عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار علیهم السلام - حدیث غدیر جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:میرحامدحسین کنتوری، 1830 - 1888م.

عنوان قراردادی:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار .برگزیده

تحفه اثنی عشریه .شرح

عنوان و نام پديدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار علیهم السلام: حدیث غدیر/تألیف میرحامدحسین نیشابوری لكهنوی ؛ اشراف سیدعلی حسینی میلانی ؛ تصحیح و تحقیق و تعلیق رضا امیری سیرجانی؛ [برای] بنیاد فرهنگی امامت.

مشخصات نشر:قم: موسسه فرهنگی هنری امامت اهل بیت(ع)،1402 -

مشخصات ظاهری:ج.

شابک:دوره:978-600-8518-42-6 ؛ ج.1 978-622-7050-16-5:

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

يادداشت:زبان: فارسی- عربی.

يادداشت:کتاب حاضر برگزیده ای از کتاب «عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار » تالیف لکهنوی است که خود ردیه ای بر کتاب «اتحفه اثنی عشریه» تالیف عبدالعزیزبن احمد دهلوی است.

عنوان دیگر:حدیث غدیر.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- احادیث

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Hadiths

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، 1159 - 1239ق. تحفه اثنی عشریه -- نقد و تفسیر

موضوع:غدیر خم -- احادیث

Ghadir -- Hadiths

شناسه افزوده:حسینی میلانی، سیدعلی، 1326 - ، ناظر

شناسه افزوده:امیری، رضا، 1368 خرداد-، مصحح

شناسه افزوده:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، 1159 - 1239ق. تحفه اثنی عشریه. شرح

شناسه افزوده:بنیاد فرهنگی امامت. مرکز تخصصی امامت اهل بیت(ع)

رده بندی کنگره:BP223

رده بندی دیویی:297/45

شماره کتابشناسی ملی:9228128

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

اشراف: آیة الله سید علی حسینی میلانی دامت برکاته

عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار

آیة الله العظمى علامه میر حامد حسین نیشابوری لکهنوی رحمة الله

1306-1246

حدیث غدیر ج 1

تصحیح تحقیق و تعلیق

رضا امیری سیرجانی

بسم الله الرحمن الرحیم

عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار علیهم السلام

فهرست مطالب

تقريظ آية الله ميلانی دامت بركاته 23

سخن بنياد امامت 27

مقدمۀتحقيق 31

مجلّد حدیث غدیر 33

نسخه های مجلّد حدیث غدير 35

چاپ سال 1273 35

چاپ سال 1293 - 1294 41

چاپ مطبعه نظامی پریس 42

چاپ سال 1369 42

چاپ سال 1404 42

شیوۀ تحقیق و تصحیح 43

مقابله 43

مستند سازی 43

تقویم نصّ 44

شكر و سپاس 46

خطبۀ كتاب 53

عبارت تحفه 59

[ردّ و ابطال عبارت تحفه] 71

ابطال حصر احادیث دالّه بر امامت در دوازده 73

اعراض كابلى از تصريح به حصر احاديث داله بر امامت در دوازده 74

نسبت شاه صاحب حدیث غدیر را به تنها بریده و اعراض از ذکر لفظ ”وغیره“ که کابلی ذکر کرده بود 76

ذکر روایت صد کس صحابه حدیث غدیر را از مناقب مغازلی 77

نقل ابن المغازلی صحّت حديث غدير و روايت كردن صحابه آن را و تفرّد جناب امير به اين فضيلت 80

مدائح ابوالحسن مغازلی و ذكر علماء ناقلين از او 81

ذكر تصنيف ابن عقده كتابی خاصّ در طرق حديث غدير 83

تصريح علماء اهل سنّت به تصنيف ابن عقده كتابی مستقل در جمع طرق حديث غدير 94

ذكر مادحين عبدالحليم المعروف بابن تيميه 94

ذكر ابن تيميه كتاب ابن عقده متضمّن طرق حديث غدير 96

ذكر مادحين أحمد بن علي المعروف بابن حجر العسقلاني 96

ذكر ابن حجر در فتح الباري شرح صحيح بخاري كتاب ابن عقده را که در آن استیعاب طرق حدیث غدیر نموده و نصّ بر کثرت طرق آن و صحّت و حسن اسانید آن 99

مادحين نورالدين عليّ بن عبدالله السَّمهودي صاحب جواهر العقدين 100

نقل سید سمهودی در جواهر العقدین تصریح ابن حجر را به کثرت طرق حدیث غدیر و استيعاب ابن عقدة آن را در كتاب مفرد 103

نقل عبدالرؤوف مناوى در شرح جامع صغير قول ابن حجر را دربارۀ كتاب ابن عقده 104

اثبات جلالت شأن عبدالرؤوف مناوى 105

ذكر ابن حجر عسقلانى كتاب ابن عقده را در إصابة في تمييز الصّحابة به مقامات عديده 107

ذكر محمود بن محمّد القادري المدني كتاب ابن عقده را در صراط سوي في مناقب آل النبي 109

ذكر جلالت شأن ميرزا محمّد بن معتمدخان 109

ذكر كتاب ابن عقده و كثرت و صحّت طرق حديث غدير از مفتاح النجا تصنيف ميرزا محمّد بن معتمدخان بدخشى 110

ذكر كتاب ابن عقده از نزل الأبرار ميرزا محمّد بن معتمدخان 111

نصرالله كابلى در ابن عقده قدح كرده و نقل را از او كيد و تخديع دانسته 112

اتّباع شاه صاحب نصرالله كابلى را در قدح نمودن ابن عقده 112

[ردّ جرح كابلى و شاه صاحب در نقل از ابن عقده] 113

جمال الدين يوسف مزّى در تهذيب الكمال قول ابن عقده را نقل كرده 113

نقل ذهبى در تذهيب التهذيب قول ابن عقده را 114

نقل ابن حجر در تهذيب التهذيب قول ابن عقده را 115

نقل ذهبى در عبر قول ابن عقده را 116

[نقل سيوطی در طبقات الحفّاظ قول ابن عقده را] 116

نقل نووى در تقريب و سيوطى در تدريب مذهب ابن عقده را و قرين ساختن او به دارقطنى 116

[تصحيح و تحسين روايت ابن عقده] 117

ذكر مادحين و موثّقين ابن عقده 118

ذكر مادحين أبوسعيد عبدالكريم التميمي السمعاني 118

ترجمه ابن عقده از انساب سمعانى 120

ترجمه ابن عقده از تراجم الحفّاظ ميرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی 124

مدح سيوطى در لالى مصنوعه ابن عقده را و ردّ قدح او 126

طعن حمزه سهمى بر قادحين ابن عقده 127

ترجمۀ حمزه سهمى از عبر و طبقات الحفّاظ و انساب 127

مدح ابوعلى از عبر ذهبى 129

مدح ابوعلى از مرآة الجنان يافعى 130

مدح ابوعلى از طبقات الحفّاظ سيوطى 130

ذكر مادحين محمّد طاهر گجراتى 131

محمّد طاهر گجراتی در تذكرة الموضوعات ردّ قدح ابن عقده فرموده و گفته كه او از كبار حفّاظ است 132

تنصيص سبط ابن الجوزى بر عدالت ابن عقده و ردّ قول جدّ خود در قدح او 135

توثيق ابن عقده از جامع المسانيد ابوالمؤيّد خوارزمى 136

حواله مدح ابوالمؤيد خوارزمى 137

تعداد مثبتين كتاب ابن عقده 139

ذكر اجازه روايت كتاب ابن عقده و اسماى مشايخ اجازه 140

محمّد عابد سندى 140

شيخ محمّد حسين سندى 141

شيخ محمد مراد والد محمّد حسين سندى 143

عبدالغفور استاد محمّد مراد سندى 143

شيخ عبد القادر مفتى مكّه 144

حسن بن على العجيمى 145

شيخ احمد شناوى 148

شيخ على بن عبدالقدّوس الشناوى 153

عبدالوهّاب شعرانى 155

جلال الدين سيوطى 155

ابن حجر عسقلانى 155

احمد بن ابي بكر 156

اسحاق بن يحيى 156

يوسف بن خليل 158

ابوالمعمر محمّد بن حيدرة 160

ابوالغنايم محمّد بن على 162

دارم بن محمّد 163

محمّد بن ابراهيم 163

عبارت اجازه كتاب ابن عقده 163

ترجمۀ ابن عقده از طبقات كبراى تاج الدين عبدالوهّاب السبكي 166

ترجمۀ ابن عقده از طبقات الحفّاظ جلال الدين سيوطى 174

جواب از نسبت تشيّع به ابن عقده 176

تشيّع قادح نيست و معناى آن از مقدّمۀ فتح البارى 176

ذكر كتاب طبرى در حديث غدير 177

[ذكر كتاب طبری از العمدة ابن بطریق] 177

ذكر كتاب طبری از اقبال سيد علی بن طاوس 177

ذكر كتاب طبری از طرائف 178

ذكر ذهبی كتاب طبری را در حديث غدير و مدهوش شدن او به رؤيت كثرت طرق حديث 178

ذكر ابن كثير كتاب طبری در حديث غدير 179

مدح ياقوت حموی از لسان الميزان 180

ذكر ياقوت حموی كتاب طبری را 180

[ذكر ابن حجر عسقلانی كتاب طبری را] 181

ذكر مادحين طبری 182

[مدح ابن تیمیه محمّد بن جریر طبری را] 184

سيوطى طبرى را مجدّد دين دانسته 187

عبيدالله حسكانی كتابی در دوازده جزء در حديث غدير تصنيف كرده 190

مدح حسكانی از طبقات سيوطی 190

ذکر عدم تضرّر تشیّع حسکانی 191

عبارت دراسات اللبيب محمّدمعين 193

ترجمۀ عبدالغافر تلمیذ و مادح حسکانی 196

ترجمۀ عبدالغافر از وفيات الأعيان 197

ترجمۀ عبدالغافر از عبر ذهبى 198

ترجمۀ عبدالغافر از مرآة الجنان 198

ترجمۀ عبدالغافر از طبقات فقهاى شافعيه اسنوى 199

ترجمۀ عبدالغافر از طبقات فقهاى شافعيه اسدى 199

[ذكر عبدالغافر در كشف الظنون] 200

شاه عبدالعزيز روايت حسكانى كه موافق روايت ثعلبى و ابن حجر است تحريف قرآن گمان كرده 201

ذكر كتاب مسعود سجستانى در حديث غدير 202

مسعود سجستانى حديث غدير را از يكصد و بيست صحابه روايت كرده 203

ترجمه مسعود سجزی از انساب و عبر و مرآة الجنان 204

ترجمۀ دقّاق مادح سجزى 206

تصنيف ذهبی كتابی در طرق حديث غدير 207

شاه صاحب در بستان المحدّثين ذكر كتاب ذهبى را در حديث غدير اخفا كردند 208

ذکر تصنيف بست و هشت جلد یا زیاده در حديث غدير 209

نقل ابن شهر آشوب مشاهده ابوالمعالى جوينى در بغداد مجلّد بيست و هشتم در طرق حديث غدير و تعجّب از آن 209

نقل ابن كثير قول ابوالمعالى جوينى درباره مشاهده مجلّد بست و هشتم در طرق حديث غدير 210

مادحين ابوالمعالی جوينی 211

ترجمۀ ابوالمعالى جوينى از مرآة الجنان يافعى 212

اكابر سنّيه تصريح به تواتر حديث غدير كرده اند 217

نصّ ذهبى بر تواتر حديث غدير 217

ذكر مادحين ذهبى 217

ابن كثير شامى تصريح ذهبى به تواتر حديث غدير نقل كرده 220

اثبات ابن الجزرى تواتر حديث غدير را 221

ذكر ابن الجزرى از كشف الظنون 225

ترجمۀ ابن الجزرى از رسالۀ اصول حديث شاه عبدالعزيز 226

ترجمۀ ابن الجزرى از بستان المحدّثين شاه صاحب عبدالعزيز 227

ترجمۀ ابن الجزرى از مفتاح كنز درايه 232

[ترجمۀ ابن الجزرى از طبقات الحفّاظ سيوطى] 237

مدح ابن الجزرى از كفاية المتطلّع 239

مدح ابن الجزرى از رساله اسناد ابوعلى محمّد 241

مدح ابن الجزرى از حصر الشارد 241

[نقل و تمسّک به افادات ابن الجزری] 242

[استناد سیوطی به کلام ابن الجزری در رسالۀ حسن المقصد بعمل المولد] 242

سيوطى در رسالۀ ميزان المعدلة ابن الجزرى را به استاد القرّاء و امام وصف كرده و استناد به كلام او كرده 243

ابن الجزرى به تصريح سيوطى در اتقان امام قرّاء در زمان خود و شيخ شيوخ سيوطى بود 243

استناد ابن حجر مكى به نقل ابن الجزرى 245

استناد سيّد محمّد برزنجى به روايت ابن الجزرى 245

حسام الدين سهارنپورى به روايت ابن الجزرى استناد كرده 246

استناد شاه عبدالعزيز صاحب به قول ابن الجزرى 247

حكم سيوطى به تواتر حديث غدير 247

مادحین سیوطی 251

[مدح سيوطى از عبدالوهّاب شعرانى] 252

مدح سيوطى از ابومهدى عيسى بن محمّد المغربى 253

سيوطى منتهاى اجله مشايخ شاه ولى الله است 254

افتخار خود مخاطب بر اتصال سند به سيوطى 255

مدح محمّد بن يوسف شامى و غير او سيوطى را 255

[ناقلين حكم سیوطی به تواتر حدیث غدیر] 256

نقل مناوى تواتر حديث غدير از سيوطى 256

نقل عزيزى تواتر حديث غدير از سيوطى 257

حكم على متّقى به تواتر حديث غدير 257

ذكر مادحين على متّقى 258

مدح على متّقى از أخبار الأخيار 258

مدح على متّقى از سبحة المرجان 259

[مدح على متّقى از نور سافر] 260

مدح على متّقى از مجمع البحار و غير آن 260

تواتر حديث غدير از نواقض الروافض ميرزا مخدوم 261

ترجمۀ میرزا مخدوم 263

مدح ميرزا مخدوم از نوافض الروافض محمّد بن عبدالرسول البرزنجى 263

ذكر نواقض الروافض ميرزا مخدوم از كشف الظنون 264

استناد رشيدالدين خان به كلام ميرزا مخدوم در إيضاح لطافة المقال 264

حوالۀ فاضل معاصر در إزالة الغين به كتاب ميرزا مخدوم 265

اعتبار نواقض الروافض از حسام الدين سهارنپورى 265

تواتر حديث غدير از جمال الدين محدث 266

ذكر مادحين جمال الدين محدّث 268

[مدح جمال الدین محدّث از عبدالعزیز دهلوی] 268

[مدح جمال الدین محدّث از ملّا علی قاری] 268

[استناد به كتب جمال الدین محدّث] 269

تواتر حديث غدير از على قارى 270

[ذکر مادحین ملّا علی قاری] 270

[مدح ملّا على قارى از محمّد بن فضل الله محبّی] 271

[مدح ملّا على قارى از تاج الدین دهّان] 271

[مدح ملّا على قارى از صاحب کشف الظنون] 272

[مدح ملّا على قارى از صاحب مرافض الروافض] 272

[مدح ملّا على قارى از عبدالعزیز دهلوی] 272

[مدح ملّا على قارى از محمّد عابد سندی] 272

[مدح ملّا على قارى از شاه سلامة الله] 272

[مدح ملّا على قارى از حیدر علی فیض آبادی] 273

تواتر حديث غدير از صالح بن مهدى 273

ذكر مادحين مقبلى 276

[مدح مقبلى از محمّد بن اسماعیل امیر] 276

[مدح مقبلى از محمّد عابد سندی] 277

[مدح مقبلى از محمّد بن علی شوکانی] 278

مدح مقبلى از مولوى عبدالحقّ محدّث 279

تواتر حديث غدير از روضه نديّه محمّد بن اسماعيل 280

مدح محمّد بن اسماعيل 282

[محمّد بن اسماعیل شیخ با واسطۀ شوکانی است] 282

تواتر حدیث غدیر از صدر عالم 285

حكم تواتر حديث غدير از مولوى ثناءالله پانی پتی 286

ترجمه مولوى ثناءالله 288

تواتر غدير از مولوى مبين 293

كلام سيد مرتضى متضمّن اثبات تواتر حديث غدير 294

جواب قدح رازی در حدیث غدیر 295

انكار فخر رازی تواتر حديث غدير را و قدح در صحّت آن 296

[ادّعای عدم افادۀ علم ضروری] 299

[ادّعای عدم نقل بسياری از محدّثین] 301

[پاسخ به عدم نقل بخارى و مسلم] 302

[1. عدم نقل شیخین به سبب ابتلاء به حبّ شیخین] 302

[2.] مثبت مقدّم بر نافى است 302

شواهد تقدّم مثبت بر نافی 303

[3.] شهادت بر نفى غير مقبول است 310

[4.] عدم ذكر دليل عدم نيست 311

[5.] عدم حصر احاديث صحيح در صحيحين 313

قدح اهل سنت در بعض احاديث به عدم ذكر آن در صحيحين با وصف بطلان اين قدح حسب تصريحات سابقه 318

[6. اگر حدیث غدیر در صحیحین تخریج می شد، همچنان جرح می شد] 325

[قدح در حديث منزلت] 325

[قدح در حديث غضب حضرت زهرا سلام الله عليها بر ابوبكر] 326

روايت هجران حضرت فاطمه ابابكر را از بخارى 327

روايت ترک امیرالمؤمنین علیه السّلام بیعت ابوبکر را از بخاری و مسلم 330

قدح مولوى حيدر على در حديث هجران حضرت فاطمه عليها السّلام ابى بكر را كه در بخارى مذكور است و مسلم هم روايت آن كرده 346

مولوى حيدر على در إزالة الغين حديث غضب حضرت فاطمه عليها السّلام را بر ابى بكر و هجران او تا وفات باطل و مكذوب دانسته 347

مولوى حيدر على در إزالة الغين حديث قرطاس كه بخارى و مسلم هر دو روايت كرده اند كذب و دروغ دانسته 349

مولوى حيدر على در منتهى الكلام احاديث بخارى را واجب العمل و واجب القبول نمى داند 352

مولوى حيدر على در منتهى الكلام در تقدّم صحيحين بر كتب ديگر قدح كرده 354

فهرست مصادر 357

تقريظ آية الله ميلانی دامت بركاته

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمد لله ربّ العالمین والصّلاة والسّلام علی خیر خلقه محمّد وآله الطّاهرين لا سيّما بقيّة الله في الأرضين ولعنة الله علی أعدائهم أجمعين

امامت حقّۀ ائمۀ اطهار علیهم السّلام محور مجموعۀ معارف دینی و تمام علوم اسلامی و همۀ مسائل اعتقادی و عملی است، و جایگاه امامت در معرفت مبدأ و معاد، پیامبر شناسی، تفسیر قرآن، احكام حلال و حرام، و غیر ذلك، حقیقتی غیر قابل انكار است.

خدای تعالی در جایجای قرآن مجید به «ایمان» و «عمل صالح» دعوت نموده، و هر فرد مسلمان باید دارای اعتقاد صحیح و عمل صالح باشد، و دین اسلام در همین دو كلمه خلاصه می شود، امّا این دو را در «قرآن» و «سنّت» باید جستجو كرد و پیروی نمود.

قرآن، كلام الله، و به اجماع همۀ مسلمین حجّت است، و در این جهت بحثی نیست، اما احتیاجبه «تبیین» دارد، و در این جهت باید به «سنّت» رجوع شود كه فرموده <وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ>⁽¹⁾و رسول الله صلّی الله علیه و آله به قول و فعل و تقریر خویش حقایق قرآن كریم را در ابعاد گوناگون «تبیین» فرموده.

و امام بر حقّ -كه جانشین رسول الله است در همۀ وظائف- عهده دار «تبیین» است بعد از رسول خدا كه فرموده: «يا علي، أنت تبيّن للنّاس ما اختلفوا فيه من بعدي.»⁽²⁾

و نيز فرموده: «بك -يا علي- يهتدي المهتدون من بعدي.»⁽³⁾يعنی: در اعتقاد صحیح و عمل صالح به امام بر حقّ باید رجوع كرد و از او باید آموخت، و این است كه امام صادق علیه السّلام فرموده: «بنا عرف الله» اشاره به «اعتقاد صحیح» و «بنا عبد الله» اشاره به «عمل صالح».⁽⁴⁾

و این جایگاه امامت و محوریّت امام بعد از رسول الله است.

و برای همین است كه خود ائمۀ اطهار و اصحابشان از روز اوّل به اثبات امامت امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیهم السّلام اهتمام ورزیده، و بزرگان امامیه

در طول تاریخ سعی فراوان مبذول داشته اند، و هموارهبر امّت تأكید شده كه اگر خداشناسی می خواهید، اگر فهم قرآن می خواهید، اگر تفقّه در حلال و حرام شریعت می خواهید، باید به اهل بیت رسول الله مراجعه كنید، و با دلائل عقلی و نقلی عدم صلاحیّت دیگران را برای هدایت امّت بیان نموده، و كتاب هایی كه در باب امامت باقی گذاشته اند -گذشته از آنچه از دست رفته- قابل احصاء نیست.

در این بین «علّامه میر حامد حسین» با منهج خود -كه به نظر اینجانب قوی ترین مناهج امامیّه در اثبات امامت است- راه اثبات امامت اهل بیت و نفی امامت دیگران را روشن و حجّت را بر همگان تمام كرده است.

كتاب «عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار» كه به گفته شیخ بزرگوار ما مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی: «هو أجلّ ما كتب في هذا الباب من صدر الإسلام إلى الآن.» و به گفته مرحوم علّامه امینی: «ذلك الكتاب المعجز المبين الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه.» به آنطوریكه باید منتشر نشده، و مؤلّف بزرگ آن -كه به گفتۀ سیّد الطائفه میرزای شیرازی: «عديم النظیر» بوده- به طور مناسب شناخته و معرفی نشده.

اینجانب كه به توسّط نواده ایشان در جوانی با این كتاب آشنا شدم و تا به امروز با آن زندگی می كنم، مفتخرم كه پس از سالیان متمادی آرزوی بزرگانی را همچون علّامه سیّد محسن امین عاملی كه فرموده: «حبّذا لو ينبري أحد لتعريبها وطبعها بالعربيّة ولكنّ الهمم عند العرب خامدة» تحقّق بخشم، و كتاب «نفحات الأزهار في خلاصة عبقات الأنوار»تألیف گردید.

و خدا را شاكرم كه موفّق شدم مباحث امامت را برای اولین بار طبق منهج

صاحب «عبقات الأنوار» در حوزه های علمیه مطرح و دائر كنم، و جمعی از شیفتگان اهل بیت را برای دفاع از مقام ولایتشان تربیت نمایم.

اكنون تصمیم گرفته ام كه متن كامل كتاب «عبقات الأنوار» را با تحقیق علمی كم نظیر توسط یكی از نور چشمان خود، جناب فاضل ارجمند و محقّق توانا حجة الإسلام آقای امیری منتشر شود، و از مركز حقایق اسلامی و بنیاد فرهنگی امامت خواسته ام حدّ اكثر همكاری را با ایشان داشته باشند تا هر چه سریعتر این اثر در اختیار عموم اهل تحقیق قرار گیرد.

از خداوند متعال دوام توفیقات، و از حضرت ولی عصر عجّل الله فرجه الشریف مزید عنایات را خواستارم.

علي الحسيني الميلاني

سخن بنياد امامت

بنابر اعتقاد مسلمانان، قرآن کریم و سنّت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله دو حجّت معتبری هستند که بایستی در همۀ مسائل اختلافی و بحث برانگیز به آن دو حجّت معتبر مراجعه کرد و این روش اعتقادی، همان آموزۀ قرآن کریم است که می فرماید: <فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ>⁽¹⁾.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله اصول و فروع دین را بر محور دو منبع غنی قرآن و سنّت، در عصر خویش بیان و امور الهی را طبق آنها پیاده کرده و دین اسلام را به صورت کامل به پیروان خود رساند.

سرنوشت سازترین اصل دینی که اصول دیگر تحت تأثیر آن قرار دارند، اصل ولایت و امامت اهل بیت علیهم السّلام است که آیات فراوان ازقرآن مجید بر آن

دلالت دارد و پیامبر خدا صلّی

الله علیه و آله با تمام توان آن را از ناحیۀ خدای متعال ابلاغ کرد، مردم را با آن آشنا نمود، و در روز غدیر خم حجّت بر همگان تمام گردید.

امّا با رحلت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله آیۀ مبارکۀ <أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ>⁽¹⁾تحقّق پیدا کرد، و اختلاف بین امّت واقع شد، و امتحان این امّت همچون امم سابقه که خدای تعالی فرموده <أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ 2 وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ>⁽²⁾شروع شد.

عالمان بزرگ شیعه در قرون متمادی به پیروی از ائمۀ اطهار علیهم

السّلام و بزرگان تشیّع از صحابه و تابعین و با استناد به آیات قرآن کریم و فرمایشات قطعی رسول خدا صلّی الله علیه و آله هماره از امامت و ولایت امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیهم السّلام دفاع نموده و در این مسیر پژوهشی - علمی، با تحمّل زحمت های طاقت فرسایی، آثار گران بهایی را از خود به یادگار نهاده اند.

اسامی بزرگان علماء شیعه در جاهای مختلف همچون کوفه و بغداد و نجف و حلّه در تاریخ ثبت شده و آثارشان در اختیار اهل تحقیق قرار گرفته است.

و امّا اسامی و احوالات و آثار بزرگان مذهب حقّه در هندوستان هنوز شناخته نشده بود...

در قلب شبه قارّه و در شهر لکهنو به وسیلۀ علّامه سیّد دلدارعلی غفران مآب أعلی الله مقامه -از نوادگان امام هادی علیه السّلام- حوزۀ علمیه تأسیس شد، و این

حوزه به توسّط آن بزرگوار و فرزندان عالیقدر و سایر شخصیتهای علمی دیگر به یکی از قطب های علمی شیعه شهره گشت، و آن گاه به وسیلۀ شاگرد برجستۀ این مکتب، علّامه میر حامد حسین أعلی الله مقامه به اوج خود رسید.

عالمان فرهیختۀ این حوزه با مهرورزی به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام به قلم فرسایی در اصل ولایت و امامت و دفاع از این حریم پاک پرداختند، والاترین و شیواترین قلم را در این عرصه خلق کردند، گنجینۀ نگارشی کم نظیری را پیش روی حقیقت جویان قرار دادند و آنان را به مکتب ائمۀ اطهار علیهم

السّلام هدایت کردند که موسوعۀ ماندگار و نفیس عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام گواه صدق سخن ماست.

اسفا که بعد از گذشت چندین قرن، این مکتب پربار، مهجور مانده و حتّی در محافل علمی شیعی چندان معرفی نشده و آثار فاخر آن در دسترس عالمان و دانش پژوهان قرار نگرفته است.

در این راستا فقیه والا مقام حضرت آیت الله سیّد علی حسینی میلانی دامت برکاته به معرفی و ترویج این مکتب غنی پرداختند و با تدریس، سخنرانی و نگارش کتاب های ارزشمندی، برگ زرّینی را در شناسایی این مکتب برای حوزه های علم و دانش گشودند، از جمله موسوعۀ ارزشمندعبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام را با عنوان نفحات الأزهار في خلاصة عبقات الأنوار احیا کردند.

معظم له -که معتقدند روش مکتب علماء لکهنو قویترین منهج در اثبات امامت و دفع شبهات از ولایت است- با تأسیس بنیاد فرهنگی امامت، حرکتی نو در عرصۀ ولایت و امامت ایجاد کردند، و با تمام توان از سویی، به تبیین گستردۀ این

مسألۀ حیاتی پرداختند، و از سوی دیگر، در دفاع از این حریم پاک با احیای آثار عالمان لکهنو، راه نوی را در حوزه های علمی برای حقیقت جویان گشودند.

اینک معاونت پژوهش بنیاد فرهنگی امامت، احیای تراث امامتی عالمان لکهنو را در دستور کار خود قرار داده، و کلان پروژۀ (سلسلۀ احیای آثار علمای لکهنو) را آغاز کرده است که با رهنمودهای معظم له در تحقیق این سلسله آثار ارزشمند، از دقیق ترین روش های احیای تراث بهره خواهد برد.

کتاب ارزشمند عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام (حدیث غدیر) فاخرترین اثر از آثار علمای لکهنوست که اینک به تصحیح و تحقیق حجة الإسلام والمسلمین رضا امیری سیرجانی در اختیار پژوهندگان عرصۀ امامت و ولایت قرار می گیرد.

امید است این تلاش اعتقادی - فرهنگی مورد رضا و عنایت حضرت بقیة الله الأعظم امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف قرار بگیرد.

بنیاد فرهنگی امامت

معاونت پژوهش

مقدمۀ تحقيق

بسم الله الرّحمن الرّحيم

الحمد لله ربّ العالمين والصّلاة والسّلام على سيّد الأنبياء والمرسلين محمّد وآله الطيّبين الطاهرين واللعن على أعدائهم ومخالفيهم أجمعين

امامت حقّۀ ائمّۀ اطهار علیهم السّلام عنان دین خدا و سامان دنیای خلق است. اصول اعتقادی، فقه و اخلاق، رهین امامت اند. امامت نه چالشی تاریخی و نه نزاع بر حکومت؛ بلکه بنیاد و اساس دین الهی است که پس از تبلیغ عمومی آن خدای متعال فرمود: <الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا>⁽¹⁾.

چگونه می توان از جایگاه و اهمیّت امامت سخن گفت در حالیکه نخستین مبلّغ امامت،پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم، مخاطَب به خطاب: <يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ>⁽¹⁾شدند؟!

پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم در غدیر خمّ امر الهی را اطاعت کرده و امامتِ امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام را ابلاغ نمودند. مؤمنانی از یاران رسول خدا که امر خدای عزّ وجلّ را شنیدند با امیر مؤمنان علی بن ابی طالب بیعت کرده و بر این بیعت باقی ماندند. و مردمی که حرمت مصاحبت با پیامبر نشناختند، بخٍ بخٍ گویانْ نفاق دیرین پیشه کرده و از هدایت محروم گشتند.

جدایی این منافقان مریض دلْ از امامت، شروع ظلمی عالم گیر بود که خاکستر آن نه تنها بر سر مسلمانان بلکه بر تارک عالَم نشست.

از زمان پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم تا عصر دوازدهمین امام عجّل الله تعالی فرجه الشّریف، همواره عالِمانی حق جو و حق شناس بوده اند که امامت ائمّۀ اطهار علیهم السّلام را شناخته و از صمیم قلب به بیان و بنان به خدمت آن آستان مقدّس در آمده اند.

گنبد گیتی ستارگانی پرفروز دارد؛ مقداد بن الاسود، هشام بن الحکم، شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، علّامه حلّی، سیّدشرف الدین، علّامه امینی و ... که جملگی به خدمت آستان امیر مؤمنان علیه السّلام در آمده و اعتلای سپهر یافتند.

و در این گنبد دوّار، آسمان لکهنو بس درخشان است؛ علّامه سیّد دلدار علی، سیّد محمّد سلطان العلماء، مفتی سیّد محمّدقلی، سیّد اعجاز حسین، علّامه میر حامد حسین، سیّد ناصر حسین، سید محمّد سعید و ...

گزافه نیست اگر شمس این آسمان را علّامه میر حامد حسین موسوی لکهنوی بدانیم و ید بیضای او را کتاب شریف عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام.

مجلّد حدیث غدیر

مجلّد حدیث غدیر، نخستین مجلّد از کتاب شریف عبقات الأنوار بوده که در زمان حیات علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه به سال 1293 در شهر لکهنو به چاپ رسیده است.

مجلّد حدیث غدیر عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار پس از چاپ به سرعت در اطراف و اکناف منتشر شد؛ ایمان اهل حقّ را تقویت کرد و عده ای از اهل باطل را هدایت و دیگرانشان را مفحَم و ساکت نمود.

علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه تأثیر انتشار این کتاب را پایان نسخۀ حدیث تشبیه این چنین ثبت کرده است:

قد تمّ بحمد الله طبع المجلّد السادس من المنهج الثاني من كتاب عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار، ونرجو من الله أن يمنّ علينا بطبع سائر مجلّداته بلطفه وكرمه.

وقد طبع منه قبل ذلك مجلّد حديث الغدير في جزئين ومجلّد حديث

المنزلة، وقد شاع بحمد الله هذان المجلّدان في الأطراف والأقطار،ووصلا إلى شاسعة البلاد والأمصار.

ومن بركات هذا الكتاب المستطاب أنّه قد اختار مذهب الحقّ بسبب مطالعة مجلّد الغدير بعض كبراء السنّيّة في بغداد، هدى الله تعالى سائرهم إلى طريق الصواب والرشاد.

وأيضاً لمّا وصل هذا المجلّد الشريف إلى مكّة المعظّمة وطالعه بعض أجلّة علماء السنّيّة الذي يجلس في حلقة درسه قريب من مئة رجل، أنصف ورجع إلى الحقّ والإيقان وآثر الولاء والإيمان. والحمد لله المنّان والصّلاة والسّلام على رسوله وآله ما اختلف الملوان.

ترجمه: به حمد الهی چاپ جلد ششم از منهج دوم از کتاب عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار پایان یافت. از خداوند امید داریم که به لطف و کرم خود چاپ سایر این مجلّدات را بر ما منّت نهد.

قبل از این جلد، حدیث غدیر در دو جزء و حدیث منزلت در یک مجلّد چاپ شده است. و به حمد الهی در اطراف و اکناف منتشر شده و به شهرهای دور نیز رسیده است.

از برکات این کتاب این است که به سبب مطالعۀ جلد غدیر برخی از بزرگان سنّی در بغداد مذهب حقّ را اختیار کرده اند. خداوند دیگر سنیان را نیز به راه درست و رشد هدایت کند.

همچنین زمانی حدیث غدیر به مکۀ معظمه رسیده و برخی از بزرگان سنی که نزدیک به صد نفر در حلقۀ درس او شرکت می کنند، آن را مطالعه کرده، انصاف داده و به حقّ و یقین رجوع کرده و ولاء و ایمان را برگزیده اند. حمد برای خداوند

منّان است و درود بر رسول او و آلش تا زمانی که شب و روز در پی همند.اکنون با عنایت حضرت ولیّ عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف مجلّد حدیث غدیر، نخستین مجلّد از منهج دوم (ادلۀ روایی)، با تصحیح و تحقیقی نو به سامان رسیده است. امید است که این چاپ نیز در بلاد عالم منتشر شده و به برکت اخلاص و سوز دل مؤلّفش رحمت و رضوان خدا بر او ایمان اهل ایمان تقویت شده و اهل باطل نیز به صراط مستقیم هدایت شوند یا به غیظشان بمیرند.

نسخه های مجلّد حدیث غدير

1. مسوّدات

دفاتر بسیاری از مسوّدات و یادداشت های حدیث غدیر به خطّ علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه و کاتب ایشان موجود است. این دفاتر در زمان تصحیح و تحقیق جدید این مجلّد بررسی شدند اما از آنجا که نسخۀ چاپ سنگی مجلّد حدیث غدیر توسّط خود علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه آمادۀ چاپ شده است، این دفاتر در طول این تصحیح مورد نیاز واقع نشدند.

2. چاپ سنگی

ما با تتبّع، به سه چاپ سنگی از مجلّد حدیث غدیر دست یافتیم:

چاپ سال 1273

قبل از سفر حجِّ علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه و چاپ گستردۀ مجلّد عبقات الأنوار در سال 1293، مصادف با شروع آشوب ها و

شورش های سال 1857 م - 1273 ه-. مجلّدی در 84 صفحه در چاپ خانۀ اشرف الاخبار لکهنو به چاپ رسیده است.ما این چاپ را در گزارش های بعدی از مجلّدات حدیث غدیر نیافتیم.

بنظر می رسد شروع شورش ها عامل توقّف انتشار این نسخه است. شاهد ما بر این مدعا نوشتۀ علّامه میر حامد حسین پشت نسخۀ استقصاء الإفحام است که قبل از سفر حجّ (1282) و در ایام شورش ها و یکسال پس از انتشار این نسخه به تاریخ 14 ربيع الأوّل 1275 نوشته شده است.

ایشان در این گزارش می نویسند:

هذا هو المجلّد الثاني من كتاب استقصاء الإفحام في جواب منتهى الكلام، وقد صنّفته حين كنت قاطناً بلكهنو في مدّة تقصر عن سنة، وقد كنت أردت الإتيان على إتمام المسلك الثاني أوّلاً ثمّ على المسلك الأوّل، ولكن شغلني عن ذلك توجيه بعض أصحابي إلى إتمام كتابي المسمّى ب- : عبقات الأنوار حيث أراد طبعه ... وأيضاً منعني منه اشتغالي بتصحيح تشييد المطاعن للوالد العلّامة أحلّه الله دار السّلام حيث كان يطبعه بعض الأخلّاء في الدهلي، فتركت ذلك وأخذت في هذا و رجوت من الله تعالى أن يرزقني إتمامها وإتمامه.

وأيضاً سنح لي أثناء ذلك صداع الرأس حيث منعني من مطالعة الكتاب بالليل فضاقت الفرصة من وجوه ثلاثة. ثمّ أراد بعض الصلحاء من المؤمنين المتوطّنين بأكبرآباد طبع هذا الكتاب، فطلب منه جزئين، فأردت

أنّه إذا تمّ طبع ما خرج من هذا الكتاب وطبع الكتابين السابقين آخذ في إتمام تصنيفه وتكميل أبوابه، ولكن بينما نحن كذلك إذ حدثت الفتنة الكبيرة التي شاعت في البلاد وأخذت بأكظام العباد، فتفاقمت الرزيّة وتعاظمت البليّة، وظهر الفساد في البرّ والبحر، وكثر الخوف والبأس، وتغيّر الناس وأنكرت الوجوه، وأقبل إليّ كلّ مكروه، حيث شنّوا في لكهنو الغارات العظيمة، وأخذوا من شاؤوا بالقتل والنهب من غير جريمة، فصار الزمانزمان هرج ومرج، ووقع الآمنون الرافغون من البلايا في اللَّحِج، فلم يمكن لي أن أسكن ذلك البلد، وعظم الجزع والخوف في الخلد، فتركت مقامه مع ما عظم عليّ وتصعّب، فخرجت منها خائفاً أترقّب، فحننت إلى وطن آبائي ومسقط رأس أهل إخائي أعني: كنتور صانه الله عن الشرّ، و نقلت [ظ. أو: رفعت] رحلي إلى تلك القرية، وظننت أنّها تخلو عن شوائب الفساد بلا مرية.

فها أنا فيها ساكن وبحمد الله ممّا كنت أخاف منه آمن، ولكن استدعى ذلك ترك الاشتغال بإتمام الكتب الثلاثة المذكورة ... وانقطاع سلسلة الطبع لكون طرف البلاد شاغرة لا يمكن التردّد إليها مع السلامة، فلم يمكن إرسال أجزاء تشييد المطاعن وهذا الكتاب إلى الدهلي والآكره، و عبقات الأنوار وإن كان يطبع في لكهنو لكن لم يمكن الطبع في ذلك البلد أيضاً.

فها أنا على سنوح هذه السوانح وانقطاع طبع هذه الكتب كثير الأسف،

شديد اللهف، حزين كئيب متحيّر، لا أدري أ أخثر أم أذيب⁽¹⁾،

ولكن شرعت في هذه القرية في إتمام رسالتي المسمّاة ب- : شوارق النصوص في تكذيب فضائل اللصوص حيث إنّ تصنيفه وتكميله لا يحتاج إلى كثير كتب، وأكثر الكتب المحتاج إليها فيها موجودة عندي.

وأنا أدعو الله المتعال بالضراعة والابتهال في النهار والليال أن يعيدني عاجلاً سريعاً إلى ما كنت عليه من الأمن والاطمئنان والاشتغال بتكميل هذه الكتب وإتمامها في أسرع الأحيان، وهو الموفّق المستعان.

كتبه حامد حسين بن المولى السيّد محمّد قلي عفا الله عنهما.

14 ربيع الأوّل سنة 1275.⁽²⁾

ترجمه: این کتاب مجلّد دوم از کتاباستقصاء الإفحام في جواب منتهی الکلام است. این کتاب را در زمانی که ساکن لکهنو بودم در کمتر از یک سال نوشتم. در ابتدا می خواستم مسلک دوم را تمام کنم و سپس مسلک اول را اما برخی از یارانم که می خواستند عبقات الأنوار را چاپ کنند، مرا متوجه به اتمام عبقات الأنوار کردند ... همچنین اشتغال به تصحیح تشیید المطاعن تألیف پدر علّامه -خداوند در خانۀ سلامت جایش دهد- مانع از آن شد؛ چرا که برخی از دوستان در دهلی آن را چاپ می کردند؛ بنابراین آن را رها کرده و مشغول این کار شدم، و امید دارم خداوندِ بلند مرتبه توفیق اتمام هر دو را عنایت کند.

همچنین هنگام کار، سر دردی پیدا شد که مانع مطالعۀ کتاب در شب می شد، به سبب این سه امر، فرصت کم شد.

