُ اللَّامِعُ بَيِّنَةٌ بَصَائِرُهُ مُنْكَشِفَةٌ سَرَائِرُهُ مُنْجَلِيَةٌ ظَوَاهِرُهُ مُغْتَبِطَةٌ بِهِ أَشْيَاعُهُ قَائِدٌ إِلَى الرِّضْوَانِ أَتْبَاعُهُ مُؤَدٍّ إِلَى النَّجَاةِ اسْتِمَاعُهُ بِهِ تُنَالُ حُجَجُ اللَّهِ الْمُنَوَّرَةُ وَ عَزَائِمُهُ الْمُفَسَّرَةُ وَ مَحَارِمُهُ الْمُحَذَّرَةُ وَ بَيِّنَاتُهُ الْجَالِيَةُ وَ بَرَاهِينُهُ الْكَافِيَةُ وَ فَضَائِلُهُ الْمَنْدُوبَةُ وَ رُخَصُهُ الْمَوْهُوبَةُ وَ شَرَائِعُهُ الْمَكْتُوبَةُ:

سپس توجه به اهل مجلس نموده فرمود: شما آی بندگان خداوند! برای امر و نهی الهی منصوب شدید، حاملان دین و وحی او، امینان خداوند بر خودتان و مبلغان او بر امت‌های دیگر هستید! بزرگی که حق برای او است و شما نسبت به او تعهدی دارید، با یادگار دیگری که پیامبر به عنوان خلیفه برای‌تان معرفی نمود، در بین شما قرار دارد. آن یادگار دیگر کتاب ناطق خداوند است؛ قرآن راست گفتار، نور رخشان، روشنایی تپنده؛ کتابی که حجت‌های آن دلیل، اسرار آن قابل انکشاف، ظاهر آن آشکار، پیروان آن مورد حسرت دیگران است؛ کتابی که رهبری کننده پیروانش به سوی بهشت است و شنیدن آن موجب نجات انسان‌ها می‌شود و به وسیله آن رسیدن به برهان‌های نورانی خداوند میسر می‌گردد؛ کتابی که واجبات آن تفسیر شده، به محرماتش هشدار داده شده، محکمات آن در پیش اهلش واضح است، برهان‌هایش کافی است، سنت‌هایش مستحب، مباحاتش بخشیده و سایر احکام و شرایع آن به رشته تحریر در آمده است!

نُصْبُ: منصوب. مصدر گاهی به معنای اسم فاعل و گاهی به معنای اسم مفعول می‌آید (فاطمی)./ نُصْبُ أَمْرِهِ: شما منصوب هستيد براي امر و نهي خدا (خطبه حضرت...)./ أي نصبكم اللّه لأوامره و نواهيه... و عباد اللّه منصوب على النداء (بحار الأنوار)

واژه‌های چون: النُّورُ، الضِّيَاءُ، السَّاطِعُ، اللَّامِعُ، بَيِّنَةٌ، بَصَائِرُ، مُنْكَشِفَةٌ، مُنْجَلِيَةٌ... نشان می‌دهند که بانو (سلام الله علیها) تا چه اندازه بر زبان و رموز زبانی، آشنا است و همین‌طور بر واژه‌های علمی چون: "عَزَائِم، بَيِّنَاتُ، فَضَائِل، رُخَص، شَرَائِع" مسلط است. هم تفاوت دقیق دسته اول را می‌داند و هم کاربرد دسته دوم را (فاطمی)

بُلَغَاؤُهُ إِلَى الْأُمَمِ: رساننده دين خدا (خطبه حضرت...)./ و بلغاؤه إلى الأمم: أي تؤدّون الأحكام إلى سائر الناس لأنكم أدركتم صحبة الرسول صلّى اللّه عليه و آله (بحار الأنوار)

زَعِيمُ: بزرگ قوم، فرمانروا، رئیس (المعجم البسیط)./ در احتجاج " زَعِيمُ حَقٍّ لَهُ فِيكُمْ " ثبت شده است اما مرحوم علامه و به تبع آن مرحوم آیت الله منتظری، احتمال "زعمتم" را برجسته

نموده‌اند. به نظر می‌آید "زَعِيمُ حَقٍّ لَهُ فِيكُمْ"، رساتر باشد. زیرا به دو امانت تذکر داده می‌شود (فاطمی)

وَ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَيْكُمْ: يك احتمال است که مراد از آن عهد نسبت به عترت پیامبر باشد؛ همان عهدی که در زمان حیاتش گرفت. دوم این که مراد قرآن باشد (خطبه حضرت زهر...)

البَقِيَّة: آنچه كه مانده باشد. البَقِيَّةُ الْبَاقِيَةُ: بهترين بازمانده؛ فلانٌ بَقِيَّةُ قَومِهِ: فلانى از بهترين بازمانده‌ى خانواده‌ى خود است (فرهنگ ابجدي)

ساطع: درخشان یا درخشنده، منتشر -در هوا- (المعجم البسیط)لامع: براق، رخشان (المعجم البسیط)./ لَمَعَ البرقُ و غيرُه، إذا أضاء، فهو لامعٌ... و يقال للسَّرابِ يَلْمَعٌ. كأنّه سمِّي بحركته و لَمَعانه (معجم مقاييس اللغه)./ چنان‌که می‌بینید، در فارسی، واژه دقیقی که فرق بین "ساطع" و "لامع" بگذارد، نداریم (فاطمی)

بَيِّنَةٌ: دلیل و حجت (المعجم البسیط)

أَشْيَاعُهُ: پیروانش. اشیاع جمع شیعه: پیرو (خطبه حضرت...)

قَائِدٌ: رهبر، فرمانده (المعجم البسیط)

بصائره: يعني حجت‌ها و براهين قرآن واضح است (خطبه حضرت...)./ و البصائر- جمع بصيرة- و هي الحجّة (بحار الأنوار)

عزايم: المراد بالعزائم: الفرائض (بحار الأنوار)

بَيِّنَاتُهُ: المراد بالبينات: المحكمات (بحار الأنوار)

الفضائل: السنن (بحار الأنوار)

رُخَص: المباحات (بحار الأنوار)

الشرائع: ما سوى ذلك من الأحكام كالحدود و الديات أو الأعم (بحار الأنوار)

فَجَعَلَ اللَّهُ الْإِيمَانَ تَطْهِيراً لَكُمْ مِنَ الشِّرْكِ وَ الصَّلَاةَ تَنْزِيهاً لَكُمْ عَنِ الْكِبْرِ وَ الزَّكَاةَ تَزْكِيَةً لِلنَّفْسِ وَ نَمَاءً فِي الرِّزْقِ وَ الصِّيَامَ تَثْبِيتاً لِلْإِخْلَاصِ وَ الْحَجَّ تَشْيِيداً لِلدِّينِ وَ الْعَدْلَ تَنْسِيقاً لِلْقُلُوبِ وَ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَة وَ الْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَى اسْتِيجَابِ الْأَجْرِ وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ وَ بِرَّ الْوَالِدَيْنِ وِقَايَةً

مِنَ السُّخْطِ وَ صِلَةَ الْأَرْحَامِ مَنْسَأَةً فِي الْعُمُرِ وَ مَنْمَاةً لِلْعَدَدِ وَ الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ وَ الْوَفَاءَ بِالنَّذْرِ تَعْرِيضاً لِلْمَغْفِرَةِ وَ تَوْفِيَةَ الْمَكَايِيلِ وَ الْمَوَازِينِ تَغْيِيراً لِلْبَخْسِ وَ النَّهْيَ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ تَنْزِيهاً عَنِ الرِّجْسِ وَ اجْتِنَابَ الْقَذْفِ حِجَاباً عَنِ اللَّعْنَةِ وَ تَرْكَ السَّرِقَةِ إِيجَاباً لِلْعِفَّةِ وَ حَرَّمَ اللَّهُ الشِّرْكَ إِخْلَاصاً لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ فَ "اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ" وَ أَطِيعُوا اللَّهَ فِيمَا أَمَرَكُمْ بِهِ وَ نَهَاكُمْ عَنْهُ فَإِنَّهُ "إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء":پس خداوند ایمان را وسیله تطهیر شما از نجاست شرک، نماز را وسیله دوری شما از تکبر، زکات را سبب تزکیه نفس و افزایش روزی، روزه را سبب ثبوت اخلاص، حج را سبب ارتفاع قله دین، عدل را وسیله هماهنگی دل‌ها، طاعت ما را سبب نظم جامعه، امامت ما را سبب دوری از تفرقه، جهاد را سبب عزت اسلام، شکیبایی را سبب رسیدن به پاداش الهی، امر به معروف را وسیله اصلاح عمومی، نیکویی به پدر و مادر را وسیله پیشگیری از غضب خودش، صله ارحام را سبب افزایش عمر و کثرت عدد، قصاص را وسیله جلوگیری از خون‌ریزی، وفای به نذر را سبب عروض مغفرت، رعایت صحیح پیمانه و وزن را سبب منع از کم فروشی، نهی از شرابخواری را سبب آلوده نشدن به پلیدی، دوری از نسبت ناروا را سپر تیر لعنت و دوزدی نکردن را موجب پاک دامنی قرار داد و خداوند شرک را حرام نمود تا ربوبیتش آمیزه چیزی نگردد. پس "تقوای الهی را آن‌چنان‌که حق تقوای او است، رعایت نمایید و تن به مرگ ندهید مگر این‌که وقت مردن مسلمان باشید." و خداوند را در آنچه امر نموده و از آنچه نهی نموده اطاعت کنید. آری، "از بندگان خداوند تنها دانشمندانند که از او می‌ترسند."

در احتجاج "أمانا لِلْفُرْقَةِ" دارد؛ یعنی به جای "من"، "ل" ثبت شده است (فاطمی)

تَشْيِيداً: شَیَّدَ: ساخت، بر پا کرد، بنا کرد (المعجم البسیط)./ شيّدتُ البناء تشييداً و أَشَدْتُ الحديثَ إشادةً، إذا نمّيته و رفعته (جمهرة اللغة)./ شَيَّدَ البناءَ: ساختمان را بالا برد و ساخت (فرهنگ ابجدي)

تَنْسِيقاً: التنسیق: التنظیم (بحار الأنوار)./ تنسیق: هماهنگي، هماهنگی کردن (المعجم البسیط)./ وَ الْعَدْلَ تَنْسِيقاً لِلْقُلُوبِ: خداوند عدالت را قرار داده است برای این‌که دل‌ها را با هم وابسته و هماهنگ کند (خطبه حضرت...)

نِظَاماً لِلْمِلَّةِ: خداوند طاعت از ما اهلبیت را واجب قرار داده است. زیرا موجب نظم شريعت می‌شود (خطبه حضرت...)

الْمِلَّةِ: الدين و الشريعة (مجمع البحرين)./ از توضیح مجمع البحرین بر می‌آید که گاهی دين، ملت و شریعت مترادف هم هستند (فاطمی)

حَقْناً: بازداشتن، منع کردن، حفظ کردن (المعجم البسیط)

مَنْسَأَةً: مِفْعَلَةٌ من النَّسْ‌ءِ، أي سببٌ لتأْخير (الطراز الأول)./ مَنْسأة به فتح میم باشد، اسم مکان می‌شود، یعنی محل نسأ و تأخیر افتادن در عمر؛ و اگر مِنْسَأة به کسر میم باشد، اسم آلت است، یعنی آلت و وسیله‌ی تأخیر در عمر؛ و در هر دو صورت دلالت بر طولانی شدن عمر می‌کند (خطبه حضرت...)مَنْمَاةً: اسم مكان أو مصدر ميمي .. أي يصير سببا لكثرة عدد الأولاد و العشائر (بحار الأنوار)

لِلْبَخْس: بخس: بهای کم، زیر قیمت، ناچیز، اندک (المعجم البسیط)

للعفّة: عِفَّة: پاکدامنی (المعجم البسیط)

ثُمَّ قَالَتْ أَيُّهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنِّي فَاطِمَةُ وَ أَبِي مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه أَقُولُ عَوْداً وَ بَدْواً وَ لَا أَقُولُ مَا أَقُولُ غَلَطاً وَ لَا أَفْعَلُ مَا أَفْعَلُ شَطَطاً "لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ!" فَإِنْ تَعْزُوهُ وَ تَعْرِفُوهُ تَجِدُوهُ أَبِي دُونَ نِسَائِكُمْ وَ أَخَا ابْنِ عَمِّي دُونَ رِجَالِكُمْ وَ لَنِعْمَ الْمَعْزِيُّ إِلَيْهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ صَادِعاً بِالنِّذَارَةِ مَائِلًا عَنْ مَدْرَجَةِ الْمُشْرِكِينَ ضَارِباً ثَبَجَهُمْ

آخِذاً بِأَكْظَامِهِمْ دَاعِياً إِلَى سَبِيلِ رَبِّهِ "بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ" يَكْسِر الْأَصْنَامَ وَ يَنْكُثُ الْهَامَ حَتَّى انْهَزَمَ الْجَمْعُ وَ وَلَّوُا الدُّبُرَ حَتَّى تَفَرَّى اللَّيْلُ عَنْ صُبْحِهِ وَ أَسْفَرَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ وَ نَطَقَ زَعِيمُ الدِّينِ وَ خَرِسَتْ شَقَاشِقُ الشَّيَاطِينِ وَ طَاحَ وَشِيظُ النِّفَاقِ وَ انْحَلَّتْ عُقَدُ الْكُفْرِ وَ الشِّقَاقِ:

آنگاه، فرمود: آی مردم! من فاطمه هستم و پدرم محمد است که درود خداوند بر او و خاندانش باد! تناقضی در آغاز و پایان سخنم نیست، به اشتباه تکلم نمی‌کنم و از حق فاصله نمی‌گیرم. برای شما پیامبری از نوع خودتان آمد که تحمل رنج‌تان بر او دشوار بود! بر هدایت شما حرص می‌ورزید و نسبت به اهل ایمان مهر و دلسوزی فراوان داشت! اگر او را نسب سنجی نمایید و مورد شناسایی قرار دهید، پدر من و برادر پسر عموی من می‌یابید، نه پدر زنان و مردان‌تان و چه افتخار بزرگ است، نسبت داشتن به او! سلام و درود خداوند بر او و خاندانش باد! پس رسالتش را به خوبی به فرجام رساند، در حالی که اظهار کننده خطرهای پیش‌رو بود، دور شونده از راه مشرکین بود، هدف گیرنده کمرگاه‌شان بود، سد کننده گلوگاه شان بود و دعوت کننده به راه پروردگارش با حکمت و موعظه حسنه بود. بت‌ها را ریز ریز می‌نمود و سرهای آنان را هدف قرار می‌داد. تا این‌که جمع‌شان با شکست مواجه شدند و وادار به عقب نشینی گردیدند. بر شب دیر پای سپیده دمید، گوهر حق درخشید، رهبر دین زبان گشود، زبان عربده شیاطین لال شد، سفله‌های نفاق به هرسو خزیدند و پیوند کفر و شقاوت از هم گسست.

عَوْداً وَ بَدْواً: أي أوّلا و آخر (بحار الأنوار)./ عودا و بدوا: مكرر مي‌گويم (خطبه حضرت...)شَطَطاً: و الشَّطَطُ: الجور و الظلم و البعد عن الحق (مجمع البحرين)./ فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ: كلمه " شطط" به معناى جور است و معناى جمله اين است كه: اى داوود بين ما حكمى كن كه به حق باشد، و در حكم كردنت جور مكن (ترجمه تفسير الميزان)

تَعْزُوهُ: يقال: عزوته إلى أبيه: أي نسبته إليه. أي إن ذكرتم نسبه و عرفتموه تجدوه أبي (بحارالأنوار)

وَ لَنِعْمَ الْمَعْزِيُّ إِلَيْهِ: چه سعادتمند است كسي كه به او نسبت داده مي‌شود (خطبه حضرت...)

عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ: شدید علیه عنتکم أي مشقتکم (تفسیر شبر)./ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ: أي شاق عليه عنتكم و لقاؤكم المكروه، فهو يخاف عليكم سوء العاقبة و الوقوع فى العذاب (الموسوعة القرآنية)./ "ما" در "ما عنتم" حرفیه مصدریه غیر زمانیه است -ر.ک. مغنی اللبیب، ج1، ص399- (فاطمی)

صَادِعاً: الصّدع: الإظهار، تقول: صدعت الشّي‌ء، أي أظهرته، و صدعت بالحقّ: إذا تكلّمت به جهارا. قال اللّه تعالى: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَر (بحارالأنوار)./ فاصدع بما تؤمر: أظهر بما تؤمر: آنچه را که مأمور شده‌ای اظهار و بیان کن (خطبه حضرت...)./ الصَّدْع: شكاف و شكستگى در اجسام سخت، مثل شيشه آهن و مانند آن‌ها (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)

النِّذَارَةِ: الإنذار و هو الإعلام علي وجه التخويف (بحار الأنوار)./ أنذر: هشدار داد، بیمناک گردانید. صافرة الإنذار: آژیر خطر (المعجم البسیط)

مَدْرَجَةِ: المذهب والمسلك (بحار الأنوار)./ مَائِلًا عَنْ مَدْرَجَةِ الْمُشْرِكِينَ: در حالي به طريق مشركين، پشت پا زده است (خطبه حضرت...)

ثَبَجَهُمْ: وسط الشيئ و معظمه (بحار الأنوار)./ ثبج: وسط و كمر (خطبه حضرت...)

أَكْظَامِهِمْ: مخرج النفس من الحلق (بحار الأنوار)./ ضَارِباً ثَبَجَهُمْ آخِذاً بِأَكْظَامِهِمْ: در حالي كه بر كمر مشركين زده و گلوگاه آنان را گرفته بود (خطبه حضرت...)

يَكْسِر: نسخه بیروت بحار همین "یکسر" می‌باشد و معنای "کسر" واضح است. منتها در احتجاج و در واژه شناسی بحار، چند احتمال دیگر هم وجود دارد. در احتجاج مطلب را این‌گونهمی‌خوانیم: يجف الأصنام و في بعضها "يجذ" أي يكسر. در بحار، ای‌نطور می‌خوانیم: و في الكشف و غيره: يجذّ الأصنام، من قولهم: جذذت الشّي‌ء .. أي كسّرته، و منه قوله تعالى: فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً (فاطمی)

ینکث: نَكَثَ: الرَّجُلُ العَهْدَ نَكْثاً مِنْ بَابِ قَتَلَ نَقَضَهُ و نَبَذَه (المصباح المنير)./ چنان‌که می‌بینید، "نکث" به معنای "نقض" است و "نقض" به معنای شکستن خاص می‌آید. امکان دارد زبان قدرتمند بانو، این هنجار را شکسته باشد و از آن عموم شکستن اراده کرده باشد (فاطمی)

الْهَامَ: و الهام جمع الهامة- بالتخفيف فيهما- و هي الرّأس (بحار الأنوار)./ هامة: رأس یا قله هر چیزی (المعجم البسیط)

وَلَّوُا الدُّبُرَ: عقب نشيني كردند: تا اين‌كه جمعيت مشركين را از بين برد و همه عقب نشينيى كردند (خطبه حضرت...)./ فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ يعني فلا تجعلوا ظهوركم مما يليهم أي فلا تنهزموا (مجمع البیان)

تَفَرَّى اللَّيْلُ: تا اين‌كه شب كنار رفت و صبح آشكار شد (خطبه حضرت...)./ معنای استعاری آن در بخش تصویرها توضیح داده شد. در کتاب بالا، معنای کنایی اراده شده است (فاطمی)

وَ أَسْفَرَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ: و أسفر الحق عن محضه و خالصه. و يقال: أسفر الصّبح: أي أضاء (بحار الأنوار)./ وَ أَسْفَرَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ: حق از موضع خالصش ظاهر شد (خطبه حضرت...)

خَرِسَ: گنگ شد (المعجم البسیط)

شقاشق الشياطين: و الشقاشق جمع شقشقة و هي شي‌ء كالرية يخرجها البعير من فيه إذا هاج... و إسناد الخرس إلى الشقاشق مجازي (بحارالأنوار)./ شَقَاشِقُ: جمع: شقشقه است. وقتی شتر غضبناک می‌شود و می‌خواهد نعره بکشد، دهانش کف می‌کند و چیزی مانند شش از دهانش خارج می‌شود... در این‌جا کفار به آن شتر تشبیه شده‌اند؛ منظور این است که وقتی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به سخن در آمد، صدای نعره شیاطین بریده و خاموش شد (خطبه حضرت...)

طَاحَ: يقال: طاح فلان يطوح إذا هلك أو أشرف على الهلاك و تاه في الأرض و سقط (بحار الأنوار)./ طَاحَ: افتاد، سقوط کرد. إطاحه: سرنگوني (المعجم البسیط)

وَشِيظُ: و الوشيظ: الرّذل و السّفلة من النّاس، و منه قولهم: إيّاكم و الوشائظ. و قال الجوهري الوشيظ: لفيف من النّاس ليس أصلهم واحدا (بحار الأنوار)./ وشيظ النفاق: جمعيت نفاق. در لغت به افراد پست و فرو مایه و بی اصل و نصب گفته می‌شود (خطبه حضرت...)

وَ فُهْتُمْ بِكَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ فِي نَفَرٍ مِنَ الْبِيضِ الْخِمَاصِ وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ مَذْقَةَ الشَّارِبِ وَ نُهْزَةَ الطَّامِعِ وَ قَبْسَةَ الْعَجْلَانِ وَ مَوْطِئَ الْأَقْدَامِ تَشْرَبُونَ الطَّرْقَ وَ تَقْتَاتُونَ الْقِدَّ أَذِلَّةً خَاسِئِينَ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِكُمْ:

شما در حالی به کلمه توحید در بین سپید رویان روزه‌دار زبان گشودید که بر لب پرتگاه جهنم به سر می‌بردید! شربت چشندگان بودید، فرصت آزمندان بودید، آتش شتاب‌زدگان بودید و پایمال هرکس و ناکس! آب آمیخته با سرگین سر می‌کشیدید و پوست دباغی نشده قوت زندگی‌تان را تشکیل می‌داد! ذلت‌زدگان مطرود بودید! هراسان از این‌که مردم گرداگردتان شما را به بردگی بربایند!

فُهْتُمْ: فاهَ الرّجُلُ يَفِيهُ؛ يَفُوهُ: إِذا تَكَلَّمَ (تاج العروس)

كَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ: كلمة التوحيد، و فيه تعريض بأنه لم يكن إيمانهم عن قلوبهم (بحار الأنوار)

نَفَر: کل مردم، گروهی از سه تا ده نفر (المعجم السیط)

الْبِيضِ الْخِمَاصِ: و البيض جمع أبيض و هو من النّاس خلاف الأسود و الْخِمَاصُ: جمع خميص، و الخماصة تطلق على دقة البطن خلقة و على خلوّه من الطّعام، يقال: فلان خميص البطن من أموال النّاس أي عفيف عنها والمراد بالبيض الخماص: إمّا أهل البيت عليهم السلام و يؤيده ما في كشف الغمة... (بحار الأنوار)./ بيض، جمع ابيض: سفيد. خماص، جمع خميص: شكم خالي اشاره به آن‌هايي كه اهل روزه هستند: شما در ميان عده‌أي از انسان‌هاي آبرومند سفيد روي روزه دار بوديد (خطبه حضرت...)./ در بخش تصویرها به این نکته اشاره شده است (فاطمی)

شَفا: لب. شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ: شما بر لب حفره آتش بودید (خطبه حضرت...)

مَذْقَةَ: المَذْقة: الشربة من اللبن (لسان العرب)./ مذقة الشّارب: شما محل چشيدن تشنگان بوديد (خطبه حضرت...)

النُّهْزَةُ: الفرصة: أي كنتم قليلين أذلّاء يتخطّفكم الناس بسهولة (بحار الأنوار)./ در احتجاج "نَهْزَةَ" دارد اما "نَهْزَةَ" به فتح "ن"، به معنای فرصت، در فرهنگ‌ها وجود ندارد (فاطمی)قَبْسَة: شعلة من نار يقتبس من معظمها (بحار الأنوار)./ قبس: شعله‌ای که از آتش انبوه گرفته شود، پاره آتش، اخگر (المعجم البسیط)./ قَبْسَةَ الْعَجْلَانِ: محل اقتباس آدم‌هاي شتابزده بوديد (خطبه حضرت...)./ قَبْسَةُ العَجْلَانِ: ضرب المثلى است در شتاب به كسى كه داخل خانه‌اى مى‌شود و توقف نمى‌كند مگر به اندازه آتش بردن (فرهنگ ابجدي)./ بعید نیست که این ضرب المثل، از همین اثر گرفته شده باشد. داستان پشت آن را در بخش تصویرها بخوانید (فاطمی)

الطَّرْقَ: ماء السماء الذي تبول به الابل و تبعر (بحار الأنوار)./ الطَّرْق: الماء الذي طَرَقَتْه الدوابّ؛ أي خاضَته، و بالَت فيه، و بعرت؛ فتغيّر و اصفرَّ (الفائق)./ طَرَق: گودال‌هايي در وسط راه از آب باران پر مي‌شده و حيوانات مختلف در آن ادرار مي كرد (خطبه حضرت...)

تَقْتَاتُونَ: قوت، اصل آن اقتوت در باب افتعال، اقتات، تقتات، تقتاتون: قوت شما، غذاي شما (خطبه حضرت...)

