در مسیر سعادت 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:میرزایی، عبدالله، 1350-

عنوان و نام پديدآور:در مسیر سعادت (1)/ عبدالله (انعام‌الله) میرزائی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات خویی، 1400.

مشخصات ظاهری:470 ص.

شابک:978-622-7889-19-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص.471 - 472؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:اسلام -- مطالب گونه‌گون

Islam -- Miscellanea

رده بندی کنگره:BP11

رده بندی دیویی:297/02

شماره کتابشناسی ملی:8771261

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

در مسیر سعادت (1)

عبدالله میرزائی

بسم الله الرحمن الرحیم

(الَّذِینَ یبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ یخْشَوْنَهُ وَ لا یخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَ كَفى بِاللَّهِ حَسِیباً)(احزاب/39)

كسانى كه پیام‌هاى الهى را ابلاغ مى‌كنند و از خدا مى‌ترسند، و از هیچ كس جز خدا بیم ندارند، و خداوند براى حسابرسى كافى است.

فهرست مطالب

مقدمه مؤلف... 25

فصل اول

احترام به والدین در آیات روایات... 27

ازجهاد بالاتراگر جهاد عینی نباشد. 28

محرومیت عاق والدین ازبهشت... 29

رضایت خدا در نیكی به پدر ومادر است. 29

با فضیلت‌ترین اعمال.. 30

نگاه به پدر و مادر. 30

عظمت پدر و مادر. 30

عاقبت نیکی به پدر و مادر. 31

سفر برای نیکی به پدر و مادر. 31

پدر و مادر و افزایش عمر و روزی.. 31

اول نیکی به مادر. 32

حق پدر. 32

وظیفه در برابر والدین.. 32

نیابت از پدر و مادر. 33

نیکی به والدین بد. 33

زیارت قبر والدین.. 33

عاقبت عاق والدین.. 34

مجازات عاق والدین.. 34

هلاکت عاق والدین.. 34

اعمال عاق والدین.. 35

نیکی به والدین و آمرزش گناه. 35

حكایت مرد قصاب با موسی (علیه السلام)36

عنایت امام حسین (علیه السلام)به سبب احترام والدین.. 37

عامل توفیق شهید مطهری(رحمه الله) 38

شیخ مرتضی انصاری و جلب رضایت مادر. 39

آیة الله مرعشی نجفی و بوسیدن پای پدر. 40

پاداش احترام به پدر. 41

نفرین پدر و دعای مشلول.. 42

فصل دوم

ازامام حسین (علیه السلام)سوال کردند کیف اصبحت... 45

داستان.. 48

نمونه ای از اهل یقین در روایات... 52

یقین حضرت عیسی (علیه السلام)که روی آب راه می‌رفت... 53

ایمان سلمان: 54

دیگ غذای سلمان بدون هیزم می جوشید. 54

دیگ غذا وارونه شد اما چیزی از آن نریخت... 55

نشانه های اهل یقین:. 56

فصل سوم

ازامام رضا (علیه السلام)سئوال کردند چگونه صبح کردی؟. 57

مفهوم وقت:. 58

بهای عمر: 59

عزیزترین سرمایه: 60

حکایت مرد یخ فروش: 61

كیمیاى جوانى: 63

زمان كوشش.... 65

غل و زنجیر اهل جهنم. 82

جهنم دراحادیث... 83

توصیف‌جهنم از زبان‌کسیکه جهنم را دیده و به‌دنیا برگشته و ازجهنم سخن‌می‌گوید 88

چهار طایفه که عذابشان شدید است... 95

توصیف امیرالمومنین (علیه السلام)ازجهنم دردعای کمیل.. 96

انسان در وقت مرگ چه چیزهائی می‌بیند؟. 97

فصل چهارم

ازآیات وروایات استفاده می‌شود که محتضرپنج چیزرا می‌بیند:. 98

1- فرشته ها. 98

داستانی دیگر. 99

2-شیطان.. 100

3- مال وفرزندان.. 100

4-رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وائمه (علیهم السلام):. 101

اهمیت و آثار محبت اهل بیت (علیه السلام)102

ولایتی که اساس اسلام است... 104

اما عندالوفاه. 105

دیدن رسول خدا و ائمه اطهار (علیهم السلام)107

حارث اعور. 108

سید حمیری هنگام مرگ چه دید. 108

شطیطه وعنایت امام کاظم (علیه السلام).111

بی‌بی شطیطه کیست؟. 111

بی‌بی شطیطه، در متون تاریخی.. 112

جملات امام موسی کاظم (علیه السلام)درباره بی‌بی شطیطه. 113

ام ایمن ومقام کنیزی حضرت زهرا (علیها السلام)114

نجات شهره نوه فضه خادمه در بیابان.. 116

حاج عباس رشتی وعنایت امام حسین (علیه السلام)116

فصل پنجم

آرزوی جبرییل:. 120

نقش دانشمند حكیم در نجات قوم از بلای حتمی.. 127

نظری به روایات... 131

وصیت امیرمؤمنان (علیه السلام)نزدیك شهادت... 133

پاداش عیادت... 133

6- تشییع جنازه. 135

ثواب تشییع جنازه. 135

فصل ششم

آمادگی برای مرگ... 139

مرگ ؛ حقیقتى اجتناب ناپذیر. 141

هدیه براى ده حقیقت... 141

ارسال چهل هدیه براى بعد از مرگ... 142

تهیه هدایا در بازار دنیا، قبل از مرگ... 142

كشت عمل در دنیا و برداشت در آخرت... 143

فصل هفتم

آمادگی برای مرگ وقیامت... 145

راه های ایجاد آمادگی برای مرگ... 147

توبه و جبران خطاها 147

جبران حقُّ النّاس.... 147

حلالیت به خاطر خراش كتاب... 151

او لایق دیدار حجت خدا نیست... 152

فصل هشتم

آیا اموات ازاحسان وانفاق و... منتفع می‌شوند. 153

سخن گفتن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)با کشته شدگان بدر. 155

سخن گفتن علی (علیه السلام)با جنازه کعب و طلحه. 155

نقش استغفار دوستان، در نجات گرفتاران در عالم برزخ. 161

طاس حمام. 164

کوری چشم به واسطه کور کردن چشمه. 165

فصل نهم

بالاترین سرمایه عالم قیامت... 166

قلب سه قسم است: 169

حضرت شعیب به علّت حُبّ خداوند متعال گریه می‌کرد. 172

درمناجات شعبانیه آمده است که، 173

امام حسین (علیه السلام)در روز رستاخیز. 175

فصل دهم

تفاوتهای دنیاو آخرت... 176

1-گذرگاه وقرار گاه. 176

2-دنیا زندگی جمعی است کمک کردن بریکدیگر ویاری به یکدیگر اما آخرت تنهایی است. 177

3-فرصت تغییردردنیا 178

4-دنیا محل عمل است ولی آخرت برداشت است. 179

5-دراین جهان اعضاءواندام بدن شعوروادراک ندارند ولی درآخرت پوست بدن ودست وپا فهم دارند وحتی سخن می‌گویند. 180

6-دردنیا آفرینش نظام خاصی دارد. 181

نورحضرت زهرا (علیها السلام)182

فصل یازدهم

چرا انسانها از مرگ می‌ترسند. 183

علت ترس از مرگ: 184

1-علاقه ودلبستگی شدید به دنیا: 184

زهد ملا احمد نراقی و کشکول درویش.... 187

2- مرگ را به معنای فناونابودی دانستن: 188

3-جهل و ناآگاهی نسبت به حقیقت مرگ : 189

مرگ و شادی.. 189

شیرین تر ازعسل: 194

فصل دوازدهم

چهار پرسش و چهار پاسخ. 195

خدا چه می‌خورد، چه می‌پوشد و چه کار می‌کند؟. 205

فصل سیزدهم

حسرت در قرآن وروایات... 209

بزرگترین حسرت... 209

حسرت درآیات. 210

1- بیم دادن از روز حسرت... 210

2- قیامت روز حسرت براى مسخره كنندگان.. 210

3- قیامت روز حسرت براى كافران.. 211

4- قیامت روز حسرت بر اعمال گذشته تبهكاران.. 211

5- قیامت روز حسرت بر كوتاهى نسبت به اعمال.. 211

حسرت در روایات. 211

1- كسب مال حرام. 211

2- غفلت از عمر گرانبها. 212

3- عدم یاد خداوند و امامان در مجالس. 212

4- تعریف از عدالت و مخالفت در عمل. 212

5- مخالفت با نصیحت عالم دلسوز. 212

6- فروختن آخرت. 213

اشاره. 213

فصل چهاردهم

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به جبرییل فرمود مرا موعظه کن.. 214

ابتلا و آزمایش نشانۀ اختیار. 215

وعد و وعید. 215

عهد و میثاق.. 216

گریز از چنگ مرگ! 218

مهلت ندادن عزرائیل.. 218

حتی جناب عزرائیل هم میمیرد. 221

دوم:واحبب ماشئت فانک مفارقه: 221

سوم :واعمل ماشئت فانک ملاقیه. 222

1- آیاتی که بطور عام می‌فرماید انسان در قیامت فقط با اعمالش سروکار دارد نظیر: 224

چهره های نورانی و سفید. 230

فصل پانزدهم

زندگی انسان‌ها در دنیا 240

1- تمرد از امرالهی.. 240

2-اغوای دیگران وبه گناه انداختن دیگران.. 240

3- تکبر. 241

اما زندگی حیوانی.. 244

حرمت مومن از حرمت کعبه بالاتر است... 247

ملائکه درخدمت مومن.. 250

فرشته خادمه حضرت زهرا (علیها السلام)می‌شود:. 250

آب و ضوی امام هادی (علیه السلام).251

فصل شانزدهم

سه چیزعقوبتش در همین دنیا انسان را گرفتار می‌کند. 253

اما ظلم به مردم. 253

در روز قیامت مظلومان چگونه حق خود را از ظالمان می‌گیرند؟. 254

ظلم بر چند گونه است؟. 255

وصیت امام سجاد (علیه السلام)در مورد ظلم نكردن چه بود؟. 255

یاری ستمگر چه كیفری دارد؟. 256

بهلول وتخت هارون الرشید. 258

عاقبت عبدالملک زیات وزیرمتوکل.. 258

عاقبت قطع کردن پای گنجشک... 259

بیرحمى و ترحم. 259

کفرالاحسان.. 260

مفهوم و چیستی کفران نعمت... 260

ابعاد کفران نعمت... 260

آثار کفران نعمت... 261

عدم شکر منعم. 261

1- زوال نعمت؛. 261

2- انتقام های الهی.. 262

3- اقامت در جهنم؛ خداوند. 262

4- تهدید الهی؛ 263

5- فشار قبر؛ 263

6- عدم استجابت دعا و یا دیر برآورده شدن آن؛ 264

كفران نعمت قوم سبأ و سرانجام نكبت بار آن‌ها. 264

بى اعتنایى به دعوت سیزده پیامبر. 266

وضع فلاكت بار قوم ناشكر سبأ. 267

آمدن جبرئیل به شکل انسان بیش فرعون.. 267

فصل هفدهم

سه چیزی که به همه جانداران خواهد رسید. 269

اول رزق :. 269

اعتماد به خدا در روزی.. 276

داستان ملا نظرعلی طالقانی:. 277

حضرت سلیمان وغذای یک وعده حیوان دریایی:. 278

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)در شب معراج چه چیزی دیدند؟. 279

دزدیدن افسار اسب حضرت امیر (علیه السلام). 279

دومین چیزی که به جانداران خواهد رسید جزای عمل است :. 281

سومین چیزی که به همه جانداران می‌رسد مرگ است... 284

چگونگی مرگ حضرت سلیمان وبی وفائی دنیا. 287

مهلت ندادن عزرائیل.. 289

وصیت اسکندر مقدونی.. 291

فصل هیجدهم

سئوال درقبر. 293

حضرت زهرا (علیها السلام)وسئوال درقبر. 298

مادر امیرالمومنین (علیه السلام)وسئوال درقبر. 299

فصل نوزدهم

شش صورتی که واردقبر مومن می‌شود. 303

نماز. 304

جایگاه نمازدرروایات... 309

اهمیت نماز. 309

نماز و پایه های دین.. 309

مثل نماز. 310

نماز موجب رستگاری.. 310

نماز و نورانیت قلب... 310

نماز ملاک قبولی اعمال.. 311

نماز و روش انبیاء. 311

نماز پرچم اسلام. 311

نماز و کارآئی آن.. 312

اهمیت و فضیلت نماز. 312

ارزش نماز. 312

برتری نماز. 313

اهمیت نماز. 313

برکات نماز. 313

جایگاه نماز. 314

نماز و پاکی روح. 314

نماز و پیمان خداوند. 314

نماز و رحمت خدا 315

نماز و ترک گناه. 315

اهمیت وقت نماز. 316

چگونه و چه وقت نماز بخوانیم؟. 316

اهمیت وقت نماز. 316

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)و نماز اول وقت... 316

نماز در وقت... 317

محبوبیت نماز در وقت... 317

سبک شمردن نماز و ترک آن.. 318

سبک شمردن نماز. 318

تحقیر نماز. 318

تباه کردن نماز. 318

نماز ناقص و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم). 319

سهل انگاری در نماز. 319

نتیجه ترک نماز. 319

ترک نماز. 320

ترک نماز و کفر. 320

آداب و شرائط پذیرش نماز. 321

نماز و شرائط پذیرش آن.. 321

میزان قبولی نماز. 321

نماز و ولایت اهل بیت (علیهم السلام). 322

نماز واجب و مستحب... 322

نماز با اذان و اقامه. 322

نماز و دعا. 323

نماز وگناه زدایی.. 323

نماز جماعت... 326

ضرورت جماعت... 326

آداب جماعت... 328

سه چیز كفاره كناهان است... 331

داستان.. 331

نمازجماعت ودغدغه شیطان.. 332

باز شدن سه مشکل بوسیله نماز. 333

استخوان بی‌نماز. 333

نماز غلام پرهیزگار. 334

عشق واقعی به خدا. 335

امر به نماز. 338

زکات... 339

1- پل اسلام. 339

2- ستون اسلام. 339

مقاتله برای پرداخت نکردن زکات... 340

اخراج از اجتماع مسلمین برای پرداخت نکردن زکات... 340

فصل بیستم

صبر. 341

اما صبردر احادیث :. 342

صفات اهل ایمان صبر است :. 343

صبر زینب کبری (علیها السلام):. 347

زینب کبرا (علیها السلام). 347

صبر امام حسین (علیه السلام):. 350

روز عاشورا، در خطبه‌ای به یاران خویش فرمودامام حسین (علیه السلام).351

فصل بیست و یکم

غفلت... 352

غفلت از عمر. 352

غفلت از مرگ... 355

غفلت ازقیامت... 357

فصل بیست و دوّم

فرق مرگ مومن وکافر. 360

مرگ و سیمای فرشتگان.. 360

فصل بیست و سوّم

فلسفه بلا ها و گرفتاری ها. 372

1- به خاطر اعمال خودشان است. 372

2- امتحان الهی ودرجه ومقام وبخشش گناهان.. 374

بلا هدیه الهی است... 376

نگاه عقیله بنی هاشم به بلا ومصیبت... 376

فصل بیست و چهارم

قبر ونداهای قبر. 378

گفتار قبر به مومن و کافر. 381

آیا زمین هم از دفن مرده با خبر می‌شود؟. 383

عاقبت دونفردرقبر. 384

در قبر چه خبر است؟!. 384

آیا از ما پذیرایی نمی کنی.. 385

مار سیاهی لحد را پر کرده بود. 387

گفتگوی جناب سلمان با مرده. 387

آیا انسانها بعد از مرگ به دیدن خانواده خود می‌آیند؟. 393

مؤمن چه مدت یكبار به دیدار خانواده‌اش مى‌رود؟. 394

بد اخلاقی.. 396

-سبک شمردن نماز. 399

عوامل کاهش فشار قبر:. 401

1- برخی از سوره های قرآن.. 402

امداد از طرف بازماندگان.. 402

چهار حج مقبول.. 403

مُردن در شب جمعه. 403

رکوع نماز را کامل انجام دادن :. 404

ذکر صلوات:. 404

نماز شب:. 405

گذاشتن چوب تر در زیر بازوهای میت... 406

فصل بیست و پنجم

مجالس ختم سه پیام دارد. 407

حکایت... 409

احادیثی داریم که مومن وکافر میت از خانواده اش با خبر می‌شود. 411

دوم :تسلی بازماندگان.. 421

3- موعظه وتنبه دیگران.. 421

فصل بیست و ششم

معادباوری.. 424

جایگاه معاد در قرآن کریم. 424

معاد دراحادیث... 431

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)درقیامت... 432

درسه جا هیچ کس بفکردیگری نیست... 433

معاد باوری درزندگی حضرت زهرا (علیها السلام).... 433

فصل بیست و هفتم

سه نشانه مومن حقیقی.. 435

نمونه هایی ازعیب پوشی خداوند متعال.. 436

ستایش از عیب پوشی خداوند در دعاها 441

گوشت بدن عیبجویان را قطع می‌كنند. 441

ستار العیوب... 442

در خواست پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)و عیب پوشی خداوند در روز قیامت... 443

مدارای با مردم. 443

عفوغلام وحشی قاتل حضرت حمزه. 444

عفو، پرتوی از تقوی.. 444

فصل بیست و هشتم

نگرانی رسول خداص هنگام مرگ چه بود. 445

دختر فراری و سوزاندن انگشتان طلبه جوان.. 449

کف نفس شیخ رجبعلی خیاط.. 450

دومین نگرانی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)قطع رحم بود. 452

آیه ای کمر شکن درباره قطع رحم. 452

مرگ زودرس.... 453

برکات صله رحم از نگاه اسلام. 454

داستان:. 456

سومین نگرانی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)حب المال والشرف... 457

عاقبت دنیا دوستی.. 459

بدعت درمقابل سنتهای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)است... 460

فصل بیست و نهم

وقتی مومن ازدنیا رفت ارتباطش از دنیا قطع می‌شود مگر از سه جهت. 461

بهره گیرى از مال.. 463

صدقات پس از مرگ... 463

بركت مال .. 464

آیات. 465

1- اهمیت علم :. 465

2- هدف از بعثت انبیا تعلیم دانش و تربیت :. 465

3- تقرّب به خداوند متناسب با درجات علم :. 465

4- نام راسخان در علم كنار نام خدا :. 466

5- دانشمندان در ردیف ملائكه :. 466

منابع و مآخذ. 467

مقدمه مؤلف

حمد وسپاس خداوند را که به انسان عقل عنایت فرمود وبهترین وبرترین انسان ها را نیز راهنمای بشر انتخاب نمود، راهنمایانی که جان عزیزشان فدای هدایت بشر کردند.

حضرت اباعبدالله الحسین تمام هستی اش را برای هدایت بشریت در راه حضرت حق فدا کردند.

با وجود مسیرهای ظلمانی و وجود شیاطین جن و انس رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی به سادگی میسرنخواهد بود.

تنها راهی که انسان امروز را به سعادت و آرامش می‌رساند همان چیزی است که انبیاء واولیاء برای ما به ارمغان آورده وعلمای گرانقدر سینه به سینه به نسل امروز رسانده اند.

بر مبلغان،روحانیون،اساتید و تمامی مسئولین فرهنگی جامعه تکلیف است که این معارف را حفظ نموده و به نسل بعدی منتقل کنند.

از این روی خدای سبحان به اینجانب توفیق عنایت فرمود که دفتری حاصل از سال های متمادی در تبلیغ و منبر و نشر معارف اهل البیت را جمع آوری نموده و به همه علاقمندان و تشنگان معارف اسلامی به عنوان «درمسیر سعادت» تقدیم نمایم.

امیدوارم که مورد عنایت حضرت زهراء (علیها السلام)و فرزند عزیزشان امام زمان (علیه السلام)قرار بگیرد.

از مطالعه کنندگان التماس دعا دارم.

عبدالله میرزایی (قم المقدسه)

فصل اول

احترام به والدین در آیات روایات

نیكى و احسان به دیگران، صفتى پسندیده و ممدوح است كه هم از نظر عقل و هم از نظر عرف مورد تأیید است. همه جوامع بشرى براى این صفت خداپسندانه، اهمیت خاصى قائلند و فاعل آن را محترم مى شمارند. در این میان، البته بعضى نیكى ها اهمیت دو چندان دارد، كه نیكى به پدر و مادر از جمله آنهاست.

خداوند در قرآن بیش از 23 بار صراحتاً و یا ضمناً انسان ها را به احسان و نیكى به پدر و مادر امر فرموده است.ازجمله آن آیات:

(وَ قَضىَ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُواْ إِلَّا إِیاهُ وَ بِالْوَالِدَینِ إِحْسَنًا إِمَّا یبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبرَأَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لهمَا أُف وَ لَا تَنهْرَهُمَا وَ قُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِیمًا) ⁽¹⁾؛ و پروردگارت امر کرده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر خود نیکی کنید، و اگر یک‌یک از آن‌ها، یا هر دوی آن‌ها در نزد تو به سن پیری برسند به آنان حتی اُف هم نگو و آنان را مران و با ایشان به نرمی (و احترام) سخن بگو.

امام صادق (علیه السلام)در ذیل این آیه مبارکه می‌فرماید: «لَوْ عَلِمَ اللَّهُ شَيْئاً أَدْنَى مِنْ أُفٍّ لَنَهَى عَنْهُ وَ هُوَ مِنْ أَدْنَى الْعُقُوقِ وَ مِنَ الْعُقُوقِ أَنْ يَنْظُرَ الرَّجُلُ إِلَى وَالِدَيْهِ فَيُحِدَّ النَّظَرَ إِلَيْهِمَا» اگر چیزی کمتر از اف وجود داشت خداوند از آن نهی می‌کرد اف کمترین اظهار ناراحتی است و این حداقل مخالفت و بی احترامی نسبت به پدر و مادر است و از این جمله نظر تند و غضب آلود به آنها است.⁽²⁾

(و اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّل مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُل رَّب ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّیانىِ صَغِیرً ا) و بر آنان بال فروتنی مهر آمیز بگستر و بگو پروردگارا بر آنان رحمت آور همچنانکه (بر من رحمت آوردند) مرا در کودکی پرورش دادند⁽¹⁾

(وَ وَصَّینَا الْانسَانَ بِوَالِدَیهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَ وَضَعَتْهُ كُرْهًا وَ حَمْلُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شهَرًا حَتىَّ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَالَ رَب أَوْزِعْنىِ أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتىِ أَنْعَمْتَ عَلی وَ عَلىَ وَالِدَىَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَئهُ وَ أَصْلِحْ لىِ فىِ ذُرِّیتی إِنی تُبْتُ إِلَیكَ وَ إِنی مِنَ الْمُسْلِمِین) ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، مادرش او را با ناراحتی حمل می‌کند و با ناراحتی بر زمین می‌گذارد، و در دوران حمل و از شیر گرفتنش سی ماه است، تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد می‌گوید: «پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی به جا آورم و کار شایسته ای انجام دهم که از آن خشنود باشی، و فرزندان مرا صالح گردان؛ من به سوی تو باز می‌گردم و توبه می‌کنم و من مسلمانم!»⁽²⁾

(وَ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ لَا تُشرْكُواْ بِهِ شَیا وَ بِالْوَالِدَینِ إِحْسَنًا) و خداوند را بپرستید و چیزی را برای او شریک نیاورید و به پدر و مادر خود نیکی کنید.⁽³⁾

ازجهاد بالاتراگر جهاد عینی نباشد

جهاد یکی از مهمترین برنامه های اسلامی مادام که وجوب عینی پیدا نکند خدمت پدر و مادر و رسیدگی بامور آنها اهم از آن است حتی اگر جهاد رفتن موجب ناراحتی آنها شود جائز نیست.

امام صادق (علیه السلام)از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)نقل می‌کند که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)در جواب جوانی که شور جهاد در دل داشت ولی پدر و مادری ناتوان داشت که خیلی به او انس و علاقه داشتند فرمود:

« فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأُنْسُهُمَا بِكَ يوم [يَوْماً] وَ لَيْلَةً خَيْرٌ مِنْ جِهَادِ سَنَة»

قسم به آنکه مرا به حق مبعوث ساخته است اگر یک شب پدر و مادر با تو مانوس باشند از یک سال جهاد در راه خدا بهتر است⁽¹⁾

محرومیت عاق والدین ازبهشت

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):

إِيَّاكُمْ وَ عُقُوقَ الْوَالِدَيْنِ؛ فَإِنَّ رِيحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَلْفِ عَامٍ، وَ لَايَجِدُهَا عَاقٌ، وَ لَاقَاطِع رَحِم.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

از عاق والدین شدن بپرهیزید، زیرا با اینکه بوی بهشت از مسافت هزار سال به مشام می‌رسد، عاق والدین و کسی که قطع رحم کند آن بو را احساس نخواهد کرد. (یعنی بیش از هزار سال از بهشت فاصله دارد.)⁽²⁾

رضایت خدا در نیكی به پدر ومادر است.

امام صادق (علیه السلام)فرمود:

طَلَبْتُ رِضَی اللَّهِ فَوَجَدْتُهُ فِی بِرِّ الْوَالِدَینِ⁽³⁾

ترجمه: خوشنودی خدای تعالی را جستجو نمودم پس آنرا در نیکی به پدر و مادر یافتم.

کمک به والدین قبل از این که اظهار کنند:

مردى از پدرش نزد پیامبر شكایت كرد. حضرت پدر را خواست و پرسش نمود، پدر پیر گفت: روزى من قوى و پولدار بودم و به فرزندم كمك مى‌كردم، امّا امروز او پولدار شده و به من كمك نمى‌كند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)گریست و فرمود: هیچ سنگ و شنى نیست كه این قصه را بشنود و نگرید! سپس به آن فرزند فرمود: « أَنْتَ وَ مَالُکَ لِأَبِیکَ» تو و دارایى‌ات از آنِ پدرت هستید. ⁽⁴⁾

با فضیلت‌ترین اعمال

ازامام صادق (علیه السلام)سئوال کردند: أَيُ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟قَالَ: «الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا، وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ، وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»

امام جعفر صادق (علیه السلام): به امام صادق (علیه السلام)عرض شد. كدام اعمال بهتر است ؟ فرمود : نماز در وقت و نیكی با پدر و مادر و جهاد در راه خدای متعال.⁽¹⁾

نگاه به پدر و مادر

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا وَلَدٌ بَارٌّ نَظَرَ فِي كُلِّ يَوْمٍ إِلَى أَبَوَيْهِ بِرَحْمَةٍ إِلَّا كَانَ لَهُ بِكُلِ‌نَظْرَةٍ حِجَّةٌ مَبْرُورَةٌ. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَ إِنْ نَظَرَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ نَظِرَةٍ قَالَ: نَعَمْ اللَّهُ أَكْثَرُ وَ أَطْيَبُ.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:هر فرزند نیکو کاری که با مهربانی به پدر و مادرش نگاه کند در مقابل هر نگاه، ثواب یک حج کامل مقبول به او داده می‌شود، سؤال کردند، حتی اگر روزی صد مرتبه به آنها نگاه کند؟فرمود: آری خداوند بزرگتر و پاکتر است.⁽²⁾

عظمت پدر و مادر

عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام)قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِثَلَاثَةٍ مَقْرُونٍ بِهَا ثَلَاثَةٌ أُخْرَى أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ فَمَنْ صَلَّى وَ لَمْ يُزَكِّ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلَاتُهُ وَ أَمَرَ بِالشُّكْرِ لَهُ وَ لِلْوَالِدَيْنِ فَمَنْ لَمْ يَشْكُرْ وَالِدَيْهِ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ وَ أَمَرَ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ فَمَنْ لَمْ يَصِلْ رَحِمَهُ لَمْ يَتَّقِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ.

امام رضا (علیه السلام)فرمود:خداوند متعال فرمان داده سه چیز همراه سه چیز دیگر انجام گیرد:

1- به نماز همراه زکات فرمان داده است، پس کسی که نماز بخواند و زکات نپردازد نمازش نیز پذیرفته نمی شود.

2- به سپاسگزاری از خودش و پدر و مادر فرمان داده است، پس کسی که از پدر و مادرش سپاسگزاری نکند، خدا را شکر نکرده است.

3- به تقوای الهی فرمان داده و به صله رحم، پس کسی که صله رحم انجام ندهد تقوای الهی را هم بجا نیاورده است.⁽³⁾

عاقبت نیکی به پدر و مادر

عَنْ الصّادِقِ (علیه السلام)قالَ: بَيْنا مُوسَى بْنِ عِمْرانَ يُناجى رَبَّهُ عَزَّوَجَلَّ اِذْ رَأى رَجُلاً تَحْتَ عَرْشِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ فَقالَ: يا رَبِّ مَنْ هذَا الَّذى قَدْ اَظَلَّهُ عَرْشُكَ؟ فَقالَ: هذا كانَ بارّا بِوالِدَيْهِ، وَلَمْ يَمْشِ بِالنَّمَيمَةِ.

امام صادق (علیه السلام)فرمود:هنگامی که حضرت موسی (علیه السلام)مشغول مناجات با پروردگارش بود، مردی را دید که در زیر سایه عرش الهی در ناز و نعمت است، عرض کرد: خدایا این کیست که عرش تو بر او سایه افکنده است؟خداوند متعال فرمود: او نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود و هرگز سخن چینی نمی کرد.⁽¹⁾

سفر برای نیکی به پدر و مادر

قالَ رَسُولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)سِرْ سَنَتَيْنِ بَرَّ وَالِدَيْكَ سِرْ سَنَةً صِلْ رَحِمَك

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:دو سال راه برو به پدر و مادرت نیکی کن، یکسال راه برو و صله رحم انجام بده، (یعنی اگر پدر و مادرت در فاصله دوری هستند که دو سال باید راه بروی تا به آنها برسی و نیکی کنی ارزش دارد)⁽²⁾

پدر و مادر و افزایش عمر و روزی

قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُمَدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ وَ يُبْسَطَ فِي رِزْقِهِ فَلْيَصِلْ أَبَوَيْهِ فَإِنَّ صِلَتَهُمَا طَاعَةُ اللَّهِ وَ لْيَصِلْ ذَا رَحِمِهِ.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:کسی که دوست دارد عمرش طولانی و روزیش زیاد شود، نسبت به پدر و مادرش نیکی کند و صله رحم بجای آورد.⁽³⁾

اول نیکی به مادر

عَنْ اَبِى عَبْدِاللّهِ (علیه السلام)قالَ: جاءَ رَجُلٌ اِلَى النَّبِىِّ (صلی الله علیه و آله و سلم)فَقالَ: يا رَسُولَ اللّهِ مَنْ اَبِرُّ؟ قالَ: اُمَّكَ، قالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قالَ: اُمَّكَ، قالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قالَ: اُمَّكَ، قالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قالَ: اَباكَ.

امام صادق (علیه السلام)فرمود:مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)آمد و گفت: ای رسول خدا به چه کسی نیکی کنم؟فرمود: به مادرت، عرض کرد، بعد از او به چه کسی؟فرمود: به مادرت، گفت: سپس به چه کسی؟فرمود: به مادرت، سؤال کرد: سپس به چه کسی؟فرمود: به پدرت؟⁽¹⁾

حق پدر

عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى (علیه السلام)، قَالَ: «سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَا حَقُ الْوَالِدِ عَلى وَلَدِهِ؟

قَالَ: لَايُسَمِّيهِ بِاسْمِهِ، وَ لَا يَمْشِي بَيْنَ يَدَيْهِ، وَ لَا يَجْلِسُ قَبْلَهُ، وَ لَا يَسْتَسِبُّ لَه.

از امام کاظم (علیه السلام)نقل شده که فرمود:مردی از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)سؤال کرد: حق پدر بر فرزند چیست؟ حضرت فرمود: 1- او را با نام صدا نکند 2- در راه رفتن از او جلو نیفتند. 3- قبل از او ننشیند. 4- کاری انجام ندهد که مردم پدرش را فحش بدهند.⁽²⁾

وظیفه در برابر والدین

قال ابوعبدالله (علیه السلام)قَالَ لَا تَمْلَأْ عَيْنَيْكَ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِمَا إِلَّا بِرَحْمَةٍ وَ رِقَّةٍ وَ لَا تَرْفَعْ صَوْتَكَ فَوْقَ أَصْوَاتِهِمَا وَ لَا يَدَكَ فَوْقَ أَيْدِيهِمَا وَ لَا تَقَدَّمْ قُدَّامَهُمَا.

امام صادق (علیه السلام)فرمود:چشمهایت را جز از روی دلسوزی و مهربانی با پدر و مادر خیره مکن و صدایت را بلندتر از صدای آنها نکن دستهایت را بالای دستهای آنها مبر، و جلوتر از آنان راه مرو.⁽³⁾

نیابت از پدر و مادر

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)مَا يَمْنَعُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ أَنْ يَبَرَّ وَالِدَيْهِ حَيَّيْنِ وَ مَيِّتَيْنِ يُصَلِّيَ عَنْهُمَا وَ يَتَصَدَّقَ عَنْهُمَا وَ يَحُجَّ عَنْهُمَا وَ يَصُومَ عَنْهُمَا فَيَكُونَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فَيَزِيدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صِلَتِهِ خَيْراً كَثِيراً.

امام صادق (علیه السلام)فرمود:چه چیز مانع شخص می‌شود وقتی که پدر و مادرش زنده یا مرده اند به آنها نیکی کند، بدین صورت که به نیت آنها نماز بخواند، صدقه بدهد، حج بجا بیاورد و روزه بگیرد، زیرا اگر چنین کند ثواب آنها به پدر و مادر می‌رسد و به خود شخص هم همانقدر ثواب داده می‌شود، به علاوه خداوند متعال به واسطه کارهای نیک و نماز او خیر زیادی به او عطا می‌کند.⁽¹⁾

نیکی به والدین بد

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَالَ: ثَلَاثٌ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَحَدٍ فِيهِنَ رُخْصَةً أَدَاءُ الْأَمَانَةِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ بَرَّيْنِ كَانَا أَوْ فَاجِرَيْنِ.

امام باقر (علیه السلام)فرمود:در سه چیز خداوند متعال به احدی اجازه ترک آنها را نداده است.

1- ادای امانت به مرد نیکوکار و فاسق.

2- وفای به عهد و پیمان نسبت به نیکوکار و فاسق.

3- نیکی به پدر و مادر، نیکو کار باشند یا فاسق و لا ابالی.⁽²⁾

زیارت قبر والدین

عَنِ النّبیِ (صلی الله علیه و آله و سلم)مَنْ زَارَ قَبْرَ وَالِدَيْهِ، أَوْ أَحَدِهِمَا، فِي كُلِّ جُمُعَةٍ مَرَّةً، غُفِرَ لَهُ وَكُتِبَ بَرًّا.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:کسی که قبر پدر و مادر یا یکی از آندو را در هر جمعه یکبار زیارت کند خداوند او را می‌بخشد و او را نیکوکار می‌نویسد.⁽³⁾

عاقبت عاق والدین

قالَ رَسُولُ اللّهِ: (صلی الله علیه و آله و سلم)اَرْبَعَةٌ لايَنْظُرُ اللّهُ اِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ، عاقٌ وَ مَنّانٌ وَ مُكَذِّبٌ بِالْقَدَرِ وَمُدْمِنُ خَمْرٍ.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

در قیامت خدا به چهار گروه نظر رحمت نخواهد کرد:1- عاق والدین 2- منت گذار 3- منکر قضاء و قدر4- شرابخوار.⁽¹⁾

مجازات عاق والدین

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)ثَلَاثَةٌ مِنَ الذُّنُوبِ تُعَجَّلُ عُقُوبَتُهَا وَ لَا تُؤَخَّرُ إِلَى الْآخِرَةِ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَ الْبَغْيُ عَلَى النَّاسِ وَ كُفْرُ الْإِحْسَانِ.

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:کیفر سه گناه به قیامت نمی ماند (یعنی در همین دنیا مجازات می‌شود.)

1- عاق پدر و مادر2- ظلم و تجاوز به مردم 3- ناسپاسی در مقابل احسان و نیکی.⁽²⁾

هلاکت عاق والدین

عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (علیه السلام)يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)حَضَرَ شَابّاً عِنْدَ وَفَاتِهِ فَقَالَ لَهُ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ فَاعْتُقِلَ لِسَانُهُ مِرَاراً فَقَالَ لِامْرَأَةٍ عِنْدَ رَأْسِهِ هَلْ لِهَذَا أُمٌّ قَالَتْ نَعَمْ أَنَا أُمُّهُ قَالَ أَ فَسَاخِطَةٌ أَنْتِ عَلَيْهِ قَالَتْ نَعَمْ مَا كَلَّمْتُهُ مُنْذُ سِتِّ حِجَجٍ قَالَ لَهَا ارْضَيْ عَنْهُ قَالَتْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِرِضَاكَ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَهَا فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)مَا تَرَى قَالَ أَرَى رَجُلًا أَسْوَدَ الْوَجْهِ قَبِيحَ الْمَنْظَرِ- وَسِخَ الثِّيَابِ نَتِنَ الرِّيحِ قَدْ وَلِيَنِي السَّاعَةَ وَ أَخَذَ بِكَظَمِي فَقَالَ لَه‌النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)قُلْ يَا مَنْ يَقْبَلُ الْيَسِيرَ وَ يَعْفُو عَنِ الْكَثِيرِ اقْبَلْ مِنِّي الْيَسِيرَ- وَ اعْفُ عَنِّي الْكَثِيرَ إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ- فَقَالَهَا الشَّابُّ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)انْظُرْ مَا ذَا تَرَى قَالَ أَرَى رَجُلًا أَبْيَضَ اللَّوْنِ حَسَنَ الْوَجْهِ طَيِّبَ الرِّيحِ حَسَنَ

الثِّيَابِ قَدْ وَلِيَنِي وَ أَرَى الْأَسْوَدَ قَدْ تَوَلَّى عَنِّي فَقَالَ لَهُ أَعِدْ فَأَعَادَ فَقَالَ لَهُ مَا تَرَى قَالَ لَسْتُ أَرَى الْأَسْوَدَ وَ أَرَى الْأَبْيَضَ قَدْ وَلِيَنِي ثُمَّ طَفَا عَلَى تِلْكَ الْحَال.

امام صادق (علیه السلام)فرمود:هنگام مرگ جوانی، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)کنار بستر او حضور یافتند و به جوان فرمودند: بگو لا اله الا الله، فرمود: زبانش بند آمد، چندبار تکرار کرد ولی زبان او بند شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به زنی که کنار جوان بود فرمود: آیا این جوان مادر دارد؟ زن گفت: بله، من مادر او هستم، فرمود: آیا از او ناراضی هستی؟ زن گفت: بله شش سال است با او صحبت نکرده ام، فرمود: از او راضی شو، زن گفت: یا رسول الله بخاطر رضایت تو خدا از او راضی شود. (من از او راضی شدم) سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به جوان فرمود: بگو لا اله الا الله، جوان در این هنگام گفت: لا اله الا الله و پس از لحظاتی مرد.⁽¹⁾

اعمال عاق والدین

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)يُقَالُ لِلْعَاقِّ اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنِّي لَا أَغْفِرُ لَكَ وَ يُقَالُ لِلْبَارِّ اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنِّي سَأَغْفِرُ لَكَ.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:به عاق والدین از (طرف خدا) گفته می‌شود: هر کاری می‌خواهی انجام بده دیگر تو را نمی بخشم و به نیکوکار (نسبت به پدر و مادر) هم گفته می‌شود: هر چه می‌خواهی انجام ده تو را می‌بخشم.⁽²⁾

نیکی به والدین و آمرزش گناه

عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (علیه السلام)قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم)فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا مِنْ عَمَلٍ قَبِيحٍ إِلَّا قَدْ عَمِلْتُهُ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)فَهَلْ مِنْ وَالِدَيْكَ أَحَدٌ حَيٌّ؟ قَالَ أَبِي قَالَ فَاذْهَبْ فَبَرَّهُ قَالَ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)لَوْ كَانَتْ أُمُّهُ.

امام سجاد (علیه السلام)فرمود:مردی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)رسید و گفت: ای رسول خدا، من هیچ کار زشتی نمانده که انجام نداده باشم، آیا می‌توانم توبه کنم؟ رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: آیا

هیچیک از پدر و مادرت زنده هستند؟ گفت: بله، پدرم. حضرت فرمود: برو به او نیکی کن (تا آمرزیده شوی). وقتی او راه افتاد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: کاش مادرش زنده بود. (یعنی اگر او زنده بود و به او نیکی می‌کرد، زودتر آمرزیده می‌شد.)⁽¹⁾

حكایت مرد قصاب با موسی (علیه السلام)

علّامه محمّدعلی شاه عبدالعظیمی در كتاب مختصرالكلام خود روایت می‌كند كه حضرت موسی (علیه السلام)از خداوند متعال درخواست كرد كه من می‌خواهم همنشین خود را در بهشت ببینم. فرمود: برو در فلان شهر نزد فلان قصاب، او همنشین تو در بهشت است. چون به نزد مرد قصاب رسید دید او مرد موجّه و ظاهراً صالحی نیست. تعجّب كرد و با خود گفت شاید در شب‌ها عبادات مخصوصی دارد. پیش آمد و فرمود: ای مرد من می‌خواهم امشب میهمان تو باشم. قصّاب قبول كرده موسی را به منزل برده غذایی كه حاضر بود تناول كرده هر یك به جامه خواب رفتند. موسی دید قصّاب تا به صبح خوابید تعجّب او زیادتر شد چون خواست از خانه بیرون بیاید قصّاب گفت: ای میهمان عزیز اندكی صبر كن من یك كار ضروری دارم صورت بدهم با هم از خانه بیرون برویم. قصّاب رفت و آمدن او مقداری طول كشید. چون مراجعت كرد موسی گفت: كجا بودی كه آمدن خود را طول دادی؟ گفت: مرا مادر پیری است كه هر صبح و شام به سرپرستی او قیام می‌كنم و تا مرا رخصت ندهد من از خدمت او مرخص نشوم و امر او را مخالفت نكنم. امروز چون با من كار داشت آمدن من طول كشید. بسیار عذر می‌خواهم. موسی (علیه السلام)فرمود: آیا مادرت هیچ دعا در حقّ تو می‌نماید؟ گفت: بلی بسیار دعا می‌كند. موسی فرمود: چه می‌گوید؟ گفت: مادر من می‌گوید ای فرزند خداوند متعال تو را با موسی بن عمران همنشین بنماید. موسی فرمود: بشارت باد تو را كه دعای او مستجاب گردید و منم موسی بن عمران و خداوند متعال به من چنین خبر داده كه تو همنشین منی در بهشت. قصّاب گفت: شمایید موسی بن عمران. فرمود: بله.پس آن مرد به دست موسی از كارهای زشتش توبه كرد و یكی از نیكان روزگار گردید.⁽²⁾

علاّمه كراچكی گوید: پیامبراكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)بر روی منبر سه مرتبه آمین گفتند، در پله‌ی اوّل یك مرتبه و همچنین در پله‌ی دوّم و پله‌ی سوّم. چون سبب را سؤال كردند آن حضرت فرمود: چون پا به پله‌ی اوّل گذاشتم جبرئیل گفت: از رحمت حق دور باد كسی كه نام تو را بشنود و بر تو صلوات نفرستد. چون پا به پله‌ی دوّم گذاشتم جبرئیل گفت: از رحمت حق دور باد كسی كه ماه رمضان بر او بگذرد و آمرزیده نشود. من گفتم آمین چون پا به پله‌ی سوّم گذاشتم جبرئیل گفت: از رحمت حق دور باد كسی كه عاقّ والدین باشد و من گفتم آمین.⁽¹⁾

و علاّمه كراچكی از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)آورده است: همانا خشنودی خدا در خشنودی والدین است و سخط و غضب خدا در سخط و غضب والدین است.

نیز فرمود: از چیزهایی كه كمر انسان را می‌كشند عاقّ والدین است.

نیز فرمود: داخل بهشت نخواهد شد شرابخوار و كسی كه مورد عاق والدین واقع شده و كسی كه عطایی كه می‌كند منّت می‌گذارد و می‌گوید آیا به تو احسان نكردم، آیا به تو عطا نكردم.

عنایت امام حسین (علیه السلام)به سبب احترام والدین

از یكی از علمای نجف نقل شده كه : یك شب درخواب دیدم در حرم مطهّر امام حسین (علیه السلام)نشسته‌ام. جوانی از در حرم وارد شد و با لبخند و تبسّم به امام حسین (علیه السلام)سلام‌كرد. در عالم خواب دیدم امام حسین (علیه السلام)هم با تبسّم به او جواب داد! از خواب بیدار شدم و در فكر فرو رفتم.فردا شب كه شب جمعه بود به حرم مطهّر رفتم و در گوشه‌ای ایستادم. دیدم همان جوانی كه در خواب دیده بودم آمد كنار ضریح رفت و با تبسّم سلام كرد. تبسّم او را دیدم امّا چون بیدار بودم تبسّم امام حسین را ندیدم ! پس از زیارت از حرم بیرون رفت و من هم دنبالش‌رفتم. سلام كردم و گفتم : می‌خواهم بدانم چرا با تبسّم و لبخند به امام حسین سلام كردی ؟! سرّش چیست ؟ صورت خوابم را هم برایش گفتم. تأمّلی كرد و با تبسّم گفت : من پدر و مادر پیری دارم. در چند فرسخی كربلا زندگی می‌كنیم. من عادتم بر این است كه هر شب جمعه برای زیارت می‌آیم ویك هفته پدر را سوار بر الاغ می‌آورم و یك هفته مادر را. یك شب جمعه كه نوبت پدرم بود سوارش كردم كه بیاورم. مادر نیز التماس كرد كه مرا هم ببر. گفتم : مادر هوا سرد و بارانی

است. نمی‌توانم دو نفرتان را ببرم، نوبت شما هفته‌ی بعد است. دیدم سخت منقلب شد و به گریه افتاد و گفت : من كه امید زنده ماندن تا هفته‌ی بعد ندارم. مرا هم باید ببری! گفتم : بسیار خوب. پدر را به چارپا سوار كردم و مادر را هم به دوش خود گرفتم واین چندفرسخ راه را در هوای بارانی تا كربلابه همین كیفیت طی كردیم. وقتی رسیدیم رو به حرم رفتم در حالی كه دست پدر به دستم بود و مادر به دوشم. با همین حال وارد حرم شدم. تا وارد شدم امام حسین را كنار ضریح دیدم ؛ سلام كردم. امام كه مرا به این حال دیدند لبخندی به من زدند و جواب سلامم را دادند. حالا از آن شب به بعد هر شب جمعه كه به زیارت می‌آیم ؛ امام را كنار ضریح می‌بینم با تبسّم سلام می‌كنم امام هم با تبسّم جواب می‌دهد!

آئینه باش و جمال پری طلعتان طلب *** جاروب كن خانه و آنگاه میهمان طلب⁽¹⁾

عامل توفیق شهید مطهری(رحمه الله)

استاد شهید آیت الله مطهری در مورد یكی از عوامل توفیقات خویش چنین می‌گوید:

گاهی كه به اسرار وجودی خود و كارهایم می‌اندیشم احساس می‌كنم یكی از مسائلی كه باعث خیر و بركت در زندگی‌ام شده و همواره عنایت و لطف الهی را شامل حال من كرده است احترام و نیكی فراوانی بوده است كه به والدین خود به‌ویژه در دوران پیری و هنگام بیماری كرده‌ام. علاوه بر توجّه معنوی و عاطفی تا آنجا كه توانایی‌ام اجازه می‌داد با وجود فقر مالی و مشكلات مادّی در زندگی‌ام از نظر هزینه و مخارج زندگی به آنان كمك و مساعدت كرده‌ام.

یكی از فرزندان شهید مطهری نیز در این زمینه می‌گوید: هرگاه به فریمان(زادگاه آقای مطهری) سفر می‌كردیم، پدرم تأكید خاص داشتند كه ابتدا به منزل پدر و مادرشان برویم. پس از آن اقوامی را كه برای دیدن ایشان و خانواده به منزل حاج شیخ می‌آمدند می‌پذیرفتند و در موقع روبه‌رو شدن با پدر و مادر دست آنان را می‌بوسیدند و به ما نیز توصیه می‌كردند كه دست ایشان را ببوسیم.⁽²⁾

شیخ مرتضی انصاری و جلب رضایت مادر

شیخ مرتضی انصاری بزرگ پرچمدار جهان تشیع و سرآمد فقها و مجتهدین امامیه است. او بعد از آنكه مدّتی در شهر كربلا در حضور استادش مرحوم شریف العلماء و سایر اساتید حوزه‌ی علمیه‌ی نجف تحصیل كرد به زادگاهش شوشتر مراجعت نمود. شیخ مدّتی تحصیلات خود را در همان‌جا ادامه داده دوباره خواست كه برای تكمیل مراتب علمی به عتبات عالیات برود. امّا مادرش راجع به رجوع دوباره‌ی وی راضی نبود. اصرار شیخ و دیگر افراد برای جلب رضایت مادر بی‌نتیجه بود تا اینكه شیخ به مادرش عرضه داشت: آیا اجازه می‌دهی تا استخاره كنم و جواب هر چه بود در مقابل آن هر دو تسلیم باشیم؟ مادرش پذیرفت. در جواب استخاره‌ی شیخ این آیه آمد:

(...وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إنَّا رَادُّوهُ إلَیكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ.)⁽¹⁾

...هرگز مترس و محزون مباش كه ما او را به تو باز می‌گردانیم و از رسالت مداران خود قرار می‌دهیم.

وقتی این آیه را به مادرش توضیح داد او خیلی خوشحال شد و به شیخ مرتضی اجازه‌ی مسافرت داد. شیخ انصاری در این مسافرت سرنوشت‌ساز خود به بركت دعای مادر توفیق الهی و تلاش و استقامت خویش به بالاترین درجه‌ی اجتهاد و مرجعیت نائل شد و پرچم اسلام بر دوش وی قرار گرفته و بزرگترین رهبر مذهبی در عصر خود گردید. هنگامی كه به مادر شیخ انصاری گفته شد آیا از این همه ترقّی و عظمت فرزندش بر خود نمی‌بالد و افتخار نمی‌كند در جواب گفت: رسیدن فرزندم به شكوه و عظمت برای من شگفت‌انگیز نیست، بلكه اگر چنین نمی‌شد من متعجّب می‌شدم چرا كه هر وقت كه به او می‌خواستم شیر بدهم وضو می‌گرفتم و با طهارت و پاكیزگی به او شیر می‌دادم. بلی شیر پاك، فكر پاك و شیر ناپاك، اندیشه‌ی ناپاك تولید می‌كند.

در حوزه‌ی علمیه‌ی نجف رسم شیخ بر این بود كه در بازگشت از مجلس تدریس ابتدا نزد مادر می‌رفت و برای دلجویی از آن پیرزن با وی به گفتگو می‌پرداخت و از اوضاع زندگی مردم پیشین می‌پرسید و مزاح می‌كرد و از او پوزش می‌طلبید و سپس به اتاق مطالعه و عبادت می‌رفت.

زمانی‌كه مادر شیخ انصاری از دنیا رفت او در فراق مادر به شدّت می‌گریست و در كنار پیكر بیجان مادرش زانوی غم زده و اشك ماتم می‌ریخت. یكی از شاگردان نزدیكش او را تسلیت گفته و به عنوان دلجویی اظهار داشت: جناب استاد! برای شما با این مقام علمی شایسته نیست كه برای درگذشت پیرزنی كه عمرش سر آمده بود این طور اشك بریزید و بیتابی كنید. آن بزرگمرد تاریخ سر برداشته و گفت: گویا شما هنوز به مقام ارجمند مادر واقف نیستید، تربیت صحیح و زحمات فراوان این مادر مرا به این مقام رسانید و پرورش اولیه‌ی او زمینه‌ی ترقّی و پیشرفت را در من ایجاد كرد. در حقیقت این همه توفیقات من مرهون زحمات و تلاش‌های مشفقانه و مخلصانه‌ی این مادر است.⁽¹⁾

آیة الله مرعشی نجفی و بوسیدن پای پدر

آیت الله مرعشی نجفی بزرگ فرهنگیان اهل بیت (علیهم السلام)در بیشتر علوم اسلامی صاحب نظر بود و تألیفات ارزشمند ایشان كه نزدیك به صد و پنجاه اثر در موضوعات مختلف است گواه روشنی بر این حقیقت است. كرامات معنوی، دریافت بیش از چهارصد اجازه‌ی اجتهادی و روایتی از علمای بزرگ اسلامی، تدریس متجاوز از شصت و هفت سال در حوزه‌ی علمیه‌ی نجف و قم، تربیت هزاران طلبه و مشتاق دانش، تأسیس دهها مدرسه‌ی علمی، مسجد، حسینیه، مراكز فرهنگی، رفاهی و درمانی و ایجاد بزرگترین و مشهورترین كتابخانه در جهان اسلام از جمله توفیقات این فقیه فرزانه می‌باشد. او یكی از مهمترین عوامل توفیقات خود را از بركت محبّت و سپاس از پدر و دعای والدین می‌داند و در خاطرات خود می‌گوید: زمانی‌كه در نجف بودم، یكی روز مادرم فرمودند: پدرت را صدا بزن تا برای صرف نهار تشریف بیاورد. حقیر به طبقه‌ی بالا رفتم و دیدم پدرم در حال مطالعه خوابش برده است. مانده بودم چه كنم، از طرفی می‌خواستم امر مادر را اطاعت كنم و از سوی دیگر می‌ترسیدم با بیدار كردن پدر باعث رنجش خاطر او گردم. خم شدم و لب‌هایم را كف پای پدر گذاشتم و چندین بوسه برداشتم. تا اینكه در اثر قلقلك پا پدرم از خواب بیدار شد و وقتی این علاقه و ادب و كمال احترام را از من دید فرمود: شهاب الدین تو هستی؟ عرض كردم: بله آقا. ایشان دو دستشان را به سوی آسمان بالا بردند و

فرمودند: پسرم خداوند عزّتت را بالا ببرد و تو را از خادمین اهل بیت (علیهم السلام)قرار دهد. حضرت آیت الله مرعشی نجفی می‌فرمود: من هر چه دارم از بركت آن دعای پدرم می‌باشد.⁽¹⁾

پاداش احترام به پدر

حضرت رضا (علیه السلام)فرمود: مردی از بنی‌اسرائیل یكی از اقوام خود را كشت و جسد او را در راه برترین نواده‌ی بنی‌اسرائیل انداخت و سپس خودش ادّعای خونخواهی نمود. مردم به موسی گفتند: فلان خانواده فلانی را كشته‌اند بگو قاتل كیست؟ موسی (علیه السلام)فرمود: یك گاو بیاورید، آنها همچنان كه قرآن حكایت می‌كند گفتند: آیا ما را مسخره می‌كنی؟ فرمود: به خدا پناه می‌برم از نادانان باشم، اگر آنها یك گاو - هرگونه كه بود - می‌آورند كافی بود ولی سخت گرفتند و خداوند نیز(كار را) بر آنها سخت كرد. گفتند: از خدایت بخواه كه این گاو چگونه باشد؟ فرمود: خدای می‌فرماید گاوی باشد نه كوچك و نه بزرگ بلكه متوسط. اگر آنها هر گاوی را می‌آوردند - متوسط - كافی بود ولی سخت گرفتند و خداوند نیز كار را بر آنها سخت كرد. گفتند: از خدایت بخواه كه رنگ آن را معین كند، فرمود: خداوند می‌فرماید گاوی است زرد رنگ آن بیننده را شاد می‌كند اگر اینها هر گاو - زرد متوسطی - می‌آوردند كافی بود ولی سخت گرفتند و خداوند بر آنها سخت كرد و گفتند: از خدایت بخواهد توضیح دهد كه این گاو چگونه باشد زیرا برای ما مشتبه است. فرمود: خدا می‌فرماید گاوی كه نه رام است كه زمین را شخم زند و نه آبیاری زراعت كند. گفتند: الا حق را آوردی، دنبال آن رفتند و نزد جوانی از بنی‌اسرائیل یافتند و او گفت: من آن را نمی‌فروشم جز به آن كه پوست آن را پر از طلا كنید، آنها در این مورد از موسی (علیه السلام)پرسیدند. فرمود: او حق دارد و می‌توانید بخرید، از او خریدند و گاو را آوردند و به دستور موسی ذبح كردند. سپس دستور داد دم آن را به آن مرده زدند و او زنده شد و گفت: ای پیامبر خدا پسر عمویم مرا كشته نه آنكه متّهم است.

حضرت موسی (علیه السلام)به برخی از یارانش فرمود: آن گاو جریانی دارد. پرسیدند چیست؟ فرمود: جوانی از بنی‌اسرائیل نسبت به پدرش مهربان بود، گاوی قبیح خرید و نزد پدر آمد، دید كه كلیدها زیر سر پدر است دوست نداشت پدر را بیدار كند لذا از آن معامله صرف

نظر كرد. وقتی پدر از خواب برخاست و خبردارد شد به او گفت: احسنت، گاو ماده‌ای را به او داد گفت و این به جای آنكه از دست تو رفت. حضرت موسی (علیه السلام)فرمود: ببینید كه نیكی اهل خود را به كجا می‌رساند(زیرا همین گاو بود كه با قیمت گزاف فروخته شد و در حقیقت خیر دنیا و آخرت را با نیكی به پدر به دست آورد و تو گویی قضای الهی نیز با بهانه‌گیری مردم بر این شد كه این جوان نیكوكار به جزای خود در دنیا برسد.⁽¹⁾

نفرین پدر و دعای مشلول

سیدبن طاووس در مهج الدعوات و منهج العبادات می‌نویسد كه سیدالشّهداء (علیه السلام)فرمود: من با پدرم در شب تاریكی به طواف خانه‌ی خدا مشغول بودیم؛ در این هنگام متوجّه ناله‌ی جانسوز و آه آتشین شخصی كه دست نیاز به درگاه بی‌نیاز دراز كرده و با سوز و گدازی بی سابقه به تضرّع و زاری مشغول بود، شدیم. پدرم فرمود: ای حسین! آیا می‌شنوی ناله‌ی گنهكاری را كه به درگاه خدا پناه آورده و با قلبی پاك اشك ندامت و پشیمانی می‌ریزد؟ او را پیدا كن و پیش من بیاور. اباعبدالله (علیه السلام)فرمود: در آن شب تاریك گرد آن خانه گشتم، تا او را پیدا كردم و پیش پدرم آوردم. حضرت علی (علیه السلام)جوانی دید زیبا و خوش اندام با لباس‌های گران‌بها. فرمود: تو كیستی؟ عرض كرد: مردی از اعرابم. فرمود: این ناله و سوز و گدازت برای چه بود؟ گفت: از من چه می‌پرسی یا علی كه بار گناه پشتم را خمیده، نافرمانی پدر و نفرین او اساس زندگی مرا در هم پاشیده و سلامتی و تندرستی مرا ربوده. فرمود: حكایت تو چیست؟ گفت: من پدر پیری داشتم كه نسبت به من خیلی مهربان بود، ولی شب و روزهای من به كارهای زشت می‌گذشت و هر چه او مرا نصیحت و راهنمایی می‌كرد نمی‌پذیرفتم و گاهی هم او را آزار می‌رسانیدم و دشنامش می‌دادم.

یك روز پولی در نزد او سراغ داشتم، برای پیدا كردن آن پول نزدیك صندوقی كه پول در آنجا پنهان بود رفتم تا آن را بردارم، پدرم از من جلوگیری كرد، دست او را فشردم و بر زمینش انداختم. خواست از جای برخیزد از شدّت درد قدرت حركت نداشت. پول‌ها را برداشتم و

پی كار خود رفتم. در آن دم شنیدم كه گفت: به خانه‌ی خدا می‌روم و تو را نفرین می‌كنم، چند روز روزه گرفت و نماز خواند. پس از آن ساز و برگ سفر كرد و بر شتر خود سوار شد تا به مكّه برود، بیابان‌ها را طی كرد تا خود را به كعبه رسانید، من شاهد كارهایش بودم دست به پرده‌ی كعبه گرفت و با آهی سوزان مرا نفرین كرد.

به خدا قسم! هنوز نفرین او تمام نشده بود كه این بیچارگی مرا گرفت و تندرستی را از من سلب كرد. در این موقع پیراهن خود را بالا زد دیدیم یك طرف بدن او خشك شده. جوان گفت: بعد از این پیشامد بسیار پشیمان شدم، نزد او رفتم و عذرخواهی كردم، ولی او نپذیرفت و به طرف خانه‌ی خود رهسپار شد. سه سال را بر همین وضع گذراندم و پیوسته از او پوزش می‌خواستم ولی او نمی‌پذیرفت. سال سوّم از او درخواست كردم در ایام حجّ همان جایی كه مرا نفرین كردی مرا دعا كن شاید خدا سلامتی مرا به من برگرداند، قبول كرد و با هم به طرف مكّه حركت كردیم، تا به وادی اراك رسیدیم، شب تاریكی بود مرغی از كنار جاده پرواز كرد، بر اثر بال و پر زدن او شتر پدرم رمید و او را از پشت خود به زمین افكند پدرم در میان دو سنگ واقع شد و بر اثر برخورد با آنها جان سپرد. او را همان‌جا دفن كردم، این گرفتاری و بیچارگی من به واسطه‌ی نفرین و نارضایتی اوست.

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام)فرمود: اینك فریادرس تو رسید، دعایی كه پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به من تعلیم كرده به تو می‌آموزم، هر كس آن دعا را كه اسم اعظم الهی در اوست بخواند بیچارگی و درد و الم و اندوه او و فقر و تنگدستی از او برطرف می‌شود و گناهان او آمرزیده می‌شود و چندی از مزایای آن دعا را حضرت برشمرد. اباعبدالله (علیه السلام)گفت: من از امتیازات آن دعا بیشتر از جوان بر سلامتی خویش مسرور شدم، آنگاه فرمود: در شب دهم ذیحجه بخوان و صبحگاه پیش من بیا تا تو را ببینم و نسخه‌ی دعا را به او داد. صبح دهم جوان با شادی و شعف به سوی ما آمد و نسخه‌ی دعا را تسلیم كرد؛ وقتی از او جستجو كردیم او را سالم یافتیم. گفت: به خدا این دعا اسم اعظم دارد، سوگند به پروردگار كعبه دعایم مستجاب شد و حاجتم برآورده گردید.

حضرت فرمود: قصه‌ی شفا یافتن خود را بگو. گفت: در شب دهم همین كه دیده‌های مردم به خواب رفت دعا را به دست گرفتم و به درگاه خدا نالیدم و اشك ندامت از دیده

ریختم و دعا را خواندم، برای مرتبه‌ی دوّم خواستم بخوانم كه آوایی شنیدم: ای جوان، كافی است خدا را به اسم اعظم قسم دادی و دعایت مستجاب شد. پس از لحظه‌ای به خواب رفتم و پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)را دیدم كه دست بر من گذاشت و فرمود: خود را به خدای بزرگ بسپار كه تو سلامت هستی. از خواب بیدار شدم و خود را سالم یافتم. آن دعا همان دعایی است كه به دعای مشلول معروف و در مفاتیح الجنان محدّث قمی آن را ذكر كرده است.⁽¹⁾

پسر رو قدر مادر دان كه دائم *** كشد رنج پسر بیچاره مادر

نگه داری كند نه ماه و نه روز *** تو را چون جان ببرد بیچاره مادر

از این پهلو به آن پهلو نگردد *** شب از بیم خطر بیچاره مادر

به وقت زادن تو مرگ خود را *** ببیند در نظر بیچاره مادر

بشوید كهنه و آراید آن را *** چو كمتر كارگر بیچاره مادر

برای اینكه تو راحت بخوابی *** نخوابد تا سحر بیچاره مادر

به مكتب چون روی تا بازآیی *** بود چشمش به در بیچاره مادر

نبیند هیچ‌كس زحمت به دنیا *** ز مادر بیشتر بیچاره مادر

تمام حاصلش از زحمت این است *** كه داردیك پسر بیچاره مادر⁽²⁾

سید قطب در تفسیر فی الضلال به این مضمون از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)نقل می‌كند كه: مردی مشغول طواف بود و مادرش را به دوش گرفته، طواف می‌داد. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)را در همان حال مشاهده كرد؛ عرض كرد: آیا حق مادرم را با این كار انجام دادم؛ حضرت فرمودند:نه؛ حتی جبران یكی از ناله های او را به هنگام وضع حمل نمی كند.در حدیثی از امام كاظم (علیه السلام)آمده است كه: شخصی نزد پیامبر آمد و از حق پدر و مادر سئوال كرد. حضرت فرمودند: باید او را با نام صدا نزند، جلوتر از او راه نرود، قبل از او ننشیند و كاری نكند كه مردم به پدرش بدگویی كنند.⁽³⁾

فصل دوم

ازامام حسین (علیه السلام)سوال کردند کیف اصبحت

سُئِلَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ (علیه السلام)فَقِيلَ لَهُ كَيْفَ أَصْبَحْتَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ أَصْبَحْتُ وَ لِي رَبٌّ فَوْقِي وَ النَّارُ أَمَامِي وَ الْمَوْتُ يَطْلُبُنِي وَ الْحِسَابُ مُحْدِقٌ بِي وَ أَنَا مُرْتَهَنٌ بِعَمَلِي- لَا أَجِدُ مَا أُحِبُّ وَ لَا أَدْفَعُ مَا أَكْرَهُ وَ الْأُمُورُ بِيَدِ غَيْرِي فَإِنْ شَاءَ عَذَّبَنِي وَ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنِّي فَأَيُّ فَقِيرٍ أَفْقَرُ مِنِّي»؟⁽¹⁾

به امام حسین (علیه السلام)گفته شد:

ای فرزند رسول خدا چگونه صبح کردی؟

فرمود: صبح کردم در حالی که من پروردگاری دارم که بالای سرم است و آتش (جهنم) پیش رویم، و مرگ در جستجوی من است و حساب مرا احاطه کرده و من در گرو عمل خودم هستم، آنچه را دوست دارم نمی‌یابم و آنچه را دوست ندارم از خودم دور نمی‌کنم، کارها دست دیگری (یعنی خدا) است چنانچه بخواهد عذابم می‌کند و اگر مایل باشد می‌بخشد. پس چه کسی از من نیازمندتر است؟

الف: أَصْبَحْتُ وَ لِي رَبٌّ فَوْقِي:یعنی خداوند شاهد وناظراعمال من است خداوند می‌بیند، خداوند متعال همواره و در همه حال ناظر و شاهد بر اعمال، رفتار و نیات انسان است و اگر انسان این حقیقت را همیشه در برابر چشم خویش قرار دهد و خدای سبحان را ناظر بر کارها، رفتارها و نیت های خود بداند از هرگونه لغزش، خطا و خیانت در امان خواهد ماند.

امام خمینی(رحمه الله)می‌فرماید:

عالم محضر خداست، در محضر خدا معصیت نکنید.