برخی از نیکان مؤمنین ساکن اکبرآباد، چاپ این کتاب را مطالبه کردند و دو جزء این کتاب را خواستند. و من اندیشه کردم که پس از طبع آنچه از این کتاب آماده است و دو کتاب گذشته، شروع به اتمام و تکمیل این کتاب کنم؛ اما در همین زمان فتنۀ بزرگ شکل گرفت، فتنه ای که شهرها را فراگرفت و گلوی بندگان را فشرد، مصیبت و رنج بزرگ شد و فساد در خشکی و دریا ظاهر گردید، ترس و سختی زیادشد، مردم تغییر کردند و چهره ها یکدیگر را انکار کردند، هر ناپسند به من روی آورد، به لکنهو هجوم بردند و تاراج کردند و هر آنکه را خواستند بدون جرم کشتند و چپاول کردند؛ زمان، زمان هرج و مرج شد و آنان که در امنیت و رفاه بودند به سختی افتادند، من دیگر نتوانستم در این شهر زندگی کنم، ترس سکونت در این شهر برایم زیاد شد، هر چند برایم سخت بود اما این شهر را ترک کردم و به وطن پدرانم یعنی کنتور -خداوند از شرّ حفظش کند- رفته و رحلم را به این قریه بردم، گمان کردم این شهر از آلودگی های فساد در امان است.

اکنون در این شهر ساکنم و به حمد خدا از آنچه می ترسیدم در امانم، اما این امر سبب شد که اشتغال به اتمام سه کتاب ذکر شده را رها کنم ... و سلسلۀ چاپ متوقف شد؛ زیرا اطراف شهرها خالی است و نمی توان به سلامت تردّد کرد، بنابراین ارسال اجزاء تشیید المطاعن و

این کتاب به دهلی و آگره ممکن نشد. و اما عبقات الأنوار هرچند در لکهنو چاپ می شود اما در این شهر نیز چاپ ممکن نیست.

من از پیدا شدن این پیشامدها و توقّف چاپ این کتاب ها بسیار تأسف و افسوس می خورم، ناراحتم، اندوهگینم، متحیّرم، لکن در این شهر شروع بهاتمام رساله ام به نام شوارق النصوص في تکذيب فضائل اللصوص کرده ام؛ زیرا تألیف و تکمیل این کتاب، احتیاج به کتاب های بسیاری ندارد و بیشتر کتاب های مورد نیاز، نزدم موجود است.

از خداوند متعال به زاری در روز و شب می خواهم که مرا سریع به امن و اطمینان و اشتغال به تکمیل این کتاب ها در سریع ترین زمانها بازگرداند، و او توفیق دهنده و یاور است.

نوشت: حامدحسین فرزند سید محمّدقلی خداوند از هر دو درگذرد. 14 ربیع الأول سال 1275.

دو قرینۀ شروع چاپ عبقات الأنوار و طبع آن در لکهنو ما را مطمئن می کند که مراد علّامه همین نسخه است.

بنظر راقم سطور ضرورت اتمام استقصاء الإفحام و اهمیت اتمام تشیید المطاعن و شوارق النصوص؛ همچنین سفر حجّ و بدست آوردن منابع ارزشمند در این سفر، نه تنها انتشار مجلّد غدیر عبقات الأنوار را به تعویق انداخت، بلکه باعث شد علّامه از چاپ قبل

منصرف شده و این مجلّد را از ابتدا و به صورت متفاوت بنویسد.

از آنجا که این چاپ ادامه نداشته و علّامه نسخۀ کامل دیگری از ابتدا تألیف کرده اند، در این تحقیق به این چاپمراجعه نشد.

چاپ سال 1293 - 1294

مجلّد حدیث غدیر عبقات الأنوار پس از آن به صورت کامل در سه جزء بین سال های 1293 تا 1294 به چاپ رسید.

جزء نخست:

در 1251 صفحه به سال 1293 به چاپ رسید. این جزء مشتمل بر دو حصه است؛ حصۀ اول: از ابتدای نسخه تا صفحه که 601 در مطبعه مجمع البحرین لودهیانه چاپ شده است. حصۀ دوم از صفحۀ 601 تا صفحۀ 1251 که در مطبعه مجمع العلوم لکهنو به چاپ رسیده است.

جزء دوم:

دومین جزء در 609 صفحه به سال 1294 در مطبعه مطلع نور لکهنو چاپ شده است. این جزء حصۀ سوم مجلّد حدیث غدیر است.

جزء سوم:

سومین جزء که حصۀ چهارم است در 399 صفحه به همراه جزء دوم به چاپ رسیده است.

از آنجا که این سه جزء در عصر مؤلّف زیر نظر ایشان به چاپ

رسیده اند، معیار ما در این تصحیح قرار گرفتند.

چاپ مطبعه نظامی پریس

مجلّد نخست حدیث غدیر در سال های آیندهو پس از علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه با خطی زیبا در مطبعه نظامی پریس به سال 1941 میلادی چاپ شده است. این مجلد از ابتدا تا ”رحل الناس إلیه من الأقطار واستفادوا به، مات في ذي القعدة سنة خمس عشرة وأربع مئة“ نزد ما موجود است.

در این نسخه برخی حواشی اضافی نوشته شده که با رمز «ن» علامتگذاری شده اند. این حواشی با همین رمز در این تحقیق نقل شده اند.

3. چاپ حروفی

چاپ سال 1369

جزء نخست حدیث شریف غدیر در سال 1369 به صورت حروفی و بدون تحقیق تجدید طبع شده است.

چاپ سال 1404

مجلّد حدیث شریف غدیر به صورت کامل توسّط جناب حجة الإسلام و المسلمین غلام رضا مولانا بروجردی رحمة الله علیه به سال 1404 - 1411 به صورت تحقیق شده در ده مجلّد چاپ شده است. لله درّه

وعلیه أجره.

با وجود زحمات فراوان ایشان در تحقیق این کتاب، از آنجا که نسخ متعدّد، و بسیاری از منابع در اختیار ایشان نبوده، و تصحیح کتاب نیز تصحیح انتقادی نیست؛ تحقیق و تصحیح مجدّداین کتاب شریف بر اساس شیوۀ تصحیح انتقادی و با استفاده از نسخ و منابع جدید یافته، لازم و ضروری بود.

شیوۀ تحقیق و تصحیح

مقابله

متن پیش رو در دو مرحله به دقّت مقابله شده است:

مستند سازی

كثرت ارجاعات در كلام علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه، تنوع مصادر، و مخطوط بودن بخشی از منابع، مرحلۀ مستند سازی را یكی از دشوارترین مراحل تحقیق كتاب عبقات الأنوار قرار داده است.

در این تحقیق، آیات، احادیث، نقل قول ها و دیگر ارجاعات تا حدّ امكان به صورت كامل و از مناسب ترین چاپ ها تخریج و مستند شده است.

به ناخواه، مواردی به علّت هایی همچون یافت نشدن مصدر، ویا ناقص بودن مصدرِ موجود مستند نشده كه تذکّر داده شده است.

تقویم نصّ

همان طور كه برای اهل فنّ روشن است، بهترین منهج تحقیق و تصحیح تراث، روشی است که نزدیک ترین متن به متن مؤلّف، و مقصود او،و نصّی صحیح و بدون تصحیف با مراعات ذکر ارجح اختلاف ها در متن بر اساس مقصود نویسنده، ارائه شود.

در این تحقیق، پس از مستند سازی، نقل ها با متن چاپ سنگی مقابله شد و اختلاف ها ثبت گردید. سهو قلم كاتبان نسخۀ سنگی از یكسو، و تصحیح انتقادی نداشتن برخی مصادر از سوی دیگر، سبب شد تا اختلاف ها به سه دسته تقسیم شوند:

بر اساس سه اصلِ:

أ. اولویت داشتن ارائۀ متن صحیح؛

ب. اولویت داشتن متن عبقات الأنوار؛

ج. گزارش حداكثری اختلاف ها؛

متن مجلّد حدیث غدیر تقویم نصّ و تصحیح شد، و اختلاف ها نیز در پانوشت ثبت شدند. در مواردی نیز تعلیقاتی به اقتضای ضرورت، در پانوشت اضافه شدند. امید است كه این کار مورد رضایت و دعای خیر علّامه میر حامد

حسین رحمة الله علیه قرار گیرد؛ كه ایشان در پایان نسخۀ فتوحات حیدریه می فرمایند: «واجتهدتُ بحسب وسعي في تصحيح عبارات الكتب المنقولة عنها وقابلتُ على أكثرها، لكن لِسُقم النسخ بقي أغلاط وشبهات، فإنْ تيسّرنا النسخ الصحيحة، نصحّحها إن شاء الله تعالى، وإلّا فمن تيسّرته، فعليه تصحيحها وأجره على الله <فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُأَجْرَ الْمُحْسِنين>⁽¹⁾.»

در پایان، ذكر چند نكته لازم است:

علائم استفاده شده در این تحقیق عبارتند از:

« » ابتدا و انتهای نقل قول ها

< > زیادی متن عبقات الأنوار بر مصدر

( ) زیادی مصدر بر متن عبقات الأنوار

[ ] زیادی محقّق

ح رمز نسخۀ چاپ سنگی

م رمز مصادر

شكر و سپاس

سپاس ویژه دارم از حضرت آیت الله سیّد علی حسینی میلانی دامت بركاته كه از سر لطف این مجلّد را مطالعه كرده و با بیان نكات ارزشمندخویش، راقم سطور را مرهون الطافشان كرده اند.

نه تنها اشاعت كتاب شریف عبقات الأنوار، بلكه احیای امر امامت در عصر حاضر مرهون حضرتشان است كه با تلاش طاقت فرسا كتاب عبقات الأنوار را از پس سال ها مهجوریّت زنده نموده، و بنای دانش امامت را در حوزه های علمیه تشیید و تثبیت كرده اند.

همچنین از سروران عزیز، حجج اسلام آقایان مجید صالحی آقبلاغ و ابوطالب اصغرپور قراملکی أدام الله عزّهما کمال تشکر را دارم که زحمت طاقت فرسای تخریج و مقابلۀ این اثر ارزشمند را با دقت به عهده گرفتند.

و نیز سزاوار است از بنياد فرهنگی امامت كه ظلّ عنایات و ارشادات مؤسّس عظیم القدر حضرت آيت الله سیّد علی حسینی میلانی متّعنا الله بطول بقائه وبركاته خدمات ارزشمندی در راه ترویج امر امامت امیرالمؤمنین سلام الله علیه ارائه كرده، تشكر نمایم كه نشر و ترويج این اثر سترگ و ارزشمند را عهده دار شده است.

در آغاز و پایان:

این تلاش بس خرد را به حامل پرچم امامت، منقذ و معقد آمال بشریّت، حضرت بقيّة الله الأعظم عجّل الله تعالی فرجه الشریف تقدیم داشته و عذر خواهم كه؛ إنّ الهدایا علی قدر مهديها.

اميدوارم كه حضرتش بر راقم سطور منّت نهاده و توفیق انتشار دیگر مجلّدات این اثر شریف را به او عطا كند.

رضا امیری سیرجانی

1 رجب المرجّب1444

1401/11/4

خطبۀ كتاب

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

أحمد⁽¹⁾

اللّه حمدَ موقنٍ بنعمته، مُذعنٍ بكرمه، مُستعیذٍ من نقمه، مستجیرٍ بذِمَمه، متوخٍّ لثوابه، متوقٍّ من عقابه، لائذٍ بجنابه، عائذٍ من عذابه، هاربٍ من نیرانه، راغبٍ إلی جنانه، طالبٍ لأمانه، آئبٍ إلی رضوانه، مُتبتّلٍ خاشعٍ لجلاله، متوسّلٍ ضارعٍ إلی إفضاله، مُبتَغٍ مُستزیدٍ لنَواله، سائلٍ مستكثرٍ لإشباله⁽²⁾، علی ما أبان الحجّة، وأوضح المَحجّة، وأتمّ الدین وأكمل النعمة، وأمر نبیّه بتبلیغ ما أُنزل إلیه ووعده بالعصمة، فنصب وصیّه إماماً یوم غدیر، وجعله أمیر كلّ صغیر وكبیر، وأشكره علی ما أَوزعنا من الثقة والیقین والإیمان، والحقّ الحقیق الحريّ بالإذعان، وأَنار لنا منهاجاًسویّاً، وطریقاً وضیّاً، ومذهباً صادعاً، ومدرجاً لامعاً، وأزاح عنّا العِلّة، وأنقأ الظَّماء والغُلّة، وأضاء لنا البراهین والأدلّة، ونحّانا عن العِوج والمضلّة.

والصّلاة علی رسوله المعتام من جُرثومة السادة الأخیار، المختار من أرُومة القادة الأطهار، إبْتعثه بالعلم المأثور، والكتاب المسطور، والنور المُضيّ، والمنهج السَّنيّ، بعد احتدامٍ من الفتن، واعترامٍ من المحن، والناس یومئذ أهواءٌ منتشرة، وآراء متفرقة، وأدیان معلولة، وملل مدخولة، یَقْتَدحون زناد الشرّ والإنصاب، ویعتبقون العلقم والصّاب، یلحدون في اسم اللّه، ویخترعون له الأنداد، یتیهون في كلّ سَبْسَب⁽¹⁾، ویهیمون في كلّ واد، فلَمَّ شعثهم، ورمَّ رثّهم، ورتق فتقهم، ورقع خرقهم، وأقام أَودهم، وأماط عَنَدهم، وألَّف بینهم بعد تضاغُن القلوب وتشاحن الصدور، وتدابر النفوس وتخاذل الأیدي وفَشْو الشرور، فهداهم إلی دینٍ عزیز المثار، أبلج المنار، صریح النّصاب، منیر الشّهاب، رائق المنصب، باذخ المرقب، وفری من الكفار والإلحاد أوداجاً، وأزری بكلّ من أشرك في دین اللّه أو داجی، فكسر فِقْرتهم، وأوهن مُنّتهم، وسامهم الخَسْف وضرب علیهم بالنَّصْف، وأتعب نفسه الكریمة في إحصاف الشریعة القویمة، وخاض إلى رضوان اللّه كلّ غمرة، وتجرّع فیه كلّ غصّة.

والسّلام علی آله أُصول الكرم، وقادة الأُمم، وأولیاء النِّعم، وأنوار البُهم، وأضواءالظُّلم، ومعادن الحِكم، والهادین لأولیائهم إلی الطریق الأَمم، والكاشفین لهم مضایق الغُمَم، والحافظین لهم عن مزالق اللمم، الذین جاهدوا في اللّه حقّ الجهاد، وبالغوا في الهدایة والإرشاد إلی لَقم الصّواب والسّداد، وفَصَموا حبل الغوایة واللِّداد، ورضّوا أركان الضلالة والعناد، وأبادوا خضراء الكفر والنّفاق، وشَقّوا عصا البِدَع والشِّقاق الذین أمرنا اللّه ورسوله بأن نطأ جادّتهم، ونركبَ قِدّتَهم⁽²⁾، ونقتصَّ جمیل آثارهم،

ونستضيء بأنوارهم، و نغترف من بحارهم.

وبعد؛

فیقول العبد القاصر العاثر حامد حسین ألبسه اللّه حلل كرامته، ولا سلبه غضارة نعمته، وكان في الدنیا والآخرة له، وحقّق آماله، ونوّر باله، وجعل إلی كلّ خیر مآله:

إنّ هذا هو المنهج الثاني من كتابي المسمّی ب-: عبقات الأنوار في إثبات إمامة الأئمة الأطهار، الذي نقضتُ فیه علی الباب السابع من التحفة العزیزیّة، وبالغتُ في الذبِّ عن ذِمار الطریقة الحقّة العلیّة، واستعنتُ فیه كثیراً من إفادات الوالد الماجد العلّامة المولی السیّد محمّدقلي قدّس اللّه نفسه الزكیّة، وأفاض شآبیب رحمته علی تربته السَّنیّة، واللّه الموفّق للإتمام والإكمال، ومنه الاتّجاد في المبدء والمآل.

عبارت تحفه

قال الفاضل المحدّث النحریر:

«و اما احادیث كه به آن در این مدّعی تمسک كرده اند، پس همگی دوازده روایت است:

اول⁽¹⁾

الأوّل: ما رواه بريدة بن الحصيب وغيره أنّ النبيّ صلّى الله عليه وسلّم خطب النّاس في غدير خمّ وقال للجمع كلِّه: يا أيّها النّاس! أ لستُ أولى بكم من أنفسكم؟ قالوا: بلى. قال: مَن كنتُ مولاه فعليٌ مولاه، اللَّهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه.

والمولى: الأولى بالتّصرّف، والأولويّة بالتصرّف هي الإمامة. وهو باطل؛ لأنّ مولى لم یجئ بمعنى الأولى، ولم يصرّح أحدٌ من أهل العربيّة أنّ مَفْعلاً جاءَ بمعنى أفعل، و ما روي عن أبي زيد ثبوته لم يصحّ.

ولو سُلّم، لا نسلّم أنّ المراد الأولى بالتصرّف؛ إذ لا قاطع عليه لجواز أن يكون أولى بالمحبّة والتعظيم والقرب منه، فهو كقوله تعالى: <إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا> [زاد الكابلي في الآية: معه]. ولأنّ المولى مشترك بين معان: كالمالك، والعبد -وهو المعتق- والصاحب، والقريب كابن العمّ و نحوه، والجار، والحليف، والصديق، والناصر، والمنعم عليه، والربّ، والنزيل، والمحبّ، والمحبوب، والتابع، والظهير، ولا يجوز تعيين بعض معاني المشترك إلّا بدليل. وخاتمة الحديث وهي الجملة الدعائية قرينةٌ واضحةٌ على أنّ المراد بالمولى المحبّ والصديق، أمّا فاتحته فلا تدلّ على أنّ المراد به الإمام؛ لأنّه إنّما صدّره بها ليكون ما يُلقى إلى السامعين أثبت في قلوبهم.

ولأنّ ما ورد في خلافة المتقدّمين عليه، ينفي حمله على المعنى الأول لو ثبت.

ولأنّه لو كان مراده صلّى الله عليه وسلّم بيان إمامة المرتضى -كما زعموا هؤلاء الضلال- لصرَّح به تصريحاً يصرم وَدَجي الاحتمال. وقد أخرج أبونعيم المديني [في الصواقع: المدني] عن الحسن المثنّى بن الحسن المجتبى أنّه لمّا قيل له: إنّ خبر ”مَن كنت مولاه“ نصٌّ في إمامة عليّ؟ قال: أما والله لو يعني النبي صلّى الله عليه وآله وسلّم بذلك الإمامة والسلطان، لأفصح لهم؛ فإنّه صلّى الله عليه وآله وسلّم كان أفصح الناس للمسلمين.

ولأنّه لو كان الولاية بمعنى الإمامة، لزم أن يكون عليّ إماماً في حياته صلّى الله عليه وآله وسلّم وهو باطلٌ؛ لأنّ المتصرّف المستقلّ في حياته هو النبيّ لا غير، ولأنّه يلزم أن يكون عليّ شريكاً للنّبيّ صلّى الله عليه وآله وسلّم في كلّ ما يستحقّ النبيّ التصرّف فيه مِن أُمور المؤمنين وغيره، وهو باطل من غير نكير.

ولو فرض أنّها بمعنى الإمامة، فالمراد المآل دون الحال. و التخصيص للتحضيض على متابعته ومبايعته؛ لأنّه علم بالوحي أنّ مِن النّاس مَن ينكر إمامته بعد انعقاد البيعة. 12 صواقع نصرالله كابلي.»

الصواقع الموبقة – مخطوط کتابخانه ناصریّه: برگ 244 ب - 245 أ.

و آن را نصّ قطعی در این مدّعی می انگارند.

حاصلش آنكه بُریدة بن الحُصَیب الأسْلمي روایت كند كه آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم <در> (روز) غدیر خمّ كه هنگام مراجعت از حجّة الوداع میان مكّه و مدینه به آن موضع رسید، جماعت مسلمین را كه در ركاب آن جناب بودندحاضر فرموده خطاب كرد <كه> یا معشرَ المسلمین! أ لستُ أولی بكم من أنفسكم؟ قالوا بلی، قال: مَن كنتُ مولاه فعليٌ مولاه، اللَّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه.

گویند كه مولی به معنی اَولی به تصرّف است، و اولی به تصرّف بودنْ عینِ امامت است.

اول غلط در این استدلال آن است كه اهل عربیّت قاطبةً انكار كرده اند كه مولی به معنی اَولی آمده باشد، بلكه گفته اند كه مَفْعَل به معنی أَفْعَل در هیچ جا در هیچ ماده نیامده، چه جای این ماده علی الخصوص، إلّا أبوزَیْد لغوی كه این را تجویز نموده، و متمسّک او قول اَبوعبیده است در تفسیر <هِيَ مَوْلاكُمْ>⁽¹⁾أي: أولی بكم.

لیكن جمهور اهل عربیّت در این تجویز و تمسّک تخطئه كرده اند و گفته اند كه اگر این قول صحیح باشد، لازم آید كه به جای فلان أولی منك، مولی منك گویند، و هو باطل منكر بالإجماع. و نیز گفته اند كه تفسیر ابوعبیده بیان حاصل معنی است، یعنى: النار مقرّكم ومصیركم والموضع⁽²⁾

اللائق بكم، نه آنكه لفظ مولی به معنی اولی است.

دوم آنكه اگر مولی به معنی اولی هم باشد، صله او را بالتصرف قرار دادن از

كدام لغت منقول خواهد شد؟! چه احتمال است <كه> أولی بالمحبّة وأولی بالتعظیم مراد باشد، و چه لازم كه هر جا لفظ أولی بشنویم مراد أولی بالتصرف گیریم؟! قوله تعالی <اِنَّ أَوْلَی اَلنّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا>⁽¹⁾و پیدا است كه اتباع حضرت ابراهیم <علیه السّلام> اولی به تصرف در آن جناب نبوده اند.

سوم: آنكه قرینۀ ما بعد صریح دلالت می كند كه مراد از ولایت -كه از لفظ مولی یا اولی هر چه باشد، فهمیده می شود- بمعنی محبّت است. وهو قوله: اللّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه. و اگر مولی به معنی متصرّف في الأمر⁽²⁾،یا مراد از اولی، اولی به تصرف می شد، توقّع این بود كه می فرمود (كه) بار خدایا دوست دار كسی را كه در تصرّف او باشد، و دشمن دار كسی را كه در تصرّف او نباشد. دوستی و دشمنی او را ذكر كردن دلیل صریح است بر آنكه مقصود ایجاب دوستی او و تحذیر از دشمنی او است، نه تصرّف و عدم تصرّف.

و ظاهر است كه پیغمبر علیه الصّلاة والسّلام ادنی واجبات را، بلكه سنن، بلكه آداب قیام و قعود و اكل و شرب را به وجهی ارشاد فرموده كه آن معانی مقصوده از الفاظ او در فهم هر كس از حاضر و غائب بعد از معرفت لغت عرب بی تكلّف حاصل می شود. و در حقیقت كمال بلاغت هم در این است، و مقتضای منصب ارشاد و هدایت نیز همین. در این مقدمه بس عمده، اگر بر مثل این كلام اكتفاء فرماید كه اصلاً موافق قاعده لغت عرب آن معنی از او بر نتوان داشت، در حقّ نبی قصور گویائی و بلاغت، بلكه مساهلت در تبلیغ و هدایت ثابت كردن است، والعیاذ باللّه.

پس معلوم شد كه منظور آن جناب (صلّى الله عليه وسلّم) افادۀ همین معنی بود كه بی تكلّف از این كلام فهمیده می شود، یعنی محبّت علی (رضي الله عنه) فرض است مثل محبّت پیغمبر، و دشمنی او حرام است مثل دشمنی پیغمبر (صلّى الله عليه وسلّم)، و همین است مذهب اهل سنّت و جماعت، و مطابق است فهم اهل بیت را.

ابونعیم از حسن مثنّی ابن حسن السبط رضي اللّه عنهما آورده كه از وی پرسیدند كه حدیث ”من كنت مولاه“ آیا نصّ است بر خلافت علی <رضي الله عنه>؟ گفت: اگر پیغمبر <خدا> صلّی اللّه علیه وسلّم بدان خلافت را اراده می كرد هر آینه برای (فهم) مسلمانان واضح می گفت؛ چه آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم افصح الناس و واضح گوترین مردم بود، هر آینه می گفت: یا أیّها الناس، هذا والي⁽¹⁾

أمري والقائم علیكم بعدي، فأسمعوا <له> وأطیعوا. بعد از آن گفت: قسم خدا است اگر خدا و رسولش علی را جهت این كار اختیار می كردند و علی امتثال امر خدا و رسول نمی كرد و اقدام بر این كار نمی فرمود، هر آینه به سبب ترک امتثال فرمودۀ حقّ تعالی و حضرت سیّد الوری اعظم الناس از روی خطایا می بود. شخصی گفت: آیا نگفته است رسول خدا صلّی اللّه علیهوسلّم: من كنت مولاه فعلي مولاه؟ حسن گفت: آگاه باش قسم خدا است اگر اراده می كرد پیغمبر صلّی اللّه علیه وسلّم خلافت را <هر آینه> واضح می گفت و تصریح می كرد، چنانچه بر صلاة و زكاة كرده است، و می فرمود: یا أیّها الناس، إنّ علیّاً والي أمركم من بعدي والقائم في الناس بأمري.

و نیز در این حدیث دلیل صریح است بر اجتماع ولایتین در زمان واحد؛ زیرا كه تقیید به لفظ ”بعد“ واقع نیست، بلكه سوق كلام برای تسویۀ ولایتین است في

جمیع الأوقات <و> من جمیع الوجوه. چناچه پر ظاهر است و پیدا است كه شركت امیر با آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم در تصرّف در حین حیات آن حضرت <صلّی الله علیه وآله> ممتنع بود. پس این ادلّ دلیل است بر آنكه مراد وجوب محبّت او است؛ زیرا كه در اجتماع محبّتین محذوری نیست، بلكه یكی مستلزم دیگری است، و در اجتماع تصرّفین محذورات بسیار است.

وإنْ قیّدناه بما یدلّ علی إمامته في المآل دون الحال، فمرحباً بالوفاق؛ لأنّ أهل السنّة قائلون بذلك في حین إمامته. و وجه تخصیص حضرت مرتضی این خواهد بود كه آن حضرت <صلّی اللّه علیه وسلّم> را به وحی معلوم شد كه در زمان امامت حضرت مرتضی <علیه السّلام> بغی و فساد خواهد شد، و بعضی مردم انكار امامت او خواهند نمود.

و طرفه آنست كه بعضی از علماء ایشان در اثبات آنكه مراد از مولی اولی به تصرّف است، تمسک كرده اند به لفظی كه در صدر حدیث واقع است، وهو قوله: أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟! باز همان سخن است كه هر جا لفظ اولی می شنوند اولی به تصرّف مراد می گیرند. چه ضرور است كه این لفظ را هم بر اولی به تصرّف حمل نمایند؟ بلكه در اینجا هم مراد همین است كه أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم في المحبّة؟! بلكه اولی در اینجا مشتقّ از ولایت است كه به معنی محبّت است، یعنی أ لست أحبّ إلی المؤمنین من أنفسهم، تا تلائم اجزاء كلام و تناسب جمل متّسقة النظام حاصل شود.

<و> حاصل معنی این خطبه چنین باشد كه ای گروه مسلمانان مقرّر است كه مرا از جان خود دوست تر می دارید، پس هر كه مرا دوست دارد علی را دوست دارد،

بار خدایا دوست دار كسی را كه دوست دارد او را و دشمن دار كسی را كه دشمن دارد او را.

عاقل را (مى) باید كه در این كلام مربوط غور كند، و حسن انتظام او را دریابد.و این لفظ پیغمبر (صلّى الله عليه وسلّم) كه أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم <باشد>، مأخوذ از آیت قرآنی است. و از همین راه او را از مسلّمات اهل اسلام قرار داده، <و> بر وی تفریع حكم آینده فرمود. و در قرآن این لفظ جائی واقع شده كه معنی أولی به تصرّف در آنجا اصلاً مناسبت ندارد، وهو قوله تعالی: <اَلنَّبِيُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَأُولُوا اَلْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِي كتابِ اَللّهِ>⁽¹⁾پس سوق این كلام برای نفی نسبت متبنّٰی به متبنِّی است.

و بیان آن است كه زید بن حارثه را زید بن محمّد نباید گفت؛ زیرا كه نسبت پیغمبر <صلّی اللّه علیه وسلّم> به جمیع مسلمانان نسبت پدر شفیق بلكه زیاده بر آن است، و زنان پیغمبر همه مادران اهل اسلامند، و اهل قرابت -در نسبت- احقّ و اولی می باشند از غیر ایشان، اگر <چه> شفقت و تعظیم دیگران زیاده تر باشد، پس مدار نسبت بر قرابت است كه در متبنّٰی و متبنّی مفقود است نه بر شفقت و تعظیم. و همین است كتاب اللّه یعنی حكم خدا. و معنی اولی به تصرّف در این مقصود اصلاً دخلی ندارد. پس در اینجا هم مراد همان معنی است كه در حدیث اراده كرده باشد⁽²⁾.

و اگر بالفرض صدر حدیث را به معنی اولی به تصرّف گردانیم نیز حمل مولی

بر اولی به تصرّف مناسبت ندارد؛ زیرا كه در آن صورت این عبارت برای تنبیه مخاطبین است تا به كمال توجّه و اصغاء تلقّی كلام آینده نمایند، و اطاعت این امر ارشادی را واجب دانند، مانند آنكه پدر در مقام وعظ و نصیحت به پسر خود بگوید كه آیا من پدر تو نیستم؟! و چون پسر اقرار كند او را به آنچه منظور دارد بفرماید، تا به حكم پدری و پسری قبول نماید و بر طبق آن عمل كند.

پس أ لست أولی بالمؤمنین در این مقام مثل: أ لست رسول اللّه إلیكم یا أ لست نبیّكم واقع شده، مناسبت یک لفظ از كلام آینده برای این عبارت جستن و در خواستن، كمال سفاهت است. تمام كلام را با این عبارت ربطی كه هست كافی است.و از این طرفه(تر) آنكه بعضی از مدقّقین ایشان بر نفی معنی محبّت و دوستی دلیل آورده اند كه افادۀ دوستی حضرت امیر امری است كه در ضمن آیۀ <وَاَلْمُؤْمِنُونَ وَاَلْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ (بَعْضٍ)>⁽¹⁾ثابت شده بود، پس این حدیث نیز اگر افادۀ همین⁽²⁾معنی نماید لغو باشد. و نفهمیده اند كه افادۀ دوستی شخصی در ضمن عموم چیزی دیگر است، و ایجاب دوستی همان شخص بالخصوص امری دیگر. اگر شخصی به جمیع انبیاء اللّه و رسل اللّه ایمان آرد، و بالخصوص نام محمّد رسول اللّه <صلّی اللّه علیه وآله> نگیرد اسلام او معتبر نیست، اینجا دوستی ذات حضرت امیر <رضي اللّه عنه> بشخصه منظور افتاد.

و در آیت دوستی به وصف ایمان كه عامّ است مفاد شده بود. و بر تقدیر اتحاد مضمون آیت و حدیث باز چه قباحت شد؟ كار پیغمبر خود همین است كه تأكید

مضامین قرآن و تذكیر آنها می كرده باشد. خصوصاً هر گاه وهنی و سستی از مكلّفین در⁽¹⁾

عمل به موجب قرآن دریابد، قوله تعالی: <وَذَكّرْ فَإِنَّ اَلذِّكری تَنْفَعُ اَلْمُؤْمِنِینَ>⁽²⁾. و هیچ مضمون در قرآن نیامده الّا (كه) همان مضمون را در چند آیت تأكید فرموده اند، باز از زبان پیغمبر تأكید و تقریر آن كرده اند⁽³⁾تا الزام حجت و اتمام نعمت كرده باشند. و هر كه قرآن و حدیث را دیده باشد مثل این كلام پوچ نخواهد گفت و الّا تأكیدات و تقریرات پیغمبر در باب روزه و نماز و زكات و تلاوت قرآن همه لغو خواهد شد. و نزد خود شیعه نصّ امامت حضرت امیر را بار بار گفتن و تأكید كردن همه لغو و بیهوده خواهد بود، معاذ اللّه من ذلك.

و سبب فرمودن این خطبه چنانچه مؤرخین و اهل سیر آورده اند، صریح دلالت می كند كه منظور افادۀ محبّت و دوستی حضرت امیر بود؛ زیرا كه جماعت از صحابه كه در مهم ملک یمن با آن جناب متعیّن شده بودند، مثل: بریده اسلمی و خالد بن الولید و دیگر نامداران، هنگام مراجعت از آن سفر شكایت های بیجا از حضرت امیر به حضور رسول عرض نمودند، (و) چونجناب رسالت پناه دید كه این قسم حرف ها مردم را بر زبان رسیده است و اگر من یک دو كس را از این شكایت ها منع خواهم نمودْ محمول بر پاس علاقه نازكی كه حضرت امیر را با جناب او بود خواهند داشت و ممتنع نخواهند شد، لهذا خطبۀ عام فرمود و این نصیحت را مصدّر ساخت به كلمه كه منصوص است در قرآن أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم. یعنی هر چه می گویم از

راه شفقت و خیر خواهی می گویم، محمول بر پاسداری كسی ننمایند، و علاقه كسی را با من در نظر نیارند. محمّد بن اسحاق و دیگر اهل سیر به تفصیل این قصه را آورده اند.»⁽¹⁾

[ردّ و ابطال عبارت تحفه]

أقول مستعیناً بلطف اللطیف الخبیر:

ابطال حصر احادیث دالّه بر امامت در دوازده

ابطال حصر احادیث دالّه بر امامت در دوازده⁽¹⁾

بر ناقدان بصیر، و متأمّلان اُسلوب تحریر مثل سفیدۀ صبح منیر لایح و مستنیر است كه شاه صاحب با وصف مرجعیّت خواص و عوام و اظهار كمال حذاقت و مهارت در مقابله و خصام، حصر احادیث خیر الأنام علیه وآله آلاف التحیّة والسّلام كه اهل حق به آن استدلال بر خلافت وصی مطلق می نمایند⁽²⁾

در دوازده فرموده اند، و این معنی از اكاذیب بارده و دعاوی فاسده است. و چنین دعوای باطل با وصف این همه لاف و گزاف هوش از سر می رباید، و هر چند امعان نظر و انعام فكر در آن بكار می رود، جز حیرت بر حیرت نمی افزاید.بار خدایا این كدام حصر است؛ عقلی یا استقرائی؟

عقل را خود در امثال این امور دخلی نیست. و اما استقراء پس حال آن هم از استقراء ظاهر؛ كه قدریكه از احادیث این مطلب شریف در كتب متداولۀ اهل حقّ مسطور است بلا شبهه اضعاف مضاعف این عدد است. خصوصاً نظر به اینكه در این جمله آن احادیث هم داخل كه از آن افضلیت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام ثابت می شود كه آن مستلزم امامت است. و این قسم احادیث خارج از حدّ احصاء و بیرون از حیطۀ استقصاء است.

و احدی از علماء اعلام و فضلای فِخام اهل حقّ لا تصریحاً و لا تلمیحاً این حصر باطل را ذكر نفرموده، و از مخالفین هم كسانی كه از كذب و افتراء استحیاء دارند چنین جسارت كه مفضی به خسارت است بكار نبرده. اینک كتب اهل حقّ حاضر و در اكناف و اطراف دائر و سائر، خدا را لختی متوجّه گردیده ملاحظۀ آن فرمایند، و بی دماغی ننمایند كه علماء اخیار و اعلام ابرار در این مقام احادیث این مرام چه قدر ایراد نموده اند، با وصفی كه بطور مشتی نمونه از خرواری و اندكی از بسیاری ذكر كرده اند.

اعراض كابلى از تصريح به حصر احاديث داله بر امامت در دوازده

و از اینجا است كه خواجۀ كابلی در صواقع⁽¹⁾

محمود شکری آلوسی (د. 1342) این کتاب را به نام «السيوف المشرقة ومختصر الصواقع المحرقة» مختصر کرده است. او دربارۀ کتاب و مؤلّفش می نویسد: «كتاب الصواقع المحرقة لإخوان الشياطين والزندقة: لخاتمة فحول الأنام، وشيخ العلماء الأعلام، فريد دهره ووحيد عصره، نصيرالدين الشيخ محمّد الشهير بخواجة نصرالله الهندي المكّي ابن العلّامة جامع المعقول والمنقول حادي الفروع والأصول خواجة محمّد سميع الشهير بمولانا برخور ولد الحسيني الصدّيقي، سقى الله ثراه صيب رحمته وأسكنه جلّ شأنه فسيح جنّته. فرأيته كتاباً تشدّ إليه الرواحل وتقطع دونه المنازل.» السيوف المشرقة ومختصر الصواقع المحرقة: 36 - 37.

اندیشیده، از تصریح صریح به این حصرِ باطل اعراض ورزیده، لیكن از ایهام و اشعار -كه آن هم عند الإمعان به منزلۀ تصریح است- خود را باز نمی دارد و می گوید: «المطلب الرابع في إبطال استدلال الرافضة علی أنّ الإمام بعد النبيّ (صلّى الله عليه وآله وسلّم) عليٌّ بأحادیث أهل السنة. وهي اثنا عشر: الأوّل ما رواه بُریدة بن الحُصَیب وغیره» إلخ.⁽¹⁾

مگر شاه صاحب پرده از روی كار گرفته، حیا را بر طاق گذاشته، زیادةً للفرع علی الأصل به كلمۀ «همگی دوازده» است، تصریحِ صریح بر حصرفرمودند و از ارتكاب دروغ فضیح نیندیشیدند. این است حال شاه صاحب در همچو امور واضح و بیّن كه صدق و كذب آن به ادنی التفات ظاهر می شود، پس غور باید نمود كه در اموری كه محلّ التباس و اشتباه می باشد چه قسم اكاذیب و افتراءات را تدسیس فرموده باشند و چِها دغل ها و تلبیس ها در آن بكار برده.⁽²⁾

الترجمة العبقرية للتحفة الإثني عشریة: 259 - 260.

و نیز جمله از احادیث -كه اهل حق در كتب خود يا در مقام احتجاج و استدلال وارد كرده اند- اقوی و ابلغ در دلالت بر مطلوب است، از بعض احادیثی كه كابلی وارد كرده و شاه صاحب به تقلید او اقتصار بر آن فرموده اند و حصر در آن نموده. پس قطعِ نظر از بطلانِ حصر، ترکِ اقوی نیز، مقام مؤاخذه و مطالبه است.

نسبت شاه صاحب حدیث غدیر را به تنها بریده و اعراض از ذکر لفظ ”وغیره“ که کابلی ذکر کرده بود

والعجب كلّ العجب⁽¹⁾كه شاه صاحب تقریر شیعه را در استدلال به این حدیث به عنوان عجیبی و طرز غریبی نقل كرده اند كه چنین حدیث متواتر راصِرف به بُریده اَسلمی⁽²⁾

بنگرید به: الطبقات الكبرى: 7/ 5 شمارۀ 2826؛ معجم الصحابة للبغوي: 1/ 336 شمارۀ 25؛ معجم الصحابة لابن قانع: 1/ 75؛ معرفة الصحابة لأبي نعيم: 1/ 430؛ الاستيعاب في معرفة الأصحاب: 1/ 185؛ شمارۀ 217؛ الإصابة في تمييز الصحابة: 1/ 418 شمارۀ 632.

منسوب ساخته اند، و از اِشعار به تواتر آن -لا اقلّ به تكثّر طرق آن-

اعراض كرده. خواجه كابلی لفظ «غیره» را بعد بریده از خدا شرم كرده افزوده بود، دل شاه صاحب نداد كه به ذكر آن هم پردازند. و حال آنكه بر ارباب تتبّع و بحث و اصحاب تفحّص و استقراء در حیّز احتجاب و استتار و اختفاء نیست كه این حدیث به طرق متعدّده و اسانید متكثّره در كتب فریقین از جمعی كثیر از صحابه عظام مروی گردیده، و اضعاف مضاعفۀ شرط تواتر در آن متحقّق گشته، احصای جمیع طرق آن در این وجیزه متعسّر؛ لهذا به ذكر اقوال ناصّه بر تعدّد طرق آن می پردازم.⁽¹⁾

پس بدانكه:

ذکر روایت صد کس صحابه حدیث غدیر را از مناقب مغازلی

أبوالحسن عليّ بن محمّد بن الخطیب الجُلّابي⁽²⁾المعروف ب-: «ابن المَغازلي»

در كتاب المناقب علی ما نقل⁽¹⁾

علّامه مير حامد حسين در نامۀ خود به محمّد مهدی عبد ربّ آبادی (د. 1331 یا 1334) سر گروه نویسندگان نامه دانشوران ناصری می نویسند: «بعض عرب شیعی مذهب صاحب فهم و فراست است، متیقّظ و هوشیار و بیدار و کارگزار باشد به حکم دولت علیّه به حدیده و صنعاء و مخا و نواحی یمن برود. آنجا به سبب کثرت زیدیه و ترغیب شان بعض کتب مناقب به دست می آید، چنانچه بعض احباب برای حقیر کتاب مناقب ابن مغازلی از حُدیده آوردند. و کتاب مغازلی که بعد ابن بطریق و سیّد علی بن طاوس ظاهراً به دست کسی از اهل حقّ نآمده، و نقل علّامه حلّی و دیگران به واسطۀ سیّد علی بن طاوس و ابن بطریق است، بلکه سیّد هاشم هم ظاهراً به واسطۀ ابن بطریق ناقل است و به اصل مناقب مغازلی وانرسیده.»

اللآلي البهیة - مخطوط شمارۀ 28002 کتابخانۀ آستان قدس رضوی: برگ 358 أ - 361 أ.

الشیخ أبوالحسن یحیی بن الحسن بن الحسین بن علي الأسدي الحلّي الربعي المعروف ب-: «ابن بِطریق»⁽²⁾

بنگرید به: لسان الميزان: 8/ 426 شمارۀ 8434.