الْقِدَّ: پوست دباغي نشده (خطبه حضرت...)./ و القِدَّةُ: القطعة من الشي‌ء... و القِد سَيْرٌ يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ (لسان العرب)./ السَّيْر: القطعة المستطيلة من الأدم (جمهرة اللغة)./ القِدّ: دوال چرمى، پوست بريده شده، تازيانه، هر چيز بريده شده (فرهنگ ابجدي)

خاسیء: الخاسئ: المبعد المطرود (بحار الأنوار)./ خاسیء: سگ یا خوک طرد شده. خسأ: راند و طرد کرد –سگ- را. إخسأ: خفه شو (المعجم السیط)

يَتَخَطَّفَكُمُ: الْخَطْفُ و الِاخْتِطَافُ: يعنى ربودن چيزى با شتاب و سرعت، فعلش- خَطِفَ يَخْطَفُ و خَطَفَ يَخْطِفُ است كه بهر دو صورت خوانده شده (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)./ التّخطّف: استلاب الشّي‌ء و أخذه بسرعة... اقتبس من قوله تعالى: وَ اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ (بحار الأنوار)

فَأَنْقَذَكُمُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى بِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه بَعْدَ اللَّتَيَّا وَ الَّتِي وَ بَعْدَ أَنْ مُنِيَ بِبُهَمِ الرِّجَالِ وَ ذُؤْبَانِ الْعَرَبِ وَ مَرَدَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ أَوْ نَجَمَ قَرْنُ الشَّيْطَانِ أَوْ فَغَرَتْ فَاغِرَةٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَذَفَ أَخَاهُ فِي لَهَوَاتِهَا فَلَا

يَنْكَفِئ‌حَتَّى يَطَأَ جَنَاحَهَا بِأَخْمَصِهِ وَ يُخْمِدَ لَهَبَهَا بِسَيْفِهِ مَكْدُوداً فِي ذَاتِ اللَّهِ مُجْتَهِداً فِي أَمْرِ اللَّهِ قَرِيباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ سَيِّداً فِي أَوْلِيَاءِ اللَّهِ مُشَمِّراً نَاصِحاً مُجِدّاً كَادِحاً لَا تَأْخُذُهُ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ وَأَنْتُمْ فِي رَفَاهِيَةٍ مِنَ الْعَيْشِ وَادِعُونَ فَاكِهُونَ آمِنُونَ تَتَرَبَّصُونَ بِنَا الدَّوَائِرَ وَ تَتَوَكَّفُونَ الْأَخْبَارَ وَ تَنْكِصُونَ عِنْدَ النِّزَالِ وَ تَفِرُّونَ مِنَ الْقِتَالِ:

سپس خداوند تبارک و تعالی شما را از آن روزگار طاقت فرسا توسط محمد که درود خداوند بر او و خاندانش باد، نجات داد. بعد از این‌که او را با شجاعان بی‌باک و گرگان عرب و سرکشان اهل کتاب مبتلا نمود. هر زمانی که آتش جنگ را شعله‌ور می‌کردند، خداوند آن را خاموش می‌فرمود و هر زمانی که شاخ شیطان پدیدار می‌گشت و یا هر زمانی که اژدر‌های شرک دهان می‌گشودند، برادرش را در حلقوم آن‌ها می‌افکند! برادری که عرق ریز راه خداوند، سخت‌کوش فهم امر خداوند، مقرب رسول خداوند، سرور اولیای خداوند، آماده دفاع، نصیحت‌گر، جدی و زحمت‌کش بود و در راه تحقق دین الهی از هیچ ملامتگری هراس نداشت! پس او بر نمی‌گشت مگر این‌که اندام‌شان را لگد مال می‌کرد و با شمشیرش آتش خشم شان را فرو می‌نشان! شما در آن هنگام‌ها در آسایش به سر می‌بردید، در حالی که روحیه بی‌خیالی و خوشگذرانی همراه‌تان بود. منتظر رسیدن پیش آمدهای ناگوار برای ما بودید، اخبار را از دور پیگیری می‌کردید، در نبردهای تن به تن عقب نشینی می‌کردید و از میدان‌های جنگ می‌گریختید!

بَعْدَ اللَّتَيَّا وَ الَّتِي: هما كنايتان عن الداهية الصّغيرة و الكبيرة... و اللَّتَيَّا: بفتح اللام و تشديد الياء تصغير الّتي (بحار الأنوار)./ ضرب

المثلي است: یعنی بعد این همه اتفاقات (خطبه حضرت...)./ از این ضرب المثل مولا هم استفاده کرده است: هَيْهَاتَ بَعْدَ اللَّتَيَّا وَ الَّتِي وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِي طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّه (فاطمی)

مُنِيَ: مُنِيَ بِكَذَا- على صيغة المجهول- أي ابْتُلِي (بحار الأنوار)./ مبتلا شد (خطبه حضرت..)

بُهَمِ الرجال: و بُهَمُ الرِّجَالِ: الشّجعان منهم لأنّهم لشدّة بأسهم لا يدري من أين يؤتون (بحار الأنوار)./ بُهَمِ جمع بهمة است و به آدم‌های شجاعی که منطق و استدلال سرشان نمی‌شوند، می‌گویند (خطبه حضرت...)./ و رجل بُهْمَةٌ: شجاع لا يُدرى من أين يُؤتى، و الجمع بُهَم (جمهرة اللغة)

ذُؤْبَانِ: جمع ذئب. و ذُوْبَانُ الْعَرَبِ: لُصُوصُهُمْ وَ صَعَالِيكُهُمْ الذين لا مال لهم و لا اعتماد عليهم (بحار الأنوار)

مَرَدَةِ: العتاة المتكبّرون المجاوزون للحدّ. (بحار الأنوار)./ مارد: عاصی، سرپیچی کننده، سرکش، نافرمان: ج: مرّاد، مردة (المعجم البسیط)

نَجَمَ: ظهر و طلع (بحار الأنوار)./ نجم: پدید آمد، ظاهر شد (المعجم البسیط)قَرْنُ الشَّيْطَانِ: امته و تابعوه (الإحتجاج)./ قَرْنُ الشّيطانِ: همسان و پيرو شيطان، تمام اين عبارات به شباهت همان قرن، در معنى شاخ است (مفردات الفاظ قرآن)

فَغَرَ: باز کرد (المعجم البسیط)./ و فغرفاه .. أي فتحه، و فغرفوه .. أي انفتح - يتعدّى و لا يتعدّى- (بحار الأنوار)

فَاغِرَةٌ: و الفاغرة من المشركين: الطائفة العادية منهم تشبيها بالحية أو السبع، و يمكن تقدير الموصوف مذكرا على أن يكون التاء للمبالغة (بحار الأنوار)

قذف: پرتاب کرد، تهمت زد (المعجم البسیط). و القذف: الرّمي، و يستعمل في الحجارة كما أنّ الحذف يستعمل في الحصا، يقال هم بين حاذف و قاذف (بحار الأنوار)

لَهَوَاتِهَا: جمع لَهَاة، و هي اللّحمة في أقصى سقف الفم... (بحار الأنوار)./ لَهَاة: گوشت سقف آخر دهان، زبان کوچک. جمع: لهوات، لهی (المعجم البسیط)./ قَذَفَ أَخَاهُ فِي لَهَوَاتِهَا: بردارش را در حلقوم و دهان آن‌ها می‌انداخت. دهان ابوسفیان را چه کسی باید ببندد (خطبه حضرت)

يَنْكَفِئ: يرجع. أي رجع، من قولهم: كفأت القوم كفأ: إذا أرادوا وجها فصرفتهم عنه إلى غيره فانكفئوا .. أي رجعوا (بحار الأنوار)

أَخْمَص: أَخْمَصُ القدم: باطنها الذي لا يصيب الأرض (مجمع البحرين)./ أَخْمَصُ القدم: گودى كف پا (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)

يُخْمِدَ: خاموش می‌کرد. خَمد: خاموش شد، فرو نشست. خمدت انفاسه: مرد (المعجم البسیط)

لَهَب: زبانه آتش. لهیب: زبانه آتش و شدت حرارت آن (المعجم البسیط)

مَكْدُوداً: کدْ: تلاش شدید در کار. کدّ: تلاش کرد و عرق ریخت (المعجم السیط)./ مکدود از ماده "کدّ" است: شدت سختی و فشار: در حالی كه در راه خدا در فشار و سختی و در انجام دستورات خدا سخت‌كوش تلاشگر بود (خطبه حضرت...)

مُشَمِّراً: شمّر: براي كار مهيا شد. شمر عن صاعد الجد: به كاری همت گماشت (المعجم البسیط)./ مشمرا ناصحا: مهیا و خیر‌خواه مردم بود (خطبه حضرت...)

كَادِح: تلاشگر، زحمتکش (المعجم البسیط)./ الکدح: العمل و السعی (بحار الأنوار)وَادِعُونَ: وَدُعَ الرجل بالضم، فهو وَدِيعٌ، أى ساكنٌ (الصحاح)./ الدَّعَةُ: الخفض. تقول: منه ودع الرّجل .. فهو وديع أي ساكن (بحار الأنوار)./ وادعون: ساكت و آرام بودید؛ خودتان را گرفتار جنگ نمي كرديد (خطبه حضرت...)

فَاكِهُونَ: ناعمون (بحار الأنوار)./ فَاكِهُونَ: اهل خوشگذرانی (خطبه حضرت)

الدَّوَائِرَ: صروف الزّمان و حوادث الأيام و العواقب المذمومة، و أكثر ما تستعمل الدائرة في تحوّل النعمة إلى الشّدة، أي كنتم تنتظرون نزول البلايا علينا و زوال النعمة و الغلبة عنّا (بحار الأنوار)./ الدَّوَائِرَ: جمع دائرة: مصيبت و سختی (خطبه حضرت)./ وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ أي: يحيط بهم السّوء إحاطة الدّائرة بمن فيها، فلا سبيل لهم إلى الانفكاك منه بوجه (مفردات ألفاظ القرآن)

تَتَوَكَّفُونَ: التَّوَكُّفُ: التّوقّع، و المراد أخبار المصائب و الفتن (بحار الأنوار)./ توکّف: توقع و انتظار: از دور منتظر شنيدن اخبار و وقايع بوديد (خطبه حضرت)

تَنْكِصُونَ: نَكَص الرجلُ يَنْكِص: رجع إلى خلفه (المحكم و المحيط الأعظم)./ النُّكُوصُ: الإحجام و الرّجوع عن الشّي‌ء (بحار الأنوار./ تَنْكِصُونَ: در مواقع بحراني عقب نشيني مي‌كرديد (خطبه حضرت...)

النِّزَالِ: نبرد تن به تن (المعجم السیط)./ و النِزال: أن ينزل القرنان عن إبلهما إلى خيلهما فيتضاربا (بحار الأنوار)

فَلَمَّا اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ دَارَ أَنْبِيَائِهِ وَ مَأْوَى أَصْفِيَائِهِ ظَهَرَ فِيكُمْ حَسَكَةُ النِّفَاقِ وَ سَمَلَ جِلْبَابُ الدِّينِ وَ نَطَقَ كَاظِمُ الْغَاوِينَ وَ نَبَغَ خَامِلُ الْأَقَلِّينَ وَ هَدَرَ فَنِيقُ الْمُبْطِلِينَ فَخَطَر فِي عَرَصَاتِكُمْ وَ أَطْلَعَ الشَّيْطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ هَاتِفاً بِكُمْ فَأَلْفَاكُمْ لِدَعْوَتِهِ مُسْتَجِيبِينَ وَ لِلْغِرَّة فِيهِ مُلَاحِظِينَ ثُمَّ اسْتَنْهَضَكُمْ فَوَجَدَكُمْ خِفَافاً وَ أَحْمَشَكُمْ فَأَلْفَاكُمْ غِضَاباً فَوَسَمْتُمْ غَيْرَ إِبِلِكُمْ وَ وَرَدْتُمْ غَيْرَ مَشْرَبِكُمْ:

هنگامی که خداوند، برای پیامبرش خانه انبیا و سرای برگزیدگانش را اختیار نمود، تیغ‌های نفاق در بین شما سر بر کشید، جامه دین کهنه شد، گمراهان بی‌تفاوت زبان گشودند، اوباش‌های بی‌نام و نشان پا به میدان گذاشتند، گردن‌کشان دشمن حق، نعره زدند و چونان گاوهای وحشی در دشت حیرت‌تان دم جنباندند! شیطان در حالی که شما را به سمت خود می‌خواند، سرش را از مخفی‌گاهش بیرون آورد. شما را اجابت کننده دعوتش یابید و تماشاگر نیرنگش فهمید. آنگاه به جنب و جوش‌تاندرآورد، احساس کرد که بسیار سبک مغزید و غضبناک‌تان نمود، فهمید که آتش خشم حقارت‌های گذشته در شما پنهان است. بدینسان شتر غیر خودتان را داغ نمودید و وارد آبشخور دیگران گشتید!

مَأْوَى: سرپناه (المعجم البسیط)

حَسَكَةُ: الحَسَكُ: نبات له ثمرة خشنة تَعْلَقُ بأَصواف الغنم، و كل ثمره تشبهها نحو ثمرة القُطْب و السَّعْدَان و الهَرَاسِ و ما أَشبهه (لسان العرب)./ گياه خاردار، استخوان ريز ماهى... السعدان: گياهى است خاردار كه از بهترين علف آذوقه‌ى شتر است... الهراس: نام گياهى است با خارهاى بزرگ. (فرهنگ ابجدي)./ حسکة: تیغ و خار. در کلام حضرت استعاره به کاررفته است (خطبه

حضرت...)./ الحَسَكُ: نَبَاتٌ له ثَمَرٌ خَشِنٌ يَتَعَلَّقُ بالشَّيْ‌ءِ... و القُنْفُذُ الضَّخْمُ أيضاً (المحيط في اللغة)

سَمَلَ: الثَّوْبُ الخَلَق (المحيط في اللغة)./ سَمِل: ژنده، کهنه (المعجم البسیط)

جِلْبَابُ: و الجلباب- بالكسر- الملحفة و قيل: ثوب واسع للمرأة غير الملحفة و قيل: هو إزار و رداء. و قيل: هو كالمقنعة تغطّي به المرأة رأسها و ظهرها و صدرها (بحار الأنوار)./ جَلباب: جامه یا پیراهن بلند و گشاد (المعجم البسیط)

كَاظِمُ: الكظوم: السكوت (بحار الأنوار)./ نطق كاظم الغاوين: گمراهان ساكت بي‌تفاوت به سخن درآمدند (خطبه حضرت...)./ الكاظِم: خاموش، ساكت (فرهنگ ابجدي)./ کظم: فرونشان –خشم را- (المعجم البسیط)

نَبَغَ: ظهر. و نَبَغَ الشّي‌ءُ كمنع و نصر أي ظهر (بحار الأنوار)

خَامِلُ: من خفي ذكره و صوته و كان ساقطا لا نباهة له (بحار الأنوار)./ خامل: فرو نشسته و خاموش، بی‌جنب و جوش، تنبل، سست و ضعیف (المعجم االبسیط)

الْأَقَلِّينَ: المراد بالأقلين: الأذلّون (بحار الأنوار)./ وَ نَبَغَ خَامِلُ الْأَقَلِّينَ: فرومایگان گمنام به صحنه آمده و ظاهر شدند (خطبه حضرت...)

هَدَرَ: الهَدْرُ: ترديد البعير صوته في حنجرته ( بحار الأنوار)./ به صدا در آمدند (خطبه حضرت...)./ هدر: صدای بلند ایجاد کرد، آواز خوان –کبوتر- باطل و مهدور کرد –خون را- (المعجم البسیط)فَنِيقُ: هو الفحل المُكرّم عند أهله المُقْرَم لا يؤذَى و لا يُركب (أساس البلاغة)./ چنان‌که می‌بینید، اصل "فنیق"، شتری است که برای تولید نسل نگهداری می‌شود و و خیلی هم پیش اهلش قابل احترام است. این‌جا اما استعاره از شجاع می‌باشد و بار منفی دارد. چون با "المبطلین" ترکیب شده است (فاطمی)

فَخَطَر: خطر البعير بذنبه يخطر بالكسر خطرا و خطرانا إذا رفعه مرّة بعد مرّة و ضرب به فخذيه (بحار الأنوار)./ خَطَر: دم جنباندن. (خطبه حضرت...)

عَرَصَات: عرصة: صحن حیاط منزل، زمینی که بنا نشده است (المعجم البسیط) ./ العَرَصَات: جمع عَرْصَة، و هي كلّ موضع واسع لا بناء فيه (النهاية)./ فخطر في عرصاتكم: در عرصه و جمعيت شما دم مي‌جنبانند. مثل عمر و ابابكر كه پيش آن كاملا در صحنه نبودند (خطبه حضرت...)

مَغْرَزِهِ: ما يختفى فيه تشبيها بالقنفذ فإنه يطلع رأسه بعد زوال الخوف (بحار الأنوار)./ مخفی‌گاه معنای "استعاری "مغرز" است. اصل آن به معنای داخل کردن مثلا سوزن در چیزی است (فاطمی)

هَاتِفاً: صائحا. الْهَتَّافُ: الصّياح (بحارالأنوار)./ هتف: صدا زد، داد زد، شعار داد. هاتِف: کسی که صدایش شنیده شود و شخصا دیده نشود (المعجم البسیط)

أَلْفَاكُمْ: أي وجدكم (بحار الأنوار)

لِلْغِرَّة: و الغِرَّةُ- بالكسر- الاغترار و الانخداع. و الضمير المجرور راجع إلى الشيطان (بحار الأنوار)./ در احتجاج " لِلْعِزَّةِ " است، با این حال علامه "للغرة" را بهتر می‌پسندد. من هم همین واژه را مناسب می‌بینم (فاطمی)./ این عبارت به دو صورت نقل شده است. اگر "للغرة" باشد، یعنی شما گول شیطان خوردید و به او نظر کردید و جواب مثبت به او دادید. اگر "للعزة" باشد، یعنی شما برای این‌که می‌خواستید خودتات عزیز شوید، به شیطان نظاره کردید (خطبه حضرت...)

خِفَافاً: جمع خفیف: سبک، کم وزن (المعجم البسیط)./ فَوَجَدَكُمْ خِفَافاً: أي مسرعين إليه. (بحار الأنوا)

أَحْمَشَكُمْ: و أَحْمَشْتُ الرّجلَ: أَغْضَبْتُهُ، و أحمشت النّار ألهبتها، أي حملكم الشيطان على الغضب فوجدكم مغضبين لغضبه (بحار الأنوار)./ أَحْمَشَ النارَ: آتش را با هيزم افزود و افروخته كرد،أَحْمَشَ الحربَ: آتش جنگ را برافروخت، أَحْمَشَهُ: او را به خشم آورد (فرهنگ ابجدي)./ شيطان شما را تحريك كرد، پس ديد كه غضبناك هستيد؛ كينه گذشته از بدر و خيبر در دل داريد (خطبه حضرت...)

وَسم: علامت گذاشتن به وسیله داغ کردن یا سوزاندن، علامت و نشانه (المعجم البسیط)

مَشْرَبِكُمْ: مکان نوشیدن (المعجم البسیط)./ آن روزها به این صورت بوده که مثلاً قناتی یا شطّی که در یک محلی قرار داشته، از آن جا برای آشامیدن یا دیگر احتیاجات خود آب

برمی‌داشتند، و چون از همه جا نمی‌شده آب بردارند، یک مکان‌های به خصوصی را درست می‌کردند که حیوانها بروند و آب بخورند و یا انسان‌ها از آنجا آب بردارند؛ به این مکان‌ها، "منهل" یا "مشرب" و یا "شِرب" می‌گفتند، و مشخص می‌کردند که این مشرب مربوط به مردم این آبادی است و آن نقطه‌ی دیگر، مال دسته‌ی دیگر می‌باشد (خطبه حضرت...)

هَذَا وَ الْعَهْدُ قَرِيبٌ وَ الْكَلْمُ رَحِيبٌ وَ الْجُرْحُ لَمَّا يَنْدَمِلْ وَ الرَّسُولُ لَمَّا يُقْبَرْ ابْتِدَاراً زَعَمْتُمْ خَوْفَ الْفِتْنَةِ "أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ" فَهَيْهَاتَ مِنْكُمْ وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ وَ كِتَابُ اللَّهِ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ أُمُورُهُ ظَاهِرَةٌ وَ أَحْكَامُهُ زَاهِرَةٌ وَ أَعْلَامُهُ بَاهِرَةٌ وَ زَوَاجِرُهُ لَائِحَةٌ وَ أَوَامِرُهُ وَاضِحَةٌ وَ قَدْ خَلَّفْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ أَ رَغْبَةً عَنْهُ تُرِيدُونَ أَمْ بِغَيْرِهِ تَحْكُمُونَ "بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا" "وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ":

این آشوب، زمانی پدید آمد که فاصله با میثاق اندک است، زخم‌ها دهان گشوده، جراحت‌ها التیام نیافته و مراسم خاک سپاری پیامبر به پایان نرسیده! به گمان‌تان برای هراس از فتنه به این کار شتاب نمودید "بدانید که در فتنه سقوط کردید و جهنم بر کافران احاطه دارد!" از شما بعید بود! شما را چه شده؟ و چه زمانی منحرف می‌شوید؟ بیراهه‌روی را در حالی انتخاب می‌نمایید که کتاب خداوند بین شما قرار دارد؛ کتابی که معارف آن روشن است، احکامش درخشنده، نشانه‌هایش پر تلألوء، نواهی‌اش پیدا است و اوامرش آشکار. شما آن را پشت سرتان گذاشتید. آیا می‌خواهید از آن دوری نمایید و یا قضاوت با غیر آن را در سر می‌پرورانید؟ "چه بد است برای ستمگران بدل آوردن!... هر که در جستجوی دینی غیر از اسلام باشد، از او پذیرفته نیست و در روز رستاخیز در جمع زیان‌دیدگان خواهد بود."

الْعَهْدُ: عصر و زمان، وفا، میثاق (المعجم البسیط)

الْكَلْمُ: الجرح، و الجمع: الكُلُومُ (كتاب العين)./ کَلْم: زخم. ج: كُلُوم، کِلام. کَلَمَ: مجروح ساخت (المعجم البسیط)

رَحِيبٌ: الرُّحْبُ، بالضم: السَّعة (لسان العرب)./ رحْب: گسترده (المعجم البسیط)

لَمَّا يَنْدَمِلْ:لم يصلح بعد (بحار الأنوار)./ اندَملت القَرْحة: بَرأت و صلَحت (المغرب)./ دَمِلَ- دَمَلًا الجرحُ: زخم رو به بهبودى رفت (فرهنگ ابجدي)

يُقْبَرْ: و قد قبرته: إذا دفنته (تهذيب اللغة)

ابْتِدَاراً: بدر: شتافت، سبقت گرفت (المعجم اللبسیط)./ در این جا ممکن است "إبْتِداراً"، مفعول مطلق باشد، به این معنا که در اصل"ابتدرتم ابتداراً" بوده، یعنی شما عجله کردید، عجله کردنی؛ و ممکن است مفعولٌ لَه باشد،

یعنی برای اینکه شما عجله داشتید، سراغ سقیفه رفتید و دست به این کار زدید (خطبه حضرت...)

هيهات: اسم فعل ماضی است به معنای دور شد، محال است (المعجم البسیط)./ هيهات: للتّبعيد و فيه معنى التّعجّب كما صرّح به الشيخ الرضي، و كذلك كيف و أنّى تستعملان في التعجب (بحار الأنوار)

و أني تؤفكون: به كدام سوي منحرف مي‌شويد (خطبه حضرت...)./ این ساختار، ریشه قرآنی دارد: إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الحْبّ‌ِ وَ النَّوَى يخُرِجُ الحْىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مخُرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَىّ‌ِ ذَالِكُمُ اللَّهُ فَأَنىَ تُؤْفَكُون: فکیف تصرفون عنه إلی غیره -الأنعام/95- (فاطمی)

بین أظهرکم: و الحال إنّ كتاب اللّه بينكم، و فلان بين أظهر قوم و بين ظهرانيهم .. أي مقيم بينهم محفوف من جانبيه أو من جوانبه بهم (بحار الأنوار)

زاهرة: الزّاهر: المتلألئ المشرق (بحار الأنوار)./ زاهر: شکوفا، درخشنده، درخشان (المعجم البسیط)

باهرة: الباهِر: نورانى و درخشان (فرهنگ ابجدي)./ بَهَرَه الأمرُ يبهَره بَهْرا، إذا غلبه. و من ذلك قيل: بَهَرَ القمرُ النجومَ، إذا غلبها بنوره، و القمر باهر (جمهرة اللغة)

زواجر: نواهی. زَجَرْتُهُ فانْزَجَرَ أي نهيته (كتاب العين)./ زواجره لايحة و أوامره واضحة: نهی‌ها و امرهای قرآن واضح و روشن است (خطبه حضرت...)

لَائِحَةٌ: لاحَ الرجلُ و أَلاحَ، فهو لائح و مُلِيحٌ إِذا برز و ظهر (لسان العرب)

أَ رَغْبَةً عَنْهُ: زمانى كه گفته شود: رَغِبَ فيه و رَغِبَ إليه: علاقه و تمايل شديد را در آن اقتضاء مي‌كند. خداى تعالى گويد: إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ. ولى اگر گفته شود- رَغِبَ عنه- دورى و بى ميلى نسبت به چيزى را مى‌رساند (خطبه حضرت...)

ثُمَّ لَمْ تَلْبَثُوا إِلَّا رَيْثَ أَنْ تَسْكُنَ نَفْرَتُهَا وَ يُسْلَسَ قِيَادُهَا ثُمَّ أَخَذْتُمْ تُورُون وَقْدَتَهَا وَ تُهَيِّجُونَ جَمْرَتَهَا وَ تَسْتَجِيبُونَ لِهُتَافِ الشَّيْطَانِ الْغَوِيِّ وَ إِطْفَاءِ أَنْوَارِ الدِّينِ الْجَلِيِّ وَ إِهْمَالِ سُنَنِ النَّبِيِّ الصَّفِيِّ تَشْرَبُونَ حَسْواً فِي ارْتِغَاءٍ وَ تَمْشُونَ لِأَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ فِي الْخَمْرَةِ وَ الضَّرَاءِ وَ نَصْبِر مِنْكُمْ عَلَى مِثْلِ حَزِّ الْمُدَى وَ وَخْزِ السِّنَانِ فِي الْحَشَا:

شما به اندازه رام شدن توسن رمیده خلافت و آسان گرفتن مهارش درنگ نکردید. پس به آتش زدن هیزم فتنه اقدام نمودید و اخگر آن را بر افروختید! به عربده‌های شیطان گمراه‌گر گوش دادید، روشنایی تپنده مشعل دین را خاموش نمودید و سنت پیامبر برگزیده را مهمل گذاشتید! به بهانه برداشتن کف پرچرب، شیر را سرکشیدید و برای ضربه زدن به خاندانش، در بیشه‌زارها به سر بردید، در گودال‌ها و پشت تپه‌ها مخفی گشتید و ما برای مصلحت برتر، بر زخم کاردهای برّان و خنجرهای فرو رفته در بدن شکیبایی نمودیم!

ترجمه کردن این فراز از گفتار بانو، تجربه برتر می‌طلبد. این فراز سرشار از آرایه‌های زبانی است و باعث می‌شود که به راحتی پی به مقصود نبریم. ما در حد توان، در بخش تصویرهای این خطبه، به این موضوع پرداخته‌ایم (فاطمی)

لَمْ تَلْبَثُوا: لبِث: ماند، اقامت گزید؛ ما لبث أن قال: فورا گفت (المعجم البسیط)

رَيْثَ: قَدْر (بحار الأنوار)./ ریث: به معنای قدر و مقدار است (خطبه حضرت...)./ ریثما: تا زمانی که (المعجم البسیط)

نَفْرَتُهَا: نفرت الدابة: عدم انقيادها (بحار الأنوار)./ نفور یعنی دور شدن چهارپا، و کنایه از چموشی آن است؛ افراد وقتی می‌خواستند بر شتر سوار شوند، چون شتر اوّل مقداری چموشی

می‌کند و از انسان دور می‌شود، کمی صبر می‌کنند تا چموشی آن برطرف شود (خطبه حضرت...)

يُسْلَسَ: شي‌ءٌ سَلِسٌ، أى سَهْلٌ (الصحاح)./ و السَّلِسُ: السّهل اللّيّن المنقاد... سَلِسَ سَلْساً من باب تعب: سهل و لان (بحار الأنوار)قِيَادُهَا: ما يقاد به الدّابّة من حبل و غير (بحار الأنوار)./ قِيَاد: افسار حيوان. لَمْ تَلْبَثُوا إِلَّا رَيْثَ...: درنگ نکرديد، مگر به اندازه‌أي كه افسار شتر آرام و روان گردد (خطبه حضرت...)