امیرمؤمنان (علیه السلام)می‌فرماید:

قَدْ عَلِمَ السَّرائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ، لَهُ الاحَاطَةُ بِکلِّ شَی ءٍ وَ الْغَلَبَةُ لِکلِّ شَی ءٍ وَ الْقُوَّةُ عَلی کلِّ شَی ءٍ⁽²⁾

(خداوند متعال) به تمام نهانی ها دانا و از همه اندیشه ها آگاه است، برای او به ظاهر و باطن هر چیزی احاطه و نسبت به هر چیزی غلبه و توانایی است.

علامه طباطبایی در تفسیر آیه(اللَّهُ خَالِقُ کلِّ شَی ءٍ وَهُوَ عَلَی کلِّ شَی ءٍ وَکیلٌ) ⁽¹⁾

می‌نویسد خدای سبحان محیط به خلایق است، هم به عین و جسم آنها، و هم به آثار و اعمالشان، چه ظاهرش و چه باطنش، چه اینکه پنهان بدارند، و چه آشکار کنند، و چگونه تصور دارد که محیط باشد ولی آگاه نباشد⁽²⁾

در حدیثی می‌خوانیم:

قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)اُعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاك ⁽³⁾

خدا را آن چنان عبادت کن که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی بینی او تو را به خوبی می‌بیند.

بنابراین اگر بنده بداند که خدا می‌داند آنچه را که انجام می‌دهد و می‌بیند او را، موجب مسابقه و مبادرت به طاعت و ترک معصیت می‌شود.

یکی از علمای اخلاق می‌گوید:»باید به خود بقبولانیم که در محضر خدا هستیم و خداوند عالم، بر تمام اعمال ما ناظر و شاهد است. همین مضمون در آیات به گونه ای دیگر بیان شده است:(أَلَمْ یعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یرَی) (آیا انسان نمی داند خدا دارد نگاهش می‌کند؟) این آیه عبارت کوتاهی است اما ای کاش در ما این همت بود که آن را در جایی مانند اتاق کار و یا مطالعه نصب می‌کردیم تا روزی چند بار نگاهش می‌کردیم، یعنی بدانید اگر شما از او غافلید او از شما غافل نیست، اگر شما مراقب نباشید او مراقب شماست. گاهی همین مطلب به تعبیر دیگر نیز بیان می‌شود:(إِنَّ رَبَّک لَبِالْمِرْصَادِ) (همانا ربّ تو به کمین نشسته است.) خداوند تبارک و تعالی در مدت عمر در کمین ماست و تمام اعمال ما در محضر

اوست. بهرحال اگر در طاعت خدای عالم هستیم مراقب باشیم که در طاعت، غیر خدا را وارد نکنیم. در انجام طاعت، خدا را حاضر ببینیم و جز برای خدا کار نکنیم. و اعمال را خالص کنیم(فَاِنَّ النّاقِدَ بَصیرٌ بصیرٌ) آن که مراقب و بصیر شماست خیلی دقیق و باریک بین است. تمام مسائل کوچک را می‌بیند و عملی از دید آن خدای متعال مخفی نیست یکی از کارهایی که از چشم برمی آید نگاه به مناظر حرام و چشم چرانی است. از این رو خدای متعال در موارد گوناگون فرموده که چشم شما مورد توجه خاص ما و مأموران ما قرار دارد. او چشم هایی را که به خیانت گردش می‌کند می‌داند، و از آنچه در سینه ها پنهان است باخبر است.⁽¹⁾

یعْلَمُ خائِنَةَ الأعْینِ وَ ما تُخْفِی الصُّدُورُ⁽²⁾

قرآن در آیات فراوانی می‌فرماید اوّل شاهد خداست. درسوره توبه می‌فرماید:

«وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَهِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»⁽³⁾

«و بگو: [هر کارى مى‌خواهید] بکنید، که به زودى خدا و پیامبر او و مؤمنان در کردار شما خواهند نگریست، و به زودى به سوى داناى نهان و آشکار بازگردانیده مى‌شوید؛ پس شما را به آنچه انجام مى‌دادید آگاه خواهد کرد.»

آیة الله مظاهری در توضیح فرمودند :

هرچه می‌خواهی بکن، امّا توجّه داشته باش که خدا شاهد است، چه در خلوت و چه در جلوت؛ امّا فقط شاهد نیست، بلکه در روز قیامت به عمل ما شهادت می‌دهد. اگر خوب است، شهادت می‌دهد و اگر بد است، باز شهادت می‌دهد. این یک شاهد که در قرآن فراوان دیده می‌شود. شاهد دوّم از نظر قرآن، پیغمبر و اهل‌بیت«سلام‌الله‌علیهم» هستند. از قرآن فهمیده می‌شود ما در محضر مقدّس اهل‌بیت هستیم و اعمال ما را چه خوب و چه بد می‌بینند، اما فقط دیدن نیست، بلکه در روز قیامت شهادت می‌دهند. در روز قیامت پیغمبر

به اعمال ما شهادت می‌دهند و اگر خوب است افتخار برای ماست و اگر بد باشد، سر به زیری برای پیغمبر و برای ماست.

خداوند شاهد اعمال ماانسان هااست لکن مشکل اساسی انسانی که معصیت می‌کند این است یقینش به خدا وقیامت وحسابرسی ضعیف است والا اگر به مرتبه از یقین برسد که عالم محضرخدااست کناه نمی کند،کما اینکه درآیه ازقرآن داریم که،

داستان

شخصی نقل می کرد: به هند رفته و مدتی آنجا بودم؛ روزی برای خرید گوشت به قصابی رفته و دیدم که قصاب گوشتی برای وزن در ترازو می گذارد و ابتدا به بالای سرش نگاه می کند سپس وزن می کند و به مشتری می دهد. از او پرسیدم: به چه چیز نگاه می کنی؟ پاسخ داد: این بت خدای من است به آن نگاه کرده و شرم می کنم که کم فروشی کنم. با خود گفتم: وای بر ما ! چرا ما از خداوند حیا نمی کنیم؟!

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

(وَقالَ الَّذینَ كَفَروا لا تَأتینَا السّاعَةُ ۖ قُل بَلىٰ وَرَبّی لَتَأتِینَّكُم عالِمِ الغَیبِ ۖ لا یعزُبُ عَنهُ مِثقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَلا فِی الأَرضِ وَلا أَصغَرُ مِن ذٰلِكَ وَلا أَكبَرُ إِلّا فی كِتابٍ مُبینٍ)⁽¹⁾

کافران گفتند: «قیامت هرگز به سراغ ما نخواهد آمد!» بگو: «آری به پروردگارم سوگند که به سراغ شما خواهد آمد، خداوندی که از غیب آگاه است و به اندازه سنگینی ذرّه‌ای در آسمانها و زمین از علم او دور نخواهد ماند، و نه کوچکتر از آن و نه بزرگتر، مگر اینکه در کتابی آشکار ثبت است!»

باید گفت ایمان به خدا و اعتقاد به آگاهى او بر همه چیز و حضور او در همه جا، در انسان آنچنان نیرویى در برابر گناه به وجود مى آورد که او را همچون سپرى فولادین و نفوذ ناپذیر در برابر گناهان مى کند.

نیروهاى انتظامى و امنیتى، هر چند قوى و گسترده باشند قادر به جلوگیرى از گناهان

مخفى نیستند و هرگز نمى توانند در کنترل گناهان در خلوت نقشى داشته باشند.

ولى ایمان درونى مى تواند نقش خلل ناپذیرى در بازدارى انسان از گناهان آشکار و پنهان ایفا کند، بر همین اساس در آیات و روایات بر نقش ایمان در بازدارى از گناه بسیار تکیه شده است ؛

به عنوان نمونه قرآن مى فرماید:

(ألَم یَعلَم بِأنّ اللّه یَرى) ⁽¹⁾

آیا انسان نمى داند که خداوند همه اعمالش را مى بیند؟

(إنّ ربّک لَبِالمِرصاد) ⁽²⁾

قطعاً پروردگار تو در کمینگاه است.

(یَعلَم خائِنَة الاَعیُن و ما تُخفِى الصُّدور)⁽³⁾

خداوند چشم هایى را که به خیانت گردش مى کند، مى داند و بر آنچه در سینه ها پنهان است، آگاه مى باشد.

درست است که یقین هم مانند ایمان مراتبی دارد ویقین ما به یقین رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)وامیرالمومنین (علیه السلام)نمی رسد،مولا علی (علیه السلام)می‌فرمود :

قَالَ عَلیِ (علیه السلام): « وَ إِنِّي لَعَلَى يَقِينٍ مِنْ رَبِّي وَ غَيْرِ شُبْهَةٍ مِنْ دِينِي »⁽⁴⁾

«براستی من به خدای خویش باور دارم و در آئین خود هیچ تردیدی به خود راه نمی دهم».

وباز حضرت فرمودند: لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِيناً: اگر «پرده های مادی» هم، از معارف غیبی برداشته شود; یقین و ایمان کامل من افزون نگردد. ⁽⁵⁾

ودرعبارت دیگری حضرت فرمودند و قال (علیه السلام): « مَا شَكَكْتُ فِي الْحَقِّ مُنْذُ أُرِيتُهُ» ⁽¹⁾

«از هنگامی که حق را شناخته‌ام، هرگز در رابطه با آن تردید نکرده ام».

«قَالَ ذِعْلِبٌ الْيَمَانِيُ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ فَقَالَ لَهُ أَ فَأَعْبُدُ مَنْ لَا أَرَاهُ فَقَالَ فَكَيْفَ تَرَاهُ فَقَالَ لَا تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَان» ⁽²⁾

«دغلب یمنی از حضرت سئوال کرد که: آیا پروردگار خود را دیده ای؟ حضرت فرمود: آیا خدایی را که نمی بینم عبادت کنم؟ ذغلب گفت: خدا را چگونه دیده ای؟ امام فرمود: چشمها هرگز او را آشکارا نمی بینند; اما قلبها با نیروی ایمان وی را درک می‌کنند».

وقَالَ امیرالمونین (علیه السلام): «مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لَا شَوْقاً إِلَى جَنَّتِكَ وَ لَكِنْ رَأَيْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُكَ»⁽³⁾

«خدایا! من تورا به خاطر بیم از کیفر و عذاب یا به طمع بهشت پرستش نکردم; بلکه تو را «چون شایسته عبادت یافتم» پرستیدم».

اما اگرانسان به مرتبه پایین یقین هم برسد که یک ذره ازعمل او مورد حساب قرار خواهد گرفت ازخدا حیا می‌می کند، در سورۀ لقمان آیه 16می فرماید:

یا بنی إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطیفٌ خَبیرٌ⁽⁴⁾

ای پسر عزیزم، (عمل آدمی ) اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی در دل سنگ سختی یا در آسمان ها یا داخل این زمین باشد خداوند آن را (در روز قیامت ) خواهد آورد (تا بر اساس آن جزا دهد ) زیرا خدا دقیق و باریک بین و آگاه است.

درقران کریم سوره بقره علامت متقین راایمان به غیب یعنی خدای حاضرویقین به آخرت می‌شماردومی فرماید:

(ذَلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِینَ* الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ * والَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَ مَا أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ وَ بِالآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ *

أُوْلَئِکَ عَلَى هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).⁽¹⁾

متقین کسانی هستند که به غیب ایمان می‌آورند،و نماز می‌گزارند، و از آنچه روزیشان، داده‌ایم انفاق می‌کنند. و آنان که به آنچه بر تو و بر پیامبران پیش از تو نازل شده است ایمان می‌آورند، و به آخرت یقین دارند. ایشان از سوی پروردگارشان قرین هدایتند، و خود رستگارانند.

یقین را از خدا بخواهید:

درسیره امام سجاد (علیه السلام)است که، می‌فرمود:کان علی بن الحسین (علیه السلام)یطیل القعودبعد المغرب یسأل الله الیقین،تعقیب رابعد ازمغرب طولانی می‌کرد وزیادمی نشست وازخدا درخواست یقین می‌کرد.⁽²⁾

امام حسین (علیه السلام)در دعای عرفه ازخدا یقین می‌خواهد:

«اَللَّهُمَّ اجْعَلْ غِنَایَ فِی نَفْسی وَ الیَقینَ فِی قَلْبِی وَ الأِخْلاصَ فِی عَمَلِی وَ النُّورَ فِی بَصَری وَ البَصیِرَةَ فِی دینی وَ مَتِّعْنی بِجَوارِحِی وَ اجْعَلْ سَمْعی وَ بَصَرِیَ الوارِثَیْنَ مِنّی وَ انْصُرْنی عَلی مَن ظَلَمْتِی؛ 4 خدایا! قرار بده بی‌نیازی در وجودم و یقین را در دلم و اخلاص را در کارهایم، و نور را در چشمم و شناخت و شعور در دینم و با اعضای بدنم مرا بهره‌مند فرما و گوش و چشمم را دو وارث من قرار بده و مرا بر کسانی که به من ستم می‌نمایند یاری فرما».⁽³⁾

و نیز از حضرت (امام صادق (علیه السلام)) روایت شده كه براى کسب یقین ودنیا و آخرت این دعا را بعد از نماز صبح و مغرب بخوانند

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیكَ

خدایا از تو درخواست مى كنم به حق محمد و آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)

صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ

كه درود فرستى بر محمد و آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)

وَ اجْعَلِ النُّورَ فِی بَصَرِی وَ الْبَصِیرَةَ فِی دِینِی

و نور در چشم ظاهر من قرار دهى و بصیرت و معرفت در دینم

وَ الْیقِینَ فِی قَلْبِی وَ الْإِخْلاَصَ فِی عَمَلِی

و یقین كامل در دل من و اخلاص در عمل من

وَ السَّلاَمَةَ فِی نَفْسِی وَ السَّعَةَ فِی رِزْقِی وَ الشُّكْرَ لَكَ أَبَداً مَا أَبْقَیتَنِی

و سلامتى در شخص من و وسعت در رزق من عطا فرمایى و به سپاسگزارى تو باشم مادامى كه مرا باقى دارى⁽¹⁾

نمونه ای از اهل یقین در روایات

اسحاق بن عمار می‌گوید: شنیدم از امام صادق (علیه السلام)که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)نماز صبح را با مردم اقامه نمود و به جوانی در مسجد نگریست که حالت خواب آلوده و سر به زیر بود و رنگش زرد و جسمش لاغر و دیده هایش به گودی فرو رفته بود. پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به او فرمود: ای جوان چگونه شب را به صبح رساندی؟ گفت: یا رسول الله در حال یقین صبح نمودم.

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: برای هر یقین، حقیقتی است. حقیقت یقین تو چیست؟ در پاسخ گفت: یا رسول الله همان یقین من است که مرا اندوهناک کرده و شب را به بی خوابی کشیده و روز گرم را تحمل کرده و از دنیا و آنچه در دنیاست بی رغبت گشته ام تا آنجا که گویا عرش پروردگارم را می‌بینم که برای رسیدگی به حساب خلق برپا شده و مردم برای حساب گرد آمده اند و گویا اهل بهشت را می‌نگرم که در نعمت به سر می‌برند و بر کرسی ها تکیه زده، یکدیگر را معرفی می‌کنند و گویا اهل دوزخ را می‌نگرم که در آنجا در عذابند و به فریادرسی ناله می‌کنند و گویا اکنون صدای زبانه کشیدن آتش دوزخ در گوشم طنین انداز است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به اصحابش فرمود: این جوان بنده ای است که خدا دلش را به نور ایمان روشن ساخته، سپس به جوان فرمود: بر این حال که داری، ثابت و پایدار باش. جوان گفت: یا رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)از خدا بخواه شهادت در رکابت را روزیم کند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)برای او دعا

فرمود.

مدتی نگذشت که در جنگی همراه پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)بیرون رفت و پس از 9 نفر شهید گشت و او دهمین (شهید) بود.»⁽¹⁾

یقین حضرت عیسی (علیه السلام)که روی آب راه می‌رفت

عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)قَالَ الْعَمَلُ الدَّائِمُ الْقَلِیلُ عَلَى الْیقِینِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَمَلِ الْكَثِیرِ عَلَى غَیرِ یقِین ⁽²⁾

مشی عیسی علی الماءبذکراسم الله علی یقین

عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)یقُولُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا یحْسُدْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً إِنَّ عِیسَى ابْنَ مَرْیمَ (علیه السلام)كَانَ مِنْ شَرَائِعِهِ السَّیحُ فِی الْبِلَادِ فَخَرَجَ فِی بَعْضِ سَیحِهِ وَ مَعَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ قَصِیرٌ وَ كَانَ كَثِیرَ اللُّزُومِ لِعِیسَى ابْنِ مَرْیمَ (علیه السلام)فَلَمَّا انْتَهَى عِیسَى إِلَى الْبَحْرِ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ بِصِحَّةِ یقِینٍ مِنْهُ فَمَشَى عَلَى ظَهْرِ الْمَاءِ فَقَالَ الرَّجُلُ الْقَصِیرُ حِینَ نَظَرَ إِلَى عِیسَى (علیه السلام)جَازَهُ بِسْمِ اللَّهِ بِصِحَّةِ یقِینٍ مِنْهُ فَمَشَى عَلَى الْمَاءِ فَلَحِقَ بِعِیسَى (علیه السلام)فَدَخَلَهُ الْعُجْبُ بِنَفْسِهِ فَقَالَ هَذَا عِیسَى رُوحُ اللَّهِ یمْشِی عَلَى الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِی عَلَى الْمَاءِ فَمَا فَضْلُهُ

عَلَی قَالَ فَرُمِسَ فِی الْمَاءِ فَاسْتَغَاثَ بِعِیسَى (علیه السلام)فَتَنَاوَلَهُ مِنَ الْمَاءِ فَأَخْرَجَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ مَا قُلْتَ یا قَصِیرُ قَالَ قُلْتُ هَذَا رُوحُ اللَّهِ یمْشِی عَلَى الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِی فَدَخَلَنِی مِنْ ذَلِكَ عُجْبٌ فَقَالَ لَهُ عِیسَى (علیه السلام)لَقَدْ وَضَعْتَ نَفْسَكَ فِی غَیرِ الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعَكَ اللَّهُ فِیهِ فَمَقَتَكَ اللَّهُ عَلَى مَا قُلْتَ فَتُبْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا قُلْتَ قَالَ فَتَابَ الرَّجُلُ وَ عَادَ إِلَى مَرْتَبَتِهِ الَّتِی وَضَعَهُ اللَّهُ فِیهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا یحْسُدَنَّ بَعْضُكُمْ بَعْضاً

یكی از روش های عیسی بن مریم گشت و گذار در شهرها بود. روزی با یكی از یاران خود كه مردی كوته اندام بود و غالباً با عیسی (علیه السلام)همراهی می‌كرد، برای سیاحت بیرون رفت. چون عیسی به دریا رسید با یقین درست گفت: به نام خدا و بر روی آب حركت كرد. مرد كوتاه قد چون دید عیسی (علیه السلام)از آب گذشت با یقین درست گفت: به نام خدا و بر روی آب حركت كرد تا به عیسی (علیه السلام)رسید. در این هنگام دچار خودبینی و غرور شد... لذا در آب فرو

رفت. پس از عیسی كمك خواست و آن حضرت دستش را گرفت و او را از آب بیرون كشید.⁽¹⁾

ایمان سلمان:

[الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْقَرَاطِیسِی قَالَ قَالَ

لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)إِنَّ الْإِیمَانَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ بِمَنْزِلَةِ السُّلَّمِ یصْعَدُ مِنْهُ مِرْقَاةً بَعْدَ مِرْقَاةٍ فَلَا یقُولَنَّ صَاحِبُ الْوَاحِدِ لِصَاحِبِ الِاثْنَینِ لَسْتُ عَلَى شَی‌ءٍ حَتَّى ینْتَهِی إِلَى الْعَاشِرَةِ وَ لَا تُسْقِطْ مَنْ هُوَ دُونَكَ فَیسْقِطَكَ الَّذِی هُوَ فَوْقَكَ فَإِذَا رَأَیتَ مَنْ هُوَ أَسْفَلُ مِنْكَ فَارْفَعْهُ إِلَیكَ بِرِفْقٍ وَ لَا تَحْمِلَنَّ عَلَیهِ مَا لَا یطِیقُ فَتَكْسِرَهُ فَإِنَّهُ مَنْ كَسَرَ مُؤْمِناً فَعَلَیهِ جَبْرُهُ وَ كَانَ الْمِقْدَادُ فِی الثَّامِنَةِ وَ أَبُو ذَرٍّ فِی التَّاسِعَةِ وَ سَلْمَانُ فِی الْعَاشِرَةِ ⁽²⁾

عبد العزیز قراطیسى گفت: نزد امام صادق (علیه السلام)رفتم و برخى از كارها و سخنان شیعیان را به او عرض كردم، فرمود: اى عبد العزیز ایمان ده درجه دارد، مانند نردبانى كه ده پله دارد و پله پله از آن بالا مى‌روند، كسى كه در درجه اول است به كسى كه در درجه دوم است نگوید كه تو چیزى نیستى و كسى كه در درجه دوم است به كسى كه در درجه سوم است چنین نگوید، تا رسید به درجه دهم. فرمود: سلمان در درجه دهم و ابو ذر در درجه نهم و مقداد در درجه هشتم بودند،

دیگ غذای سلمان بدون هیزم می جوشید

در روایت دیگری می خوانیم: یک روز «مقداد» به خانه سلمان وارد شد ومشاهده کرد، دیگ غذا بدون این که هیزم و آتشی زیر آن باشد، می جوشد و غل می زند! مقداد که با دیدن این صحنه شگفت زده شده بود، گفت: ای ابوعبدالله! این دیگ بدون هیزم غل می زند! اما سلمان دو قطعه سنگ زیر دیگ گذاشت، و تعجب مقداد افزوده گشت!

ولی سلمان گفت: ای مقداد! تعجب مکن، مگر خداوند متعال نفرموده است: هیزمهای

دوزخ مردم و سنگ هستند؟ آن گاه دیگ به غل زدن ادامه داد تا جایی که محتوای آن سر می رفت!

سلمان به مقداد گفت: غذا را به هم بزن تا دیگ آرام شود.

مقداد گفت: برای این کار چیزی ندارم، ولی سلمان دست خود را در دیگ فروبرد، غذا را به هم زد و دیگ را آرام کرد!

خلاصه، این ماجرای فوق العاده و خارق عادت، برای مقداد به قدری تعجب آور بود، که به حضور پیامبر (ص) رسید و برای توضیح و آگاهی خود، آن را بازگونمود.

اما رسول خدا (ص) فرمود: سلمان اطاعت خدا و رسول خدا و امیرمؤمنان (ع) رامی کند، فیطیعه کل شی ء و لا یضره شی ء.

وقتی هم سلمان به حضور آن حضرت رسید، فرمود: سلمان! نسبت به برادرمسلمان خود مدارا کن کاری را که تحمل آن را ندارد، انجام مده.⁽¹⁾

دیگ غذا وارونه شد اما چیزی از آن نریخت

روزی ابوذر غفاری به دیدن سلمان رفت. دیگ غذای سلمان روی آتش بود، به هنگام سخن، دیگ غذا وارونه شد ولی از آب گوشت آن چیزی نریخت، ابوذر بسیار تعجب کرد.

سلمان دیگ را برداشت و روی آتش نهاد، برای بار دوم در حین سخن، دیگ سرازیر شد، ولی باز هم چیزی از آن نریخت، ابوذر که شگفت زده شده بود، از منزل خارج شد و در این باره فکر می کرد. ناگاه با علی علیه السلام برخورد کرد، علی علیه السلام از او پرسید: «چرا از منزل سلمان بیرون آمدی؟ و چرا ناراحتی هستی؟»

ابوذر ماجرا را گفت. امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: «ای ابوذر! اگر آنچه سلمان می داند برای تو بازگو کند (چون اندیشه ی تو کشش آن را ندارد) خواهی گفت: خدا قاتل سلمان را رحمت کند (که مثلا خیال می کنی که او این کارها را به وسیله ی سحر و جادو انجام می دهد).

ای ابوذر! سلمان از باب های الهی است، کسی که او را درست بشناسد و بپذیرد، مؤمن است و کسی که او را انکار کند و فضایل او را نپذیرد کافر است و سلمان از ما اهلبیت است.⁽¹⁾

نشانه های اهل یقین:

رسولُ اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم): أمّا عَلامَةُ المُوقِنِ فَسِتَّةٌ : أیقَنَ باللّه حَقّا فآمَنَ بهِ، و أیقَنَ بأنّ المَوتَ حقٌّ فحَذِرَهُ، و أیقَنَ بأنّ البَعثَ حَقٌّ فخافَ الفَضیحَةَ، و أیقَنَ بأنّ الجَنّةَ حَقٌّ فاشتاقَ إلَیها، و أیقَنَ بأنّ النّارَ حَقٌّ فظَهَرَ سَعیهُ لِلنَّجاةِ مِنها، و أیقَنَ بأنّ الحِسابَ حَقٌّ فحاسَبَ نَفسَهُ.⁽²⁾

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : نشانه اهل یقین شش چیز است: به حقانیت خدا یقین پیدا كرده و لذا به او ایمان آورده است، یقین پیدا كرده كه مرگ راست است و لذا از آن بر حذر است، یقین پیدا كرده كه رستاخیز راست است و از این رو از رسوایى [در آن روز ]مى ترسد، یقین پیدا كرده كه بهشت راست است و از این رو مشتاق آن است، یقین پیدا كرده كه دوزخ راست است و از این رو براى نجات از آن مى كوشد و یقین پیدا كرده كه حساب راست است و از این رو از خود حساب مى كشد.

امیرالمومنین (علیه السلام): مَن أیقَنَ أنّهُ یفارِقُ الأحبابَ، و یسكُنُ التُّرابَ، و یواجِهُ الحِسابَ، و یستَغنی عَمّا خَلَّفَ، و یفتَقِرُ إلى ما قَدَّمَ، كانَ حَرِیا بِقِصَرِ الأمَلِ، و طُولِ العَمَلِ.⁽³⁾

امام على (علیه السلام): كسى كه یقین دارد از دوستان جدا مى شود و در خاك جاى مى گیرد و با حساب رو به رو مى شود و آنچه از خود بر جاى مى گذارد به كارش نمى آید و به آنچه پیش مى فرستد نیازمند است، سزاوار است كه آرزو را كوتاه كند و در كار و عمل بكوشد.

ب: وَالنَّارُ اَمامیِ (یعنی آتش جهنم پیش رویم می باشد) جهت توضیحات بیشتر به فصل سوم بحث جهنم مراجعه شود

ج: وَالمُوتُ یَطُلُبُنیِ (ومرگ مرا طلب می کند )جهت توضیحات بیشتر به فصل ششم بحث مرگ مراجعه شود

فصل سوم

ازامام رضا (علیه السلام)سئوال کردند چگونه صبح کردی؟

وَ قِیلَ لَهُ كَیفَ أَصْبَحْتَ فَقَالَ (علیه السلام)أَصْبَحْتُ بِأَجَلٍ مَنْقُوصٍ وَ عَمَلٍ مَحْفُوظٍ وَ الْمَوْتُ فِی رِقَابِنَا وَ النَّارُ مِنْ وَرَائِنَا وَ لَا نَدْرِی مَا یفْعَلُ بِنَا.⁽¹⁾

فرمود به عمری کاسته شده وعملی که نوشته شد وحفظ می‌شود وومرگ همراه ما وآتش درپشت سرما و نمی دانیم باما چه خواهند کرد.

1- باجل منقوص

سرمایه عمر

عمر، یكی از سرمایه ها است كه در صورت بهره گیری صحیح می‌تواند، آینده سعادتبخش و روشنی برای ما به ارمغان آورد. بهره وری از سرمایه عمر، ویژه انسان های عاقل و آینده نگر است.

در فرصت های روزگار، وفا نیست و پیوسته رو به كاهش است، اگر قدر آن شناخته نشود، به سرعت از دست می‌رود، بی آنكه دستاوردی برای انسان داشته باشد.

عمر انسان كه تنها سرمایه او است، همچون آب روان در سراشیبی، با تندی می‌گذرد و با گذشت هر روز، به اندازه یك روز از سرمایه انسان مستهلك می‌شود. بنابراین باید نهایت توجه و وسواس را داشت تا در قبال این رفتن سرمایه، توشه و كمالی كسب كنیم. نیروها، نشاط، سلامتی و بالاخره فرصت های مختلفی كه اكنون برای هركسی فراهم است، همیشه همینطور نمی ماند. روز به روز از مقدار آن كاسته می‌شود. انسان عاقل آنست كه قبل از پایان یافتن فرصت ها، استعداد های خویش را شكوفا و كمال مطلوب خود را تحصیل نماید.

سعدیا دی رفت و فردا همچنان معلوم نیست *** در میان این و آن فرصت شمار امروز را.

دنیا؛ چاهی تاریک ورشته عمر انسان را شب وروزقطع می‌کند:

شیخ بهایی رضوان اللّه علیه، در کتاب آورده است که: آدمی که فریفته ی دنیا و غافل از مرگ و دشواری های روز حساب است و در لذات زودگذر و آلوده به گرفتاری های این جهان غوطه ور است، به آن کس ماند که بوسیله ی ریسمانی به درون چاهی عمیق، فرو آویخته شده است. چون خوب بنگرد، بنبیند که درقعر چاه، اژدهای بزرگی دهان گشوده و منتظر فرو افتادن و بلعیدن اوست و در بالای چاه دوموش سیاه و سپید نشسته و مدام نخ نخ آن ریسمان را به دندان می‌جوند و از هم می‌گسلند، لیکن با همه ی این احوال پر خطر، مرد آویخته درچاه، به خوردن مقداری عسل که بر دیواره ی چاه با خاک آلوده شده است و زنبوران به دورش پرواز می‌کنند، مشغول و به لذت آن شیرینی دل بسته و با زنبوران به ستیز سرگرم است و دیگر از آنچه در بالا و پایین چاه می‌گذرد غافل و بی خبر مانده است.

آری، آن چاه دنیاست و آن ریسمان، عمر آدمی است و آن اژدهای دهن گشوده همان مرگ است و آندو موش سیاه و سپید، شب و روزند که مدام، رشته ی عمر آدمی را می‌گسلند و آن عسل آلوده به خاک، لذات دنیوی است که با انواع کدورت ها و دردها آلوده است و آن زنبوران مردم این جهان اند که برای خوردن آن عسل آلوده، با یکدیگر در مزاحمت و جدالند.⁽¹⁾

برای استفاده شایسته از سرمایه عمر و جلوگیری از حسرت های آینده، توجه به مطالب و نكات زیر ضروری می‌نماید. ما در این مقاله كوشیده ایم با استفاده از آموزه های ارزش مند دینی، به مقدار توان و فرصت برخی از این نكات مهم را گوشزد نماییم، به این امید كه برای نسل جوان ما سودمند باشد.

مفهوم وقت:

سوال: تفاوت وقت، عمر و زمان در چیست؟

پاسخ: وقت یعنى فرصت‌ها، ساعت‌ها، روزها و ماه‌ها و سال‌ها بلكه دقیقه‌ها و ثانیه‌ها و لحظه‌هایی كه در ظرف عمر طی می‌شوند و زمان؛ یعنی گذر همین ثانیه ها و لحظه ها.

در روایتی از مولی علی (علیه السلام)است كه عمر تو همان وقت تو است كه در آنی إن عمرك

وقتك الذی أنت فیه ⁽¹⁾و در مقابل نیز فرموده: همانا وقت های تو اجزاء عمر تو است و سپس نصیحت نموده كه مواظب باش از آن جز در جهت نجات خویش بهره نگیری. إنَّ أوْقاتِكَ أجْزاءُ عُمْرِكَ، فَلاتُنْفِذْ لَكَ وَقْتاً إلاّ فیما ینْجیكَ بدون شك اوقاتى كه مى گذرانى پاره هاى عمر تو هستند، لذا نباید وقت خود را تمام كنى مگر در چیزى كه نجات تو در آن باشد. ⁽²⁾

در كلام دیگری فرموده: عمر، مجموعه نفس هایی است كه می‌كشی العمر أنفاس معدده (همان، 535) هر نفسی كه آدمی می‌كشد، در حقیقت پاره ای از عمر خویش را سپری نموده است. بهره‌گیرى از وقت بزرگترین توفیقى است كه نصیب بشر مى‌شود، و او مى‌تواند در پرتو آن به اهداف عالیه برسد، و به پیروزى در همه ابعاد دست یابد.

بهای عمر:

سوال: معیار ارزش وقت از نظر اسلام چیست؟

پاسخ: از نظر اسلام، ارزش عمر بستگى به كاركرد قربی دارد. هر چیزی كه باعث نزدیكی انسان به خدای خود شود، تامین كننده سعادت او است و وقت و عمر او را ارزشمند خواهد كرد.

از مجموعه آموزه های قرآن كریم استفاده می‌شود كه با ایمان، عمل صالح، بندگى خدا و اخلاق نیكو راه سعادت انسان طی می‌شود و وقت و عمر او قیمت پیدا می‌كند. امیر مؤمنان (علیه السلام)در این زمینه فرموده: همانا عمر تو، مهریه سعادت و خوشبختى تو است به شرط آنكه، آن را در طاعت و بندگى پروردگارت، به پایان ببرى، اِنَّ عُمْرَكَ مَهْرُ سَعادَتِكَ، اِنْ اَنْفَدْتَهُ فى طاعَةِ رَبِّكَ.⁽³⁾

اگر كسى عمرش را در راه تحصیل ایمان و معرفت، بندگى خدا و كسب اخلاق انسانى صرف كند، از وقت خود خوب استفاده كرده و در غیر این صورت،دچار ضرر و خسران

خواهد شد. آن امام همام در كلام گهر بار دیگری فرموده:. به راستى كه زیانكاركسى است كه در جهت عمرش زیان كرده; و بهره ورى كه دیگران به او در خرج عمرش حسرت خورند كسى است كه وقتش را در طاعت پروردگارش تمام كرده است. إن المغبون من غبن عمره، وإن المغبوط من أنفذ عمره فی طاعة ربه. ⁽¹⁾

و نیز فرمود: براى نفس شما قیمتى جز بهشت نیست ، جانتان و خودتان را به غیر از بهشت ، به چیز دیگرى ، نفروشید.

فَلَيْسَ لِأَنْفُسِكُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةُ فَلَا تَبِيعُوهَا بِغَيْرِهَا⁽²⁾

عزیزترین سرمایه:

سوال: بزرگترین سرمایه انسان در زندگی چیست؟

پاسخ: بى شك وقت و فرصت بزرگترین سرمایه گرانبها و بى‌نظیر براى بشر است، كه مى‌توان در استفاده بهینه از آن، در همه عرصه ها به پیش رفت و به عالى‌ترین درجات مادى و معنوى نایل گشت.

وقت همان عمر انسان است كه سرمایه اى بالاتر از آن نیست، مشروط بر این كه از آن براى رشد و ترقى ظاهر و باطن استفاده شود، یعنى وقت نردبان ترقى گردد، و گرنه نه تنها سرمایه نیست بلكه شرمایه، و وسیله شرّ و تیره بختى است. بر همین اساس خداوند در سوره عصر می‌فرماید:

(1)(وَالْعَصْرِ): سوگند به عصر [غلبه حق بر باطل]

(2) (إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ): كه واقعا انسان دستخوش زيان است

(3) (إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ):( مگر كسانى كه گرويده و كارهاى شايسته كرده و همديگر را به حق سفارش و به شكيبايى توصيه كرده اند) ظاهرا مراد از عصر، روزگار ظهور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)و عصر طلوع اسلام بر افق جوامع

بشری و ظهور حق بر علیه باطل است، لکن مفسران آن را به معنای عصر و آخر روز، یانماز عصر یا شب و روز و یا عصرظهور حضرت مهدی (عج ) (دانسته اند.به هر جهت می‌فرماید: سوگند به عصر که همانا نوع انسان در خسارت است، و اینکه خسران نکره آورده شده برای دلالت بر عظمت خسارت و یا نوع خاصی از خسارت است که همان خسارت در نفس و اهل می‌باشد، همچنانکه فرمود:( إِنَ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ- وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَة بدرستی زیانکاران در روز قیامت کسانی هستندکه در ذات خود و اهل بیتشان خسارت دیده اند).و خسارت عبارتست از ضرر کردن در اصل سرمایه و مسلما انسانی که سرمایه عمر ونفس خود را از دست داده و کمالی بدست نیاورده و عمل صالحی انجام نداده، درخسارتی جبران نشدنی و عظیم قرار دارد.آنگاه در مقام استثناء از فراز قبلی می‌فرماید: نوع انسان در خسارت است، مگرافرادی که متصف به ایمان و عمل صالح بوده و یکدیگر را به حق و صبر سفارش می‌کنند که اینچنین افرادی از خسارت ایمن هستند،⁽¹⁾

خاسر در کلام عرب صفت تاجر وسرمایه داری است که نه تنها هیچ سودی از سرمایه اش بدست نیاورده بلکه تمام آن را در یک سرمایه گذاری غلط و یک تجارت اشتباه از دست می‌دهد به چنین فردی خاسر گفته می‌شود اما کدام سرمایه است که الانسان یعنی تمام انسانها در حال از دست دادن آن هستند. این سرمایه گرانبها چیزی نیست جز عمر انسان. بهره هر انسانی از این دنیا به اندازه عمر اوست. سرمایه هر انسانی عمر اوست که لحظه به لحظه در حال از دست دادن آن می‌باشد و این سرمایه در حال خرج شدن است.

حکایت مرد یخ فروش:

سیدمهدی قوام از مسجد روضه به خانه بر می‌گشت. یکباره چیزی توجهش را جلب می‌کند. می‌شنود که یک شخصی های های گریه می‌کند. جلوتر می‌رود و می‌بیند که در شهر هیچ کاسبی نمانده به جز یک یخ فروش که داد می‌زند:

آهای مردم! بیایید یخ های مرا بخرید، این همه سرمایه من است، سرمایه ام دارد آب می‌شود و از بین می‌رود….

وقتی سید آن صحنه را می‌بیند، همه یخ های آن مرد را می‌خرد و خودش هم می‌نشیند کنار دست آن مرد یخ فروش و شروع به گریه کردن می‌کند.

مرد یخ فروش می‌پرسد: شما چرا گریه می‌کنی؟ سید می‌گوید:

تو با این کارت چه درسی به من دادی!

تو یخ هایت داشت آب می‌شد این همه داد زدی و گریه کردی، من چه کار کنم که عمرم در گناه آب شد؟…..

امام سجّاد (علیه السلام)در فرازى از دعاى خود به خداوند عرض مى‌كند: عمر طولانى تا هنگامى كه عمرم در راه اطاعت تو صرف شود به من عطا كن، و هرگاه عمرم چراگاه شیطان گردد، جانم را قبل از پیشى گرفتن عذابت بگیر. وَ عَمِّرْنِي مَا كَانَ عُمُرِي بِذْلَةً فِي طَاعَتِكَ، فَإِذَا كَانَ عُمُرِي مَرْتَعاً لِلشَّيْطَانِ فَاقْبِضْنِي إِلَيْك ⁽¹⁾

بهره گیرى از وقت بزرگترین توفیقى است كه نصیب بشر مى‌شود، و او مى‌تواند در پرتو آن به اهداف عالیه برسد، و به پیروزى در همه ابعاد دست یابد، وقت گوهر ناب و گران سنجى است كه ارزش هیچ‌چیز را نمى‌توان با آن مقایسه كرد.

سعدى چیزى را براى سنجش ارزش وقت نیافته جز شب قدر را كه مطابق قرآن بهتر از هزار ماه است آنجا كه گوید:

قضا روزگارى زمن در ربود *** كه هر روزش از پى شب قدر بود

مکن عمر ضایع به افسوس و حیف *** كه فرصت عزیز است و الوقت ضیف

و از سخنان، امام صادق (علیه السلام)است كه هیچ چیزى عزیزتر از روح و وقت تو نیست: «لَیسَ شَى‌ءٌ اَعَزّ مِن قَلبِکَ وَ وَقتِک».⁽²⁾

برهمین اساس پیامبران و امامان و اولیاء خدا بیشترین استفاده را از وقت خود نموده و

وقت گذرانى بیهوده را از گناهان بزرگ مى‌شمردند.

پیروان راستین امامان (علیه السلام)از علما و مراجع و سایر اولیاء، به پیروى از امامان (علیه السلام)به اوقات خود احترام شایانى مى‌كردند، و به همین علت به درجات عالى رسیدند. یكى از این علما و مراجع، مرحوم آیت اللّه العظمى شیخ محمد حسن نجفى معروف به صاحب جواهر(مؤلف جواهرالكلام) است، این مرد بزرگ بر اثر اهمّیت دادن به وقت، این كتاب را كه شامل فقه استدلالى همه ابواب فقه است و در بیش از 40جلد تألیف شده، به رشته تحریر درآورد، و چنین كتاب ارزشمندى رابه جهان بشریت تحویل داد، نقل شده یكى از پسرانش از دنیا رفت، او از آن با خبر شد، دست از قلم كشید و كنار جنازه پسر آمد، و پس از تلاوت آیاتى از قرآن، همانجا بقچه خود را گشود، و از فرصت استفاده نمود، و مشغول نوشتن كتاب جواهر شد، تا حاضران از غسل و تكفین پسرش فارغ شوند.⁽¹⁾

كیمیاى جوانى:

سوال: چرا برخی جوانان برای وقت خود ارزش قایل نیستند؟

پاسخ: وضع اكثر جوانان مانند مردى ثروتمند می‌ماند كه سرمایه خود را بدون پروا خرج مى كند، غافل از آن كه دیر یا زود ثروت كلانش به پایان خواهد رسید. (آنتوان چخوف) با این كه كمتر از پنجاه سال عمر كرد، اما به دلیل آن كه قدر وقت را مى دانست هزار داستان كوتاه و چندین كتاب از خود به یادگار گذاشت.

شاید (یك روز) خیلى بى اهمیت به نظر برسد، اما از لحاظ كیفیت با (یك سال) بلكه گاهی با (ابدیت) برابر است. دانشمندى مى نویسد: (ما همچون زارعى هستیم كه هر روز بیشتر از روز گذشته كشتزار مرگ خود را شخم مى زنیم. )

رشته عمر تو را لیل و نهار *** پاره سازد لحظه لحظه تارتار⁽²⁾

ایام جوانى، دوران درخشندگى و فروغ زندگى است. دنیا با درخشش جوانان، سرسبز و با طراوت است، به طورى كه دنیاى بى جوان، ماتم‌كده‌اى بیش نیست.

ویژگى هایى نظیر نشاط، كوشش، هیجان، انتقاد، زیبا دوستى، پویایى، نوجویى و نوآورى، همزاد با این دوران است. جوان با این توشه به سوى هدف گام بر مى دارد و همواره در پى رسیدن به سعادت، تلاش و كوشش مى كند. دل جوان با نوخواهى، طراوت مى یابد، چرا كه جوان براى زمانى غیر از زمان گذشتگان آفریده شده و پذیرش سخن و اندیشه نو با سرشت او آمیخته است.

جوانى یكى از نعمتهاى پرارج الهى و ازسرمایه هاى بزرگ سعادت در زندگى بشر شناخته شده است. این دوران از عمر انسان، اگر چه خود قسمتى ازمجموع عمر آدمى است، ولی از نظر اسلام به اندازه اى، مهمّ، ارزنده وممتاز قلمداد شده كه گفته می‌شود در روز قیامت از این نعمت بطور خاص، پرسش مى شود.

پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: در قیامت هیچ بنده اى قدم از قدم برنمى دارد، مگر اینكه از او سؤ ال مى شود: عمرش را در چه كارى صرف نموده و از جوانى اش كه در چه راهى تمام كرده است و از مالش كه از چه راهی بدست آورده و چگونه مصرف نموده است و از محبت ما اهل بیت (علیه السلام). لَا تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ عَنْ عُمُرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلَاه وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَيْنَ كَسَبَهُ وَ فِيمَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ.⁽¹⁾على (علیه السلام)فرمود: دو چیزاست كه قدر و قیمتشان را نمى شناسد، مگر كسى كه آن دو را از دست داده باشد، یكى جوانى و دیگرى تندرستى. شیئان لا یعرف فضلهما الا من فقدهما: الشباب و العافیه.⁽²⁾

پیامبران و امامان (علیه السلام)به طور مكرر مردم را به اغتنام فرصت‌ها و اهمیت دقت و استفاده صحیح از آن سفارش مى‌كردند، و خود در این راستا پیشتاز و الگو بودند، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به ابوذر فرمود: پنج چیز را قبل از فرارسیدن پنج چیز دیگر غنیمت بشمار؛ زندگى قبل از مرگ، سلامتى قبل از بیمارى، فراغت قبل از اشتغال، جوانى قبل از پیرى،و بى‌نیازى را قبل از تهى دستى. يَا أَبَا ذَرٍّ، اغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، وَ صِحَّتَكَ قَبْلَ سُقْمِكَ، وَ غِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ، وَ فَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ، وَ حَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ.⁽³⁾البته علت اینكه برخی جوانان

قدر جوانی خود را نمی دانند و آن را به بطالت می‌گذرانند، نا آگاهی ایشان است. جوان یعنی كسی كه در ابتدای راه زندگی است و به طور طبیعی تجربه اش برای زندگی اندك است. از جوان توقع نمی رود كه مانند یك فرد مسن و سرد و گرم چشیده روزگار آگاهانه انتخاب و عمل نماید، ولی باید به لحاظ فرهنگی شرایط را به گونه ای سامان دهی نمود كه این آگاهی و اختیار در او تقویت شود و از فرصت های خود در جهت رشد و كمال انسانی بهره بیشتری ببرد.

زمان كوشش

اشاره

سوال: چه كنیم تا از وقت خود بهترین استفاده را ببریم و زیانكار نباشیم؟

پاسخ: چه سرمایه ای با ارزش‌تر از لحظه های عمر انسان در این دنیا و چه زیانی بالاتر از این كه لحظات گرانبهای عمر در آمال و آرزوهای فانی هدر رود و برای فردای خود كاری نكرده باشیم. آدمی تنها یك بار این ساعت ها و روزها را درك می‌كند و به سرعت می‌گذرد، در حالی كه تبعات آن چه خوب و چه بد تا ابد همراه ما خواهد بود.

مولی علی (علیه السلام)در كلامی فرمود: بر استى كه زیانكارترین مردم در تجارت و معامله عمر و پشیمان ترین آنان در سعى و كوشش كسى است كه پیكرش را در پى آرزوهایش بفرساید و مقدّرات الهى با وى مساعدت ننمایند و او به آرزوهایش نرسد، آنگاه با اندوه و حسرت فراوان از جهان بیرون رود و با رنجهاى فراوان وارد آخرت گردد. إِنَّ أَخْسَرَ النَّاسِ صَفْقَةً وَ أَخْيَبَهُمْ سَعْياً رَجُلٌ أَخْلَقَ بَدَنَهُ فِي طَلَبِ آمَالِهِ وَ لَمْ تُسَاعِدْهُ الْمَقَادِيرُ عَلَى إِرَادَتِهِ فَخَرَجَ مِنَ الدُّنْيَا بِحَسَرَاتِهِ وَ قَدِمَ عَلَى الْآخِرَةِ بِتَبِعَاتِهِ: ⁽¹⁾آن امام همام در جای دیگری هشدار می‌دهد و می‌فرماید: آگاه باش كه شب و روز در تو عمل می‌كنند و از تو می‌گیرند (كنایه از اینكه انسان با هر دقیقه و ثانیه ای كه از عمرش می‌گذرد، قسمتی از حیات و سرمایه های حیاتی اش را از كف می‌دهد و به همان اندازه پیر و ضعیف می‌شود) پس تو نیز سهم خود را با كار و كوشش از آن بگیر. إِنَّ اللَّيْلَ وَ

النَّهَارَ يَعْمَلَانِ فِيكَ فَاعْمَلْ فِيهِمَا وَ يَأْخُذَانِ مِنْكَ فَخُذْ مِنْهُمَا. ⁽¹⁾

قرآن مجید مى فرماید: و كسانی كه در ما كوشش كنند، هر آینه به راه های خویش هدایتشان كنیم و بدرستی كه خدا با نیكوكاران است. وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ.⁽²⁾

ما زنده به آنیم كه آرام نگیریم موجیم كه آرامش ما در عدم ما است.

امیر مومنان در كلام گهر بار دیگری فرمود: ای مردم الان الان (قدر هر آن و لحظه خود را بدانید) و به كارو كوشش بپردازید قبل از این كه پشیمان شوید و قبل از این كه كسی بگوید: ای حسرت بر من كه در كنار خدا بودم و (در مورد رسیدن به قرب او) كوتاهی كردم. الآن الآن من قبل الندم، ومن قبل أن تقول نفس : یا حسرتى على ما فرطت فی جنب الله. ای مردم الان الان (عمل و كوشش نمایید) تا هنگامی كه آزادی عمل دارید، چراغ روشن است، درب توبه باز است، قلم خشك نشده و نامه عمل مفتوح است. أَيُّهَا النَّاسُ، الْآنَ الْآنَ، مَا دَامَ الْوَثَاقُ مُطْلَقاً، وَ السِّرَاجُ مُنِيراً، وَ بَابُ التَّوْبَةِ مَفْتُوحاً، وَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَجِفَ الْقَلَمُ، وَ تُطْوَى الصَّحِيفَةُ ⁽³⁾و قبل از این كه اهل عذاب فریاد برآورند كه ای پروردگار ما را از آنچه در آنیم خارج نما تا عمل صالحی انجام دهیم غیراز آنچه قبلا می‌كردیم، (پاسخ می‌شنوند كه) مگر ما به شما عمر و فرصت ندادیم؟ و كسانی را برای تذكر دادن به شما مامور نساختیم؟ و انبیاء را برای انذار شما نفرستادیم؟ پس عذاب را بچشید، زیرا كه ظالمین را یاری نخواهد بود. وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ ۚ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ ۖ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ. ⁽⁴⁾

امیر مؤ منان (علیه السلام)در ضمن نامه‌اى به یكى از اصحاب فرمود: «با آن‌چه از عمرت باقى مانده از گذشته جبران كن، فردا و پس فردا مگو(و كار امروز را به فردا وانگذار) زیرا گذشتگانى كه به هلاكت رسیدند، به خاطر پایدارى در آرزوها و امروز و فردا كردن بود، تا

آنگاه كه ناگهان فرمان خدا(مرگ) به سویشان آمد، در حالى كه غافل بودند. فَتَدَارَكْ مَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِكَ وَ لَا تَقُلْ غَداً أَوْ بَعْدَ غَدٍ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ بِإِقَامَتِهِمْ عَلَى الْأَمَانِيِّ وَ التَّسْوِيفِ حَتَّى أَتَاهُمْ أَمْرُ اللَّهِ بَغْتَةً وَ هُمْ غَافِلُون. ⁽¹⁾امام باقر (علیه السلام)فرمود: از به تاخیر انداختن كار بپرهیز؛ زیرا تسویف دریایى است كه هلاك شدگان، در آن غرق مى شوند. إِيَّاكَ وَ التَّسْوِيفَ فَإِنَّهُ بَحْرٌ يَغْرَقُ فِيهِ الْهَلْكَى‌⁽²⁾

امیر المومنین علی (علیه السلام)فرمود: آگاه باش كه گذشته عمر تو تمام شده و آینده تنها در حد آرزو است و همین الان فرصت داری كه عمل كنی. إِنَ مَاضِيَ عُمُرِكَ أَجَلٌ وَ آتِيَهُ أَمَلٌ وَ الْوَقْتَ عَمَل. گذشت فرصت ها،آنچنان سریع است و گاهى انسان چنان غافل و غرق روزمرگى هاى زندگى مى شود كه متوجه گذشتن آن نمى‌شود. ⁽³⁾به تعبیر حضرت على (علیه السلام): فرصت همچون ابر مى‌گذرد، فرصت‌هاى نیك را غنیمت بشمارید، و قبل از گذشتن، از آن‌ها بهره بگیرید. وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْر⁽⁴⁾

از طرفی هم عمر و گذشت آن قابل جبران نیست. آنان كه در واپسین سال هاى عمر، آرزوى بازگشت دوباره آن را دارند، به جایى نمى رسند و این آرزوى دست نیافتنى بر دلشان مى ماند و چون اجل فرا برسد، یك ساعت هم قابل تأخیر و تقدیم نیست: وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا ۚ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ⁽⁵⁾

بنابراین سه چیز در این زمینه عبرت انسان است: گذرا بودن عمر، سرعت لحظه ها و اینكه آنچه رفت باز نمی گردد.

مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هردم *** جرس فریاد مى دارد كه بر بندید محملها

روز بگذشت خیالست كه از نو آید

فرصت رفته محالست كه از سر گردد⁽¹⁾

علی (علیه السلام)فرموده: چه باسرعت می‌گذرد ساعت ها در روز و روزها در ماه و ماه ها در سال و سالها در عمر انسان. مَا أَسْرَعَ السَّاعَاتِ فِي الْيَوْمِ وَ أَسْرَعَ الْأَيَّامَ فِي الشَّهْرِ وَ أَسْرَعَ الشُّهُورَ فِي السَّنَةِ وَ أَسْرَعَ السِّنِينَ فِي الْعُمُر⁽²⁾

شیخ بهایى گفته: آنچه ندارد عوض اى هوشیار عمر عزیز است غنیمت شمار.

در قرآن آنچه را كه موجب اتلاف وقت مى‌شود به عنوان لغو، باطل، افراط و به طور كلّى بیهوده گرایى و پوچى، از آن سرزنش شده است، چرا كه موجب نابودى عالى‌ترین سرمایه زندگى، و آفت زیست سالم مى‌گردد، خداوند در تعریف انسان با ایمان مى‌فرماید: مؤمنان از كارهاى بیهوده روى‌گردان هستند. (وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ). ⁽³⁾نیز

در چندین آیه، خسارت و آه و افسوس آنان را كه به وقت اهمّیت ندادند، در قیامت متذكر شده در یك‌جا مى‌فرماید: در قیامت اهل باطل و اتلاف‌گران وقت زیان خواهند دید و (وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ)⁽⁴⁾و در مورد دیگر مى‌فرماید: باید ترسید از آن روزى(قیامت) كه انسان بیهوده گرا بگوید افسوس بر من از افراط كارى و كوتاهى‌هایى كه در راه اطاعت خدا نمودم. (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَىٰ مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ)⁽⁵⁾

سعدى در غزل شماره 37 مى گوید:

صاحبا عمر، عزیز است غنیمت دانش *** گوى خیرى كه توانى ببر از میدانش

جاى گریه است بر این عمر كه چون خنده گل

پنج روزى است بقاى دهن خندانش

پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرمایند:

«إِذَا كَانَ یوْمُ الْقِیامَةِ لَا یزُولُ الْعَبْدُ قَدَماً عَنْ قَدَمٍ حَتَّى یسْأَلَ عَنْ أَرْبَعَةِ أَشْیاءَ عَنْ عُمُرِهِ فِیمَا أَفْنَاهُ وَ عَنْ شَبَابِهِ فِیمَا أَبْلَاه وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَینَ اكْتَسَبَهُ وَ فِیمَا ذَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَیت»

روز قیامت بنده قدم از قدم برنمى‌دارد تا اینكه چهار سؤال از وى می‌شود: از عمرش كه در چه سپرى ساخته؟ و جوانیش در چه راهی صرف كرده؟ و از مالش كه از كجا آورده و به چه مصرفی رسانده؟ و از دوستى ما اهل بیت.⁽¹⁾

گوهر عمر بدین خیرگى از دست مده *** آخر این درّ گران‌مایه بهایى دارد⁽²⁾

رسول گرامی اسلام در روایت بسیار عبرت آموزی به این حقیقت اشاره نموده است. ایشان فرموده: روز قیامت كه می‌شود برای هر روز از عمر انسان بیست و چهار صندوقچه به تعداد ساعت‌های شبانه روز باز خواهد شد. صندوقچه‌ای را باز می‌كنند، و بنده آن را مملو از نور و سرور می‌یابد، در آن هنگام باندازه ای خوشحال می‌شود كه اگر آن خوشحالی را به تمام اهل جهنم تقسیم كنند، همه آنها حالتی پیدا می‌كنند كه درد سوزنده آتش را احساس نمی كنند، آن ساعتی است كه در آن خدای تعالی را اطاعت نموده است.

سپس صندوقچه دیگری را باز می‌كنند و می‌بیند كه پر از تاریكی و بوی بد بسیار ناراحت كننده است، در آن هنگام چنان ناله و حالت دردناكی پیدا می‌كند كه اگر آن ناراحتی را به تمام اهل بهشت تقسیم كنند، لذت درك نعمت های بهشتی برای آنها نقصان می‌یابد، آن ساعتی است كه در آن، خدای تعالی را معصیت نموده است.

پس از آن صندوقچه دیگری را باز می‌كنند و مشاهده می‌كند كه كاملا خالی است، یعنی محتوای آن نه باعث خوشحالی او می‌شود و نه باعث آزار او، این ساعتی است كه در آن خوابیده و یا به كارهای مباح دنیا مشغول شده است، در این لحظه است كه احساس خسارت می‌كند و تاسف می‌خورد كه چرا از آن فرصت های سرنوشت ساز بهره نبرده، در صورت كه می‌توانست

آنها را پر از كارهای نیكی و نور و سروری كند كه قابل توصیف نباشد.

بعد می‌فرماید: به همین خاطر است كه قرآن كریم قیامت را روز تغابن نامیده است. يُفْتَحُ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى كُلِّ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ عُمُرِهِ أَرْبَعٌ وَ عِشْرُونَ خِزَانَةً عَدَدَ سَاعَاتِ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ فَخِزَانَةٌ يَجِدُهَا مَمْلُوءَةً نُوراً وَ سُرُوراً فَيَنَالُهُ عِنْدَ مُشَاهَدَتِهَا مِنَ الْفَرَحِ وَ السُّرُورِ مَا لَوْ وُزِّعَ عَلَى أَهْلِ النَّارِ لَأَدْهَشَهُمْ عَنِ الْإِحْسَاسِ بِأَلَمِ النَّارِ وَ هِيَ السَّاعَةُ الَّتِي أَطَاعَ فِيهَا رَبَّهُ ثُمَّ يُفْتَحُ لَهُ خِزَانَةٌ أُخْرَى فَيَرَاهَا مُظْلِمَةً مُنْتِنَةً مُفْزِعَةً فَيَنَالُهُ مِنْهَا عِنْدَ مُشَاهَدَتِهَا مِنَ الْفَزَعِ وَ الْجَزَعِ مَا لَوْ قُسِمَ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ لَنَقَّصَ [لَنَغَّضَ] عَلَيْهِمْ نَعِيمَهَا وَ هِيَ السَّاعَةُ الَّتِي عَصَى فِيهَا رَبَّهُ ثُمَّ يُفْتَحُ لَهُ خِزَانَةٌ أُخْرَى فَيَرَاهَا خَالِيَةً لَيْسَ فِيهَا مَا يَسُرُّهُ وَ لَا يَسُوؤُهُ وَ هِيَ السَّاعَةُ الَّتِي نَامَ فِيهَا أَوِ اشْتَغَلَ فِيهَا بِشَيْ‌ءٍ مِنْ مُبَاحَاتِ الدُّنْيَا فَيَنَالُهُ مِنَ الْغَبْنِ وَ الْأَسَفِ عَلَى فَوَاتِهَا- حَيْثُ كَانَ مُتَمَكِّناً مِنْ أَنْ يَمْلَأَهَا حَسَنَاتٍ مَا لَا يُوصَفُ وَ مِنْ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُن‌⁽¹⁾

2- وعمل محفوظ :یعنی درحالی صبح کردم که تمام اعمالم را نوشتند وحفظ کردند.

از نظر اسلام، انسان موجودی است با کرامت و عزیز و مستعد، که خداوند برای زندگی او برنامه دقیقی را مطابق با فطرتش تدوین نموده و او برای رسیدن به کمال مطلوب، نیازمند عمل به دستورات خداوند جل جلاله است. لذا لطف خداوند و عدالت او ایجاب می‌کند ناظرانی بر اعمال و رفتار آنها بگمارد تا کوچک ترین عمل هر کدام را ثبت و ضبط کنند و این مسأله همچنین بیانگر این حقیقت است که انسان در روز حساب باید پاسخگوی اعمال، رفتار و گفتار خویش باشد و در واقع نوعی اتمام حجت بر انسان خواهد بود. در حقیقت هدف از بیان نظارت الهی، توجه دادن انسان به این نکته مهم است که: حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا وزنوها قبل ان توزنوا و تجهزوا للعرض الاکبر. بنابراین، همه اعمال انسان تحت نظارت دقیق الهی است و خدای سبحان⁽²⁾که خود بر همه چیز شاهد است، انبیاء و اولیای خود و فرشتگان و اعضاء و جوارح انسان را به عنوان دیگر ناظران قرار داده است. از این رو یکی از سنت های ثابت الهی، نظارت کامل، دقیق و مداوم بر اعمال و رفتار و نیات انسان ها و ارزیابی آنهاست.

در مقام برشماری ناظران بر اعمال انسان باید گفت از دیدگاه آیات قرآن کریم و روایات معصومان (علیهم السلام) ناظران عبارتند از:

1. ذات باری‌تعالی

خداوند متعال همواره و در همه حال ناظر و شاهد بر اعمال، رفتار و نیات انسان است و اگر انسان این حقیقت را همیشه در برابر چشم خویش قرار دهد و خدای سبحان را ناظر بر کارها، رفتارها و نیت های خود بداند از هرگونه لغزش، خطا و خیانت در امان خواهد ماند. امام خمینی(رحمه الله) می فرماید:

عالم محضر خداست، در محضر خدا معصیت نکنید.

بدیهی است کسی که موجودات را آفریده و لطیف ترین مسائل ایشان را تدبیر نموده از دقیق ترین اسرار او باخبر و نسبت به همه چیز، عالم و ناظر است و به این نکته باید توجه داشته باشیم که خلقت خداوند دائمی است، یعنی لحظه به لحظه فیض وجود از ناحیه او به مخلوقات می‌رسد و همین پیوند دائمی و خلقت مستمر بهترین دلیل بر نظارت و علم خداوند نسبت به اسرار همه موجودات از جمله انسان در هر زمان و مکان است.

امیرمؤمنان (علیه السلام)می‌فرماید:

قَدْ عَلِمَ السَّرائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ، لَهُ الاحَاطَةُ بِکلِّ شَی ءٍ وَ الْغَلَبَةُ لِکلِّ شَی ءٍ وَ الْقُوَّةُ عَلی کلِّ شَی ءٍ.⁽¹⁾

(خداوند متعال) به تمام نهانی ها دانا و از همه اندیشه ها آگاه است، برای او به ظاهر و باطن هر چیزی احاطه و نسبت به هر چیزی غلبه و توانایی است.

علامه طباطبایی در تفسیر آیه«اللَّهُ خَالِقُ کلِّ شَی ءٍ وَهُوَ عَلَی کلِّ شَی ءٍ وَکیلٌ» می‌نویسد⁽²⁾خدای سبحان محیط به خلایق است، هم به عین و جسم آنها، و هم به آثار و اعمالشان، چه ظاهرش و چه باطنش، چه اینکه پنهان بدارند، و چه آشکار کنند، و چگونه تصور دارد که محیط باشد ولی آگاه نباشد⁽³⁾

توجه به این واقعیت که تمام عالم هستی محضر خداست و چیزی از اعمال و حتی نیات آدمی از او پنهان نیست، می‌تواند روی زندگی انسان اثر بگذارد، و او را از خلافکاری ها باز دارد مشروط بر اینکه ایمان به این حقیقت، واقعاً در دل او جای گیرد و به صورت یک باور قطعی درآید. در حدیثی می‌خوانیم:

اُعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاك⁽¹⁾

خدا را آن چنان عبادت کن که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی بینی او تو را به خوبی می‌بیند.

بنابراین اگر بنده بداند که خدا می‌داند آنچه را که انجام می‌دهد و می‌بیند او را، موجب مسابقه و مبادرت به طاعت و ترک معصیت می‌شود.

آیت اللَّه مکارم شیرازی در این خصوص می‌گوید:

نه افعال و گفتار ما از او پنهان است، و نه اندیشه ها و نیات و حتی وسوسه هایی که از قلب ما می‌گذرد. توجه به این واقعیت انسان را بیدار می‌کند و به مسئولیت سنگین و پرونده دقیق او در دادگاه عدل الهی آشنا می‌سازد و از انسان بی خبر و بی تفاوت، موجودی هوشیار و سر به راه و متعهد و باتقوا به وجود می‌آورد⁽²⁾

علامه طباطبایی در خصوص استمرار نظارت الهی بر انسان می‌گوید:

از آنجایی که انسان و همچنین هر مخلوق دیگر که حظی از بقا دارد همانطور که در ابتدای به وجود آمدنش محتاج به پروردگار خویش است، همچنین در بقاء خود نیز محتاج به عطای اوست، مؤید این معناست که تا هستی انسان باقی است خداوند متعال از خاطرات قلبیش آگاه است و در واقع بر او نظارت دارد⁽³⁾

یکی از علمای اخلاق می‌گوید:»باید به خود بقبولانیم که در محضر خدا هستیم و خداوند عالم، بر تمام اعمال ما ناظر و شاهد است. همین مضمون در آیات به گونه ای دیگر بیان شده است:(أَلَمْ یعْلَمْ بِأَنَّ

اللَّهَ یرَی)(آیا انسان نمی داند خدا دارد نگاهش می‌کند؟) این آیه عبارت کوتاهی است اما ای کاش در ما این همت بود که آن را در جایی مانند اتاق کار و یا مطالعه نصب می‌کردیم تا روزی چند بار نگاهش می‌کردیم، یعنی بدانید اگر شما از او غافلید او از شما غافل نیست، اگر شما مراقب نباشید او مراقب شماست. گاهی همین مطلب به تعبیر دیگر نیز بیان می‌شود:(إِنَّ رَبَّک لَبِالْمِرْصَادِ)(همانا ربّ تو به کمین نشسته است.) خداوند تبارک و تعالی در مدت عمر در کمین ماست و تمام اعمال ما در محضر اوست. بهرحال اگر در طاعت خدای عالم هستیم مراقب باشیم که در طاعت، غیر خدا را وارد نکنیم. در انجام طاعت، خدا را حاضر ببینیم و جز برای خدا کار نکنیم. و اعمال را خالص کنیم(فَاِنَّ النّاقِدَ بَصیرٌ بصیرٌ)آن که مراقب و بصیر شماست خیلی دقیق و باریک بین است. تمام مسائل کوچک را می‌بیند و عملی از دید آن خدای متعال مخفی نیست⁽¹⁾

یکی از کارهایی که از چشم برمی آید نگاه به مناظر حرام و چشم چرانی است. از این رو خدای متعال در موارد گوناگون فرموده که چشم شما مورد توجه خاص ما و مأموران ما قرار دارد. او چشم هایی را که به خیانت گردش می‌کند می‌داند، و از آنچه در سینه ها پنهان است باخبر است.