«حدّثني أبوالقاسم الفضل بن محمّد بن عبداللّه الإصفهاني -قدم علینا بواسط⁽¹⁾- إملاءً من كتابه لعشرٍ بقین من شهر رمضان سنة أربع وثلاثین وأربع مئة، قال: حدّثني⁽²⁾

محمّد بن علي بن عمر بن مهدي⁽³⁾، قال: حدّثني سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطَّبراني، قال: حدّثني أحمد بن إبراهیم بن كَیْسان الثقفي الإصفهاني، قال: حدّثني إسماعیل بن عمر البَجَلي، قال: حدّثني مِسْعر بن كِدام، عن طلحة بن مُصرِّف، عن عَميرة بن سعد⁽⁴⁾

أبوالسكن عَميرة بن سعد الهَمْداني اليامي الكوفي. از امیرالمؤمنین سلام الله علیه حدیث شنیده و طلحة بن مصرّف و جمعی از او روایت نقل کرده اند. ابن حبّان او را در کتاب الثقات خود توثیق کرده است.

بنگرید به: الطبقات الكبرى: 6/ 249 شمارۀ 2246؛ الجرح والتعديل لابن أبي حاتم: 7/ 23؛ الثقات لابن حبّان: 5/ 279؛ تهذيب الكمال في أسماء الرجال: 22/ 396 – 398 شمارۀ 4526؛ تاريخ الإسلام: 2/ 870 الرقم 96؛ تهذيب التهذيب: 8/ 152 شمارۀ 274 و ...

نقل ابن المغازلی صحّت حديث غدير و روايت كردن صحابه آن را و تفرّد جناب امير به اين فضيلت

و بعد آن گفته:

«قال أبوالقاسم الفضل بن محمّد: هذا حدیثٌ صحیحٌ عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم، وقد روی حدیث غدیر خمّ عن رسول اللّه صلّی اللّه عليه وسلّم نحو (من) مئة نفس، منهم العشرة. وهو حدیث ثابت لا أعرف له علّة، تفرّد عليّ رضي اللّه عنه بهذه الفضیلة لم یشركه⁽¹⁾(فيها) أحد.»⁽²⁾

نسخۀ «العمده» علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه مطابقت بیشتری با «المناقب» ابن مغازلی دارد. بنظر نسخۀ ایشان از مطبوع «العمدة» بهتر باشد.

از این عبارت ظاهر است كه حدیث غدیر خمّ حدیث صحیح است از جناب رسالت مآب علیه السّلام، و روایت كرده این حدیث شریف را صد كس از صحابه كه از جملۀ ایشان عشره، یعنی ده كس از صحابه كه حدیث بشارت جنّت در حق ایشان نقل می كنند.

و فضل بن محمّد -بنابر مزید تأكید- بر این كلام اكتفاء نكرده به مزید تأكید و تشیید مبانی صحّت و ثبوت این روایت باز فرموده كه این ثابت است نمی دانم برای آن علّتی. و نیز فرموده: كه متفرّد شد علی علیه

السّلام به اين فضیلت، شریک نشده است آن حضرت را كسی.

و این كلام قطع نظر از دلالت بر كمال صحّتو ثبوت و تواتر و استفاضۀ

حدیث غدیر، دالّ است بر آنكه این حدیث بر امامت یا افضلیّت آن جناب كه مستلزم امامت است دلالت دارد؛ زیرا كه عدم مشاركت دیگری جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام را در این فضیلت دلیل صریح است بر اختصاص آن جناب به این فضیلت؛ پس اگر این فضیلت عین امامت است فذاك المطلوب، و اگر غیر امامت است، پس باز هم چون دیگران از آن بهره ندارند جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام افضل ایشان باشد.⁽¹⁾

مدائح ابوالحسن مغازلی و ذكر علماء ناقلين از او

و مخفی نماند كه ابوالحسن مغازلی از اكابر محدّثین و اعاظم معتمدین و اجلۀ معتبرین است.⁽²⁾

جلالت قدرش از مطالعۀ انساب سمعانی ابوسعد عبدالكریم بن محمّد المَرْوزي⁽³⁾،و تراجم الحفّاظ میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشانی⁽⁴⁾ظاهر و باهر است.

و مصطفی بن عبداللّه القُسْطنطيني المشهور ب-: حاجي خلیفة والكاتب الجلبي الإستنبولي هم در كشف الظنون ذیل او را بر تاریخ واسط أبي عبداللّه محمّد ابن سعید بن الدُّبَیْسي الواسطي المتوفّی سنة سبع وثلاثین وستّ مئة ذكر كرده.⁽¹⁾

و اعاظم محدّثین و اكابر منقّدین اهل سنّت در كتب و اسفار دینيۀ خویش از او روایات عدیده نقل كرده اند. چنانچه شهاب الدین احمد بن حجر مكّی الهیتمي در كتاب صواعق محرقه⁽²⁾، و كمال الدین جَهْرمی دربراهین قاطعه ترجمۀ صواعق محرقه⁽³⁾، و ملّا مبارک هم در أحسن الأخبار ترجمۀ صواعق محرقه⁽⁴⁾، و نورالدین علی سَمْهودی در جواهر العقدین⁽⁵⁾، و احمد بن الفضل بن محمّد با كثیر المكّي الشّافعي در وسیلة المآل في عدّ مناقب الآل⁽⁶⁾، و سید محمّد برزنجی در نوافض الروافض⁽⁷⁾، و سیّد محمود بن محمّد بن عليالشیخاني القادري المدني در صراط سويّ في مناقب آل النبيّ⁽⁸⁾هم از او نقل فرموده اند.

و فاضل رشید تلمیذ مخاطبِ وحید در ایضاح لطافة المقال و غرّة الراشدین

بر تصنیف كردن مغازلی كتاب مناقب جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام را -كه به واسطۀ شیخ علی حزین ذكر نموده- مباهات و افتخار دارد، و آن را مثل دیگر كتب دلیل ولای اهل نحلۀ خود با اهل بیت علیهم السّلام و برهان سلب انحراف از این حضرات می داند⁽¹⁾. بلكه از غرائب امور آن است كه فاضل معاصر صاحب منتهی الكلام⁽²⁾

پس از انتشار مجلّد حدیث غدیر از کتاب عبقات الأنوار در سال 1293 او خیال ردّیه ای بر عبقات الأنوار را در سر داشت، هر چند که می دانست خودش توان این کار را ندارد، اما گمان می کرد با کمک دیگران بتواند ردّی بر عبقات الأنوار بنویسد. حیدر علی فیض آبادی 6 سال پس از انتشار عبقات الأنوار زنده بود، اما 6 سطر از عبقات الأنوار را هم نتوانست ردّ کند.

بنگرید به: نزهة الخواطر: 7 / 926.

به واسطۀ صاحب نواقض تمسّک به روایت مغازلی كرده است و او را به تعظیم و تبجیل یاد نموده، وستطلع علی ذلك كلّه إن شاء اللّه تعالی فیما بعد.

ذكر تصنيف ابن عقده كتابی خاصّ در طرق حديث غدير

و أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعید بن عبدالرحمن بن إبراهیم بن زیاد بن عبداللّه بن عَجْلان العُقَدي الكوفي المعروف بابن عُقْده كه از اعاظم حفّاظ معتمدین و مشاهیر محدّثین معتبرین اهل سنّت است⁽⁴⁾، و حفظ و اتقان او به

جائی رسیده كه -علی ما صرّح به الدارقطني⁽¹⁾- به اجماع اهل كوفه حافظتری از او از عهد ابن مسعود تا زمانش دیده نشده، كتابی مستقلّ در جمع طرق این حدیث شریف تصنیف فرموده، و از قریب صد كس از صحابه آن را به اسانید خود نقل كرده. چنانچه⁽²⁾

مولانا السیّد الأجلّ رضي الدین أبوالقاسم عليّ بن موسی بن جعفر بن محمّد بن أحمد بن محمّد بن طاوس الحسیني قدّس اللّه نفسه الزكیة وأحلّه في أعلی علیّین برحمته الوسیعة در كتاب الإقبال بصالح الأعمال در ذكر مصنّفین طرق حدیث غدیر فرموده:

«ومن ذلك الذي لم یكن مثله في زمانه أبوالعبّاس أحمد بن سعید بن عُقْدة (الحافظ) الذي زكّاه وشهد بعلمه الخطیب مصنّف تاریخ بغداد. (فإنّه) صنّف كتاباً سمّاه حدیث الولایة، وجدتُ هذا الكتاب بنسخةٍ قد كتبت في زمان أبي العبّاس ابن عقدة مصنِّفه، تاریخها سنة ثلاثین وثلاث مئة، صحیح النقل، علیه خطّ الطّوسي وجماعة من شیوخ الإسلام، لا یخفی صحّة ما تضمّنه علی أهل الأفهام. وقد روی فیه

نصّ النبيّ صلوات اللّه علیه علی مولانا عليّ علیه السّلام بالولایة⁽¹⁾من مئة وخمس طرق.»⁽²⁾

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده كتابی خاص برای ذكر طرق حدیث غدیر تصنیف نموده كه آن را مسمّی ساخته به حدیث الولایة، و به یکصد و پنج طرق این حدیث را در آن ذكر كرده، و نسخۀ این كتاب كه در عهد ابن عقده نوشته شده، و تاریخ كتابتش سنۀ سیصد و سی بود پیش جناب سیّد علی بن طاوس طاب ثراه موجود بوده. و در طرائف في معرفة مذاهب الطوائف نیز ذكر این كتاب فرموده، و اسماء آن صحابه كه از ایشان ابن عقده حدیث غدیر را نقل كرده نیز نوشته، چناچه گفته⁽³⁾:

«ومن ذلك ما أكّده⁽⁴⁾النبيّ لعليّ بن أبي طالب <صلّی اللّه علیهما> (بمنى و) یوم غدیر خمّ من التصریح بالنصّ علیه، والإرشاد إلیه في مقامٍ یشهد له بیان المقال ولسان الحال بأنّه الخلیفة، والقائم مقامه في أُمّته.وقد صنّف العلماء بالأخبار كتباً كثیرةً في حدیث یوم الغدیر⁽⁵⁾وتصدیق ما قلناه. وممّن صنّف تفصیل ما حقّقناه: أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الهَمْدانيّ الحافظ المعروف بابن عُقدة، وهو ثقةٌ عند أرباب المذاهب، وجعل ذلك كتاباً محرّراً سمّاه: حدیث الولایة، وذكر الأخبار عن النبيّ صلّی اللّه علیه وآله وسلّم بذلك، وأسماء الرواة من

الصّحابة والكتاب <الذي> عندي <الآن⁽¹⁾:

كتاب قد كتب في زمن أبي العباس ابن عقدة، تاریخه سنة ثلاثین وثلاث مئة، صحیح النقل والمقابلة،> علیه خطّ الشیخ العالم الربّانيّ <الشیخ> أبي جعفر الطوسي <رضي اللّه عنه> وجماعة من شیوخ الإسلام، لا یخفی صحّة ما تضمّنه علی أهل الأفهام. وقد أثنی علی <أبي العباس> ابن عقدة الخطیبُ صاحب تاریخ بغداد (وزكّاه) <وذكر في مدحه ما یحتاج ذكره إلی كُرّاس. وهذا الخطیب صاحب تاریخ بغداد ممّن لا یُتّهم في تزكیته لأبي العبّاس ابن عقدة.>

وهذه أسماء من روی عنهم حدیث یوم الغدیر، ونصّ النبيّ علی عليّ (عليهما الصّلاة والسّلام والتحيّة والإكرام) بالخلافة وإظهار ذلك عند الكافّة، و⁽²⁾منهم من هنّأه⁽³⁾بذلك:

مشخصات کتاب

[1] أبوبكر عبداللّه بن عثمان؛

[2] عمر بن الخطّاب؛

[3] عثمان بن عفّان؛

[4] عليّ بن أبي طالب؛

[5] طلحة بن عبیداللّه؛

[6] الزبیر بن العوّام؛

[7] عبدالرحمن بن عوف؛

[8] سعید بن مالك؛

[9] العبّاس بن عبدالمطّلب؛

[10] الحسن بن عليّ بن أبي طالب؛

[11] الحسین بن عليّ بن أبي طالب؛

[12] عبداللّه بن العبّاس؛

[13] عبداللّه بن جعفر بن أبي طالب؛

[14] عبداللّه بن مسعود؛

[15] عمّار بن یاسر؛

[16] أبوذرّ جُنْدُب بن جُنادة الغِفاري؛

[17] سلمان الفارسي؛

[18] أسعد بن زرارة الأنصاري⁽¹⁾

[19] خزیمة بن ثابت الأنصاري؛

[20] أبوأیّوب خالد بن زید الأنصاري؛

[21] سهل بن حُنیف الأنصاري؛

[22] حذيفة بن اليمان؛

[23] <عثمان بن حُنیف؛>

[24] عبداللّه بن عمر بن الخطّاب؛

[25] البَراء بن عازب الأنصاري⁽¹⁾

[26] رِفاعة بن رافع <الأنصاري>؛

[27] سَمَرة بن جُنْدُب؛

[28] سلمة بن الأكوع الأسلمي؛

[29] زید بن ثابت الأنصاري؛

[30] أبولیلی الأنصاري؛

[31] أبوقدامة الأنصاري؛

[32] سهل بن سعد الأنصاري؛

[33] عَدِيّ بن حاتِم الطائي؛

[34] ثابت بن یزید بن ودیعة⁽²⁾

ثابت بن یزید بن ودیعة به «ثابت بن ودیعة بن جزام» معروف است.

بنگرید به: الثقات لابن حبّان: 3/ 43؛ الكمال في أسماء الرجال: 1/ 200؛ تذهيب تهذيب الكمال: 2/ 92.

[35] كَعْب بن عُجْرة الأنصاري؛

[36] أبوالهیثم بن التَّیِّهان الأنصاري؛

[37] هاشم بن عتبة بن أبي وقّاص الزُّهْري؛

[38] المقداد بن عمرو الكندي؛

[39] عمر بن أبي سلمة؛

[40] عبداللّه بن عبدالأسد⁽¹⁾المخزومي؛

[41] عِمْران بن حُصین الخُزاعي؛

[42] بُریدة بن الحُصَیب الأسلمي⁽²⁾

[43] جَبَلة بن عمرو الأنصاري؛

[44] أبوهُریرة الدَّوسي؛

[45] أبوبَرْزة نَضْلة بن عُبید⁽³⁾الأسلمي؛

[46] أبوسعيد الخُدري؛

[47] جابر بن عبداللّه الأنصاري؛

[48] جَریر⁽⁴⁾بن عبداللّه؛

[49] (زيد بن عبدالله؛)

[50] زید بن أرقم الأنصاري؛

[51] أبورافع مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم؛

[52] أبوعمرة بن عمرو بن مُحَیْصِن الأنصاري⁽⁵⁾

[53] أنس بن مالك الأنصاري؛

[54] ناجیة بن عمرو الخُزاعي؛

[55] أبوزینب بن عوف الأنصاري؛

[56] یعلی بن مُرّة الثقفي؛

[57] سعید بن سعد بن عبادة الأنصاري؛

[58] حُذیفة بن أَسید أبوسَریحة الغِفاري؛

[59] عمرو بن الحَمِق الخزاعي؛

[60] زید بن حارثة الأنصاري؛

[61] (ثابت بن وديعة الأنصاري؛)

[62] مالك بن الحُوَیْرث؛

[63] أبوسلیمان جابر بن سَمُرة السوائي؛

[64] عبداللّه بن ثابت الأنصاري؛

[65] حُبْشي⁽¹⁾بن جُنادة السلولي؛

[66] ضُمَیرة الأسدي؛

[67] عُبید⁽²⁾بن عازب الأنصاري؛

[68] عبداللّه بن أبي أوفی الأسلمي؛

[69] زید بن شَراحیل الأنصاري؛

[70] عبداللّه بن بِشر⁽³⁾المازِني؛

[71] النعمان بن العَجْلان الأنصاري؛

[72] عبدالرحمن بن يعمر⁽¹⁾الدیلي⁽²⁾

[73] أبوالحَمْراء⁽³⁾خادم رسول اللّه صلّی الله علیه وآله وسلّم؛

[74] أبوفَضالة الأنصاري؛

[75] عطیّة بن بُسْر⁽⁴⁾المازِني؛

[76] عامر بن لیلی الغِفاري؛

[77] أبوالطُّفیل عامر بن واثلة الكِناني؛

[78] عبدالرحمن بن عبدربّ الأنصاري؛

[79] حسّان بن ثابت الأنصاري؛

[80] سعد بن جُنادة العَوْفي؛

[81] عامر بن عُمیر النُمیري⁽⁵⁾

[82] عبداللّه بن یامیل؛

[83] حَبّة بن جُوین العُرَني؛

[84] عُقْبة بن عامر الجُهَني؛

[85] أبوذؤیب الشاعر؛

[86] أبوشریح الخزاعي؛

[87] أبوجُحَیفة وَهْب بن عبداللّه السُّوائي⁽¹⁾

[88] أبوأُمامة الصُّديّ بن عَجْلان الباهلي؛

[89] عامر بن لیلی بن <ضَمْرة>؛

[90] جُندب بن سفیان العَلَقي⁽²⁾البَجَلي؛

[91] أُسامة بن زید بن حارثة الكلبي؛

[92] وَحْشي بن حَرْب؛

[93] قیس بن ثابت بن شَمّاس الأنصاري؛

[94] عبدالرحمن بن مُدْلِج⁽³⁾

[95] حبیب بن بُدَیل بن وَرْقاء الخُزاعي؛

[96] فاطمة بنت رسول اللّه صلّی الله علیه وآله وسلّم؛

[97] عائشة بنت أبي بكر؛

[98] أمّ سلمة أمّ المؤمنین؛

[99] أمّ هانئ بنت أبي طالب؛

[100] فاطمة بنت حمزة بن عبدالمطّلب؛

[101] أسماء بنت عُمَیس الخَثْعمیة.

ثمّ ذكر ابن عقدة ثمانیة وعشرین رجلاً من الصّحابة لم یذكرهم ولم یذكر أسماءهم أیضاً.»⁽¹⁾،⁽²⁾

علاوه بر این، تردیدی در انتساب کتاب الولایة به ابن عقده وجود ندارد. همان طور که خطیب بغدادی -به جزم- کتاب الولایة تألیف ابن عقده را از سماعات حسین بن هارون ضبّی دانسته است. [تاریخ بغداد: 8/ 141].

و ابن حجر عسقلانی این کتاب را در المعجم المفهرس [ص: 122] به سند از ابن عقده ذکر کرده و می گوید: «كتاب الموالاة لأبي العباس ابن عقدة: أخبرنا به أبوالعبّاس أحمد بن أبي بكر بن عبدالحميد المقدسي شفاهاً، أنبأنا إسحاق بن يحيى بن إسحاق الآمدي إجازةً إن لم يكن سماعاً، عن يوسف بن خليل الحافظ، أنبأنا أبوالمعمر محمّد بن حيدرة بن عمر الحسيني، أنبأنا الحافظ أبوالغنائم محمّد بن عليّ بن ميمون الكوفي، أنبأنا أبوالمثنّى دارم بن محمّد بن يزيد النهشلي، أنبأنا أبوحكيم محمّد بن إبراهيم بن السري التميمي، أنبأنا أبوالعبّاس أحمد ابن عقدة به».

از همین رو، علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه در ادامه به تفصیل صحّت انتساب این کتاب به ابن عقده را بر اساس منهج ابتکاری خود اثبات می کنند.

مذكورین كه قریب صد كس اند روایت كرده، و نیز⁽¹⁾

روایت كردن بیست و هشت دگر صحابه علاوه بر مذكورین این حدیث شریف را افاده نموده.

تصريح علماء اهل سنّت به تصنيف ابن عقده كتابی مستقل در جمع طرق حديث غدير

و اگر متعصّب عنیدی را وساوس ظلمانیه و هواجس نفسانیه در گیرد، و عدم تیسّر كتاب ابن عقده را در این بلاد غنیمت شمرده به انكار وجود اصل آن بر خیزد، اینک مُهر سكوت بر لبِ هرزه درای او زنم و تصریحات اعلام اهل سنّت متضمّن ذكر كتابش ذكر كنم.

ذكر مادحين عبدالحليم المعروف بابن تيميه

شیخ تقي الدین أبوالعبّاس أحمد بنعبدالحلیم بن عبدالسّلام بن عبداللّه ابن أبي القاسم بن تیمیة الحرّاني الحنبلي كه فضائل جلیله، و مناقب جمیله، و محامد زاهره، و مدایح فاخرۀ او بر ناظر معجم مختص⁽²⁾

شمس الدین أبي عبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي و طبقات الحفّاظ⁽³⁾

او، و فوات الوفیات⁽⁴⁾صلاح الدین محمد بن شاكر بن أحمد الكتبي، و تتمّة المختصر في أخبار البشر⁽⁵⁾تصنیف عمر

ابن مظفّر بن عمر بن محمّد بن أبي الفؤارس الوردي المعرّي الشافعي، و درر كامنه في أعیان المئة الثامنة⁽¹⁾تصنیف شیخ شهاب الدین أبي الفضل أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، و تاریخ⁽²⁾

شیخ بدرالدین محمود بن أحمد العیني الحنفي، و طبقات الحفّاظ⁽³⁾

شیخ جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي مختصر طبقات الحفّاظ ذهبی، و وافی بالوفیات⁽⁴⁾

تصنیف صلاح الدین خلیل بن أیبك الصفدي و غیر آن⁽⁵⁾ظاهر و باهر است.و یوسف بن یحیی بن أبي الفتح بن منصور الواسطي النحوي او را در رسالۀ خود كه در ردّ اهل حقّ نوشته به امام اعظم ملقّب می سازد.⁽⁶⁾

و صاحب نوافض هم او را به امام حافظ وصف می كند.⁽⁷⁾

و ابن القیّم در زاد المعاد جابجا به تحقیقات او تمسّک می سازد و به شیخ الإسلام ملقّب می نماید.⁽¹⁾

و عبدالوهّاب شعرانی در لواقح الأنوار از سیوطی ثبوت اجتهاد او را در احكام و حدیث نقل كرده.⁽²⁾

و خود مخاطب در بستان المحدّثین حكم به خیركی عقل به وسعت علم او می نماید.⁽³⁾

و فاضل معاصر در منتهی الكلام او را به شیخ الإسلام می ستاید، و بر افادات او در مقابلۀ اهل حقّ تشبّث می نماید⁽⁴⁾.

ذكر ابن تيميه كتاب ابن عقده متضمّن طرق حديث غدير

در منهاج السنة النبویة في ردّ كلام الشیعة والقدریة -كه آن را جواب منهاج الكرامة تصنیف علّامه حلّی أحلّه اللّه سلطان الكرامة وبوّأه دار السلامة به گمان ساخته- در ذكر حدیث غدیر گفته: «وقد صنّف أبوالعباس ابن عقدة مصنّفاً في جمع⁽⁵⁾طرقه.»⁽⁶⁾

ذكر مادحين أحمد بن علي المعروف بابن حجر العسقلاني

و شیخ أحمد بن علي بن محمّد بن محمّد بن علي بن أحمد الشهاب

أبوالفضل الكِناني العَسْقلاني المصري القاهري الشافعي المعروف بابن حجر كه جلائل فضائل و عوالی مناقب و غرر محامد و نفائس مآثر و محاسن مفاخر او از عقود فریده⁽¹⁾تصنیف شیخ تقي الدین أحمد بنعلي المقریزي المؤرّخ⁽²⁾، و توضیح المشتبه شرح المشتبه في المؤتلف والمختلف تصنیف شمس بن ناصرالدين الدمشقي⁽³⁾، و طبقات شعراء بدرالدین محمّد بن إبراهیم البَشْتَكي⁽⁴⁾القاهري⁽⁵⁾،و ذیل تقیید لمعرفة رواة السنن والأسانید تصنیف حافظ تقي الدین محمّد بن أحمد الحسیني الفاسي⁽⁶⁾، و ذیل تاریخ حلب المسمّی ب-: الدرّ المنتخب للقاضي علاءالدین أبي الحسن علي بن محمّد [بن] سعد الجِبْریني الشهیر بابن خطیب

الناصریة⁽¹⁾، و ذیل طبقات الحفّاظ تقي الدین محمّد بن محمّد أبي الخیر محمّد بن محمّد بن عبداللّه بن فهد الهاشمي المكّي⁽²⁾، و طبقات شافعیة قاضی قطب الدین محمّد بن محمّد الخیضري⁽³⁾، و ضوء لامع في أعیان القرن التاسع تصنیف شمس الدین محمّد بن عبدالرحمن السَّخاوي⁽⁴⁾، و طبقات الحفّاظ و حسن المحاضرة في أخبار مصر و القاهرة هر دو تصنیف شیخ جلال الدینعبدالرحمن ابن أبي بكر السیوطي⁽⁵⁾، و مدینة العلوم تصنیف اَزنیقی تلمیذ محمود بن محمّد بن قاضي زاده الرومي ابن بنت علي بن محمّد القوشجي صاحب شرح تجرید⁽⁶⁾، و بستان المحدّثین تصنیف خود ملازمان مخاطب⁽⁷⁾، و مفتاح كنز درایة روایة المجموع من درر المجلّد المسموع⁽⁸⁾و غیر آن⁽⁹⁾لامع و ساطع است.

و أحمد بن محمّد بن أحمد بن علي النَّخْلي -كه از مشایخ اجازۀ مخاطب است- در رسالۀ اسانید خود او را به شیخ مشایخ اسلام و سیّد علماء اَعلام و مرجع محقّقین و سند مدقّقین، البالغ في التحقیق أقصی غایة بلا نزاع و أمیر المؤمنین في الحدیث بلا دفاع ستوده.⁽¹⁾

و فاضل معاصر در منتهى الكلام بر تحقیقاتاو می نازد⁽²⁾، و تبحّر او را در فنّ حدیث شریف مسلّم الثبوت می داند.

ذكر ابن حجر در فتح الباري شرح صحيح بخاري كتاب ابن عقده را که در آن استیعاب طرق حدیث غدیر نموده و نصّ بر کثرت طرق آن و صحّت و حسن اسانید آن

در فتح الباری شرح صحیح بخاری كه حسب افادۀ مخاطب در بستان المحدّثین به جهت كثرت شهرت و كثرت نقل و اعتماد بر آن حكم متن یعنی صحیح بخاری حاصل شده⁽³⁾، در مناقب جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام

می فرماید:

«وأمّا حدیث: مَن كنت مولاه فعليّ مولاه، (فقد) أخرجه الترمذي والنّسائي، و هو كثیر الطرق جدّاً، وقد استوعبها ابن عقدة في كتاب مفرد وكثیر مِن أسانیدها صحاح وحسان.»⁽¹⁾

از این عبارت ظاهر است كه حدیث ”من كنت مولاه فعليّ مولاه“ كثیر الطرق است به نهایت، و به تحقیق كه استیعاب كرده است آن طرق راابن عقدة در كتابی مفرد و بسیاری از اسانید این طریق ها صحاح و حسان⁽²⁾

هر یک از حدیث صحیح و حسن در مقام احتجاج مقبول هستند.

بنگرید به: نزهة النظر في توضیح نخبة الفکر: 58 و 65.

و افادۀ ابن حجر را كه متضمّن ذكر كتاب ابن عقده مستوعب طرق حدیث غدیر، و تصحیح و تحسین بسیاری از این طرق می باشد دیگر اكابرِ اعاظم و اجلّۀ اماثل اهل سنّت در كتب دینیّۀ خود ذكر فرموده اند.

مادحين نورالدين عليّ بن عبدالله السَّمهودي صاحب جواهر العقدين

علي بن عبداللّه بن أحمد [بن] أبي الحسن عليّ بن عیسی بن محمّد بن

عیسی، نورالدین، أبوالحسن ابن الجمال الحسیني السَّمهودي كه جلالت مقام و شرف منزلت و عظمت شأن و رفعت مرتبت او از ضوء لامع في أعیان القرن التاسع تصنیف شمس الدین محمّد بن عبدالرحمن السَّخاوي⁽¹⁾،

و عجالة الراكب وبلغة الطالب⁽²⁾تصنیف عبدالغفّار بن إبراهیم العلوي العَكّي العدناني الشافعي كه نسخۀ صحیحۀ آن در خزانۀكتب حرم محترم مكۀ معظّمه زاد اللّه شرفاً از نظر فقیر گذشته، و به توفیقات ربّانی اتفاق انتخاب هم از آن افتاده⁽³⁾

ما به تصویر نسخۀ حرم مکّی که ظاهراً علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه از آن استفاده کرده اند، دست یافتیم. و این تخریج بر اساس همان نسخه است.

واضح و لائح است.

و مصطفی بن عبداللّه القسطنطیني المشهور ب-: حاجي خلیفة والكاتب الچلبي الإستنبولي در كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون ذكر مصنّفات عدیدۀ او نموده⁽¹⁾.

و علماء مشهورین و ثقات معتمدین سنّیه در اسفار دینیّه خود نقل ها از او آورده اند.چناچه شرف الدین أبوالقاسم بن عبدالعلیم القرشي الحنفي در كتاب قلائد عقود الدرر والعقیان في مناقب الإمام أبي حنیفة النعمان⁽²⁾، و عبدالرحیم⁽³⁾

السمهودي در كتاب الإشراف في فضل الأشراف⁽⁴⁾، و رضي الدین بن محمّد بن علي ابن حیدر الشافعي در تنضید العقود السنّیة بتمهید الدولة الحسینیة⁽⁵⁾،و محمّد بن عبدالرسول البرزنجي الكردي در نواقض الروافض⁽⁶⁾، و شیخ ابراهیم بن حسن كردی در رساله اذكار و اوراد كه شاه ولی اللّه والد ماجد مخاطب آن را در رساله انتباه في سلاسل أولیاء اللّه وارد كرده⁽⁷⁾، و شیخ عبدالحقّ دهلوی در جذب القلوب إلی دیار

المحبوب⁽¹⁾و رجال مشكاة⁽²⁾، و محمود بن محمّد بن علي الشیخاني القادري المدني در صراط سويّ في مناقب آل النبي⁽³⁾، ومیرزا محمّد بن معتمد خان بدخشانی در كتاب مفتاح النجا في مناقب آل العبا از او نقل می كنند⁽⁴⁾.

و فاضل رشید -كه ارشد تلامذۀ مخاطب وحید است- در إیضاح لطافة المقال تصریح فرموده به آنكه او از عظمای اهل سنّت است⁽⁵⁾.

و فاضل معاصر هم در منتهی الكلام⁽⁶⁾و إزالة الغین⁽⁷⁾

تمسّک به افادات او جسته و به كمال بشاشت و ابتهاج روایات او به مقابلۀ اهل حقّ ذكر كرده، و در إزالة الغین تصریح كرده به آنكه او از جهابذۀ ثقات است.

نقل سید سمهودی در جواهر العقدین تصریح ابن حجر را به کثرت طرق حدیث غدیر و استيعاب ابن عقدة آن را در كتاب مفرد

در كتاب جواهر العقدین في فضل الشرفین شرف العلم الجليّ والنسب العليّ -كه فاضل رشید در ایضاح نهایت مباهات و افتخار بر آن و امثال آن دارد و

از دلائل ولای اهل نحلۀ خود با اهل بیت علیهم السّلام و براهین سلب انحراف از این حضرات می پندارد- گفته:

«قال الحافظ ابن حجر: حدیث من كنت مولاه فعليّ مولاه، أخرجه الترمذي والنّسائي، وهو كثیر الطرق جدّاً، وقد استوعبها ابن عقدة في كتابمفرد، وكثیر من أسانیدها صحاح وحسان.»⁽¹⁾

نقل عبدالرؤوف مناوى در شرح جامع صغير قول ابن حجر را دربارۀ كتاب ابن عقده

و عبدالرؤوف بن تاج العارفین بن علي بن زین العابدین الملقّب زین الدین الحَدادي ثمّ المُناوي الشافعي هم تصریحِ ابن حجر عسقلانی را به كثرت طرق حدیث غدیر و استیعاب ابن عقده آن را در كتاب مفرد، نقل كرده؛ چنانچه در فیض القدیر شرح جامع الصغیر -كه در كشف الظنون⁽²⁾ذكر آن فرموده- به شرح حدیث: من كنت مولاه فعليّ مولاه، -علی ما نقل⁽³⁾

علّامه در سفر نامۀ خود به نام أسفار الأنوار می نویسند:

«أتيتُ قبّة الكتب، فرأيت من كتاب حلية الأولياء نسخة حسنة الخطّ، واستخرجت منها وانتخبت أحاديث عديدة في فضل عليّ عليه السّلام، واستكتبت أوّل كتاب البرق اليماني نحو ورقة حيث كانت النسخة التي أرسلها إليَّ تملهين صاحب ناقصة من الأوّل، وقد رأيت قبل ذلك في التاريخ الحادي عشر يوم الأربعاء هناك كتاب عارضة الأحوذي لابن العربي، وتميیز الطيّب من الخبيث، وكتاب العقد الثمین للفاسي، وانتخبت من هذه الكتب أشياء، وقد أكثرت بعد ذلك الحضور في قبّة الكتب الموقوفة في الحرم حتّى ما فاتني إلّا أيّام التعطيل، فرأيت فيها بعد ذلك فيض القدير للمُناوي، وتفسير الخازن، وانتصار الفقير السالك لترجيح مذهب مالك، والخيرات الحسان في مناقب نعمان، وأسماء رجال المشكاة، ومنتخب الأسانيد للجعفري، ورسالة تسامح النخلي وهي في مجموعة فيها كثير إجازات علماء هذه الدّيار، وكتاب الرّوح لابن القيّم، وتاريخ النويري، وتاريخ القريري، وخطط المقريزي، وقد انتخبت من أكثر هذه الكتب أشياء. وإن وفّق اللّه تعالى المنعام للالتزام، سأرى غير ذلك من الكتب، وأستخرج منها أشياء.»

صاحب النزهة قدّس اللّه نفسه

وطیّب رمسه⁽¹⁾في منتخباته- گفته:

«قال ابن حجر: حدیثٌ كثیرُ الطرق جدّاً، استوعبها ابن عقدة في كتاب مفرد، منها صحاح ومنها حسان.»⁽²⁾

اثبات جلالت شأن عبدالرؤوف مناوى

و مخفی نماند كه عبدالرؤوف مُناوی از اجلّۀ اعیان و مهره رفیع الشأن است، و طول باع و علوّ كعب او در علوم دینیّه معروف و مشهور، چنانچه از مطالعۀ خلاصة

الأثر في أعیان القرن الحادي عشر تصنیف محمّد بن فضل اللّه المُحبّي ظاهر است⁽¹⁾،كه او امام كبیر و حجّت ثبت و قدوه، صاحب تصانیف سائره، و اجلّ اهل عصر خود به غیر ارتیاب، و امام فاضل، و زاهد عابد، و قانت و خاشع للّه، و كثیر النفع، و متقرّب به حسن عمل، و مثابر علی التسبیح و الأذكار، و صابر و صادق بوده، و جمع كرده ازعلوم و معارف -با وصف اختلاف انواع و تباین اقسام آن- آنچه مجتمع نشده در كسی از معاصرین او.

و جاراللّه أبومهدي عیسی بن محمّد الثعالبي الجعفري الهاشمي المالكي المغربي الشاذلي او را در كتاب اسانید خود به ”شیخ شیوخنا“ تعبیر می نماید.⁽²⁾

و محمّد بن الشیخ علي بن الشیخ منصور الشنواني در كتاب الدرر السَّنیّة فیما علا من الأسانید الشنوانیة او را به علّامه وصف نموده، و تصریح كرده كه برای او مصنّفات عدیدۀ شهیره است، و قلم او سیّال است و به سوی مؤلّفات او شدّ رحال كرده می شود.⁽³⁾

و تاج الدین دهّان در كفایة المتطلّع او را به وصف علّامه ستوده.⁽⁴⁾

و به تصریح خود شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث شرح او بر جامع صغیر برای اكثر احادیث كفایت می كند.⁽⁵⁾

و فاضل رشید در غرّة الراشدین از شرح او فیض القدیر نقل می كند و احتجاج به آن می نماید.⁽¹⁾

و فاضل معاصر در إزالة الغین این نقل راوارد می كند و تمسّک به آن می نماید.⁽²⁾

ذكر ابن حجر عسقلانى كتاب ابن عقده را در إصابة في تمييز الصّحابة به مقامات عديده

و ابن حجر عسقلانی در إصابة في تمییز الصحابة هم در مقامات عدیده ذكر كتاب ابن عقده نموده و تمسّک در اثبات صحابیّت چند صحابه به روایت ابن عقده در این كتاب كرده، در اصابه می گوید:

«عبداللّه بن یامیل -آخره لام- رأیته مجوَّداً بخطّ الصَّریفیني. ذكره <أبو>العبّاس ابن عقدة في جمع طرق حدیث: مَن كنت مولاه فعليٌ مولاه. أخرج بسندٍ له إلی إبراهیم ابن محمّد -أظنّه ابن أبي یحیی- عن جعفر بن محمّد، عن أبیه، وأیمن بن نابل -بنون وموحّدة- عن عبداللّه بن یامیل قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: من كنت مولاه، الحدیث.

واستدركه أبوموسى.»⁽³⁾

و نیز در اصابه گفته:

«عبدالرحمن بن مُدْلِج. ذكره أبوالعبّاس ابن عقدة في كتاب الموالاة. وأخرج من طریق موسی بن النضر⁽¹⁾بن الربیع الحمصي، حدّثني سعد بن طالب أبوغَیلان، حدّثني أبوإسحاق، حدّثني من لا أحصی: أنّ علیّاً أنشد⁽²⁾الناس في الرَّحْبة: مَن سمع قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه؟ فقام نفرٌ، منهم: عبدالرحمن ابن مدلج، فشهدوا أنّهم سمعوا إذ ذاك من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم.

وأخرجه ابن شاهین عن ابن عقدة، واستدركه أبوموسی.»⁽³⁾

و نیز در اصابه گفته:«أبوقدامة الأنصاري. ذكره أبوالعبّاس ابن عقدة في كتاب الموالاة الذي جمع فیه طرق حدیث: مَن كنت مولاه فعليٌّ مولاه. فأخرج فیه مِن طریق محمّد بن كثیر، عن فِطْر عن أبي الطُّفیل، قال: كنّا عند عليّ فقال: أَنشد اللّه مَن شهد یوم غدیر خمّ؟ فقام سبعة عشر رجلاً منهم أبوقدامة الأنصاري، فشهدوا أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قال ذلك.

واستدركه أبوموسی. وسیأتي في الذي بعده ما یؤخذ منه اسم أبیه وتمام نسبه.»⁽⁴⁾

و نورالدین سمهودی هم ذكر كتاب ابن عقده در دیگر مقامات⁽⁵⁾

نموده، و نقل روایات عدیده از آن كرده كما ستطّلع علیه إن شاء اللّه تعالی عن قریب⁽⁶⁾.

ذكر محمود بن محمّد القادري المدني كتاب ابن عقده را در صراط سوي في مناقب آل النبي

و محمود بن محمّد بن علي الشیخاني القادري المدني -كه تعصّب و تصلّب او از كتابش ظاهر- نیز ذكر كتاب ابن عقده نموده است.چنانچه در⁽¹⁾

قلت: انتقلوا إلى البهتان العظيم بوقاحةٍ وقباحة، ومَن علم حال عليّ وشجاعته عَلِم أنّ التقية لا تمرّ ببال واحد من قريش، فكيف بعليّ أسد الله وسيفه؟!».

كتاب صراط سويّ في مناقب آل النبي⁽²⁾كه اصل نسخۀ آن مصحّح به خطّ مصنّف پیش این خاكسار حاضر است، بعد ذكر بعض طرق حدیث غدیر گفته:

«وقد استوعب طرق الأحادیث المذكورة وغیرها ابنُ عقدة في كتابٍ مفرد، وذكر أیضاً بعضها الشیخ نورالدین السیّد الجلیل عليّ بن جمال الدین عبداللّه بن أحمد الحسیني السمهودي الشافعي في كتابه المسمّی أنجح المساعي في ردّ شبهة الداعي.»⁽³⁾

ذكر جلالت شأن ميرزا محمّد بن معتمدخان

و میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی كه از اجلّۀ مشهورین این دیار و اعاظم

معتمدین كبار است، و فاضل رشید در إیضاح لطافة المقال⁽¹⁾تصریح فرموده است به آنكه او از عظمای اهل سنّت است، و بر كتاب او مثل دیگر كتب ائمّۀ سُنّیه نازش و افتخار و مباهات دارد، و آن را دلیل ولای سنّیه با اهل بیت علیهم السّلام و عدم انحراف از این حضرات می پندارد، و او را قرین اساطین و اركان مذهب خود ذكر می كند.

و نیز در ایضاح به مقامات عدیده احتجاج و استدلال به افادات او می كند.

و فاضل معاصر در إزالة الغین او را در جملۀ علماء سنیّه كه لعن یزید می كنند ذكر كرده.⁽²⁾

ذكر كتاب ابن عقده و كثرت و صحّت طرق حديث غدير از مفتاح النجا تصنيف ميرزا محمّد بن معتمدخان بدخشى

در كتاب مفتاح النجا في مناقب آل العبا -كه به عنایات ربانیّه دو نسخۀ آن كه یكی از آن نوشتۀ عصر مصنّف است و یكی از آن مستكتب فقیر از نسخۀ عتیقه پیش نظر قاصر حاضر است- بعد ذكر بعض طرق حدیث غدیر گفته:

«<أقول:> هذا حدیثٌ صحیح مشهور، نَصّ الحافظ أبوعبداللّه محمّد بن أحمد ابن عثمان الذَّهبي التّركماني الفارقي ثمّ الدمشقيّ علی كثیرٍ من طرقه بالصحّة، وهو كثیر الطرق جدّاً، وقد استوعبها الحافظ أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الكوفي المعروف بابن عقدة في كتاب مفرد.»⁽³⁾

از این عبارت ظاهر است كه حدیث غدیر حدیث صحیح و مشهور است، و ذهبی تنصیص كرده است بر بسیاری از طرق آن به صحّت، و آن بهنهایت كثیر الطرق است كه استیعاب كرده است آن طرق را حافظ ابن عقده در كتاب مفرد.