تُورُون: توقدون (التحقیق)

وَقْدَتَهَا: لهبها (هامش الاحتجاج)./ وَقَدَتِ النارُ: اشتعل (جمهرة اللغة)./ وقود: سوخت (المعجم البسیط)

جَمْرَتَهَا: جمرة النار: القطعة الملتهبة (مجمع البحرین)./ جمر: آتش شعله‌ور شده، ذغال سرخ، ریگ (المعجم البسیط)

الْغَوِيِّ: گمراه. تستجبيبون لهتاف الشيطان الغوي: استجابت مي‌كنيد فرياد شيطان گمراه را (خطبه حضرت...)./ غوی: گمراه شد یا گمراه کرد (المعجم البسیط)

إِهمال: در بحار "إهماد" دارد. ما اهمال را بر اساس برخی از نسخه‌ها برگزیدیم (فاطمی)

حَسْواً: هو الشرب شیئا فشیئا (الإحتجاج)./ شرب المرق و غيره شيئا بعد شي‌ء (بحار الأنوار)./ در بخش تصویر‌ها این مطلب توضیح داده شده (فاطمی)

ارْتِغَاءٍ: شرب الرغوة، و هو زبد اللبن... أصله الرّجل يؤتى باللّبن فيظهر أنّه يريد الرّغوة خاصّة و لا يريد غيرها فيشربها و هو في ذلك ينال من اللّبن (بحار الأنوار)./ در بخش تصویر‌ها این مطلب توضیح داده شده (فاطمی)

الْخَمْرَةِ: ما واراك من شجر و غيره، يقال توارى الصّيد عنّي في خمر الوادي، و منه قولهم دخل فلان في خمار النّاس- بالضم- أي ما يواريه و يستره منهم (بحار الأنوار)./ الْخَمْرَةِ: اغلب به بیشه‌زارها گفته می‌شود؛ وقتی دشمن علنی نیاید، بلکه از میان درختها و به صورتی که شما متوجه او نشوید حمله کند و ضربه‌اش را بزند، این را در اصطلاح "خمره" می‌گویند، "خمره" در اصل به معنای پوشش است (خطبه حضرت...)

الضرّاء: الشّجر الملتفّ في الوادي... قال ابن الأعرابي: الضّراء ما انخفض من الأرض (بحار الأنوار)./ الضرّاء: به دو معنا می‌باشد: یکی به معنای بیشه و جنگل، و دیگری به

معنای گودال‌ها؛ دشمن گاهی در پوشش درخت‌ها و جنگل‌ها و در میان علفزارها مخفی می‌شود و یک وقت هم در پستی‌ها و بلندی‌ها می‌رود و خود را در داخل گودالها مخفی می‌نماید؛ حال اگر معنایاوّل در نظر باشد، "ضراء" عطف تفسیری برای "خمرة" می‌شود؛ و اگر به معنای "گودال" باشد، معنای جمله این است که شما گاهی در بین درختها و گاهی در میان گودالها مخفی می‌شوید و ضربه‌ی خود را وارد می‌کنید. آن وقت ضربه‌هایی را که وارد می‌کنید (خطبه حضرت...)

حَزِّ: القطع، أو قطع الشّي‌ء من غير إبانة (بحار الأنوار)./ حَزِّ: قطع کردن و بریدن (خطبه حضرت...)./ حزَ: برید، اثر بریدگی یا خراشیدگی. حازم: شدید و قاطع و مصمم (المعجم البسیط)

المدی: السکاكين. (الإحتجاج)./ المدی: جمع مُدْیَة به معنای کارد می‌باشد (خطبه حضرت...)

وَخْزِ: و الْوَخْزُ: الطّعن بالرّمح... يقال و خزه بالخنجر (بحار الأنوار)./ وخز: فرو بردن سر سوزن و مانند آن در بدن (المعجم البسیط)./ وَخْزِ: به تیغ یا نیزه‌ای که در بدن انسان فرومی‌رود، و خز می‌گویند (خطبه حضرت)

الْحَشَا: آنچه در شكم است -از اعضا- جمع آن أحشاء است (المعجم البسیط)./ حِشاء و حُشاء، هر دو به معنای اندرون انسان می‌باشد (خطبه حضرت...)

نَصْبِر: در احتجاج "يَصِيرُ" دارد (فاطمی)

وَ أَنْتُمُ الْآنَ تَزْعُمُونَ أَنْ لَا إِرْثَ لَنَا "أَ فَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ" أَ فَلَا تَعْلَمُونَ؟ بَلَى قَدْ تَجَلَّى لَكُمْ كَالشَّمْسِ الضَّاحِيَةِ أَنِّي ابْنَتُهُ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ أَ أُغْلَبُ عَلَى إِرْثِي يَا ابْنَ أَبِي قُحَافَةَ أَ فِي كِتَابِ اللَّهِ أَنْ تَرِثَ أَبَاكَ وَ لَا أَرِثَ أَبِي؟! لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً فَرِيًّا أَ فَعَلَى عَمْدٍ تَرَكْتُمْ كِتَابَ اللَّهِ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ إِذْ يَقُولُ "وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ" وَ قَالَ فِيمَا اقْتَصَّ مِنْ خَبَرِ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا إِذْ قَالَ "فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ" وَ قَالَ "وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي

كِتابِ اللَّهِ" وَ قَالَ "يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ" وَ قَالَ "إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ" وَ زَعَمْتُمْ أَنْ لَا حُظْوَةَ لِي وَ لَا أَرِثَ مِنْ أَبِي وَ لَا رَحِمَ بَيْنَنَا أَ فَخَصَّكُمُ اللَّهُ بِآيَةٍ أَخْرَجَ مِنْهَا أَبِي أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ أَهْلَمِلَّتَيْنِ لَا يَتَوَارَثَانِ أَ وَ لَسْتُ أَنَا وَ أَبِي مِنْ أَهْلِ مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ أَمْ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِخُصُوصِ الْقُرْآنِ وَ عُمُومِهِ مِنْ أَبِي وَ ابْنِ عَمِّي فَدُونَكَهَا مَخْطُومَةً مَرْحُولَةً تَلْقَاكَ يَوْمَ حَشْرِكَ فَنِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ وَ الزَّعِيمُ مُحَمَّدٌ وَ الْمَوْعِدُ الْقِيَامَةُ وَ عِنْدَ السَّاعَةِ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ وَ لَا يَنْفَعُكُمْ إِذْ تَنْدَمُونَ وَ "لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ... مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ!":

و اکنون شما گمان می‌کنید که میراثی برای ما نیست "آیا خواستار حکم جاهلیت هستید؟ برای آنان که یقین دارند، قضاوت چه کسی بهتر از خداوند است؟" آیا نمی‌دانید؟ آری بر شما چونان خورشید درخشان روشن است که من دختر او هستم، آی مسلمانان! میراث مرا انکار می‌کنی، پسر ابی قیافه؟! آیا در کتاب خداوند، تو از پدرت ارث می‌بری و من از پدرم ارث نمی‌برم؟! چیزی شگفت آوردی! آیا از روی عمد، دست از کتاب خداوند بر می‌دارید و آن را پشت سرتان پرتاب می‌کنید؟ در حالی که این کتاب با صدای بلند می‌گوید: "سلیمان از داوود ارث برد." و آن‌جا که حکایت خبر یحیی بن زکریا را می‌کند، می‌فرماید: "پس از جانب خودت، جانشینی برای من عطا بفرما! تا از من و آل یعقوب ارث برد" و فرمود: "خداوند به شما در باره فرزندان‌تان سفارش می‌کند، سهم پسر، دو برابر سهم دختر است." و فرمود: "اگر مالی بر جای گذاشتید، برای پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک به طور شایسته وصیت نمایید. این حقی است برگردن پرهیزکاران." و گمان کردید، جایگاهی برای من نیست، از پدرم ارث نمی‌برم و خویشاوندی بین ما وجود ندارد؟ آیا خداوند شما را به آیه‌ای اختصاص داده که من و پدرم را از آن خارج کرده است؟ یا می‌گویید: اهل دو

ملت از هم ارث نمی‌برند؟ آیا من و پدرم، اهل یک ملت نیستیم؟ یا شما به عموم و خصوص قرآن از پدر و پسر عم من داناترید؟ ناقه فدک را مهار شده و رحل بسته بردار! روز رستاخیز با تو ملاقات خواهد کرد! پس نیک داوری است، خداوند، نیکو سرور دادخواهی است محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و نیکو دادگاهی است قیامت! در آن روز باطل اندیشان زیان خواهند دید، وقتی پشیمان شوید، سودی ندارد! "برای هر خبری هنگام وقوع است" و "به زودی خواهید فهمید، چه کسی با عذابی که رسوایش کند، روبه‌رو می‌شود و بر او عذاب جاودانه سکونت خواهد گزید!"

بیش از هشت آیه کریمه از جاهای مختلف قرآن کریم، در این فراز وجود دارد. همین فراز بود که دکتر تیجانی، از آن در مناظره مشهور "الحوار الصریح بعد التراویح" بهره برد. با این‌که خواننده؛ یعنی کسی که آن را قرائت می‌کرد، با اشتباهاتی آن را قرائت نمود اما بهت و حیرت و سرگشتگی در چشمان مجری برنامه –کسی به نام هاشمی- و دو مناظره‌گر دیگر -عثمان الخمیس و ابوالمنتصر البلوجی- موج می‌زد. سی‌دی این سند تاریخی را من دارم و ایکاش در کتاب‌ها امکان گذاشتن صدا وجود می‌داشت که آن را برای شما می‌گذاشتم... از لحاظ فنی، در این‌جا با چند التفات رو‌به‌رو هستیم. بی‌بی مطهره (سلام الله علیها) در این فراز، سه بار عموم شوندگان را مورد خطاب قرار داده است و دو بار، فرد به خصوصی را (فاطمی)

أَ أُغْلَبُ عَلَى إِرْثِي: آیا من مغلوب شوم بر ارثم (خطبه حضرت...)

الضَّاحِيَةِ: أي الظاهرة البيّنة، يقال: فعلت ذلك الأمر ضاحية أي علانية (بحار الأنوار)

عَلَى إِرْثِي: در بعض منابع "عَلَى إِرْثِيه" دارد و "ها" را سکت می‌دانند. علامه در بحار چنین می‌گوید: و الهاء في إرثيه... للسكت، كما في سورة الحاقة: "كِتابِيَهْ" و "حِسابِيَهْ" و "مالِيَهْ" و "سُلْطانِيَهْ"، تثبت في الوقف و تسقط في الوصل، و قرئ بإثباتها في الوصل أيضا (فاطمی)

در احتجاج "أن" ندارد و عبارت بدین صورت است" تَرِثُ أَبَاكَ وَ لَا أَرِثُ أَبِي" (فاطمی)

فَرِيًّا: أى مصنوعا مختلَقاً، و قيل عظيما (الصحاح)./

فَرِيًّا: أي أمرا عظيما بديعا، و قيل: أي أمرا منكرا قبيحا، و هو مأخوذ من الافتراء بمعنى الكذب (بحار الأنوار)

حُظْوَةَ: المكانة و المنزلة (بحار الأنوار)./ حظوة: جاه و منزلت (المعجم البسیط)./ گاهی مضاعف و ناقص در جای هم قرار می‌گیرند، مثلاً در آیه‌ی قرآن که می‌فرماید: ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ القُرآن لِتَشْقی، اصل "لِتَشْقی" که ناقص می‌باشد، "لِتَشُقَّ" بوده، یعنی مضاعف بوده، ولی ناقص به جای مضاعف آمده است؛ در کلام حضرت هم "حظوة" و "حظَّ" هر دو به معنای "بهره و سود" می‌باشند، ولی اوّلی که ناقص می‌باشد، به جای دوّمی که مضاعف است به کار برده شده است (خطبه حضرت...)

أَ فَخَصَّكُمُ اللَّهُ بِآيَةٍ أَخْرَجَ مِنْهَا أَبِي أَمْ هَلْ تَقُولُونَ: تقریبا، همه کتاب‌هایی که به این خطبه مزین شده است، واژه "هل" را دارد. به جز مستدرک الوسائل و دلائل الإمامة. تنها در این دو کتاب، واژه "هل" را نداریم. –ر.ک. مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‌17، ص142، دلائل الإمامة، ط - الحديثة، ص117- من هم فکر می‌کنم، این واژه نباشد، بهتر است. بود و نبود آن از لحاظ معنا،اشکال ندارد اما به نظر می‌آید، با بلاغت این خطبه سازگاری نداشته باشد (فاطمی)

دُونَكَ: اسم فعل: خذ (فاطمی)

مَخْطُومَةً: و الْخِطَامُ: بالكسر كلّ ما يوضع في أنف البعير ليقاد به (بحار الأنوار)./ الخِطَام- ج خُطُم: آنچه را كه در بينى شتر براى كشانيدن آن قرار دهند، طنابى است كه بر گردن شتر نهند و سر آن را در بينى آن (فرهنگ ابجدي)مَرْحُولَةً: الرحل للناقة كالسرج للفرس (بحار الأنوار)./ فدونكها مختومة مرحولة تلقاك يوم حشرك: پس بگير اين فدك را در حالی كه افسار آن به دستت هست و جهاز آن آماده است. روز قيامت تورا ملاقات خواهد كرد (خطبه حضرت...)

الزَّعِيمُ: في بعض الروايات: و الغريم أي طالب الحق (بحار الأنوار)./ زعیم: رهبر. غريم: طلب كننده (خطبه حضرت...)

لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ: أي لكلّ خبر -يريد نبأ العذاب أو الإيعاد به- وقت استقرار و وقوع (بحار الأنوار)./ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ: برای هر خبری وعدگاهی وجود دارد (خطبه حضرت...)

حلول: سکونت گزیدن، فرا رسیدن (المعجم البسیط)

ثُمَّ رَمَتْ بِطَرْفِهَا نَحْوَ الْأَنْصَارِ فَقَالَتْ يَا مَعْشَرَ النَّقِيبَةِ وَ أَعْضَادَ الْمِلَّةِ وَ حَضَنَة الْإِسْلَامِ مَا هَذِهِ الْغَمِيزَةُ فِي حَقِّي وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلَامَتِي؟ أَ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه أَبِي يَقُولُ الْمَرْءُ يُحْفَظُ فِي وُلْدِهِ سَرْعَانَ مَا أَحْدَثْتُمْ وَ عَجْلَانَ ذَا إِهَالَةٍ وَ لَكُمْ طَاقَةٌ بِمَا أُحَاوِلُ وَ قُوَّةٌ عَلَى مَا أَطْلُبُ وَ أُزَاوِلُ أَ تَقُولُونَ مَاتَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه فَخَطْبٌ جَلِيلٌ اسْتَوْسَعَ وَهْیُهُ وَ اسْتَنْهَرَ فَتْقُهُ وَ انْفَتَقَ رَتْقُهُ وَ أَظْلَمَتِ الْأَرْضُ لِغَيْبَتِهِ وَ كَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ انْتَثَرَتِ النُّجُومُ لِمُصِيبَتِهِ وَ أَكْدَتِ الْآمَالُ وَ خَشَعَتِ الْجِبَالُ وَ أُضِيعَ الْحَرِيمُ وَ أُزِيلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَمَاتِهِ فَتِلْكَ وَ اللَّهِ النَّازِلَةُ الْكُبْرَى وَ الْمُصِيبَةُ الْعُظْمَى لَا مِثْلُهَا نَازِلَةٌ وَ لَا بَائِقَةٌ عَاجِلَةٌ أَعْلَنَ بِهَا كِتَابُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فِي أَفْنِيَتِكُمْ فِي مُمْسَاكُمْ وَ مُصْبَحِكُمْ هُتَافاً وَ صُرَاخاً وَ تِلَاوَةً وَ ألْحَاناً وَ لَقَبْلَهُ مَا حَلَّ بِأَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ حُكْمٌ فَصْلٌ وَ قَضَاءٌ حَتْمٌ "وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ":

و آنگاه به سمت انصار رو نموده فرمود: آی گروه بزرگان، یاوران دین و دامنه‌های رشد اسلام! سبب این سستی و خواب آلودگی در مطالبه و گرفتن حق من چیست؟ آیا پدرم، رسول خداوند که درود و رحمتش بر او و خاندانش باد، نمی‌فرمود: "شخصیت مرد به احترام فرزندانش حفظ می‌شود؟"چه زود در گرداب فساد افتادید و چه با شتاب چربی‌های بزغاله زیر بال‌گرفته‌تان از دماغش فرو می‌ریزد! شما توان آنچه که من در پی آن هستم را دارید و نیرویی بر آنچه من می‌طلبمو دنبالش را گرفتم، در شما وجود دارد. آیا می‌گویید: محمد که درود خداوند بر او و خاندانش باد، مرده است؟!.. آری، مصیبتش بزرگ است، گشادگی زخمش گسترده، شکاف ناشی از این غم وسعت یافته و پیوستگی پیروانش از هم گسسته! زمین از نبودنش تاریک شد، خورشید و ماه بر

صورت‌شان پرده‌های خسوف و کسوف کشیدند و ستارگان پراکنده گشتند! آرزوها بر باد رفت، کوه‌ها کوچک شدند، حریمش نادیده گرفته شد و حرمتش را هنگام مرگ، نگه نداشتند! به خداوند سوگند! آن مصیبتی بزرگ بود و ماتم فراگیر! هیچ سوگی به پای آن نرسیده و هیچ داغی مانند آن سوزان نیست! به این مصیبت بزرگ، کتاب خداوند عزّ و جل اشاره نموده. کتابی که شما در هر صبح و شام به صورت‌های گوناگون تلاوتش می‌کنید و آن این‌که پیش از او انبیا و پیامبرانش با چنین حکم قطعی و قضای حتمی روبه‌رو بوده‌اند اما وظیفه شما چیست؟ و قتی این‌گونه تلاوت می‌کنید: "محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) جز پیامبری نیست که پیش از او پیامبرانی بودند و در گذشتند. آیا اگر بمیرد و یا کشته شود، به گذشته بر می‌گردید؟ و هرکس به گذشته‌اش برگردد، هیچ ضرری به خداوند نزده‌است و خداوند شاکران را پاداش خواهد داد."

أَ تَقُولُونَ مَاتَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه فَخَطْبٌ جَلِيلٌ...: چنان که می‌بینید، وقتی نام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به میان می‌آید، روی گفتار بانو به شدت اثر می‌گذارد. آنچنان که نزدیک است، رشته سخن از کفش بیرون برود. هرکس دیگری جز او می‌بود، به طور قطع چنین می‌شد اما بانو با مهارت ویژه، سخن را به سرانجام می‌رساند (فاطمی)

رَمَتْ بِطَرْفِهَا: الطّرف، مصدر طرفت عين فلان: إذا نظرت و هو أن ينظر ثمّ يغمض، و الطّرف- أيضا- العين (بحارالأنوار)

معشر: المعشر: الجماعة (بحارالأنوار)

النَّقِيبَةِ: نقیب: بزرگ قوم، بزرگ خاندان، رئیس اتحادیه یا سندیکا (المعجم البسیط)./ در نسخه‌های دیگر، به جای "النَّقِيبَةِ"، "الفتیة" و "البقیة" وجود دارند. در "بحار"، "الفتیة" را توضیح داده است (فاطمی)./ اگر "یا مَعْشَر النَّقیبة" باشد، معنای آن "گروه صاحب نفوذ" می‌شود، "نقباء" هم که می‌گویند، به همین معناست، یعنی: صاحبان نفوذ (خطبه حضرت...)

أَعْضَادَ: جمع عضد، الأعوان، يقال: عضدته كنصرته (بحار الأنوار)./ عضد: بازو (المعجم البسیط)

حَضَنَة: حِضن: آغوش، طرف و جانب (المعجم البسیط)./ حضن: یعنی حصن و پناهگاه... حضرت می‌خواهد بفرماید: کأنه اسلام به واسطه شما و در دامن شما بزرگ شد (خطبه حضرت...)الْغَمِيزَةُ: ضعفة في العمل (الإحتجاج)./ غمیزه: یعنی ضغف (خطبه حضرت...)./ در بعض نسخه‌ها به جای "الْغَمِيزَةُ"، "ما هذه الفترة" وجود دارد (فاطمی)

السِّنَةُ: نُعاسٌ يبدأُ في الرأْس، فإِذا صار إِلى القلب فهو نوم. و الوَسَنُ: أَول النوم... و قيل: النُّعاس، و هو أَول النوم (لسان اللسان)./ سنة: چرت زدن، چرت و خواب (المعجم البسیط)

ظُلَامَتِي: و الظُّلَامَة و الظَّلِيمَة و الْمَظْلِمَة: ما تطلبه عند الظَّالِم و هو اسم ما أخذ منك بغير حق (مجمع البحرين)./ وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلَامَتِي: چرا از ظلمی که به من وارد شده در چرت به سر برده و خوابیده‌اید (خطبه حضرت...)

الْمَرْءُ يُحْفَظُ: مرد به اولادش حفظ می‌شود؛ یعنی اگر می‌خواهید حقوق و موقعیت آن شخصی که فوت کرده است محفوظ باشد به اولاد او احترام کنید، حرمت فرزندانش را رعایت کنید، زیرا اولاد، یادگاران او هستند (خطبه حضرت...)

سرعان، عجلان: كلاهما من أسماء الأفعال بمعنى سرع و عجل، و فيهما معنى التّعجّب أي ما أسرع و أعجل (بحار الأنوار)

إِهَالَةٍ: الودك: و هو دسم اللّحم، و قال الفيروزآبادي: قولهم سرعان ذا إهالة أصله أنّ رجلا كانت له نعجة عجفاء و كانت، رعامها يسيل من منخريها لهزالها، فقيل له: ما هذا الّذي يسيل؟ فقال: ودكها، فقال السّائل: سرعان ذا إهالة (بحار الأنوار)./ و الإهالةُ: ما أذَبْتَ من الشَّحْم، و قيل: الإهالة: الشَّحْمُ و الزَّيتُ، و قيل: كُلُّ دُهْنٍ ائْتُدِم به إهالةٌ (المحكم و المحيط الأعظم)

أُحَاوِلُ: حاول: كوشيدن، تلاش كردن (المعجم البسیط)./ ولكم الطاقة بما أحاول: در حالي كه شما را كه من مى‌خواهم، توانايى داريد (خطبه حضرت...)

مزاولة: در پیش گرفتن، به کار گرفتن (المعجم البسیط)./ مزاولة: یعنی

ادامه دادن در طلب کردن چیزی؛ حضرت می‌فرمایند: شما می‌توانید در آنچه که من دنبالش را گرفته‌ام از من دفاع کنید، ولی ساکت نشسته‌اید (خطبه حضرت...)

فَخَطْبٌ: الخطب: الشّأن و الأمر عظم أو صغر (بحار الأنوار)./ خَطْب: هر امری، سختی و دشواری، مصیبت و هر امر مکروه، شأن (المعجم البسیط)./ خَطْب: مسأله مهم. فخطب جليل: رحلت پيامبر مصيبت بزرگ است (خطبه حضرت...)جليل: الْجَلِيلُ: العظيم القدر (مفردات ألفاظ القرآن)./ جلیل: با وقار، محترم، سالمند (المعجم البسیط)

وَهْیُهُ: علامه مجلسی، در شرح این خطبه، در بحار "وَهْیُهُ" را انتخاب کرده است. با توجه به فضای خطبه، به نظر می‌آید، انتخاب با ذوقی است: و الوهي، كالرّمي: الشّقّ و الخرق، يقال: و هي الثّوب إذا بلي و تخرّق. در احتجاج ""وَهْنُهُ" وجود دارد که به معنای سستی است (فاطمی)

اسْتَنْهَرَ: اتسع. و سمّی النَّهَرَ لاتِّسَاعِه (المحيط في اللغة)./ استنهر: از "نَهَر" است، به معنای وسعت و زیادی (خطبه حضرت...) نهر: رود، رودخانه، تشر زد (المعجم البسیط)

انْفَتَقَ: انشقّ. الفتق: الشّقّ و الرتّق ضدّه (بحار الأنوار)

الرَّتْقُ: ضدّ الفَتْق... الرَّتْقُ إِلحام الفَتْق و إِصلاحُه (لسان العرب)./ فتق: شکافت... رتق: شکافی را اصلاح کرد یا خلأی را بر طرف کرد (المعجم البسیط)./ "أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما: رتق در آيه مصدر بمعنى مفعول است و فتق چنانكه گذشت بمعنى گشودن و باز كردن و ضدّ رتق است. و اين می‌رساند كه آسمان‌ها و زمين ابتدا بسته و درهم فرو رفته و بالاخره مثل يك گلوله و يك چيز بوده است و سپس بوسيله فتق و باز كردن و ايجاد فواصل ميان ذرّات بدين صورت در آمده‌اند (قاموس قرآن)

كَسَفَتِ: كسف النّجوم: ذهاب نورها (بحار الأنوار)

أَكْدَتِ: أكدى فلان أي بخل أو قلّ خيره (بحار الأنوار)./ أكدت الآمال: آرزوها به بی خيری و نااميد كشيد (خطبه حضرت...)

أُضِيعَ الحریم: یعنی سیاست‌بازان حاکم، کاری کردند که حریم پیامبر که همان اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام هستند، در معرض هتک و توهین قرار بگیرند؛ کسانی که باید حامی و مدافع مکتب و حقایق اسلام و قرآن باشند و خطر دشمن را دفع نمایند، خود در معرض خطر هجوم و توهین قرار گرفتند (خطبه حضرت...)

نَازِلَةٌ: مصیبت بزرگ (المعجم البسیط)

بَائِقَةٌ: الدّاهية (بحار الأنوار)./ داهية: مصيبت، رويداد عظيم و حادثه ناگوار زيرك و تيزبين (المعجم البسیط)أَفْنِيَتِكُمْ: فناء الدّار: العرصة المتّسعة أمامها (بحار الأنوار)./ فِناء: حياط منزل، میدان (المعجم البسیط)

فِي أَفْنِيَتِكُمْ فِي مُمْسَاكُمْ وَ مُصْبَحِكُمْ

هُتَافاً وَ صُرَاخاً وَ تِلَاوَةً وَ ألْحَاناً: به احتمال زیاد، "فی" در این دو جا، متعلق به عامل مقدراست. شاید در اصل چنین باشد: أَعْلَنَ بِهَا كِتَابُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ الّذی تَقْرَئُونَ فِي أَفْنِيَتِكُمْ و تَقْرَئُونَ فِي مُمْسَاكُمْ وَ مُصْبَحِكُمْ... (فاطمی)

مُمْسَاكُمْ: و المُمْسَى و المُصْبَح: مصدران و موضعان من الإصباح و الإمساء (بحار الأنوار)./ مُمْسَاكُمْ: در شبانگاه و صبحگاهتان (خطبه حضرت...)

هُتَافاً وَ صُرَاخاً وَ تِلَاوَةً وَ إِلْحَاناً: یعنی یک عدّه از شما با صدای بلند قرآن را تلاوت می‌کردند و عدّه‌ی دیگر با ناله و همراه با فریاد، و عدّه‌ای دیگر به صورت معمولی و عده‌ای نیز با صوت و ألحان قرآن را می‌خواندند (خطبه حضرت...)./ هتف: صدا زد. صرخ: فریاد کشید. تلا: قرائت کرد. نسخه "احتجاج"، مقداری فرق دارد (فاطمی)

حُكْمٌ فَصْلٌ: الحكم الفصل: هو المقطوع به الّذي لا ريب فيه و لا مردّ له، و قد يكون بمعنى القاطع الفارق بين الحقّ و الباطل (بحار الأنوار)./ حُکْمٌ فصلٌ وَ قَضاءٌ حتمٌ: و این مرگ، حکم قطعی و قضا محتوم الهی است. مرگ حکم و قضاء حتمی خداوند است و همه انسان‌ها محکوم به مرگ هستند (خطبه حضرت...)