یعْلَمُ خائِنَةَ الأعْینِ وَ ما تُخْفِی الصُّدُورُ⁽²⁾

در حدیثی می‌خوانیم:

هنگامی که از معنی این آیه از حضرت صادق (علیه السلام)سؤال کردند، فرمود: اَلَمْ تَرَ اِلَی الرَّجُلِ ینْظُرُ اِلی الشَّی ءٍ وَ کاَنّهُ لاینْظُرُ اِلَیه، فَذلِک خائِنَةَ الاَعْین.»آیا ندیده ای گاه انسان به چیزی نگاه می‌کند اما چنین وانمود می‌کند که به آن نگاه نمی کند؟ این نگاه های خیانت آلود است⁽³⁾بر این اساس، اگر انسان این حقیقت را که خداوند متعال همواره و در همه حال ناظر

و شاهد بر اعمال، رفتار و نیات اوست، همیشه در برابر چشم خویش قرار دهد، از هرگونه لغزش، خطا و خیانت در امان خواهد بود.

2. فرشتگان ثبت اعمال

فرشتگان از شریف ترین موجودات الهی اند که واسطه فیض بین خدا و انسان می‌باشند. آنان بنده مطیع و معصوم خداوند هستند و هر کدام وظایف مخصوص به خود دارند و گروهی از آنان ناظر بر اعمال انسان و ثبت کننده اعمال اویند. تفسیر نمونه در این باره می‌گوید:

علاوه بر احاطه علمی خداوند به ظاهر و باطن انسان، دو فرشته نیز مأمور حفظ و نگاهداری حساب اعمال اویند که از طرف راست و چپ از او مراقبت می‌کنند. لذا خداوند متعال می‌فرماید:

( إِذْ یتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الیمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ)⁽¹⁾

به خاطر بیاورید هنگامی را که دو فرشته سمت راست و چپ انسان که مراقب و ملازم او هستند اعمال او را گرفته و ضبط می‌کنند⁽²⁾

علامه طباطبایی در خصوص نوشتن اعمال انسان توسط فرشتگان می‌نویسد:

مقصود این است که به علم خدای تعالی اشاره کند و بفهماند که خدای سبحان از طریق نوشتن اعمال انسان ها توسط ملائکه، به اعمال انسان علم دارد، علاوه بر آن علمی که بدون وساطت ملائکه و هر واسطه ای دیگر دارد و غرض عمده بیان اقربیت خدای تعالی به انسان و علمش به اوضاع و احوال او باشد، وگرنه فرشتگان موجوداتی مجردند که در جهت قرار نمی گیرند⁽³⁾در حدیثی جالب امام صادق (علیه السلام)می‌فرماید:

اِنّ الْمُؤمِنَینِ اِذا قَعَدَا اِلتَقَیا وَ اَعْتَنِقا قَالَتِ الْحَفَظَةُ بَعْضُها لِبَعْضٍ تَنحُّوا عَنهُما فَانَّ لَهُما سِراً وَ قَدْ سَتَرَاللَّه عَلَیهِمَا⁽⁴⁾هنگامی که دو مؤمن کنار هم می‌نشینند و بحث های خصوصی

می‌کنند، حافظان اعمال به یکدیگر گویند: ما باید کنار رویم، شاید آنها سری دارند که خداوند آن را مستور داشته است.

راوی می‌گوید: مگر خداوند عزوجل نمی‌فرماید:

( مَا یلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ)⁽¹⁾

(هیچ سخنی انسان نمی گوید مگر اینکه فرشته مراقب و آماده ثبت اعمال، نزد آن حاضر است؟)

امام فرمود:

إن کانَت الملائکةُ لاتَکتُبُ لَفْظَهُمَا وَ لاتَعْرِفُ کلامَهُما فَاِنَّهُ یعْرِفُهُ وَ یحْفِظَهُ عَلَیهِما عَالِمُ السِّرَ وَ أخْفی⁽²⁾

اگر حافظان سخنان آنها را نشوند، خداوندی که از اسرار باخبر است می‌شنود و می‌بیند.

از این روایت استفاده می‌شود که خداوند برای اکرام و احترام مؤمن، بعضی از سخنان او را که جنبه سری دارد از آنها مکتوم می‌دارد، ولی خودش حافظ تمام این اسرار است.

3. پیامبران و ائمه اطهار (علیه السلام)

از آیات و روایات استفاده می‌شود که انوار مقدسه و ارواح مطهره پیامبران و امامان معصوم (علیهم السلام)نیز شاهد و ناظر بر اعمالند.

در تفسیر نمونه آمده است:

هر پیامبری در حال حیات و ممات از طریق مشاهده باطنی و روحانی، ناظر احوال تمام امت خویش خواهد بود و روح پاک پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)نیز از همین راه ناظر همه امم پیشین و امت خویش می‌باشد⁽³⁾

مرحوم مجلسی رحمة الله می‌نویسد:

بحث درباره کلیه اعمال تمام انسان ها می‌باشد و آنان که به همه اعمال اشراف دارند،

ذات اقدس اله و پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)و ائمه طاهرین می‌باشند لذا شاهدان، هم باید ناظر بر کار ما باشند و هم ناظر بر باطن، رنگ و نیت کار ما، و این افراد ائمه طاهرین هستند. و روایت زیر این مؤید این مطلب است«نَحْنُ الْأُمَّةُ الْوَسَطُ وَ نَحْنُ شُهَدَاءُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَى خَلْقِهِ»ما ائمه امت میانه هستیم و ما شاهدان خدا بر خلق ⁽¹⁾

حجت های او بر روی زمین هستیم، لذا فردای قیامت امام علی (علیه السلام)شاهد و گواه بر اعمال امت زمان خود می‌باشد. بعد از علی بن ابی طالب، گواه و مراقب و شاهد امت زمان، امام حسن و امام حسین (علیهم السلام)هستند. به نوبت تا به عصر ما می‌رسد و امام زمان ما، شاهد و ناظر بر تمام اعمال ماست، همچنانکه حضرت مهدی (علیه السلام)می‌فرماید: ما بر اخبار و احوال شما آگاهیم و هیچ چیز از اوضاع شما بر ما پوشیده و مخفی نمی ماند⁽²⁾شیعه معتقد است حضرات معصومین (علیهم السلام)شاهد و ناظر اعمال هستند. امام هادی (علیه السلام)در زیارت جامعه کبیره بدین مهم چنین تصریح فرموده است:

وَ حُجَجاً عَلَى بَرِيَّتِه... وَ شُهَداءَ عَلی خَلْقِهِ.

ائمه (علیهم السلام)حجت های خداوند و گواهان بر خلقش هستند⁽³⁾

4. اعضاء و جوارح انسان

وقتی که گنهکاران در روز قیامت در مقابل خدا لجاجت می‌ورزند و اعمال خود را انکار می‌کنند، اعضاء و جوارح آنها به نطق درمی آیند و به زیان آنها شهادت می‌دهند.

( وَتُکلِّمُنَا أَیدِیهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا کانُوا یکسِبُونَ)⁽⁴⁾

دست های آنها با ما سخن می‌گویند، و پاهای آنها به اعمالشان گواهی می‌دهند.

این شهادت دادن ها برای این است که خدا در دنیا ناظرها را برای ما زیاد کند، که اگر ما از یک ناظری غافل شدیم، ناظر دیگر ما را بیدار کند و فکر نکنیم که هر کاری می‌خواهیم بکنیم کسی شاهد و گواه بر اعمال خوب و بد ما نیست

حضرت امیرالمومنین (علیه السلام)دردعای کمیل می‌فرمایند:

وَ کُلَّ سَیِّئَةٍ اَمَرْتَ بِاِثْباتِهَا الْکِرامَ الْکاتِبینَ الَّذینَ وَکَّلْتَهُمْ بِحِفْظِ ما یَکُونُ مِنّی وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَیَّمَعَ جَوارِحی وَ کُنْتَ اَنْتَ الرَّقیبَ عَلَیَّ مِنْ وَراَّئِهِمْ وَالشّاهِدَ لِما خَفِیَ عَنْهُمْ ⁽¹⁾

و هر کار زشتی که دستور ثبت آن را به نویسندگان بزرگوار دادی آنان که بر ضبط آنچه از من سر زند گماشتی و آنان را نیز گواهانی بر من قرار دادی علاوه بر اعضایم و خود فراتر از آنها مراقب من بودی و شاهد بر آنچه که از آنان پنهان ماند.

5. زمان و مکان

شاهد دیگر بر اعمال ما، زمان و مکانی است که در آن قرار داریم. حضرت علی (علیه السلام)می‌فرماید:

مَا مِنْ يَوْمٍ يَأْتِي عَلَى ابْنِ آدَمَ إِلَّا قَالَ لَهُ ذلِكَ الْيَوْمُ: يَا ابْنَ آدَمَ، أَنَا يَوْمٌ جَدِيدٌ، وَ أَنَا عَلَيْكَ شَهِيدٌ، فَقُلْ فِيَّ خَيْراً، وَ اعْمَلْ فِيَّ خَيْراً؛ أَشْهَدْ لَكَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَة⁽²⁾هیچ روزی بر انسان نمی گذرد مگر آنکه آن روز به انسان هشدار می‌دهد که من امروز برای تو روز نویی هستم و گواه کارهایی خواهم بود که در من انجام می‌دهی و در روز قیامت به آنها شهادت خواهم داد.

همچنین امام سجاد (علیه السلام)می‌فرماید:

وَ هَذَا يَوْمٌ حَادِثٌ جَدِيدٌ، وَ هُوَ عَلَيْنَا شَاهِدٌ عَتِيد.

امروز روز نویی است و در قیامت گواه اعمالی است که در آن انجام می‌دهیم⁽³⁾

در روز قیامت، زمین نیز به وحی الهی سخن می‌گوید:

( یوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا بِأَنَّ رَبَّک أَوْحَی لَهَا)⁽⁴⁾

آنگاه زمین به اعمالی که بنی آدم انجام دادند شهادت می‌دهد، همانطور که اعضای بدن انسان ها و نویسندگان اعمالش یعنی ملائکه بر اعمال بنی آدم شهادت می‌دهند.

امام صادق (علیه السلام)فرمود:

نمازهای خود را در مکان های مختلف بخوانید، زیرا مکان ها در قیامت بر اعمالتان شهادت خواهند داد⁽¹⁾

3- وَ الْمَوْتُ فِي رِقَابِنَا:ومرگ همراه ماست.که قبلا مفصلا دراین رابطه بحث شد.

4- وَ النَّارُ مِنْ وَرَائِنَا:یعنی پشت سرما جهنمی است.

شدت و دوام عذابهای اهل جهنم از نظر آیات

(لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ)⁽²⁾

یعنی:«نه عذابشان قطع می‌شود و مهلت داده می‌شوند و نه کم می‌شود و تخفیف داده می‌شود. بلکه هر روز و هر ساعت و هر لحظه عذاب می‌شوند و عذابشان تخفیف هم پیدا نمی‌کند.

(وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَىٰ مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ ۖ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ)⁽³⁾

یعنی: «خلاصه این که هیچ راه فرار ندارند و مرگ از هر سو به آنان هجوم می‌آورد، اما نمی میرند؛ چون مرگ ذبح شده است. یا اینکه از شدت عذاب حاضرند بمیرند اما نمی‌میرند. تازه عذاب غلیظ و شدیدی بعد از آن عذاب خواهند داشت. یعنی: نه تنها عذاب بعدیشان سبک تر نیست بلکه شدید تر هم است.»

(فَالَّذينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَميمُ يُصْهَرُ بِهِ ما في بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ وَ لَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَديدٍ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعيدُوا فيها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَريقِ)⁽⁴⁾

یعنی: «برای کافران، لباسی از آتش بریده شده و مایع سوزان و جوشان حمیم بر سرشان ریخته می‌شود که هم درونشان با آن می‌سوزد و آب می‌شود و هم پوستشان. و آنان را با گرزهای آهنین می‌زنند، هر گاه بخواهند از غم و اندوه دوزخ خارج شوند و فرار کنند آنها را باز می‌گردانند و به آنان گفته می‌شود که بچشید عذاب سوزان را.»

در آیه دیگر می‌فرماید:

(وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) ⁽¹⁾

یعنی: «به خاطر کارهایی که در دنیا کردید اکنون عذاب را بچشید.»

و جای دیگر می‌فرماید:

(وَ قالَ الَّذينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ قالُوا أَ وَ لَمْ تَكُ تَأْتيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَ ما دُعاءُ الْكافِرينَ إِلاَّ في ضَلالٍ) ⁽²⁾

یعنی: «جهنمیان به خازنان جهنم می‌گویند: از پروردگارتان بخواهید یک روز عذاب را از ما بردارد یا سبک کند، می‌گویند: آیا فرستادگانی از خود شما با دلیل و برهان نیامدند پیش شما؟ گویند: چرا. خازنان گویند: پس خودتان از خدا بخواهید ما نمی خواهیم و خواهش کافران جز ضلالت نیست.»

و در آیه دیگر می‌فرماید:

(فَذُوقُوا فَلَنْ نَزيدَكُمْ إِلاَّ عَذاباً) ⁽³⁾

کلمه «لن» برای دوام است، یعنی: عذاب را بچشید که ما جز عذاب برای شما زیاد نمی کنیم. یعنی: ما نه تنها عذاب شما را کم نمی کنیم بلکه مرتب عذاب شما را زیاد می‌کنیم.

(يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدي مِنْ عَذابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنيهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخيهِ وَ فَصيلَتِهِ الَّتي تُؤْويهِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَميعاً ثُمَّ يُنْجيهِ)⁽⁴⁾

یعنی: «در آن روز، مجرم و گنهکار دوست می‌دارد، فرزند و همسر و برادر و قبیله اش و بلکه تمام مردم روی زمین را در برابر عذاب خودش فدا کند تا خودش را نجات دهد.»

(فَيُعَذِّبُهُ اللهُ الْعَذابَ الْأَكْبَر)⁽⁵⁾

«خداوند او را به عذاب بزرگ مجازات می‌کند.»

(إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ يَسْتَغيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً)⁽¹⁾

«ما برای ستمگران، آتشی آماده کرده ایم که سرا پرده و دیوارهای اتشین ان، آنها را از هر سو احاطه کرده است. و اگر تقاضای آب کنند آبی برای انها می‌آورند همانند فلز گداخته که وقتی نزدیک آن شوند پوست صورتشان بریزد و صورتشان بریان گردد چه بد نوشیدنی و چه بد محل اجتماعی است.»

(وَ تَرَى الْمُجْرِمينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنينَ فِي الْأَصْفادِ سَرابيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَ تَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ)⁽²⁾

و آن روز مجرمان را همراه هم در غل و زنجیر می‌بینی یعنی دستان و گردنشان را به هم بسته اند و لباسشان از قطران است که ماده چسبنده سیاه بد بوی قابل اشتعال است و صورتشان را آتش می‌پوشاند.

(تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فيها كالِحُونَ)⁽³⁾

شعله های سوزان آتش همچون شمشیر به صورتشان نواخته می‌شود و در دوزخ چهره ای در هم کشیده و عبوس دارند (به طوری که لبهایشان جمع می‌شود و دندانهایشان دیده می‌شود.)

(إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ)⁽⁴⁾

«در آن هنگام که غل و زنجیرها بر گردن آنها قرار دارد؛ آنان را به طرف آبی سوزان می‌کشند سپس در آتش دوزخ، افروخته می‌شوند.»

(وَ إِذا أُلْقُوا مِنْها مَكاناً ضَيِّقاً مُقَرَّنينَ دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَ ادْعُوا ثُبُوراً كَثيراً)⁽⁵⁾

«هنگامی که در جای تنگ و محدودی از جهنم افکنده شوند در حالی که در غل و زنجیزند، فریاد و واویلای آنان بلند می‌شود (به آنان گفته می‌شود: ) امروز یک واویلا نگویید، بلکه بسیار واویلا بگویید»

(رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ قالَ اخْسَؤُا فيها وَ لا تُكَلِّمُونِ)⁽¹⁾

«(جهنمیان می‌گویند:) پروردگارا ما را از این دوزخ بیرون آور اگر بار دیگر تکرار کردیم قطعا ستمگریم و مستحق عذاب.

خداوند در جوابشان می‌گوید: بروید گم شوید داخل آتش و دیگر با من حرف نزنید.»

«اخساء» کلمه ای است که برای سگ به کار می‌رود؛ یعنی: خفه شوید. در واقع همانطور که سگی را انسان بخواهد از خودش براند آن را چخ می‌کند خداوند نیز جهنمیان را چخ می‌کند.

(وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلّا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ)⁽²⁾

«کسانی که اعمال بد با خود بیاورند به رو در آتش افکنده می‌شوند؛ آیا جزایی جز آنچه عمل می‌کردید خواهید داشت؟!»

(كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ)⁽³⁾

یعنی: «هر گاه پوست بدنشان بر اثر آتش بسوزد پوست دیگری به آنها می‌پوشانیم تا عذاب را بچشد.» بعضی از مفسرین هم گفته اند: «همان پوست را ترمیم می‌کنند.»

(زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ)⁽⁴⁾

یعنی: «از روی عذاب، عذاب دیگری می‌کنیم، مثلا بعد از خوردن زقوم، ماء حمیم می‌دهیم و بعد از آن، آتش جهنم و بعد از آن، نیش مارها و عقربهای جهنم که در روایت دارد بزرگی مارها به اندازه فیل و یا شتر و بزرگی عقربها به اندازه قاطر می‌باشد.

و بعد از آن، گرزهای آهنین و بعد از آن فرو بردن در رودخانه ها و استخرهای در حال جوش که از مس گداخته هم داغ تر است.»

(سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَ زَفيراً)⁽⁵⁾

آتش جهنم چنان نعره می‌کشد که جهنمیان صدای نعره جهنم را از دور می‌شنوند و جهنمیان را به رو در آتش دوزخ می‌افکنند.

(يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ)⁽¹⁾

یعنی: «جای دوزخیان خیلی تنگ است و شاید بتواند بشود جهنم را به دیواری تشبیه کرد که به آن میخ بزنند که با وجود بزرگی دیوار، میخ با سختی در آن فرو می‌رود.» یا در روایت هست که: «بعضی از قسمتهای جهنم مثل روغن سفت و داغ است همانند باتلاق پر از حرارت که ملائکه عذاب، جهنمیان را به داخل آن باتلاقها می‌ریزند و همه فرو می‌روند.

(إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فيها وَ لا يَحْيى)⁽²⁾

جهنمیان در آتش جهنم نیمه جان می‌شوند نه می‌میرند و نه زنده می‌شوند؛ گویا از شدت عذاب در حال اغما و بی هوشی به سر می‌برند.

غل و زنجیر اهل جهنم

(إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرينَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالاً وَ سَعيراً)⁽³⁾

(إِذِ الْأَغْلالُ في أَعْناقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ)⁽⁴⁾

(خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحيمَ صَلُّوهُ ثُمَّ في سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوه)⁽⁵⁾

یعنی: برای کفار، غل و زنجیر آماده شده که آنان را با غل و زنجیر به طرف آتش جهنم می‌کشانند، بزرگی هر کدام از آن زنجیرها 70 ذراع است، یعنی حدود 35 متر، که در روایت است: «اگر یک حلقه از آن زنجیرها را روی دنیا بگذارند تمام آن، آب می‌شود.»

خداوند به فرشتگان عذاب دستور می‌دهد که اینان را بگیرید و با این غل و زنجیرها ببندید و به طرف آتش جهنم بکشانید.

در این هنگام 70 هزار ملائکه عذاب بلند می‌شوند و او را به طرف آتش می‌کشند.

وَ لَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَديدٍ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعيدُوا فيها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَريقِ⁽⁶⁾

یعنی: «هر گاه اهل جهنم بخواهند از آتش جهنم فرار کنند، فرشتگان عذاب که گرزهای آهنین در دست دارند آنان را بر می‌گردانند و می‌گویند: بچشید عذاب آتش را.»

و در روایت است که: «گاهی هم ملائکه عذاب با این گرزها بر سر اهل عذاب می‌زنند، آنها به زیر آتش فرو می‌روند سپس زبانه آتش آنان را به روی آتش می‌آورد مانند کسی که در استخر آب به زیر آب رود سپس بیاید روی آب.»

و در روایتی است که: ملائکه عذاب، اهل جهنم را با گرزهای آهنی می‌زنند و آنان را به قعر جهنم می‌اندازند که 70 سال راه است بعد از رسیدن به تهِ جهنم، زبانه آتش باز آنها را به بالای آتش می‌آورد باز ملائکه با گرزهای آهنی می‌زنند و به تهِ جهنم می‌اندازند و این حالت همچنان ادامه دارد.»⁽¹⁾

(وَ هُمْ یصْطَرِخُونَ فیها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَیرَ الَّذی كُنَّا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما یتَذَكَّرُ فیهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَ جاءَكُمُ النَّذیرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمینَ مِنْ نَصیرٍ )(فاطر37)كافران در آتش فریاد مى‌زنند كه پروردگارا! ما را از آتش بیرون بیاور تا كار خوب انجام دهیم بر خلاف آنچه انجام داده‌ایم. گفته مى‌شود

( یأَیهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شىَ‌ْءٌ عَظِیمٌ)

(یوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَ مَا هُم بِسُكَارَى وَ لَاكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِیدٌ) روزى كه آن زلزله را مشاهده كنید، هر مادر شیرده از فرزند شیرخوارش غافل شده و هر زن باردار سقط جنین كند و مى‌بینى كه مردم مست هستند، در حالى كه مست نیستند ولى عذاب خدا سخت است.⁽²⁾

جهنم دراحادیث

عن علی (علیه السلام): احذَروا ناراً قَعْرُها بَعیدٌ، وحَرُّها شَدیدٌ، وعَذابُها جَدیدٌ، دارٌ لَیس فیها رَحمَةٌ، ولا تُسمَعُ فیها دَعْوةٌ، ولا تُفَرَّجُ فیها كُرْبةٌ.

بترسید از آتشى كه ژرفایش بسیار است و گرمایش شدید و عذابش نو به نو.⁽¹⁾

وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعینَ جهنّم وعده‌گاه همه است⁽²⁾

لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ هفت در دارد و براى هر در گروهى از آنان معین شده‌اند.⁽³⁾

درتفسیرصافی ج3ص114روایتی درذیل این آیه نقل کرده :

عَنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ (علیه السلام)قَالَ لِلنَّارِ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَابٌ يَدْخُلُ مِنْهُ فِرْعَوْنُ وَ هَامَانُ وَ قَارُونُ وَ بَابٌ يَدْخُلُ مِنْهُ الْمُشْرِكُونَ وَ الْكُفَّارُ مِمَّنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ وَ بَابٌ يَدْخُلُ مِنْهُ بَنُو أُمَيَّةَ هُوَ لَهُمْ خَاصَّةً لَا يُزَاحِمُهُمْ فِيهِ أَحَدٌ وَ هُوَ بَابُ لَظَى وَ هُوَ بَابُ سَقَرَ وَ هُوَ بَابُ الْهَاوِيَةِ تَهْوِي بِهِمْ سَبْعِينَ خَرِيفاً وَ كُلَّمَا هَوَى بِهِمْ سَبْعِينَ خَرِيفاً فَارَ بِهِمْ فَوْرَةً قَذَفَ بِهِمْ فِي أَعْلَاهَا سَبْعِينَ خَرِيفاً ثُمَّ تَهْوِي بِهِمْ كَذَلِكَ سَبْعِينَ خَرِيفاً فَلَا يَزَالُونَ هَكَذَا أَبَداً خَالِدِينَ مُخَلَّدِينَ وَ بَابٌ يَدْخُلُ مِنْهُ مُبْغِضُونَا وَ مُحَارِبُونَا وَ خَاذِلُونَا وَ إِنَّهُ لَأَعْظَمُ الْأَبْوَابِ وَ أَشَدُّهَا حَرّاً قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ الرِّزْقِيُّ فَقُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الْبَابُ الَّذِي ذَكَرْتَ عَنْ أَبِيكَ عَنْ جَدِّكَ (علیه السلام)أَنَّهُ يَدْخُلُ مِنْهُ بَنُو أُمَيَّةَ يَدْخُلُهُ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ عَلَى الشِّرْكِ أَوْ مَنْ أَدْرَكَ مِنْهُمُ الْإِسْلَامَ فَقَالَ لَا أُمَّ لَكَ أَ لَمْ تَسْمَعْهُ يَقُولُ وَ بَابٌ يَدْخُلُ مِنْهُ الْمُشْرِكُونَ وَ الْكُفَّارُ فَهَذَا الْبَابُ يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مُشْرِكٍ وَ كُلُّ كَافِرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ وَ هَذَا الْبَابُ الْآخَرُ يَدْخُلُ مِنْهُ بَنُو أُمَيَّةَ لِأَنَّهُ هُوَ لِأَبِي سُفْيَانَ وَ مُعَاوِيَةَ وَ آلِ مَرْوَانَ خَاصَّةً يَدْخُلُونَ مِنْ ذَلِكَ الْبَابِ فَتَحْطِمُهُمْ النَّارُ حَطْماً لَا تَسْمَعُ لَهُمْ فِيهَا وَاعِيَةً وَ لَا يَحْيَوْنَ فِيهَاوَ لَا يَمُوتُون.⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام)- محمّدبن‌فضیل رزقی از امام صادق (علیه السلام)و ایشان به نقل از پدرشان از جدّشان نقل کرده‌اند که امام سجاد (علیه السلام)فرمود: «برای دوزخ هفت در است، از یک در فرعون، هامان و قارون؛ از یک در مشرکان و کافرانی‌که یک چشم‌برهم‌زدن نیز به‌خدا ایمان نیاورده‌اند و از دری‌دیگر بنی‌امیّه وارد می‌شوند و آن در مخصوص بنی‌امیّه است و کسی با آن‌ها از آن وارد

نخواهد شد و آن، درِ شعله‌ی سوزان آتش، در دوزخ آزار دهنده و در فرو برنده است که هفتاد خریف (هر خریف، هشتاد سال است) آنان را فرو می‌برد و هرگاه آنان را هفتاد خریف فرو برد، جهنّم آنان را هفتاد خریف به بالا پرتاب می‌کند و دوباره هفتاد خریف به پایین فرو برد و همواره این کار تکرار می‌گردد و آنان در جهنّم برای همیشه و جاویدان خواهند بود؛ و دری دیگر که دشمنان ما و کسانی که با ما جنگیدند و ما را خوار کردند از آن وارد می‌شوند و این در بزرگترین و پرحرارت‌ترین درهاست». عرض کردم: «آن دری که به نقل از پدرت (علیه السلام)از جدّت (علیه السلام)نقل فرمودی که بنی‌امیّه از آن داخل می‌شوند آیا مخصوص افرادی از بنی‌امیّه است که درحال شرک از دنیا رفته‌اند یا کسانی هم که [در ظاهر] اسلام آورده‌اند از آن داخل خواهند شد»؟ حضرت فرمود: «بی مادر! (این‌تعبیر در زبان عربی زیاد استعمال می‌شود و همیشه برای مذمّت نیست) آیا نشنیدی‌که امام سجاد (علیه السلام)فرمود: «مشرکان و کافران از دری‌دیگر وارد می‌شوند که مخصوص مشرکان و کافرانی است که به روز حساب ایمان نمی‌آورد. و این دری‌دیگر است که بنی‌امیّه از آن داخل می‌شوند و مخصوص ابوسفیان، معاویه و آل‌مروان است و چون از آن در وارد شوند آتش آنان را به‌شدّت درهم می‌کوبد و نه فریادشان در آن شنیده می‌شود و نه در آن زنده می‌مانند و نه می‌میرند».

ودرهمان کتاب است روایت شده ازامیرمومنان (علیه السلام)که هفت درنیست بلکه هفت طبقه است.

قَالَ امیرالمومنین (علیه السلام): سَبْعَةُ أَبْوَابِ النَّارِ مُتَطَابِقَات

رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام)أَنَّ جَهَنَّمَ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ أَطْبَاقٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ وَ وَضَعَ إِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى فَقَالَ هَكَذَاوَ أَنَّ اللَّهَ وَضَعَ الْجِنَانَ عَلَى الْعَرْضِ وَ وَضَعَ النِّيرَانَ بَعْضَهَا فَوْقَ بَعْضٍ فَأَسْفَلُهَا جَهَنَّمُ وَ فَوْقَهَا لَظَى وَ فَوْقَهَا الْحُطَمَةُ وَ فَوْقَهَا سَقَرُ وَ فَوْقَهَا الْجَحِيمُ وَ فَوْقَهَا السَّعِيرُ وَ فَوْقَهَا الْهَاوِيَةُ. وَ فِی روایهْ الْکَلْبِیِّ أَسْفَلِهَا الهاویه واعلاها جَهَنَّمَ.

امام علی (علیه السلام)- جهنّم هفت در دارد که این درها به‌صورت طبقه‌طبقه هستند و برخی بالای برخی دیگر است؛ و یکی از دستان خود را بر روی دیگری قرار داد و فرمود: «این‌چنین است». و خداوند بهشت را در کنار هم [بدون طبقه] و دوزخ‌ها را بر روی یکدیگر قرار داده است؛ پایین‌ترین طبقه‌ی دوزخ جَهَنَّمُ است و بالای آن لَظَی، بالای آن

الحُطَمَهْ، بالای آن سَقَرُ، بالای آن الجَحِیمُ، بالای آن السَّعِیرُ و بالای آن الهَاوِیَهْ قرار دارد.⁽¹⁾

فاطمه (علیها السلام)وقتی که نام جهنم را شنیدباصورت به روی زمین اقتاد:

سید بن طاووس از كتاب «زهدالنّبى» تألیف ابوجعفر احمد القمى نقل مى‌كند:

هنگامى كه این دو آیه 43 و 44 سوره حجر نازل شد:

(وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعينَ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ)

و جهنم میعادگاه همه‌ى گمراهان است، هفت در دارد و براى هر درى، گروه معینى از آنها تقسیم شده‌اند.⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)گریه‌ى شدید كرد، صحابه نیز از گریه‌ى آن حضرت، به گریه افتادند، ولى صحابه علت گریه آن حضرت را نمى‌دانستند، و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)چنان منقلب بود كسى نمى‌توانست از او سؤال كند.

عادت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)این بود كه هرگاه فاطمه (علیها السلام)را مى‌دید خوشحال مى‌شد، از این رو یكى از اصحاب به حضور فاطمه (علیها السلام)رفت، تا او را نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)بیاورد، وقتى به خانه‌ى زهرا (علیها السلام)وارد شد دید او به آسیا كردن مقدارى جو اشتغال دارد و این آیه را مى‌خواند:

وَ ما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى: «و آنچه نزد خدا است، بهتر و پایدارتر است ⁽³⁾آن مرد صحابى سلام كرد و جریان گریه‌ى رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)را گفت، فاطمه (علیها السلام)بى‌درنگ برخاست و چادر كهنه‌اى كه دوازده وصله از لیف خرما داشت به سر گرفته و از خانه بیرون آمد، سلمان او را دید و گریه كرد، و گفت: واحزناه! قیصر روم و كسرى (شاه ایران) لباسهاى سندس و حریر بپوشند، اما دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)چادرى را كه دوازده وصله دارد و كهنه است به سر كند!!

فاطمه (علیها السلام)به حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)آمد و عرض كرد: اى رسول خدا! سلمان از لباس من تعجب مى‌كند، با اینكه سوگند به خداوندى كه تو را به حق مبعوث كرد، مدت پنج سال است كه فرش ما در خانه‌ى على (علیه السلام)به یك پوست گوسفند انحصار دارد كه شب به روى آن مى‌خوابیم و روز

روى آن پوست، به شتر خود علف مى‌دهیم، و متكاى ما از لیف خرما است.

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به سلمان فرمود: إِنَّ ابْنَتِی لَفِی الْخَیْلِ السَّوَابِقِ: «دختر من از سابقین و در صف سبقت گیرندگان در درگاه خدا است»

آنگاه فاطمه (علیها السلام)عرض كرد: پدر جان فدایت گردم: علت گریه تو چیست؟

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)دو آیه‌ى فوق را كه جبرئیل نازل كرده بود، خواند.

فاطمه (علیها السلام)وقتى كه نام جهنم را شنید، با صورت به روى زمین افتاد، و پى در پى مى‌گفت: الْوَیْلُ ثُمَّ الْوَیْلُ لِمَنْ دَخَلَ النَّارَ: «واى، سپس واى بر كسى كه وارد دوزخ گردد».

وقتى كه سلمان آیه را شنید گفت: كاش گوسفندى بودم، خاندانم مرا مى‌كشتند و پوستم را مى‌دریدند و من نام آتش را نمى‌شنیدم.

ابوذر گفت: اى كاش مادرم نازا بود و مرا به وجود نمى‌آورد و نام آتش را نمى‌شنیدم.

مقداد گفت: اى كاش پرنده‌اى در بیابان بودم و حساب و عقابى نداشتم و نام آتش را نمى‌شنیدم!! حضرت على (علیه السلام)فرمود: اى كاش، درندگان گوشت بدنم را مى‌دریدند و اى كاش مادرم مرا متولد نمى‌كرد و نام آتش جهنم را نمى‌شنیدم! سپس دستش را بر سرش گذاشت و گریه مى‌كرد و مى‌گفت:

وَا بُعْدَ سَفَرَاهُ وَا قِلَّهْ زَادَاهُ فِی سَفَرِ الْقِیَامَهْ

واى از دورى سفر، واى از كمى توشه‌ى راه سفر قیامت

كه مردم (گنهكار) به سوى آتش مى‌روند، و آتش آنها را درمى‌رباید، آنان بیمارانى هستند كه كسى به عیادتشان نمى‌رود، و مجروحانى هستند كه كسى زخمهاى آنها را درمان نمى‌كند، و اسیرانى هستند كه كسى آنها را از بند آتش رها نمى‌نماید، خوراك و آشامیدنى آنها از آتش است، و در میان طبقات آتش زیر و رو مى‌گردند، و پس از آنكه در دنیا لباسهائى كه از پنبه بود مى‌پوشیدند، اینك در دوزخ، قطعه‌هاى آتش را مى‌پوشند، و پس از آنكه در دنیا با همسران خود هم‌آغوش بودند، اینك در دوزخ با شیطانها هم‌آغوش هستند. ⁽¹⁾

توصیف‌جهنم از زبان‌کسیکه جهنم را دیده و به‌دنیا برگشته و ازجهنم سخن‌می‌گوید

انس بن مالک روایت کرده که: روزی حضرت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: در این ساعت برادرم جبرئیل به من خبر داد که جریر بن عطای جریح از دنیا رفت و جان او را به آسمان بردند؛ بهشت و دوزخ را به او نشان دادند عجایب و غرایب بسیار دید باز او را به دنیا فرستادند او را بطلب و از او بپرس تا از احوال آخرت تو را خبر دهد و اصحاب بدانند که چه در پیش است.

حضرت او را طلب نمود و فرمود: شرح حال خود را بازگوی، جریر عرض کرد: یا رسول الله در دکان نشسته بودم که تنم ناخوش گردید، برخواستم و به خانه رفتم زبانم از کار افتاد و بر بستر بیماری خوابیدم و از خود خبر نداشتم در این حالت قومی را دیدم مثال گرگان در بالین من ایستاده اند، و زمان دیگر جمعی را دیدم که به صورت خوکان آمدند و بر جناب راست من ایستادند و زمانی دیگر گروهی را دیدم به صورت شیران آمده بر جانب چپ من ایستادند من به ایشان نگاه می‌کردم و زبانم بند شده بود و دیگر نمی توانستم سخن گویم پس سر تا پای مرا بو کردند و گفتند: «لا اله الا الله محمد رسول الله» آن گاه روی به آن قوم کردند که روی های ایشان چون روی خوک و سگ بود گفتند: شما بازگردید که اشتباهی امده اید و این مرد از جمله اهل توحید است پس به آنها که در پهلوی راست من بودند گفتند: بسم الله جانش را بستانید. پس جانم را به همواری برداشتند. یا رسول الله اگر بخواهم از تلخی جان کندن و دیدار ملک الموت و سکرات مرگ بگویم یکی از هزار وصف نتوانم کرد. پس حریری آوردند و جان مرا در آن حریر پیچیدند و به آن جماعت دادند که به صورت سگان و خوکان بودند و به آسمان بردند و آنها که به صورت گرگان بودند از عقب من می‌آمدند و مرا از هفت آسمان گذرانیدند پس زبانه‌های دوزخ را دیدم که هر یک مثل کوهی تازیانه های آتش در دست گرفته پیش من آمدند که بر من زنند آنهایی که مرا می‌بردند

گفتند: باز گردید که این از جمله اهل توحید است. آنگاه مرا پیش مالک دوزخ بردند من او را به خلقتی دیدم که جز خدا بزرگی او را کسی نداند و کرسی ای دیدم از آتش که او در کرسی نشسته بود و روی او مانند روی اسب و پیری در پیش روی او بود که از آتش چهل پیراهن به او پوشانیده بودند من از بیم بر خود می‌لرزیدم آنگاه غلهای آتشین آوردند از من پرسید: چه نام داری؟ گفتم: جریر. گفت: پدرت؟ گفتم: عطای جریح. گفت: از کجایی؟ گفتم: از مدینه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)؛ پس دفتری آوردند در آن نگاه کرد سری حرکت داد و گفت: معبود تو کیست؟ گفتم: خدای عز و جلّ. گفت: رسول تو کیست؟ گفتم: محمد (صلی الله علیه و آله و سلم). گفت: در زندگی اسرار تو چه بود؟ گفتم: «کلمه طیبۀ لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله» پس به آنهایی که موکل بر من بودند گفت: به حکم الهی هنوز اجل این بنده نرسیده. پس مالک به من گفت: ای مرد باز می‌گردی یا می‌مانی تا قدرت الهی و عجایب و غرایب آن را مشاهده کنی و خبر از برای زندگان غافل ببری که خدای تعالی تو را از روی حکمت برای دیدن اهل عذاب به این جا فرستاده؟ چون این مژده را شنیدم، خاطر جمع گردیده گستاخ شدم و گفتم: می‌مانم. پس گفتم: آیا ملک الموت جان بندگان را اشتباهی هم می‌گیرد؟ گفت: استغفر الله چنین مگو که هرگز به روی اشتباه نرفته و هر چه جان می‌گیرد به فرمان خدا می‌گیرد و هیچ امت را کرامت نبود که یکی از ایشان بمیرد و باز او را زنده کنند تا احوال عقبی را به مردم دنیا باز گوید، این شرف برای امتی است که پیغمبر آنها محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌باشد و بر کسی معلوم نشده و نخواهد شد. آنگاه نامه ای به دست من داد چون نگاه کردم سیصد و شصت حسنه در آن بود و برابر آن بدی دیدم ترسیدم که مستوجب دوزخ شوم. نامه دیگر به دست من دادند چون در آن نگریستم نیکی های بسیار دیدم گفتم: اینها اعمال من نیست این همه نیکی از کجا است؟ گفتند: ای بنده خدا و امت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)خدای تعالی اعمال نیک را ده برابر می‌گرداند همچنان که در کلام خود فرموده: «من جاء بالحسنة فله عشر امثالها» پس یک نیکی تو با یک بدی برابر باشد و نه تای دیگر را از برای تو ذخیره کرده اند. آن گاه مالک یکی از خازنان را طلبید و گفت: فرمان چنین است که این بنده را بدون آسیب همراه خود ببری تا اهل عذاب را ببیند و قدرت باری تعالی را مشاهده نماید تا چون

بازگردد امتان محمد را خبر دهد که چه در پیش است، پس مرا به دوزخ بردند یا رسول الله چون داخل دوزخ شدم دیدم که گروهی از غیبت کنندگان سنگهای آتشین در دهان داشتند و فرو می‌بردند و از راه دیگر بیرون می‌آمد هر باری که آن سنگها را فرو می‌بردند چنان فریادی می‌کردند که اگر اهل دنیا می‌شنیدند هر آن هلاک می‌شدند.

یا رسول الله چون از آنجا گذشتیم جمعی را دیدم که زبانهای ایشان از کام گسسته می‌شد و هر ساعت یکبار ملائکه های عذاب، عمودهای آتشین بر سر ایشان می‌زدند، پرسیدم که این قوم چه کرده اند؟

گفتند: اینها در دنیا به مساجد از روی ریا می‌رفتند و در آنجا غیبت می‌کردند.

یا رسول الله چون از آنجا گذشتیم گروهی را دیدم که چرک و خون گندیده از فرج ایشان مانند جوی روان بود و همه مردم دوزخ از بوی گند ایشان فریاد می‌کردند، پرسیدم: این جماعت چه کرده اند؟ گفتند: اینها زناکارانند که بدون توبه از دنیا رفته اند.

یا رسول الله چون از آنجا گذشتم گروهی را دیدم که بر دارهای آتشین سرنگون آویخته بودند و هر یک را به زنجیر آتشین بسته بعضی را قدح و برخی را سبو و گروهی را خیک ها بر گردن بسته و جمعی را طنبور و دسته ای را بربط و نای آتشین بر بسته هر یکی را دو فرشته عذاب دوزخ موکل بودند و به دست هر یک قدح و پیاله ای از چرک و خون بود که به ایشان می‌خورانیدند که همه گوشت و پوست روی ایشان در پیاله می‌ریخت و فریاد و ناله و زاری می‌کردند. من گفتم: اینها چه کرده اند؟ گفتند: اینها شراب خواران و مطربانند که بدون توبه مرده اند.

یا رسول الله چیزهایی دیدم که ذکر آنها را نتوانم کرد و دیگر طاقت دیدن آنها را نیاوردم. گفتم: مرا بازگردانید. پس مرا پیش مالک دوزخ بردند، دیدم شخصی که مرا به عوض او آورده بودند پیراهنی از آتش بر او پوشانیده و در دوزخ انداختند؛ مالک به من گفت: اگر نه آن بود که رحمت خدا شامل حال تو بود این پیراهن آتش را بر تو می‌پوشاندند.

آن گاه گفت: ای بنده خدا می‌خواهی که بهشت و اهل آن را هم مشاهده نمایی؟ گفتم: آری، پس به یکی از فرشتگان دستور داد این شخص را پیش رضوان برید و بگویید که این مرد یکی از امتان محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)است که شربت مرگ چشیده و اهل دوزخ را دیده و نیکی او زیاده از بدی آمده است او را به بهشت بر تا بهشت را ببیند و خبر از برای اهل دنیا ببرد که

چه در پیش است. چون مرا پیش رضوان بردند، جوان خوشروی، خوش خوی و خوش لقایی را دیدم که مثل او هرگز کسی را ندیده بودم در روی من چون گل بشکفت و بخندید. پس به فرشتگان نیکو صورت دستور داد تا در بهشت را بگشودند و مرا به بهشت بردند. قصری دیدم به غایت رفیع و عالی که شرح آن به گفتن در نیاید، پرسیدم: این قصر از آن کیست؟ گفتند: از آن خیر البشر است. باز پرسیدم: آیا برای من هم جایی هست؟ گفتند: آری هر که از اهل توحید است برای او در بهشت جا و مقام خواهد بود.

یا رسول الله چندان عجایب و نعمتها دیدم که وصف آنها به زبان در نیاید. باز ما را پیش مالک دوزخ بردند دیدم همه اهل عذاب در دوزخ افتاده اند چنان که گویی مرده اند و هیچکس را عذاب نمی کردند پرسیدم که: ای مالک قضیه چیست که از این دوزخیان آوازی بر نمی آید مگر مرده اند؟ گفت: ای جریر اینجا جای مرگ نیست اما چون روز پنج شنبه و جمعه می‌شود خدای تعالی عذاب را از دوزخیان بر میدارد پس به من گفت: برو و باقی عمر خود را به عبادت و بندگی خدای تعالی صرف کن. آن گاه مالک به آن جمعی که به صورت گرگ بودند، گفت: این مرد را ببرید و جان او را در کالبدش رسانید. پس موکلان مرا باز آوردند در آن وقت اقوام مرا غسل داده کفن کرده و بر من نماز گزارده بودند که به فرمان خدای تعالی جان مرا باز آوردند بر خواستم و نشستم.

یا رسول الله این همه در یک لحظه بر من گذشت.

پس حضرت فرمود: جبرئیل به فرمان ملک جلیل به من خبر داده آنچه تو بیان کردی، بیان تو واقع است و خلافی ندارد. آن گاه روی مبارک را به اصحاب کرده و فرمود: هرگز این چنین قضیه ای برای کسی روی نداده و برای کسی هم به غیر از جریر تا قیامت روی نخواهد داد.

و سبب این قضیه آن بود که چون حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم)را به معراج بردند منافقان با هم می‌گفتند که: این قصه اگر راست می‌بود پس چرا او را از مکه معظمه به مدینه نبردند که خود می‌رفت پس این واقعه برای جریر بن عطای جریح واقع شد که از او راستگوتر و فاضلتر و صالحتر در میان قوم نبود، حق تعالی از روی حکمت این واقعه را بر جریر نمودار کرد که بالعیان ببیند و در میان آن قوم خبر دهد. پس هر گاه آن حضرت از معراج و بهشت و دوزخ و

ملک رضوان و حور قصور بیان می‌فرمود و منافقان شک می‌کردند جریر آن حضرت را تصدیق می‌نمود و آن طایفه قبول می‌کردند و به سخن آن حضرت شک و شبهه نمی کردند.⁽¹⁾

پس ای عزیز این دلیل را برای آن آوردم تا مومنان و موالیان از کارهای ناشایسته باز ایستند و توبه کنند چنانکه حق تعالی در کلام خود خبر داده که از عصیان دور باشید و متابعت شیطان مکنید و دل به دنیای غدار مبندید آنجا که فرمود: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) ⁽²⁾که تابع و متبوع هر دو در دوزخ خواهند بود پس علاج این، ترک مجالست اهل دنیا است هرگاه چنین کردی به تحقیق که دری از درهای رحمت به روی تو گشاده خواهد.

[تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)قَالَ قُلْتُ لَهُ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ خَوِّفْنِی فَإِنَّ قَلْبِی قَدْ قَسَا فَقَالَ یا أَبَا مُحَمَّدٍ اسْتَعِدَّ لِلْحَیاةِ الطَّوِیلَةِ فَإِنَّ جَبْرَئِیلَ جَاءَ إِلَى النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ هُوَ قَاطِبٌ وَ قَدْ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ یجِی‌ءُ وَ هُوَ مُتَبَسِّمٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)یا جَبْرَئِیلُ جِئْتَنِی الْیوْمَ قَاطِباً فَقَالَ یا مُحَمَّدُ قَدْ وُضِعَتْ مَنَافِخُ النَّارِ فَقَالَ وَ مَا مَنَافِخُ النَّارِ یا جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِالنَّارِ فَنُفِخَ عَلَیهَا أَلْفَ عَامٍ حَتَّى ابْیضَّتْ ثُمَّ نُفِخَ عَلَیهَا أَلْفَ عَامٍ حَتَّى احْمَرَّتْ ثُمَّ نُفِخَ عَلَیهَا أَلْفَ عَامٍ حَتَّى اسْوَدَّتْ فَهِی سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ لَوْ أَنَّ قَطْرَةً مِنَ الضَّرِیعِ قَطَرَتْ فِی شَرَابِ أَهْلِ الدُّنْیا لَمَاتَ أَهْلُهَا مِنْ نَتْنِهَا وَ لَوْ أَنَّ حَلْقَةً وَاحِدَةً مِنَ السِّلْسِلَةِ الَّتِی طُولُهَا سَبْعُونَ ذِراعاً وُضِعَتْ عَلَى الدُّنْیا لَذَابَتِ الدُّنْیا مِنْ حَرِّهَا وَ لَوْ أَنَّ سِرْبَالًا مِنْ سَرَابِیلِ أَهْلِ النَّارِ عُلِّقَ بَینَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لَمَاتَ أَهْلُ الدُّنْیا مِنْ رِیحِهِ قَالَ فَبَكَى رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ بَكَى جَبْرَئِیلُ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَیهِمَا مَلَكاً فَقَالَ لَهُمَا إِنَّ رَبَّكُمَا یقْرِئُكُمَا السَّلَامَ وَ یقُولُ قَدْ أَمِنْتُكُمَا أَنْ تُذْنِبَا ذَنْباً أُعَذِّبُكُمَا عَلَیهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)فَمَا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)جَبْرَئِیلَ مُتَبَسِّماً بَعْدَ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ یعَظِّمُونَ النَّارَ وَ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ یعَظِّمُونَ الْجَنَّةَ وَ النَّعِیمَ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ إِذَا دَخَلُوهَا هَوَوْا فِیهَا مَسِیرَةَ سَبْعِینَ عَاماً فَإِذَا بَلَغُوا أَعْلَاهَا قُمِعُوا بِمَقَامِعِ الْحَدِیدِ وَ أُعِیدُوا فِی دَرَكِهَا فَهَذِهِ حَالُهُمْ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كُلَّما أَرادُوا أَنْ یخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِیدُوا فِیها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ ثُمَّ تُبَدَّلُ جُلُودُهُمْ غَیرَ الْجُلُودِ الَّتِی كَانَتْ عَلَیهِمْ قَالَ أَبُو

عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) حَسْبُكَ قُلْتُ حَسْبِی حَسْبِی

ابوبصیر می‌گوید: به امام صادق (علیه السلام)عرض کردم: یا ابن رسول الله! مرا بترسان، چرا که احساس می‌کنم دچار قساوت قلب شده‌ام.

امام (علیه السلام)فرمودند: ابامحمد! برای حیاتی طولانی آماده شو که همانا جبرئیل نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)آمد در حالی که چهره‌اش گرفته و درهم بود؛ در حالی که قبلا با چهره خندان می‌آمد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: جبرئیل! امروز با چهره عبوس نزدم آمدی؟!

گفت: محمد! دمنده‌های آتش [در جای خود] قرار گرفت.

حضرت فرمود: دمنده‌های آتش چیست؟

گفت: محمد! خداوند عز و جل به آتش دستور داد و هزار سال در آن دمیدند تا نورانی شد، سپس هزار سال در آن دمیدند تا سرخ شد، سپس هزار سال در آن دمیدند تا سیاه شد، پس آن آتش سیاه و ظلمانی است، اگر قطره‌ای از «ضریع» [چیزی که شخص را به تضرع و ذلت می‌آندازد] (غاشیه/6) در آشامیدنی‌های اهل دنیا ریخته شود، از بوی بد آن همگی می‌میرند؛ و اگر حلقه‌ای از «زنجیرهایی که طول آن هفتاد ذراع است» (الحاقه/32) روی دنیا گذاشته شود، دنیا از حرارتش ذوب می‌شود؛ و اگر شلواری از شلوارهای [یا: جامه‌ای از جامه‌های] اهل آتش (ابراهیم/50) بین آسمان و زمان آویزان گردد، اهل زمین از حرارت و گرمای آن خواهند مرد؛

پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)گریست و جبرئیل هم گریست، و خداوند فرشته‌ای را به جانب آن دو گسیل داشت که گفت: پروردگارتان به شما سلام می‌رساند و می‌فرماید: شما دو تا را ایمن کردم از ایکه گناهی انجام دهید که شما را به خاطر آن عذاب کنم.

امام صادق (علیه السلام)در ادامه فرمود: و رسول خدا بعد از آن جبرئیل را خندان ندید.

سپس فرمود: همانا اهل آتش آتش را عظیم می‌شمرند، و اهل بهشت هم بهشت و آن نعمت را عظیم می‌شمرند؛ و اهل جهنم هنگامی که در آن وارد شوند، مسیری هفتاد ساله را سقوط می‌کنند؛ پس چون [دوباره] به بالای آن برسند، با گرزهایی از آهن بر سرشان می‌کویند و به همان دَرَکشان برگردانده می‌شوند و حالشان چنین است؛ و این همان سخن خداوند عز و جل است که فرمود: «هرگاه بخواهند بیرون آیند از آن، از غمی، بدان بازگردانده شوند…» (حج/22)

سپس پوستشان تبدیل می‌شود به پوستی غیر از پوستی که بر تنشان بود.

سپس امام صادق (علیه السلام)فرمود: ابامحمد! کافی است؟

گفتم: کافی است، کافی است!⁽¹⁾

عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ (علیه السلام)قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)حَیثُ أُسْرِی بِهِ لَمْ یمُرَّ بِخَلْقٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ إِلَّا رَأَى مِنْهُ مَا یحِبُّ مِنَ الْبِشْرِ وَ اللُّطْفِ وَ السُّرُورِ بِهِ حَتَّى مَرَّ بِخَلْقٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَلَمْ یلْتَفِتْ إِلَیهِ وَ لَمْ یقُلْ لَهُ شَیئاً فَوَجَدَهُ قَاطِباً عَابِساً فَقَالَ یا جَبْرَئِیلُ مَا مَرَرْتُ بِخَلْقٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ إِلَّا رَأَیتُ الْبِشْرَ وَ اللُّطْفَ وَ السُّرُورَ مِنْهُ إِلَّا هَذَا فَمَنْ هَذَا قَالَ هَذَا مَالِكٌ خَازِنُ النَّارِ هَكَذَا خَلَقَهُ رَبُّهُ قَالَ فَإِنِّی أُحِبُّ أَنْ تَطْلُبَ إِلَیهِ أَنْ یرِینِی النَّارَ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ (علیه السلام)إِنَّ هَذَا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ قَدْ سَأَلَنِی أَنْ أَطْلُبَ إِلَیكَ أَنْ تُرِیهُ النَّارَ قَالَ فَأَخْرَجَ لَهُ عُنُقاً مِنْهَا فَرَآهَا فَلَمَّا أَبْصَرَهَا لَمْ یكُنْ ضَاحِكاً حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ )همان)

از امام باقر (علیه السلام)روایت شده است که:

همانا رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)هنگامی که به آسمان سیر داده شد، بر هیچ مخلوقی از مخلوقات خداوند عبور نکرد مگر اینکه آنچه از خنده‌رویی و لطف و سرور دوست داشت، از او دید، تا اینکه به مخلوقی از خلایق رسید که به ایشان توجهی نکرد و با ایشان سخنی نگفت و او را روی‌ترش‌کرده و عبوس یافت.

پیامبر فرمود: جبرئیل! بر هیچ مخلوقی از خلایق عبور نکردم مگر اینکه خنده‌رویی و لطف و سروری از او دیدم؛ غیر از این! این کیست؟

جبرئیل گفت: این «مالک»، نگهبان و خزانه‌دار جهنم است و پروردگارش او را چنین آفریده است.

فرمود: می‌خواهم که از او بخواهی که جهنم را به من نشان دهد.

جبرئیل به او گفت: این حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)است و از من خواسته که از تو درخواست کنم که جهنم را به او نشان دهی. پس او فرازی از جهنم را برای ایشان نمایان ساخت و ایشان آن را دیدند. و از وقتی که آن را دیدند تا زمانی که خداوند عز و جل ایشان را

قبض روح کرد، دیگر خنده از چهره‌شان رخت بربست!⁽¹⁾

چهار طایفه که عذابشان شدید است

عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیاثٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِی (علیه السلام)قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ أَرْبَعَةٌ یؤْذُونَ أَهْلَ النَّارِ عَلَى مَا بِهِمْ مِنَ الْأَذَى یسْقَوْنَ مِنَ الْحَمِیمِ فِی الْجَحِیمِ ینَادُونَ بِالْوَیلِ وَ الثُّبُورِ یقُولُ أَهْلُ النَّارِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ مَا بَالُ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ قَدْ آذَوْنَا عَلَى مَا بِنَا مِنَ الْأَذَى فَرَجُلٌ مُعَلَّقٌ فِی تَابُوتٍ مِنْ جَمْرٍ وَ رَجُلٌ یجُرُّ أَمْعَاءَهُ وَ رَجُلٌ یسِیلُ فُوهُ قَیحاً وَ دَماً وَ رَجُلٌ یأْكُلُ لَحْمَهُ فَقِیلَ لِصَاحِبِ التَّابُوتِ مَا بَالُ الْأَبْعَدِ قَدْ آذَانَا عَلَى مَا بِنَا مِنَ الْأَذَى فَیقُولُ إِنَّ الْأَبْعَدَ قَدْ مَاتَ وَ فِی عُنُقِهِ أَمْوَالُ النَّاسِ لَمْ یجِدْ لَهَا فِی نَفْسِهِ أَدَاءً وَ لَا وَفَاءً ثُمَّ یقَالُ لِلَّذِی یجُرُّ أَمْعَاءَهُ مَا بَالُ الْأَبْعَدِ قَدْ آذَانَا عَلَى مَا بِنَا مِنَ الْأَذَى فَیقُولُ إِنَّ الْأَبْعَدَ كَانَ لَا یبَالِی أَینَ أَصَابَ الْبَوْلُ مِنْ جَسَدِهِ ثُمَّ یقَالُ لِلَّذِی یسِیلُ فُوهُ قَیحاً وَ دَماً مَا بَالُ الْأَبْعَدِ قَدْ آذَانَا عَلَى مَا بِنَا مِنَ الْأَذَى فَیقُولُ إِنَّ الْأَبْعَدَ كَانَ یحَاكِی فَینْظُرُ إِلَى كُلِّ كَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ فَیسْنِدُهَا وَ یحَاكِی بِهَا ثُمَّ یقَالُ لِلَّذِی كَانَ یأْكُلُ لَحْمَهُ مَا بَالُ الْأَبْعَدِ قَدْ آذَانَا عَلَى مَا بِنَا مِنَ الْأَذَى فَیقُولُ إِنَّ الْأَبْعَدَ كَانَ یأْكُلُ لُحُومَ النَّاسِ بِالْغِیبَةِ وَ یمْشِی بِالنَّمِیمَةِ

امام صادق (علیه السلام)از پدر گرامیش و آن حضرات از علی (علیه السلام)و او از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)نقل می‌کند که فرمود:

«چهار طایفه هستند که در جهنم به خاطر عذاب شدیدشان اهل جهنم را اذیت و آزار می‌دهند؛ در جهنم از ماء حمیم می‌نوشند و صدای واویلایشان بلند می‌شود. بعضی از اهل دوزخ به بعضی دیگر می‌گویند: گناه اینان چیست که عذابشان اینقدر شدید است که ما را هم اذیت می‌کند؟

یکی از این چهار طایفه: در تابوتی از آتش، معلق و آویزان است.

طایفه دوم: امعاء و احشایشان روی زمین کشیده می‌شود.

طایفه سوم: از دهانشان خون و چرک جاری است.

طایفه چهارم: گوشت بدن خودش را می‌خورد.

آنگاه اهل جهنم از فرشته عذابی که موکل بر اینان است می‌پرسند که: تقصیر و گناه کسی که در داخل تابوت آتش آویزان است چیست؟ می‌گوید: این شخص وقتی مرد، حق الناس در گردنش بود که نه خودش ادا کرد و نه وصیت به ادا و وفای دین کرد.

سپس می‌پرسند: گناه کسی که دل و روده و امعاء و احشایش روی زمین کشیده می‌شود چیست که هم خودش در عذاب است و هم ما را اذیت می‌کند؟ می‌گوید: او کسی است که از بول اجتناب نمی کرد که کجا بریزد و کجا ترشح کند.

می‌پرسند: گناه طایفه سوم چیست که خون و چرک از دهانشان جاری است و از شدت عذابشان ما هم متعذی هستیم؟

می‌گو ید: او کسی است که حرفهای بد و خبیس می‌زده و به مردم نسبت های ناروا می‌داده.

آنگاه می‌پرسند: طایفه چهارم چه گناهی کرده اند که گوشت بدنشان را می‌خورند و چنان در اینجا معذبند که ما را هم اذیت و آزار می‌رسانند؟ می‌گوید: آنان با غیبت و سخن چینی گوشت مردم را می‌خورده اند»⁽¹⁾

توصیف امیرالمومنین (علیه السلام)ازجهنم دردعای کمیل

حضرت علی (علیه السلام)عرض میکند: وَ اَنْتَ تَعْلَمُ ضَعْفى عَنْ قَليلٍ مِنْ بَلاءِ الدُّنْيا وَ عُقُوباتِها وَ ما يَجْرى فيها مِنَ الْمَكارِهِ عَلى اَهْلِها

عَلى اَنَّ ذلِكَ بَلاءٌ وَ مَكْرُوهٌ قَليلٌ مَكْثُهُ يَسيرٌ بَقائُهُ قَصيرٌ مُدَّتُهُ فَكَيْفَ احْتِمالى لِبَلاءِ الآخِرَةِ وَ جَليلِ وُقُوعِ الْمَكارِهِ فيها

وَهُوَ بَلاءٌ تَطُولُ مُدَّتُهُ وَ يَدُومُ مَقامُهُ وَ لا يُخَفَّفُ عَنْ اَهْلِهِ لاِنَّهُ لا يَكُونُ اِلاّ عَنْ غَضَبِكَ وَاْنتِقامِكَ وَ سَخَطِكَ

وَ هذا ما لا تَقُومُ لَهُ السَّمواتُ وَالاَرْضُ يا سَيِّدِى فَكَيْفَ لى وَ اَنَا عَبْدُكَ الضَّعيفُ الذَّليلُ

الْحَقيرُ الْمِسْكينُ الْمُسْتَكينُ

خدایا تو ناتوانی مرا در برابر اندکی از بلای دنیا و گرفتاریهایش و آنچه در آن جریان دارد از مکروهات بر اهل دنیا می‌دانی. با اینکه بلای دنیا بلای ناپسندی است که درنگ آن کم و ناچیز و دوام آن اندک و زمانش کوتاه است. پس چگونه است تحمل و باور من در بلای آخرت و بزرگی واقعیّات مکروهه وآن، که بلایی است که مدتش طولانی و پایداریش همیشگی بوده و هیچ تخفیفی به اهل آن داده نمی شود؛ زیرا که جز از خشم و انتقام و غضب تو بر نمی خیزد. این بلا چنان است که حتی آسمانها و زمین، تاب تحمل آن را ندارند، پس ای آقای من، حال من ضعیف چگونه خواهد بود؟⁽¹⁾

انسان در وقت مرگ چه چیزهائی می‌بیند؟

برخی واقعیت ها در زمان حیات بر انسان پوشیده است ولحظه مرگ براو آشکار می‌شود زیرا در آن زمان که آدمی از مرز دنیا می‌گذرد وفرشته مرگ را می‌بیند ودر آستانه جهان آخرت قرار می‌گیرد در چنین حالتی است که رابطه او با اطرافیانش با وی قطع می‌شود نه محتضر می‌تواندمشاهدات خود را برای اطرافیان بیان کند وآنچه بروی می‌گذرد توضیح دهد ونه اطرافیان قادرند به اطلاعات ومشاهدات محتضر پی ببرند و از چگونگی حالش باخبر شوند.

موقع احتضار چشم غیبی وملکوتی گشوده می‌شود وحقیقت را می‌بیند.

البته مشهودات برای افراد فرق می‌کند بستگی دارد اهل ایمان باشد یااهل کفر ونفاق که غضب الهی را می‌بیند

فصل چهارم

ازآیات وروایات استفاده می‌شود که محتضرپنج چیزرا می‌بیند:

1- فرشته ها

قرآن می‌فرماید فرشته مرگ برای مومن بایک قیافه زیبا ظاهرمی شود

(الَّذینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَیبینَ یقُولُونَ سَلامٌ عَلَیكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) ⁽¹⁾

همان کسانى‌که فرشتگان [مرگ] جانشان را مى­گیرند درحالی‌که پاک و پاکیزه‌اند؛ به آنها مى­گویند: «سلام بر شما! به پاداش آنچه انجام­مى­دادید، وارد بهشت شوید.

ملائکه های قبض روح می‌گویند سلام برشما... .

اما کافروظالم وفاجر فرشته ها را با چهره های ترسناک می‌بیند:

(یوْمَ یرَوْنَ الْمَلائِکَةَ لا بُشْری یوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمینَ وَ یقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً)⁽²⁾

روزی که آنها فرشتگان (فرشتگان مرگ یا عالم برزخ یا صحنه قیامت ) را می‌بینند در آن روز گنهکاران را بشارتی نیست، و (به فرشتگان ) می‌گویند: ما را ایمنی کامل دهید، و فرشتگان می‌گویند: سخت ممنوع است (بر شما رحمت و بهشت خدا ).

یا درآیه دیگر می‌فرماید:

(وَ لَوْ تَری إِذْ یتَوَفَّی الَّذینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ یضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَریقِ)⁽³⁾

و اگر بنگری سختی حال کافران را هنگامی که فرشتگان جان آنها را می‌گیرند و بر روی و پشت آنها می‌زنند و (می‌گویند) بچشید طعم عذاب سوزنده را!

حضرت ابرهیم ازعزرائیل در خواست کردبا آن قیافه که وقتی که جان کافررا می‌گیرد را ببیند:

در روایتی می‌خوانیم ابراهیم خلیل (علیه السلام)به ملک الموت گفت: آیا می‌توانی با آن صورتی که روح فاجر را قبض می‌کنی خودت را به من نشان دهی؟ ملک الموت عرض کرد: تو طاقت و تحمل آن را نداری.

حضرت ابراهیم (علیه السلام)فرمود: چرا، ملک الموت عرض کرد: صورت خود را از من برگردان و سپس مرا ببین. حضرت ابراهیم (علیه السلام)بدین طریق به ملک الموت نظر کرد. ناگهان دید مرد سیاه چهره‌ای با موهای راست شده و بوی متعفن و با لباس‌های سیاه به طوری که از دهان و از دو سوراخ بینی او دود و آتش زبانه می‌کشد در مقابل او حاضر است. حضرت ابراهیم (علیه السلام)با دیدن او غش کرد و سپس به هوش آمد و فرمود: اگر شخص فاجر در هنگام موت غیر از این منظره نبیند برای او کافی خواهد بود.⁽¹⁾

داستانی دیگر

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)بر بالین جوانی که در حال احتضار بود حاضر گردید. آن حضرت کلمه شهادت را به او تلقین فرمود لکن جوان نتوانست بگوید، پرسید: آیا مادر دارد؟ زنی که نزد او بود عرض کرد:

بلی من مادر او هستم. فرمود: آیا بر او غضبناکی؟ گفت: آری شش سال است با او حرف نزده ام. پس آن حضرت خواهش فرمود از او راضی شود. مادر بخاطر آن حضرت از جوان در گذشت. زبان آن جوان به کلمه توحید باز شد. حضرت به او فرمود: چه می‌بینی؟ گفت مردی سیاه و زشت روی بدبوی، مرا رها نمی کند. حضرت جمله ای یادش دادند و او خواند و عرض کرد: می‌بینم مردی سفید رنگ خوشروی، خوش بوی و خوش منظر، رو به من آورد و هیولای مهیب اوّلی از من دور شد. فرمود: همان جمله را تکرار کن. پس از آن گفت:

آن هیکل موحّشه به کلّی محو گردید. پس آن حضرت شاد شد و فرمود: خدا او را آمرزید. آنگاه جوان از دنیا رفت ⁽²⁾

رقیب وعتید خلاصه تمام اعمال خوب وبد رابه محتضرارائه می‌کنند محتضر در همان حال از حال خودش آگاه می‌گردد که آیا بهشتی است یا جهنمی

(حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ)⁽¹⁾

تا آنگاه كه مرگ یكى از ایشان فرا رسد مى گوید پروردگارا مرا بازگردانید

2-شیطان

شیطان با فرزندان واعوان خودبربالین او حاضر میشوندتلاش می‌کنند باحیله های خود ایمان اورابگیرند

در این باره امام صادق (علیه السلام)فرمودند:

هیچ انسانی نیست، مگر اینکه در هنگام مرگ، شیطان، یکی از مأمورین خود را نزد او حاضر می کند تا وی را وسوسه کند و در دینش به شک اندازد و او را به کفر بکشاند. این وسوسه ادامه دارد تا اینکه روح از بدن او خارج شود؛ اگر محتضر از مؤمنان باشد، شیطان نمی‌تواند بر او غالب شود و دین و ایمانش را بگیرد.