ذكر كتاب ابن عقده از نزل الأبرار ميرزا محمّد بن معتمدخان

و نیز میرزا محمّد بن معتمدخان ذكر كتاب ابن عقده و كثرت طرق این حدیث شریف و نصّ ذهبی بر صحّت بسیاری از آن در كتاب نزل الأبرار بما صحّ من مناقب أهل البیت الأطهار نموده است، چنانچه در عبارتی كه در ما بعد إن شاء اللّه تعالی مذكور خواهد شد گفته:

«فإنّ الحدیث كثیر الطرق جدّاً، وقد استوعبها ابن عقدة في كتاب مفرد، وقد نصّ الذهبيّ علی كثیرٍ من طرقه⁽¹⁾بالصحّة بالجملة.»⁽²⁾

هر گاه تصریحات و تنصیصات اكابر ائمۀ عالی درجات به تصنیف ابن عقده كتابی خاصّ و مستقل در استیعاب طرق حدیث غدیر شنیدی، و نقل ایشان از این كتاب دریافتی، در وجود و تحقّق آن و صدق دعوی اَعلام اهل حقّ شكر اللّه مساعیهم الجمیلة وأقرّ عیونهم بالمثوبات الجلیلة، هیچ متعصّب معاند و لجوج جاحد هم ارتیابی نتواند كرد.

آری محتمل است كه به مفاد الغریق یتشبّث بكلّ حشیش به چارۀ بی چارگی -كه قدح و جرح اساطین ملّت و مذهب خود است- دست بزند، و اساس فضل و

جلالت اسلاف خود بر كند.

نصرالله كابلى در ابن عقده قدح كرده و نقل را از او كيد و تخديع دانسته

مگر نمی بینی كه ابونصر محمّد نصراللّه بن خواجه محمّد سمیع بن خواجه محمّد باقی كابلی به مزید وقاحت و جسارت نقل اهل حقّ را از كتاب ابن عقده از مكاید شمار كرده، اساطین نحاریر و مشایخ مشاهیر خود را كما ینبغي رسوا نموده است؟! چنانچه در كتاب صواقع موبقه در مطلب سادس كه در آن تعدید مكاید نموده است گفته:

«التاسع والتسعون: نقل ما یؤیّد مذهبهم⁽¹⁾عن كتاب رجلٍ يتخیّل⁽²⁾أنّه من أهل السنّة ولیس منهم، كابن عقدة، كان جارودیّاً رافضیّاً؛ فإنّه ربما ینخدع منه كلّ ذي رأي غبین ویمیل إلی مذهبهم أو یلعب به الشكوك.»⁽³⁾

اتّباع شاه صاحب نصرالله كابلى را در قدح نمودن ابن عقده

و مخاطب فهیم نیز حسب دستور قدیم و دَیْدَن غیر مستقیم خود پی سپر تقلید كابلی گردیده، نقل را از ابن عقده عین مكیدت دانسته بلكه به مفاد زاد في الطنبور نغمة به محض تقلید راضی نشده، بر كابلی هم مزیدی نموده، همراهِ ابن عقده ابن قتیبه و اخطب خوارزم را هم ذكر كرده، چنانچه در باب دوم این كتاب یعنی تحفه گفته:

«كید هشتاد و یكم: آنكه بعضی روایات موافق مذهب خود از كتاب مردینقل كنند كه در خیال مردم از اهل سنّت می نماید، حال آنكه في الواقع چنین نیست. چنانچه ابن عقده كه جارودی رافضی بود، و ابن قتیبه كه شیعی غلیظ بود، و اخطب خوارزم كه زیدی غالی بود.» انتهی⁽¹⁾.

[ردّ جرح كابلى و شاه صاحب در نقل از ابن عقده]

محتجب نماند كه ابن عقده از قدمای ثقات محدّثین، و اكابر اثبات معتمدین، و اجلۀ مشاهیر معتبرین، و اعاظم اسلاف مبجّلین این حضرات است. و ائمۀ محقّقین و اساطین دین اینها از او جابجا در اسفار دینیۀ خود نقل می كنند، چنانچه نمونۀ آن دریافتی.

مگر نشنیدی كه ابن حجر عسقلانی در كتاب الإصابة در اثبات صحابیّت چند كس از صحابه متشبّث به روایت ابن عقده گردیده و به محض ذكر ابن عقده اینها را در صحابه داخل ساخته. وناهیك به دلیلاً زاهراً علی اعتماده واعتباره، وبرهاناً باهراً علی جلاء شرفه وفخاره.

و از ملاحظۀ دیگر كتب حدیث و شروح حدیث و كتب درایت و رجال تصنیف محقّقین با كمال، صدق دعوی فقیر زیاده واضح و مستنیر است.

جمال الدين يوسف مزّى در تهذيب الكمال قول ابن عقده را نقل كرده

حافظ جمال الدین یوسف بن زكيّ الدین بن عبدالرحمن بن یوسف

القُضاعي الحلبي المِزّي در كتاب تهذیب الكمال في أسماء الرجال به ترجمۀأحمد ابن محمّد بن نَِیزك بن حبیب أبوجعفر البغدادي بعد از ذكر كسانی كه از ایشان ابوجعفر روایت كرده و كسانی كه از او روایت می كنند گفته:

«قال أبوالعبّاس ابن عقدة: في أمره نظرٌ. نزل بغداد ومات بها. وقال أبوبكر الخطیب: بلغني أنّه مات (في) سنة ثمان وأربعین ومئتین.»⁽¹⁾انتهی نقلاً عن قطعة اشتریتها في الحُدیدة لمّا حللتها حین قُفولي من الحجّ⁽²⁾

• دلائل النبوة: ابونعیم اصفهانی؛

• الروض الباسم في الذبّ عن سنّة أبي القاسم: علي بن محمّد بن أبي القاسم؛ نسخۀ عتیقه مصحّحه، کتابت 856؛

• ألف باء: یوسف بن محمّد البلوي؛

• أسباب النزول: أبوالحسن الواحدي؛

• جزئی از تهذيب الکمال: يوسف بن عبدالرحمن المزّي؛ نسخۀ نفیس، کتابت شده از نسخۀ اصل و قرائت شده بر مصنّف، خریداری شده در 8 محرم 1283؛

• المنمّق في أخبار قریش: محمّد بن حبیب البغدادي؛ تنها نسخۀ موجود در جهان.

نقل ذهبى در تذهيب التهذيب قول ابن عقده را

و شمس الدین ابوعبداللّه محمّد بن احمد ذهبی در كتاب تذهیب التهذیب -كه نسخۀ نهایت عتیق آن نزد این خاكسار موجود است⁽³⁾-

گفته:

«أحمد بن محمّد بن نیزك بن حبیب، أبوجعفر، البغدادي، المعروف بالطوسي.

عن: أبي أسامة، وروح بن عبادة، وأسود بن عامر شاذان وطبقتهم.

عنه: ت⁽¹⁾، وإبراهیم (الحربي)، وأبوبكر بن أبي عاصم، ومحمّد بن هارون الحضرمي، وابن صاعد، وجماعة.

قال ابن عقدة: في أمره نظر. قال الخطیب: مات سنة 248⁽²⁾.»⁽³⁾

نقل ابن حجر در تهذيب التهذيب قول ابن عقده را

و علّامه شهاب الدین أحمد بن علي بن محمّد المعروف بابن حجر عسقلانی در كتاب تهذیب التهذیب -كه دو نسخۀ آن به خطّ عرب پیش نظر فقیر است- گفته:

«أحمد بن محمّد بن نَیْزَك بن حبیب البغدادي، أبوجعفر، المعروف بالطوسي.

روی عن: أسود بن عامر شاذان، ومحمّد بن بَكّار، وأبي أحمد الزّهري، ویزید بن هارون، وغیرهم.

وعنه: الترمذي، وإبراهیم الحربي، وابن أبي عاصم، وابن صاعد، وغیرهم.

قال ابن عقدة: في أمره نظر. وقال الخطیب: بلغني أنّه مات في سنة248. قلت: وذكره ابن حِبّان في الثقات.»⁽¹⁾

نقل ذهبى در عبر قول ابن عقده را

و نیز شمس الدین أبوعبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي در كتاب عبر في خبر من غبر در وقایع سنة ثلاث وخمسین وثلاث مئة گفته:

«وفیها: أبوإسحاق بن حمزة الحافظ، وهو: إبراهیم بن محمّد بن حمزة بن عمارة بأصبهان في رمضان، وهو في عشر الثمانین. قال أبونعیم: لم یر بعد عبداللّه بن مندة الحافظ أحفظ منه. وقال ابن عقدة: قلّ مَن رأیت مثله.»⁽²⁾

[نقل سيوطی در طبقات الحفّاظ قول ابن عقده را]

و علّامه أبوالفضل جلال الدین عبدالرحمن بن الكمال أبي بكر محمّد السیوطي در طبقات الحفّاظ گفته:

«أبوإسحاق بن حمزة: الحافظ الثبت الكبیر، إبراهیم بن محمّد بن حمزة بن عمارة الأصبهاني، أحد الأعلام. قال ابن مندة: لم أر أحفظ منه. وكذا قال ابن عقدة.»⁽³⁾

نقل نووى در تقريب و سيوطى در تدريب مذهب ابن عقده را و قرين ساختن او به دارقطنى

و نیز شیخ جلال الدین السیوطي در تدریب الراوي في شرح تقریب النواوي

در بیان اقسام تحمّل حدیث گفته:

«السابع: إجازة المجاز، كأجزتك مجازاتي أو جمیع ما أجیز لي روایته.فمنعه بعض مَن لا یعتدّ به، وهو الحافظ أبوالبركات⁽¹⁾،⁽²⁾عبدالوهاب بن المبارك الأنماطي⁽³⁾شیخ ابن الجوزي، وصنّف في ذلك جزءً؛ لأنّ الإجازة ضعیفة فیقوی الضعیف باجتماع إجازتین.

والصحیح الذي علیه العمل: جوازه، وبه قطع الحفّاظ أبوالحسن الدارقطني، وأبوالعبّاس ابن عقدة <الكوفي -بضمّ العین المهملة وبعدها قاف->، وأبونعیم الأصبهاني، وأبوالفتح نصر المقدسي، وقبله⁽⁴⁾الحاكم، وادّعی ابن طاهر الاتّفاق علیه.»⁽⁵⁾

[تصحيح و تحسين روايت ابن عقده]

و علاوه بر این همه دانستی كه علّامه متبحّر ابن حجر عسقلانی -كه او را به مزید جسارت أمیر المؤمنین في الحدیث لقب داده اند⁽⁶⁾- طرق حدیث غدیر را كه

ابن عقده ذكر كرده به صحّت و حسن وصف كرده است⁽¹⁾.

و این حكمِ ابن حجر را سیّد سَمهودی و مُناوی هم نقل كرده اند⁽²⁾.پس هر گاه شطری از طرق ابن عقده موصوف به صحّت باشد، وثوق و اعتماد و جلالت و عظمت ابن عقده و جامعیّت او شرط صحّت روایت را كالشمس في رابعة النهار هویدا گردید و توهّم قدح و جرح او از هم پاشید.

و نیز هرگاه صحّت و حسن بسیاری از طرق ابن عقده حسب افادت این حضرات محقّق شد، مطلوب اهل حقّ بلا كلفت حاصل است، و شبهات جاحدین و كائدین زائل، خواه ابن عقده را ثقة و معتبر و جلیل المفاخر دانند، خواه او را مقدوح و بی دین و كافر.

ذكر مادحين و موثّقين ابن عقده

و این همه یكسو گذاشته، لختی رو به كتب رجال و تحقیقات ائمّۀ با كمال باید آورد و باید دریافت كه اینها چه كلمات در مدح و تعظیم و تبجیل و اطرا و ثنای ابن عقده گفته اند، و چها دُرر غرر فضائل و محامد او به مِثقب بیان سفته!

ذكر مادحين أبوسعيد عبدالكريم التميمي السمعاني

أبوسعد عبدالكریم بن أبي بكر محمّد بن أبي المظفّر منصور بن محمّد بن التمیمي السَّمعاني المَرْوزي الفقیه الشافعي كه از نحارير حفّاظ متقنین و مشاهیر حذّاق منقّدین، و جهابذه مُفلِقین، و عمده اساطین، و اعاظم مجتهدین و اكابر

اعیان دین متسنّنین است، و درر غرر مناقب باهره، و جواهر زواهر محامد فاخره، و غوالی لآلی مدایح عالیه، و جلائل فضائل سامیه وی از وفیات الأعیان في أنباء أبناء الزمان للقاضي شمس الدین أبي العباسأحمد بن محمّد المعروف بابن خلّكان البرمكي الإربلي الشافعي⁽¹⁾،و عبر في خبر من غبر⁽²⁾، و طبقات الحفّاظ⁽³⁾تصنیف شمس الدین أبوعبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي، و مرآة الجنان وعبرة الیقظان في معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان وتقلّب أحوال الإنسان لأبي محمّد عبداللّه بن أسعد الیافعي الیمني⁽⁴⁾، و طبقات فقهاء شافعیه قاضی تقي الدین أبوبكر بن شهاب الدین أبي العباس أحمد المعروف بابن قاضي شهبة ابن الشیخ الإمام العلّامة شیخ الإسلام شمس الدین أبي عبداللّه محمّد الأسدي الشافعي⁽⁵⁾، و تتمّة المختصر في أخبار البشر تصنیف زین الدین عمر بن المظفّر المعروف بابن الوردي⁽⁶⁾، و طبقات الحفّاظ جلال الدین السیوطي⁽⁷⁾، و مدینة العلوم ازنیقی⁽⁸⁾و غیر آن⁽⁹⁾ظاهر و واضح است.

ترجمه ابن عقده از انساب سمعانى

در كتاب انساب -كه به عنایت ربّ الأرباب سه نسخۀ كامله آن پیش نظر اقلّ الطلاب حاضر- گفته:

«العُقَدي⁽¹⁾: بضمّ العین المهملة وفتح القاف وآخرها الدال المهملة. هذه النسبة إلی عقدة، هو لقب والد أبي العبّاس ابن عقدة الحافظ. وإنّما لُقّب بذلك لعلمه <ب-:> التصریف والنحو، وكان یورّق بالكوفة ویعلّم القرآن والأدب.

وأبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعید بن عبدالرحمن بن إبراهیم بن زیاد بن عبداللّه بن عجلان العقدي الكوفي، المعروف بابن عُقدة الحافظ من أهل الكوفة.

وزیاد: هو مولی عبدالواحد بن عیسی بن موسی الهاشمي عتاقة.

وجدّه عجلان: هو مولی عبدالرحمن (بن سعيد) بن قیس الهمداني.

كان حافظاً، متقناً، مكثراً، عالماً، جمع التراجم والأبواب والمشیخة، وأكثر الروایة وانتشر حدیثه.

سمع: أحمد بن عبدالحمید الحارثي، وعبداللّه بن أُسامة الكلبي⁽²⁾، والحسن بن عليّ بن عفّان العامري، وعبداللّه بن أبي مسرّة المكّي⁽³⁾، ومحمّد بن عبیداللّه (ابن)

المنادي، والحسن بن مكرّم، وأحمد بن أبي خیثمة، وعبدالله بن روح المدائني⁽¹⁾، وغیرهم.

روی عنه الأكابر من الحفّاظ، مثل: أبي بكر محمّد بن عمر (ابن) الجِعابي⁽²⁾،

وأبي القاسم سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطبراني، وأبي نعیم عبداللّهبن عَدي الجرجاني، وأبي الحسین محمّد بن المظفّر البغدادي، وأبي الحسن عليّ بن عمر الدارقطني، وأبي حفص عمر بن أحمد بن شاهین، وعبداللّه بن موسی الهاشمي، وأبي بكر محمّد بن إبراهیم ابن المقرئ، وأبي حفص عمر بن إبراهیم الكَتّاني⁽³⁾،

وخلق یطول ذكرهم.

وحكی أبوأحمد الحافظ النیسابوريّ قال⁽⁴⁾: قال لي أبوالعبّاس ابن عقدة: دخل البَرْدیجي⁽⁵⁾

الكوفة⁽⁶⁾، فزعم أنّه أحفظ منّي، فقلت: لا تطول تقدم إلی دكّان ورّاق وتضع القَبّان⁽⁷⁾

وتزن من الكتب ما شئت ثمّ تلقی علینا فنذكره⁽⁸⁾، فبقي⁽⁹⁾.

وكان الدارقطني یقول: أجمع أهل الكوفة أنّه لم یر من زمن عبداللّه بن مسعود إلی زمن أبي العبّاس ابن عقدة أحفظ منه.

وقال أبوالطیّب بن هَرْثَمة: كنّا بحضرة (أبي العبّاس) ابن عقدة (الكوفي) المحدّث ونكتب عنه وفي المجلس رجلٌ هاشميّ إلی جانبه، فجری حدیث حفّاظ الحدیث، فقال أبوالعبّاس: أنا أُجیب في ثلاث مئة ألف حدیث من حدیث أهل بیت هذا سوی غیرهم، وضرب بیده علی الهاشمي.

ولد في سنة تسع⁽¹⁾وأربعین ومئتین لیلة النصف من المحرّم. ومات (فيذي القعدة) سنة اثنتین وثلاثین وثلاث مئة.»⁽²⁾

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده حافظ متقن و عالم مكثر بوده، و تراجم و ابواب و مشیخه را جمع كرده، و اكثار روایت نموده، و حدیث او منتشر گردیده، و از اساطین و اركان ملّت و مذهب سُنّیه مثل احمد بن عبدالحمید حارثی، و عبداللّه بن اُسامه كلبی، و حسن بن علی بن عفّان عامری، و عبداللّه بن ابی مسرّة مكی⁽³⁾، و محمّد بن عبداللّه [بن] منادی، و حسن بن مكرّم، و احمد بن ابی خیثمة، و عبدالله بن روح مدائنی⁽⁴⁾، و غیر ایشان سماع حدیث كرده.

و اكابر حفّاظ سُنّیه كه ملاذ و مرجع اسلاف و اخلاف اینها اند مثل: ابوبكر

محمّد بن عمر الجعابی، و ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایّوب طبرانی، و ابواحمد عبداللّه بن عدی الجرجانی، و ابوالحسین محمّد بن مظفّر بغدادی، و ابوالحسن علیّ بن عمر دارقطنی، و ابوحفص عمر بن احمد بن شاهین، و عبداللّه بن موسی هاشمی، و ابوبكر محمّد بن ابراهیم المقرى، و ابوحفص عمر بن ابراهیم الكتّانی، و غیر ایشانْ خلق بسیار كه ذكر ایشان طول می كشد روایت احادیث نبویّه از او نموده، و اخذ علم دین از او كرده اند.

و دارقطنی ارشاد كرده كه اجماع كرده اند اهل كوفه بر آنكه دیده نشده از زمان عبداللّه بن مسعود تا زمان ابوالعبّاس بن عقده حافظ تری از او، یعنی ابن عقده.

و حفظ و اتقان و علوّ مقام او در این فنّ جلیل الشأن به مرتبه رسیده كه خودش اظهار كرده كه او جواب می دهد در سه لک⁽¹⁾حدیث از احادیث اهل بیت، سوای احادیث دیگران.

سبحان اللّه همچو حافظی جلیل القدر عظیم الشأن را كه موصوف است به كمال حفظ و اتقان، و علم حدیث را از اعاظم ائمۀ دین فرا گرفته، و جمعی كثیر از اكابر و اعیان از او استفاده حدیث نموده اند، و دارقطنی -كه از امامت اهل سنّت در جنّت هم معزول نمی شود كما یظهر من شرح الصّدور للسیوطي⁽²⁾ومفتاح كنز الدرایة⁽³⁾و امثالهما- در اطراء و مدح و ستایش و تبجیل او اجماع اهل كوفه را بر اینكه از زمان عبداللّه بن مسعود تا زمان ابن عقده حافظ تری از ابن عقده به وجود

نیامده نقل كرده، و سه لک حدیث از اهل بیت یادداشت سوای آنچه از غیر ایشان حفظ نموده بود از اعتبار ساقط كردن، و احتجاج را به اقوالش از مكاید شمردن، جز از مكاید شاه صاحب، یا خواجه شان كابلی كار دیگری نیست. غالباً جناب شاه صاحب ائمۀ اعلام خود را كه نقل روایات ابن عقده می نمایند و احتجاج و استدلال به آن می كنند، كیّادان دغاكیش و شیّادان دغل اندیش قرارمی دهند فوا سوأتاه و وا فضیحتاه.

ترجمه ابن عقده از تراجم الحفّاظ ميرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی

و میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی هم در كتاب تراجم الحفّاظ كه آن را از انساب سمعانی استخراج كرده، و نسخۀ اصل آن به خطّ میرزا محمّد بن معتمدخان به نظر حقیر رسیده، ابن عقده را ذكر كرده، و اولاً عبارت سمعانی نقل نموده، و بعد آن ذكر كرده كه ذهبی و ابن ناصرالدین ابن عقده را در طبقات الحفّاظ ذكر كرده اند.

قال میرزا محمّد في تراجم الحفّاظ:

«أحمد بن محمّد بن سعید الكوفي أبوالعبّاس المعروف بابن عقدة، ذكره في نسبة العقدي وقال:

بضمّ العین المهملة وفتح القاف وفي آخرها الدال المهملة، هذه النسبة إلی عقدة، وهو لقب والد أبي العباس ابن عقدة الحافظ، وإنّما لقّب بذلك لشغله بالتصریف والنحو، وكان یورّق بالكوفة ویعلّم القرآن والأدب.

وابنه أبوالعبّاس أحمد <بن محمّد> بن سعید بن عبدالرحمن <بن> إبراهیم بن

زیاد بن عبداللّه بن عجلان العقدي الكوفي المعروف بابن عقدة الحافظ من أهل الكوفة.

وزیاد: هو مولی عبدالواحد بن عیسی بن موسی الهاشمي، عتاقة.

وجدّه عجلان: هو مولی عبدالرحمن بن قیس الهمداني.

كان حافظاً، متقناً، مكثراً، عالماً، جمع التراجم والأبواب والمشیخة، وأكثر الروایة، وانتشر حدیثه.

سمع: أحمد بن عبدالحمید الحارثي، وعبداللّه بن أُسامة الكلبي، والحسن بن علي ابن عفّان العامري، وعبداللّه بن أبي مسرّة المكّي⁽¹⁾، ومحمّد بن عبداللّه⁽²⁾[بن] المنادي، والحسن بن مكرّم، وأحمد بن أبي خیثمة، وعبدالله بن روح المدائني⁽³⁾، وغیرهم.

روی عنه الأكابر من الحفّاظ، مثل: أبي بكر محمّد بن عمر (ابن) الجِعابي، وأبي القاسم سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطبراني، وأبي أحمد عبداللّه بن عدي الجرجاني، وأبي الحسین محمّد بن المظفّر البغدادي، وأبي الحسن عليّ بن عمر الدارقطني، وأبي حفص عمر بن أحمد بن شاهین، وعبداللّه بن موسی الهاشمي، وأبي بكر محمّد بن إبراهیم بن المقرئ، وأبي حفص عمر بن إبراهیم الكتّاني⁽⁴⁾،

وخلق یطول ذكرهم.

قیل: وكان الدارقطني یقول: أجمع أهل الكوفة أنّه لم یر من زمن عبداللّه بن

مسعود إلی زمن أبي العبّاس ابن عقدة أحفظ منه.

وقال أبوالطیّب بن هَرثمة: كنّا بحضرة ابن عقدة المحدّث ونكتب عنه⁽¹⁾وفي المجلس رجل هاشمي إلی جانبه، فجری حدیث حفّاظ الحدیث، فقال أبوالعبّاس: أنا أُجیب في ثلاث مئة ألف حدیث من حدیث أهل بیت هذا، سوی غیرهم. وضرب بیده علی الهاشمي.

ولد في سنة أربع وأربعین ومئتین لیلة النصف من المحرّم. ومات سنة اثنتین⁽²⁾وثلاثین وثلاث مئة. انتهی.

قلت: ذكره الذهبي وابن ناصرالدین في طبقات الحفّاظ.»⁽³⁾

مدح سيوطى در لالى مصنوعه ابن عقده را و ردّ قدح او

و علّامه عبدالرحمن جلال الدین سیوطی -كه مجدّد مذهب سُنّیه در مئه تاسعه بوده كما في فتح المتعال وغیره⁽⁴⁾-،

در كتاب لآلي مصنوعةفي الأحادیث الموضوعة -كه نسخۀ كاملۀ عتیقۀ آن به خطّ عرب كه با اصل منقول از نسخۀ مصنّف مقابله شده نزد این خاكسار موجود است- در ردّ ذكر حدیث شمس برای جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام، أولاً قدح و جرح ابن عقده را از ابن الجوزی نقل كرده، باز در مقام ردّ و ابطال آن گفته:

«وابن عقدة مِن كبار الحفّاظ، والناس مختلفون في مدحه وذمّه. قال الدارقطني:

كذب مَن اتّهمه بالوضع. وقال حمزة السَّهْمي: ما یتّهمه بالوضع إلّا طمل⁽¹⁾، ⁽²⁾. وقال أبوعلي الحافظ: أبوالعبّاس إمامٌ حافظٌ، محلّه محلّ مَن یسأل عن التابعین وأتباعهم.»⁽³⁾

از این عبارت ظاهر است كه حسب افادۀ دارقطنی كسی كه ابن عقده را متّهم به وضع نموده كاذب و مفتری است. و فضائل و محامد علیّه و محامد و مناقب سَنیّۀ دارقطنی بالاتر از وهم و قیاس است، و چه كس را تاب و طاقت است كه به احصای نبذی از آن بپردازد، و بنابر انموذج بعض عبارات إن شاء اللّه تعالی در حدیث طیر و غیر آن مذكور خواهد شد.

طعن حمزه سهمى بر قادحين ابن عقده

و حمزه سهمی هم سهم جگر دوز به سوی قادحین ابن عقده روان ساخته، و جلباب خفا از چهرۀ وثوقش برداشته گفته: كه ابن عقده را متّهم به وضع نمی نماید مگر پلید بی باک و احمق ناپاک.حیف است كه شاه صاحب و هم مقتدایشان كابلی مُتحذلِق در قدح و جرح ابن عقده اصلاً مبالاتی از انطباق تشنیع و تهجین امام الأئمه دارقطنی و حمزه سهمی و امثالهما برایشان بر نداشتند، و حقیقت تحقیق و تبحّر و غایت اطّلاع و خود را پیش ارباب بصیرت و اصحاب تتبّع و فحص كما ینبغي منكشف ساختند.

ترجمۀ حمزه سهمى از عبر و طبقات الحفّاظ و انساب

و مخفی نماند كه حمزه سهمی حائز سهم وافی از جلالت شأن و علوّ قدر و

فائز رتبۀ عالی از حفظ و اتقان و سموّ فخر است.

ابوعبداللّه ذهبی در عبر في خبر من غبر در وقایع سنة سبع وعشرین وأربع مئة گفته:

«وأبوالقاسم حمزة بن یوسف السَّهْمي الجرجاني الحافظ، من ذرّیة هشام بن العاص. سمع سنة أربع وخمسین من محمّد بن أحمد بن إسماعیل الصرّام صاحب محمّد ابن الضُّریس. ورحل إلی العراق سنة ثمان وستّین، فأدرك ابن ماسي⁽¹⁾، وهو مكثر عن ابن عدي والإسماعیلي. وكان من أئمّة الحدیث حفظاً، ومعرفةً، وإتقاناً.»⁽²⁾

و جلال الدین سیوطی در طبقات الحفّاظ گفته:

«حمزة بن یوسف بن إبراهیم بن موسی بن محمّد بن أحمد، الإمام، الثبت، أبوالقاسم القرشيّ السَّهْمي الجرجاني، من ذرّیة هشام بن العاص⁽³⁾. جال البلادَ وسمع ابن عدي، وابن المقرئ، والإسماعیلي، وخلائق. وصنّف وخرّج⁽⁴⁾،وعدّل وصحّح وعلّل. مات سنة 427⁽⁵⁾.»⁽⁶⁾

و عبدالكریم سمعانی در انساب گفته:

«أبوالقاسم حمزة بن یوسف بن ثابت السَّهْمي القرشي من أهل جرجان. أحد الحفّاظ المكثرین. رحل إلی العراق وكور الأهواز، وأصبهان، والشام، ومصر، وأدرك

الشیوخ، وتلمّذ ببلده لأبي بكر الإسماعیلي، وأبي أحمد بن عدي الحافظ، و صنّف التصانیف، وله أقرباء ینسبون إلی بني سهم أیضاً، ذَكَرهم⁽¹⁾في تاریخ جرجان. (و) توفّي سنة427⁽²⁾.»⁽³⁾

مدح ابوعلى از عبر ذهبى

و از ارشاد حافظ ابوعلی كه علّامه سیوطی در لآلی مصنوعه نقل كرده ظاهر است كه منزلت ابن عقده منزلت كسی است كه سؤال كرده شود از تابعین و اتباع ایشان.

و ابو علی حافظ، استاذ حاكم صاحب مستدرک است. و از نحاریر جهابذه، و حذّاق اساتذه، و وحید عصر در حفظ و اتقان و ورع و مذاكره و تصنیف بود. و ائمۀ كبار و اساطین عالی فخار، قصبات سبق در مدح و ثنا و تبجیل و اطراء او ربوده اند.

أبوعبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي در عبر في خبر من غبر در وقایع سنة تسع وأربعین وثلاث مئة گفته:

«وفیها أبوعلي (النيسابوري) الحافظ، الحسین بن عليّ بن یزید النیسابوريّ، أحد الأعلام، في جُمادی الأولی بنیسابور، وله اثنتان وسبعونسنة. قال الحاكم: هو واحد عصره في الحفظ والإتقان والورع والمذاكرة والتصنیف. سمع إبراهیم بن أبي طالب وطبقته، وفي الرحلة من النّسائي، وأبي خلیفة، وطبقتهما. وكان <آیة> في الحفظ. كان

ابن عقدة یخضع لحفظه.»⁽¹⁾

مدح ابوعلى از مرآة الجنان يافعى

و أبومحمّد عبداللّه بن أسعد الیافعي الیمني در مرآة الجنان وعبرة الیقظان در وقایع سنة تسع وأربعین وثلاث مئة گفته:

«وفیها (توفّي) الحافظ، أحد الأعلام، أبوعليّ الحسین بن عليّ بن یزید النیسابوريّ. قال الحاكم: هو أوحد عصره في الحفظ والإتقان والورع والمذاكرة والتصنیف.»⁽²⁾

مدح ابوعلى از طبقات الحفّاظ سيوطى

و علّامه جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي در طبقات الحفّاظ كه آن را از طبقات الحفّاظ ذهبی ملخّص كرده گفته:

«أبوعلي الإمام، محدّث الإسلام، الحسین بن علي بن یزید بن داود النیسابوريّ، أحد جهابذة الحدیث. قال الحاكم تلمیذُه: هو واحد عصره في الحفظ والإتقان والورع والمذاكرة والتصنیف. باقِعة⁽³⁾في الحفظ، لا یطاق مذاكرته. صنّف وجمع، وأقام ببغداد وما بها أحفظ منه إلّا أن یكون أبوبكر الجِعابي؛ فإنّي سمعت أباعليّ یقول: ما رأیت ببغداد أحفظ منه. سمع خلائق ورحل. ولد سنة 277⁽⁴⁾ومات في جُمادی الأولی سنة 349⁽⁵⁾.

(و) قال ابن مندة: سمعت أباعلي یقول: وما رأیت أحفظ منه، ما تحت أدیم السماء <كتاب> أصحّ من كتاب مسلم. و قال ابن مندة: ما رأیت في اختلاف الحدیث والإتقان أحفظ من أبي علي.وقال القاضي أبوبكر الأبهري: سمعت أبابكر بن <أبي> داود یقول لأبي علي: مَن إبراهیم عن إبراهیم عن إبراهیم؟ فقال: إبراهیم بن طهمان عن إبراهیم بن عامر البجلي عن إبراهیم النخعي، فقال: أحسنت یا أباعلي.

قال الحاكم: كان أبوعلي یقول: ما رأیت في أصحابي⁽¹⁾

مثل الجِعابي في حفظه⁽²⁾. فحكیتُ هذا للجعابي، فقال: یقول أبوعلي هذا، وهو أُستاذي على الحقیقة.»⁽³⁾

ذكر مادحين محمّد طاهر گجراتى

و محمّد طاهر گجراتی كه محامد سامیه و مناقب عالیه، و غرر فضائل و جلائل محاسن و عظمت شأن و جلالت مكان او از أخبار الأخیار في أسرار الأبرار للشیخ عبدالحقّ الدهلوي⁽⁴⁾، و سبحة المرجان في آثار هندوستان تصنیف غلام علی آزاد بلگرامی⁽⁵⁾

می توان یافت.

و خود شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث كتاب مجمع البحار او را برای طبقات اربعۀ حدیث كافی و پسند دانسته.⁽⁶⁾

و فاضل رشید در إیضاح لطافة المقال به افادۀ او در مجمع البحار استناد نموده.⁽¹⁾

و فاضل معاصر در منتهی الكلام تنزیه او مثل صاحب نهایه از مخالفت اجماع می نماید⁽²⁾

ودر إزالة الغین در نفی صحّت و اعتبار احادیث نهایه او را ملاذ و ملجأ خود قرار می دهد، و تمسّک به حواله كتاب مجمع البحار او نموده و خوشدل می شود⁽³⁾.

و مصطفی بن عبداللّه القسطنطيني المشهور ب-: حاجی خلیفة والكاتب الجلبي الإستنبولي در كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون كتاب مجمع البحار او را ذكر كرده⁽⁴⁾.

محمّد طاهر گجراتی در تذكرة الموضوعات ردّ قدح ابن عقده فرموده و گفته كه او از كبار حفّاظ است

در كتاب تذكرة الموضوعات -كه دو نسخۀ عتیقۀ آن به نظر أضعف البریّات رسیده- گفته:

«حدیث أسماء في ردّ الشمس، فیه فضیل بن مرزوق ضعیفٌ، وله طریق آخر، فیه: ابن عقدة، رافضيٌ رُمي بالكذب ورافضي كاذب. قلتُ: فضیل صدوقٌ، احتجّ به

مسلم والأربعة، وابن عقدة من كبار الحفّاظ، وثّقه الناس وما ضعّفه إلّا عصري متعصّب.»⁽¹⁾

از این كلام ظاهر است كه ابن عقده از كبار حفّاظ است. و معنی حافظ غالباً محفوظِ خاطر ناظرین باشد كه حافظ در اصطلاح اهل حدیث چه جلالت مرتبه دارد. میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی در تراجم الحفّاظ می فرماید: «الحافظ: یطلق هذا الإسم علی مَن مهر في فنّ الحدیث بخلاف المحدّث.»⁽²⁾

از اینجا ثابت شد كه ابن عقده از اكابرماهرین در فنّ حدیث بوده و مرتبۀ او از اجلّه محدّثین هم در گذشته.

و⁽³⁾

شیخ أبوالمواهب عبدالوهّاب بن أحمد بن علي بن أحمد بن محمّد بن زوقا بن موسی بن أحمد سلطان الشعراوي كه از اجلّۀ مشایخ اجازۀ شاه صاحب است، و در ما بعد محامد و فضائل او را خواهی شنید، در كتاب لواقح الأنوار في طبقات السادة الأخیار -كه سه نسخۀ عتیقۀ آن كه یكی از آنها محشّی است به خطّ میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی، و چهارمین نسخۀ مطبوعۀ مصر به عنایت پروردگار نزد این خاكسار موجود است- به ترجمۀ جلال الدین سیوطی گفته:

«وكان الحافظ ابن حجر یقول: الشروط التي <إذا> اجتمعت في الإنسان سمّي حافظاً، (و) هي: الشهرة بالطلب، والأخذ من أفواه⁽⁴⁾الرجال، والمعرفة بالجرح والتعدیل،

والمعرفة بطبقات الرواة ومراتبهم، وتمییز الصّحیح من السقیم حتّی یكون ما یستحضره من ذلك أكثر ممّا لا یستحضره، مع استحضار⁽¹⁾الكثیر من المتون، فهذه الشروط مَن جمعها فهو حافظ.»⁽²⁾

ابن حجر عسقلانی در کتاب النكت على كتاب ابن الصلاح 1/ 268 می گوید: «للحافظ في عرف المحدّثين شروط إذا اجتمعت في الراوي سمّوه حافظاً.

وهو: الشهرة بالطلب، والأخذ من أفواه الرجال لا من الصحف، والمعرفة بطبقات الرواة ومراتبهم، والمعرفة بالتجريح والتعديل، وتمييز الصحيح من السقيم حتّى يكون ما يستحضره من ذلك أكثر ممّا لا يستحضره مع استحضار الكثير من المتون.

فهذه الشروط إذا اجتمعت في الراوي سمّوه حافظاً.»

و نیز از افادۀ شیخ محمّد طاهر ظاهر است كه مردم توثیق ابن عقده نموده. و مردم در اینجا ناقدین رجال و ائمّۀ محقّقین با كمال اند كما هو ظاهر من سیاق الكلام.

و نیز از آن ظاهر است كه جسارت بر تضعیف ابن عقده ننموده مگر عصری متعصّب.

پس غضب شاه صاحب و مماثلتشان با حاسدین متعصّب و اتّباع جارحین غیر متدرّب حسب این افاده، و افادۀ دیگر ائمّۀ محقّقین كه نموذج آن سابقاً گذشت محقّق گردید.

تنصيص سبط ابن الجوزى بر عدالت ابن عقده و ردّ قول جدّ خود در قدح او

و أبوالمظفّر شمس الدین یوسف بن قزغلي المعروف ب-: «سبط ابن الجوزي» -كه خود شاه صاحب به او احتجاج در باب مطاعن كرده⁽¹⁾،

و كذا الكابلي قبله⁽²⁾، و حسب افادۀ فاضل رشید در إیضاح لطافة المقال از ائمّۀ دین و قدمای معتمدین نزد اهل سنّت و جماعت است، و فاضل معاصر هم در إزالة الغین⁽³⁾تشبّث به افادۀ او می نماید، و جلائل فضائل او در ما بعد مفصّلاًإن شاء اللّه تعالی خواهی شنید- تنصیص به شهرت عدالت ابن عقده نموده، و قول جدّ خود را دربارۀ او ردّ كرده، چنانچه در كتاب تذكرة خواصّ الأمّة في معرفة الأئمّة كه به عنایت الهی نُسخ عدیدۀ آن نزد فقیر موجود است، در ذیل حدیث ردّ شمس برای جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«وكذا قول جدّي: أنا لا أتّهم به إلّا ابن عقدة، من باب الظنّ والشكّ لا من باب القطع والیقین. وابن عقدة مشهورٌ بالعدالة، كان یروي فضائل أهل البیت ویقتصر علیها، ولا یتعرّض للصحابة (رضي الله عنهم) بمدحٍ ولا بذمٍّ فنسبوه إلی الرفض.»⁽⁴⁾

از این عبارت ظاهر است كه اتّهام ابن الجوزی ابن عقده را به وضعِ حدیثِ ردّ شمس، از باب ظنّ و شك است. یعنی رجماً بالغیب به ظنّ سوء كه مصداق <إِنَّ بَعْضَ اَلظَّنِّ إِثْمٌ>⁽⁵⁾می باشد، جسارت بر این اتّهام كرده. و ابن عقده مشهور است به

عدالت، و روایت می كرد فضائل اهل بیت علیهم السّلام را و اقتصار بر آن می كرد، و متعرّض نمی شد برای صحابه به مدح و ذمّ، پس نسبت كردند او را به سوی رفض، یعنی متعصّبین و معاندین كه از ذكر فضائل اهل بیت علیهم السّلام مثل مار بر خود می پیچند او را منسوب به رفض ساختند.

توثيق ابن عقده از جامع المسانيد ابوالمؤيّد خوارزمى

و اگر این همه تصریحات و توثیقات برای اعتماد و اعتبار ابن عقده كفایت نكند، ونِشتَر خونین به دل شاه صاحب و اتباعشان نزند، می باید كه جامع المسانید تألیف محمّد بن محمود بن الحسن ابوالمؤیّد خوارزمی -كه در آن پانزده مسند ابوحنیفه را جمع كرده، و فضیلت و مهارت ابوحنیفه را در حدیث ثابت كرده، عرق ریزی بسیار در حمایت جنابش و اثبات روایت نمودن ملازمانش احادیث را بكار برده، و الحقّ بر حنفیّین منّتی عظیم گذاشته و به زعم خود امام اعظم ایشان را از عار و شنار عدم مناسبت به حدیث به در ساخته، و علمای حنفیّه مفاخرت و مباهات بر آن دارند، و در مقام دفع طعن و ملام از جنابش رجوع به آن آرند، و فاضل رشید⁽¹⁾

و دیگران هم آن را ملاذ و ملجأ خود پندارند- رو آرند و در یابند كه در آن چه قسم توثیق و اطراء ابن عقده مرقوم گشته، و چه نگار مدح و ثنایش در آن بسته.