أَيها بَنِي قَيْلَةَ أَ أُهْضِمَ تُرَاثُ أَبِي وَ أَنْتُمْ بِمَرْأًى مِنِّي وَ مَسْمَعٍ وَ مُنْتَدًى وَ مَجْمَعٍ تَلْبَسُكُمُ الدَّعْوَةُ وَ تَشْمَلُكُمُ الْخِبْرَةُ وَ أَنْتُمْ ذَوُو الْعَدَدِ وَ الْعُدَّةِ وَ الْأَدَاةِ وَ الْقُوَّةِ وَ عِنْدَكُمُ السِّلَاحُ وَ الْجُنَّةُ تُوَافِيكُمُ الدَّعْوَةُ فَلَا تُجِيبُونَ وَ تَأْتِيكُمُ الصَّرْخَةُ فَلَا تُغِيثُونَ وَ أَنْتُمْ مَوْصُوفُونَ بِالْكِفَاحِ مَعْرُوفُونَ بِالْخَيْرِ وَ الصَّلَاحِ وَ النُّخْبَةُ الَّتِي انْتُخِبَتْ وَ الْخِيَرَةُ الَّتِي اخْتِيرَتْ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ قَاتَلْتُمُ الْعَرَبَ وَ تَحَمَّلْتُمُ الْكَدَّ وَ التَّعَبَ وَ نَاطَحْتُمُ الْأُمَمَ وَ كَافَحْتُمُ الْبُهَمَ لَا نَبْرَحُ أَوْ تَبْرَحُونَ نَأْمُرُكُمْ فَتَأْتَمِرُونَ حَتَّى إِذَا دَارَتْ بِنَا رَحَى الْإِسْلَامِ وَ دَرَّ

حَلَبُ الْأَيَّامِ وَ خَضَعَتْ ثَغْرَةُ الشِّرْكِ وَ سَكَنَتْ فَوْرَةُ الْإِفْكِ وَ خَمَدَتْ نِيرَانُ الْكُفْرِ وَ هَدَأَتْ دَعْوَةُ الْهَرْجِ وَ اسْتَوْسَقَ نِظَامُ الدِّينِ فَأَنَّى حُرْتُم بَعْدَ الْبَيَانِ وَ أَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الْإِعْلَانِ وَ نَكَصْتُمْبَعْدَ الْإِقْدَامِ وَ أَشْرَكْتُمْ بَعْدَ الْإِيمَانِ بُؤْساً لِقَوْمٍ "نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ" مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ "وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" أَلَا وَ قَدْ أَرَى أَنْ قَدْ أَخْلَدْتُمْ إِلَى الْخَفْضِ وَ أَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَ الْقَبْضِ وَ خَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ وَ نَجَوْتُمْ بِالضِّيقِ مِنَ السَّعَةِ فَمَجَجْتُمْ مَا وَعَيْتُمْ وَ دَسَعْتُمُ الَّذِي تَسَوَّغْتُمْ فَ "إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ":

از شما به شدت بعید است، فرزندان قیله! آیا میراث پدری من، پای مال گردد، در حالی که در دیدرس من قرار دارید، سخنان شما را در این مجلس و جمع، می‌شنوم، زیر پوشش دعوت به سر می‌برید و از خبرها بی اطلاع نیستید. این اتفاق در زمانی شکل می‌گیرد که شما دارای عدد، نیروی انسانی، ادوات جنگی و نیروی نظامی هستید و در بین شما سلاح و سپر فراوان وجود دارد؟! دعوت پیاپی به شما می‌رسد، اجابت نمی‌کنید، فریادهای مظلومیت بلند است، فریادرسی را از سر بیرون آوردید. شما با مبارزه توصیف می‌شدید. به خیر و صلاح شناخته می‌شدید. گزیدگانی بودید، تک چین شده و منتخب‌هایی که از ما خاندان نمی‌گذشتید. با عرب جاهلی پیکار کردید، رنج و تعب را تحمل نمودید، در برابر گردن کشان دیگر قد بر افراشتید و با قهرمانان گرد نبرد بر افکندید. همواره ما به شما فرمان می‌دادیم و شما اطاعت می‌نمودید. تا بوسیله ما سنگ آسیاب اسلام به گردش در آمد، خیرات و برکات روزگار سرازیر شد، پیشانی شرک به خاک افتاد، فوراه‌های دروغ فرو نشست، آتش کفر خاموش گشت، دعوت به فتنه و هرج و مرج قطع گردید و نظام دین استوار گردید. پس چگونه بعد از بیان حیرانید، بعد از اعلان مخفی‌کار، بعد از پیشروی عقب‌رو و بعد از ایمان در سایه شرک پناه می‌برید؟! بیچاره باد! قومی که پس از پیمان،

"سوگندهای‌شان را شکستند و بر آن شدند که پیامبر را بیرون کنند و همان‌ها بودند که نخستین بار جنگ را با شما آغاز کردند. آیا از آنان می‌ترسید؟ اگر ایمان دارید، خداوند سزاوارتر است که از او بترسید!" این را بدانید، من می‌دانم که به رفاه و خوشگذرانی روی آوردید، کسی را که سزاوار قبض و بسط بود، دور نمودید، تن به راحت طلبی دادید و از افق‌های باز به تنگنا پناه بردید. آنچه در ذهن داشتید، بیرون افکندید و آنچه که به آسانی نوشیدید، استفراغ کردید! پس "اگر شما و همه آن‌هایی که در زمین هستند، کافر بشوند، خداوند بی‌نیاز ستوده است!"

أَيْهاً: بفتح الهمزة بمعنى هيهات (مجمع البحرين)./ أَيْهاً: این عبارت در بحار با شرح علامه، به همین صورت آمده اما در متن بحار، احتجاج و منابع دیگر "إِيهاً" اعراب‌گذاری شده است. من "إِيهاً" را در لغت پیدا نتوانستم و فکر می‌کنم این کلمه به فتح همزه باشد. در ضمن، آیت الله منتظری هم، آن را به فتح همزه می‌پسندد و می‌گوید: "أيهاً: اسم فعل است، یعنی: هیهات که به معنای بعید بودن ودور بودن امر دلالت می‌کند." (فاطمی)بَنِي قَيْلَةَ: الأوس و الخزرج - قبيلتا الأنصار- و قَيْلَةَ: اسم أمّ لهم قديمة: و هي قيلة بنت كاهل (بحار الأنوار)

أُهْضِمَ: و الهضم: الكسر، يقال: هضمت الشّي‌ء أي كسرته، و هضمه حقّه و اهتضمه إذا ظلمه و كسر عليه حقّه (بحار الأنوار)./ هضم: پایمال کرد یا کاهش داد –حق- را، هضم کرد –غذا- را (المعجم البسیط)

التّراث: الميراث، و أصل التّاء فيه واو (بحار الأنوار)

و أنتم بمرأى منّي و مسمع: أي بحيث أراكم و أسمعكم كلامكم (بحار الأنوار)./ و أنتم بمرأى منّي و مسمع: شما در جلو ديدگان من هستيد و صدايتان را مى‌شنوم (خطبه حضرت...)

مُنْتَدًى: مجلس، باشگاه، انجمن. (المعجم البسیط)./ منتدا: محل اجتماع (خطبه حضرت...)./ مُنْتَدَى: نَادٍ، مُجْتَمَع، مَحْفِل، مَجْمَع (المكنز العربي المعاصر)

تَلْبَسُكُمُ: تغطيكم و تحيط بكم (عوالم العلوم و المعارف)./ تَلْبَسُكُمُ: زیر پوشش دعوت من قرار می‌گیرید و از خبرها مطلع هستید (خطبه حضرت...)

الْخِبْرَةُ: العِلْمُ بالشي‌ء (لسان العرب)

الْعُدَّةِ: ابزارآلات و وسایل (المعجم البسیط)./ عِدَّة:

یعنی عدد و جمعیت، و "عُدَّة" به چیزی که وسیله‌ی نیروی انسان باشد می‌گویند، مانند نفوذ کلمه و اعتبار اجتماعی (خطبه حضرت...)

الْجُنَّةُ: سپر، ستر و پوشش (المعجم البسیط)./ الْجُنَّةُ: الدرع، و كل ما وَقَاك فهو جُنَّتُك (كتاب العين)

تُوَافِيكُمُ الدَّعْوَةُ: پشت سر هم دعوت به طرف شما می‌آید، امّا اجابت نمی‌کنید: از این جمله معلوم می‌شود که مولا علی علیه‌السلام و حضرت زهرا علیهاالسلام، خیلی مردم را دعوت کرده بودند، ولی آنان گوش ندادند و لبیک نگفتند (خطبه حضرت...)

الْكِفَاحِ: استقبال العدوّ في الحرب بلا ترس و لا جنّة (بحار الأنوار)./ کفاح: مبارزه و پیکار (المعجم البسیط)

النُّخْبَةُ: المنتخب المختار (بحار الأنوار)./ نخبة: برگزیده (المعجم البسیط)ناطحتم الأمم: أي حاربتم الخصوم و دافعتموهم بجدّ و اهتمام كما يدافع الكبش قرنه بقرنه (بحار الأنوار)

الْبُهَمَ: الشّجعان (بحار الأنوار)./ و رجل بُهْمَةٌ: شجاع لا يُدرى من أين يُؤتى، و الجمع بُهَم (جمهرة اللغة)

الْكَدَّ: تلاش شدید در کار (المعجم البسیط)

لَا نَبْرَحُ: لا نزال (الإحتجاج)./ لَا نَبْرَحُ أَوْ تَبْرَحُونَ: شاید اصل این عبارت بسیار هنری و موجز چنین باشد: لَا نَبْرَحُ نَأْمُرُكُمْ و لَا تَبْرَحُونَ تَأْتَمِرُونَ: همواره ما فرمان می‌دادیم و شما همیشه اطاعت می‌کردید. در ضمن، "زال" بمعنی انفصل است و "برح" بمعنی زال (فاطمی)./ و لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ: پيوسته مى‌روم تا به محلّ تلاقى دو دريا برسم (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)

رحی: آسیاب، میدان جنگ (المعجم البسیط)./ حَتَّى إِذَا دَارَتْ بِنَا رَحَى: تا آنجا که به سبب ما، سنگ آسیای اسلام به گردش درآمد (خطبه حضرت...)

دَرَّ: زیاد شد –شیر یا خیر و برکت-، سود رساند، جاری و سرازیر شد. لله درّه: آفرین و احسنت بر او (المعجم البسیط)./ وَ دَرَّ حَلَبُ الْأَيَّامِ: بركات روزگار همچون شير جريان و كثرت پيدا كرد؛ خير و بركت در اسلام پيدا شد (خطبه حضرت...)

ثَغْرَةُ: دهان، دندان‌های پیشین، مرز، بندر (المعجم البسیط)./ در این‌که این واژه، "ثغرة" است یا "نعرة"، علامه در بحار، دو احتمال داده است و خودش، بیشتر روی "نعره" متمرکز است (فاطمی)

الإفك: الكذب، و فورة الإفك: غليانه و هيجانه (عوالم العلوم و المعارف)

الْهَرْجِ: الهرج: الفتنة و الاختلاط، و في الحديث: الهرج: القتل (بحار الأنوار)./ وَ هَدَأَتْ دَعْوَةُ الْهَرْجِ: و موج فتنه و طغیان -تا حدودی- آرام گرفت (خطبه حضرت...)

اسْتَوْسَقَ: اجتمع و انضمّ من الوسق- بالفتح- و هو ضمّ الشّي‌ء إلى الشي‌ء، و اتّساق الشّي‌ء: انتظامه (بحار الأنوار)./ الْوَسْقُ: جمع المتفرّق. يقال: وَسَقْتُ الشي‌ءَ: إذا جمعته (مفردات ألفاظ القرآن)

أنّى: ظرف مكان بمعنى أين، و قد يكون بمعنى كيف (بحار الأنوار)حُرْتُم: أي من أين حرتم، حرتم: إما- بالجيم- من الجور و هو الميل عن القصد و العدول عن الطّريق، أي لما ذا تركتم سبيل الحق بعد ما تبيّن لكم؟ أو بالحاء المهملة المضمومة من الحور بمعنى الرّجوع أو النّقصان، يقال: نعوذ باللّه من الحور بعد الكور .. أي من النّقصان بعد الزيادة، و أما بكسرها من الحيرة (بحار الأنوار)./ در احتجاج"فَأَنَّى حُزْتُمْ" دارد. ظاهرا علامه وجهی برای آن ندیده و لذا سه احتمال را مطمح نظر قرار داد (فاطمی)./ فَأَنَّى حُرْتُم بَعْدَ الْبَيَانِ: پس شما بعد از این بیانات از چه چیز متحیّر شدید: این‌جا، در بعضی نسخه‌ها "جُرتم" آمده است، به این معنا که چرا شما بعد از آنکه حق روشن شد، این همه ظلم می‌کنید؛ ولی این معنا خلاف ظاهر است و بهتر همان نقل "حُرْتُمْ بَعْدَ الْبَیان" می‌باشد؛ "حُرتم" از مادّه‌ی "حار" است، حور یعنی تحیّر؛ "حار، یحور" و "حار یحار" به یک معناست (خطبه حضرت)

نَكَصْتُمْ: و النّكوص: الرّجوع إلى خلف (بحار الأنوار)./ نكص: دست كشيد و خوددارى كرد (المعجم البسیط)

نكث العهد: بالفتح نقضه بعد إحكامه (کتاب العین)./ نکث: نقض کرد و شکست –عهد را- (المعجم البسیط)

الْخَفْضِ: سعة العیش (بحار الأنوار)./ الْخَفْضُ: الراحة و السكون، يقال هو في خَفْضِ من العيش أي في سعة و راحة (مجمع البحرين)./ أَلَا وَ قَدْ أَرَى أَنْ قَدْ أَخْلَدْتُمْ إِلَى الْخَفْضِ: همانا من می‌بینم که شما پناه آورده‌اید به رفاه و خوشگذرانی (خطبه حضرت...)

وَ أَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَ الْقَبْضِ: و دور کردید از صحنه‌ی خلافت، کسی را که سزاوار به بسط و قبض کشور اسلامی بود (خطبه حضرت...)

بِالدَّعَةِ: الراحة و السکون (بحار الأنوار)./ وَ خَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ: و شما خلوت کردید با سکون و آرامش و خوشگذرانی (خطبه حضرت...)

فَمَجَجْتُمْ: مج: از دهان بيرون افكند، بد مزه يافت (المعجم البسیط)./ مجّ الشراب من فيه: رمى (عوالم العلوم)

وَعَيْتُمْ: حفظتم (عوالم العلوم)دَسَعْتُمُ: الدسع: الدفع و القي‌ء، و إخراج البعير جرّته إلى فيه (عوالم العلوم)./ دسعت الذي تسوغتم: آنچه خورده بوديد، بالا آورديد (خطبه حضرت...)

تَسَوَّغْتُمْ: تسوّغه: شربه بسهولة (بحار الأنوار)./ساغ الشراب يسوغ سوغا، إذا سهل مدخله في الحلق و تسوّغه شربه بسهولة (عوالم العلوم)

أَلَا وَ قَدْ قُلْتُ مَا قُلْتُ هَذَا عَلَى مَعْرِفَةٍ مِنِّي بِالْخَذْلَة الَّتِي خَامَرَتْكُمْ وَ الْغَدْرَةِ الَّتِي اسْتَشْعَرَتْهَا قُلُوبُكُمْ وَ لَكِنَّهَا فَيْضَةُ النَّفْسِ وَ نَفْثَةُ الْغَيْظِ وَ خَوَرُ الْقَنَاةِ وَ بَثَّةُ الصَّدْرِ وَ تَقْدِمَةُ الْحُجَّةِ فَدُونَكُمُوهَا فَاحْتَقِبُوهَا دَبِرَةَ الظَّهْرِ نَقِبَةَ الْخُفِ بَاقِيَةَ الْعَارِ مَوْسُومَةً بِغَضَبِ الْجَبَّارِ وَ شَنَارِ الْأَبَدِ مَوْصُولَةً بِ"نَارِ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ" فَبِعَيْنِ اللَّهِ مَا تَفْعَلُونَ "وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ" وَ أَنَا ابْنَةُ نَذِيرٍ لَكُمْ "بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ" فَ"اعْمَلُوا إِنَّا عامِلُونَ، وَ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ!":

این را بدانید! آنچه را که گفتم، با آگاهی کامل از تنها گذاشتنی بود که در تمام وجودتان ریشه دوانده و خیانتی که قلب‌هاتان در بر نموده‌اند! این سخنان

اما لبریز گشتن کاسه شکیبایی بود، فواره خشم بود، کندی سرنیزه در هنگام نبرد بود، پرده برداری از اندوه بزرگ و اتمام حجت بود! پس ناقه فدک را بگیرید و بند کمرش را محکم ببندید! ناقه‌ای که در پشت زخم فراوان دارد، با پاهای ضعیف، همراه با ننگ دامنه‌دار، علامت زده با مهر غضب خالق جبار، عار جاودانه، متصل "با آتش بر افروخته خداوند که بر دل‌ها شراره می‌کشد!" آنچه مرتکب می‌شوید، در برابر دیدگان الهی است! "به زودی آن‌هایی که ستم نمودند خواهند فهمید که به کدام بازگشت‌گاه بر خواهند برگشت!" و من دختر هشدار دهنده شما هستم. "روبه‌رو عذاب طاقت فرسا است! پس "انجام دهید، ما هم به کارمان ادامه خواهیم داد! منتظر باشید، ما هم منتظر می‌مانیم!"

در احتجاج "بِالْجِذْلَةِ " دارد. متنی را که من برگزیدم، از احتجاج است اما در چنین جاها، انتخاب علامه و انتخاب‌های دیگر را قابل ستایش می‌بینم (فاطمی)./ الخذلة، أي ترك النصر (عوالم العلوم و المعارف)

خَامَرَتْكُمْ: خالطتم (بحار الأنوار)./ خامَرَ الشي‌ءَ: قاربه و خالطه (لسان العرب)./ و خَامَر الرَجُل المكانَ، أى لَزِمه (الصحاح)./ مخامرة: مخلوط شدن با چیز دیگر. حضرت می‌فرماید: من می‌دانم که شما به کمک ما نمی‌آیید و این جزو روح و مخلوط با ذاتتان شده است (خطبه حضرت...)

اسْتَشْعَرَتْهَا: و استشعره: أي لبسه، و الشّعار: الثّوب الملاصق للبدن (بحار الأنوار)الْغَدْرَةِ: ضد الوفاء (بحار الأنوار)./ غدر: خیانت، عهد شکنی، نارو زدن (المعجم البسیط)

فَيْضَةُ النَّفْسِ: و الفيض- في الأصل- كثرة الماء و سيلانه... و المراد به هنا إظهار المضمر في النفس لاستيلاء الهم و غلبة الحزن (بحار الأنوار)./ فیضان: لبریز شدن، سر رفتن، طغیان آب (المعجم البسیط)

نَفْثَةُ: و النّفث بالفم شبيه بالنّفخ، و قد يكون للمغتاظ تنفس عال تسكينا لحرّ القلب و إطفاء لنائرة الغضب (بحار الأنوار)./ النَّفْثُ: شبيه بالنفخ، و هو أقل من التَفْلِ (الصحاح)./ انسان وقتی غیظ پیدا کند تا یک مدتی ناراحتیش را مخفی می‌کند، ولی وقتی بیش از اندازه ناراحت شد، شروع

می‌کند به نفس عمیق کشیدن، فوت کردن و آه کشیدن، این را در اصطلاح "نفث" و "نفخ" گویند؛ البته "نفث" و "نفخ" یک اختلاف جزئی با هم دارند، اگر انسان طوری فوت کند که کمی از آب دهانش هم بیرون آید، به آن "نفث" می‌گوید، ولی اگر فقط فوت باشد، آن را "نفخ" گویند. نفثة الغیظ: یعنی این سخنان از روی تراوش و به جوش آمدن غیظ و ناراحتی درونی‌ام می‌باشد (خطبه حضرت...)

خَوَرُ: الضعف (بحار الأنوار)./ خور: ضعف و سستی (المعجم البسیط)

الْقَنَاةِ: الرّمح (بحار الأنوار)./ قناة: یعنی سر نیزه. خور: یعنی شکستگی، ضعف و کندی، خور القناة: یعنی کُند شدن و از کار افتادن سرنیزه (خطبه حضرت...)

بَثَّةُ الصَّدْرِ: و البثّ: النّشر و الإظهار، و الهمّ الّذي لا يقدر صاحبه على كتمانه فيبثّه: أي يفرّقه (بحار الأنوار ج)./ بث: یعنی این‌که انسان ناراحتی درونیش را علنی کند و بیان نماید؛ در قرآن هم آمده: إِنَّما أَشْکوبَثی وَ حُزْنی إلَی اللَّهِ: همانا درد دلم و حزن و اندوهم را به خدا بازگو می‌کنم (خطبه حضرت...)./ بثّ: منتشر کردن، پخش کردن –خبر- (المعجم البسیط)

تَقْدِمَةُ الْحُجَّةِ: اتمام حجت (خطبه حضرت...)./ تقدمة الحجة: إعلام الرجل قبل وقت الحاجة قطعا لاعتذاره بالغفلة (بحار الأنوار)

فَاحْتَقِبُوهَا: حقب: تنگ که بر شتر بندند نوار ميان بند شتر تنگ پالان شتر (فرهنگ دهخدا)./ الحقب- بالتحري: حبل يشدّ به الرحل إلى بطن البعير... (عوالم العلوم و المعارف)./ حقب: طنابی است که از زیر شکم شتر، روی بار می‌بندند تا بار شتر محکم شود (خطبه حضرت...)دَبِرَةَ الظَّهْرِ: و الدَّبَر- بالتحريك: الجرح في ظهر البعير (بحار الأنوار)./ دَبِرَةَ الظَّهْرِ: پشت این شتر مجروح است. یعنی شتر خلافت آن طور هم که شما می‌خواهید به شما سواری نمی‌دهد. (خطبه حضرت...)

نَقِبَةَ الْخُفِ: رقّة خفّ البعير (بحار الأنوار)./ خُفُ البعير: سم شتر (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)./ الْخُفِ: پای شتر را "خفّ" می‌گویند و "نقَب" به معنای سستی است؛ وقتی پای شتر سست و ضعیف باشد، می‌گویند: نقبة الخف، یعنی پای شتر ضعیف است و نمی‌تواند زیاد راه برود (خطبه حضرت...)

موسومة: وسمته و سما و سمة، إذا أثرت فيه بسمة و كي (عوالم العلوم و المعارف)./ مَوْصُولَةً بِ"نَارِ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ: داغ غضب خدا، به این فدک یا خلافت غصب شده خورده است. وسم: داغ کردن است (خطبه حضرت...)

شَنَارِ: العیب و العار (بحار الأنوار)./ شنار: ننگ (المعجم البسیط)

الموقدة: المؤجّجة على الدوام (عوالم العلوم و المعارف)./ أجّج: شعله‌ور ساخت، افروخت (المعجم البسیط)

أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ: أیّ مرجع یرجعون بعد الموت (التفسیر المعین)

فَأَجَابَهَا أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ وَ قَالَ يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ لَقَدْ كَانَ أَبُوكِ بِالْمُؤْمِنِينَ عَطُوفاً كَرِيماً رَءُوفاً رَحِيماً وَ عَلَى الْكَافِرِينَ عَذَاباً أَلِيماً وَ عِقَاباً عَظِيماً إِنْ عَزَوْنَاهُ وَجَدْنَاهُ أَبَاكِ دُونَ النِّسَاءِ وَ أَخَا إِلْفِكِ دُونَ الْأَخِلَّاءِ آثَرَهُ عَلَى كُلِّ حَمِيمٍ وَ سَاعَدَهُ فِي كُلِّ أَمْرٍ جَسِيمٍ لَا يُحِبُّكُمْ إِلَّا سَعِيدٌ وَ لَا يُبْغِضُكُمْ إِلَّا شَقِيٌ بَعِيدٌ فَأَنْتُمْ عِتْرَةُ رَسُولِ اللَّهِ الطَّيِّبُونَ الْخِيَرَةُ الْمُنْتَجَبُونَ عَلَى الْخَيْرِ أَدِلَّتُنَا وَ إِلَى الْجَنَّةِ مَسَالِكُنَا وَ أَنْتِ يَا خِيَرَةَ النِّسَاءِ وَ ابْنَةَ خَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ صَادِقَةٌ فِي قَوْلِكِ سَابِقَةٌ فِي وُفُورِ عَقْلِكِ غَيْرُ مَرْدُودَةٍ عَنْ حَقِّكِ وَ لَا مَصْدُودَةٍ عَنْ صِدْقِكِ وَ اللَّهِ مَا عَدَوْتُ رَأْيَ رَسُولِ اللَّهِ وَ لَا عَمِلْتُ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ الرَّائِدُ لَا يَكْذِبُ أَهْلَهُ وَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَ كَفَى بِهِ شَهِيداً أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) يَقُولُ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورَثُ ذَهَباً وَ لَا فِضَّةً وَ لَا دَاراً وَ لَا عَقَاراً وَ إِنَّمَا نُورَثُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَ مَا كَانَ لَنَا مِنْ طُعْمَةٍ فَلِوَلِيِّ الْأَمْرِ بَعْدَنَا أَنْ يَحْكُمَ فِيهِ بِحُكْمِهِ وَ قَدْ جَعَلْنَا مَا حَاوَلْتِهِ فِي الْكُرَاعِ وَ السِّلَاحِ يُقَاتِلُ بِهَا الْمُسْلِمُونَ وَ يُجَاهِدُون الْكُفَّارَ وَ يُجَالِدُونَ الْمَرَدَةَ الْفُجَّارَ وَ ذَلِكَ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ أَنْفَرِدْ بِهِ وَحْدِي وَ لَمْ أَسْتَبِدَّ بِمَا كَانَ الرَّأْيُ عِنْدِي وَ هَذِهِ حَالِي وَ مَالِي هِيَ لَكِ وَ بَيْنَ يَدَيْكِ لَا نَزْوِي عَنْكِ وَ لَا نَدَّخِرُ دُونَكِ وَ إِنَّكِ وَ أَنْتِ سَيِّدَةُ أُمَّةِ أَبِيكِ وَ الشَّجَرَةُ الطَّيِّبَةُ لِبَنِيكِ لَا نَدْفَعُ مَا لَكِ مِنْ فَضْلِكِ

وَ لَا يُوضَعُ فِي فَرْعِكِ وَ أَصْلِكِ حُكْمُكِ نَافِذٌ فِيمَا مَلَكَتْ يَدَايَ فَهَلْ تَرَيْنَ أَنْ أُخَالِفَ فِي ذَاكِ أَبَاكِ؟

پس ابوبکر که عبد الله پسر عثمان باشد، جواب داده گفت: "ای دختر رسول خدا! پدرت بر مؤمنین دلسوز، سخی و مهربان بود و بر کافران عذاب دردناک و عقاب بزرگ بود. اگر او را نسب سنجی کنیم، پدر شما است، نه پدر زنان دیگر و برادر همسر شما است، نه برادر دوستان دیگر. او را از بین دوستان صمیمی دیگر انتخاب کرد و در کارهای بزرگ کمکش کرد. شما را جز خوشبخت‌ها دوست نمی‌داره و جز بدبخت‌های دور از خدا دشمنی نمی‌کنه. شما عترت پاک و برگزیده رسول خدایید. راهنمای ما بر خیر و خوبی و راهنمای ما به سمت راه بهشت هستید. و تو ای بهترین خانم‌ها و دختر بهترین پیغمبرها! در گفتارت صادقی، در عقل و درایت از پیش‌کسوتانی، نباید حقت پایمال شود و نباید سخن حقت ناشنیده بماند. به خدا! از رأی و نظر رسول خدا عدول نکردم و بی اجازه او دست به هیچ کاری نزدم. آب پیدا گر قافله که نباید به قافله و قافله سالار دروغ بگوید! خدا را شاهد می‌گیرم. شاهدی خدا کفایت می‌کنه. از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می‌گفت: "ما انبیا مردم، طلا، نقره، خانه، و زمین به ارث نمی‌گذاریم. تنها کتاب، حکمت، علم و پیغمبری به ارث می‌گذاریم و هرچه از ما بماند، برای ولی امر بعد از ما است. هرجوری که بخواهد مصرف کند." آنچه را که شما می‌گویید، ما غصب کردیم، صرف خرید خر و قاطر و اسب و اسلحه می‌شود. با آن‌ها مسلمانان باید جنگ کنه. با شیاطین و کفار جهاد کنه. این تصمیم به اجماع مسلمین گرفته شده. من تنها تصمیم گیرنده نیستم. آنقدرها استبداد رای ندارم. حال و روز من اینه! هرچه من دارم برای شما! قابل شما را نداره! تو خانم امت پدرت هستی. شجره طیبه فرزندانت هستی. ما منکر فضیلت شما نیستیم و از اصل و فرع شما کم

نمی‌کنیم. قضاوت شما در اموال شخصی من نافذه. آیا مرا در این خرید، مخالف پدرتان می‌بینید؟!"