پس هرگاه یکی از شما بر بالین شخصی از کسان خود رفتید که مرگش فرا رسیده است، شهادتش را به او تلقین کنید تا شیطان به او دست نیابد.

متن حدیث:

مَا مِنْ اَحَدٍ یَحْضُرُهُ الْمَوتُ اِلَّا وَکَّلَ بِهِ اِبْلیسُ مِن شَیَاطِینِهِ مَن یَأمُرُهُ بِالْکُفْرِ وَ یُشَکِّکُهُ فِی دِینِهِ حَتَّی یَخْرُجُ نَفسُهُ فَمَنْ کَانَ مُؤْمِناً لَم یَقْدِرْ عَلَیْهِ فَإِذا حَضَرْتُمْ مَوْتاکُم فَلَقِّنُوهُم شَهادَةَ أنْ لَا اِله اِلَّا اللهُ وَ أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)حَتَّی یَمُوتُوا.⁽²⁾

3- مال وفرزندان

حضرت امیر (علیه السلام)می‌فرمایند:

مولایمان امیرالمومنین (علیه السلام)می‌فرمایند: «إِنَّ ابْنَ آدَمَ إِذَا کَانَ فِی آخِرِ یَوْمٍ مِنْ أَیَّامِ الدُّنْیَا وَ أَوَّلِ

یَوْمٍ مِنْ أَیَّامِ الْآخِرَةِ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ وَ عَمَلُهُ فَیَلْتَفِتُ إِلَى مَالِهِ فَیَقُولُ وَ اللَّهِ إِنِّی کُنْتُ عَلَیْکَ حَرِیصاً شَحِیحاً فَمَا لِی عِنْدَکَ فَیَقُولُ خُذْ مِنِّی کَفَنَکَ قَالَ فَیَلْتَفِتُ إِلَى وَلَدِهِ فَیَقُولُ وَ اللَّهِ إِنِّی کُنْتُ لَکُمْ مُحِبّاً وَ إِنِّی کُنْتُ عَلَیْکُمْ مُحَامِیاً فَمَا ذَا لِی عِنْدَکُمْ فَیَقُولُونَ نُؤَدِّیکَ إِلَى حُفْرَتِکَ نُوَارِیکَ فِیهَا قَالَ فَیَلْتَفِتُ إِلَى عَمَلِهِ فَیَقُولُ وَ اللَّهِ إِنِّی کُنْتُ فِیکَ لَزَاهِداً وَ إِنْ کُنْتَ عَلَیَّ لَثَقِیلًا فَمَا ذَا عِنْدَکَ فَیَقُولُ أَنَا قَرِینُکَ فِی قَبْرِکَ وَ یَوْمِ نَشْرِکَ حَتَّى أُعْرَضَ أَنَا وَ أَنْتَ عَلَى رَبِّک⁽¹⁾

فرزند آدم هنگامى که در روز آخر زندگى دنیا و روز اول زندگى آخرت (هنگام مرگش) قرار گیرد مال و فرزندان و اعمالش در مقابلش مجسم مى‌شوند؛ رو به سوى مالش کرده و مى‌گوید: به خدا سوگند که من بر تو حریص و بخیل بودم بر من چه بهره اى دارى؟ مال گوید: از من به مقدار کفنت برگیر، سپس به فرزندانش رو کرده و مى‌گوید: به خدا سوگند من شما را دوست داشتم و از شما حمایت مى کردم، چه بهره‌اى از شما دارم؟ فرزندانش مى‌گویند: ما تو را تا گورت همراهى کرده و در آن مى‌پوشانیم. سپس به عملش رو کرده و گوید: به خدا سوگند من در راه تو پارسائى کردم اگر چه بر من گران بود. اکنون چه بهره اى از تو دارم، عملش گوید: من در قبر و در برخاستن از قبر همراهت هستم تا من و تو بر خدایت عرضه شویم.

4-رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)وائمه (علیهم السلام):

در این باره رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرمایند:

روی عن الإمام أبی محمّد العسکری (علیه السلام): قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)لَا یَزَالُ الْمُؤْمِنُ خَائِفاً مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَهً لَا یَتَیَقَّنُ الْوُصُولَ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ حَتَّی یَکُونَ وَقْتُ نَزْعِ رُوحِهِ وَ ظُهُورِ مَلَکِ الْمَوْتِ لَهُ ... فَیَقُولُ لَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ تِلْکَ مَنَازِلُکَ وَ نِعَمُکَ وَ أَمْوَالُکَ وَ أَهْلُکَ وَ عِیَالُکَ وَ مَنْ کَانَ مِنْ أَهْلِکَ هَاهُنَا وَ ذُرِّیَّتُکَ صَالِحاً فَهُمْ هُنَاکَ مَعَکَ أَ فَتَرْضَی بِهِ بَدَلًا مِمَّا هَاهُنَا فَیَقُولُ بَلَی وَ اللَّهِ ثُمَّ یَقُولُ لَهُ انْظُرْ فَیَنْظُرُ فَیَرَی مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ عَلِیّاً (علیه السلام)وَ الطَّیِّبِینَ مِنْ آلِهِمَا فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ فَیَقُولُ لَهُ أَ‌وَ لَا تَرَاهُمْ هَؤُلَاءِ سَادَاتُکَ وَ أَئِمَّتُکَ هُمْ هُنَاکَ جُلَّاسُکَ وَ آنَاسُکَ أَ‌فَمَا تَرْضَی بِهِمْ بَدَلًا مِمَّا تُفَارِقُ هَاهُنَا فَیَقُولُ بَلَی وَ رَبِّی فَذَلِکَ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ أَلَّا تَخافُوا فَمَا أَمَامَکُمْ مِنَ الْأَهْوَالِ فَقَدْ کُفِیتُمُوهَا وَ لا

تَحْزَنُوا عَلَی مَا تُخَلِّفُونَهُ مِنَ الذَّرَارِیِّ وَ الْعِیَالِ وَ الْأَمْوَالِ فَهَذَا الَّذِی شَاهَدْتُمُوهُ فِی الْجِنَانِ بَدَلًا مِنْهُمْ وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ هَذِهِ مَنَازِلِکُمْ وَ هَؤُلَاءِ سَادَاتُکُمْ آنَاسُکُمْ وَ جُلَّاسُکُمْ نَحْنُ أَوْلِیاؤُکُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ لَکُمْ فِیها ما تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیها ما تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِیمٍ.

فرمود مومن ازنتیجه بدمی ترسد ومطمئن نیست که به رضای الهی می‌رسدتا اینکه وقت جان دادنش می‌رسدوحضور ملک الموت ا بالای سرش که مومن در سخترین فشار است از جهت اینکه مال واواولادش ترک می‌کند وحسرت گذشته وآرزوئی که نرسیده.....

ملک الموت می‌گوید بالای سرت را نگاه کن وقتی نگاه می‌کند می‌بیند درجات قصور بهشت را ملک الموت می‌گوید این جایگاه توواهل عیال صالح توست ایا باین راضی نیستی می‌گوید بله به خدا

فرشته می‌گوید بار دیگر نگاه کن نگاه می‌کند می‌بیند حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)وعلی (علیه السلام)واولاد طاهرینش را در اعلی علیین فرشته می‌گوید اینها ائمه وهم جلیس تو هستند آیاراضی نیستی با اینها باشی می‌گوید بله به خدا

این است معنی این آیه شریفه سوره مبارکه فصلت آیه 30

(إِنَّ الَّذینَ قالوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ استَقاموا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ المَلائِكَةُ أَلّا تَخافوا وَلا تَحزَنوا وَأَبشِروا بِالجَنَّةِ الَّتی كُنتُم توعَدونَ)

ترجمه:

به یقین کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداوند یگانه است!» سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند که: «نترسید و غمگین مباشید، و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است!⁽¹⁾

(تکمیل ا ین بحث در موضوع آثار محبت به اهل بیت (علیه السلام)است آنجا مراجعه شود)

اهمیت و آثار محبت اهل بیت (علیه السلام)

دراهمیت ولایت ومحبت اهل بیت (علیه السلام)همین بس که خداوند انرا بر همه واجب دانسته وفرموده ۗ قُل لا أَسأَلُكُم عَلَیهِ أَجرًا إِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربىٰ ۗ وَمَن یقتَرِف حَسَنَةً نَزِد لَهُ فیها حُسنًا ۚ

إِنَّ اللَّهَ غَفورٌ شَكورٌاین همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند به آن نوید می‌دهد! بگو: «من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی‌کنم جز دوست‌داشتن نزدیکانم [= اهل بیتم]؛ و هر کس کار نیکی انجام دهد، بر نیکی‌اش می‌افزاییم؛ چرا که خداوند آمرزنده و سپاسگزار است.⁽¹⁾

وبدون آن هیچ عملی پذریفته نیست

جناب خوارزمی که بسیاری از علمای بزرگ اهل سنت بر وثاقت و اعتبارش صحه گذاشته‌اند، روایتی را نقل می‌کند از نبی مکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)که فرمودند:

يَا عَلِيُّ لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ اللَّهَ مِثْلَ مَا قَامَ نُوحٌ فِي قَوْمِهِ وَ كَانَ لَهُ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَباً فَأَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ مُدَّ فِي عُمُرِهِ حَتَّى حَجَّ أَلْفَ حِجَّةٍ ثُمَّ قُتِلَ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ ثُمَّ لَمْ يُوَالِكَ يَا عَلِيُّ لَمْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَ لَمْ يَدْخُلْهَا أَ مَا عَلِمْتَ يَا عَلِيُّ أَنَّ حُبَّكَ حَسَنَةٌ لَا يَضُرُّ مَعَهَا سَيِّئَةٌ وَ بُغْضَك.

یا علی! اگر بنده‌ای عبادت کند خدای عزوجل را به اندازه عمر نوح و به اندازه کوه احد طلا داشته باشد و در راه خدا انفاق کند و به قدری عمرش طولانی شود که هزار بار پیاده به مکه رود و عمل حج انجام دهد، بعد هم در بین صفا و مروه در راه خدا مظلومانه شهید شود، ولی ولایت تو را نداشته باشد یا علی، بوی بهشت به مشامش نخواهد رسید و وارد بهشت هم نخواهد شد.⁽²⁾

روایت دیگری هم آقای ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق، جلد 41، صفحه 335 نقل می‌کند که مشابه همین روایت قبلی است که نبی مکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرماید: و لو أن عبدا عبد الله عز وجل بین الصفا و المروه ألف عام، ثم ألف عام، ثم ألف عام و لم یدرک محبتنا، لأکبه الله علی منخریه فی النار. اگر بنده‌ای خدا را 3 هزار سال در میان صفا و مروه عبادت کند، ولی محبت ما اهل بیت را در دلش نداشته باشد، خداوند او را با سرش وارد آتش جهنم می‌کند.⁽³⁾

ولایتی که اساس اسلام است

امام باقر (علیه السلام): اسلام بر پنج چیز استوار است، بر نماز و زکات و حجّ و روزه و ولایت منظور وتفسیر آن چیست بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلَایَةِوَلَمْ یُنَادَبِشَیءٍکَمَا نُودِیَ بِالْوَلَایَةِ ⁽¹⁾

این محبت آثار وبرکات فراوانی دارد عشق ودوستی اهل بیت (علیه السلام)بعنوان یک صفت ارزشمند موجب برکات ودرجات ومنزلت افراد است

ودر مقابل دشمنی موجب هلاکت وشقاوت ابدی است

درروایتی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند:«حُبِّی وَ حُبُ أَهْلِ بَیتِی نَافِعٌ فِی سَبْعهْ مَوَاطِنَ أَهْوَالُهُنَّ عَظِیمَه عِنْدَ الْوَفَاه وَ الْقَبْرِ وَ عِنْدَ النُّشُورِ وَ عِنْدَ الْكِتَابِ وَ عِنْدَ الْحِسَابِ وَ عِنْدَ الْمِیزَانِ وَ عِنْدَ الصِّرَاط»⁽²⁾

روایتی از پیغمبر‌اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)منقول است که حضرت فرمودند:رابطۀ دوستی با اهل بیت من در هفت موقعیّت حسّاسی که هول و هراس آن مواقف خیلی بزرگ است، سودبخش است؛ یعنی انسان در آن جایگاه‌ها روحش آرامش ندارد و در شدّت فشار قرار می‌گیرد، خود ما نیز گاهی می‌گوئیم: هول کردم؛ «أَهْوَالُهُنَّ عَظِیمَةً»، یعنی هول بزرگ می‌کند، بعد حضرت شمارش می‌فرماید:

اوّل؛ «عِنْدَ الْوَفَاه»، هنگام مرگ، هنگام مرگ انسان در فشار قرار می‌گیرد.

دوم؛ «وَ الْقَبْرِ»، آنگاه که روح از بدن خارج می‌شود، انسان وارد برزخ می‌شود. «وَ الْقَبْرِ»، یعنی انسان در برزخ هم تحت فشار است. آنچه که از آن فشار می‌کاهد، حبّ پیغمبر و حبّ به اهل بیت پیغمبر است.

سوم؛ «وَ عِنْدَ النُّشُورِ»، آنگاه که از برزخ عبور می‌کند و به عالم قیامت وارد می‌شود، از عالم برزخ برمی‌خیزد و به عالم قیامت وارد می‌شود.

چهارم؛ «وَ عِنْدَ الْكِتَابِ» آنگاه که نامۀ عمل را به دستش می‌دهند هم تحت فشار قرار

می‌گیرد، این موقع نیز هول بزرگ دارد.

پنجم؛ «وَ عِنْدَ الْحِسَابِ»، یک وقت نامۀ عمل را دستش می‌دهند، یک وقت بررسی می‌کنند و اعمالی که در آن هست را به رخ می‌کشند. آنجاست که باز هم تحت فشار عظیم و بزرگی قرار می‌گیری.

ششم؛ «وَ عِنْدَ الْمِیزَانِ»، هنگام سنجش اعمال، آنجا هم زیر فشار قرار می‌گیری. و بالاخره هفتم؛ «وَ عِنْدَ الصِّرَاط»، هنگام عبور از صراط هم همین‌طور است.

امّا یک تذکّر بدهم. در اینکه حبّ آنها نجات‌بخش انسان در همۀ مواطن بعد از دنیا است، شکّی نیست، امّا عمده این است که بتوانی این دوستی را آنگاه که زیر فشار قرار گرفتی، همراه داشته باشی. مهم این است که از این محبّت جدا نشوی. اگر این محبّت باشد، این پیوند، پیوند قلبی باشد، نجات بخش است. امّا خدا نکند که این محبّت سطحی باشد و عمق نداشته باشد. لذا انسان باید کوشش کند تا این پیوند عمق پیدا کند. چه‌کار کند که عمق پیدا کند؟ معصیت نکن!

اما عندالوفاه

رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): وَالَّذی نَفسی بِیدِهِ، لا تُفارِقُ روحٌ جَسَدَ صاحِبِها حَتّى یأكُلَ مِن ثَمَرِ الجَنَّةِ أو مِن شَجَرِ الزَّقّومِ، وحَتّى یرى مَلَكَ المَوتِ، ویرانی ویرى عَلِیا وفاطِمَةَ وَالحَسَنَ وَالحُسَینَ، فَإِن كانَ یحِبُّنا قُلتُ : یا مَلَكَ المَوتِ، اِرفَق بِهِ فَإِنَّهُ كانَ یحِبُّنی وأهلَ بَیتی، وإن كانَ یبغِضُنی ویبغِضُ أهلَ بَیتی قُلتُ : یا مَلَكَ المَوتِ، شَدِّد عَلَیهِ فَإِنَّهُ كانَ یبغِضُنی ویبغِضُ أهلَ بَیتی. لا یحِبُّنا إلاّ مُؤمِنٌ، ولا یبغِضُنا إلاّ مُنافِقٌ شَقِی.⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم): سوگند به آن كه جانم در دست اوست، هر روحى از پیكر خود جدا شود بى گمان از میوه بهشت یا از درخت زقوم خواهد خورد و ملك الموت را خواهد دید و من و على و فاطمه و حسن و حسین را مشاهده خواهد كرد. اگر دوستدار ما باشد، من خواهم گفت: اى ملك الموت! با او مدارا كن؛ زیرا كه وى دوستدار من و اهل بیت من بوده است و

اگر با من و اهل بیتم دشمنى مى ورزیده است، خواهم گفت: اى ملك الموت! بر او سخت گیر؛ زیرا كه وى من و اهل بیتم را دشمن مى داشته است. ما را جز مؤمن دوست نمى دارد و كسى جز منافق شوربخت، با ما بغض نمى ورزد.

علامه مجلسی(رحمه الله) در ج 6 بحار حدود سی تا روایت نقل کرده که وقت مرگ مومنین ائمه (علیه السلام)بالای سرشان حاضر می‌شوند

از جمله امام باقر و امام صادق (علیه السلام)می‌فرمایند: «حَرَامٌ عَلَى رُوحٍ أَنْ تُفَارِقَ جَسَدَهَا حَتَّى تَرَى الْخَمْسَةَ؛ مُحَمَّداً وَ عَلِیاً وَ فَاطِمَةَ وَ حَسَناً وَ حُسَیناً بِحَیثُ تَقَرُّ عَینُهَا أَوْ تَسْخَنُ عَینُهَا⁽¹⁾.بر روح آدمى حرام است كه از بدنش جدا شود؛ مگر آنكه پنج تن را ببیند: محمد، على، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام)، و آن هم به گونه اى است كه یا چشم آدمى روشن و یا تاریك و محزون می‌شود

صَفْوَانُ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الْبَزَّازِ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ ع جُلُوساً فَقَامَ فَدَخَلَ الْبَيْتَ وَ خَرَجَ فَأَخَذَ بِعِضَادَتَيِ الْبَابِ فَسَلَّمَ فَرَدَدْنَا عَلَيْهِ السَّلَامَ ثُمَّ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّي لَأُحِبُّكُمْ وَ أُحِبُّ رِيحَكُمْ وَ أَرْوَاحَكُمْ وَ إِنَّكُمْ لَعَلَى دِينِ اللَّهِ وَ دِينِ مَلَائِكَتِهِ وَ مَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَ بَيْنَ أَنْ يَرَى مَا تَقَرُّ بِهِ عَيْنُهُ إِلَّا أَنْ تَبْلُغَ نَفْسُهُ [هَذِهِ] هَاهُنَا وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى حَنْجَرَتِهِ وَ قَالَ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَعِينُوا عَلَى ذَلِكَ بِوَرَعٍ.

صفوان از ابن مسکان از ابی عمر نقل می‌کنند که در محضر امام باقر (علیه السلام)بودیم حضرت بلندشدند ووارد اندرون شدند بعداز لحظاتی خارج شدند وبازوی من راگرفتند سلام دادند وجواب دادیم

فرمودند بخدا قسم بوی شمارا دوست دارم وروح شمارا دوست دارم شما بر دین خدا ودین ملائکه اش هستیدوبا دست اشاره به حنجره کردند یعنی وقت جان دادن چشمتان با دیدن ما روشن می‌شود بعد فرمود تقوا پیشه کنید وبه من کمک کنید با ورع

درروایت دیگری نقل شده

امام جعفر صادق (علیه السلام)فرمود:... الْمَيِّتِ تَدْمَعُ عَيْنُهُ عِنْدَ الْمَوْتِ فَقَالَ ذَاكَ [ذَلِكَ] عِنْدَ

مُعَايَنَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص يَرَى [فَيَرَى] مَا يَسُرُّهُ قَالَ ثُمَّ قَالَ أَ مَا تَرَى الرَّجُلَ إِذَا يَرَى مَا يَسُرُّهُ [وَ مَا يَجِبُ] فَتَدْمَعُ عَيْنُهُ وَ يَضْحَكُ

میت در وقت مردن اشک از چشمش جاری می‌شود و این جاری شدن اشک یکی به خاطر دیدن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)و دیگر به خاطر مشاهده چیزهایی است که او را خوشحال می‌کند.

بعد امام (علیه السلام)فرمود: آیا دیده‌ای که وقتی کسی چیزی را دید و بسیار خوشحال شد، اشک شوق از چشمش جاری می‌شود و می‌خندد.

دیدن رسول خدا و ائمه اطهار (علیهم السلام)

از امام صادق (علیه السلام)سئوال شد أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُؤْمِنِ أَ يُسْتَكْرَهُ عَلَى قَبْضِ رُوحِهِ قَالَ لَا وَ اللَّهِ قُلْتُ وَ كَيْفَ ذَاكَ قَالَ لِأَنَّهُ إِذَا حَضَرَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ (علیه السلام)جَزِعَ فَيَقُولُ لَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ لَا تَجْزَعْ فَوَ اللَّهِ لَأَنَا [أَنَا] أَبَرُّ بِكَ وَ أَشْفَقُ [عَلَيْكَ] مِنْ وَالِدٍ رَحِيمٍ لَوْ حَضَرَكَ افْتَحْ عَيْنَيْكَ فَانْظُرْ [وَ انْظُرْ] قَالَ وَ يَتَهَلَّلُ [يَتَمَثَّلُ] لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ فَاطِمَةُ عَلَيْهِمُ [الصَّلَاةُ وَ] السَّلَامُ وَ التَّحِيَّةُ وَ الْإِكْرَام

از آن حضرت (علیه السلام)سؤال شد که آیا انسان مؤمن لحظه جان دادن برایش ناگوار است؟

امام (علیه السلام)فرمود: به خدا سوگند برایش ناخوشایند نیست. وقتی ملک الموت برای قبض روح مؤمن می‌آید، او بسیار نگران و بیتابی می‌کند، سپس ملک‌الموت به او می‌گوید: نگران مباش، قسم به آن خداوندی که محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)را به رسالت مبعوث کرد، من نسبت به تو از پدر مهربانی که بالای سرت باشد خشنودتر و مهربانتر هستم، بعد به او می‌گوید: چشمانت را باز کن و نگاه کن و ببین رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)و امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین (علیهم السلام)بالای سرت حاضرند.

اگر ائمه اطهار (علیهم السلام)بر بالین میت حاضر می‌شوند، چرا جمعیت اطراف مرده آنان را مشاهده نمی‌کنند؟

علامه مجلسی رحمه‌الله در این مورد می‌فرماید: ممکن است به صورت بدن مثالی که بسیار لطیف است حاضر شوند، به طوری که جز میت کسی دیگر آنان را نبیند و امکان دارد

طبق مصلحتی که خداوند می‌داند بین چشمان ما و آنان پرده ای معنوی ایجاد کند تا ما مشاهده نکنیم، همانطوری که در سوره «اسراء» آیه 45 و «یس» آیه 9 به این نوع حجاب‌های معنوی اشاره دارد.

حارث اعور

الأمالی للطوسی عن الحارث الهمدانی :دَخَلتُ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ عَلیِّ بنِ أبی طالِبٍ (علیه السلام)فَقالَ : ما جاءَ بِکَ ؟ قالَ : فَقُلتُ : حُبّی لَکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ. فَقالَ : یا حارِثُ، أ تُحِبُّنی ؟ فَقُلتُ : نَعَم وَاللّهِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ. قالَ : أما لَو بَلَغَت نَفسُکَ الحُلقومَ رَأَیتَنی حَیثُ تُحِبُّ، ولَو رَأَیتَنی وأَنَا أذودُ الرِّجالَ عَنِ الحَوضِ ذَودَ غَریبَهِ الإِبِلِ لَرَأَیتَنی حَیثُ تُحِبُّ، ولَو رَأَیتَنی وأنَا مارٌّ عَلَی الصِّراطِ بِلِواءِ الحَمدِ بَینَ یَدَی رَسولِ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)لَرَأَیتَنی حَیثُ تُحِبُّ «الأمالی»، طوسی به نقل از حارث همْدانی : نزد امیر مؤمنان، علی بن ابی طالب (علیه السلام)، رفتم. فرمود : «چه چیزْ تو را به این جا کشاند؟». گفتم : مهر تو، ای امیر مؤمنان! پرسید : «ای حارث! مرا دوست داری؟». گفتم : آری ؛ به خدا سوگند، ای امیر مؤمنان! فرمود : «در لحظه مرگت مرا می‌بینی، همان وقتی که دوست داری و اگر مرا [ در حالی] دیدی که مردانی را از کنار حوض [کوثر ]می پراکنم، به گونه ای که شتر غریبه را دور می‌سازند، مرا آن چنان که دوست می‌داری، می‌بینی و اگر مشاهده کردی که بر پل صراط، با پرچم ستایش در پیشاپیش پیامبر خدا حرکت می‌کنم، حتما مرا آن چنان که می‌پسندی، در می‌یابی⁽¹⁾

سید حمیری هنگام مرگ چه دید

محدث قمی رحمة الله علیه در تتمة المنتهی می‌نویسد سید اسماعیل حمیری مردی جلیل القدر و عظیم المنزله و از مادحین اهل بیت (علیهم السلام) است، سابقه ندارد احدی از اصحاب ائمه حضرت باقر (علیه السلام)مانند سید حمیری نشر فضائل امیر المؤمنین و اهل بیت طاهرین (علیهم السلام)را نموده باشد.

علامه امینی قدس سره در جلد دوم الغدیر (صلی الله علیه و آله و سلم)222 در فضیلت و مقام سید روایتی نقل می‌کند که مضمونش این است.

حضرت رضا (علیه السلام)فرمود در خواب دیدم نردبانی دارای صد پله در محلی گذاشته شده از آن بالا رفتم وقتی به آخر نردبان رسیدم وارد قبه سبزی شدم که خمسه طیبه (علیهم السلام)در آنجا نشسته بودند مردی در مقابل ایشان ایستاده بود و این قصیده را می‌خواند.

لِأُمِّ عَمْروٍ بِالْلِوي مَرْبَعُ *** طامِسَةٌ اَعْلامُها بَلْقَعُ

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)همین که مرا مشاهده نمود فرمود: مرحبا پسر جان علی ابن موسی الرضا بر پدرت علی و مادرت فاطمه و بر حسن و حسین (علیهم السلام)سلام کن، سلام کردم فرمود بر شاعر و مادح ما در دنیا سید حمیری نیز سلام کن. به او هم سلام کرده نشستم. پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود قصیده را بخوان. سید شروع کرد به خواندن، وقتی که به این شعر رسید.

وَرايَةٍ يَقْدِمُها حَيْدَرٌ *** وَ وَجْهُهُ كَالْشَّمْسِ اِذْ تَطْلَعُ

پرچمی است بر دوش علی (علیه السلام)صورت آن آقا همچون خورشید درخشان است در این هنگام حضرت رسول و فاطمه زهرا و دیگران دانه های اشک از مژگان فرو ریختند به این قسمت شعر که رسید.

قالُوا لَهُ لَوْ شِئْتَ اَعْلَمْتَنا *** اِلي مَنِ الْغايَةُ وَ الْمَفْزَعُ

مردم گفتند خوبست برای ما تعیین کنی پس از تو پناهگاه و دادرس کیست؟ پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)دستها را بلند کرده فرمود:

إِلَهِي أَنْتَ اَلشَّاهِدُ عَلَيَّ وَ عَلَيْهِمْ أَنِّي أَعْلَمْتُهُمْ أَنَّ اَلْغَايَةَ وَ اَلْمَفْزَعَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ خدایا تو بر من و آنها گواهی که اعلام کردم به ایشان پناه و فریادرس علی بن ابیطالب است اشاره نمود به امیر المؤمنین (علیه السلام). چون سید از خواندن قصیده فارغ شد حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم)به من فرمود ای علی ابن موسی هر کس این قصیده را حفظ کند و به خواندنش مداومت داشته باشد بهشت را برای او در عهده می‌گیرم. برایم تکرار نمود تا حفظ کردم.

عون می‌گوید در مرضی که به همان مرض سید فوت شد به عیادتش رفتم عده ای از همسایگانش که عثمانی مذهب بودند حضور داشتند. سید مردی خوش صورت و گشاده پیشانی بود. وقتی من وارد شدم در حال احتضار بود.

در این موقع نقطه سیاهی در پیشانیش هویدا گشت کم کم زیاد شد تا تمام صورتش را فرا گرفت. شیعیانی که حاضر بودند از این پیش آمد محزون شدند بر عکس ناصبی ها

شادمان گردیده شروع به سرزنش کردند. چیزی نگذشت که از همان محل نقطه سیاه، یک روشنی پدید آمد رفته رفته زیاد شد و تمام صورت سید نورانی گشت. زبان او باز شده شروع به لبخند نمود و این شعر را در همان حال گفت

كَذَبَ الزَّاعِمُونَ أَنَّ عَلِيّاً *** لَنْ يُنْجِيَ مُحِبَّهُ مِنْ هَنَاةٍ

قَدْ وَ رَبِّي دَخَلْتُ جَنَّةَ عَدْنٍ *** وَ عَفَا لِي الْإِلَهُ عَنْ سَيِّئَاتِي

فَأَبْشِرُوا الْيَوْمَ أَوْلِيَاءَ عَلِيٍ *** وَ تَوَلَّوْا عَلِيّاً حَتَّى الْمَمَاتِ

ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ تَوَلَّوْا بَنِيهِ *** وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ بِالصِّفَات

دروغ گفتند آنهائی که خیال می‌کنند علی (علیه السلام)دوستانش را از گرفتاریها نجات نمی دهد. سوگند به پروردگار داخل بهشت شدم و بخشید خداوند گناهان مرا. اینک ای دوستان علی شاد باشید و آن آقا را تا هنگام مرگ دوست بدارید. پس از او فرزندانش را یکایک با صفاتی که برای آنها معین شده تشخیص دهید و نسبت به آن بزرگواران نیز ولایت پیدا کنید.⁽¹⁾

به نقل دیگری در (صلی الله علیه و آله و سلم)273 الغدیر می‌نویسد سید وقتی که تمام صورتش سیاه شد سه مرتبه گفت هکذا یفعل باولیائک یا علی با دوستان تو اینطور معامله می‌شود علی جان، در این موقع نقطه سفید پیدا شد.

شاگرد شیخ انصاری(رحمه الله)بنام عبد الغنی عطیه امام حسین (علیه السلام)

مرحوم ایت الله سعادت پرور از علامه طباطبایی نقل کردند که:

طلبه ای به نام عبدالغنی در نجف بود.

هم شهریانش آمدند خدمت شیخ مرتضی انصاری که به ایشان بگوید برای تبلیغ دین به شهر خودش مراجعه کند.چون شیخ امر فرمود او قبول کرد و به سوی شهر خویش حرکت نمود.

در منزلی بین راه نجف و کربلا خواب باغی زیبا را دید که تجری من تحتها الانهار بود و صحنه عوض شد باغی زیباتر را دید که اولی در مقابل آن همانند خرابه در مقابل آبادی بود.مجدد صحنه عوض شد،باغی فوق العاده زیبا دید که قابل وصف نبود.

گفتند:باغ اول برای تو

دومی برای شیخ انصاری

وسومی برای فاضل دربندی.

تعجب کرد.

گفت:فاضل دربندی که در تقوی و علم به شیخ انصاری نمی رسد.گفتند:آن عطیه امام حسین (علیه السلام)است به ایشان. چرا که در اقامه مراسم امام حسین مساعی جمیله داشته..

اما باغ های شما برای اعمالتان است.

والبته شما سه روز دیگر از دنیا می‌روی.

بیدار شد و به نجف برگشت و به خدمت شیخ امد،رویا را تعریف کرد وعرض کرد اگر صادق باشد رفتن من سودی ندارد و بگذارید در نجف و در پناه آقایم علی (علیه السلام)از دنیا بروم.

سه روز بعد خبر دادند که عبدالغنی به رحمت خدا رفت.⁽¹⁾

شطیطه وعنایت امام کاظم (علیه السلام)

اشاره

بی‌بی شطیطه نیشابوری از آن معدود زنان روزگار خویش بود که درس دلدادگی به حریم ولایت را خوب آموخته بود و امروز پس از قرن‌ها از مرگ آن حکیمه نه تنها از یادها نرفته بلکه به عنوان نماد و الگوی برای زنان مسلمان تبدیل شده است.

بی‌بی شطیطه کیست؟

شطیطه نیشابوری معروف به بی‌بی شطیطه زنی بود که در سدهٔ دوم هجری در نیشابور می‌زیست و بنا به روایت‌های مذهبی، امام موسی کاظم (علیه السلام)، از امامان شیعه هدیه‌ای از او پذیرفت و امروزه برای او آرامگاهی در شهر نیشابور در خراسان به نام آرامگاه بی‌بی شطیطه وجود دارد. مقبره او در زیر سقف بقعه بی‌بی شطیطه در شمال غرب نیشابور قرار گرفته است.

گفته شده از میان انبوه وجوه و کالای سنگین که به عنوان سهم امام به مدینه فرستاده شد تنها نقدینه یک‌درهمی و دست‌رشتۀ چهار درهمی شطیطه نیشابوری مورد پذیرش امام موسی کاظم (علیه السلام)قرار گرفت.

در باره بی‌بی شطیطه، علامه مجلسی در جلد یازدهم بحار الانوار، شهرآشوب در مناقب، هاشمی بحرانی در مدینه‌المعاجز، و قطب راوندی در خرایج این حدیث را نقل کرده‌اند که بی‌بی شطیطه مورد عنایت ویژه امام موسی بن جعفر (علیه السلام)قرار گرفته‌بود.

بانو شطیطه از جمله زنان مؤمنه، صالحه و فاضله‌ای بود که در زمان حضرت موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام)زندگی می‌کرده و ارادت خاصی به حضرت موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام)داشت و از این رو این بانوی گرانقدر مورد لطف حضرتش بود؛ از جمله فرستادن لباس خلعت و حاضر شدن امام بر جنازه ایشان برای خواندن نماز میّت قبل از خاکسپاری.

بی‌بی شطیطه، در متون تاریخی

اما آنچه در تاریخ در خصوص این بانوی مسلمان نقل شده چنین است که: «شیعیان نیشابور، در زمان امامت امام کاظم (علیه السلام)جمع شده و شخصی به نام محمّدبن‌علی نیشابوری، معروف به ابوجعفر خراسانی را انتخاب کردند تا به مدینه برود و حقوق شرعی و هدایای شیعیان آن سامان را خدمت امام هفتم (علیه السلام)تقدیم کند.

آنها سی هزار دینار، پنجاه هزار درهم، مقداری جامه و پارچه را به همراه دفتری مُهر و موم شده که در آن هفتاد ورق که در هر یک صورت مسئله‌ای شرعی نوشته شده بود، به او سپردند و به وی گفتند: هرگاه خدمت امام رسیدی، سؤالات و دفتر را به آن حضرت تسلیم نما و فردا صبح آنها را بازپس گیر.

اگر دیدی که مُهر و مُومِ دفتر شکسته نشده، خودت مُهر آنها را بشکن و ببین که آیا امام بدون شکستن مُهر و مُوم، پاسخ سؤالات را داده است یا خیر؟

اگر پاسخ آنها را بدون شکستِ مُهر و موم دفتر، داده و نوشته است، بدان که او همان امام است و ایشان شایسته اَخذ اموال است وگرنه اموال را به ما برگردان. (شیعیان خراسان با این آزمون می‌خواستند امام حقیقی را شناخته و به او یقیین کنند و بدین وسیله فریب مدّعیان دروغین امامت را نخورند).

در هنگام حرکت نماینده نیشابوریان، محمّدبن‌علی نیشابوری، بانوی بزرگواری به نام

شطیطه که از پارسایان و زاهدان زمان خود بود، به نزد وی آمده، مبلغ یک درهم به همراه یک قطعه پارچه به او داد و گفت: «ای اباجعفر! در حالِ من، از حقِّ امام، این مقدار تعلّق گرفته، این را خدمت امام برسان».

محمّد‌بن‌علی نیشابوری به او گفت: «من خجالت می‌کشم که این وَجه ناقابل را خدمت امام دهم». شطیطه گفت: «خداوند از حق خجالت نمی‌کشد» (منظور آنکه حقوق امام را، اگر چه اندک، باید پرداخت). آنچه بر ذمّۀ من است، همین است. می‌خواهم در حالی خدا را ملاقات کنم که چیزی از حقِّ امام، در گردن من نباشد.

نماینده نیشابوریان وجه اندک شطیطه را گرفت و به مدینه رفت. در آنجا پس از امتحانِ «عبدالله اَفْطح» (پسر امام صادق (علیه السلام)و مدّعی امامت پس از وی) دانست که او شایستگی مقام امامت را ندارد، لذا نومیدانه از خانه او بیرون آمد، در این هنگام کودکی او را به خانه امام کاظم (علیه السلام)هدایت کرد.

تا چشم حضرت بر او افتاد فرمود: «ای اباجعفر! چرا ناامید هستی… به من روی کن که حجّت و ولّیِ خدا هستم. من سؤالات شما را دیروز جواب دادم، آنها را نزد من بیاور. همچنین درهمِ شطیطه را که وزنش یک درهم و دو دانق است را بیاور»علی‌بن‌محمّد نیشابوری می‌گوید: از سخنان و نشانه‌های درست امام حیران شدم و فرمان او را انجام دادم.

جملات امام موسی کاظم (علیه السلام)درباره بی‌بی شطیطه

امام کاظم (علیه السلام)یک درهم و پارچه شطیطه را برگرفت و مابقی اموال را برگرداند و روی به من کرده، فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحِي مِنَ الْحَق» ای اباجعفر! سلام مرا به شطیطه برسان و این کیسه پول را که چهل درهم در آن است و همچنین این قطعه پارچه را که قطعه‌ای از کفن من است به او بده و بگو: «آن را کفن خود قرار دهد که پنبه این پارچه از مزرعه خود ماست و خواهرم حلیمه آن را رشته است»

ضمنا به شطیطه بگو: از هنگام وصول پول و پارچه کفن، نوزده روز بیشتر زنده نیستی، شانزده درهم از چهل درهم اهدایی را برای خود خرج کن و بیست و چهار درهم آن را جهت صدقه و تجهیز و تکفین خود نگاه دار و به او بگو «من بر جنازه او نماز خواهم گذارد».

سپس امام کاظم (علیه السلام)فرمودند: «این اموال را به صاحبانشان برگردان و مُهر سؤالات را بگشای و ببین آیا جواب سؤالات را پیش از دیدن آنها داده‌ایم یا خیر»؟!

محمد‌بن‌علی نیشابوری می‌گوید: «به مُهرها نگاه کردم، آنها را دست نخورده دیدم و بعد از شکستِ مُهر و موم، دیدم پاسخ سؤالات داده شده است»

هنگامی که نماینده نیشابوریان به خراسان بازگشت با تعجب دید کسانی که امام، اموالشان را نپذیرفته به مذهب «فَطحیّه» وارد شده‌اند امّا شطیطه همچنان بر مذهب حقّ خود باقی مانده است. سلام حضرت را به او رسانید و کیسه پول و پارچه کفن را به وی تقدیم کرد و همان طور که امام فرموده بودند، پس از نوزده روز از دنیا رفت. چون شطیطه درگذشت، امام به نیشابور وارد شدند و بر پیکر او نماز گزاردند.

بعد ازنوزده روز بانو شطیطه از دنیا رفت و وقتی این زن مؤمنه (بی بی شطیطه) از دنیا رفت، امام کاظم (علیه السلام)با شتری که داشت کنار پیکرش حضور یافت، و مقدمات دفن او را فراهم ساخت، سپس بر شتر خود سوار شد و رو به صحرا کرد و روانه شد و فرمودند : إِنِّي وَ مَنْ يَجْرِي مَجْرَايَ مِنَ الْأَئِمَّةِ (علیهم السلام)لَا بُدَّ لَنَا مِنْ حُضُورِ جَنَائِزِكُمْ فِي أَيِّ بَلَدٍ كُنْتُمْ. من و دیگر امامان (علیهم السلام)هر کدام در زمان خود باید در مراسم دفن شما در هر شهری که باشید حضور پیدا کنیم، پس در امور خود تقوا پیشه کنید ⁽¹⁾

ام ایمن ومقام کنیزی حضرت زهرا (علیها السلام)

ام ایمن از زنان بسیار بلند مرتبه و عالیقدر صدر اسلام است كه همواره در خدمت خاندان نبوت بود، برکه دختر ثعلبة بن عمرو حبشیه مشهور به ام ایمن از زنان مشهور صحابی و کنیز آزاد شده رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)بود. کنیه او را ام ظباء نیز گفته‌اندکه وجه آن دانسته نیست. وی کنیز عبدالله بن عبدالمطلب بود که به ارث به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)رسید.

هنگامی که آمنه، مادر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)برای زیارت آرامگاه شوهر و نیز دیدار با خویشاوندانش رهسپار یثرب شد، ام ایمن همراه آنان بود. در پی بازگشت از مدینه، آمنه در محلی به نام «ابواء» رحلت کرد و از آن پس پرستاری پیامبر را ام ایمن بر عهده گرفت. وی

همواره همراه رسول خدا بود و ایشان او را مادر خطاب می‌کرد و همانند مادر خود به او احترام می‌گذاشت و می‌گفت: او تنها باقیمانده از خاندان من است

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)پس از ازدواج با حضرت خدیجه (علیها السلام)، ام ایمن را آزاد کرد و او با عبید بن زید خزرجی ازدواج کرد و همراه وی به یثرب رفت و ایمن را به دنیا آورد. شهرت او به ام ایمن نیز از نام همین پسر است

با درگذشت عبید در یثرب، ام ایمن همراه فرزندش ایمن به مکه بازگشت. از آن‌جا که رسول خدا او را از زنان بهشتی و ازدواج با او را مایه شادمانی مشتاقان ازدواج با زنان بهشتی دانست، زید بن حارثه، آزاد شده و پسر خوانده ایشان، با او ازدواج کرد. ثمره این ازدواج،اسامه بود.[

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)اورا از اهل بهشت خواند وفرمود قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): " من سرّه أن یتزوّج امرأة من أهل الجنّة فلیتزوّج أُمّ أیمن " فتزوّجها زید فولدت له أُسامة.هرکس می‌خواهد با زنی از اهل بهشت ازدواج کند با ام ایمن ازدواج کند.

رَوَیَ الروانْدِی فِی الخَرَائِج: «أَنَّ أُمَّ أَیمَنَ لَمَّا تُوُفِّیتْ فَاطِمَةُ حَلَفَتْ أَنْ لَا تَكُونَ بِالْمَدِینَةِ إِذْ لَا تُطِیقُ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى مَوَاضِعَ كَانَتْ بِهَا فَخَرَجَتْ إِلَى مَكَّةَ فَلَمَّا كَانَتْ فِی بَعْضِ الطَّرِیقِ عَطِشَتْ عَطَشاً شَدِیداً فَرَفَعَتْ یدَیهَا و قَالَتْ: یا رَبِّ أَنَا خَادِمَةُ فَاطِمَةَ تَقْتُلُنِی عَطَشاً. فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیهَا دَلْواً مِنَ السَّمَاءِ فَشَرِبَتْ فَلَمْ تَحْتَجْ إِلَى الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ سَبْعَ سِنِینَ وَ كَانَ النَّاسُ یبْعَثُونَهَا فِی الْیوْمِ الشَّدِیدِ الْحَرِّ فَمَا یصِیبُهَا عَطَشٌ»

ترجمه:

راوندی در خرائج روایت کرده: وقتى حضرت فاطمه (علیها السلام)از دنیا رحلت نمود، امّ ایمن سوگند خورد كه در مدینه نماند؛ زیرا طاقت دیدن آن مواضع و محل‌هایى كه حضرت فاطمه (علیها السلام)را در آنجا دیده بود نداشت. از مدینه خارج شد و به سوى مكّه حركت كرد. در بین راه، آب او تمام شد و تشنگى شدیدی بر او غلبه كرد، پس دستان خود را به سوى آسمان بلند كرد و گفت: پروردگارا، من خدمتكار حضرت فاطمه (علیها السلام)هستم. آیا مى‌خواهى مرا به واسطۀ عطش و در حال تشنگى قبض روح کنی؟

در این حال خداوند متعال دلوی آب از آسمان براى او فرستاد. او از آن آب نوشید و هفت سال از آب و غذا بى‌نیاز گردید. به طوریکه مردم او را در روز بسیار گرم به دنبال

كارهایى مى‌فرستادند ولى هرگز تشنه نمى‌شد.⁽¹⁾

نجات شهره نوه فضه خادمه در بیابان

مالک بن دینار گوید: «رَأَیتُ فِی مُوَدَّعِ الْحَجِّ امْرَأَةً ضَعِیفَةً عَلَى دَابَّةٍ نَحِیفَةٍ وَ النَّاسُ ینْصَحُونَهَا لِتَنْكُصَ فَلَمَّا تَوَسَّطْنَا الْبَادِیةَ كَلَّتْ دَابَّتُهَا فَعَذَلْتُهَا فِی إِتْیانِهَا فَرَفَعَتْ رَأْسَهَا إِلَى السَّمَاءِ وَ قَالَتْ: لَا فِی بَیتِی تَرَكْتَنِی وَ لَا إِلَى بَیتِكَ حَمَلْتَنِی فَوَ عِزَّتِكَ وَ جَلَالِكَ لَوْ فَعَلَ بِی هَذَا غَیرُكَ لَمَا شَكَوْتُهُ إِلَّا إِلَیكَ. فَإِذَا شَخْصٌ أَتَاهَا مِنَ الْفَیفَاءِ وَ فِی یدِهِ زِمَامُ نَاقَةٍ فَقَالَ لَهَا: ارْكَبِی فَرَكِبَتْ وَ سَارَتِ النَّاقَةُ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ فَلَمَّا بَلَغْتُ الْمَطَافَ رَأَیتُهَا تَطُوفُ فَحَلَفْتُهَا مَنْ أَنْتِ؟ فَقَالَتْ: أَنَا شُهْرَةُ بِنْتُ مُسْكَةَ بِنْتِ فِضَّةَ خَادِمَةِ الزَّهْرَاءِ.»؛ در موسم حج زن ضعیفى را دیدم كه بر شترى نحیف سوار است. مردم او را نصیحت مى‌كردند كه با آن شتر به صحرا نرود و باز گردد؛ ولى او توجّهى نكرد و همراه بقیۀ مردم به راه افتاد. هنگامى كه مقدارى از راه را در بادیه طى كردیم شترش تحمّل رفتن را از دست داد و ایستاد. او سرش را به سوى آسمان بلند كرد و گفت: خدایا! نه مرا در خانه‌ام گذاشتى و نه به خانۀ خودت رسانیدى. تو را به عزّت و جلالت سوگند اگر كسى غیر از تو این عمل را با من انجام داده بود شكایت او را به سوى تو مى‌آوردم. – مالک گوید:- در این حال ناگهان شخصى نزد او آمد كه شترى ماده به همراه داشت و به آن زن گفت: سوار شو! هنگامى كه وى سوار شتر گردید آن حیوان با سرعت عجیبى حركت كرد. زمانى كه من مشغول طواف خانۀ خدا بودم، آن زن را دیدم كه طواف مى‌كرد. او را سوگند دادم و از او خواستم كه خود را معرفى كند. گفت: من “شهره”، دختر مسكه، دختر فضّه، خادم حضرت فاطمه زهرا – یعنى نوه فضّه- هستم. ⁽²⁾

حاج عباس رشتی وعنایت امام حسین (علیه السلام)

بزرگی در قم هست که قبلا در کربلا امام جماعت صحن آقا اباعبدالله بود. ایشان نقل

می‌کردند آن جایی که من بودم یک حاج عباس رشتی بود عشق امام حسین او را از همه جا بریده بود و به کربلا آورده بود. بچه هایش ازدواج کرده بودند و عیالش هم فوت کرده بود. می‌گوید آخر عمری بروم در آستان امام حسین عمرم را تمام کنم، گاهی هم دستفروشی می‌کرد. می‌رفت در مجلس امام حسین خدمت می‌کرد بیشتر آب به عزادارها می‌داد. آیة الله کاشانی می‌فرمودند: من که به صحن برای نماز می‌آمدم زیلوهای صحن را پهن می‌کرد به ما هم که می‌رسید خیلی احترام می‌کرد آدم قبراق و سرحالی بود. یک روز که روز وفات یکی از امام ها بود من با دوتا از نزدیکانم از خانه بیرون آمدیم برویم در مجلس روضه شرکت کنیم بین راه یکی از وعاظ کربلا به من رسید گفت: فلانی شما حاج عباس رشتی را می‌شناسید؟ گفتم: بله، گفت: می‌دانید ایشان در این شهر غریب است الآن در خانه اش مریض افتاده و کسی را ندارد. گفتم: خبر نداشتم که مریض است. گفت: می‌شود که از او عیادت کنی؟ گفتم: باشد بعد روضه می‌رویم. گفت: نه، اگر برویم روضه ممکن است ایشان از دنیا بروند. گفتم: این قدر وضعش بد است؟ برویم. یک اتاق محقری اجاره کرده بود دیدم حاج عباسی که سرحال بود ضعف کرده و در رخت خواب افتاده، بی جان و بی حال و در حال سکرات است اصلا نمی توانست جواب سلام واجب رابدهد. ما دور بسترش نشستیم یک پیرمردی که رفیقش بود از ایشان پرستاری می‌کرد. به رفقاء گفتیم:

رفقاء برای ما هم همچین روزی هست ما هم یک روز می‌رویم اگر هم ما بهشت و جهنم را ندیدیم اما قبر را که دیدیم مرگ را که دیدیم باور کردیم نه ما بارو نکردیم که یک روزی از همین روزها هم ما می‌رویم در آن لحظه هیچ کس به درد ما نمی خورد الا کارهای خیری که انجام دادیم. بیاییم در طول عمر، آخرتمان را درست کنیم دنیا تمام می‌شود می‌رود ورثه می‌خورند فحش هم می‌دهند می‌گویند چرا کم گذاشتی؟ بیاییم بیدار بشویم.

آیة الله کاشانی می‌فرمودند: یک جرقه ای به ذهن من زد به آن روضه خوان گفتم که الآن بهترین وقت روضه است یکی هم موقع دفن یک مداحی بیاید روضه امام حسین را بخواند چون آن جا شیاطین می‌روند و ملائکه می‌آیند رحمت می‌گیرد. این آقا شروع کرد به روضه خواندن، حاج عباسی که نمی توانست خودش را حرکت بدهد گفت باور کنید با یک قدرت

عجیبی پتو را کنار زد بلند شد مودب نشست با زبان رشتی گفت: «السَّلامُ عَلَیكَ یا رَسُولَ اللَّهِ» (شیخ عباس قمی/ مفاتیح الجنان/1/ ص:56). قربان قدم هایتان بروم من چه لیاقتی داشتم به دیدن من بیایید خاک بر سرم که شما به دیدم من آمدید. «السَّلامُ عَلَیكَ یا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ. آقاجان، اربابم قربان قدم هایتان بروم. همین طور یکی یکی به معصومین سلام داد و تشکر کرد تا رسید به امام زمان (علیه السلام)» السَّلامُ عَلَیكَ یا مَوْلای یا صَاحِبَ الزَّمَانِ» (شیخ عباس قمی/ مفاتیح الجنان/ 1/ ص:116). گفت: قربان قدم هایتان، یک عمری یابن الحسن گفتیم گریه کردیم از امام زمان تشکر کرد بعد روی تختخوابش دراز کشید مثل این که صد سال است که فوت کرده است. لحظه آخر چهارده معصوم به دیدارش آمدند می‌گفت: این قدر این کار ما را منقلب کرد که چهارده معصوم به دیدار حاج عباس رشتی آمدند. من به رفیقش گفتم که جنازه این حاج عباس را بر ندارد. گفت: چرا؟ گفتم: این پیر غلام امام حسین بوده خیلی خیلی پیش خدا ارزش دارد باید به اندازه یک مرجع تقلید تشییع جنازه بشود و تجلیل بشود. گفتند: باشد. آمدم خانه و هیئت های کربلا را خبر کردم به علماء گفتم که درس ها را تعطیل کنید، به بازاری ها گفتم که بازار را ببندید، مثل روز عاشوراء هیئت ها برای عزاداری بیرون آمدند. به متولی حرم زنگ زدم بهترین جای قبر را برایش دادند.

مجلس ختم گرفتیم در یک مجلس ختم که مخصوص طلبه ها بود آیة اللهی که در حرم امام حسین نماز می‌خواند و حدود نود سالش بود و قد خمیده و موهایش همه سفید شده بود عصاء زنان آمد کنار من نشست گفت: امکان دارد مجلس حاج عباس را من منبر بروم. همه دست به دهان شدند گفتیم آقا افتخار می‌کنیم بفرمایید. رفت و بر پله اول منبر نشست و گفت: مردم من که اهل منبر و سخنرانی نیستم ولی خوابی که از این حاج عباس رشتی دیدم برایتان بگویم و پیغام او را به شما برسانم. وقتی آقای کاشانی به من زنگ زد و جریان را به من گفت تلفن را که قطع کردم خیلی گریه کردم گفتم یا امام حسین به دیدم من هم می‌آیی یا نمی آیی؟ به حال خودم خیلی گریه کردم دلم شکست آن قدر گریه کردم که خسته شدم و خوابم برد خواب دیدم که به یکی از باغ های بهشت رفتم، گفتم: این باغ کیست؟ گفتند: این باغ حاج عباس رشتی است. دیدم آن جا حکومتی دارد و سلطنت می‌کند. به خدا قسم گدایی در خانه امام حسین خیلی کارها می‌کند دیدم حاج عباس جوان وزیبا شده است کنار من آمد گفتم: حاج عباس چه خبر؟

گفت: وقتی که من را در قبر گذاشتند و دفن کردند تنها که ماندم قبر من باز و بزرگ شد آقا اباعبدالله به دیدن من آمد و گفت: من تو را تنها نمی گذارم تو خدمتگذار من هستی، من را به این باغ آوردند بعد فرمودند: که این باغ برزخی است این جا باش در قیامت می‌آیم تو را می‌برم در اعلاء درجه بهشت همنشین خودم می‌کنم. بعد به من گفت: آقای سیبویه به مردم بگو جای دیگر نروند هر چه هست در خانه سیدالشهداست همه اختیارات در دست امام حسین است.کل الخیر فی باب الحسین (علیه السلام)⁽¹⁾

فصل پنجم

آرزوی جبرییل:

اشاره

قال رسول‌الله (صلی الله علیه و آله و سلم): یَا عَلِیُّ! تَمَنَّی جَبْرئِیلُ اَنْ یَکُونَ مِنْ بَنِی آدَمَ بِسَبْعِ خِصَالٍ وَ هِیَ الصَّلَوه فِی الْجَمَاعَه وَ مُجَالَسَتُهُ الْعُلَمَاءَ وَالصُّلْحُ بَیْنَ الاِثْنَیْنِ وَ اِکْرَامُ الْیَتِیمِ وَ عِیَادَه الْمَرِیضِ وَ تَشْیِیعُ الْجَنَازه وَ سَقیُ الْمَاءِ فِی الْحَجِّ فَاحْرُصْ عَلَی ذَلِکَ

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند:اى على! جبرئیل براى هفت عمل آرزو كرد كه از بنى آدم باشد: نماز جماعت، همنشینى علما، اصلاح بین مردم، نوازش یتیم، عیادت مریض، تشییع جنازه، آب دادن به حاجیان؛ پس تو در این كارها كوشا باش.⁽¹⁾

1) نماز جماعت

غیر از آثار فردی و اجتماعی نماز جماعت(که به آنها اشاره خواهدشد)پاداش های عظیمی برای آن بیان شده که در اینجا به بعضی ازروایات،اشاره می‌شود. از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)نقل شده که:«مَنْ سَمِعَ النِّدآءَ فَلَمْ يُجِبْهُ مِنْ غَيْر عِلَّةٍ فَلا صَلاةَ لَهُ» نماز کسی که صدای اذان را بشنود و بی دلیل،در نماز جماعت مسلمانان شرکت نکند،ارزشی ندارد.⁽²⁾

در حدیث،تحقیر نماز جماعت،به منزله تحقیر خداوند بشمار آمده است:« وَ مَنْ حَقَّرَهُ فَإِنَّمَا يُحَقِّرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ»⁽³⁾

شرکت دائم در نماز جماعت،انسان را از منافق شدن بیمه می‌کند

و برای هر گامی که به سوی نماز جماعت و مسجد برداشته شود،ثواب و حسنه در نظر گرفته شده است. ⁽⁴⁾

همین که کسی برای شرکت در نماز جماعت از منزل خارج می‌شود،یا در مسجد،در انتظار نماز جماعت به سر می‌برد پاداش کسی را دارد که در این مدت،به نماز مشغول بوده است. ⁽¹⁾

تعداد حاضران در نماز جماعت،هر چه بیشتر باشد،پاداش آن بیشتراست.این کلام رسول خداست که فرمود:«ما كَثُرَ فَهُوَ اَحَبُّ الى اللّه» کنزالعمال،ج 8 ص 258

حدیث جالبی در بیان فضیلت نماز جماعت است که قسمتی از آن در رساله های عملیه هم ذکر شده است.ترجمه تمام حدیث چنین است:

اگر اقتدا کننده 1 نفر باشد،پاداش 150 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کننده 2 نفر باشد،پاداش 600 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کننده 3 نفر باشد،پاداش 1200 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کننده 4 نفر باشد،پاداش 2400 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کننده 5 نفر باشد،پاداش 4800 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کننده 6 نفر باشد،پاداش 9600 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کننده 7 نفر باشد،پاداش 19200 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کننده 8 نفر باشد،پاداش 36400 نماز داده می‌شود.

اگر اقتدا کنندگان و امام جماعت به 10 نفر رسیدند،پاداش 72800 نماز دارد.

ولی،همین که عدد افراد از ده نفر گذشت،حساب آنرا جز خداکسی نمی داند⁽²⁾

در حدیث دیگر است:هر که نماز جماعت را دوست بدارد،خدا وفرشتگان او را دوست می‌دارند.⁽³⁾.

در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)هرگاه افراد نماز جماعت کم می‌شدند، آنحضرت به جستجو و تفقد از افراد می‌پرداخت و می‌فرمود:شرکت درنماز صبح و عشاء،بر منافقان از هر چیز سنگین تر است. ⁽⁴⁾

قرآن نیز،از اوصاف منافقان،بی حالی و کسالت هنگام نماز را بیان کرده است. (وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى)⁽¹⁾

چرا که سحر خیزی و حضور در جماعت مسلمین،آن هم ازراه های دور و در گرما و سرما،نشانه صداقت در ایمان و عشق نمازگزاراست.

حضور در نماز جماعت،خاص یک منطقه نیست.انسان در هر جا که باشد،خوب است به فکر نماز جماعت و حضور در آن و تشویق دیگران باشد.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)در باره اهمیت جماعت،فرمود:

« صَلَاةُ الرَّجُلِ فِي جَمَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِهِ فِي بَيْتِهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)صَلَاةُ يَوْمٍ فَقَالَ صَلَاةٌ وَاحِدَة » ⁽²⁾

یک نماز با جماعت،بهتر از چهل سال نماز فرادی در خانه است.پرسیدند:آیا یک روز نماز؟فرمود:بلکه یک نماز.

و می‌فرمود:صف های نماز جماعت،همانند صف های فرشتگان درآسمان چهارم است.همان مدرک.

اولین نماز جماعتی هم که بر پا شد،به امامت رسول خدا و شرکت حضرت علی (علیه السلام)و جعفر طیار(برادر حضرت علی (علیه السلام))بود.همین که ابوطالب،فرزندش علی (علیه السلام)را دید که به پیامبر اقتدا کرده،به فرزنددیگرش جعفر گفت:تو نیز به پیامبر اکرم اقتدا کن و این جماعت دو سه نفری،پس از نزول آیه «فاصدع بما تؤمر» بود،که فرمان به علنی ساختن دعوت و تبلیغ می‌داد. ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

مَنْ صَلّى خَلْفَ عالِمٍ فَكَأَنَّما صَلّى خَلْفَ رَسُول الله کسی که پشت سر امام عالم نماز بخواند،گویا پشت سر من و حضرت ابراهیم،نماز خوانده است. ⁽⁴⁾

2) مجالست علما

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)مُجَالَسَةُ الْعُلَمَاءِ عِبَادَةٌ وَ النَّظَرُ إِلَى عَلِيٍّ عِبَادَةٌ وَ النَّظَرُ إِلَى الْبَيْتِ عِبَادَةٌ وَ النَّظَرُ إِلَى الْمُصْحَفِ عِبَادَةٌ وَ النَّظَرُإِلَى الْوَالِدَيْنِ عِبَادَةٌ

امام رضا (علیه السلام)فرمودند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرموده اند: همنشینی با علما عبادتست ونظر کردن به علی (علیه السلام)عبادت است. نگاه به خانه ی خدا عبادت است و نگاه به قرآن عبادت است و نیز نگاه به والدین عبادت است⁽¹⁾

قالَ رَسولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم):

قال : يَا عَلِىُّ : خَمسَة تُنَوِّرُ القَلبَ : کَثرَةُ قِرائَةُ «قُل هُوَ اللهُ اَحَد» وَ قِلَّةُ الکَلامِ وَ مُجالَسَةُ العُلَماءِ وَ الصَّلاةُ فِى اللَّيلِ وَ المَشىِ اِلَى المَساجِدِ؛

یا على ! پنج چیز دل را نورانى مى کند: کثرت تلاوت سوره «قل هو الله احد»،کم گویى، مجالست با علما، نماز شب و گام برداشتن به سوى مسجد.⁽²⁾

پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرمایند:

مَثَلُ اَلَّذِي يُعَلِّمُ اَلْخَيْرَ وَ لاَ يَعْمَلُ بِهِ مَثَلُ اَلسِّرَاجِ يُضِيءُ لِلنَّاسِ وَ يُحْرِقُ نَفْسَهُ ؛

حکایت دانشمندى که مردم را تعلیم دهد و خویشتن را فراموش کند چون چراغ است که مردم را روشن کند و خویش را بسوزاند.⁽³⁾

پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرمایند:

رَكْعَةٌ يُصَلِّيهَا اَلْفَقِيهُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ أَلْفَ رَكْعَةٍ يُصَلِّيهَا اَلْعَابِدُ؛

دو رکعت نماز دانشمند بهتر از هفتاد رکعت غیر دانشمند است.⁽⁴⁾

پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرمایند:

اِذَا اجْتَمَعَ الْعالِمُ وَ الْعابِدُ فَقِیلَ لِلْعابِدِ اُدْخُلِ الْجَنَّةَ وَ تَنَعَّمْ بِعِبادَتِکَ وَ قِیلَ لِلْعالِمِ قِفْ هُنا

فَاشْفَعْ مَنْ اَحْبَبْتَ فَاِنَّکَ لاتَشْفَعُ اَحَداً اِلاّ شَفَعْتُ (اَیْ قَبِلْتُ) فَقامَ مَقامَ الاْنْبِیاءِ؛

وقتى عالم و عابد بر صراط اجتماع کنند به عابد گویند به بهشت درآى و از عبادت خویش بهرمند شو و به عالم گویند اینجا بایست و براى هر که می‌خواهى شفاعت کن زیرا هر که را شفاعت کنى شفاعت تو پذیرفته خواهد شد آنگاه عالم در صف پیامبران می‌ایستد.⁽¹⁾

امام علی (علیه السلام)فرمودند:

یک ساعت در محضر علماء نشستن - که انسان را به مبدأ و معاد آشنا سازند - از هزار سال عبادت نزد خداوند محبوب تر خواهد بود. توجّه و نگاه به عالِم از إعتکاف و یک سال عبادت - مستحبّی - در خانه خدا بهتر است. زیارت و دیدار علماء، نزد خداوند از هفتاد مرتبه طواف اطراف کعبه محبوب تر خواهد بود، و نیز افضل از هفتاد حجّ و عمره قبول شده می‌باشد. همچنین خداوند او را هفتاد مرحله ترفیعِ درجه می‌دهد و رحمت و برکت خود را بر او نازل می‌گرداند، و ملائکه شهادت می‌دهند به این که او اهل بهشت است.⁽²⁾

قال رَسُولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم):

اَلْعالِمُ بَیْنَ الْجُهّالِ کَالْحَی بَیْنَ الاْمْواتِ، وَ إنَّ طالِبَ الْعِلْمِ یَسْتَغْفِرُلَهُ کُلُّ شَیء حَتّی حیتانِ الْبَحْرِ، وَ هَوامُّهُ، وَ سُباعُ الْبَرِّ وَ أنْعامُهُ، فَاطْلُبُوا الْعِلْمَ، فَإنّهُ السَّبَبُ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ، وَ إنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِ مُسْلِم؛

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند:

دانشمندی که بین گروهی نادان قرار گیرد همانند انسان زنده ای است بین مردگان، و کسی که در حال تحصیل علم باشد تمام موجودات برایش طلب مغفرت و آمرزش می‌کنند، پس علم را فرا گیرید چون علم وسیله قرب و نزدیکی شما به خداوند است، و فراگیری علم، بر هر فرد مسلمانی فریضه است.⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام)می‌فرمایند:

اَلصَّلاَةُ خَلْفَ اَلْعَالِمِ بِأَلْفِ رَكْعَةٍ؛

نماز در پشت سر یک عالم برابر هزار رکعت است.⁽¹⁾

قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم):

النَّظَرُ إِلَى الْعَالِمِ عِبَادَةٌ، وَ النَّظَرُ إِلَى الْإِمَامِ الْمُقْسِطِ عِبَادَةٌ، وَ النَّظَرُ إِلَى الْوَالِدَيْنِ بِرَأْفَةٍ وَ رَحْمَةٍ عِبَادَةٌ، وَ النَّظَرُ إِلَى أَخٍ تَوَدُّهُ فِي اللَّهِ (عَزَّ وَ جَلَّ) عِبَادَةٌ؛

نگریستن به دانشمند عبادت است، نگریستن به پیشوای دادگر عبادت است، نگاه دلسوزانه و مهرآمیز به پدر و مادر عبادت است و نگریستن به برادری که برای خدای عزوجل دوستش داری عبادت است.⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام):

إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً زَهَّدَهُ فِي الدُّنْيَا وَ فَقَّهَهُ فِي الدِّين ؛

چون خدا خیر بنده ای خواهد، او را در دین دانشمند کند.⁽³⁾

حضرت رسوا اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرمایند:

زمانى بر امّت من خواهد آمد که مردم از علماء گریزان شوند، همان طورى که گوسفند از گرگ گریزان است، خداوند چنین جامعه‌اى را به سه نوع عذاب مبتلا مى‌گرداند:

1 - برکت و رحمت خود را از اموال ایشان برمى‌دارد.