وهذه عبارة أبي المؤید في أواخر جامع المسانيد:

«أحمد بن محمّد بن سعید بن عبدالرحمن بن إبراهیم بن زیاد بن عبداللّه بن العجلان⁽²⁾، أبوالعبّاس، الكوفي الهمداني المعروف بابن عقدة.

<كان ثقةً، فقیهاً، عالماً بالنحو واللغة والقراءة، متقناً في الحدیث، حافظاً لرواته، ومدار هذه المسانيد علیه.>» انتهی⁽¹⁾

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده ثقه و فقیه، و عالم به نحو و قرائت، و متقن در حدیث، و حافظ روات آن بوده، و مدار اسانید امام اعظم بر او است.پس حالا حضرات اهل سنّت را اختیار دادیم كه خواه اندک تأمّل بكار برده وبر هفوات خود ندامت ورزند، و خواه به غرض ردّ بعض استدلالات اهل حقّ به روایات ابن عقده -كه تحقّقش خیلی مشكل؛ كه مدار استدلال ایشان بر محض روایات ابن عقده نیست، بلكه آنچه ابن عقده روایت كرده و اهل حقّ به آن استدلال نموده اند، مثل آن حذو النعل بالنعل دیگر ثقات ائمّه و اساطین مذهب ایشان هم روایت می نمایند- تضعیف و توهین ابن عقده نمایند، و دست از اعتماد و اعتبار او بردارند.

لیكن ملتمس آن است كه فكری برای اصلاح حال پر اختلال عمدۀ مدایح و مناقب امام اعظم فرمایند، چه هر گاه به تصریح خوارزمی مدار این اسانید بر ابن عقده بوده باشد، در این صورت قدح و جرح ابن عقده نمودن، و راه توهین و استخفاف او پیمودن، صراحتاً در ابطال فضیلت اسنای امام اعظم كوشیدن و عمدۀ مناقب او را به خاک سیاه برابر ساختن است.

حواله مدح ابوالمؤيد خوارزمى

و باید دانست كه ابوالمؤید خوارزمی از اكابر فقهاء و اجلّۀ مشاهیر و اعاظم

معتمدین اهل سنّت است، و جلالت شأن و فقاهت و ریاست و امامتِ او از جواهر مضیئة في طبقات الحنفیة تصنیف عبدالقادر بن محمّد القرشي⁽¹⁾، و كتائبأعلام الأخيار من مذهب النعمان المختار⁽²⁾تألیف محمود بن سلیمان الكفوي ظاهر است.

و تاج الدین دهّان در كفایة المتطلّع او را به وصف العلّامة الخطیب قاضي القضاة ستوده.⁽³⁾

و رشیدالدین خان تلمیذ رشید شاه صاحب در شوكت عمریه به افادۀ او در ذبّ حریم امام اعظم تمسّک می كند.⁽⁴⁾

و شیخ عبدالحقّ دهلوی در رجال مشكاة بر جوابات او از ادّعای بعض شافعیه مخالفت مذهب ابو حنیفه را با احادیث می نازد، و كتاب او را در این باب می ستاید و می گوید: «هو كتابٌ حافلٌ مستقلٌّ في هذا الباب.»⁽⁵⁾

و فاضل معاصر هم در إزالة الغین او را به حافظ فقیه یاد می كند، و به مختصر كتابش تمسّک و احتجاج می كند و آن را ملجأ و مأوای خود می گرداند.⁽⁶⁾

تعداد مثبتين كتاب ابن عقده

مستتر نماند كه از ما سبق ظاهر شده كه مثبتین كتاب ابن عقده در جمع طرق حدیث غدیر و اثبات آن كه آن را كتاب الموالاة هم گویند، چند كس از اكابر و اعاظم و اجلّه و افاخم ائمۀ سنّیه اند.اول: شیخ الإسلامِ ایشان احمد بن عبدالحلیم المعروف به ابن تیمیه.

دوّم: علّامه نحریر خاتمة الحفّاظ والمحقّقین شهاب الدین ابن حجر عسقلانی كه در فتح الباری و در اصابه به مقامات متعدّده ذكر آن نموده.

سوّم: علّامه نورالدین علی بن عبداللّه سمهودی كه ذكر آن نقلاً از ابن حجر نموده.

چهارم: عالم محقّق و محدّث مدقّق عبدالرؤوف مناوی كه او هم نقلاً عن ابن حجر ذكر آن كرده.

پنجم: محمود بن محمّد بن علي الشیخاني القادري المدني كه در صراط سویّ ذكر آن كرده.

ششم: میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی كه از عظماء و اجلّۀ علمای اهل سنّت است -كما یظهر من إیضاح لطافة المقال⁽¹⁾

للفاضل الرشید- ذكر این كتاب در مفتاح النجا في مناقب آل العبا ⁽²⁾و نزل الأبرار بما صحّ في مناقب أهل البیت الأطهار⁽³⁾نموده است.

ذكر اجازه روايت كتاب ابن عقده و اسماى مشايخ اجازه

و بعد تفحّص و تتبّع ظاهر شد كه جمعی غفیر و جمعی كثیر دیگر از اعلام فِخام و اساطین عظام و مشایخ معروفین و ائمّۀ محقّقین سُنّیه نیز اثبات این كتاب نموده اند و به سند مسلسل كه در آن ابن حجر عسقلانی هم داخل است اینكتاب را از خود ابن عقده روایت نموده.⁽¹⁾

محمّد عابد سندى

اولشان عالم معاصر جلیل الشأن، و فاضل عمدة الأعیان، محمّد عابد بن أحمد علي السّندي مصنّف كتاب حصر الشارد و غیر آن، كه از اكابر نحاریر و اجلّۀ مشاهیر علمای مدینۀ منوّره زادها اللّه تكریماً و تشریفاً بوده، و مولوی عبدالغنيّ بن أبي سعید المجدّدي الدهلوي كه الحال ساكن مدینۀ منوّره است در اجازۀ خود برای مولوی عبدالحلیم⁽²⁾

معاصر او را به شیخنا العلّامة الفهّامة محدّث دار الهجرة یاد كرده، حیث قال: «فأسعفت مرامه، و أجزت له ما یجوز لي من الروایة من الفقه والحدیث والتفسیر وغیرها الذي هو مذكور في ثَبَت شیخنا العلّامة الفهّامة محدّث دار الهجرة الشیخ عابد السندي الخ.»⁽³⁾

«وأمّا كتاب الموالاة لأبي العبّاس ابن عقدة: فأرويه عن عمّي الشّيخ محمّد حسين بن محمّد مراد الأنصاريّ السندي، عن أبيه، عن الشّيخ محمّد هاشم بن عبدالغفور السندي، عن مفتي مكّة الشيخ عبدالقادر الصديقي الحنفي، عن الشيخ حسن العجيمي، عن الشيخ أحمد القشاشي، عن أحمد الشناوي، عن أبيه الشيخ علي الشناوي، عن الشيخ عبدالوهّاب الشعراني، عن الحافظ السيوطي، عن الحافظ ابن حجر، عن أحمد بن أبي بكر بن عبدالحميد المقدسي، أنا إسحاق بن يحيى بن إسحاق الآدمي [صح: الآمدي]، عن يوسف بن خليل الحافظ، أنا أبوالمعمر محمّد بن حيدرة بن عمر الحسيني، أنا أبوالغنائم محمّد بن عليّ بن ميمون، أنا دارم بن محمّد بن يزيد النهشلي، أنا محمّد بن إبراهيم بن السري التميمي، نا أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن عقدة.»

بنگرید به صفحۀ: 163.

شيخ محمّد حسين سندى

دوّم شیخ علّامه فهّامه، زینة الدهر و قدوة العصر، حاوی علم ادیان و ابدان، جامع فنون عقلیه و نقلیه، و موضح آن به أحسن بیان، شیخ محمّد حسین بن محمّد مراد الأنصاري الخزرجي الأیّوبي نسباً، السندي بلداً، النقشبندي طریقةً، والحنفي مذهباً كه استاد محمّد عابد سندی است، چنانچه خود محمّد عابد سندی در كتاب حصر الشارد گفته:

«قد منّ اللّه تعالی عليّ -وله الحمد- بقراءة القرآن العظیم من فاتحته إلی خاتمته علی قراءة الأئمّة السبعة المشهورین برواتهم الأربعة عشر المحصورة من طرقهم المشهورة، وهم:

أبورُوَیم نافع بن عبدالرحمن <بن> أبي نعیم المدني من روایتَي قالُون⁽¹⁾

ووَرْش⁽¹⁾عنه.

وأبومعبد عبداللّه بن كثیر المكّي من روایة البَزِّي⁽²⁾وقُنْبل⁽³⁾بإسنادهما عنه.وأبوعمرو بن العلاء البصري من روایة السُّوسي⁽⁴⁾والدّوري⁽⁵⁾، عن أبي محمّد الیزیدي عنه.

وأبوبكر عاصم بن أبي النّجود الكوفي من روایتَي حفص وأبي بكر بن عیّاش عنه.

وأبوالحسن عليّ بن حمزة الكسائي الكوفي من روایتَي حفص الدوري واللیثي عنه.

وأبوعمران عبداللّه بن عامر الیحصبي الدمشقي من روایتَي ابن ذَكْوان وهشام بسندهما إلیه.

وأبوعُمارة حمزة بن حبیب الزیّات⁽⁶⁾

من روایتَي خَلّاد وخَلَف عن سلیم عنه.

وذلك بما تضمّنته المنظومة المعروفة بالشاطبیة، قراءة تحقیق وبیان (و) تجوید، مراراً متعدّدةً علی شیخنا⁽⁷⁾العلّامة الفهّامة، زینة دهره، وقدوة عصره، الحاوي لعلم الأدیان والأبدان، الجامع للفنون العقلیة والنقلیة، والموضح لها بأحسن بیان، عمّي

وصنو أبي الشیخ محمّد حسین بن محمّد مراد الأنصاري الخزرجي الأیّوبي نسباً، السّندي بلداً، النقشبندي طریقةً، والحنفی مذهباً رحمه اللّه تعالی وبوّأه دار كرامته.»⁽¹⁾

شيخ محمد مراد والد محمّد حسين سندى

سوّم حافظ مدقّق، و امام محقّق، ولیّ عارف نقّاد، شیخ محمّد مراد بن محمّد یعقوب بن محمود الأنصاري كه والد محمّد حسین و استاد اوست، چنانچه در حصر الشارد بعد از عبارت سابقه مسطور است:«قال شیخنا: قرأت بها على والدنا <وعلی> شیخنا الحافظ، الإمام المحقّق، وليّ اللّه تعالی، العارف، الشیخ محمّد مراد بن محمّد یعقوب بن محمود الأنصاري السندي.»⁽²⁾

عبدالغفور استاد محمّد مراد سندى

چهارم امام همام، مقتدای انام، شیخ محمّد هاشم بن عبدالغفور بن عبدالرحمن السندي التَّتَوي كه استاد شیخ محمّد مراد است، چنانچه در حصر الشارد بعد از عبارت سابقه گفته:

«قال <یعني محمّد مراد>: قرأت بها جمیع القرآن العظیم من فاتحته إلی خاتمته علی شیخنا الإمام الهمام مقتدی الأنام الشیخ محمّدهاشم بن عبدالغفور بن عبدالرحمن السندي التّتوي.»⁽³⁾

شيخ عبد القادر مفتى مكّه

پنجم علّامه دهر و محقق عصر، شیخ عبدالقادر بن أبي بكر بن عبدالقادر الصدّیقي الحنفي مفتي الحنفیة بمكّة المكرّمة المشرّفة كه از اجلۀ علماء است در حصر الشارد بعد از عبارت سابقه مسطور است:

«قال <یعني محمّد هاشم>: قرأت بها علی جماعة أجلّهم علّامة دهره وحجّة اللّه <تعالی> علی أهل عصره، الشیخ عبدالقادر بن أبي بكر بن عبدالقادر الصدّیقي نسباً، المكّي بلداً، والحنفي مذهباً، مفتي الحنفیة بمكّة المشرّفة.»⁽¹⁾

و فاضل نحریر غلام علی آزاد بن السیّد نوح البلكرامي هم عبدالقادر را به مدائح عظیمه و مناقب فخیمه ستوده، چنانچه در سبحة المرجان في آثار هندوستان به ترجمۀ محمّد طاهر گجراتی گفته:«ومن أحفاده الشیخ عبدالقادر بن الشیخ أبي بكر مفتي مكّة المعظّمة. كان عالماً جیّداً لا سیّما في الفقاهة، فصیحاً، بلیغاً، و من تواليفه: الفتاوی أربع مجلدات، ومجموعة المنشآت. توفّي سنة ثمان وثلاثین ومائة وألف. ونظم الشیخ عبداللّه <بن> طرفة الأنصاري المكّي الشافعي أُستاذه في مدح التلمیذ قصیدةً یوصل فیها نسبه إلی الصدّیق الأكبر <رضي اللّه عنه> ویقول:

قد كان جدّ أبیك بل ضریحه***من أوحد العلماء والفضلاء

أعني محمّد طاهر من منتمي⁽²⁾***الصدّیق حقّقه بغیر مراء

لكن جمهور أهل گجرات متّفقون علی أنّ الشیخ من البواهیر، وصرّح به الشیخ

عبدالحقّ في كتابه أخبار الأخیار <و> قال بعضهم: إنّه⁽¹⁾كان صدّیقیّاً من جانب الأمّ.» إلخ⁽²⁾.

و شیخ عبدالرحمن بن الشیخ محمّد بن الشیخ عبدالرحمن الكزبري الدمشقي در رسالۀ اسانید در ذكر مشایخ خود گفته:

«ومنهم العلّامة المسند الشیخ عبدالقادر الصدّیقي المكّي المفتي.»⁽³⁾

حسن بن على العجيمى

ششم امام علّامه و محدّث مشهور، عمدة القرّاء، و قدوة الحفّاظ، أبوالبقاء حسن بن علي العجیمي الحنفي المكّي كه از اجلّۀ نحاریر و اعاظم مشایخ سُنّیه است.

محمّد عابد سندی در حصر الشارد بعد از عبارت سابقه گفته:

«قال <یعني عبدالقادر>: قرأت بها علی وليّ اللّه تعالی، العارف، عمدة القرّاء وقدوة الحفّاظ، أبي البقاء حسن بن علي العجیمي الحنفي المكّي.»⁽⁴⁾و تاج الدین بن أحمد الدهّان المكّي در كفایة المتطلّع گفته:

«أمّا بعد؛ فهذه جملة من مرویات شیخنا الإمام العلّامة المحدّث المفنّن أبي البقاء الحسن بن علي العجیمي أوصله اللّه إلی غایة المطالب وأوصل به إلی سواء الطریق كلّ طالب.»⁽⁵⁾

و بالاتر از همه آن است كه حسن عجیمی از مشایخ اجازۀ شاه ولی اللّه والد ماجد شاه صاحب است، كه به اتصال سند خود به ایشان حمد الهی بجا می آورد، و نهایت ابتهاج و بشاشت دارد. و به تصریح ولی اللّه، عجیمی از مشایخ اجلّه كرام، و ائمّۀ قادۀ اعلام، و از جمله مشهورین به حرمین محترمین كه اجماع بر فضلشان در خافقین واقع شده، بود. چنانچه در رسالۀ إرشاد إلی مهمّات الإسناد -كه شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث⁽¹⁾

ذكر آن فرموده اند- گفته:

«قد اتّصل سندي -والحمد للّه- بسبعة من المشایخ الجلّة الكرام، (و) الأئمة القادة الأعلام، من المشهورین بالحرمین المحترمین المجمع علی فضلهم من بین الخافقین: الشیخ محمّد بن العلاء البابلي، والشیخ عیسی المغربي الجعفري، والشیخ محمّد بن سلیمان⁽²⁾الرداني المغربي، والشیخ إبراهیم بن حسن الكردي المدني، والشیخ حسن بن علي العجیمي المكّي، والشیخ أحمد بن محمّد النخلي المكّي، والشیخ عبداللّه ابن سالم البصري ثمّ المكّي.

ولكلّ واحدٍ منهم رسالة جمع هو فیها، أو جمع له فیها أسانیده المتنوّعة في علوم شتّی.

أمّا البابلي: فأجازني بجمیع ما في منتخب الأسانید الذي جمعه الشیخ عیسی له، شیخنا الثقة الأمین أبوطاهر محمّد بن إبراهیم الكردي عن أبیه <و> عن مشایخه الثلاثة الذین سردنا أسماءهم بعد أبیه كلّهم عن البابلي.

وأمّا الشیخ عیسی: فناولني مقالید الأسانید تألیفه شیخنا أبوطاهر، وأجازني

بجمیع ما فیه أبوطاهر عن الأربعة المذكورین عنه.

(و) أمّا ابن سلیمان: فأجازني بجمیع ما في صلة الخلف تألیفه شیخنا أبوطاهر مشافهةً، عن المصنّف مكاتبة.

ح.⁽¹⁾وأجازني بجمیع ما فیه ولده محمّد وفد اللّه عنه.

ح. وأجازني بجمیعه السیّد عمر بن (بنت) الشیخ عبداللّه بن سالم، عن جدّه عنه.

وأمّا الكردي: فأخبرني بجمیع الأمم تألیفه سماعاً علیه أبوطاهر بقراءته علی أبیه المذكور.

وأمّا العجیمي: فألّف الشیخ تاج الدین الدهّان رسالةً بسط فیها أسانیده، أجازني بجمیع ما رواه العجیمي أبوطاهر عنه. وكان أبوطاهر قارئ دروسه، وأخصّ تلامذته، وقرأ علیه الستّة بكمالها⁽²⁾.

ح. (و) سمعت من الشیخ تاج الدین القلعي الحنفي مفتي مكّة أوائل الستّة <وشیئاً من> مسند الدارمي وموطّأ محمّد وآثاره، وأجازني بسائرها وبجمیع ما تصحّ له روایته عن العجیمي.

أمّا النخلي: فله رسالة جمع فیها أسانیده، أجازني بها أبوطاهر عنه.

ح. (و) ناولنیها الشیخ عبدالرحمن النخلي ابن الشیخ أحمد المذكور، وأجازني بها، عن أبیه.

وأمّا البصري: فألّف ولده الشیخ سالم رسالة أجازني بها وبجمیع ما تصحّ <له>

روایته السیّد عمر عن جدّه الشیخ عبداللّه المذكور، وسمعت عنه أوائل الكتب.»⁽¹⁾

و خود شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث فرموده اند: «و نیز شیخ أبوطاهر قدّس سرّه از شیخ حسن عجیمی اخذ و استفاده نمودند⁽²⁾و شیخ حسن عجیمی شاگرد شیخ عیسی مغربی، شاگردشیخ محمّد بن العلاء البابلي، شاگرد شیخ سالم سنهوری <است>.»⁽³⁾

شيخ احمد شناوى

هفتم شیخ أحمد بن علي بن عبدالقدّوس الشناوي كه از اكابر و اعاظم مشایخ اجازۀ شاه صاحب و والد ماجد ایشان است، چنانچه خود شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث می فرمایند:

«آخراً حضرت والد ماجد در مدینۀ منوّره و در مكّۀ معظّمه از اجلّه مشایخ حرمین این علم به استیعاب و استقصاء فرا گرفتند، و بیشترِ⁽⁴⁾استفادۀ ایشان از جناب حضرت شیخ ابوطاهر مدنی قدّس سرّه بود، كه یگانۀ عصر خود بودند در این باب رحمة اللّه علیه وعلی أسلافه ومشایخه.

و از حسن اتفاقات آنكه شیخ ابوطاهر قدّس سرّه سند مسلسل دارند به صوفیان و عرفاء تا شیخ زین الدین زكریا انصاری. وهو: أنّه أخذ عن أبیه الشیخ

إبراهیم الكردي، وهو عن الشیخ أحمد القشاشي، وهو عن الشیخ أحمد الشناوي⁽¹⁾، وهو عن والده الشیخ عبدالقدّوس الشناوي⁽²⁾. <وأيضاً عن الشيخ محمّد بن أبي الحسن البكري. وأيضاً عن الشيخ محمّد بن أحمد الرملي.> وأیضاً عن الشیخ عبدالرّحمن بن عبدالقادر بن فهد.وهؤلاء كلّهم من أجلّة المشایخ العارفین باللّه.»⁽³⁾

از ملاحظۀ این عبارت ظاهر است كه شیخ احمد شناوی از اجلّۀ مشایخ اجازۀ والد ماجد شاه صاحب است، و او استاد شیخ احمد قشاشی است، و او استاد ابراهیم كردی، و او استاد شیخ ابوطاهر است، و او استاد شاه ولی اللّه است.

و نیز در این رساله فرموده:

«مشكاة المصابیح: حضرت شیخ ابوطاهر، از شیخ ابراهیم كردی و ایشان از شیخ احمد قشاشی و ایشان از شیخ احمد بن عبدالقدّوس شناوی⁽⁴⁾،

و ایشان از سیّد غضنفر بن سیّد جعفر نهروانی.»⁽⁵⁾

و نیز در این رساله گفته:

«صحیح البخاري: حضرت شیخ ابوطاهر از والد خود شیخ ابراهیم كردی خواندند، و ایشان از شیخ احمد قشاشی، و ایشان از شیخ أبوالمواهب أحمد بن عبدالقدّوس الشناوي⁽¹⁾.»⁽²⁾الخ.

و نیز در این رساله گفته:

«<سنن> صغری نسائی: حضرت شیخ ابوطاهر از شیخ ابراهیم كردی، و ایشان از شیخ احمد قشاشی، و ایشان از شیخ احمد بن عبدالقدّوس شناوی⁽³⁾.»⁽⁴⁾الخ.

و إبراهیم بن حسن بن شهاب الدین الكردي الكوراني كه استاد شیخ ابوطاهر است، و أحمدبن محمّد بن أحمد بن علي الشهیر ب-: النخلي المكّي در رسالۀ اسانید -كه یک نسخۀ آن پیش حقیر حاضر است و یک نسخه در كتب خانۀ حرم مكّه دیده ام- به حقّ او گفته:

«ومنهم العالم الإمام، الحبر الهمام، من حكت أفكاره في صحّة الاستنباط المتقدّمین في جمیع الفنون فكانت مصنّفاته جدیرة بأن تكتب بماء العیون، وأن یبذل في تحصیلها المال والأهل والبنون، الشیخ برهان الدین أبوالفضائل إبراهیم بن حسن الكردي الكوراني الشافعي الصوفي نزیل المدینة المشرّفة⁽⁵⁾

وعالمها نفعنا اللّه تعالی به

والمسلمین ورحمه رحمةً واسعةً في الدنیا والآخرة آمین.»⁽¹⁾

و سالم بن عبداللّه بن سالم البصري در رسالۀ الإمداد بمعرفة علوّ الإسناد -كه دو نسخۀ آن پیش اضعف العباد موجود است- در حقّ او گفته:

«ومنهم العلّامة المحقّق إبراهیم بن حسن الكوراني المدني، فقد أخذ عنه الوالد حفظه اللّه تعالی الجامع الصحیح للبخاري.»⁽²⁾

در رسالۀ إعمال الفكر والرّویات في شرح حدیث إنّما الأعمال بالنیات -كه نسخۀ مصحّحۀ آن كه در عهد مصنّف نوشته شده و از مكّه معظّمه زادها اللّه تشریفاً بعض افاضل آورده، نزد فقیر حاضر- گفته:

«قال النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم إرشاداً إلی أنّ المدار في الشرع علی النیّات لا علی صور⁽³⁾الأعمال، بل الصور تابعةٌ لها في الحكم، ما رویناه في مشاهیر الكتب المعتبرة⁽⁴⁾

بطرق عدیدة:

منها: ما أخبرنا به شیخنا الإمام العالم العامل الكامل المكمل الذائقالوارث المحمدي، غوث الأنام في زمانه، سیّدي الشَّیخ صفي الدین أحمد بن محمّد بن یونس الملقّب ب-: عبد النبيّ ابن ولي اللّه أحمد بن علي المقدسي المحتد الدجاني المدني المولد الأنصاري المعروف ب-: القُشاشي روّح اللّه روحه، وأعلی في أعلی المقرّبین فتوحه، وأعاد علینا من بركاته آمین، في كتاب الأذكار، عن شیخه المحقّق⁽⁵⁾أبي المواهب أحمد بن علي

ابن عبدالقدّوس العبّاسي الشِّناوي ثمّ المدني قدّس سرّه، عن الشمس محمّد بن أحمد ابن حمزة الرّمْلي، عن شیخ الإسلام زكریا بن محمّد الأنصاري، عن الحافظ أبي الفضل أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، قال في تخریج أحادیث الأذكار: أنا⁽¹⁾بجمیع الكتاب الشیخ الإمام العلّامة مسند القاهرة أبوإسحاق أحمد بن إبراهیم بن أحمد⁽²⁾

بن عبدالواحد بن عبدالمؤمن التَّنوخي البَعْلي ثمّ الدمشقي نزیل القاهرة، المعروف بالبرهان الشّامي قراءةً علیه رحمه اللّه، وأنا أسمع لبعضه، وإجازةً لسائره.

قال: أنا⁽³⁾الشیخ الإمام العلّامة أبوالحسن علي بن إبراهیم بن داود العطّار الدمشقي في كتابه، قال: أنا شیخ الإسلام محیي الدین یحیی بن شرف بن مُريّ النَّووي رحمه اللّه قراءةً علیه، وأنا أسمع لجمیع⁽⁴⁾

كتاب الأذكار.

قال فیه: أخبرنا شیخنا الإمام الحافظ أبوالبقاء خالد بن یوسف بن سعد بن الحسن بن المفرج بن بكّار المقدسي النابلسي ثمّ الدمشقي، أنا أبوالیمن الكندي، أنا محمّد بن عبدالباقي الأنصاري، أنا <أبو> محمّد الحسن بن علي الجوهري، أنا أبوالحسین محمّد بن المظفّر الحافظ، أنا أبوبكر بن محمّد بن محمّد بن سلیمان الواسطي، أنا أبونعیم عبید بن هشام الحلبي، أنا ابن المبارك، عن یحیی بن سعید هو الأنصاري، عن محمّد ابن إبراهیم التیمي، عن علقمة بن وقّاص اللیثي، عن عمر بن الخطّاب رضي اللّه عنه، قال: قال رسول <اللّه> صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّما الأعمال بالنیات، الحدیث.»⁽⁵⁾

و نیز إبراهیم بن حسن الكردي الكوراني در رسالۀ إفاضة العلّام بتحقیق مسألة الكلامگفته:

«أنا شیخنا الإمام غوث الأنام المحقّق الختم سیّدي صفي الدین أحمد بن محمّد ابن یونس بن ولي اللّه أحمد بن علي المقدسي الدجاني المدني المعروف ب-: القُشاشي قدّس سرّه، عن شیخه أبي المواهب أحمد بن علي العبّاسي الشِّناوي ثمّ المدني عن الشمس محمّد الرمْلي، عن القاضي زكریا، عن الحافظ ابن حجر، عن الحافظ أبي هریرة عبدالرحمن ابن الحافظ أبي عبداللّه محمّد بن أحمد بن عثمان الذهبي، عن القاسم بن مظفّر بن عساكر، عن الشیخ محیي الدین ابن عربي إجازةً، عن الحافظ الكبیر أبي القاسم علي بن الحسن بن عساكر إجازةً، أنا أبوالقاسم زاهر بن طاهر، أنا أبوبكر أحمد بن الحسین الحافظ هو البیهقي، أنا علي بن أحمد بن عبدان، أنا أحمد بن عبدالغفّار، ثنا عبد بن شریك، ثنا نعیم بن حمّاد، ثنا عبد<الله> بن المبارك، ثنا عبداللّه ابن موهب، عن مالك بن محمّد بن حارثة الأنصاري، عن أنس بن مالك رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: من أنعش حقّاً بلسانه، جری له أجره حتّی یأتي اللّه یوم القیامة فیوفّیه ثوابه.»⁽¹⁾انتهی نقلاً عن نسخةٍ بخطّ العرب، جاء بها من مكّة بعض أفاضل السنّیة وهي عندي الآن.

شيخ على بن عبدالقدّوس الشناوى

هشتم شیخ علي بن عبدالقدوس الشِّناوي والد شیخ احمد شناوی كه مدایح فاخره، و محامد زاهره، و محاسن مبهره، و فضائل محیّرۀ او آنفاً شنیدی، و او

هم از مشایخِ مشایخ اجازۀ شاه ولی اللّه والد ماجد مخاطب است.

سالم بن عبداللّه بن سالم البصري الشافعي در رسالۀ الإمداد بمعرفة علوّ الإسناد كه در آن اسانید والد خود جمع كرده گفته:

«وأمّا سنن الترمذي: فیرویها⁽¹⁾عن الشیخ سلطان، والشیخ أحمدالقُشاشي بسندهما المتقدّم إلی القاضي زكریا، ورواه متّصلاً بالصوفیة في أكثره عن الشیخ أحمد القُشاشي، عن شیخه أبي المواهب أحمد الشِّناوي، عن والده الشیخ علي الشناوي، عن الشیخ عبدالوهّاب الشعراني.» ⁽²⁾الخ.

و شاه ولی اللّه بن عبدالرحیم والد ماجد مخاطب در رسالۀ انتباه في سلاسل أولیاء اللّه گفته:

«و این فقیر را ارتباط از جهت خرقه با شیخ ابوطاهر محمّد بن إبراهیم الكردي واقع است. وقد لبسها من أبیه، وقد لبسها أبوه من ید شیخه الإمام أحمد القُشاشي، وله في الخرقة القادریة طرق:

منها: أنّه لبسها من ید شیخه الشیخ أحمد الشّناوي، بلباسه لها من ید أبیه عليّ ابن عبدالقدّوس، بلباسه لها من ید الشیخ عبدالوهّاب الشعراوي، بلباسه لها من ید الحافظ جلال الدین السیوطي في روضة مصر، بلباسه لها من ید الشیخ كمال الدین محمّد المعروف ب-: ابن إمام الكاملیة تجاه⁽³⁾

الكعبة المشرفة، بلباسه لها من شمس الدین

محمّد بن محمّد الجزري.»⁽¹⁾الخ.

عبدالوهّاب شعرانى

نهم عبدالوهّاب شعرانی كه از نحاریر حذّاق، و مشاهیر سبّاق، و اجلّه معتمدین، و اكابر موفّقین است، و سلسلۀ اجازۀ شاه ولی اللّه و مشایخ او در بسیاری از كتب به او منتهی می شود، چنانچه انموذج آن سابقاً دریافتی.

جلال الدين سيوطى

دهم علّامة العلماء وأوحد الكملاء، شیخ جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي كهاو هم از اجلّه مشایخ اجازۀ شاه ولی اللّه است، و مدح او را با اطراء خود شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث ادا كرده اند و جلالت شأن پدر بزرگوار خود به اتصال سندش تا سیوطی و غیر او ثابت كرده⁽²⁾، و بنابر تصریح أحمد بن محمّد المغربي المقرئ المالكي الأشعري در فتح المتعال مجدّد دین نبوی در مئۀ تاسعه بوده⁽³⁾.

ابن حجر عسقلانى

یازدهم علّامه نحریر، و حافظ معدوم النظیر، شهاب الدین أحمد بن علي بن محمّد المعروف ب-: ابن حجر العسقلاني صاحب فتح الباري شرح صحیح بخاری كه در آفاق جهان مشهور و سائر، و در اصقاع بقاع معروف و دائر است.

احمد بن ابي بكر

دوازدهم فقیه جلیل القدر، و مفتی نبیه الفخر، أحمد بن أبي بكر بن أحمد ابن عبدالحمید المقدسي الحنبلي كه از مشایخ ابن حجر عسقلانی و اكابر فقهاء و محدّثین است.

ابن حجر در درر كامنة في أعیان المئة الثامنة گفته:

«أحمد بن أبي بكر بن أحمد بن عبدالحمید بن عبدالهادي بن یوسف بن محمّد ابن قدامة بن مقدام، أبوالعباس المقدسي، شهاب الدین ابن العزّ الحنبلي الفقیه المفتي.

ولد سنة سبع وسبع مئة⁽¹⁾.وأحضر علی هدية⁽²⁾بنت عسكر و تفرّد بها، وأجاز له الفخر التَّوْزَري من مكّة، وابن رشیق، وطائفة من مصر. ودخل في عموم إجازة إسحاق النحّاس لأهل الصالحیة، وتفرّد بكلّ ذلك.

وسمع الكثیر من التقيّ سلیمان، ویحیی بن سعيد، وعیسی المطعم، وفاطمة بنت جوهر⁽³⁾، وأبي بكر بن أحمد بن عبدالدائم وغیرهم. وحدّث بالكثیر، وكان خاتمة المسندین بدمشق.

مات في ربیع الآخر سنة 798، وقد أجاز لي غیر مرّة.»⁽⁴⁾

اسحاق بن يحيى

سیزدهم اسحاق بن یحیی بن اسحاق حنفی كه از اجلّۀ محدّثین و فضلاء

مسندین است. مناقب و محامد او از معجم ذهبی و درر كامنه و غیر آن ظاهر است.

شمس الدین ابوعبداللّه ذهبی در معجم مختص گفته:

«إسحاق بن یحیی بن إسحاق، الشیخ الفاضل المسند، عفیف الدین، أبومحمّد الآمِدي الحنفي.

ولد سنة اثنتین وأربعین وستّ مئة⁽¹⁾

بآمِد. ورحل به أبوه، فأدرك ابن خلیل فسمع منه أجزاءً كثیرة، ومن عیسی الخیّاط، و جماعة بحَرّان، ومن ابن عبدالدائم، وطائفة بدمشق.

و كان له أنس⁽²⁾بالحدیث، یعرف مسموعاته، وحصّل أصوله.

خرّج له الشیخ شمس الدین ابن المهندس معجماً قرأناه، وتفرّد بأشیاء.

مات في رمضان سنة خمس وعشرین وسبع مئة، وولي بعده مشیخةالظاهریة الشیخ شهاب الدین ابن جَهبل⁽³⁾.»⁽⁴⁾

و ابن حجر عسقلانی در درر كامنه می فرماید:

«إسحاق بن یحیی بن إسحاق بن إبراهیم الآمِدي، عفیف الدین، نزیل دمشق.

ولد سنة 42.

وسمع من مجدالدین ابن تیمیة، وعیسی بن سلامة، و<من> یوسف بن خلیل،

وصقر، وغیر واحد. وأخذ عن المجد بن تیمیة، وطلب بنفسه في حیاة أحمد بن عبدالدائم. وحصّل الأجزاء، وحضر⁽¹⁾

المدارس، وحجّ مراراً.

قال الذهبي في المعجم المختصّ: سمع من ابن خلیل أجزاء كثیرة، وكان له أنس بالحدیث. ویعرف مسموعاته <به>، وحصّل أصوله، وخرّج له ابن المهندس معجماً، وتفرّد بأشیاء، وولي مشیخة الظاهریة.

قلت: ثنا⁽²⁾عنه بالسماع غیر واحد:

منهم: أحمد بن آقبرص بن بلعان⁽³⁾،

وحدّث بالكثیر، وكان یشهد علی القضاة، وكان لطیفاً بشوشاً، تفرّد⁽⁴⁾

بأشیاء من العوالي، وعمل لنفسه معجماً.

ومات سنة 725.»⁽⁵⁾

يوسف بن خليل

چهاردهم یوسف بن خلیل بن عبداللّه الدمشقي الأزدي كه از اجلّه حفّاظ ثقات، و اعاظم محدّثین اثبات است، و در اتقان و سعت روایت یگانۀ آفاق و فائق بر اكابر حذّاق بود.

علّامه ذهبی در عبر في خبر من غبر در وقایع سنة ثمان وأربعین وستّ مئة گفته:

«ویوسف بن خلیل، الحافظ الرحّال، محدّث الشام، أبوالحجّاج الدمشقي الأدمي نزیل حلب.

ولد سنة خمس وخمسین وخمس مئة.

(و) لم یعن بالحدیث إلی سنة بضع وثمانین، فروی عن یحیی الثقفي وطائفة، ثمّ رحل إلی بغداد قبل التسعین، ثمّ إلی أصبهان بعد التسعین، وأدرك بها إسناداً عالیاً كبیراً، وكتب ما لا یوصف بخطّه الملیح، وانتشر حدیثه، ورحل الناس إلیه.

توفّي في عاشر جُمادی الآخرة بحلب.»⁽¹⁾

و جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطی در طبقات الحفّاظ گفته:

«ابن خلیل: الحافظ المفید الرحّال الإمام مسند الشام، شمس الدین أبوالحجّاج یوسف بن خلیل بن عبداللّه الدمشقي الأدمي⁽²⁾محدّث حلب.

ولد سنة 555⁽³⁾.

واشتغل بالحدیث، وله ثلاثون <سنة>، وتخرّج بالحافظ عبدالغني، وشیوخه نحو خمس مئة نفس. أخذ عنه الشرف الدمیاطي وآخرون، آخرهم: إبراهیم بن العجمي.

وكان حافظاً ثقةً عالماً بما یقرأ علیه، لا یكاد یفوته (اسم رجلٍ، واسعَ الرواية، متقناً).

مات في عاشر جُمادی الآخرة سنة 648 عن 93⁽⁴⁾.»⁽⁵⁾

ابوالمعمر محمّد بن حيدرة

پانزدهم أبوالمعمر محمّد بن حیدرة بن عمرالحسیني كه شیخ اجازۀ یوسف ابن خلیل حافظ است⁽¹⁾وناهیك به شرفاً وفخاراً وجلالةً واعتباراً.

و مطلق⁽²⁾

روایت شخص عدل و ثقة و جلیل الشأن از شخصی حسب افادات ائمّۀ سُنّیه دلیل وثوق و جلالت و عدالت مروی عنه می باشد، فكیف إذا كان من شیوخ الإجازة؟!

علّامه احمد بن محمّد بن محمّد بن علی بن حجر مكّی -كه محامد و مناقب غزیره، و فضائل و مدایح كبیرۀ او در ما بعد إن شاء اللّه به گوشت می خورد- در رسالۀ تطهیر الجنان واللسان عن الخطور والتفوّه بثلب معاویة بن أبي سفیان كه به تصنیف آن داد تصلّب و تعصّب در حمایت خلیفۀ رابع سنّیان داده، حقیقت انصاف و حقّ پرستی خود و اهل نحلۀ خود كالشمس في رابعة النهار فرا روی ارباب بصیرت نهاده، مجرّدِ روایت اجلّاء صحابه و تابعین را از معاویه دلیل كمال اجتهاد و براعت فقاهت او گردانیده⁽³⁾.

پس روایت علّامۀ جلیل و حافظ نبیل یوسف بن خلیل از محمّد بن حیدرة بلا واسطه، و روایت دیگر حضرات حذّاق كه اسمایشان شنیدی از او بواسطه نیز دلیل كمال جلالت و عظمت او خواهد بود.

و سیف اللّه بن اسداللّه مُلْتانی در شبهات خودبر چند اجزاء صوارم كه آن را

به مزید بی باكی موسوم به تنبیه السفیه ساخته وحقّه أن یسمّی تمویه السفیه مجرّد روایت مالک و ابوحنیفه و یحیی بن معین و شعبه و سفیانین را از امام به حقّ ناطق حضرت جعفر صادق علیه السّلام به توثیق آن جناب معبّر نموده.⁽¹⁾

و نیز به جهت روایت ایشان از آن حضرت، یحیی بن سعید قطّان را كه امام الأئمّة و شیخ المشایخ سُنّیه است، و در حقّ آن حضرت كلمۀ خبیثۀ ”أَجد منه في نفسي شیئاً“⁽²⁾بر زبان خرافت توأمان آورده، هیچ مَیَرز دانسته.

و ابوعبداللّه ذهبی در كتاب عبر بخبر من غبر روایت ابن عبدالبرّ و ابن حزم را از أحمد بن عمر بن أنس بن دلهان الأندلسي الدلالي مثبِت جلالت او گردانیده⁽³⁾.

و أحمد بن محمّد الشهیر ب-: المقرئ المغربي المالكي الأشعري در كتاب نفح الطیب عن غصن الأندلس الرطیب روایت عمر بن عبدالبرّ و خطیب بغدادی را از ابوالولید باجی سبب افتخار دانسته⁽⁴⁾.

و نیز حسب تصریح محمّد بن أبي بكر بن أیّوب بن سعید بن جریر المعروف ب-: ابن قیّم الجوزیة در زاد المعاد في هدي خیر العباد أحد القولین آن است كه مجرّد روایت عدل ازغیر خود تعدیل آن غیر است، اگر چه راوی تصریح به تعدیل مروی عنه نكند، و این مذهب احد روایتین از احمد بن حنبل است⁽⁵⁾.

ابوالغنايم محمّد بن على

شانزدهم أبوالغنائم محمّد بن علي بن میمون الكوفي كه از حفّاظ متقنین و ائمّۀ مشهورین است.

ابن ناصر در حقّش گفته كه او حافظ متقن بوده، ندیدیم مثل او، تهجّد می كرد و به قیام لیل می پرداخت. و ابوعامر عبدری ثنا بر او می كرد و می گفت كه ختم كرده شد به او این شأن -یعنی فنّ حدیث-.

ابوعبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي در عبر في خبر من غبر در وقایع سنة عشر وخمس مئة گفته:

«أُبيّ النَّرْسي: أبوالغنائم محمّد بن علي بن میمون الكوفي الحافظ. روی عن: محمّد بن علي بن عبدالرحمان العلوي وطبقته بالكوفة، وعن أبي إسحاق البرمكي وطبقته ببغداد، وناب في خطابة الكوفة، وكان یقول: ما بالكوفة من أهل السنّة والحدیث إلّا أنا.