تا این‌جا، خطبه بانو ما را به دو چیز راهنمایی می‌کند: اول این‌که: این خطبه هم مانند خطبه شقشقیه، ناتمام مانده است. چون بی‌بی مطهره، از کسی سوال نکرد که با جمله "فأجابها" روبه‌رو بشویم. جواب، از "جابَ" گرفته شده و در فرهنگ‌ها این‌چنین می‌خوانیم: جَوْبُ الأرض: قَطْعُها. پس حقیقت این است که این خطبه ناتمام ماند و گفتار بانو عمدا قطع گردید: فَأَجَابَهَا أَبُو بَكْرٍ...دوم این‌که شاید یکی از حکمت‌های غصب فدک همین باشد که بانو با این خطبه شگفت انگیز، دانش، ذوق هنری، فصاحت و بلاغت بی‌نظیری را به یادگار بگذارد. تا یاوه‌سرایان، چال دهان باز نکنند که: "معقول نیست یک زن خانه‌دار، دارای فضیلت‌های آنچنانی باشد." (فاطمی)

عَزَوْنَاهُ: عَزَو: عَزَوْته إلى أبيه: لغة في عزيته: إذا نسبته (شمس العلوم)./ و العَزْو: مصدر عزوتُ الشي‌ءَ إلى الشي‌ء أعزوه عَزْواً، إذا نسبتَه إليه (جمهرة اللغة)./ عزی: نسبت داد (المعجم البسیط)

إِلْفِكِ: الإلف: هو الأليف بمعنى المألوف، و المراد هنا، الزوج لأنّه إلف الزوجة و في بعض النسخ ابن عمك (الإحتجاج)./ الأليف: دوست و همدم و همنشين (فرهنگ ابجدي)

حَمِيمٍ: صمیمی، داغ (المعجم البسیط)

مَصْدُودَةٍ: صدّ: مانع شد، دفع کرد. صدّ الهجوم: حمله را دفع کرد (المعجم البسیط)

وَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَ كَفَى بِهِ شَهِيداً أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)... این حدیث را کسی دیگر نقل نکرده است. گفته می‌شود که عائشه هم آن را دامن می‌زد (فاطمی)

الرَّائِدُ: و الرائد لا يكذب أهله .. فهو مثل استشهد به في صدق الخبر الذي افتراه على النبي صلّى اللّه عليه و آله (بحار الأنوار)./ و الرائد: طالب الكلأ، و هو الأصل، ثم صار كلّ طالب حاجة رائداً. و المثل السائر: الرائدُ لا يَكْذِبُ أهلَه (جمهرة اللغة)./ الرائد: پيشگام، پيشكسوت، راهنما (المعجم البسیط)

عَقَار: ملک –منزل یا زمین- اثاث منزل (المعجم البسیط)

طُعْمَةٍ: الطُّعْمَة: رزق و روزى، ميهمانى، دعوت به غذا خوردن (فرهنگ ابجدي)./ طُعْمَةٍ: به چیزی می‌گویند که در زندگی از آن استفاده می‌کنند (خطبه حضرت...)

الْكُرَاعِ: اسم يطلق علي الخيل والبغال و الحمير (المنجد)./ کراع: استعمالات گوناگونی دارد اما با توجه به آن فضا و زبان چاپلوسانه، بهترین برگردان آن همان "حمیر" است (فاطمی)

يُجَالِدُونَ: المجادلة: المضاربة بالسّيوف (بحار الأنوار)لَا نَزْوِي: أي لا نقبض و لا نصرف (بحار الأنوار)./ لانزوی عنکِ و لا ندّخر دونکِ: من این مال ناچیزم را از شما دور نمی‌کنم و نمی‌خواهم مالم را بدون شما ذخیره کنم (خطبه حضرت...)./ در احتجاج " لَا تُزْوَى" دارد (فاطمی)

وَ ذَلِكَ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: اجماعی که از آن دم زده شد، عبارت بودند از: ابو عبیده جراح، اسیدبن حضیر، بشربن سعد، سالم، عمر و خودش (فاطمی)

لا ندفع مالکِ مِنْ فَضْلِک...: منکر فضیلت شما نیستیم و از اصل و فرع شما کم نمی‌گذاریم (خطبه حضرت...)

تَرَيْنَ: من الرّأي: الاعتقاد (بحار الأنوار)

فَقَالَتْ (علیه السلام) سُبْحَانَ اللَّهِ مَا كَانَ أَبِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه عَنْ كِتَابِ اللَّهِ صَادِفاً وَ لَا لِأَحْكَامِهِ مُخَالِفاً بَلْ كَانَ يَتْبَعُ أَثَرَهُ وَ يَقْفُو سُوَرَهُ أَ فَتَجْمَعُونَ إِلَى الْغَدْرِ اعْتِلَالًا عَلَيْهِ بِالزُّورِ وَ هَذَا بَعْدَ وَفَاتِهِ شَبِيهٌ بِمَا بُغِيَ لَهُ مِنَ الْغَوَائِلِ فِي حَيَاتِهِ هَذَا كِتَابُ اللَّهِ حَكَماً عَدْلًا وَ نَاطِقاً فَصْلًا يَقُولُ: "يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ" وَ يَقُولُ: "وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ" وَ بَيَّنَ عَزَّ وَ جَلَّ فِيمَا وَزَّعَ مِنَ الْأَقْسَاطِ وَ شَرَعَ مِنَ الْفَرَائِضِ وَ الْمِيرَاثِ وَ أَبَاحَ مِنْ حَظِّ الذُّكْرَانِ وَ الْإِنَاثِ مَا أَزَاحَ بِهِ عِلَّةَ الْمُبْطِلِينَ وَ أَزَالَ التَّظَنِّيَ وَ الشُّبُهَاتِ فِي الْغَابِرِينَ كَلَّا "بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُون!"

پس فرمود: سبحان الله! پدرم رسول خداوند که درود و رحمتش بر او و خاندانش باد، از کتاب الهی روگردان نبود و مخالفت احکامش نمی‌کرد. بلکه

همواره در راه قرآن قدم می‌گذاشت و سوره‌هایش را دنبال می‌کرد. آیا در حالی نسبت دادن حدیث دروغی به او، بر خیانت اجماع می‌کنید؟! تهمت این‌گونه بعد از مرگ، مانند مظلومیت او و بروز کینه‌هایی زمان حیاتش می‌باشد! این کتاب الهی است که به عدل قضاوت می‌کند و قول فصل را به عهده دارد! می‌فرماید: "از من و آل یعقوب ارث ببرد." و می‌فرماید: "سلیمان میراث‌بر داوود گردید." خداوند عزّ و جلّ در جایی که تقسیم سهام می‌کند، بیان احکام نمود، فرایض و میراث را قانونی کرد و سهم دختر و پسر را مشخص فرمود. با این بیان، جلو علت جویی باطل اندیشان را گرفت و شبهه افکنی و گمانه زنی را از فراروی آیندگان برداشت. نه، این‌طور نیست! " بلکه هوای نفس‌تان کار زشت را برای شما زینت داده است! پس شکیبایی نیکو می‌طلبم و در برابر آنچه می‌گویید، از خداوند یاری می‌جویم!.."

صَادِفاً: معرضا. الصّادف عن الشّي‌ء: المعرض عنه (بحار الأنوار)يَقْفُو: و القفو: الاتّباع (بحار الأنوار ج)./ و القَفْوُ: مصدر قولك: قَفَا يَقْفُو، و هو أن يتبع شيئا... و تَقَفَّيْتُهُ، أي: اتبعته. قال الله جل و عز: وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (كتاب العين)

الْغَدْرِ: ضد الوفاء (جمهرة اللغة)./ غدر: خیانت، عهد شکنی، نارو زدن (المعجم البسیط)

اعْتِلَالًا: إبداء العلّة و الاعتذار (بحار الأنوار)

بِالزُّورِ: قول الکذب (کتاب العین)./ الزور: دروغ و باطل. اعتلالا عليه بالزور والبهتان: براي خيانتي كه مي‌كنيد، به حرف باطل و تهمت به پيامبر دليل مي‌آوريد؟ (خطبه حضرت)./ زور: دروغ، باطل، شرک (المعجم البسیط)

الْغَوَائِلِ: المهالك و الدّواهي، أشارت عليها السلام بذلك إلى ما دبروا- لعنهم اللّه- في إهلاك النبي صلّى اللّه عليه و آله و استئصال أهل بيته عليهم السلام في العقبتين و غيرهما (بحار الأنوار)./ و الْغَوَائِلُ جمع غَائِلَةٍ و هي الحقد (مجمع البحرين)./ غائلة: مهلکه، شرّ، فساد، کینه (المعجم البسیط)

وَزَّعَ الشى‌ءَ: قَسَمَه و فَرَّقَه (المحكم)./ وزع: توزيع كرد: خداي عزوجل در قرآن در آن‌جا كه ارث را توزيع كرده است از اقساط سهم‌هاي دختر و پسر را مشخص نموده و فرايض ميراث را تشريح نموده است (خطبه حضرت...)

اباح: مجاز كرد، افشا كرد -راز را- (المعجم البسیط)

أَزَاحَ: الإزاحة: الإذهاب و الإبعاد (بحار الأنوار)./ أزاح: كنار زد. أزاح الستار: پرده برداري كرد (المعجم البسیط)

التّظنّي: إعمال الظّن، و أصله: التّظنّن (بحار الأنوار)./ تظنن: گمان؛ در كلام عرب مضاعف به صورت ناقص هم به كار مي‌رود. در قرآن: لتشقي= لتشقّ (خطبه حضرت...)

الْغَابِرِينَ: الباقین. و الغَابِرُ: الباقي من قوله تعالى: إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (كتاب العين)

التّسويل: تحسين ما ليس بحسن و تزيينه و تحبيبه إلى الإنسان ليفعله أو يقوله (بحار الأنوار)./ سوّل: دلپذير و جذاب كرد، مزين كرد (المعجم البسیط)

فَصَبْرٌ جَمِيلٌ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ أي فصبري صبر جميل لا جزع فيه و لا شكوى إلى الناس (مجمع البيان)./ فصبری صبر جمیل. مصدر به جای تلفظ فعلش قرار گرفته و واجب است که مبتدا حذف شود. –ر.ک سیوطی، باب مبتدا و خبر، ص97- (فاطمی)

چهل و دو حدیث از امام حسن (علیه السلام)

احادیث متنوع

آی مردم عراق! در رابطه با ما از خداوند بترسید! ما امیران و مهمانان شما هستیم و خاندانی که خداوند در کتابش این‌گونه از آن‌ها یاد می‌کند: "خداوند می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان بزداید و پاک و مطهرتان نماید."

ضِيفَانُكُمْ: و يجمع الضَّيْف على ضُيُوف و ضِيفان (كتاب العين)./ شواهد التنزیل، روایت را به طور کامل چنین نقل می‌کند: "خَرَجَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ يُصَلِّي بِالنَّاسِ وَ هُوَ بِالْكُوفَةِ، فَطُعِنَ بِخَنْجَرٍ فِي فَخِذِهِ فَمَرِضَ شَهْرَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اتَّقُوا اللَّهَ فِينَا فَإِنَّا أُمَرَاؤُكُمْ وَ ضِيفَانُكُمْ وَ أَهْلُ الْبَيْتِ الَّذِينَ سَمَّى اللَّهُ فِي كِتَابِهِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرا." ما سند روایت را به خاطر اختصار، حذف کردیم (فاطمی)

إِنَّما: از ادات حصر است؛ یعنی این‌که خداوند به طور انحصاری از شما خاندان آلودگی را می‌زداید. در ضمن، برخی تلاش دارند که "عن" را به معنای "با" بگیرند. اگر چنین چیزی ثابت شود، با رویکرد خوبی رو به رو می‌شویم (فاطمی)

الْعَمَى: به احتمال زیاد، در این‌جا معنای استعاری "العمی"، یعنی جهل و نا بخردی مراد است (فاطمی)

عِرْضُ الرجل: نَفْسُه و بَدَنُه... في الحديث: كلُّ المُسْلِم على المسلِم حَرام دَمُه و مالُه و عِرْضُه (لسان العرب)./ العِرض: الجَسد (كتاب الماء)./ عِرض: شرف، ناموس (المعجم البسیط)./ چنا‌نکه می‌بینید، آنچه که کاربرد زیاد دارد، "عرض" با شرف، ناموس و آبرو برگردانده می‌شود اما در این‌جا، معنای بدن رساتر است (فاطمی)

وقتی یکی از شما برادر مؤمنش را ملاقات نماید، جای نور یعنی پیشانی او را ببوسد.

در این قرآن چراغ‌های نور است و شفای سینه‌ها.

هیچ قومی مشورت نکردند، مگر این‌که به رشدشان رسیدند.

مصیبت‌ها کلیدهای پاداشند.

با مردم مانند آنچه که دوست داری با تو همنشینی شود، همنشینی نما.

واژه عقل در روایات ما زیاد آمده است. به احتمال زیاد، منظور از آن تعقل و بهره بردن از عقل است و الا خداوند کریم، به جز افراد استثنایی، عقل را در اختیار همه بشریت قرار داده است (فاطمی)

خیری که در آن هیچ شری راه وجود ندارد، سپاسگذاری با نعمت است و شکیبایی در مصیبت‌های بزرگ.

النَّازِلَة: مصیبت بزرگ، ج: نازلات، نوازل (المعجم البسیط)

تحمل ننگ آسان‌تر از ورود در آتش جهنم است!

و برادر باشکوهش رجز اینگونه دارد: الموت أولی من رکوب العار/ والعار أولی من دخول النار (فاطمی)

فرصت زود می‌گذرد، دیر بر می‌گردد.

ابن عباس می‌گوید: با حسن بن علی (علیه السلام) در مسجد الحرام بودم و او در حال اعتکاف، طواف می‌کرد. پس مردی از شیعیانش خود را به او رساند و عرض کرد: یا ابن رسول الله! فلان کس بر گردن من دینی دارد. اگر با دیدن آن قرضم را ادا نمایید!.. امام فرمود: قسم به صاحب این خانه چیزی پیشم نیست! عرض کرد: اگر با دیدنش مهلتی بخواهید!... او مرا تهدید به زندان کرده است. ابن عباس می‌گوید: امام طوافش را قطع کرد و همراه او شتافت. عرض کردم: یا ابن رسول الله! آیا فراموش کردید که در حال اعتکاف به سر می‌برید؟ فرمود: نه اما از پدرم (علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود: از رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می‌فرمود: هرکس حاجت برادر مؤمنش را برآورده کند، مانند کسی است که نه هزار سال خداوند را عبادت کرده است، در حالی که روزها روزه دار باشد و شب‌ها نماز گذار!

برادر بزرگوارش، امام حسین (علیه السلام) هم حدیث این‌گونه دارد، ما به خاطر اهمیت مطلب آن را از زبان هردو برادر می‌کنیم... باید توجه داشته باشیم که حتی در طواف واجب، بعد از کامل

کردن چهار شوط، قطع آن برای نماز واجب، و قضای حاجت مؤمن، جایز است. –ر.ک. اللمعة الدمشقیة، ج1، ص279- (فاطمی)

نزدیک کسی است که دوستی او را نزدیک کرده است، هرچند از لحاظ نسب دور باشد و بیگانه کسی است که دوستی او را دور کرده باشد، هرچند که از لحاظ نسب نزدیک باشد. هیچ چیزی نزدیک‌تر از دست به بدن نیست. همین دست اگر فاسد شد، قطع می‌گردد و جای زخم آن داغ می‌شود.

تُفَلُّ: تَفَل جلده من داء أو غيره: أنْتَن (كتاب الماء)

تُحْسَم: حَسَمه: قَطَعه و حَسَم العِرْقَ، قَطَعه ثم كَواه لئلا يَسيلَ دَمُه (المحكم)./ حَسْمُ الداء: از بين بردن اثر بريدگى و درد با داغ كردن -براى جلوگيرى از خونريزى (ترجمه مفردات الفاظ قرآن)

آدم پست، شکر نعمت نمی‌کند.

اللُّؤْمُ: ضد العِتْقِ و الكَرَمِ. و اللَّئِيمُ: الدَّني‌ءُ الأَصلِ الشحيحُ النفس (لسان العرب)

کسی که عقل ندارد، ادب ندارد، کسی که جوانمردی ندارد، اراده ندارد و کسی که حیا ندارد، تکیه‌گاهی فکری ندارد. قله عقل، معاشرت‌نیکو با مردم

است. با عقل نعمت‌های هر دو جهان درک می‌شود و کسی که از موهبت عقل محروم است، محروم از رسیدن به نعمت‌های هر دو جهان خواهد بود.

الأدَبُ، بفتحتَينِ: حسنُ الأخلاقِ، و الكِياسةُ، و رياضةُ النفسِ، و يَقَعُ على كلِّ رياضةٍ محمودةٍ يتخرّجُ بها الإنسانُ في فضيلةٍ من الفضائلِ (الطراز الأول)

مُرُوَّةَ: جوانمردی، شهامت (المعجم البسیط)

الْهِمَّةُ: العزم الجازم (مجمع البحرين)./ و الْهِمَّةُ: أوّل العزم، و قد تطلق على العزم القويِّ. فيقال له: هِمَّةٌ عالية (التحقيق فى كلمات القرآن الكريم)

ظالمی شبیه‌تر به مظلوم ندیدم و آن آدم حسود است.

الحاسد: الذي يتمنى زوال النعمة عن صاحبها و إن لم يردها لنفسه، فَالْحَسَدُ مذموم و الغبطة محمودة، و هي أن يريد من النعمة لنفسه مثل ما لصاحبه و لم يرد زوالها عنه (مجمع البحرين)

محمد و علی [علیهما السلام] پدران این امت هستند. پس خوش به حال کسی که عارف به حق این دو باشد و در همه حال اطاعت‌شان نماید! اگر چنین باشد، خداوند او را در بهترین باغ بهشتی‌اش مسکن می‌دهد و او را با کرم و رضوانش، سعادتمند می‌نماید.

کسی که بر زیبایی اختیار خداوند اعتماد داشته باشد، غیر از حالتی که خداوند برایش برگزیده است را آرزو نمی‌کند.

اتّكَل عليه فى العمل: اعتمد عليه و وثِق به (الإفصاح)

کسی که خداوند را بندگی نماید، خداوند همه چیز را بنده و فرمانبرش می‌گرداند.

در این جمله مولا، زیبایی بیانی آن نادیده گرفته نشود. زیرا که "عبد" اول، به معنای بندگی است و "عبد" دوم، به معنای خضوع و ذلت است. به عبارت دیگر، در "عبد" اول معنای تشریعی آن مراد است و در "عبد" دوم، معنای لغوی و اصلی آن مطمح نظر است (فاطمی)

هرکس قرآن تلاوت کند، دیر یا زود، برای او یک دعای اجابت شده است.

وحشت از مردم به اندازه آگاهی از حال آن‌ها است.

الْفِطْنَةِ: هوش و ذکاوت (المعجم البسیط)

نعمت، گرفتاری است، اگر شکر گذاری نمایی، نعمت می‌شود و اگر کفران نمایی، نقمت می‌گردد.

مِحْنَةٌ: بلا، گرفتاری، مصیبت (المعجم البسیط)

نَقِمَة: خشم و نارضایتی و میل به انتقام (المعجم البسیط)

خضوع: تسلیم شدن و فروتنی نشان دادن، رام شدن، زیر بار رفتن، تن دردادن (المعجم البسیط)

کسی را نمی‌شناسم، مگر این‌که بین خود و پروردگارش احمق است.

این سخن مولا بسیاری را به وادی حیرت برده است و ژرفای آن ناپیدا است. آنچه مسلم است، این‌که "احمق" مترافات متعددی دارد، از جمله آن جهل و نادانی. شاید در این‌جا، همین جهل و نادانی مراد باشد؛ به این معنا که هرکس غیر از معصوم، مقام الهی را آنچنان‌که باید، در نمی‌یابد (فاطمی)

أَحْمَق: أَخْرَق، سَخِيف، أَبْلَه، جَاهِل، سَفِيه، أَفِين، مَأْفُون، تَافِه، أَرْعَن (المكنز العربي المعاصر)

و به او گفته شد: در شما عظمت است. فرمود: بلکه در من عزت است. خداوند می‌فرماید: عزت مخصوص خداوند، پیامبرش و مؤمنین می‌باشد.

نابودی انسان در سه چیز است: کبر، حرص و حسد. کبر بنای دین را نابود می‌کند و به خاطر کبر، ابلیس از رحمت خداوند دور شد. حرص، دشمن جان انسان است و به خاطر آن، آدم از بهشت رانده شد. حسد، پیشگام بدی است و از همین طریق قابیل به کشتن هابیل راضی شد.

کسی که همواره به مسجد رفت و آمد داشته باشد، با یکی از هشت چیز رو به رو خواهد شد: 1- نشانی استوار و محکم 2- برادر سودمند 3- دانش تازه پرطراوت 4- رحمتی در انتظار نشسته. 5- سخنی که او را هدایت و راهنمایی نماید 7- ترک گناه به خاطر ترس یا حیا.

طَرُف، یَطرُف طرافة... استطرف: آن را نوبر و جالب توجه یافت (المنجد: عربی به فارسی)./ و اسْتَطْرَفَ الشَيْ‌ءَ: اسْتَحْدَثَه و منه المالُ المُسْتَطْرَفُ (تاج العروس)

جمجمه‌های عرب در دستم بود. آشتی می‌کردند، با آن‌ها که من آشتی می‌کردم، پیکار می‌کردند، با آن‌ها که من پیکار می‌کردم. نها که من آشتی می‌کردمآنهاپس به خاطر حفظ خون مسلمانان و رضای خداوند، پا از فتنه بیرون کشیدم.

حَقْنَ: بازداشتن و منع کردن، حفظ کردن (المعجم البسیط)

از مولا پرسیده شد: پسر رسول خداوند! چگونه شب را به روز آوردی؟ فرمود: "صبح کردم در حالی که پروردگاری بالای سرم دارم، آتشی پیش رو، مرگی در جستجو، حساب گردم حلقه نموده و من در گرو اعمالم هستم. نه به آنچه دوست دارم، می‌رسم و نه از آنچه کراهت دارم، دوری می‌توانم. کارها به دست غیر من است. اگر بخواهد، شکنجه‌ام خواهد نمود، اگر نخواهد از من می‌گذرد. پس چه کسی بیچاره‌تر از من به سر می‌برد؟!"وَ لِيَ رَبٌّ فَوْقِي: در این جمله مجازی به کار رفته است. معنای اصلی این است: ولی ربّ عظمته و آثاره فوقی (فاطمی)

برادر بزرگوارش، امام حسین (علیه السلام) هم حدیث این‌گونه دارد، ما به خاطر اهمیت مطلب، از زبان هردو برادر نقل می‌کنیم (فاطمی)

از کلام آن بزرگوار است که در این قرآن چراغ‌های نور است و شفای صدور. پس جولان دهنده‌ای باید در روشنایی آن جولان دهد و صفت آن را برخود ببندد.

زیرا تلقین، سبب زندگی دل با بصیرت است و موجب می‌شود که قرآن مونس چونان کسی گردد که در ظلمات با چراغ راه می‌رود.