2 - حکمفرمائى ظالم و بى مروّت را بر آن ها مسلّط مى‌گرداند.

3 - هنگام مرگ و جان دادن، بى‌ایمان از این دنیا خواهند رفت.⁽⁴⁾

امام على (علیه السلام):

هَلَکَ خُزّانُ الأموالِ وهُم أحیاءٌ، والعُلَماءُ باقونَ ما بَقِیَ الدَّهرُ، أعیانُهُم مَفقودَةٌ، وأمثالُهُم فی القُلوبِ مَوجودَةٌ ؛

مال اندوزان، با آن که زنده‌اند مرده‌اند و اهل علم، تا دنیا هست زنده‌اند. پیکرهایشان

از میان مى‌رود، اما یادشان در دلها هست.⁽¹⁾

رسولُ اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم):

مَنِ استَقبَلَ العُلَماءَ فقَدِ استَقبَلَنی، ومَن زارَ العُلَماءَ فقَد زارَنی،ومَن جالَسَ العُلَماءَ فقَد جالَسَنی، ومَن جالَسَنی فَکأنَّما جالَسَ رَبّی ؛

هر که به استقبال دانشمندان رود، مرا استقبال کرده است و هرکه به دیدار دانشمندان رود، مرا دیدار کرده است و هرکه با دانشمندان نشیند، با من نشسته است و هر که با من نشیند، چنان است که با پرودگار من همنشینى کرده باشد.⁽²⁾

امام على (علیه السلام):

مَن وَقَّرَ عالِما فقَد وَقَّرَ رَبَّهُ ؛

هر که دانشمندى را احترام نهد خدا را احترام کرده است.⁽³⁾

بواسطه عالمی بلااز امتی و قومی دفع می‌شود:

ذکریا بن آدم :به حضرت رضا (علیه السلام)عرض کردم مایلم از میان فامیل و خویشاوندان خود خارج شوم مردم نادان زیاد شده اند. فرمود: این کار را نکن بلا از اهل قم بواسطه تو دفع می‌شود همان طوری که از اهالی بغداد بواسطه حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام)دفع می‌شود.؛ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ آدَمَ قَالَ قُلْتُ لِلرِّضَا (علیه السلام)إِنِّی أُرِیدُ الْخُرُوجَ عَنْ أَهْلِ بَیْتِی فَقَدْ کَثُرَ السُّفَهَاءُ فَقَالَ لَا تَفْعَلْ فَإِنَّ أَهْلَ قُمَّ یُدْفَعُ عَنْهُمْ بِکَ کَمَا یُدْفَعُ عَنْ أَهْلِ بَغْدَادَ بِأَبِی الْحَسَنِ (علیه السلام)⁽⁴⁾

وهمچنین درجریان حضرت یونس که تقاضای عذاب برای امتش کرد،عالمی آنهارا نجات داد.

یونس (علیه السلام)به قوم خود گفته بود كه عذاب الهی در روز چهارشنبه نیمه ماه شوّال بعد از طلوع خورشید نازل می‌شود، ولی قوم، او را دروغگو خواندند و او را از خود راندند و او نیز همراه عابد (تنوخا) از شهر بیرون رفت، ولی «روبیل» كه عالمی حكیم از خاندان نبوّت بود

در میان قوم باقی ماند. هنگامی كه ماه شوال فرا رسید، روبیل بالای كوه رفت و با صدای بلند به مردم اطّلاع داد و فریاد زد:

نجات حضرت یونس (علیه السلام)و قوم او

نقش دانشمند حكیم در نجات قوم از بلای حتمی

اشاره

یونس (علیه السلام)به قوم خود گفته بود كه عذاب الهی در روز چهارشنبه نیمه ماه شوّال بعد از طلوع خورشید نازل می‌شود، ولی قوم، او را دروغگو خواندند و او را از خود راندند و او نیز همراه عابد (تنوخا) از شهر بیرون رفت، ولی «روبیل» كه عالمی حكیم از خاندان نبوّت بود در میان قوم باقی ماند. هنگامی كه ماه شوال فرا رسید، روبیل بالای كوه رفت و با صدای بلند به مردم اطّلاع داد و فریاد زد:

«ای مردم! موعد عذاب نزدیك شد، من نسبت به شما مهربان و دلسوز هستم، اكنون تا فرصت دارید استغفار و توبه كنید تا خداوند عذابش را از سر شما برطرف كند.»

مردم تحت تأثیر سخنان روبیل قرار گرفته و نزد او رفتند و گفتند: «ما می‌دانیم كه تو فردی حكیم و دلسوز هستی، به نظر تو اكنون ما چه كار كنیم تا مشمول عذاب نگردیم؟»

روبیل گفت: كودكان را همراه مادرانشان، به بیابان آورید و آنها را از همدیگر جدا سازید، و همچنین حیوانات را بیاورید و بچه‌هایشان را از آنها جدا كنید، و هنگامی كه طوفان زرد را از جانب مشرق دیدید، همه شما از كوچك و بزرگ، صدا به گریه و زاری بلند كنید و با التماس و تضرّع، توبه نمایید و از خدا بخواهید تا شما را مشمول رحمتش قرار دهد...

همه قوم سخن روبیل را پذیرفتند هنگام بروز نشانه‌های عذاب، همه آنها صدا به گریه و زاری و تضرّع بلند كردند و از درگاه خدا طلب عفو نمودند. ناگاه دیدند هنگام طلوع خورشید، طوفان زرد و تاریك و بسیار تندی وزیدن گرفت، ناله و شیون و استغاثه انسانها و حیوانات و كودكانشان از كوچك و بزرگ برخاست و انسانها حقیقتاً توبه كردند.

روبیل نیز شیون آنها را می‌شنید و دعا می‌كرد كه خداوند عذاب را از آنها دور سازد. خداوند

توبه آنها را پذیرفت و به اسرافیل فرمان داد كه طوفان عذاب آنها را به كوههای اطراف وارد سازد. وقتی مردم دیدند عذاب از سر آنها برطرف گردید به شكر و حمد خدا پرداختند، روز پنجشنبه یونس و عابد، جریان رفع عذاب را دریافتند، یونس به سوی دریا رفت و از نینوا دور شد و سرانجام سوار بر كشتی شده و در آن جا ماهی بزرگ او را بلعید (كه در داستان قبل ذكر شد) و تنوخا (عابد) به شهر بازگشت و نزد روبیل آمد و گفت: «من فكر می‌كردم به خاطر زهد بر تو برتری دارم، اكنون دریافتم كه علم همراه تقوا، بهتر از زهد و عبادت بدون علم است.» از آن پس عابد و عالم رفیق شدند و بین قوم خود ماندند و آنها را ارشاد نمودند. ⁽¹⁾

3) الصلح بین الاثنین:صلح آشتی بین دونفر

در آیه 10 حجرات سوره می‌فرماید:

(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَینَ أَخَوَیكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ)

همانا مسلمان ها با هم برادرند پس میان دوبرادر خود صلح و آشتی

بر قرار کنید و تقوای الهی پیشه کنید بلکه رستگار شوید.⁽²⁾

سوره نساء

(لا خَیرَ فی كَثیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَینَ النَّاسِ وَ مَنْ یفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتیهِ أَجْراً عَظیماً) در بسیارى از (جلسات و) سخنان درگوشى آنان، خیرى نیست، مگر (سخن) كسى كه به صدقه یا كار نیك یا اصلاح و آشتى میان مردم فرمان دهد و هر كس براى كسب رضاى خدا چنین كند پس به زودى او را پاداشى بزرگ خواهیم داد.⁽³⁾

سوره نساء

(وَ لَنْ تَسْتَطیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَینَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمیلُوا كُلَّ الْمَیلِ فَتَذَرُوها

كَالْمُعَلَّقَةِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحیماً) شما هرگز نمی‌توانید (از نظر محّبت قلبی) در میان زنان، عدالت برقرار کنید، هر چند کوشش نمایید! ولی تمایل خود را بکلّی متوجّه یک طرف نسازید که دیگری را بصورت زنی که شوهرش را از دست داده درآورید! و اگر راه صلاح و پرهیزگاری پیش گیرید، خداوند آمرزنده و مهربان است. ⁽¹⁾

(یسئلونک عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَینِكُمْ وَ أَطیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُإِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ) (اى پیامبر!) از تو درباره‌ى انفال (غنائم جنگى و اموال عمومى) مى‌پرسند (كه از آن كیست؟) بگو: انفال، از آنِ خدا و پیامبر است. پس، از خداوند پروا كنید و (روابط) میان خودتان را اصلاح كنید و اگر ایمان دارید، از خدا و رسولش اطاعت كنید.⁽²⁾

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم):

مَن مَشی فی صُلحٍ بَینَ اِثنینِ صلّی عَلَیهِ مَلائِكَةُ اللهِ حتّی یرجِعَ و اُعطِی أَجرَ لَیلَةِ القَدرِ.

کسی که در راه صلح و آشتی میان دو نفر گام برمی دارد تا زمانی که مراجعت کند فرشتگان خدا همواره بر او درود می‌فرستند و اجر و پاداش شب قدر هم به او عطا می گردد.

امام جعفر صادق (علیه السلام)⁽³⁾

ما عَمِلَ امْرُوءٌ عَمَلاً بَعدَ اِقامَةِ الفَرائِضِ خَیراً مِنْ اِصلاحٍ بَینَ النّاسِ، یقولُ خَیراً وَ ینمی خَیراً.

هیچ عملی برای انسان بعد از ادای واجبات بهتر و والاتر از اصلاح و سازش دادن میان مردم نیست، همواره سخنش نیكو و همواره كاربرد نیكو و پرباری به همراه خواهد داشت⁽⁴⁾

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم):

مَن مَشی فی اِصلاحٍ بَینَ اِمرَأَةٍ وَ زَوجِها اَعطاهُ اللهُ تعالی أَجرَ اَلفِ شَهیدٍ قُتِلوا فی سبیلِ الله حَقّاً.

هر کس برای سازش دادن میان زن و شوهر قدم بردارد خداوند متعال ثواب هزار شهیدی

که به حقیقت در راه خدا به شهادت رسیده‌اند به وی عطا خواهد فرمود. ⁽¹⁾

حضرت علی (علیه السلام)در وصیت نامه خود به فرزندان و همه کسانی که گفته او به آنها می‌رسد، توصیه می‌کند:

«أُوصِیکمَا وَ جَمِیعَ وَلَدِی وَ أَهْلِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کتَابِی بِتَقْوَى اللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِکمْ وَ صَلَاحِ ذَاتِ بَینِکم»

شما و همه فرزندانم و کسانم و آن را که نامه من بدو رسد سفارش می‌کنم به ترس از خدا و آراستن کارها و آشتی با یکدیگر که من از جد شما شنیدم که می‌گفت: آشتی دادن میان مردمان، بهتر است از نماز و روزه سالیان.⁽²⁾

4) واکرام الیتیم: و اکرام کردن یتیم:

در قرآن مجید درباره ایتام آیات متعددی دیده می‌شود كه در پاره ای از آیات، بی اعتنایی به یتیمان را علامت كفر و نفاق می‌شمارد و می‌فرماید :

(أَ رَأَیتَ الَّذِی یكَذِّبُ بِالدِّینِ فَذلِكَ الَّذِی یدُعُّ الْیتِیمَ)⁽³⁾

آیا دیدی آن را كه دین و روز قیامت را دروغ می‌پندارد، پس او كسی است كه یتیم را از خود می‌راند.

و در جای دیگر می‌فرماید:

(كَلاَّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْیتِیمَ وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْكِینِ)⁽⁴⁾

چنان نیست كه شما خیال می‌كنید بلكه شما یتیمان را گرامی نمی دارید و یكدیگر را بر اطعام مستمندان تشویق نمی كنید.

و می‌فرماید:

(وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبى وَ الْیتامى وَ الْمَساكِینِ) ⁽¹⁾

(و به یاد آورید) زمانی را كه از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم كه جز خداوند یگانه را نپرستید و نسبت به پدر و مادر و نزدیكان و یتیمان و بینوایان نیكی كنید....

نظری به روایات

روایاتی كه از پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)و ائمه معصومین (علیهم السلام) در این باره رسیده فراوان است. در این احادیث، ضمن توصیه نسبت به یتیمان، آثار نیك و اجر و پاداش عظیمی را در این مورد نوید می‌دهد كه تنها به ذكر چند مورد از این آثار اكتفا می‌كنیم :

رسول گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

« مَنْ كَفَلَ يَتِيماً وَ كَفَلَ نَفَقَتَهُ، كُنْتُ أَنَا وَ هُوَ فِي الْجَنَّةِ كَهَاتَيْنِ. وَ قَرَنَ بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ الْمُسَبِّحَةِ وَ الْوُسْطَى.»

كسی كه یتیمی را سرپرستی كند و عهده دار نفقه و مخارج او گردد من و او در بهشت پهلوی یكدیگر هستیم. سپس انگشت سبّابه و انگشت وسطی را پهلوی هم گذاشت و فرمود: مانند این دو كه پهلوی یكدیگرهستند.⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام)فرمود:

« مَنْ أَرَادَ أَنْ يُدْخِلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي رَحْمَتِهِ وَ يُسْكِنَهُ جَنَّتَهُ فَلْيُحْسِنْ خُلُقَه ...وَ لْيَرْحَمِ الْيَتِيم.»

كسی كه بخواهد مشمول رحمت خداوند گردد و وارد بهشت شود... باید نسبت به یتیمان دلسوز و مهربان باشد.⁽³⁾

پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

« أتحِبُّ أن يلينَ قلبُك وتُدرِكُ حاجتَك ارحَمِ اليتيمَ وامسَحْ رأسَه وأطعِمه من طعامِك يلِنْ قلبُك وتُدرِكْ حاجتَك.»

آیا دوست داری دلت نرم و آرزویت برآورده شود؟ (آنگاه فرمود:) بر یتیم ترحّم كن و

دست محبّت بر سر او بكش و از غذای خود به او بخوران تا قلبت نرم و حاجتت روا گردد.⁽¹⁾

در حدیثی از رسول اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌خوانیم:

« وَالَّذِی نَفْسِی بِیدِهِ لاَیلِی مُسْلِمٌ یتِیماً فَیحَسِّنُ وَلاَیتَهُ وَ یضَعُ یدَهُ عَلَی رَأْسِهِ اِلاَّ رَفَعَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِكُلِّ شَعْرَۀٍ دَرَجَۀً وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ شَعْرَۀٍ حَسَنَۀً وَ مَحَا عَنْهُ بِكُلَّ شَعْرَۀٍ سَیئَۀً؛.»

سوگند به كسی كه جانم در قبضه قدرت اوست، هر مسلمانی كه سرپرستی یتیمی را به عهده بگیرد وبخوبی از عهده ولایت و سرپرستی آن یتیم برآید و دست محبّت بر سر او بكشد به عدد هر مویی كه از زیر دستش می‌گذرد خداوند متعال یك درجه مقام او را بالا می‌برد و یك ثواب در نامه عمل وی می‌نویسد و یك گناه از او كم می‌كند.⁽²⁾

ناراحتی كودكان یتیم چندان مهم است كه پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرماید:

«... اذا بَكَيَ الْيَتيمَ وَقَعَتْ دُمُوعُهُ في كفِّ الرَّحْمنِ وَ يَقُولُ تَعالي: مَنْ أَبْكي هذا الْيَتيمَ الّذي وارَيْتُ والدَهُ في التُّرابِ مَنْ اَسْكَتَهُ فَلَهُ الْجَنَّةُ

... هرگاه كودك یتیمی گریه كند اشكهای او در كف پر مهر و محبّت خداوند رحمان می‌ریزد و خدای تعالی می‌فرماید: چه كسی این یتیمی كه پدرش را از دست داده (و اكنون زیر خاك آرمیده) به گریه درآورده است؟ هر كس او را آرام كند بهشت از آن اوست (:پاداش او بهشت است).⁽³⁾

در حدیثی دیگر فرمود:

هنگامی كه كودك یتیم گریه می‌كند عرش خدا به لرزه در می‌آید. خداوند به فرشتگانش می‌فرماید: ای ملائكه من! چه كسی این یتیم را كه پدرش در خاك پنهان شده است به گریه درآورد؟ ملائكه می‌گویند: خدایا! تو آگاه تری. خداوند می‌فرماید: ای ملائكه من! شما را گواه می‌گیرم كه هر كس گریه او را خاموش و قلبش را خشنود كند من روز قیامت او را خشنود خواهم كرد.⁽⁴⁾

وصیت امیرمؤمنان (علیه السلام)نزدیك شهادت

اشاره

« اللَّهَ اللَّهَ فِي الْأَيْتَامِ فَلَا تُغَيِّرُوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لَا تُضَيِّعُوا مَنْ بِحَضْرَتِكُم

خدا را خدا را در مورد یتیمان، نكند آنها گاهی سیر و گاهی گرسنه بمانند، نكند آنها در حضور شما در اثر عدم رسیدگی از بین بروند....⁽¹⁾

5) وعیادة المریض: و عیادت بیمار:

پاداش عیادت

1. رحمت الهی

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرموده است: «مَنْ عَادَ مَرِیضاً فَإِنَّهُ یخُوضُ فِی الرَّحْمَةِ وَ أَوْمَأَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)إِلَى حَقْوَیهِ فَإِذَا جَلَسَ عِنْدَ الْمَرِیضِ غَمَرَتْهُ الرَّحْمَۀُ؛ هر كس بیمارى را عیادت كند، در رحمت خدا فرو مى‌رود. [در این هنگام] حضرت به اطراف خود اشاره فرمودند (كنایه از اینكه همان‌گونه كه فضا مرا فرا گرفته، رحمت خداوند او را فرا گیرد). پس هر گاه عیادت‌كننده، نزد بیمار بنشیند رحمت الهی او را فرا مى‌گیرد.»⁽²⁾

آن بزرگوار، در روایتی دیگر این رحمت الهی را همواره با عیادت‌كننده همراه می‌داند تا آن شخص به همان محل باز گردد.

2. همراهی فرشتگان در قبر

امام باقر (علیه السلام)فرموده است: «كَانَ فِیمَا نَاجَى اللَّهُ بِهِ مُوسَى (علیه السلام)رَبَّهُ أَنْ قَالَ یا رَبِّ أَعْلِمْنِی مِمَّا بَلَغَ مِنْ عِیادَةِ الْمَرِیضِ مِنَ الْأَجْرِ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ أُوَكِّلُ بِهِ مَلَكاً یعُودُهُ فِی قَبْرِهِ إِلَى مَحْشَرِهِ؛ از جمله فرازهایى كه در مناجات حضرت موسى (علیه السلام)با پروردگار وجود داشت این بود كه پروردگارا! آنچه از پاداش به عیادت‌كننده مریض می‌رسد به من تعلیم بفرما! خداى عزّ و جل

فرمود: فرشته‌اى را در قبر بر او (عیادت‌كننده) مى‌گمارم كه تا روز محشر از او [سركشی و] عیادت کند.»⁽¹⁾

3. طلب آمرزش فرشتگان

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرماید: «مَنْ عَادَ مَرِیضاً نَادَاهُ مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ بِاسْمِهِ یا فُلَانُ طِبْتَ وَ طَابَ لَكَ مَمْشَاكَ بِثَوَابٍ مِنَ الْجَنَّههر كس بیمارى را عیادت كند، یک منادی از آسمان او را به اسم می‌خواند: ای فلانی! خوش باش! و گام برداشتنت به پاداش بهشت گوارایت باد!»⁽²⁾

4. نوعی صدقه

در اسلام، موارد متعددی به عنوان صدقه معرفی شده است. یكی از آنها عیادت بیمار است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)می‌فرمود: «عِیادَتُكَ الْمَرِیضَ صَدَقَة؛(38) عیادت بیمار، نوعی صدقه است.»⁽³⁾

5. استجابت دعای بیمار در حق عیادت كننده

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)تأکید می‌کند كه از بیمار بخواهید برایتان دعا کند؛ چنان كه می‌فرماید: «وَ مَنْ عَادَ مَرِیضاً فِی اللَّهِ لَمْ یسْأَلِ الْمَرِیضُ لِلْعَائِدِ شَیئاً إِلَّا اسْتَجَابَ لَه؛ هر كس برای خدا بیماری را عیادت کند، مریض برای عیادت‌كننده چیزی نمی‌خواهد؛ مگر اینكه خداوند در حق او (عیادت‌كننده) مستجاب می‌کند.» به همین علت در سخنان معصومان (علیه السلام)سفارش شده است كه از بیماران بخواهید تا برایتان دعا کنند. ⁽⁴⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرموده است: «یعَیرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْداً مِنْ عِبَادِهِ یوْمَ الْقِیامَةِ فَیقُولُ عَبْدِی مَا مَنَعَكَ إِذَا مَرِضْتُ أَنْ تَعُودَنِی فَیقُولُ سُبْحَانَكَ سُبْحَانَكَ أَنْتَ رَبُّ الْعِبَادِ لَا تَأْلَمُ وَ لَا تَمْرَضُ

فَیقُولُ مَرِضَ أَخُوكَ الْمُؤْمِنُ فَلَمْ تَعُدْهُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَوْ عُدْتَهُ لَوَجَدْتَنِی عِنْدَهُ ثُمَّ لَتَكَفَّلْتُ بِحَوَائِجِكَ فَقَضَیتُهَا لَكَ وَ ذَلِكَ مِنْ كَرَامَةِ عَبْدِی الْمُؤْمِنِ وَ أَنَا الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ؛خداوند متعال در روز قیامت بنده‌اى از بندگان خود را سرزنش و ملامت می‌فرماید. آن گاه [خطاب به او] می‌فرماید: ای بنده من! چه چیز مانع شد هنگامی كه مریض بودم به عیادت من نیایی؟ او می‌گوید: منزهی تو و تو پروردگار بندگان هستی، ناراحتی به تو اصابت نمی‌كند و مریض نمی‌شوی. خدای عزّوجلّ می‌فرماید: برادر مؤمن تو بیمار شده بود و تو او را عیادت نكردی. به عزت و جلالم قسم! اگر او را عیادت كرده بودی من را در آنجا می‌یافتی؛ سپس من متكفل خواسته‌هایت می‌شدم و آنها را برایت برآورده می‌كردم. و این به سبب كرامت بندۀ مؤمنم است و من رحمان و بخشایشگر هستم.»⁽¹⁾

6. تشییع جنازه

ثواب تشییع جنازه

ابو جارود از امام محمّد باقر (علیه السلام)روایت كرده است كه فرمود: از جمله فرازهایى كه در مناجات حضرت موسى (علیه السلام)با پروردگار وجود داشت این بود كه: پروردگارا! ثواب و پاداش كسى كه بیمارى را عیادت كند چیست؟ خداى عزّ و جل فرمود: فرشته‌اى را در قبر بر او (عیادت‌كننده)مى‌گمارم كه تا روز محشر از او عیادت كند. موسى (علیه السلام)عرض كرد: پروردگارا! پاداش كسى كه مردگان را غسل مى‌دهد چیست؟ فرمود: او را از آلودگى گناهانش مى‌شویم، تا همانند روزى كه از مادر زاده شده است پاک و پاكیزه باشد.

حضرت موسى (علیه السلام)باز پرسید: پروردگارا! پاداش كسى كه جنازه مرده‌اى را تشییع مى‌كند، چیست؟ خداوند فرمود: فوجى از فرشتگانم را به همراه پرچم هائى بر آنان مى‌گمارم، كه از گورشان تا محشر بدرقه كنند. موسى (علیه السلام)باز پرسید: پروردگارا! پاداش كسى كه خانواده داغدارى را تسلیت و دلدارى دهد، چیست؟ خداوند فرمود: در سایه خود بر سر او

مى‌گسترانم در آن روزى كه سایه‌اى جز سایه لطف و بخشش من نیست. پاداش نیكی ها و كیفر گناهان. ⁽¹⁾

پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: هرگاه كسى جنازه اى را تشییع كند، به هر قدمى كه برمى دارد ثواب صد هزار هزار حسنه در نامه عملش ثبت و صد هزار هزار گناه از نامه عملش محو مى شود و صد هزار هزار درجه برایش بالا مى رود. و اگر به نمازش شركت كند صد هزار هزار فرشته به تشییع جنازه خودش شركت مى كنند و براى او طلب مغفرت مى نمایند و چنانچه تا دفن میت بماند همان فرشته ها تا روز قیامت براى او طلب آمرزش مى كنند.

ابن شهرآشوب از موسى بن سیار روایت مى كند كه گفت: من و حضرت على بن موسى الرضا (علیه السلام)موقعى كه به دیوارهاى طوس نزدیك شدیم من صداى شیون و فغانى شنیدم وقتى به دنبال آن صدا رفتیم ناگاه با جنازه اى مواجه شدیم، در این اثنا دیدم مولاى من حضرت على بن موسى الرضا (علیه السلام)پا از ركاب تهى كرد و از اسب پیاده شد نزد آن جنازه رفت و آن را بلند كرد و به نحوى خود را به جنازه چسباند كه برِه نوزاد، خود را به مادر مى چسباند.

پس از این جریان آن حضرت متوجه من شد و فرمود: اى موسى كسى كه جنازه اى از دوستان ما را تشییع نماید به نحوى از گناه خارج مى شود كه گویا تازه از مادر متولد شده باشد.

همین كه آن جنازه را نزدیك قبر بر روى زمین نهادند دیدم حضرت رضا (علیه السلام)متوجه آن میت شد و مردم را كنار زد تا خویش را به جنازه رسانید و دست مبارك خود را بر سینه آن میت نهاد و به او فرمود: اى فلان بن فلان! مژده باد تو را به بهشت، بعد از این ساعت وحشت و ترسى از براى تو نخواهد بود.

من به حضرت رضا گفتم: آیا شما این میت را مى شناسى در صورتى كه تا كنون در این سرزمین نیامده‌اى؟!

فرمود: اى موسى! آیا نمى دانى كه اعمال شیعیان ما هر صبح و شام بر ما عرضه خواهد شد؟ چنانچه تقصیر و گناهى از ایشان به نظر ما برسد از خداى رؤف مى خواهیم كه او را

عفو فرماید و اگر عمل خوبى از او به نظر ما برسد از خداى سبحان تقاضا مى كنیم كه اجر و پاداشى به او عطا فرماید!⁽¹⁾

همچنین علی بن ابیطالب (علیه السلام)می‌فرمایند: اَوَّلُ ما یُتحَفُ بِهِ المُؤمِنُ قیِ قَبرِه أن یُغفَرَ لِمَن تَبعَ جَنازَتَهُ؛ نخستین تحفه ای که در قبر به شخص مؤمن داده می‌شود این است کسانی که جنازه ی او را تشییع کرده اند آمرزیده می‌شوند⁽²⁾

تَشییعُ الجَنازَةِ

رسولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): إنّ أوّلَ ما یجازى بهِ المؤمنُ بعدَ مَوتهِ أن یغفَرَ لجَمیعِ مَن تَبِعَ جَنازَتَهُ.

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: نخستین پاداشى كه بعد از مرگ مؤمن به او داده مى‌شود، این است كه همه تشییع كنندگان جنازه‌اش آمرزیده مى‌شوند.⁽³⁾

عنه (صلی الله علیه و آله و سلم): سِرْ سَنتَینِ بِرَّ والِدَیكَ، سِرْ سَنةً صِلْ رَحِمَكَ، سِرْ مِیلًا عُدْ مَریضاً، سِرْ مِیلَینِ شَیعْ جَنازَةً.

براى نیكى به پدر و مادرت، مسافت دوساله بپیما. براى به جا آوردن صله رحم، مسافت یك ساله بپیما.⁽⁴⁾

عنه (صلی الله علیه و آله و سلم): ما مِن مَیتٍ یوضَعُ على سَریرِهِ فَیخطا بهِ ثلاثَ خُطاً إلّانادى بصَوتٍ یسمَعُهُ مَن یشاءُ اللَّهُ: یا إخوَتاهُ! ویا حَمَلةَ نَعشاهُ! لا تَغُرَّنَّكُمُ الدُّنیا كما غَرَّتنی! ولا یلعَبَنَّ بكُمُ الزَّمانُ كما لَعِبَ بِی! أترُكُ ما تَرَكتُ لذُرِّیتی ولایحمِلونَ عنّی خَطیئتی، وأنتُم تُشَیعونی ثُمّ تَترُكونی والجَبّارُ یخاصِمُنی. همان

هیچ مرده‌اى نیست كه در تابوتش نهاده و سه گام برده شود، مگر اینكه با صدایى، كه هر كس كه خدا بخواهد آن را مى‌شنود، صدا مى‌زند: اى برادران! اى تابوت كشان! زنهار كه دنیا شما را چون من نفریبد! و روزگار شما را نیز چون من بازى ندهد! براى بازماندگانم مال و منال برجاى گذاشتم، در حالى كه آنان بار گناهى از مرا به دوش خود نمى‌كشند و شما نیز

مرا تشییع مى‌كنید و سپس تنهایم مى‌گذارید و خداوند جبّار از من حساب مى‌كشد.⁽¹⁾

الإمامُ الباقرُ (علیه السلام): إذا ادخِلَ المؤمنُ قَبرَهُ نُودی: ألا إنّ أوّلَ حِبائكَ الجَنَّةُ، وحِباءَ مَن تَبِعَكَ المَغفِرَةُ.

چون مؤمن در گور خود نهاده شود، او را ندا آید: هان! نخستین هدیه به تو بهشت است و هدیه كسانى كه تشییعت كرده اند، آمرزش.⁽²⁾

عنه (علیه السلام): مَن شَیعَ جَنازَةَ امرئٍ مُسلمٍ اعطِی یومَ القِیامَةِ أربَعَ شَفاعاتٍ، ولَم یقُلْ شیئاً إلّاقالَ المَلَكُ: ولَكَ مِثلُ ذلكَ.

هر كه جنازه مسلمانى را تشییع كند، روز قیامت چهار شفاعت به او داده شود و چیزى نگوید، مگر اینكه فرشته گوید: مانند آن از آنِ تو باد.⁽³⁾

عنه (علیه السلام)- لمّا سُئلَ عن إجابَةِ الدَّعوَةِ إلَى الجَنازَةِ أو الوَلیمَةِ: یجیبُ الجَنازَةَ؛ فإنّ حُضورَ الجَنازَةِ یذكِّرُ المَوتَ والآخِرَةَ، وحُضورَ الوَلائمِ یلهی عن ذلكَ.

در پاسخ به این سؤال كه انسان بهتر است دعوت به تشییع جنازه را بپذیرد یا ولیمه و سور را؟- فرمود: دعوت به تشییع جنازه را بپذیرد؛ زیرا حضور در تشییع جنازه، یادآور مرگ و آخرت است و حضور در ولیمه‌ها از این امور غافل مى‌گرداند.⁽⁴⁾

الإمامُ الصّادقُ (علیه السلام): أوّلُ ما یتحَفُ بهِ المؤمنُ یغفَرُ لِمَن تَبِعَ جَنازتَهُ.

: نخستین تحفه اى كه به مؤمن داده مى‌شود، آمرزش تشییع كنندگان جنازه اوست.⁽⁵⁾

19361 عنه (علیه السلام): ینبَغی لأولیاءِ المَیتِ أن یؤْذِنوا إخوانَ المَیتِ بمَوتهِ، فیشهَدونَ جَنازَتَهُ ویصَلُّونَ علَیهِ، فیكسِبُ لَهُمُ الأجرَ ویكسِبُ لِمَیتهِ الاستِغفارَ.

شایسته است كه صاحبان عزا برادران دینى میت را از مرگ او با خبر سازند، تا در تشییع جنازه حاضر شوند و بر او نماز خوانند و بدین ترتیب، هم براى آنان اجرى حاصل شود و هم براى میت استغفار به عمل آید.⁽⁶⁾

فصل ششم

آمادگی برای مرگ

روایتی در منابع مهم حدیثى شیعه نقل شده است، از جمله در جلد دهم «مستدرك سفینة البحار» آمده است:

مَنقولٌ مِن كِتابِ لُبُّ اللبابِ: جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم)فَقالَ لَهُ: أتَأذَنُ لي أن أتمنَّى المَوتَ، فَقالَ (صلی الله علیه و آله و سلم):

المَوتُ شَيءٌ لابُدَّ مِنهُ، وسَفَرٌ طَويلٌ يَنبَغي لِمَن أرادَهُ أن يَرفَعُ عَشرَ هَدايا، فَقالَ: وما هِيَ؟ قالَ (صلی الله علیه و آله و سلم):

هَدِيَّةُ عِزرائيلَ، وهَدِيَّةُ القَبرِ، وهَدِيَّةُ مُنكَرٍ ونَكيرٍ، وهَدِيَّةُ الميزانِ، وهَدِيَّةُ الصِّراطِ، وهَدِيَّةُ مالِكٍ ، وهَدِيَّةُ رِضوانَ ، وهَدِيَّةُ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم)، وهَدِيَّةُ جَبرَئيلَ، وهَدِيَّةُ اللّهِ تَعالى.

أمّا هَدِيَّةُ عِزرائيلَ فَأربَعَةُ أشياءَ: رِضاءُ الخُصَماءِ، وقَضاءُ الفَوائِتِ، وَالشَّوقُ إلَى اللّهِ، وَالتَّمَنّي لِلمَوتِ .

وهَدِيَّةُ القَبرِ أربَعَةُ أشياءَ: تَركُ النَّميمَةِ، وَاستِبراؤُهُ مِنَ البَولِ، وقِراءَةُ القُرآنِ، وصَلاةُ اللَّيلِ .

وهَدِيَّةُ مُنكَرٍ ونَكيرٍ أربَعَةُ أشياءَ: صِدقُ اللِّسانِ، وتَركُ الغيبَةِ، وقَولُ الحَقِّ، وَالتَّواضُعُ لِكُلِّ أحَدٍ

.

وهَدِيَّةُ الميزانِ أربَعَةُ أشياءَ: كَظمُ الغَيظِ، و وَرَعٌ صادِقٌ، وَالمَشيُ إلَى الجَماعاتِ، وَالتَّداعي إلَى المَغفِراتِ.

وهَدِيَّةُ الصِّراطِ أربَعَةُ أشياءَ: إخلاصُ العَمَلِ، وحُسنُ الخُلُقِ، وكَثرَةُ ذِكرِ اللّهِ، وَاحتِمالُ الأَذى .

وهَدِيَّةُ مالِكٍ أربَعَةُ أشياءَ: البُكاءُ مِن خَشيَةِ اللّهِ، وصَدَقَةُ السِّرِّ، وتَركُ المَعاصي، وبِرُّ الوالِدَينِ.

وهَدِيَّةُ رِضوانَ أربَعَةُ أشياءَ: الصَّبرُ عَلَى المَكارِهِ، وَالشُّكرُ عَلى نِعَمِهِ، وإنفاقُ المالِ في طاعَتِه، وحِفظُ الأَمانَةِ فِي الوَقفِ.

وهَدِيَّةُ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم)أربَعَةُ أشياءَ: مَحَبَّتُهُ، وَالاِقتِداءُ بِسُنَّتِهِ، ومَحَبَّةُ أهلِ بَيتِه، وحِفظُ اللِّسانِ عَنِ الفَحشاءِ.

وهَدِيَّةُ جَبرَئيلَ أربَعَةُ أشياءَ: قِلَّةُ الأَكلِ، وقِلَّةُ النَّومِ، ومُداوَمَةُ الحَمدِ، وقِلَّةُ الكَلامِ.

وهَدِيَّةُ اللّهِ تَعالى أربَعَةُ أشياءَ: الأَمرُ بِالمَعروفِ، وَالنَّهيُ عَنِ المُنكَرِ، والنَّصيحَةُ لِلخَلقِ، وَالرَّحمَةُ عَلى كُلِّ أحَدٍ.

در كتاب لب اللباب آمده است: شخصى نزد رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)آمد و گفت: آيا به من اجازه مى دهيد آرزوى مرگ كنم؟ حضرت فرمودند: مرگ كه چاره اى ندارد و سفر طولانى است و كسى كه مرگ مى خواهد، بايد ده تحفه با خود ببرد.

پرسيد: چه چيزهايى؟ حضرت فرمودند: هديه اى براى عزرائيل، هديه اى براى قبر، هديه اى براى نكير و منكر، هديه اى براى ميزان، هديه اى براى صراط، هديه اى براى مالك، و هديه اى براى رضوان، و هديه اى براى پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، و هديه اى براى جبرئيل (علیه السلام)، و هديه اى براى خداوند متعال.

اما هديه عزرائيل چهار چيز است: رضايت طلبكاران، قضاى واجباتى كه ترك شده اند. و شوق به خداوند و آرزوى مرگ.

هديه قبر چهار چيز است: ترك سخن چينى، استبراء از ادرار، تلاوت قرآن و نماز شب.

هديه منكر و نكير چهار چيز است: راستگويى، ترك غيبت، سخن حق، فروتنى در برابر همه.

هديه ميزان چهار چيز است: فروبردن خشم، پرواى واقعى، رفتن به جماعت و دعا براى مغفرت.

هديه صراط چهار چيز است: اخلاص در عمل، اخلاق خوش، زياد به ياد خدا بودن، تحمل اذيت.

هديه مالك [فرشته دوزخ] چهار چيز است: گريه از ترس خدا، صدقه مخفى، ترك گناهان، نيكى به پدر و مادر.

هديه رضوان [فرشته بهشت] چهار چيز است: صبر در سختى، شكر در نعمت، انفاق مال در طاعت خدا و حفظ امانت در وقف.

هديه پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)چهار چيز است: دوست داشتن او، پيروى از سنّت او، محبّت اهل بيت او (علیهم السلام)، نگهدارى زبان از گناهان.

هديه جبرئيل (علیه السلام)چهار چيز است: كم خوردن، كم خوابيدن، حمد مداوم، كم حرفى.

هديه خداوند متعال چهار چيز است: امر بمعروف، نهى از منكر، خير خواهى براى مردم و مهربانى با همه.⁽¹⁾

مرگ ؛ حقیقتى اجتناب ناپذیر

پیغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)به او فرمودند:

»المَوتُ شَيءٌ لا بُدَّ مِنهُ «

مرگ، مردن و انتقال به عالم بعد، حقیقتى است كه از آن چاره اى نیست و حكم مرگ بر كلّ موجودات زنده جهان نوشته شده است.

خداوند متعال براى هر موجود زنده اى زمان محدود و معینى را قرار داده است كه هرگاه این زمان تمام شود و به سر آید، آن موجود زنده به عالم دیگر انتقال پیدا مى كند.

» وسَفَرٌ طَويلٌ «

این جاده، جاده اى طولانى و این سفر، سفر طول و درازى است. عالمى بین مرگ و قیامت است ؛ یعنى بعد از مرگ تا برپا شدن قیامت، كه خدا در قرآن مى فرماید آن عالم را برزخ نام گذارى كرده است. زمانش خیلى طولانى است.

هدیه براى ده حقیقت

بعد حضرت فرمودند :

» يَنبَغي لِمَن أرادَهُ أن يَرفَعَ عَشرَ هَدايا «

اگر كسى به این مسافرت علاقه مند است و مى خواهد از این دنیا برود، البته نباید آرزوى مرگ كند و دعا كند كه خدا مرگ او را برساند، اما چون مرگ امرى قطعى و حتمى است، لذا آرزومند آن باید ده هدیه را براى بعد از مرگ خود فراهم كند

ارسال چهل هدیه براى بعد از مرگ

آن شخص از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)سؤال كرد : این ده هدیه چیست ؟ حضرت فرمودند : چهار هدیه مربوط به ملك الموت است، چهار هدیه مربوط به خود قبر یعنى برزخ، چهار هدیه مربوط به آن دو فرشته سؤال كننده از انسان، چهار هدیه مربوط به میزان و ترازو و چهار هدیه نیز مربوط به صراط ؛ یعنى آن راهى را كه انسان باید در قیامت از آن عبور كند.

البته عبور از این جاده نیز توضیحاتى دارد كه در قرآن مجید بیان شده است. اگر در طول بحث به این قسمت از روایت رسیدیم، داستان این راه و روندگان آن و متوقفّین در آن را از طریق قرآن مجید بررسى خواهیم كرد.

بعد پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند : چهار هدیه مربوط به مالك دوزخ و كارگردان جهنم است، چهار هدیه مربوط به رضوان و كارگردان بهشت، چهار هدیه مربوط به جبرئیل، چهار هدیه مربوط به من و چهار هدیه نیز مربوط به خدا كه جمعاً چهل هدیه مى شود.

تهیه هدایا در بازار دنیا، قبل از مرگ

پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود : باید قبل از مرگ براى هر كدام چهار هدیه فراهم كنید ؛ چون بازار قیامت فقط بازار رسیدگى به پرونده است، نه بازار تهیه هدیه و هیچ كدام از این چهل هدیه در بازار بعد از مرگ پیدا نمى شود، ولى كل این چهل گوهر گرانبهاى با ارزش در بازار زندگى دنیا قابل دسترسى است.

در ضمن پیغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)مى خواهند براى ما ارزش این دنیا و بازار بودن آن را بیان كنند كه در روایات نیز از دنیا به بازار تعبیر شده است، چنانچه امام عسگرى (علیه السلام)مى فرمایند :

»الدُّنْيَا سُوقٌ رَبِحَ فِيهَا قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَرُونَ»

دنیا براى شما مانند بازارى است كه در این بازار مردم دو گروه هستند ؛ گروهى كه سود مى برند و گروهى كه همه وجود و سرمایه خود را به باد مى دهند و تباه مى كنند.⁽¹⁾

كشت عمل در دنیا و برداشت در آخرت

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)از دنیا تعبیرى دارند كه خیلى پرمعنا است. حضرت فرمودند :

این دنیا مانند كشتزار است. بنابراین شما باغبان هستید، هر چه در این دنیا بكارید، در قیامت درو مى كنید و نصیب خوبى دارید و اگر نكارید، در قیامت هیچ نصیبى ندارید.⁽¹⁾

قرآن مجید در این باره چنین مى فرماید:» وَمَا لَهُ و فِى الْأَخِرَةِ مِنْ خَلَقٍ بعضى از مردم كسانى هستند كه مى‌گویند: خداوندا! به ما در دنیا عطا كن. آنان در آخرت بهره‌اى ندارند.⁽²⁾

حضرت امیرالمومنین (علیه السلام)هر شب پس از نماز عشاء و پیش از آن که نمازگزاران پراکنده شوند با صدای رسا می‌فرمود:

تَجَهَّزُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ، فَقَدْ نُودِی فِیكُمْ بِالرَّحِیلِ، وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ [الْعَرْجَةَ] عَلَى الدُّنْیا، وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ الزَّادِ، فَإِنَّ أَمَامَكُمْ عَقَبَةً كَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً لَا بُدَّ مِنَ الْوُرُودِ عَلَیهَا وَ الْوُقُوفِ عِنْدَهَا. وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَلَاحِظَ الْمَنِیةِ نَحْوَكُمْ [دَائِبَةٌ] دَانِیةٌ وَ كَأَنَّكُمْ بِمَخَالِبِهَا وَ قَدْ نَشِبَتْ فِیكُمْ، وَ قَدْ دَهَمَتْكُمْ فِیهَا مُفْظِعَاتُ الْأُمُورِ وَ [مُضْلِعَاتُ] مُعْضِلَاتُ الْمَحْذُورِ؛ فَقَطِّعُوا عَلَائِقَ الدُّنْیا وَ اسْتَظْهِرُوا بِزَادِ التَّقْوَى.

خداوند شما را رحمت کند، آماده کوچ (از این جهان) شوید، چرا که نداى رحیل در میان شما داده شده است، علاقه و تکیه خود را بر دنیا کم کنید و با تهیه زاد و توشه از اعمال صالحى که در قدرت دارید (به سوى آخرت) باز گردید، زیرا گردنه اى سخت و منزلگاههاى مخوف و هولناکى در پیش دارید که باید در آنها وارد شوید و نزد هر یک توقّف کنید (و پاسخگوى اعمال خود باشید).

بدانید فاصله نگاههاى مرگ به شما کوتاه و نزدیک است. گویى در چنگال مرگ گرفتارید، در حالى که پنجه هایش را در جان شما فرو برده، و حوادث هولناک و مشکلات شدید شما را غافلگیر ساخته، حال که چنین است وابستگیهاى دنیا را به خود قطع کنید (از دنیاپرستان فاصله بگیرید) و بر توشه تقوا تکیه کنید⁽³⁾

(یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یأْتِی یوْمٌ لا بَیعٌ فِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ )

ای کسانی که ایمان آورده اید! از آنچه به شما روزی داده ایم انفاق کنید، پیش از آنکه روزی فرا رسد که نه خرید و فروشی در آن است و نه دوستی و نه شفاعتی، و(بدانید که) کافران همان ستمگران هستند.(که هم به خود ستم می‌کنند و هم به دیگران).⁽¹⁾

یعنی قبل از وقوع قیامت خودتان را آماده کنید

از امام صادق (علیه السلام)نقل شده که شخصی خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)رسید وعرض کرد أتی النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم)رَجُلٌ فقالَ :مالی لا اُحِبُّ المَوتَ؟ فقالَ لهُ: ألكَ مالٌ ؟ قالَ: نَعَم. قالَ: فقَدَّمتَهُ ؟ قالَ: لا، قالَ: فمِن ثَمّ لا تُحِبُّ المَوتَکه من مرگ را دوست ندارم، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: آیا مال داری؟ گفت: بله. فرمود:آیا این مال را فرستادی؟ گفت: نه؛ فرمود: به همین دلیل است که مرگ را دوست نداری. چون انسان دوست دارد همراه مالش باشد وقتی مال اینجاست نمى‌خواهد از مالش جدا بشود و جای دیگری برود. اما اگرمالش را فرستاده باشد دوست دارد پیش مالش برود وهمراه آن باشد. ⁽²⁾

اولین قدم آمادگی برای مرگ توبه واستغفار است توبه زبانی وعملی یعنی سعی درجبران گذشته اگر عبادتی از او فوت شده تا حد امکان قضا کند وحق الناس را اداکند

و بداند خداوند مهربان وبخشنده است شیطان گناه کرد اما توبه نکرد اما حضرت آدم وحوا گفتند (قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ)

گفتند: «پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم! و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود!»⁽³⁾

فصل هفتم

آمادگی برای مرگ وقیامت

جناده به امام حسن (علیه السلام)عرض کرد مرا موعظه فرمایید. امام حسن (علیه السلام)به جناده فرمود:

قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: عِظْنِى یا بْنَ رَسُولِ الله!

قَالَ: نَعَمِ، اسْتَعِدَّ لِسَفَرِكَ وَ حَصِّلْ زَادَكَ قَبْلَ حُلُولِ أَجَلِكَ. وَ اعْلَمْ أَنَّكَ تَطْلُبُ الدُّنْیا وَ الْمَوْتُ یطْلُبُكَ، وَ لَا تَحْمِلْ هَمَّ یوْمِكَ الَّذِى لَمْ یأْتِ عَلَى یوْمِكَ الَّذِى أَنْتَ فِیهِ. وَ اعْلَمْ أَنَّكَ لَا تَكْسِبُ مِنَ الْمَالِ شَیئًا فَوْقَ قُوتِكَ إلَّا كُنْتَ فِیهِ خَازِنًا لِغَیرِكَ.

وَ اعْلَمْ أَنَّ فِى حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِى حَرَامِهَا عِقَابٌ وَ فِى الشُّبُهَاتِ عِتَابٌ؛ فَأَنْزِلِ الدُّنْیا بِمَنْزِلَةِ الْمِیتَةِ، خُذْ مِنْهَا مَا یكْفِیكَ فَإنْ كَانَ ذَلِكَ حَلَالًا كُنْتَ قَدْ زَهِدْتَ فِیهَا، وَ إنْ كَانَ حَرَامًا لَمْ یكُنْ فِیهِ وِزْرٌ، فَأَخَذْتَ كَمَا أَخَذْتَ مِنَ الْمِیتَةِ، وَ إنْ كَانَ الْعِتَابُ فَإنَّ الْعِتَابَ یسِیرٌ. وَ اعْمَلْ لِدُنْیاكَ كَأَنَّكَ تَعِیشُ أَبَدًا وَ اعْمَلْ لِآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَدًا.

وَ إذَا أَرَدْتَ عِزًّا بِلَا عَشِیرَةٍ وَ هَیبَةً بِلَا سُلْطَانٍ، فَاخْرُجْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِیةِ الله إلَى عِزِّ طَاعَةِ الله عَزّ وَ جَلَّ.⁽¹⁾«عرض كردم: مرا نصیحت و اندرزی كن ای پسر رسول خدا! فرمود: بلی، برای سفری كه در پیش داری خود را آماده ساز، و توشۀ این سفر را قبل از آنكه زمان كوچ كردن در رسد و آهنگ رحیل بنوازند مهیا كن. و بدان كه تو به دنبال دنیا میروی و طلب آن را میكنی در حالیكه مرگ تو را تعقیب نموده و طلب تو را می‌نماید. و همّ و اندوه و اندیشه و تفكّر روزی را كه هنوز نیامده است بار مكن بر روزی كه آمده و تو در آن هستی. و بدان كه تو از اموال دنیا هیچ چیزی را زیادی از قوت خودت كسب نمی‌كنی مگر آنكه در آن چیز خازن و نگهدار برای غیر خودت بوده‌ای! و بدان كه در آنچه از اموال دنیا از راه حلال بدست می‌آوری حساب است و در حرامش عقاب است و در مشتبهاتش عتاب و سرزنش و مؤاخذه است. بنابر این اصل، دنیا را مانند جیفه و مُرداری فرض كن كه به اندازۀ كفاف در موقع ضرورت از آن برای خود برمیداری ؛ پس اگر آنچه اخذ نموده‌ای از حلال باشد، تو در این

امر طریق زهد و قناعت پیشه داشته‌ای و از عهدۀ حساب كمتری برآمده‌ای ؛ و اگر آنچه را از دنیا برمیداری از حرام باشد، دیگر دچار وِزر و تبعات و مؤاخذه نشده‌ای، چون از میته به قدر ضرورت برداشته‌ای نه زیاده بر آن ؛ و اگر از موارد مشتبه باشد كه مورد عتاب واقع می‌شوی، دچار عتاب كمتری شده‌ای «برای دنیای خود چنان عمل كن كه گویا تو إلی الابد در دنیا بطور جاودان زیست میكنی و برای آخرتت چنان عمل كن كه گویا تو فردا خواهی مرد! و اگر اراده داری كه عزیز بشوی بدون عشیره و یاران، و صاحب هیبت گردی بدون قدرت و سلطنت، پس برای حصول این مقصود از پستی و كاستی معصیتِ خدا خارج شو، و در بلندی و رفعت طاعت خداوند عزّوجلّ درآ.

در کلمات و دعاهای معصومین به استعداد موت یعنی آمادگی برای مرگ اینقدر اشاره شده است. امام سجاد (علیه السلام)یک دعای بسیار زیبایی دارد، تقاضای من این است که افراد این دعای زیبا را که کوتاه هم است ضبط کرده و حفظ کنند و در سجده ها و یا قنوت های خود بخوانند. دعا این است: خدایا من از تو می‌خواهم تعلق و چسبندگی من به دنیا را کم کنی، به آن سرای ابدیت رو کنم و توجه من بیشتر به عالم ابدی باشد. خدایا آماده شوم برای مرگ قبل از فرا رسیدن آن.

مرحوم شیخ مرتضی زاهد پنجاه یا شصت سال پیش در همین تهران زندگی می‌کرد. پیرمردهایی هستند که از ایشان خاطراتی دارند و من با برخی از آنها برخورد داشته ام. این مرحوم نقل می‌کند که یک بار بعد از نماز مغرب و عشا که مسئله می‌گفتم یک مسئله را اشتباه گفتم. وقتی به منزل رفتم متوجه شدم که اشتباه گفته ام. همان شب راه افتاده و به در خانه ی مسجدی هایی که دور و بر منزل ایشان بودند و آنها را می‌شناختند رفتند وبه آنها گفتند که آن مسئله را اشتباه گفته اند. به در چند خانه که رفتند یک نفر به او گفت حاج آقا چه عجله ای است حالا فردا شب ما می‌آمدیم آنجا شما آن را تصحیح می‌کردید. گفت شما عجله ندارید شاید حضرت عزرائیل (علیه السلام)عجله داشته باشد وفرصت به فردا نرسد که من آن را تصحیح کنم. این چقدر ارزشمند است و چقدر زندگی را شاد می‌کند.⁽¹⁾

راه های ایجاد آمادگی برای مرگ

اشاره

آمادگی برای مرگ با چند چیز ایجاد می‌شود:

توبه و جبران خطاها

یعنی مطمئن نباشیم که فردایی است، شاید نباشد. اگر حق الله، نماز و روزه و حجی به گردن من است نباید بی خیال آن باشم. معنا ندارد که یک مومن بی خیال حقوقی که از خداوند متعال ضایع کرده باشد. البته من نمی گویم که فرد همه ی کارهای خود را کنار بگذارد و بایستد فقط نماز بخواند و روزه بگیرد. اگر نماز یا روزه ی قضایی به گردن فرد است روزی یک نماز قضا بخواند. همین مقدار که نشان دهد بی تفاوت نیست کافی است. نباید با واجبات و حرام های خدا شوخی کنیم.

از امیرالمومنین (علیه السلام)سوال کردند که آمادگی برای مرگ چیست؟ قِيلَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام)مَا الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَالَ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ وَ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ الِاشْتِمَالُ عَلَى الْمَكَارِمِ ثُمَّ لَا يُبَالِي أَ وَقَعَ عَلَى الْمَوْتِ أَمْ وَقَعَ الْمَوْتُ عَلَيْهِ وَ اللَّهِ مَا يُبَالِي ابْنُ أَبِي طَالِبٍ أَ وَقَعَ عَلَى الْمَوْتِ أَمْ وَقَعَ الْمَوْتُ عَلَيْهِ.

ایشان فرمودند: فرائض و واجبات خود را انجام بده و اگر یک زمانی فوت شده قضای آن را بجا بیاور. حرام ها را ترک کرده و تا آنجا که می‌توانید به صفات اخلاقی خوب مزین شوید. بعد ایشان فرمودند: اگر اینچنین شد دیگر برای فرد فرقی ندارد که چه زمانی مرگ فرا برسد. برای چنین شخصی مرگ ناگهانی به معنای غافلگیرانه معنا ندارد. چون همیشه آماده است و غافلگیر نمی شود.⁽¹⁾

جبران حقُّ النّاس

در جبران حقوق گذشته همانطور که همه ی مومنین می‌دانند حق الله و بخصوص حق الناس مهم است. حضرت امام در وصیت ها و نصیحت های خود به مرحوم حاج احمد آقا

فرزند بزرگوار ایشان می‌فرماید: بعد از مرگ آنجا که کار ما با خدا باشد و حساب ما با او باشد ارحم الراحمین است. ولی آنجا که کار ما با مردم باشد، مردم دیگر ارحم الراحمین نیستند و به سادگی نمی گذرند چون همه کم دارند تا یک چیزی از تو نگیرند تو را رها نمی کنند.

در سوره ی فجر از مرصاد نام برده شده است (اِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ)؛ به یقین پروردگار تو در کمین‌گاه (ستم‌گران) است

در حدیثى از امام صادق (علیه السلام)می‌خوانیم: « قَنْطَرَةٌ عَلَى الصِّرَاطِ لَايَجُوزُهَا عَبْدٌ بِمَظْلِمَةٍ»؛مرصاد پلى است بر طریقى که از روى جهنم می‌گذرد، کسى که حق مظلومى بر گردن او باشد، از آن‌جا نخواهد گذشت⁽¹⁾

و در روایت داریم که مرصاد گذرگاهی است در عالم آخرت. کسی از آن عبور نمی کند اگر حقی به گردن دیگری داشته باشد و مدیون کسی باشد. یعنی صاحبان حق باید راضی باشند تا از آن گردنه و گذرگاه عبورکنیم. آنجا صاحبان حق را می‌آورند و می‌گویند تو باید از آنها رضایت بگیری. آنجا دیگر رضایت به یک کلمه ی حلالم کن معمولی تمام نمی شود.

پیغمبر در جمعی از اصحاب فرمود می‌دانید مفلس به چه کسی می‌گویند؟ اصحاب گفتند آن که با جیب خالی کلی بار زندگی بر دوش داشته باشد. پیامبر فرمود این مفلس نیست و فقط بی پول است. مفلس کسی است که در عالم آخرت او را می‌آورند درحالی که کیسه ی اعمال خیر او خیلی پر است اما او را به همین مرصاد می‌آورند. صاحبان حق که حقی را از آنها ضایع کرده، آبرویی ریخته و اذیتی کرده است و مالی از آنها خورده می‌آورند و باید رضایت بگیرد. در این حالت از کیسه ی خیرات این فرد بر می‌دارند و به دیگران می‌دهند تا راضی شوند. اگر اعمال خیر او تمام شد از گناهان و بار دیگران بر روی دوش این فرد می‌گذارند. پیامبر فرمود مفلس این فرد است که اول باری از خیرات داشت اما الان کیسه ای از گناهان بر دوش دارد. بنابراین اولین وظیفه و آمادگی قبل از مرگ این است. اینکه اگر حقی ضایع شده به وصیت نگذاریم تا دیگران برای ما انجام دهند. دیگران گاهی در

اعمال خود مانده اند. بازماندگان، بعد از مرگ تا چند روز داغ هستند و بعد شاید فراموش کنند. بعد از آن ما می‌مانیم و کوله باری از سختی ها و معطلی های آن طرف.⁽¹⁾

یه روایتی شنیدم

در یک مجلس از عارفی خواستند تا پند دهد.

گفت: کدام یک از شما می‌دانید تا امشب زنده هستید؟(هر کس آماده است برخیزد)

کسی بلند نشد

اینبار می‌پرسد کدام یک اگر امشب مرگ به سراغتان بیاید آماده هستید؟

باز هم کسی بلند نشد فرمود شما که تاشب امیدندارید زنده بمانید پس چطوربرای آماده نشده اید

براء بن عازب که یکی از معروفترین صحابه است گفت: ما در خدمت حضرت رسول صل الله و علیه و اله بودیم نظر من افتاد به جماعتی که در محلی جمع گشته بودند پرسید بر چه مردم اجتماع کرده اند؟ گفتند: جمع شده اند قبر می‌کنند براء گفت: چون حضرت اسم قبر را شنید شتاب کرد در رفتن بسوی آن تا خود را به قبر رسانید پس به زانو نشست کنار قبر من رفتم به طرف دیگر و مقابل روی آن حضرت تا تماشا کنم که آن حضرت چه می‌کند دیدم گریست به حدی که از اشک چشم خود خاک را تر کرد پس از آن رو کرد به ما فرمود: يَا إِخْوَتَاهْ لِمِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ أَعِدُّوا برادران من از برای مثل این مکان تهیه ببیند و آماده شوید.⁽²⁾

ازامیرالمومنین سئوال کردند: فَقالَ اَخبِرنِی مَالصّعبُ وَمَالاَصعَب سخت چیست وازآن سخت ترکدام است فرمود: وَ اَمّا الصّعب فَالقَبرُ، وَ الاصعَب مِنهَا: الذّهَابِ بِلا زادٍ سخت خانه قبر است اما مشکل‌تر از او بدون توشه وارد آن قبر است⁽³⁾

چه حق الله باشد وچه حق الناس :

درکتاب سفینه است که رسول خدا فرمود : «پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)»:

وصاحِبُهُم مُحتَبِسٌ علی بابِ الجَنّةِ بِثَلاثةِ دَراهِمٍ لفلانِ الیَهودی، وَ کانَ شَهیداً!

یکی از افراد (فلان قبیله) که شهید شده به خاطر سه درهم که به فلان یهودی بدهکار بوده بر دَرِ بهشت زندانی گشته و به وی اجازۀ ورود می‌دهند! ⁽¹⁾

امام حسین (علیه السلام)وحق الناس : موسى بن عمیر از پدرش نقل مى كند كه امام (علیه السلام)(در روز عاشورا) به من فرمود:

«نادِ أَنْ لا یقْتَلَ مَعی رَجُلٌ عَلَیهِ دَینٌ وَ نَادِ بِها فِی الْمَوالی فَإِنّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)یقُولُ: مَنْ ماتَ وَ عَلَیهِ دَینٌ أُخِذَ مِنْ حَسَناتِهِ یوْمَ الْقِیامَةِ»؛ میان همه یارانم اعلام كن هر كس دَینى بر عهده دارد با من كشته نشود ؛ زیرا كه من از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)برای میتی که حق الناس به عهده داشت نمازنمی خواند مگراینکه کسی بعهده می‌گرفت مردى از انصار فوت كرد در حالى كه دو دینار بدهكار بود، نبى اكرم صلى الله علیه و آله بر او نماز نخواند، تا بعضى از اقوامش ضامن اداى دین او شدند، آن گاه رسول اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)بر او نماز خواند.⁽³⁾

مالک بن دینار از پرهیزکاران مشهور در بین مسلمانان می‌گوید: «همسایه ای در کنار خود داشتیم که در اثر بیماری شدید در حال احتضار بود، بر سر بالینش شتافته از حالش سؤال نمودم و خود را به او شناساندم، بعد از درنگی کوتاه سخن بر زبان آورد و گفت: ای مالک! دو تپه ای از آتش سوزان در مقابل من قرار گرفته که صعود از آن و عبور از این مانع، بسیار دشوار است.»

مالک می‌گوید، از خویشانش سؤال کردم بر این آقا چه معصیت آشکاری وجود داشته است؟ در پاسخ گفتند: دو پیمانه برای خرید و فروش داشت که با هم تفاوت داشتند و بواسطه آن دو پیمانه در خرید و فروش کالا، کم و زیاد می‌کرد. از آن‌ها درخواست کردم آن دو پیمانه را بیاورند، آن‌ها به سرعت پیمانه‌ها را آوردند و من در این لحظه آن‌ها را شکستم. سپس از محتضر پرسیدم: حالت چگونه است؟ در پاسخ سؤال من گفت: هر لحظه کار من سخت و دشوار می‌گردد.

امام صادق (علیه السلام)مى فرماید:⁽¹⁾

كسى كه حق مؤمنى را حبس كند خداوند وى را در قیامت پانصد سال سر پا نگاه مى دارد، در حدى كه از رگ هایش خون بریزد، سپس یك منادى از جانب حق ندا كند، این ستمگرى است كه حق مؤمن را حبس كرده، آن گاه به مدت چهل روز او را توبیخ كنند، سپس به آتش بیندازند.⁽²⁾

حلالیت به خاطر خراش كتاب

شبى در مجلس فرزند بزرگوار محدث قمى صاحب «سفینة البحار» و «مفاتیح الجنان» بودم، مى فرمودند:

روزى كه پدرم از دنیا رفت و او را در كنار مرقد مطهر حضرت شاه اولیا امیرالمؤمنین (علیه السلام)دفن كردیم، شب آن روز برادرم پدر را در خواب دید كه فرمود:

یك جلد از كتاب «بحار الأنوار» علامه مجلسى رحمه الله متعلق به فلان عالم پیش من امانت بود، آن را به صاحبش نداده ام، هر چه سریع تر آن را به مالكش بدهید، صبح آن شب در حالى كه كتاب را براى تحویل به صاحبش مى بردیم، كنار درب خانه از دست ما روى زمین افتاد، آن را برداشته و گرد و غبار از روى جلدش زدوده سپس به صاحبش برگرداندیم، شب آن روز پدر بزرگوار در عالم خواب به ما فرمودند: امروز «بحار الأنوار» از دست شما افتاد و بر جلد آن خراش وارد شد، روزى كه من آن را به امانت گرفتم جلد آن سالم بود، مسئله خراش روى جلد را حتماً از صاحب آن حلالیت بطلبید⁽³⁾

مرحوم علامه مجلسى(رحمه الله) از شهید اول از احمد بن ابى الجوزى نقل مى كند كه:

آرزو داشتم در عالم خواب ابو سلیمان دارانى راكه از عباد و زهاد بود ببینم، پس از گذشت یكسال از فوتش او را دیدم و گفتم: خداوند با تو چه معامله كرد؟ گفت:

اى احمد! وقتى در دنیا بودم از باب صغیر مى آمدم بار شترى را دیدم یك چوب كوچك به اندازه خلال از آن گرفتم، نمى دانم با آن خلال كردم یا دور افكندم، اكنون یكسال است كه مبتلا به سختى حساب آن هستم.⁽¹⁾

او لایق دیدار حجت خدا نیست

در كتاب نوشته عالم بافضیلت حاج شیخ محمّد على ربانى اصفهانى كه در چند جلد تدوین شده و محصولى از آیات قرآن و روایات است، خواندم:

دو نفر تصمیم قطعى گرفتند خود را براى دیدن ولىّ زمان امام دوازدهم آماده كنند، به تزكیه نفس مشغول شدند، چون در خود لیاقت زیارت آن جناب را یافتند به مكه شتافتند، یكى از آنان به وقت طواف به محضر مقدس ولى امر رسید، عرضه داشت: اگر اجازه بفرمایید دوستم نیز خدمت شما برسد، حضرت فرمود:

او لایق دیدار من نیست؛ زیرا در راه سفر به مكه به زمین گندم زارى رسیدید، او یك دانه گندم از خوشه چید براى این كه ببیند گندم رسیده یا هنوز خام است، پس از بررسى كردن، آن یك دانه گندم را به همان زمین انداخت، كسى كه بدون اذن صاحب مال به مال دست درازى كند لایق دیدار حجت خدا نیست.⁽²⁾

فصل هشتم

آیا اموات ازاحسان وانفاق و... منتفع می‌شوند

آیا ارواح مؤمنین از اعمال و خیراتی که برای آنها می‌دهند بهره ای می‌برند یا استفاده کردن و بهره گرفتن از این اعمال و خیرات منحصر به عالم قیامت است؟

ازاحادیث اهل بیت (علیه السلام)استفاده می‌شود که ارواح اموات ازخیرات واعمالی که به نیت آنها انجام شود خوشحال می‌شوند:

1- مرحوم شیخ حر عاملی در کتاب وسائل الشیعه به نقل از امام صادق (علیه السلام)آورده است:

... قَالَ عُمَرُ بْنُ يَزِيدَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)يُصَلَّى عَنِ الْمَيِّتِ فَقَالَ نَعَمْ حَتَّى إِنَّهُ لَيَكُونُ فِي ضِيقٍ فَيُوَسِّعُ اللَّهُ عَلَيْهِ ذَلِكَ الضِّيق.⁽¹⁾

راوی حدیث گفت: از حضرت صادق (علیه السلام)پرسیدم: می‌توان به جای مرده نماز خواند؟ حضرت فرمود: بلی، سپس فرمود: ممکن است میت در نگرانی و غم اعمال گذشته خود باشد و این عبادتی که به جای او انجام می‌شود جبران کمبود او را بکند و وی را از نگرانی نجات بدهد.