وقال ابن ناصر: كان حافظاً متقناً ما رأینا مثله، كان یتهجّد ویقوم اللیل، وكان أبوعامر العبدري یثني علیه ویقول: ختم به هذا الشأن.

توفّي في شعبان عن ستّ وثمانین سنة.

ولُقّب أُبیّاً لجودة قراءته، وكان ینسخ ویتعفّف.»⁽¹⁾

و یافعی در مرآة الجنان در وقایع سنة عشر وخمس مئة گفته:

«و (فيها توفّي) أبوالغنائم محمّد بن عليبن میمون الكوفي الحافظ.»⁽²⁾

دارم بن محمّد

هفدهم دارم بن محمّد بن یزید النَّهْشلي كه شیخ ابوالغنائم است.

محمّد بن ابراهيم

هیجدهم محمّد بن إبراهیم السري كه شیخ دارم است و جلالت و عظمت و اعتبار و اعتماد این هر دو بزرگ هم به تقریب ما تقّدم ثابت و ظاهر است.

عبارت اجازه كتاب ابن عقده

اكنون عبارتی كه روایت كردن این حضرات كتاب الموالاة ابن عقده را ثابت و محقّق گرداند باید شنید.

پس باید دانست كه شیخ محمّد عابد سندی در كتاب حصر الشارد در حرف المیم گفته:

«وأمّا كتاب الموالاة لأبي العبّاس ابن عقدة:

فأرویه عن عمّي الشیخ محمّد حسین بن محمّد مراد الأنصاري السندي، عن أبیه، عن الشیخ محمّد هاشم بن عبدالغفور السندي، عن مفتي مكّة الشیخ عبدالقادر الصدّیقي الحنفي، عن الشیخ حسن العجیمي، عن الشیخ أحمد (القشاشي، عن أحمد) الشِّناوی، عن أبیه الشیخ علي الشّناوي، عن الشیخ عبدالوهّاب الشعراني، عن الحافظ السیوطي، عن الحافظ ابن حجر، عن أحمد بن أبي بكر بن عبدالحمید المقدسي، أنا إسحاق بن یحیی بن إسحاق الآمِدي⁽¹⁾،

عن یوسف بن خلیل الحافظ، أنا أبوالمعمر محمّد بن حیدرة بن عمر الحسیني، أنا أبوالغنائم محمّد بن علي بن میمون، أنا

دارم بن محمّد بن یزید النهشلي، أنامحمّد بن إبراهیم ابن السري التمیمي، نا أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن عقدة.»⁽¹⁾

از این عبارت روایت كردن محمّد عابد سندی كتاب الموالاة ابن عقده را به سند متّصل از مشایخ خود در كمال وضوح ظاهر است.

و نیز حسب دلالت مطابقی عبارت خطبۀ حصر الشارد ظاهر است كه كتاب الموالاة از كتب معتبره است؛ حیث قال:

«الحمد للّه الذي أنزل أحسن الحدیث علی خیر نبيّ مرسل، ودعا إلی الفلاح بصحیح المقال، ووصل برحمته كلّ منقطع وأوضح كلّ معضل، والصّلاة والسّلام علی سیّدنا محمّد، المشهور بحسن الأخلاق، وآله سادة أولی الفضل بالاتّفاق، وصحبه أئمّة أهل الصلاح علی الإطلاق.

وبعد؛ فیقول أفقر عباد اللّه تعالی وأحوجهم إلی رحمته ورضوانه الأبدي، محمّد عابد بن أحمد علي السندي، تاب اللّه تعالی علیه وعلی والدیه، وستر عیوبه وغفر ذنوبه: إنّه طال ما لاذی بعض طلبة علم الحدیث وسألوني أن ألخّص لهم شیئاً من أسانیدي في الكتب المعتبرة، وكنت لم أجد عن مسألتهم مهرباً، فاستخرت اللّه تعالی في حصر بعض ما لابدّ منه، و استعنت به فهو خیر مستعان وعلیه التكلان.»⁽²⁾

و هر گاه بر این همه اطلاع یافتی و در خزانۀ خیال محفوظ ساختی، بحمد اللّه وحسن توفیقه، به كمال شناعت جسارت كابلی و شاه صاحب وارسیدی، و نهایت مجازفت و عدوانشان به عین بصیرت دیدی كه نقل اهل حقّ را از ابن عقده

با این همه جلالت شأن و عظمت و وثوق و اشتهار و اعتبار و جلالت فخار، عینِ مكیدت و اضلال و تلبیس و تخدیع و تلمیع و تدلیس پنداشتند، و از تفضیح اكابر و افتضاحخود باكی برنداشتند <وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ>⁽¹⁾.

و از زبان درازی و بی تمیّزی و جسارت و مجازفت كابلی در این باب، و حیازت قصب سبق در تفضیح و تضلیل اكابر مشایخ عالی نصاب، چندان مقام استعجاب و استغراب نیست؛ كه هرگز به خدمت مشایخ اسلام نرسیده و به اخذ و استفاده و تناول اجازه از ایشان مشرّف نگردیده. مقام حیرت و سراسیمگی این است كه جناب شاه صاحب با این همه عظمت و جلالت و فضل و براعت و حذاقت و نبالت و تشرّف به اخذ اجازه و اتصال سند به اكابر اساطین و اَسلاف حذّاق به بركت خدمت والد ماجدشان كه خودش در إرشاد إلی مهمّات الإسناد كما سبق آنفاً حمد الهی بر اتصال سند خود به هفت كس از مشایخ اجلّۀ كرام و ائمّۀ قادۀ اعلام، كه مشهور در حرمین محترمین بودند، و اجماع بر فضلشان در میان خافقین واقع شده بجا آورده⁽²⁾،

اساطین مشایخ اجازۀ والد ماجد خود را، كه تعظیم و تبجیل آنها مدار ایمان و ایقانشان است، و والدشان بلكه خودشان هم افتخار و مباهات بر اتصال سند به ایشان دارند، به ابلغ وجوه رسوا ساختند.

چه ظاهر است كه ابن حجر عسقلانی، و سیوطی، و شعرانی، و شیخ علی شناوی، احمد شناوی همه مشایخ اجازۀ شاه ولی اللّه اند، و اینها روایت كتاب ابن عقده می نمایند، و اعتماد و اعتبار و جلالت و عظمت آن وا می سازند، حال آنكه

نزدشاه صاحب نقل از آن عینِ مكیدت و اضلال و تخدیع، و محض ازلال و تلمیع است.

پس این مشایخ و اساطین اجازۀ والدشان و خودشان هم كیّاد و دَغاباز، و به اضلال و ازلال و مكیدت و خدیعت، ممتاز و سرفراز باشند. و به ملاحظۀ این مقام و دیگر مقامات بعلم الیقین متیقّن و معلوم می گردد كه شاه صاحب در كتاب خود نه تنها بر اهل حقّ ردّ كرده اند، بلكه قدح و جرح و تفضیح و هتک ناموس اساطین دین، و حذّاق محقّقین، و اسلاف متدیّنین، و مشایخ معتمدین، و افاخم معظّمین، و اماثل مكرّمین، و اركان ملّت، و حفّاظ شریعت، و بانیان مذهب، و مؤسّسان مشرب خود را هم به أقصی الغایة رسانیده اند، پس اگر كتابشان به این سبب موسوم به تحفۀ اثنا عشریّه گردد عین حقّ و صواب و مسئله لا جواب است.

فالحمد للّه الذي حلّلنا بعونه عقدة كید الكابلي والمخاطب في جرح ابن عقدة، حیث أثبتنا وثوقه واعتماده بأقوال الأساطین الذین بیدهم عقدة الجرح والتعدیل، وهم أهل الحلّ والعقد في هذا الفنّ الجلیل.

ترجمۀ ابن عقده از طبقات كبراى تاج الدين عبدالوهّاب السبكي

عود علی بدء:

از ملاحظۀ طبقات كبری تصنیف علّامه نحریر و محقّق معدوم النظیر، أبونصر تاج الدین عبدالوهّاب بن علي بن عبدالكافي بن علي بن تمّام السبكي -كه فضائل عظیمه و محامد فخیمۀ او از درر كامنه ابن حجر عسقلانی و غیر آنتوان

دریافت⁽¹⁾

بنگرید به: المنهل الصافي والمستوفى بعد الوافي: 7/ 385 – 386 شمارۀ 1501؛ نيل الأمل في ذيل الدول: 2/ 17 – 18 شمارۀ 387؛ سلّم الوصول إلى طبقات الفحول: 2/ 317 شمارۀ 2796؛ شذرات الذهب في أخبار من ذهب: 1/ 66 – 67 شمارۀ 34؛ الأعلام: 4/ 184 – 185.

چنانچه در طبقات سبكی مذكور است:

«فأین أهل عصرنا من حفّاظ هذه الشریعة:

أبي بكر الصدّیق، وعمر الفاروق، وعثمان ذي النورین، وعلي المرتضی، والزبیر، وطلحة، وسعد، وعبدالرحمان بن عوف، وأبي عبیدة بن الجرّاح، وابن مسعود، وأُبيّ بن كعب، وسعد بن معاذ، وبلال بن رباح، وزید بن ثابت، وعائشة، وأبي هریرة، وعبداللّه ابن عمرو (بن) العاص، وابن عمر، وابن عبّاس، وأبي موسی الأشعري.

ومن طبقة أخری من التابعین:

أویس القرني، وعلقمة بن قیس، والأسود بن یزید، ومسروق بن الأجدع، وابن المسیّب، وأبي العالیة، وشقیق أبي وائل، وقیس بن أبي حازم، وإبراهیم النخعي، وأبي الشّعثاء، والحسن البصري، وابن سیرین، وسعید بن جبیر، وطاوس، والأعرج، وعبداللّه بن عبداللّه بن عتبة، وعروة بن الزبیر، وعطاء بن أبي رباح، وعطاء بن یسار، والقاسم بن محمّد، وأبي سلمة بن عبدالرحمان، وثابت البُناني، و أبي الزِّناد، وعمرو بن دینار، وأبي إسحاق السبیعي، والزُّهري، ومنصور بن المعتمر⁽²⁾، ویزید بن (أبي) حبیب،

وأیّوب السَّخْتیاني، ویحیی بن سعید، وسلیمان التَّیْمي، وجعفر بن محمّد، وعبداللّه بنعَوْن، وسعید بن أبي عَروبة، وابن جُریج⁽¹⁾، وهشام الدَّستوائي.

طبقة أُخری:

والأوزاعي، والثوري، ومَعْمَر بن راشد، وشُعبة بن الحجّاج، وابن أبي ذئب، ومالك، والحسن بن صالح، والحمّادَیْن⁽²⁾، وزائدة بن قُدامة، وسفیان بن عیینة، وعبداللّه بن المبارك، وابن وهب، ومعتمد بن سلیمان، ووكیع بن الجرّاح، ویزید بن زریع، ویزید بن هارون، وأبي بكر بن عیّاش.

أُخری:

والشافعي، وعفّان بن مسلم، وآدم بن أبي إیاس، وأبي الیَمان، وأبي داود الطَّیالسي، وسعید بن منصور، وأبي عاصم النَّبیل، والقَعْنبي، وأبي مُسْهِر، وعبدالرزّاق ابن هَمّام.

أُخری:

وأحمد بن حنبل، وأحمد بن إبراهیم الدَّوْرقي⁽³⁾، وأحمد بن صالح المصري، وأحمد ابن مَنیع، وإسحاق بن راهویه، والحارث بن مسكین، وحَیْوة بن شُریح الحمصي، وخلیفة بن خیّاط، وزهیر بن حرب، وشیبان بن فَرُّوخ، و أبي بكر بن أبي شیبة، وعلي ابن المدیني، وعمرو بن محمّد الناقد، وقتیبة بن سعید، ومحمد بن بشّار بُنْدار، ومحمّد ابن المثنّی، ومسدّد بن مُسَرْهد، وهشام بن عمّار، ویحیی بن معین، ویحیی بن یحیی

النیسابوري.

أُخری:

ومحمّد بن یحیی الذُّهْلي، والبخاري، وأبي حاتِم الرازي، وأحمد بن شیبان المَرْوَزي، وأبي بكر الأثْرم، وعبد بن حُمید الكشّي، وعمر بن شَبّة.

أخری:

وأبي داود السّجستاني، وصالح جَزَرة، والتّرمذي، وابن ماجه.

أُخری:

وعَبْدان عبداللّه بن أحمد الأهوازي⁽¹⁾، والحسن بن سفیان، وجعفرالفِرْیابي، والنّسائي، وأبي یعلی أحمد بن المثنّی، ومحمّد بن جریر، وابن خُزَیمة، وأبي القاسم البغوي، وأبي بكر عبداللّه بن أبي داود، وأبي عَروبة الحرّاني، وأبي عَوانة الإسفرایني، ویحیی بن محمّد بن صالح.

أخری:

وأبي بكر بن زیاد النیسابوري، وأبي حامد أحمد بن محمّد بن الشّرقي⁽²⁾، وأبي جعفر محمّد بن عمرو العقیلي، وأبي العبّاس الدَّغَوْلي، وعبدالرحمان بن أبي حاِتم، وأبي العبّاس ابن عقدة، وخیثمة بن سلیمان الطرابلسي، وعبدالباقي بن قانع، وأبي علي النیسابوري.

أُخری:

وأبي القاسم الطبراني، وأبي حاتِم محمّد بن حبّان، وأبي علي بن السَّكَن، وأبي بكر

الجِعابی، وأبي بكر أحمد بن محمّد السنّي الدینوري، وأبي أحمد عبداللّه بن عدي الجرجاني، وأبي الشیخ عبداللّه بن محمّد بن حیّان، وأبي بكر أحمد بن إبراهیم الإسماعیلي، وأبي الحسین محمّد بن المظفّر، وأبي أحمد الحاكم، وأبي الحسن الدارقطني، وأبي بكر الجَوْزقي، وأبي حفص بن شاهین.

أُخری:

وأبي عبداللّه بن مندة، وأبي عبداللّه الحسین بن أحمد بن بُكَیر، وأبي عبداللّه الحاكم، وعبدالغني بن سعید الأزدي، وأبي بكر بن مردویه، وأبي عبداللّه محمّد بن أحمد غُنجار، وأبي بكر البَرْقاني، وأبي حازم العَبْدَوي، وحمزة السَّهمي، وأبي نعیم الأصبهاني.

أُخری:

وأبي عبداللّه الصُّوري، والخطیب، والبیهقي، وابن حزم، وابن عبدالبرّ، وأبي الولید الباجي، وأبي صالح المؤذّن⁽¹⁾.

أُخری:

وأبي إسحاق الحبّال، وأبي نصر بن ماكولا، و أبي عبداللّه الحُمیدي،وأبي علي الغَسّاني، وأبي الفضل محمّد بن طاهر المقدسي، وأبي علي بن سُكّرة.

أُخری:

وأبي عامر محمّد بن سعدون العبدريّ، وأبي القاسم التَّیْمي، وأبي الفضل بن ناصر، وأبي العلاء الهمذاني، وأبي الطاهر السلفي، وأبي القاسم بن عساكر، وأبي سعد

السّمعاني، وأبي موسی المدیني، وخلف بن بَشْكُوال، وأبي بكر الحازمي.

أُخری:

وعبدالغني المقدسي، وابن الأخضر، وعبدالقادر الرُّهاوي، والقاسم بن عساكر.

أُخری:

وأبي بكر بن نقطة، وابن الزينبي⁽¹⁾، وأبي عبداللّه محمّد بن عبدالواحد بن أحمد المقدسي، وابن الصلاح، وإبراهیم الصَّریفیني، والحافظ یوسف بن خلیل.

أُخری:

وعبدالعظیم المنذري، ورشیدالدین العطّار، وابن مُسْدي.

أُخری:

والنووي، والدِّمْیاطي، وابن الطاهري، وعبید الأشعري، ومحب الدین الطبري، وشیخ الإسلام ابن دقیق العید.

أُخری:

والقاضي سعدالدین الحارثي، والحافظ أبي الحجّاج المِزّي، والشیخ تقي الدین بن تیمیة، والشیخ فتح الدین بن سیّد الناس، والحافظ قطب الدین عبدالكریم الحلبي، والحافظ علم الدین البِرْزالي، وشیخنا الذهبي، والشیخ الوالد.

أُخری:

والحافظ أبي العباس بن المظفّر، والحافظ صلاح الدین العلائي.

فهؤلاء مهرة هذا الفنّ وقد أغفلنا كثیراً من الأئمّة وأهملنا عدداً صالحاً من المحدّثین، وإنّما ذكرنا من ذكرناه لننبّه بهم علی من عداهم ثمّ أفضی الأمر إلی طيّ

بساط الأسانید رأساً وعدّ الإكثار منها جهالة ووسواساً.»⁽¹⁾از ملاحظۀ این عبارت طویله، و از مطالعۀ این بشارت جمیله، به چند وجه جلالت و عظمت و علوّ قدر و سموّ فخرِ ابن عقده لمعان ظهور دارد:

اول آنكه از آن ظاهر است كه ابن عقده مثل دیگر حضرات -كه سبكی اسمای متبركه شان در این عبارت ذكر كرده- از اهل عصر او نهایت بالاتر، و بلندتر، و فائق تر، و سابق تر، در جلالت و عظمت و حفظ و اتقان بودند، و اهل عصر سبكی به پایه و مایۀ آنها هرگز نمی رسند.

وأنّی ذلك وأین؟! فإنّ ادّعائه مساواتهم له فضلاً عن تفضیله كذبٌ بلا مین.

پس هرگاه ابن عقده از اهل عصر سبكی فاضل تر باشد، پس اهل عصر كابلی و شاه صاحب كه به غبارِ اهل عصر سبكی نمی رسند، و به مراتب غیر متناهیه پستراند، چه رو دارند كه كلامشان در ابن عقده مسموع شود.

دوّم آنكه از عبارت سبكی ظاهر است كه ابن عقده از حفّاظ شریعت مقدّسه بوده.

فوا لهفاه كه شاه صاحب و كابلی در پی هتک ناموس حافظ شریعت خود افتاده، او را بدتر از یهود و نصاری و كافر و ملحد وانموده اند⁽²⁾زیرا كه اكابر محقّقین آن حضرات العیاذ بالله روافض را بدتر از یهود و نصاری می پندارند كما لا یخفی علی من هتك أستارهم وطالع أسفارهم ك-: الصواعق لابن حجر المكي⁽³⁾وأمثاله.

سوّم آنكه از آن واضح و ظاهر است كه ابن عقده از طبقۀ جلیله ابی بكر بن زیاد نیسابورى، و ابوحامد، و ابوجعفر عقیلی، و ابن ابی حاتِم، و خیثمة بن سلیمان طرابلسی، و عبدالباقی بن قانع، و ابوعلی نیسابوری بوده، و ظاهر است كه این حضرات از اساطین دین، و ائمّه منقّدین، و مشایخ مقبولین، و اسلاف معظّمین اند.

چهارم آنكه از افادۀ سبكی هویدا است كه ابن عقده مثل دیگر حضرات مذكورین از مهرۀ فنّ حدیث و حذّاق این علم شریف است.

پس حیرت كه چنین ماهر فنّ را كه سبكی بر ذكر او مثل دیگر ائمّه و اساطین خود می نازد، كابلی و شاه صاحب چندان رسوا می سازند كه نقل را از او عین مكیدت و اضلال و تخدیع جهّال می انگارند.

والعیاذ باللّه المتعال من مثل هذه التلبیسات التي تنهد منها الجبال.

پنجم آنكه از آن ظاهر است كه ابن عقده مثل دیگر حضرات مذكورین بالاتر است از بسیاری از ائمّۀ سنیّه كه سبكی اغفال ذكرشان كرده و می باید كه آدمی به ذكر ابن عقده و دیگران تنبّه بر دیگران حاصل سازد.

عجب كه شاه صاحب بیچاره ابن عقده را با این همه جلالت و عظمت به روافض می نوازند و به جرگۀ كسانی كه معاذ اللّه به زعمشان و زعم اسلافشان كفّار و ملحدین و مستأصلین دین مبين اند می اندازند. فیا للعجب كلّ العجب بینجمادی و رجب⁽¹⁾.

ششم آنكه از این عبارت در كمال وضوح و ظهور لایح و واضح است كه ابن

عقده در صفت جمیلۀ حفظ شریعت، و مدیحت جلیلۀ مهارت در فنّ حدیث، مشاركت با خلفاء راشدین و اكابر صحابۀ مكرّمین داشته، و علم مساهمتشان و لو بعد عدّة طبقات بر افراخته؛ پس قدح و جرح ابن عقده و تكفیر و تضلیل و تفضیح او در حقیقت اسائۀ ادب حضرت عتیق، و ابن خطّاب، و كثیر الحیاء، و زبیر، و طلحه، و سعد، وعبدالرحمن، و ابن عمر، و حضرت عائشه، و امثال ایشان است. چه هرگاه این صفت عظیمه أعنی حفظ شریعت و مهارت در فنّ حدیث، شاه صاحب و كابلی را مانع از تكفیر و تضلیل ابن عقده و جرح و قدح او به این مثابه -كه نقل را از او عین تخدیع و مكیدت پنداشته اند- نگردید، قادحین و جارحین خلفاء و صحابۀ مذكورین را چسان حصول این هر دو صفت -بعد تسلیم- مانع و حاجز از خدمت گزاریشان خواهد بود. پس كابلی و جناب شاه صاحب در پرده قدح و جرح ابن عقده هتک ناموس خلفا و صحابۀ عظام و اُمّ المؤمنین می نمایند، و نغمۀ تفضیح و تقبیحشان می سرایند. شاد باش و آفرین كار مردان همین است.

ترجمۀ ابن عقده از طبقات الحفّاظ جلال الدين سيوطى

و از مطالعۀ طبقات الحفّاظ علّامه جلال الدین سیوطی -كه مجدّد دین سنّیه در مائۀ تاسعه است⁽¹⁾- نیز اتصاف ابن عقده به نهایتِ فضل و نبل و عظمتِ شأن و كمالِ جلالت و ریاست و تبحّر و تقدّم در حفظ و اتقان ظاهر می شود؛ حیث قال فیه:

«ابن عقدة حافظ العصر، والمحدّث البحر، أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الكوفي مولی بني هاشم. أبوه نحويّ صالح یلقّب عقدة.

سمع أُمماً لا یحصون، و كتب العالي والنازل حتّی عن أصحابه، وكان إلیه المنتهی في قوّة الحفظ وكثرة الحدیث، ورحلته قلیلة، ألّف وجمع.

حدّث عنه الدارقطني، وقال: أجمع أهل الكوفة أنّه لم یر بها من زمن ابن مسعود إلی زمنه أحفظ منه.

وعنه: أحفظ مئة ألف حدیث بأسنادها⁽¹⁾، وأُجیب عن⁽²⁾ثلاث مئة ألف حدیث من حدیث أهل البیت و بني هاشم.

وقال أبوعلي: ما رأیت أحفظ منه لحدیث الكوفیّین. وعنده تشیّع.

ولد سنة 249 ومات في ذي القعدة سنة 332 اثنتين وثلاثين وثلاث مئة.»⁽³⁾

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده حافظ عصر و محدّث بحر بوده، و از جمعی كثیر از طبقات رجال كه احصایشان نتوان كرد سماع حدیث نموده، و در كتابت عالی و نازل و احاطۀ قاصی و سافل به مرتبه كوشیده كه از اصحاب خود هم حدیث را نوشته، و او منتهای ارباب فنّ بوددر قوّت حفظ و كثرت حدیث، و دارقطنی از او روایت كرده، و در ستایش و مدح و تبجیل او افاده كرده كه اجماع كرده اند اهل كوفه بر آنكه دیده نشد در كوفه از زمن ابن مسعود تا زمان ابن عقده حافظ تری از او.

و خود ابن عقده گفته: كه یاد دارم صد هزار حدیث به اسناد آن، و جواب می دهم از سه صد هزار حديث از احادیث اهل بیت و بنی هاشم. و ابوعلی ارشاد كرده كه ندیدم حافظ تری از او -یعنی ابن عقده- برای حدیث كوفیین.

جواب از نسبت تشيّع به ابن عقده

اما قول سیوطی: «وعنده تشیّع» پس قدحی نمی كند، خصوصاً بعد اثبات این همه جلائل فضائل و غرر محامد.

تشيّع قادح نيست و معناى آن از مقدّمۀ فتح البارى

علّامه ابن حجر عسقلانی در مقدّمۀ فتح الباري گفته:

«والتشیّع محبّةُ عليٍّ وتقدیمه علی الصحابة، فمن قدّمه علی أبي بكر وعمر فهو غالٍ في التشیّع⁽¹⁾ویُطلق علیه رافضي وإلّا فشیعيّ، وإن⁽²⁾انضاف إلی ذلك السبّ و⁽³⁾التصریح بالبغض فغالٍ في الرفض، وإن اعتقد الرجعة إلی الدنیا فأشدّ في الغلو.»⁽⁴⁾

از این عبارت ظاهر است كه تشیّع عبارت است از محضِ محبّت جناب امیرالمؤمنین و تقدیم آن حضرت بر صحابه به غیر تقدیم آن جناب برشیخین، و اگر كسى تقدیم آن حضرت بر شیخین كند او غالی في التشیّع است و او را رافضی هم می گویند، و اگر تقدیم آن حضرت بر شیخین نكند پس او شیعی است.

پس بنابراین، ثبوت تشیّع در ابن عقده اصلاً قدحی در او نكند، كه حسب

این افاده به نسبت تشیّع سوی ابن عقده همین قدر ظاهر می شود كه ابن عقده محبّت با جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام داشت، و آن حضرت را بر دیگر صحابه تقدیم می كرد. و این معنی هرگز موجب قدحی و جرحی نزد اهل سنّت هم پیدا نمی كند، مگر اینكه مذهب نواصب و خوارج اعلاناً و جهاراً اختیار سازند.

ذكر كتاب طبرى در حديث غدير

و أبوجعفر محمّد بن جریر بن یزید الطبري كه از اكابر محدّثین و ائمّۀ مجتهدین اهل سنّت است نیز كتابى در طرق حدیث غدیر تصنیف كرده⁽¹⁾.

[ذكر كتاب طبری از العمدة ابن بطریق]

چنانچه صاحب عمده طاب ثراه فرموده:

«وقد ذكر محمّد بن جریر الطبري صاحب التاریخ خبر یوم الغدیر وطرقه في⁽²⁾خمسة وسبعین طریقاً، وأفرد له كتاباً سمّاه كتاب الولایة.»⁽³⁾

انتهی.

ذكر كتاب طبری از اقبال سيد علی بن طاوس

و جناب سید علی بن طاوس قدّس اللّه روحه و أجزل علیه فتوحه در إقبال بصالح

الأعمال فرموده:

«ومن ذلك ما رواه محمّد بن جریر الطبري صاحب التاریخ الكبیر، صنّفه وسمّاه كتاب الردّ علی الحُرْقُوصیّة، روی فیه حدیث یوم الغدیر وما نصّ النبيّ علیه السّلام علی عليّ (عليه السّلام) بالولایة والمقام الكبیر. وروی ذلك من خمس وسبعین طریقاً.»⁽¹⁾

و نیز در اقبال فرموده:

«وأمّا الذي ذكره محمّد بن جریر صاحب التاریخ في ذلك، فإنّه مجلّد. وكذلك ما ذكره أبوالعبّاس ابن عقدة وغیره من العلماء وأهل الروایات، فإنّها عدّة مجلّدات.»⁽²⁾

ذكر كتاب طبری از طرائف

و در طرائف فرموده:

«وقد روی حدیث یوم الغدیر محمّد بن جریر الطبري في كتاب التاریخ من خمس وسبعین طریقاً، و أفرد له كتاباً سمّاه كتاب الولایة. ورأیت في بعض ما صنّفه الطبري في صحّة خبر یوم الغدیر أنّ اسم كتابه الردّ علی الحُرقوصیّة یعني الحنبلیّة؛ لأنّ أحمد بن حنبل من ولد حُرْقُوص بن زهیر الخارجي. وقیل: إنّما سمّاه الطبري بهذا الاسم؛ لأنّ البربهاري الحنبلي تعرّض للطعن في شيء ممّا یتعلّق بخبر یوم غدیر خمّ.»⁽³⁾

ذكر ذهبی كتاب طبری را در حديث غدير و مدهوش شدن او به رؤيت كثرت طرق حديث

و علّامه شمس الدین أبوعبداللّه محمّد بن أحمد بن عثمان بن قایماز

التركماني الدمشقي الذهبي به تألیف كردن محمّد بن جریر طبری كتابی مفرد در طرق حدیث غدیر اعتراف فرموده، و به اظهار وقوف و اطّلاع خود بر آن كتاب و مدهوش گردیدن به ملاحظۀ كثرت طرق حدیث شریف، كسر ظهر منكرین نصّاب نموده.

چنانچه محمّد بن اسماعیل در روضۀ ندیّه شرح تحفۀ علویّه گفته:

«قال الحافظ الذهبي في تذكرة الحفّاظ⁽¹⁾في ترجمة (إمام السنّة بالاتّفاق محمّد بن جرير الطبري ما لفظه: إنّه لمّا تكلّم بعضهم في حديث) من كنت مولاه، ألّف محمّد بن جریر فیه كتاباً، قال الذهبي: وقفت علیه فاندهشت لكثرة طرقه.»⁽²⁾انتهی.

ذكر ابن كثير كتاب طبری در حديث غدير

و اسماعیل بن عمر بن كثیر بن ضوء بن كثیر الشافعی كه نموذج فضائل و محامد و مناقب و مفاخر او را در ما بعد إن شاء اللّه تعالی خواهی شنید، در تاریخ خود در ذكر محمّد بن جریر طبری علی ما نقل گفته:

«وقد رأیت له كتاباً⁽³⁾جمع فیه أحادیث غدیر خمّ في مجلّدین ضخمین،وكتاباً جمع فیه طرق حدیث الطیر.»⁽⁴⁾

مدح ياقوت حموی از لسان الميزان

و أبوعبداللّه یاقوت بن عبداللّه الرومي الحموي البغدادي الملقّب ب-: شهاب الدین، كه علّامه ابن حجر عسقلانی مدایح زاهره و مناقب فاخره او از محبّ الدین محمّد بن محمود المعروف ب-: ابن النجّار نقل كرده، چنانچه در لسان المیزان گفته:

«یاقوت الرومي الكاتب الحموي: قال ابن النجّار: كان ذكیّاً حسن الفهم، ورحل في طلب الكسب⁽¹⁾

إلی البلاد: الشام، ومصر، والبحرین، وخراسان، وسمع الحدیث وصنّف معجم البلدان، ومعجم الأدباء، وأسماء الجبال والأنهار والأماكن.

قال ابن النجّار: كان غزیر الفضل، وكان حسن الصحبة، (سمعت منه، وكان) طیب الأخلاق، حریصاً علی الطلب، ومات بحلب سنة 626 ولم یبلغ الستّین.»⁽²⁾انتهی بقدر الحاجة.

ذكر ياقوت حموی كتاب طبری را

در كتاب معجم الأدباء -كه نسخۀ عتیقۀ آن كه از نظر علّامه سیوطی گذشته به دست فقیر افتاده- به ترجمۀ محمّد بن جریر طبری گفته:

«وكان قد قال بعض الشیوخ ببغداد بتكذیب غدیر خمّ، وقال: إنّ عليّ بن أبي طالب كان بالیمن في الوقت الذي كان رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم بغدیر خمّ. وقال هذا الإنسان في قصیدة مزدوجة یصف فیها بلداً بلداً ومنزلاً <منزلاً>، أبیاتاً یلوح

فیها إلی معنی حدیث غدیر خمّ فقال:

ثمّ مررنا بغدیر خمّ *** كم قائل فیه بزورٍ جمّ

علی عليّ والنبيّ الأُميّ

وبلغ أباجعفر ذلك، فابتدأ بالكلام في فضائل عليّ (بن أبي طالب) وذكر طرق حدیث خمّ.» ⁽¹⁾

انتهی.

از این عبارت ظاهر است كه بعض شیوخ بغداد جسارت بر تكذیب غدیر نموده بود، و به وهم سخیفِ عدم حضور جناب امیرالمؤمنین علیه

السّلام در غدیر خمّ و تشریف داشتن آن جناب در یمن متمسّک شده و به مزید وقاحت این تكذیب را نظم كرده -وعیاذاً باللّه من الانهماك في الاعوجاج واللجاج- حدیث غدیر را زور عظیم و كذب فخیم گمان كرده، دادِ عناد و لداد داده، و به همین سبب ابن جریر طبری تشمیر ذیل در احقاق حقّ و ازهاق باطل و كسر ظهر معاندین و جاحدین فرموده، كتابی در ذكر طرق حدیث غدیر تصنیف فرموده.

[ذكر ابن حجر عسقلانی كتاب طبری را]

و ابن حجر عسقلانی هم ذكر كتاب ابن جریر طبری در حدیث غدیر نموده چنانچه در تهذیب التهذیب در ترجمۀ علی بن ابی طالب علیه السّلام گفته:

«قلت: <و> لم یجاوز المؤلّف ما ذكر ابن عبدالبرّ، وفيه مقنع، ولكنّه ذكر حدیث الموالاة عن نفر سمّاهم فقط، وقد جمعه ابن جریر الطبري في مؤلَّف فیه أضعاف من ذكر وصحّحه واعتنی بجمیع طرقه أبوالعباس ابن عقدة، فأخرجه من حدیث سبعین

صحابیاً أو أكثر.»⁽¹⁾

ذكر مادحين طبری

محتجب نماند كه ابن جریر طبری -كه به تصنیف كتاب حدیث غدیر سعی بلیغ در هتک ناموس جاحدین و كسر ظهر معاندین و احراق قلوب منكرین و ایجاع صدور مرتابین نموده- از بحور زاخرۀ علم و كمال، و فحول مجتهدین، و منقّدین حدیث و رجال، و جهابذۀ ثقات و اجلّۀ اثبات است.

و فضائل فاخره، و مناقب باهره، و محامد زاهرۀ طبری از ملاحظۀ معجم الأدباء یاقوت حموی⁽²⁾، و انساب أبوسعد عبدالكریم بن محمّد المَرْوزي السمعاني الشافعي⁽³⁾، و تهذیب الأسماء واللغات تصنیف محیي الدین یحیی بن شریف النووي⁽⁴⁾،و وفیات الأعیان في أنباء أبناء الزمان تصنیف قاضی شمس الدین أبي العباس أحمد بن محمّد المعروف ب-: ابن خلّكان البرمكي الإربلي الشافعي⁽⁵⁾، و عبر في خبر من غبر تصنیف حافظ شمس الدین محمّد بن أحمد الذهبي⁽⁶⁾، و مرآة الجنان وعبرة الیقظان في معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان تصنیف عبداللّه بن

أسعد الیافعي⁽¹⁾، و طبقات فقهای شافعیه تألیف تاج الدین عبدالوهّاب سبكی⁽²⁾، و طبقات فقهای شافعیّه تصنیف تقي الدین أبوبكر بن أحمد المعروف ب-: ابن قاضي شهبة الأسدي الشافعي⁽³⁾، و تتمّة المختصر في أخبار البشر تألیف عمر بن مظفّر بن عمر بن محمّد بن أبي الفؤارس الوردي المَعَرّي الشافعي⁽⁴⁾، و روض المناظر في علم الأوائل والأواخر تصنیف قاضي القضاة زین الدین محمّد بن محمّد الشهیر ب-: ابن شحنة الحلبي الحنفي⁽⁵⁾، و لسان المیزان ابن حجر عسقلانی⁽⁶⁾، و طبقات الحفّاظ تصنیف شیخ جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي⁽⁷⁾، و كتاب الكشف الحثیث عمّن رمي بوضع الحدیث تصنیف برهان الدین إبراهیم بن محمّد أبي الوفا ابن خلیل سبط ابن العجمي الحلبي⁽⁸⁾، و عبر ودیوان المبتدء والخبر تصنیف قاضي القضاة عبدالرحمن بن محمّد بن خلدون الاشبلي الحضرمي⁽⁹⁾، و مدینة العلوم تألیف ازنیقی⁽¹⁰⁾، و غیر آن⁽¹¹⁾ظاهر وباهر است.

و اصول عبارات كتب مذكوره و غیر آن كه مشتمل است بر مدایح و محامد ابن جریر إن شاء اللّه تعالی در ما بعد خواهد آمد مگر دو تا عبارت كه كمال جلالت ابن جریر از آن توان یافت در این مقام مذكور می شود.

[مدح ابن تیمیه محمّد بن جریر طبری را]

أبوالعبّاس أحمد بن عبدالحلیم المعروف ب-: ابن تیمیّة كه امام اعظم و شیخ الإسلام سنّیان است، و مناقب و مدایح او كه علمای قوم بر زبان می آرند هوش از سر می رباید كما لا یخفی علی ناظر فوات الوفیات⁽¹⁾والدرر الكامنة⁽²⁾وغیرهما در منهاج السنّة النبویة گفته:

«وأمّا قوله: ولم یلتفتوا إلی القول بالرأي والاجتهاد، وحرَّموا الأخذ بالقیاس والاستحسان.

فالكلام علی هذا من وجوه:

أحدها⁽³⁾: أنّ الشیعة في هذا مثل غیرهم، ففي أهل السنّة <النزاع> في الرأي والاجتهاد والقیاس والاستحسان، كما في الشیعة النزاع في ذلك، فالزیدیة تقول بذلك وتروي فیه الروایات عن الأئمّة.

الثاني: أنّ كثیراً من أهل السنّة -العامّة والخاصّة- لا تقول بالقیاس، فلیسكلّ مَن قال بإمامة الخلفاء الثلاثة قال بالقیاس، بل المعتزلة البغدادیّون لا یقولون بالقیاس (والفقهاء أهل الظاهر كداود بن عليّ وأتباعه، وطائفة من أهل البيت، والصوفيّة لا يقولون بالقياس)⁽¹⁾وحينئذٍ فإنْ كان القیاس باطلاً أمكن الدخولُ في <أهل> السنّة وترك القیاس، وإنْ كان حقّاً أمكن الدخول في أهل السنة والأخذ بالقیاس.

الثالث: أن یقال: القول بالرأي والاجتهاد والقیاس (والاستحسان) خیرٌ من الأخذ بما ینقله مَن یُعرف بكثرة الكذب عمّن یُصیب و یخطئ نقلَ غیر مصدّق عن قائل غیر معصوم، ولا یشكّ (عاقل) أنّ رجوع مثل مالك، و ابن أبي ذئب، و ابن الماجِشُون، واللیث بن سعد، والأوزاعي، والثوري، وابن أبي لیلی، وشریك، وأبي حنیفة، وأبي یوسف، ومحمّد بن الحسن، وزُفَر، والحسن بن زیاد اللؤلؤي⁽²⁾، والشافعي، والبُوَیطي، والمُزَني، وأحمد بن حنبل،⁽³⁾

وأبي داود السِّجستاني، (والأثرم،) وإبراهیم الحربي، والبخاري، وعثمان بن سعيد الدارمي، وأبي بكر بن خُزیمة، ومحمّد بن جَریر الطبري، ومحمّد بن نصر المَرْوزي، وغیر هؤلاء إلی اجتهادهم واعتبارهم -مثل أن یعلموا سنّة النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم الثابتة عنه ویجتهدوا في تحقیق مناط الأحكام وتنقیحها وتخریجها- خیرٌ لهم مِن أن یتمسّكوا بنقل الروافض عن العسكریین وأمثالهما. فإنّ

الواحد⁽¹⁾

من هؤلاء أعلم⁽²⁾بدین اللّه ورسوله من العسكریین أنفسِهما، فلو أفتاه أحدهما بفتیا كان رجوعه إلی اجتهاده أولی من رجوعه إلی فتیا أحدهما، بل (ذلك) هو الواجب علیه، فكیف إذا كان (ذلك) نقلاً عنهما من مثل الرافضة؟!والواجب علی مثل العسكریین وأمثالهما أن یتعلّموا من الواحد من هؤلاء.»⁽³⁾

از این عبارت ظاهر است كه ابن تیمیّه جزاه اللّه بصنیعه به سبب غایت جسارت و خسارت، و اشتعال نار نصب و عناد به كانون سینۀ پر ضغینه اش، محمّد بن جریر طبری و دیگر اسلاف نا انصاف خود را -عیاذاً باللّه- عالم تر به دینِ خدا و رسول او از حضرت عسكریّین -یعنی امام علی نقی و امام حسن عسكری علیهما وعلی آبائهما آلاف التَّحیّة والسَّلام- می داند.

و تصریح صریح -كه به هیچ وجهی از وجوهِ تأویل و توجیه و تسویل و تحریف، حضرات را در آن مساغی نیست- بر این كفر صراح و ضلال بَواح می نماید، و به مزید تأكید و تشیید این ضلال بعید تفریع شنیع بر آن مرتّب ساخته، یعنی گفته آنچه حاصلش این است: كه اگر فتوی دهد یكی از این مذكورین را یكی از عسكریین علیهما السّلام بكدامى فتوی رجوع یكی از اين مذكورین به اجتهاد خود اولی خواهد بود از رجوع او بسوى فتوای یكی از عسكریّین علیهما السّلام، بلكه رجوع به اجتهاد خود واجب خواهد بود. يعنى اصغا و اعتنا به افتاء عسكريين عليهما السّلام -معاذ الله- ناجائز و حرام خواهد بود.