أَلجْمَ: لگام را در دهان نهاد، ساکت کرد (المعجم البسیط)./ جمله "وَ لْيُلْجِمِ الصِّفَةَ" یک استعاره است و شاید منظور بستن صفات اهل قرآن بر خویشتن باشد. منتها بستن خاصی همانند لگام که نفس را از سرکشی باز دارد (فاطمی)

التَّلْقِين: كالتَّفْهِيم. (لسان العرب)./ لقّن: تلقین کرد، یاد داد (المعجم البسیط)./ الفرق بين التعليم و التلقين: أن التلقين يكون في الكلام فقط، و التعليم يكون في الكلام و غيره (الفروق في اللغة)

وَ جِدُّوا فِي الطَّلَبِ: به احتمال زیاد، این الف و لام، جانشین مضاف الیه شده است؛ شاید منظور "طلب السعادة" باشد. چنان‌که الف و لام "الْعَمَلَ" هم شاید چنین باشد: عمل الصالح (فاطمی)

تُجَاهَ: التُّجَاهُ: ما استقبل شي‌ء شيئا. تقول: دار فلان تُجَاهُ دار فلان (كتاب العين)./ تِجاه: در مقابل، در برابر (المعجم البسیط)

بَادِرُوا: بشتابید، سبقت بگیرید (المعجم البسیط)

مقطعات: المُقَطَّعَات: جامه‌هاى كوتاه (فرهنگ ابجدي)./ وَ فِي الدُّعَاءِ" وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ مُقَطَّعَاتِ النِّيرَانِ (مجمع البحرين)./ و المُقَطَّعاتُ: القِصارُ من الثِّيَابِ، اسمٌ واقِعٌ على الجِنْسِ، لا يُفْرَدُ له واحِد (تاج العروس)

النَّقِمَاتِ: النقمات: جمع نقمة: اسم من الانتقام (بحار الأنوار)

هَاذِمِ: هاذِمُ اللَّذاتِ: المَوْتُ (تاج العروس)./ هَذَمْتُ: الشَّىْ‌ءَ هَذْماً مِنْ بَابِ ضَرَبَ قَطَعْتُهُ بِسُرْعَةٍ (المصباح المنير)

فَجِيعُهَا: الفجيعة: الرزيئة الموجعة (تهذيب اللغة)

تَتَوَقَّى: توقّی فلانا: حذره و خافه، تجنبه (المنجد)./ این واژه از ماده "وقی، یقی" است (فاطمی)

مَسَاوِي: القبیح من الفعل و القول، المساوی: العیوب و النقایص (المنجد)./ مساوی، ریشه در "ساء، یسوء" دارد. آن را با "مساوی" فارسی اشتباه نگیرید. "مساوی"، جمع مصدر "مساءة" می‌باشد (فاطمی)

حَائِلٌ: و حالَ الشَّيْ‌ءُ يَحُوْلُ حُؤُوْلًا: تَغَيَّرَ. و تَحَوَّلَ أيضاً. و الْحَائِلُ: المُتَغَيِّر (المحيط في اللغة)

سِنَادٌ: تساند إلیه: اعتمد علیه... ناقة سناد: طویلة قوام مستند السنام: قویة (المنجد)

مَائِلٌ: کج و غیر عمودی، خمیده (المعجم البسیط)

الأثر: شاید منظور آقا، نمونه و نشانه عبرت باشد. و الآثارُ: الأَعْلَامُ، واحِدُه الأَثَرُ (تاج العروس)

ازْدَجِرُوا: الزَّجْرُ: المَنْعُ و النَهْىُ (الصحاح)./ و ازْدَجَرَ كان في الأصل ازتجر فقُلبت التاء دالًا لقرب مَخْرَجَيْهما، و اخْتِيَرت الدال لأنها أليق بالزاي من التاء (تهذيب اللغة)./ وازدجروا بالنعیم... علامه مجلسی، در این زمینه عبارت این‌گونه دارد: "كذا، و الظاهر "بالنقم". اگر ما این توجیه را بپذیریم، هرچند که "نقمت" تکرار می‌شود، با "وازدجروا" سازگارتر است. احتمال دیگر این که همین عبارت؛ یعنی "وَ ازْدَجِرُوا بِالنَّعِيمِ" مورد نظر مولا باشد. در این صورت، عبارت عمق بیشتری پیدا می‌کند؛ یعنی این‌که با وجود نعمت‌های چون عقل و... از فریب دنیا حذر کنیم (فاطمی)

حَجِيجاً وَ خَصِيماً... شاید منظور این باشد که قرآن در دادگاه عدل الهی هم حجت است و هم شاکی. حجت است برای آن‌هایی که بر اساس گفته‌های او زندگی‌شان را سامان داده‌اند. شاکی است از آن‌هایی که به او اعتنا نکردند. در ضمن، شاید فعیل‌های این‌جا به معنای فاعل باشد (فاطمی)

وَبَالًا: وَبَال: وَخَامَة، ثَقَل، سُوءُ عَاقِبَةٍ، سُوءُ مَغَبَّةٍ (المكنز العربي المعاصر)./ چنان‌که می‌بینید، "وبال" معانی متعددی دارد. ظاهرا، در این‌جا پیامد تنها معنی بشود، بهتر است (فاطمی)

روز عید فطری، از جمعی که در حال بازی و شادی بودند، می‌گذشت. بالای سرشان ایستاد و فرمود: خداوند ماه رمضان را میدان مسابقه برای خلقش قرار داده است. داوطلبان در این میدان باید از فرمانبری به خشنودی او برسند. پس گروهی پیش می‌افتند و برنده می‌شوند و گروهی عقبمی‌مانند و بازنده می‌گردند. شگفتی، تمام شگفتی از خندان بازیگر، در روزی که نیکوکاران

پاداش می‌گیرند و باطل اندیشان زیان می‌بینند. به خداوند سوگند! اگر پرده‌ها برداشته شوند، خواهید دید که نیکو‌کار مشغول بهره برداری از خوبی‌هایش می‌باشد و بدکار مشغول بازنگری بدی‌هایش و سپس به راهش ادامه داد.

مِضْمَاراً: المضمار: المدة و الأيّام التي تضمر فيها للسباق. و موضع السباق أيضا (بحار الأنوار)

فَخَابُوا: ناامید شدن (المعجم البسیط)

ايْمُ اللَّهِ: ايْم اللّهِ: قَسَم. و أصله أيمن اللّه فحذفت النون للاستخفاف (الفائق)./ و أَيْمَنُ: حَرْفٌ وُضِعَ للقَسَمِ، تقول: أَيْمُ اللَّهِ و أَيْمُنُ اللَّهِ؛ و لَيْمَنُكَ و أَيْمُنُكَ (المحيط في اللغة)

بدانید که خداوند شما را بیهوده نیافرید و بی‌هدف رهاتان نکرد! روزهای مرگ شما را نوشت و روزی‌تان را قسمت نمود. تا هر خردمند، جایگاه خودش را بداند و به آنچه مقدر است، برسد و به آنچه مصلحت نبود، نرسد. قوت دنیاتان را تضمین کرد و زمینه عبادت‌تان را فراهم. بر شکر گذاری تشویق‌تان کرد و ذکر

را برای‌تان واجب نمود. شما را به تقوا سفارش فرمود و تقوا را آخرین رضایت خویش قرار داد. تقوا درِ قبولی هر بازگشتی است، سر هر حکمت و شرف هر کردار به تقوا است. رستگار گشتند کسانی از پرهیزکاران که رستگاری را مقصد خویش قرار دادند. خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: "رستگاری مخصوص پرهیزکاران است." و فرمود: "خداوند آنانی را که تقوا پیشه نمودند، به خاطر رستگاری‌شان نجات می‌دهد. نه به آن‌ها بدی می‌رسد و نه غمگین می‌شوند." آی بندگانخدا! تقوای الهی پیشه نمایید و بدانید: "هرکس تقوای الهی پیشه نماید، خداوند، راه برون رفت" از فتنه‌ها را به روی او می‌گشاید. کارهایش را رو به راه می‌کند، او را برای رشد و تکامل آماده می‌نماید، با حجتش پیروز می‌گرداند، صورتش را سفید و شوق دیدار خوبان را به او عنایت می‌نماید: "کسانی که خداوند نعمت را ارزانی‌شان نمود؛ آن‌ها عبارتند از پیامبران، راستگویان، شهدا و صالحان و چه زیبا دوستانند آنان!"

سُدًى: ول و رها، بی‌هدف، بیهوده و بی نتیجه (المعجم السیط)./ سُدًى: المهمل... قال اللّه تعالى: أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً أي: يُهمل فلا يجازى (شمس العلوم)

وَ افْتَرَضَ عَلَيْكُمُ الذِّكْرَ: بعضی از مترجمین، ذکر را به نماز ترجمه کرده‌اند (فاطمی)

مَئُونَةَ: آذوقه، قوت، توشه، سختی و سنگینی، کمک نقدی و غیر نقدی (المعجم البسیط)./ و المُؤْنَةُ: القُوتُ (المحكم و المحيط الأعظم)

يُفْلِجُهُ: الفُلْجُ: الظَّفَرُ بمَنْ تُخَاصِمُه (المحيط في اللغة)

مفازا: فوزا (مجمع البیان)./ الفَوزُ: النَّجاءُ و الظَّفَرُ بالأُمْنِيَّةِ و الخَير (المحكم و المحيط الأعظم)./ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً: أي: فَوْزاً، أي: مكان فوز (مفردات ألفاظ القرآن)./ امروزه عرب‌ها، "فوز" را در برنده شدن به کار می‌برند (فاطمی)

يُسَدِّد: سَدَّدَ الرجلُ: إذا لزم الطريقة المستقيمة (مجمع البحرين)./ و وكل به ملك يسدده: و يلهمه الحق، و يدفع عنه استيلاء الشيطان بالشبهات (مرآة العقول)./ سِداد: صحت و درستی (المعجم البسیط)

سخنان مولا با جناده بن ابی امیه

محمد بن وهبان با سند بالا از جناده بن ابی امیه روایت می‌کند که بر حسن بن علی بن ابی طالب (علیهما السلام) در آن هنگامی که مریض بود و به همان مرض از دنیا رفت، وارد شدم. پیش رویش طشتی قرار داشت که خون و لخته‌های جگر در آن ریخته می‌شد. این لخته‌ها، ناشی از زهر فرستاده شده معاویه علیه الهاویه بود. عرض کردم: مولای من، چرا خودت را معالجه نمی‌کنید؟! فرمود: آی بنده خدا! مرگ را با چه دارویی می‌توان معالجه کرد؟ گفتم: "إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ." پس به من التفات نموده فرمود: به خداوند سوگند! وصیت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به ما این است که دوازده امام از فرزندان علی و فاطمه [علیهما السلام] متولی امر امامت می‌شوند و هیچ یکی از ما جز مسموم و مقتول از دنیا نمی‌رویم. سپس طشت برداشته شد و آقا که درود خداوند بر او و خاندانش باد، گریه نمود.

أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ يَمْلِكُهُ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً مِنْ وُلْدِ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ: توجه داریم که باب مجاز در زبان عربی بسیار وسیع است. وقتی گفته می‌شود: دوازده امام از فرزندان علی و فاطمه (علیهما السلام)

می‌باشند، با یک نوع مجاز روبه‌رو هستیم و الا احادیث از این دست کم نداریم: َ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ يَمْلِكُهُ بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ (علیه السلام) أَعْطَاهُمُ اللَّهُ عِلْمِي وَ فَهْمِي... -ر.ک. كفاية الأثر في النص على الأئمة الإثني عشر، ص166- پس وقتی گفته می‌شود: فرزندان علی و فاطمه (علیهما السلام)، به این اعتبار است که این ستارگان از نسل آن دو بزرگوار می‌باشند (فاطمی)

عَهِدَ إلىَّ: أي أوصى. و منه قول اللَّه جلّ و عزّ: أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ: يعني الوصيّة. قال: و العَهد: الأمان... من العهد أيضاً اليمين... من العهد أيضاً أن تَعهد الرجلَ على حالٍ أو في مكان... (تهذيب اللغة)

قَالَ فَقُلْتُ لَهُ عِظْنِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ اسْتَعِدَّ لِسَفَرِكَ وَ حَصِّلْ زَادَكَ قَبْلَ حُلُولِ أَجَلِكَ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ تَطْلُبُ الدُّنْيَا وَ الْمَوْتُ يَطْلُبُكَ وَ لَا تَحْمِلْ هَمَّ يَوْمِكَ الَّذِي لَمْ يَأْتِ عَلَى يَوْمِكَ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ لَا تَكْسِبُ مِنَ الْمَالِ شَيْئاً فَوْقَ قُوتِكَ إِلَّا كُنْتَ فِيهِ خَازِناً لِغَيْرِكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ فِي حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِي حَرَامِهَا عِقَابٌ وَ فِي الشُّبُهَاتِ عِتَابٌ فَأَنْزِلِ الدُّنْيَا بِمَنْزِلَةِ الْمَيْتَةِ خُذْ مِنْهَا مَا يَكْفِيكَ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ حَلَالًا كُنْتَ قَدْ زَهِدْتَ فِيهَا وَ إِنْ كَانَ حَرَاماً لَمْ يَكُنْ فِيهِ وِزْرٌ فَأَخَذْتَ كَمَا أَخَذْتَ مِنَ الْمَيْتَةِ وَ إِنْ كَانَالْعِتَابُ فَإِنَّ الْعِتَابَ يَسِيرٌ وَ اعْمَلْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَداً وَ اعْمَلْ لآِخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَداً وَ إِذَا أَرَدْتَ عِزّاً بِلَا عَشِيرَةٍ وَ هَيْبَةً بِلَا سُلْطَانٍ فَاخْرُجْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَى عِزِّ طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذَا نَازَعَتْكَ إِلَى صُحْبَةِ الرِّجَالِ حَاجَةٌ فَاصْحَبْ مَنْ إِذَا صَحِبْتَهُ زَانَكَ وَ إِذَا خَدَمْتَهُ صَانَكَ وَ إِذَا أَرَدْتَ مِنْهُ مَعُونَةً أَعَانَكَ وَ إِنْ قُلْتَ صَدَّقَ قَوْلَكَ وَ إِنْ صُلْتَ شَدَّ صَوْلَكَ وَ إِنْ مَدَدْتَ يَدَكَ بِفَضْلٍ مَدَّهَا وَ إِنْ بَدَتْ عَنْكَ ثُلْمَةٌ سَدَّهَا وَ إِنْ رَأَى مِنْكَ حَسَنَةً عَدَّهَا وَ إِنْ سَأَلْتَهُ أَعْطَاكَ وَ إِنْ سَكَتَّ عَنْهُ ابْتَدَأَكَ وَ إِنْ

نَزَلَتْ إِحْدَى الْمُلِمَّاتِ بِهِ سَاءَك مَنْ لَا تَأْتِيكَ مِنْهُ الْبَوَائِقُ وَ لَا يَخْتَلِفُ عَلَيْكَ مِنْهُ الطَّرَائِقُ وَ لَا يَخْذُلُكَ عِنْدَ الْحَقَائِقِ وَ إِنْ تَنَازَعْتُمَا مُنْقَسِماً آثَرَكَ.⁽¹⁾

به او عرض کردم: موعظه‌ام نما یا بن رسول الله! فرمود: آری، برای مسافر شدن آمادگی داشته باش و پیش از این‌که مرگت فرا رسد، ره‌توشه‌ات را فراهم نما. این را بدان که تو در جستجوی دنیایی و مرگ در جستجوی تو! در روزی که در آن به سر می‌بری، بار غم روز نیامده را بر مدار! این را بدان که چیزی بیش از روزی‌ات را نمی‌توانی به دست بیاوری، مگر این‌که انباردار دیگری باشی. بدان‌که در حلال مال دنیا حساب است، در حرام آن عقاب و در شبهات آن سرزنش. دنیا را مانند مرداری بپندار و به اندازه کفایت از آن بهره بردار. زیرا اگر حلال بود، در آن زهد ورزیدی، اگر حرام بود، گناهی مرتکب نشدی. پس از آن به قدری برخوردار شو که در ضرورت از لاشه به زمین افتاده. در این صورت، اگر مورد سرزنش قرار بگیری، اندک خواهد بود. برای دنیایت چنان تلاش کن که گویا همواره زنده می‌مانی و برای آخرتت چنان آماده باش که انگار فردا می‌میری. اگر عزتی بدون عشیره می‌خواهی، اگر هیبتی بدون قدرت می‌خواهی، از ذلت معصیت الهی در پناه عزت او درآی و اگر مشتاق همنشینی کسانی گشتی، با کسی همنشینی نما که هنگامی با او هستی، آرایه‌ات باشد، وقتی خدمتش نمایی، سپاسگزارت، وقتی از او یاری بخواهی، یاری‌ات کند، اگر بگویی، سخنت را تصدیق کند، اگر حمله بری، بر استقامتت بیفزاید، اگر دستی برای احسان به سویش دراز نمایی، دستش را دراز نماید، اگر شکستی در تو بیفتد، التیام بخشد، اگر خوبی‌ای از تو ببیند، به شمار آورد، اگر از او چیزی بخواهی، عطایت نماید، اگر تو ساکت باشی، او سر صحبت بگشاید و اگر سختی‌هایی بر او فرود آید، تو را بد حال کند. این دوست باید کسی باشد که

شرارت‌هایی از او به تو نرسد، مسیر دین و دنیایش از تو جدا نباشد، در برخورد با واقعیت‌ها تنهایت نگذارد و اگر در چیزی اختلاف پیدا نمایید، تو را برخودش مقدم بدارد.

هَمَّ: نگرانی، غم (المعجم البسیط)خَازِن لِغَيْرِكَ: حافظ مال دیگری (فاطمی)./ خزن: جمع کرد، پس انداز کرد، انباشت (المعجم البسیط)

وِزْرٌ: گناه سنگین، بار سنگین (المعجم البسیط)

الْعِتَابُ: گله کردن، ملامت کردن (المعجم البسیط)

هَيْبَةً: الهَيْبَةُ: الإِجلالُ، و المَخَافَة (تاج العروس)./ الهَيبة و المَهابة: المخافة و الحَذر و الإجلال (الإفصاح)

نازع: نزاع، اگرچه در فارسی به معنای درگیری می‌آید اما در اصل لغت به معنای کندن و مشتاق بودن است: نَزَعْتُ الشي‌ء من مكانه أَنْزِعْهُ نَزْعاً: قَلَعْتُهُ... و نَزَعَ فلان إلى أهله يَنْزِعُ نِزاعاً، أى اشتاق –ر.ک. الصحاح- در این جا، مشتاق بودن، برگردان مناسب است (فاطمی)

صَانَ: حفظ کرد، نگهداری کرد (المعجم البسیط)

صُلْتَ: صولة: حمله، جهیدن، قدرت (المعجم البسیط)

ثُلْمَةٌ: و الثُّلْمة: الخَلَل في الحائط و غيره. و الثُّلْمة: فُرْجة الجُرْف المكسور (لسان اللسان)

الْمُلِمَّاتِ: الشدائد: و منه الْحَدِيثُ الْقُدْسِيُ يَا مُوسَى اتَّخِذْنِي حِصْناً لِلْمُلِمَّات (مجمع البحرين)

سَاءَك: ساءَه يَسوءُه سُوءاً بالضم و سَوْءاً بالفتح (تاج العروس)

الْبَوَائِقُ: الشّرُورِ. و فلانٌ يعملُ البَوَائِقَ و هي عِظامُ الذّنُوبِ (أساس البلاغة)./ بوائقُه غَوائلُه و شرُّه أو ظُلْمه و غَشَمُه (لسان العرب)

الطَّرَائِقُ: جمع طريقه چنانكه طرق جمع طريق مي‌باشد و آن دو بار در قرآن آمده است... الميزان طرائق را جمع طريقه و آن را بمعنى راه گرفته (قاموس قرآن)./ در این‌جا اگر "طرائق" را به معنای راه بگیریم، مناسب‌تر است (فاطمی)

سخن مولا با کسانی که به صلح او اعتراض داشتند

هنگامی که امام حسن (علیه السلام) با معاویه، پسر ابو سفیان صلح نمود، عده‌ای از مردم بر او وارد شدند و برخی از آنان او را به خاطر بیعتش ملامت نمودند. امام فرمود: افسوس بر شما که از حکمت آنچه من انجام دادم، اطلاع ندارید. به خداوند سوگند! آنچه که من برای شیعیانم انجام دادم، بهتر است از تمام روز‌هایی که آفتاب بر آنان طلوع و غروب نماید. آیا نمی‌دانید که من امام و واجب الطاعه شما و یکی از سرور جوانان اهل بهشت به تصریح رسول خداوند هستم؟ آنان عرض نمودند: آری درست است. فرمود: آیا نمی‌دانید که خضر وقتی کشتی را سوراخ کرد، دیوار باغ را از نو ساخت و کودک را به قتل رساند، آن اعمال خشم موسی بن عمران (علیه السلام) را بر انگیخت زیرا که وجه حکمت را نمی‌دانست، در حالی که کار او پیش خداوند حکیمانه و درست بود؟ آیا

نمی‌دانید که هیچ یک از ما نیست، مگر این‌که بر گردنش بیعت یکی از طاغیان زمانش قرار دارد؟ البته به جز قائمی که پشت سرش روح الله؛ عیسی بن مریم (علیه السلام) نماز می‌گذارد. خداوند عزّ و جلّ ولادت او را مخفی نگه می‌دارد و خودش را در پرده غیبت می‌برد تا برای هیچ‌کس بر گردن او بیعتی نباشد.

وَيْحَكُمْ: ویح: واژه‌ای است برای بیان اظهار رنج و دلسوزی برای دیگران یا برای مدح و تعجب، وای. ویل: وای، دعایی است، برای نازل شدن شر و بلا (المعجم البسیط)./ وَيْحٌ: كلمة رحمةً. و ويلٌ كلمة عذابٍ (الصحاح)./ در فارسی، کلمه "وای" را هم در برابر "ویح"، به کار می‌بریم و هم در برابر "ویل". در حالی که در عربی، کاربرد این دو واژه کاملا فرق می‌کند (فاطمی)

خَرَقَ: پاره پاره کرد، شکافت، نقض کرد (المعجم البسیط)

سخنرانی مولا در مجلسی که معاویه بود

بَايَعْتُكَ يَا مُعَاوِيَةُ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ هَارُونَ فِي سَعَةٍ حِينَ اسْتَضْعَفُوهُ وَ كَادُوا يَقْتُلُونَهُ وَ لَمْ يَجِدْ عَلَيْهِمْ أَعْوَاناً وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ النَّبِيَّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فِي سَعَةٍ حِينَ فَرَّ مِنْ قَوْمِهِ لِمَا لَمْ يَجِدْ أَعْوَاناً عَلَيْهِمْ وَ كَذَلِكَ أَنَا وَ أَبِي فِي سَعَةٍ مِنَ اللَّهِ حِينَ تَرَكَتْنَا الْأُمَّةُ وَ بَايَعَتْ غَيْرَنَا وَ لَمْ نَجِدْ أَعْوَاناً وَ إِنَّمَا هِيَ السُّنَنُ وَ الْأَمْثَالُ يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ لَوِ الْتَمَسْتُمْ فِيمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لَمْ تَجِدُوا رَجُلًا مِنْ وُلْدِ نَبِيٍّ غَيْرِي وَ غَيْرَ أَخِي.⁽¹⁾

در مجلسی که معاویه نیز در آن‌جا بود، امام حسن (علیه السلام) بر فراز منبر نشست. حمد و ثنای الهی را به جا آورد. سپس فرمود: آی مردم! معاویه خیال می‌کند که من اهلیت خلافت را در او دیدم و خودم را شایسته نمی‌بینم و این البته دروغی است که از معاویه سر می‌زند! من در کتاب الهی و در زبان پیامبر الهی، سزاوارترین کس به مردمم! به خداوند سوگند! اگر مردم با من بیعت می‌کردند و از من اطاعت می‌نمودند، آسمان بارانش را به آن‌ها می‌داد و زمین برکاتش را و تو آی معاویه دندان طمع تیز نمی‌کردی! رسول خداوند فرمود: هیچ جامعه‌ای نیست که زمام امور آن را مردی به دست بگیرد، در حالی که کسی داناتر از او وجود داشته باشد، مگر این که آن جامعه همواره رو به پستی می‌رود تا آن‌جا که پیش گوسالگان پیشانی ذلت بر خاک می‌سایند. بنی اسرائیل، آنگاه معتکف دیر گوساله گشتند، که هارون را رها کردند و می‌دانستند هارون خلیفه موسی است. امت اسلامی، علی (علیه السلام) را تنها گذاشتند، در حالی که شنیده بودند که رسول خدا، در رابطه با او می‌فرمود: تو پیش من همه جایگاه هارون با موسی را داری، به جز مقام نبوت، زیرا من خاتم پیامبرانم. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از دست قومش آوارگی را برگزید، در حالی که آن‌ها را به راه الهی دعوت می‌فرمود، تا

آن‌جا که به غار پناهنده شد. اگر در برابر آن‌ها یاورانی پیدا می‌کرد، هجرت را بر نمی‌گزید و اگر من یاوری می‌یابیدم، به معاویه بیعت نمی‌کردم. خداوند، هارون را معذور داشت، وقتی قومش او را به استضعاف کشاند و قصد کشتنش نمودند و یاورانی علیه آنان پیدا نکرد. خداوند، پیامبرش را معذور داشت، هنگامی که از دست قومش مهاجر شد و یاورانی علیه آنان پیدا نکرد. همینطور، من و پدرم پیش خداوند معذوریم، هنگامی که امت ما را رها نمودند و دست بیعت در دست غیر ما گذاشتند و ما یاورانی پیدا نکردیم. آری، این سنت‌ها و مانند آنان پی‌درپی هم هستند. آی مردم! اگر در شرق و غرب عالم به جستجو بیفتید، کسی را غیر از من و برادرم، از فرزندان پیامبر نمی‌یابید!

قَطْرَهَا: القَطْرُ: المطرُ (الصحاح)

سَفَالًا: السَّفْلُ بالفتح: نقيض العلو (مجمع البحرين)

وَ كَذَلِكَ أَنَا وَ أَبِي فِي سَعَةٍ مِنَ اللَّهِ حِينَ تَرَكَتْنَا الْأُمَّةُ وَ بَايَعَتْ غَيْرَنَا وَ لَمْ نَجِدْ أَعْوَاناً وَ إِنَّمَا هِيَ السُّنَنُ وَ الْأَمْثَالُ يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً: یکی از مترجمین این فراز را اینگونه ترجمه کرده است: "چون امّت بيرويّت مرا و پدرم أمير المؤمنين على عليه السّلام و التّحيّة را گذاشتند ما نيز در سعت تنگى مانديم زيرا كه أعوان و أنصار بلكه هيچ كسى معين و مددكار ما نشد مع هذا بيعت بهر أحدى نموده در پى دفع و آزار ما شدند و الحال در ميان شما رجال اين سنّت مبتدعه أمر لازم الامتثال گرديد كه بعضى در آن خلاف و اضلال بتوسّط دواعى نفس و آمال تابع بعضى ديگر از جهّال ميگردند و أصلا از آن فساد و ضلال بر نميگردند.⁽¹⁾

ما از این شارح و مترجم، از این‌که به قول ابن مالک: "وهو بسبق حائزا تفضیلا..." است سپاسگذاریم اما متاسفانه، چنین ترجمه‌ها باعث شده است که کسی در فارسی، رغبت خواندن چنین احادیث زیبا را نداشته باشد. گذشته از این شاید، با خودشان فکر کنند که این امام محبوب یعنی آقا امام حسن علیه السلام، حرف زدن معمولی را نیز بلد نبوده! چه قدر از این لحاظ دلم خون است!... (فاطمی)

خطبه مولا بین هواداران معاویه

روزی به معاویه گفته شد: اگر به حسن بن علی بن ابی‌طالب [علیهما السلام] اجازه سخنرانی بدهی تا بالای منبر برود و برای مردم نقطه ضعفش آشکار گردد... معاویه او را فراخواند و گفت: بالای منبر بروید و ما را موعظه بفرمایید! پس بالای منبر رفت و بعد از حمد و ثنای الهی فرمود: آی مردم! هرکه مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هرکه مرا نمی‌شناسد، من حسن بن علی بن ابی طالب و فرزند سرور بانوان، فاطمه دختر فرستاده خداوند هستم! من پسر بهترین مخلوقات خداوندم! من فرزند پیامبر الهی هستم! من صاحب فضایل کراماتم! من دارای دلایل و معجزاتم! من پسر امیر المؤمنینم! من دور شده از حقم هستم! من و برادرم حسین، جوانان اهل بهشت هستیم! من پسر

رکن و مقامم! من پسر مکه و منایم! من پسر مشعر الحرام و عرفاتم!... معاویه به او گفت: این سخن را به زمان دیگر بگذار و مقداری از کیفیت رسیدن خرما به ما بگو! فرمود: نسیم بارورش می‌کند، حرارت موجب رسیدگی آن می‌شود و سرما به گوارایی می‌رساند و آنگاه سخنش را از سر گرفت و فرمود: من امام خلق خداوندم و پسر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) رسول خداوندم! پس معاویه ترسید که سخنش موجب بیداری مردم گردد و گفت: آی ابا محمد فرود آی! امروز کفایت است و آقا از منبر پایین آمد.