توجه داریم که بحث در فایده خیرات و صدقات برای اموات است و دانستیم که خیرات و صدقات برای اموات منحصر در دادن مقداری وجه نقد و یا مقداری غذا به بینوایان نیست. در ضمن این حدیث در مورد نماز به نیابت میت است ولی ما در ترجمه، آنرا به عبادت برگرداندیم، به این علت که در روایات مشابه سؤال از روزه، نماز، حج و صدقات دیگر شده است.

2- و نیز در همان کتاب به نقل از امام صادق (علیه السلام)آورده است که:

... قَالَ (علیه السلام)إِنَّ الْمَيِّتَ لَيَفْرَحُ بِالتَّرَحُّمِ عَلَيْهِ وَ الِاسْتِغْفَارِ لَهُ كَمَا يَفْرَحُ الْحَيُ بِالْهَدِيَّةِ تُهْدَى إِلَيْهِ حضرت فرمودند: همان گونه که زنده ها از هدیه ای که برای آنها می‌برند خوشحال می‌شوند،

اموات نیز از طلب رحمت و مغفرتی که برای آنها می‌کنند خوشحال می‌شوند.⁽¹⁾

این حدیث به ما نشان می‌دهد: همین جملاتی که در بین مردم متداول است و مثلا می‌گویند: خدا رحمتش کند یا خدا او رابیامرزد اثرات مثبتی دارد و برای اموات مفید است.

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ص مَنْ دَخَلَ الْمَقَابِرَ فَقَرَأَ سُورَةَ يس خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ كَانَ لَهُ بِعَدَدِ مَنْ فِيهَا حَسَنَاتٍ

کسی که وارد مقبره مؤمنین قبرستان شود و سوره مبارکه یاسین را بخواند خداوند به اموات آن قبرستان تخفیف ]در عذاب یا نگرانی[ می‌دهد. ⁽²⁾

مرحوم مجلسی از تفسیر در المنثور به نقل از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)آورده است:

عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم)قَالَ: مَا مِنْ مَيِّتٍ يُقْرَأُ عِنْدَهُ سُورَةُ يس إِلَّا هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيْهِ

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: میتی که نزد او سوره مبارکه یاسین خوانده شود سختی های عالم برزخ و قیامت بر او آسان می‌گردد. ⁽³⁾

باز مرحوم مجلسی در بحار به نقل از ابن ابی عمیر آورده است:

عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ فِي أَصْلِهِ وَ هُوَ مِنْ رِجَالِ الصَّادِقِ وَ الْكَاظِمِ (علیه السلام)قَالَ هِشَامٌ فِي كِتَابِهِ وَ عَنْهُ (علیه السلام)قَالَ: قُلْتُ لَهُ يَصِلُ إِلَى الْمَيِّتِ الدُّعَاءُ وَ الصَّدَقَةُ وَ الصَّوْمُ وَ نَحْوُهَا قَالَ نَعَمْ قُلْتُ أَ وَ يَعْلَمُ مَنْ يَصْنَعُ ذَلِكَ بِهِ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ يَكُونُ مَسْخُوطاً عَلَيْهِ فَيُرْضَى عَنْهُ.⁽⁴⁾

از حضرت امام صادق یا امام موسی بن جعفر (علیه السلام)پرسیدم: دعا و صدقه و نماز برای اموات فایده ای دارد و آیا به آنها می‌رسد؟ حضرت فرمودند: بلی.(تلخیص ازکتاب انسان وعالم برزخ محمد مظاهری)

سخن گفتن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)با کشته شدگان بدر

هنگامی که مسلمانان در جنگ بدر، بر مشررکان پیروز شدند و جمعی از بزرگان قریش به هلاکت رسیدند، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)دستور داد جنازه دشمنان را در میان چاه بدر انداختند، سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)بر دهانه چاه ایستاد و به کشته شدگان خطاب کرد و فرمود:

و شما همسایگان و معاصران بدی برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)بودند، او را از خانه اش مکه، بیرون نمودند.سپس همه با هم اجتماع نموده و به جنگ با او پرداختند، اکنون آنچه را که به من وعده داده است. دیدم که حق است.

عمر بن خطاب گفت: ای رسول خدا! سخن با پیکرهائی که روح از آنها جدا شده، چه فایده ای دارد؟

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

ای پسر خطاب! ساکت باش، سوگند به خدا که تو از آنها شنواتر نیستی، و بین آنها و فرشتگان که با گرزهای آهنین آنها را بگیرند هیچ فاصله ای نیست مگر آنکه من صورت خود را این گونه از آنها برگردانم.⁽¹⁾

و در بعضی از روایات آمده: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)کنار دهانه چاه بدر، سران مشرک را کشته بودند، یک یک نام برد، و فرمود: من آنچه را خداوند به من وعده داده بود دیدم و به حق یافتم، آیا شما هم به آنچه وعده داده شده بودید به حق نیافتید؟.

یکی از حاضران گفت : ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)آیا با مردگان سخن می‌گوئی؟.

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: سوگند به کسی که جانم در دست او است، آنها سخن مرا بهتر از شما می‌شنوند، ولی قدرت بر جواب دادن راندارند.⁽²⁾

سخن گفتن علی (علیه السلام)با جنازه کعب و طلحه

پس از جنگ جمل که در عصر خلافت امام علی (علیه السلام)با سپاه طلحه و زبیر، در بصره رخ داد، امام علی (علیه السلام)در میان کشته ها عبور می‌کرد، ناگاه چشمش به جنازه کعب بن سوره (قاضی گمراه

بصره) افتاد، همان کسی که قرآنی به گردن خود آویزان کرد و با بستگان خود در صف دشمن به جنگ با سپاه علی (علیه السلام)پرداخت و سرانجام در همین جنگ به هلاکت رسید.

امام علی (علیه السلام)به حاضران فرمود: کعب را بنشانید، او را نشاندند، امام علی (علیه السلام)خطاب به او فرمود: ای کعب! من آنچه را که خداوند به من وعده داده بود به حق یافتم، آیا تو نیز به آنچه خدایت وعده داده بود به حق یافتی؟.

سپس فرمود: جنازه کعب را بخوابانید، از آنجا اندکی عبور کردند، ناگاه چشم امام علی (علیه السلام)به جنازه طلحه افتاد، فرمود، او را بنشانید، او را نشاندند، امام علی (علیه السلام)همان سخن ران به او نیز فرمود، سپس دستور داد، جنازه او را نیز به زمین خواباندند.

یکی از حاضران عرض کرد: ای امیرالمومنان! به دو کشته ای که نمی شنود چه گفتی؟.

امام علی (علیه السلام)به او فرمود سوگند به خدا آنها سخن مرا شنیدند چنانکه کشته شدگان افتاده در میان چادر بدر، سخن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)را شنیدند.⁽¹⁾

قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)إِنَّ أَرْوَاحَ الْمُؤْمِنِینَ تَأْتِی كُلَّ جُمُعَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْیا بِحِذَاءِ دُورِهِمْ وَ بُیوتِهِمْ ینَادِی كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِصَوْتٍ حَزِینٍ بَاكِینَ یا أَهْلِی وَ یا وُلْدِی وَ یا أَبِی وَ یا أُمِّی وَ أَقْرِبَائِی اعْطِفُوا عَلَینَا یرْحَمُكُمُ اللَّهُ بِالَّذِی كَانَ فِی أَیدِینَا وَ الْوَیلُ وَ الْحِسَابُ عَلَینَا وَ الْمَنْفَعَةُ لِغَیرِنَا وَ ینَادِی كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِلَى أَقْرِبَائِهِ اعْطِفُوا عَلَینَا بِدِرْهَمٍ أَوْ بِرَغِیفٍ أَوْ بِكِسْوَةٍ یكْسُوكُمُ اللَّهُ مِنْ لِبَاسِ الْجَنَّةِ ثُمَّ بَكَى النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم)وَ بَكَینَا مَعَهُ فَلَمْ یسْتَطِعِ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم)أَنْ یتَكَلَّمَ مِنْ كَثْرَةِ بُكَائِهِ ثُمَّ قَالَ أُولَئِكَ إِخْوَانُكُمْ فِی الدِّینِ فَصَارُوا تُرَاباً رَمِیماً بَعْدَ السُّرُورِ وَ النَّعِیمِ فَینَادُونَ بِالْوَیلِ وَ الثُّبُورِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ یقُولُونَ یا وَیلَنَا لَوْ أَنْفَقْنَا مَا كَانَ فِی أَیدِینَا فِی طَاعَةِ اللَّهِ وَ رِضَائِهِ مَا كُنَّا نَحْتَاجُ إِلَیكُمْ فَیرْجِعُونَ بِحَسْرَةٍ وَ نَدَامَةٍ وَ ینَادُونَ أَسْرِعُوا صَدَقَةَ الْأَمْوَاتِ.⁽²⁾

از لُبُّ اللُّباب قطب راوندی نقل شده که در خبر است که مردگان در هر شب جمعه از ماه رمضان می‌آیند و هر یک از آنها به آواز گریان فریاد می‌زند که ای اهل من، ای فرزندان من، ای خویشان من! مهربانی کنید به ما با چیزی، خدا رحمت کند شما را، ما را به خاطر

بیاورید، فراموش مکنید ما را، رحم کنید بر ما و بر غربت ما. رحم کنید بر ما و بخل نکنید از دعا و صدقه ای برای ما، شاید خدا شما را نیز رحم کند پیش از آنکه شما نیز مانند ما شوید. ای دریغ که ما توانا بودیم مانند شما.

ای بندگان خدا بشنوید سخن ما را و ما را فراموش نکنید، به درستی که این زیادیهای معاش که در دست شما است در دست ما بود.

ما آنها را در راه خدا خرج نکردیم و حق را منع کردیم، اینک آنها وبال ما گردید و منفعت برای دیگران.

پس فریاد می‌کنند: چقدر نزدیک است که به حال خود گریه کنید و نفع ندهد، چنانکه ما اینک گریه می‌کنیم و نفع نمی دهد ما را. پس کوشش کنید پیش از آنکه مثل ما شوید.

و در جامع الاخبار نقل شده که بعضی از صحابه حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم)از آن حضرت نقل کردند که فرمودند: هدیه بفرستید برای مردگان خود؛ عرض کردیم، هدیه مرده ها چیست؟

فرمود: صدقه و دعا؛ و فرمود: ارواح مومنین هر جمعه به آسمان دنیا می‌آیند و هر یک از ایشان به آواز حزین و گریان، مقابل خانه ها و منزلهای خود فریاد می‌کنند: ای اهل من و ای پدر من و مادر من و ای خویشان من! خدا شما را رحمت کند، با ما مهربانی کنید، به آنچه بود در دست ما بود و اینک عذاب و حساب آن بر گردن ماست و نفعش برای غیر ما. و هر یک فریاد می‌کنند خویشان خود را که مهربانی کنید بر ما به درهمی یا قرص نانی یا جامه ای؛ که خداوند بپوشاند شما را از جامه بهشت.

پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)گریست و ما نیز گریه کردیم، و آن جناب از کثرت گریه قادر به سخن گفتن نبود.

سپس فرمودند: اینها برادران دینی شمایند که زیر خاک پوسیده شده اند بعد از سرور و نعمت، پس ندا می‌کنند به عذاب و هلاکت بر جانهای خود و می‌گویند: وای بر ما؛ اگر انفاق می‌کردیم آنچه را که در دست ما بود و اینک عذاب و حساب آن بر گردن ماست و نفعش برای غیر ما. و هر یک فریاد می‌کنند خویشان خود را که مهربانی کنید بر ما به درهمی یا قرص نانی یا جامه ای؛ که خداوند بپوشاند شما را از جامه بهشت.

و نیز در آن کتاب از آن حضرت روایتی است که فرمود: قَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم)مَا تُصُدِّقَتْ لِمَیتٍ فَیأْخُذُهَا مَلَكٌ فِی طَبَقٍ مِنْ نُورٍ سَاطِعٍ ضَوْؤُهَا یبْلُغُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ ثُمَّ یقُومُ عَلَى شَفِیرِ الْخَنْدَقِ فَینَادِی السَّلَامُ عَلَیكُمْ یا أَهْلَ الْقُبُورِ أَهْلُكُمْ أَهْدَى إِلَیكُمْ بِهَذِهِ الْهَدِیةِ فَیأْخُذُهَا وَ یدْخُلُ بِهَا فِی قَبْرِهِ فَیوَسَّعُ عَلَیهِ مَضَاجِعُهُ⁽¹⁾هر صدقه ای که برای مرده ای بدهید ملکی آن را می‌گیرد و در طبقی از نور می‌گذارد، که آنچنان درخشان است شعاع آن که به هفت آسمان می‌رسد، پس بر لب قبر می‌ایستد و فریاد می‌کند: السلام علیکم یا اهل القبور، اهل شما این هدیه را بسوی شما فرستادند. پس میت آن را می‌گیرد و به قبر خود می‌برد و به وسیله آن هدیه خوابگاهش فراخ و وسیع می‌گردد.

پس فرمودند: آگاه باشید که هر کس مرده ای را با صدقه ای مهربانی کند، نزد خدا اجر او مانند کوه احد است، و در روز قیامت که سایه ای جز سایه عرش خدا نیست، در سایه عرش خداوندی آرام می‌گیرد، و زنده و مرده با این صدقه نجات می‌یابند

و حکایت شده که امیر خراسان را در خواب دیدند که می‌گفت: آنچه را که برای سگان خود می‌اندازید برای من بفرستید که به آن محتاجم.

علامه مجلسی رحمة الله علیه در زاد المعاد فرموده: باید که مردگان را فراموش نکنند زیرا که دست ایشان از اعمال خیر کوتاه گردیده و به فرزندان و خویشان و برادران مومن خود امیدوارند و چشم به راه احسان ایشانند خصوصا در دعا کردن در نماز شب و بعد از نمازهای فریضه و در مشاهد مشرفه، پدر و مادر را بیش از دیگران باید دعا کرد و اعمال خیر برای ایشان بجای آورد.

و در خبر است که بسا فرزندی که در حال حیات پدر و مادر عاق ایشان باشد و بعد از فوت ایشان به سبب اعمال خیری که برای ایشان بجا آورده نیکوکار گردد، و بسا فرزندی که در حال حیات پدر و مادر نیکوکار بوده و بعد از فوت ایشان عاق گردد، به خاطر آنکه اعمال خیری که باید برای ایشان بفرستد که بجای آورده.

و عمده خیرات برای پدر و مادر و سایر خویشان آن است که قرض ایشان را ادا کند و آنها را از حقوق خدا و خلق بریء گرداند، و حج و سایر عباداتی که از ایشان فوت شده سعی کند به صورت استیجار، یا تبرع به جای آورد.

و در حدیث صحیح نقل شده است که حضرت صادق (علیه السلام)در هر شب برای فرزند خود و در هر روز برای پدر و مادر خود دو رکعت نماز می‌خواندند و در رکعت اول انا انزلناه و در رکعت دوم انا اعطیناک الکوثر را می‌خواندند.

و به سند صحیح از حضرت امام صادق (علیه السلام)نقل شده است که:

چه بسا میتی در تنگی و شدت بوده و حق تعالی به او وسعت دهد و تنگی و فشار را از او بردارد، و به او می‌گویند این فرح و شادی که برای تو روی داد بخاطر نمازی است که فلان برادر مومن برای تو بجا آورد.

راوی پرسید: آیا دو میت را در دو رکعت نماز می‌توانم شریک کنم؟

فرمود: آری.

و فرمود که مردگان شاد می‌شوند به دعا و استغفاری که برای او انجام دهند، چنانچه زنده ها نیز به هدیه ای که برای او می‌برند شاد می‌شوند.

و فرمودند که: نماز و روزه و حج و صدقه و سایر اعمال خیر و دعا به میت در قبرش وارد می‌شود، و ثواب آن اعمال هم برای کسی است که کرده و هم برای مرده، برای هر دو نوشته می‌شود.⁽¹⁾

و در حدیث دیگر فرمودند که: که هر کس از مسلمانان برای میتی عمل صالحی بجای آورد، خدا ثواب آن را مضاعف می‌گرداند، و میت به آن عمل منتفع می‌گردد.

و در روایتی وارد شده است که: وَ وَرَدَ فِی رِوَایةٍ أَنَّهُ مَنْ تَصَدَّقَ بِنِیةِ مَیتٍ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى جَبْرَئِیلَ أَنْ یذْهَبَ هُوَ وَ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ مَعَهُ عِنْدَ قَبْرِهِ وَ بِیدِ كُلٍ‌مِنْهُمْ طَبَقٌ مِنَ النِّعَمِ الْإِلَهِیةِ، وَ كُلٌّ مِنْهُمْ یقُولُ لَهُ: السَّلَامُ عَلَیكَ یا حَبِیبَ اللَّهِ، هَذِهِ هَدِیةُ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِ لَكَ، فَینَوَّرُ قَبْرُهُ وَ یهَبُهُ اللَّهُ تَعَالَى أَلْفَ مَدِینَةٍ فِی الْجَنَّةِ وَ یزَوِّجُهُ بِأَلْفِ حُورِیةٍ، وَ یلْبِسُهُ أَلْفَ حُلَّةٍ، وَ یقْضِی لَهُ أَلْفَ حَاجَةٍ.⁽²⁾هرگاه

شخصی به نیت میتی تصدقی بدهد، حق تعالی جبرائیل (علیه السلام)را امر می‌فرماید که با هفتاد هزار ملک به قبر او بروند و هر یکی طبقی در دست دارند از نعمتهای الهی و هر یک به او می‌گویند: السلام علیک ای دوست خدا، این هدیه فلان مومن است برای تو، پس قبر او روشن می‌شود و حق تعالی هزار شهر در بهشت به او کرامت می‌فرماید. و هزار حوری به او تزویج می‌فرماید، و هزار حله به او می‌پوشاند و هزار حاجت او را روا می‌کند. ⁽¹⁾

وَ رُوِی فِی حَدِیثٍ مُعْتَبَرٍ أَنَّهُ یصِلُ الْمُؤْمِنَ بَعْدَ مَوْتِهِ سِتَّةُ أَشْیاءَ الْأَوَّلُ وَلَدٌ صَالِحٌ یسْتَغْفِرُ لَهُ، وَ مُصْحَفٌ أَوْ كِتَابُ عِلْمٍ یخَلِّفُهُ ینْتَفِعُ النَّاسُ مِنْهُ وَ قَلِیبٌ یحْفِرُهُ، وَ غَرْسٌ یغْرِسُهُ وَ صَدَقَةُ مَاءٍ یجْرِیهِ، وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ یؤْخَذُ بِهَا بَعْدَهُثواب شش چیزبه میت می‌رسد فرزند صالحی که استغفار کند قرآن یا کتاب علمی که مردم ازآن منتفع می‌شوند یاچاهی که حفر کرده یادرختی کاشته یا آبی را را جاری کرده یا یک سنه حسنه ای بعد از خود گذاشته که دیگران عمل می‌کنند.⁽²⁾

ازحضرت امیرالمومنین (علیه السلام)نقل شده که روزی پس از بازگشت از صفین در پشت کوفه خطاب به قبرستانی که در آن جا واقع بود، فرمودند:

يَا أَهْلَ الدِّيَارِ الْمُوحِشَةِإ وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِإ وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ يَا أَهْلَ التُّرْبَةِ يَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ يَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ أَنْتُمْ لَنَا فَرَط سَابِقٌ وَ نَحْنُ لَكُمْ تَبَعٌ‌إ لَاحِقٌ أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُكِنَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَمَا [وَ اللَّهِ] لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِي الْكَلَامِ لَأَخْبَرُوكُمْ أَنَ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى؛ای کسانی که در دیار وحشتناک ساکنید و در مکان های بی آب و گیاه و خالی از اشخاص (بسر می‌برید) و ای اهل قبرهای تاریک، و ای ساکنان خاک، و ای اهل غربت و دوران از وطن، ای کسانی که تنهایید و ای کسانی که ترسانید، شما کسانی هستید که قبل از ما رفتید (شما پیشروانید) و ما پیروانتان هستیم که به شما ملحق خواهیم شد؛ اما (اگر از خانه هایتان سوال کنید به شما بگوییم که) خانه هایتان را (دیگران) ساکن شدند، زنانتان

(نیز) به ازدواج در آمدند و اموال شما تقسیم شد؛ این خبری بود که نزد ما بود، شما چه خبر دارید؟ آنگاه حضرت توجهی به اصحاب نمود و فرمودند: آگاه باشید اگر آن ها در سخن گفتن مأذون بودند، هر آینه به شما خبر می‌دادند که بهترین توشه (آخرت) تقواست.⁽¹⁾

نقش استغفار دوستان، در نجات گرفتاران در عالم برزخ

علامه حاج میرزا حسین نوری(رحمه الله) صاحب مستدرک از یکی از علما ی وارسته عصر خود، ملا ابوالحسن چنین نقل می‌کند که او گفت:

دوستی از علمای ربانی و وارسته به نام آخوند ما جعفر داشتم، در زمان او، بیماری واگیر طاعون آمد تو افراد بسیاری براثر آن مردند، گروه بسیاری که در معرض مرگ بودند، آخوند ملاجعفر را وصی خود قرار دادند، واز دنیا رفتند، آخوند ملا جعفر اموال آنان را جمع نمود تا به مصرف شایسته برساند، ولی هنوز آن اموال را به مصرف نرسانده بود، خودش نیز دار فانی را وداع کرد و آن اموال را حیف و میل شد (گویا او در مصرف آن اموال، کوتاهی کرده بود، از این رو بار سنگین مسولیت، اجل فرا رسید و در کام مرگ افتاد).

ملاابوالحسن می‌گوید: مدتی بعد از رحلت دوستم دوستم آخوند ملا جعفر، به کربلا مسافرت کردم، شبی در نزدیک حرم امام حسین (علیه السلام)خوابیدم و در عالم خواب مردی را دیدم که زنجیری به گردنش بسته اند، و دو طرف زنجیر به دست دو نفر است، و زبان او بلند گشته و از دهان تا سینه اش آویخته شده است (در تعجب و هراس فرو رفتم، خدایا این بیچاره کیست که این گونه در عذاب سخت است) او تا ما را دید به طرف من آمد، نگاه کردم دیدم دوستم مرحوم اخوند ملا جعفر است.

بر تعجب و هراسم افزود، او خواست با من سخن بگوید، آن دو نفر را زنجیر را کشیدند، و از سخن گفتن، او جلوگیری کردند، از مشاهده حال او، آنچنان وحشت نمودم که سه بار نعره زدم، و از خواب بیدار شدم، از من پرسید، چه شده چرا فریاد می‌کشی؟

ماجرایی که در خواب دیده بودم برای او تعریف کردم، سپس به حرم شریف امام حسین (علیه السلام)رفتم و در کنار مرقد منور آن حضرتت برای نجات دوستم ملا جعفر، دعا کردم و استغفار و زاری نمودم، و سپس در همان سال برای انجام حج به مکه مشرف شدم، و بعد به مدینه رفتم و به زیارت قبر مقدس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)وائمه اطهار (علیه السلام)و اولیاء خدا پرداختم، ولی طولی نکشید که در مدینه، بیمار شدم، به گونه ای که نمی توانستم حرکت کنم، از دوستانت درخواست کردم که مرا به حمام ببرند و شست شو دهند و لباسم را عوض کنند و آنگاه مرا به روضه مطهر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)حمل نمایند، تا در آنجا به راز و نیاز بپردازم و شفایم را بگیرم.

دوستانم در خواستم را انجام دادند، هنگامی که وارد حرم مطهر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)شدم، بی هوش افتادم، وقتی که به هوش آمدم مرا نزدیک ضریح مقدس آن حضرت بردند، پس از زیارت، شفای خود را از درگاه خداوند طلبیدم، و شفاعت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)را در مورد اخوند ملا جعفر درخواست نمودم تو همچنان به راز و نیاز و گریه و استغفار مشغول بودم که ناگهان احساس کردم که بیماریم سبک شده و حالم رو به بهبودی است، به طوری که خودم برخاستم و با پای خود به خانه ام باز گشتم.

پس از چند روز با دوستان کنار مرقد شریف شهدای احد رفتیم، در آنجا پس از زیارت، خواب مرا ربود، در عالم خواب مرحوم ملا جعفر را دیدم که با قیافه ای شادان در حالی که لباسهای سفید و زیبا در تن داشت، و عصائی در دستش بود، نزد من آمد و گفت:

مَرحَباً بِالاُخُوَّةِ وَ الصَّدَقَةِ…

آفرین بر این برادری و صداقت و صمیمیت، که در من روا داشتی، من در این مدت (در عالم برزخ) با عذابها و بلاهای سخت درگیر بودم و تو از روضه مطهر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)بیرون نیامدی، مگر اینکه با دعاها و راز و نیازهای خود، مرا مشمول شفاعت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)نمودی، و خلاص کردی دو سه روز قبل مرا به حمام فرستادند و پاکیزه نمودند و این لباسهای پاکیزه را از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)به من اهداء نمود، و حضرت زهرا (علیها السلام)این عبا را به من مرحمت فرمود، و اینک نزد تو آمده ام، تا نجات خودم را به، تو مژده دهم، خوشحال باش که با سلامتی به وطن باز باز می‌گردی، و همه افراد خانواده ات به سلامت هستند.

آری این است یک نمونه از هدیه های مومنین، به مومنانی که از دنیا رفته اند، بنابراین برای رهائی و نجات بستگان و دوستان خود در عالم برزخ، غافل نباشیم، که قطعا راز و نیاز و اعمال نیک ما، برای خلاصی گرفتاران، در عالم برزخ، مفید و موثر خواهد بود.⁽¹⁾

حکایت میرزا خلیل تهرانی(رحمه الله):

و نیز در دارالسلام است که شیخ اجل جناب حاج ملا علی از والد ماجدش جناب حاج میرزا خلیل تهرانی(رحمه الله)نقل فرموده که من در کربلای معلی بودم و مادرم در طهران؛ پس شبی در خواب دیدم که مادرم به نزد من آمد و گفت ای پسر! پس از مرگ مرا با بینی شکسته به سوی تو آوردند پس من ترسان از خواب بیدار شدم و از این خواب چندی نگذشت که کاغذی از بعضی برادران رسید که نوشته بود: والده ات وفات کرد، جنازه اش را به نزد شما فرستادیم. چون جنازه کشها آمدند گفتند جنازه والده شما را در کاروانسرای نزدیک ذی الکفل گذاشتیم چون گمان کردیم که شما در نجف می‌باشید.

پس من صدق خواب را فهمیدم ولکن متحیر ماندم در معنای کلام آن مرحومه که گفته بود: بینیم را شکستند، تا اینکه جنازه اش را آوردند. کفن را از روی او گشودم دیدم بینی او شکسته شده سبب آن را از حاملین آن پرسیدم گفتند ما سببش را نمی دانیم جز آنکه در یکی از کاروانسراها تابوت آن مرحومه را روی تابوتهای دیگر گذاشته بودیم مالها با هم لگدکاری کردند و جنازه را به زمین افکندند شاید، در آن وقت این آسیب به آن مرحومه رسیده، دیگر غیر از این ما سببی برای آن نمی دانیم. پس من جنازه مادرم را آوردم حرم حضرت اباالفضل (علیه السلام)و مقابل آن جناب گذاشتم و عرض کردم: ای اباالفضل! مادر من نماز و روزه اش را نیکو بجا نیاورده، الحال دخیل تو است پس از او اذیت و عذاب را برطرف کن و بر من است که پنجاه سال برای او روزه و نماز بدهم. پس او را دفن کردم و در دادن نماز و روزه برای او مسامحه شد. مدتی گذشت که شبی در خواب دیدم که شور و غوغائی بر در خانه من است. از خانه بیرون شدم ببینم چیست؟ دیدم مادرم را بر درختی بسته اند و به او تازیانه می‌زنند. گفتم: برای چه او را می‌زنید، چه گناهی کرده؟ گفتند: ما از جانب حضرت

ابوالفضل مأموریم که او را بزنیم تا فلان مبلغ پول بدهد. من داخل خانه شدم و پول را آوردم و به ایشان دادم و مادرم را از درخت باز کردم و به منزل بردم و مشغول به خدمت او شدم. پس چون بیدار شدم حساب کردم آن مقدار پولی را که در خواب از من گرفتند موافق بود با پول پنجاه سال عبادت؛ پس من آن مبلغ را برداشتم و بردم خدمت سید اجل میرزا سید علی، صاحب کتاب ریاض و گفتم: این پول پنجاه سال عبادت است، مستدعیم لطف فرموده برای مادرم بدهید.⁽¹⁾

قالَ شِیخُناَ الاَجَلّ صاحِبُ دارِالسَّلامِ اَحَّلَهُ اللّهِ دارِالسَّلامِ: وَ فیِ هذا الرُّویا مِن عِظَمِ الاَمرِ و َخَطَرِ العاقِبَةِ وَ عَدَمِ جَوازِ التَّهاوُنِ بِما عاهَدَ اللَّهُ عَلی نَفسِهِ وَ عُلُوُّ مَقامِ اوُلِیائِهِ المُخبِتیِن مالا یَخفی عَلی مَن تَأمَلَّها بِعیِنِ البَصِیرَةِ وَ نَظَرِ الاِعتِبار.

طاس حمام

نقل شده که آیت الله آقای حاج شیخ آقای بزرگ تهرانی فرمودند: در ایام کودکی منزل ما در تهران پامنار بود و چند روز بود که مادر بزرگ من، یعنی مادر پدر من از دنیا رفته بود و مجالس ترحیم برقرار شده و خاتمه یافته بود یک روز مادر من در منزل آلبالو پلو پخته بود هنگام ظهر یک سائلی در کوچه سوال می‌کرد و مادر هم که در مطبخ بود صدای سائل را شنید و برای خیرات بروح مادر بزرگ من که مادر شوهر بود و تازه از دنیا رحلت کرده بود می‌خواهد مقداری از غذا بسائل بدهد ولی ظرف تمیز در دسترس نبوده با عجله برای آن که آن سائل از در منزل رد نشود مقداری از آن آلبالو پلو را در طاس حمام که در دسترس بود ریخته و بسائل می‌دهد و از این موضوع کسی خبر نداشت- نیمه شب پدر من از خواب بیدار شده و مادر من را بیدار کرد و گفتن: امروز چه کاری کردی؟ چه کار کردی؟ مادرم گفت نمی دانم؟ پدرم گفت الان مادرم را در خواب دیدم و به من گفت: من از عروس خود گله دارم امروز آبروی مرا در نزد مردگان برد غذای مرا در طاس حمام فرستاد. تو چه کار کردی؟ مادر می‌گفت: هر چه فکر کردم چیزی به نظر نیامد ناگهان متوجه شدم که این آلبالو

پلو را به سائل چون قصد هدیه برای روح تازه گذشته داده ام و در آن عالم غذای آن مرحوم بوده است چون بصورت نامطلوبی به سائل داده شده است به همان طریق آن را در عالم ملکوت برای مادر شوهرم برده اند و او از این کار گله مند شده است.⁽¹⁾

کوری چشم به واسطه کور کردن چشمه

یکی از بزرگان اهل علم و تقوا نقل فرمود یکی از بستگانشان در اواخر عمرش ملکی خریده بود و از استفاده سرشار آن زندگی را می‌گذارند پس از مرگش او را دیدند در حالی که کور بود از او سببش را پرسیدند که چرا در برزخ نابینا هستی؟ گفت: ملکی را که خریده بودم وسط زمین مزروعی آن چشمه آب گوارایی بود که اهالی ده مجاور می‌آمدند و از آن برمی داشتند و حیوانات خود را آب می‌دادند به واسطه رفت وآمدشان مقداری از زراعت من خراب می‌شد و برای اینکه سودم از آن مزرعه کم نشود و راه آمد و شد را بگیرم به وسیله خاک و سنگ و گچ آن چشمه را کور نمودم و خشکانیدم وبیچاره مجاورین به ناچار به راه دوری مراجعه می‌کردند، این کوری من به واسطه کور کردن چشمه آب است به او گفتم آیا چاره ای دارد؟ گفت اگروارثها بر من رحم کنند و آن چشمه را جاری سازند تا مورد استفاده مجاورین گردد حال من خوب می‌گردد. ایشان فرمود به ورثه اش مراجعه کردم آنها هم پذیرفتند و چشمه را گشودند پس از چندی آن مرحوم را با حالت بینایی و سپاسگزاری دیدم.⁽²⁾

فصل نهم

بالاترین سرمایه عالم قیامت

بالاترین سرمایه قیامت قلب سالم است،کما اینکه در قرآن می‌فرماید:

«در آن روز که مال و فرزندان سودى نمى بخشد»: (یَوْمَ لاَ یَنْفَعُ مَالٌ وَلاَ بَنُونَ): «مگر کسى که با قلب سلیم به پیشگاه خدا آید (إِلاَّ مَنْ أَتَى اللهَ بِقَلْب سَلِیم).⁽¹⁾

در حقیقت سرمایه هاى مهم دنیا در سه چیز خلاصه مى شود: مال و ثروت، فرزندان برومند، و دوستان با وفا. امّا مشکلات محشر و گرفتارى هاى هولناک آن چنین نیست که بتوان با استفاده از مال و ثروت، یا کمک فرزندان و دوستان آنها را برطرف ساخت; و به فرض که تمام اموال دنیا به آن جا انتقال یابد و همه فرزندان و دوستان در کنار انسان باشند باز هم ممکن نیست گرهى از کار او بگشایند; چرا که معیار در آن جا چیز دیگرى است. حلاّل مشکلات محشر، ایمان و عمل صالح و قلب سلیم است; قلبى خالص از هرگونه شرک و ریا و فارغ از غیر خدا.

البتّه منظور از مال و فرزندان، مال و فرزندانى نیست که در طریق جلب رضاى الهى به کار گرفته شده باشند، یا دوستانى که بتوانند در پیشگاه خدا شفاعت کنند; بلکه منظور این است که اگر این سرمایه ها به آن جا منتقل شوند هیچ کارى از آنها ساخته نیست.

قلب سلیم قلبی است که :

1)ازهرگونه بیماری وانحراف اخلاق واعتقادی دور باشد.

2)خشوع وتواضع ومهربانی والفت داشته باشد.

3)قلبی جز خدا درآن نباشد:

از امام صادق (علیه السلام)در مورد آیه فوق سؤال می‌کنند که قلب سلیم چیست؟ حضرت فرمودند: « الْقَلْبُ السَّلِيمُ الَّذِي يَلْقَى رَبَّهُ وَ لَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ سِوَاهُ قَالَ وَ كُلُّ قَلْبٍ فِيهِ شِرْكٌ أَوْ

شَكٌّ فَهُوَ سَاقِط » قلب سلیم یعنی قلبی که از غیر خدا خالی باشد و غیر خدا در آن جایی نداشته باشد که این مرتبه کمی نیست و از هر کسی ساخته نیست.⁽¹⁾

عن الصادق (علیه السلام): الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّهِ فَلَا تُسْكِنْ حَرَمَ اللَّهِ غَيْرَ اللَّهِ دل حرم خداست پس در حرم خدا جز خدا را جای مده.⁽²⁾

4)قلبی که ازحب دنیا سالم باشد:

حضرت امام صادق (علیه السلام)می‌فرمایند: «هُوَ الْقَلْبُ الَّذِي سَلِمَ مِنْ حُبِ الدُّنْيَا » یعنی قلبی سلیم است که حب دنیا در آن نباشد.

درمقابل بعضی قلبها مریض اند:

قرآن درباره منافقان در سوره بقره آیه 10 می‌گوید: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً) در دلهای آنان یک نوع بیماری است و بر اثر لجاجت شان خدا بر این بیماری می‌افزاید.

در چند حدیث پر معنی قلب سلیم به خوبی معرفی شده: در حدیثی از امام صادق (علیه السلام)در ذیل آیه مورد بحث می‌خوانیم:⁽³⁾

« وَ كُلُ قَلْبٍ فِيهِ شِرْك او شک فهو ساقط» هر قلبی که در آن شرک و شکی است آن قلب سقوط می‌کند و بی ارزش است.⁽⁴⁾

بعضی از انسانها ضربان قلب صنوبر را دارند اماضربان معنوی ندارند :کما اینکهامیرمومنان امام علی (علیه السلام)می‌فرماید: «فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ لاَ یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَی فَیَتَّبِعَهُ وَ لاَ بَابَ الْعَمَی فَیَصُدَّ عَنْهُ وَ ذلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ؛ پس صورت انسانی است و قلب همان قلب حیوانی است؛ چون باب هدایت را نمی شناسد تا از آن پیروی کند و باب نابینایی را نمی داند تا جلو آن را ببندد. این همان مردگان زنده است.⁽⁵⁾

روزی حضرت آدم (علیه السلام)در محلی نشسته بود، ناگاه شش نفر را که سه نفر آنها سفیدروی و نورانی و سه نفر دیگر سیاه‌روی و بدمنظر بودند، مشاهده کرد.

اتفاقا آن شش نفر نزد آدم (علیه السلام)آمدند، سفیدرویان در سمت راست آدم و سیاه‌رویان در سمت چپ او نشستند.

برای آدم (علیه السلام)چنین منظره‌ای شگفت‌آور و غیرعادی بود، بی‌درنگ از آنها خواست خود را معرفی کنند و بعد به سمت راست خود توجه کرد و از یکی از سفیدرویان پرسید: توکیستی؟

گفت: من عقل و خرد هستم.

آدم (علیه السلام): جای تو در کجاست؟

جای من در مغز و دستگاه اندیشه‌ی انسان است.

آدم (علیه السلام)از سفیدروی دیگر پرسید: توکیستی؟

گفت: من مهر و عطوفت هستم.

آدم (علیه السلام): جای تو در کجاست؟

جای من در دل انسان است.

آدم (علیه السلام)از سومین نفر از سفیدرویان پرسید: توکیستی؟

گفت: من حیا هستم.

آدم (علیه السلام): جای تو در کجاست؟

جای من در چشم انسان است.

به این ترتیب، آدم (علیه السلام)فهمید که مرکز و مظهر عقل مغز، مرکز و مظهر مهر و عاطفه قلب و مظهر و مرکز حیا، چشم است.

آنگاه حضرت آدم (علیه السلام)به سمت چپ نگریست و از سیاه‌رویان خواست تا خود را معرفی کنند، از یکی از آنها پرسید: توکیستی؟

گفت: من خودخواهی و کبر هستم.

آدم (علیه السلام): جای تو در کجاست؟

جای من در مغز و دستگاه اندیشه انسان است.

آدم (علیه السلام): مگر عقل در آنجا قرار نگرفته است؟

چرا، ولی هنگامی که من درآنجا مستقر می‌شود، عقل فرار می‌کند.

آدم (علیه السلام)از دومین نفر از سیاه‌رویان پرسید: تو کیستی؟

گفت: من رشک و حسد هستم.

آدم (علیه السلام): جای تو در کجاست؟

جای من در دل انسان است.

آدم (علیه السلام): مگر مهر و عاطفه در آنجا قرار نگرفته است؟

چرا، ولی وقتی من در آنجا جای می‌گیرم مهر و عاطفه بیرون می‌رود.

آدم (علیه السلام)از سومین نفر سیاه‌رویان پرسید: تو کیستی؟

گفت: من طمع و آز هستم.

آدم (علیه السلام): جای تو در کجاست؟

جای من در چشم است.

آدم (علیه السلام): مگر حیا در آنجا جای نگرفته است؟

چرا، ولی زمانیکه در آنجا جای بگیرم، حیا می‌رود.

به این ترتیب حضرت آدم (علیه السلام)درک کرد که خودخواهی و کبر دشمن عقل و رشک بردن مخالف عاطفه است و طمع و حیا ضد یکدیگرند.⁽¹⁾

قلب سه قسم است:

رُوِی عَن رَسُولِ الله (صلی الله علیه و آله و سلم)قال:

اَلْقَلبُ ثَلاثَةُ اَنْوَاعٍ: قَلْبٌ مَشْغولٌ بِالدُّنْیا وَ قَلْبٌ مَشْغولٌ بِالْعُقْبَی وَ قَلْبٌ مَشْغولٌ بِالْمَوْلَی.وَ اَمَّا الْقَلْبُ الْمَشْغولُ بِالدُّنْیا لَهُ الشِّدَّةُ وَ الْبَلاءُ وَ اَمَّا الْقَلْبُ الْمَشْغولُ بِالْعُقْبَی فَلَهُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَی وَ اَمَّا الْقَلْبُ الْمَشْغولُ بِالْمَوْلَی فَلَهُ الدُّنْیا وَ الْعُقْبَی وَ الْمَوْلَی.⁽²⁾

ترجمه حدیث:

روایت از پیغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم)منقول است كه حضرت فرمودند قلب ها سه نوعند: 1- قلبی كه مشغول و وابسته به دنیا است.2- قلبی كه مشغول به تنعّمات اخروی است.3- قلبی كه وابسته به مولا است. اما آن قلبی كه سرگرم و وابسته به دنیا است، همیشه دچار سختی و گرفتاری است. و آن قلبی كه وابسته به تنعّمات اخروی است به درجات و مراتب بالایی میرسد. و قلبی كه دل‌بسته به مولا (خدا) است، هم دنیا دارد، هم آخرت را دارد و هم خدا را دارد.

درمورد دنیا دودسته روایات داریم :مدح وذم جمع شان این است که:اگردنیا برای دنیا باشد مذموم است،امااگردنیا مزرعه آخرت باشد،دنیا را پلی برای رفتن به بهشت قرار دهد ممدوح است.

درروایت داریم الکاسب حبیب الله کاسب دوست خدااست یادربعضی روایات است الْكَادُّ عَلَى عِيَالِهِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّه⁽¹⁾

مردی خدمت حضرت صادق (علیه السلام)عرض کرد: به خدا قسم ما در جستجوی دنیا هستیم و دوست داریم دنیا به طرف ما بیاید. حضرت فرمود: دنیا را برای چه می‌خواهی؟ عرض کرد برای این که به خود و عیالاتم برسم و صله و صدقه بدهم و عمره و حج خانه خدا کنم. حضرت فرمود: این در حقیقت طلب آخرت است نه دنیا.

قَالَ رَجُلٌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)وَ اللَّهِ إِنَّا لَنَطْلُبُ الدُّنْيَا وَ نُحِبُّ أَنْ نُؤْتَاهَا فَقَالَ تُحِبُ أَنْ تَصْنَعَ بِهَا مَا ذَا قَالَ أَعُودُ بِهَا عَلَى نَفْسِي وَ عِيَالِي وَ أَصِلُ بِهَا وَ أَتَصَدَّقُ بِهَا وَ أَحُجُّ وَ أَعْتَمِرُ فَقَالَ (علیه السلام)لَيْسَ هَذَا طَلَبَ الدُّنْيَا هَذَا طَلَبُ الْآخِرَةِ.⁽²⁾

گویند درویشی، نام ملا احمد نراقی و تعریف کتاب معراج السعادة او را شنیده و به توهم این که این فقیه بزرگ، فردی منزوی و زاهد (به معنای منفی) است، به شدت مرید و شیفته وی شده بود. زیرا در مسلک درویشان و صوفیان، گوشه نشینی و بی تفاوتی نسبت به

امور و مشکلات مردم، ارزش و زهد تلقی می‌گردد و مسئوولیت داشتن و از طریق آن به گرفتاری های مردم رسیدگی کردن دنیا و ضد ارزش به شمار می‌آید. به همین سبب روزی درویش به قصد زیارت ملا احمد نراقی وارد شهر کاشان می‌شود و چون دستگاه ریاست، رفت و آمد و مراجعه مردم را به وی می‌بیند، اندکی از ارادتش نسبت به او کاسته می‌شود. از سوی دیگر ملا احمد نراقی هم در دیدارهایی که با درویش انجام می‌دهد متوجه این موضوع می‌گردد. روز سوم درویش می‌گوید که تصمیم دارد به کربلا برود. ملا احمد در جواب می‌گوید: چه بهتر که من هم چنین قصدی داشتم. پس صبر کن تا با هم حرکت کنیم. در این جا درویش می‌پرسد، چند روز باید صبر کنم تا شما آماده شوید؟ جواب می‌شنود: همین الان مهیا هستم. این سخن باعث شگفتی درویش شده، پرسش را دوباره تکرار می‌کند و جواب را به همان ترتیب دریافت می‌نماید. سپس با هم این سفر را آغاز می‌کنند. وقتی به چند فرسخی قم می‌رسند به خاطر رفع خستگی در کنار چشمه ای اتراق می‌کنند. در این حال درویش به نظر ناراحت می‌رسد و به فکر فرو می‌رود. ملا احمد نراقی علت را می‌پرسد، درویش می‌گوید: کشکول خود را در خانه شما جا گذاشته ام. نراقی می‌فرماید: این که چیزی نیست وقتی از سفر بازگشتیم، آن را تحویل می‌گیری. او قبول نمی کند و می‌گوید: من به این کشکول خیلی علاقه‌مندم. ملا احمد سوال می‌کنم: آیا نمی توانی مدتی بدون کشکول باشی؟ او جواب می‌دهد: من تبرزین خودم را می‌خواهم و آماده بازگشت به کاشان می‌شود. در این هنگام آن فقیه زاهد و پارسا می‌فرماید: ای دروش! من به آن ریاست و مقام و منزلتی که در کاشان دارم، اینقدر وابسته نیستم که تو، به این کشکول خود وابسته‌ای؟⁽¹⁾

اسلام با اموال حضرت خدیجه (علیها السلام)پیش رفت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)به امیرالمومنین (علیه السلام)فرمود غذا تهیه کن وخویشان دعوت کرد بعد آنها را به اسلام دعوت کرد

خلاصه مال دنیا داشته باشد امادلبستگی نداشته با شد.

اماقلب مشغول به عقبی هم فضیلت است که برای بهشت عبادت کند یا ازترس جهنم که درجه اولی دارد.

واما سومی که قلب مشغول به مولی بالا ترین درجه است،که هم دنیا هم آخرت وهم خود خدا برای اوست،حضرت امیر (علیه السلام)دردعای کمیل می‌فرمایند :

فَهَبْنِی یا إِلَهِی وَ سَیدِی وَ مَوْلاَی وَ رَبِّی صَبَرْتُ عَلَى عَذَابِكَ فَكَیفَ أَصْبِرُ عَلَى فِرَاقِكَ

اى خدا و آقا و مولا و پروردگارم، بر فرض كه بر عذابت شكیبائى ورزم، ولى بر فراقت چگونه صبر كنم.⁽¹⁾

حضرت شعیب به علّت حُبّ خداوند متعال گریه می‌کرد

قالَ رَسُولُ اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم): بَكى شُعَیب (علیه السلام) مِن حُبِّ اللّه عَزَّوَجَلَّ حَتى عَمِیَ، فَرَدَّ اللّه عَزَّوَجَلَّ عَلَیْهِ بَصَرَهُ، ثُمَّ بَكى حَتى عَمِیَ، فَرَدَّ اللّه عَلَیْهِ بَصَرَهُ، ثُمَّ بَكى

حَتى عَمِیَ، فَرَدَّ اللّه عَلَیْهِ بَصَرَهُ، فَلَمّا كانَتِ الرّابِعَةُ أوحَى اللّه إلَیهِ: یا شُعَیبُ، إلى مَتى یَكُونُ هذا أبَداً مِنكَ؟ إنْ یَكُنْ هذا خَوفاً مِنَ النّارِ فَقَدْ أجَرْتُكَ، وَ إنْ یَكُنْ هذا شَوقاً إلَى الجَنَّةِ فَقَد أبَحْتُكَ. قالَ: إلهى وَ سَیِّدى، أنتَ تَعلَمُ أنّى ما بَكَیْتُ خَوفاً مِن نارِكَ وَ لاشَوقاً إلى جَنَّتِكَ، وَ لكِنْ عُقِدَ حُبُّكَ عَلى قَلبى فَلَسْتُ أصبِرُ أوْ أراكَ. فَأوحَى اللّه جَلَّ جَلالُهُ إلَیهِ: أمّا إذا كانَ هذا هكَذا

فَمِنْ أجْلِ هذا سَأُخدِمُكَ كَلیمى مُوسَى بنَ عِمران (علیه السلام).

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: شعیب از عشق خداى متعال چندان گریست كه نابینا شد. پس خداوند بیناییش را به او باز گرداند؛ دیگر بار گریست تا آنكه نابینا شد؛ خداوند دوباره بیناییش را به او باز پس داد، باز هم آن قدر گریست كه كور شد و خدا دو باره بینایش كرد، مرتبه چهارم خداوند به او وحى فرمود: اى شعیب! تا كى به این وضع ادامه خواهى داد؟ اگر از بیم جهنم گریه مى كنى، تو راامان دادم و اگربه شوق بهشت است، آن را ارزانیت داشتم. شعیب عرضه داشت: معبود من و سرورم! تو مى دانى كه گریه من نه از بیم

دوزخ است و نه به شوق بهشت، بلكه دلم بسته محبت و عشق توست پس صبورى نمى توانم مگر آنكه تو را

ببینم. خدای عز و جل به او وحی فرمود: حال که چنین است همسخنم موسای کلیم را خدمتگزار تو خواهم کرد. ⁽¹⁾

در مناجات شعبانیه آمده است که،

إِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَ الِانْقِطَاعِ إِلَيْكَ وَ أَيْرٌ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِيَاءِ نَظَرِهَا إِلَيْكَ حَتَّى تَخِرَقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ إِلَى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ وَ نَصِيرَ أَرْوَاحُنَا مُعَلَّقَةً بِعِزَّ قُدْسِك. الهی وارستگی از هر چیز و وابستگی و پیوستگی کام-ل ب-ه آستانت را موهبتم فرما و دیدگان دل ما را به فروغ نظر به خود روشن ساز تا دیدگان دل ما حجابهای نور را بدرد و به معدن عظمت واصل شود و جانهای ما همچون شعاع بعزّ قدست، آویخته گردد.

علامه طباطبایی (رحمه الله) فرمود استادم آقاضی فرمود اگر مکاشفه ای چیزی شد اعتنا نکنید، ایشان می فرمودند: روزی من در مسجد کوفه نشسته و مشغول ذکر بودم در آن حین، یک حوریه بهشتی از طرف راست من آمد و یک قدح بهشتی در دست داشت که برای من آورده بود و خود را به من ارائه مینمود همین که خواستم به او توجهی کنم، ناگهان ی--اد حرف استادم افتادم، لذا چشم پوشیده و توجهی نکردم. آن حوریه برخواست و از طرف چپ من آمد و آن جام را به من تعارف کرد من باز توجهی نکردم و روی خود را برگرداندم، آن حوریه رنجیده شد و رفت ومن هر وقت تا بحال، آن منظره به یادم می افتد، از رنجش آن حوری متاثر میشوم.»⁽²⁾

استاد هاشمی نژاد در بحث وقلب مشغول باالمولى فرمودند: دم دروازه مدين---ه امیرالمومنین به برخورد کردند دست سلمان را گرفت برد به ملکوت برد به بهشت فرمود این قصر توست این نهرها برای توست اینجا بمان سکرات مرگ رانچ--ش ت-ل-خ-ی ع-ال-م ب-رزخ رانداشته باش، سلمان یک نگاه به جمال ملکوتی امیرالمونین کردو عرض كرديا على ت--وه-م میمانی فرمود نه من باید برگردم عرض کرد علی جان من قصر وح--ور وغلمان و درخت بهشتی میخواهم چه کنم من تورا میخواهم.

قلبی که محبّت امام حسین (علیه السلام)باشد اهل بهشت است چون خداوند بهشت را از نورامام حسین (علیه السلام)خلق کرد:

در خلقت نورِ ائمّه معصومین (علیهم السلام)، احادیث فراوانی در کتاب‌های حدیث آمده است که همگی اشاره به آن دارد که خلقت امامان هدایت (علیهم السلام)در مرحله اوّل نورانی بوده و سپس خلقت جسمانی و صوری و مادّی آنها در این جهان صورت گرفته است. در جلد پانزدهم از کتاب «بحارالانوار»- اثر باقی علّامه محمّد باقر مجلسی- به احادیث فراوانی برمی‌خورید که بازگوکننده این واقعیت است.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)إِنَ اللَّهَ خَلَقَنِي وَ خَلَقَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ آدَمَ حِينَ لَا سَمَاءٌ مَبْنِيَّةٌ وَ لَا أَرْضٌ مَدْحِيَّةٌ وَ لَا ظُلْمَةٌ وَ لَا نُورٌ وَ لَا شَمْسٌ وَ لَا قَمَرٌ وَ لَا جَنَّةٌ وَ لَا نَارٌ فَقَالَ الْعَبَّاسُ فَكَيْفَ كَانَ بَدْأُ خَلْقِكُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ يَا عَمِّ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَخْلُقَنَا تَكَلَّمَ كَلِمَةً خَلَقَ مِنْهَا نُوراً ثُمَّ تَكَلَّمَ كَلِمَةً أُخْرَى فَخَلَقَ مِنْهَا رُوحاً ثُمَّ مَزَجَ النُّورَ بِالرُّوحِ فَخَلَقَنِي وَ خَلَقَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَكُنَّا نُسَبِّحُهُ حِينَ لَا تَسْبِيحَ وَ نُقَدِّسُهُ حِينَ لَا تَقْدِيسَ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُنْشِئَ الصَّنْعَةَ فَتَقَ نُورِي فَخَلَقَ مِنْهُ الْعَرْشَ فَالْعَرْشُ مِنْ نُورِي وَ نُورِي مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ نُورِي أَفْضَلُ مِنَ الْعَرْشِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ أَخِي عَلِيٍّ فَخَلَقَ مِنْهُ الْمَلَائِكَةَ فَالْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورِ عَلِيٍّ وَ نُورُ عَلِيٍّ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ عَلِيٌّ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ ابْنَتِي فَاطِمَةَ فَخَلَقَ مِنْهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فَالسَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ مِنْ نُورِ ابْنَتِي فَاطِمَةَ وَ نُورُ ابْنَتِي فَاطِمَةَ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ ابْنَتِي فَاطِمَةُ أَفْضَلُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ وَلَدِي الْحَسَنِ وَ خَلَقَ مِنْهُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ فَالشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ مِنْ نُورِ وَلَدِيَ الْحَسَنِ وَ نُورُ الْحَسَنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ الْحَسَنُ أَفْضَلُ مِنَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ فَخَلَقَ مِنْهُ الْجَنَّةَ وَ الْحُورَ الْعِينَ فَالْجَنَّةُ وَ الْحُورُ الْعِينُ مِنْ نُورِ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ وَ نُورُ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ وَلَدِيَ الْحُسَيْنُ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِين.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: همانا خداوند مرا آفرید و آفرید علی، فاطمه، حسن و حسین را قبل از آنکه آدم را آفریده باشد و آن زمانی بود که آسمان گسترده و زمین پهناور و ظلمت و نور و خورشید و ماه و بهشت و جهنّم وجود نداشت.

عباس (عموی پیامبر) سؤال کرد: ای رسول خدا، چگونه خداوند شما را آفرید؟ پیامبر فرمودند: ای عمو، وقتی خداوند اراده کرد که ما را بیافریند، کلمه‌ای ادا کرد، و نور را از آن

کلمه به وجود آورد. سپس کلمه‌ای دیگر فرمود و روح را از آن کلمه آفرید. سپس نور و روح را درهم مخلوط کرد و مرا و علی و فاطمه و حسن و حسین را آفرید و ما تسبیح و تقدیس خداوند کردیم. در آن زمانی که هیچ تسبیح و تقدیسی وجود نداشت و آنگاه که خداوند اراده کرد. موجودات را بیافریند، شکافت نور من را و خلق کرد از نور من عرش را، پس عرش الهی از نور من است و نور من از نور خدا و نور من برتر است از عرش. سپس شکافت نور برادرم علی را و خلق کرد از آن نور، فرشتگان را و فرشتگان از نور علی هستند و نور علی از نور خدا است و علی برتر است از فرشتگان. سپس شکافت نور دخترم فاطمه را و آفرید از نور او آسمان‌ها و زمین را. پس آسمان‌ها و زمین از نور دخترم فاطمه است و نور دخترم فاطمه از نور خداست و دخترم فاطمه برتر است از آسمان‌ها و زمین. سپس شکافت نور فرزندم حسن را، پس خلق کرد از آن خورشید و ماه را، پس خورشید و ماه از نور فرزندم حسن است و نور او از نور خداست و حسن برتر است از خورشید و ماه. سپس شکافت نور فرزندم حسین را، پس خلق کرد از آن بهشت و حورالعین را، پس بهشت و حورالعین از نور فرزندم حسین است و نور او از نور خداست و حسین برتر است از بهشت و حورالعین. ⁽¹⁾

امام حسین (علیه السلام)در روز رستاخیز

روایات اسلامی نشانگر آن است که در روز رستاخیز، آن حضرت محفل ویژه ای دارد که در سایه عرش خداست.

از ویژگیهای آن این است که شرکت کنندگان آن از گریه کنندگان و سوگواران و شیفتگان حسین (علیه السلام)هستند و از زائران او.

آنان به نام و یاد و سخن او، چنان انس و الفت می‌گیرند و شیفته او می‌گردند و به گونه ای امنیّت و آرامش می‌یابند که همه نعمتها را فراموش می‌کنند، حتّی رفتن به سوی خاندان خویش و اجابت دعوت آنان را در بهشت برین و مجلس و محفل و همنشینی آن گرامی را بر همه چیز و همه کس، برمی گزینندمشغول به مولا می‌شوند.⁽²⁾

فصل دهم

تفاوتهای دنیاو آخرت

اشاره

انسانهاچندتاعالم دارند 1-عالم بطن مادرکه خداوند تصویر می‌کند 2-عالم دنیا 3-عالم آخرت

عالم دنیا وآخرت دونظام بسیار متفاوتند درقرآن 115باردنیاآمده و115بارهم اخرت

برخی از تفاوت آنها عبارتند از:

1-گذرگاه وقرارگاه.

دنیاگذرگاه است وآخرت دارقراراست که قرآن اززبان مومن آل فرعون می‌فرماید :یاقوم انماهذه الحیاه الدنیا متاع وان الاخره هی دارالقرار.ایقوم همانا این دنیا کالائی بی ارزش است وآخرت سرلی همیشگی است.⁽¹⁾

امیرمومنان (علیه السلام)می‌فرمایند: فرمود: أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الدُّنْيَا دَارُ مَجَازٍ وَ الْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّكُمْ لِمَقَرِّكُم.ای مردم بدانیددنیا محل گذراست وآخرت سرای همیشگی است پس از ازاین محل گذر ذخیره کنید به خانه همیشگی.⁽²⁾

اگر محل گذر نبود انساتهای قبل نمیمردند ازحضرت آدم تا بحال چقدرانسانها بدنیا آمدند ورفتند ازخوبان عالم وبدان عالم

همچنانکه آمدن دراختیار ما نبود همچنین بی اختیار ازاین جهان خواهیم رفت

2-دنیا زندگی جمعی است کمک کردن بریکدیگر ویاری به یکدیگر اما آخرت تنهایی است.

طایفه ای ازآیات قرآن برآن اشاره می‌کند :ازجمله آیه:وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَىٰ كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ ۖ وَمَا نَرَىٰ مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِیكُمْ شُرَكَاءُ ۚ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَینَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ و (روز قیامت به آنها گفته می‌شود:) همه شما تنها به سوی ما بازگشت نمودید، همان‌گونه که روز اوّل شما را آفریدیم! و آنچه را به شما بخشیده بودیم، پشت سر گذاردید! و شفیعانی را که شریک در شفاعت خود می‌پنداشتید، با شما نمی‌بینیم! پیوندهای شما بریده شده است؛ و تمام آنچه را تکیه‌گاه خود تصوّر می‌کردید، از شما دور و گم شده‌اند!⁽¹⁾

نظام اجتماعی دنیا درآخرت نیست.

ودرآیه 21طورمی فرماید: کلُّ امْرِئٍ بِما کسَبَ رَهِینٌ و هر کس در گرو اعمال خویش است.⁽²⁾

وآیه 41دخان (یوْمَ لا یغْنِی مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَیئاً وَ لا هُمْ ینْصَرُونَ)⁽³⁾وروزی که هیچ دوستی کمترین کمکی به دوستش نمی‌کند، و از هیچ‌سو یاری نمی‌شوند

وآیه (أَلاَّ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى) که هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌گیرد،⁽⁴⁾

وبازآیه 101 (فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَینَهُمْ یوْمَئِذٍ وَ لا یتَساءَلُونَ) ⁽⁵⁾هنگامی که در «صور» دمیده شود، هیچ یک از پیوندهای خویشاوندی میان آنها در آن روز نخواهد بود و از یکدیگر تقاضای کمک نمی کنند (چون کاری از کسی ساخته نیست )

وآیه( فَإِذَا جَاءتِ الصَّاخَّةُ * یوْمَ یفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ * وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ * لِكُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ یوْمَئِذٍ شَأْنٌ یغْنِیهِ)» ⁽⁶⁾

ترجمه: پس هنگامى كه صیحه گوش‌خراش (نفخه دوم صور) در رسد * روزى كه آدمى از برادرش مى‌گریزد * و از مادر و پدرش * و از همسر و پسرانش * براى هر انسانى در آن روز حال و كارى خواهد بود كه او را به خود مشغول دارد.

وآیه(لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ یوْمَ الْقِیامَةِ یفْصِلُ بَینَكُمْ وَ اللّه‌ُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ)⁽¹⁾

ترجمه:

هرگز نفع نمى‌بخشد به شما ارحام شما و نه اولاد شما روز قیامت. جدایى مى‌افتد بین شماها و خداوند به آنچه عمل مى‌كنید بیناست

وآیه

(یا أَیهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا یوْمًا لَّا یجْزِی وَالِدٌ عَن وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِ شَیئًا ۚ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ۖ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَلَا یغُرَّنَّكُم بِاللَّهِ الْغَرُورُ)⁽²⁾

ای مردم! تقوای الهی پیشه کنید و بترسید از روزی که نه پدر کیفر اعمال فرزندش را تحمّل می‌کند، و نه فرزند چیزی از کیفر (اعمال) پدرش را؛ به یقین وعده الهی حقّ است؛ پس مبادا زندگانی دنیا شما را بفریبد، و مبادا (شیطان) فریبکار شما را (به کرم) خدا مغرور سازد!

3-فرصت تغییردردنیا

در این جهان امکان تغییر دادن خود و سرنوشت خود هست، ولی در آنجا نیست. در دنیا امکان توبه و تحصیل توحید است، اما چنین فرصتی در آخرت نیست. زیرا فرصت یا به توبه است یا به فدیه، یا به شفاعت است یا به کفالت،ادای حق الناس وجبران واجبات و همگی در سرای آخرت منتفی اند.

لذا قرآن می‌فرماید: (حَتى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْت قَالَ رَب ارْجِعُونِ لَعَلى أَعْمَلُ صلِحاً فِیمَا تَرَكْتَكلا إِنَّهَا كلِمَةٌ هُوَ قَائلُهَا وَ مِن وَرَائهِم بَرْزَخٌ إِلى یوْمِ یبْعَثُونَ)⁽³⁾- (آنها همچنان به راه

غلط خود ادامه مى دهند) تا زمانى كه مرگ یكى از آنان فرا رسد مى گوید: پروردگار من ! مرا باز گردانید!. 100- شاید در آنچه ترك كردم (و كوتاهى نمودم ) عمل صالحى انجام دهم (به او مى گویند) چنین نیست، این سخنى است كه او به زبان مى گوید (و اگر باز گردد برنامه اش همچون سابق است ) و پشت سر آنها برزخى است تا روزى كه برانگیخته مى شوند.

ودرسوره سجده می‌فرماید(وَلَوْ تَرَىٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ)⁽¹⁾و اگر ببینی مجرمان را هنگامی که در پیشگاه پروردگارشان سر به زیر افکنده، می‌گویند: «پروردگارا! آنچه وعده کرده بودی دیدیم و شنیدیم؛ ما را بازگردان تا کار شایسته‌ای انجام دهیم؛ ما (به قیامت) یقین داریم!»

هیچ عذری درقیامت پذیرفته نیست سوره غافرمی فرماید:

(یوْمَ لا ینْفَعُ الظَّالِمینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ)⁽²⁾

روزى كه عذرخواهى ستمكاران سودى به حالشان نمى‌بخشد؛ و لعنت [و دورى از رحمت الهى] و جایگاه بد براى آنان است.

4-دنیا محل عمل است ولی آخرت برداشت است.

خداوندمتعال درقرآن س کهف آیه 7می فرماید : (إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً) ⁽³⁾ما آنچه را که در زمین جلوه گر است زینت و آرایش ملک زمین قرار دادیم تا مردم را امتحان کنیم که کدام یک عملشان نیکوتر خواهد بود.

رسولُ اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم): الدنیا مَزرَعةُ الآخِره⁽⁴⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم): دنیا كشتزار آخرت است.