و بر این مقدار هم صبر و قرارش دست نداده، در آخر عبارتِ سراسر خسارت ببانگ بی هنگام سراییده كه -العیاذ باللّه- واجب بر مثل عسكریین علیهما السّلام و امثال ایشان -یعنی دیگر ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام- آن است كه تعلّم كنند از یكی از این مذكورین.فالعجب كلّ العجب كه پناه به خدا پایۀ فضل و علم و كمال ابن جریر ارجح و اعلی از حضرت عسكریین و دیگر اهل بیت عصمت و طهارت -كه حسب تصریحات قوم سفن نجات اند و تمسّک به ذیول این حضرات واجب و تخلّف از ایشان مورثِ بوار و هلاک و ضلال و نكال- و باز متعصّبین متكلّمین سنّیه -كما ستقف علیه فیما بعد إن شاء اللّه تعالی- اعتنا به تصحیح و اثبات چنین امام جلیل الشأن خود حدیث غدیر را نكنند، و پی سپر وادی پر خار قدح و جرح شوند، فإنّا للّه وإنّا إلیه راجعون.

و از این هم عجب تر آنكه ابن روزبهان به مزید عجز و حیرت، طبری را با این جلالت شأن، بدتر از یهود و نصاری حسب مزعوم اسلاف خود گرداند. یعنی او را به روافض ارزانی فرماید و بر احتجاج و استدلال به روایتش از جارود، كما لا یخفی علی من راجع كتابه الباطل ⁽¹⁾.

سيوطى طبرى را مجدّد دين دانسته

و جلال الدین سیوطی در كتاب التنبئة بمن یبعثه اللّه علی رأس كلّ مئة گفته:

«وممّن یصلح أن یعدّ علی رأس الثلاث مئة: الإمام أبوجعفر محمّد بن جریر الطبري، وعجبت⁽¹⁾

كیف لم یعدوه وهو أجلّ من ابن سُریج⁽²⁾وأوسع علوماً، وبلغ رتبة الاجتهاد المطلق المستقلّ، ودوّن لنفسه مذهباً مستقلّاً، وله أتباع قلّدوه وأفتوا وقضوا بمذهبه ویسمّون الجریریة.وكان إماماً في كلّ علم من القراءة⁽³⁾، والتفسیر، والحدیث، والفقه، والأصول، وأقوال الصَّحابة والتّابعین ومَن بعدهم، والعربیّة، والتاریخ.

قال النووي: أجمعت الأمّة علی أنّه لم یصنّف مثل تفسیره.

وقال الخطیب: كان (أحد) أئمّة العلماء يحكم بقوله ويرجع إلیه⁽⁴⁾، وكان قد جمع من العلوم ما لم یشاركه فیه أحد من أهل عصره.

قال ابن خُزیمة: ما أعلم علی (وجه) الأرض أعلم من ابن جریر. وقد أراد الخلیفة المقتدر باللّه مرّةً أن یكتب كتاب وقف تكون شروطه متّفقاً علیها بین العلماء، فقیل له: لا یقدر علی استحضار هذا إلّا محمّد بن جریر، فطلب منه ذلك فكتبها.

مات في شوّال سنة عشر وثلاث مئة.»⁽⁵⁾

از این عبارت واضح و لائح است كه ابن جریر طبری صالح و لائق آن است

كه معدود شود از مجدّدین دین بر سر سنۀ ثلاث مئة. و سيوطى تعجّب مى كند از ترک علماى خود تعديد او را از مجدّدين دين. و به نصّ سیوطی ابن جریر طبری جلیل تر از ابن سریج⁽¹⁾

و وسیع تر از روی علوم است، و به مرتبۀ اجتهاد مطلق مستقلّ فائز گردیده، و این مرتبه ایست كه ائمّۀ اربعۀ سُنّیه به حیازت آن در آفاق جهان اشتهار و افتخار و امتیاز حاصل كرده اند.

و نیز از آن ظاهر است كه ابن جریر طبری اتباع و اشیاع دارد كه تقلید او كرده اند، و فتوی به مذهب او داده اند، و حكم بر طبق آن كرده، و این اتباع به جریریه مشهورند. وابن جریر امام بود در هر علم از قرائت، و تفسیر، و حدیث، و فقه، و اصول، و اقوال صحابه و تابعین و اتباع تابعین، و عربیّت، و تاریخ.

و نووی ارشاد كرده كه اجماع كرده است امّت بر آنكه تصنیف كرده نشد مثل تفسیر او.

و خطیب گفته كه ائمّۀ علماء حكم می كردند به قول او، و رجوع می آوردند به سوی او، و جمع كرده بود ابن جریر از علوم چیزی را كه مشاركت نكرده ابن جریر را در آن كسی از اهل عصر او.

و ابن خزیمه ارشاد كرده كه نمی دانم بر روی زمین عالم تری از ابن جریر. و اراده كرد مقتدر باللّه اینكه نوشته شود كتاب وقفی كه شروط آن متّفق علیها بین العلماء باشد، پس گفته شد كه قادر نیست بر استحضار این امر مگر محمّد بن جریر طبری.

عبيدالله حسكانی كتابی در دوازده جزء در حديث غدير تصنيف كرده

و علّامۀ نحریر و محدّث شهیر، أبوالقاسم عبیداللّه بن عبداللّه الحَسْكاني نیز كتابی در اثبات حدیث غدیر و جمع طرق آن تصنیف كرده.

مولانا السیّد الأجلّ جناب سیّد علی بن طاوس أسكنه اللّه فسیح جنّته وحفّه بجزیل رحمته در إقبال بصالح الأعمال فرموده:

«ومن ذلك: ما رواه أبوالقاسم عبیداللّه بن عبداللّه الحسكاني في كتاب سمّاه (كتاب) دعاء الهداة إلی أداء حقّ الموالاة.»⁽¹⁾

و در طرائف في معرفة مذاهب الطوائف فرموده:

«وصنّف في حدیث یوم الغدیر: الحاكم عبیداللّه بن عبداللّه الحسكاني كتاباً سمّاه كتاب دعاء الهداة إلی أداء حقّ الموالاة اثني عشر كرّاساً مجلّداً.»⁽²⁾

و مخفی نماند كه ابوالقاسم حسكانی از اجلّۀ علمای متقنین و عمدۀ كملای محدّثین و اثبات نحاریر ممدوحین و ثقات جهابذۀ معتمدین است.

مدح حسكانی از طبقات سيوطی

جلال الدین عبدالرحمن سیوطی در طبقات الحفّاظ گفته:

«الحَسْكاني: القاضي المحدّث أبوالقاسم عبیداللّه <بن عبداللّه> بن أحمد بن محمّد بن حسكان، القرشي العامري النیسابوري، ویعرف بابن الحذاء.

شیخ متقن، ذو عنایةٍ تامّة بعلم الحدیث، عمّر وعلا إسناده، وصنّف في الأبواب، وجمع وحدّث عن جدّه، والحاكم، وأبي طاهر بن محمش. وتفقّه بالقاضي أبي العلاء صاعد. أملی مجلساً صحّح فیه ردّ الشمس لعليٍّ، وهو یدلّ علی خبرته بالحدیث وتشیّعه⁽¹⁾، مات بعد أربع مئة وسبعین⁽²⁾.»⁽³⁾

از این عبارت شعشعه مآثر جمیلۀ حسكانی لمعان ظهور دارد، چه از آن واضح است كه حسكانی حافظ و شیخ متقن بود، عنایت و توجّه تامّ به علم حدیث داشت، و عمر طویل یافت و اسناد او عالی بود، و به تصنیف احادیث مبوّبه و جمع روایات اقامت فرموده، و تحدیث نمود از جدّ خود، و حاكم نیسابوری، و ابوطاهر بن محمش. و تحصیل فقه كرد از قاضی ابوعلاء صاعد،و املاء مجلسی كرد كه در آن تصحیح حدیث ردّ شمس برای جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام نموده، و آن مجلس دلالت بر خبرت او به حدیث دارد. و از این فقرات به وجوه عدیده جلالت و نبالت و مهارت و نباهت و غایت فضل و كمال و حذاقت حسكانی مستفاد است.

ذکر عدم تضرّر تشیّع حسکانی

امّا ادّعای دلالت مجلسِ تصحیح حدیث ردّ شمس بر تشیّع، پس ضرری نمی رساند، چه آنفاً دانستی كه تشیّع حسب تصریح علّامه ابن حجر عسقلانی عبارت است از محبّت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام و تقدیم آن حضرت بر

صحابه⁽¹⁾.

وتلك شكاة ظاهر عنك عارها⁽²⁾

وعيّرها الواشون أنّي أحبّها*** وتلك شكاة ظاهر عنك عارها

بنگرید به: لسان العرب: 4/ 527.

و اگر غرض از نسبت تشیّع به حسكانی قدح و جرح او است، پس مخدوش است به آنكه علّامه محمّد بن یوسف شامی⁽³⁾

تلمیذ رشید علّامه سیوطی -كه از حذّاق مشاهیر معتمدین و اجلّۀ نحاریر معتبرین است، و جلالت شأن و عظمت قدر و علوّ منزلت او از افادات أبوالمواهب عبدالوهّاب بن أحمد الشعراني الشافعي در لواقح الأنوارفي طبقات السادة الأخیار⁽⁴⁾، و أحمد بن محمّد المقرئ در فتح المتعال في مدح النعال ⁽⁵⁾، و مصطفی بن عبداللّه الشهیر ب-: حاجی خلیفه در كشف الظنون⁽⁶⁾، و تاج الدین بن أحمد الدهّان در كفایة المتطلّع⁽⁷⁾، و مخاطب نبیل در رسالۀ اصول حدیث⁽⁸⁾، و فاضل رشید در شوكت عمریّه⁽⁹⁾، و فاضل معاصر در منتهی

الكلام⁽¹⁾و إزالة الغین⁽²⁾ظاهر است- در توثیق و مدح و تبجیل و اجلال و اعظام حسكانی و ردّ نسبت تشیّع به او سعی بلیغ و جهد وافر بكار برده ⁽³⁾.

عبارت دراسات اللبيب محمّدمعين

چنانچه محمّدمعین بن محمّدامین -كه تلمیذ مفتی مكّه معظّمه شیخ عبدالقادر كه فضائل و محامد او آنفاً شنیدی⁽⁴⁾

بوده- در كتاب دراسات اللبیب في الأسوة الحسنة بالحبیب بعد كلامی متضمّن اثبات عصمت ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«وممّا یجب أن أنبّه علیه: أنّ هذا الكلام في عصمة الأئمّة إنّما جرینافیها علی جري الشیخ الأكبر قدّس سرّه فیها في المهديّ رضي اللّه تعالی عنه، من حیث إنّ مقصودنا منه أنّ قوله صلّی اللّه تعالى علیه وسلّم فیه: یقفو أثري لا یخطئ. لمّا دلّ عند الشیخ علی عصمته، فحدیث الثقلین یدلّ علی عصمة الأئمّة الطّاهرین رضي اللّه عنهم بما مرّ تبیانه، ولیست عقدة الأنامل علی أنّ العصمة الثابتة في الأنبیاء علیهم الصَّلاة والسَّلام توجد⁽⁵⁾في غیرهم، وإنّما أعتقد في أهل الولایة قاطبة العصمة بمعنی الحفظ وعدم صدور الذنب لا استحالة صدوره، و الأئمّة الطاهرون أقدم من الكلّ في ذلك، وبذلك یطلق علیهم الأئمّة المعصومون، فمن رماني من هذا المبحث باتّباع مذهب غیر السنیة⁽⁶⁾ممّا یعلم اللّه

سبحانه برائتي منه، فعلیه إثم فریته واللّه خصمه⁽¹⁾، وكیف لا أخاف الاتّهام من هذا الكلام وقد خاف شیخ أرباب السِّیَر في السیرة الشامیة من الكلام علی طرق حدیث ردّ الشمس بدعائه صلّی اللّه تعالی علیه وسلّم لصلاة عليٍ رضي اللّه (تعالى) عنه وتوثیق رجالها أن یرمی بالتشیع حیث رأی الحافظ الحسكاني في ذلك سلفاً له ولننقل ذلك بعین كلامه.

قال رحمه اللّه تعالی لمّا فرغ من توثیق رجال سنده: لیحذر من یقف علی كلامي هذا هنا أن یظنّ بي أنّي أمیل إلی التشیع، واللّه تعالی یعلم⁽²⁾أنّ الأمر لیس كذلك.

قال: والحامل علی هذا الكلام -یعني قوله: ولیحذر إلی آخره- أنّ الذهبي ذكر في ترجمة الحسكاني أنّه كان یمیل إلی التشیّع؛ لأنه أملی جزءاً في طرق حدیث ردّ الشَّمس، قال⁽³⁾: وهذا الرجل -یعني الحسكاني- ترجمه تلمیذه الحافظ عبدالغافر⁽⁴⁾الفارسي في ذیل تاریخ نیسابور فلم یصفه بذلك بل أثنی علیه ثناءً حسناً، وكذلك غیره من المؤرّخین فنسأل اللّه تعالی السَّلامة من الخوض في أعراض الناس بما لا نعلم وبما نعلم، <و> اللّه تعالی أعلم. انتهی.أقول: وهذا الجرح في الحافظ الحسكاني إنّما نشأ من كمال عصبیة الجارح وانحرافه من مناهج العدل والإنصاف وإلّا فالحافظ مِن خَدَمة الحدیث، بذل جهده في تصحیح الحدیث وجمع طرقه وأسناده، وأثبت بذلك معجزةً من أعظم علامات النّبوّة

وأكملها ممّا یقرّ بصحّته عین كلّ من یؤمن باللّه تعالی ورسوله صلّی اللّه تعالى علیه وسلّم، وكیف یتّهم وینسب إلی التشیّع بملابسة القضیة لعليّ رضي الله تعالى عنه، ولو صحّح حافظٌ حدیثاً متمحّضاً في فضله لا یتّهم بذلك، ولو كان كذلك لترك أحادیث فضائل أهل البیت رأساً، ومن مثل هذه المؤاخذة الباطلة طعن كثیر من المشایخ العظام.

ومولع هذا الفنّ الشریف إذا صحّ عنده حدیث في أدني شيء من العادات كاد أن یتّخذ لذلك طعاماً⁽¹⁾فرحاً بصحّة قول الرسول صلّی اللّه تعالى علیه وسلّم عنده، وأین هذا من ذاك.

ولمّا اطّلع هذا الفقیر علی صحّته، كأنّه ازداد سمناً من سرور ذلك ولذّته أقرّ اللّه سبحانه و تعالی عیوننا بأمثاله والحمد للّه ربّ العالمین.»⁽²⁾

از ملاحظۀ این عبارت ظاهر است كه بیچاره محمّدمعین به سبب مزید اعانت حقّ و ازاحت باطل بعدِ اثبات عصمت حضرات ائمّۀ معصومین صلوات اللّه علیهم أجمعین از طعن و لوم و لمز و غمز ارباب ضغائن و احقاد و اصحاب عناد و لداد بر خود ترسیده، ناچار ظاهر كرده كه هر كسی كه به سبب اثبات عصمت حضرات او را رمی كند به اتّباع مذهب غیر سنّیه، او كاذب و مفتری و آثم و گنه كار است، و پروردگار خصیم اوست. و به مزید تیقّظ و تحفّظ از طعن ناواقفین بر او به این خوف بیان كرده كه شیخ اربابِ سیرت صاحب سیرت شامیه یعنی محمّد بن یوسف صاحب سبل الهدی والرّشاد به سبب اثبات حدیث ردّ شمس و توثیق رجال آن از تهمت و رمی معاندیناو را به تشیّع ترسیده، تحذیر ناظرین كلامش از

ظنّ میلان او به تشیّع فرموده، و قسم یاد كرده بر آنكه او میلان به تشیّع ندارد، و در توجیه این تحذیر بیان كرده كه ذهبی در ترجمۀ حسكانی ذكر كرده كه او میل می كرد بسوی تشیّع؛ زیرا كه املاء كرده جزئی در طرق حدیث ردّ شمس، و حال آنكه عبدالغافر فارسی كه تلمیذ حسكانی است ترجمۀ حسكانی را در ذیل تاریخ نیسابور وارد كرده، و او را منسوب به تشیّع نساخته، بلكه او را به ثناء حَسن یاد كرده، و همچنین دیگر مورّخین ذكر حسكانی كرده اند، و او را منسوب به تشیّع نساخته اند، بلكه به مدح و ثنای حسن موصوف كرده اند.

و از قول محمّد بن يوسف: ونسأل اللّه السَّلامة الخ؛ واضح است كه قدح حسكانی خلاف سلامت، و اقتحام آفت و جسارت بر خوض در اعراض سلیمه، و مخالفت طریقۀ قویمۀ مستقیمه است.

و از افادۀ خود محمّدمعین ظاهر و مستبین است كه جرح حافظ حسكانی ناشی از كمال عصبیّتِ جارح و انحراف از مناهج عدل و انصاف است، و حافظ حسكانی از خدّام حدیث است، و بذل جهد در تصحیح حدیث ردّ شمس و جمع طرق و اسانید آن كرده و به این سبب اثبات معجزه كه از اعظم علامات نبوّت و اكمل آن است نمود. و آن معجزه ایست كه خنک می شود به صحّت آن چشم هر كسی كه ایمان به خدای تعالی و رسول او دارد.

ترجمۀ عبدالغافر تلمیذ و مادح حسکانی

و مخفی نماند كه عبدالغافر فارسی تلمیذ حسكانی و مادح او از اكابر رفیع الشأن و اجلّۀ حذّاق اعیان و اماثل فقهاء مشهورین وافاضل محدّثین معروفین است.

ترجمۀ عبدالغافر از وفيات الأعيان

شمس الدین أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن إبراهیم بن أبي بكر بن خلّكان در وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان گفته:

«أبوالحسن عبدالغافر بن إسماعیل بن عبدالغافر بن محمّد بن عبدالغافر بن أحمد بن محمّد بن سعید الفارسي الحافظ.

كان إماماً في الحدیث والعربیة، وقرأ القرآن الكریم، ولقّن الاعتقاد بالفارسیة وهو ابن خمس سنین، وتفقّه علی إمام الحرمین أبي المعالي الجویني صاحب نهایة المطلب في المذهب والخلاف، ولازمه مدّة أربع سنین.

وهو سبط الإمام أبي القاسم عبدالكریم القُشیري -المقدّم ذكره- وسمع علیه الحدیث الكثیر، وعلی جدّته فاطمة بنت أبي علي الدقّاق، وخالیه أبي سعد وأبي سعید ولدي أبي القاسم القشیري، (ووالده أبي عبدالله إسماعيل بن عبدالغافر، ووالدته أمة الرحيم ابنة أبي القاسم القشيري) وجماعة كثیرة⁽¹⁾سواهم.

ثمّ خرج من نیسابور إلی خوارزم، ولقي بها الأفاضل، وعقد له المجلس ثمّ خرج إلی غزنة ومنها إلی الهند، وروی أحادیث⁽²⁾،

وقرئ علیه لطائف الإشارات بتلك النواحي، ثمّ رجع إلی نیسابور وولي الخطابة بها، وأملی بها في مسجد عقیل أعصار یوم الإثنین سنین.

ثمّ صنّف كتباً عدیدة منها: المفهم لشرح غريب صحیح مسلم، والسیاق لتاریخ نیسابور وفرغ منه في أواخر ذي القعدة سنة ثمان عشرة وخمس مئة، وكتاب مجمع

الغرائب في غریب الحدیث وغیر ذلك من الكتب المفیدة.

وكانت ولادته في شهر ربیع الآخر سنة إحدی وخمسین وأربع مئة، وتوفّي في سنة تسع وعشرین وخمس مئة بنیسابور رحمه اللّه تعالی.»⁽¹⁾

ترجمۀ عبدالغافر از عبر ذهبى

و شمس الدین أبوعبداللّه الذهبي در عبر في خبر من غبر به ترجمۀ عبدالغافر گفته:

«صاحب تاریخ نیسابور، ومصنّف مجمع الغرائب، ومصنّف المفهم في شرح مسلم. وكان إماماً في الحدیث وفي اللغة والأدب والبلاغة. عاش ثمانیاً وسبعین سنة، وأكثر الأسناد⁽²⁾،

وحدّث عن جدّه لأمّه أبي القاسم القشیري وطبقته، وأجاز له أبومحمّد الجوهري وآخرون.»⁽³⁾

ترجمۀ عبدالغافر از مرآة الجنان

و یافعی در مرآة الجنان گفته:

«وفیها (توفّي) الحافظ الأدیب الشیخ عبدالغافر بن إسماعیل بن عبدالغافر الفارسي صاحب تاریخ نیسابور، ومصنّف مجمع الغرائب، والمفهم في شرح مسلم⁽⁴⁾.

كان إماماً في الحدیث واللغة والأدب والبلاغة، حدّث عن جدّه لأمّه الشیخ الإمام

أبي القاسم القشیري وطبقته، وأجاز له⁽¹⁾

أبومحمّد الجوهري وآخرون.»⁽²⁾

ترجمۀ عبدالغافر از طبقات فقهاى شافعيه اسنوى

و جمال الدین عبدالرحیم بن الحسن بن علي الإسنوي در طبقات شافعیه گفته:

«أبوالحسن عبدالغافر بن إسماعیل بن عبدالغافر الفارسي، كان سبط القشیري صاحب الرسالة، وجدّته فاطمة بنت أبي عليّ الدقّاق.

ولد في (شهر) ربیع الآخر سنة إحدی وخمسین وأربع مئة.

وسمع الحدیث عن كثیرین، منهم: أبوه، وجدّه، وأمّه، وجدّته، وأخواله،وخالته.

ولازم إمام الحرمین أربع سنین، یأخذ عنه الفقه وعلم الخلاف، ثمّ اختلف مدّة إلی خالیه أبي سعد وأبي سعید -الآتي ذكرهما في حرف القاف-، (و) استفاد منهما الأصول والتفسیر، ثمّ رحل إلی الهند وغیرها، وعقد <له> المجلس بخوارزم ثمّ رجع إلی نیسابور وأملی بها في مسجد عقیل سنین.

وصنّف المفهم لصحیح مسلم، والسیاق لتاریخ نیسابور.

ومات في سنة تسع وعشرین وخمس مئة بنیسابور. ذكره ابن خلّكان.»⁽³⁾

ترجمۀ عبدالغافر از طبقات فقهاى شافعيه اسدى

و أبوبكر ابن الشیخ شهاب الدین أحمد الأسدي در طبقات فقهای شافعیّه

گفته:

«عبدالغافر بن إسماعیل بن عبدالغافر بن محمّد بن عبدالغافر، الحافظ العالم الفقیه البارع أبوالحسن الفارسي النیسابوريّ، ذو الفنون والمصنّفات، سبط أبي القاسم القشیري.

ولد في ربیع الآخر سنة إحدی وخمسین وأربع مئة.

تفقّه ولازم إمام الحرمین أربع سنین، وأخذ عنه الفقه والخلاف، ورحل ولقي العلماء، ثمّ رجع إلی نیسابور وولي خطابتها، وسمع الكثیر، وأخذ التفسیر والأصول عن خالیه أبي سعد عبداللّه وأبي سعید عبدالواحد ابني أبي القاسم القشیري.

وصنّف المفهم لصحیح مسلم، ومجمع الغرائب في <غریب> الحدیث، والسیاق لتاریخ نیسابور.

قال الذهبي: كان إماماً حافظاً محدّثاً لغویاً أدیباً كاملاً فصیحاً مفوّهاً.

مات بنیسابور في ربیع الآخر سنة تسع -بتقدیم التاء⁽¹⁾- وعشرین وخمس مئة.»⁽²⁾

[ذكر عبدالغافر در كشف الظنون]

و مصطفی بن عبداللّه القسطنطیني الشهیربحاجي خلیفة والكاتب الجلبي در كشف الظنون در ذكر صحیح مسلم گفته:

«وشرح غریبه للإمام عبدالغافر بن إسماعیل الفارسي المتوفّی سنة 529 تسع وعشرین وخمس مئة، سمّاه المفهم في شرح غریب مسلم.»⁽³⁾

و هر گاه چنین حافظ جلیل الشأن و ماهر حاذق و فقیه بارع و عالم نبیه كه صاحب فنون و ادیب كامل و فصیح مفوّه كه امام در حدیث و عربیّت بوده و در سنّ پنج سالگی اعتقاد سنّیه آموخته و از ابوالمعالی جوینی فقه و خلاف فرا گرفته و كتب مفیده تصنیف كرده، تلمیذِ حسكانی باشد، و به مدح و ثناء حَسَن او را یاد كند، نهایت جلالت و عظمت و اعتبار و افتخار حسكانی مبرهن گردد.

شاه عبدالعزيز روايت حسكانى كه موافق روايت ثعلبى و ابن حجر است تحريف قرآن گمان كرده

مگر از عجائب امور و غرائب شرور آن است كه جناب مخاطب از افادات و تحقیقات اسلاف خود اطّلاعی بر نداشته، مثل صاحب دراسات كه هم طبقۀ او بوده و به خدمت والد ماجدش رسیده و او را به ”شیخنا“ در دراسات تعبیر می كند⁽¹⁾، حظّی از تیقّظ و تدبّر نیافته، بی باكانه روایت حسكانی را كه موافق روایات دیگر اكابر و ائمّه قوم -كالثعلبي في التفسیر⁽²⁾وابن حجر في الصواعق⁽³⁾- است سراسر تحریف قرآن و محضكذب و بهتان پنداشته، در تفضیح اسلاف خود كما ینبغي حسب دأب خود مشغول شده، چنانچه در حاشیۀ هفوۀ هفتم از فصل سوّم از باب یازدهم این كتاب خود -أعني: تحفه- گفته:

«و حسكانی به اسناد خود از اصبغ بن نباته آورده كه امیرالمؤمنین را از این آیه پرسیدند: <وَ عَلَی اَلْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ كلّاً بِسِیماهُمْ>⁽⁴⁾؟ گفت: ویحك یا أصبغ

مائیم كه می ایستیم در میان جنّت و نار، پس هر كه یاری ما كرده می شناسیم او را به سیما، پس در بهشت در می آریم، و هر كه ما را دشمن داشت می شناسیم او را نیز به سیما، پس در آتش مى دراریم.

<و> در این تفسیر سراسر تحریف است؛ زیرا كه در حقّ اصحاب اعراف صریح طمع دخول جنّت و خوف از دخول نار مذكور است، و آن مناسب شأن ائمّه مهدیّین نیست.» انتهی⁽¹⁾.

و من أراد الاطّلاع علی تفصیل وجوه قلع هذه الشبهة الركیكة، فعلیه ب-: مصارع الأفهام للوالد الماجد العلّام أحلّه اللّه دار السّلام.

ذكر كتاب مسعود سجستانى در حديث غدير

و أبوسعید مسعود بن ناصر السِّجْزي السّجستاني نیز كتابی مستقلّ -كه ضخامت آن به هفده جزء می رسد- در جمع طرق حدیث غدیر تصنیف نموده و آن را به كتاب درایة حدیث الولایة موسوم ساخته، و اعداد اسانید آن یک هزار و سه صد است.

سید علی بن طاوس قدّس اللّه نفسه الزكیة در كتاب الإقبال بصالح الأعمال فرموده:«إعلم أنّ نصّ النّبيّ صلّی اللّه علیه وآله وسلّم⁽²⁾علی مولانا عليّ بن أبي طالب صلوات

اللّه علیه یوم الغدیر بالإمامة (ما) لا یحتاج إلی كشفٍ وبیان لأهل العلم والأمانة والدرایة، وإنّما نذكر تنبیهاً علی بعض من رواه لیقصده⁽¹⁾مَن شاء ویقف علی معناه.

فمن ذلك: ما صنّفه أبوسعید⁽²⁾

مسعود بن ناصر السجستاني المخالف لأهل البیت في عقیدته، المتّفق عند أهل المعرفة (به) علی صحّة ما یرویه لأهل البیت وأمانته، صنّف كتاباً سمّاه كتاب درایة حدیث الولایة⁽³⁾

وهو سبعة عشر جزءاً، روی فیه حديث نصّ النبيّ (عليه أفضل السّلام) بتلك المناقب والمراتب علی مولانا عليّ بن أبي طالب (عليه السّلام) عن مئة وعشرین نفساً من الصحابة.»⁽⁴⁾انتهی.

مسعود سجستانى حديث غدير را از يكصد و بيست صحابه روايت كرده

از این عبارت ظاهر است كه سجستانی كتابی خاصّ در ضبط طرق حدیث غدیر تصنیف نموده، و آن كتاب هفده جزء است كه نام آن كتاب درایة حدیث الولایة گذاشته و در آن از صد و بیست صحابه این حدیث شریف روایت كرده.

و در كتاب طرائف في معرفة مذاهب الطوائف فرموده:

«وقد وقفت علی كتابٍ صنّفه أبوسعید مسعود بن ناصر السجستاني وسمّاه كتاب درایة حدیث الولایة، و هو سبعة عشر جزءاً، ما وقفتُ علی مثله.

وهذا مسعود بن ناصر من أوثق الرجال الأربعة المذاهب، وقد كشف عنحدیث یوم الغدیر ونصّ النبيّ علی عليّ بن أبي طالب بالخلافة بعده، ورواه عن مئة

وعشرین نفساً من الصحابة، منهم ستّ نساء، ومن عرف ما تضمّنه كتاب درایة حدیث الولایة ما یشكّ في أنّ الذین تقدّموا علی عليّ بن أبي طالب عاندوا ومالوا إلی طلب الریاسة. وعداد أسانید كتاب درایة الولایة ألف وثلاث مئة إسناد.»⁽¹⁾

این عبارت دلالت دارد بر آنكه سجستانی تصنیف كتابی در جمع طرق حدیث غدیر نموده كه از یكصد و بیست صحابه در آن روایت آن كرده و عدد اسانید این كتاب به یک هزار و سه صد می رسد.

ترجمه مسعود سجزی از انساب و عبر و مرآة الجنان

و مخفی نماند كه مسعود سجستانی از اجلّۀ حفّاظ و اعاظم محدّثین و اكابر معتبرین و مشایخ معتمدین و سبّاق موثّقین و حفّاظ متقنین سنّیه است.

عبدالكریم سمعانی در انساب گفته:

«أبوسعید⁽²⁾مسعود بن ناصر⁽³⁾بن أبي زید السجزي الرَّكّاب⁽⁴⁾.

كان حافظاً، متقناً، فاضلاً.

رحل إلی خراسان، والجبال، والعراقین، والحجاز، وأكثر من الحدیث وجمع الجمع. روی لنا عنه جماعة كثیرة بمرو ونیسابور⁽⁵⁾وإصبهان.

وتوفّي سنة سبع وسبعین وأربع مئة⁽¹⁾.»⁽²⁾

از این عبارت واضح است كه ابوسعید سجزی حافظ متقن و فاضل بوده، و رحلت كرده به سوی خراسان و جبال و عراقین و حجاز، و اكثار حدیث كرده، و به جمع آن مشغول شده، و از مشایخ سمعانی است كه روایت كرده اند برای سمعانی از او جماعه كثیره در مرو و نیسابور و اصبهان.

و سابقاً دانستی كه حافظ كسی را می گویند كه مشهور باشد به طلب و اخذ از افواه رجال، و معرفت به جرح و تعدیل طبقات روات و مراتبشان، و تمییز صحیح از سقیم داشته باشد، و مستحضرات او زیاده از غیر مستحضرات باشد⁽³⁾.

پس این همه صفات جلیله و مناقب عظیمه هم برای ابوسعید كه به تصریح سمعانی حافظ متقن بوده، ثابت باشد.

و حافظ ابوعبداللّه محمّد بن احمد ذهبی در عبر في خبر من غبر در وقایع سنة سبع وسبعین وأربع مئة گفته:

«ومسعود بن ناصر السجزي، أبوسعید، الركّاب، الحافظ.

رحل وصنّف، وحدّث عن أبي حسّان المزكّي، وعلي بن بُشْری اللیثي، وطبقتهما. ورحل إلی بغداد وإصبهان.

قال الدقّاق: لم أر أجود إتقاناً ولا أحسن ضبطاً منه.

توفّي بنیسابور في جُمادی الأولی.»⁽¹⁾از این عبارت ظاهر است كه مسعود سجزی حافظ است، و رحلت كرده و تصنیف نموده، و تحدیث كرد از ابی حسّان مُزكّی و علی بن بُشری لیثی و طبقه شان، و رحلت كرد به سوی بغداد و اصبهان. و دقّاق ارشاد كرده كه ندیدم جیّدتری از روی اتقان و نه بهتر از روی ضبط از او.

و أبومحمّد عبداللّه بن أسعد الیافعي الیمني در مرآة الجنان وعبرة الیقظان في معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان در وقايع سنة سبع وسبعین وأربع مئة گفته:

«وفیها (توفّي) الحافظ أبوسعید مسعود بن ناصر السجزيّ. رحل، وصنّف، وحدّث عن جماعة. (و) قال الدقّاق: لم أر أجود إتقاناً و لا أحسن ضبطاً منه.»⁽²⁾

از این عبارت هم حافظ و محدّث و مصنّف و راحل بودن سجزی و مدح دقّاق او را به مزید جودت اتقان و غایت حسن ضبط ظاهر است.

ترجمۀ دقّاق مادح سجزى

و محتجب نماند كه این دقّاق مادح ابوسعید سجستانی از اكابر حفّاظ حذّاق و مهره سبّاق است.

جلال الدین سیوطی در طبقات الحفّاظ گفته:

«الدقّاق، الحافظ المفید الرحّال، أبوعبداللّه محمّد بن عبدالواحد بن محمّد الإصبهاني. ولد سنة بضع وثلاثین وأربع مئة، وسمع وأكثر وأملی بسرخس. وكان صالحاً

فقيراً⁽¹⁾متعفّفاً، صاحب سنّة واتباع.

قال الحافظ إسماعیل بن محمّد: ما أعرف أحداً أحفظ لغرائب الأحادیثوغرائب الأسانید منه.

مات لیلة الجمعة سادس شوّال سنة 514⁽²⁾.»⁽³⁾

تصنيف ذهبی كتابی در طرق حديث غدير

و شمس الدین أبوعبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي كه مشایخ محقّقین و علماء معتمدین قوم، اسفار خود را به طراز جلائل فضائل او معلم و مطرّز كرده اند، نیز كتابی خاصّ در ذكر طرق حدیث غدیر مفرد ساخته، و تصریح نموده كه برای این حدیث طرق جیّده است.⁽⁴⁾

در مفتاح كنز درایة روایة المجموع من درر المجلّد المسموع مسطور است:

«وقال الخطیب البغدادي: كان الحاكم ثقةً، وكان یمیل إلی التشیّع، جمع أحادیث، وزعم أنّها صحاح علی شرط البخاري ومسلم، منها: حدیث الطیر، ومن كنت مولاه فعليّ مولاه، فأنكرها علیه أصحاب الحدیث، ولم یلتفتوا إلی قوله.

قال الحافظ الذهبي: ولا ریب أنّ في المستدرك أحادیث كثیرة لیست علی شرط

الصحّة، بل فیه أحادیث موضوعة شان المستدرك بإخراجها فیه. وأمّا حدیث الطیر فله طرق كثیرةٌ جدّاً، قد أفردتُها بمصنّف، ومجموعها یوجب أنّ الحدیث له أصل. وأمّا حدیث: من كنت مولاه فعليّ مولاه، فله طرق جیّدة، وقد أفردت ذلك أیضاً.»⁽¹⁾

از این عبارت واضح و لایح است كه ذهبیافاده فرموده كه برای حدیث: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه، طرق جیّده ثابت است. و ذهبی كتابی مفرد برای آن تصنیف كرده.

شاه صاحب در بستان المحدّثين ذكر كتاب ذهبى را در حديث غدير اخفا كردند

و چون شاه صاحب حسب دستور خود انتحال⁽²⁾اكثر عبارات و مضامین كتاب مفتاح كنز الدرایة كرده، به ترجمه و استراق آن كتاب بستان المحدّثین ساخته اند، مثل ما ترجم وسرق التحفة من الصواقع.

ترجمۀ حاكم را هم از آن به حذف و اسقاط بعض مدائح و تغییر و تبدیل برداشته اند، و به مزید انصاف و اظهار حقّ از ذكر كتاب ذهبی در جمعِ طرق حدیث غدیر، و تصریح ذهبی به جودت طرق این حدیث، اعراض و عدول و تنكّب و نكول مطمح نظر داشته، حیث قال في ترجمة الحاكم:

«خطیب بغدادی در حال او نوشته است: كان الحاكم ثقةً، وكان یمیل <إلی> التشیّع.

و بعضی از علماء گفته اند: كه معنی تشیّعِ او آن است كه قائل بود به تفضیل

حضرت علی بر حضرت عثمان كه مذهب جمعی از اسلاف (هم) بود، واللّه أعلم.

و در بسیاری از احادیث مستدرك كه او حكم به صحّت آنها نموده مثل احادیث صحیحین انگاشته، علماء اجلّه او را تخطئه كرده اند و بر وی انكار نموده، از آن جمله است حدیث الطیر كه در مناقب حضرت مرتضی علی مشهور و معروف است. و لهذا ذهبی گفته است: كه حلال نیست كسی را كه بر تصحیح حاكم غرّه شود تا وقتی كه تعقّبات و تلخیصات مرا نه بیند.و نیز گفته است: احادیث بسیار است در مستدرك كه بر شرط صحّت نیست بلكه بعضی از احادیث موضوعه نیز هست كه تمام مستدرك به آنها معيوب گشته. امّا حدیث طیر را طرق بسیار است كه ذهبی در رساله جداگانه جمع نموده، از مجموع آن طرق این قدر ثابت می شود كه حدیث را في الجمله اصلی هست.» ⁽¹⁾انتهی.

ذکر تصنيف بست و هشت جلد یا زیاده در حديث غدير

نقل ابن شهر آشوب مشاهده ابوالمعالى جوينى در بغداد مجلّد بيست و هشتم در طرق حديث غدير و تعجّب از آن

و بالاتر از همه آنست كه بعضی از علماء در جمع طرق حدیث غدیر بست و هشت جلد یا زیاده تصنیف كرده اند، چنانچه محمّد بن علي بن شهرآشوب المازندراني -كه ⁽²⁾صلاح الدین خلیل بن أیبك الصفدي در وافی بالوفیات⁽³⁾، و شیخ

مجدالدین أبوطاهر محمّد بن یعقوب الفیروزآبادي در كتاب البلغة في تراجم أئمّة النحو واللغة⁽¹⁾، و جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي در بغیة الوعاة في طبقات النحاة⁽²⁾جناب او را به مدائح عظیمه و مناقب فخیمه و محاسن جلیله و اوصاف جمیله ستوده اند، و صفدی تصریح كرده است به آنكهاو صدوق اللهجه بوده⁽³⁾- در كتاب المناقب علی ما ذكره حسین بن خیر في نخب المناقب لآل أبي طالب گفته :

«قال جدّي شهرآشوب: سمعت أبا المعالي الجویني یتعجّب ویقول: شاهدتُ مجلّداً ببغداد في ید⁽⁴⁾

صحّاف فیه روایات هذا الخبر، مكتوباً علیه: المجلّدة الثامنة والعشرون⁽⁵⁾

من طرق قوله: من كنت مولاه فعليّ مولاه، ویتلوه المجلّدة التاسعة والعشرون⁽⁶⁾.»⁽⁷⁾

نقل ابن كثير قول ابوالمعالى جوينى درباره مشاهده مجلّد بست و هشتم در طرق حديث غدير

و ابن كثیر شامی از ابوالمعالی جوینی -علی ما نقل- در تاریخ خود نقل كرده:

«إنّه كان یتعجّب ویقول: شاهدتُ مجلّداً ببغداد في ید صحّاف فیه روایات هذا الخبر، مكتوباً علیه: المجلّدة الثامنة والعشرون من طرق: من كنت مولاه فعليّ مولاه، ویتلوه المجلّد التاسع والعشرون.»

زیاده از این تواتر و استفاضه⁽¹⁾چه خواهد بود، كه صرف در نقل طرق این حدیث بست و هشت جلد يا زیاده تصنیف شد، هرگز خبری در اهل اسلام هم چنین تواتر و استفاضه متعارف نیست،كه زیاده از صد صحابه روایت آن كرده باشند، و اكثر اسانید آن صحاح و حسان باشد، و علمای اعلام اهل سنّت در جمع طرق آن كتب تصنیف كرده باشند، تا آنكه بعضی از علماء بست و هشت مجلّد یا زیاده در طرق آن نوشتند.

مادحين ابوالمعالی جوينی

و مخفی نماند كه أبوالمعالي عبدالملك بن الشیخ أبي محمّد عبداللّه بن أبي یعقوب یوسف بن عبداللّه بن یوسف بن حَبّویه الجویني از حائزین نهایت علم و نبل، و اوعیۀ تحقیق و فضل، و بحور زاخرۀ حدیث و اصول، و مهرۀ نحاریر و ثقات فحول، و ائمّه ناقدین و محقّقین بارعین، و سبّاق مجتهدین اهل سنّت است.

بطون اسفار و دفاتر از درر بواهر مدایح و مفاخر و نفائس محامد و مآثر او مملوّ و مشحون است، چنانچه بر ناظر وفیات الأعیان تصنیف أبوالعبّاس أحمد

الشهیر بابن خلّكان⁽¹⁾، و مرآة الجنان تصنیف أبومحمّد عبداللّه بن أسعد الیافعي⁽²⁾، و عبر في خبر من غبر تصنیف شمس الدین أبوعبداللّه الذهبي⁽³⁾،و طبقات فقهای شافعیّه تصنیف عبدالرحیم بن الحسن الإسنوي⁽⁴⁾، و طبقات فقهای شافعیّه تصنیف ابوبكر اسدی⁽⁵⁾،و كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون تصنیف مصطفی بن عبداللّه القسطنطیني⁽⁶⁾ظاهر است.

ترجمۀ ابوالمعالى جوينى از مرآة الجنان يافعى

و چون علّامه یافعی در مدح و ثنا و تبجیل و اطرای ابوالمعالی گوی مسابقت از اقران ربوده و ترجمۀ طولانی برای او نگاشته، لهذا ایراد بعض عبارت او مناسب می نماید.