روایت اعمش بن سالم

اعمش از سالم بن جعد و او از مردی از شیعیان نقل کرده است که می‌گوید: خدمت امام حسن (علیه السلام) رفتم و عرض کردم: پسر رسول خداوند! گردن‌های ما را به ذلت کشاندی و ما طایفه شیعیان را برده قرار دادی. کسی با تو نماند. فرمود: برای چه؟ عرض کردم: به خاطر تسلیم کردن تو امر خلافت را به این طاغوت. فرمود: به خداوند سوگند، خلافت را به او واگذار نمی‌کردم، اگر یاورانی می‌یافتم. اگر یارانی می‌یابیدم، شب و روزم صرف پیکار با او می‌شد تا

خالق هستی بین من و او داوری می‌کرد! من اهل کوفه را می‌شناسم و آزمایش‌شان نمودم، فاسدان آنان صلاحیت با من بودن را ندارند. آنان وفادار نیستند و تعهد در گفتار و کردارشان دیده نمی‌شود. آنان دچار اختلافند. به ما می‌گویند: قلب‌هاشان با ما است، در حالی که شمشیرها‌شان علیه ما از غلاف بیرون برآمده‌اند!

مَا سَلَّمْتُ الْأَمْرَ إِلَيْهِ إِلَّا أَنِّي لَمْ أَجِدْ أَنْصَاراً: ساختاری است که اولین‌بار با آن برخورد می‌کنم و هنوز به جایی نرسیده‌ام (فاطمی)

ذِمَّةَ: عهد، امان، ضمانت. اهل الذمة: یهود و نصاری که در بلاد اسلام به سر می‌برند (المعجم البسیط)

مَشْهُورَةٌ: شهر: از غلاف بیرون کشید –شمشیر...-، آشنا ساخت (المعجم البسیط)

اندرزهای مولا به انسان‌ها

پسر آدم! اگر از حرام‌های الهی دوری نمودی، عابد خواهی بود. اگر به آنچه خداوند قسمت نموده راضی باشی، ثروتمند خواهی بود. اگر با همسایه‌ات خوشرفتاری نمودی، مسلمان خواهی بود. اگر با مردم به گونه همنشینی نمودی

که دوست داری با تو همانگونه باشند، عادل خواهی بود. پیش از شما کسانی بودند که بسیار می‌اندوختند، بناهای استوار می‌ساختند و آرزوهای دور و درازی داشتند اماجمع‌شان پراکنده شد، عمل‌شان سراب و خانه‌هاشان قبرستان! پسر آدم! هنگامی که از مادر به دنیا آمدی، همواره در پی نابودی عمرت به سر برده‌ای! پس از آنچه در اختیار داری، برای آنچه در پیش است، پس انداز نما! زیرا که مؤمن ره‌توشه فراهم می‌کند و کافر سر در آخور لذت پرستی فرو می‌برد. بعد از این بیان، همواره این آیه را به عنوان موعظه تلاوت می‌فرمود: "زاد و توشه فراهم نمایید! بهترین ره‌توشه تقوا است."

بَوَاراً: بَارَ: إِذا هلك، بَوَاراً، قال اللَّه تعالى: وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ. بَارَ الشي‌ء بَوَاراً: إِذا كسد، قال اللَّه تعالى: تِجارَةً لَنْ تَبُورَ (شمس العلوم)./ الْبَوَارُ: فرط الكساد، و لمّا كان فرط الكساد يؤدّي إلى الفساد كما قيل: كسد حتى فسد، عبّر بالبوار عن الهلاك (مفردات ألفاظ القرآن)

سخنان مولا با سفیان بن لیلی

وَ اللَّهِ لَا يُحِبُّنَا عَبْدٌ أَبَداً وَ لَوْ كَانَ أَسِيراً فِي الدَّيْلَمِ إِلَّا نَفَعَهُ حُبُّنَا وَ إِنَّ حُبَّنَا لَيُسَاقِطُ الذُّنُوبَ مِنْ بَنِي آدَمَ كَمَا يُسَاقِطُ الرِّيحُ الْوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ.⁽¹⁾

مردی از اصحاب امام حسن (علیه السلام) که به نام سفیان بن لیلی یاد می‌شد، خدمت مولا رسید. این در حالی بود که آقا در حیاط منزل از جامه یا عمامه‌اش تکیه‌گاهی درست کرده بود. پس به امام این‌گونه سلام داد: سلام بر تو ای خوارکننده مؤمنان! امام فرمود: فرود آی و شتاب مکن! پس مرد از شترش پایین آمد و زانوان آن را بست و خودش را نزد آقا رساند. امام فرمود: چند لحظه پیش، چه گفتی؟ عرض کرد: گفتم: سلام بر تو ای خوارکننده مؤمنان! امام فرمود: به چه دلیل این حرف را می‌گویی؟ عرض کرد: در پی سامان بخشیدن به کار این امت برآمدی اما مسؤلیت آن را از گردن برداشتی و به گردن این طاغوت انداختی تا به غیر آنچه خداوند نازل نموده، حکم نماید. امام به او فرمود: از علت این کار با خبرت خواهم نمود. فرمود: از پدرم شنیدم که می‌فرمود: رسول خداوند می‌فرمود: شب و روز سپری نمی‌شود، مگر این‌که سرپرستی این امت را مردی گلو گشاد، سینه فراخ، کسی که بسیار می‌خورد و سیر نمی‌شود، به عهده بگیرد و آن کس معاویه است. ما در چنین زمانی به سر می‌بریم. امام ادامه داده فرمود: چه چیز باعث شد که این‌جا بیایی؟ عرض کرد: دوستی شما. خداوند فرموده. خداوند فرموده. امام فرمود: به خداوند سوگند! ما را بنده‌ای هرچند اسیر دیلم باشد، دوست نمی‌دارد، مگر این‌که این دوستی به او نفع می‌رساند و دوستی ما گناهان را از بنی آدم چنان فرو می‌ریزد که باد برگ را از درختان!

مُحْتَبٍ: أي كان محتبيا: جمع بين ظهره و ساقيه بيديه أو بازاره (بحار الأنوار)./ احْتَبَى الرجل، إذا جمع ظهره و ساقيه بعمامته (الصحاح)./ احْتَبَى: هر دو ساق پاى خود را با عمامه يا دستار به

پشت خود بست، احْتَبَى بالثّوب: جامه را بر خود پيچيد (فرهنگ ابجدي)./ از این عبارات بر می‌آید که "احتبی" یک نوع نشستن مخصوص است. مخصوصا برای آدم‌هایی که بی‌تکلفند و نمی‌خواهند در هر مکانی از پشتی و وسایل این‌گونه استفاده نمایند. راوی می‌خواهد با جزئیات مطلب را نقل کند (فاطمی)

فِنَاءِ: حیاط منزل، میدان (المعجم البسیط)

عَقَلَ:با طناب بست، درک کرد (المعجم البسیط)

عَمَدْتَ: قصد کرد، متوسل شد (المعجم البسیط)

الْبُلْعُومِ: البُلعُوم: مرى (فرهنگ ابجدی)./ البُلْعُوم: گلو که مجرای غذا است (ترجمه المنجد)./ واسع البلعوم: گلو گشاد (فاطمی)رَحْبُ الصَّدْرِ: اي واسع الصدر (بحار الأنوار)

پیش گفتاری مجاهد مردی باشکوه

آن روزها که گاهی سعادت نصیب می‌شد، در رابطه معصومین (علیهم السلام) با مردم سخن بگویم، چیزی که برایم مشکل بود، این‌که در رابطه با امام حسن (علیه السلام) نمی‌توانستم مطلبی آماده کنم. زیرا پیدا کردن کلمات او برایم دشوار بود. فکر می‌کردم: شاید اثر نقلی از این بزرگوار آنچنان که باید برجای نمانده است. حالا که می‌بینم، سخنان فراوانی از او به یادگار مانده است اما مانند خودش در زاویه‌های غربت به سر می‌برند. اگر اولین احتجاج امام حسن (علیه السلام) را در کتاب "احتجاج طبرسی" برای مردم بازگو نماییم، دارای دنیای از مطالب و اطلاعات است اما افسوس که چنین مطالبی کمتر بازگو می‌شوند و بسیاری مانند گذشته من فکر می‌کنند. من تمام آن مطالب را نمی‌توانم در این‌جا بیاورم. زیرا بنای این حقیر در این کتاب بر اختصار است. پس فراز‌های بسیار کوچک از اولین احتجاج امام حسن (علیه السلام) را انتخاب نمودم و از این مطالب به دست می‌آید، بر خلاف ذهنیت‌هایی که داریم، امام حسن (علیه السلام) مجاهد مردی

باشکوهی بوده است. اگر فرصتی پیش می‌آمد، حق را به بهترین وجه بیان می‌کرد و در این زمینه از هیچ کس، جز خداوند تبارک و تعالی هراسی بر دل راه نمی‌داد.

در احتجاج مطلب از جایی آغاز می‌شود که روزی معاویه، با چند کس از یاران صمیمی‌اش نشسته بود و هوای دست انداختن امام حسن (علیه السلام) بر سرشان می‌زند. از اول روایت بر می‌آید که علاوه بر افراد مورد نظر، کسان زیادی در آن مجلس حضور داشته‌اند. در این مجلس، پنج نفر از یاران معاویه، آغاز سخن نمودند و نسبت به مولا علی و امام حسن (علیهما السلام) بی‌احترامی‌های فراوان نمودند. من تنها اول ماجرا را آوردم و گزییده پاسخ امام حسن (علیه السلام) را به تک‌تک آن‌ها اما از ترجمه هتاکی‌های آنان نسبت به امیر المؤمنین علی (علیه السلام) خود داری نمودم. زیرا نه این دل یاری می‌کند که هتاکی‌های بنی امیه را بازگو نماید و نه این مختصر اجازه مي‌دهد.

از این پاسخ‌های گذرای امام، به دو مطلب مهم می‌رسیم: 1- سکوت نکردن امام معصوم، در برابر کتمان حق. 2- افشاگری ماندگار مولا، نسبت به کسانی که به نام اسلام بر مردم حکومت می‌کردند. باید این افشاگری‌ها صورت می‌گرفت. این افشاگری‌ها بسیار حیاتی و سرنوشت ساز است. مخصوصا برای پویندگان راه حقیقت و آنان که در راه خداوند سخت‌ترین اعمال را انجام می‌دهند اما متاسفانه بازهم به معاویه‌ها احترام می‌گذارند.

مجاهد مردی با شکوه

عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ وَ الْوَلِيدُ بْنُ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ وَ الْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي شُعْبَةَ وَ قَدْ تَوَاطَئُوا عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ...⁽¹⁾

از شعبی، ابی مخنف و یزید بن ابی حبیب مصری روایت شده است که آن‌ها گفتند: در اسلام روزی پر مشاجره‌تر، پر هیاهوتر، بلندبلند صحبت کردن‌تر و گفتن سخنان مبالغه آمیزتر از روزی نبود که پیش معاویه بن ابی سفیان، عمرو بن عثمان بن عفان، عمرو بن عاص، عتبه بن ابی سفیان، ولید بن عقبه بن ابی معط و مغیره بن ابی شعبه جمع شدند و بر یک امر توافق نمودند.

مُشَاجَرَةِ: شاجَرَ فُلانٌ فلاناً مُشَاجَرَةً: نازَعَه و خاصَمَه (تاج العروس)./ و سمِّيت مشاجرةً لتداخُلِ كلامِهم بعضِه فى بعض (معجم مقاييس اللغه)

ضَجِيجاً: سروصدا، هیاهو، داد و فریاد (المعجم البسیط)

تَوَاطَئُوا: تَوَاطَأ: توافق کرد، توطیئه کرد (المعجم البسیط)

فَتَكَلَّمَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ (علیه السلام) فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَى أَوَّلَكُمْ بِأَوَّلِنَا وَ آخِرَكُمْ بِآخِرِنَا وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى جَدِّي مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ اسْمَعُوا مِنِّي مَقَالَتِي وَ أَعِيرُونِي فَهْمَكُمْ وَ بِكَ أَبْدَأُ يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّهُ لَعَمْرُ اللَّهِ يَا أَزْرَقُ مَا شَتَمَنِي غَيْرُكَ وَ مَا هَؤُلَاءِ شَتَمُونِي وَ لَا سَبَّنِي غَيْرُكَ وَ مَا هَؤُلَاءِ سَبُّونِي وَ لَكِنْ شَتَمْتَنِي وَ سَبَبْتَنِي فُحْشاً مِنْكَ وَ سُوءَ رَأْيٍ وَ بَغْياً وَ عُدْوَاناً وَ حَسَداً عَلَيْنَا وَ عَدَاوَةً لِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَدِيماً وَ حَدِيثاً وَ إِنَّهُ وَ اللَّهِ لَوْ كُنْتُ أَنَا وَ هَؤُلَاءِ يَا أَزْرَقُ مُشَاوِرِينَ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ حَوْلَنَا الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ مَا قَدَرُوا أَنْ يَتَكَلَّمُوا بِهِ وَ لَا اسْتَقْبَلُونِي بِمَا اسْتَقْبَلُونِي بِهِ.

سپس ابو محمد، حسن بن علی [علیهما السلام] آغاز سخن نموده فرمود: "خداوندی را ستایش می‌گویم که اول شما را به اول ما و آخر شما را به آخر ما هدایت نمود و درود و سلام خداوند بر جدم محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نبی اکرم و اهلبیتش

باد! حالا سخن من را بشنوید و فهم‌تان را به من عاریه بدهید! معاویه! اول از تو شروع می‌کنم. به بقای ذات الهی سوگند، آی چشم ازرق! کسی غیر از تو ناسزایم نگفت، این ناسزا از جانب اینان نبود، غیر از تو کسی ناسزایم نگفت، اینان دشنامم ندادند اما تو ناسزایم گفتی و دشنامم دادی! به خاطر زیاده طلبی و زشت کاری‌ات، به خاطر ظلم و تجاوز و حسدی که نسبت به ما داری و دشمنی‌ای که با محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) از گذشته و حال داشته بودی! قسم به خداوند! اگر من و اینان -آی چشم ازرق!- در مسجد رسول خداوند بودیم و اطراف ما مهاجر و انصار می‌بودند، جرأت این‌که این‌گونه تکلم کنند و این‌گونه از من استقبال کنند، نداشتند!

أَزْرَقُ: الزُّرْقَةُ: بعض الألوان بين البياض و السواد... و قوله تعالى: زُرْقاً يَتَخافَتُونَ، أي: عميا عيونهم لا نور لها (مفردات ألفاظ القرآن)./ قوله تعالى وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً، المراد بِالزُّرْقِ: العمى. و قيل العطاش يظهر في عيونهم كالزرقة... ثم إن الزُّرْقَةَ أبغض شي‌ء من ألوان العيون عند العرب. و العين إذا ذهب نورها ازْرَقَّتْ. و يقال رجل أَزْرَقُ العين و امرأة زَرْقَاءُ العين (مجمع البحرين)./ چنان‌که می‌بینید و با توجه به "مفردات" و "مجمع البحرین" "ازرق"ی که مولا اراده نموده است، همان کبود بی‌نور نفرت آور است و بعید نیست که مولا با استفاده از این واژه، سرنوشت فردای معاویه را نیز مشخص نموده باشد. برای آن‌دسته از کسانی که با عربی زیاد سروکار ندارند، قسمتی از "مجمع البحرین" را ترجمه می‌کنم: "مراد به ازرق، کوری است. گفته شده که در چشم تشنگان کبودی پیدا می‌شود... چشم کبود، نفرت آورترین رنگ پیش عرب‌ها است و هنگامی که نور چشم گرفته شود، کبود می‌گردد و گفته می‌شود: مرد کبود چشم و زن کبود چشم." البته امروزه برخی از فرهنگ‌ها، ازرق را آبی معنا می‌کنند که این معنا، در چنبن مواردی صدق نمی‌کند. زیرا آبی، رنگ آسمانی است و در حقیقت دارای نور ویژه می‌باشد اما رنگ چشمی این‌گونه، حکایت از یک نوع بیماری دارد (فاطمی)

لَعَمْرُ اللَّهِ: أحلف ببقاء اللَّهِ و دَوامِه. و اللام لتوكيد الابتداء، و الخبر محذوف، و التقدير لَعَمْرُ اللَّهِ قَسَمِى و لَعَمْرُ اللَّه ما أقسم به... و معنى لَعَمْرُ اللَّهِ و عَمْرَ اللَّهِ: أحلف ببقاء اللَّهِ و دَوامِه (الصحاح)

شَتَمَنِي: شتم: سبّ و لعن کردن، ناسزا گفتن (المعجم البسیط)

هَؤُلَاءِ: جمع اسم اشاره قریب، برای مذکر و مؤنث است: هذا، هذان، هؤلاء. هذه، هاتان، هؤلاء (فاطمی)

فُحْشاً: اصل فحش، به معنای کار قبیح و زشت است. گاهی به معنای زیاده طلبی هم می‌آید. در این‌جا هردو معنا قابل تصور است (فاطمی)

مُشَاوِرِينَ: اصل مشورت به معنای نظر خواهی است. ظاهرا این‌جا هم‌صحبت شدن مراد باشد (فاطمی)

فَاسْمَعُوا مِنِّي أَيُّهَا الْمَلَأُ الْمُجْتَمِعُونَ الْمُتَعَاوِنُونَ عَلَيَّ وَ لَا تَكْتُمُوا حَقّاً عَلِمْتُمُوهُ وَ لَا تُصَدِّقُوا بِبَاطِلٍ إِنْ نَطَقْتُ بِهِ وَ سَأَبْدَأُ بِكَ يَا مُعَاوِيَةُ وَ لَا أَقُولُ فِيكَ إِلَّا دُونَ مَا فِيكَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ الرَّجُلَ الَّذِي شَتَمْتُمُوهُ صَلَّى الْقِبْلَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا وَ أَنْتَ تَرَاهُمَا جَمِيعاً وَ أَنْتَ فِي ضَلَالَةٍ تَعْبُدُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى وَ بَايَعَ الْبَيْعَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ وَ بَيْعَةَ الْفَتْحِ وَ أَنْتَ يَا مُعَاوِيَةُ بِالْأُولَى كَافِرٌ وَ بِالْأُخْرَى نَاكِثٌ... هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّمَا أَقُولُ حَقّاً إِنَّهُ لَقِيَكُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) يَوْمَ بَدْرٍ وَ مَعَهُ رَايَةُ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَعَكَ يَا مُعَاوِيَةُ رَايَةُ الْمُشْرِكِينَ وَ أَنْتَ تَعْبُدُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى وَ تَرَى حَرْبَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَرْضاً وَاجِباً وَ لَقِيَكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ وَ مَعَهُ رَايَةُ النَّبِيِّ وَ مَعَكَ يَا مُعَاوِيَةُ رَايَةُ الْمُشْرِكِينَ وَ لَقِيَكُمْ يَوْمَ الْأَحْزَابِ وَ مَعَهُ رَايَةُ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ مَعَكَ يَا مُعَاوِيَةُ رَايَةُ الْمُشْرِكِينَ...

پس از من بشنوید، آی جماعتی که در این‌جا جمع شده‌اید و علیه من دست توطئه به هم داده‌اید! اگر به حق رسیدید، کتمان نکنید و اگر به باطل سخن گفتم، تصدیق منمایید. از تو آغاز می‌کنم، معاویه! در رابطه با تو کمتر از آنچه که در تو وجود دارد، می‌گویم. شما را به خداوند قسم می‌دهم! آیا به یاد

می‌آورید، مردی را که شما دشنامش دادید، به سمت دو قبله نماز خوانده است و تو–معاویه!- همه آن دو دوره را دیده‌ای و در گمراهی پرستش لات و عزّی بودی؟! آیا به یاد می‌آورید، مردی را که شما دشنام دادید، دستش را به سوی دو بیعت؛ بیعت رضوان و فتح دراز کرد و تو آی معاویه! در بیعت اول کافر بودی و در بیعت دوم، پیمان شکن هستی؟!.. آیا به یاد می‌آورید این‌که راست می‌گویم: مردی را که شما دشنام دادید، همراه رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم)، در روز بدر با شما رو‌به‌رو شد، در حالی که پرچم پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و مؤمنین در دست او بود و با تو آی معاویه! پرچم مشرکین بود و لات و عزّ را می‌پرستیدی و جنگ با رسول خداوند را (صلی الله علیه و آله و سلم) واجب عینی می‌دانستی؟ روز احد با شما روبه‌رو شد، در حالی که با او پرچم نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بود و با تو آی معاویه! پرچم مشرکین بود و در جنگ احزاب با شما روبه‌رو شد، در حالی که با او پرچم رسول خداوند بود و با تو آی معاویه پرچم مشرکین بود...

الْمَلَأُ: جماعت (المعجم البسیط)./ ملأ به معنای اشراف و بزرگان قوم هم می‌آید (فاطمی)

الْمُتَعَاوِنُونَ عَلَيَّ: معنای "علی" که گاهی بر ضرر می‌آید را در نظر داشته باشیم (فاطمی)

أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ: نشد: قسم داد، درخواست کرد، پرسش کرد (المعجم البسیط)./ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ: شما را به خداوند قسم می‌دهم (فاطمی)

بَيْعَةَ الْفَتْح: منظور از "بَيْعَةَ الْفَتْح"، بیعت فتح مکه می‌باشد که حتی زنان مکه –با گذاشتن ظرف آبی- با پیامبر اکر م(صلی الله علیه و آله و سلم) بیعت نمودند. پس به طور مسلم، معاویه یکی از کسانی است که در آن بیعت عمومی شرکت کرد و نقض آن پیمان نمود (فاطمی)

هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) حَاصَرَ بَنِي قُرَيْظَةَ وَ بَنِي النَّضِيرِ ثُمَّ بَعَثَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ مَعَهُ رَايَةُ الْمُهَاجِرِينَ وَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ وَ مَعَهُ رَايَةُ الْأَنْصَارِ فَأَمَّا سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَخَرَجَ وَ حُمِلَ جَرِيحاً وَ أَمَّا عُمَرُ فَرَجَعَ هَارِباً وَ هُوَ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُهُ أَصْحَابُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ كَرَّارٌ

غَيْرُ فَرَّارٍ... وَ أَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَمَضَى وَ لَمْ يَثْنِ حَتَّى فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِمَنِّهِ وَ طَوْلِهِ وَ أَنْتَ يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ عَدُوٌّ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فَهَلْ يَسْتَوِي بَيْنَ رَجُلٍ نَصَحَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ رَجُلٍ عَادَى اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ثُمَّ أُقْسِمُ بِاللَّهِ مَا أَسْلَمَ قَلْبُكَ بَعْدُ وَ لَكِنَّ اللِّسَانَ خَالَفَ فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا لَيْسَ فِي الْقَلْبِ...

آیا به یاد می‌آورید که رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) بنی قریضه و بنی نضیر را در محاصر در آورد. پس عمر بن خطاب را که با او پرچم مهاجرین بود و سعد بن معاذ را که با او پرچم انصار بود، در نبرد با آنان فرستاد. سعد بن معاذ اما از معرکه بیرون آمد، در حالی که مجروح حمل می‌شد و عمر در حالی که پا به فرار گذاشته بود، برگشت. او یارانش را می‌ترساند و یارانش او را! پس رسول خداوند (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: "فردا پرچم را به دست مردی می‌دهم که خداوند و فرستاده خداوند را دوست می‌دارد و خداوند و فرستاده خداوند او را دوست می‌دارد! پیاپی در قلب دشمن یورش می‌برد و فرار را در ذهنش خطور نمی‌دهد!.. فردا پرچم را به دست علی (علیه السلام) داد. او به میدان رفت و پرچم را خم نکرد و خداوند با منت و فضلش، پیروزی را نصیب او نمود و تو آن روز در مکه دشمن خداوند و پیامبر او بودی! آیا بین مردی که برای خداوند و پیامبر او اندرز می‌دهد و مردی که دشمن خداوند و پیامبر او بود، مساوی است؟! و آنگاه به خداوند سوگند می‌خورم که هرگز قلب تو ایمان نیاورده است. آری، زبانت مخالف قلب تو است. زبانت به چیزی تکلم می‌کند که در قلبت وجود ندارد!...

رَايَةُ: پرچم (المعجم البسیط)

كَرَّارٌ: بسیار حمله کننده، تکرار کننده حمله (المعجم البسیط)

لَمْ يَثْنِ: ثنی: خم کرد، تا کرد منصرف ساخت (المعجم البسیط)

بِمَنِّهِ: منّة: منت، نیکی بخشش (المعجم البسیط)

طَوْلِهِ: الطَّوْلُ: القُدْرَةُ. و الفَضْلُ، إنَّه لَذُوْ طَوْلٍ يَتَطَوَّلُ عَلَيَّ بفَضْلِهِ (المحيط في اللغة)

هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) بَعَثَ إِلَيْكَ لِتَكْتُبَ لَهُ لِبَنِي خُزَيْمَةَ حِينَ أَصَابَهُمْ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَانْصَرَفَ إِلَيْهِ الرَّسُولُ فَقَالَ هُوَ يَأْكُلُ فَأَعَادَ الرَّسُولَ إِلَيْكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كُلَّ ذَلِكَ يَنْصَرِفُ الرَّسُولُ إِلَيْهِ وَ يَقُولُ هُوَ يَأْكُلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ اللَّهُمَّ لَا تُشْبِعْ بَطْنَهُ فَهِيَ وَ اللَّهِ فِي نَهْمَتِكَ وَ أَكْلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ... هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّمَا أَقُولُ حَقّاً إِنَّكَ يَا مُعَاوِيَةُ كُنْتَ تَسُوقُ بِأَبِيكَ عَلَى جَمَلٍ أَحْمَرَ يَقُودُهُ أَخُوكَ هَذَا الْقَاعِدُ وَ هَذَا يَوْمَ الْأَحْزَابِ فَلَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ الْقَائِدَ وَ الرَّاكِبَ وَ السَّائِقَ فَكَانَ أَبُوكَ الرَّاكِبَ وَ أَنْتَ يَا أَزْرَقُ السَّائِقَ وَ أَخُوكَ هَذَا الْقَاعِدُ الْقَائِدَ... هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) لَعَنَ أَبَا سُفْيَانَ فِي سَبْعَةِ مَوَاطِنَ... هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ دَخَلَ عَلَى عُثْمَانَ حِينَ بُويِعَ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي هَلْ عَلَيْنَا مِنْ عَيْنٍ فَقَالَ لَا فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ تَدَاوَلُوا الْخِلَافَةَ يَا فِتْيَانَ بَنِي أُمَيَّةَ فَوَ الَّذِي نَفْسُ أَبِي سُفْيَانَ بِيَدِهِ مَا مِنْ جَنَّةٍ وَ لَا نَارٍ وَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخَذَ بِيَدِ الْحُسَيْنِ حِينَ بُويِعَ عُثْمَانُ وَ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي اخْرُجْ مَعِي إِلَى بَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَخَرَجَ حَتَّى إِذَا تَوَسَّطَ الْقُبُورَ اجْتَرَّهُ فَصَاحَ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا أَهْلَ الْقُبُورِ الَّذِي كُنْتُمْ تُقَاتِلُونَّا عَلَيْهِ صَارَ بِأَيْدِينَا وَ أَنْتُمْ رَمِيمٌ فَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ (علیه السلام) قَبَّحَ اللَّهُ شَيْبَتَكَ وَ قَبَّحَ وَجْهَكَ ثُمَّ نَتَرَ يَدَهُ وَ تَرَكَهُ فَلَوْ لَا النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ أَخَذَ بِيَدِهِ وَ رَدَّهُ إِلَى الْمَدِينَةِ لَهَلَك...

آیا به یا می‌آورید که رسول خداوند به دنبالت فرستاد تا غنائم بنی خزیمه، را یادداشت نمایی؟ پس پیام رسان به او برگشت و عرض کرد: او در حال خوردن است. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) سه بار پیام رسان را فرستاد و همین سخن را عرض نمود. آنگاه پیامبر الهی، عرض کرد: خداوندا! شکم او را سیر مگردان! سوگند می‌خورم که این پرخوری تا روز قیامت با تو خواهد بود... آیا به یاد می‌آورید که راست می‌گویم: تو آی معاویه! از پشت، شتر سرخ موی پدرت را می‌راندی و این برادرت که در این‌جا نشسته، جلو آن شتر حرکت می‌کرد. روز

جنگ احزاب بود. رسول خداوند، جلو‌دار، سواره و راننده را لعن نمود؛ پدرت سوار شتر بود، تو آی چشم ازرق! راننده بودی و این برادرت جلو‌دار... آیا به یاد می‌آورید که رسول خداوند، ابوسفیان را در هفت جایگاه لعن فرمود... آیا به یاد می‌آورید که ابوسفیان وقتی بر عثمان وارد شد، آن هنگامی که در مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای او بیعت گرفته می‌شد؟ پس گفت: پسر برادر آیا بر ما جاسوس گماشته‌ای؟ گفت: نه. پس ابوسفیان گفت: آی جوانان بنی امیه! خلافت را دست به دست نمایید! قسم به آن کسی که جان ابوسفیان در دست او است، نه بهشتی وجود دارد و نه جهنمی! و شما را به خداوند سوگند می‌دهم! به یاد می‌آورید، هنگامی که ابوسفیان با عثمان بیعت نمود دست حسین (علیه السلام) را گرفت و گفت: پسر برادرم! با من به قبرستانبقیع بیا. پس با او بیرون رفت. وقتی میانه بقیع رسید، با بلندترین صدا فریاد زد که آی اهل گورستان! چیزی را که برای او کشتار نمودید، در دست ما است و شما استخوان‌های پوسیده‌ای بیش نیستید! حسین بن علی [علیهما السلام] گفت: خداوند پیریت را بدنما‌تر نماید! پس دستش را به شدت کشید. آن‌گونه که اگر نعمان بن بشیر، دستش را نمی‌گرفت و به مدینه باز نمی‌گردان، در همان‌جا به درک واصل می‌شد...

نَهْمَتِكَ: نَهَمَ: غذاى بسيار خورد (فرهنگ ابجدی)./ نهِم: پرخور (المعجم البسیط)

السائق: معمولا در زبان فارسی بین "سائق" و "قائد" خوب فرق گذاری نمی‌شود اما این متن، مشکل را برطرف می‌کند: السائق: الراعي الذي يسوق أغنامه من الخلف. القائد: الراعي الذي يقود أغنامه من الأمام (فاطمی)

تَدَاوَلُوا: تَدَاوَلُوا الشَّىْ‌ءَ از يكديكر ستدند چيز را، دست بدست كردند، از يكديكر فرا گرفتند (مقدمة الأدب)

عَيْنٍ: جاسوس (فاطمی)

الْغَرْقَدِ: الغَرْقَدُ: كبار العَوسج، و به سُمِّي بقيعُ الغَرْقَدِ لأنه كان فيه غَرْقَدٌ (تهذيب اللغة)./ العوسج: تمشك (فرهنگ ابجدي)./ و البَقيع: موضع فيه أروم شجر من ضروب شَتَّى. و به سُمِّى بَقيعُ

الغَرْقد بالمدينة. و الغَرْقدُ؛ شجر له شَوْك، كان ينبُت هناك، فذهب، و بقى الاسمُ لازماً للموضع (المحكم)

اجْتَرَّهُ: جرّه (لسان العرب)./ جرّ: کشید، جذب کرد، مرتکب گناه شد (المعجم البسیط)

رَمِيمٌ: پوسیده (المعجم البسیط)

نَتَرَ: نَتَرَ- نَتْراً الشي‌ءَ: آنرا به سختى گرفت و كشيد، نَتَرَ القوسَ: زه كمان را كشيد (فرهنگ ابجدي)

وَ أَمَّا أَنْتَ يَا عَمْرَو بْنَ عُثْمَانَ فَلَمْ تَكُنْ لِلْجَوَابِ حَقِيقاً بِحُمْقِكَ أَنْ تَتَّبِعَ هَذِهِ الْأُمُورَ فَإِنَّمَا مَثَلُكَ مَثَلُ الْبَعُوضَةِ إِذْ قَالَتْ لِلنَّخْلَةِ اسْتَمْسِكِي فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَنْزِلَ عَنْكَ فَقَالَتْ لَهَا النَّخْلَةُ مَا شَعَرْتُ بِوُقُوعِكَ فَكَيْفَ يَشُقُّ عَلَيَّ نُزُولُكَ وَ إِنِّي وَ اللَّهِ مَا شَعَرْتُ أَنَّكَ تَجْسُرُ أَنْ تُعَادِيَ لِي فَيَشُقَّ عَلَيَّ ذَلِكَ وَ إِنِّي لَمُجِيبُكَ فِي الَّذِي قُلْتَ إِنَّ سَبَّكَ عَلِيّاً (علیه السلام) أَ يَنْقُصُ فِي حَسَبِهِ أَوْ يُبَاعِدُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ أَوْ يَسُوءُ بَلَاءَهُ فِي الْإِسْلَامِ أَوْ بِجَوْرٍ فِي حُكْمٍ أَوْ رَغْبَةٍ فِي الدُّنْيَا فَإِنْ قُلْتَ وَاحِدَةً مِنْهَا فَقَدْ كَذَبْت...

اما تو آی عمرو بن عثمان! به خاطر حماقتی که این کارها را دنبال می‌کنی، سزاوار جواب دادن نبوده‌ای. مثل تو مانند ریز پشه گنداب‌ها است، آن هنگام که به درخت خرما گفت: خود را محکم نگهدار، می‌خواهم پایین بیایم. در خت خرما به او گفت: من اصلا متوجه نشستن تو نشدم، پس چگونه از پایین آمدنت دچار درد سر گردم؟! به خداوند سوگند! احساس نمی‌کردم که جرأت دشمنی با من را داشته باشی و مرا با این ناسزاهایت به زحمت بیندازی. من پاسخ گفته‌هایت را این‌گونه می‌دهم: آیا دشنام دادنت به علی (علیه السلام) از شرف او کم می‌کند؟ یا او را از رسول خداوند دور می‌نماید؟ یا گرفتاری‌هایش را در اسلام بد جلوه می‌دهد؟... اگر یکی از این‌ها را ادعا نمایی، دروغ گفته‌ای...

الْبَعُوضَةِ: پشه كه از حشرات دو بال است و در آب‌هاى راكد و گندآب و مرداب‌ها تخم ريزى و رشد مى‌كند. اين حشره با نيش خود بسيارى از بيماريها را به مردم تزريق مى‌كند. نام ديگر آن -البَرْغَش- است (فرهنگ ابجدي)

اسْتَمْسِكِي: استمسک: چنگ زد و محکم گرفت، متوسل شد، امتناع ورزید (المعجم البسیط)

تَجْسُرُ: جسر الرَّجُلُ: آن مَرد پُررويى كرد، جُرأت كرد، تعدّى كرد (فرهنگ ابجدي)

وَ أَمَّا أَنْتَ يَا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ الشَّانِئِ اللَّعِينِ الْأَبْتَرِ فَإِنَّمَا أَنْتَ كَلْبٌ أَوَّلُ أَمْرِكَ أَنَّ أُمَّكَ بَغِيَّةٌ وَ أَنَّكَ وُلِدْتَ عَلَى فِرَاشٍ مُشْتَرَكٍ فَتَحَاكَمَتْ فِيكَ رِجَالُ قُرَيْشٍ مِنْهُمْ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَرْبِ وَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَ عُثْمَانُ بْنُ الْحَارِثِ وَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ كَلْدَةَ وَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ كُلُّهُمْ يَزْعُمُ أَنَّكَ ابْنُهُ فَغَلَبَهُمْ عَلَيْكَ مِنْ بَيْنِ قُرَيْشٍ أَلْأَمُهُمْ حَسَباً وَ أَخْبَثُهُمْ مَنْصَباً وَ أَعْظَمُهُمْ بُغْيَةً... وَ قَالَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ إِنَّ مُحَمَّداً رَجُلٌ أَبْتَرُ لَا وَلَدَ لَهُ فَلَوْ قَدْ مَاتَ انْقَطَعَ ذِكْرُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى "إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ"... وَ أَمَّا قَوْلُكَ فِي عُثْمَانَ فَأَنْتَ يَا قَلِيلَ الْحَيَاءِ وَ الدِّينِ أَلْهَبْتَ عَلَيْهِ نَاراً ثُمَّ هَرَبْتَ إِلَى فِلَسْطِينَ تَتَرَبَّصُ بِهِ الدَّوَائِرَ فَلَمَّا أَتَاكَ خَبَرُ قَتْلِهِ حَبَسْتَ نَفْسَكَ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَبِعْتَهُ دِينَكَ يَا خَبِيثُ بِدُنْيَا غَيْرِكَ وَ لَسْنَا نَلُومُكَ عَلَى بُغْضِنَا وَ لَمْ نُعَاتِبْكَ عَلَى حُبِّنَا وَ أَنْتَ عَدُوٌّ لِبَنِي هَاشِمٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ قَدْ هَجَوْتَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) بِسَبْعِينَ بَيْتاً مِنْ شِعْرٍ فَقَالَ رَسُولُاللَّهِ اللَّهُمَّ إِنِّي لَا أُحْسِنُ الشِّعْرَ وَ لَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَقُولَهُ فَالْعَنْ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ بِكُلِّ بَيْتٍ أَلْفَ لَعْنَة...

اما تو آی عمرو بن عاص، کینه توز ملعون بی‌دنباله! تو سگی بیش نیستی! اولین مشکل تو این است که مادرت بدکاره بود. تو در بستر مشترک به دنیا آمدی. در رابطه با تو مردان قریش پیش قاضی رفتند. از آن جمله، ابوسفیان بن حرب، ولید بن مغیره، عثمان بن حارث، نضر بن حارث بن کلده و عاص بن وائل بودند. همه آن‌ها ادعا می‌کردند که تو پسر او هستی. پس از بین این افراد

قریش، پست‌ترین کس از لحاظ اصالت، منفورترین کس از لحاظ مقام و بزرگترین کس از لحاظ زناکاری، نسبت به تو، بر آنان غالب شد... و عاص بن وائل می‌گفت: محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) بی‌دنباله است؛ پسری ندارد. اگر بمیرد، یادش از خاطره‌ها محو می‌گردد. پس خداوند تبارک و تعالی"إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ" را نازل فرمود... اما گفتارت در باره عثمان، آی بی‌دین بی‌حیا! تو آتش را بر افروختی و سپس به فلسطین فرار نموده از دور گرفتاری مسلمانان را دنبال می‌کردی. وقتی خبر مرگ او به تو رسید، خودت را وقف معاویه نمودی. پس آی پست فطرت! دینت را به او فروختی؛ دینت را به دنیای غیر خودت فروختی! ما تو را بر دشمنی‌ما ملامت نمی‌کنیم و بر دوستی ما سرزنش. تو در جاهلیت و اسلام، دشمن بنی هاشم بودی و رسول خداوند را در هفتاد بیت هجو نمودی! پیامبر الهی عرض کرد: خداوندا! من شعر به نیکویی نمی‌دانم و شعر گفتن سزاوار من نیست. پس عمرو بن عاص را به هر بیتی هزار بار لعن بفرما!..

الشَّانِئِ: كينه‌توز، دشمن (فرهنگ ابجدى)

الْأَبْتَرِ: الذي لا عقب له (مجمع البحرين)./ بی‌دنباله و مقطوع النسل (فاطمی)

أَمْر: موضوع یا مسأله مهم، مشکله، دستور، دستور دادن (المعجم البسیط)

تَحَاكَم: طلب قضاوت و داد‌رسی کردن، دادخواهی کردن، داوری پیش قاضی بردن (المعجم البسیط)

أَخْبَثُهُمْ: خبیث: فاسد و منفور، بد، پست و ناپاک (المعجم البسیط)

حَبَس: وقف کرد، ضبط کرد، زندانی کرد، منع کرد (المعجم البسیط

مَشْهَدٍ: محضر و جاى حضور (ترجمه مفردات ألفاظ قرآن)

وَ أَمَّا أَنْتَ يَا وَلِيدَ بْنَ عُقْبَةَ فَوَ اللَّهِ مَا أَلُومُكَ أَنْ تُبْغِضَ عَلِيّاً وَ قَدْ جَلَدَكَ فِي الْخَمْرِ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَ قَتَلَ أَبَاكَ صَبْراً بِيَدِهِ يَوْمَ بَدْرٍ أَمْ كَيْفَ تَسُبُّهُ وَ قَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ مُؤْمِناً فِي عَشَرَةِ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَ سَمَّاكَ فَاسِقاً وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ "أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ

فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ" وَ قَوْلُهُ "إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُواعَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ"... وَ أَمَّا زَعْمُكَ أَنَّا قَتَلْنَا عُثْمَانَ فَوَ اللَّهِ مَا اسْتَطَاعَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ وَ عَائِشَةُ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَكَيْفَ تَقُولُهُ أَنْتَ وَ لَوْ سَأَلْتَ أُمَّكَ مَنْ أَبُوكَ؟..

اما تو آی ولید بن عقبه! به خداوند سوگند! تو را ملامت نمی‌کنم بر این‌که بغض علی (علیه السلام) در دل داشته باشی. او بر تو حد شرابخواری جاری نموده هشتاد تازیانه زد و روز بدر، پدرت را بعد از دستگیری به درک واصل نمود! چگونه او را دشنام می‌دهی، در حال که خداوند او را در ده آیه قرآن مؤمن نامیده و تو را فاسق. این سخن خداوند عزّ و جلّ است که می‌فر ماید: "ن مؤمنآنآیا کسی که مؤمن بوده مانند فاسق است؟ هرگز برابر نیستند." و سخن او که فرمود: "اگر فاسقی خبری آورد، در باره آن تحقیق نمایید، تا مبادا ناآگاهانه بر قومی آسیب برسانید و بر کارتان پشیمان بگردید."... و اما این گمان تو که ما عثمان را کشتیم، به خداوند سوگند! طلحه، زبیر و عایشه نتوانستند چنین حرفی را نسبت به علی بن ابی طالب [علیهما السلام] بگویند. پس تو چگونه این حرف را می‌گویی؟ برو از مادرت بپرس که پدرت چه کسی بوده؟!..

صَبْراً: الصَّبْر: الحَبْس، قُتل فلان صبراً، أي حُبس حتى قُتل (جمهرة اللغة)./ و يقال: قتل فلان صبراً: إِذا حُبس على القتل حتى يقتل (شمس العلوم)./ اصل "قتل صبرا" یک اصطلاح است؛ یعنی این‌که کسی زندانی بشود و در همان زندان بمیرد. در این‌جا شاید منظور این باشد که پدر وی بعد از اسارت کشته شده است و این دلیل بر خبث ذاتی عقبه می‌کند؛ یعنی این‌که این آدم فوق العاده فاسد بوده که چنین حکمی، آن‌هم به دست امام معصوم چون علی (علیه السلام) و با اجازه رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)، در حق وی به اجرا در می‌آید (فاطمی)

وَ أَمَّا أَنْتَ يَا عُتْبَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ بِحَصِيفٍ فَأُجَاوِبَكَ وَ لَا عَاقِلٍ فَأُعَاقِبَكَ وَ مَا عِنْدَكَ خَيْرٌ يُرْجَى وَ مَا كُنْتُ وَ لَوْ سَبَبْتَ عَلِيّاً لِأُعَيِّرَ بِهِ عَلَيْكَ لِأَنَّكَ

عِنْدِي لَسْتَ بِكُفْؤٍ لِعَبْدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَأَرُدَّ عَلَيْكَ وَ أُعَاتِبَكَ وَ لَكِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَكَ وَ لِأَبِيكَ وَ أُمِّكَ وَ أَخِيكَ لَبِالْمِرْصَادِ فَأَنْتَ ذُرِّيَّةُ آبَائِكَ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ: "عامِلَةٌ ناصِبَةٌ. تَصْلى ناراً حامِيَةً. تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ" إِلَى قَوْلِهِ مِنْ جُوعٍ وَ أَمَّا وَعِيدُكَ إِيَّايَ أَنْ تَقْتُلَنِي فَهَلَّا قَتَلْتَ الَّذِي وَجَدْتَهُ عَلَى فِرَاشِكَ مَعَ حَلِيلَتِكَ وَ قَدْ غَلَبَكَ عَلَى فَرْجِهَا وَ شَرِكَكَ فِي وَلَدِهَا حَتَّى أَلْصَقَ بِكَ وَلَداً لَيْسَ لَكَ وَيْلًا لَكَ لَوْ شَغَلْتَ نَفْسَكَ بِطَلَبِ ثَأْرِكَ مِنْهُ كُنْتَ جَدِيراً وَ لِذَلِكَ حَرِيّاً إِذْ تُسَوِّمُنِي الْقَتْلَ وَ تَوَعَّدُنِي بِهِ وَ لَاأَلُومُكَ أَنْ تَسُبَّ عَلِيّاً وَ قَدْ قَتَلَ أَخَاكَ مُبَارَزَةً وَ اشْتَرَكَ هُوَ وَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِي قَتْلِ جَدِّكَ حَتَّى أَصْلَاهُمَا اللَّهُ عَلَى أَيْدِيهِمَا نَارَ جَهَنَّمَ وَ أَذَاقَهُمَا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ وَ نَفَى عَمَّكَ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ...

اما تو آی عتبه بن ابوسفیان! سوگند به خداوند، تو بی عقل‌تر از آن هستی که جوابت را کف دستت بگذارم، بی‌عقل‌تر از آن هستی که کیفرت دهم، خیری در تو نیست که امیدی به آن بسته شود و من از تو در دشنام دادنت به علی (علیه السلام) عیب‌جویی نمی‌کنم. زیرا تو پیش من به پای غلام علی بن ابوطالب [علیهما السلام] نمی‌رسی تا جوابت را بدهم و سرزنشت نمایم اما خداوند عزّ و جلّ در کمین پدرت، مادرت و برادرت نشسته است! تو نواده کسانی هستی که خداوند تبارک و تعال در قرآن کریمش چنین فرموده: "رنجبران بارکش غل و زنجیرها، وارد آتش سوزان می‌گردند، از آب جوشان رفع تشنگی می‌کنند، طعامی جز خار خشک بدبو ندارند، نه فربه می‌شوند و نه بی‌نیاز از گرسنگی می‌گردند." اما تهدید تو به این‌که مرا می‌کشی، اگر چنین پهلوان باشی، چرا کسی را که با زنت همبستر دیدی، نکشتی؛ کسی که با فرزندت همخون او است و فرزند خودش را به تو ملحق نمود! وای بر تو! اگر در پی انتقامی، انتقام از چنان کسی سزاواتر است تا مرا برای کشتن نشانه نمایی و تهدید بکنی. من تو را به دشنام دادن بر علی (علیه السلام) سرزنش نمی‌کنم. زیرا او برادرت را در جنگ تن به تن کشت

و او و حمزه بن عبد المطلب [علیهما السلام]، پدر بزرگت را از پای در آوردند. تا آن دو را خداوند تبارک و تعالی با دستان علی و حمزه [علیهما السلام] وارد آتش جهنم نمود و از عذاب دردناک چشاند و به دستور رسول خداوند عمویت را تبعید نمود!...

حّصِيفٍ: خردمند، صاحب نظر نیک و محکم (المعجم البسیط)

لِأُعَيِّرَ: عیّر: عیب‌جویی کرد، به چیزی یا کسی عیب نسبت داد (المعجم البسیط)

مِرْصَادِ: کمین‌گاه (المعجم البسیط)

عامِلَةٌ: تجرّ سلاسل ولأغلال فی النار (کلمات القرآن)

ناصِبَةٌ: تعبة مما تعمل فیها (کلمات القرآن تفسیر)

ضَرِيعٍ: شیء فی النار کالشوک مرْ منتن (کلمات القرآن)

تَصْلى: تدخل (الموسوعة القرآنیة)./ قال ابن مسعود: تخوض في النار كما تخوض الإبل في الوحل (الكشف و البيان)

وَيْلًا: ویل: دعایی است برای نازل شدن شر و بلا (المعجم البسیط)

تُسَوِّمُنِي: تَسَوَّمَ: نشانى براى خود برگزيد (فرهنگ ابجدي)

لِإِهْرَاقِهِ: أهرق: ریخت (المعجم اذلبسیط)

وَ أَمَّا أَنْتَ يَا مُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ فَإِنَّكَ لِلَّهِ عَدُوٌّ وَ لِكِتَابِهِ نَابِذٌ وَ لِنَبِيِّهِ مُكَذِّبٌ وَ أَنْتَ الزَّانِي وَ قَدْ وَجَبَ عَلَيْكَ الرَّجْمُ وَ شَهِدَ عَلَيْكَ الْعُدُولُ الْبَرَرَةُ الْأَتْقِيَاءُ فَأُخِّرَ رَجْمُكَ وَ دُفِعَ الْحَقُّ بِالْأَبَاطِيلِ وَ الصِّدْقُ بِالْأَغَالِيطِ وَ ذَلِكَ لِمَا أَعَدَّ اللَّهُ لَكَ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ وَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ لَعَذابُ الْآخِرَة أَخْزى وَ أَنْتَ الَّذِي ضَرَبْتَ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) حَتَّى أَدْمَيْتَهَا وَ أَلْقَتْ مَا فِي بَطْنِهَا اسْتِذْلَالًا مِنْكَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ مُخَالَفَةً مِنْكَ لِأَمْرِهِ وَ انْتِهَاكاً لِحُرْمَتِهِ وَ قَدْ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): "يَا فَاطِمَةُ أَنْتِ سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ." وَ اللَّهُ مُصَيِّرُكَ إِلَى النَّارِ!..

و اما تو آی مغیره بن شعبه! تو دشمن خداوند، دوراندازنده کتاب او و تکذیب کننده پیامبر او هستی! تو زناکاری بودی که حد رجم بر تو واجب شد و عادلان نیکوکار با تقوا علیه تو شهادت دادند. پس حد رجمت به تأخیر افتاد و حق با باطل‌ها و راستی با دروغگویی‌ها برطرف شد و این بدان سبب است که خداوند برای تو عذاب دردناک و سرافکندگی در زندگی دنیا وعده نموده است و عذاب روز دیگر ذلت‌بارتر خواهد بود! تو کسی بودی که فاطمه دختر رسول خداوند [علیهما السلام] را کتک زدی به گونه‌ای خون آلود نمودی و کودکش را سقط کرد! این نامردی را برای خواری رسول خداوند، مخالفت امر او و برای هتک حرمتش نمودی و رسول خداوند در رابطه با او فرموده: "فاطمه جان! تو سرور زنان اهل بهشت هستی!" به خداوند سوگند که جایگاه تو آتش جهنم است!..

نَابِذٌ: نبذ: انداخت، پرت کرد –به علت بی‌ارزشی- نادیده گرفت، شکست –عهد- را (المعجم البسیط)

الْأَبَاطِيلِ: و البَاطِل: نقيض الحق، و الجمع أَبَاطِيل، على غير قياس، كأَنه جمع إِبْطَال أَو إِبْطِيل؛ هذا مذهب سيبويه؛ و في التهذيب: و يجمع البَاطِل بَوَاطِل (لسان العرب)

أغالیط: جمع غلط (تهذيب اللغة)

أَدْمَيْتَهَا: أَدْمَى الرجُلَ: خون آن مرد را ريخت (فرهنگ ابجدي)

مُصَيِّرُكَ: شاید اسم زمان یا اسم مکان صیّر باشد (فاطمی)

بازهم، با عرض معذرت از مولا امام حسن (علیه السلام) که ناخواسته از گوهر دریای دانش او گزینش گردید. کسانی که می‌خواهند، سخنان مولا را به طور کامل بخوانند، می‌توانند، به احتجاج، بحار ومنابع دیگر مراجعه نمایند. همین مقدار هم به نظر من، معاویه و دارودسته او را به خوبی معرفی می‌کند (فاطمی)

ویژگی‌های امام حسن (علیه السلام) از زبان امام صادق (علیه السلام)

مفضل بن عمر، از امام صادق (علیه السلام) روایت می‌کند که فرمود: پدرم از پدرش نقل می‌نمود که حسن بن علی بن ابی طالب (علیهما السلام) عابدترین، زاهدترین و فاضل‌ترین کس در زمان خودش بود. وقتی مراسم حج می‌رسید، پای پیاده به حج می‌رفت و گاهی پا برهنه راه می‌پیمود. وقتی به یاد مرگ می‌افتاد، گریه می‌کرد، وقتی به یاد قبر می‌افتاد، گریه می‌کرد، وقتی به یاد روز قیامت می‌افتاد، گریه می‌کرد، وقتی به یاد گذشتن از پل صراط می‌افتاد، گریه می‌کرد، وقتی به یاد حضور در پیشگاه خداوند تبارک و تعالی می‌افتاد، فریاد بر می‌کشید و غش می‌کرد! وقتی به نماز می‌ایستاد، بدن او در برابر پروردگارش به لرزه می‌افتاد، وقتی به یاد بهشت و جهنم می‌افتاد، چونان مارگزیده‌ای بی‌تابی می‌کرد، از خداوند در خواست بهشت می‌نمود و از آتش سوزان جهنم به او پناه

می‌برد! هنگامی که کتاب خداوند عزّ و جلّ را تلاوت می‌نمود و به "يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" می‌رسید، می‌فرمود: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ! در هیچ حالی دیده نشد، مگر این‌که زبانش به ذکر خداوند سبحان جاری بود و صادق‌ترین کس از لحاظ لهجه و فصیح‌ترین کس از لحاظ بیان بود!

شَهَقَ: یک فریاد کشید، بغض و گریه گلویش را گرفت (المعجم البسیط)

يُغْشَى عَلَيْهِ: غشی علیه: بیهوش شد (المعجم البسیط)

تَرْتَعِدُ فَرَائِصُهُ: ترجف من الخوف (النهاية في غريب الحديث)./ رجف: تکان خورد، لرزید (المعجم البسیط)