حضرت امیر (علیه السلام)درخطبه 42می فرمایند:

وَ اِنَّ الْیوْمَ عَمَلٌ وَ لا حِسابٌ، وَ غَداً حِسابٌ وَلا عَمَلٌ.⁽¹⁾

امروز زمان عمل است و بازخواستى نیست، و فردا روز بازخواست است و عملى در آن میسّر نمى باشد

درروایتی دیگر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: مَا مِنْ لَیلَةٍ إِلاَّ وَ مَلَكُ اَلْمَوْتِ ینَادِی یا أَهْلَ اَلْقُبُورِ لِمَنْ تَغْبِطُونَ اَلْیوْمَ وَ قَدْ عَاینْتُمْ هَوْلَ اَلْمُطَّلِعِ فَیقُولُ اَلْمَوْتَى إِنَّمَا نَغْبِطُ المؤمنون [اَلْمُؤْمِنِینَ] فِی مَسَاجِدِهِمْ لِأَنَّهُمْ یصَلُّونَ وَ لاَ نُصَلِّی وَ یؤْتُونَ اَلزَّكَاةَ وَ لاَ نُزَكِّی وَ یصُومُونَ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ لاَ نَصُومُ وَ یتَصَدَّقُونَ بِمَا فَضَلَ عَنْ عِیالِهِمْ وَ نَحْنُ لاَ نَتَصَدَّقُ ویذکرون الله ونحن لانذکرفواحسرتاه علی مافاتنا فی دارالدنیا. ⁽²⁾نمى‌گذرد شبى مگر آنكه ملك الموت ندا مى‌كند اى مردگان امروز بر چه كسى غبطه مى‌خورید در حالى كه آشكارا دیدید ترس و هول آخرت(و جریان بعد از مرگ)را؟گویند از این غبطه مى‌خوریم كه مؤمنان در مساجدشان نماز مى‌خوانند و ما زنده نیستم كه بخوانیم و زكاة میدهند و ما نمى‌توانیم بدهیم و آنها ماه رمضان را روزه مى‌گیرند و ما نمى‌گیریم و صدقه میدهند آنچه را كه از مخارج عیالاتشان زیاد بیاید و ما نمیتوانیم بدهیم و خداى تعالى را یاد میكنند و ذكر خدا مى‌گویند و ما نمیتوانیم بگوئیم پس اى واى بر ما و وا حسرتا از آنچه كه از ما فوت شده در دنیا

5-دراین جهان اعضاءواندام بدن شعوروادراک ندارند ولی درآخرت پوست بدن ودست وپا فهم دارند وحتی سخن می‌گویند

(الْیوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَیدِیهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا یكْسِبُونَ)⁽³⁾

امروز بر دهانهاى آنان مهر مى نهیم و دستهایشان با ما سخن مى گویند و پاهایشان بدانچه فراهم مى ساختند گواهی می‌دهند

قیامت یوم تبلی السرائراست حتی زمین هم سخن می‌گوید: (إِذَا زُلْزِلَتِ الارْضُ زِلْزَالَهَا *

وَ أَخْرَجَتِ الارْضُ أَثْقَالَهَا * وَ قَالَ الْإنسَٰنُ مَا لَهَا * یؤْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا * بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَی' لَهَا).⁽¹⁾

(آیات اوّل تا پنجم، از سورۀ زلزال: نود و نهمین سوره از قرآن كریم)

بیاد بیاور آن زمانی را كه زمین به لرزه و تكان در آید و آن زلزله و تكانِ مختصّ خود را باز یابد، و أثقال خود را بیرون دهد؛ أثقال جمع ثَقَل با دو فتحه است یعنی متاع و أثاث البیت. و حاصل آنكه آنچه در شكم زمین است از آن اشیائی كه خارج از ماهیت آنست آنها را بیرون بریزد و زمین پاك و خالص گردد

6-دردنیا آفرینش نظام خاصی دارد

آسمانها وزمین خورشید درمدارخودحرکت میکنندولی این وضع درقیامت بهم می‌خورد یوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ ۖ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِدر آن روز که این زمین به زمین دیگر، و آسمانها (به آسمانهای دیگری) مبدل می‌شود، و آنان در پیشگاه خداوند واحد قهار ظاهر می‌گردند⁽²⁾

(إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ) آنگاه كه آسمان از هم بشكافد (انشقاق وآیه وتکون السماءکالمهل مانندمس گداخته گردد⁽³⁾

(إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ) آنگاه كه خورشید به هم درپیچد

(وَإِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ) و آنگه كه ستارگان همى تیره شوند (وَإِذَا الْجِبَالُ سُیرَتْ) و آنگاه كه كوهها به حرکت درآیند

وخسف القمرماه بی نورشود

وآیه(وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ)؛ و کوه‌ها مانند پشم رنگین حلاّجی‌شده می‌گردد(قارعه)

(مُتَّكِئِینَ فِیهَا عَلَى الْأَرَائِكِ لَا یرَوْنَ فِیهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِیرًا) ⁽¹⁾

در آن [بهشت] بر تختها[ى خویش] تكیه زنند در آنجا نه آفتابى بینند و نه سرمایى (انسان13)

درقیامت خورشید وماه نیست هرکس باید خودش نورببرد یعنی عمل صالح

نورحضرت زهرا (علیها السلام)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود:

در آن هنگام که بهشتیان در بهشت برخودار از نعمت و دوزخیان در آتش گرفتار عذابند، برای بهشتیان نوری می‌درخشد، از یکدیگر می‌پرسند: این نور چیست ؟ شاید پروردگار با عزت و اقتدار بر ما توجه فرموده و به ما نظر افکنده است ؟ ! رضوان (فرشته نگهبان بهشت ) به آنان می‌گوید: نه علی (علیه السلام)با فاطمه (علیها السلام)مزاحی کرده و او(فاطمه لبخند زده است، این نور از بین دندانهای او درخشیده است. ⁽²⁾

فصل یازدهم

چرا انسانها از مرگ می‌ترسند

بیشتر مردم از نام مرگ، می‌ترسند، از مظاهر آن می‌گریزند، از اسم گورستان متنفرند، و با زرق و برق دادن به قبرها می‌کوشند ماهیت اصلی آن را به دست فراموشی بسپارند حتی برای فرار دادن افراد از هر چیز خطرناک یا غیر خطرناکی که می‌خواهند کسی آن را دستکاری و خراب نکند روی آن می‌نویسند «خطر مرگ» ! و در کنار آن هم عکس یک جفت استخوان مرده آدمی به حالت «ضربدر» ! در پشت یک جمجمه که خیره و بی روح به انسان نگاه می‌کند قرار می‌دهند.

آثار وحشت انسان از مرگ در ادبیات مختلف دنیا فراوان دیده می‌شود، تعبیراتی همچون «هیولای مرگ»، «سیلی اجل»، «چنگال موت» و دهها مانند آن همه نشانه های این وحشت و اضطراب همگانی است.

داستان معروف رؤیای هارون الرشید که در خواب دیده بود همه دندانهای او ریخته است و تعبیر خواب کردن آن دو نفر که یکی گفت: «همه کسان تو پیش از تو بمیرند».

و دیگری گفت: «عمر خلیفه از همه بستگانش طولانی تر خواهد بود» و واکنش هارون در برابر دو تعبیر کننده که به دومی صد دینار داد و اولی را صد تازیانه زد نیز دلیل دیگری بر این حقیقت است.⁽¹⁾

زیرا هر دو یک مطلب را گفته بودند اما آنکه نام مرگ کسان خلیفه را بر زبان جاری کرده بود صد تازیانه نوش جان کرد، و کسی که مرگ آنها را در قالب «طول عمر خلیفه» ! ادا نمود صد دینار پاداش گرفت!

علت ترس از مرگ:

1-علاقه ودلبستگی شدید به دنیا:

اشاره

جهان هستی،ظاهری داردوباطنی، طبق بیان قرآن كریم،دنیاوعالم طبع وطبیعت،ظاهر،وعالم آخرت،باطن جهان هستی است؛چنانكه فرمودند : يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ. ⁽¹⁾

یعنی: اكثرمردم به امورظاهرازدنیا آگاهند،ولی ازعالم آخرت (كه باطن آن است)بكلّی بی خبرند،كسانی كه دردنیا به ظاهرش دلبسته اندوابدا باباطن آن كاری نداردو بی حساب و بی مسئولیت زندگی میكنندو بالأخره،تمام همّتشان رادر تزیین ظاهرو تهیه متاع وكالای دنیا صرف نموده اند وهمه علاقه هارابه دنیاوزخارف آن منحصركرده است.

وبه تعبییر قرآن كریم:علاقه به دنیادرنظرآنان زیباجلوه كرده است (زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ) ⁽²⁾برای چنین افرادی،مرگ حقیقتاوحشتزاست؛زیرا بامرگ، یكجاعلاقه هادرهم فرو میریزد ورابطه هاقطع میگردد.وجدایی ازمحبوب نیزسخت ناراحت كننده است. اماكسانی كه درعین توجه به ظاهر عالم،به باطن آن هم توجه كرده وضمن گذراندن عمر،به فكرتهیه كالای عالم باطن وپس ازمرگ هم بوده اند،آنان ازمرگ، چنین وحشتی راندارند،زیرا علاقه به آن طرف هم بوده وبامرگ، به محبوبهای خویش میرسد.

امام باقر (علیه السلام)فرمود: در زمان رسول خدا، در آغاز هجرت یکی از مومنین صفه به نام سعد بسیار در فقر و ناداری به سر می‌برد و همیشه در نماز جماعت، ملازم پیامبر خدا بود و هرگز نمازش ترک نمی شد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)وقتی او را می‌دید، دلش به حال او می‌سوخت و نگاه دلسوزانه به او می‌کرد. غریبی و تهیدستی او رسول خدا را سخت ناراحت می‌کرد، روزی به

سعد فرمود: اگر چیزی به دستم برسد تو را بی نیاز می‌کنم. مدتی از این جریان گذشت، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)این که چیزی به او نرسید تا به سعد کمک کند، غمگین شد خداوند وقتی رسولش را این گونه غمگین یافت، جبرئیل را به سوی او فرستاد جبرئیل که دو درهم همراهش بود، به حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)آمد و عرض کرد: ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)خداوند اندوه تو را به خاطر سعد دریافت، آیا دوست داری که سعد بی نیاز گردد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: آری. جبرئیل گفت، این دو درهم را به سعد بده و به او دستور بده که با آن تجارت کند پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)آن دو درهم را گرفت و سپس برای نماز از منزل خارج شد؛ دید سعد کنار حجره مسجد ایستاده و منتظر رسول خداست. وقتی که سعد را دید، فرمود: ای سعد آیا تجارت و خرید و فروش می‌دانی؟ سعد گفت: سوگند به خدا چیزی ندارم که با آن تجارت کنم. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)آن دو درهم را به او داد و به او فرمود: با این دو درهم تجارت کن و روزی خدا را به دست بیاور. او هم آن دو درهم را گرفت و همراه رسول خدا به مسجد رفت و نماز ظهر و عصر را خواند، بعد از نماز، رسول خدا به او فرمود: برخیز به دنبال کسب رزق برو که من از وضع تو غمگین هستم. سعد برخاست و کمر همت بست و به تجارت مشغول شد به قدری از دو درهم برکت داشت که هر کالایی با آن می‌خرید، سود فراوان می‌کرد؛ دنیا به او رو آورد و اموال و ثروتش زیاد گردید و تجارتش رونق بسیار گرفت. در کنار مسجد محلی را برای کسب و کار خود انتخاب کرد و به خرید و فروش، مشغول گردید

این داستان هشداری است به کسانی که دلبستگی به دنیا دارند و دنیا را هدف می‌دانند؛ غافل از آن که دنیا وسیله است برای آخرت، و دلبستگی افراطی به دنیا مانع یاد خدا می‌شود.

کم کم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)دید که بلال حبشی وقت نماز را اعلام کرده ولی هنوز سعد سرگرم خرید و فروش است، نه وضو گرفته و نه برای نماز آماده می‌شود. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)وقتی او را به این وضع دید، به او فرمود: «یا سعد شغلتک الدنیا عن الصلاة ای سعد دنیا تو را از نماز بازداشت». او در پاسخ چنین توجیه می‌کرد و می‌گفت: چه کار کنم؟ ثروتم را تلف کنم؟ به این مرد متاعی فروخته ام؛ می‌خواهم پولش را بستانم و از این مرد متاعی خریده ام؛ می‌خواهم

قیمتش را بپردازم. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)در مورد سعد، آن چنان ناراحت و غمگین شد که این بار اندوه رسول خدا شدیدتر از آن هنگام بود که سعد در فقر و تهیدستی به سر می‌برد.

جبرئیل بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)نازل شد و عرض کرد: خداوند اندوه تو را در باره سعد دریافت، کدام یک از این دو حالت را در مورد سعد دوست داری آیا حالت اولی یعنی فقر و تهیدستی او و توجه به نماز و عبادت را دوست داری یا حالت دوم را که بی نیاز است ولی توجه به عبادت ندارد؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: حالت اولی را دوست دارم، چرا که حالت دوم او باعث شد که دنیایش، دینش را ربود و برد، جبرئیل گفت: «ان الدنیا و الاموال فتنه و مشغله عن الاخره» ؛ دلبستگی به دنیا و ثروت، مایه آزمایش و بازدارنده آخرت است. آن گاه جبرئیل گفت: آن دو درهم را که به او قرض داده بودی از او بگیر که در این صورت وضع او به حالت اول برمی گردد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به سعد فرمود: آیا نمی خواهی دو درهم مرا بدهی؟ سعد گفت: به جای آن دویست درهم می‌دهم. پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: همان دو درهم مرا بده. سعد دو درهم آن حضرت را داد از آن پس دنیا به سعد پشت کرد و تمام اموالش کم کم از دستش رفت و زندگیش به حالت اول بازگشت.

این داستان هشداری است به کسانی که دلبستگی به دنیا دارند و دنیا را هدف می‌دانند؛ غافل از آن که دنیا وسیله است برای رسیدن به آخرت، و دلبستگی افراطی به دنیا مانع یاد خدا می‌شود.⁽¹⁾

امام سجاد (علیه السلام)«سَیِّدِی أَخْرِجْ حُبَّ الدُّنْیَا مِنْ قَلْبِی»⁽²⁾

یکی ازعلمای ربانی نقل می‌کرد:درایام طلبگی دوستی داشتم که ساعتی داشت وبسیارآن رادوست می‌داشت،همواره دریادآن بودکه گم نشودو آسیبی به آن نرسد، او بیمار شد و بر اثر بیماری آنچنان حالش بدشدکه حالت احتضاروجان دادن پیداکرد، دراین میان یکی ازعلماءدرآنجا حاضربودواوراتلقین می‌دادومی گفت :بگولااله الاالله اودرجواب می‌گفت : نشکن نمی گویم :ماتعجب کردیم که چرابه جای ذکرخدا،می

گوید:نشکن نمی گویم، همچنان این معمابرای مابدون حل ماند،تااینکه حال آن دوست بیمارم اندکی خوب شدومن ازاوپرسیدم،این چه حالی بودکه پیداکردی،مامی گفتیم بگولا اله الاالله،تودرجواب می‌گفتی :نشکن نمی گویم.

اوگفت :اول آن ساعت را بیاوریدتابشکنم،آن راآوردندوشکست.،سپس گفت من دلبستگی خاصی به این ساعت داشتم،هنگام احتضارشمامی گفتیدبگولااله الاالله، شیطان را دیدم که همان ساعت رادریک دست خودگرفته،وبادست دیگرچکشی بالای آن ساعت نگه داشته ومی گوید:اگربگوئی لااله الاالله،این ساعت رامی شکنم،من هم به خاطرعلاقه وافری که به ساعت داشتم می‌گفتم :ساعت رانشکن،من لااله الا الله نمی گویم!

زهد ملا احمد نراقی و کشکول درویش

نقل می‌کنند که مرحوم ملا احمد نراقی کاشانی، نویسنده کتاب اخلاقی«معراج السعادة»، ساکن در کاشان بود. درویشی که کتاب معراج السعادة و بخش زهد و پارسایی آن کتاب را خوانده بود، نزد ملا احمد نراقی آمد و دید ملا احمد زندگی و دستگاه مرتبی دارد (چون ایشان مرجع بود و مردم به خانه ایشان رفت و آمد می‌کردند). درویش، وقتی آن همه بیا و برو و شهرت و دستگاه محقق نراقی را دید، تعجب کرد که این استاد اخلاق، چرا خودش زاهد و پارسا نیست! (با اینکه در کتاب معراج السعادة آن همه راجع به زهد سخن گفته است) بعد از دوسه روز که می‌خواست مرخص شود، مرحوم نراقی فهمیده بود که برای آن درویش، معمایی پیش آمده است. به او گفت: کجا می‌خواهی بروی؟ او عرض کرد: می‌خواهم به کربلا بروم. محقق نراقی فرمود: من هم می‌آیم. او گفت: من باید چند روز صبر کنم تا مهیا شوی. مرحوم نراقی فرمود: همین الان حاضرم. به راه افتادند تا به قم رسیدند. در قم، محقق نراقی دید رنگ صورت درویش تغییر کرد. از علت پرسید. او گفت: کشکولم را در کاشان جا گذاشته‌ام. محقق نراقی فرمود: کشکول در جای خودش هست. فعلاً برویم و بعد برمی‌گردیم و کشکول شما را می‌دهم. درویش گفت: من بدون کشکول نمی‌توانم زندگی کنم و علاقه به آن دارم. باید برگردیم وآن را بردارم. مرحوم نراقی همانجا فرصت را به دست آورد؛ به او فهماند که زهد اسلام یعنی چه؟ زاهد آن نیست که در جامعه

نباشد؛ شهرت نداشته باشد؛ یا ریاست نداشته باشد. زاهد کسی است که دلبستگی به چیزی یا به کسی جز خدا نداشته باشد و دلبستگی ولو به کشکول باشد، زاهد نیست.⁽¹⁾

2- مرگ را به معنای فناونابودی دانستن:

حبّ بقا ومیل به زندگی جاوید،ازمسائل فطری انسان است.هركس به خودمراجعه كند، به خوبی می‌یابد كه هیچگاه میل به نابودی ندارد،لذا باهمه عواملی كه آنهاراموثردرنابودی خودمی پندارد،مبارزه میكندواگردید توان مبارزه باآن را ندارد،حدّاقل ازآن می‌گریزد،لذا با امراض،میكروبها،حیوانات درنده،و دشمن وامثال اینها،درستیزاست؛زیراهمه اینهاراباعث نیست ونابود شدن خویش می‌داند.

امیرالمومنین (علیه السلام)درغررالحکم می‌فرمایند: إِنَّكُمْ إِنَّمَا خُلِقْتُمْ لِلْآخِرَةِ لاَ لِلدُّنْیا وَ لِلْبَقَاءِ لاَ لِلْفَنَاءِشما برای بقا خلق شده اید نه برای فنا ونابودی ⁽²⁾

وعلت فرار ازمرگ ووحشت ازآن هم همین است كه مرگ را فناو نابودی خود می‌پندارد وخیال می‌كند كه مرگ، ضدآن خواسته فطری ودرونی اوست؛زیرا درون او میگوید توباید همیشه باشی،ولی مرگ می‌گوید:توبایدفانی شده وبه دیارعدم رهسپارشوی.اینك ببینیم آیامرگ در بینش الهی به معنای فناونابودی است؟

بامراجعه به قرآن كریم وروایات اهل بیت (علیه السلام)روشن می‌شود كه مرگ،به معنای فناونابودی نیست،بلكه همچون تولدجنین ازمادراست.یك تولدثانوی است وبافرارسیدن مرگ،به جهانی گام میگذاریم كه به مراتب ازاین جهان وسیعتر،پرفروغتر،آرامبخش تر،ومملوازانواع نعمتهایی است كه درشرایط كنونی ودرزندگی این عالمی،برای ماقابل تصورنیست.

بنابراین،مومنین ومعتقدین به عالم پس ازمرگ،نبایدازاین جهت ازمرگ بترسند؛ زیرااعتقاد به نابودی ونیستی به وسیله مرگ واعتقاد به زندگی پس ازمرگ،قابل جمع نیست.امامادّیین ومنكرین زندگی پس از مرگ،حق دارند كه از مرگ بترسند؛زیرا به راستی اگرمرگ به معنای فناونابودی

باشد، چیزی ازآن وحشتناكتر نخواهد بود.وآنچه درباره هیولای مرگ گفته اند كاملا بجاو به مورد خواهد بود،لكن این عقیده اساساً باطل وغلط است.

3-جهل و ناآگاهی نسبت به حقیقت مرگ :

اشاره

جهل و ناآگاهی، همیشه منشأ ترس است.بشراز شب تار،خوف دارد؛چون ظلمت وتاریكی، باعث جهل است؛جایی رانمی بیند،راه را از چاه تشخیص نمی دهد،مسیر را از پرتگاه تمیز نمی دهد. اینكه همه ازمرگ می‌ترسند، برای این است كه نمی دانند مرگ چیست؟مرگ چگونه بر آنان مستولی می‌شود و نمی دانند درحین مرگ، با چه عوارض وحوادثی مواجه می‌شوند. امام عسكری (علیه السلام)فرمود (پدرم امام هادی (علیه السلام)بر یكی ازاصحاب خودكه درمرض موت بودوارد شد، اومی گریست و از اینكه در معرض مرگ قرار گرفته بود بی تابی می‌كرد. حضرت به وی فرمود ای بنده خدا ! اینكه از مرگ ترسانی برای این است كه نمی دانی مرگ چیست؟ و نسبت به آن معرفت وآگاهی نداری :«یاعبدالله تخاف من الموت لأنك لاتعرفه» ⁽¹⁾(وسپس پیرامون مرگ، مطلبی به او فرمودكه موجب آرامش وتسكین خاطرش گردید). بوعلی سینا دركتاب ((شفا))علت اصلی ترس مردم ازمرگ را جهل وناآگاهی آنان نسبت به مرگ وعواقب بعدازمرگ می‌داند.وعین عبارت بوعلی در گرداگرد قبر او نوشته است.

مرگ و شادی

امام جواد (علیه السلام)نهمین امام بر حق به عیادت یکی از اصحابش که بیمار شده بود رفت و در بالین او نشست و دیدار او گریه می‌کند و در مورد مرگ بی تابی می‌نماید، فرمود: «ای بنده خدا! از مرگ می‌ترسی؟ از این جهت که نمی‌دانی مرگ چیست؟ آیا اگر چرک و کثافت تو را فرا گیرد و موجب ناراحتی تو گردد و جراحات و زخم‌های پوستی در بدن تو پدید آید و بدانی که غسل کردن و شستشو در حمام، همه این چرک‌ها و زخم‌ها را از بین می‌برد، آیا

نمی‌خواهی که وارد حمام شوی و بدنت را شستشو نمائی و از زخمها و آلودگی‌ها پاک گردی؟ و یا میل نداری به حمام بروی و دوست داری با همان آلودگی و زخم‌ها باشی؟ بیمار عرض کرد: البته دوست دارم در این صورت به حمام بروم و بدنم را بشویم امام جواد (علیه السلام)فرمود: مرگ (برای مؤمن) همان حمام است و آن آخرین پاک‌سازی آلودگی گناه، و شستشوی ناپاکی‌هاست بنابراین وقتی که به سوی مرگ رفتی و از این مرحله گذشتی در حقیقت از همه اندوه و امور رنج آور رهیده ای و به سوی خوشحالی و شادی روی آورده ای!» بیمار گفته و فرموده امام جواد (علیه السلام)قلبی آرام پیدا کرد و خاطرش آسوده شد، عافیت و نشاط پیدا کرد و دلهره و نگرانیش از بین رفت.⁽¹⁾

4-تعمیر دنیا و تخریب عالم آخرت وتهیه نکردن زاد وتوشه برای آخرت:

اشاره

عدّه ای دیگراز انسانها هستند كه ازمردن وحشت دارند،اما نه بخاطراینكه مرگ را به معنای فنا و نیستی بدانند و یا به عواقب خود درعالم پس ازمرگ آگاه نباشد،بلكه بخاطراینكه پرونده اعمال خود را سیاه و تاریك می‌بینند.شكنجه های طاقت فرساومجازات دردناك بعد ازمرگ را گویا با چشم خود مشاهده می‌كنندو یالااقل چنین احتمالی رامی دهند.این گروه نیز،حق دارند ازمرگ بترسند؛ زیرابه مجرمی می‌مانند كه از پشت میله های زندان آزادشده،به سوی چوبه دارمی روند.

خداوند متعال در سوره جمعه می‌فرمایند:

(وَلَا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ۚ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ) ولى آنان هرگز تمناى مرگ نمى كنند بخاطر اعمالى كه از پیش فرستاده اند و خداوند ظالمان را بخوبى مى شناسد.⁽²⁾

عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَلَیهِمَا السَّلَامُ قَالَ أَتَى النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم)رَجُلٌ فَقَالَ مَا لِی لَا أُحِبُّ الْمَوْتَ فَقَالَ لَهُ أَ لَكَ مَالٌ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدَّمْتَهُ قَالَ لَا قَالَ فَمِنْ ثَمَّ لَا تُحِبُّ الْمَوْتَ

یک کسی خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)رسید و گفت: من از مرگ می‌ترسم و از آن بدم می‌آید. پیغمبر فرمود : آیا تو اموالی داری ؟ گفت بله. پیامبر فرمود: آیا در راه خدا چیزی را برای بعد از مرگ خود داده ای ؟ گفت نه. فرمود به خاطر همین می‌ترسی چون به جان تو وابسته شده است.⁽¹⁾

امام مجتبی (علیه السلام)یک دوستی داشتند که بسیار شوخ بود. چند روز او را حضرت ندیده بودند بعد از چند روز که دیدند گفتند چطور هستید ؟ گفت آقا یک جوری زندگی می‌کنم که نه خدا راضی است، نه شیطان راضی است و نه خودم. حضرت لبخندی زدند و گفتند چطور؟ گفت خدا راضی نیست به این خاطر که می‌خواهد مدام از او اطاعت کنم و معصیتی انجام ندهم که من اینگونه نیستم. شیطان از من راضی نیست چون می‌خواهد دائم معصیت کنم و هیچ اطاعتی نداشته باشم که آن هم نیستم. خودم هم راضی نیستم چون دوست دارم که تا آخر بمانم و هیچ گاه نمیرم که اینطور هم نیست. همان موقع یک نفر کناری ایستاده بود گفت، چرا ما از مرگ بدمان می‌آید و هرگاه حرف می‌زنیم می‌گوییم نمی خواهیم بمیریم.

امام (علیه السلام)در پاسخ فرمود :شما تمام كوششتان را صرف آبادی دنیاكرده اید و برای آخرت كارنیكی نكرده و آنجا را خراب كرده اید.و به همین جهت،ازمرگ می‌ترسید وكراهت دارید كه ازجای آباد به جای خراب منتقل شوید : (لِأَنَّكُمْ أَخْرَبْتُمْ آخِرَتَكُمْ وَ عَمَّرْتُمْ دُنْيَاكُمْ وَ أَنْتُمْ تَكْرَهُونَ النُّقْلَةَ مِنَ الْعُمْرَانِ إِلَى الْخَرَابِ) ⁽²⁾

ودر روایات، دنیا برای مومنین (زندان) ولی برای كفار (بهشت) دانسته شده، قهراً مرگ برای كفار،خروج از بهشت و خول در جهنم است،پس حق دارند كه ازمرگ بترسند و مرگ برای آنان وحشتناكترین چیزها باشد؛

چنانكه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْكَافِرِ، وَ الْمَوْتُ جِسْرُ هَؤُلَاءِ إِلَى جَنَانِهِمْ، وَ جِسْرُ هَؤُلَاءِ إِلَى جَحِيمِهِمْ. ⁽³⁾

یعنی : دنیا، زندان مومن و بهشت كافر است ومرگ پلی است كه آنان را به بهشت و اینان را به دوزخ می‌رساند. و درقرآن كریم آمده است: انانكه مرگ وعالم پس ازمرگ،جایگاهشان آتش وجهنم است.دراینصورت، حق دارندازمرگ بترسند: (إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَأُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ)⁽¹⁾

حاصل آنكه : تخریب عالم آخرت،به وسیله عقاید فاسد و ناشایست، باعث ترس ازمرگ است.

آیا همه انسانهااز مرگ می‌ترسند یا عده ای مشتاق آنند؟!

بعضی مرگ را وسیله ای برای لقای محبوبشان می‌بینند ودر رسیدن به كمال مطلق وراحت شدن از همه آلام ورنجهارا تنهادرگرو مرگ می‌دانند، نه تنها از آن نمی ترسند،بلكه عاشق آن بوده وهر آن،انتظار آن را میكشند.این موضوع بامراجعه به كلمات پیشوایان معصوم واولیای الهی، به خوبی قابل لمس ودرك است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: اِنَّ الْمَوْتَ عِندی بِمَنْزلَةِ الشَّربَةِ البارِدَةِ فِی الْیومِ الشَّدیدِ الْحَرِّ. یعنی: مرگ در نظرمن مانند نوشیدن شربت خنكی است كه انسان تشنه در روز بسیارگرم می‌نوشد.⁽²⁾

علی (علیه السلام)فرمود : وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِي طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّه. ⁽³⁾

یعنی : قسم به خدا انسی كه پسر ابوطالب به مرگ دارد،بیش از انسی است كه طفل به پستان مادر دارد. لذا وقتی كه در صبح روز نوزدهم رمضان،شمشیر ابن ملجملعنه الله علیهبرفرق نازنینش فرود آمد، فرمود : ((فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَه))(یعنی به خدای كعبه، رستگار شدم)

حافظ به همین جمله ها نظر دارد آنجا که می‌گوید:

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند *** اندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی *** آن شب قدر که این تازه براتم دادند

الإمام زین العابدین (علیه السلام): لَمَّا اشتَدَّ الأَمرُ بِالحُسَینِ بنِ عَلِی بنِ أبی طالِبٍ (علیهما السلام)نَظَرَ إلَیهِ مَن كانَ مَعَهُ فَإِذا هُوَ بِخِلافِهِم ؛ لِأَنَّهُم كُلَّمَا اشتَدَّ الأَمرُ تَغَیرَت ألوانُهُم وَارتَعَدَت فَرائِصُهُم ووَجَبَت حدیث قُلوبُهُم. وكانَ الحُسَینُ (علیه السلام)وبَعضُ مَن مَعَهُ مِن خَصائِصِهِ تُشرِقُ ألوانُهُم وتَهدَأُ جَوارِحُهُم و تَسكُنُ نُفوسُهُم، فَقالَ بَعضُهُم لِبَعضٍ : اُنظُروا، لا یبالی بِالمَوتِ ! فَقالَ لَهُمُ الحُسَینُ (علیه السلام): صَبرًا بَنِی الكِرامِ، فَمَا المَوتُ إلاّ قَنطَرَةٌ تَعبُرُ بِكُم عَنِ البُؤسِ والضَّرّاءِ إلَى الجِنانِ الواسِعَةِ والنَّعیمِ الدّائِمَةِ، فَأَیكُم یكرَهُ أن ینتَقِلَ مِن سِجنٍ إلى قَصرٍ ؟! وما هُوَ لِأَعدائِكُم إلاّ كَمَن ینتَقِلُ مِن قَصرٍ إلى سِجنٍ وعَذابٍ. إنَّ أبی حَدَّثَنی عَن رَسولِ اللّه الله علیه و آله أنَّ الدُّنیا سِجنُ المُؤمِنِ وجَنَّةُ الكافِرِ، والمَوتُ جِسرُ هؤُلاءِ إلى جَنّاتِهِم وجِسرُ هؤُلاءِ إلى جَحیمِهِم، ما كَذَبتُ و لا كُذِبتُ.⁽¹⁾

حضرت زین‌العابدین امام سجاد (علیه السلام): چون كار بر حسین بن على بن ابى طالب (علیه السلام)دشوار شد، همراهیان او بدو نگریستند و او را برخلاف خود یافتند، چه، هرگاه كار دشوار مى‌شد، رنگ آنها تغییر مى‌یافت و گوشت تنشان به لرزه و دلهاشان به تپش مى‌افتاد، در حالى كه حسین (علیه السلام)و برخى از نزدیكان او رنگشان مى‌درخشید و دل و جانشان آرام مى‌گرفت.

آنها به یكدیگر مى‌گفتند: ببینید، از مرگ هیچ هراسى ندارد، وحسین (علیه السلام)بدیشان مى‌فرمود:ای فرزندان عزیز و بزرگوار من، قدری آرام بگیرید،صبر وتحمل پیشه كنید،چون مرگ نیست مگر پُلی كه عبورمی دهد شما را ازگرفتاریها و شداید به سوی بهشت های وسیع و نعمتهای جاودانی.كدامیك ازشمامكروه و ناپسند دارید كه از زندانی به قصرمجلّلی انتقال یابد. آری مرگ،درهوای معبود ازچنان لذتی برخورداراست كه حسین بن علی (علیه السلام)با زبان حال می‌فرماید:من همه خلق رابه خاطرتورهاكرده وفرزندانم را به یتیمی می‌كشانم تاتو را ببینم و به لقای تو نایل شوم، اگرمرا در حبّ خودت قطعهقطعه كنی، ابدا دل به غیر تو تمایل پیدا نمیكند،چنانكه درشعرمنسوب به آن حضرتالبته بازبان حالآمده است :

تَرَكْتُ الْخَلْقَ طُرّاً فِي هَوَاكا *** وَاَيْتَمْتُ الْعِيَالَ لِكَيْ اَرَاكَا

وَلَوْ قَطَّعْتَنِي فِي الْحُبِّ اِزباً *** لَمَاحَنَّ الْفُؤادُ اِلي سِوَاكَا

شیرین تر ازعسل:

ابوحمزه ثمالی(رحمه الله) می‌گوید، از حضرت زین العابدین (علیه السلام)شنیدم که می‌فرمود: چون شب عاشورا فرا رسید، پدرم تمامی اصحاب و یاران خود را جمع کرد و به آن ها فرمود:

ای یاران و پیروان من، تاریکی شب را مرکب خود قرار داده و جان خود را نجات دهید که مطلوب این قوم، جز من کسی نیست و...

پس از امتناع آنان، آن حضرت فرمود: همانا فردا من کشته می‌شوم و همه کسانی که با من هستند، نیز کشته خواهند شد و از شما احدی باقی نخواهد ماند...

قاسم ابن الحسن (علیه السلام)که در این جمع حاضر بود، مشتاقانه پرسید: آیا من هم کشته خواهم شد.

امام حسین (علیه السلام)با مجتبی پدرانه به او فرمود:

یا بُنَیَّ کَیْفَ الْمَوْتُ عِنْدَک

پسرم، مرگ در نزد تو چگونه است؟

و قاسم، بدون لحظه ای درنگ، پاسخ داد:

با عمّ احلی من العسل عموجان از عسل شیرین تر است.⁽¹⁾

به هرحال، مؤمنی كه با خدا در ارتباط بوده و دراثر تهذیب نفس و تزكیه اخلاق به مدینه فاضله رسیده، اگربه اوخبر دهند مرگت فرارسیده،نه تنها ناراحت نمی شود بلكه شكرخدای رابجامی آورد ؛زیرا می‌فهمد كه ازعالم بقأ و ازخارج حرم به داخل حرم راه می‌یابد.وبدین وسیله،به لقای محبوبش دست پیدا كرده و جان نا قابل در قدم محبوب ازلی فدا می‌كند:

این جان عاریت كه به حافظ سپرده دوست *** روزی رخش ببینم وتسلیم وی كنم

بمیر ای حكیم از چنین زندگانی *** كزاین زندگی گربمیری بمانی

حجاب چهره جان می‌شودغبار تنم *** خوش آن دمی كه ازاین چهره پرده برفكنم

چنین قفس نه‌سزای من خوش الحان است *** روم به روضه رضوان كه مرغ آن چمنم⁽²⁾

فصل دوازدهم

چهار پرسش و چهار پاسخ

جاءَ رَجُلُ اِلی اَمِیرِالمُومِنیِن فَقالَ اَسئَلُکَ عَن اَربَعِ مَسائِلَ فَقالَ سِل وَاِن کانَ اَربَعِیناً.

فَقالَ مَالواجِبُ والاوجَبُ؟قالَ الواجِبُ طاعَةُ اللّهِ اوجَب فَتَرکُ الذُنُوبِ.ومالقَرِیبُ و مالاقرَبُ؟قریبُ القِیامَة والاقرَبُ مِنها المُوتُ وَ مالعَجَبُ وَ مالاعجَب ؟العجبُ الدُّنیا وَالاعجَبُ مِنها حُبُّ الدُّنیا وَ مالصَعبُ و مالاصعَب؟الصَّعبُ فیِ القَبر وَ الاصعَبُ مِنها الذِّهابُ بِلا زادٍ

مردی نزد علی (علیه السلام)آمد و گفت: از چهار چیز پرسش کنم؟ فرمود:

بپرس گر چه چهل سوال باشد.

پرسید: واجب و واجب تر، نزدیک و نزدیک تر، شگفت و شگفت تر و سخت و سخت تر چیست؟- پرسش ها بسیار دقیق و جالب و پاسخ حضرت دقیق تر و عالی تر

حضرت (علیه السلام)در پاسخ فرمود: واجب، اطاعت پروردگار است و واجب تر، دوری از گناهان. نزریک، قیامت است و نزدیکتر، فرارسیدن مرگ است. ⁽¹⁾عجیب و شگفت، دنیا و سپری شدن آن و شگف تر، مهر و حرص به این دنیا است. سخت، قبر است و سخت تر رفتن و کوچ کردن از دنیا است بدون زاد و توشه که همان اعمال شایسته باشد.

چرا اطاعت پروردگارواجب است؟ چون اصلاآفریده شده ایم برای اطاعت وعبادت خداوند متعال واژه اطاعت و مشتقات آن 78 بار در قرآن به‌کار رفته و مضمون آن از برخی آیات نیز که مشتمل بر این واژه و مشتقات آن نیست، استفاده می‌شود

ازجمله آن آیات: (وَ مَنْ يُطِعِ اللهَ وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) » «... و هر کس از خدا و پیامبر او اطاعت کند وی را به باغهایی درآورد که از زیر (درختان) آن نهرها روان است در آن جاودانه‌اند...»⁽²⁾

آیه 59 سوره نساء/ 4 «آیه اطاعت» نام داده اند؛ زیرا مؤمنان را به اطاعت از خدا، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)و اولى الأمر فرمان داده است:

(یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَیرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلًا) ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا اطاعت کنید و از رسول و الوالامر خویش فرمان برید و چون در امری اختلاف کردید. اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید به خدا و پیامبر رجوع کنید در این خیر شماست و سرانجامی بهتر دارد.

در قرآن، سه نوع اطاعت داریم:

(وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً) انسان، 24 (وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ) ص، 26

خداوندمتعال همه چیزرا برای انسان آفریده (هُوَ الَّذی خَلَقَ لَكُم ما فِی الأَرضِ جَمیعًا ثُمَّ استَوىٰ إِلَى السَّماءِ فَسَوّاهُنَّ سَبعَ سَماواتٍ ۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَیءٍ عَلیمٌ)⁽⁵⁾

ترجمه:

او خدایی است که همه آنچه را (از نعمتها) در زمین وجود دارد، برای شما آفرید؛ سپس به آسمان پرداخت؛ و آنها را به صورت هفت آسمان مرتب نمود؛ و او به هر چیز آگاه است.

تسخیر موجودات برای بهره برداری انسانها، از آیات الهی است.

(اللهُ الَّذي ...وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَميعاً مِنْهُ إِنَّ في ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ)⁽¹⁾

خداوند همان کسی است که او آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است همه را از سوی خودش مسخر شما ساخته در این نشانه‌های (مهمی) است برای کسانی که اندیشه می‌کنند

آن قدر به شما شخصیت و ارزش و عظمت داد که تمام موجودات عالم هستی را مسخر و در مسیر منافع شما قرار داد، آفتاب و ماه، باد و باران، کوه‌ها و دره‌ها، جنگلها و صحراها، درختان و حیوانات، معادن و منابع زیر زمینی، و خلاصه همه این موجودات را به خدمت شما دعوت کرد، و همه را سرگشته و فرمانبردار شما ساخت، تا از مواهب او بهره گیرید و به غفلت نخورید

متاعاً لكم تامایه برخورداری شما ⁽²⁾

و لی انسان نیز براى هدفى متعالى آفریده شده كه راه رسیدن به آن، عبادت خدا است. (وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلّا لِيَعْبُدُونِ) البتّه عبادت معناى عام دارد و به هر كار نیكى كه با هدف الهى انجام شود، عبادت گفته مى‌شود.⁽³⁾

خوشنودی خدا دراطاعت است.

إِنَّ مُوسَى (علیه السلام)نَاجَاهُ اللهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَقَالَ لَهُ فِی مُنَاجَاتِهِ: یا مُوسَى لاَ یطُولُ [لاَ تُطَوِّل] فِی الدُّنْیا أَمَلُكَ [أَمَلَك]فَیقْسُوَ لِذَلِكَ قَلْبُكَ وَقَاسِی الْقَلْبِ مِنِّی بَعِیدٌ. یا مُوسَى كُنْ كَمَسَرَّتِی فِیكَ فَإِنَّ مَسَرَّتِی أَنْ أُطَاعَ فَلاَ أُعْصَى؛(1) خداوند به گفت وگو و نجوا با حضرت موسى (علیه السلام). پرداخت و خطاب به آن حضرت فرمود: در دنیا آرزوى دراز و طولانى نداشته باش قلبت قساوت یابد. كسى كه قلبش سخت و قساوت‌زده است، از من دور مى‌باشد. اى موسى! تو بسان سُرور و خوشنودى من باش (یعنى مرا خوشنود ساز). همانا خوشنودى من در اطاعت

و پیروى از من و پرهیز از معصیت من است بعثت انبیاءبرای اطاعت خدابوده.⁽¹⁾

فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله و سلم)بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى طَاعَتِه.

خداوند حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)را به راستى برانگیخت تا بندگانش را از پرستش بت ها باز داشته و به عبادت او سوق دهد و آن ها را از اطاعت شیطان به فرمانبردارى از حق وادارد.⁽²⁾

خداوندمتعال ازبندگان اطاعت مطلق می‌خواهد نه مشروط اطاعت مهم ترازعبادت است شیطان تا جایی به اطاعت خدا می‌پرداخت که آن را موافق میل خود می‌دید و وقتی اطاعت خدا را موافق پسند و میل خود نیافت از آن سر برتافت و به آن فرجام شوم و نکبت بار مبتلا گردید، این داستان هشدار بزرگی است به ما که پیوسته خودمان را بپاییم و بنگریم ایمان ما مطلق است یا مشروط؟ آیا در مقام بندگی خدا به گونه ای هستیم که از هر چه خداوند به آن فرمان داد اطاعت کنیم و تحت هر شرایطی از خداوند تبعیت و فرمان برداری داشته باشیم؟

امام صادق (علیه السلام)در این باره می‌فرمایند:

أمر إبلیس بالسجود لآدم فقال: أُمِرَ إِبْلِيسُ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَقَالَ يَا رَبِّ وَ عِزَّتِكَ إِنْ أَعْفَيْتَنِي مِنَ السُّجُودِ لِآدَمَ (علیه السلام)

لَأَعْبُدُكَ عِبَادَةً مَا عَبَدَكَ أَحَدٌ قَطُّ مِثْلَهَا قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أُطَاعَ مِنْ حَيْثُ أُرِيد؛ «شیطان مأمور گشت که به آدم سجده کند. او گفت: پروردگارا، به عزتت سوگند اگر مرا از سجده به آدم معاف کنی تو را به گونه ای عبادت می‌کنم که هرگز کسی بسان آن تو را عبادت نکرده است. خداوند فرمود: من دوست دارم آن چنان‌که خود می‌خواهم عبادت شوم.» ⁽³⁾

محبت اهل بیت (علیه السلام)هم بااطاعت ازخداوند است اگر کسی بگوید محب اهل بیت هستم اماازخدا اطاعت نکند واوامر ونواهی الهی راانجام ندهد اهل بیت فرمودند اومحب

واقعی نست کما اینکه امام باقرع به جابر فرمودند:

عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَالَ قَالَ لِی یَا جَابِرُ أَ یَکْتَفِی مَنِ انْتَحَلَ التَّشَیُّعَ أَنْ یَقُولَ بِحُبِّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَوَ اللَّهِ مَا شِیعَتُنَا إِلَّا مَنِ اتَّقَی اللَّهَ وَ أَطَاعَهُ وَ مَا کَانُوا یُعْرَفُونَ یَا جَابِرُ إِلَّا بِالتَّوَاضُعِ وَ التَّخَشُّعِ وَ الْأَمَانَةِ وَ کَثْرَةِ ذِکْرِ اللَّهِ وَ الصَّوْمِ وَ الصَّلَاةِ وَ الْبِرِّ بِالْوَالِدَیْنِ وَ التَّعَاهُدِ لِلْجِیرَانِ مِنَ الْفُقَرَاءِ وَ أَهْلِ الْمَسْکَنَةِ وَ الْغَارِمِینَ وَ الْأَیْتَامِ وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَ کَفِّ الْأَلْسُنِ عَنِ النَّاسِ إِلَّا مِنْ خَیْرٍ وَ کَانُوا أُمَنَاءَ عَشَائِرِهِمْ فِی الْأَشْیَاءِ قَالَ جَابِرٌ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا نَعْرِفُ الْیَوْمَ أَحَداً بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَقَالَ یَا جَابِرُ لَا تَذْهَبَنَّ بِکَ الْمَذَاهِبُ حَسْبُ الرَّجُلِ أَنْ یَقُولَ أُحِبُّ عَلِیّاً وَ أَتَوَلَّاهُ ثُمَّ لَا یَکُونَ مَعَ ذَلِکَ فَعَّالًا فَلَوْ قَالَ إِنِّی أُحِبُّ رَسُولَ اللَّهِ فَرَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)خَیْرٌ مِنْ عَلِیٍّ (علیه السلام)ثُمَّ لَا یَتَّبِعُ سِیرَتَهُ وَ لَا یَعْمَلُ بِسُنَّتِهِ مَا نَفَعَهُ حُبُّهُ إِیَّاهُ شَیْئاً فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْمَلُوا لِمَا عِنْدَ اللَّهِ لَیْسَ بَیْنَ اللَّهِ وَ بَیْنَ أَحَدٍ قَرَابَةٌ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَکْرَمُهُمْ عَلَیْهِ أَتْقَاهُمْ وَ أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِهِ یَا جَابِرُ وَ اللَّهِ مَا یُتَقَرَّبُ إِلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَّا بِالطَّاعَةِ وَ مَا مَعَنَا بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ وَ لَا عَلَی اللَّهِ لِأَحَدٍ مِنْ حُجَّةٍ مَنْ کَانَ لِلَّهِ مُطِیعاً فَهُوَ لَنَا وَلِیٌّ وَ مَنْ کَانَ لِلَّهِ عَاصِیاً فَهُوَ لَنَا عَدُوٌّ وَ مَا تُنَالُ وَلَایَتُنَا إِلَّا بِالْعَمَلِ وَ الْوَرَعِ ⁽¹⁾

ص: 118 روایة:3

ترجمه :

جابر گوید: امام باقر (علیه السلام)بمن فرمود: ای جابر! آیا کسیکه ادعاء تشیع میکند، او را بس است که از محبت ما خانواده دم زند؟! بخدا شیعه ما نیست، جز آنکه از خدا پروا کند و او را اطاعت نماید، ای جابر! ایشان شناخته نشوند، جز با فروتنی و خشوع و امانت و بسیاری یاد خدا و روزه و نماز و نیکی بپدر و مادر و مراعات همسایگان فقیر و مستمند و قرضداران و یتیمان و راستی گفتار و تلاوت قرآن و بازداشتن زبان از مردم، جز از نیکی آن ها، و آنها امانت نگهدار فامیل خویش باشند.

جابر گوید عرضکردم: یا ابن رسول الله ما امروز کسی را دارای این صفات نمیشناسیم، فرمود: ای جابر! براههای مختلف مرو، آیا برای مرد کافی است که بگوید: من علی را دوست دارم و از او پیروی میکنم و با وجود این فعالیت دینی نکند؟! پس اگر بگوید: من

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)را دوست دارم رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم)که بهتر از علی (علیه السلام)است سپس از رفتار او پیروی نکند و به سُنَّتش عمل ننماید، محبتش به پیغمبر هیچ سودی ندهد، پس از خدا پروا کنید برای آنچه نزد خداست عمل کنید، خدا با هیچکس خویشی ندارد، دوست ترین بندگان خدای عزوجل (و گرامیترینشان نزد او) با تقواترین و مطیع ترین آنهاست.

ای جابر! بخدا جز با اطاعت بخدای تبارک و تعالی تقرب نمیتوان جست. و همراه ما برات آزادی از دوزخ نیست و هیچکس بر خدا حجت ندارد، هر که مطیع خدا باشد دوست ما و هر که نافرمانی خدا کند دشمن ماست ولایت ما جز با عمل کردن بورع بدست نیاید

انبیاءواولیاءالله به بندگی واطاعت وعبادت افتخارمی کردند.

محمدبن مسلم می­گوید: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع يَذْكُرُ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ص مَلَكٌ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُخَيِّرُكَ أَنْ تَكُونَ عَبْداً رَسُولًا مُتَوَاضِعاً أَوْ مَلِكاً رَسُولًا قَالَ فَنَظَرَ إِلَى جَبْرَئِيلَ وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ أَنْ تَوَاضَعْ فَقَالَ عَبْداً مُتَوَاضِعاً رَسُولًا فَقَالَ الرَّسُولُ مَعَ أَنَّهُ لَا يَنْقُصُكَ مِمَّا عِنْدَ رَبِّكَ شَيْئاً قَالَ وَ مَعَهُ مَفَاتِيحُ خَزَائِنِ الْأَرْض؛ از امام باقر (علیه السلام)شنیدم که یاد می­کرد از فرشته­ای که نزد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)آمد و عرض کرد: خداوند عزوجل تو را مخیر گردانید بین این­که بنده و رسول و متواضع باشی، یا در عین رسالت، پادشاه نیز باشی. امام باقرع فرمود: پس رسول خدا به جبرییل نگاه کرد و جبرییل اشاره کرد که تواضع را انتخاب کن، پس رسول خدا فرمود: می­خواهم بنده­ی متواضع باشم. آن فرشته گفت: آیا با این­که هیچ چیز از آنچه در نزد پروردگارت برای توست کم نمی­کند؟! امام باقر فرمود: و همراه آن فرشته کلید خزاین زمین بود.⁽¹⁾

ثَلاثُ كَلَماتٍ مِنْ مَوْلانا عَلِی (علیه السلام)فِی الْمُناجاةِ: إِلَهِی كَفَى بِی عِزّاً أَنْ أَكُونَ لَكَ عَبْداً، وَ كَفَى بِی فَخْراً أَنْ تَكُونَ لِی رَبّاً، أَنْتَ كَمَا أُحِبُّ فَاجْعَلْنِی كَمَا تُحِبُّ سه جمله از مولایمان على (درود بر او) در باب مناجات: خدایا مرا این عزّت بس است كه بنده تو باشم، و برایم این افتخار كافى است كه تو پروردگار من باشى، تو آنچنانى كه دوست دارم، مرا هم چنان كن كه دوست دارى. مناجات منظوم منسوب به امیرالمومنین (علیه السلام).⁽²⁾

وقتی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)از علی (علیه السلام)و فاطمه (علیها السلام)از یکدیگر پرسید... فَسَأَلَ عَلِیاً كَیفَ وَجَدْتَ أَهْلَكَ قَالَ نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)از على پرسید: همسرت چگونه زنى است؟ على گفت: نیكو یاورى است براى اطاعت از خدا.⁽¹⁾

حضرت سیدالشهداء (علیه السلام)در دعای عرفه با سوز و گداز خاصی می‌فرمایند: «مَا ذَا وَجَدَ مَنْ فَقَدَكَ وَ مَا الَّذِی فَقَدَ مَنْ وَجَدَك» آن کسی که تو را ندارد، چه دارد؟ و آن کسی که تو را یافته است، چه ندارد؟ ⁽²⁾

همه انسان‌ها به صورت فطری به دنبال خدا می‌گردند و می‌خواهند به او برسند. هر کسی به نحوی برای رسیدن به گمشده خود تلاش می‌کند. ولی متأسفانه بسیاری از انسان‌ها نمی‌دانند باید به خدا برسند و گمشده خود را در غیر او جستجو می‌کنند.

بعضی تصور می‌کنند با کسب مال و افزایش دارایی به هدف خود می‌رسند و آرامش می‌گیرند. برخی گمشده خود را در ازدواج و تشکیل خانواده می‌یابند. گروهی تخیل می‌کنند گمشده آنان مدرک تحصیلی و ارتقای سطح علمی است. دانشجو، فراغت از تحصیل را هدف نهایی خود قرار می‌دهد و طلبه علوم دینی، درجه اجتهاد را گمشده خود می‌پندارد.

همه این افراد وقتی به هدفی که برای خود ترسیم کرده‌اند، می‌رسند، در می‌یابند که گمشده آنان فراتر از این اهداف جزئی و کوچک است و اگر مسیر را به درستی طی کرده باشند، اهداف غایی آنان، مقدمه‌ای برای رسیدن به هدف اصلی است.

لذا برخی راه را می‌یابند و از طریق دعا و راز و نیاز با خدا به همراه انجام واجبات و ترک محرمات، گمشده خود را پیدا می‌کنند.

نتیجه این اطاعت وبندگی دردنیا وآخرت سعادت است.

راجع به مقامات بندگان مخلص و درجات آنها در اخبار وارده از معصومین صلوات الله علیهم أجمعین تفاصیل عجیب و شگفت‌انگیزی وارد شده است:

در كتاب «محاسن» أحمد بن محمّد بن خالد برقی روایت میكند از عبدالرّحمن بن حَمّاد از حنان بن سَدیر از حضرت أبی‌عبدالله امام جعفر صادق (علیهما السلام)از رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)كه:

قَالَ اللَهُ: مَا تَحَبَّبَ إلَی عَبْدِی بِشَیءٍ أَحَبَّ إلَی مِمَّا افْتَرَضْتُهُ عَلَیهِ. وَ إنَّهُ لَیتَحَبَّبُ إلَی بِالنَّافِلَةِ حَتَّی أُحِبَّهُ؛ فَإذَا أَحْبَبْتُهُ، كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یسْمَعُ بِهِ، وَ بَصَرَهُ الَّذِی یبصُرُ بِهِ، وَ لِسَانَهُ الَّذِی ینْطِقُ بِهِ، وَ یدَهُ الَّتِی یبْطِشُ بِهَا، وَ رِجْلَهُ الَّتِی یمْشِی بِهَا. إذَا دَعَانِی أَجَبْتُهُ، وَ إذَا سَأَلَنِی أَعْطَیتُهُ. وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِی شَیءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِی فِی مَوْتِ مُؤْمِنٍ یكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَكْرَهُ مَسَآءَتَهُ. ⁽¹⁾

«خداوند عزّوجلّ میفرماید: بندۀ من هیچگونه محبّتش را در دل من جای نمیدهد و موجبات محبّت مرا فراهم نمی‌كند كه در نزد من محبوب‌تر باشد از آنچه من بر او لازم و واجب گردانیده‌ام.

و او پیوسته با بجا آوردن نوافل و مستحبّاتی كه او را بدانها تكلیف نكرده‌ام محبّت خود را در دل من بیشتر میكند تا جائی میرسد كه من محبّ او میشوم؛ و در اینصورت كه من محبّ او شدم، من گوش او میشوم كه با آن می‌شنود، و چشم او میشوم كه با آن می‌بیند، و زبان او میشوم كه با آن سخن میگوید، و دست او میشوم كه با آن اخذ میكند، و پای او میشوم كه با آن راه میرود.

زمانی كه مرا بخواند، اجابت میكنم و هنگامی كه چیزی از من مسألت كند به او عطا می‌نمایم.

و هیچگاه من در كاری كه خود بدون واسطه و اسباب فاعل آن كار بوده‌ام، برایم درنگ و تردید حاصل نشده است مانند وقتی كه خود میخواهم روح بندۀ مؤمنی را قبض كنم كه او از مرگ كراهت دارد و من از آزار و ناراحتی او كراهت دارم.»

حدیث قدسی: عَبْدِی أَطِعْنِی أَجْعَلْكَ مِثْلِی

این روایت را مجلسی در بحارنقل فرمدند.⁽²⁾

ابن فهد حلّی در «عُدّة الدّاعی» میگوید: فِی الْحَدِیثِ الْقُدْسِی:

یابْنَ ءَادَمَ! أَنَا غَنِی لَا أَفْتَقِرُ؛ أَطِعْنِی فِیمَا أَمَرْتُكَ، أَجْعَلْكَ غَنِیا لا تَفْتَقِرُ. یابْنَ ءَادَمَ! أَنَا حَی لَا أَمُوتُ؛ أَطِعْنِی فِیمَا أَمَرْتُكَ، أَجْعَلْكَ حَیا لَا تَمُوتُ. یابْنَ ءَادَمَ! أَنَا أَقُولُ لِلشَّیءِ كُنْ فَیكُونُ؛

أَطِعْنِی فِیمَا أَمَرْتُكَ، أَجْعَلْكَ تَقُولُ لِلشَّیءِ كُنْ فَیكُونُ. ⁽¹⁾

«در حدیث قدسی وارد است كه خداوند عزّوجلّ خطاب به بندۀ خود میفرماید:

ای پسر آدم! من بی‌نیازی هستم كه هیچگاه نیازمند نمی‌شوم؛ مرا اطاعت نما در آنچه تو را امر كرده‌ام، تا در نتیجه تو را بی‌نیازی قرار دهم كه نیازمند نشوی.

ای پسر آدم! من زنده‌ای هستم كه هیچگاه نمی‌میرم؛ مرا اطاعت كن در آنچه ترا امر كرده‌ام، تا در نتیجه ترا زنده‌ای قرار دهم كه نمیری.

ای پسر آدم! من به چیزها میگویم: بشو، میشود؛ مرا اطاعت كن در آنچه ترا امر كرده‌ام، تا در نتیجه ترا قرار دهم بطوریكه به چیزها بگوئی بشو، میشود.»

توبندگی کن خودش رسم بنده نوازی رامی داند

بندگی کن تا که سلطانت کنند *** تن رها کن تا همه جانت کنند

خوی حیوانی سزاوار تو نیست *** ترک این خو کن که انسانت کنند

بگذر از فرزند و مال و جان خویش *** تا خلیل الله دورانت کنند

سر بنه در کف برو در کوی دوست *** تا چو اسماعیل قربانت کنند

چشم لاهوتی اگر داری بیا *** تا به بزم قرب مهمانت کنند

چون علی در عالم مردانگی *** فرد شو تا شاه مردانت کنند

همچو سلمان در مسلمانی بکوش *** ای مسلمان تا که سلمانت کنند⁽²⁾

ببینیدحضرت یوسف را براثربندگی وترک گناه به چه مقامی رساند همه اهل مصربرده او کرد زلیخا گفت قَالَتْ: اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی جَعَلَ اَلْمُلُوكَ بِمَعْصِیتِهِمْ عَبِیداً، وَ جَعَلَ اَلْعَبِیدَ بِطَاعَتِهِمْ مُلُوكاً ⁽³⁾

حمد خدای را که بردگان را به خاطر اطاعت فرمانش ملوک ساخت و ملوک را به خاطر گناه برده گردانید و در پایان همین حدیث می‌خوانیم که یوسف سرانجام با او ازدواج کرد.

عظمت یوسف در مصر به آن جا رسید که...

طبرسی(رحمه الله) در تفسیر خود از کتاب النبوه روایت کرده است که امام رضا (علیه السلام)فرمود: یوسف (پیش از این که فرمانروا گردید) به جمع آوری آذوقه و غله پرداخت و در هفت سال

فراوانی انبارها را پر کرد و چون سالهای قحطی رسید، شروع به فروش غله کرد. و در سال اول مردم هر چه درهم و دینار و پول نقد داشتند، همه را به یوسف داده و آذوقه و غله گرفتند تا جایی که دیگر در مصر و اطراف آن درهم و دیناری به جای نماند، جز آن که همگی ملک یوسف شده بود و چون سال دوم شد، جواهرات را به نزد یوسف آورده و در مقابل آنها از وی آذوقه گرفتند تا جایی که دیگر زیور آلاتی به جای نماند، جز آن که در ملک یوسف در آمده بود؛ و در سال سوم هر چه دام و رمه و حیوانات چهارپا داشتند، همه را به یوسف داده و آذوقه دریافت داشتند تا جایی که دیگر حیوان چهارپایی در مصر نبود، مگر آن که ملک یوسف بود. در سال چهارم هر چه غلام و کنیز و برده داشتند، همه را به یوسف فروختند و آذوقه گرفته و خوردند و تا جایی که دیگر در مصر غلام و کنیز نماند که ملک یوسف نباشد؛ سال پنجم خانه و املاک خود را به یوسف دادند و آذوقه خریدند تا آنجا که در مصر و اطراف آن خانه و باغی نماند، مگر آن که همگی ملک یوسف شده بود. سال ششم مزارع و آب ها را به یوسف داده و با آذوقه مبادله کردند و دیگر مزرعه و آبی نبود که ملک یوسف نباشد. سال هفتم خودشان را به یوسف فروختند و آذوقه خریدند و دیگر برده و آزادی نبود که ملک یوسف نباشد. بدین ترتیب هر انسان آزاده و برده ای، با هر چه داشتند، همه در ملک یوسف در آمده بود و مردم گفتند: تا کنون ندیده و نشنیده ایم که خداوند چنین ملکی به پادشاهی عنایت کرده باشد و چنین علم و حکمت و تدبیری به کسی داده باشد. در این وقت یوسف به پادشاه مصر گفت: در این نعمت و سلطنتی که خداوند به من در مملکت مصر عنایت کرده چه نظری داری؟ رأی خود را در این باره بگو که من در این کار نظری جز خیر و صلاح نداشته ام و آنان را از بلا نجات ندادم که خود بلایی بر آنها باشم و این لطف خدا بود که آنان را به دست من نجات داد!

شاه گفت: هر چه خودت صلاح می‌دانی درباره شان انجام بده و رای همان رای توست

یوسف فرمود: من خدا را گواه می‌گیرم و تو نیز شاهد باش که من همه مردم مصر را آزاد کردم و اموال و غلام و کنیزشان را بدان ها بازگرداندم و حالا پادشاهی و فرمانروایی تو را نیز به خودت وامی گذارم، مشروط بر آن که به سیره و روش من رفتار کنی و جز بر طبق حکم من حکومت نکنی.

شاه گفت: این کمال افتخار و سر بلندی من است که جز به روش و سیره تو رفتار نکنم و جز بر طبق حکم تو حکمی نکنم و اگر تو نبودی توانایی بر این کار نداشتم و این سلطنت و عزت و شوکتی که دارم از برکت تو به دست آوردم و اکنون گواهی می‌دهم که خدایی جز پروردگار یگانه نیست که شریکی ندارد و تو فرستاده و پیغمبر او هستی و در همین منصبی که تو را بدان منصوب داشته ام، بمان که در نزد ما همان منزلت و مقام را داری و امین ما هستی.⁽¹⁾

خدا چه می‌خورد، چه می‌پوشد و چه کار می‌کند؟

حکایت است که پادشاهی از وزیر خداپرستش پرسید: «بگو خداوندی که تو می‌پرستی چه می‌خورد، چه می‌پوشد، و چه کار می‌کند؟ و اگر تا فردا پاسخ را نگویی عزل خواهی شد.»

وزیر سر در گریبان به خانه رفت. وی را غلامی بود که وقتی او را در این حال دید پرسید که او را چه شده؟ و او حکایت بازگو کرد. غلام خندید و گفت: «ای وزیر عزیز، این پرسش جوابی آسان دارد.»

وزیر با تعجب گفت: «یعنی تو پاسخ را می‌دانی؟ پس برایم بازگو.»

غلام گفت: «اول آنکه خدا چه می‌خورد؟غم بندگانش را، که می‌فرماید من شما را برای بهشت و قرب خود آفریدم. چرا دوزخ را بر می‌گزینید؟»

وزیر با تعجب گفت: «آفرین غلام دانا.»

غلام ادامه اد: «دوم خدا چه می‌پوشد؟ رازها و گناه‌های بندگانش را.»

وزیر با خوشحالی گفت: «مرحبا ای غلام!»

وزیر که ذوق زده شده بود پرسش سوم را فراموش کرد و با شتاب به دربار رفت و به پادشاه بازگو کرد. ولی باز در سوال سوم درماند، رخصتی گرفت و شتابان به جانب غلام برگشت و سومین را پرسید.

غلام گفت: «برای سومین پاسخ باید کاری کنی.»

وزیر گفت: «چه کاری؟»

غلام پاسخ داد: «ردای وزارت را بر من بپوشانی و ردای مرا بپوشی و مرا بر اسبت سوار کرده و افسار به دست به درگاه شاه ببری تا پاسخ را باز گویم.»

وزیر که چاره‌ای دیگر ندید، قبول کرد و با آن حال به دربار حاضر شدند. پادشاه با تعجب از این حال پرسید: «ای وزیر این چه حالی است تو را؟»

غلام پاسخ داد: «این همان کار خداست که وزیری را در خلعت غلام و غلامی را در خلعت وزیری حاضر نماید.»

پادشاه از درایت غلام خوشنود شد و بسیار پاداشش داد و او را وزیر دست راست خود کرد.

اوج تسلیم وبندگی حضرت ابراهیم (علیه السلام)رادرقربانی کردن حضرت اسماعیل ببینید:

صافات آیه 103-106

(فَلَمَّآ أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ وَنَادَیْنَاهُ أَن یَآ إِبْرَاهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّءْیَآ إِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَؤُاْ الْمُبِینُ)

ترجمه

پس چون هر دو تسلیم (فرمان ما) شدند و ابراهیم، گونه ی فرزند را بر خاک نهاد (تا ذبحش کند)، او را ندا دادیم که ای ابراهیم!

حقّاً که رؤیایت را تحقق بخشیدی (و امر ما را اطاعت کردی).

همانا ما نیکوکاران را این گونه پاداش می‌دهیم (و نیّت عمل خیر آنان را به جای عمل قبول می‌کنیم).

همانا این همان آزمایش آشکار بود.⁽¹⁾

اسماعیل گفت بابادرهای آسمان گشوده شده وملائکه های آسمان به تماشا آمده ااند.

سیدالشهدا (علیه السلام)هم درگودال سربه سجده گذاشته بود ملائکه ها به تماشا آمده بودند.

حضرت زهراس براثرعبادت زیاد قدمهای مبارک ورم می‌کرد: مَا کَانَ فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ أَعْبَدُ مِنْ فَاطِمَةَ کَانَتْ تَقُومُ حَتَّى تَوَرَّمَ قَدَمَاهَا؛ حسن بصری گوید: در بین این مردم کسی عابدتر

از فاطمه نیست آنقدر در نماز می‌ایستاد که قدم‌هایش ورم می‌کرد.⁽¹⁾

حضرت زینب (علیه السلام)نیز همانند خانواده بزرگ خودش عاشق عبادت و شب زنده داران بود، و هیچ مسئله ای حتی مصیبت برادران و فرزندانش او را از عبادت باز نداشت. از امام زین العابدین امام سجاد (علیه السلام)نقل شده که فرمود: «إِنَّ عَمَّتِی زَیْنَبَ کَانَتْ تُؤَدِّیَ صلواتها مِنْ قِیَامٍ، الْفَرَائِضُ وَ النَّوَافِلِ عِنْدَ سَیْرُ الْقَوْمِ بِنَا مِنَ الْکُوفَةِ إِلَى الشَّامِ، وَ فِی بَعْضِ الْمَنَازِلِ کَانَتْ تُصَلِّیَ مِنْ جُلُوسٍ. فَسَأَلْتُهَا عَنْ سَبَبِ ذَلِکَ ؟ فَقَالَتْ : أُصَلِّی مِنْ جُلُوسٍ لِشِدَّةِ الْجُوعِ وَ الضَّعْفِ مُنْذُ ثَلَاثِ لَیَالٍ، لِأَنَّهَا کَانَتْ تُقْسَمُ مَا یُصِیبُهَا مِنَ الطَّعَامَ عَلَى الْأَطْفَالِ، لِأَنَّ الْقَوْمَ کَانُوا یَدْفَعُونَ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنَّا رَغِیفاً وَاحِداً مِنَ الْخُبْزِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ» عمه‌ام زینب در مسیر کوفه تا شام همه نمازهاى واجب و مستحب را اقامه مى‌نمود و در بعضى منازل نشسته نماز می‌گزارد! سوال شد چرا نشسته نماز می­خواند؟ امام فرمود نماز نشسته بخاطر شدت گرسنگی و ضعف در سه شبانه روز بود. و ایشان طعام خود را بین اطفال تقسیم می­کرد، چون مقدارغذایی که دشمنان می­دادند یک قرص نان برای هرنفر در طول شبانه روز بوده است.

و نیز در صحرای کربلا امام حسین (علیه السلام)وقتی تمام یارانش به شهادت رسیدند، امامی که خود واسطه فیض است در هنگام وداع با خواهرش به او می­فرماید: یَا أُخْتَاهْ، لاتنسینی فِی نَافِلَةِ اللَّیْلِ ؛ خواهر جان! مرا در نماز شب فراموش مکن!» روایات اینچنینی همه نشان روح بسیار پاک عبادی این خانم است.⁽²⁾

حضرت امیر (علیه السلام)فرمود: وَ اَما الاوُجَبُ مِنها: فَتَركُ الذُّنُوبِ

ازآن واجب تر ترک گناه است چرا چونکه فرموده (إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ الْمُتَّقينَ)⁽³⁾با گناه عملی قبول نمی شود- فرد گنهکاری که گناه برای او شیرین و گوارا بوده و با عبادت و اطاعت خداوند بیگانه است و انجام عبادت برای او سخت و سنگین است

طبق روایات بسیاری كه از اهل بیت (علیهم السلام)به ما رسیده است، اثر لقمۀ حرام تا چهل روز در

بدن انسان باقی می‌ماند و دعای شخص در این مدت پذیرفته نمی شود. خاتم الانبیا حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: «مَنْ أَكَلَ لُقْمَةَ حَرَامٍ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِینَ لَیلَةً وَ لَمْ تُسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَةٌ أَرْبَعِینَ صَبَاحا ⁽¹⁾و «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْیطَیبْ مَطْعَمَهُ وَ مَكْسَبَهُ»⁽²⁾هر كه لقمۀ حرامی بخورد، تا چهل شب نمازش قبول نمی شود و تا چهل روز دعایش مستجاب نگردد.» و «هر كس دوست دارد كه دعایش مستجاب شود، خوراك و كسبش را پاكیزه كند» و در حدیث قدسی آمده است: «فَمِنْكَ الدُّعَاءُ وَ عَلَی الْإِجَابَةُ فَلَا تَحْجُبْ عَنِّی دَعْوَةً إِلَّا دَعْوَةَ آكِلِ الْحَرَامِ؛⁽³⁾از تو دعا و از من اجابت است. هیچ دعایی از من محجوب نمی شود، جز دعای حرام خور.»

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: «الْعِبَادَةُ مَعَ أَكْلِ الْحَرَامِ كَالْبِنَاءِ عَلَى الرَّمْلِ وَ قِیلَ عَلَى الْمَاءِ؛16 كسی كه مال حرام می‌خورد و عبادت می‌كند، مثل كسی است كه روی ماسه (و به قولی روی آب)، ساختمان می‌سازد.» ⁽⁴⁾دیوچوبیرو رودفرشته درآید

فصل سیزدهم

حسرت در قرآن وروایات

حسرت در لغت به معنی دریغ، افسوس، تأسف و غصه خوردن از چیزی که از دست رفته (معجم مقاییس اللفه، ج 2، ص 42 «حسر»)، و پشیمانی از آن است.⁽¹⁾

در قرآن از واژه‌هایی چون، «ویل»، «یالیت»، «یالیتنی»، «ویلتی» و مانند آن برای بیان این مفهوم استفاده شده است.

اینکه در قرآن از روز قیامت به «یوم‌الحسره» یاد شده است که همان «یوم‌الظهور» و «یوم‌البروز» است؛ به این خاطر است که در آن روز پرده‌ها کنار می‌رود و حقایق آشکار می‌شود و امور نهان و مخفی ظهور و روشنی می‌یابد. لذا روز قیامت را به نام «الیوم» یعنی روز نیز نامیده‌اند؛ زیرا روز به معنای ظهور و بروز هر چیزی است. پس وقتی روز قیامت شود کشف‌الغطاء می‌شود و پرده‌ها کنار می‌رود و همه‌چیز آشکار می‌گردد، (ق، آیه 22؛ طارق، آیه9) و شخص اسرار باطنی و حقایق ملکوتی خود و اعمالش را می‌بیند و پس از این کشف و آشکارشدن حقیقت، بر نیاورده‌هایش افسوس و دریغ می‌خورد و پشیمان می‌شود.⁽²⁾

بزرگترین حسرت

قال علىّ (علیه السلام):

اِنَّ اَعْظَمَ الْحَسَراتِ یوْمَ القیامَةِ

حَسْرَةُ رَجُلٍ كَسَبَ مالاً فى غَیرِ طاعَةِ اللّهِ،

فَوَرِثَهُ رَجُلٌ فَاَنْفَقَهُ فى طاعَةِ اللّهِ سُبْحانَهُ

فَدَخَلَ بِهِ الْجَنَّةَ وَدَخَلَ الأوَّلُ بِهِ النّارَ.

امیرالمؤمنین (علیه السلام)فرمود:

یقیناً بزرگترین حسرتها در روز قیامت، حسرتِ كسى است كه در غیر راه خدا ثروتى به دست آورده باشد (و چون از دنیا برود) آن را براى دیگرى به ارث بگذارد و آن وارث، آن را در راه طاعت خداى سبحان خرج كند و از این راه به بهشت برود، ولى آن شخص اوّل، به وسیله همان مال به دوزخ رود.⁽¹⁾

داستان مردمان در روز قیامت همانند داستان کسانی است که با خضرع به ظلمات رفتند و در آنجا به ایشان گفته شد هر کسی اگر چیزی بردارد و یا برندارد، پشیمان می‌شود؛ برخی گفتند اگر برداریم پشیمان می‌شویم، پس چه لزومی دارد که بار خود را سنگین کنیم؛ و برخی دیگر گفتند: حال چیزی برمی‌داریم. وقتی از ظلمات بیرون آمدند و به نور روشنایی رسیدند، گوهرهای بسیار گرانبها یافتند. پس آنان که برنداشته بودند در زمان حسرت و کشف و ظهور به ندامت و پشیمانی افتادند که چرا گوهری برنداشتند و آنان که برداشته بودند می‌گفتندکه چرا کم برداشته بودند؟⁽²⁾

حسرت درآیات

1- بیم دادن از روز حسرت

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ⁽³⁾

آنان را از روز حسرت بترسان در آن هنگام كه همه چیز پایان مى‌یابد و آنها در غفلتند و ایمان نمى‌آورند.

2- قیامت روز حسرت براى مسخره كنندگان

يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ ۚ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ ⁽⁴⁾

افسوس بر این بندگان كه هیچ پیامبرى براى هدایت آنان نیامده مگر اینكه او را استهزاء مى‌كردند.

3- قیامت روز حسرت براى كافران

و آن (روز قیامت) مایه حسرت كافران است.

4- قیامت روز حسرت بر اعمال گذشته تبهكاران

وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا ۗ كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ ۖ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ⁽¹⁾

در این هنگام پیروان مى‌گویند كاش بار دیگر برمى‌گشتیم تا از آنها بیزارى جوییم آنچنانكه آنان امروز از ما بیزارى جستند آرى خداوند اینچنین اعمال آنها را بصورت حسرت زایى به آنان نشان مى‌دهد و هرگز از آتش دوزخ خارج نخواهند شد.

5- قیامت روز حسرت بر كوتاهى نسبت به اعمال

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَىٰ مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ⁽²⁾

این دستورات براى آن است كه مبادا كسى روز قیامت بگوید افسوس بر من از كوتاهى‌هایى كه در اطاعت فرمان خدا كردم و از مسخره كنندگان بودم.

حسرت در روایات

1- كسب مال حرام

قال علی (علیه السلام): «إِنَّ أَعْظَمَ الْحَسَرَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَسْرَةُ رَجُلٍ كَسَبَ مَالًا فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ فَوَرِثَهُ رَجُلٌ فَأَنْفَقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَدَخَلَ بِهِ الْجَنَّةَ وَ دَخَلَ الْأَوَّلُ بِهِ النَّارَ».

به راستى كه در روز قیامت بزرگترین حسرت براى مردمى است كه مال و دارایى خود را در غیر طاعت خدا به دست آورده و مردى دیگر آن را به ارث برده است و در طاعت خدا انفاق كرده و به خاطر آن داخل بهشت شده و مرد نخستین به سبب همان مال وارد دوزخ شده است. ⁽³⁾

2- غفلت از عمر گرانبها

قال على (علیه السلام): « فَيَا لَهَا حَسْرَةً عَلَى كُلِّ ذِي غَفْلَةٍ أَنْ يَكُونَ عُمُرُهُ عَلَيْهِ حُجَّةً ».⁽¹⁾

پس حسرت و ندامت و بى‌خبرى بر فردى سزا است كه در (قیامت) عمرش بر او حجت و دلیل باشد.

3- عدم یاد خداوند و امامان در مجالس

قال الصادق (علیه السلام): « ما اجْتَمعَ قومٌ في مَجلسٍ لَم يَذْكُروا اللّه َ و لَم يَذْكُرونا إلاّ كانَ ذلكَ المَجلسُ حَسْرةً علَيهِم يَومَ القيامةِ ».⁽²⁾

هیچ گروهى در مجلسى گرد هم جمع نمى‌شوند كه خداوند و ما امامان را یاد نمى‌كنند مگر آنكه آن مجلس براى آنها در قیامت عامل حسرت مى‌شود.

4- تعریف از عدالت و مخالفت در عمل

عن الباقر (علیه السلام)«إنَّ أشَدَّ النّاسِ حَسرَةً يَومَ القِيامَةِ الّذينَ وَصَفوا العَدلَ ثُمَّ خالَفوه». ⁽³⁾

به راستى كه در روز قیامت كسانى بیش از همه مردم در حسرت و اندوه به سر مى‌برند كه از عدالت ستایش مى‌كردند و در عمل مخالفت مى‌ورزیدند.

5- مخالفت با نصیحت عالم دلسوز

قال على (علیه السلام): «... فَاِنَّ مَعْصِيَةَ النّاصِحِ الشَّفيقِ الْعالِمِ الْمُجَرِّبِ تُوْرِثُ الْحَسْرَةَ وَ تُعْقِبُ النَّدامَةَ.».⁽⁴⁾

به راستى كه نتیجه نافرمانى پندآموز و نصیحت گر مهربان كه به همه چیز دانا و با تجربه و آزموده است حسرت و اندوه و در پى آن پشیمانى است.

6- فروختن آخرت

قال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله و سلم): « إنَّ أشَدَّ النّاسِ نَدامَةً يَومَ القِيامَةِ رجُلٌ باعَ آخِرَتَهُ بدُنيا غَيرِهِ ». ⁽¹⁾

و در روز قیامت پشیمان‌ترین مردم كسى است كه آخرتش را به دنیاى دیگران فروخته باشد.

اشاره

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: شدیدترین مردم از جهت پشیمانى و حسرت شخصى است كه فردى را به سوى خدا دعوت كند و او بر اثر اطاعت الهى به بهشت برود و دعوت كننده به خاطر پیروى از هواى نفس و آرزوى طولانى به جهنم وارد شود. ⁽²⁾

فصل چهاردهم

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به جبرییل فرمود مرا موعظه کن

امام صادق (علیه السلام)می‌فرماید:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)لِجَبْرَئِيلَ: عِظْنِي. فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ عِشْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ وَ أَحْبِبْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مُفَارِقُهُ وَ اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مُلَاقِيهِ شَرَفُ الْمُؤْمِنِ صَلَاتُهُ بِاللَّيْل... جبرائیل بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)نازل شد و رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)از وی تقاضای موعظه کرد، جبرائیل گفت: ای محمد! هر چه می‌خواهی زندگی کن، سرانجام خواهی مرد و هر کس را می‌خواهی دوست بدار، سرانجام از او جدا خواهی شد و هر کاری می‌خواهی انجام بده، تو آن عمل را ملاقات خواهی کرد، شرافت مؤمن به نماز شب و تهجد اوست.⁽¹⁾

عش ماشئت یعنی انتخاب باخود توست که رادرست را انتخاب کنی یاراه کج غیرالهی.

انسان در میان تمام موجوداتی که خداوند متعال آفریده است از نعمت عقل بهره مند است و به وسیله همین نعمت است که از درون هدایت می‌شود. پیامبران نیز به عنوان حجت های خداوند، از بیرون راهنمای او هستند.

بر این اساس، انسان حق انتخاب و تصمیم گیری و آزادی در عمل و اراده دارد و هیچ‌گاه نمی‌تواند به بهانه واقع شدن در شرایط خاص زمانی یا مکانی هم تکلیفی نداشته باشد نمتواند از خودش سلب مسئولیت کند

حتی شرایط محیطی نیز نقش موثری در این میان ندارد. پسر و همسر حضرت نوح با وجود تبلیغ طولانی این پیامبر، هر دو در جبهه مخالفینش قرار داشتند، و آسیه همسر فرعون با این که شوهرش ادعای ربوبیت و الوهیت داشت، توانست با انتخاب صحیح و استفاده درست از آزادی خویش، نام خود را در ردیف نام بهترین زنان با ایمان به ثبت برساند.

وجود برخی فرزندان ناشایسته‌ای که در خانه‌ی ائمه معصوم (علیهم السلام)رشد کردند نیز دلیل بر

آن است که شرایط محیطی- چه مثبت و چه منفی- هیچ‌گاه عامل تعیین‌کننده و نهایی و قطعی نیست و انسان موجودی است با اختیار و بهره مند از نعمت آزادی.

با نگاهی اجمالی به قرآن كریم، درمی‌یابیم كه به نظر قرآن، انسان موجودی مختار است. اصولاً آمدن پیامبران و نزول كتاب‌های آسمانی، بی‌آنكه انسان مختار باشد، كاری بیهوده است. بنابراین، همین امر دلالت دارد بر اینكه خدا و پیامبران، آدمی را مختار می‌دانند

ابتلا و آزمایش نشانۀ اختیار

آیاتی كه در زمینۀ ابتلا و آزمایش انسان وارد شده است، دلالت بر همین امر دارند:

(إِنَّا خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعًا بَصِیرًا)؛ «ما انسان را از نطفۀ آمیخته‌ای آفریدیم و او را می‌آزماییم. (بدین جهت) او را شنوا و بینا قرار دادیم».⁽¹⁾

(إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الأَرْضِ زِینَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً)؛(4)«ما آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آنها را بیازماییم كه كدامشان بهتر عمل می‌كنند». ⁽²⁾

وعد و وعید

همچنین است آیات وعد و وعید. از اوصافی كه خدا به پیامبران داده، «مبشّر» و «منذر» است:

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ؛(1)و (2)«مردم یك دسته بودند، خداوند پیامبران را مبعوث كرد تا مردم را بشارت و بیم دهند».⁽³⁾

تبشیر این است كه پیامبران به بشر، برای انجام دادن كارهای خوب وعده‌های نیكو بدهند و انذار آن است كه او را از عواقب كارهای بد بهراسانند؛ چه از عواقب دنیوی و چه اخروی. گاهی قرآن، حتی به جای آنكه بگوید پیامبر فرستادیم، می‌فرماید: «نذیر» گسیل داشتیم:

(وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خلاَ فِیهَا نَذِیرٌ)؛(3)«هیچ اُمتی نیست مگر آنكه در آن انذاركننده‌ای است».

یا در قیامت به مؤمنان می‌فرماید:⁽¹⁾

(أَلَمْ یأْتِكُمْ نَذِیرٌ)؛(4)«آیا انذاركننده‌ای بر شما نیامد».⁽²⁾

همۀ این امور از وعد و وعید و بشارت و انذار، تنها در مورد موجود مختار معنا دارد.

عهد و میثاق

دستۀ دیگر از آیات بیانگر اختیار انسان، آیات عهد و میثاق خدا با عموم یا دسته‌های خاصی از انسان‌ها است:(5)

(أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیكُمْ یا بَنِی آدَمَ أَن لا تَعْبُدُوا الشَّیطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ * وَأَن اعْبُدُونِی هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ)؛(1)و (2)«آیا با شما عهد نكردم ای فرزندان آدم كه شیطان را نپرستید كه او برای شما دشمن آشكاری است؟ و اینكه مرا بپرستید كه راه مستقیم این است». ⁽³⁾

اگر انسان مجبور باشد و از خود اختیاری نداشته باشد، عهد خدا با وی، كار لغوی است.

وآیاتی صراحتا دلالت براختیاری بودن انسان دلالت دارد،مانند:

(قُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْیؤْمِن وَمَن شَاء فَلْیكْفُرْ)؛(1)و (2)«بگو: حق از سوی پروردگار شماست، هر كس می‌خواهد ایمان بیاورد و هر كس می‌خواهد كافر گردد». ⁽⁴⁾

كلامی صریح‌تر از این آیه دربارۀ اختیار نمی‌توان یافت. خدا حجت را بر مردم تمام كرده، راه‌ها را به آنان نشان داده و پیامبران را فرستاده است:

(لِئَلاَّ یكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ)؛(3)«تا بعد از این پیامبران، حجتی برای مردم بر خدا باقی نماند». ⁽⁵⁾

(انَّا هَدَیناهُ السَّبیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً) ⁽¹⁾

ما به حقیقت راه (حق و باطل ) را به انسان نمودیم (و با تمام حجت بر او رسول فرستادیم ) حالا خواهد هدایت پذیرد و شکر این نعمت گوید و خواهد آن نعمت را کفران کند.

(فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها)⁽²⁾

سپس فجور و تقوا (شرّ و خیرش ) را به او الهام کرده است

نتیجه این انسان درانتخاب راه خودش مختار است اما باید بداند که آخرش مرگ است وبرگشت بسوی خدا است.

در سوره بقره آیه 156 وجود دارد.

(الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیهِ رَاجِعون):

همان كسانى كه چون مصیبتى بر آنها وارد شود گویند: همانا ما از آن خداییم (ملك حقیقى اوییم به ملاك آنكه خلق و حفظ و تدبیر امور و اعدام ما به دست اوست) و همانا به سوى او باز خواهیم گشت.⁽³⁾

و چیزی مشابه این عبارت نیز در سوره بقره آیه 46 وجود دارد.

(الَّذِینَ یظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَیهِ رَاجِعُونَ).:

آنان كه می‌دانند (بالاخره) دیداركننده پروردگار خویش خواهند بود و حتما به سوى او بازمی گردند. ⁽⁴⁾

لذا حضرت امیر مؤمنان (علیه السلام)فرمود: إِنَّ قَوْلَنَا إِنَّا لِلَّهِ إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْمُلْكِ وَ قَوْلَنَا وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْهُلْكِ یعنى اینكه می‌گوییم «إِنَّا لِلَّهِ» این، اقرار و اعتراف است از طرف ما به اینكه ما مملوك خدا میباشیم وَ «إِنَّا إِلَیهِ راجِعُونَ» اعتراف بمردن است».⁽⁵⁾

گریز از چنگ مرگ!

روایت شده: روزی عزرائیل به مجلس حضرت سلیمان (علیه السلام)وارد شد و در آن مجلس همواره به یکی از اطرافیان سلیمان (علیه السلام)نگاهی می‌کرد، پس از مدتی عزرائیل از آن مجلس بیرون رفت.

آن شخص به سلیمان (علیه السلام)گفت: این شخص چه کسی بود؟.

سلیمان (علیه السلام)فرمود: او عزرائیل بود.

او گفت: به گونه ای به من می‌نگریست، که گویا در طلب من بود (تا مرا قبض روح کند)

سلیمان گفت: اکنون چه می‌خواهی؟

او که وحشت زده و دستپاچه شده بود. به سلیمان (علیه السلام)عرض کرد: برای خلاصی من از دست عزرائیل، به باد فرمان بده من را به هندوستان ببرد.

حضرت سلیمان (علیه السلام)به باد فرمان داد، او را سریع تر به نقطه ای در هندوستان برد.

در جلسه بعد، وقتی سلیمان با عزرائیل ملاقات کرد، و به او فرمود: چرا به یکی از هم نشینان من، نگاه پیاپی می‌کردی؟

عزرائیل در جواب گفت: من از طرف خدا مامور بودم، در ساعتی نزدیک به آن ساعت، جان او را در هندوستان، قبض کنم او را در اینجا دید و تعجب کردم، به هندوستان رفتم و او را در آنجا یافتم و جانش را گرفتم.⁽¹⁾

مهلت ندادن عزرائیل

حضرت عیسی (علیه السلام)با مادرش مریم (علیها السلام)در کوهی به عبادت خدا مشغول بودند، و روزها را روزه می‌گرفتند. غذایشان از گیاهان کوه بود که عیسی (علیه السلام)تهیه می‌نمود. یک روز نزدیک غروب شد، عیسی (علیه السلام)مادرش را تنها گذاشت و برای به دست آوردن سبزیجات کوهی، رفت، هنگام افطار فرا رسید، مریم (علیها السلام)برخاست تا نماز بخواند، ناگاه عزرائیل نزد مریم (علیه السلام)

آمد و بر او سلام کرد، مریم پرسید: تو کیستی که در اول شب بر من سلام کردی و با دیدن تو، بیمناک شدم؟.

عزرائیل گفت: من فرشته مرگ هستم

مریم پرسید: برای چه به اینجا آمده ای؟

عزرائیل گفت: برای قبض روح تو آمده ام.

مریم گفت: چند دقیقه به من مهلت بده تا پسرم نزد من بیاید

عزرائیل گفت: مهلتی در کار نیست، و آنگاه روح مریم (علیها السلام)را قبض نمود.

عیسی (علیه السلام)وقتی نزد مادر آمد، نگاه کرد که مادرش بر زمین افتاده است، تصور کرد که مادرش خوابیده است، مدتی توقف کرد، دید مادرش بیدار نشد و وقت افطار گذشته است، صدا زد ای مادر برخیز! افطار کن.

ندائی از بالای سرش شنید که مادرت از دنیا رفته و خداوند در مورد وفات مادرت به تو پاداش می‌دهد.

عیسی (علیه السلام)با دلی سوخته، به تجهیز جنازه مادر پرداخت و او را به خاک سپرد و، غمگین بر سر تنش نشست و گریه می‌کرد و به یاد مادر گفتاری جانسوز می‌گفت، در این هنگام ندائی شنید، سرش را بلند کرد، مادرش را در بهشت (برزخی) که در کاخی از یاقوت سرخ بود دید گفت: ای مادرم! از دوری تو سخت اندوهگین هستم.

مریم (علیها السلام)فرمود: پسرم، خدا را مونس خود کن تا اندوهت برطرف گردد.

عیسی (علیه السلام)گفت: مادر جان با زبان گرسنه و روزه از دنیا رفتی.

مریم (علیها السلام)فرمود: خداوند گواراترین غذا که نظیر نداشت به من خورانید.

عیسی (علیه السلام)گفت: ای مادر! آیا هیچ آرزو داری؟

مریم (علیها السلام)گفت: آرزو دارم یک بار دیگر به دنیا باز گردم، تا یک روز و یک شب را به نماز برآورم، ای پسر اکنون که در دنیا هستی و مرگ به سراغت نیامده است، هر چه می‌توانی توشه راه آخرت را (با انجام اعمال نیک) از دنیا برگیر.⁽¹⁾

حب لقاء الله و ذم الفرار من الموت دوست داشتن لقاءالله ومذمت فرار از مرگ:

(قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ وَ لَنْ یتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیدِیهِمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَیاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَكُوا یوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ ما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ یعَمَّرَ وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یعْمَلُونَ) (وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ و قال تعالى الَّذِینَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ)⁽¹⁾

(أَینَما تَكُونُوا یدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیدَةٍ) (إِنَّ الَّذِینَ لا یرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا یكْسِبُونَ) (قُلْ لَنْ ینْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِیلًا) (قُلْ یا أَیهَا الَّذِینَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ وَ لا یتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیدِیهِمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَیبِ وَ الشَّهادَةِ فَینَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُون)⁽²⁾

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام)قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)الْمَوْتَ الْمَوْتَ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِیهِ جَاءَ بِالرَّوْحِ وَ الرَّاحَةِ وَ الْكَرَّةِ الْمُبَارَكَةِ إِلَى جَنَّةٍ عَالِیةٍ لِأَهْلِ دَارِ الْخُلُودِ الَّذِینَ كَانَ لَهَا سَعْیهُمْ وَ فِیهَا رَغْبَتُهُمْ وَ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِیهِ جَاءَ بِالشِّقْوَةِ وَ النَّدَامَةِ وَ الْكَرَّةِ الْخَاسِرَةِ إِلَى نَارٍ حَامِیةٍ لِأَهْلِ دَارِ الْغُرُورِ الَّذِینَ كَانَ لَهَا سَعْیهُمْ وَ فِیهَا رَغْبَتُهُمْ فرمود:

یاد كنید مرگ را! یاد كنید مرگ را! آگاه باشید كه چاره‌اى جز مرگ نیست، مرگ آمد با آن چه در آن بود، نسیم و راحتى را آورد، بازگشتى مبارك به سوى بهشت بلند مرتبه براى اهل سراى جاودانى، كسانى كه براى آن سرا كوشیدند و به آن سرا رغبت داشتند و مرگ آمد با آن‌چه كه در آن بود، از بدبختى، پشیمانى و بازگشتى زیان‌بار به سوى آتشى در نهایت گرمى براى اهل سراى فریبنده، كسانى كه براى دنیا كوشیدند و به آن رغبت داشتند.⁽³⁾

حتی جناب عزرائیل هم میمیرد

اشاره

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)إِذَا كَانَ یوْمُ الْقِیامَةِ یقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَلَكِ الْمَوْتِ یا مَلَكَ الْمَوْتِ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی وَ ارْتِفَاعِی فِی عُلُوِّی لَأُذِیقَنَّكَ طَعْمَ الْمَوْتِ كَمَا أَذَقْتَ عِبَادِی وقتى كه روز قیامت شروع مى‌شود، خداوند به ملك الموت مى‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، حتما طعم مرگ را به تو هم خواهم چشاند همان طورى كه تو طعم آن را به بندگانم چشاندى.⁽¹⁾

عَلِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)قَالَ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیكُمْ إِلَى قَوْلِهِ تَعْمَلُونَ قَالَ تَعُدُّ السِّنِینَ ثُمَّ تَعُدُّ الشُّهُورَ ثُمَّ تَعُدُّ الْأَیامَ ثُمَّ تَعُدُّ السَّاعَاتِ ثُمَّ یعُدُّ [تَعُدُّ] النَّفَسَ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا یسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یسْتَقْدِمُونَ فرمود:

سال‌ها را مى‌شمارد، سپس ماه‌ها را و پس از آن روزها و ساعت‌ها را و در پایان، نفس‌ها را مى‌شمارد.«پس هرگاه اجل آنان فرا رسد نه ساعتى تأخیر دارد و نه ساعتى پیش افتد.⁽²⁾

بس نامور به زیر زمین دفن کرده اند کز هستیش به روى زمین یک نشان نماند

وان پیر لاشه را که نمودند زیر خاک خاکش چنان بخورد کزو استخوان نماند

زنده است نام فرخ نوشیروان به خیر گرچه بسى گذشت که نوشیروان نماند

خیرى کن اى فلان و غنیمت شمار عمر زان پیشتر که بانگ بر آید فلان نماند ⁽³⁾

دوم:واحبب ماشئت فانک مفارقه:

هرچیزی را که دراین دنیا می‌خواهی دوست داشته باش اما بدان ازآن جدا خواهی شد

انسان هرچه قدرهم ازمال دنیا زن وفرزند وماشین خونه طلا و...دوست داشته باشد ودل به آنها ببندد آخرباید از آن جدا شود،ویا فرزندان به پدر ومادروباالعکس وخواهر وبرادر وازبهترین عزیزش روزی جداشدنی است.

سوم :واعمل ماشئت فانک ملاقیه.

اشاره

(فَمَن یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیراً یرَهُ، وَمَن یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یرَهُ )پس هر كس به مقدار ذرّه‌اى كار نیك كرده باشد همان را ببیند.

و هركس هم وزن ذره‌اى كار بد كرده باشد آن را ببیند.⁽¹⁾

در روایات مى‌خوانیم: مرد عربى وارد مسجد پیامبر اكرم شد و گفت: «علّمنى بما علمك اللّه» از آنچه خدا به تو یاد داده مرا یاد بده! حضرت شخصى را مأمور آموزش قرآن به او كردند. معلم براى او سوره اذا زلزلت... را خواند، همین كه به آیه «فمن یعمل مثقال...» رسید، مرد عرب گفت: «كفانى» مرا بس است و سپس رفت. پیامبر فرمود: «رجع فقیهاً» ⁽²⁾

در سوره لقمان نیز، لقمان به فرزندش مى‌فرماید: اگر به اندازه وزن خردلى عمل نیك یا بد داشته باشى، در دل سنگ یا در اوج آسمان یا در زمین باشد، خداوند در قیامت براى حساب مى‌آورد. « يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ » ⁽³⁾یعنی عمل کن که نتیجه عملت را خواهی دید.

مرحوم فیض در کتاب وافی خود از کافی نقل می‌کند که امیر مؤمنان علی (علیه السلام)می‌فرماید : إِنَّ اَلْعَبْدَ إِذَا كَانَ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنَ اَلدُّنْيَا وَ أَوَّلِ يَوْمٍ مِنَ اَلْآخِرَةِ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ وَ وُلْدُهُ وَ عَمَلُهُ فَيَلْتَفِتُ إِلَى مَالِهِ وَ يَقُولُ وَ اَللَّهِ إِنِّي كُنْتُ عَلَيْكَ لَحَرِيصاً شَحِيحاً فَمَا ذَا عِنْدَكَ فَيَقُولُ خُذْ مِنِّي كَفَنَكَ فَيَلْتَفِتُ إِلَى وُلْدِهِ فَيَقُولُ وَ اَللَّهِ إِنِّي كُنْتُ لَكُمْ مُحِبّاً وَ إِنِّي كُنْتُ عَلَيْكُمْ لَمُحَامِياً فَمَا ذَا عِنْدَكُمْ فَيَقُولُونَ نُؤَدِّيكَ إِلَى حُفْرَتِكَ وَ نُوَارِيكَ فِيهَا فَيَلْتَفِتُ إِلَى عَمَلِهِ فَيَقُولُ وَ اَللَّهِ إِنَّكَ كُنْتَ عَلَيَّ لَثَقِيلاً وَ إِنِّي كُنْتُ فِيكَ لَزَاهِداً فَمَا ذَا عِنْدَكَ فَيَقُولُ أَنَا قَرِينُكَ فِي قَبْرِكَ وَ يَوْمِ حَشْرِكَ حَتَّى أُعْرَضَ أَنَا وَ أَنْتَ عَلَى رَبِّكَ.⁽⁴⁾

به درستی که هر گاه بنده خدا در آخرین روز از روزهای زندگی دنیا- که نخستین روز از روزهای زندگی آخرت اوست- قرار گیرد، سه چیز برایش متمثل گردد : یکی مالش و دیگری

فرزندانش و سومی عملش. به مالش نگریسته و می‌گوید : سوگند به خدا، که من در به دست آوردن تو حریص و در خرج کردنت بخیل بودم، اکنون برای من چه می‌کنی ؟ مال گوید : تنها چیزی که از من به تو می‌رسد کفن توست. سپس متوجه فرزندانش می‌شود و می‌گوید : قسم به خدا، که من شما را دوست می‌داشتم و در همه جا از شما حمایت می‌کردم، اکنون شما برای من چه می‌کنید ؟ گویند : تنها کاری که از مابر می‌آید این است که تو را به قبرت رسانده و در آن پنهانت کنیم. سرانجام رو به عملش کرده و می‌گوید : به خدا سوگند، که من در انجام دادن تو بی رغبت بودم وبه جا آوردن تو بر من سنگین بود، ولی با این همه تو را انجام دادم، تو برای من چه می‌کنی ؟ گوید : من در قبر و رستاخیزت همواره با تو هستم تا این که هر دو برخداوند عرضه گردیم.»

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* الْقَارِعَةُ* مَا الْقَارِعَةُ* وَ مَآ أَدْرَئكَ مَا الْقَارِعَةُ* یوْمَ یكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ* وَ تَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ* فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَ زِینُهُ* فَهُوَ فِى عِیشَةٍ رَّاضِیةٍ* وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَ زِینُهُ* فَأُمُّهُ هَاوِیةٌ* وَ مَآ أَدْرَیكَ مَاهِیهْ* نَارٌ حَامِیةُ». ⁽¹⁾

«قرع» یعنى كوبنده؛ یعنى اى حبیب من! نمى دانى این كوبنده، چه كوبنده اى است و چگونه مى كوبد؟ چه پتكى است كه بر سر جهان مى زنم و همه چیز را با یك بار كوبیدن به هم مى ریزم؛ تمام كهكشان ها، سحابى، كوه ها و دره ها، همه خراب مى شوند. خورشیدها، ماه ها، ستارگان همه خاموش و نابود مى شوند. كوه ها مانند پنبه حلّاجى شده مى شوند. دریاها خشك و تبدیل به آتش برافروخته مى شوند.معناى آن كوبنده، این است.آن روزِ كوبیدن كه كوبنده مى كوبد و همه را در هم مى ریزد، تمام مردم مانند پروانه هایى كه دور شمع، دیوانه وار مى چرخند و این در و آن در مى زنند شده، نمى دانند چه خبر شده و چه مى خواهد بشود. كوه هاى سر به فلك كشیده مانند پنبه رنگین حلاجى شده پودر مى شوند. ببینید كه قدرت این كوبندگانى تا چه مقدار است.

كسى كه جنس مورد وزنش، اعمالش باشد، او قیمتى است. سنگین به معناى قیمتى بودن است، نه سنگین جِرمى. «ثقل» یعنى ترازوى آن هایى كه اعمالشان وزن و قیمت دارد.

در آن روزگار كوبندگى كه مردم مانند پروانه هاى دور شمع پخش هستند و دیوانه وار نگاه مى كنند، كسانى كه پرونده سنگینى دارند، در زندگى خوشى هستند. آن هایى كه پرونده هایشان سبك، بى ارزش و بى قیمت است، قابلیت خرید خدا را ندارند.

1- آیاتی که بطور عام می‌فرماید انسان در قیامت فقط با اعمالش سروکار دارد نظیر:

الف- (کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِينَةٌ) هر كس در گرو اعمال خویش است.⁽¹⁾

ب- (کُلُّ امْرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِينٌ) هر كس در گرو و همراه اعمال خویش است.⁽²⁾

(اَلاّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ اُخری وَ اَن لَیسَ لِلاِنسانِ اِلاّ ما سَعی وَ اَنَّ سَعیهُ سَوفَ یری ثُمَّ یجزاهُ الجَزاءَ الاَوفی) كه هیچ كس بار گناه دیگری را بر دوش نمی گیرد و اینكه برای انسان بهره ای جز كوشش او نیست و اینكه تلاش او به زودی دیده می‌شود، سپس به او جزای كافی داده خواهد شد.⁽³⁾

2. آیاتی که انسان را به عمل صالح برای توشه جهان آخرت فرا می‌خواند نظیر:

الف- (وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاَقُوهُ) برای خودتان از پیش فرستید.⁽⁴⁾

ب- (فَمَنْ کَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحاً) پس کسی که دیدارپروردگارش را امید دارد پس باید کار شایسته انجام دهد.⁽⁵⁾

3. آیاتی که بیانگر دریافت ثمره اعمال از پیش فرستاده شده، در قیامت دارد نظیر:

الف- (الْيَوْمَ تُجْزَى کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ لاَ ظُلْمَ الْيَوْمَ) امروزهرکسی آنچه انجام داده جزا داده می‌شود وبه کسی هم ظلم نمی شود.⁽⁶⁾

ب- (هُنَالِکَ تَبْلُو کُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ) آنجاست که هرکسی به (پاداش) هرعملی که از پیش فرستاده گرفتار آید.⁽¹⁾

ج- (يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ) روزی که آدم آنچه را(از خیر وشر)پیش فرستاده است بنگرد.⁽²⁾

در آیات نوع اخیر، عنایت روی قدمت و أسلفت است یعنی هر آنچه امروز نصیب شما می‌شود از نتیجه، پیش فرستاده خودتان هست چیز جدیدی نیست حاصل تلاش گذشته است در مورد اینکه معامله سلف، انسان در قیامت نقد می‌شود می‌فرماید:

(یوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَینَها وَ بَینَهُ أَمَداً بَعیداً) ⁽³⁾

این آیه تکمیلى است بر آنچه در آیه قبل آمد، و از حضور اعمال نیک و بد در قیامت پرده بر مى‌دارد، مى‌فرماید: «به یاد آورید روزى را که هر کس آنچه را از کار نیک انجام داده حاضر مى‌بیند و همچنین آنچه را از کار بد، انجام داده است» «در حالى که دوست مى‌دارد میان او و آن اعمال بد فاصله زمانى زیادى باشد»

در مورد گروه صالحین و اهل بهشت می‌فرماید:

(كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ)⁽⁴⁾یعنی نعمت های بهتش گوارای تان باد، این ها همه نتیجه آن اعمالی است که قبلا فرستاده‌اید و الان ثمره آن را می‌چشید و یا می‌فرماید:

(وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) ⁽⁵⁾یعنی بهشت آنچنانی بازتاب حقیقی آن اعمال گذشته شما است که امروز در افق فضل و رحمت الهی آن را به این صورت می‌یابید. در سوره ذاریات نیز می‌فرماید:

(إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ ۚ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَٰلِكَ مُحْسِنِينَ)⁽¹⁾

در مورد عملکرد سوء اهل جهنم می‌فرماید:

(لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ). ⁽²⁾چه بد اعمالی از پیش برای (معاد) آنها فرستاد! که نتیجه آن، خشم خداوند بود؛ و در عذاب (الهی) جاودانه خواهند ماند.

در جای دیگر در مورد پشیمانی و ندامت کفار از گرفتاری های دردناکی که در نتیجه سوء رفتار آنان در این دنیا، گریبان گیر آنان شده است می‌فرماید:

(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ ۖ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) ⁽³⁾

ذیل آیه استدلال مطلب است یعنی شماها حتی حق عذر خواهی و اظهار ندامت هم ندارید زیرا چیزی جز آنچه خود آورده اید دامنگیر شما نشده است انما برای بیان حصر است. در این آیه نفرمود: بما کنتم تعلمون یعنی در عوض آنچه شما انجام داده اید جزا داده می‌شوید، بلکه فرمود: انما تجزون ما کنتم تعلمون- تا عینیت جزأ و عمل را افاده کند، این یعنی تجسم اعمال. در سوره انفال نیز وقتی وضعیت قبض روح کفار را بازگو می‌کند می‌فرماید:

(وَ لَوْ تَري إِذْ يَتَوَفَّي الَّذينَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَريقِ ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَيْديکُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبيدِ) تعبیر ایدیکم بعد از قدمت برای تاکید بیشتر بر اثبات موضوع است که وضعیت امروز شما، دست آورد خودتان و پیش فرستاده دیروزتان است و لذا کفار در قیامت نه راه نجاتی دارند و نه حجت و حق عذر خواهی هر وقت فریاد بی تابی آنان بلند می‌شود که- ربنا أخرجنا منها فان عدنا فانا ظلمون پروردگارا، ما را از جهنم بیرون آر، که اگر دیگر بار عصیان تو کردیم همانا بسیار ستمکار (و محکوم به هر گونه کیفر و عذاب سخت) خواهیم بود. (مومنون 107) پاسخ داده می‌شود

که- اخسئوا فیها و لا تکلمون [خدا] می‌گوید: [ای سگان!] در دوزخ گم شوید و با من سخن مگویید.⁽¹⁾

همه اینها بخاطر این است که میان انسان و اعمال و ملکات نفس انسان که به این صورت و ظهور کرده است، امکان جدایی و انفکاک وجود ندارد و انسان های شقی، نمی توانند غیر از این باشند اهل جهنم در قیامت نمی توانند وضعیتی غیر از این داشته باشند و از عذاب و آتش فاصله بگیرند زیرا آنها حقیقت جان خود را تبدیل به آتش کرده اند هر جا بروند شعله های آتش همراه آنان است مسأله، مسأله تغییر مکان نیست تا قابل درمان باشد بلکه تجسم اعمال و تغییر هویت مطرح است انسان کافر، هویت و ذاتش تغییر نموده است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)به قیس چه فرمود:

رسولُ اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم)- لقَیسِ بنِ عاصِمٍ و هُوَ یعِظُهُ - : إنَّهُ لا بُدَّ لَكَ یا قَیسُ مِن قَرینٍ یدفَنُ مَعَكَ و هُوَ حَی، و تُدفَنُ مَعَهُ و أنتَ مَیتٌ، فإن كانَ كَریما أكرَمَكَ، و إن كانَ لَئیما أسلَمَكَ، ثُمَّ لا یحشَرُ إلاّ مَعَكَ، و لا تُبعَثُ إلاّ مَعَهُ، و لا تُسألُ إلاّ عَنهُ، و لا تَجعَلْهُ إلاّ صالِحا، فإنَّهُ إن صَلُحَ أنِستَ بِه، و إن فَسَدَ لا تَستَوحِشُ إلاّ مِنهُ، و هُوَ فِعلُكَ. ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)در اندرز به قیس بن عاصم - فرمود : اى قیس! ناچار تو را همدمى است كه با تو دفن مى شود و او زنده است و تو با او دفن مى شوى در حالى كه تو مرده اى. اگر كریم و بزرگوار باشد تو را گرامى مى دارد و اگر پست و فرومایه باشد، تو را تسلیم مى كند. سپس آن همدم جز با تو محشور نمى شود و تو جز با آن برانگیخته نمى شوى و جز درباره او از تو بازخواست نمى شود، پس آن را جز شایسته و صالح قرار مده؛ زیرا اگر خوب باشد، با وى انس مى گیرى و اگر بد باشد، جز از او وحشت نمى كنى. و آن همدم، كردار توست.

عنه (صلی الله علیه و آله و سلم): إنَّ المُؤمِنَ إذا خَرَجَ مِن قَبرِهِ صُوِّرَ لَهُ عَمَلُهُ فی صورَةٍ حَسَنَةٍ، فیقولُ لَهُ : ما أنتَ فَوَ اللّه إنّی لَأراكَ امرَأَ الصِّدقِ ؟ ! فیقولُ لَهُ : أنا عَمَلُكَ، فیكونُ لَهُ [نورا أو قائدا].

إلَى الجَنَّةِ. و إنَّ الكافِرَ إذا خَرَجَ مِن قَبرِهِ صُوِّرَ لَهُ عَمَلُهُ فی صورَةٍ سَیئَةٍ، و بِشارَةٍ سَیئَةٍ فیقولُ : مَن أنتَ فَوَ اللّه إنّی لَأراكَ امرَأَ السَّوءِ ؟ ! فیقولُ : أنا عَمَلُكَ، فینطَلِقُ بِهِ حَتّى یدخُلَ النّارَ. ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم): مؤمن هر گاه از گور خود بیرون آید، عملش به صورتى زیبا در برابرش مجسّم مى شود. مؤمن به او مى گوید : تو كیستى؟به خدا قسم كه تو را شخص خوب و درستى مى بینم! او مى گوید : من كردار تو هستم.پس،براى او نورى مى شود یا راهبرى به سوى بهشت. و كافر چون از گورش بیرون آید كردارش به صورتى زشت و نویدى بد در برابرش مجسم مى شود. او مى گوید : تو كیستى؟ به خدا قسم كه تو را بد شخصى مى بینم! و او مى گوید : من كردار تو هستم. پس، او را مى برد و به آتش مى افكند.

عنه (صلی الله علیه و آله و سلم)فی قولِهِ تَعالى : «یومَ ینْفَخُ فی الصُّورِ فَتَأتونَ أفْواجا».

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)درباره آیه «روزى كه در صور دمیده شود گروه گروه بیایید» - فرمود : ده گروه از امّت من به صورت پراكنده محشور مى شوند... و امّا كسانى كه به صورت بوزینه محشور مى شوند مردمان سخن چینند، امّا كسانى كه به صورت خوك محشور مى شوند حرام خوارانند، و امّا كسانى كه به صورت وارونه محشور مى شوند ربا خوارانند، و كسانى كه نابینا محشور مى شوند آنانند كه در حكم دادن حق كشى مى كنند، و كسانى كه كر و لال محشور مى شوند آنانند كه به اعمال خود مغرورند، و كسانى كه زبانهایشان را مى جوند،

عالمان و قاضیانى هستند كه كردارشان بر خلاف گفتارشان است، و كسانى كه دست و پا بریده محشور مى شوند آنانند كه همسایگان خود را مى آزارند، و به دار آویختگانِ بر شاخه هاى آتش آنانند كه نزد حكمران از مردم سعایت مى كنند، و كسانى كه بد بوتر از مردارند آنانند كه در پى شهوتها و لذّتها مى روند و حق خدا را از اموال خود نمى پردازند، كسانى كه جُبّه پوشیده محشور مى شوند فخر فروشان و متكبّرانند.

(فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلينَ فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَ ما کُنَّا غائِبينَ وَ الْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازينُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازينُهُ فَأُولئِکَ الَّذينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما کانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ).

پس، از كسانی كه پیامبران به سوی آنها فرستاده شدند و نیز از پیامبران البته پرسش خواهیم كرد. پس، از روی علم (حالات آنها را) برایشان تعریف خواهیم كرد و ما غایب و بیخبر نبودهایم. و سنجیدن اعمال در آن روز (قیامت) حق است؛ پس كسانی كه خوبیهای آنها سنگین باشد آنان رستگارانند. و كسانی كه خوبیهای آنها سبك باشد آنان همانها هستند كه به خویشتن زیان رسانیدهاند به جهت آنكه به آیات ما ستم كرده‌اند. ⁽¹⁾

(وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً)؛ عملکرد خود را در آن جا حاضر می‌بینند.⁽²⁾

نشانه مومن عمل صالح است :

(وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّالِحاتِ مِنْ ذَکَر أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ); هر مرد و زنی که کارهای شایسته انجام دهد در حالی که مومن باشد، چنین کسانی وارد بهشت خواهند شد.⁽³⁾

اعمال و رفتار هر انسانی ظاهر و باطنی دارد؛ ظاهرش همان است که در عالم دنیا واقع می‌شود، خواه به صورت اعمال زشت باشد، یا به صورت اعمال نیک و عبادات، باطن و حقیقت آن در عالم آخرت آشکار می‌شود؛ چرا که آن روز، روز آشکار شدن حقایق و کنار رفتن پرده ها است. قرآن کریم می‌فرماید: یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِر«روزی که رازها فاش شود.» در آن روز قبول شدگان

و یا مردودان، از چهره شناخته می‌شوند. لازم نیست پروندۀ آنها را مشاهده کنی:(یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِی وَالأقْدَام)؛ «تبهکاران از سیمایشان شناخته می‌شوند؛ پس موی پیشانی و پاها[ی آنها] گرفته می‌شود [تا به دوزخ انداخته شوند]». ⁽¹⁾

جزا و پاداش نیز بر اساس همین ظهور و انعکاسها می‌با شد؛ چنانکه قرآن کریم می‌فرماید:(جَزاءً وِفاقاً )«پاداشی است موافق کردار». عمّ/26.

آنچه در این شماره می‌خوانید، چهره ها و صورتهایی است که در آن روز بر اثر اعمال نیک نورانی و زیبا هستند.

چهره های نورانی و سفید

اشاره

گروهی از انسانها بر اثر اعمال نیک در روز قیامت چهره های نورانی و سفیدی دارند که در واقع انعکاس و ظهوری از اعمال نیک دنیایی آنهاست. قرآن گاه به صورت کلّی، بدون اینکه خصوصیات این افراد را نام ببرد، این حقیقت را بیان نموده، می‌فرماید: (یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ) ⁽²⁾«روزی که چهره هایی سفید و چهره هایی سیاه شود» و در آیۀ بعد می‌فرماید: (وَأَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ)«و امّا روسفیدان در رحمت خدا قرار می‌گیرند و در آن جاودانند» همان/107. و همچنین نورانیّت چهره های برخی افراد را این گونه گزارش می‌دهد:

(وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ * ضَاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ )«و برخی چهره ها در آن روز روشن و نورانی است، خندان و شادمان است.»⁽³⁾

و گاهی به صورت محدودتر می‌فرماید: مؤمنین در آن روز نورانی هستند:..( نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَیْمَانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا)«[روزی که] نور مؤمنان پیشاپیش و سمت راستشان می‌شتابد، می‌گویند: پروردگارا! نورمان را برای ما کامل گردان.» ⁽⁴⁾

حال باید دید اینان چه کسانی هستند و چه اعمالی انجام داده اند که با چنین چهره هایی محشور شده اند! توجّه دارید که نورانی بودن چهره فقط یک نماد ظاهری نیست؛ بلکه نشانۀ رستگاری ابدی است؛ چنانکه اشاره شد، قرآن می‌فرماید: «و امّا روسفیدان در رحمت (و بهشت) خدا جاودانه هستند.»

پیامبر اکرم و امامان معصوم: به عنوان مفسران و تبیین کنندگان قرآن، موارد عدیده ای از اعمال فردی، عبادی، رفتارهای اجتماعی و تربیتی و مسائل اعتقادی را نام برده اند که باعث نورانی شدن و سفیدی چهرۀ انسانها در قیامت می‌شود که به اهمّ آنها اشاره می‌شود:

1. طاعت خدا در تاریکی شب و نور در قیامت

طاعت و بندگی خدا، عبادت و پرستش الهی و تهجّد خصوصاً در نیمه های شب، عامل نورانیّت قلب انسان می‌شود و این نور در قیامت انعکاس و ظهور می‌یابد. در روایت آمده است که حضرت موسی (علیه السلام)به خدا عرض کرد: «اِلَهِی! فَمَا جَزَاءُ مَنْ مَشَی فِی ظُلْمَةِ اللَّیْلِ إِلَی طَاعَتِکَ؟ قَالَ: أُوجِبُ لَهُ النُّورَ الدَّائِمَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یُکْتَبُ لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ بِعَدَدِ کُلِّ شَیْ ءٍ مَرَّ عَلَیْهِ سَوَادُ اللَّیْلِ وَ ضَوْءُ الْقَمَرِ وَ نَوْرُ الْکَوَاکِب» خدایا! پاداش کسی که در تاریکی شب به دنبال اطاعت [و عبادت] تو رود، چیست؟ خداوند فرمود: برای او در روز قیامت، نور دائم قرار می‌دهم و به تعداد هر چه که سیاهی شب و نور ماه و ستارگان بر آن گذشته، حسنات نوشته می‌شود.»⁽¹⁾

خصوصاً اگر این طاعت و عبادت در قالب تهجّد و نماز شب باشد، نورانیتی بسیار در پی دارد تا آنجا که در همین دنیا نیز بر چهره ظاهر می‌شود. به این روایت توجّه کنید:

«از علی بن الحسین (علیه السلام)سؤال شد: چرا چهرۀ کسانی که تهجّد و شب بیداری (با حال عبادت) دارند، نیکو و نورانی است؟ حضرت فرمود: «لِأَنَّهُمْ خَلَوْا بِاللَّهِ فَکَسَاهُمُ اللَّهُ مِنْ نُورِهِ؛ زیرا آنها با خدا خلوت کرده اند و خدا نیز با نور خود آنها را پوشانده است.» ⁽²⁾

اگر این طاعات، عبادات و تهجّدها در مساجد باشد، نورانیّت آن دو چندان می‌شود. محمد منکدر می‌گوید: «در شبی بسیار تاریک به سوی مسجد می‌رفتم؛ دیدم ابا جعفر محمد بن علی (باقر العلوم) به سوی مسجد می‌رود. من بر سرعت خود افزودم تا به آن حضرت رسیدم و بر آن حضرت سلام کردم. حضرت جواب سلامم را داد و فرمود: «یَا مُحَمَّدَ بْنَ الْمُنْکَدِرِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)بَشِّرِ الْمَشَّاءِینَ إِلَی الْمَسَاجِدِ فِی ظُلَمِ اللَّیْلِ بِنُورٍ سَاطِعٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛ ای محمد بن منکدر! پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: بشارت ده به کسانی که در تاریکی شب به مساجد می‌روند که آنها در قیامت نوری درخشنده دارند.»⁽¹⁾

راز اینکه نورانیّت انسان بر اثر عبادت در مساجد دو چندان می‌شود این است که مساجد به عنوان محل عبادت و خانۀ خدا، خود نورانی و درخشنده اند. شاهد این سخن، حدیث قدسی می‌باشد که از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)رسیده است که فرمود: «قَالَ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: أَلَا إِنَّ بُیُوتِی فِی الْأَرْضِ الْمَسَاجِدُ تُضِی ءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ کَمَا تُضِی ءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ... خداوند بلند مرتبه می‌فرمایند: بدانید! که مساجد خانه های من در زمین است، که برای آسمانیان نورافشانی می‌کند؛ همان گونه که ستارگان برای اهل زمین نور افشانی می‌کنند.»⁽²⁾

2. وضو و نور در قیامت

وضو گرفتن و با وضو خوابیدن نورانیّت می‌آورد؛ چرا که وضو خود نور است. چنانکه در حدیث آمده است: «الْوُضُوءُ نُورٌ؛ وضو نور است.» و در روایت دیگر آمده است که تجدید وضو نیز نورانیّت می‌آورد: «الْوُضُوءُ عَلَی الْوُضُوءِ نُورٌ عَلَی نُورٍ؛ وضو گرفتن بعد از وضو داشتن، نوری است بر نور»⁽³⁾

و این نورانیّت نیز به مسلمانان اختصاص دارد؛ چرا که وضو گرفتن مخصوص امّت اسلامی است، چنانکه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)با افتخار تمام فرمود: «یَحْشُرُ اللَّهُ أُمَّتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ بَیْنَ الْأُمَمِ غُرّاً مُحَجَّلِینَ مِنْ آثَارِ الْوُضُوءِ؛ خداوند امّت مرا روز قیامت در بین امّتها بخاطر آثار وضو نورانی محشور می‌کند.»⁽⁴⁾

به این جهت است که در دعای وضو لحظه صورت شستن مستحب است گفته شود: «اللَّهُمَّ بَیِّضْ وَجْهِی یَوْمَ تَسْوَدُّ فِیهِ الْوُجُوه...؛ خدایاصورتم را سفید گردان در روزی که چهره ها در آن روز سیاه می‌شوند.»

راز نورانیّت وضو و نوربخشیدن به کسی که وضو می‌گیرد این است که در واقع وضو مجموعه ای از اعمال است که هر کدام نور آفرین و دور کنندۀ تاریکی و ظلمت آفرین؛ یعنی شیطان است. شخصی یهودی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)دربارۀ راز و فلسفه وضو پرسید و این که چرا شما مسلمانها وضو می‌گیرید. حضرت فرمود: «[وضو حکمتهای فراوانی دارد؛ چرا که] هنگامی انسان مؤمن برای وضو دست خود را در آب قرار می‌دهد، شیطان از او دور می‌شود و وقتی دهان خود را می‌شوید، خدا قلب و زبان او را با حکمت، نورانی می‌گرداند و وقتی بینی خود را می‌شوید، خدا او را از آتش ایمن می‌گرداند و استشمام بوی بهشت را به او روزی می‌کند و وقتی صورت خود را می‌شوید، خدا صورت او را در روزی که برخی صورتها سفید و برخی سیاه می‌گردد، سفید و نورانی می‌گرداند و وقتی دستهای خود را تا آرنج می‌شوید، خدا بر او غل و زنجیر آتش را حرام می‌گرداند و وقتی سر خود را مسح می‌کند، خدا گناهان او را مسح و پاک می‌کند و وقتی که پاهای خود را مسح می‌نماید، خدا او را در صراط که پای عده ای می‌لغزد، ثابت قدم قرار می‌دهد.»⁽¹⁾

3. نماز و نور در قیامت

نماز، چه واجب و چه مستحب، خود نور است و نمازگزار را نورانی می‌کند؛ چنان که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: «الصَّلَاةُ نُورُ الْمُؤْمِنِ وَ الصَّلَاةُ نُورٌ مِنَ اللَّهِ؛نماز نور مؤمن است و نماز نوری است از جانب خدا.» مخصوصاً نمازهایی چون عشا، صبح، نافلۀ شب که در تاریکی اقامه می‌شوند، در قیامت و مراحل مختلف آن و حتی در همین دنیا ایجاد نورانیّت می‌کند.⁽²⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: «وَ أَمَّا صَلَاةُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَإِنَّ لِلْقَبْرِ ظُلْمَةً وَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ ظُلْمَةً فَأَمَرَنِی اللَّهُ وَ أُمَّتِی بِهَذِهِ الصَّلَاةِ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ لِتُنَوَّرَ لَهُمُ الْقُبُورُ وَ لِیُعْطَوُا النُّورَ عَلَی

الصِّرَاط؛ امّا [راز وجوب] نماز عشاء این است که قبر تاریکی دارد و روز قیامت [نیز] تاریکی دارد. خداوند مرا و امتم را به این نماز (عشا) در این وقت امر نمود تا قبر برای آنان نورانی شود و در [حال عبور از] صراط [نیز] به آنها نور عطا شود.»⁽¹⁾

دربارۀ نوردهی نماز شب، حضرت صادق (علیه السلام)چنین فرمود: « وَ طَلَبْتُ نُورَ الْوَجْهِ فَوَجَدْتُهُ فِی صَلَاةِ اللَّیْل من نور صورت را جستجو کردم، پس آن را در نماز شب یافتم.» ⁽²⁾

ولی اگر کسی اهل نماز نباشد و یا نماز را درست اقامه نکند، در این دنیا نورانیّت از او گرفته می‌شود و در عالم برزخ قبرش تاریک خواهد بود. حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام)از پدربزرگوارش نقل نموده است که هر کس نماز را سبک بشمارد، به پانزده بلا گرفتار می‌شود، از جمله: «...وَ یَمْحُو اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سِیمَاءَ الصَّالِحِینَ مِنْ وَجْهِهِ... تَکُونَ الظُّلْمَةُ فِی قَبْرِهِ...؛ خداوند عزیز و جلیل [نورانیّت] صورت صالحان را از چهرۀ او محو می‌کند و دچار تاریکی در قبر خواهد شد.»⁽³⁾

4. روزه و نور در قیامت

روزه گرفتن عامل دیگری برای نورانی شدن انسان در قیامت است؛ چنان که در همین دنیا چهره شیطان را سیاه می‌کند: «اَلصَّوْمُ لِلَّهِ یُسَوِّدُ وَجْهَهُ روزه برای خدا چهرۀ شیطان را سیاه می‌کند.» ⁽⁴⁾

روزه در روز قیامت چهرۀ روزه دار را همچون ماه نورانی می‌کند، مخصوصاً روزه گرفتن در ماه مبارک رجب

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: «مَنْ صَامَ مِنْ رَجَبٍ خَمْسَةَ أَیَّامٍ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُرْضِیَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ بُعِثَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ وَجْهُهُ کَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ وَ سَاقَهُ إِلَی أَنْ قَالَ: وَ مَنْ صَامَ مِنْ رَجَبٍ سِتَّةَ أَیَّامٍ خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ وَ لِوَجْهِهِ نُورٌ یَتَلَأْلَأُ أَشَدُّ بَیَاضاً مِنْ نُورِ الشَّمْسِ وَ أُعْطِیَ

سِوَی ذَلِکَ نُوراً یَسْتَضِی ءُ بِهِ أَهْلُ الْجَمْعِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ بُعِثَ مِنَ الْآمِنِینَ حَتَّی یَمُرَّ عَلَی الصِّرَاطِ بِغَیْرِ حِسَابٍ کسی که پنج روز از ماه رجب را روزه بگیرد، بر خدای عزیز و جلیل حق است که او را روز قیامت خشنود گرداند و در روز قیامت مبعوث شود در حالی که صورتش همچون ماه شب چهارده [می درخشد]، تا آنجا که فرمود: و کسی که شش روز از ماه رجب را روزه بگیرد، از قبرش خارج می‌شود در حالی که صورتش نوری دارد که می‌درخشد و سفیدیش برتر از نور خورشید است و غیر از این، نوری به او عطا می‌شود که مردم بوسیله او طلب نور می‌کنند و در گروه امنیت یافتگان مبعوث می‌شود تا آنجا که بدون حساب از پل صراط مرور می‌کند.».⁽¹⁾

5. خواندن قرآن و نور در قیامت

قرآن از طرف خدایی نازل شده است که (نُورُ السَّمَوَاتِ وَ الْاَرْضِ) است؛ لذا نورانی و نورزاست.

در قرآن می‌خوانیم: (قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ)«از طرف خداوند نور و کتاب روشن کننده آمده است.» ⁽²⁾

از اینرو کسی که قرآن بخواند، قلبش نورانی می‌شود و این نور در چهرۀ او نیز ظاهر می‌گردد. کلّ قرآن چنین خصوصیتی دارد، علی الخصوص سوره هایی که مباحث قیامت در آن مطرح است؛ مانند سوره قیامت که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)دربارۀ خواندن آن فرمود: «مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْقِیَامَةِ شَهِدْتُ أَنَا وَ جَبْرَئِیلُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنَّهُ کَانَ مُؤْمِناً بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ جَاءَ وَ وَجْهُهُ مُسْفِرٌ عَلَی وُجُوهِ الْخَلَائِقِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛ هر کس سوره قیامت را بخواند، من و جبرئیل در روز قیامت به نفع او گواهی می‌دهیم که او به روز قیامت ایمان داشته است و [به محشر] می‌اید در حالی که صورتش بر چهرۀ مردم در آن روز می‌درخشد. ⁽³⁾

6. تعلیم قرآن و نور در قیامت

قرآن خود نور است و از طرف خدایی که نور هستی است، نازل شده؛ لذا هر جا قرائت شود و به هر کس تعلیم داده شود، نورانیّت ایجاد می‌کند، خصوصاً اگر این تعلیم متوجه فرزندان خود شخص باشد، هم خانه و هم فرزندان و هم پدر و مادر را نورانی می‌کند.

رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: «مَنْ قَبَّلَ وَلَدَهُ کَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَ مَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ عَلَّمَهُ الْقُرْآنَ دُعِیَ بِالْأَبَوَیْنِ فَیُکْسَیَانِ حُلَّتَیْنِ یُضِی ءُ مِنْ نُورِهِمَا وُجُوهُ أَهْلِ الْجَنَّةِ[29] هر کس فرزند خود را ببوسد، خداوند عزیز و جلیل برای او حسنه ای می‌نویسد و کسی که او را خوشحال کند، خدا او را در قیامت خوشحال می‌کند و هر کس به فرزندش قرآن یاد دهد، روز قیامت والدین او فرا خوانده می‌شوند و آنگاه به آنها دو حلّۀ نورانی پوشانده می‌شود که از نور آن دو، چهره های بهشتیان نورانی می‌شود.»⁽¹⁾

7. شیعه حضرت علی (علیه السلام)بودن و نور در قیامت

کسی که واقعاً شیعه باشد، در واقع به همۀ دستورات نورانی اسلام و قرآن عمل کرده است، لذا تمام وجود او نورانی می‌شود. روایات بسیاری این مسئله را متذکر شده اند.

امام باقر (علیه السلام)فرمود: «روزی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)در میان جمعی از یاران که حضرت علی (علیه السلام)نیز حضور داشت، نشسته بودند و فرمودند: «یَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ قُبُورِهِمْ وُجُوهُهُمْ أَشَدُّ بَیَاضاً مِنَ الْقَمَرِ عَلَیْهِمْ ثِیَابٌ أَشَدُّ بَیَاضاً مِنَ اللَّبَنِ عَلَیْهِمْ نِعَالٌ مِنْ نُورٍ شُرُکُهَا مِنْ ذَهَبٍ فَیُؤْتَوْنَ بِنَجَائِبَ مِنْ نُورٍ عَلَیْهَا رَحَائِلُ مِنْ نُورٍ أَزِمَّتُهَا سَلَاسِلُ ذَهَبٍ وَ رُکُبُهَا مِنْ زَبَرْجَد... فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام): مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟! فَقَالَ: أُولَئِکَ شِیعَتُکَ وَ أَنْتَ إِمَامُهُمْ؛ گروهی از قبرهایشان خارج می‌شوند [و به محشر می‌آیند]، در حالی که صورتهای آنها از ماه سفیدتر است، لباسهایی بر تن دارند که از شیر سفیدتر است. و کفشهایی از نور پوشیده اند که بند آن از طلا است. پس برای آنها مرکبهایی از نور آورده می‌شود و بر آن مرکبها، پارچه هایی از نور گسترده اند. افسار مرکبها، زنجیری از طلا است و رکاب آن مرکب، از زبرجَد... سپس امیر مؤمنان (علیه السلام)عرض

کرد: ای رسول خدا! اینها چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: اینها شیعیان تو هستند و تو امام آنها هستی.» ⁽¹⁾

همچنین از ابن عباس نقل شده است که: ناگهان در بهشت، اهل بهشت نور ماه و خورشید را مشاهده می‌کنند، پس می‌گویند: آیا پرورگار ما به ما وعده نداده بود که در بهشت ماه و خورشید را نمی بینیم؟ «فَیُنَادِی مُنَادٍ قَدْ صَدَقَکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدَهُ لَا تَرَوْنَ فِیهَا شَمْساً وَ لَا قَمَراً وَ لَکِنْ هَذَا رَجُلٌ مِنْ شِیعَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (علیه السلام)یَتَحَوَّلُ مِنْ غُرْفَةٍ إِلَی غُرْفَةٍ فَهَذَا الَّذِی أَشْرَقَ عَلَیْکُمْ مِنْ نُورِ وَجْهِهِ پس منادی ندا می‌دهد که پروردگار شما در وعده خود که در بهشت، ماه و خورشید دیده نمی شود، صادق است؛ ولکن این مردی از شیعیان علی بن ابی طالب (علیه السلام)بود که از غرفه ای به غرفه دیگر منتقل شد و این نور که بر شما تابید از نور صورت اوست.»⁽²⁾

در دعای مبارکه ندبه می‌خوانیم: «وَ شِیعَتُکَ عَلَی مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ مُبْیَضَّةً وُجُوهُهُمْ حَوْلِی فِی الْجَنَّةِ وَ هُمْ جِیرَانِی» و شیعیان تو بر منبرهایی از نور هستند؛ در حالی که چهره های شان سفید (و نورانی) است، در بهشت گرد من هستند و آنها همسایه های من می‌باشند.»

طاعت و بندگی خدا، عبادت و پرستش الهی و تهجّد خصوصاً در نیمه های شب، عامل نورانیّت قلب انسان می‌شود و این نور در قیامت انعکاس و ظهور می‌یابد.⁽³⁾

8. دوستی برای خدا و نور در قیامت