قال في مرآة الجنان في وقائع سنة ثمان وسبعین وأربع مئة:

«وفیها (توفّي) الإمام الحفیل، السیّد الجلیل، المجمع علی إمامته، المتّفق علی غزارة مادّته وتفنّنه في العلوم من الأصول والفروع والأدب وغیر ذلك، الإمام الناقد، المحقّق البارع، النجیب المدقّق، أستاذ الفقهاء <و> المتكلّمین، وفحل النجباء والمناظرین، المقرّ له بالنجابة، والبراعة، <والبلاغة، والبداعة>، وتحقیق التصانیف

وملاحتها، وحسن العبارة وفصاحتها، والتقدّم في الفقه والأصلین، النجیب ابن النجیب، إمام الحرمین، حامل رایة المفاخر، وعلم العلماء الأكابر: أبوالمعالي عبدالملك ابن ركن الإسلام أبي محمّد <إمام الحرمین> فخر الإسلام، إمام الأئمّة⁽¹⁾، و مفتي الأنام⁽²⁾، المجمع علی إمامته شرقاً وغرباً، المقرّ بفضله السراة والحراة عجماً وعرباً، ربّاه حجر الإمامة، وحرّك ساعد⁽³⁾السعادة مهده، وأرضعه ثدي العلم والورع إلی أن ترعرع فیه ویفع⁽⁴⁾.

أخذ <من> العربیّة وما یتعلّق بها أوفر حظّ ونصیب، وزاد فیها علی كلّأدیب⁽⁵⁾، ورزق من التوسّع في العبارة بعلوها ما لم یعهد من غیره، حتّی أنسی (ذكر) سُحْبان، وفاق فیها⁽⁶⁾الأقران، (وحمل القران،) وأعجز الفصحاء اللدّ، وجاوز الوصف والحدّ، وكان یذكر دروساً یقع كلّ واحد منها في أطباق وأوراق، <لا> یتلعثم في كلمة، ولا یحتاج إلی استدراك عثرة⁽⁷⁾، یمرّ فیها كالبرق الخاطف، ویصوّت⁽⁸⁾كالرعد القاصف، لا یلحقه المبرّزون، ولا یدرك شأوه المتشدّقون المتفیهقون، وما یوجد في كثیر من العبارات البالغة كنه الفصاحة، غَیْض من فیض ما كان علی لسانه، وغَرْفة من أمواج ما كان یعهد من

بیانه.

تفقّه في صباه علی والده ركن الإسلام، وكان یزهي بطبعه وتحصیله وجودة قریحته وكیاسة غریزته لما یری فیه من المخائل.

ثمّ خلفه من بعد وفاته، وأتی علی جمیع مصنّفاته، فقلّبها ظهراً لبطن، وتصرّف فیها، وخرّج المسائل بعضها علی بعض، ودرس سنین، ولم یرض في شبابه⁽¹⁾تقلید والده وأصحابه حتّی أخذ في التحقیق، وجدّ واجتهد في المذهب والخلاف ومجالس النظر، حتّی ظهرت نجابته، ولاح علی أیّامه همّة أبیه وفراسته، وسلك طریق المباحثة، وجمع الطرف⁽²⁾بالمطالعة والمناظرة، حتّی أربی علی المتقدّمین وأنسی مصنّفات الأوّلین، وسعی في دین اللّه سعیاً یبقی أثره إلی یوم الدین.

ومن ابتداء أمره أنّه لمّا توفّي أبوه كان سنّه دون العشرین أو قریباً منها، فأقعد مكانه للتدریس، وكان یقیم الرسم في درسه ویقوم منه ویخرج إلی مدرسة الإمام البیهقي، (حتّى) حصّل الأصول وأصول الفقه علی الأستاذ الإمام أبي القاسم الإسكاف، وكان یواظب علی مجلسه.

قال الراوي: وسمعته یقول في أثناء كلامه: كتبت عنه⁽³⁾

في الأصولأجزاء معدودة وطالعت في نفسي مئة مجلّدة.

وكان یصل اللیل بالنهار في التحصیل حتّی فرغ منه، وكان یبكر قبل الاشتغال بالتدریس إلی مسجد الأستاذ أبي عبداللّه الخبّازي، یقرأ علیه القرآن (و) یقتبس من

كلّ نوع من العلوم ما یمكن، مع مواظبته علی التدریس، ویجتهد في ذلك ویواظب علی المناظرة.

إلی أن ظهر التعصّب بین الفریقین الأشعریة والمبتدعة، واضطربت⁽¹⁾

الأحوال والأمور، واضطرّ إلی السفر والخروج عن البلاد والوطن، فخرج مع المشایخ إلی العسكر، ثمّ خرج إلی بغداد یطوف، ویلتقي الأكابر من العلماء ویدارسهم ویناظرهم، حتّی تهذّب في النظر، وشاع ذكره واشتهر، ثمّ خرج إلی الحجاز وجاور بمكّة أربع سنین یدرّس ویفتي ویجمع طرق المذهب ویقبل⁽²⁾علی التحصیل⁽³⁾، وبهذا قیل له: إمام الحرمین. قلت: هكذا قیل إنّه لقّب بهذا اللقب بهذا السبب وكأنّه صار متعیّناً في الحرمین، متقدّماً علی علمائهما، مفتیاً فیهما، ویحتمل أنّه علی وجه التفخیم له كما هو العادة في أقوالهم: ملك البحرین، وقاضي الخافقین. ونسبة إمامته إلی⁽⁴⁾

الحرمین لشرفهما توصّلاً إلی الإشارة إلی شرفه وفضله وبراعته ونبله وتحقیقه وفهمه، وعند اللّه في ذلك حقیقة علمه.

ثمّ رجع بعد مضي نوبة التعصّب، فعاد إلی نیسابور، وقد ظهرت نوبة السلطان ألب أرسلان. وتزیّن وجه الملك بإشارة نظام الملك، واستقرّت أمور الفریقین، وانقطع التعصّب، فعاد إلی التدریس، وكان بالغاً في العلم نهایته⁽⁵⁾، مستجمعاً أسبابه، فبنیت المدرسة المیمونة⁽⁶⁾النظامیة، وأقعد للتدریس فیها، واستقامت أمور الطلبة، وبقي <علی>

ذلك قریباً من ثلاثین سنة (من) غیرمزاحم ولا مدافع، مسلّم⁽¹⁾

له المحراب والمنبر والخطابة والتدریس ومجلس التذكیر یوم الجمعة والمناظرة، وهجرت له المجالس، فانغمر⁽²⁾غیره من الفقهاء بعلمه و تسلّطه. قلت: یعني اقتداره علی العلوم و التصرّف فیها، وكسدت الأسواق في جنبه، ونفق سوق المحقّقین من خواصه و تلامذته، وظهرت تصانیفه، وحضر درسه الأكابر والجمع العظیم من الطلبة، وكان یقعد بین یدیه كلّ یوم نحو ثلاث مئة رجل من الأئمّة والطلبة، وتخرّج به جماعة من الأئمّة <و> الفحول وأولاد الصدور، حتّی بلغوا محلّ التدریس في زمانه، وانتظم بإقباله علی العلم ومواظبته علی التدریس والمناظرة والمباحثة أسباب ومحافل ومجامع ومغان⁽³⁾في طلب العلم، وسوق نافقة لأهله لم تعهد قبله، واتّصل به ما یلیق بمنصبه⁽⁴⁾من القبول عند السلطان والوزیر والأركان ووفور الحشمة عندهم بحیث لا یذكر⁽⁵⁾غیره، وكان المخاطب والمشار إلیه، والمقبول من قبله، والمهجور من هجره، المصدّر في المجالس من ینتمي⁽⁶⁾إلی خدمته، والمنظور إلیه من یغترف⁽⁷⁾في الأصول والفروع من طریقته.»⁽⁸⁾إلی آخر ما ذكره في نحو ورقتین طویلتین.

اكابر سنّيه تصريح به تواتر حديث غدير كرده اند

بالجمله چون كثرت طرق حدیث غدیر به غایت قصوی فائز گردیده و تعدّد اسانید آن به مرتبۀ نهایت رسیده، چار و ناچار منقّدین كبار و محقّقین عالی فِخار حضرات سُنّیه نصوص صریحه -كه هیچ مساغی برای تأویل و توجیه مسوّلین ومدلّسین نگذارد- بر تواتر این حدیث شریف افاده كرده اند.

نصّ ذهبى بر تواتر حديث غدير

مگر نمی دانی كه شمس الدین أبوعبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي، كه از جهابذۀ منقّدین و مشاهیر معتبرین و ائمّۀ بارعین است، و اجلّۀ ماهرین سُنّیه به ذكر مدایح و محامد و محاسن و مفاخر و مكارم و مآثر او دفاتر و اسفار خود را مذهّب و مزیّن می نمایند، و از شعاع شمسی و ضوء ذهبی او انارت و اضائت كتب خود می جویند، و به معاینه و مشاهده ملاحظه مهارت و حذاقت و رشاقت بیان و جلالت شأن او در فنّ حدیث و درایت و عربیّت ذهاب عقل معتقدینش رو می دهد.

ذكر مادحين ذهبى

و به تصریح جلال الدین سیوطی در طبقات الحفّاظ امام حافظ، و محدّث عصر، و خاتمۀ حفّاظ، و مورّخ اسلام، و فرد دهر، و قائم به اعباء این صناعت بوده، و در سنّ هیجده سالگی طلب حدیث كرده و احادیث بسیار شنیده، و رحلت نموده و عنایت به شأن حدیث داشته، و تعب در آن برداشته و خدمت آن كرده تا آنكه قدمش در آن راسخ شد، و اذعان نمودند مردم برای او، و ابن حجر عسقلانی چندان شغف و وله و آرزوی وصول مرتبۀ او داشته، كه آب زمزم را به نیّت وصول آن

نوشیده، و تاج الدین عبدالوهّاب مرثيۀ بلیغه مشتمل بر جلائل فضائل و غرر محامد او كه موجب تحیّر عقول و سراسیمگی فحولاست نظم كرده.⁽¹⁾

و شیخ صلاح الدین محمّد بن شاكر بن أحمد الخازن در فوات الوفیات ذیل تاریخ وفیات الأعیان⁽²⁾، و شیخ جمال الدین عبدالرحیم بن الحسن بن علي الإسنوي الفقیه الشافعي در طبقات شافعیه⁽³⁾، و ازنیقی در مدینة العلوم⁽⁴⁾به مناقب عظیمه و محامد فخیمه او را ستوده اند.

و محمّد بن إبراهیم بن علي بن المرتضی بن الهادي بن یحیی بن الحسین ابن القاسم بن إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم بن الحسن بن الحسن بن عليّ بن أبي طالب العزّ أبوعبداللّه الحسني الیماني الصنعاني در كتاب الروض الباسم [في الذبّ] عن سنّة أبي القاسم او را به ”شیخ الحدیث“ تعبیر می كند، و از جمله نقّاد محدّثین در رجال و علل و احكام می شمارد، و میزان او را مثل تصانیف دیگر كبار ائمّه كالدارقطني وابن الصلاح والمزّي شاهد حقّیّت محدّثین و اجتهادشان در تحرّی برای مسلمین می داند.⁽⁵⁾

و برهان الدین إبراهیم بن محمّد أبي الوفا بن خلیل سبط ابن العجمي الحلبي در شروع كتاب الكشف الحثیث عمّن رمي بوضع الحدیث -كه ازمیزان ذهبی

انتخاب كرده و زیاده هم بر آن نموده- تصریح كرده به آنكه ذهبی حافظ جهبذ و مورّخ اسلام و شیخ جماعتی از شیوخ او است.⁽¹⁾

و نصراللّه محمّد بن محمّد شفیع كابلی كه پیر و مرشد مخاطب است و بضاعت مزجاتش مسروق از افادات او می باشد در صواقع او را به شیخ علّامه و امام اهل حدیث وصف می كند و احتجاج به قول او می نماید.⁽²⁾

و خود مخاطب به تقلیدش در این باب خاصّ هم در این كتاب یعنی تحفه او را به امام اهل حدیث ملقّب می سازد و احتجاج به كلامش می نماید.⁽³⁾

و نیز حسب تصریح مخاطب در بستان المحدّثین از عمده محدّثین زمان خود بوده، و نیز او را معتبرترین مورّخان اهل اسلام گفته، و نیز افاده كرده كه ذهبی از مشایخ حدیث خیلی بزرگ كسی است. ⁽⁴⁾

و شاه سلامةاللّه در معركة الآراء او را به لقب محک رجال یاد نموده.⁽⁵⁾

و فاضل معاصر در منتهی الكلام او را به امام وصف می كند.⁽⁶⁾

به آواز بلند تصریحِ صریح به تواتر حدیث غدیر نموده، و تیقّن خود به گفتن جنابرسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله آن را بیان كرده، تسوید وجوه منكرین و احراق

صدور جاحدین و تضییع عرض كاتمین و مسوّلین به غایت قصوی رسانیده.

ابن كثير شامى تصريح ذهبى به تواتر حديث غدير نقل كرده

و علّامه عمادالدین إسماعیل بن عمر الدمشقي المعروف بابن كثیر الشّامي در تاریخ خود می فرماید:

«فأمّا الحدیث الذي رواه ضَمْرة، عن ابن شَوْذَب، عن مَطَر الورّاق، عن شهر ابن حَوْشَب، عن أبي هریرة قال: لمّا أخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم بید عليّ قال: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه. فأنزل اللّه عزّ وجلّ: <اَلْیَوْمَ أَكمَلْتُ لَكمْ دِینَكمْ>⁽¹⁾، قال أبوهریرة: وهو یوم غدیر خمّ، من صام یوم ثمان عشر من ذي الحجّة كتب له صیام ستّین شهراً.

فإنّه حدیثٌ منكر جدّاً، بل كذب؛ لمخالفته ما⁽²⁾ثبت في الصحیحین عن أمیر المؤمنین عمر بن الخطّاب: إنّ هذه الآیة نزلت في یوم الجمعة یوم عرفة، ورسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم واقف بها كما قدّمنا.

وكذا قوله: إنّ صیام یوم الثامن عشر من ذي الحجّة -وهو یوم غدیر خمّ- یعدل صیام ستّین شهراً، لا یصحّ؛ لأنّه قد ثبت ما معناه في الصحیح أنّ صیام شهر رمضان بعشرة أشهر، فكیف یكون صیام (يوم) واحد یعدل ستّین شهراً؟! هذا باطل.

وقد قال شیخنا الحافظ أبوعبداللّه الذهبي بعد إیراد⁽³⁾هذا الحدیث: هذا حدیث

منكر جدّاً. (و) رواه حَبْشون⁽¹⁾

بنگرید به: سیر أعلام النبلاء: 15/ 316؛ تاریخ الإسلام: 7/ 645.

بنگرید به: تاریخ الإسلام: 7/ 363؛ الثقات لابن قطلوبغا: 1/ 368.

وهما صدوقان، عن علي بن سعید الرملي، عن ضَمْرة.

قال: ویروی هذا الحدیث من حدیث عمر بن الخطّاب، و مالك بن الحُوَیرث، وأنس بن مالك، وأبي سعید، وغیرهم بأسانید واهیة.

قال: وصدر الحدیث متواترٌ⁽³⁾

أتیقّن أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قاله. وأمّا اللّهمّ وال من والاه، فزیادةٌ قویّة الإسناد. وأمّا هذا الصوم، فلیس بصحیحٍ ولا واللّه (ما) نزلت (هذه) <الآیة> (إلّا) یوم عرفة قبل غدیر خمّ بأیّامٍ، واللّه (تعالى) أعلم.»⁽⁴⁾

از این عبارت چنانكه می بینی ظاهر و هویدا و لایح و پیداست كه ذهبی به تصریح تمام گفته كه صدر حدیث متواتر است و یقین دارم كه جناب رسول خدا صلّی اللّه علیه وسلّم فرموده است.

اثبات ابن الجزرى تواتر حديث غدير را

و شمس الدین أبوالخیر محمّد بن محمّد بن علي بن یوسف العمري الدمشقي ثمّ الشیرازي المقرئ المعروف بابن الجزري به مدّ و شدّ تمام و اهتمام بلیغ، اثبات تواتر این حدیث نموده، منّت اَسنی بر اهل حقّ گذاشته، قلوب منكرین

و جاحدین را كما ینبغي گداخته، چنانچه در كتاب أسنی المطالب في مناقب علي بن أبي طالب -كه دو تا نسخه آن پیش این فقیر حاضر است- گفته:

«أخبرنا أبوحفص عمر بن الحسن المراغي فیما شافهني به، عن أبي الفتح یوسف بن یعقوب الشیباني، أخبرنا⁽¹⁾أبوالیمن زید بن الحسن الكندي، أخبرنا أبوالمنصور القزّاز، أخبرنا الإمام أبوبكر بن ثابت الحافظ، أخبرنا محمّد بن عمر بن بكیر، أخبرنا أبوعمر (يحيى بن عمر) الأخباري، حدّثنا⁽²⁾

أبوجعفر أحمد بن محمّد الضُّبعي، حدّثنا الأشجّ، حدّثنا العلاء بن سالم، عن یزید بن أبي زیاد، عن عبدالرحمن بن أبي لیلى، قال:

سمعت علیّاً رضي اللّه عنه بالرَّحْبة ینشد النّاس: مَن سمع النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه، اللّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه.

فقام اثنا عشر بدریّاً، فشهدوا أنّهم سمعوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ذلك.

هذا حدیثٌ حسنٌ <من هذا الوجه>، صحیحٌ من وجوهٍ كثیرة، تواتر عن أمیرالمؤمنین علي <رضي اللّه عنه>، وهو متواتر⁽³⁾أیضاً عن النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم، رواه الجمّ الغفیر عن الجمّ الغفیر، و لا عبرة بمن حاول تضعیفه ممّن لا اطّلاع له في هذا العلم.

فقد ورد مرفوعاً عن أبي بكر الصدّیق، وعمر بن الخطّاب، وطلحة بن عبيداللّه⁽⁴⁾،

والزبیر بن العوّام، وسعد بن أبي وقّاص، وعبدالرحمن بن عوف، والعباس بن عبدالمطّلب، وزید بن أرقم، والبراء بن عازب، وبُریدة بن الحُصَیب، وأبي هریرة، وأبي سعید الخُدري، وجابر بن عبداللّه، وعبداللّه بن عبّاس، وحُبْشي بن جُنادة، وعبداللّه بن مسعود، وعمران بن حُصین، وعبداللّه بن عمر، وعمّار بن یاسر، وأبي ذر الغفاري، وسلمان الفارسي، وأسعد بن زرارة، وخزیمة بن ثابت، وأبي أیّوب الأنصاري، وسهل بن حنیف، وحذیفة بن الیمان، وسَمُرة بن جُندب، وزید بن ثابت، وأنس بن مالك، وغیرهم من الصّحابة رضوان اللّه علیهم.وصحّ عن جماعة منهم ممّن⁽¹⁾

یحصل القطع بخبرهم.

وثبت أیضاً أنّ هذا القول كان منه صلّی اللّه علیه وسلّم یوم غدیر خمّ.»⁽²⁾

از این عبارت ظاهر و باهر و روشن و مستنیر است كه حدیث غدیر صحیح است به وجوه كثیره، و متواتر است از جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام، و نیز متواتر است از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم، روایت كرده است آن را جمّ غفیر از جمّ غفیر.

و نیز ابن جزری به سبب نهایت حمایت حماى حقّ، و مزید اهتمام در اظهار صدق، بر تشیید اساس حدیث شریف به این وجوه عدیده اكتفاء نكرده، در جزّ رؤوس اهل عناد و ارتیاب، و قمع نواجم كبر و غرور نصّاب، تصریح فرموده كه عبرتی نیست به كسی كه قصد كرده تضعیف این حدیث را از جمله كسانی كه اطلاع

نیست اوشان را در این علم؛ چه این حدیث وارد شده است مرفوعاً⁽¹⁾

از ابوبكر، و عمر ابن الخطّاب، و طلحة بن عبيداللّه، و زبیر بن العوّام، و سعد بن ابی وقّاص، و عبدالرحمن بن عوف، و عبّاس بن عبدالمطّلب، و زید بن ارقم، و براء بن عازب، و بریدة بن الحصیب، و ابی هریره، و ابی سعید الخدری، و جابر بن عبداللّه، و عبداللّه ابن عبّاس، و حبشی بن جناده، و عبداللّه بن مسعود، و عمران بن حصین، و عبداللّه ابن عمر، و عمّار بن یاسر،و ابی ذرّ الغفاری، و سلمان فارسی، و اسعد بن زراره، و خزیمه بن ثابت، و ابوایّوب انصاری، و سهل بن حنیف، و حذیفه بن الیمان، و سمرة ابن جندب، و زید بن ثابت و انس بن مالک، و غیر ایشان از صحابه.

و نیز ابن الجزری تصریح فرموده به آنكه صحیح شده است این حدیث از جماعه از صحابه كه حاصل می شود قطع به خبرشان.

و نیز ارشاد كرده كه ثابت شده است كه این قول از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم روز غدیر خمّ بوده.

و محتجب نماند كه ابن الجزری صاحب حصن حصین و صاحب كتاب النشر في القراءات العشر است كه در آفاق جهان مشهور و معروف است على الخصوص كتاب حصن حصين كه اكابر متسنّنین تبرّک به آن می جویند و صلحاى شان آن را بر سر و چشم می گذارند، و در استدفاع عاهات و بلایا و استجاره از آفات و رزایا رجوع به آن می آرند.

ذكر ابن الجزرى از كشف الظنون

مصطفی بن عبداللّه القسطنطیني در كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون گفته:

«الحصن الحصین من كلام سیّد المرسلین للشیخ شمس الدین محمّد بن محمّد ابن الجزري الشافعي المتوفّی سنة أربع وثلاثین وسبع مئة⁽¹⁾، وهو من الكتب الجامعة للأدعیة والأوراد والأذكار الواردة في الأحادیث والآثار.

ذكر فیه أنّه أخرجه من الأحادیث الصحیحة، وأبرزه عدّة عند كلّ شدّة، ولمّا أكمل ترتیبه طلبه عدوّه -وهو تیمور-، فهرب منه مختفياً (و) تحصّن بهذا الحصن، فرأی سیّد المرسلین صلّی اللّه علیه وسلّم جالساً علی یمینه، وكأنّه علیهالصّلاة والسّلام یقول له: ما ترید؟ فقال: یا رسول اللّه، ادع⁽²⁾لي وللمسلمین، فرفع یدیه (فدعا) ثمّ مسح بهما وجهه الكریم، وكان ذلك لیلة الخمیس، فهرب العدوّ لیلة الأحد، وفرّج اللّه سبحانه وتعالی عنه وعن المسلمین ببركة ما في هذا الكتاب.»⁽³⁾

از این عبارت ظاهر است كه هرگاه ابن الجزری تكمیل ترتیب حصن حصین نموده، تیمور كه دشمن او بود او را طلب كرد، پس ابن الجزری فرار اختیار كرد، و به حصن حصین متحصّن گردید، و به بركت تحصّن به كتاب حصن حصین به زیارت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم فائز گردید، و گویا دید كه آن حضرت می فرماید: كه چه اراده داری؟ ابن الجزری عرض كرد: كه دعا كن برای من و

مسلمین، پس آن حضرت هر دو دست مبارک برداشت و مسح كرد به آن روی مبارک خود را، و این رؤیا به شب پنجشنبه بود، و تیمور كه دشمن ابن الجزری بود به شب یكشنبه گریخت، و حقّ تعالی تفریج كرب از ابن الجزری و دیگر مسلمین به بركت ادعیه كتاب حصن حصین نموده.

ترجمۀ ابن الجزرى از رسالۀ اصول حديث شاه عبدالعزيز

و خود مخاطب در رسالۀ اصول حدیث گفته:

«حصن حصین حضرت شیخ ابوطاهر از شیخ ابراهیم كردی، و ایشان از شیخ احمد قشاشی، و ایشان از شیخ أحمد بن عبدالقدّوس الشناوي، و ایشان از شیخ شمس الدین محمّد بن احمد بن محمّد رملی، و ایشان از شیخ زین الدین زكریا انصاری، و ایشان از حافظ وقت تقي الدین محمّد بن محمّد بنفهد الهاشمي المكي، و ایشان از مؤلّف الكتاب أبوالخیر محمّد بن محمّد بن محمّد الجزري الشافعي زاد اللّه في درجاتهم وأفاض علینا من بركاتهم.» ⁽¹⁾انتهی.

و كتاب نشر را هم علماء سنّیه نهایت مدح وصف می كنند. مصطفی بن عبداللّه القسطنطیني در كشف الظنون گفته:

«النشر في القراءات العشر في مجلّدین للشیخ شمس الدین أبي الخیر محمّد بن محمّد الجزري، المتوفّی سنة 734⁽²⁾.

أوّله: الحمد للّه الذي أنزل القرآن كلامه ویسّره (إلخ).

ثمّ اختصره وسمّاه التقریب وهو الجامع لجمیع طرق العشرة، لم یسبق إلی مثله.»⁽¹⁾

ترجمۀ ابن الجزرى از بستان المحدّثين شاه صاحب عبدالعزيز

و جلائل و فضائل و عوالی محامد و غرر مناقب خود ابن الجزری بر متفحّص كتب این حضرات مخفی و مستور نیست، و خود شاه صاحب او را به مدایح عظیمه و مناقب فخیمه یاد كرده اند.

چنانچه در بستان المحدّثین گفته:

«حصن حصین و دو مختصر آن⁽²⁾كه عدّه و جنّه است از تصانیف شمس الدین محمّد جزری است كه به جهت كمال شهرت این كتاب حاجت به نقل فقره از آن نیست.

امّا از تصانیف نادرۀ این بزرگ كتابی ديگر دیده شد عقود اللآلي في الأحادیث المسلسلة والعوالي دیباجۀ آن <كتاب> این است:الحمد للّه المعین لأهل الكتاب والسنّة، وأشهد أن لا إله إلّا اللّه وحده لا شریك له، ذو الفضل والمنّة، وأشهد أنّ محمّداً عبده ورسوله الهادي إلی طریق الجنّة، والمرسل إلی الناس والجنّة، صلّی اللّه علیه وسلّم وعلی آله وصحبه صلاةً تكون عن النار نعم الجنّة وسلّم وشرّف وكرّم.

وبعد، فهذه أحادیث مسلسلات صحاح وحسان وعوال صحیحة عشاریة عالیة الشأن، لا یوجد في الدنیا أعلی منها، ولا یحسن لمؤمن الإعراض عنها⁽³⁾،

إذ قرب

الإسناد وعلوّه قرب من اللّه تعالی و رسوله (صلّى الله عليه وسلّم)، ثمّ إنّي ختمتها باتصال تلاوة القرآن العظیم إلی النّبيّ الكریم علیه أفضل الصَّلاة والتسلیم، ثمّ باتصال الصحبة، ولبس خرقة التصوّف العالیة الرتبة، وألّفتها برسم سلطان الإسلام رئیس ملوك الأنام، معلي كلمة الإیمان، معین الملّة والشریعة والدین، شاه رخ بهادر، نصر اللّه به الإسلام علی ممرّ الزمان.

الحدیث الأوّل:

أخبرنا الشیخ الصالح الرحلة المحدّث الثقة أبوالثناء محمود بن خلیفة بن محمّد ابن خلف المَنْبِجي قراءةً منّي علیه، یوم الأحد العاشر من صفر سنة سبع وستّین وسبع مئة بدمشق المحروسة، وهو أوّل حدیث سمعتُه، قال: أخبرنا⁽¹⁾

شیخ الشیوخ العارفین شهاب الدین أبوحفص عمر بن محمّد بن عبداللّه البكري السهروردي، وهو أوّل حدیث سمعته منه، قال: أخبرنا الشیخة الصالحة ستّ الدار شهدة بنت أحمد الكاتبة، وهو أول حدیث سمعته منها، قالت: أخبرنا زاهر بن طاهر الشحّامي، <و> هو أول حدیث سمعته منه، قال: أخبرنا أبوصالح أحمد بن عبدالملك المؤذّن، وهو أول حدیث سمعته منه، بسنده إلی عبداللّه بن عمرو بن العاص رضي الله تعالى عنه: أنّ رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم قال: الراحمون یرحمهم⁽²⁾

الرحمن تبارك وتعالی؛ إرحموا مَن في الأرض یرحمكم من في السماء.

هذا حدیث حسن، أخرجه أبوداود في سننه، والترمذي وقال: حدیث حسن صحیح.

كنیتِ صاحب حصن حصین: ابوالخیر، و نامش: قاضی القضاةشمس الدین محمّد بن محمّد بن على بن یوسف بن عمر است. در اصل دمشقی است بعد از آن شیرازی شد، و مشهور به ابن الجزری است، نسبت به جزیره ابن عمر كه در ملک دیاربكر متصل موصل واقع است، و این جزیره دریای شور نیست در ما بین دجله و فرات زمین معمور است.

پدرش تاجر بود و تا مدّت دراز او را فرزند روزی نمی شد، چون به حجّ كعبه رسید آب زمزم خورد و طلب اولاد نمود، حقّ تعالی او را این فرزند بزرگوار عنایت فرمود⁽¹⁾.

به بیست و پنجم ماه رمضان بعد از نماز تراویح شب شنبه از سال پنجاه و یک بعد از هفتصد سال هجری تولّد شد در دمشق⁽²⁾، و در همانجا نشو و نما یافت.

و از حافظ عمادالدین ابن كثیر فقه و حدیث آموخت، امّا بمايۀ استعداد او از فنّ حدیث پر نشد، و طلب علم قرائت نیز بر او مستولی گشت، و از ابن امیله و صلاح بن ابی عمر⁽³⁾و ابن كثیر و جماعت بسیار تحصیل این هر دو علم نمود، و از عزّالدین ابن جماعه و محمّد بن اسماعیل النجّار نیز اجازت دارد.

<و> به قاهره كه دار الملک مصر است و اسكندریّه و دیگر بلاد مغرب گردید و علم قرائت را تكمیل نمود، و در آن مهارت كلّی پیدا كرد، (و) در مصر مدرسه بنا كرد كه آن را دار القرآن نام نهاد. (و) بعد از آن در بلاد الروم داخل شد، <و> در آن ملک

وسیع علم قراآت و حدیث را نشر فرمود، و مردم را نفع عظیم به سبب وی رسید، خصوصاً ریاست علم قراءت در ممالک اسلامیه او را مسلّم شد.

و مرد خوش شكل و خوش لباس و زبان آور (و) فصیح و بلیغ <بود>، در ملک روم او را امام اعظم لقب داده بودند، و بارها به حجّ⁽¹⁾مشرّف گشت، و آخر در شیراز استقرار گرفت.

و اوقات او معمور بود به همین سه شغل: یا قرائت قرآن، یا اسماعحدیث، یا عبادت. و در اوقات او بركت محسوس بود با وجودی كه مردم برای طلب این دو علم شریف بر وی هجوم و ازدحام داشتند، و اوراد و عبادات هم وظیفه داشت، هر روز آن قدر تصنیف می كرد كه یک كاتب جیّد سریع الكتابه می تواند نوشت. و در سفر و حضر بیدار و قائم اللیل می ماند، و هرگز روزۀ دوشنبه و پنجشنبه از وی فوت نشده، و سه روزه از هر ماه نیز روزه می داشت.

و مؤلفات او همه مفید و نافع افتاد: النشر في القراءات العشر كه خیلی شهرت دارد، و مختصر او تقریب النشر نیز مشهور است. و منظومۀ نشر كه او را طیّبة النشر نام نهاده نیز مروّج و متداول قرّاء است. و از كتب غیر مشهور او الأدلّة⁽²⁾الواضحة في تفسیر سورة الفاتحة (است)، و الجمال في أسماء الرجال، و بدایة⁽³⁾الهدایة في علوم الحدیث والروایة، و توضیح المصابیح كه شرح مصابیح است در سه جلد خوب نوشته، و المسند الأحمد فیما یتعلّق بمسند أحمد، و التعریف بالمولد الشریف و مختصر

آن عرف التعریف، و أسنی المطالب في مناقب علي بن أبي طالب، و الجوهرة العلیّة في علم العربیّة. و دیگر تصانیف نیز دارد، چنانچه علّامه ابوالقاسم عمر بن فهد در معجم شیوخ والد خود حافظ تقی الدین ابن فهد سی و نه از مؤلّفات این بزرگ ذكر كرده.

یوم الجمعه سال هشتصد و سی و سه وفات او است. و نظمی هم دارد از جمله قصیدۀ نبویه او این دو بیت محفوظ خاطر است:

الهي سوّد الوجه الخطایا***وما بعد المصلّی غیر قبري

فما بعد النقی إلّا المصلّی*** وبیّضت السنون سواد شعري

و در تضمین حدیث رحمت كه مسلسل به اوّلیّت است مى گوید:

تجنّب الظلم عن كلّ الخلائق في ***كلّ الأمور فیا ویل الذي ظلما

وارحم بقلبك خلق اللّه كلّهم*** فإنّما یرحم الرحمن من رحما

و⁽¹⁾روزی كه ختم شمائل ترمذی در مجلس او شد، و شاگردان از خواندن فارغ شدند، این دو بیت لطیف انشاء فرمود:

أخلّاي إن شطّ الحبیب وربعه ***وعزّ تلاقيه وناءت منازله

<و> فاتكم أن تبصروه بعینه***فما فاتكم بالسمع هذي شمائله

و در شوق به مكه معظّمه می گوید:

أخلّاي إن رمتم زیارة مكّة ***ووافیتم من بعد حجّ بعمرة

فعوجوا علی جعرانة واسألنّ لي*** وأوفوا بعهد لا تكوننّ كالتي

و در باب مدینۀ منوّره می گوید:

مدینة خیر الخلق یحلو لناظري***فلا تعذلوني إن فتنت بها عشقا

و قد قیل في زرق العیون شآمة⁽¹⁾*** وعندي أنّ الیمن في عینها الزرقا»⁽²⁾

ترجمۀ ابن الجزرى از مفتاح كنز درايه

و حالا اصل عبارت كتاب مفتاح كنز درایه المجموع من درر المجلّد المسموع -كه اصل نسخۀ آن كه شیخ جاراللّه بن عبدالرحیم برای شاه ولی اللّه والد ماجد جناب شاه صاحب از مدینۀ منوّره نویسانیده آورده پیش فقیر حاضر است، و شاه صاحب انتحال اكثر آن برای ترویج زیوف كاسدۀ خود فرموده اند- باید شنید تا حال تبحّر و مزید اطلاع شاه صاحب كه القای آن را در قلوب عوام خواسته اند به غایت قصوی منكشف شود.

قال في المفتاح:

«عقود اللآلي في الأحادیث المسلسلة والعوالي لابن الجزري.

أخبرني⁽³⁾بها قراءةً منّي علیه بسنده إلی الحافظ أبي الفضل بن أبي بكرالسیوطي، عن غیر واحد، منهم: عمر بن فهد وأبوه تقي الدین محمّد بن فهد، عن مخرّجها أستاذ الإقراء شمس الدین محمّد بن محمّد بن محمّد بن الجزري فیها وفی جمیع تصانیفه، فذكرها.

وبالسند قال الأستاذ أبوالخیر الشمس ابن الجزري رحمه اللّه:

الحمد للّه المعین لأهل الكتاب والسنّة، وأشهد أن لا إله إلّا اللّه وحده لا شریك له، ذو الفضل والمنّة، وأشهد أنّ محمّداً عبده ورسوله الهادي إلی طریق الجنة، المرسل إلی النّاس والجنّة، صلّی اللّه علیه وعلی آله وصحبه صلاةً تكون لنا من النار نعم الجنّة، وسلّم وشرّف وكرّم.

وبعد، فهذه أحادیث مسلسلات صحاح وحسان وعوال صحیحة عشاریة، عالیة الشأن، لا یوجد في الدنیا أعلی منها، ولا یحسن لمؤمن الإعراض عنها، إذ قرب الإسناد وعلوّه قربٌ من اللّه تعالی ورسوله صلّی اللّه علیه وسلّم، ثمّ إنّي ختمتها باتصال تلاوة القرآن العظیم إلی النبيّ الكریم، علیه أفضل الصّلاة والتّسلیم، ثمّ باتّصال الصحبة، ولبس خرقة التصوّف العالیة الرتبة، ألّفتها برسم سلطان الإسلام، رئیس ملوك الأنام، معلّي كلمة الإیمان، معین الملّة والشریعة والدین، شاه رخ بهادر نصر اللّه به الإسلام علی ممرّ الزمان.

الحدیث الأول:

أخبرنا الشیخ الصالح الرحلة المحدّث الثقة أبوالثناء محمود بن خلیفة بن محمّد ابن خلف المَنْبِجي⁽¹⁾، قراءةً منّي علیه یوم الأحد العاشر من صفر سنة سبع وستّین وسبع مئة بدمشق المحروسة، وهو أوّل حدیث سمعته منه. قال: أنا شیخ الشیوخ العارفین شهاب الدین أبوحفص عمر بن محمّد بن عبداللّه البكري السهروردي، وهو أول حدیث سمعته منه. قال: أخبرتنا الشیخة الصالحة ستّ الدار شهدة بنت أحمد

الكاتبة، وهو أول حدیث سمعته منها. قالت: أخبرنا زاهر بن طاهر الشحّامي، وهو أول حدیث سمعته منه. قال: أخبرنا أبوصالح أحمد بن عبدالملك المؤذّن، وهو أول حدیث سمعته منه، بسنده إلیعبداللّه بن عمرو العاص رضي اللّه عنهما: أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قال: الراحمون یرحمهم الرحمن تبارك وتعالی؛ إرحموا مَن في الأرض یرحمكم من في السماء.

هذا حدیث حسن، أخرجه أبوداود في سننه، والترمذي وقال: حدیث حسن صحیح. انتهی.

إعلام:

قال العلّامة أبوالقاسم عمر بن فهد في معجم شیوخ والده الحافظ تقي الدین بن فهد: هو الإمام العلّامة أستاذ الإقراء أبوالخیر قاضي القضاة شمس الدین محمّد بن محمّد ابن محمّد بن علي بن یوسف العمري الدمشقي ثمّ الشیرازي الشافعي الشهیر بابن الجَزَري -بفتح الجیم والزاء وكسر الراء- نسبة إلی جزیرة ابن عمر ببلاد بكر قرب الموصل.

كان والده تاجراً، وبقي مدّة من العمر لم یرزق ولداً، فلمّا حجّ شرب ماء زمزم وسأل اللّه أن یرزقه ولداً عالماً، فولد له شیخنا هذا بعد صلاة التراویح من لیلة السبت الخامس والعشرین من رمضان سنة إحدی وخمسین وسبع مئة بدمشق، ونشأ بها وتفقّه بها علی العماد بن كثیر، ولهج بطلب الحدیث والقراءات فسمع من ابن أمیلة، والصّلاح بن أبي عمر، وابن كثیر في آخرین، وذكر أنّ له إجازةً من العزّ بن جماعة، محمّد بن إسماعیل النجّار.

ورحل إلی القاهرة، والإسكندریة، واعتنی بالقراءات وبرز فیها، وبنی مدرسة

سمّاها: دار القرآن، ودخل بلاد الروم فنشر بها علم القراءات والحدیث، وانتفع الناس به وانتهت إلیه ریاسة علم القراءات في الممالك الإسلامیة.

وكان شَكْلاً حسناً، فصیحاً، بلیغاً. وتلقّب في بلاد الروم بالإمام الأعظم. وحجّ مرّات، واستقرّ أخیراً بشیراز، وكان أوقاته بین قراءة قرآن، وإسماع حدیث، وغیر ذلك، وبورك له فیها، و كان مع ازدحام الناس علیه یؤلّف قدر ما یكتب الناسخ، لا ینام عن قیام اللیل في سفر ولا حضر، ولا یترك صوم الإثنین والخمیس، وثلاثة أیام من كلّ شهر.

وله المؤلّفات العدیدة الجامعة المفیدة من عیونها: النشر في القراءات العشر، ومختصره تقریب النشر، ومنظومته طیبة النشر، والأدلة الواضحة في تفسیر الفاتحة، والجمال في أسماء الرجال، وبدایة الهدایة في علوم الحدیث والروایة، والحصن الحصین من كلام سیّد المرسلین، و مختصراه: العدة والجنة، والتواضیح في شرح المصابیح في ثلاث مجلّدات وعقود اللآليوالمسند الأحمد فیما یتعلّق بمسند أحمد، والتعریف بالمولد الشریف، ومختصره عرف التعریف، وأسنی المطالب في مناقب علي بن أبي طالب، والجوهرة العلیة في علم العربیة، وغیر ذلك. ذكر منها ابن فهد تسعة وثلاثین مؤلّفاً.

توفّي یوم الجمعة سنة ثلاث وثلاثین وثمان مئة.

ومن نظمه من قصیدة نبویة:

إلهي سوّد الوجه الخطایا***وبیّضت السنون سواد شعري

فما بعد النقی إلّا المصلّی***وما بعد المصلّی غیر قبري

وله مضمناً لحدیث الرحمة المسلسل الأولیة:

تجنّب الظلم عن كلّ الخلائق في ***كلّ الأمور فیا ویل الذي ظلما

وارحم بقلبك خلق اللّه وارضهم***فإنّما یرحم الرحمن من رحما

وله أیضاً عند ما ختم علیه شمائل الترمذي:

أخلّاي إن شطّ الحبیب وربعه ***وعزّ تلاقيه وناءت منازله

وفاتكم أن تبصروه بعینه***فما فاتكم بالسمع هذي شمائله

وله في المدینة: